Լեզվականն ու արտալեզվականը քաղաքական ելույթում

Ø²è² ´²Ô¸²ê²ðÚ²Ü

Ⱥ¼ì²Î²ÜÜ àô ²ðî²Èº¼ì²Î²ÜÀ ø²Ô²ø²Î²Ü ºÈàôÚÂàôØ

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՄԱՌԱ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ

ԼԵԶՎԱԿԱՆՆ ՈՒ ԱՐՏԱԼԵԶՎԱԿԱՆԸ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԵԼՈՒՅԹՈՒՄ

ԵՐԵՎԱՆ

ԵՊՀ ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՏԴ 811.19 ԳՄԴ 81.2Հ Բ 242 ոագւության է եւաՇխավուել Եւնանի ոետական համալսաւանի ռոմանագեւմանական μանասիւության ýակուլտետի գիտական խուհոււդը Խմμագիր`

μ.գ.դ., պրոֆեսոր, ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ Ս. Գասպարյան

Գրախոս`

μ.գ.դ., դոցենտ Գ. Մուրադյան μ.գ.թ., դոցենտ Զ. Վարդապետյան

Բաղդասարյան Մառա Աղասու Բ 242 Լեզվականն ու արտալեզվականը քաղաքական ելույթում/ Մառա Բաղդասարյան: -Եր., ԵՊՀ հրատ., 2018, 194 էջ: Սույն մենագրության նպատակն է պարզաμանել քաղաքական ելույթի` որպես լեզվական ն արտալեզվական իրողությունների յուրօրինակ փոխներթափանցման առանձնահատկությունները: Փորձ է արվում ցույց տալու լեզվական նպատակային արտահայտության միջոցով որոշակի գաղափարների ու հասկացույթների` արժեքների, պատկերացումների, համոզմունքների, ինչպես նան գործողությունների, վարքային ու կենսակերպային մոդելների մատուցման եղանակները, ընդ որում քաղաքական ելույթը դիտարկվում է որպես գործաμանական նպատակային` գործառական-ճանաչողական հաղորդակցություն: Ուսումնասիրությունը միտված է նպաստելու լեզվաμանական-խոսքաμանական ն քաղաքագիտական-հասարակագիտական հետազոտություններով զμաղվող մասնագետների, ուսանողների ն, առհասարակ, խոսքի քաղաքական գործառությամμ հետաքրքրվող անձանց` քաղաքական խոսքի նկատմամμ գիտակցության μարձրացմանը: Այս ուսումնասիրության արդյունքները կարող են ընդգրկվել գործառական ոճագիտության, խոսույթի/տեքստի մեկնաμանության դասընթացներում, ինչպես նան լեզվաμանների, քաղաքագետների ու դիվանագետների համար անգլերենի հատուկ դասընթացի ձնավորման հիմք դառնալ: ՀՏԴ 811.19 ԳՄԴ 81.2Հ

IՏՑN 978-5-8084-2286-5 Ձ ԵՊՀ հրատ., 2018 Ձ Բաղդասարյան Մ., 2018

YEREՄՃN ՏTՃTE ՍNIՄERՏITY

ՍՃՃՃ ԾՃՇԻԾՃՏՃՃYՃԱ

՛ԻԷ ԼIԱՇUIՏ՛IՇ ՃԱԾ ՛ԻԷ ԷX՛ՃՃԼIԱՇUIՏ՛IՇ

IԱ ՔOԼI՛IՇՃԼ ՏՔԷԷՇԻ

YEREՄՃN

YՏՍ ՔREՏՏ

R6Շօոո6ոd6d fօr քսԵ//ՇՁէ/օո Ե/ /ՇՁd6ո/Շ CօսոՇ// օf RօոՁոՇ6 Ձոd G6rոՁո/Շ Pհ//օ/օց/ FՁՇս/է/

Eժiteժ Ե/:

ՏeժՁ ՇՁՏքՁr/Ձո DօՇtօr օք Քհi|օ|օց/, ՔrօքeՏՏօr, CօrreՏքօոժiոց ԽeոԵer օք RՃ NՁtiօոՁ| ՃՇՁժeո/ օք ՏՇieոՇeՏ

Revieweժ Ե/: ՇՁ/Ձոe ԽսrՁժiՁո DօՇtօr օք Քհi|օ|օց/, ՃՏՏօՇiՁte ՔrօքeՏՏօr ZՁrսհi ՄՁrժՁքet/Ձո ՔհD, ՃՏՏօՇiՁte ՔrօքeՏՏօr

ՍՅոՅ ԾՅghdՅsՅոոՅn Tհe LiոցսiՏtiՇ Ձոժ tհe E2trՁ|iոցսiՏtiՇ iո Քօ|itiՇՁ| ՏքeeՇհ. ՑՁցհժՁՏՁr/Ձո Խ., YerevՁո, YՏՍ ՔreՏՏ, 2018, 194 ք. Tհe ոօոօցrՁքհ ՁiոՏ tօ reveՁ| Ձոժ ՏքeՇiք/ tհe ՇհՁrՁՇteriՏtiՇՏ օք tհe քօ|itiՇՁ| ՏքeeՇհ ՁՏ Ձ սոiqսe iոtertwiոeոeոt օք |iոցսiՏtiՇ Ձոժ e2trՁ|iոցսiՏtiՇ քհeոօոeոՁ. It i||սՏtrՁteՏ tհe trՁոՏքer օք ՏքeՇiքiՇ iժeՁՏ Ձոժ ՇօոՇeքtՏ – vՁ|սeՏ, viՏiօոՏ, ՇօոviՇtiօոՏ, ՁՏ we|| ՁՏ ոօժe|Տ օք ՁՇtiօո, ԵeհՁviօսr Ձոժ |iքeՏt/|e tհrօսցհ tՁrցeteժ |ՁոցսՁցe e2քreՏՏiօո: tհe քօ|itiՇՁ| ՏքeeՇհ iՏ օԵՏerveժ ՁՏ Ձ քսոՇtiօոՁ|-Շօցոitive ՇօոոսոiՇՁtiօո tհՁt iՏ քrՁցոՁtiՇՁ||/ օrieոteժ. TհiՏ reՏeՁrՇհ iՏ iոteոժeժ tօ ՁժvՁոՇe քօ|itiՇՁ| ժiՏՇօսrՏe ՁwՁreոeՏՏ Ձոօոց ՏքeՇiՁ|iՏtՏ Ձոժ ՏtսժeոtՏ eոցՁցeժ iո |iոցսiՏtiՇ, քօ|itiՇՁ|, ՏօՇiօ|օցiՇՁ| ՏtսժieՏ, ՁՏ we|| ՁՏ քeօք|e iոtereՏteժ iո tհe քօ|itiՇՁ| սՏe օք |ՁոցսՁցe iո ցeոerՁ|. Tհe reՏս|tՏ օք tհe reՏeՁrՇհ ՇՁո Եe սՏeժ iո ՇօսrՏeՏ օք քսոՇtiօոՁ| Տt/|iՏtiՇՏ, ժiՏՇօսrՏe/te2t iոterքretՁtiօո Ձոժ Ձ|Տօ ոՁke Ձ ԵՁՏiՏ քօr Ձ ՏքeՇiՁ| ՇօսrՏe օք Eոց|iՏհ քօr |iոցսiՏtՏ, քօ|itiՇՁ| ՏՇieոtiՏtՏ Ձոժ ժiք|օոՁtՏ.

ԱՌԱæԱԲԱՆ

Քաղաքականությունը մեր կյանքի անμաժան մասն է: Ավելին` այն անընդհատ ընդլայնվում է` իր մեջ ներառելով առաջին հայացքից քաղաքականության հետ μոլորովին կապ չունեցող նորանոր ոլորտներ, որոնք սակայն ավելի խորքային դիտարկման պարագայում երնան են հանում իրենց քաղաքական հենքը: Սա μնական է, քանի որ քաղաքականությունը ենթադրում է գաղափարախոսություն, ինչը մարդու մտածողությանն է առնչվում, ն գործողություն, որն էլ ներկայացնում է մարդու վարքային ոլորտը: Մարդը մտածում է ու գործում, ընդ որում համակեցության իր իսկ հաստատած ձնի ու կարգի պայմաններում, որ կոչվում է պետություն: Այսպիսով գաղափարախոսությունն ու գործողությունը ամենաμարձր պետական մակարդակից տարածվում են մինչն, այսպես կոչված, ամենացածր, մասնավոր մակարդակ: Ամենալայն իմաստով քաղաքականություն երնույթը ն տվյալ հասկացությունն անվանող μառն արմատավորվել են ժամանակակից մարդու կյանքում, ն մեզ համար արդեն սովորական է դարձել լսել այս կամ այն հաստատության, կազմակերպության, ընկերության քաղաքականության մասին: Արդյունքում, կամա թե ակամա, μոլորս էլ ներգրավված ենք որոշակի քաղաքականության մեջ: Այդուհանդերձ, քաղաքականություն ասելով առաջին հերթին հասկանում ենք պետական կամ առնչվող կառույցները, ինստիտուտներն ու հարաμերությունները: Քաղաքականությունը, ինչպես մարդու գործունեության ցանկացած ոլորտ, ունի իր օրինաչափություններն ու յուրատկությունները դրսնորող լեզու: Հաշվի առնելով այլ ոլորտների հետ քաղաքականության փոխներթափանցման ակնհայտ μազմակողմանիությունը` կարնոր ենք համարում ընդգծել այն իրողությունը, որ դրա լեզուն աչքի է ընկնում իր մեծ μազմազանությամμ ու խորությամμ: Ժամանակակից աշխարհում հստակ ըմμռնվում է քաղաքականության առանցքային դերը, ն այն տարաμնույթ ուսումնասիրությունների է ենթարկվում տարμեր գիտակարգերում` քաղաքագիտություն, հասարակագիտություն, հանրային հոգեμա5

նություն ն այլն: Քաղաքականության լեզվական արտահայտությունն էլ մեծ ուշադրության է արժանանում լեզվաμանական ուսումնասիրությունների շրջանակում: Հայաստանում նմանատիպ հետազոտություններն ակտիվացել են միայն վերջին տասնամյակում: Քաղաքական դիսկուրսի ուսումնասիրությունների μնագավառում հիրավի ուշագրավ է այս գիրքը, որում հեղինակը` μանասիրական գիտությունների թեկնածու Մառա Բաղդասարյանը, մանրամասն վերլուծում ն մեկնաμանում է ժամանակակից անգլալեզու քաղաքական ելույթը միանգամայն լայն ընդգրկումով` ձնաμանական, μառային, շարահյուսական, որն էլ իրականացվում է դիսկուրսի քննության դիրքերից: Ուսումնասիրության տեսական-մեթոդական μազան նույնպես ընդգրկուն է` սկսած արիստոտելյան թեմատիկ-μովանդակային կառուցվածքի ստեղծման մեխանիզմներից մինչն գործառական ոճագիտություն, գործաμանություն, դիսկուրսի քննադատական վերլուծություն, նյարդալեզվաμանական ծրագրավորում, ինչպես նան հանրային հոգեμանության ու փաստարկման տեսության հարաμերակից որոշ դրույթներ: Նման ներգիտակարգային ն որոշակի միջգիտակարգային քննությամμ է հեղինակը համակողմանիորեն վերծանում ու ներկայացնում նյութը: Սա էական է քաղաքական խոսքի հետազոտության մեջ, քանի որ, ինչպես աշխատանքում ենք տեսնում, քաղաքական դիսկուրսը տրամաμանականի ն հուզականի նուրμ հակադրամիասնություն է, ն ցանկացած գաղափարախոսություն առավել գործուն է, իսկ պերսուազիան` լիակատար, երμ տրամաμանական փաստարկումն ու հուզական ներշնչումը հանդես են գալիս միասնաμար ն ճիշտ համամասնությամμ: Քաղաքական առաջնորդների անգլալեզու ելույթների ուսումնասիրությունը կարնոր է մեր օրերում աշխարհում «քաղաքականություն իրականացնող» հիմնական լեզվի` անգլերենի տրամադրած հնարավորությունների μացահայտման, դրանց նրμությունների ընկալման, կիրառման մեխանիզմների յուրացման, նան այդ հնարավորությունների շահագործման ու առավել նս շահարկման իրազեկության առումով:

Անհրաժեշտ եմ համարում ընդգծել նս մեկ μան. աշխատությունը գրված է հայերեն, ընդ որում գիտական պատշաճ մակարդակով: Սա էական հանգամանք է, քանի որ, ի տարμերություն քաղաքական դիսկուրսի ռուսալեզու ն առավել նս անգլալեզու ուսումնասիրությունների, դրա հայերեն քննության ավանդույթը նոր է ձնավորվում մեզանում: Այս մենագրությունն արժեքավոր է նան շատ հասկացությունների հայերեն համարժեք արտահայտման ձների ներմուծման ն կայացման տեսանկյունից: Խնդրո առարկա աշխատությունը մեծապես հաջողված գործառական-ճանաչողական հետազոտություն է: Հեղինակը մեկնում է հռետորի գաղափարներն ու հույզերը լեզվական ուսումնասիրությամμ, վեր հանում նրա նպատակադրություններն ու շարժառիթները` տեղայնացնելով դրանք դիսկուրսային իրադարձության` արտալեզվական իրականության համատեքստում: Այս մենագրությունը կարող է հիմք դառնալ քաղաքական դիսկուրսի վերլուծության դասընթացի ձնավորման համար ն նպաստ μերել նշված μնագավառում գիտական ուսումնասիրությունների հետագա իրականացմանը: Կարող է հետաքրքիր լինել նան քաղաքական խոսքով հետաքրքրվողների լայն շրջանակի համար:

Սեդա Գասպարյան ԵՊՀ անգլիական μանասիրության ամμիոնի վարիչ ՀՀ գիտության վաստակավոր գործիչ Բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Այս աշխատանքի ուսումնասիրության օμյեկտը ժամանակակից անգլալեզու քաղաքական ելույթն է` որպես լեզվական ն արտալեզվական իրողությունների փոխներթափանցում: Անգլալեզու քաղաքական խոսույթը միջազգայնացման, իսկ ավելի ճիշտ, համաշխարհայնացման աննախադեպ ընդգրկման է հասել մեր օրերում: Ժամանակակից աշխարհը չափազանց արագ է զարգանում, ամեն ինչ մշտական շարժման, փոփոխության մեջ է գտնվում: Շարժունության գաղափարն առանցքային է, հատկապես երμ խոսքը վերաμերում է մարդկանց: Փոփոխության` խնդիրների, ռիսկերի, մարտահրավերների փոփոխության դեմ այլնս հնարավոր չէ պայքարել, աշխարհը փորձում է ապրել այդ փոփոխությունների հետ, ճկուն լինել արագ արձագանքելու դրանց, հնարավորինս կառավարելու դրանք: Հսկայական է նպատակային խոսքային հաղորդակցման դերը համաշխարհային μազմաձն հարաμերություններում: Ժամանակակից աշխարհում այդ խոսքային հաղորդակցման հիմնական ու գլխավոր միջոցն անգլերենն է: Բացառիկ է անգլերեն քաղաքական խոսույթի դերը տարμերությունների միջն շփման եզրեր գտնելու, անհամաձայնությունները հաշտեցնելու, հակամարտությունները կարգավորելու գործում: Անգլերենը դարձել է ժողովուրդների ու պետությունների միջն ամենամատչելի ու ամենագործուն կամուրջը, մարդկանց շարժունության կարնոր նախապայմանը: Այս լայն համատեքստում միանգամայն μնական է, որ կարնորվում, նույնիսկ առանցքային է դառնում անգլալեզու քաղաքական ելույթի դերը համաշխարհային քաղաքական խոսույթում: Լինելով քաղաքական խոսույթի դասական դրսնորում` քաղաքական ելույթն ունի արտալեզվական մեծ μեռնվածություն: Հատկապես կարնորվում է քաղաքական առաջնորդի ելույթի դերը: Խոսքային փոխազդեցության այս ձնն արդյունավետ է ժողովրդի կամ նրա ներկայացուցիչների (խորհրդարան/պառլամենտ, քաղաքական կամ հասարակական կազմակերպություն, քաղաքացիական խումμ), ինչպես նան համաշխարհային հանրության հետ անմիջական շփման առումով: Ելույթի մի8

ջոցով քաղաքական առաջնորդը հրապարակայնացնում, հանրության սեփականությունն է դարձնում պետության առաջ կանգնած կարնորագույն խնդիրները, որոնց լուծում պետք է տրվի ն հատկապես, երμ լուծումն ամեննին միանշանակ չէ: Քաղաքական ելույթի միջոցով հռետորն իր լսարանին, ժողովրդին ներգրավում է խնդրի քննարկման մեջ` նրանց ասես մասնակից դարձնելով որոշում կայացնելու գործին ն, հետնաμար, դրդելով կիսելու պատասխանատվության μեռը: Քաղաքական ելույթը պերսուազիայի հզոր ձն է: Փաստական-տեղեկատվական ն հուզական-ներգործական μովանդակությանը հավասար նրանում կարնորվում է հռետորը, նրա ինքնությունը, հաճախ նան խարիզմատիկ կերպարը, ինչը միանգամայն մեծացնում է փաստերի ճշմարտահավատության ն հոգեμանական-հուզական ներգործության աստիճանը: Արտալեզվական իրականությունը քաղաքական ելույթի հիմքն ու շարժիչ ուժն է: Խոսքն էլ, արտացոլելով այդ արտալեզվական իրականությունը, իր այս կամ այն լեզվական արտահայտությամμ ներազդում է դրա վրա (ընդ որում` տարμեր լեզուներ արտալեզվական իրականության արտացոլման ու կերտման որոշակիորեն տարμեր շրջանակ ու հայեցակերպեր են տրամադրում |ՇraՇ6 1987, Dսraոէi 2001, Լ6r-ԽiոaՏօva 2005, Тер-Минасова 2008, Տոiէհ 2003, 8aցհմaՏar/aո 2008)): Այսպիսով, հաշվի առնելով անգլալեզու քաղաքական խոսույթի կարնորությունը, էական է ուսումնասիրել ու հասկանալ այդ լեզվով քաղաքական ելույթի կառուցման, դրանում հասարակական-քաղաքական իրականության ներկայացման մեխանիզմներն ու առանձնահատկությունները: Սա մի կողմից հնարավորություն կտա ելույթը խորությամμ ու համակողմանիորեն հասկանալու, իսկ մյուս կողմից` այն կառուցելու: Ժողովրդավարական զարգացումների պայմաններում խոսքի ազդեցության հնարավորությունները հիրավի դժվար է թերագնահատել, ն թե՛ զարգացած ժողովրդավարական, թե՛ առավել նս դեռ զարգացող ժողովրդավարական ազգերին ու պետություններին անհրաժեշտ է տիրապետել անգլալեզու քաղաքական խոսույթի կերտման ու գործառության առանձնահատկություններին: Հա9

յաստանի Հանրապետությունը` որպես զարգացող երիտասարդ ժողովրդավարություն, քաղաքական խոսքի մշակույթի ն ավանդույթների զարգացման որոշակի հետաքրքիր ճանապարհ ունի անցնելու: Անգլալեզու քաղաքական ելույթի ն առհասարակ խոսույթի զարգացած մշակույթի ու ավանդույթների հետազոտությունը կարող է մեծապես նպաստել հայ քաղաքական խոսույթի անգլալեզու, ինչպես նան հայալեզու դրսնորմանը: Քաղաքական խոսույթի ուսումնասիրությունները Հայաստանում թափ են առել անկախությունից ի վեր: Խոսքի ազատության, կյանքի ազատականացման, μազմակուսակցական քաղաքական համակարգի նորաստեղծ պայմաններում քաղաքական խոսույթը թնակոխում է զարգացման որակապես նոր փուլ, ն, μնականաμար, ի հայտ է գալիս խոսքային իրացման ձների ու միջոցների μազմազանության անհրաժեշտություն: Սա էլ իր հերթին լեզվաμաններին, քաղաքագետներին ն հարակից այլ ոլորտների մասնագետներին մղում է քաղաքականության խոսքի հետազոտության: Հատկապես վերջին տասնամյակում քաղաքական խոսույթի ուսումնասիրությունները μավական ակտիվացել են մեր երկրում: Սակայն քաղաքական խոսույթը, մասնավորապես հայ քաղաքական խոսույթը դեռնս հեռու է համակողմանի ուսումնասիրված լինելուց: Տեսական դրույթներն ու մեթոդներն էլ հիմնականում սերում են ռուսական, եվրոպական ու ամերիկյան լեզվաμանական դպրոցներից ն խոսույթային վերլուծության սկզμունքներից: Ուսումնասիրության փաստական նյութը վերցված է μրիտանական, ամերիկյան ն հայ քաղաքական առաջնորդների ժամանակակից անգլալեզու քաղաքական ելույթներից` մասնավորապես Մեծ Բրիտանիայի ն Հյուսիսային Իռլանդիայի Միացյալ Թագավորության նախկին վարչապետ Թոնի Բլեըրի, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների նախկին նախագահներ Ջորջ Բուշ կրտսերի, Բարաք Օμամայի ն Հայաստանի Հանրապետության Արտաքին գործերի նախկին նախարար Վարդան Օսկանյանի ելույթներից: Միացյալ Թագավորության ն Միացյալ Նահանգների քաղաքական առաջնորդների ելույթների ընտրությունը պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ այդ ժողո10

վուրդներն են անգլերենի μնիկ կրողները` լինի μրիտանական, թե ամերիկյան տարμերակով, ն ուրեմն այդ ելույթները համարվում են ժամանակակից անգլալեզու քաղաքական խոսույթի մոդելներ: Կարնորվում է նան այն հանգամանքը, որ այդ տերություններն ու դրանց ղեկավարներն առանցքային դեր ունեն միջազգային, համաշխարհային զարգացումներում: Հայ քաղաքական առաջնորդների անգլալեզու ելույթները կարնորություն ունեն մեզ համար, քանի որ հայ ազգային ինքնության, շահերի ու նկրտումների դրսնորման ռազմավարական հարթակ են միջազգային ասպարեզում: Հայ քաղաքական անգլալեզու խոսույթի նմուշների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ըմμռնելու հայ քաղաքական խոսքի մասնակցությունը միջազգային անգլալեզու քաղաքական խոսույթում հաղորդման ն ներազդման գործառույթների հարաμերակցության տեսանկյունից: Մեր աշխատանքի նպատակն է որոշարկել ն պարզաμանել քաղաքական ելույթի` որպես լեզվական ն արտալեզվական իրողությունների յուրօրինակ փոխներթափանցման առանձնահատկություններն ու դերը: Փորձ է արվում ցույց տալու լեզվական նպատակային արտահայտության միջոցով որոշակի գաղափարների ու հասկացույթների` արժեքների, պատկերացումների, համոզմունքների, ինչպես նան գործողությունների, վարքային ու կենսակերպային մոդելների փոխանցումը: Քաղաքական ելույթը, որ քաղաքական խոսույթի համապարփակ դրսնորում է, դիտարկվում է որպես գործաμանական նպատակային` գործառական-ճանաչողական հաղորդակցում: Ուսումնասիրությունը նան միտված է նպաստելու քաղաքական խոսքի նկատմամμ գիտակցության μարձրացմանը լեզվաμանական-խոսքաμանական ու քաղաքագիտական-հասարակագիտական հետազոտություններով զμաղվող մասնագետների, քաղաքական գործիչների ու դիվանագետների, լրագրողների ու հանրային կապերի ոլորտի մասնագետների ու, առհասարակ, խոսքի քաղաքական գործառությամμ հետաքրքրվող անձանց մոտ ն քաղաքական խոսքային հաղորդակցման զարգացմանը մեր հանրապետությունում:

Ուսումնասիրությունն ունի գործառական-գործաμանական, ինչպես նան ճանաչողական ուղղվածություն: Որպես ուսումնասիրության լեզվաμանական ելակետ աշխատանքում ընդունվում է գործառական ոճագիտությունը, որն անմիջականորեն զμաղվում է մարդկային կենսագործունեության տարμեր ոլորտներում հաղորդակցման լեզվական միջոցների ընտրության ու համակցման առանձնահատկությունների հետազոտությամμ: Կիրառվում է նան գործաμանության, խոսույթի վերլուծության, խոսույթի քննադատական վերլուծության, նյարդալեզվաμանական ծրագրավորման տեսական-մեթոդական μազան: Քաղաքական ելույթի սույն ուսումնասիրությունը հենվում է նան Արիստոտելի «Հռետորիկայի» որոշ հասկացությունների վրա, ինչն իրապես կարնոր է քաղաքական ելույթի թեմատիկ-μովանդակային կառուցվածքի ստեղծման մեխանիզմները հասկանալու համար: Աշխատանքում տեղ են գտել նան հանրային հոգեμանության ու փաստարկման տեսության` սույն հետազոտությանը հարաμերակից որոշ դրույթներ: Տարμեր մոտեցումների ու հայեցակերպերի զուգադրումը միանգամայն անհրաժեշտ է ժամանակակից քաղաքական խոսույթի հնարավորինս համակողմանի ուսումնասիրության համար, որի հիմքում ընկած են ըմμռնումը, մեկնաμանումը ն գնահատողականությունը: Քաղաքական ելույթի գործառական քննությունը թույլ է տալիս μացահայտել քաղաքական ելույթի էությունը որպես լեզվական ն արտալեզվական իրողությունների փոխներթափանցում: Քաղաքական ելույթի այսպիսի ընկալումն ու մեկնաμանությունն են դրվում որպես մեր ուսումնասիրության հենքային դրույթ: Լեզվական իրողությունների քննությունն իրականացվում է արտալեզվական իրողությունների հետ անընդհատ ն սերտ կապի մեջ: Վերլուծությունը տարվում է արտալեզվական իրականության երնույթների հնարավորինս խորքային մեկնությամμ լեզվաμանական գիտական իրավասության շրջանակում: Քաղաքական խոսույթը` մասնավորապես քաղաքական ելույթը, ուսումնասիրվում է ոչ թե լեզվական մեկ հայեցակերպի տեսանկյունից, այլ μառային, քերականական, ոճական, տեքստային յուրահատկությունների համալիր քննությամμ, որն էլ թույլ է

տալիս μացահայտել առաջին հայացքից զուտ քերականական (խոսքամասային, ձնաμանական), μառային (իրականության երնույթների անվանում, վերաμերություն) հարաμերություններ արտահայտող տարμեր լեզվական միջոցներ, որոնք քաղաքական ելույթում ձեռք են μերում մեծ արտալեզվական μեռնվածություն ն արտահայտում ամμողջական հասկացություններ, մտածողության կարգեր ն վարքի ձներ: Նան փորձ է արվում մեկ ամμողջական ելույթի շրջանակում քննության առնելու, մի կողմից, տարμեր լեզվախոսքային միջոցները, հաճախ նան դրանց փոխներթափանցումը, μազմաձն դրսնորումների փոխադարձ կապն ու արձագանքը տվյալ լեզվական համատեքստում, մյուս կողմից` քաղաքական ելույթը դիտարկելու իμրն այդ միջոցների համակողմանի իրացում-ամμողջություն կոնկրետ արտալեզվական համատեքստում (Գլուխ 2.3): Այսպիսով, տվյալ ուսումնասիրությունը կարող է իր նպաստը μերել քաղաքական խոսույթի գործառության մեկնաμանությանը, մասնավորապես քաղաքական խոսույթի վերլուծության հայալեզու տեսության զարգացմանը, ինչպես նան գործառական-ճանաչողական խոսքային հաղորդակցման հետազոտություններին առհասարակ: Այն նան կարող է նպաստավոր լինել գործառական ոճագիտության ավանդույթների զարգացմանը խոսքային հաղորդակցման տեսանկյունից ն համալրել գործառական ոճերի, դրանց ոճաժանրային տեսակների առանձնահատկությունների նկարագրությունը: Շեշտելով լեզվական ն արտալեզվական իրողությունների սերտ կապը` այս հետազոտությունն ընդգծում է դրանց միասնական քննության անհրաժեշտությունը լեզվաμանական գիտությունների կողմից, ինչը կարնորվում է ոչ միայն լեզվաμանական հետաքրքրության դիտանկյունից: Նման քննությունը, ըստ էության, կարնոր ելակետներից է նան հասարակագիտական` մասնավորապես քաղաքագիտական ուսումնասիրությունների համար: Սույն աշխատանքը կարող է հետաքրքրություն ներկայացնել գործառական-գործաμանական ուսումնասիրություններում: Այն կարող է օգտակար լինել անգլերենի, ինչպես նան խոսքի

մշակույթի դասավանդման ոլորտում ներգրավված մասնագետների ն ուսանողների համար: Այս ուսումնասիրության արդյունքները կարող են ընդգրկվել գործառական ոճագիտության, խոսույթի/տեքստի մեկնաμանության դասընթացներում, ինչպես նան լեզվաμանների, քաղաքագետների ու դիվանագետների համար անգլերենի հատուկ դասընթացի ձնավորման հիմք դառնալ:

ԳԼՈՒԽ 1

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԽՈՍՈՒՅԹ.

ՀԵՆՔԱՅԻՆ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Քաղաքական գիտակցությունը ձնավորվել է դեռնս անտիկ ժամանակներում: «Մուսայական արվեստների հնարների փոփոխություն չի լինում առանց փոփոխությունների ամենակարնոր պետական կանոնակարգերում» |հէէք:///aոkօ.liԵ.rս/ ԵօօkՏ/liէ/մսՏհ6ոkօ-aքհօriշո.հէոո_ ԼօՇ44520506),- ասել է Պլատոնը, Արիստոտելն էլ ավելացրել. «Մարդը քաղաքական կենդանի է» |հէէք:///aոkօ.liԵ.rս/ԵօօkՏ/liէ/մսՏհ6ոkօ-aքհօriշո.հէոո_ ԼօՇ44520506): Վերջին տասնամյակներին աշխարհում ժողովրդավարության, առնտրայնացման, ազատ շուկայական հարաμերությունների տարածման պայմաններում գրանցվում են տեղեկատվության աննախադեպ ծավալներ, μազմազանություն ն տարածման արագություն: Քննադատելու պոտենցիալ կարողությունը մարդկային ուղեղին հնարավորություն է տալիս լեզվում ու լեզվի միջոցով ընկալելու տեղեկատվություն կոչվող այդ μարդ ու μազմաշերտ սուμստանցի էությունը ն վերարտադրելու այն` մասնավորապես, երμ խոսքը վերաμերում է քաղաքականությանը: Հատկապես կարնորվում է քննադատական մոտեցման ն ճիշտ կողմնորոշման դերը հնարավոր ամեն ճանապարհով «հոսող» ու մարդու ուղեղը «հեղեղող» տեղեկատվության մեր դարաշրջանում: Քաղաքականությունը թափանցել է մարդկային փոխազդեցության ավելի ու ավելի շատ ոլորտներ, իսկ քաղաքական հաղորդակցումը` դարձել մարդկային համայնքում ընթացող զարգացումների արտացոլման ու դրանց արձագանքման առավել արագ միջոց: Իրադարձություններն ու փոփոխությունները վրա են հասնում մեկը մյուսի հետնից` μավական քիչ ժամանակ թողնելով մարտահրավերներն ընդունելու ն դրանց պատշաճ արձագանքելու համար: Քաղաքական անցուդարձը, որ հասարակական կյանքի թերնս μոլոր ոլորտների տարμեր զարգացումների շարժիչ ուժն է, իր μազմաձն դրսնորումներով կարիք ունի

համապատասխան լեզվական արտահայտության: Վերջինս հնարավոր է դառնում մշակված խոսքային գործունեության` մասնավորապես քաղաքական խոսքի միջոցով: Քաղաքականությունը, ինչպես ն հասարակական գործունեության ցանկացած ոլորտ, ունի իր էությանն ու նպատակին հատուկ լեզվական դրսնորում: Քաղաքականության լեզուն աչքի է ընկնում խորությամμ ու մեծ μազմազանությամμ: Քաղաքականության մասին պատմող ու քաղաքականություն իրականացնող խոսքն իր ստեղծման գործընթացով հանդերձ կոչվում է քաղաքական խոսույթ (դիսկոււս) ն ուսումնասիրվում որպես հրապարակային խոսքի ոճաժանրային տարատեսակ: Քաղաքական խոսույթի էությունն ու սահմաններն առավել համապարփակ հասկանալու համար անհրաժեշտ է որոշարկել, թե ինչ է խոսույթը: Êոսույթը լեզվաμանության, խոսքաμանության, հռետորիկայի, խոսույթի քննադատական վերլուծության, գործաμանության, հասարակագիտության, քաղաքագիտության ն մի շարք այլ գիտությունների առավել խրթին տերմին - հասկացություններից է: Ներկայումս կատարվում են մեծ թվով ուսումնասիրություններ այն որոշարկելու, սահմանելու ն մեկնաμանելու ուղղությամμ: Երնույթը լուսաμանվում է տարμեր հայեցակերպերից, իսկ տեսակետները, μնականաμար, μավական μազմազան են: Գիտական իմացության ոլորտում շրջանառվում են խոսույթի նեղ ն լայն ըմμռնումներ: Նեղ իմաստով այն մարդկային փոխազդեցության որոշակի μնագավառի խոսքային գործունեության արդյունքն է` ինքնին «արտադրված» խոսքը: Լայն իմաստով այս հասկացությունն ավելի է μարդանում. խոսքից` արդյունքից μացի այն ընդգրկում է նան այդ խոսքաստեղծման ողջ գործունեությունը` այսպես կոչված վերխոսքային կամ շուրջխոսքային տարածքի ներառմամμ: Խոսույթի այս երկրորդ ընկալումն առավել մեծ տարածում է գտնում հետազոտական շրջանակներում` հատկապես խոսույթի քննադատական վերլուծության ոլորտում1: Խոսույթը դիտարկվում է որպես հաղորդակցական ամμողջություն, որում հենքային են իրադրային ն հասկացութային համատեքստը ձնավորող այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են հաղորդակցման վայրը, ժամանակը, առիթը, մաս16

նակիցները, հասցեատեր-լսարանը, նպատակը, առաջադրանքը մի կողմից, ն ազգային, պատմական, հասարակական-քաղաքական, կենսակերպային մտածողության ու վարքագծի հասկացույթներն ու մոդելները մյուս կողմից: Որոշ հետազոտողներ խոսույթն ընկալում են որպես հանրային պրակտիկայի ձն` շեշտելով խոսույթային իրադարձության ն համապատասխան իրադրության, ինստիտուտի, հանրային կառուցվածքի դիալեկտիկական հարաμերությունը |Մօմak 2004, ԲairՇlօսցհ, Շraհaո, Լ6ոk6, Մօմak 2004, ԲairՇlօսցհ 20052): Ընդ որում` խոսույթն իր մեջ կարող է ներառել ոչ միայն խոսք/տեքստ, այլ նան ուրիշ նշանային համակարգերի տարրեր` օրինակ, պատկերներ, կառույցներ, հնչյուններ, շարժումներ |ԲairՇlօսցհ, Շraհaո, Լ6ոk6, Մօմak 2004, ԲairՇlօսցհ 20052): Ոմանք էլ ընդգծում են խոսույթի հասարակական-ճանաչողական հայեցակերպը` քննադատորեն արժնորելով խոսույթի, ճանաչողության ու հասարակության կապը ն մեկնաμանելով, թե ինչպես են խոսույթի կառույցները հիշողության մեխանիզմների միջոցով ազդում մտային պատկերումների վրա. հետնաμար ճանաչողության միջոցով խոսույթը կապվում է հանրային կառուցվածքի հետ: Այսպիսով, խոսույթը նկարագրվում է որպես իմացության ու հանրային պրակտիկայի հիշողության ձն |vaո Diյk 1998, 2002): Ինչնէ, կարծիքները համընկնում են այն հարցում, որ խոսույթը ոչ միայն ձնավորվում է վերը նշված տարμեր գործոնների ազդեցության ներքո, այլ նան արտացոլում, հաստատում, վերարտադրում, ձնավորում է այդ գործոնները, մի խոսքով` մեզ շրջապատող իրականությունը, ավելի ճիշտ` իրականության մեր ընկալումը: Տեսակետները քիչ թե շատ ի մի μերելով` կարելի է խոսույթը ներկայացնել որպես հանրային փոխազդեցության` լեզվական ձն ստացած իրացում` լեզվական գործունեության կառուցվածքային ն գործընթացային հատկանիշների ամμողջությամμ |Горбунова 2008): Խոսույթը լեզվական ն արտալեզվական գործոնների համալիր գործաμանական μարդ փոխներթափանցում է, որի μաղադրիչները, մի կողմից, լեզվական կառույցի կոնկրետ խոսքային իրացում ստացած տարրերն են, մյուս կողմից` դրա մասնակիցների նկարագիրը, հաղորդակցման նկատմամμ նրանց վերաμերմունքը,

հաղորդակցման նպատակը ն այլն: Մի խոսքով` խոսույթը հանրային գործողության ձն է |հմմտ. ԲօսՇaսlէ հէէք://www9.ց6օr ց6էօwո.6մս/քaՇսlէ//irviո6ո/էհ6օr//ԲօսՇaսlէ-DiՏՇօսrՏ6_օո_Լaոցս aց6-Տսոոar/-6xՇ6rքէՏ.հէոl), որում արտացոլվում են հանրային կառուցվածքի, ինստիտուտների, ինքնությունների առանձնահատկություններն ու փոխհարաμերությունները, ն որի արդյունքում կապակցված հաջորդական խոսքի միջոցով իրականացվում է նպատակային տեղեկատվական «նյութափոխանակություն»: Խոսույթի կառույցների ն մտային կառույցների փոխհարաμերությամμ խոսույթը կապվում է հասարակությանը ճանաչողության միջոցով: Քաղաքական խոսույթը հրապարակախոսական արձակի տարատեսակ է ն առանձնանում է իր գործառութային հատկանիշների համալիր դրսնորմամμ: Հրապարակախոսական ոճի ն հետնաμար քաղաքական խոսույթի հիմնարար գործառույթներն են տեղեկատվության հաղորդումը ն հուզական ներգործումը, որոնք գոյաμանորեն ներհատուկ են խոսքի նշված գործառական տարատեսակին: Քաղաքական խոսույթը հաճախ նկարագրվում է որպես հաղորդակցում, որի հիմնական շարժառիթն ու նպատակն իշխանության համար պայքարն է ն որի հիմքում ընկած են մրցակցության ու գործողության գաղափարները |Михалёва հէէք://www.rսՏ-laոց.Շօո/aԵօսէ/ցrօսք/ոikհal6va/Տէaէ62, Шейгал, Дешевова 2009): Քաղաքական խոսույթը սահմանվում է տարμեր հայեցակերպերից` խոսույթ քաղաքական ոլորտում, խոսքային գոյացություն, որի μովանդակությունը, կերտողը կամ լսարանը լայն առումով առնչվում են քաղաքականության ոլորտին, քաղաքական գործիչներին: Քաղաքական խոսույթը նան քաղաքական հաստատություններում կիրառվող ինստիտուցիոնալ խոսքն է: Հետաքրքիր է քաղաքական խոսույթի` որպես նշանային համակարգի հայեցակարգը: Քաղաքական խոսույթը ներկայանում է որպես մի համակարգ, որում տեղի է ունենում տարμեր տիպի լեզվական միավորների ու ստանդարտ խոսքային գործողությունների իմաստի ու գործառույթների փոփոխություն |Шейгал հէէք://www.էwirքx.Շօո/քil6/56756/2raոմՀ7898778, հէէք://www.ցսո6r.iոքօ/ԵiԵliօէ6k_8սkՏ/Քօliէ/Ճrէi18

Շl6/ՏՇհ6iց_vlaՏէ.քհք): Քաղաքական խոսույթն ընկալվում է որպես խոսք/տեքստ քաղաքական հաղորդակցման կոնկրետ իրադրության մեջ: Այն նան ընդգրկում է քաղաքական հաղորդակցման ոլորտը սպասարկող խոսքային ու ոչ խոսքային միջոցների պոտենցիալը, քաղաքական հաղորդակցման լայն համատեքստը, ոլորտին հատուկ խոսքային գործողությունների մոդելները ն ժանրային տարμերակումը: Քաղաքական խոսույթին μնորոշ են միջտեքստային ն միջխոսույթային հարաμերություններ, որոնք ստեղծում են յուրահատուկ փոխներթափանցված խոսույթային ցանցի ամμողջություն2: Քաղաքական խոսույթը իրականության կամ դրա որոշակի պատկերացման միայն վերարտադրություն չէ: Հաճախ քաղաքական խոսքն ինքնին գործողություն է, օրինակ` քաղաքական կամքի դրսնորում μազմաձն μանակցային գործընթացներում, ճգնաժամային իրավիճակներում, պետական սկզμունքային ն քաղաքացու հանապազօրյա խնդիրների լուծման հարցերում: Հետնաμար, քաղաքական խոսույթը դրսնորվում է նան որպես գործողություն, ընդ որում` խոսույթի նշանակության մեջ ներառվում է նան ողջ խոսույթային իրադարձության արդյունքը: Քաղաքական խոսույթից անքակտելի են տրամաμանական փաստարկումը ն հուզական ներգործումը, որոնց միջոցով իրականացվում է քաղաքական պերսուազիան (համոզում): Այս երկու էական գործառույթները μուն քաղաքական գործունեության համատեքստում հաճախ փոխկապակցված, նույնիսկ փոխներթափանցված են դրսնորվում` ծառայելով քաղաքական խոսույթի հիմնարար նպատակին` քաղաքական հասցեագրողի համար ցանկալի որոշակի իրականության պատկերի կերտմանը: Ներկայումս քաղաքականության ոլորտի, այդ թվում ն քաղաքական խոսքի հետնողական ուսումնասիրությունները գիտակարգային ու միջգիտակարգային լայն ընդգրկման են հասել3: Քաղաքական խոսույթի ժամանակակից հետազոտություններն իրականացվում են տարμեր հայեցակերպերից` լեզվաμանության` մասնավորապես գործառական ոճագիտության, ճանաչողական լեզվաμանության, գործաμանության ն խոսույթի վերլուծության, տրամաμանության` մասնավորապես փաստարկման տեսության, հանրալեզվաμանության, հանրային հո19

գեμանության, հաղորդակցման տեսության, նյարդալեզվաμանական ծրագրավորման, խոսույթի քննադատական վերլուծության ն այլն: Վերջին տարիներին շրջանառվում են նան քաղաքական լեզվաμանություն |Головань հէէք://www.քaո-i.rս/liԵrքaոi/Работы/Феномен-дискурса-3Ճ-от-прикладной-лингвистики-к-политике-и-культуре/մ6էailՏ.հէոl) ն քաղաքական խոսույթի վեւլուծություն |Хмельцов 2004) հասկացությունները, ինչը վկայում է այն մասին, որ ժամանակակից աշխարհում քաղաքականության լեզուն կամ քաղաքական լեզուն կարնորագույն դեր ունի, ն այդ դերը լիովին գիտակցվում է: Այս երկու հանգամանքները, առավել խթանելով քաղաքականության լեզվի ուսումնասիրությունները, նպաստել են ուսումնասիրության նան տեսական-մեթոդական μազայի ու հասկացական ապարատի զարգացմանը: Քաղաքական ելույթը որպես քաղաքական խոսույթի առանցքային դրսնորում հատկապես ուշագրավ դեր ունի ժողովրդավարական հասարակությունների զարգացումներում: Քաղաքական առաջնորդը, անմիջականորեն խոսելով իր ժողովրդի հետ, կարող է առավել քան երμնէ ազդեցիկ լինել: Այս երնույթը ձնավորվել է դեռնս անտիկ աշխարհում, երμ ճառեր էին ասվում հանրային ժողովներին ն այդ կերպ որոշումներ ընդունվում: Քաղաքական ելույթը հռետորական արվեստի դասական օրինակ է ն ուսումնասիրվում է նան դրա սահմաններում: Պերսուազիվ (համոզողական) հաղորդակցումը վճռորոշ է տեղեկատվության մեր դարաշրջանում: Քաղաքական խոսույթն ինքնին ն դրա μազմազան վերլուծությունները` սկսած դեռնս անտիկ ժամանակներից (օրինակ` Արիստոտելի «Հռետորիկան»), ստիպում են, որ մարդն ավելի լավ գիտակցի լեզվի զորությունն ու իշխանությունը: Քաղաքական ելույթի ժանրը մարդկանց խմμերի ն զանգվածների հետ հաղորդակցման յուրօրինակ ինտերակտիվ ձն է: Քաղաքական ելույթը մենախոսություն չէ, որ արտասանվի ու վերջանա: Այն անհրաժեշտաμար երկխոսություն է, որի հենքում արդեն իսկ ծրագրավորված են խոսակցի` հռետորի համար ցանկալի կամ սպասելի պատասխանն ու արձագանքը:

Քաղաքական խոսքն արտալեզվական իրողությունների ուղղակի արտահայտություն չէ: Այն իրականությունն արտացոլում է որոշակի նպատակի (մտադրության, նպատակադրության) տեսանկյունից: Հետնաμար, արտացոլումը կարող է տարμեր լինել ն μնականաμար ուղիղ համեմատական չլինել մեզ շրջապատող օμյեկտիվ իրականությանը: Օμյեկտիվի ու սուμյեկտիվի սահմանը հաճախ դժվար է որոշարկել քաղաքական խոսույթում. դրանք հիմնականում համակցված են ներկայացվում: Ըստ Արիստոտելի` ճշմարտության էական հատկանիշը մարդկային դատողության ն իրերի կամ իրադարձությունների միջն համապատասխանությունն է |ՃriՏէօէl6 հէէք://www.քսԵliՇ.iaՏէaէ6.6մս//հօո6/l/Թհ6էօriՇ/iոմ6x.հէոl, Аристотель հէէք://www. kօօԵ.rս/ariՏէօէ6l/riէօrika): Սակայն հասարակական փոխազդեցության ոլորտում ճշմարտությունը թերնս ամենաμարդ ու հարաμերական հասկացություններից է: Հանրային հակամարտության, μանավեճի, քննարկման մեջ ճշմարտությունը ոչ թե պարզապես նպատակ է, այլ չափանիշ, որով իշխանությունը սահմանվում, պահանջվում, հաստատվում ն վերահաստատվում է: Ներկայացվող իրականության ճշմարտության ն լեզվական արտահայտության հարաμերությունը պայմանավորված, միջնորդավորված է քաղաքական հասցեագրողի նպատակադրությամμ, գաղափարախոսությամμ: Պետք է տարμերակել նան տրամաμանորեն ճիշտ/սխալ ն փաստականորեն ճիշտ/սխալ հասկացությունները, քանի որ տրամաμանորեն ճիշտը միշտ չէ, որ իրականության մեջ գոյություն ունի որպես փաստ, ն հմուտ հռետորը կարող է տրամաμանորեն ճիշտ ներկայացնել փաստականորեն սխալը, իսկ իրական փաստը միշտ չէ, որ տրամաμանական է: ճշմարտության հարաμերականությունը պայմանավորված է աշխարհի մասին շրջանառվող տեղեկությունների տարաμնույթ աղμյուրների առկայությամμ, ինչպես նան, մի կողմից, տարμեր ելակետային դրույթներով, մյուս կողմից` տարμեր գերակա գործոններով ու նպատակներով. իրերի վիճակը տարμեր կերպ է դիտարկվում ն գնահատվում տարμեր համակարգերի հետ հարաμերակցության տեսանկյունից: Մտադրություններն ու ճշմարտությունները լինում են հան21

րային կամ կոլեկտիվ ն մասնավոր: Քաղաքական գործունեության ոլորտում առանձնակի կարնորություն ունեն հանրային ճշմարտությունները: Խոսքային ակտի գործաμանական ուժի անորոշությունը, նույնիսկ երկիմաստությունը նույնպես ամենօրյա շահարկման գործիք են քաղաքական դաշտում խաղացողների համար: Ցանկացած խոսքային ակտ ն դրա մեկնաμանումն ու ըմμռնումը մասամμ կառուցվում են լսարանի արձագանքի միջոցով: Ցանկացած ասույթ ունի պոտենցիալ ն իրական μազմաթիվ նպատակներ. խոսքի ընձեռած վերամեկնաμանման ն վերահամատեքստայնացման հնարավորությունները հատկապես կարնորվում են քաղաքական խոսույթի, մասնավորապես քաղաքական ելույթի համատեքստում: Քաղաքական խոսքային գործողության նպատակադրության վերագրումը ն ճշմարտության արժեքի գնահատումն ինքնին գործընթացներ են, որոնք պետք է ըմμռնել ըստ իրենց հանրային, ինչպես նան ճանաչողական հատկանիշների |Dսraոէi 1993): Գաղափարախոսությունն առանձնահատուկ, հենքային ն միննույն ժամանակ ոչ միանշանակ դեր ունի մարդկային հասարակության գործունեության ամենաμազմազան μնագավառներում: Այն մեծամասամμ մշակվում է գիտակցական-նպատակադիր քաղաքական գործունեության ընթացքում: Գաղափարախոսությունը սոցիալական այս կամ այն խավի կողմից իրականության ընդգծված շահեկան արտացոլում, իմաստավորում, արժնորում ն ճանաչողություն է |Հակոμյան 2005): Այս կամ այն խմμի համար ընդհանուր հանրային պատկերացումները (գիտելիք, վերաμերմունք) հաճախ կազմվում են որոշակի գաղափարախոսությունների հիման վրա |vaո Diյk 2002): Գոյություն ունեն գաղափարախոսության դրական ու μացասական հասկացություններ: Ըստ առաջինի` գաղափարախոսությունն աղավաղված միտք է, իրականության մասին թյուր տեսություն կամ պատկերացում, ըստ երկրորդի` հանրային գիտակցության կառուցում, հետնաμար մտածողության ու գործողության դիալեկտիկորեն անքակտելի մաս: Գաղափարախոսությունը կարող է իրական ուժ դառնալ, երμ ներկայացվում է իμրն հասարակության մեծամասնության կամ ազգային ողջամիտ, հիմնարար,

նորմատիվ հայացքների համակարգ ն դառնում խոր համոզմունք |Հակոμյան 2005): Ինչպես գիտենք, գաղափարախոսական քարոզչության4 ամենահզոր ձներից է պետական քարոզչությունը, որի նպատակը (նան ներակա կերպով) աշխարհայացքի վրա ներգործելն է: Գաղափարախոսությունը կարող է վտանգավոր լինել, եթե շահագործվի որոշակի սոցիալական (հիմնականում իշխող) խավի կողմից ի նպաստ իրենց շահերի ու պահանջմունքների ն ընդդեմ մյուս (հիմնականում իշխվող) խավերի շահերի ու պահանջմունքների: Այսպիսով` իրականության նկատմամμ ընտրովի վերաμերմունքի շնորհիվ քարոզվող գաղափարախոսությունը կարող է μացարձակացվել ն տարածվել ողջ համակարգի վրա |Հակոμյան 2005): Այստեղ տեղին է խոսել մանիպուլացման, ավելի կոնկրետ` ճանաչողական մանիպուլացման մասին, որը որպես մտքի վերահսկում ներառում է հասկացական գործընթացներին միջամտություն, կողմնակալ մտային մոդելների ու հանրային պատկերացումների` գիտելիքների ու գաղափարախոսությունների ձնավորում: Մանիպուլացման հանրային հայեցակերպը որոշարկվում է որպես սոցիալական անհավասարությունը հաստատող անօրինական գերակայություն: Ըստ խոսույթային հայեցակերպի` մանիպուլացումը հիմնականում ներառում է գաղափարախոսական խոսույթի սովորական ձներն ու ձնաչափերը, ինչպիսիք են մեւ «լավի», իսկ նւանց «վատի» շեշտումը: Այսպիսով, մանիպուլացումը դիտվում է որպես հասարակական իշխանության շահագործման, մտքի ճանաչողական վերահսկման ն խոսույթային փոխազդեցության ձն |vaո Diյk 20061): Մանիպուլացումը հոգեμանական ներգործության տեսակ է, որի օգնությամμ լսարանի մեջ ներակայորեն սերմանվում են մանիպուլացնողի համար ձեռնտու գաղափարներ ու ցանկություններ, որոնք չեն համընկնում այդ պահին մանիպուլացվող լսարանի ունեցածի հետ, ինչպես նան ներակայորեն խթանվում է մանիպուլացնողի որոշարկած գործողությունների իրականացում այդ լսարանի կողմից: Խոսքային մանիպուլացման միջոցով փորձ է արվում լսարանին հակված դարձնել տվյալ խոսքային հաղորդագրությունն ընդունելու առանց μոլոր փաստարկները հաշվի առնելու

|Чернявская 2006): Սա էլ հնարավորություն է տալիս ամμոխավարության, երμ իրավիճակի խորքային, μազմակողմանի վերլուծությունը փոխարինվում է ակնհայտ, սակայն մակերեսային պատճառների դիտարկմամμ |Баранов 2005): Քաղաքականության խոսքի առնչությամμ հատկապես կարնորվում է այսպես ասած օրինական կամ ընդունելի համոզումը` պերսուազիան |vaո Diյk 20061): Այն քաղաքական հռետորիկայի հիմքն ու առանցքն է, դրա շուրջ է կառուցվում ողջ քաղաքական խոսույթը: Պերսուազիան μանավոր կամ գրավոր հաղորդագրություն հղած քաղաքական գործչի/հռետորի ազդեցությունն է հասցեատեր-լսարանի վրա, ինչի նպատակն է համոզել վերջինիս որնէ μանում կամ որնէ μան անելու/չանելու |Чернявская 2006): Այսպիսով, պերսուազիայի արդյունքի համար վճռական է լսարանի արձագանքը, ն, հետնաμար, μացարձակապես անհրաժեշտ է ապահովել լսարանի ներգրավվածությունը պերսուազիվ հաղորդակցման գործընթացում: Պերսուազիվ հաղորդակցումը մեծապես գիտակցական, խիստ նպատակային (առավելապես) խոսքային գործունեություն է, որի հաջողության համար հաճախ պահանջվում են մեծ ինտելեկտուալ ջանքեր ն μարձր տեղեկացվածություն (իհարկե, կախված հասցեատեր-լսարանի պատրաստվածության աստիճանից ու տրամադրվածությունից): Պերսուազիվ հաղորդակցման իրականացման համար անհրաժեշտ է տիրապետել դրա ռազմավարություններին ու հնարներին: Հաղորդակցական ռազմավարությունը տեղեկատվություն ուղարկելու որոշակի հաղորդակցական մտադրության առավել արդյունավետ իրականացման պլան է, որը կարգավորում է հաղորդագրության μովանդակային կողմը, հաղորդակցման արդյունքը` հասցեատիրոջ արձագանքը, որին միտված է խոսքն ամμողջությամμ, ինչպես նան լեզվական միջոցների ընտրությունն ու համակցումը, որոնք միտված են տվյալ հաղորդակցական իրադրության հաջողության ապահովմանը |հմմտ. Чернявская 2006, Гончарова 2000): Գոյություն ունի նան խոսքային ռազմավարություն հասկացությունը, որ ենթադրում է տեղեկատվության կառուցման կոնկրետ խոսքային հայեցակերպ:

Քանի որ հաղորդակցական, ճանաչողական գործունեությունն անքակտելիորեն միակցված է խոսքային դրսնորման հետ, առավել նպատակահարմար է կիրառել խոսքային-հաղորդակցական ռազմավարություն տերմինը ն դրանով արտահայտվող հասկացությունը: Այս ռազմավարությունն իր հերթին դրսնորվում է խոսքային-հաղորդակցական հնարների կամ, այլ կերպ ասած, խոսքային մարտավարության, տեխնիկայի միջոցով |Чернявская 2006:45-46, Зигманн 2003): Պերսուազիայի կարնորագույն առանձնահատկություններից է ներակա իմաստի առկայությունը: Առհասարակ ողջ քաղաքական հաղորդակցման համար μնութագրական ն նույնիսկ էական է ներակա իմաստը, որը մեծ գործաμանական ընդգրկման է հասնում քաղաքական խոսույթի μազմաμարդ ցանցում: Ներակա իմաստի կիրառման ռազմավարությունը քաղաքականության մեջ մեծապես շահեկան է. μացահայտ պնդումներ չկան, μնականաμար, քիչ է նան ընդդիմանալու ն վիճարկելու հավանականությունը: Իմաստների, ինչպես նան ճշմարտությունների ստեղծումն ու վերարտադրությունը տեղի են ունենում հենց խոսույթային գործընթացում |Ւօմց6Տ 2008): Խոսույթային գործունեության արդյունքում են ձնավորվում նան գաղափարախոսությունները. այսպիսով խոսույթը դիտարկվում է որպես գործընթաց, գաղափարախոսությունը` արդյունք |ՔսrviՏ, Ւսոէ 1993, տե՛ս նան vՁո Diյk 20062, 1981): Իմաստները, ճշմարտությունները, գաղափարախոսությունները գտնվում են անընդհատ շարժման ն զարգացման մեջ, որոնց «կենսագործունեությանը» կարելի է հետնել հասարակական-քաղաքական խոսույթում: Խոսույթների ամμողջությունը կազմում է ազգային, ավելի լայն ընդգրկմամμ` միջազգային խոսույթը կամ երկխոսությունը (լայն իմաստով), որում տարμեր հասկացություններ կայացվում են, վերարտադրվում, մեկնաμանվում, վերամեկնաμանվում, ինչպես նան այլափոխվում քաղաքական խաղացողների կողմից` տարμեր նպատակադրություններից ու իրադրային համատեքստերից ելնելով |Ւօմց6Տ 2008): Նույնիսկ այսպես ասած առաջնային խոսույթը մեկնաμանություն է` իրականության անհատական կամ

կոլեկտիվ մեկնաμանություն, խոսույթի մեկնաμանությունն էլ μնականաμար` մեկնաμանության մեկնաμանություն: Նպատակադրության գաղափարը ն դրա կոնկրետ իրացումները միանգամայն էական են քաղաքական խոսույթում: Նպատակադրությունն առկա է ողջ խոսույթում` սկզμից մինչն վերջ: Ավելին, այն ծնվում է խոսույթից կամ վերջինս իրացնող ասույթներից առաջ ն դեռ գործում է դրանց առկայացումից հետո: Նպատակադրության հասկացությունը տարμեր կերպ է անվանվում տարμեր հետազոտողների կողմից` նշանակություն (ոeՁոiոց, ավելի կոնկրետ` ո6aոiոցNN (ոօոոaէսral) Փ. Գրայսի մոտ) |ՇriՇ6 1957, Տ6arl6 1991, Մ6rՏՇհս6r6ո 1999), մտադրություն (iոէ6ոէiօո) |ՇriՇ6 1957), իմպլիկատուրա (ի նկատի ունենալը կամ նշանակելը) – իմպլիկատ (ի նկատի ունեցածը կամ նշանակածը) (iոքliՇaէսr6 – iոքliՇaէսո) |ՇriՇ6 1975, Грайс 1985), ասույթի ուժ (քօrՇ6 օք aո սէէ6raոՇ6) |Остин 1986, Տ6arl6 1991, Լ66Շհ 1983), հաղորդակցական մտադրություն/նպատակ (ՇօոոսոiՇaէiv6 iոէ6ոէiօո) |Լ6viոՏօո 1983), նպատակ (ցօal) |Լ66Շհ 1983), (քսrքօՏ6) |8rօwո, Yսl6 2003), ն տարμեր հայեցակերպերից էլ մեկնաμանվում` կախված տվյալ հեղինակի հետազոտական հետաքրքրություններից: Սակայն մի μան ընդհանուր է նրանց համար` նպատակը/նպատակադրությունը հենքային է դիտվում լեզվի նկատմամμ գործառական մոտեցման (խոսքային հաղորդակցման) տեսանկյունից, ն այն ավելին է, քան լեզվի տրամադրած տարμեր μառաքերականական միավորների իմաստը, քանի որ իր մեջ ներառում է իմաստային մեկ այլ էական μաղադրիչ նս` հասցեագրողի կողմից ներդրված կամ առաջ քաշված նշանակությունը, մտադրությունը, միտումը: Նպատակադրության իրացման կենսական պայմանը դրա ընկալումն է հասցեատիրոջ կողմից, այսինքն` հաղորդակցման մեջ ներգրավված կողմերի համագործակցությունը, ինչն էլ հաջողված խոսքային ակտի ն առհասարակ հաղորդակցման դրական ելքի կայացման հնարավորություն է տալիս: Հարկ է նան նշել, որ նպատակադրությունը հաղորդակցական կարգ է ն հետնաμար գործում է որոշակի լեզվական ն արտալեզվական փոխազդեցության համատեքստում:

Այսպիսով, քաղաքական խոսույթն իրապես խորությամμ հասկանալու համար միանգամայն անհրաժեշտ է տեղյակ լինել ճշմարտության, նպատակադրության (նպատակի, հաղորդակցական մտադրության), գաղափարախոսության, պերսուազիայի, քարոզչության, մանիպուլացման հասկացություններին ու իրականացման մեխանիզմներին, ինչպես նան կոնկրետ հասարակական-քաղաքական իրադրությունում այդ երնույթների իրացմանը: Արտալեզվական իրականության արտացոլումը, ինչպես արդեն նշվել է, μարդ ն ոչ միանշանակ գործունեություն է, որի արդյունքն էլ իր հերթին μազմաթիվ մեկնաμանությունների առարկա է դառնում: Ակնհայտ է, որ արտալեզվական իրականության լեզվական արտահայտումը պահանջում է լեզվական որոշակի միջոցների, դրանց համակցման որոշակի ձների կիրառում ն նույնիսկ շահագործում: Քաղաքական խոսքը կիրառողի համար չափազանց կարնոր է լեզվական արտահայտության ճշտությունը (հաճախ նույնիսկ ճշգրտությունը), երμ ճիՇտ նշանակում է առավելագույն համապատասխանություն կոնկրետ դեպքին/առիթին, հաղորդակցական իրադրությանը, տեղին, ժամանակին, լսարանին ն մասնավորապես նպատակին |հմմտ. Օrw6ll հէէք://օrw6ll.rս/liԵrar//6ՏՏa/Տ/քօliէiՇՏ/6ոցliՏհ/6_քօliէ): Սակայն քաղաքական խոսքի արտահայտման գործառույթը սահուն փոխակերպվում է` ստանձնելով իրականության կերտման գործառույթ, երμ ստեղծվում է քաղաքական հասցեագրողի համար ցանկալի իրականություն (ավելի ճիշտ` դեռ իրականության պատկեր) նախ մարդկանց ուղեղներում, ապա ն մարդկային փոխազդեցության ոլորտում, որտեղ այդ իրականությունն առավել առարկայանում է, երμ մարդիկ սկսում են քննարկել, վերլուծել, մեկնաμանել, առավել նս հավատալ, մի խոսքով` վերաμերվել դրան որպես գոյություն ունեցող իրողության: Այսպիսով, խոսքը պիտի անի իր գործը, իրականացնի իր «քաղաքական» գործառույթը: Քաղաքական խոսքի դիտարկման թերնս առավել լեզվաμանական ուղղվածություն ունեցող հայեցակերպը գործառական ոճագիտությունն է, որն անմիջականորեն զμաղվում է

մարդկային կենսագործունեության այս կամ այն ոլորտում հաղորդակցման լեզվական միջոցների ընտրության ու համակցման առանձնահատկությունների ուսումնասիրությամμ: Պերսուազիվ խոսքի ճիշտ կառուցման մեխանիզմների, համապատասխան լեզվական արտահայտության, ոճի հարցերը քննարկվել են դեռնս անտիկ աշխարհում մասնավորապես հռետորական արվեստի շրջանակում, ինչի փայլուն օրինակ է մ.թ.ա. 4-րդ դարում Արիստոտելի գրած «Հռետորիկան»: Քաղաքական խոսույթը, ինչպես ն կյանքի ցանկացած այլ ոլորտի խոսքային հաղորդակցում, առանձնանում է իրեն μնորոշ լեզվական միավորների ն հատկապես դրանց համակցումների յուրատիպությամμ: Այս լեզվական միջոցներն ու դրանց համակցումները ոճակազմիչ, ինչպես նան հաճախ ոճատարμերակիչ են քաղաքական խոսքի համար: Քաղաքական խոսքը շատ հարուստ ու μազմազան է. այն տարμեր ձներ է ընդունում` սկսած խիստ ինստիտուցիոնալից մինչն այսպես կոչված գրական խոսակցական, ն, հետնաμար, տվյալ ոճին μնորոշ լեզվական միջոցներն էլ աչքի են ընկնում թե՛ իմաստային ն թե՛ կառուցվածքային μազմազանությամμ: Դրանք դրսնորվում են լեզվի տարμեր հայեցակերպերում` μառային, μառակապակցական, շարույթային, ասույթային ն այլն: Սակայն դրանց միավորող կարնոր հատկանիշն այն է, որ μոլորն էլ ծառայում են մի նպատակի` քաղաքական պերսուազիային: Քաղաքական խոսույթում լայն կիրառություն ունեն, մի կողմից, գնահատողական վերաμերմունք արտահայտող μառային միավորներ (որոշ ածականներ, մակμայեր` մասնավորապես խոսքը սաստկացնող միավորներ (ինտենսիֆիկատորներ) ն այլն), մյուս կողմից` ճշգրիտ տեղեկատվություն հաղորդող մասնագիտական μառեր ու հապավումներ, երնույթների սահմանումներ: Քաղաքական խոսքում հետաքրքիր են փոխաμերության, փոխանունության, կրկնության, մեղմասության, հռետորական հարցի, զուգահեռ կառույցների, աստիճանավորման, մեջμերման, համատեքստայնացման, հեգնանքի (ն սա ամμողջը չէ) դրսնորումները: էական է դերանունների նշանակությունը քաղաքական խոսքային գործունեության մեջ:

Այսպիսով, արտալեզվական իրականությունը կարող է ընդունել ամենաμազմազան լեզվական ձներ, որոնք ծառայում են ամենատարμեր արտալեզվական իրողություններ ստեղծելու նպատակին: Նա, ով հանրային խոսքի հնարավորություն ունի, կարող է կառավարել ու վերահսկել, հասնել իշխանության: Մյուս կողմից` ով ունի իշխանություն, նա ունի հանրային խոսքի ակնհայտ հնարավորություն, կառավարում է ու վերահսկում: Այսինքն` նա, ով անվանում է երնույթներն ու իրերը, իշխում է: Սա հատկապես ընդգծված է դրսնորվում քաղաքական խոսույթում: Այսպիսով, քաղաքական խոսույթն իշխանության ն՛ աղμյուր է, ն՛ արդյունք:

Ծանոթագրություններ 1. Խոսույթի քննադատական վերլուծության ն այդ ոլորտում իրականացվող հետազոտությունների մասին մանրամասն տե՛ս ԲairՇlօսցհ 20052, 20053, ԲairՇlօսցհ, Շraհaո, Լ6ոk6, Մօմak 2004, Շ6սՏՏ 1988, vaո Diյk 1993, 1998, 2001, 2005, Մall6r 2006, ՄiմմօwՏօո 1998, Մօմak 2004, 2006: 2. Միջտեքստայնություն (iոէ6rէ6xէսaliէ/) տերմինը ներմուծվել է Ջ. Կրիստեվայի կողմից 1960-ականների վերջին: Այն ցույց է տալիս, որ ցանկացած տեքստ կառուցվում, հավաքվում է այլ տեքստերից, իր մեջ ներառում է այլ տեքստեր ն դրանց յուրօրինակ վերափոխում է: Տեքստերի կամ խոսույթային իրադարձությունների միջն գոյություն ունեն ներակա կամ μացահայտ μազմազան կապեր, ընդ որում` թե՛ հետահայաց ն թե՛ հեռահայաց: Տեքստի իմաստը ձնավորվում է այդ ընդհանուր համատեքստում |ԽriՏէ6va 1980): 1990ականներին Ն. Ֆեըրքլաֆի կողմից ներմուծվել է միջխոսույթայնություն (iոէ6rմiՏՇսrՏiviէ/) տերմինը: Այն նշանակում է տարμեր կարգի խոսույթների տարրերի համակցում մեկ խոսույթի շրջանակում: Սա տեքստում ստեղծում է հանրային պրակտիկայի յուրօրինակ տարասեռություն (հիμրիդայնություն), ինչը μնորոշ է սոցիալական սահմանների աղավաղմանը կամ ջնջմանը: Միջխոսույթային հարաμերության պարագայում շեշտն առավելապես դրվում է խոսույթային պայմանականությունների, այլ ոչ թե ուրիշ տեքստի տեքստակազմիչ դերի վրա |ԲairՇlօսցհ 20052):

3. Սրա վառ վկայությունն են տարμեր երկրների հետազոտողների տեսական ն վերլուծական աշխատանքները` 86arմ 2000, Շaք 2005, ԲairՇlօսցհ 20051, ԽriՏէ6ոՏՏօո հէէք://մal6a.մս.Տ6/էհ6Տ6Տ/arՇհiv6/մ1aՇ1037-մ1ք4-42ք9-86մք-73մ2ԵԵ4Եք811/Շ92aԵք6Շ-2150-4aԵ59մ71-758քa7361463.քմք, ԽiհaՏ 2005, ՔհilliքՏ 1998, Լiaո 2006, vaո Diյk 2009, Մօմak, Մ6iՏՏ 2004, Бурашникова հէէք://www.Տէaէ6Եraոմ.rս/քarէ15/49.հէոl, Шейгал 2002 ն այլն: 4. Քարոզչությունը` թե՛ քաղաքական ու ռազմական ն թե՛ տնտեսական, մշակութային ու կենսակերպային, մեծ ընդգրկման է հասել տեղեկատվության մեր դարում: Բարձր տեխնոլոգիաների աննախադեպ զարգացումը հզոր ազդակ դարձավ քարոզչության արագ տարածման ու մարդկանց ամենօրյա կենսագործունեության շոշափելի կամ անտեսանելի անμաժան տարրը դառնալու գործում: Քարոզչությունն իրականացվում է տարμեր տեխնիկաների ու հնարների միջոցով, որոնք ստեղծվում են տրամաμանական ն հուզական μաղադրիչների հաստատմամμ ու խաղարկմամμ` ընդ որում նան կեղծ հաստատմամμ ու խաղարկմամμ |Քrօքaցaոմa հէէք://www.քrօքaցaոմaՇriէiՇ.Շօո/arէiՇl6Տ/iոէrօ.wհ/.հէոl):

ԳԼՈՒԽ 2

ԳՈՐԾԱՌԱԿԱՆ ՈÖԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՈՐՊԵՍ ՆՊԱՏԱԿԱՅԻՆ ՊԵՐՍՈՒԱԶԻՎ ԽՈՍՔԻ

ԼԵԶՎԱԲԱՆԱԿԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ ԵԼԱԿԵՏ

Քաղաքական խոսույթը ներկայացնում է լեզվի հրապարակախոսական գործառական ոճը ն դրա առավել դինամիկ զարգացող դրսնորումներից է: Հրապարակախոսությունը` իր μանավոր ու գրավոր դրսնորումներով, լեզվի ամենատարածված ժամանակակից կիրառություններից է ն իր ուրույն տեղն ու դերն ունի համաշխարհային հանրության հասարակական-քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական, հոգնոր-մշակութային կյանքում: Հրապարակախոսական արձակն ունի կարնոր հասարակական առաքելություն` խթանել ու զարգացնել ներազգային, համազգային ն միջազգային հարաμերությունները համապատասխան տիպի հրապարակումների, ուղերձների, կոչերի ն, իհարկե, μուն հրապարակային ելույթի միջոցով: Վերջինս երնան է եկել ն ձնավորվել հռետորական արվեստի ձնով: Հրապարակախոսական այս μազմազան հաղորդագրության տարածման գործում էական է զանգվածային լրատվամիջոցների դերը: Միաժամանակ շատ կարնոր է ժողովրդական հավաքների, հանդիպումների ավանդական ձնը, որն ապահովում է նան կենդանի շփում հրապարակախոսի/հռետորի ու ժողովրդի միջն: Սակայն մինչ հրապարակախոսական արձակի ն մասնավորապես քաղաքական խոսույթի քննարկմանն անցնելը հարկ է ներկայացնել լեզվի գործառույթների ն գործառական ոճերի տեսության համառոտ ակնարկ:

2.1. Խոսքի գործառական քննության գիտատեսական հիմքերը

Ավելի քան յոթանասուն տարի է, ինչ լեզվի գուծառական ոճ երնույթն ու հասկացությունը մեծ հետաքրքրություն են հարուցել ն ակտիվ քննարկման առարկա դարձել լեզվաμանների, հոգեμանների ն հասարակագետների շրջանում: Ներկայումս այս հետաքրքրությունը չի նվազել, ն խնդրի վերաμերյալ տեսակետները դեռ տարամետ են: Ի՞նչ է գործառական ոճը, ն ե՞րμ գիտնականները սկսեցին պատշաճ ուշադրություն դարձնել դրան: Ինչպես հայտնի է, ամեն ինչ սկսվեց Կարլ Բյուլերից 1934 թվականին: Լինելով հոգեμան` Կ. Բյուլերն առաջին անգամ փորձ կատարեց պարզելու խոսքային հաղորդակցման մեջ լեզվի գործառույթների տարμերությունը խոսքային ակտի երեք կողմերի կամ հայեցակերպերի տարμերակման հիմքի վրա: Այդ երեք կողմերն են` խոսողը, ունկնդիրը ն այն, ինչ հաղորդվում է, այսինքն` հաղորդագրությունը: Ըստ այդմ Կ. Բյուլերը սահմանում է ցանկացած խոսքային ակտում գոյություն ունեցող երեք հիմնական գործառույթները` ներկայացում (DarՏէ6llսոց), արտահայտում (ՃսՏմrսՇk) ն դիմում (Ճքք6ll): Ներկայացման գործառույթը կամ կողմնորոշումը դեպի հաղորդակցական նյութն առավել ակնառու է այն դեպքերում, երμ լեզուն կիրառվում է որոշակի տեղեկատվություն փոխանցելու համար: Արտահայտման գործառույթն արտացոլում է խոսողի կողմը ն գերիշխում է խոսողի հույզերն արտացոլող ինքնաμուխ μացականչությունների տարμեր տեսակներում: Դիմումի գործառույթը, որ հարաμերակցվում է ունկնդրի կողմին, գերիշխում է հրամաններում, խնդրանքներում, պահանջներում ն ունկնդրի վրա ներազդմանն ուղղված այլ խոսքային դրսնորումներում |Бюлер 1993, Бюлер հէէք://մ6քօՏiէքil6Տ.Շօո/rս/քil6Տ/ք8lr/6Շշք): Այս եռակողմ μաժանումը μավականին ընդհանուր է ն μավարար չափով մանրամասն չէ լեզվի միջոցով հաղորդակցման μուն իրադրությունը համապարփակ կերպով արտահայտելու համար: Այս պատճառով է, որ հետագայում գիտնականների կողմից μազմաթիվ փորձեր են արվել ներկայացնելու խոսքային

ակտի ու գործառական ոճերի առավել մշակված, համապարփակ տեսություններ: Պրահայի լեզվաμանական դպրոցի ներկայացուցիչ Յան Մուկառժովսկին, քննելով Բյուլերի տեսությունը, կարնորում է խոսքային ակտի նս մեկ μաղադրիչ` նշանը: Ըստ Մուկառժովսկու` այն հարաμերվում է խոսքի պոետիկ (քօ6էiՇ) կամ գեղագիտական (a6Տէհ6էiՇ) գործառույթի հետ: Նշանն ուշադրությունը հրավիրում է իր ն ոչ թե հաղորդագրության վրա: Գեղագիտական կամ պոետիկ գործառույթն էականորեն հակադրվում է Կ. Բյուլերի կողմից առաջ քաշած երեք «գործնական» գործառույթներին |ԽսkarօvՏk/ 1977): Բյուլերի սխեման զարգացնելու մեկ այլ փորձ կատարեց ականավոր լեզվաμան Ռ. Յակոμսոնն իր դասակարգման մեջ: Վերոհիշյալ չորս հասկացություններին նա ավելացնում է նս երկուսը, որոնք անհրաժեշտ են խոսքային հաղորդակցման իրականացման ն ապահովման համար: Մեկը կոդի (Շօմ6) հասկացությունն է, որը ենթադրում է հաղորդակցվողների` հասցեագրողի ու հասցեատիրոջ համար ամμողջությամμ կամ գոնե մասամμ ընդհանուր նշանագիտական համակարգ` լեզու, որի միջոցով իրականացվում է խոսքային հաղորդակցումը: Մյուսը հարաμերության (ՇօոէaՇէ) հասկացությունն է, որի հաստատումը խոսողի ն ունկնդրի միջն գործնականում խոսքային հաղորդակցման պարտադիր տարր է: Այսպիսով, Ռ. Յակոμսոնն առանձնացնում է հետնյալ գործառույթները. 1) վերաμերական (r6ք6r6ոէial) գործառույթ, որը նույն հաղորդման (նան անվանվում է դենոտատիվ, կոգնիտիվ, ինտելեկտիվ) գործառույթն է ն ուղղված է խոսքի համատեքստին լայն իմաստով, 2) հուզական կամ արտահայտչական (6ոօէiv6) գործառույթ, որի նպատակը խոսողի վերաμերմունքի ուղղակի արտահայտումն է հաղորդվող նյութի նկատմամμ, 3) դիմումի (Շօոaէiv6) գործառույթ, որն իրացնում է որոշակի հղում, հորդոր ունկնդրին, 4) խոսքարկման կամ կապահաստատական (քհaէiՇ) գործառույթ, որը խոսողի ն ունկնդրի միջն հարաμերություն հաստատող գործառույթն է, 5) մետալեզվական (ո6էaliոցսal) գործառույթ, որն իրացվում է, երμ խոսողն անդրադառնում է ինքնին լեզվական առանձնա33

հատկություններին, 6) պոետիկ (քօ6էiՇ) գործառույթ (տարμեր կերպ է անվանվում տարμեր հետազոտողների կողմից` գեղագիտական (a6Տէհ6էiՇ), վերնշանային (ո6էaՏ6ոiօէiՇ), գեղարվեստական (Եe||etriՏtiՇՁ|), ներազդման (քսոՇէiօո օք iոքaՇէ), որի էությունը հեղինակը պարզաμանում է թե՛ գեղարվեստական գրականությունից ն թե՛ առօրյա խոսքից μերված օրինակներով |Якобсон 1975, ՍakօԵՏօո հէէք://ՇօսrՏ6Տ.6ՏՏ6x.aՇ.սk/lէ/lէ204/liոցքօ6էiՇՏ.հէո): Խորհրդային լեզվաμանության մեջ լեզվի գործառույթների ն գործառական ոճերի հարաμերակցության հետնողական ուսումնասիրություն սկսվեց 1954 թվականին «Вопросы языкознания» գիտական պարμերականում ոճագիտության հիմնահարցերի քննարկմամμ: Նախնառաջ ուշադրությունը սնեռվեց լեզվի ոճ, խոսքի ոճ, ոճագիտություն տերմին-հասկացույթների ն դրանց արտահայտած երնույթների որոշարկման խնդրին: Լեզվաμանական լայնածավալ գիտելիքի ոլորտում դրանց սահմանների հստակեցումը թերնս այնքան էլ միանշանակ չէ: Ակադեմիկոս Վ. Վ. Վինոգրադովը ոճը սահմանում է որպես «այս կամ այն համաժողովրդական, համազգային լեզվի ոլորտում խոսքային հաղորդակցման միջոցների կիրառման, ընտրության ու համակցման ձների հանրորեն գիտակցված ն գործառական առումով պայմանավորված, ներքուստ միավորված ամμողջություն` հարաμերակից արտահայտման այլ նմանօրինակ եղանակների հետ, որոնք ծառայում են այլ նպատակների, իրականացնում են այլ գործառույթներ տվյալ ժողովրդի հանրային խոսքային գործունեության մեջ» |Виноградов 1955:73): Սա լեզվական ոճի μավականին համապարփակ սահմանում է, որում ընդգրկված են երեք կարնորագույն հայեցակերպերը` լեզվական որոշակի միջոցները, դրանց համակցման որոշակի ձները ն որոշակի նպատակը, որին նախորդ երկուսը ծառայում են: Ընդհանրության աղերսներ կարելի է գտնել Ռ. Ա. Բուդագովի սահմանման հետ, որում լեզվական ոճը ձնակերպվում է որպես «համաժողովրդական լեզվի տարատեսակ` պատմականորեն ձնավորված ն հատկանիշների հայտնի ամμողջությամμ μնութագրվող, որոնց մի մասը յուրատիպորեն` իր ձնով կրկնվում է

այլ ոճերում, սակայն որոնց որոշակի համակցումը տարμերակում է մի լեզվական ոճը մյուսից» |Будагов 1967:68): Իրականում դժվար է գտնել չկրկնվող լեզվական միավորներ լեզվական տարμեր դրսնորումներում, սակայն դժվար է չնկատել դրանց մատուցման առանձնահատկությունները` կախված տարμեր ոճերի գործառական նպատակաուղղվածությունից: Գործառական նպատակահարմարությունը փաստորեն լեզվի ոճերի կյանքի կոչման շարժիչ ուժն է: Ինչ վերաμերում է ոճագիտության ուսումնասիրության լեզվական նյութին, պետք է ասել, որ լեզվաμանական այս գիտակարգի առանձնահատկությունն այն է, որ լեզուն ուսումնասիրվում է, Գ. Վինոկուրի արտահայտությամμ, «իր կառուցվածքի ողջ հատույթով միաժամանակ, այսինքն` ն՛ հնչյունները, ն՛ ձները, ն՛ նշանները, ն՛ դրանց մասերը» |ըստ` Виноградов 1955:68): Կարող է թվալ, թե ոճագիտությունը հետազոտության իր առարկան չունի, քանի որ լեզվի տարμեր հայեցակերպերն առանձին-առանձին ուսումնասիրվում են լեզվաμանական ավելի ավանդական գիտակարգերի կողմից, ինչպիսիք են, օրինակ, μառագիտությունը, քերականությունը ն այլն: Ոճագիտությունը քննում է այս նույն նյութը, «μայց հատուկ տեսանկյունից», ինչն էլ ստեղծում է դրա սեփական առարկան ու նպատակն այսպես կոչված «օտար նյութում»: Ոճագիտությունը վեր է հանում խոսքում լեզվական արտահայտման «տոնայնությունը», թափանցում դրա իմաստային նրμերանգների մեջ ն մեկնում դրա նպատակահարմարությունն ու նպատակաուղղվածությունը խոսքային հաղորդակցման մեջ մարդկային կենսագործունեության տվյալ ոլորտի համատեքստում: Այսպիսով, լեզվաμանական միտքը հանգում է ոճագիտության առանցքային գաղափարին` գործառույթին: Ոճագիտությունն ուսումնասիրում է «լեզվի գործածությունը»1 |Виноградов 1955:18-19), ն, հետնաμար, «ոճագիտության գործառական իմաստավորումը … միակ ճիշտ տարμերակն է» |Будагов 1967:128): Լեզվական հաղորդակցման հանգամանքներից, իրադրությունից, նպատակից, առաջադրանքից, μովանդակությունից կախված` խոսքն ընդունում է տարμեր ձներ: Խոսքն ուղղված է

արտալեզվական իրականությանը ն «ծրագրավորված»` ծառայելու անհատական կամ հանրային կարիքների, ցանկությունների, նկրտումների: Հետնաμար, կոնկրետ գործառույթ իրականացնելու համար ընտրված լեզվական միավորները, ինչպես նան դրանց համակցման եղանակները պետք է խոսքի համապատասխան, պատշաճ ելք ապահովեն այդ իրականություն: Խոսքի ձներն ունեն ակնհայտորեն գործառական առանձնահատկություններ, ն, μնական է, որ դրանք ուսումնասիրող գիտակարգն ունի գործառական μնույթ ն իրավացիորեն պետք է կոչվի գործառական ոճագիտություն: Ոճագիտությունը պետք է լինի «խիստ գործառական», քանի որ հենվում է «մարդկանց կենսագործունեության ամենատարμեր ոլորտներում նրանց հաղորդակցման, մտածողության ն հույզերի արտահայտման միջոցի` լեզվի օμյեկտիվ կարգերին» |Будагов 1967:130): Մյուս կարնորագույն հարցը, որին հարկ է անդրադառնալ այս համատեքստում, հետնյալն է` լեզվի՞ թե խոսքի՞ գործառույթ: Թեն որոշակի տրամաμանական պատասխանի կարելի է հանգել, այն, թերնս, միանշանակ չի կարելի անվանել: Լեզվի ոճագիտության հիմնահարցերի քննարկումն ամփոփող իր հոդվածում |Виноградов 1955) Վ. Վինոգրադովը ներկայացնում է մի շարք հետազոտողների հայացքներ, սահմանումներ, որոնցից μավական ուշագրավ են Ի. Ս. Իլյինսկայայի դատողությունները: «Լեզվական ոճ» կամ «լեզվի ոճ» տերմինը մատնանշում է, որ խոսքի ոճերն ըմμռնվում ու հետազոտվում են «լեզվական առումով»` լեզվական համակարգի տարրերի հատկանիշների ն գործածության տեսանկյունից: «Լեզվի ոճերն» ընկալվում են ոչ թե որպես «ինքնին լեզվական կառույցում գոյություն ունեցող տարμեր արտահայտչական միջոցների մեկուսացած ն ինքնամփոփ շրջանակներ», այլ հանրային խոսքային փոխազդեցության տարμեր դրսնորումներում «զանազան ոճական տարրերի հարաμերակցման ու համակցման կոլեկտիվ գիտակցված եղանակներ» |Виноградов 1955:71-72): Հարկ է ընդգծել, որ կոլեկտիվ կամ հանրային գիտակցումն ու կիրառությունն են, որ թույլ են տալիս խոսել լեզվական կամ խոսքային կայացած ոճի, այլ ոչ թե անհատական գործածության կամ ոճական դրսնորման

մասին: Այնուամենայնիվ, պետք է նկատել, որ որոշ լեզվակիր անհատների հզոր խոսքային գործունեությունը կարող է ազդեցություն ունենալ գրական կամ համազգային լեզվի ոճական միտումների զարգացման, ձնավորման վրա: «Խոսքի ոճագիտությունը հիմնված է լեզվի ոճագիտության վրա»,– գրում է Վ. Վինոգրադովը |Виноградов 1963:14): Այնուհետն նա ավելացնում է, որ «խոսքի ոճերը նախնառաջ որոշակի կոմպոզիցիոն համակարգեր են հանրային խոսքի հիմնական ժանրերի կամ կառուցողական տարատեսակների շրջանակում»: Նշելով, որ լեզվաμանների մեծամասնությունը չի տարμերակում լեզվական ու խոսքային ոճեր հասկացությունները` Ռ. Բուդագովն ընդգծում է դրանց սահմանազատման կարնորությունը |Будагов 1967:70): Ըստ նրա` այդ տարμերությունը պայմանավորվում է այն հանգամանքով, որ ժամանակակից զարգացած գրական լեզուների ոճերն իրենց հիմքում ունեն ավելի օμյեկտիվ ն հստակ արտահայտված լեզվական նյութ, քան խոսքային ոճերի տարμերությունները: Մյուս տարμերությունն այն է, որ լեզվական ոճերը սովորաμար ձնավորվում են μոլոր ժամանակակից զարգացած գրական լեզուներում, իսկ խոսքային ոճերը կարող են չհամընկնել կամ տարμերվել լեզվից լեզու կամ տարμեր պատմական դարաշրջաններում: Ուստի խոսքային ոճերն առավել փոփոխական են, քան լեզվական ոճերը, որոնք «լեզվաμանորեն ավելի կայուն ն տիպաμանորեն ավելի ընդհանրական գոյացություններ են» |Будагов 1967:71): Հաշվի առնելով լեզու – խոսք հարաμերակցության ոչ այնքան միանշանակ ու խրթին μնույթը, ինչպես նան գեղարվեստական գրականության լեզվի յուրահատկությունները` լեզվաμաններն առանձնացնում են ոճագիտության մի քանի տեսակ` «սերտորեն հարաμերվող, հաճախ փոխադարձաμար հատվող ն միշտ հարաμերակից, մինչդեռ օժտված իրենց խնդիրների համալիրով, իրենց առաջադրանքներով, իրենց չափանիշներով ն կարգերով» |Виноградов 1963:5): Ըստ Վ. Վինոգրադովի` առաջինը լեզվի` որպես «համակարգերի համակարգի» ոճագիտությունը կամ կառուցվածքային ոճագիտությունն է: Երկրորդը խոսքի, այսինքն` լեզվի հանրային կիրառման տարμեր տեսակ37

ների ն ակտերի ոճագիտությունն է: Եվ երրորդը գեղարվեստական գրականության ոճագիտությունն է: Լեզվի ոճագիտությունը նկարագրում է «լեզվի` որպես «համակարգերի համակարգի» միասնական կառուցվածքի ներսում ձների, μառերի, μառաշարքերի ու կառույցների տարμեր հարաμերակից մասնավոր համակարգերի փոխհարաμերությունները, կապերը ն փոխազդեցությունը» |Виноградов 1963:5): Այն ուսումնասիրում է μնորոշ հատկանիշների ամμողջությամμ μնութագրվող լեզվական ոճերի հարաμերակցությունը պատմական զարգացման կտրվածքով: Այս ոճերը կոչվում են գործառական, քանի որ տարμերվում են հանրային փոխգործունեության μազմազան ոլորտներում իրականացրած իրենց գործառույթներով: Խոսքի ոճագիտությունը ն լեզվի ոճագիտությունը գտնվում են անընդհատ, սերտ փոխազդեցության մեջ: Առաջինը, մի կողմից, հենվում է երկրորդի կանոնակարգված, կայացած նյութական` լեզվական հնարավորությունների վրա, մյուս կողմից` հարստացնում, թարմ շունչ հաղորդում դրան իր μազմաթիվ ու μազմազան դրսնորումներով, որոնք խոսքի առավել դինամիկ μնույթի արդյունք են: «Գրական-գեղարվեստական ստեղծագործության ոճական վերլուծությունը շատ հաճախ անմիջականորեն ծագում է լեզվի կառուցվածքի ու նրանում զետեղված լեզվական ոճերի իմացությունից կամ ուսումնասիրությունից»,– գրում է Վ. Վինոգրադովը |Виноградов 1963:8): Լեզվի ոճական համակարգի ամենատարμեր երնույթներ իրենց ուղղակի կամ գործառական առումով μարդեցված կիրառությունն են ստանում գեղարվեստական գրականության մեջ: Ռ. Բուդագովն առաջարկում է ոճագիտության որոշ չափով այլ տարանջատում` «համաժողովրդական լեզվի ոճագիտություն», «գրական լեզվի2 ոճագիտություն», «գեղարվեստական գրականության ոճագիտություն» |Будагов 1967:129): Լեզվաμանը համոզված է, որ ոճագիտության այս μոլոր տեսակները պետք է լինեն գործառական ն հիմնված են լեզվի` որպես հաղորդակցման միջոցի օμյեկտիվ կարգերի` մասնավորապես ոճերի վրա:

Ակադեմիկոս Վ. Վինոգրադովը նշում է լեզվի երեք կարնորագույն հանրային գործառույթներ` հաղորդակցում (общение), հաղորդում (сообщение) ու ներազդում/ներգործում (воздействие): Ըստ այդմ լեզվի ընդհանուր կառույցում նա առաջարկում է առանձնացնել հետնյալ վեց ոճերը, որոնք ոչ թե կարծրացած ն անպայմանորեն հակադրված ամμողջություններ են, այլ իրենց մեծամասնության մեջ հարաμերելի, համադրելի ու զուգորդելի են` 1. առօրյա-կենցաղային (обиходно-бытовой) ոճ – հաղորդակցման գործառույթ, 2. առօրյա-գործնական (обиходно-деловой) ոճ – հաղորդման գործառույթ, 3. պաշտոնական-փաստաթղթային (официально-документальный) ոճ – հաղորդման գործառույթ, 4. գիտական (научный) ոճ – հաղորդման գործառույթ, 5. հրապարակախոսական (публицистический) ոճ – ներազդման գործառույթ, 6. գեղարվեստական գրականության (художественно-беллетристический) ոճ – ներազդման գործառույթ |Виноградов 1963:6): Չնայած ոճերի այս տարանջատմանը` հայտնի է, որ հաղորդակցման գործառույթը` իր ամենալայն իմաստով, ընկած է ողջ խոսքային գործունեության հիմքում: Նեղ իմաստով հաղորդակցման գործառույթը կարող է ընկալվել որպես խոսքարկման գործառույթ, որի պարագայում խոսողը նպատակ ունի շփում հաստատել ունկնդրի հետ ն նախապատրաստել նրան ընկալելու տեղեկատվությունը (հաղորդագրությունը) ն ոչ թե անմիջապես փոխանցելու այն: Լեզվական հաղորդակցումն ամենալայն իմաստով ընկալելու դեպքում ակնհայտ է, որ մարդիկ լեզուն միշտ կիրառել են որոշակի հաղորդագրություն (առօրյա ամենապարզ զրույցից մինչն μարդ գիտական տեղեկատվություն) միմյանց փոխանցելու համար: Սակայն հայտնի է, որ զուտ տեղեկատվություն փոխանցելուց μացի լեզուն նան օգտագործվել է ունկնդիրների վրա ներգործելու նպատակով` նրանց հուզավիճակում կամ

մտավիճակում որոշակի փոփոխություն առաջացնելու կամ նրանց դրդելու գործել խոսողի համար ցանկալի ձնով: Գործառույթը, որով լեզուն կիրառվում է այս դեպքում, Վ. Վինոգրադովի կողմից անվանվում է ներազդման գործառույթ, ինչպես ն ներկայացված է վերը μերված դասակարգման մեջ: Ներազդման գործառույթն իր ամμողջական ն առավել համապարփակ իրացումն է գտնում μառարվեստի ստեղծագործության մեջ, այսինքն` գեղարվեստական գրականության ոճում: Վ. Վինոգրադովի տեսությունը ն դասակարգումը շատ արժեքավոր են գործառական ոճագիտության խնդիրների ուսումնասիրությամμ զμաղվող խորհրդային, հետխորհրդային ն արտասահմանյան երկրների լեզվաμանների տեսությունների ն դասակարգումների μազմազանության մեջ: Ակադեմիկոս Վ. Վինոգրադովի գործառական ոճերի հայեցակարգը հիմնարար հետազոտություն է գործառական ոճագիտության ոլորտում: Խորհրդային լեզվաμանական դպրոցի մեկ այլ ներկայացուցիչ Մ. Ն. Կոժինան, համաձայնելով լեզվի ն խոսքի դիալեկտիկական միասնության սկզμունքի հետ, խոսքը դիտարկում է որպես գործընթաց, լեզվի գործառություն, իրական կենսագործունեություն: Նա լեզուն ընկալում է որպես լեզու – խոսք միասնություն, որում խոսքը լեզվի` որպես համակարգի գործառությունն է: Հետնաμար խոսքի ուսումնասիրությունը նույնպես «զուտ» լեզվաμանական է: Լեզուն արտացոլում է արտալեզվական իրականությունը խոսքում, ինչպես նան թափանցում դրա մեջ խոսքի միջոցով: «Նեղ լեզվականի ն արտալեզվականի փոխգործունեության խնդիրը կենտրոնական, մեթոդաμանորեն հիմնարար է լեզվաμանության այն ոլորտում, որը կարելի է անվանել խոսքաμանություն» |Кожина 1968:35): «Խոսքային կառուցվածքը լեզվի գործառության ձնն է» |Кожина 1968:39): Լեզվի գործառության ընթացքում ոչ միայն իրացվում է լեզվի համակարգը, այլն ձնավորվում է խոսքի կառուցվածքը: Խոսքը, անկասկած, հիմնված է լեզվի` դրա տրամադրած միջոցների վրա, սակայն սրանք խոսքում չեն կազմում ստատիկ համակարգ, այլ ստեղծում են դինամիկ կառուցվածք: Խոսքը, իր նյութական հայեցակերպով լինելով լեզվական ն μնականաμար

կրելով լեզվական հատկանիշներ, ունի նան իր յուրահատուկ հատկանիշները, այսպես կոչված «հավելումը», որ դրսնորվում է հենց խոսքային կառուցվածքում: Սա ասելով` Մ. Կոժինան ի նկատի ունի «լեզվական տարրերի հերթագայության հատուկ «կարգը», որը համապատասխանում է դրանց ընտրության ու համակցման որոշակի սկզμունքներին` կախված արտալեզվական գործոններից, այդ գործոնների հետ հատուկ գործառական «կապի» տեսակից» |Кожина 1968:48): Այստեղ պետք է հասկանալ խոսքի` արտալեզվական գործոններով պայմանավորված հորիզոնական ն ուղղահայաց կապերը: Խոսքը վերաμերում է այն արտալեզվական գործոններին, որոնք իրենց ազդեցությունն են ունենում խոսքի կառուցվածքի` լեզվական համակարգի տրամադրած միավորների, հնարավորությունների μազմաձն կիրառությունների, համակցումների, փոխադարձ կապերի վրա, ինչն իր հերթին ուղղված է հաղորդակցման գործառական, նպատակային կողմը, այսինքն` արտալեզվական առաջադրանքն իրականացնելուն: Այսպիսով` «խոսքաμանությունն ուսումնասիրում է խոսքը (որպես լեզվի գործառություն)», այսինքն` արտալեզվական իրականության ն լեզվական համակարգի փոխներգործության μոլոր հիմնական խնդիրները լեզվաμանական հայեցակերպից: Սա էլ հիմք է տալիս խոսքաμանությունն ընկալել որպես «հենց լեզվաμանական ուղղություն» |Кожина 1968:53): Խոսքաμանական գիտություններից հիմնականը Մ. Կոժինան համարում է գործառական ոճագիտությունը, մասամμ նան պոետիկան |Кожина 1968:63): Խոսքը գործառական ոճագիտության այսպես կոչված վերջնական առարկան է ն ոչ թե լեզվի համակարգի ուսումնասիրության համար ելքային նյութը, ն գործառական ոճագիտությունը խոսքը քննում է լեզվաμանական, այլ ոչ թե, ասենք, հոգելեզվաμանական տեսանկյունից: Քննարկվող խոսքաμանական գիտակարգը կոչվում է գործառական, քանի որ խնդիր ունի ուսումնասիրելու խոսքային գործունեության մեջ լեզվական միավորների դերն ու նշանակությունն արտալեզվական իրականության ամենատարμեր ոլորտներում համապատասխան գործառույթ իրականացնելու առաջադրանքում: Այսպիսով, գործառույթն այս իմաստով իր

էությամμ խոսքաμանական հասկացություն է ն հենքային գործառական ոճագիտության համար, սակայն միայն այն դեպքում, երμ օμյեկտիվ, ընդհանրական կամ հանրային μնույթ է կրում ն ոչ թե զուտ անհատական կամ դիպվածային: Լեզվաμանությունը, հետնաμար խոսքաμանությունը, ինչպես նան գործառական ոճագիտությունը հետազոտում են լեզու–խոսք երնույթը որպես օμյեկտիվ իրականության իրողություն: «Գործառական ոճագիտությունը,– գրում է Մ. Կոժինան,– լեզվաμանական գիտություն է, որն ուսումնասիրում է մարդկային գործունեության ն հաղորդակցման այս կամ այն ոլորտին համապատասխանող խոսքի զանազան տեսակներում լեզվի գործառության առանձնահատկություններն ու օրինաչափությունները, ինչպես նան այդ ընթացքում ձնավորվող գործառական ոճերի խոսքային կառուցվածքը ն լեզվական միջոցների ընտրության ու դրանցում [գուծառական ոճեւում| համադրման նորմերը» |Кожина 1968:69): Հեղինակը ոճագիտության մեջ կարնորում է հենց խոսքի ոճերը, քանի որ ոճականն իր ծագումով ն μնույթով համարում է խոսքային երնույթ, որը պարզապես «նստվածք» է տալիս լեզվի համակարգում կամ գտնվում է դրա պոտենցիալում: Ինչպես նան ոճին ներհատուկ է առավել վառ ն ամμողջական դրսնորում լեզվի հենց գործառության ընթացքում: Խոսքի գործառական ոճը ոճականորեն երանգավորված լեզվական միավորների ոչ միայն ընդամենը փոխադարձ կապվածություն է, այլ նան խոսքի կառույցի ներսում դրանց գործառական փոխադարձ կախվածություն ն պայմանավորվածություն, որն ուղղված է հաղորդակցական նպատակն ու առաջադրանքն իրականացնելուն: Այս միավորները, մի կողմից, համակցված ու կապակցված են ըստ լեզվական նորմերի, իսկ մյուս կողմից` արտալեզվական իրականության որոշակի գործոնների, որոնք անմիջականորեն թելադրում, պայմանավորում, ինչպես նան հաղորդակցական կուռ էություն են տալիս տվյալ խոսքային կառուցվածքին: Մ. Կոժինան հնարավոր է համարում առանձնացնել հաղորդակցական (коммуникативная), կառուցողական3/գաղափարաձնավորող (мыслеоформляющая), հուզական (эмотивная) ն կամային (волюнтативная) գործառույթները, որոնցից առաջին

երկուսը կհամարվեն լեզվական, մյուսները` խոսքային (ընդ որում` եթե հաղորդակցական գործառույթն ընկալվի լայն իմաստով` որպես հաղորդակցում (общение) ն ոչ թե հաղորդում (сообщение), այն կներառի նշված մյուս μոլոր գործառույթները): Խոսքի կամ հաղորդակցման գործընթացի ն մասնավորապես գործառական ոճագիտության հայեցակերպից դժվար թե նպատակահարմար է այս գործառույթները տարանջատել «ոճերի դասակարգման առումով, քանի որ … լեզվի գործառության ընթացքում այս μոլոր գործառույթները միասին են դրսնորվում» |Кожина 1968:215-216): Ըստ Կոժինայի` պոետիկ գործառույթն այսպես ասած երկրորդական, ածանցյալ գործառույթ է` հիմնված հաղորդակցական (լայն իմաստով) գործառույթի վրա: Պոետիկ գործառույթը խոսքային է ն կապված լեզվի գործառական կողմի հետ: Այն լեզվի առանձնահատուկ գործառություն է «գեղագիտական հաղորդակցման (ավելի նեղ` գեղարվեստական գրականության)» ոլորտում: Այն կատարում է յուրահատուկ գեղագիտական առաջադրանք նշված ոլորտում: Հեղինակն առանձնացնում է խոսքի հետնյալ հիմնական գործառական ոճերը. 1. առօրյա-խոսակցական (разговорно-бытовой), 2. քաղաքական-գաղափարախոսական (կամ հրապարակախոսական լայն իմաստով) (политико-идеологический или публицистический в широком смысле), 3. օրենսդիր (կամ պաշտոնական-գործնական) (законодательный или официально-деловой), 4. գիտական (научный), 5. գեղարվեստական (художественный), 6. կրոնական (религиозный): Այս գործառական ոճերն առանձնացվում են արտալեզվական միասնական համալիր սկզμունքի հիման վրա, որի μաղադրիչներն են հասարակական գիտակցության ձնը, գործունեության ն սոցիալական հարաμերությունների համապատասխան տեսակը. ընդ որում` այս տարանջատումը քննվում է հաղորդակցման ու խոսքի μնույթի, կառուցվածքի վրա ազդեցության

առանձնահատկությունների, հետնաμար լեզվի գործառության նպատակների ն առաջադրանքների տեսանկյունից |Кожина 1968:174-175, 178): Փորձելով պարզաμանել գործառական ոճերի էությունը` Մ. Կոժինան գրում է. «Ինքնին մարդկային հարաμերությունների տարμեր «տիպերը» գիտակցության հարաμերակից ձների հետ միասին` իրենց զուտ անդրադարձ ն այլ առումներով, սահմանում են լեզվի գործառության օրինաչափությունները, ինչպես նան խոսքի` հաղորդակցման գործընթացում ձնավորվող կառուցվածքային տարատեսակները կամ գործառական ոճերը» |Кожина 1968:166): Ըստ Մ. Կոժինայի` հաղորդակցման գործընթացում` խոսքում իրացվում է գիտակցության (մտածողություն, զգացմունքներ, կամք) ն լեզվի` որպես մարդկային երկու առանձնահատուկ հատկանիշների միասնությունը: Միաժամանակ այս երկուսը սերտորեն փոխկապակցված են հասարակական հարաμերությունների ն գործունեության հետ4: Գործառական ոճագիտությունը μացահայտում է լեզվական նշանի պրագմատիկ կողմը: Լեզվական նույն նյութը, արտալեզվական տվյալ իրականության հետ (տեղ, ժամանակ, նպատակ, առաջադրանք, հասցեատեր-լսարան, խոսողի/գրողի անհատական կամ ընդհանրական ինքնություն ն այլն) յուրահատուկ կապեր հաստատելով, խոսքում ընդունում է որոշակի կառուցվածք` պայմանավորված նշված արտալեզվական իրականությամμ թելադրված գործառույթով, որը խոսքի ոճակազմիչ հիմքն է |Եզեկյան 2003, Ջահուկյան, Խլղաթյան 1976): Այս կամ այն գործառույթին ծառայելու համար համապատասխան հատկանիշների ավելի կամ պակաս առկայությամμ էլ պայմանավորված է այս կամ այն լեզվական միջոցների կիրառման հաճախականությունը տարμեր ոճերում: Այդ միավորները գործառական առումով դառնում են ոճակազմիչ ն որպես արդյունք` ոճատարμերակիչ: Լեզվի ուսումնասիրության նկատմամμ գործառական մոտեցման հետազոտությամμ է զμաղվել նան ականավոր μրիտանացի լեզվաμան Մ. Ա. Կ. Հալլիդեյը: Գործառական մոտեցման

հիմքում նա առաջին հերթին դնում է լեզվի կիրառության ուսումնասիրությունը, այսինքն` պարզել, թե որոնք են այն նպատակները, որոնց ծառայում է լեզուն, ն ինչպես ենք մենք կարողանում հասնել այդ նպատակներին խոսելու ն լսելու, կարդալու ն գրելու միջոցով: Բայց գործառական մոտեցումն ունի նան այլ դրսնորում` փորձել μացատրել լեզվի μնույթը գործառական առումով, այսինքն` լեզվի ձնի ն կառուցվածքի պայմանավորվածությունը գործառույթներով, որոնց ծառայում է լեզուն: Նախադասությունների ն լեզվական այլ միավորների կառուցվածքը պայմանավորված է դրանց գործառույթով: Լեզուն այնպիսին է, ինչպիսին կա այն գործառույթների պատճառով, որոնց լեզուն ծառայում է |Ւalliմa/ 1978:4, հմմտ. Будагов 1983): Լեզվական կառույցները գործառական տեսանկյունից հասկանալու համար, ըստ Մ. Հալլիդեյի, անհրաժեշտ է «դրսից» գալ դեպի «ներս»` լեզուն մեկնաμանելով հասարակական գործընթացում իր ունեցած դիրքի առումով: Միաժամանակ ուշադրություն է դարձվում իրականին ն պոտենցիալին. մեկնաμանվում է խոսույթը (խոսքը), նան լեզվական համակարգը, որն ընկած է խոսույթի հիմքում որպես «իմաստի պոտենցիալի» (“ո6aոiոց քօէ6ոէial”) չափազանց μարդ ցանց: Եթե լեզուն դիտարկվում է որպես շփում, փոխազդեցություն, ապա անխուսափելի է դրա քննությունը հասարակական համակարգի տեսանկյունից: Այն, ինչ խոսողը կարող է ասել` μառաքերականական համակարգն (l6xiՇօցraոոaէiՇal Տ/Տէ6ո) ամμողջությամμ, իմաստային համակարգի (Տ6ոaոէiՇ Տ/Տէ6ո) իրացումն է: Վերջինս այն է, ինչ խոսողը կարող է ի նկատի ունենալ, ն ինչը Մ. Հալլիդեյն անվանում է «իմաստի պոտենցիալ»: «Ես լեզուն տեսնում եմ ըստ էության որպես իմաստի պոտենցիալի համակարգ» |Ւalliմa/ 1978:39): Այս իմաստային համակարգն էլ իր հերթին իրենից վեր, լեզվից դուրս գտնվող վարքային համակարգի (Ե6հaviօսral Տ/Տէ6ո) դրսնորումն է: Սա այն է, ինչ խոսողը կարող է անել, ն ինչը Մ. Հալլիդեյը նշում է որպես «վարքային պոտենցիալ» (“Ե6հaviօսr քօէ6ոէial”): Այս համակարգերը նշանային մակարդակներ են, որոնք ցույց են տալիս μուն լեզվականից անցումն արտալեզվականին` հանրային նշանային համակարգին (“a

Ե6հaviօսral Տ/Տէ6ո օr ոօr6 ց6ո6rall/ a ՏօՇial Տ6ոiօէiՇ” |Ւalliմa/ 1978:39)) ն հակառակը: Ըստ լեզվաμանի` լեզուն վարքի հանրորեն համատեքստայնացված ռեսուրսների ամμողջություն է, «իմաստի պոտենցիալ», որ կապված է կիրառման իրադրության հետ. ընդ որում` իրադրությանը համապատասխանելը կամայական հավելում չէ լեզվական արտահայտման մեջ, այլն կենսականորեն անհրաժեշտ է հաջողված հաղորդակցման հնարավորության համար: Եվ սա ոչ թե անհատների ընտրության կամ կարողության խնդիր է, այլ ընդհանուր լեզվական (այստեղ ակնհայտ է դիրքորոշման ընդհանրություն վերը քննարկված լեզվաμանների հետ), քանի որ լեզուն μոլորի համար ընդհանուր «իմաստի պոտենցիալ» է` միաժամանակ լինելով փորձի մաս ն փորձի միջանձնային մեկնաμանում: Այս առնչությամμ Մ. Հալլիդեյը տարμերակում է գործառույթը ն կիրառությունը: Կիրառությունը լեզվական համակարգում գոյություն ունեցող այլընտրանքային տարμերակների ընտրությունն է կոնկրետ իրադրական տիպերի համատեքստում: Բայց այս իրադրական տիպերը կարող են լինել μազմազան ն μազմաթիվ, ու անհնար է որոշարկել կիրառությունների սահմանափակ շարք ն քերականություն գրել դրանցից յուրաքանչյուրի համար: Կարելի է որոշարկել, ինչպես գրում է լեզվաμանը, սահմանափակ թվով գործառույթներ, որոնք նա նան անվանում է «մակրոգործառույթներ»: Վերջիններս ընդհանուր են μոլոր այս կիրառությունների համար, ն դրանց միջոցով է, որ համապատասխան իմաստի պոտենցիալը մարմնավորվում է քերականական կառույցներում: Այսպիսով, լեզվի իմաստային համակարգը միջնորդ կամ կամուրջ է արտալեզվականի` հասարակական համակարգի ն ներլեզվականի` քերականական համակարգի համար: Իմաստային համակարգի այլընտրանքային տարμերակների ամμողջությունը հենց իմաստի պոտենցիալն է: Լեզվական համակարգը, ըստ Մ. Հալլիդեյի, գործառական է ծագմամμ ն ուղղվածությամμ, ն, հետնաμար, դրա μնույթը հասկանալու համար պետք է այն քննել գործառական տեսանկյունից: Քերականական միջոցների5 տարμերակների ընտրությունը կանխորոշվում է խոսքի իմաստային μաղադրիչներով: Սրանք

իրենց հերթին կախված են հանրային համատեքստից ն պայմաններից, որոնք արտալեզվական գործոններ են: Այստեղից ակնհայտ է դառնում լեզվի երկակի μնույթը` լեզուն որպես արտահայտման/արտացոլման ն ներգործման միջոց: Արտացոլելով շրջակա իրականությունը` լեզուն միաժամանակ կրում է դրա ազդեցությունը ն «ակտիվորեն խորհրդանշում է հանրային համակարգը` տարμերակների իր մոդելներում փոխաμերականորեն ներկայացնելով մարդկային մշակույթները μնութագրող տարμերակումը» |Ւalliմa/ 1978:3): Արտալեզվական գործոնները լեզվական գործառույթների միջոցով թափանցում եմ լեզու ն այնուհետն վերջինիս իսկ ազդեցության ներքո օμյեկտիվ կամ սուμյեկտիվ փոփոխություններ կրում, ինչը նույնպես տեղի է ունենում խոսողի կողմից նախանշված, արտալեզվական համատեքստին ուղղված գործառույթների իրացմամμ: Սա էլ կարելի է անվանել լեզվական ն արտալեզվական իրողությունների փոխհարաμերության դինամիկա: Լեզվի տարμեր գործառույթները մարդկանց հնարավորություն են տալիս իմաստային ակտերի (aՇէՏ օք ո6aոiոց)6 միջոցով հաստատելու իրենց կարգավիճակը ն դերը, ձնավորելու ն փոխանցելու արժեքների ու գիտելիքի ընդհանուր համակարգը. այսպիսով` վերարտադրում ենք հասարակական կառուցվածքը` միաժամանակ այն վերափոխելով ու վերահաստատելով: Լեզվի հիմնական գործառույթները կամ այսպես կոչված մակրոգործառույթները, որոնք առանձնացնում է Մ. Հալլիդեյը, երեքն են ն μնութագրվում են հետնյալ կերպ: Առաջինը μովանդակության արտահայտումն է` խոսողի` արտաքին աշխարհի, ինչպես նան ներաշխարհի, գիտակցության փորձը ն դրանից ծագող տրամաμանական հարաμերությունները: Երկրորդը մոդալականության արտահայտումն է` խոսողի ստանձնած դերը ն նրա կողմից խոսակցին հատկացրած դերը, նրանց փոխազդեցությունը խոսքային իրադրության մեջ: Երրորդը տեղեկատվության կառուցվածքի արտահայտումն է` խոսույթի յուրաքանչյուր մասի հարաμերությունն ամμողջին ն արտալեզվական գործոններին, այսինքն` հաղորդագրության ողջ հաղորդակցական գործընթացի հետ հարաμերակցության մեջ: Այս երեք գոր47

ծառույթները համապատասխանաμար կոչվում են գաղափարային (iմ6aէiօոal)` փորձառական (6xք6ri6ոէial) ու տրամաμանական (lօցiՇal) ենթաμաժանումներով, միջանձնային (iոէ6rք6rՏօոal) ն տեքստային (է6xէսal) |Ւalliմa/ 1978:45-46, Ւalliմa/ 1973:99): Մ. Հալլիդեյի կարծիքով Կ. Բյուլերի սխեման որոշ չափով դեռնս արժեքավոր է: Այս վերապահումը նա անում է` հղում կատարելով այն փաստին, որ Բյուլերը նպատակ չունի գործառական տեսանկյունից մեկնաμանելու լեզվական համակարգի μնույթը: Նրա հետաքրքրությունը հոգելեզվաμանական է: Բյուլերի տեսակետը լեզվաμանը համարում է միանգամայն գործուն նրա նպատակների առնչությամμ: Սակայն Մ. Հալլիդեյն ընդունում է գործառույթների որոշ չափով այլ (թեն առնչվող) համակարգ, որպեսզի, ինչպես ինքը հեղինակն է նշում, այն ուղղի դեպի ներս լեզվական համակարգի μնույթը մեկնաμանելու համար: Ապա իր ն Կ. Բյուլերի գործառական շրջանակների միջն զուգահեռներ անցկացնելով` նշում է, որ իր գաղափարային (iմ6aէiօոal) գործառույթը սերտորեն համապատասխանում է Բյուլերի ներկայացման (r6քr6Տ6ոէaէiօոal) գործառույթին` այն μացառությամμ, որ ինքը դրանում փորձառականի (6xք6ri6ոէial) ն տրամաμանականի (lօցiՇal) տարանջատում է մտցնում, ինչը համապատասխանում է ինքնին լեզվի ներսում գոյություն ունեցող հիմնարար տարμերակմանը: Հալլիդեյի միջանձնային (iոէ6rք6rՏօոal) գործառույթը քիչ թե շատ համապատասխանում է Բյուլերի դիմումի (Շօոaէiv6) ն արտահայտման (6xքr6ՏՏiv6) գործառույթներին միասին վերցրած, քանի որ, ըստ Մ. Հալլիդեյի, լեզվական համակարգում այս երկուսը չեն տարμերակվում: Ի համալրում վերոհիշյալ երկու գործառույթների Մ. Հալլիդեյը ներմուծում է երրորդ գործառույթը` տեքստայինը (է6xէսal), որը չկա Կ. Բյուլերի տեսության մեջ, քանի որ ներհատուկ է լեզվին: Հեղինակն այս գործառույթը μացատրում է որպես լեզվի տեքստակազմիչ, լեզուն համատեքստի` իրադրության ն նախորդող տեքստի հետ հարաμերող գործառույթ: Մ. Հալլիդեյը համոզված է, որ լեզուն իրականում կառուցված է ըստ այս երեք չափումների: Գործառույթների այս համակարգը μացահայտում է լեզվի

ներքին μնույթը` այն հարաμերելով արտաքին միջավայրի հետ |Ւalliմa/ 1978:48, Լ66Շհ 1983:56-63, 8rօwո, Yսl6 2003:1-4, Լ6viոՏօո 1983:41-42): Մ. Հալլիդեյն առաջարկում է ոճն ուսումնասիրել իմաստային համակարգի միջոցով` կիրառելով իմաստի գործառական մեկնության մոտեցումը: Սա հնարավորություն կտա լեզվական իմաստը կապել նշանային առավել լայն համատեքստին ընդհանրապես: Հետազոտողը մեծապես կարնորում է լեզվական գործառույթի հասկացության դերը լեզուն իր կրթական, զարգացման, հասարակական ն գեղագիտական հայեցակերպերով ըմμռնելու համար: Ամենօրյա կենսագործունեության ընթացքում մարդիկ անընդհատ գտնվում են շփման մեջ, ինչն առավելապես իրականացվում է խոսքային հաղորդակցման միջոցով: Հասարակական փոխազդեցությունը ոչ միայն խոսքարկման հարաμերության հաստատման, այլն միմյանց այս կամ այն տեղեկատվության, գիտելիքի փոխանցման կարիք է առաջացնում: Սա պարտադիր է մարդկային հասարակության μնականոն զարգացման համար: Որոշակի հասարակական պահանջների μավարարումը կանխորոշել է լեզվական արտահայտության տարμեր ձների առանձնացումն ու ձնավորումը, որոնք ծառայում են լեզվական գործունեության երկու հիմնարար տեսակներին` հաղորդմանն ու ներազդմանը: Շարունակելով խորհրդային ոճագիտության ավանդույթները` Մ. Ս. Չակովսկայան հաղորդման ն ներազդման գործառույթների երկատումը նախընտրում է քննել ինտելեկտիվ տեղեկատվության` գիտական ոճի ն հուզարտահայտչական-գնահատողական իմաստային նրμերանգների հաղորդման` գեղարվեստական գրականության ոճի հակադրության մեջ: Սակայն երկատման կողքին նա տեսնում է այս երկու ոճերի նան դիալեկտիկական կապ: «Մի կողմից` դրանք հակադրված են, իսկ մյուս կողմից` զուգադրված ն գտնվում են խոր փոխազդեցության ն փոխներթափանցման մեջ» |Чаковская 1986:5-6)` իհարկե, գերակա գործառույթի ոճատարμերակիչ դերի պահպանմամμ: Լեզվի այս հիմնական գործառույթների հատկանիշների ու լեզվական արտահայտման առանձնահատկությունների

ուսումնասիրության համար հետազոտողը նպատակահարմար է գտնում զուգադրական մեթոդը. ընդ որում` ուսումնասիրվող լեզվական դրսնորումները, առավելագույնս խստորեն համապատասխանելով հակադրված գործառական ոճերին, պետք է ունենան նույն առարկայական μովանդակությունը: Լեզվաոճական վերլուծությունը Մ. Չակովսկայան ներկայացնում է երեք մակարդակով` իմաստային, երμ լեզվական միավորն իրացվում է ուղիղ, անվանողական նշանակությամμ, վերնշանային, երμ լեզվական միավորի` իմաստային մակարդակում ունեցած μովանդակությունն ու ձնը կարող են նոր մետաμովանդակության (իմաստային հավելյալ նրμերանգներ` հարանշանակություն, փոխաμերություն, կերպարայնություն) արտահայտություն դառնալ կոնկրետ համատեքստում, վերվերնշանային, երμ հեղինակի մտադրությունն արտահայտելու համար լեզվական միավորների միջոցով իրացվում են ոճական հնարներ, որոնք պետք է դիտել նան արտալեզվական համատեքստի շրջանակում |Чаковская 1986:12): Գործառական ոճագիտության ասպարեզում ուշագրավ են ժամանակակից ռուսական լեզվաμանական դպրոցի ներկայացուցիչ Ն. Մ. Ռազինկինայի մոտեցումները: Զարգացած գրական լեզվի գործառական-ոճական շերտավորման հետ կապված հարցերում թեն չկա մոտեցման μացարձակ միասնություն, ինչնէ, ըստ լեզվաμանի` մի շարք դրույթներում դիտվում է դիրքորոշումների որոշակի հստակություն: Սա հնարավորություն է տալիս առանձնացնել ն նկարագրել հաղորդակցական գործառական-ոճական համակարգերը: Այդպիսի դիրքորոշումներից են այս կամ այն ոճի լեզվական առանձնահատկությունների դիտարկումը դրա գոյության արտալեզվական (ներառյալ սոցիալական) պայմանների առնչությամμ, որոշակի նպատակաուղղվածության առկայությունը, ըստ որի իրականացվում է գործառական ոճերի առանձնացումը, ինչպես նան տարμեր մակարդակների լեզվական միջոցների ընտրությունը, որոնք ավանդաμար համադրվում են մարդու հաղորդակցական գործունեության տարμեր ոլորտների ու դրսնորումների հետ, գործառական ոճում ասույթի նպատակահարմարության ն μազմատեսակ

կրկնվող, կարծրատիպային լեզվական երնույթների փոխհարաμերությունը, գործառական-ոճական գոյացության շրջանակում ժանրային տարμերակման առկայությունը ն այլն |Разинкина 2004:6-7): Միաժամանակ այս հարցերը գուծառական ոճ հասկացության սահմանման μաղադրիչներ են: Ն. Ռազինկինան, չհակադրվելով այս ավանդական մոտեցումներին, հնարավոր է համարում գործառական ոճի իր առաջադրած հայեցակարգը, որի հիմքում ընկած է այն դրույթը, որ գործառական ոճը «μարձր աստիճանի ներդաշնակ, կարգավորված, ամμողջական ն, որպես հետնանք, գեղագիտորեն նշանակալի» |Разинкина 2004:7) երնույթ է: Քանի որ գործառական ոճն ունի նպատակային հստակ առաքելություն, տրամաμանական է, որ այն իրացնող լեզվական տարրերը նպատակաուղղված ու նպատակահարմար իմաստային-գործառական փոխկապվածություն են դրսնորում թե՛ լեզվական կառույցի ներսում ն թե՛ արտալեզվական իրականության հետ շփման, փոխհարաμերության մեջ: Գործառական ոճի այս հատկանիշն ունի գեղագիտական արժեք: Հայտնի է, որ գեղագիտության հիմնական հասկացություններն են գեղեցկությունը, ամμողջականությունը, ներդաշնակությունը, նպատակահարմարությունը ն այլն: Մի կողմից` խոսքի μովանդակության ու ձնի համապատասխանությունը, մյուս կողմից` սրանց միասնության նպատակահարմարությունն իրադրային համատեքստին ն առաջադրանքի իրականացմանը ստեղծում են գեղեցկության ու ներդաշնակության յուրօրինակ մոդել: Գեղեցկության մասին խոսելիս պետք է անպայման նշել դրա մեկ այլ կարնորագույն μաղադրիչի մասին. խոսքը վերաμերում է ունկնդրի/ընթերցողի ընկալմանը, այսինքն` գեղագիտական հաճույքին: Ամμողջականության հատկանիշը Ն. Ռազինկինան դիտում է ոչ միայն գործառական հաղորդակցման իրացման, այլն ինքնին ոճի ներսում ժանրային կազմակերպման` մասնավորապես ժանրերի ստորակարգման ն գործառական միասնության առումով: Հետազոտողը գործառական ոճի էությունն ու μնույթը ներկայացնում է կենտրոնամետ ու կենտրոնախույս միտումների միջոցով: Առաջինը հիմնական ոճակազմիչ ն ոճատարμերակիչ լեզվական

նյութն է, երկրորդը` այսպես կոչված ներոճական տարատեսակությունը (վարիացիաներ), որ շարժունություն է ստեղծում կոնկրետ տեքստերի լեզվական նյութում: Այս երկու միտումները միաժամանակ գործում են լեզվում ն թույլ են տալիս խոսել գործառական ոճի զարգացման դինամիկայի, ինչպես նան լեզվական ընտրության օրինաչափությունների ն ոչ թե այս կամ այն ոճի մեկընդմիշտ ամրագրված լեզվական երնույթների մասին: Այստեղ ակներն է դիրքորոշման նմանություն Մ. Կոժինայի հետ, որը նույնպես խոսում է որնէ ոճին հատուկ լեզվական միջոցների, առանձնահատկությունների ոչ թե որոշակի շարքի, այլ դրանց գործառության որոշակի, μայց ն μավական լայն ընդգրկմամμ տատանվող օրինաչափությունների մասին: Այս երնույթը Ն. Ռազինկինան համեմատում է փիլիսոփայության մեջ հոմեոստազի` անկայուն հավասարակշռության հետ, որի գաղափարը համակարգի պահպանման համար էական հատկանիշների հնարավոր սատարումն է: Յուրաքանչյուր գործառական ոճ ունի լեզվական տարրերի ընտրության ն կիրառման իրեն հատուկ ն իրեն մյուսներից տարμերող հենքային սկզμունք: Եթե այս սկզμունքն ընկալվի որպես լեզվական միջոցների որոշակի շարքի «նախանշում», ապա կգծագրվի գործառական ոճի ստատիկ պատկեր, իսկ եթե գործառական ոճն ընկալվի տարμերակայնության հնարավորության տեսանկյունից, ապա այն կդրսնորվի իր դինամիկ կողմով: Առաջինը հետահայաց մոտեցում է` պայմանավորված լեզվամշակութային ավանդույթով, երկրորդը` հեռահայաց, որը ենթադրում է ասույթի հնարավոր կոնկրետ առաջադրանքների ընդգրկում: Այս երկու մոտեցումների համադրությունն է միայն թույլ տալիս գործառական ոճը դիտել որպես յուրահատուկ ամμողջական համակարգ` օժտված որոշակի տարμերակայնությամμ |Разинкина 2004:51-52): Յուրաքանչյուր ոճում այս կամ այն համամասնությամμ (կախված հաղորդակցական ուղղվածությունից) գոյություն ունեն լեզվական կարծրատիպի ն տարμերակայնության, նույնիսկ յուրօրինակության դրսնորումներ: Կարծրատիպերը կարնոր են տեղեկատվության տիպային մոդելների պատշաճ, համարժեք փոխանցման համար: Գոյություն ունեցող լեզվական

այլընտրանքային կամ ինքնատիպ իրացումները խոսքն ավելի μազմերանգ, ճկուն ն թարմ են դարձնում: Սակայն նույնիսկ անհատական ինքնատիպ լեզվական դրսնորումները կարող են լայնորեն ընդունվել ն կիրառվել հասարակության կամ դրա մի հատվածի կողմից ն դառնալ սովորական, կռահելի, ակնկալելի կոնկրետ թեմատիկ համատեքստում: Այլ կերպ ասած` առկայացած լեզվական արտահայտությունը կվերածվի ավտոմատ կիրառվող լեզվական արտահայտության: Կարծրատիպայինի ն տարμերակայինի «փոխգործակցությունը» լեզվի դիալեկտիկայի դրսնորում է: Գործառական ոճերն ինքնամփոփ ամμողջություններ չեն: Դրանք գտնվում են անընդհատ փոխազդեցության ն փոխներթափանցման գործընթացում, որի դրդապատճառներն են հաղորդակցական իրադրության μազմազանությունն ու այլընտրանքային տարμերակայնության հնարավորությունը: Նմանատիպ գաղափարներ արտահայտվել են դեռնս Վ. Վինոգրադովի |Виноградов 1955, 1961, 1963, 1981), Ռ. Բուդագովի |Будагов 1967, 1983) ն այլոց կողմից: Չնայած այն հանգամանքին, որ լեզվաμանների տեսակետների միջն կան որոշ տարամիտումներ` նրանք նշում են, որ գրական լեզուն ընդհանրապես ն դրանում գոյություն ունեցող գործառական իրացումները մասնավորապես գտնվում են անընդհատ փոփոխության գործընթացում, ինչը պատմական, սոցիալ-քաղաքական, մշակութային, համընդհանուր լեզվական ն գործառական μնույթի տարμեր զարգացումների արդյունք է: Սա մեկ անգամ նս վկայում է այն մասին, որ լեզուն μաց համակարգ է մարդկային հասարակության կառույցի ներսում` միաժամանակ հենքային լինելով այդ կառույցի համար: Գործառական ոճերը մեկ համընդհանուր ազգային լեզվի ավելի նեղ, նպատակային իրացումներ են ն հիմնված են այլընտրանքային տարμերակների մեկ հսկայական ռեսուրսին, որից ակունք ու անընդհատ սնունդ են առնում, սակայն թերնս երμեք չեն նույնանում: Գործառական ոճերն իմաստագործաμանական առումով սկիզμ են առնում մարդկային համայնքից` արտալեզվական իրականությունից, որպեսզի, լեզվախոսքային ձնակերպում ստանալով, նորից ուղղվեն այդ իրականություն:

Լեզուն սնունդ է առնում այդ միջավայրից, որպեսզի, իր մեխանիզմների միջոցով նոր նյութը մշակելով, այն վերադարձնի հասարակությանը μազմազան կոնկրետ իրացումների ձնով: Այս շրջանառությունն անընդհատ է ու գնալով ավելի մեծ ծավալներ է ստանում, քանի որ մարդկային գործունեության, փոխազդեցության ու ամենատարμեր «փոխանակումների» տեմպերն ու ծավալներն անհամեմատ ն աննախադեպ ավելացել են տեղեկատվական μարձր տեխնոլոգիաների մեր դարում: Լեզվի գործառույթները, գործառական ոճերի ն առհասարակ խոսքային գործունեության միջն հարաμերություններն ուսումնասիրող մի շարք լեզվաμաններ արտահայտում են այն տեսակետը, որ լեզվի ոճի գոյությունը պայմանավորված է լեզվի հաղորդակցական μնույթով ու հաղորդակցման գործառույթով, ինչպես նան պատմամշակութային զարգացմամμ: Այս խմμի հետազոտողները պնդում են, որ նույն ոճական կարգերը տարμեր իմաստներով են իրացվում լեզվի տարμեր ոճերում: Պատմության տարμեր ժամանակահատվածներում ոճական μնութագրերը, առանձնահատկությունները ն դրանց փոխհարաμերությունը կարող են նույնը չլինել |Виноградов 1955, Балли 1961, Будагов 1967, Кожина 1968, Микоян, Тер-Минасова 1981, Чаковская 1986, Гаспарян 2000, Разинкина 2004): Լեզվի գործառական իրացման համընդհանուր սկզμունքները սահմանելով` լեզվաμանները նշում են, որ հաղորդակցման գործառույթը ողջ խոսքային գործունեության հիմքն է, որը զանազան իրացումներ է ստանում: Գործառական ոճերը համապատասխանում են լեզվական գործունեության ոլորտներին ն առանձնանում ըստ այդ գործունեության ձների: Այս տեսակետն իր հաստատումն է գտել նան պրոֆեսոր Ս. Ք. Գասպարյանի մենագրության մեջ, որը գործառական ուսումնասիրությունների ոլորտում վերջին տարիների հետազոտություններից է: Մենագրության մեջ մեծապես կարնորվում են գործառական-հաղորդակցական մեթոդի կիրառությունը լեզվաμանության մեջ ն լեզվի գործառական, կառուցվածքային առանձնահատկությունների ճանաչումն ու պարզաμանումը, որը պարտադիր է լեզվի էությունն ըմμռնելու ն վեր հանելու համար |Гаспарян 2000):

Իր «Գրական լեզուներ ն լեզվական ոճեր» գրքում Ռ. Բուդագովը համաձայնում է ակադեմիկոս Վ. Շչերμայի հետ այն հարցում, որ լեզվի յուրաքանչյուր տարատեսակ` ոճ, «կյանքի է կոչվում գործառական նպատակահարմարությամμ» |Будагов 1967:67): Դա է պատճառը, որ ոճի հասկացությունը խոր արմատներ ունի լեզվում, ն խոսքի ու մտքի վարպետները միշտ զգոն են եղել ոճական տարμերությունների նկատմամμ: Այսպիսով, գրական լեզվի գործառական խնդիրները քննարկելիս լեզվաμաններն ընդգծում են լեզվական միջոցների ընտրության ն համակցման սկզμունքի դերը գործառական դրսնորումների տարμերակման մեջ: Յուրաքանչյուր ոճ μնութագրվում է մի շարք լեզվական միջոցների ամμողջությամμ, որի տարրերը մասամμ հանդիպում են նան այլ ոճերում: Ինչնէ, տարμեր ոճերում դրանց հարաμերակցումը միմյանց ն օμյեկտիվ իրականության հետ որակապես տարμեր է, ինչը հնարավորություն է ընձեռում հասցեագրողին արտահայտել իր մտքերն ու զգացմունքները պատշաճ ն իմաստային-գործաμանական առումով ընկալելի, ընդունելի ձնով: Այլ կերպ ասած` լեզվական միջոցների որոշակի փոխհարաμերությունն է խոսքում (տեքստում, խոսույթում), ինչպես նան արտալեզվական իրականության հետ, որ տարμերակում է լեզվական մի ոճը մյուսից |Գասպարյան 2009): Այսպես, μազմազան հնչույթային, ձնույթային, μառակազմական, դարձվածային ն շարահյուսական միջոցների, մի կողմից, լեզվի ներսում, մյուս կողմից` արտալեզվական իրականության հետ փոխհարաμերությունների ուսումնասիրությունը գործառական ոճագիտության խնդիրն է: Այլ կերպ ասած` գործառական ոճագիտությունն այն գիտակարգն է, որը զμաղվում է խոսքում` իրական հաղորդակցման մեջ իրացված լեզվական միավորների ն արտալեզվական գործոնների ուսումնասիրությամμ:

2.2. Լեզվի գործառությունը հաղորդում – ներգործում հակադրամիասնության դիտանկյունից

Այս աշխատանքի ուսումնասիրության առարկան` քաղաքական խոսույթը, հրապարակախոսական արձակի ոճաժանրային ինքնատիպ դրսնորում է: Հրապարակախոսական գործառական ոճը ձնավորվել է գրական լեզվի շրջանակում ն դրա պատմական հիմքի վրա: Այս ոճն առանձնանում է ուրույն իմաստագործառական, կառուցվածքային ն ոճական տարրերի համալիր միասնությամμ ն ամμողջությամμ: Ոճականորեն նշույթավորված լեզվական միավորների սերտ փոխհարաμերությունն այդ ամμողջության մեջ ուղղված է որոշակի հաղորդակցական նպատակի` արտալեզվական առաջադրանք իրականացնելուն: Այս ոճի առանձնացումը պայմանավորված է վերոհիշյալ նպատակով, դրան ծառայող գործառույթներով, ընդգծված առանձնահատուկ հանրային μովանդակությամμ ն համապատասխան արտահայտում ապահովող որոշակի կառուցվածքով: Պետք է նշել, որ կառուցվածքը մեծապես կախված է μովանդակությունից ն արտալեզվական իրականության լեզվական դրսնորումն է: Հրապարակախոսական ոճն ընդհանրապես ն այն ներկայացնող միավորները մասնավորապես իրենց հենքում ունեն արտալեզվական իրականությունը: Հրապարակախոսական ոճը հասարակական գիտակցության ձն է ն արտահայտում է հեղինակի կամ խոսողի տեսակետը պատմական, հասարակական, քաղաքական, սոցիալական, գաղափարախոսական, մշակութային իրակությունների վերաμերյալ, ինչը պայմանավորված է ազգային ն համաշխարհային քաղաքակրթության ու մշակույթի համատեքստում նրա անձնական փորձի առանձնահատկություններով: Ոճի արտալեզվական խնդիրն իրագործվում է լեզվի տարμեր հայեցակերպերի տարրերի յուրահատուկ համաձայնության ն հարաμերակցության միջոցով: Տարրերի այս համաձայնությունն ու հարաμերակցությունը պետք է լինի ոչ միայն լեզվական մակարդակում, այլ նան արտալեզվականում: Այլ կերպ ասած` լեզվական տարրերի μնույթը պետք է ներդաշնակ լինի իրենց արտահայտած արտալեզվական իրողությունների էությանը:

Խոսքի ձնի ն μովանդակության փոխհարաμերության առնչությամμ մեծ կարնորություն են ձեռք μերում լեզվական միավորների խոսքային տարμեր դրսնորումներն իրենց μացահայտ ն ներակա իմաստային նրμերանգներով: Յուրաքանչյուր լեզվական միավոր կամ կառույց դիտարկվում է որոշակի μովանդակության` արտալեզվական համատեքստի հետ հարաμերության մեջ: Համաձայնելով ն պաշտպանելով այն հենքային թեզը, որ լեզվախոսքային արտահայտման μոլոր ձները մեկ ընդհանուր համազգային լեզվի մասն են` ինչնէ, պետք է փաստել, որ յուրաքանչյուր գործառական ոճ ունի արտահայտման ուրույն ձներ` լեզվական տարրեր, խոսքային գործունեության միջոցներ: Լինելով հանրային գիտակցության ձներ` գիտությունն ու արվեստն ունեն աշխարհի յուրացման իրենց հատուկ ձները. մինչ արվեստը μացահայտում է էականը կոնկրետ զգացմունքային μնույթ ունեցող ձնի մեջ, գիտության պարագայում սա արվում է ընդհանրացված μնույթ ունեցող հասկացությունների ն օրենքների միջոցով: Տրամաμանական (գիտական) մտածողության մեջ գիտնականը գնում է իրականության մեջ կոնկրետից դեպի մտածողության մեջ վերացականը, իսկ պատկերավոր (գեղարվեստական) մտածողության մեջ արվեստագետը ձգտում է երնույթների կոնկրետ իրացման ն դրանք օժտում է հուզականորեն վառ, ինքնատիպ արտահայտությամμ |Разинкина, 2004:12): Միննույն ժամանակ խոսքի գործառույթները ն հետնաμար գործառական ոճերը երμնէ չեն կարող սահմանվել որպես մեկուսացած, իրարից μացարձակապես տարանջատված երնույթներ: Այս տեսանկյունից զարմանալի չէ, որ որոշ փոխգործակցություն է նկատվում, օրինակ, գիտական ն գեղարվեստական ոճերի միջն: Գիտական շարադրանքում (հատկապես μանավոր իրացման մեջ) կարող են հանդիպել պատկերավոր, հուզական արտահայտման ձներ, որոնք ունեն հստակ գործաμանական հանձնարարական` ընթերցողի/ունկնդրի ուշադրությունը գրավելով, նրա վրա տպավորություն գործելով` ավելացնել տրամաμանական տեղեկատվության լսելիությունն ու ապացուցելիությունը լսարանի համար: Գեղարվեստական

գրականության մեջ նույնպես կարելի է հանդիպել «չոր» գիտական տրամաμանական շարադրանքի հատվածների, որոնք ոչ թե տվյալ իմաստային տեղեկատվության փոխանցման, այլն վերնշանային μովանդակության հաղորդման (օրինակ` կերպարի նկարագրում, μացահայտում, որոշակի սյուժետային երնույթների մեկնաμանում, կանխատեսում ն այլն) խնդիր ունեն: Այսինքն` այս այլաոճ տարրերը դիտարկվում են որպես «ներխուժումներ», հեղինակային անհատականության դրսնորումներ կամ կոնկրետ գործաμանական նպատակ իրականացնող խոսքային դրսնորումներ ն օրգանական μնույթ չեն կրում կամ էլ ոճականորեն փոխակերպված են հանդես գալիս տվյալ գործառական-ոճական համատեքստերում: Հրապարակախոսական գործառական ոճում հանդիպում ենք տարμեր գործառական ուղղվածության լեզվական միջոցների յուրահատուկ համագոյակցության: Սա պայմանավորված է լեզվի գործառական ոճերի ողջ համակարգում վերոհիշյալ ոճի դիրքով: Հրապարակախոսական ոճը որպես լեզվի յուրահատուկ գործառական դրսնորում միջակա դիրք է գրավում խոսքի երկու հիմնական գործառույթներն իրացնող գործառական ոճերի` տեղեկատվականի ն գեղարվեստականի միջն: Այնուամենայնիվ, պետք է նշվի, որ հրապարակախոսական ոճն իր ուրույն անկախ տեղն ու դերն ունի խոսքում: Օրինակ` օրենքի լեզվի հիմնական առանձնահատկություններն են արտահայտության հստակությունը ն ճշգրտությունը, գեղարվեստական գրականության պարագայում` հուզական-արտահայտչականգնահատողական նրμերանգների գերակայությունը, իսկ գիտական խոսքին հատուկ է տրամաμանականությունը, որը ենթադրում է գիտաμառերի ն չեզոք μառիմաստների առկայություն: Հրապարակախոսական արձակում նկատվում է երկատում. մի կողմից` կա օμյեկտիվության, իսկ մյուս կողմից` հասարակական կարծիքի վրա ներազդելու միտում |Микоян, Тер-Минасова 1981): Այսպես, ակնհայտ է դառնում, որ հրապարակախոսական ոճը ձգտում է թե՛ արտահայտչականության ն թե՛ տրամաμանականության: Սա հաստատում է այն միտքը, որ քննարկվող գործառական ոճը միաժամանակ թե՛ հակադրվում է երկու հիմնա58

կան տարաμնեռ գործառական ոճերին (գիտական ն գեղարվեստական ոճեր) ն թե՛ դրանցից յուրաքանչյուրի հետ շատ ընդհանրություններ ունի: Ի՞նչ է սա նշանակում: Արդյո՞ք սա նշանակում է, որ տարμեր գործառական ուղղվածության տարրերը պարզապես համագոյակցում են հրապարակախոսության մեջ, ն հնարավոր է դրանից դուրս մղել երկու հիմնական գործառույթներից որնէ մեկն իրացնող տարրերն առանց խոսքի գործառական ուղղվածությունն աղճատելու: Պատասխանը μացասական է: Ինչպես Գ. Մուրադյանն է գրում իր ատենախոսության մեջ, « … հրապարակախոսական գործառական ոճը գոյաμանորեն իսկ կապված է հաղորդման ն ներգործման գործառույթների հետ, որոնց դիալեկտիկական հակադրամիասնությունն ուղղված է լուծելու որոշակի հասարակական խնդիրներ ն ըստ էության պետք է դիտարկվի որպես հասարակական գիտակցության ուրույն ձն» |Մուրադյան 2003:26): Մարդկային էությունը` մտածողությունը, խոսքը, վարքը, ներդաշնակորեն ամμողջական գոյություն է, որը ձնավորվում է ոչ միայն համասեռ, այլ նան տարասեռ ն նույնիսկ տարամետ տարրերից: Սրանց համագոյակցումն ու անընդհատ պայքարը, հաղթանակներն ու փոխզիջումները, փոխակերպումներն ու փոխներթափանցումն ապահովում են մարդկային հանրության կենսական դիալեկտիկան ն դինամիկ զարգացումը: Լեզվի գործառության հրապարակախոսական դրսնորումն իր ունեցած միջակա դիրքի շնորհիվ մարդկային էության հակադրամիասնության ճշմարիտ, առավել համակողմանի արտացոլում է: Իր խոսքը հրապարակ հանելով` մարդը պետք է այն հասկանալի, մատչելի, ընկալելի դարձնի մարդկանց լայն զանգվածների համար: Հետնաμար այդ խոսքը պիտի լինի ն՛ տրամաμանական, ն՛ զգացմունքային: Այս երկուսի անհրաժեշտ համամասնությունն է, որ ներդաշնակություն է գտնում մարդկային էության հետ: Պատահական չէ, որ հրապարակախոսությունը մեր թվարկությունից առաջ ի հայտ է եկել լեզվի հենց μանավոր տարμերակով ն զարգացել ու կանոնակարգում ստացել հռետորական արվեստի տեսքով:

Արդյո՞ք սա կամայական համամասնություն է: Ի տարμերություն մյուս գործառական ոճերի` հրապարակախոսական գործառական ոճը «ոչ թե օգտագործում է» հաղորդման կամ ներազդման գործառույթն ի հավելում իր հիմնական գործառույթին, «այլ գոյաμանորեն իսկ իր մեջ ներառում է դրանք» |Մուրադյան 2003:35): Գ. Մուրադյանը սա μնորոշում է որպես լեզվի ոճագործառական «դիալեկտիկական հակադրամիասնություն», որով ստեղծվում է «այն ոճական միջավայրը», որում ներկայացվում է օμյեկտիվ իրականությունը` զուգորդվելով հեղինակի/հռետորի դիրքորոշմամμ ու գնահատականով: «Հրապարակախոսական ոճի «միս ու արյուն» հանդիսացող երկու գործառույթներից ցանկացածի μացակայության դեպքում ոճը չի կայանա» |Մուրադյան 2003:36), թեն դրանց համամասնությունը կարող է տարμերվել` կախված արտալեզվական առաջադրանքից: Հաղորդում ու ներգործում պահանջող արտալեզվական հիմքը հաղորդում ու ներգործում ապահովող լեզվական միջոցների հետ միասին կազմում են μնական, օրգանական, ներդաշնակ ինքնուրույն մի ամμողջություն, որը կոչվում է հրապարակախոսական գործառական ոճ: Հրապարակախոսական լեզվական դրսնորման կարնորությունն անհամեմատ մեծանում է, երμ խոսքը վերաμերում է անգլերենին` թիվ մեկ միջազգային լեզվին, այսպես կոչված լինգվա ֆրանկային7: Գլոμալացման մեր ժամանակաշրջանում, երμ երկրների ն ազգերի միջն տնտեսական, քաղաքական, գիտական, մշակութային հարաμերություններն ու կապերն աննախադեպ թափ ն ընդգրկում են ստացել, անգլերենը որպես կայացած միջազգային լեզու թնակոխել է համաշխարհայնացման փուլ |Տսէէօո 2006, Մi6rշԵiՇka 2006, Շօսքlaոմ, ՍawօrՏki, ՒaոքՏհir6 (ԷմՏ.) 1997): Անգլալեզու հրապարակախոսությունը` մասնավորապես քաղաքական խոսույթն ապահովում է այն ընդարձակ դաշտը, որտեղ ներկայացվում, քննարկվում, վիճարկվում են ազգային ն միջազգային հանրության կենսագործունեության տարμեր ոլորտների վերաμերող հարցեր, կայացվում ն չեղյալ հայտարարվում ազգերի համար ճակատագրական որոշումներ, հայտարարվում ն դադարեցվում պատերազմներ, ձեռք μերվում տնտեսական ճգնաժա60

մի հաղթահարմանը միտված փոխզիջումներ, քարոզվում ազգամիջյան հանդուրժողականություն ն մշակութային μազմազանություն: Այսպիսով զարմանալի չէ, որ անգլալեզու հրապարակախոսությունը` հատկապես իր քաղաքական դրսնորմամμ, ներկայումս ստանձնել է նս մեկ շատ կարնոր առաքելություն. այն դարձել է ժամանակակից արժեքների փոխանցման, տեղեկացվածության μարձրացման լեզվական հիմնական միջոցը: Ընդ որում` այդ արժեքների շարքում կենտրոնական դիրք են զμաղեցնում ժողովրդավարական արժեքները: Կարելի է եզրակացնել, որ խոսքի այս գործառական տարատեսակի անգլալեզու դրսնորումը նպաստում է, մի կողմից, անգլերենի, մյուս կողմից` ազգերի ժողովրդավարացմանը: Ժամանակակից աշխարհի զարգացումների համատեքստում անգլերենի այս գործառական տարատեսակն ավելի մեծ կարնորություն է հաղորդում գրական անգլերենին ընդհանրապես` ինչ-որ առումով այն օրինակ դարձնելով մյուս μոլոր լեզուների համար: Իր գոյության ընթացքում անգլալեզու հրապարակախոսության ոճն ակունք է առել ու հարստացել ընդհանուր գրական անգլերենից: Վերջինիս զարգացումը խթանել է նան քննվող ոճի զարգացումը: Հրապարակախոսական ոճն էլ իր հերթին ընդլայնում ու հարստացնում է գրական լեզվի μառապաշարը, հասկացական ն իմաստային համակարգը, կառուցվածքային μազմազանությունն ու ճկունությունը: Արագ փոփոխվող ժամանակակից կյանքը լեզուն դարձնում է առավել զգայուն, քան երμնէ, ինչը հանգեցնում է որոշակիության, տրամաμանականության, ճշգրտության, ինչպես նան պատկերավորության, զգացմունքայնության, հումորի, հեգնանքի արտահայտման նոր, ավելի դինամիկ ու դիպուկ լեզվական ձների ստեղծմանը: Լեզուն այն է, ինչ կա մարդկանց կյանքի տարμեր ոլորտների գործառույթներին ծառայելու արդյունքում: Գեղարվեստական ն ոչ գեղարվեստական ոճերի ազդեցության ներքո հրապարակախոսական ոճը նան ենթակա է ձնաμանական ու շարահյուսական փոփոխությունների: Թափանցելով հրապարակախոսական լեզու` «օտար» տարրերը

ձեռք են μերում նոր հարանշանակային իմաստներ ու նրμերանգներ, հարմարվում յուրահատուկ գործառական միջավայրին, այսպես ասած «հրապարակախոսականացվում»: Մարդկային մտածողության երկու ուղղությունների` տրամաμանական ճանաչողության ն հուզական ընկալման սկզμունքային տարμերությունը ելակետային է ն որոշիչ ցանկացած լեզվախոսքային իրացման ոճական դրսնորման ն ուսումնասիրության համար, քանի որ երկու հիմնական գործառական ոճերը համապատասխանում են մարդկային մտածողության այդ երկու ուղղություններին: Այսպիսով, հրապարակախոսական արձակի ն, հետնաμար, քաղաքական ելույթի վերլուծությունը պետք է իրականացվի երկու հիմնական գործառական դրսնորումների հակադրության հիման վրա, ինչն առկա է հրապարակախոսական արձակի μոլոր տարատեսակներում: Ինչպես արդեն նշվել է վերը, հրապարակախոսական ոճում` ներառյալ քաղաքական խոսույթում, խոսքի երկու հիմնական գործառույթները համագոյակցում են, ն այդ գործառույթների փոխազդեցությունը մշտական է ն կանոնավոր: Հետնաμար, իր հասարակական առաքելության մեջ լեզվի այս գործառական դրսնորումն ունի երկու խնդիր` հաղորդում/տեղեկացում ն ներգործում/ներազդում. սա է գործառական ոճի հիմնական հակադրությունը, որը կոնկրետ խոսքային իրացումներում երնան է գալիս մի շարք ածանցյալ հակադրությունների միջոցով` օμյեկտիվ – սուμյեկտիվ, տրամաμանական – հուզական, գրքային (գրավոր) – խոսակցական (μանավոր), փոխաμերական – ուղղակի, ոչ իրական (երնակայական) – իրական (փաստագրական) |Մուրադյան 2003:39): Օμյեկտիվ – սուμյեկտիվ հակադրությունն էական նշանակություն ունի հրապարակախոսական նպատակաուղղվածության առաջադրանքն իրականացնելու համար: Պետք է ապահովվի, մի կողմից, հաղորդագրության ճշգրտությունը, ամμողջականությունը ն կենսականությունը, իսկ մյուս կողմից` հեղինակի վերաμերմունքը, դիրքորոշումը դրա նկատմամμ: Հաճախ օμյեկտիվ ն սուμյեկտիվ գործոններն այնքան նուրμ են միա62

հյուսված, որ նույնիսկ դժվար է դրանք խոսքում ճանաչել ն առանձնացնել: Տրամաμանական – հուզական հակադրությունը հենքային է հաղորդում – ներգործում ընդհանուր հակադրության մեջ: Այն մեծապես μացահայտում է լեզվական ձների ոճական իմաստները` կապված աշխարհընկալման ու ճանաչողության առանձնահատկությունների հետ: Տրամաμանականությունը կարող է արտահայտվել պատճառահետնանքային կապեր ցույց տվող, խոսքի ընթացքը կարգավորող, ինչպես նան շատ դեպքերում պարμերաμար կրկնվող, կանխատեսելի μառաձնաμանական ն կառուցվածքային միավորների միջոցով: Հուզականություն ստեղծելու համար առաջին պլան են հանվում արտահայտչականություն, գնահատողականություն, դարձվածայնություն, իմաստային μազմաձայնություն, խտացում, ուժգնացում ապահովող լեզվական միավորները: Գրքային ն խոսակցական տարրերի փոխգործակցությունը միանգամայն μնականոն է քննարկվող գործառական ոճում, քանի որ վերջինս մեծ մասամμ ուղղված է հասարակության լայն զանգվածներին: Հրապարակախոսական գործառական ոճը հարստանում է, մի կողմից, առօրյա խոսքի մասամμ չեզոքացած տարրերով, իսկ մյուս կողմից` հասարակական-քաղաքական, տնտեսագիտական, իրավաμանական μառ-հասկացույթներով, որոնք այս գործառական համատեքստում հանրամատչելի ու առավել հասանելի են դառնում հասարակության տարμեր խավերի ու մասնագիտական խմμերի համար: Հրապարակախոսության լեզուն իր մեջ է ներառում նան պաշտոնական μառեր ն արտահայտություններ` իրենց յուրահատուկ շարահյուսական մատուցմամμ: Սակայն սրանք չեն «ծանրացնում» խոսքը, այլ պարզապես այն ավելի ծանրակշիռ են դարձնում: Այս μազմատարր համաձուլվածքը խիստ արժեքավոր է. այն կիրթ, հարուստ ն միաժամանակ հասարակության ամենատարμեր խավերին հասանելի լեզվով մատչելի է դարձնում ամենահրատապը, էականը ն առաջավորը: Քննարկվող գործառական ոճում փոխաμերական – ուղղակի իմաստների ոճական հակադրության մեջ նկատելի է հուզար63

տահայտչական-գնահատողական լեզվական միավորների լրացուցիչ, հարանշանակային, յուրահատուկ զուգորդումներ առաջացնող իմաստների որոշակի չեզոքացում, քանի որ հրապարակախոսական ոճի առաջնային նպատակը ոչ թե զուտ գեղագիտական տպավորությունն է, այլ, μավական կոնկրետ նպատակներից ելնելով, կոնկրետ տեղեկատվության հաղորդումը նան ոչ հազվադեպ ներակա կերպով կամ փոխաμերական քողի ներքո: Ինչնէ, այստեղ էական է թյուրըմμռնման տեղիք չտալ: Երնակայական – փաստագրական հակադրությունը հրապարակախոսական գործառական ոճում դրսնորվում է փաստական իրողություններ ն երնակայական մտահայեցողություններ արտահայտող լեզվական միջոցների նպատակային ընտրությամμ: Այնուամենայնիվ, գոյություն չունի այսպիսի միջոցների μացարձակ անհամատեղելիություն. մի կողմից` իրականացվում է համոզում փաստական, օμյեկտիվ, «սառը» լեզվական կաղապարների, մյուս կողմից` ներշնչում սուμյեկտիվ, հուզական մեծ լիցք ունեցող լեզվական ձների միջոցով: Այսպիսով, գործառական ոճը թելադրում է իր ուրույն սկզμունքները լեզվի թե՛ արտահայտչականությանը ն թե՛ տեղեկատվության հաղորդման տրամաμանականությանը: Հրապարակախոսական ոճի այնպիսի վառ դրսնորման մեջ, ինչպիսին է քաղաքական խոսույթը, լեզվի երկու հիմնական գործառույթներն իրենց յուրահատուկ փոխներթափանցված իրացումն են գտնում` ստեղծելով առանձնահատուկ գուծառական միջավայւ, որը կարելի է μնորոշել որպես քաղաքականացված ն որն աչքի է ընկնում իր աւտահայտիչ տւամաμանականությամμ: Հաղորդման ն ներազդման գործառույթները, գոյաμանորեն ներհատուկ լինելով խոսքի այս ոճագործառական տարատեսակին ն ձնավորելով յուրօրինակ հակադրամիասնություն, կազմում են դրա կայացման ու գոյության կենսական հիմքը: Քաղաքական ելույթը շնորհիվ անմիջական զանգվածային հաղորդակցման իր ձնաչափի լեզվական ն արտալեզվական իրողությունների փոխազդեցության լայն հնարավորություն է տալիս: Իրական ժամանակում տեղի է ունենում իրականության արտացոլում ն կերտում: Մարդկանց զանգվածներին տեղե64

կատվության փոխանցումը, նրանց մտքերի ն հույզերի վրա ներգործումն ապահովում են քաղաքական ելույթի դինամիկան, ինչպես նան ելույթի հաջողվածության ն հաջողության գրավականն են:

Ծանոթագրություններ 1. Èեզվի գուծածություն արտահայտությունը, μնականաμար, լեզուխոսք երկատման ն միասնության վերաμերյալ մտորումների է հանգեցնում: Դեռ շվեյցարացի ականավոր լեզվաμան Ֆ. դը Սոսյուրը լեզուն (/Ձոցսe) սահմանել է որպես նշանների ն հարաμերությունների վերացական համակարգ` յուրացված տվյալ խոսքային հանրույթի կողմից, իսկ խոսքը (քՁrօ/e)` որպես լեզուն գործածության մեջ կամ խոսքի անհատական գործածությունները: Լեզուն ն խոսքը, ըստ գիտնականի, կազմում են խոսքային գուծունեության (/ՁոցՁցe) ամμողջությունը, որը ելակետային է նրա հայեցակարգում: Չնայած լեզու–խոսք խիստ տարμերակմանը` Ֆ. դը Սոսյուրը նշում է, որ դրանք սերտորեն փոխկապակցված են. լեզուն անհրաժեշտ է, որպեսզի խոսքը հասկանալի լինի, իսկ խոսքը լեզվի կայացման պայմանն է |де Соссюр 1977, 1990, Будагов 1988, Պողոսյան 1990): Հետաքրքիր է նան գերմանացի հայտնի փիլիսոփա ն լեզվաμան Վ. ֆոն Հումμոլդտի ավելի վաղ ներկայացրած հայեցակարգը լեզու ն խոսք հասկացությունների վերաμերյալ: Ըստ նրա` կենդանի խոսքի յուրաքանչյուր ակտ անվանվում է լեզու` ամենապարզ իմաստով: Սակայն ճշմարիտ իմաստով` լեզու կարելի է նան անվանել միայն այսպես ասած ողջ խոսվածքի ամμողջությունը: Լեզու–խոսք տարμերակումով հանդերձ, ինչնէ, Վ. ֆոն Հումμոլդտը լեզվի ճշմարիտ էությունը տեսնում է հենց խոսքաստեղծման մեջ ն, ի տարμերություն Ֆ. դը Սոսյուրի, ընդգծում լեզվի հենց այս հայեցակերպը: Խոսքն է լեզվի կենդանի էությունը ն դրա առաջնային, μնական գոյավիճակը: Լեզուն գոյություն ունի խոսքում ն սնվում է խոսքից` որոշակի ֆիլտրման ու կանոնակարգման ենթարկելով նոր գոյացությունները |фон Гумбольдт 1984): Մի կողմից` մարդն ուսումնասիրում է լեզվի միջոցները խոսքում ն խոսքի միջոցով, իսկ մյուս կողմից` կառուցում իր խոսքն այդ միջոցներով: Ընդ որում` ցանկացած խոսք նպատակային է (լայն

իմաստով) ն իրականացնում է որոշակի գործառույթ (թեկուզն խոսքարկման գործառույթ): 2. «Գրական լեզուն համաժողովրդական լեզվի մշակված ձնն է, որն ունի քիչ թե շատ գրավոր ամրագրված նորմեր» |Будагов 1967:5, 1983:241): 3. Լեզվի` իμրն մտքերի ձնավորման միջոցի գործառույթն անվանվում է կառուցողական Լ. Խաչատրյանի ձեռնարկում: Լեզուն մտածողության հիմնական միջոցն է ն մտքերի կառուցմանը, ձնավորմանը մասնակցում է իր նյութական միավորների ն դրանց շարակարգային հնարավորությունների միջոցով |Խաչատրյան 2008): 4. Հիշատակման արժանի է նան շվեյցարացի գիտնական, Ժննի լեզվաμանական դպրոցի ներկայացուցիչ Շ. Բալլիի աշխատությունը: Նրա գիրքը, որը կոչվում է «Լraiէ6' մ6 Տէ/liՏէiզս6 քraոՇaiՏ6», գրված է գործառական-ոճական հայեցակերպով |Балли 1961): Իր գրքում Շ. Բալլին ասում է, որ ոճագիտությունն ուսումնասիրում է լեզվական համակարգի արտահայտչական փաստերը դրանց հուզական μովանդակության տեսանկյունից, այսինքն` թե ինչպես են հույզերի ոլորտի երնույթներն արտահայտվում խոսքում, ն խոսքային դրսնորումներն ազդում զգացմունքների վրա: Շ. Բալլին լեզվի հուզարտահայտչական փաստերի ուսումնասիրությունը համարում է ոճագիտության առարկա ն դրանք դիտարկում արտահայտության նպատակի ու μովանդակության առնչությամμ ն, ինչը թերնս հատկապես արժեքավոր է, մտածողության, խոսքի գործառության ոլորտի ու այլ արտալեզվական գործոնների հետ հարաμերակցության մեջ: Պրահայի լեզվաμանական խմμակի (ՊԼԽ) ներկայացուցիչները, որոնք մեծ ներդրում ունեն գործառական ոճերի ուսումնասիրության մեջ, որպես լեզուն μնութագրող երկու կարնոր ցուցիչներ են նշում լեզվական դրսնորումների ինտելեկտուալությունը ն ազդեցիկությունը, որոնց համաձայն լեզուն կարող է ունենալ կամ հաղորդակցման գործառույթ` ուղղված դեպի նշանակյալը, կամ պոետիկ գործառույթ` ուղղված դեպի ինքնին նշանը |Пражский лингвистический кружок 1967): Ըստ ՊԼԽ տեսության` ինտելեկտուալացված խոսքային գործունեությունն ունի առաջնահերթորեն սոցիալական, հանրային ուղղվածություն ն կախված է արտալեզվական իրականությունից: Ուստի լեզվաμանական վերլուծությունը պետք է կատարել գործառական տեսանկյունից, մասնավորապես երμ ուսումնասիրության առարկան լեզվի (լայն իմաստով) գործունեությունն է:

Չեխական լեզվաμանական դպրոցն ակտիվ ուսումնասիրություններ է կատարել գործառական ոճագիտության ուղղությամμ ն մեծ դեր ունի այդ ասպարեզում: Լեզվաμանական ոճագիտության մեջ այն առանձնացնում է հետնյալ ուղղությունները. «1) համաժողովրդական լեզվի գործառական շերտավորման ոճագիտություն, ընդ որում` ոճական շերտի տակ պետք է հասկանալ ոճականորեն երանգավորված միջոցների ամμողջություններ, 2) լեզվական դրսնորման ոճագիտություն` ա) յուրաքանչյուր եզակի, կոնկրետ լեզվական դրսնորման կամ արտահայտության ոճագիտություն, μ) ասույթի որոշակի ոճական տիպերի ոճագիտություն, որն ուսումնասիրում է այսպես կոչված գործառական ոճերը (գիտական, գեղարվեստական ն այլն)» |ըստ` Кожина 1968:65): 5. Քերականություն կամ քերականական համակարգ ասելով` Մ. Հալլիդեյն ի նկատի ունի լեզվի μառաքերականական համակարգ, այսինքն` μառապաշարը ներառյալ: 6. Իմաստային ակտ (ՁՇէ օՒ ոeՁոiոց) արտահայտությունը փաստորեն կիրառվում է խոսքային ակտ (ՏքeeՇհ ՁՇէ) արտահայտության նշանակությամμ: 7. Լինգվա ֆրանկան (liոցսa քraոՇa) μնորոշվում է որպես տարμեր մայրենի լեզուներ ունեցող մարդկանց հաղորդակցման լեզու |ՒօrոԵ/ 2000, Ճ88YY Լiոցvօ 12):

ԳԼՈՒԽ 3

ԱՐՏԱԼԵԶՎԱԿԱՆ ԻՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԱՐՏԱՑՈԼՈՒՄՆ ՈՒ

ԿԵՐՏՈՒՄԸ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԵԼՈՒՅԹԻ ՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄ

Ժամանակակից քաղաքական խոսքը դինամիկ է ու հարուստ: Կյանքի տարμեր ոլորտների իրադարձությունները, խնդիրներն ու նվաճումները, ապրումներն ու հույզերն անմիջապես իրենց արտացոլումն են գտնում քաղաքական հաղորդակցման մեջ: Լեզուն` որպես հաղորդակցման հիմնական ու կարնորագույն միջոց, իր μազմազան ու μազմաμնույթ ռեսուրսները տրամադրելով մարդուն` հնարավորություն է տալիս նրան ընտրելու ն որոշակիորեն համակցելու դրանք իր տարաμնույթ` այդ թվում քաղաքական նպատակներին ծառայեցնելու համար: Քաղաքական հասցեագրողը ճիշտ ն տեղին կիրառված լեզվական միջոցներով իր ելույթում արտացոլում է արտալեզվական իրականության հասկացություններն ու երնույթները, մեկնաμանում ու վերամեկնաμանում դրանք, կերտում-ձնավորում նորերը` որոշակի հասարակական-քաղաքական պահանջմունքների, նկատառումների, նպատակների դիրքերից ելնելով:

3.1. -lյ ն -ՁԵle/-iԵle վերջածանցներով μառային շարույթների գործառության յուրահատկությունները քաղաքական ելույթում. գնահատողականություն ն գործողություն Աշխատանքի այս մասում քննության է առնվում -l/ ն -aԵl6/-iԵl6 վերջածանցներով μառային շարույթների գործառությունը քաղաքական խոսույթում, մասնավորապես ժամանակակից քաղաքական ելույթներում: Գործնական նյութի մանրամասն վերլուծություն է կատարվում վերոհիշյալ μառային շարույթների տեղն ու դերը դրանց կիրառման համատեքստում պարզելու համար: Սակայն մինչ μուն վերլուծությանն անցնելը հարկ ենք համարում մեկնաμանել μառային Շաւույթ տերմին-հասկացույթը ն, ինչն ավելի կարնոր է մեր աշխատանքի շրջանակում, վերլու68

ծության մեթոդաμանական հիմքերին ն սկզμունքներին վերաμերող որոշ տեսական հարցեր: Բառային շարույթներն այն μառերն են, որոնք, «μառածանցման առումով հստակորեն μաժանելի լինելով, կարող են կազմվել, կյանքի կոչվել, կանոնավոր կերպով վերարտադրվել կամ վերստեղծվել խոսողի կողմից ըստ ցանկության» |Ճl6xaոմrօva, Լ6r-ԽiոaՏօva 1987:26): Այլ կերպ ասած` μառային շարույթաμանությունը գործ ունի միայն այն ածանցյալ μառերի հետ, որոնց ստեղծումը կամ հենց գոյությունը հիմնված է ձնույթների համակցման միանգամայն հստակ ամրագրված կանոնների վրա` համաձայն գործուն սխեմաների: Այս կանոնները սահմանվում են կոնկրետ լեզվի μառաձնաμանական կարգերի կողմից: Բառաձնաμանական կարգի գաղափարը պատկանում է հայտնի խորհրդային լեզվաμան Ա. Ի. Սմիրնիցկուն: Նա μառաձնաμանական կարգը սահմանում է որպես իմաստային հակադրություն «ըստ երկու կամ ավելի μառերի որոշակի հատկանիշի` այն պայմանով, որ նույնպիսի հակադրություն դիտարկվում է μառերի նան այլ զույգերում կամ մեծ խմμերում ն արտահայտվում է կանոնավոր կերպով» |Смирницкий 1959: 205): Այս կարգերը հիմնված են μացարձակ արդյունավետության հասկացության վրա: Բացարձակ արդյունավետությունը սահմանվում է որպես ածանցյալ μառեր կազմելու անսահմանափակ հնարավորություն1: Այլ կերպ` μառաձնաμանական կարգի լիարժեք իրացումը հնարավոր է միայն այն դեպքում, երμ սահմանափակումներ չեն դրվում հակադրության նշույթավորված անդամի կանոնավոր վերարտադրման վրա: Ընդ որում` նշույթավորված անդամն է համարվում կարգակազմիչ: Ինչպես տարμեր μառաձնաμանական կարգերի հետազոտությունը ցույց է տվել, այս պահանջը կարող է լիովին μավարարվել լեզվի առավելապես վերնշանային մակարդակում, երμ ասույթն ավելի շուտ ներազդման, քան հաղորդման ուղղվածություն ունի: Հետնաμար կարելի է համարել, որ μոլոր ձնաμանական հակադրությունների նշույթավորված կարգային ձները հարանշանակության ն վերնշանային իմաստային նրμերանգ-

ներ ձեռք μերելու միտում ունեն |Ճl6xaոմrօva, Լ6r-ԽiոaՏօva 1987): Կարգերի ն չափորոշիչների համակարգի վրա հիմնված մեթոդը, ըստ որի ուսումնասիրվում են μառային շարույթներն այս աշխատանքում, ի սկզμանե մշակվել է μառակապակցությունների ուսումնասիրության համար |Ճl6xaոմrօva, Լ6r-ԽiոaՏօva 1987, Тер-Минасова 1980, 1986, Гвишиани 1979): Դրա հիմքում ընկած է այն մեթոդաμանական դրույթը, որ լեզվական երնույթների ուսումնասիրությունը ենթադրում է μոլոր` լեզվական, ինչպես ն արտալեզվական գործոնների դիտարկում, որոնցով էլ, ըստ էության, այդ երնույթները պայմանավորված են: Այլ կերպ ասած` քննությունն իրականացվում է համապարփակ կերպով` լեզվական միավորները դիտարկելով որպես ձնաμանական ու շարահյուսական, μառադարձվածային, ոճական ն առոգանական ամμողջություններ` իրացված կոնկրետ խոսքային իրադրության համատեքստում ընդհանուր հանրալեզվաμանական հենքի վրա2: Այն μանից հետո, երμ այս մեթոդը կիրառվեց μառակապակցությունների ուսումնասիրության` դրանց գործառական ոճական արժեքը, այսինքն` ոճակազմիչ ն/կամ ոճատարμերակիչ լինելը պարզելու համար, այն նան կիրառվեց μառային շարույթների նկատմամμ: Ուսումնասիրությունն առաջին հերթին կատարվեց գիտական ն գեղարվեստական տեքստերի փաստական նյութի հիման վրա: Մեթոդի կիրառումը հաղորդման ն ներազդման գործառական ոճերի նկատմամμ հաջողություն ունեցավ: Պարզվեց, որ որոշակի μառաձնաμանական կարգեր իրացնող μառային շարույթներն ունեն յուրահատուկ գործառական ոճական արժեք, ոճատարμերակիչ դեր կոնկրետ գործառական ոճում: Մեր աշխատանքում նույն մեթոդը կիրառվում է μառաձնաμանական որոշակի կարգեր իրացնող վերը նշված տիպերի μառային շարույթների ուսումնասիրության համար հրապարակախոսության ոճաժանրային դրսնորումներից մեկում` քաղաքական խոսույթում:

Հարկ է ուշադրություն դարձնել այն հանգամանքին, որ կարնորվում է վերոհիշյալ μառային շարույթների ուսումնասիրությունն ինքնին խոսույթի համատեքստում: Քննարկվող մեթոդը մշակվել է Մոսկվայի պետական համալսարանի μանասիրական ֆակուլտետի անգլիական μաժնի գիտնականների կողմից: Այն հիմնված է խոսքաստեղծման գործընթացը ձնավորող թե՛ լեզվական ն թե՛ արտալեզվական գործոններն ընդգրկող մի շարք կարգերի վրա3: Կարգերը կազմվում են իրենց դրական ն μացասական իրացումների հակադրության հիման վրա: Սա μավական արժեքավոր է, քանի որ հնարավոր է դառնում կիրառել աստիճանավորման սկզμունքը ն μացահայտել խոսքային իրադարձությունների իմաստային ն վերնշանային μազմազան նրμերանգները: Ինչպես ցույց է տալիս վերլուծությունը, այս պատճառով է, որ կա μառային շարույթների տարμեր տիպերի մի նշանակալի քանակություն, որոնցում տարμեր կարգեր իրացվում են տարμեր չափով, ընդ որում` իրացված կարգերի յուրաքանչյուր կոնկրետ կապակցություն միանգամայն յուրահատուկ է: Սա խոսում է վերլուծվող μառային շարույթների առանձնահատկության ն կոնկրետ խոսքային ակտերում դրանց ոճագործառական ազդեցիկության մասին: Սակայն կարգերն իդեալական ամμողջություններ կամ վերացարկումներ են, ն պահանջվում են որոշակի չափանիշներ, որոնց օգնությամμ վեր կհանվեն իրացված կարգերը: Այստեղ է, որ չափորոշչի հասկացությունը կարնորություն է ստանում: Չափորոշիչներն այն չափանիշներն են, որոնց միջոցով հնարավոր է սահմանել, թե ինչ աստիճանով է այս կամ այն լեզվական միավորն օժտված այն ընդհանուր հատկանիշներով, որոնք իրացնում են տվյալ կարգը: Այսպիսով, կարգերի ն չափորոշիչների համակարգի վրա հիմնված մեթոդը μաղկացած է հինգ կարգերից` հարանշանակություն, կաղապարայնություն, դարձվածայնություն, հասկացական պայմանավորվածություն ն հանրալեզվաμանական պայմանավորվածություն |Тер-Минасова 1980, Ճl6xaոմrօva, Լ6r-ԽiոaՏօva 1987):

Հարանշանակության կարգը դրսնորվում է հուզարտահայտչական-գնահատողական հարանշանակություն ունեցող (այսինքն` ոճականորեն նշույթավորված, ոչ չեզոք) շարույթների միջոցով, որոնք իրականացնում են ներազդման գործառույթն ի տարμերություն այն շարույթների, որոնք զուտ տեղեկատվական μնույթ ունեն, ոճականորեն չեզոք են ն իրականացնում են հաղորդման գործառույթը: Հարանշանակության կարգն իրացնող μառային միավորները հաճախ գործառում են վերնշանային մակարդակում: Սակայն այս մակարդակում վերլուծություն կատարելիս պետք է միշտ հիշել, որ μառային միավորների հուզական, արտահայտչական ն գնահատողական իմաստային նրμերանգները չեն կարող ըմμռնվել առանց ուղիղ կամ անվանողական իմաստների, քանի որ կառուցվում են դրանց հիմքի վրա: Այս կարգի առնչությամμ պետք է ավելացնել, որ հարանշանակային իմաստները կարող են լինել ներհատուկ, երμ դրանք ընդհանրապես հատկանշական են տվյալ շարույթին ն կախված չեն համատեքստից` կոնկրետ կիրառությունից, ն ոչ ներհատուկ, երμ ձեռք են μերվում յուրահատուկ հանգամանքների ներքո` որոշակի համատեքստում: Քննվող կարգը ներկայանում է հարանշանակություն – տեղեկատվական հաղորդում հակադրությամμ: Կաղապարայնության կարգը կառուցվում է, մի կողմից, խոսքում կանոնավոր վերարտադրվող, սերտորեն կապակցված, լեզվում ամրագրված, պարμերաμար գործածվող, իսկ մյուս կողմից` խոսքաստեղծման գործընթացում այս կամ այն կոնկրետ իրադրության, համատեքստի պահանջները μավարարող ն որոշակի հուզական, գնահատողական արձագանք առաջացնող այսպես կոչված դիպվածային միավորների հակադրության հիման վրա: Դարձվածայնության կարգը կազմվում է դարձվածային միավորների ն այսպես կոչված «ազատ» շարույթների (շարույթի ընդհանուր իմաստը պայմանավորված է իր μաղադրիչների իմաստներով) հակադրությամμ: Այս կարգի հիմքում ընկած է անվանման դարձվածային ամμողջականության չափորոշիչը,

երμ μաղադրիչների իմաստներից հնարավոր չէ հանգել ամμողջի ընդհանուր իմաստին: Հասկացական պայմանավորվածության կարգը ենթադրում է յուրաքանչյուր շարույթի որոշակի հասկացական հիմքի, հիմնավորման առկայություն: Այս կարգը հիմնվում է այն գաղափարին, որ անվանողական միավորն արտացոլում է հասկացություն (այս կարգի իրացման այսպես ասած առաջին մակարդակը), ն այդ միավորի հասկացական μովանդակությունը համապատասխանում է արտալեզվական իրականության μովանդակությանը (այս կարգի իրացման այսպես ասած երկրորդ մակարդակը): Հասկացական պայմանավորվածությունը կյանքի է կոչվում խոսողի ֆիզիկական փորձի հիման վրա: Նշված կարգի իրացման համար պահանջվում է, որ տվյալ հասկացականտրամաμանական μովանդակությունը համապատասխանի արտալեզվական իրադրությանը: Հասկացական պայմանավորվածության կարգն իրացվում է այս պայմանը μավարարող ն չμավարարող միավորների հակադրությամμ: Հանրալեզվաμանական պայմանավորվածության կարգը ենթադրում է քննարկվող շարույթներում որոշակի հասարակական հիմքի առկայություն: Այսպես` լեզվական միավորը հանրալեզվաμանորեն պայմանավորված է, եթե իր μաղադրիչների փոխհարաμերությունը ն իմաստը պայմանավորված են ոչ միայն μառադարձվածային ն հասկացական գործոններով, այլ նան տվյալ հանրույթի կյանքի հասարակական կարգի, ինստիտուտների, ավանդույթի ն մշակույթի առանձնահատկություններով, անհատի հասարակական փորձով: Քննվող μառային միավորների պատշաճ ն խոր ուսումնասիրության համար միանգամայն էական է ոչ միայն պարզապես հասկանալ, որ մի լեզվական միավորին հատուկ է հարանշանակություն, իսկ մյուսին` վերարտադրողականություն ն այլն, այլն հստակ պատկերացում ունենալ իրադրության համատեքստի վերաμերյալ` ով ասաց, ում, երμ, որտեղ, ինչու ն/կամ ինչ նպատակով: Այս համատեքստում է, որ համակողմանիորեն հասկանալի է դառնում, թե իսկապես ինչ ասվեց: Հանրալեզվաμանական պայմանավորվածության կարգն իրացվում է այն դեպքում,

երμ հանրալեզվաμանական հայեցակերպը նշանակալի ազդեցության է հասնում, վեր է μարձրանում μոլոր կարգերից, որոշ հարանշանակային իմաստներ է ավելացնում μառային միավորներին, երμ լեզվական անվանողական միավորը հասկանալու համար պահանջվում են որոշակի հենքային գիտելիքներ ն ուղղահայաց համատեքստի իմացություն: Բոլոր հինգ կարգերը համագոյակցում են դիալեկտիկական միասնության մեջ, փոխադարձաμար կախված են ն կապված մեկը մյուսի հետ: Այս կարգերը միավորված են այն μազմազան անցումային, միջանկյալ դեպքերով, որոնք տարμերվում են կարգային հատկանիշի իրացման աստիճանով: Կարգային մոտեցումը հնարավորություն է ընձեռում լեզվական երնույթներն ուսումնասիրել տեղում` առանց համատեքստից կտրելու, դինամիկ ն առավելագույնս համապարփակ կերպով: Կիրառելով կարգային մեթոդը` յուրաքանչյուր միավոր կարելի է դիտարկել որպես հինգ կարգերի միաժամանակյա իրացում: Բազմազան շարույթների տարμերությունը պայմանավորված է յուրաքանչյուր կոնկրետ դեպքում այս կարգերի համամասնությամμ ն դերով: Լեզվական նյութի ուսումնասիրությունը կատարվում է նան ըստ հաղորդում – ներգործում ընդհանուր հակադրության ն ածանցյալ հակադրությունների շարքի, որ արդեն մանրամասնվել են սույն աշխատության շրջանակում |տե՛ս էջ 49-50): Այս հակադրությունները սերտորեն կապված են կարգային մեթոդի հակադրությունների հետ: Հետնաμար ուսումնասիրությունն այս երկու սկզμունքների համաձայն կկատարվի միաժամանակ ն համադրաμար: Քանի որ աշխատանքի այս մասի նպատակն է պարզել -|/ ն -ՁԵ|e/-iԵ|e վերջածանցներով μառային շարույթների դերն իրական կենսագործունեության մեջ, նպատակահարմար է համարվում առանձնացնել այն համատեքստերը` ասույթները (հիմնականում համապատասխանում են նախադասության սահմաններին), որոնցում հանդիպում են այս շարույթները, այսպիսով ուսումնասիրել վերջիններս իրենց իրական խոսքային միջավայրում |8aցհմaՏar/aո 20071, 20072, Բաղդասարյան 20161,

20162): Փորձ կարվի վեր հանել -l/ ն -aԵl6/-iԵl6 վերջածանցներով μառային շարույթների գործառության առանձնահատկությունները յուրահատուկ գործառական-գործաμանական միջավայրում` քաղաքական ելույթում:

-lո վերջածանցով μառային շարույթները: Բառային շարույթի առաջին տիպը, որի գործառությունը քաղաքական ելույթում դիտարկվում է այս աշխատանքում, -l/ վերջածանցով μառային շարույթն է: Այս ընտրությունը, μնականաμար, պատահական չէ, այլ պայմանավորված է վերոհիշյալ μառային շարույթի իմաստային արժեքով: -l/ վերջածանցով μառային շարույթն իրացնում է գործողության կատարման որակի ն հատկանիշի որակի μառաձնաμանական կարգը: Անհրաժեշտ է ավելացնել, որ -l/-ով μառային շարույթներն ունեն կիրառման մեծ հաճախականություն ուսումնասիրվող լեզվական նյութում: Այս շարույթների գործածման μարձր հաճախականությունը հավանաμար պայմանավորված է այն փաստով, որ դրանք մեծ մասամμ ցույց են տալիս գործողության կամ հատկանիշի իրացման ձնը կամ աստիճանը: Գործողության գաղափարը շատ կարնոր է, քանի որ քաղաքական ելույթները սովորաμար միտված են գործողության, ինչը հռետորներին դարձնում է ավելի համոզիչ հին ու նոր տարμեր մարտահրավերներով լի աշխարհում, որոնք պիտի անհապաղ արձագանք ն արդյունավետ ելք ստանան: Հատկանիշի գաղափարն իր հերթին նշանավորվում է իմաստի իր հուզական-գնահատողական μաղադրիչով, որը հաճախ հատուկ է նան քննվող μառաձնաμանական կարգին: Մի կողմից -l/ վերջածանցով μառային միավորները տալիս են փաստական տեղեկատվություն արտալեզվական իրականության մասին: Սա այս շարույթների իրացումն է լեզվի իմաստային մակարդակում: Մյուս կողմից դրանք արտահայտում են խոսողի` այս պարագայում քաղաքական հռետորի վերաμերմունքը գործողության կամ հատկանիշի իրացման ձնի նկատմամμ: Այս դեպքում հնարավոր է անցում լեզվի վերնշանային մակարդակ: Երμ քննարկվող շարույթները կիրառվում են μայերի հետ, հաճախ ակնհայտ է դառնում խոսողի` գործողության կատարման

ձնի անձնական ընկալումը: Բայերը հիմնականում միտում չունեն հուզարտահայտչական-գնահատողական հարանշանակություններ արտահայտելու: Դրանք ընդհանրապես ավելի շատ գործողության փաստական տվյալներ արտահատելու միջոց են: Բայց, իհարկե, քաղաքական խոսույթի այնպիսի տարատեսակում, ինչպիսին ելույթն է, հաճախ դրանք չեն գործառում այդքան ուղիղ ն պարզ: -l/-ով μառային շարույթների խնդիրն է դրանք որակել` խոսքն օժտելով հուզական, արտահայտչական, գնահատողական իմաստային նրμերանգներով, որոնք անհրաժեշտ են խոսողին իր կոնկրետ արտալեզվական մտադրությանը հասնելու համար: Այսպիսով, քաղաքական ելույթում -l/-ով μառային շարույթների գործառությունն ու արժեքը նախ փորձենք քննարկել μառադարձվածային առումով` կիրառելով կարգերի ու չափորոշիչների մեթոդը, ինչպես նան քաղաքական խոսույթին ներհատուկ հաղորդում – ներգործում հակադրությունների շարքը: Ճll law 6ոքօrՇ6ո6ոէ aոմ iոէ6lliց6ոՇ6 aց6ոՇi6Տ ar6 wօrkiոց Յցցr6ՏՏiv6l/ arօսոմ Ճո6riՇa, arօսոմ էհ6 wօrlմ aոմ arօսոմ էհ6 ՇlօՇk. (Շ6օrց6 8սՏհ, 7 ՕՇէօԵ6r 2001) Լհ6 էrսէհ iՏ, aՏ waՏ ՅԵսոմՅոէl/ քlaiո iո էհ6 ոօէiօո Ե6քօr6 էհ6 ՒօսՏ6 օք ՇօոոօոՏ օո 18 ԽarՇհ, w6 w6ոէ էօ war էօ 6ոքօrՇ6 ՇօոքliaոՇ6 wiէհ ՍN Թ6ՏօlսէiօոՏ. (Լօո/ 8lair, 5 ԽarՇհ 2004) Ներկայացված օրինակներում դիտարկվում են Ձցցr6ՏՏ/v6// ն ՁԵսոdՁոէ// μառային շարույթները համապատասխանաμար: Ըստ հաղորդում – ներգործում հակադրությունների շարքի` այս μառային միավորները, էությամμ լինելով սուμյեկտիվ, ներկայացված են որպես օμյեկտիվ իրականության նշանակիչներ: Հնարավոր է, որ Ամերիկայի միացյալ նահանգների նախագահ Ջ. Բուշը ն նրա վարչակազմն են կարծում, որ «μոլոր իրավապահ ն հետախուզական մարմիններն աշխատում են շատ հաստատակամ ն մեծ թափով» (/// /Ձw eոՒօrՇeոeոէ Ձոմ iոէe//iցeոՇe ՁցeոՇieՏ Ձre wօrkiոց ՁցցreՏՏiՄe// …): Հնարավոր է, որ նրանց քաղաքական հակառակորդները կամ պարզապես շարքային

ամերիկացիները չեն կարծում, որ այդ մարմիններն այդքան լավ են աշխատում` հատկապես հաշվի առնելով այն փաստը, որ Սեպտեմμերի 11-ի ողμերգությունը տեղի է ունեցել այս հայտարարությունից մոտ մեկ ամիս առաջ: Ինքնին ՁցցreՏՏiՄe// μառային միավորի կիրառությունը պայմանավորված է այդ արտալեզվական իրողությամμ ն դրան հետնած հանրային տրամադրություններով, այսինքն` հանրալեզվաμանորեն պայմանավորված է: Սուμյեկտիվ կարծիքի կամ ընկալման նույնպիսի օμյեկտիվացում է ներմուծվում ՁԵսոմՁոէ// μառային շարույթի միջոցով (7հe էrսէհ … wՁՏ ՁԵսոմՁոէ// ք/Ձiո …) Մեծ Բրիտանիայի ն Հյուսիսային Իռլանդիայի Միացյալ Թագավորության վարչապետ Թ. Բլեըրի ելույթում: Քննարկվող երկու շարույթներն իրականում տրամաμանականի ն հուզականի նուրμ համակցություններ են: Դրանք տրամաμանական շարույթներ են, քանի որ չեն արտահայտում կամ ցույց տալիս անիրական, երնակայական կամ իռացիոնալ հասկացություններ: Տվյալ լեզվական միավորների իրականում արտահայտած μովանդակությունը համապատասխանում է որոշակի տրամաμանորեն ըմμռնելի μովանդակության: Ինչպես նան հնարավոր է հասկացական լիարժեքության/պայմանավորվածության մյուս մակարդակը` այդ հասկացական-տրամաμանական μովանդակության համապատասխանությունն արտալեզվական իրադրությանը: Միաժամանակ այս μառերին ներհատուկ են իմաստային հավելյալ նրμերանգներ, որոնք հատկապես ակտիվացվում են այս կոնկրետ համատեքստերում, որտեղ քննարկվող μառային շարույթները սուμյեկտիվ վերաμերմունքի շղարշված կրողներ են: Առաջին օրինակում wօrk μայն իրացնում է հաղորդման (ինտելեկտիվ) գործառույթը, այսինքն` տեղեկատվություն է փոխանցում խոսողից լսողին: /re wօrkiոց ՁցցreՏՏiՄe// կապակցությունը μացի նրանից, որ իմաստային մակարդակում նշանակում է «աշխատում են շատ հաստատակամ ն մեծ թափով հաջողության հասնելու համար» (ar6 wօrkiոց iո a v6r/ մ6է6rոiո6մ aոմ քօrՇ6քսl wa/ iո օrմ6r էօ ՏսՇՇ66մ |տե՛ս ՒօrոԵ/ 2000)), անկասկած, ունի նան հուզագնահատողական իմաս77

տային նրμերանգներ գործաμանական մակարդակում: Սա ողջ կապակցության վրա ՁցցreՏՏiՄe// լեզվական միավորի ազդեցության շնորհիվ է: Այսպիսով` Ձre wօrkiոց ՁցցreՏՏiՄe// արտահայտության մեջ գործողության իմաստային μաղադրիչն ավելի շեշտված է: Արդյունքում ողջ արտահայտությունն ավելի համոզիչ ն ազդեցիկ է լսարանի համար, քան, օրինակ, Ձre wօrkiոց հՁrմ կամ Ձre wօrkiոց ՁՇէiՄe// հոմանշային արտահայտությունները կարող էին լինել: Պետք է նան նշել այստեղ, որ -l/-ով գոյացությունը, քերականորեն հարաμերակցված լինելով μայական μառաձնին, նան ձեռք է μերում գործողությունը կատարողին (նախադասության քերականական ենթական) μնորոշ հատկանիշն արտահայտելու ունակություն: Այս μառային շարույթը μնութագրում է ոչ միայն աշխատանքի կատարման ձնը, այլ նան մատնանշում, որ վերոհիշյալ մարմիններն իրենք, դրանցում ներգրավված մարդիկ հաստատակամ ու ակտիվ են (aցցr6ՏՏiv6): Երկրորդ օրինակում ՁԵսոմՁոէ// ք/Ձiո արտահայտությունն առաջին հայացքից համարժեք է թվում Մer/ ք/Ձiո արտահայտությանը, μայց երμ փորձ է արվում ներթափանցել ՁԵսոմՁոէ ածականի իմաստի մեջ, պարզ է դառնում, որ Թ. Բլեըրի կողմից կիրառված արտահայտությունն ավելի ազդեցիկ է իր ելույթի համատեքստում ն նշանակում է ՁԵՏօ/սէe// կամ eշէreոe// կամ eշՇeeմiոց// ք/Ձiո: /ԵսոմՁոէ// ք/Ձiո μառակապակցությունը μնորոշ է պաշտոնական խոսույթին: Այս պարագայում ՁԵսոdՁոէ// μառային շարույթը շեշտում է ք/Ձ/ո ածականը, որը տվյալ μառակապակցության մեջ թվում է, թե կորցրել է իր իմաստային μովանդակության մի մասը ն այն վերստին ձեռք է μերում իրեն լրացնող -l/-ով μառային շարույթի շնորհիվ: Նման սաստկացնող իմաստային միավորի կիրառումը, ինչպիսին ՁԵսոմՁոէ// μառային շարույթն է, թելադրված է քաղաքական անհրաժեշտությամμ: Այս μառային միավորի իմաստային հաստատունության միջոցով որոշ քաղաքական գործողություններ ասես արդարացնելու ներակա փորձ է արվում. թափանցում է արտահայտության հանրալեզվաμանական հիմքը:

Քննվող երկու μառային շարույթներն ունեն ուղղակի ն փաստագրական իմաստ, քանի որ չեն արտահայտում փոխաμերական կամ պատկերավոր, երնակայական կամ մտացածին գաղափարներ: Այս μառային շարույթները ն սույն աշխատանքում քննարկվող -l/-ով μոլոր μառային շարույթներն ընդհանրապես պատկանում են անգլերենի ստանդարտ գրական μառապաշարին, ընդ որում` դրանց մի մասը նան ընդգծված են որպես առավելապես պաշտոնական խոսույթի միավորներ, ինչը զարմանալի չէ, քանի որ գործ ունենք պետական առաջնորդների ելույթների հետ: Ինչպես ցույց տրվեց վերնում, ըստ կարգերի ն չափորոշիչների մեթոդի` ՁցցreՏՏiՄe// μառային շարույթը հարանշանակային է, հանրալեզվաμանորեն ն հասկացականորեն պայմանավորված: Պետք է շտապել ավելացնելու, որ այս աշխատանքում քննարկվող -l/-ով μառային շարույթները որպես կանոն թե՛ հանրալեզվաμանորեն ն թե՛ հասկացականորեն (այս կարգի առավելապես առաջին մակարդակի առումով) պայմանավորված են: Սա ուղղակիորեն կապված է հասարակական-քաղաքական խոսույթի μնույթի ն էության հետ, որում լեզվական ն արտալեզվական իրողությունները կամ, այլ կերպ ասած, լեզվական ն արտալեզվական փաստերը փոխներթափանցել են ն հավասարապես պարտադիր են նշված տիպի խոսույթի գոյության համար: /ԵսոմՁոէ// μառային շարույթը նույնպես հարանշանակային է, սակայն ի տարμերություն ՁցցreՏՏiՄe// շարույթի այն ձգտում է նան կաղապարայնության քաղաքական խոսույթում հանդիպող նման կապակցությունների կազմում: Նամանատիպ շարույթները դարձել են քաղաքական պերսուազիայի գործիքներ, դրոշմներ, թեն, դիտարկվելով այլ գործառական ոճերում, կարող են դրսնորվել որպես ավելի լիքը իմաստային միավորներ մասնավորապես հասկացական պայմանավորվածության առումով: Մ6 հav6 a r6ՏքօոՏiԵiliէ/ էօ մ6ո/ w6aքօոՏ էօ է6rrօriՏէՏ aոմ էօ ՅՇէiv6l/ քr6v6ոէ քrivaէ6 Շiէiշ6ոՏ քrօո քrօviմiոց էհ6ո. (Շ6օrց6 8սՏհ, 10 Nօv6ոԵ6r 2001)

Այս օրինակում ուսումնասիրության համար առանձնացվել է ՁՇէiՄe// μառային շարույթը: Այն օμյեկտիվ, ուղղակի, փաստագրական իմաստի դրսնորում է` տրամաμանական μաղադրիչի գերակայությամμ: Հասկացական հիմքի հետ մեկտեղ այս շարույթի գործածությունը նան հանրալեզվաμանական հիմք ունի. դրանք են ասույթն ավելի ուժեղ ու ազդեցիկ դարձնում հաղորդագրության հավաստիության, արժանահավատության առումով, ինչի արդյունքում ավելի հաջողված է լինում լսարանի համոզումը: /ՇէiՄe// քreՄeոէ արտահայտության մեջ քreՄeոէ (կանխել) μայն ակտիվ μայ4 է ն, որոշարկվելով ՁՇէiՄe// μառային միավորով, կարծես կրկնապատկում է գործողության իր իմաստը: Սա, փաստորեն, հռետորի` նախագահ Բուշի խոսողական-կատարողական (իլլոկուտիվ) մտադրությունն է. նա ձգտում է համոզել լսարանին, որ ահաμեկիչների ու ահաμեկչության դեմ միակ ճշմարիտ ն ընդունելի քաղաքականությունը որքան հնարավոր է հաստատակամ ու ակտիվ գործելն է: Արտալեզվական իրականությունն արտացոլվել է քննվող μառային շարույթում: Գործողությունը դրված է Արնմտյան, հատկապես ամերիկյան ժամանակակից քաղաքականության հիմքում: Եվ ՁՇէiՄe, ՁՇէiՄe//, ՁՇէiՄՁէe μառային միավորներով արտահայտությունները դարձել են սովորական միջազգային քաղաքական խոսույթում: Հետնաμար, ՁՇէiՄe// լեզվական միավորը միտում ունի կաղապարային դառնալու յուրահատուկ գործառական խոսքային միջավայրում: Ուսումնասիրվող μառային շարույթների հաճախակի կիրառությունը ն դրանց հասկացական μովանդակության քարոզչությունը հանրալեզվաμանորեն պայմանավորված ն արդարացված են մասնավորապես ժամանակակից ահաμեկչության սպառնալիքի համատեքստում: 8սէ w6 Տսr6l/ հav6 a մսէ/ aոմ a riցհէ էօ քr6v6ոէ էհ6 էհr6aէ ոaէ6rialiՏiոց: aոմ w6 Տսr6l/ հav6 a r6ՏքօոՏiԵiliէ/ էօ aՇէ wհ6ո a ոaէiօո’Տ ք6օքl6 ar6 ՏսԵյ6Շէ6մ էօ a r6ցiո6 ՏսՇհ aՏ Տaմմaո’Տ. (Լօո/ 8lair, 5 ԽarՇհ 2004)

Ներկայացված օրինակում ուշագրավ է Տսre// μառային շարույթը: Այս եղանակավորող μառը երկու անգամ կրկնվում է մեկ նախադասության շրջանակում: Ինքնին շարույթը ն խոսքաշարում դրա կիրառությունն անկասկած ստեղծում են յուրահատուկ գործառական միջավայր ն աջակցում ելույթի ընդհանուր գաղափար – մտադրության իրականացմանը: Տսre// շարույթն իր երկու կիրառության մեջ էլ սուμյեկտիվ է. այն ներկայացնում ն հաստատում է Թ. Բլեըրի սուμյեկտիվ դիրքորոշումները, որոնք նա արդարացնում է մեծ պաթոսով: Վերջինս նրա խոսքի մեջ ներմուծվում է նան Տսre// μառի միջոցով: Թեն նշված շարույթն այս համատեքստում սուμյեկտիվ-գնահատողական հարանշանակություն, ինչպես նան նմանատիպ համատեքստերում μարձր վերարտադրողականություն ունեցող իմաստի սաստկացման լեզվական միավոր է ն լիարժեք չի դրսնորում իր հասկացական μովանդակությունը, այնուամենայնիվ, այն զուրկ չէ վերջինից, որը մատուցվում է տրամաμանական զարգացմամμ. հաջորդիվ ասույթում μերվում են արտալեզվական փաստեր ասվածն առավել հիմնավորված դարձնելու համար: Ինչնէ, շարույթում գերակա μաղադրիչը հուզական տարրն է: Տսre//-ն կրում է ողջ ասույթի հիմնական հուզարտահայտչական-գնահատողական լարվածությունը: Այս μառային միավորը թվում է, թե կասկածի տեղ չի թողնում ն միտում ունի հաղորդագրության μովանդակությունը համընդհանուր ճշմարտության նման մի μան դարձնելու: Շնորհիվ հուզական-գնահատողական հարանշանակությունների, ինչպես նան տրամաμանական աջակցության այս μառային շարույթն ասես ապացուցում ն արդարացնում է ասույթում արտահայտված ամեն ինչ, որ այդքան հմտորեն ձնակերպված է ու մատուցված: Այս ամենն իրականացնում է որոշակի քաղաքական հանձնարարական իրաքյան հակամարտության խճճված համատեքստում: Միանշանակ է, որ անհրաժեշտ է տեղյակ լինել ժամանակաշրջանի միջազգային քաղաքական իրադարձություններին Տսre//-ի սուμյեկտիվ օμյեկտիվացման ն պաթոսի հանրալեզվաμանական հիմքը հասկանալու համար:

Կան նան ասույթներ, որոնցում -|/-ով մի քանի շարույթներ են կուտակված: Այս փաստը հիմնավորում է այն պնդումը, որ տվյալ տիպի շարույթները μնորոշ են քաղաքական խոսույթին ն նույնիսկ ունեն որոշակի ոճագործառական արժեք: Լհaէ w6 Շaո 6v6ո ոak6 էհ6Տ6 liՏէՏ [էհe /iՏէՏ օՒ էհe մeոօՇrՁէiՇ reՒօrոՏ էհՁէ Տհօս/մ Եe ոՁմe iո /rոeոiՁ|, aոմ ՏlօԽl/ ՇrօՏՏ օքք Տօո6 օք էհ6 iէ6ոՏ liՏէ6մ էհ6r6, iՏ aոքl6 iոմiՇaէiօո էհaէ w6 ar6 քսll/ 6ոցaց6մ iո օո6 օք ՏօՇi6է/’Տ հarմ6Տէ էaՏkՏ: էօ 6զսՅll/ aոմ ԵrօՅմl/ allօՇaէ6 էհ6 riցհէՏ, քrivil6ց6Տ, Ե6ո6քiէՏ օք հսոaո Շiviliշaէiօո. (Մarէaո ՕՏkaոiaո, 16 ԽarՇհ 2004) Այսպիսով, վերը μերված ասույթում Տ/օw//, Ւս///, eզսՁ/// ն ԵrօՁմ// μառային շարույթները դիտարկվում են Տ/օw// ՇrօՏՏ օՒՒ, Ձre Ւս/// eոցՁցeմ, էօ eզսՁ/// Ձոմ ԵrօՁմ// Ձ//օՇՁէe կապակցություններում: Սակայն այս μառային շարույթների μնույթն ու նշանակությունն ամμողջությամμ ըմμռնելու համար պետք է վերլուծել դրանց իրացման ավելի լայն համատեքստեր: Միանգամայն պարզ է դառնում, որ դրանք միտված են պերսուազիայի ն ազդեցություն գործելու: Ազդեցությունը ստեղծվում է այս շարույթներում օμյեկտիվի ն սուμյեկտիվի, տրամաμանականի ն հուզականի կապակցության ճիշտ համամասնությամμ ն միաժամանակ այդ μառային միավորների ուղղակի իմաստով ու իրական μովանդակությամμ: Օրինակ, եթե Տ/օw// μառը դուրս մնա խոսքից, ասույթի այդ հատվածը կդառնա μավական գծային հասկացական-μովանդակային առումով: Տ/օw// լեզվական միավորը կանխում է նման տպավորության առաջացումը` պնդումը ներկայացնելով ավելի իրատեսական ն, հետնաμար, լսարանին` Մարդու իրավունքների եվրոպական հանձնաժողովին առավել հակված դարձնելով այս պնդումը դրականորեն ընկալելու: Այսպիսով հավասարակշռության են μերվում այս μառային շարույթի միջոցով խոսք ներմուծվող համապատասխան հասկացական ն հանրալեզվաμանական μովանդակությունները: Fս/// eոցՁցeմ կապակցության պարագայում, որքան էլ զարմանալի թվա, Ւս/// μառը ն՛ հարանշանակային է, ն՛ կաղապարային, քանի որ, մի կողմից, այն ունի հստակ ազդեցության

միտված հուզական երանգավորում, իսկ մյուս կողմից` այն պարμերաμար գործածվող միավոր է քաղաքական խոսույթում: ԷզսՁ/// ու ԵrօՁմ// μառային շարույթներն ունեն յուրահատուկ հանրալեզվաμանական-հարանշանակային μեռնվածություն` հատկապես միասին կիրառվելով որպես նախադասության նույն μառին վերաμերող համասեռ անդամներ: Այս լեզվական միավորներն ունեն կոնկրետ արտալեզվական գործառական ուղղվածություն ն գործում են որպես հենքային μառեր ուսումնասիրվող համատեքստում: Օրինակ` eզսՁ/// Ձոմ ԵrօՁմ// Ձ//օՇՁէe էհe riցհէՏ, քriՄi/eցeՏ, ԵeոeՒiէՏ օՒ հսոՁո ՇiՄi/iշՁէiօո հատվածում արտալեզվական իրականության համար հենքային μառը eզսՁ///-ն է, քանի որ հավասարությունը ժողովրդավարության հիմնարար սկզμունքներից է. ժողովրդավարության գերիշխանության մասին է պնդում Արնմտյան քաղաքակրթությունը, ն Հայաստանում դրա գոյության ու զարգացման մեջ ձգտում հավաստիացնել միջազգային հանրությանը ՀՀ Արտաքին գործերի նախարար Վ. Օսկանյանն իր խոսքում: ԷզսՁ/// Ձ//օՇՁէe կապակցությունը դրսնորվում է առավելապես իր ուղղակի, հասկացական նշանակությամμ լեզվի իմաստային մակարդակում, մինչդեռ ԵrօՁմ// Ձ//օՇՁէe կապակցությունը որոշ չափով դարձվածային է` լեզվի միավորների յուրահատուկ μառադարձվածային հարաμերությունների դրսնորում է, որում ակտիվացել են որոշակի հուզագնահատողական հարանշանակություններ հասկացական հիմքի թուլացման հաշվին: Կապակցությունը ձգտում է գործելու լեզվի վերնշանային մակարդակում: ԷզսՁ/// շարույթը նան կաղապարային է, քանի որ քաղաքական ն առհասարակ հասարակական խոսույթում այն ամենահաճախակի կիրառվող μառային միավորներից է աշխարհում ժողովրդավարական համակարգի լայն տարածումից ի վեր: ՍոքօrէսոՅէ6l/, էհ6 քaՏէ iՏ ոօէ Ե6հiոմ սՏ. Էarli6r էհiՏ ոօոէհ, iո 8սմaք6Տէ, iո a Nօrէհ ՃէlaոէiՇ Շօօք6raէiօո ՇօսոՇil էraiոiոց քrօցraո, էհ6 ՇօոՇ6քէ օք Շօօք6raէiօո waՏ ՏհօՇkiոցl/ Տհak6ո Ե/ էհ6 ոսrմ6r օք aո Ճrո6ոiaո Տօlմi6r Ե/ aո Ճշ6rԵaiյaոi օքքiՇ6r. (Մarէaո ՕՏkaոiaո, 16 ԽarՇհ 2004)

Ներկայացված ասույթում քննվում են սոՒօrէսոՁէe// ն ՏհօՇkiոց// μառային շարույթները: ՍոՒօrէսոՁէe// շարույթը սուμյեկտիվ-գնահատողական է որպես եղանակավորող μառ, μայց տվյալ հանրալեզվաμանական համատեքստի կողմից դրան հավելվում են օμյեկտիվ-տրամաμանական հասկացական տարրեր: Նշված μառային շարույթն իր հարանշանակության մեջ կրում է ուժեղ հուզական լարվածություն ն արդյունքում ունկնդիրներին պահում լարվածության մեջ: Այն լավ հող է նախապատրաստում գաղափարի հետագա զարգացման ն μացահայտման համար, որը դեռ չի արտահայտվել, μայց արդեն միանգամայն ակնկալվում է լսարանի կողմից: Ասույթի երկրորդ մասը միտված է հստակեցնելու այդ գաղափարը ն միաժամանակ արդարացնելու սոՒօrէսոՁէe// շարույթի ներմուծումն ինչպես լեզվական, այնպես էլ արտալեզվական համատեքստ: Քննարկվող μառային միավորն այս համատեքստում հանրալեզվաμանական խորը տարողունակություն ունի. լսվում է հայ ժողովրդի 20-րդ դարի պատմության ամենաողμերգական իրադարձությունների սուր արձագանքը: Հուզական լարումը նույնիսկ աճում է, երμ կիրառվում է ՏհօՇkiոց// μառային շարույթը լրացնելու ն որակելու արտալեզվական գործողությունը ն այն ներկայացնող wՁՏ ՏհՁkeո լեզվական կառույցը, որում ինքնին ՏհՁke μայն իմաստաμանորեն ներհատուկ հուզարտահայտչականություն է դրսնորում: Մարդկային կյանքի կորուստը միշտ էլ ցնցող է, սակայն կրկնակի է ցնցումը, երμ այն հետնանք է նպատակադիր իրականացված գործողությունների` ընդդեմ ազգային պատկանելության: Համագործակցության հասկացությունը ցնցող ցնցում աուեց Հյուսիսատլանտյան համագործակցության խորհրդի վարժանքի ծրագրի ժամանակ: Թե՛ ՏհօՇkiոց// ն թե՛ ՏհՁke μառային միավորների իմաստային μովանդակության մեջ առկա է ցնցում – ցնցել օμյեկտիվ-տրամաμանական հասկացությունը: Հետնաμար, wՁՏ ՏհօՇkiոց// ՏհՁkeո կապակցության մեջ -|/-ով μառային շարույթը ոչ միայն սուμյեկտիվ-գնահատողական-հուզական, այլ նան օμյեկտիվ-տրամաμանականհասկացական μովանդակությունը խտացնող միավոր է: ՍոՒօrէսոՁէe// ու ՏհօՇkiոց// μառային շարույթներն իրենց այս

հանրալեզվաμանական իրացման մեջ մեկտեղում են իմաստի ուղղակի-փաստագրական ն հարանշանակային μաղադրիչներ ն, ցավոք, ավելի շուտ օμյեկտիվ իրականության, քան սուμյեկտիվ ընկալման կամ գնահատման արտահայտիչներ են: Ներկայացված լեզվական միջոցների հմուտ գործածությամμ Վ. Օսկանյանը փորձում է, առաջին, փաստել իրողությունը ն, երկրորդ, հուզականորեն կողմնորոշել միջազգային հանրությանը Ժննում: Վերը քննված խոսքային իրադրությունը քաղաքական խոսքի` տեղեկատվության փոխանցման ն հուզական ազդեցության պոտենցիալի մտածված, հաշվարկված կիրառություն է: Այս երկուսը համապատասխանում են հաղորդման ն ներգործման գործառույթներին, որոնք, ինչպես հայտնի է, օրգանապես, գոյաμանորեն անքակտելի են քաղաքական խոսույթում: Եթե համատեքստն արհեստականորեն զրկվում է կա՛մ տեղեկատվական, կա՛մ հուզական տարրից, խոսքն անհաջողություն է կրում. այն չի իրացնում խոսողի միտումը, որը դրված է ելույթի ընդհանուր գաղափար-մտադրության մեջ: | էհօսցհէ iէ քՅrէiՇսlՅrl/ iոքօrէaոէ iո vi6w օք էհ6 քaՇէ էհaէ էհ6Տ6 aէէaՇkՏ w6r6 ոօէ յսՏէ aէէaՇkՏ սքօո ք6օքl6 aոմ ԵսilմiոցՏ: ոօr 6v6ո ո6r6l/ սքօո էհ6 ՍՏՃ: էհ6Տ6 w6r6 aէէaՇkՏ օո էհ6 ԵaՏiՇ մ6ոօՇraէiՇ valս6Տ iո wհiՇհ w6 all Ե6li6v6 Տօ քՅՏՏiօոՅէ6l/ aոմ օո էհ6 ՇiviliՏ6մ wօrlմ. (Լօո/ 8lair, 14 Տ6քէ6ոԵ6r 2001) Այս օրինակներում միաժամանակ դիտարկվում են -l/ վերջածանցով երեք μառային շարույթներ` քՁrէiՇս/Ձr//, ոere//, քՁՏՏiօոՁէe//: Առաջին լեզվական միավորը կապակցված է /ոքօrէՁոէ μառի հետ: Այս համատեքստում /ոքօrէՁոէ (կարնոր) μառը սուμյեկտիվ վերաμերմունքի կրող է, սակայն այնպիսի վերաμերմունքի, որը կարող է μանականորեն μացատրվել ն օμյեկտիվացվել, ինչի փորձ փաստորեն այնուհետն արվում է ասույթում: ՔՁrէiՇս/Ձr// μառային շարույթը, լինելով հուզական μառապաշարի միավոր, ծառայում է որպես սաստկացման միջոց iոքօrէՁոէ ածականի սուμյեկտիվ-գնահատողական համատեքստային μովանդակության համար: Ժամանակակից անգլե85

րենում նկատվում է արտահայտվող որակի/հատկանիշի գերագնահատման տարածվող միտում: ՔՁrէiՇս/Ձr// μառի հաճախակի գործածությունը, հետնաμար, հանրալեզվաμանորեն է պայմանավորված: Խոսքում հաճախակի վերարտադրվելով այնպիսի կաղապարային μառակապակցությունների կազմում, ինչպիսին է, օրինակ, քՁrէiՇս/Ձr// iոքօrէՁոէ արտահայտությունը` այն կորցնում է իր հասկացական μովանդակության մի մասը: Այս պատճառով թուլանում է քՁrէiՇս/Ձr// սաստկացնող μառային միավորի հարանշանակային μովանդակությունը, այսինքն` հուզագնահատողական արժեքը: Սակայն այն, անշուշտ, պահպանվում է, քանի որ պայմանավորված է հանրալեզվաμանորեն` արտալեզվական իրադարձությամμ ու քաղաքական հարաμերություններով: ԱՄՆ-ի Սեպտեմμերի 11-ի ողμերգության վերաμերյալ Թ. Բլեըրի կոշտ ն խիստ հուզական դիրքորոշումները քննելիս պետք է անպայման հաշվի առնել, որ ԱՄՆ-ը ն Միացյալ Թագավորությունը քաղաքական-ռազմական մերձավոր դաշնակիցներ են ն μավական միասնական դիրքորոշում են ցուցաμերում Մերձավոր Արնելքի երկրների նկատմամμ քաղաքականության ն ահաμեկչության դեմ «պատերազմի» քաղաքականության մի շարք հարցերում: Մյուս μառային շարույթը` ոere//-ն, թուլացած հասկացական μովանդակությամμ μառային սաստկացման միջոց է, որ, համակցվելով eՄeո μառային միավորի հետ, արտահայտում է խիստ հուզարտահայտչական, սուμյեկտիվ-գնահատողական վերաμերմունք, որը հռետորը որպես օμյեկտիվ-տրամաμանական է փորձում ներկայացնել արտալեզվական իրականության հենքի վրա: Ակնհայտ է, որ ոere// շարույթը միանգամայն հարանշանակային է, ինչը հանրալեզվաμանորեն միանգամայն պայմանավորված է: Երրորդ μառային շարույթը` քՁՏՏiօոՁէe//-ն, լրացնում է Եe/ieՄe μայը: Քննվող μառի իմաստային μովանդակությունն իրապես հարանշանակային է` սուμյեկտիվ-գնահատողական ն ծայրահեղ հուզական: Բառը լի է պաթոսով ու խտացնում է լրացվող μայի իմաստը, ինչպես նան ինքն էլ ավելի ընդգծվում իրեն նախորդող Տօ շեշտող μառային միավորով: ՔՁՏՏiօոՁէe// μառային շարույթը նշույթավորված է նան հանրալեզվաμանական ն հասկացական առումով: Անմի86

ջական համատեքստային միջավայրի գաղափարական միջուկը μովանդակային առումով μացարձակացվում է ու խիստ շեշտվում` … էհeՏe were ՁէէՁՇkՏ օո էհe ԵՁՏiՇ մeոօՇrՁէiՇ ՄՁ/սeՏ iո wհiՇհ we Ձ// Եe/ieՄe Տօ քՁՏՏiօոՁէe// Ձոմ օո էհe ՇiՄi/iՏeմ wօr/մ: Այս հատվածը, իրապես, ողջ ասույթի թե՛ գաղափարական ն թե՛ հուզական կիզակետն է: Տվյալ ասույթում դիտարկվում է տրամաμանական աստիճանավորման սկզμունքը, որն իրացվում է -|/-ով μառային շարույթների իմաստային ու համատեքստային նշանակության աստիճանական ուժգնացման միջոցով ն միտված է ունկնդիրների մեջ փոփոխություն առաջացնելու ն որոշակի հանրային կարծիք ձնավորելու: Քննարկվող օրինակը խիստ տրամաμանորեն կառուցված ն մեծապես զգացմունքային ասույթ է` ուղղված Համայնքների պալատին Միացյալ Թագավորության վարչապետի կողմից Սեպտեմμերի 11-ի ողμերգության առիթով: Փորձ է արվում ասույթի μնույթը ն խաղարկված հասկացությունները ներկայացնել որպես տրամաμանական փաստարկներ: Քննարկվող երեք շարույթներն էլ գործառում են ուղղակի իմաստով ն ուղղված են օμյեկտիվ իրականությանը: Եթե քՁrէiՇս/Ձr//, ոere// ն քՁՏՏiօոՁէe// μառային շարույթները դուրս մնային խոսքից, ողջ ասույթը կլիներ պարզունակ պնդում, որն ազդեցություն չէր գործի, հետք չէր թողնի ունկնդրի մտքում, ինչն այդքան կարնոր է ցանկացած հռետորի համար: Գնահատողականությունն առանցքային դեր ունի ողջ քաղաքական խոսույթում: Գործողության կամ հատկանիշի իրացման ձնը, աստիճանը կամ սաստկացումը կենսական են քաղաքական խոսքի համար: Դրանով է պայմանավորված -l/-ով μառային շարույթների μառադարձվածային ճկուն իրացումների հաջողությունը քաղաքական ելույթում. դրանք միանգամայն կիրառական են թե՛ տրամաμանական նկարագրության ն թե՛ հատկապես հուզական ներշնչման համար: Այժմ -l/-ով μառային շարույթները կքննարկվեն ձնաμանական ու շարահյուսական հայեցակերպերի տեսանկյունից: Այս շարույթներն ունեն հիմնավորված ձնաμանական կառուցվածք` ածական + -// վեւջածանց, ն μառակազմական այս մոդելը μա87

ցարձակ է համարվում արդյունավետության առումով |Ճl6xaոմrօva, Լ6r-ԽiոaՏօva 1987, Тер-Минасова 1980, Микоян, Тер-Минасова 1981, Гвишиани 1979): Թեն -|/ վերջածանցով լեզվական միավորը կոչվում է մակμայ, որը ծագումնաμանորեն ցույց է տալիս μային կից կիրառություն, այսինքն` μայը որոշարկող, ն սա գերակշռաμար այդպես է տվյալ ուսումնասիրության լեզվական նյութում, այն նան համակցվում է այնպիսի լեզվական միավորների հետ, ինչպիսիք են ածականը, մակμայը ն այլն: Սույն ուսումնասիրության մեջ ուշադրության են արժանանում -|/-ով μառային շարույթների` գլխավորապես μայերի (ներառյալ նան անցյալ դերμայը, քանի որ ըստ էության μայական ձն է ու գործողության իմաստային μաղադրիչի կրող) ն որոշ չափով ածականների հետ զուգակցվող կապակցությունները: Սա պայմանավորված է քաղաքական խոսույթի սույն լեզվական նյութում վերոհիշյալ տիպի կապակցությունների μարձր հաճախականությամμ: Քաղաքական ելույթներն ինքնին ուղղված են գնահատողականության ն գործողության: Սա էլ պայմանավորված է դրանցում արտացոլված արտալեզվական իրականությամμ, ինչպես նան դրանց հիմքում ընկած գաղափարական ծրագրով` մարդկանց կողմնորոշել ու առաջնորդել, խրախուսել նրանց որոշակի գործողության: -l/-ով μառային շարույթներն ունեն μազմազան շարահյուսական դիրքեր ու դերեր, որոնք հանգեցնում են այս շարույթների տարμեր μառաիմաստային ձնափոխությունների: Ասույթում լեզվական տարրերի կապակցվածության աստիճանը ն դրանց μառաիմաստային ձնափոխությունները պայմանավորված են երկու շարք հակադրությունների միջոցով դրսնորվող շարադասության քերականական գործառույթով` անմիջական լեզվական միջավայրով, որը թելադրվում է արտալեզվական գործոններով, ինչպես ն ողջ խոսքային ակտի նպատակով: Այսպիսով, հակադրություններն են նախադասն ընդդեմ հետադասի ն կիցն ընդդեմ հեռավոր դիրքի: Առաջինը կքննարկվի -l/-ով μառային շարույթների նախադաս կիրառությունը: Նախադաս ն կից դիրքը μնութագրվում է նշված տիպի շարույթի ու դրա կողմից որոշարկվող μայի սերտ կապակցվածությամμ:

|ո aմմiէiօո, NՃԼՕ aՏ a wհօl6 will սrց6ոէl/ ՇօոՏiմ6r քսrէհ6r քrօքօՏalՏ էօ Տսքքօrէ էհ6 ոaՏՇ6ոէ |raզi Տ6Շսriէ/ iոՏէiէսէiօոՏ iո r6ՏքօոՏ6 էօ Քriո6 ԽiոiՏէ6r Ճllawi’Տ r6զս6Տէ. (Լօո/ 8lair, 30 Սսո6 2004) ԼհօսՏaոմՏ օք liv6Տ w6r6 Տսմմ6ոl/ 6ոմ6մ Ե/ 6vil, մ6ՏքiՇaԵl6 aՇէՏ օք է6rrօr. (Շ6օrց6 8սՏհ, 11 Տ6քէ6ոԵ6r 2001) Մi// սrցeոէ// ՇօոՏiմer ն were Տսմմeո// eոմeմ կապակցություններում միավորների միջն կապը սերտ է, ն որոշարկման նշանակությունն օրգանապես հատկանշական է գործողությանը ոչ միայն μառաիմաստային, այլն առոգանական (մասնավորապես դադարի μացակայություն) առումով: Վերը μերված օրինակներում նկատվում է գործողության ու դրա իրացման ձնի միասնություն: Այսպիսով, սա, ըստ էության, փաստական ն գնահատողական տեղեկատվության յուրահատուկ μայակենտրոն կապակցություն է: Հետադաս, թեն կից դիրքը ենթադրում է կապակցության անդամների ավելի ազատ կապ: Այս դեպքում հարկ է նշել, որ -|/-ով μառային շարույթների շարահյուսական դիրքը հանգեցնում է դրանց իմաստի որոշակի տեղայնացման ն լրացվող μայից շարահյուսական մասնակի առանձնացման: Լհ6 r6al քօiոէ iՏ էհaէ էհօՏ6 wհօ մiՏaցr66 wiէհ էհ6 war մiՏaցr66 քսոմՅո6ոէՅll/ wiէհ էհ6 յսմց6ո6ոէ էհaէ l6մ էօ war. (Լօո/ 8lair, 5 ԽarՇհ 2004) Մ6 aքքirո6մ էհaէ Տօո6 Շriո6Տ ar6 Տօ է6rriԵl6 էհ6/ օքք6ոմ հսոaոiէ/ iէՏ6lք, aոմ w6 r6Տօlv6մ էհaէ էհ6 aցցr6ՏՏiօոՏ aոմ aոԵiէiօոՏ օք էհ6 wiՇk6մ ոսՏէ Ե6 օքքօՏ6մ 6arl/, մ6ՇiՏiv6l/ aոմ Շօll6Շէiv6l/ Ե6քօr6 էհ6/ էհr6aէ6ո սՏ all. (Շ6օrց6 8սՏհ, 10 Nօv6ոԵ6r 2001) Y6է, aՏ w6 հav6 l6arո6մ, Տօ Տսմմ6ոl/ aոմ Տօ էrՅցiՇՅll/, էհ6r6 Շaո Ե6 ոօ ք6aՇ6 iո a wօrlմ օք Տսմմ6ո է6rrօr. (Շ6օrց6 8սՏհ, 7 ՕՇէօԵ6r 2001)

-l/-ով μառային շարույթներն իրացնում են նշված ասույթների հիմնական գաղափարական-հասկացական մտադրությունը: Հետադաս դիրքը դրանց օգնում է պահպանել իրենց իմաստային ամμողջականությունը ն տալիս է μավականաչափ շարահյուսական անկախություն: Այս շարույթները ներկայացնում են ոչ միայն փաստական օμյեկտիվ տեղեկատվություն, այլ նան հուզական-գնահատողական սուμյեկտիվ վերաμերմունք, ինչն էական է տվյալ գործառական ոճի ն համատեքստի համար: Որոշ դեպքերում -l/-ով μառային շարույթներն առոգանական դադարով նույնիսկ առանձնացված են μայից ն նախադասության մյուս անդամներից, ինչը տեքստում արտահայտված է ստորակետի միջոցով: Սա առավել ուժեղ է դարձնում այս շարույթների μառային իմաստը ն առավել շեշտված` դրանց դերը խոսքաշարում: Աճում է նան լրացվող μայից դրանց հարաμերականորեն անկախ գործառությունը: Համանման դիտարկումներ կարող են արվել լրացվող μայերի նկատմամμ հեռավոր դիրք ունեցող -l/-ով μառային շարույթների կիրառություններն ուսումնասիրելիս: Այս շարույթները ձեռք են μերում նախադասության անկախ անդամների հատկանիշներ: Տօ w6 ո66մ էօ lօօk օոՇ6 ոօr6: ոՅէiօոՅll/ aոմ iոէ6rոՅէiօոՅll/ aէ 6xէraմiէiօո lawՏ, aոմ էհ6 ո6ՇհaոiՏոՏ քօr iոէ6rոaէiօոal յսՏէiՇ6: aէ հօw էհ6Տ6 է6rrօriՏէ ցrօսքՏ ar6 քiոaոՇ6մ aոմ էհ6ir ոօո6/ laսոմ6r6մ: aոմ էհ6 liոkՏ Ե6էw66ո է6rrօr aոմ Շriո6 aոմ w6 ո66մ էօ քraո6 a r6ՏքօոՏ6 էհaէ will wօrk, aոմ հօlմ iոէ6rոՅէiօոՅll/. (Լօո/ 8lair, 14 Տ6քէ6ոԵ6r 2001) Լհ6/ Տէarէ6մ էհ6 war, օո6-Տiմ6մl/. (Մarէaո ՕՏkaոiaո, 25 Տ6քէ6ոԵ6r 2003) Կետադրական նշաններն առավել անկախություն են տալիս նշված շարույթների μառաիմաստային ու շարահյուսական գործառությանը ն, հետնաμար, շեշտում դրանց հասկացական μովանդակությունը:

Որոշ դեպքերում -l/-ով շարույթները կապակցված են ոչ թե նախադասության որնէ մեկ անդամի հետ, այլ ողջ ստորոգումային միջուկի կամ նույնիսկ նախադասության հետ: Այլ կերպ ասած` գործողությանն ուղեկցող (ոչ թե դրան օրգանապես μնորոշ) հատկանիշի նշանակությունը պայմանավորում է -l/-ով μառային շարույթի հարաμերակցումը ողջ ասույթին: Այսպիսի դեպքերում -l/-ով μառային շարույթի ու կապակցված μայի անմիջական μառաիմաստային ն շարահյուսական կապը կարող է թուլանալ: Ւ6r Խaյ6Տէ/ Լհ6 Qս66ո հaՏ ցrՅՇiօսՏl/ aցr66մ էհaէ էհ6ir 6xէraօrմiոar/ ՇօոէriԵսէiօո Տհօսlմ Ե6 r6ՇօցոiՏ6մ wiէհ էհ6 awarմ օք Տք6Շial Շiviliaո ո6մal. (Լօո/ 8lair, 30 Սսո6 2004) Հետաքրքիր իմաստային փոխանցում է նկատվում ներկայացված օրինակում: Առարկային օμյեկտիվորեն μնորոշ հատկանիշը փոխադրվել է գործողության μնութագրման ոլորտ: ՕrՁՇiօսՏ μառի արտահայտած հատկանիշը, μնութագրական լինելով թագուհուն որպես գործողության սուμյեկտի, փոխանցվել է Ձցree μառով արտահայտված գործողությանը` այն գործողությանը, որը կատարված է այդ սուμյեկտի կողմից: Այս կարգի իմաստային փոխանցումը հնարավորություն է տալիս խոսել տվյալ տիպի կազմավորումների ներքին ձնի` հիմնավորվածության մասին վերնշանային մակարդակում |Гвишиани 1979): Այսպես, կարելի է եզրակացնել, որ ցrՁՇiօսՏ// μառային շարույթը վերաμերում է ողջ ստորոգումային միջուկին` գործողության ն այն կատարողի ամμողջությանը: Ակնհայտ է դառնում ձնաμանական-շարահյուսական ն μառադարձվածային կապակցելիության դիալեկտիկական միասնությունը: Նշված տեսակի իմաստային փոխանցումը հմտորեն ու նրμորեն փոխակերպում է գործողության պարզ փաստումը. ասես ի միջի այլոց փոխանցվում է գործողության նկատմամμ խոսողի սուμյեկտիվգնահատողական վերաμերմունքը, ն սերմանվում, զարգացվում հստակ վերաμերմունք ունկնդիրների մեջ:

Ողջ ասույթին կամ առնվազն ստորոգումային միջուկին μառային միավորի հարաμերակցումն ընդգծելու ընդունված ձն է այդ միավորի առանձնացումը կամ մեկուսացումն իր μառաիմաստային ն շարահյուսական միջավայրից ստորակետների միջոցով: |rօոiՇՅll/, iէ iՏ w6 էհ6 viՇէiոՏ wհօ հav6 aոմ wհօ Շօոէiոս6 էօ ոak6 էհ6Տ6 սոՇօոմiէiօոal օքք6rՏ. (Մarէaո ՕՏkaոiaո, 16 ԽarՇհ 2004) 8սէ, սlէiոՅէ6l/, l6aմ6rՏհiք iՏ aԵօսէ մ6Շiմiոց. (Լօո/ 8lair, 5 ԽarՇհ 2004) Ստորակետները նան մատնանշում են ասույթի տրամաμանական շեշտը, որը կրում են առանձնացված μառերը: Մեծամասամμ այսպիսի μառերը μավական հուզական ն ազդեցիկ են: Դրանք ստեղծում են առանձնահատուկ արտալեզվական մթնոլորտ, որն անհրաժեշտ է հռետորին: Ինչպես արդեն նշվել է, -l/-ով μառային շարույթը կարող է գործածվել նան որպես ածականը μնութագրող միավոր: Ճշ6rԵaiյaո’Տ l6aմ6rՏհiք – օlմ aոմ ո6w – raէհ6r էհaո r6ոaiոiոց քriՏօո6rՏ օք a Տօvi6է 6ra, օո6 wհiՇհ էհ6/ էհ6ոՏ6lv6Տ r6յ6Շէ6մ aՏ հiՏէօriՇՅll/ ill6ցiէiոaէ6, Շaո lօօk էօ a քսէսr6 օք ՇօոքrօոiՏ6, ք6aՇ6, r6ցiօոal Շօօք6raէiօո aոմ քrօՏք6rօսՏ, ՏէaԵl6 մ6v6lօքո6ոէ. (Մarէaո ՕՏkaոiaո, 25 Տ6քէ6ոԵ6r 2003) Մ6 հօlմ 6ՏՏ6ոէiՅll/ liԵ6ral valս6Տ. (Լօո/ 8lair, 14 Տ6քէ6ոԵ6r 2001) Y6է iէ iՏ ոօոՏէrօսՏl/ քr6ոaէսr6 էօ էհiոk էհ6 էհr6aէ հaՏ քaՏՏ6մ. (Լօո/ 8lair, 5 ԽarՇհ 2004) Երμ -l/-ով μառային շարույթները նախադաս են ածականներին, ինչպես μերված օրինակներում, կապակցությունը թե՛ շարահյուսական ն թե՛ իմաստային առումով μավական սերտ է: Կապակցության առաջին անդամը` -l/-ով μառային շարույթը,

չունի հարաμերական շարահյուսական անկախություն ի տարμերություն այն դեպքերի, երμ այն հետադաս է: -l/-ով μառային շարույթի` ածականի հետ կապակցելիության առանձնահատկություններից է այդ շարույթի «ենթարկումը» ածականին: Սա որոշ դեպքերում հանգեցնում է առաջինի μառային իմաստի մասնակի կորստի: Այս հիմքի վրա զարգանում է ածականական իմաստը սաստկացնող միավորի գործառույթը: Սա սովորական գործառույթ է -// վեւջածանցով μառային Շաւույթ + ածական կառույցի շրջանակում: Խոսքը սաստկացնող μառային միավորի խնդիրն ուսումնասիրելիս անհրաժեշտ է ուշադրության կենտրոնում պահել μառերի կոնկրետ μառաիմաստային նշանակությունները, դրանց փոփոխությունները (մասնավորապես ներազդման գործառույթի հետ կապված), ինչպես նան այդ լեզվական միավորների μառադարձվածային կապակցելիության առանձնահատկությունները: Նմանատիպ վերլուծություն արդեն կատարվել է այս աշխատանքում: Վերը μերված երկրորդ օրինակի eՏՏeոէiՁ/// շարույթում նկատվում է իմաստային սաստկացման գործառույթի մասնակի առկայություն: Իսկ երրորդ օրինակում ոօոՏէrօսՏ// շարույթը լրացնում է նախադասության` ածականով իրացված ստորոգելին: Իրականում -l/-ով μառային շարույթն այստեղ որակում է նախադասության ողջ ստորոգումը, ինչն էլ իրականացվում է որոշյալի միջոցով: Ուսումնասիրության նյութում կան -l/-ով μառային շարույթի գործածման նան այլ օրինակներ, ինչպիսիք են դրա կապակցությունները գերունդիումի ն անցյալ դերμայի (ածականական կիրառություն) հետ ն այլն: Դիտարկվում են ասույթներ, որոնցում այս շարույթները թվարկման գործառույթ են իրականացնում (ՒirՏէ//, ՏeՇօոմ//, iոiէiՁ///, ՒiոՁ/// ն այլն): Սակայն վերոհիշյալ դեպքերն այնքան սովորական ն հաճախակի չեն, որքան արդեն քննարկված օրինակները: Պետք է նշել, որ քննվող նյութում հաճախ հանդիպում են ասույթներ, որոնցում միաժամանակ առկա են -l/-ով μառային շարույթի տարμեր տիպի կիրառություններ:

8սէ iէ alէ6r6մ ՇrսՇiՅll/ էհ6 ԵalaոՇ6 օք riՏk aՏ էօ wհ6էհ6r էօ մ6al wiէհ iէ օr Տiոքl/ Շarr/ օո, հօw6v6r iոք6rք6Շէl/, էr/iոց էօ Շօոէaiո iէ. (Լօո/ 8lair, 5 ԽarՇհ 2004) 8սէ w6 alՏօ kոօw էհaէ l6ցiՏlՅէiv6l/ քaՇiliէaէ6մ քr6ՏՏ քr66մօոՏ հav6 Տէill ոօէ r6Տսlէ6մ iո aո iոէ6ll6ՇէսՅll/ aոմ քiՏՇՅll/ քr66 aոմ r6ՏքօոՏiԵl6 քr6ՏՏ. (Մarէaո ՕՏkaոiaո, 16 ԽarՇհ 2004) Կարելի է եզրակացնել, որ -l/-ով μառային շարույթների ձնաμանական ու շարահյուսական կապակցելիության տարμեր դրսնորումները հանգեցնում են այս μառային շարույթների որոշակի նպատակային μառաիմաստային ձնափոխությունների, որոնք ազդեցություն են ունենում ողջ ասույթի μովանդակային տոնայնության վրա ն միտված են նպաստելու կոնկրետ արտալեզվական առաջադրանքի իրականացմանը: Այս μառային շարույթները μազմազան μառաիմաստային ձնավորում են ստանում իրենց կիրառման լեզվական ն արտալեզվական համատեքստում` քաղաքական ելույթում ու պայմանավորված են դրա գործառական ուղղվածությամμ: Մի կողմից` տրամաμանական, փաստական, փաստարկային, օμյեկտիվ, իսկ մյուս կողմից` հուզական, արտահայտչական, գնահատողական, սուμյեկտիվ տարրերի համակցման ու ներկայացման միջոցների ու տարμերակների μազմաձնությունը ծառայում է քաղաքական ելույթի երկու հիմնարար գործառույթների իրացմանը` լսարանին արտալեզվական տեղեկատվություն փոխանցելուն ն նրա վրա հուզական-հոգեμանական ազդեցություն գործելուն: Այսպիսով, -l/ վերջածանցով μառային շարույթները քաղաքական խոսույթում հանդես են գալիս ճկուն ու μազմազան դրսնորումներով` անհրաժեշտ նման ընդգրկուն, խորը ն միաժամանակ պատասխանատու արտալեզվական առաջադրանքի իրականացմանը: -ՁԵle/-iԵle վերջածանցով μառային շարույթները: -aԵl6/ -iԵl6 վերջածանցով μառային շարույթներն իրացնում են գործողության կատարման հնարավորության μառաձնաμանական կարգը: Դրանք նույնպես գործածման μարձր հաճախականու94

թյուն ունեն քաղաքական ելույթներում: Սա հիմնականում այս շարույթների գործողության իմաստային μաղադրիչի շնորհիվ է, որը դրանք դարձնում է դինամիզմի հասկացության կրողներ, ինչպես նան այս շարույթներին հաճախ μնորոշ հուզականգնահատողական իմաստային μաղադրիչի շնորհիվ: Բայական հիմք + -ՁԵ/e/-iԵ/e վեւջածանց μառակազմական հարաμերությունը μնորոշվում է μացարձակ արդյունավետությամμ, ինչը ենթադրում է քննվող տիպի շարույթների գործառության հնարավորություն ոչ միայն իմաստային, այլ նան վերնշանային մակարդակում, երμ տվյալ տիպի μառային միավորի ստեղծումը պայմանավորված է արտալեզվական իրադրությամμ |Ճl6xaոմrօva, Լ6r-ԽiոaՏօva 1987, Тер-Минасова 1980, Микоян, Тер-Минасова 1981, Гвишиани 1979): Ստորն μերվում են օրինակներ, որոնցում ՁrցսՁԵ/e, iոՁցiոՁԵ/e, ոeցօէiՁԵ/e, reոՁrkՁԵ/e μառային շարույթներն արտահայտում են գործողության կատարման հնարավորություն, իսկ նույն վերջածանցով այլ շարույթներ` iոմiՏէiոցսiՏհՁԵ/e, iոՁrցսՁԵ/e, iոՁ/ieոՁԵ/e, սոՁ/էerՁԵ/e, iոeշք/iՇՁԵ/e, iոeշք/ՁiոՁԵ/e, ընդհակառակը, արտահայտում են գործողության կատարման անհնարինություն, այսինքն` այդ հնարավորության ժխտում այնպիսի ժխտական նախածանցների միջոցով, ինչպիսիք են /ո--ը ն սո--ը (նշենք, որ i/-, iո-, ir-, ոօո- ժխտական նախածանցները նույնպես կիրառվում են -aԵl6/-iԵl6-ով μառային շարույթների հետ): Այս μառերն առանձին վերցրած չունեն որնէ քաղաքական երանգավորում կամ այսպես ասած քաղաքականամետ չեն. դրանք անգլերենի ընդհանուր μառապաշարի միավորներ են: Բայց երμ այս μառերը հայտնվում են քաղաքական միջավայրում` համատեքստում, հաճախ քաղաքականացվում են: Անցնելով քաղաքական խոսույթ` նման μառային շարույթները յուրահատուկ լեզվագործաμանական հարաμերություններ են հաստատում ն փոխներթափանցվում իրենց նոր միջավայրի այլ լեզվական ու արտալեզվական տարրերի հետ ն, ըստ Վ. Վինոգրադովի պնդման, գործառապես փոփոխվում |Виноградов 1955, 1963): Նշանակում է, որ գործառական ոճը սահմանում է μառային շարույթի μնույթը, ն, հետնաμար, հակառակ պնդումը

նույնպես հիմնավորված է դառնում. μառային շարույթի μնույթը կարող է ծառայել որպես գործառական ոճի տարμերակիչ հատկանիշ: Փորձենք -aԵl6/-iԵl6 վերջածանցով μառային շարույթները քննարկել μառադարձվածային տեսանկյունից` հենվելով կարգերի ու չափորոշիչների համակարգի ու հաղորդում – ներգործում հակադրության վրա: Մհaէ iՏ ոօr6, էհ6ir alէ6rոaէiv6 յսմց6ո6ոէ iՏ Եօէհ 6ոէir6l/ raէiօոal aոմ ՅrցսՅԵl6. (Լօո/ 8lair, 5 ԽarՇհ 2004) Ճոմ iէ [eշէreոiՏո – Մ. Բ.| waՏ մriv6ո ոօէ Ե/ a Տ6է օք ո6ցօէiՅԵl6 քօliէiՇal մ6ոaոմՏ, Եսէ Ե/ r6liցiօսՏ քaոaէiՇiՏո. (Լօո/ 8lair, 5 ԽarՇհ 2004) Խaո/ օք էօմa/’Տ ՏօՇial illՏ, aոմ էհ6 6ՇօոօոiՇ օո6Տ, էօօ, will Ե6 w6ll օո էհ6ir wa/ էօ մiՏaքք6ariոց iք հսոaո riցհէՏ ar6 aՇՇ6քէ6մ, aԵՏօrԵ6մ, r6Տք6Շէ6մ aոմ iոքl6ո6ոէ6մ aՏ iոՅrցսՅԵl6, iոՅli6ոՅԵl6, սոՅlէ6rՅԵl6 riցհէՏ. (Մarէaո ՕՏkaոiaո, 16 ԽarՇհ 2004) Այս ասույթներում ՁrցսՁԵ/e, ոeցօէiՁԵ/e, iոՁrցսՁԵ/e, iոՁ/ieոՁԵ/e, սոՁ/էerՁԵ/e μառային շարույթները ներկայացնում են հաղորդում – ներգործում հակադրության օμյեկտիվ, տրամաμանական կողմը: Դրանք ունեն ուղղակի ն փաստագրական իմաստ: Ակներն է, որ այս շարույթների միջոցով ներմուծվող` տեղեկատվության փոխանցման գործառույթը գերիշխում է դիտարկվող համատեքստերում: Ինչպես ն -l/ վերջածանցով μառային շարույթների պարագայում, -aԵl6/-iԵl6 վերջածանցով μառային շարույթներն էլ որպես կանոն անգլերենի ստանդարտ գրական μառապաշարի միավորներ են, որոնց մի մասը նան ընդգծված են որպես առավելապես պաշտոնական խոսույթի միավորներ: Ըստ կարգերի ն չափորոշիչների համակարգի վերլուծության` պարզ է դառնում, որ քննվող շարույթներն ունեն կաղապարայնության, հանրալեզվաμանական ն հասկացական պայմանավորվածության կարգերի հատկանիշներ: Այս շարույթների

իրացումը կոնկրետ այս համատեքստերում միանգամայն μնական ու սովորական է ն համապատասխանում է քաղաքական խոսույթի` որպես գործառական ինքնատիպ դրսնորման ընդունված նորմին: Քաղաքական խոսույթում այս շարույթները հաճախ հանդիպում են այնպիսի կապակցություններում, ինչպիսիք են ՁrցսՁԵ/e յսմցeոeոէ, ոeցօէiՁԵ/e քօ/iէiՇՁ/ մeոՁոմՏ, iոՁ/ieոՁԵ/e հսոՁո riցհէՏ ն այլն: Սա մեծապես տվյալ μառային շարույթների հանրալեզվաμանական ն հասկացական պայմանավորվածության շնորհիվ է. դրանց իմաստային μովանդակությունը ն հասկացական նշանակությունը, ինչպես նան արտալեզվական իրականությունը հաճախ ուղիղ համեմատական հարաμերության մեջ են գտնվում: Սա կանխորոշում է հաղորդման գործառույթի գերիշխումը: Հետաքրքիր ու փոքր-ինչ այլ երնույթներ են դիտարկվում iոՁrցսՁԵ/e, iոՁ/ieոՁԵ/e, սոՁ/էerՁԵ/e riցհէՏ կապակցության առնչությամμ: Երμ -aԵl6/-iԵl6-ով այս երեք տրամաμանական շարույթները խոսքում կիրառվում են հոմանշային շարքի տեսքով, տրամաμանական ճշմարտության կողքին երնան է գալիս հուզական-պաթետիկ տրամադրություն. տեղի է ունենում իմաստային-հասկացական խտացում, ինչը առաջ է μերում որոշակի ներազդման գործառույթի իրացում: /ոՁ/ieոՁԵ/e հսոՁո riցհէՏ (մարդու անօտարելի իրավունքներ) արտահայտությունն ավելի քան հաճախ կիրառվող ու արդեն կայացած լեզվական կաղապար, նույնիսկ առանցքային տերմին է ժամանակակից քաղաքական լեզվում: Վերոհիշյալ համատեքստային հոմանշային շարքում կիրառված մյուս երկու μառային միավորները թեն լայն կիրառություն ունեն ժամանակակից քաղաքական խոսքում, ինչնէ, քննարկվող համատեքստում իրենց հարնան, «կայացած» μառային շարույթի ազդեցությամμ է, որ ձգտում են կաղապարայնության: Այսպիսով, այս երեք ասույթներում -aԵl6/-iԵl6-ով μառային շարույթները ն դրանց միջոցով փոխանցվող տեղեկատվությունը գերակշռորեն տրամաμանական ու օμյեկտիվ են ն իրացնում են խոսքի հաղորդման գործառույթը: Առաջին օրինակն ասույթ է Թոնի Բլեըրի ելույթից: /rցսՁԵ/e շարույթը μավական հաճախ հանդիպող μառային միավոր է քա97

ղաքական խոսույթում: Կարելի է ասել` այն դիտարկվում է μնական միջավայրում: Թեն յսմցeոeոէ iՏ Եօէհ eոէire// rՁէiօոՁ/ Ձոմ ՁrցսՁԵ/e կապակցության մեջ ՁrցսՁԵ/e-ը յսմցeոeոէ μառին կից չէ, այն ուղղակիորեն վերաμերում է վերջինիս հասկացականիմաստային մակարդակում: Այսպես, այն կարող է դրսնորվել ՁrցսՁԵ/e յսմցeոeոէ μառակապակցության մեջ, որը քննարկվող գործառական ոճում քաղաքական նշույթավորում է ստանում ն μավական վերարտադրելի է, ինչպես նան հանրալեզվաμանորեն ու հասկացականորեն պայմանավորված: մսմցeոeոէ iՏ Եօէհ eոէire// rՁէiօոՁ/ Ձոմ ՁrցսՁԵ/e պնդումը Թ. Բլեըրի կողմից կիրառվել է Իրաքյան պատերազմի վերաμերյալ իր ընդդիմախոսների դիրքորոշման առնչությամμ, մի պատերազմ, որին մասնակցեց նան Միացյալ Թագավորությունը: Ելույթում նա չի քննադատում իր ընդդիմախոսներին իրենց հակառակ դատողության համար, այլ, ընդհակառակը, որակում է այն որպես ապացուցելի` օμյեկտիվ, տրամաμանական պատճառների հնարավոր հիմքով: Նա նան ներկայացնում է իր դատողությունը ն որոշումն արդարացնող պատճառը, որը համոզիչ ուժ է ստանում հակառակորդների դիրքորոշման նկատմամμ իր ռացիոնալ վերաμերմունքի համատեքստում: /rցսՁԵ/6 μառի կիրառությունը դիվանագիտորեն արդարացված քայլ է, որը կարող է որոշ չափով հանդարտեցնել որոշմանը դեմ մարդկանց ն միաժամանակ աջակցել այդ որոշման արդարացմանը: Երկրորդ օրինակում ոeցօէiՁԵ/e μառային շարույթի համակցումը քօ/iէiՇՁ/ մeոՁոմՏ արտահայտության հետ մեծ չափով հանրալեզվաμանորեն μեռնված է: Մեր օրերում աշխարհը հայտնվում է μազմաթիվ ու μազմազան մարտահրավերների դեմ հանդիման, որոնք հաճախ ներկայացվում են տարμեր քաղաքական պահանջների ձնով: Բանակցության հասկացությունը, հետնաμար նան μանակցելի քաղաքական պահանջների հասկացությունը խթանվում են ժամանակակից առաջատար հասարակության հասարակական-քաղաքական կյանքում: Այսպիսով, երμ պահանջը քաղաքական է ն μանակցելի, այն կարող է μավարարվել, ն սա արդեն դրական քայլ է համարվում խնդրի լուծման ուղղությամμ ի հակադրություն կրոնական մոլեռան98

դության ն ծայրահեղականության, որ համարվում են անվերահսկելի ն չեն կարող μանականորեն ընկալվել: Երրորդ օրինակում -aԵl6 վերջածանցով μառային շարույթների առատ կիրառություն է նկատվում` հսոՁո riցհէՏ … ՁՏ iոՁrցսՁԵ/e, iոՁ/ieոՁԵ/e, սոՁ/էerՁԵ/e riցհէՏ: Վ. Օսկանյանը ձգտում է առավելագույնս օμյեկտիվ ն տրամաμանական լինել մարդու իրավունքների իր գնահատականում: Նշված μառային շարույթները ներկայանում են ուղղակի իմաստով ն հղված են իրական կյանքին: Տվյալ համատեքստում դրանց գործածությունը հանրալեզվաμանորեն ն հասկացականորեն (գոնե առաջին մակարդակում) պայմանավորված է ն նույնիսկ ժամանակի` 21-րդ դարի ու առիթի` Մարդու իրավունքների հանձնաժողովի 60-րդ նիստի (որին ներկայացվել է սույն ելույթը) պահանջն է: Հասկացական լիարժեքության երկրորդ մակարդակի առումով որոշակի վերապահումով խոսելու հարկ կա. եթե տվյալ μառային միավորների արտահայտած կոնկրետ μովանդակությունն ունի տրամաμանական հիմք (առաջին մակարդակ), ապա տվյալ հասկացական-տրամաμանական μովանդակության համապատասխանությունն արտալեզվական իրադրությանը (երկրորդ մակարդակ) ամեննին միանշանակ չէ, ինչին ն հղում է կատարում եթե պայմանը հռետորի խոսքում: Լհ6 law/6rՏ Շօոէiոս6 էօ մiviմ6 օv6r iէ [էհe /eցՁ/ օքiոiօո էհՁէ էհe wՁr wՁՏ /ՁwՒս/ – Մ. Բ.| – wiէհ էհ6ir l6ցal օքiոiօոՏ Ե6ariոց a r6ոՅrkՅԵl6 Տiոilariէ/ էօ էհ6ir քօliէiՇal vi6w օք էհ6 war. (Լօո/ 8lair, 5 ԽarՇհ 2004) Ճrո6ոiaոՏ հav6 6xք6ri6ոՇ6մ էհ6Տ6 iո6xքliՇՅԵl6 հսոaո wrօոցՏ քօr a հսոմr6մ /6arՏ. (Մarէaո ՕՏkaոiaո, 16 ԽarՇհ 2004) |ո էհ6 wak6 օք էհ6 ՏհօՇkiոց, քriցհէ6ոiոց, iո6xքlՅiոՅԵl6 հօrrօr էհaէ հiէ Տքaiո aոմ էհ6 wօrlմ յսՏէ a ք6w մa/Տ aցօ, | ոսՏէ r6ք6aէ էհaէ wհiՇհ w6 all kոօw: էհ6r6 iՏ a wa/ էօ Ե6aէ էհ6 է6rrօriՏո, էօ մ6ք6aէ էհօՏ6 wհօ ar6 Ե6ոէ օո մ6Տէrօ/iոց a wa/ օք liք6. (Մarէaո ՕՏkaոiaո, 16 ԽarՇհ 2004)

Քննարկենք վերը μերված օրինակներում ներկայացված reոՁrkՁԵ/e, iոeշք/iՇՁԵ/e ն iոeշք/ՁiոՁԵ/e μառային շարույթները: Տվյալ համատեքստերում այս լեզվական միավորներն իրացվում են որպես ներազդման գործուն միջոցներ: Իրականությանն ուղղված այս μառային միավորներում օμյեկտիվի ն սուμյեկտիվի սահմանագիծն անորսալի է, ն μառային միավորներն ամμողջությամμ ներծծված են հուզական-գնահատողական հարանշանակությամμ: Տարամետ տարրերի փոխներթափանցումը ցույց է տալիս, որ քննարկվող μառային շարույթներն ունեն քաղաքական խոսքի նշույթավորում ն առանձնահատուկ գործառական արժեք: Լեզվական միավորում տարամետ չափորոշիչների միաժամանակյա համագոյակցումը փաստում է, որ դրանք իրարամերժ չեն: Այսպիսով, տեղին է խոսել իմաստային կամ վերնշանային մակարդակում μառային միավորների դրսնորած կոնկրետ μառաիմաստային ն գործաμանական հատկանիշների որոշակի համամասնության մասին: Երկրորդ ն երրորդ ասույթներում դիտարկվում է iոeշք/iՇՁԵ/e – iոeշք/ՁiոՁԵ/e հոմանշային զույգը: /ոeշք/iՇՁԵ/e ն iոeշք/ՁiոՁԵ/e μառային շարույթներում առկա է հարանշանակային երանգավորում. դրանք դրսնորում են հանրալեզվաμանական պայմանավորվածություն: Սակայն դրանք հասկացական առումով լիարժեք չեն (էհeՏe iոeշք/iՇՁԵ/e հսոՁո wrօոցՏ: ՏհօՇkiոց, Ւriցհէeոiոց, iոeշք/ՁiոՁԵ/e հօrrօr), դարձվածային են ն գործառում են խոսքի վերնշանային մակարդակում, քանի որ մարդկային չարագործությունները սովորաμար կարելի է μացատրել: Այլ μան է, որ μացատրությունները տարμեր հարաμերակցության մեջ կարող են լինել մարդկային նորմերի հետ: Այս պարագայում կա տրամաμանական, խիստ պրագմատիկ μացատրություն, որը չի համապատասխանում մարդկային նորմերին: Ներկայացված առաջին կապակցության մեջ էհeՏe μառը հղում է էթնիկ զտումներին ու դրանց տրամաμանական զարգացմանը` գենոցիդին` 1915 թ. Հայոց ցեղասպանությանը, որոշ պատմաμանների պնդումներին, որ պատմության մեջ կան հանգամանքներ, որոնք արդարացնում են վայրենությունն ու սպանդը, հանդուրժողականությանը, որ միջազգային հանրությունն

ունի այսպիսի հանցագործությունների հանդեպ, քանի դեռ դրանք տեղի են ունենում հեռու երկրներում, ինչպես նան հիշողությունների ու մերժողների հանդեպ (Մe էօ/erՁէe ՁէrօՇiէieՏ, ոՁՏՏՁՇreՏ, eէհոiՇ Շ/eՁոՏiոց Տօ /օոց ՁՏ էհe/ հՁքքeո iո մiՏէՁոէ /ՁոմՏ. Մe էօ/erՁէe էհeir ոeոօrieՏ Ձոմ ՁքքrօՄe էհe մeոierՏ. Մe էօ/erՁէe հiՏէօriՁոՏ wհօ Շ/Ձiո էհՁէ էհere Ձre ՇirՇսոՏէՁոՇeՏ iո հiՏէօr/ էհՁէ յսՏէiՒ/ eէհոiՇ Շ/eՁոՏiոց Ձոմ iէՏ /օցiՇՁ/ քrօցreՏՏiօո, ցeոօՇiմe. /rոeոiՁոՏ հՁՄe eշքerieոՇeմ էհeՏe iոeշք/iՇՁԵ/e հսոՁո wrօոցՏ Ւօr Ձ հսոմreմ /eՁrՏ.): Այս μոլոր հանցագործությունները, իհարկե, կարող են մեկնաμանվել մարդկային դաժանության ու թշնամանքի տեսանկյունից, աշխարհաքաղաքական զավթողական նկրտումների տեսանկյունից, որոշակի գաղափարախոսական պատճառների տեսանկյունից: Բայց չնայած սրան` նշված հանցագործություններն անմեկնելի են մարդկային նորմերի ն μարոյականության տեսանկյունից: Այսպես` iոeշք/iՇՁԵ/e ն iոeշք/ՁiոՁԵ/e μառային շարույթները ձեռք են μերում յուրահատուկ իմաստային նրμերանգներ ն քննարկվող արտահայտություններին, ինչպես նան ասույթներին հուզական երանգավորում տալիս: Դրանք առավել համոզիչ են դարձնում ասույթներն ու օգնում որոշակի հուզական ներգործություն ունենալ ունկնդիրների վրա: Ակնհայտ է, որ ելույթը պատրաստելիս հռետորը հաշվի է առել հասցեատեր-լսարանի առանձնահատկությունը: /ոeշք/iՇՁԵ/e հսոՁո wrօոցՏ արտահայտությունը ն դրա հիմքում ընկած հանդիմանությունը կարելի է տեղին համարել` հաշվի առնելով լսարանը` Մարդու իրավունքների հանձնաժողովը, որը ներկայացնում է ազատ ժողովրդավարական երկրներ ու կոչված է պաշտպանելու ու խթանելու մարդու իրավունքներն աշխարհում, ն առիթը` այդ հանձնաժողովի հոμելյանական 60-րդ նիստը: Երրորդ ասույթում ձնաμանական ու շարահյուսական առումով μնականորեն համադրելի լինելով համատեքստում` iոeշք/ՁiոՁԵ/e μառային միավորը, ինչնէ, դիպվածային է: Բառարանում այն առանձին հոդվածով գրանցված չէ ի տարμերություն, օրինակ, իր հոմանշային զույգի` iոeշք/iՇՁԵ/e-ի |ՒօrոԵ/ 2000, Ճ88YY Լiոցvօ 12): Նշանակում է` μառը հատուկ կիրառ101

վել է կոնկրետ առիթի համար: Այսպիսով, սա 6xք/Ձ/ո արմատային ձնույթի յուրօրինակ իրացում է` ըստ μայական հիմք + -ՁԵ/e/ -iԵ/e վեւջածանց μառակազմական մոդելի: Այս μառային շարույթն ունի իմաստի հուզարտահայտչական, գնահատողական կոնկրետ հարանշանակություն` միտված հստակ արտալեզվական առաջադրանք իրականացնելու, ն իր ամμողջական իրացումն է գտնում խոսքաստեղծման վերնշանային մակարդակում: Նման դիպվածային գոյացությունները միանգամայն հիմնավորված են, ն դրանց μառաիմաստային μովանդակությունն անմիջական կապ ունի համապատասխան μայի μառաիմաստային μովանդակության հետ. iոeշք/ՁiոՁԵ/e-ի μառաիմաստային μովանդակության մեջ առաջնային տեղ է տրված գործողության իմաստային μաղադրիչին, մինչդեռ iոeշք/iՇՁԵ/e ընդունված μառային շարույթում այն որոշակիորեն շղարշված է: Հարկ է նան նշել, որ հուզական μովանդակության արտահայտումն է հաճախ ընկած նշված տիպի դիպվածային μառային շարույթների հիմքում: Իսկ ահաμեկչական գործողությունների մասին խոսելիս հուզական երանգավորումն ավելի քան տեղին է ու μնական հատկապես Սեպտեմμերի 11-ի իրադարձություններից հետո: Էշք/iՇՁէe μայն ի տարμերություն eշք/Ձiո-ի պաշտոնական է |ՒօrոԵ/ 2000), ն հետնաμար «թարմ» ածանցյալ iոeշք/ՁiոՁԵ/e-ն ավելի «կենդանի» ն «անկեղծ» է հնչում ունկնդրի համար: Այսպիսով, որքան ավելի վերարտադրվում կամ ընդունված են դառնում այս μառային շարույթները, ն որքան ավելի մեծանում է μառակապակցություններ կազմելու դրանց ունակությունը, այնքան ավելի նվազում է դրանց իմաստաձնաμանական հիմնավորվածությունը, ն պակասում արդյունավետությունը պոտենցիալ հնարավոր կամ նոր ձնավորվող դրական կամ ժխտական հարաμերակից տարμերակների համեմատ: 7հeՏe iոeշք/iՇՁԵ/e հսոՁո wrօոցՏ ն էհe ՏհօՇkiոց, Ւriցհէeոiոց, iոeշք/ՁiոՁԵ/e հօrrօr արտահայտությունները, ինչպես ն քննարկվող μառային շարույթները դարձվածային են. վերջիններս չի կարելի հասկանալ ուղիղ իմաստով: Այնինչ նախորդ օրինակում reոՁrkՁԵ/e Տiոi/Ձriէ/ արտահայտության մեջ առկա է

reոՁrkՁԵ/e μառային շարույթի ուղղակի իմաստի, թեն միանգամայն շեշտված, գուցե ն հեգնանքի հասնող հուզական խաղարկում: Միացյալ Թագավորության վարչապետը նկատում է, որ Իրաքյան պատերազմի օրինականության վերաμերյալ իրավաμանների իրավական եզրակացություններն ուշագրավ նմանություն ունեն նրանց քաղաքական դիրքորոշումներին: Հասկացական պայմանավորվածության առումով (երկրորդ մակարդակ) դժվար է միանշանակ պնդում անել, քանի որ մինչ օրս չի հաստատվել կամ հերքվել Իրաքյան պատերազմի իրավական հիմքի կամ քաղաքական արդարացվածության առկայությունը: Լհ6 ԼaliԵaո ar6 ոօw l6arոiոց էհiՏ l6ՏՏօո – էհaէ r6ցiո6 aոմ էհ6 է6rrօriՏէՏ wհօ Տսքքօrէ iէ ar6 ոօw virէսall/ iոմiՏէiոցսiՏհՅԵl6. (Շ6օrց6 8սՏհ, 10 Nօv6ոԵ6r 2001) Այս ասույթում ուշադրության արժանի է iոմiՏէiոցսiՏհՁԵ/e μառային շարույթը: Այն տրամաμանական, իրական հիմք ունի ն միտված է պնդումը ներկայացնել օμյեկտիվ հիմնավորմամμ: Սակայն դրանով հանդերձ, թեն կարող է զարմանալի լինել, այն զուրկ չէ μավականաչափ հուզական հավելումից ն ձեռք է μերում փոխաμերական նշանակություն այս կոնկրետ քաղաքական համատեքստում: Նախագահ Բուշը ողջ ասույթի առանցքային գաղափարն արտահայտում է այս շարույթի միջոցով: Այն հասկացականորեն պայմանավորված չէ, քանի որ չի կարող իրականում նշանակել, որ անհնար է ռեժիմի ն ահաμեկիչների միջն տարμերություն տեսնել (“iոմiՏէiոցսiՏհaԵl6 - iէ iՏ iոքօՏՏiԵl6 էօ Տ66 aո/ մiքք6r6ոՇ6 Ե6էw66ո” |ՒօrոԵ/ 2000)). ռեժիմը ն ահաμեկիչներն իրականության տարμեր կարգեր են: Հռետորը պարզապես ցանկանում է ընդգծել, որ իր ն իր երկրի դիրքորոշումը հաստատուն է, ն նա ռեժիմը` երնույթը ն ահաμեկիչներին, ովքեր փաստորեն ստեղծում ն ապահովում են այն, դնում է նույն հարթության վրա` այսպիսով տարμերություն չդնելով առաջինի ն վերջինների միջն ն համարելով նրանց մեկ ընդհանուր չարիք: Այսպիսով Ջ. Բուշը դրդում է իր ունկնդիրներին` Միացյալ ազգերի կազմակերպության Գլխավոր ասամμլեայի անդամնե103

րին Աֆղանստանի ռազմական-ավտորիտար, մոլեռանդ կրոնական ռեժիմի նկատմամμ իրենց μացասական վերաμերմունքը տարածելու նան ահաμեկիչների` այդ ռեժիմը սատարող մարդկանց վրա: Սա արվում է վերնշանային մակարդակում iոմiՏէiոցսiՏհՁԵ/e μառային շարույթի իրացման միջոցով, ինչը հնարավոր է դարձել դիտարկվող շարույթի հանրալեզվաμանական պայմանավորվածության շնորհիվ: Ասույթի էհՁէ reցiոe Ձոմ էհe էerrօriՏէՏ wհօ Տսքքօrէ iէ Ձre ոօw ՄirէսՁ/// iոմiՏէiոցսiՏհՁԵ/e մասը կոնկրետ թշնամիների` ահաμեկիչների դեմ Միացյալ ազգերին ակտիվ պայքարի մեջ ներգրավելու անուղղակի հորդոր կարող է համարվել: Լհaէ liԵ6rէ/ [էհe ոօՏէ ԵՁՏiՇ ՇiՄi/ /iԵerէ/ – էհe riցհէ օՒ էհe օrմiոՁr/ Շiէiշeո էօ ցօ ՁԵօսէ էհeir ԵսՏiոeՏՏ Ւree Ւrօո ՒeՁr օr էerrօr – Մ. Բ.| հaՏ Ե66ո մ6ոi6մ, iո էհ6 Շrս6ll6Տէ wa/ iոՅցiոՅԵl6, էօ էհ6 քaՏՏ6ոց6rՏ aԵօarմ էհ6 հiյaՇk6մ քlaո6Տ, էօ էհօՏ6 wհօ ք6riՏհ6մ iո էraմ6 էօw6rՏ aոմ էհ6 Ք6ոէaցօո, էօ էհ6 հսոմr6մՏ օք r6ՏՇս6 wօrk6rՏ kill6մ aՏ էհ6/ էri6մ էօ հ6lք. (Լօո/ 8lair, 14 Տ6քէ6ոԵ6r 2001) Ներկայացվող օրինակում իրականությանն ուղղված, հասկացականորեն հիմնավորված iոՁցiոՁԵ/e μառային միավորում նույնպես նկատվում է տարամետ իմաստային տարրերի փոխներթափանցում: Այստեղ iոՁցiոՁԵ/e μառային շարույթը հարանշանակային է, ինչպես նան ձգտում է կաղապարայնացման: Տվյալ համատեքստում այն հանդիպում է հռետորական առումով ընդգծված, հուզական կապակցության մեջ` iո էհe Շrսe//eՏէ wՁ/ iոՁցiոՁԵ/e: Քաղաքական խոսույթին μնորոշ լինելով ն դրանում վերարտադրվելով` խոսքը սաստկացնող այս μառային միավորը նան ձգտում է կաղապարայնացման: Տարμեր կարգային շափորոշիչների առկայությունը մեկ լեզվական միավորում ցույց է տալիս, որ կան ոչ միայն, ասենք, զուտ հարանշանակային կամ կաղապարային μառային շարույթներ, այլ μավական հաճախ հանդիպում են նան μազմազան միջանկյալ դեպքեր: /ոՁցiոՁԵ/e շարույթը դրականորեն կամ μացասականորեն նշույ104

թավորված չէ, եթե առանձին է դիտարկվում: Այն դրականորեն կամ μացասականորեն գնահատում է իր միջոցով նկարագրվող երնույթը միայն յուրահատուկ հանրալեզվաμանական միջավայրում: Քննվող համատեքստում /ոՁց/ոՁԵ/6 μառային միավորը ստանում է μացասական երանգավորում: Միացյալ Թագավորության վարչապետն այս լեզվական միջոցն օգտագործում է Սեպտեմμերի 11-ի ահաμեկչական գործողությունների նկարագրության առնչությամμ ն դատապարտում այդ ահաμեկչական գործողությունները, որոնք մարդկային կյանքեր խլեցին, մարդկանց զրկեցին անվտանգության գաղափարից` մարդու հիմնարար ազատությունից: /ո էհe Շrսe//eՏէ wՁ/ iոՁցiոՁԵ/e արտահայտությունը որոշակիորեն սուμյեկտիվ, խիստ հուզական, μայց ն տեղին գնահատական է իրական կյանքի կոնկրետ իրադարձությունների համատեքստում, որոնք համախմμել են մարդկանց ողջ աշխարհով մեկ, համախմμել ընդդեմ ժամանակակից աշխարհի ամենավտանգավոր ն անվերահսկելի չարիքի: Այս հուզագնահատողական արտահայտությունը կարող է դառնալ առանցքային, ստեղծել փոխըմμռնման մթնոլորտ, ինչպես նան հաջող երկխոսության հնարավորություն հռետորի ն լսարանի` Համայնքների պալատի ու զանգվածային լրատվամիջոցներով նան ողջ μանական հանրության միջն: Քննարկվող արտահայտությունը կարող է լինել խոսողի ն ունկնդիրների միջն ներդաշնակություն ու աջակցություն հաստատող տարրը ն ունի ողջ ելույթի հաջողությանը նպաստելու պոտենցիալ, հատկապես երμ այս ամենը դիտարկվում է յուրահատուկ հասարակական-քաղաքական իրադրության շրջանակում` գլոμալ ահաμեկչության սպառնալիքի համատեքստում: Այսպիսով, -aԵl6/-iԵl6 վերջածանցով μառային շարույթները, ծագումնաμանորեն լինելով հիմնականում μայից ածանցվող միավորներ ու արտահայտելով գործողության կատարման հնարավորության նշանակություն, հաջողությամμ իրականացնում են քաղաքական ելույթի երկու հիմնական գործառույթները` հաղորդումն ու ներգործումը: Վերոհիշյալ շարույթները միանգամայն օրգանապես են գործառում քաղաքական ելույթի համատեքստում: Այլ լեզվական միավորների հետ տարμեր μառային,

իմաստային կապեր հաստատելով` դրանք դրսնորում են զգալի պերսուազիվ պոտենցիալ ն արդյունավետ ծառայում հասցեագրողի նպատակադրության իրացմանը: -aԵl6/-iԵl6 վերջածանցով μառային շարույթներն այժմ կքննարկվեն ձնաμանական ու շարահյուսական հայեցակերպերի տեսանկյունից: Այս շարույթներն ունեն հիմնավորված ձնաμանական կառուցվածք` μայական հիմք + -ՁԵ/e/-iԵ/e վեւջածանց, ն μառակազմական այս մոդելը μացարձակ է համարվում արդյունավետության առումով, ինչպես արդեն նշվել է այս աշխատանքում: -aԵl6/-iԵl6 վերջածանցով շարույթներ կազմվում են նան անվանական հիմքերից, սակայն μառակազմական այս մոդելը շատ ավելի պակաս μնորոշ ն արդյունավետ է նշված տիպի շարույթների կազմության համար: Ինքնին վերջածանցը` -aԵl6/-iԵl6, հետաքրքիր է իր իմաստով, որը, մի կողմից, ցույց է տալիս իրականացման հնարավորություն, մյուս կողմից` որակի տիրապետում («էհaէ Շaո օr ոսՏէ Ե6: հaviոց էհ6 զսaliէ/ օք» |ՒօrոԵ/ 2000, Ճ88YY Լiոցvօ 12)): Ձնաμանական կառուցվածքի` հիմքի ու վերջածանցի իմաստային հանրագումարը -aԵl6/ -iԵl6-ով μառային շարույթները խոսքում օժտում է յուրօրինակ μառաիմաստային ու շարահյուսական գործառությամμ: Լհaէ liԵ6rէ/ [էհe ոօՏէ ԵՁՏiՇ ՇiՄi/ /iԵerէ/ – էհe riցհէ օՒ էհe օrմiոՁr/ Շiէiշeո էօ ցօ ՁԵօսէ էհeir ԵսՏiոeՏՏ Ւree Ւrօո ՒeՁr օr էerrօr – Մ. Բ.| հaՏ Ե66ո մ6ոi6մ, iո էհ6 Շrս6ll6Տէ wa/ iոՅցiոՅԵl6, էօ էհ6 քaՏՏ6ոց6rՏ aԵօarմ էհ6 հiյaՇk6մ քlaո6Տ, էօ էհօՏ6 wհօ ք6riՏհ6մ iո էraմ6 էօw6rՏ aոմ էհ6 Ք6ոէaցօո, էօ էհ6 հսոմr6մՏ օք r6ՏՇս6 wօrk6rՏ kill6մ aՏ էհ6/ էri6մ էօ հ6lք. (Լօո/ 8lair, 14 Տ6քէ6ոԵ6r 2001) Օսr 6ՇօոօոiՇ ցrօwէհ հaՏ Ե66ո մ6Տքiէ6 էհ6 ԵlօՇkaմ6, wհiՇհ ցօ6Տ aցaiոՏէ էհ6 Տքiriէ aոմ էհ6 ՇօոՇlսՏiօո օք էհ6 r6Շ6ոէ ՍNՏքօոՏօr6մ |ոէ6rոaէiօոal ԽiոiՏէ6rial Շօոք6r6ոՇ6 օո ԼraոՏiէ ԼraոՏքօrէ Շօօք6raէiօո wհiՇհ r6aքքirո6մ էհ6 riցհէ օք aՇՇ6ՏՏ օք laոմlօՇk6մ Շօսոէri6Տ էօ aոմ քrօո էհ6 Տ6a aոմ քr66մօո օք էraոՏiէ էհrօսցհ էհ6 է6rriէօr/ օք էհ6ir ո6iցհԵօrՏ Ե/ all ո6aոՏ օք էraոՏքօrէ,

iո aՇՇօrմaոՇ6 wiէհ ՅքքliՇՅԵl6 rսl6Տ օք iոէ6rոaէiօոal law. (Մarէaո ՕՏkaոiaո, 25 Տ6քէ6ոԵ6r 2003) Առաջին օրինակում iոՁցiոՁԵ/e μառային շարույթը լրացնում է էհe Շrսe//eՏէ wՁ/ μառակապակցությունը, որն էլ իր ամμողջության մեջ որոշարկում է ստորոգյալը ն դրա միջոցով ասույթի նան ողջ ստորոգումային հիմքը: Սրան մեծապես նպաստում են նախադասության մյուս անդամներից կապակցության առոգանական հատուկ տրոհումը, ինչը գրաֆիկորեն արտահայտված է ստորակետների միջոցով: Հետադաս դիրքը որոշակի անկախություն է տալիս քննարկվող μառային շարույթին ն ընդգծում դրա μայական իմաստը: Հուզական լարումը Շrսe//eՏէ գերադրական ածականից զգալիորեն տեղափոխվում է iոՁցiոՁԵ/e μառային միավորի վրա: Առանց այն էլ շեշտված արտահայտության մեջ առաջնային դերակատարում է ստանում -aԵl6-ով μառային շարույթը, որում առավելագույնս աշխուժանում է գործողության իմաստը: Մինչդեռ ածականին անգլերենին օրգանապես հատկանշական է կենտրոնամետ կապով հարաμերված նախադաս կից μնորոշչի դերը: /քք/iՇՁԵ/e μառային միավորը, ըստ μառարանային տվյալների |ՒօrոԵ/ 2000), սովորաμար չի կիրառվում գոյականից առաջ: Իսկ հետադաս շարահյուսական կապը գործողության իմաստի ակտիվության նշան է: Սակայն հետաքրքրական է, որ կոնկրետ այս օրինակում քննվող μառային շարույթը գոյականին նախադաս դիրքում է դրսնորվում, ինչը նպաստում է այս μառային միավորում հատկանիշի իմաստային տարրի ուժեղացմանը ն վկայում Ձքք//ՇՁԵ/6 rս/6 μառակապակցության տերմինային μնույթի մասին: Ճոմ ո/ Շօսոէr/ ցri6v6Տ քօr all էհ6 Տսքք6riոց էհ6 ԼaliԵaո հav6 Եrօսցհէ սքօո ՃքցհaոiՏէaո, iոՇlսմiոց էհ6 է6rriԵl6 Եսrմ6ո օք war. (Շ6օrց6 8սՏհ, 10 Nօv6ոԵ6r 2001) Ճll օք էհiՏ ոaմ6 iէ [ՏeքէeոԵer 11էհ – iէՏ մeէՁi/eմ ք/Ձոոiոց, iէՏ մeՄi/iՏհ eշeՇսէiօո, iէՏ ք/ՁՇe – հew Yօrk, ՍՏ/ – Մ. Բ.| aո

aՏէօոiՏհiոց, է6rriԵl6 aոմ wiՇk6մ էraց6մ/, a ԵarԵariՇ ոսrմ6r օք iոոօՇ6ոէ ք6օքl6. (Լօո/ 8lair, 5 ԽarՇհ 2004) | մiմ ոօէ ՇօոՏiմ6r |raզ քiէէ6մ iոէօ էհiՏ քհilօՏօքհ/, էհօսցհ | Շօսlմ Տ66 էհ6 հօrriԵl6 iոյսՏէiՇ6 մօո6 էօ iէՏ ք6օքl6 Ե/ Տaմմaո. (Լօո/ 8lair, 5 ԽarՇհ 2004) Նշված μառային շարույթներում (էerriԵ/e, հօrriԵ/e) հասկացական μովանդակությանը զուգահեռ առկա է հատուկ ուղղվածության հարանշանակություն: Այս ներհատուկ իմաստային տարրն առավել ակտիվանում ն ընդգծված դրսնորում է ստանում կոնկրետ շարահյուսական միջավայրում յուրահատուկ հասարակական-քաղաքական զարգացումների համատեքստում: Գործողության, դինամիզմի գաղափարը շատ ազդեցիկ է ժամանակակից քաղաքական խոսույթում, ն քննվող μառային շարույթներում այն առկա է շնորհիվ դրանց ձնաμանական կառուցվածքի: Շարահյուսական տեսանկյունից պետք է նշել, որ որոշարկվող μառի նկատմամμ այս μառային շարույթների նախադաս դիրքը ստեղծում է μավական կենտրոնամետ կապակցություն, ինչը խթանում է դրանցում որակի իմաստային տարրի ուժեղացումը: Այսպիսով, գործողության ու որակի իմաստային տարրերի առանձնահատուկ համակցումը (ինչը տարμեր ձնաμանական-շարահյուսական ն μառադարձվածային համատեքստերում տարμեր համամասնությամμ է դրսնորվում) քննվող μառային միավորները դարձնում է արտալեզվական իրականության գնահատման ն լեզվական արտահայտության հասկացական μովանդակության սաստկացման ազդեցիկ գործիքներ: Վերը μերված օրինակներում քննվող μառային շարույթները նախադաս կից շարահյուսական դիրք ունեն որոշարկվող գոյականի նկատմամμ ն միտված են հատկանշային հարաμերություն արտահայտելու. միշտ չէ, որ այս μառերը գործածելիս կամ լսելիս մտովի հղում ենք կատարում μայական ածանցմանը: Սա հատկապես ցայտուն է արտահայտված երկրորդ օրինակում, որում է6rr/Ե/6 μառային շարույթը դրսնորվում է հատկա-

նշային իմաստ ունեցող համադաս անդամների շարքում: Ինչնէ, ածանցվող μայական հիմքի իմաստի հետ կապը պահպանված է: Մի շարք դեպքերում սկզμնական μայական իմաստի որոշակի փոփոխություն է նկատվում -aԵl6/-iԵl6 վերջածանցով μառային շարույթներում: Դրանք, ասես, հեռացած են ածանցվող μայական հիմքից: Բնորոշ օրինակներ կարող են լինել ՇօոՏiմerՁԵ/e, ՁՄՁi/ՁԵ/e μառային շարույթները քաղաքական խոսույթում: Հատկապես ՇօոՏiմerՁԵ/e μառը հաճախակի կիրառություն ունի քաղաքական խոսքում: Փաստորեն այս շարույթի կիրառությունը պայմանավորված է ոչ թե անհատական մտածողությամμ, այլ լեզվում արտալեզվական գործոնների արտացոլմամμ, որոնք հարուցում են μայական իմաստի փոփոխություններ: ՇօոՏiմerՁԵ/e μառը հասարակական-քաղաքական խոսույթում հաճախ հանդես է գալիս նան շեշտող գործառույթով ն դարձել է անգլերենին հատուկ քաղաքական կաղապար: Մհaէ iՏ ոօr6, iէ waՏ օԵviօսՏ էհaէ էհ6r6 waՏ a ՇօոՏiմ6rՅԵl6 ո6էwօrk օք iոմiviմսalՏ aոմ Շօոքaոi6Տ wiէհ 6xք6rէiՏ6 iո էհiՏ ar6a, քr6քar6մ էօ Տ6ll iէ [ոսՇ/eՁr weՁքօոՏ քrօցrՁոոeՏ, ՇՄ (ՇհeոiՇՁ/ wՁrՒՁre) Ձոմ ՑՄ (Եiօ/օցiՇՁ/ wՁrՒՁre) ոՁէerie/, /օոց-rՁոցe ոiՏՏi/eՏ|. (Լօո/ 8lair, 5 ԽarՇհ 2004) Օո 6aՇհ օՇՇaՏiօո էհ6 ոօՏէ Շar6քսl յսմց6ո6ոէ հaՏ էօ Ե6 ոaմ6 էakiոց aՇՇօսոէ օք 6v6r/էհiոց w6 kոօw aոմ էհ6 Ե6Տէ aՏՏ6ՏՏո6ոէ aոմ aմviՇ6 ՅvՅilՅԵl6. (Լօո/ 8lair, 5 ԽarՇհ 2004) / ՇօոՏiմerՁԵ/e ոeէwօrk, էհe ԵeՏէ ՁՏՏeՏՏոeոէ Ձոմ ՁմՄiՇe ՁՄՁi/ՁԵ/e կապակցությունները վերարտադրելի են, ունեն հասարակական-քաղաքական ուղղվածություն: Առաջին դեպքում ՇօոՏiմerՁԵ/e շարույթն ունի որակական իմաստ, մինչդեռ երկրորդում` ՁvՁ//ՁԵ/6 շարույթը միտում է դրսնորում վերականգնելու կապը գործողության իմաստային μաղադրիչի հետ: Քննվող շարույթների շարահյուսական դիրքն իր մասն ունի դրանց նշանակության մեջ: Առաջին օրինակում դիտարկվում է ՇօոՏiմerՁԵ/e μառային միավորի նախադաս, իսկ երկրորդում` ՁՄՁi/ՁԵ/e μառային միավորի հետադաս կիրառություն: Վերջինս, ինչպես ար109

դեն ասվել է -|/ վերջածանցով μառային շարույթների առնչությամμ, լեզվական միավորներին տալիս է ավելի ազատ, ավելի ինքնուրույն իրացման հնարավորություն, ն, հետնաμար, զարմանալի չէ, որ ակտիվացնում է μառային շարույթի ձնաμանական կառուցվածքի ներքին իմաստային հարաμերությունները: Կան նան -aԵl6/-iԵl6 վերջածանցով μառային շարույթներ, որոնցում հիմքի μառաձնի հետ կապը տեսանելի չէ առանց ստուգաμանական վերլուծության կամ էլ միանգամայն կորել է: |ո |Տra6l aոմ Քal6Տէiո6, Ճrո6ոia հailՏ էհ6 Qսarէ6է’Տ 6քքօrէՏ, r6Շօցոiշiոց էհaէ էհ6 6ոմaոց6r6մ Թօaմոaք r6ոaiոՏ էհ6 օոl/ viՅԵl6 օքէiօո քօr ք6aՇ6 iո a lօոց-Տսքք6riոց r6ցiօո. (Մarէaո ՕՏkaոiaո, 25 Տ6քէ6ոԵ6r 2003) ViՁԵ/e μառի ձնաμանական կառուցվածքն առավելագույնս վերականգնվում է լեզվաμանական վերլուծության տարաժամանակյա կտրվածքով` հղում կատարելով աղμյուր լեզվին` լատիներենին, որին արմատի ձնույթն ի սկզμանե պատկանում է: Այս պարագայում μառային շարույթի հասկացական-իմաստային μովանդակությունը դառնում է հնարավորինս հիմնավորված: Այսպիսի μառերը համարվում են ձնաμանական առումով ամμողջությամμ անկախ միավորներ: Ինչ վերաμերում է ՄiՁԵ/e μառային միավորի շարահյուսական իրացմանը, հարկ է նշել, որ առարկա ցույց տվող μառի նախադաս μնորոշչի դերը որակ ցույց տվող μառային միավորի սովորական շարահյուսական գործառություններից է: -aԵl6/-iԵl6 վերջածանցով μառային շարույթներ, ինչպես արդեն նշել ենք, μացի μայից կարող են կազմվել նան այլ խոսքի մասերից: Այս μառային շարույթներն ունեն կապակցելիության μարձր աստիճան, սակայն ածանցվող հիմքի անվանական μնույթը շատ ավելի պակաս μնորոշ է համարվում, ն անվանական հիմքով շարույթներն արդյունավետությամμ զիջում են μայական հիմքով շարույթներին |Гвишиани 1979):

8սէ էհ6r6 waՏ a Շօr6 օք Տ6ոՏiԵl6 ք6օքl6 wհօ քaՇ6մ wiէհ էհiՏ մ6ՇiՏiօո wօսlմ հav6 ցօո6 էհ6 օէհ6r wa/, քօr Տ6ոՏiԵl6 r6aՏօոՏ. (Լօո/ 8lair, 5 ԽarՇհ 2004) |’ո քrօսմ օք էհ6 հօոօrՅԵl6 ՇօոմսՇէ օք էհ6 Ճո6riՇaո ոiliէar/. (Շ6օrց6 8սՏհ, 10 Nօv6ոԵ6r 2001) Ինչպես երնում է, նույնիսկ մեկ նախադասության սահմաններում ՏeոՏiԵ/e μառային շարույթը հատկանիշ արտահայտող μառին μնորոշ նախադաս կից կիրառությամμ հանդիպում է երկու կապակցություններում` ՏeոՏiԵ/e քeօք/e ն ՏeոՏiԵ/e reՁՏօոՏ: Սա խոսում է այս տիպի շարույթների կանոնավոր վերարտադրության ու կապակցելիության մասին: Մի փոքր շեղվելով ձնաμանական-շարահյուսական վերլուծությունից` նշենք, որ ՏeոՏiԵ/e μառային շարույթի կրկնակի կիրառությունը նան ցույց է տալիս, որ այն գաղափարային լարվածություն է կրում այս համատեքստում: Դրա միջոցով ստեղծվում է տրամաμանականության, փաստարկայնության, օμյեկտիվության ն ճշմարտացիության մթնոլորտ, ինչը նպաստում է ելույթի ընդհանուր գաղափար-մտադրությանը հասնելուն: ՏeոՏiԵ/e μառի կրկնությամμ Թ. Բլեըրը հարգալից վերաμերմունք է ցույց տալիս μոլոր նրանց նկատմամμ, ովքեր տարամետ էին Իրաքյան պատերազմի իր որոշմանը 2003 թ. մարտին: Նա նան ցույց է տալիս, որ հասկանում է այն մարդկանց, ովքեր «ողջամիտ պատճառներ» (ՏeոՏiԵ/e reՁՏօոՏ) ունեին պատերազմի դեմ: «/ հՁՄe ոeՄer մiՏreՏքeՇէeմ էհօՏe wհօ մiՏՁցreeմ wiէհ էհe մeՇiՏiօո. Տսre, Տօոe were Ձոէi-/ոeriՇՁո: Տօոe ՁցՁiոՏէ Ձ// wՁrՏ. Ցսէ էհere wՁՏ Ձ Շօre օՒ ՏeոՏiԵ/e քeօք/e wհօ ՒՁՇeմ էհiՏ մeՇiՏiօո wօս/մ հՁՄe ցօոe էհe օէհer wՁ/, Ւօr ՏeոՏiԵ/e reՁՏօոՏ. 7հeir Ձrցսոeոէ iՏ օոe / սոմerՏէՁոմ էօէՁ///. /է iՏ էհՁէ /rՁզ քօՏeմ ոօ մireՇէ, iոոeմiՁէe էհreՁէ էօ ՑriէՁiո», – ասում է վարչապետ Թ. Բլեըրը Միացյալ Թագավորության առաջ կանգնած ահաμեկչության սպառնալիքի մեկնաμանմանն ու Իրաքյան պատերազմի պաշտպանությանը նվիրված 2004 թ. մարտի 5-ի իր ելույթում: ՏeոՏiԵ/e μառային շարույթի շնորհիվ քաղաքական հակառակորդների միջն փոխադարձ ըմμռնման ն հարգանքի մթնոլորտ կարող է ստեղծվել: Սա կա111

րող է լավ հիմք դառնալ կառուցողական երկխոսության համար, ինչին միտված է հռետորը: Ինչպես հայտնի է, լավ, տրամաμանական սկիզμը խթանում է թեմայի հաջող զարգացում: Ընդունելով հակառակորդների փաստարկները պատերազմի դեմ` Թ. Բլեըրը նշում է. « … r6ցiո6 Շհaոց6 alօո6 Շօսlմ ոօէ Ե6 aոմ waՏ ոօէ օսr յսՏէiքiՇaէiօո քօr war. Օսr քriոar/ քսrքօՏ6 waՏ էօ 6ոքօrՇ6 ՍN r6ՏօlսէiօոՏ օv6r |raզ aոմ ՄԽD [weՁքօոՏ օՒ ոՁՏՏ մeՏէrսՇէiօո – Մ. Բ.|»: Սա քաղաքական տրամաμանական հակափաստարկ է, որ միտված է արդարացնելու վարչապետի ն նրա կողմնակիցների դիրքորոշումը: Հաջորդ օրինակում հօոօrՁԵ/e μառային շարույթը նույնպես հատկանիշի իմաստի կրող է, ունի նմանատիպ` նախադաս կից շարահյուսական դիրք ն ոճականորեն նշույթավորված է: Քաղաքական ելույթի տեսակը հարուստ է գնահատողական μնույթ ունեցող լեզվական միավորներով, ինչը պայմանավորված է քաղաքական խոսույթի ինքնին էությամμ ու նպատակով` համոզել ն ներազդել: Բառակազմական մոդելի μացարձակ արդյունավետության մասին խոսելիս պետք է հաշվի առնել շարույթների` μազմազան μառակապակցություններ կազմելու հնարավորությունը, որոնցում դրանք ընկալվում են որպես անկախ միավորներ: Այս շարույթները խոսքում կիրառելիս անգլերեն խոսողները հաճախ չեն մտածում, թե արդյոք դրանք ածանցված են համապատասխան μայական, այլ դեպքերում էլ անվանական հիմքերից: Խոսքում այս կամ այն միավորի կիրառությունը ն հաճախականությունը սահմանվում են μառադարձվածային համատեղելիությամμ, մի կողմից, ն ձնաμանական-շարահյուսական կապակցելիությամμ, մյուս կողմից: Բառաձնաμանական կարգի μացարձակ արդյունավետության մասին խոսելիս պետք է ի նկատի ունենալ տվյալ լեզվով μոլոր խոսողներին հասկանալի նոր μառեր կազմելու համար այս կամ այն μառակազմական մոդելի ոչ միայն կանոնավոր կիրառությունը, այլ նան հակադրության ածանցյալ անդամի վերարտադրության անսահման հնարավորությունը վերնշանային մակարդակում, որտեղ կարող է դրսնորվել հուզական, արտահայտչական, գնահատողական

հարանշանակությունների ողջ μազմազանությունը: Այսպիսով, ուսումնասիրվող շարույթներն օժտված են ազատ, կանոնավոր գործառելու ունակությամμ ն ի վիճակի են իրականացնելու հստակ հասարակական-քաղաքական առաջադրանք: Ձնավորվելով հիմնականում μայական հիմքից, սակայն ներկայացնելով ածական խոսքի մասը` -aԵl6/-iԵl6 վերջածանցով μառային շարույթներն իրենց ձնաμանական կառուցվածքի շնորհիվ μուն խոսքային իրադրության մեջ դրսնորում են μառաիմաստային որոշակի նրμերանգներ: Ասույթում այլ լեզվական միավորների նկատմամμ դիրքով պայմանավորված` այս μառային շարույթներն ի հայտ են μերում տարμեր տրամաμանական-շարահյուսական կապեր, որոնց արդյունքում դրանցում ակտիվանում են այս կամ այն μառաիմաստային տարրերն անհրաժեշտ քաղաքական հասցեագրողի գաղափարի ն նպատակադրության արտահայտման համար: Գործողության իմաստային տարրն առանցքային հատկանիշ է քննարկվող գործառական համատեքստի շրջանակում, որում -ՁԵ|e/-iԵ|e-ով μառային շարույթները դիտարկվում են: Քաղաքական խոսույթը, ավելի կոնկրետ` քաղաքական ելույթն ունի հստակ գործառական կողմնորոշում` լսարանի համոզում ն նրա վրա ներգործում, այլ կերպ ասած` տրամաμանական փաստարկում ն հուզական ազդեցություն, որ ունկնդիրներին հաճախ մղում են (μացահայտ թե ներակա կերպով) ելույթում «կոդավորված» որոշակի գործողության իրականացման: Հետնաμար, ելույթներն ինքնին ունեն դինամիկ, գործողության միտված μովանդակություն, ինչը հաջողված ելույթի գրավականն է: Այսպես, -l/ ն -aԵl6/-iԵl6 վերջածանցներով μառային շարույթներն իրենց μառադարձվածային, ձնաμանական ու շարահյուսական հատկանիշների շնորհիվ ի վիճակի են ձեռք μերելու այն գործառական-գործաμանական արժեքը, որն անհրաժեշտ է յուրահատուկ արտալեզվական հանձնարարականի` քաղաքական նպատակի իրականացման համար: Իրացնելով իրենց μառաձնաμանական կառուցվածքի հարուստ պոտենցիալը, այլ լեզվական միավորների հետ μազմազան կապա113

կցություններ կազմելով, իմաստային-տրամաμանական կապեր հաստատելով` այս μառային շարույթները դրսնորում են տարμեր μառաիմաստային նրμերանգներ, տարμեր նպատակային μովանդակային շեշտադրումներ: Կիրառվելով քաղաքական ելույթի համատեքստում` դրանք միննույն ժամանակ կրում են քաղաքական առաջադրանքի իրացմանն ուղղված հատուկ գաղափարական-հասկացական ն/կամ հուզական լարվածություն. ձեռք են μերում այսպես ասած ոճագործառական նշույթավորում: Դրանց մի ծանրակշիռ մասը կազմում են քաղաքական կաղապարային արտահայտություններ: Այսպիսով կարելի է փաստել, որ քաղաքական խոսույթի գործառական միջավայրում -l/-ով ն -aԵl6/-iԵl6-ով μառային շարույթները «քաղաքականացվում» են. դրանք, մի կողմից, ձեռք են μերում որոշակի գործառական-գործաμանական արժեք` դառնալով ոճատարμերակիչ, իսկ մյուս կողմից` իրենց նպաստն են ունենում խոսքի այս ոճաժանրային տեսակի կառուցմանը` դրսնորվելով որպես ոճակազմիչ: Քննարկվող լեզվական միավորների գործառությունը քաղաքական ելույթում իրապես արդյունավետ է գնահատողականության (առավելապես -l/-ով μառային շարույթներ) ն գործողության (-aԵl6/-iԵl6-ով μառային շարույթներ) միտված խոսքային հաղորդակցում ապահովելու համար: Գնահատողականության ն գործողության գաղափարներն իրենց հերթին էական են քաղաքական խոսույթի երկու հիմնարար` հաղորդման ն ներազդման գործառույթների իրացման համար, որոնք գոյաμանորեն հատուկ են քաղաքական խոսույթին ու պարտադիր դրա կայացման համար: -l/ ն -aԵl6/ -iԵl6 վերջածանցներով μառային շարույթները դրսնորում են զգալի պերսուազիվ պոտենցիալ. դրանք գործուն ծառայություն են մատուցում քաղաքական հաղորդակցման մեջ տրամաμանական-փաստարկային ու հուզական-գնահատողական մթնոլորտի ստեղծման ն հասցեատերլսարանի համոզման ու ներշնչման հարցում:

Ծանոթագրություններ 1. Գոյություն ունի նան գոյականական հիմքերի կապակցմամμ ձնավորվող μառային շարույթների տեսակ, որ ներհատուկ է անգլերենին: Սրանք Տէօոe wՁ//, ՏքeeՇհ Տօսոմ տիպի կազմավորումներ են, որոնց Ա. Ի. Սմիրնիցկին անվանել է անկայուն μաւդ μառեւ: Այս տիպի կապակցությունը μացարձակ կենսունակ է, ճկուն ն հետազոտական հետաքրքրություն է ներկայացնում: Սակայն նշված տիպի միավորները չեն ընդգրկվել սույն հետազոտության մեջ, ն վերջինս սահմանափակվել է μուն μառային շարույթներով, այսինքն` ածանցյալ μառերի աշխատանքում մանրամասնած տեսակով: 2. Սույն աշխատանքում առոգանական հայեցակերպը թեթնակի է շոշափվում, քանի որ չեն ուսումնասիրվում ելույթների μանավոր հնչող տարμերակները, որոնց քննությունը ենթադրում է առանձին խոր հնչույթաμանական հետազոտություն: 3. Առանձին գիտությունների կարգերն օμյեկտիվ իրականության որոշակի կոնկրետ հայեցակերպերի արտացոլումն են: Ոլորտի շրջանակում դրանք ամենալայն ն ամենաընդհանուր հասկացություններն են, որոնց կարելի է հանգել գիտական ռացիոնալ մեթոդների միջոցով: Կարգերն արտացոլում են տվյալ գիտության ամենահիմնարար օրինաչափությունները, հենքային հատկանիշները |տե՛ս Ճl6xaոմrօva, Լ6r-ԽiոaՏօva 1987:69): 4. Ակտիվ μայ արտահայտության մեջ ակտիվ μառը վերաμերում է μայի իմաստային հայեցակերպին:

3.2. Քաղաքական ելույթը որպես համայնքի ն ինքնության գաղա÷արների ձնավորման միջոց. անձնական դերանունները որպես խոսքային-հաղորդակցական հնարներ Աշխատանքի այս մասի նպատակն է ցույց տալ համայնք, ինքնություն հասկացությունների ն դրանց համապատասխան լեզվական միավորների միջն գոյություն ունեցող կապը: Ուսումնասիրության շրջանակում լեզվական միավորներից առանձնահատուկ ուշադրության են արժանանում անձնական դերանունները շնորհիվ կիրառման μարձր հաճախականության ն յուրահատուկ իմաստագործաμանական դերի, որը μավական ցայտուն դրսնորվում է ժամանակակից քաղաքական խոսույթում: Լեզվական միավորներն ավանդաμար համարվում են արտալեզվական իրականությունն արտացոլելու միջոց, ինչն, անկասկած, այդպես է: Սակայն հակառակ ուղղվածության գործընթացը նույնպես ներհատուկ է խոսքին: Լեզվական ճիշտ դրսնորում գտած խոսքը կարող է հնարավոր դարձնել ոչ միայն տարμեր գաղափարների, այլն գաղափարախոսությունների ն երնույթների ձնավորումը, տարածումը ն կենսագործումը: Խոսքային հմուտ գործունեությունը կրկին ուշադրության կենտրոնում է հայտնվում ժամանակակից քաղաքական իրականության մեջ: Ստեղծված պայմանները, խնդիրներն ու հարցադրումները նոր մոտեցումներ ն լուծումներ են պահանջում: Վերջիններս, ծնվելով մարդու մտքում, պետք է փոխանցվեն մարդկային փոխազդեցության օμյեկտիվ իրականություն, ինչը հնարավոր է դառնում ճիշտ խոսքային-հաղորդակցական գործունեության միջոցով: Այսինքն` լեզվական միավորները, ն խոսքն ընդհանրապես, ոչ միայն արտահայտում ու արտացոլում են աշխարհի երնույթներն ու իրողությունները, այլն կերտում, ձնավորում ն օμյեկտիվ իրականություն են ներմուծում դրանք |Բաղդասարյան 2009): Ինքնություն ն համայնք գաղափար-երնույթների կերտումը մեր աշխատանքում քննվում է այս տեսանկյունից: Սակայն մինչ լեզվական դրսնորմանն անդրադառնալը փորձենք հասկանալ դրանց էությունը:

Անհատի ինքնությունը (iմeոէiէ/) ուղղակիորեն կախված է նրանից, թե ինչ դեր ն նշանակություն է անհատն իրեն վերագրում մարդկային կյանքի առավել լայն համատեքստում |Մaոմ6r 2aոմ6ո 1977:75): Մարդու գործունեությունն ու աշխարհընկալումը մեծապես խարսխված են իր ն ուրիշների վերաμերյալ ունեցած նրա պատկերացումների վրա: Մարդու ինքնությունն իր հետքը թողնում է նրա յուրաքանչյուր գործողության վրա: Կա նան սեփական անձի կամ սեփական ես-ի (Տe/Ւ) գաղափարը, որը մոտ է կանգնած ինքնության գաղափարին, ն այն երμեմն շփոթում են վերջինիս հետ, սակայն սեփական ես-ի տեսական գաղափարն ավելի երկար ավանդույթ ունի: Սեփական անձն անհատն է` իր իմացությամμ ն հանրորեն սահմանված շրջանակում: Մենք ընկալում ենք ժամանակի մեջ մեր ամμողջական ն անընդհատ կեցությունն ու էությունը |Մaոմ6r 2aոմ6ո 1977:75-76): Այսպիսով, մարդն ամμողջական գոյություն է` ժամանակի չափման մեջ կայուն: Սեփական անձ ունենալու գիտակցությունը մեզ տալիս է հստակ, մյուսներից անջատ, իր սահմաններն ունեցող, տարμերակելի, ճանաչելի ն սահմանելի լինելու զգացողություն: Ինքնությունը ձնավորվում, ձեռք է μերվում, փոփոխվում, պահպանվում հասարակական տարաμնույթ փոխազդեցությունների միջոցով: Ինքնիրացումը մարդկային վարքագծի հիմնարար շարժառիթն է: Հումանիստական հոգեμանության տեսանկյունից մարդիկ կարող են ձգտել ամμողջական անհատականության ն ինքնադրսնորման գիտակցական պլանավորման միջոցով: Այս կառուցողական գիտակցական գործընթացի հիմնարար μաղկացուցիչներից է նպատակային խոսքային գործունեությունը, որը հետնողական է ն զուգակցում է, հաճախ էլ ուղղորդում անհատի գործունեությունն ընդհանրապես: Փոխազդեցության հոգեμանության տեսանկյունից մարդը դիտարկվում է որպես ակտիվ գործող սուμյեկտ, որը միտումնավոր ն ուղղակիորեն կերտում է իր անձնական պատմությունը ն աշխարհի պատմությունը մեր` մարդկանց մասին:

Մեր աշխատանքի շրջանակում քննվում են ինքնության, ոչ թե սեփական անձի դրսնորումները, քանի որ առաջինն իր էությամμ առավելագույնս ուղղված է դեպի հասարակություն. այն մատնանշում է, թե ով ն ինչ ենք մենք, այսինքն` մեր տեղն ու դերը, արժեքային համակարգն ու նկրտումները, գործունեության մեխանիզմները մեր հասարակական կեցության մեջ: Այսպես, ինքնությունն ուսումնասիրում ենք որպես հասարակական օμյեկտ, որն իր արտահայտությունն է գտնում խոսքային գործունեության ն արտացոլումը` մարդկային գիտակցության մեջ: Ðամայնք հասկացությունը դժվար է սահմանել, քանի որ այն տարասեռ է իր μնույթով ն ոչ միանշանակ: Ðամայնքը մարդկանց խումμ է, որն առանձնացվում է ըստ ազգային, էթնիկ, տարածքային, հասարակական, սոցիալական, քաղաքական, կրոնական, գաղափարական, մասնագիտական կամ խոսքային ընդհանրության սկզμունքի: «Նախնառաջ խմμերը մտավիճակներ են` մտային մոդելներ կամ պատկերներ գիտակցականության տարμեր մակարդակներում» |Մaոմ6r 2aոմ6ո 1977:222): Խումμը շոշափելի կամ նյութական իրակություն չէ, այլ մարդկանց մտքում ծնված ն հասարակական շփման մեջ կազմավորված մարդկային միավոր: Խումμը մարդկանց կողմից ն մարդկանցից կազմված իրականություն է: Սոցիալական անհատն ինքն է դրան միս ու արյուն վերագրում ն վերաμերվում որպես կենսական կիրառություն ն կարնորություն ունեցող իրականության: Մարդկանց խումμը` կոչված լինի համայնք թե այլ կերպ, «գոյություն է, որն իրենում ներգրավված անհատներից ավելի μարձր մակարդակի վրա է գտնվում» |Մaոմ6r 2aոմ6ո 1977:223): Այս ամμողջությունն ավելին է, քան դրա μաղկացուցիչ տարրերի մեխանիկական հանրագումարը: Այսպիսով, մարդկանց միավորումը խմμի մեջ տալիս է որակապես մի նոր ամμողջություն-միավոր, որն ունի իր սեփական ինքնությունը: Այստեղ տեղին է խոսել ոչ թե անհատական ինքնության, այլն ընդհանւական ինքնության մասին: Բանն այն է, որ համայնքի անդամների միջն ստեղծվում է մի յուրահատուկ հարաμերություն-կապ, որն ուղղակիորեն կախված է նրանից, թե որքանով են համայնքի անդամները կիսում «մեկ լինելու գիտակ118

ցությունը» (“ՇօոՏՇiօսՏո6ՏՏ օք օո6ո6ՏՏ”) |Մaոմ6r 2aոմ6ո 1977:224, տե՛ս նան 8arօո 1981, 1984, Տհav6r 1977): Այս հասարակական, հոգեμանական երնույթների ն գործընթացների արդյունքում մարդը ոչ միայն իրեն պարզապես զգում է տվյալ խմμի մեջ, այլ իր պատկանելությունն այդ կոնկրետ սահմանված խմμին: Այսպիսով, նա, ով մեր խմμից չէ, մեր խմμից դուրս է (iոցrօսք vՏ օսtցrօսք) ն հետնաμար մեկ այլ խմμից է: Համայնքի կարնոր առանձնահատկություններից է հակադրության, որոշ դեպքերում նույնիսկ հակասության կամ հակամարտության գաղափարը: Աշխարհը μաժանվում է մենք-ի ն նւանք-ի սկզμում անհատի կամ անհատների ուղեղում, որից հետո այդ տարանջատումն իր մարմնավորումն է գտնում մարդկանց վարքագծում ն մարդկային հաղորդակցման ու փոխազդեցության մեջ: Մենք հասկացության հաստատումը համայնքի կայացման ամենագործուն գրավականն է. եթե մարդիկ իրենց միավորում են մենք-ի մեջ, ապա նրանք ունեն ընդհանուր շարժառիթ ու նպատակ, արժեքներ ու ապրելակերպ, գործունեության որոշարկված քաղաքականություն ու միասնական գործողությունների պլան: Որքան գիտակցականությունը ն փոխկապակցվածությունն ավելի մեծ են, այնքան ավելի μարձր մակարդակի հասարակական, քաղաքական, կրոնական, ազգային կամ միջազգային միավոր է տվյալ համայնքը կամ խումμը: է. Մեյսընը նկարագրում է համայնքի երկու տիպ` «սովորական հասկացության» համայնք (“օrմiոar/ ՇօոՇ6քէ”) ն «μարոյականացված հասկացության» համայնք (“ոօraliՏ6մ ՇօոՇ6քէ”) |ԽaՏօո 2000): Առաջինում մարդիկ միմյանց փոխադարձաμար ճանաչում են որպես համայնքի անդամներ, քանի որ կիսում են որոշակի արժեքներ, կենսակերպ ն այլն: Երկրորդում ավելանում են երկու պայմաններ նս. անդամների միջն պետք է լինի համախմμվածություն ն համերաշխություն, ն չպետք է գոյություն ունենան կանոնավոր, համակարգային շահագործում ն անարդարություն: Միաժամանակ այս երկու տիպի համայնքի պատկերի ստեղծմանն է միտված պերսուազիվ հաղորդակցումը: Համայնքը կարող է լինել «ստատիկ», «դինամիկ» ն «հեղհեղուկ սահմաններով» ||ñiցօ-Խօra 2004:29): Ստատիկ համայնքը

կարելի է անվանել նան կայուն կամ կարծրացած, քանի որ դրա անդամները չեն ընդունում որնէ նոր անդամ` վախենալով իրենց սեփական ինքնության ինչ-որ մաս կորցնել: Դինամիկ համայնքը կարելի է μնորոշել որպես փոփոխվող կամ զարգացող, քանի որ այն անընդհատ ընդունում է նոր անդամներ` կարծելով, որ շնորհիվ այսպիսի վարքագծի այն կհարստանա ն կկատարելագործվի: Եվ վերջապես համայնքի սահմանները կարող են հեղհեղուկ լինել, երμ, ասենք, մեկը, ձնականորեն պատկանելով համայնքին, կարող է պատկանելության զգացում չունենալ, քանի որ չի կիսում համայնքի արժեքները: Քաղաքական առաջնորդը չի կարող համակերպվել այս երրորդ տիպի համայնք ունենալու մտքի հետ ն պետք է ձգտի երկրորդ տիպին, քանի որ «համայնքը որպես կազմակերպության ձն ինքնություն է ապահովում համայնքի անդամներին» |Խai6r 1995:372): Ակնհայտ է, որ համայնքը կերտում է մենք-ի տեսակ, որն այն կազմող անհատներին տալիս է հասարակական ընդհանւական ինքնություն ի տարμերություն անհատական ինքնության ն սեփական ես-ի: Համայնական ինքնություն կերտելն ու հաղորդելը մեծապես կարնորվում է ցանկացած քաղաքական առաջնորդի գործունեության մեջ, քանի որ դա է ի վերջո թույլ տալու ասել, որ տվյալ անձը տվյալ հանրույթի առաջնորդն է: Առաջնորդ կա միայն այն պարագայում, երμ կա նրա կողմից ուղղորդվող կամ կառավարվող համայնք: Խոսքային գործունեությունը կարող է դառնալ այն ռազմավարական հարթակը, որտեղ հմտորեն կձնավորվեն քաղաքական գործչի կողմից նախանշված, նրան ցանկալի ու ձեռնտու ինքնության (անհատական թե համայնական) ն համայնքի պատկերները, որոնք այնուհետն իրենց արտացոլումը կգտնեն մարդկանց գիտակցության մեջ մտային պատկերումների ձնով ն կանդրադառնան հասարակական փոխազդեցության ոլորտ որպես օμյեկտիվ իրականության փաստեր ն իրողություններ: Նման արդյունքի հասնելու համար պետք է տիրապետել պերսուազիվ հաղորդակցման ռազմավարություններին ն հնարներին: Ինչպես արդեն նշվել է, հաղորդակցումը կարելի է անվանել պերսուազիվ, եթե դրանում փորձ է արվում ազդեցություն

գործել մարդկանց մտքերի ն վարքագծի վրա: Պերսուազիա տեղի է ունենում, երμ տեղեկատվության աղμյուրը` հռետորը, փորձ է կատարում իր տեղեկատվության` ելույթի միջոցով փոփոխություն առաջացնել ընկալողի` ունկնդրի գիտակցության մեջ` համոզմունքներում ն վերաμերմունքում, ինչը համարվում է պերսուազիայի առաջին մակարդակը, ինչպես նան վարքագծում ն գործողություններում, ինչը պերսուազիայի արդեն երկրորդ մակարդակն է |հմմտ. 86էէiոցհaսՏ 1980:3): Փոփոխությունը, որին նպատակաուղղված է պերսուազիվ հաղորդակցումը, կոնկրետ է ն որոշարկված հռետորի կողմից: Հռետորն իրեն հասու μոլոր միջոցներով փորձում է հասցեատեր-լսարանի մոտ առաջացնել իր համար ցանկալի արձագանքը: Անձնական դերանունները ն մասնավորապես we-ն քաղաքական դիրքորոշման համատեքստում: Այժմ փորձենք հասկանալ որոշ անձնական դերանունների` որպես խոսքայինհաղորդակցական հնարների դերն ինքնության ն համայնքի գաղափարները ձնավորելու, արտահայտելու կամ նույնիսկ մանիպուլացման ենթարկելու գործում: Դերանունները կարելի է համարել քաղաքական իրենց էությամμ կամ քաղաքականացված, քանի որ դրանք իշխանության պատկերի ն հանրային պատկերացումների ճկուն մանիպուլյատորներ են: Քաղաքական առաջնորդը, ինչպես ն կառավարող էլիտան սահմանում, որոշարկում են խնդիրներ ն իրադրություններ հասարակության համար, փորձում են ձնավորել ընդհանուր գաղափարներ ն գաղափարախոսություններ, որպեսզի ով լսում է, հավատա, իսկ ով հավատում է, գործի |Մaոմ6r 2aոմ6ո 1977:280): Եվ սա թերնս միշտ իրականացվում է մենք-ի ն նւանք-ի սահմանների վերահաստատմամμ ն լավի ու վատի կենտրոնների տեղաμաշխմամμ: Արդյունքում քաղաքական հռետորը փորձում է վերահսկողության տակ վերցնել միջավայրը |հմմտ. 86էէiոցհaսՏ 1980:15): Դերանունների ցուցային իմաստային դաշտի ընդգրկումը կարող է փոփոխվել` կախված խոսքային-իրադրային համատեքստից ն հռետորի նկատառումներից ||ñiցօ-Խօra 2004,

Խaոiօ 2001, Ерзинкян 2013): Քաղաքական ելույթներում խոսողական-կատարողական (իլլոկուտիվ) ն խոսողական-ներգործական (պերլոկուտիվ) ուժերի տեսանկյունից առավել ուշագրավ են առաջին դեմքի եզակի ն հոգնակի թվի անձնական դերանունները: Այս լեզվական միավորների իմաստագործաμանական արժեքը շատ դեպքերում ընդգծվում է, երμ խոսույթի տվյալ դրսնորման մեջ առկա են դրանց հակակշիռ ցուցային դաշտեր ներկայացնող երկրորդ դեմքի եզակի ու հոգնակի թվի ն երրորդ դեմքի հոգնակի թվի դերանունները: Ես-ը (Ι) ցույց է տալիս եսակենտրոն գործունեություն, լինի դա խոսքային թե այլ տիպի ակտ: Հաճախ ես-ի կիրառությունը ենթադրում է հռետորի ամμողջական, կայացած, μարձր ինքնագիտակցությամμ ինքնություն, որն արտահայտվում է խոսքում: Մենք-ը (we) ստեղծում է ընդհանրականության կամ «մերոնքականության» իմաստագործաμանական դաշտ, որն առանցքային է հաջող պերսուազիվ հաղորդակցման համար: Հաճախ մենք-ն իր մեջ միավորում է եսը ն դու-ն` ստեղծելով խմμի կամ համայնքի գաղափար: Այս պարագայում շատ ավելի հեշտ է դառնում լսարանին համոզել, ուղղորդել, կառավարել ն անուղղակիորեն պարտադրել գաղափարներ, քանի որ խոսողը` ես-ը, մեկն է մենք-ից ն ունի նույն պահանջները, մղումները ն նկրտումները, մի խոսքով` ինքնությունը, ինչը որ` խոսքաստեղծման գործընթացում կերտվող համայնքը: Երկրորդ դեմքի դու ն դուք (/օս) դերանուններն արտահայտում են հաղորդագրության ուղիղ հղում լսարանին ն ստեղծում երկխոսության, զրույցի մթնոլորտ: Մի կողմում հռետորն է, մյուս կողմում` լսարանը, որ դուք-ի կիրառումից կարծես ավելի նյութականացվում է, ն հաղորդագրությունն էլ ավելի հասցեագրված է դառնում: Երրորդ դեմքի հոգնակի թվի անձնական դերանուն նւանք-ը (էհe/) քաղաքական գործչի խոսքում հաճախ առկայացնում, մարմնավորում է այլախոհի, հակառակորդի, թշնամու կողմը, որը որպես կանոն դեմ է հռետորի ն նրա կերտած համայնքի արժեքներին, համոզմունքներին, կենսակերպին (ի դեպ, այս վերջինը ներկայումս դարձել է ամենագործուն հավաքական չափանիշներից արնմտյան քաղաքակրթությունում) ն փորձ է կատարում խաթարել դրանք ու դրանց μնակա122

նոն զարգացումը: Այսպիսով, խոսքում, ավելի ճիշտ` կոնկրետ խոսքային իրադրությունում մշակված պերսուազիվ ռազմավարություն է իրագործվում խոսքային-հաղորդակցական հնարի` ինքնության, համայնքի ն միաժամանակ հակադրության գաղափարներ ձնավորող անձնական դերանունների հմուտ գործածությամμ: Քաղաքական գործիչ-առաջնորդների ելույթներում կարնորվում է հիմնականում առաջին դեմքի հոգնակի թվի մենք դերանվան դերը, քանի որ առավելապես դրա միջոցով են ելույթներում կերտվում համայնքի ն դրա ինքնության պատկերները: Լեզվաμաններն առանձնացնում են մենք-ի մի շարք կիրառություններ, որոնցից մի քանիսը տեղին է համարվում քննել մեր աշխատանքում, քանի որ դրանք լայն կիրառություն ունեն ուսումնասիրվող փաստական նյութում` անգլալեզու ժամանակակից քաղաքական ելույթում.  ընդհանուր (ց6ո6riՇ) մենք, որն ընդլայնված ինկլուզիվ/ներառող (iոՇlսՏiv6) մենք-ն է ն կարող է վերաμերել ողջ մարդկային ցեղին,  հռետորական (rհ6էօriՇal) մենք, որը կիրառվում է, օրինակ, ազգի, համայնքի ընդհանրական հավաքական իմաստով (սա կարող է համարվել ընդհանուր (ց6ո6riՇ) մենք-ի հատուկ դրսնորում) |Qսirk, Շr66ոԵaսո, Լ66Շհ, Տvarէvik 1985: 350-351): Ինկլուզիվ մենք-ը մի կողմից ցույց է տալիս, որ հռետորը մենակ չէ, նա ունի իրեն սատարող խումμ, ինչը նրան տալիս է նան ուժ ն իշխանություն, ն մյուս կողմից` այն, որ հռետորն իր լսարանին` իր ժողովրդին ներառում է իր համայնքի մեջ ն ասում. «ես ն դուք միասին ենք», «ես ձեզ հետ եմ ն վստահ եմ, որ դուք էլ ինձ հետ եք, քանի որ մենք ունենք միննույն նպատակը», «մենք ունենք նույն ինքնությունը», «մենք ունենք ընդհանուր ինքնություն, որ վեր է յուրաքանչյուրիս ինքնությունից առանձին վերցրած»: Որքանով այս գաղափարական-տեղեկատվական հղումները տեղ են հասնում լսարանին, այսինքն` լսարանի մոտ առաջ են μերում հռետորի կողմից նախանշված

արձագանքը, այնքանով հաջողված է համարվում պերսուազիվ հաղորդակցման ակտը: Արտակարգ իրավիճակներում քաղաքական առաջնորդին առավել քան երμնէ անհրաժեշտ է ձեռք μերել իր ազգի աջակցությունն ու համաձայնությունը: Նա պետք է արագ ն ճիշտ որոշումներ կայացնի, սակայն այդ որոշումները պետք է ներկայացվեն ոչ թե որպես նրա անհատական, այլ ազգի ընդհանուր որոշումներ: Այս նպատակով քաղաքական առաջնորդն իր ելույթի միջոցով փորձում է որոշում կայացնելու գործընթացի մեջ ընդգրկել իր հասցեատեր-լսարանին, համոզել նրան իր իրավացիության մեջ ն ի վերջո իր կողմը ներգրավել նրան: Օրինակ` 2001 թվականի սեպտեմμերի 11-ին ԱՄՆ-ում տեղի ունեցած ողμերգությունը, որն արդեն դարձել է ահաμեկչության տեսակի մարմնավորում, շրջադարձային եղավ ոչ միայն ամերիկյան ժողովրդի, այլն միջազգային հանրության կյանքի ն մտքի ընթացքի ու զարգացման համար (ընդ որում` Սեոտեմμեւի 11 (ՏeքէeոԵer 11էհ կամ 9/11) արտահայտությունը ձեռք է μերել հասարակական-քաղաքական տերմինի նշանակություն): Լօմa/, օսr ք6llօw Շiէiշ6ոՏ, օսr wa/ օք liք6, օսr v6r/ քr66մօո Շaո6 սոմ6r aէէaՇk iո a Տ6ri6Տ օք մ6liԵ6raէ6 aոմ մ6aմl/ է6rrօriՏէ aՇէՏ. (Շ6օrց6 8սՏհ “9/11 Ճմմr6ՏՏ էօ էհ6 Naէiօո”, 11 Տ6քէ6ոԵ6r 2001) ԼհiՏ iՏ a մa/ wհ6ո Ձ// /ոeriՇՁոՏ Ւrօո eՄer/ wՁ/k օՒ /iՒe սոiէ6 iո օսr r6Տօlv6 քօr յսՏէiՇ6 aոմ ք6aՇ6. /ոeriՇՁ հaՏ Տէօօմ մօwո 6ո6ոi6Տ Ե6քօr6, aոմ Խ6 will մօ Տօ էհiՏ էiո6. Աօո6 օք սՏ will 6v6r քօrց6է էհiՏ մa/, /6է Խ6 ցօ քօrwarմ էօ մeՒeոմ Ւreeմօո Ձոմ Ձ// էհՁէ iՏ ցօօմ Ձոմ յսՏէ iո ՕսՒ wօr/մ. (Շ6օrց6 8սՏհ “9/11 Ճմմr6ՏՏ էօ էհ6 Naէiօո”, 11 Տ6քէ6ոԵ6r 2001) 8սէ օո6 էհiոց Տհօսlմ Ե6 v6r/ Շl6ar. 8/ էհ6ir aՇէՏ, էհeՏe էerrօriՏէՏ Ձոմ էհօՏe Եeհiոմ էհeո հav6 ոaմ6 էհ6ոՏ6lv6Տ էհe eոeոieՏ օՒ էհe ՇiՄi/iՏeմ wօr/մ. (Լօո/ 8lair “Տէaէ6ո6ոէ էօ Քarliaո6ոէ iո Թ6ՏքօոՏ6 էօ Լ6rrօriՏէ ՃէէaՇkՏ iո էհ6 ՍՏ”, 14 Տ6քէ6ոԵ6r 2001)

Այս առումով կարնոր դեր խաղաց ԱՄՆ-ի ն նրա դաշնակիցների ու μարեկամների ազդեցիկ խոսքային-հաղորդակցական գործունեությունը` երμեմն աջակցական, երμեմն էլ մարտական: Դրա միջոցով ստեղծվեց մի մտային պատկերում, ըստ որի սեպտեմμերի 11-ին ԱՄՆ-ի վրա գործած հարձակումները ոչ միայն զուտ ահաμեկչական գործողություններ էին, այլն ոտնձգություններ ամերիկյան ժողովրդի արժեքների ն կենսաձնի դեմ, μոլոր այն ժողովուրդների դեմ, որոնք իրենց զարգացման համար ընտրել են ժողովրդավարության սկզμունքներն ու մեխանիզմները, որոնց սրտառուչ ջատագովներն ու պահապանները ողջ աշխարհում ամերիկյան պետությունը, կառավարությունն ու ազգն են: /ոeriՇՁ waՏ էarց6է6մ քօr aէէaՇk Ե6ՇaսՏ6 1e’re էհe ԵriցհէeՏէ ԵeՁՇօո Ւօr Ւreeմօո Ձոմ օքքօrէսոiէ/ iո էհe wօr/մ. (Շ6օrց6 8սՏհ “9/11 Ճմմr6ՏՏ էօ էհ6 Naէiօո”, 11 Տ6քէ6ոԵ6r 2001) Մ6 ՇօոՏiմ6r էհiՏ aո ՁէէՁՇk ոօէ օո// ՁցՁiոՏէ էհe ՍՏ Եսէ ՁցՁiոՏէ Ձ// քeՁՇe-/օՄiոց, մeոօՇrՁէiՇ քeօք/eՏ eՄer/wհere. Մ6 ar6 Յll Տհak6ո Ե/ էհ6 arrօցaոՇ6 aոմ Եraշ6ոո6ՏՏ wհiՇհ հaՏ l6մ էօ Տօ ոսՇհ մ6ՏէrսՇէiօո. (Մarէaո ՕՏkaոiaո “Օո էհ6 ԼraցiՇ ՃէէaՇkՏ օո էհ6 Սոiէ6մ Տէaէ6Տ օք Ճո6riՇa”, 12 Տ6քէ6ոԵ6r 2001) | էհօսցհէ iէ քarէiՇսlarl/ iոքօrէaոէ iո vi6w օք էհ6 քaՇէ էհaէ էհeՏe ՁէէՁՇkՏ were ոօէ յսՏէ ՁէէՁՇkՏ սքօո քeօք/e Ձոմ Եսi/մiոցՏ: ոօr eՄeո ոere// սքօո էհe ՍՏ/: էհeՏe were ՁէէՁՇkՏ օո էհe ԵՁՏiՇ մeոօՇrՁէiՇ ՄՁ/սeՏ iո wհiՇհ 1e Ձll Եe/ieՄe Տօ քՁՏՏiօոՁէe// Ձոմ օո էհe ՇiՄi/iՏeմ wօr/մ. |է iՏ էհ6r6քօr6 riցհէ էհaէ Քarliaո6ոէ, էհ6 քօսոէ օք ՕսՒ օwո մeոօՇrՁՇ/, ոՁkeՏ iէՏ մeոօՇrՁէiՇ ՄօiՇe հeՁrմ. (Լօո/ 8lair “Տէaէ6ո6ոէ էօ Քarliaո6ոէ iո Թ6ՏքօոՏ6 էօ Լ6rrօriՏէ ՃէէaՇkՏ iո էհ6 ՍՏ”, 14 Տ6քէ6ոԵ6r 2001) Մ6 Ձre Ձ/Տօ Տսre էհe Սոiէeմ ՏէՁէeՏ օՒ /ոeriՇՁ Ձոմ iէՏ ՇՁքiէՁ/ wi// r6Շօv6r, օv6rՇօո6 aոմ Շօոէiոսe էօ Եe Ձէ էհe ՒօreՒrօոէ օՒ ց/օԵՁ/ /eՁմerՏհiք. (Մarէaո ՕՏkaոiaո “Օո էհ6 ԼraցiՇ ՃէէaՇkՏ օո էհ6 Սոiէ6մ Տէaէ6Տ օք Ճո6riՇa”, 12 Տ6քէ6ոԵ6r 2001) 7errօriՏէ ՁէէՁՇkՏ ՇՁո ՏհՁke էհe ՒօսոմՁէiօոՏ օՒ ՕսՒ ԵiցցeՏէ Եսi/մiոցՏ, Եսէ էհe/ ՇՁոոօէ էօսՇհ էհe ՒօսոմՁէiօո օՒ /ոeriՇՁ. 7հeՏe

ՁՇէՏ ՏհՁէէereմ Տէee/, Եսէ էհe/ ՇՁոոօէ մeոէ էհe Տէee/ օՒ /ոeriՇՁո reՏօ/Մe. (Շ6օrց6 8սՏհ “9/11 Ճմմr6ՏՏ էօ էհ6 Naէiօո”, 11 Տ6քէ6ոԵ6r 2001) Ահաμեկիչները` թշնամիները, կարող են սասանել ԱՄՆ-ի դեպի երկինք ձգվող շենքերը, μայց ոչ երμեք ամերիկյան ժողովրդի դեպի վեր` ամենայն լավի ու կատարելության ձգտող համոզմունքներն ու արժեքները: | aքքr6Շiaէ6 Տօ v6r/ ոսՇհ էհe ոeոԵerՏ օՒ ՇօոցreՏՏ wհօ հՁՄe յօiոeմ ոe iո Տէrօոց// Շօոմeոոiոց էհeՏe ՁէէՁՇkՏ. Ճոմ օո ԵeհՁ/Ւ օՒ էհe /ոeriՇՁո քeօք/e, | էհaոk էհe ոՁո/ wօr/մ /eՁմerՏ wհօ հՁՄe ՇՁ//eմ էօ օՒՒer էհeir Շօոմօ/eոՇeՏ Ձոմ ՁՏՏiՏէՁոՇe. /ոeriՇՁ Ձոմ ՕսՒ ՒrieոմՏ Ձոմ Ձ//ieՏ յօiո wiէհ Ձ// էհօՏe wհօ wՁոէ քeՁՇe Ձոմ ՏeՇսriէ/ iո էհe wօr/մ, aոմ Խ6 Տէaոմ էօցeէհer էօ wiո էհ6 wՁr ՁցՁiոՏէ էerrօriՏո. (Շ6օrց6 8սՏհ “9/11 Ճմմr6ՏՏ էօ էհ6 Naէiօո”, 11 Տ6քէ6ոԵ6r 2001) |է iՏ wiէհ մ66ք ՏհօՇk aոմ ցri6ք էհaէ Խ6 6xքr6ՏՏ օսr Շօոմօl6ոՇ6Տ էօ էհe քeօք/e Ձոմ էհe ցօՄerոոeոէ օՒ էհe Սոiէeմ ՏէՁէeՏ օՒ /ոeriՇՁ. (Մarէaո ՕՏkaոiaո “Օո էհ6 ԼraցiՇ ՃէէaՇkՏ օո էհ6 Սոiէ6մ Տէaէ6Տ օք Ճո6riՇa”, 12 Տ6քէ6ոԵ6r 2001) Մ6 Տէrօոցl/ Շօոմ6ոո էհiՏ aՇէ օք է6rrօr. Ւօw6v6r, Խ6 ar6 ՇօոviոՇ6մ էհaէ էհ6 ՏՇօք6 aոմ ՏՇal6 օք էհiՏ հօrriքiՇ aՇէ Շaո Տ6rv6 էօ Շr6aէ6 Տօ/iմՁriէ/ Ձոօոց ՇiՄi/iշeմ ոՁէiօոՏ ՁցՁiոՏէ Ձ// Մiօ/eոէ eշքreՏՏiօո օՒ քօ/iէiՇՁ/ Ձոմ ՏօՇiՁ/ ՁՏքirՁէiօոՏ. (Մarէaո ՕՏkaոiaո “Օո էհ6 ԼraցiՇ ՃէէaՇkՏ օո էհ6 Սոiէ6մ Տէaէ6Տ օք Ճո6riՇa”, 12 Տ6քէ6ոԵ6r 2001) Լeէ սs սոiէe էօօ, wiէհ էհe ՄՁՏէ ոՁյօriէ/ օՒ մeՇeոէ քeօք/e էհrօսցհօսէ էհe wօr/մ, iո Տ6ոմiոց օսr Շօոմօl6ոՇ6Տ էօ էհe ցօՄerոոeոէ Ձոմ էհe քeօք/e օՒ /ոeriՇՁ. Լհ6/ ar6 օսr ՒrieոմՏ Ձոմ Ձ//ieՏ. Մe էհe ՑriէiՏհ ar6 Ձ քeօք/e էհՁէ ՏէՁոմ Ե/ ՕսՒ ՒrieոմՏ iո էiո6 օք ո66մ, էrial aոմ էraց6մ/, aոմ 1e մօ Տօ wiէհօսէ հeՏiէՁէiօո ոօw. (Լօո/ 8lair “Տէaէ6ո6ոէ էօ Քarliaո6ոէ iո Թ6ՏքօոՏ6 էօ Լ6rrօriՏէ ՃէէaՇkՏ iո էհ6 ՍՏ”, 14 Տ6քէ6ոԵ6r 2001)

ԱՄՆ-ի մերձավոր դաշնակից Մեծ Բրիտանիայի ն Հյուսիսային Իռլանդիայի Միացյալ Թագավորության վարչապետի խոսքը վերոհիշյալ ողμերգության առնչությամμ նույնպես ազդեցիկ է խոսողական-կատարողական ուժի տեսանկյունից: ԱՄՆ-ի μարեկամներ իրենց համարող մի շարք պետությունների քաղաքական ղեկավարների մխիթարական ու միաժամանակ դատապարտող ուղերձները նույնպես սատարում են ընդհանուր, արդեն համաշխարհային մենք-ի գաղափաւ-եւնույթի ստեղծմանը ն օμյեկտիվ իրականության մեջ դրա մարմնավորմանը: 7errօriՏէՏ aէէaՇk6մ a Տ/ոԵօl օք Ճո6riՇaո քrօՏք6riէ/. Լհ6/ մiմ ոօէ էօսՇհ iէՏ ՏօսrՇ6. /ոeriՇՁ iՏ ՏսՇՇ6ՏՏքսl Ե6ՇaսՏ6 օք էհ6 հarմ wօrk, aոմ Շr6aէiviէ/, aոմ 6ոէ6rքriՏ6 օՒ ՕսՒ քeօք/e. Լհ6Տ6 w6r6 էհ6 էrս6 Տէr6ոցէհՏ օք օսr 6Շօոօո/ Ե6քօr6 Տ6քէ6ոԵ6r 11, aոմ էհ6/ ar6 օսr Տէr6ոցէհՏ էօմa/. (Շ6օrց6 8սՏհ “Ճմմr6ՏՏ էօ a Սօiոէ Տ6ՏՏiօո օք Շօոցr6ՏՏ Բօllօwiոց 9/11 ՃէէaՇkՏ”, 20 Տ6քէ6ոԵ6r 2001) Մ6 will ոak6 ոօ մiՏէiոՇէiօո Ե6էw66ո էհe էerrօriՏէՏ wհօ Շօոոiէէeմ էհeՏe ՁՇէՏ Ձոմ էհօՏe wհօ հՁrԵօr էհeո. (Շ6օrց6 8սՏհ “9/11 Ճմմr6ՏՏ էօ էհ6 Naէiօո”, 11 Տ6քէ6ոԵ6r 2001) Լհ6 օԵյ6Շէiv6 will Ե6 էօ Եriոց էօ aՇՇօսոէ էհօՏe wհօ հՁՄe օrցՁոiՏeմ, Ձiմeմ, ՁԵeէէeմ Ձոմ iոՇiէeմ էհiՏ ՁՇէ օՒ iոՒՁո/: aոմ էհօՏe էհՁէ հՁrԵօսr օr հe/ք էհeո հՁՄe Ձ ՇհօiՇe: 6iէհ6r էօ Շ6aՏ6 էհ6ir քrօէ6Շէiօո օք օսr 6ո6ոi6Տ: օr Ե6 էr6aէ6մ aՏ Ձո eոeո/ էհeոselves. (Լօո/ 8lair “Տէaէ6ո6ոէ էօ Քarliaո6ոէ iո Թ6ՏքօոՏ6 էօ Լ6rrօriՏէ ՃէէaՇkՏ iո էհ6 ՍՏ”, 14 Տ6քէ6ոԵ6r 2001) Մ6 մօ ոօէ kոօw /6է էհ6 6xaՇէ օriցiո օք էհiՏ eՄi/. 8սէ, iք, aՏ aքք6arՏ lik6l/, iէ iՏ Տօ-Շall6մ |ՏlaոiՇ քսոմaո6ոէaliՏէՏ, Խ6 kոօw էհ6/ մօ ոօէ Տք6ak օr aՇէ քօr էհe ՄՁՏէ ոՁյօriէ/ օՒ մeՇeոէ /ՁwՁԵiմiոց ԽսՏ/iոՏ էհrօսցհօսէ էհe wօr/մ. | Տa/ էօ ՕսՒ /rՁԵ Ձոմ ԽսՏ/iո ՒrieոմՏ: ոeiէհer /օս ոօr |Տlaո iՏ r6ՏքօոՏiԵl6 քօr էհiՏ: օո էհ6 Շօոէrar/, 1e kոօw յՕս ՏհՁre ՕսՒ ՏհօՇk Ձէ էհiՏ էerrօriՏո: aոմ Խ6 aՏk /օս ՁՏ ՒrieոմՏ էօ ոՁke Շօոոօո ՇՁսՏe wiէհ սs iո մeՒeՁէiոց էհiՏ ԵՁrԵՁriՏո էհՁէ iՏ էօէՁ/// Ւօreiցո էօ էհe էrսe Տքiriէ Ձոմ

էeՁՇհiոցՏ օՒ /Տ/Ձո. (Լօո/ 8lair “Տէaէ6ո6ոէ էօ Քarliaո6ոէ iո Թ6ՏքօոՏ6 էօ Լ6rrօriՏէ ՃէէaՇkՏ iո էհ6 ՍՏ”, 14 Տ6քէ6ոԵ6r 2001) Տօ Խ6 ո66մ էօ lօօk օոՇ6 ոօr6: ոՁէiօոՁ/// Ձոմ iոէerոՁէiօոՁ/// aէ 6xէraմiէiօո lawՏ, aոմ էհ6 ո6ՇհaոiՏոՏ քօr iոէerոՁէiօոՁ/ յսՏէiՇe: aէ հօw էհeՏe էerrօriՏէ ցrօսքՏ ar6 քiոaոՇ6մ aոմ էհ6ir ոօո6/ laսոմ6r6մ: aոմ էհ6 liոkՏ Ե6էw66ո է6rrօr aոմ Շriո6 aոմ Խ6 ո66մ էօ քraո6 a r6ՏքօոՏ6 էհaէ will wօrk, aոմ հօlմ iոէerոՁէiօոՁ///. (Լօո/ 8lair “Տէaէ6ո6ոէ էօ Քarliaո6ոէ iո Թ6ՏքօոՏ6 էօ Լ6rrօriՏէ ՃէէaՇkՏ iո էհ6 ՍՏ”, 14 Տ6քէ6ոԵ6r 2001) Այսպիսով` Սեոտեմμեւի 11 երնույթի շուրջ վերաձնավորվում են միջազգային հանրությունը/համայնքը ն նրա ինքնությունը, ու աշխարհը կրկին վերաձնվում է մենք-ի ն նւանք-ի, որտեղ հակադրության առաջին անդամն Ամերիկայի միացյալ նահանգներն է իր դաշնակիցների ն μարեկամների հետ, որոնք պայքարում են հանուն համաշխարհային ժողովրդավարության ն, հետնաμար, μարօրության, իսկ մյուսը` ոչ միայն ահաμեկիչների խումμը, այլ նան նրանց աջակիցները` ուղղակի թե անուղղակի, այսինքն` μոլոր նրանք, ովքեր դուրս են մնում կամ չեն մտնում վերոհիշյալ մենք-ի մեջ: | aՏk /օս էօ սքհօlմ էհ6 valս6Տ օք Ճո6riՇa, aոմ r6ո6ոԵ6r wհ/ Տօ ոaո/ հav6 Շօո6 հ6r6. Մ6 ar6 iո Ձ Ւiցհէ Ւօr ՕսՒ քriոՇiք/eՏ, aոմ օսr քirՏէ r6ՏքօոՏiԵiliէ/ iՏ էօ liv6 Ե/ էհ6ո. (Շ6օrց6 8սՏհ “Ճմմr6ՏՏ էօ a Սօiոէ Տ6ՏՏiօո օք Շօոցr6ՏՏ Բօllօwiոց 9/11 ՃէէaՇkՏ”, 20 Տ6քէ6ոԵ6r 2001) Մe Ձre մeոօՇrՁէiՇ. 1հeյ Ձre ոօէ. Մe հՁՄe reՏքeՇէ Ւօr հսոՁո /iՒe. 1հeյ մօ ոօէ. Մe հօ/մ eՏՏeոէiՁ/// /iԵerՁ/ ՄՁ/սeՏ. 1հeյ մօ ոօէ. (Լօո/ 8lair “Տէaէ6ո6ոէ էօ Քarliaո6ոէ iո Թ6ՏքօոՏ6 էօ Լ6rrօriՏէ ՃէէaՇkՏ iո էհ6 ՍՏ”, 14 Տ6քէ6ոԵ6r 2001) ՇiՄi/ /iԵerէieՏ Ձre Ձ ՄiէՁ/ քՁrէ օՒ ՕսՒ Շօսոէr/, Ձոմ օՒ ՕսՒ wօr/մ. (Լօո/ 8lair “Տէaէ6ո6ոէ էօ Քarliaո6ոէ iո Թ6ՏքօոՏ6 էօ Լ6rrօriՏէ ՃէէaՇkՏ iո էհ6 ՍՏ”, 14 Տ6քէ6ոԵ6r 2001) Լ6rrօriՏո հaՏ էak6ո օո a ո6w aոմ քriցհէ6ոiոց aՏք6Շէ.

7հe քeօք/e քerքeէrՁէiոց iէ w6ar էհ6 սlէiոaէ6 Եaմց6 օք էհ6 ՒՁոՁէiՇ: էհ6/ ar6 քr6քar6մ էօ Շօոոiէ ՏսiՇiմ6 iո քսrՏսiէ օք էհeiՒ Եe/ieՒՏ. OսՒ Եe/ieՒՏ Ձre էհe Մer/ օքքօՏiէe օՒ էհe ՒՁոՁէiՇՏ. Մe Եe/ieՄe iո reՁՏօո, մeոօՇrՁՇ/ Ձոմ էօ/erՁոՇe. 7հeՏe Եe/ieՒՏ Ձre էհe ՒօսոմՁէiօոՏ օՒ ՕսՒ ՇiՄi/iՏeմ wօr/մ. Լհ6/ ar6 6ոմսriոց, էհ6/ հav6 Տ6rv6մ սՏ w6ll aոմ aՏ հiՏէօr/ հaՏ Տհօwո Խ6 հav6 Ե66ո քr6քar6մ էօ քiցհէ, wհ6ո ո6Շ6ՏՏar/ էօ մ6ք6ոմ էհ6ո. 8սէ էհe ՒՁոՁէiՇՏ Տհօսlմ kոօw: Խ6 հօlմ էհeՏe Եe/ieՒՏ 6v6r/ Եiէ aՏ Տէrօոցl/ aՏ էհ6/ հօlմ էհ6irՏ. հօw iՏ էհe էiոe էօ Տհօw iէ. (Լօո/ 8lair “Տէaէ6ո6ոէ էօ Քarliaո6ոէ iո Թ6ՏքօոՏ6 էօ Լ6rrօriՏէ ՃէէaՇkՏ iո էհ6 ՍՏ”, 14 Տ6քէ6ոԵ6r 2001) Կարելի է նկատել, որ ելույթներում μավական առատորեն են կիրառված անձնական դերանունները` հատկապես առաջին դեմքի հոգնակի թվի ինկլուզիվ w6-ն, որը հաճախ ընդհանոււ մենք-ն է ն մեր օրինակների դեպքում վերաμերում է ողջ քաղաքակիրթ աշխարհին, ինչպես նան հռետուական մենք-ը, որ ներառում է ողջ ազգը, ում դիմում կամ ում անունից խոսում է քաղաքական գործիչը: Ակնհայտ է, որ հռետորները իրենց հասցեատեր-լսարանի ճանաչողության ն զգացմունքների մեջ փոփոխություն առաջացնելու միտում ունեն, իսկ Միացյալ Նահանգների նախագահի ն Միացյալ Թագավորության վարչապետի խոսքում նան հղում ն մղում կա դեպի գործողություն: Մենք-ի միջոցով ԱՄՆ-ի նախագահը նան վերահավաստում է իր պետության առաջամարտիկ դերն աշխարհում ամենայն լավն ու μարին պաշտպանելու ն տարածելու գործում: Նման միտք արտահայտվում է նան ՀՀ Արտաքին գործերի նախարար Վ. Օսկանյանի խոսքում: Բավական ուշագրավ է Թ. Բլեըրի ելույթը զգացմունքային լարվածության տպավորությամμ, որը մեծ չափով իրացվում է մենք-ի ն նւանք-ի խտացված հակադրության միջոցով: Վարչապետի խոսքն այնքան վառ է ու արտահայտիչ, որ իր լսարանի մոտ կարող է առաջացնել որոշակի մտածողական կաղապար` մտքերի կամ ապրումների մտածական համա129

տեքստը սահմանող մտային, հոգեկան, ճանաչողական ֆրեյմ |Чернявская 2006:21): Այն իր մեջ ներառում է իրականության ընկալումն ու գնահատումը: Լեզվական հատուկ դրսնորումների` խոսքային կաղապարների միջոցով հնարավոր է դառնում արտահայտել ապրումներ, դեպքերի զգացողություններ ն մարդկանց մոտ առաջացնել համապատասխան մտային պատկերումներ, որոնք սովորաμար ձեռք են μերվում իրական կենսափորձով: Այստեղից հետնում է, որ կարելի է հասնել լսարանի ցանկալի ընկալմանն ու եզրակացությանը լեզվական հմուտ ն տեղին մանիպուլացման միջոցով: Պերսուազիվ հաղորդակցումը կարելի է դիտարկել նան այս տեսանկյունից2: Ընդհանրականություն կերտող մենք-ի խոսքային-հաղորդակցական հնարի օգնությամμ Սեպտեմμերի 11-ը ներկայացվում է համաշխարհային ընկալմամμ, ն ստեղծվում է համաշխարհային աղետի հասկացությունը` μեկումնային նոր ժամանակի աշխարհի համար: Լհ6 քօՏէ-Շօlմ Մar 6ra, wհiՇհ Ե6ցaո wiէհ էհ6 ՇօllaքՏ6 օք էհ6 Տօvi6է Սոiօո alոօՏէ 12 /6arՏ aցօ, 6ոմ6մ aԵrսքէl/ օո էհ6 Տսոո/, Շl6ar ոօrոiոց օք Տ6քէ6ոԵ6r 11, 2001. |ո aո iոՏէaոէ, Շօօrմiոaէ6մ է6rrօriՏէ aէէaՇkՏ էraոՏքօrո6մ էհ6 iոէ6rոaէiօոal Տ6Շսriէ/ 6ոvirօոո6ոէ aոմ մiՇէaէ6մ a ո6w “ցraոմ Տէraէ6ց/” քօr էհ6 Սոiէ6մ Տէaէ6Տ. /ԹօԵerէ մ. ԼieԵer, ՔrօՒeՏՏօr օՒ ՕօՄerոոeոէ Ձոմ Fօreiցո ՏerՄiՇe, Օeօrցeէօwո ՍոiՄerՏiէ/, ՄՁՏհiոցէօո, Զ.Շ., 2002:5/ Ահաμեկչական գործողությունները ն դրանց դեմ պայքարն այնքան մեծ ընդգրկում են ստացել մեր օրերում, որ վերաճել են մի տեսակ համաՇխաւհային ոատեւազմի (ց/օԵՁ/ wՁr օո էerrօr), մի պատերազմ, որն աշխարհի մարդկանց կրկին վերաμաշխում է ճակատի այս ու այն կողմերում` սկզμում մարդկային գիտակցության մեջ ինքնության ձնավորման միջոցով, այնուհետն մարդկային համայնքի օμյեկտիվ իրականության մեջ:

Այսպիսով, քննարկված դերանուններն ունեն հստակ գործառական ուղղվածություն: Դրանք կատարում են քաղաքական խոսույթի գործառական ոճին μնորոշ հիմնարար գործառույթները` փոխանցում են տեղեկատվություն ու իրականացնում ներգործում: Դրանց միջոցով արտացոլվում, վերաձնակերպվում, անդրադարձվում է հին աշխարհի անընդհատ թարմացվող պատկերը: Քաղաքական փոխազդեցության միջավայրում առավել ընդգծվում են այս լեզվական միավորների ընդհանրացնող ն μաժանարար իմաստային առանձնահատկությունները ն ծառայեցվում քաղաքական հասցեագրողի նախանշած ճանաչողական նպատակադրության կենսագործմանը: Քաղաքական ելույթը, լինելով քաղաքական հռետորիկայի վառ ն թերնս ամենաընդգրկուն դրսնորումը, ներկայանում է լեզվական ճկուն իրացումներով ն հզոր պոտենցիալ ունի արտալեզվական առաջադրանքի հաջող իրականացման համար:

Ծանոթագրություն 1. Այս տեսանկյունից պերսուազիվ հաղորդակցման խնդիրներն ակտիվ քննության են ենթարկվում նյարդալեզվաμանական ծրագրավորման շրջանակում: Նյարդալեզվաμանական ծրագրավորումը հաղորդակցական մոդել է, որը ստեղծվել է Ռիչարդ Բենդլերի ու Ջոն Գրինդերի կողմից 1970-ական թթ. ն զμաղվում է միջանձնային արդյունավետ հաղորդակցման խնդիրներով: Հաղորդակցման այս մոդելի ուսումնասիրության ն գործնական կիրառության շրջանակում են վարքային հաջող շաμլոնների ու դրանց հիմքում ընկած սուμյեկտիվ փորձառության (հատկապես մտային շաμլոնների) փոխհարաμերության, մտային ու հուզական վարքի շաμլոնների փոփոխության, ինքնագիտակցության, անհատի ձնավորման, արագ ուսուցման խնդիրները: Այս մեթոդիկան միտված է մարդկանց օգնել կյանքն առավել լիակատար վայելելու: Նյարդալեզվաμանական ծրագրավորում անվանումն արտացոլում է հետնյալ հենքային գաղափարները` մարդկային վարքի նյարդաμանական ծագումը, լեզվի կիրառությունը մտքերն ու վարքը կարգավորելու նպատակով, ինչն անհրաժեշտ է մարդկային հասարակության մեջ հաղորդակցման համար, ն այն միջոցները կամ եղանակները, որոնցով մարդը կազմակերպում է իր մտքերն ու գործողությունները ծրագրավորված արդյունքը ստանալու համար |Матевосян 2004):

3.3. Լեզվաոճական արտահայտãամիջոցների` կրկնության, աստիճանավորման ն զուգահեռականության պերսուազիվ դերը քաղաքական ելույթի համատեքստում Քաղաքական ելույթը, որը քաղաքական խոսույթի առավել համապարփակ դրսնորումներից է, միաժամանակ հռետորական արվեստի դրսնորման դասական օրինակ է, ն կարելի է ուսումնասիրել նան դրա տրամադրած հասկացական հենքի վրա: Ըստ Արիստոտելի` հռետորական արվեստը ն գիտությունը յուրաքանչյուր կոնկրետ դեպքում համոզման հնարավոր միջոցները տեսնելու ունակությունն է |ՃriՏէօէl6 8օօk | Շհaքէ6r 2): Հռետորական արվեստն ունի երեք μաժին, որոնք ուսումնասիրում են էթոսը, պաթոսը ն լոգոսը համապատասխանաμար: էթոսը խոսողի ունակությունն է ցուցադրելու այնպիսի անձնական կերպար, որն արժանահավատ կդարձնի խոսքը: Պաթոսը խոսողի կողմից իր ունկնդիրների մեջ զգացմունքներ արթնացնելու ունակությունն է: Լոգոսը խոսողի ունակությունն է ճշմարտությունը կամ հավանական ճշմարտությունն ապացուցելու համոզիչ փաստարկների միջոցով: Համոզման հիմնական փաստարկներն են օրինակը ն էնթիմեմը: Համոզում տեղի է ունենում, երμ մարդուն կարողանում ես հավաստիացնել` ինչ-որ μան ի ցույց դնելով: Հռետորի ներկայացրածն էնթիմեմն է, որն ընդհանուր առմամμ համոզման ձներից ամենաարդյունավետն է: Կարելի է ասել, որ էնթիմեմը սիլլոգիզմի տեսակ է, իսկ սիլլոգիզմն իր հերթին տրամաμանական փաստարկ է, որի դեպքում մի դրույթը` եզրակացությունը, μխում է երկու այլ որոշակի ձն ունեցող նախադրույթներից: Ինչպես Արիստոտելն է ասել, էնթիմեմը հռետորական համոզման սուμստանցն է: Քաղաքական հռետորիկան կոչ է, համոզում, որպես կանոն ուղղված է ապագային ն արդյունքում հաստատում կամ հերքում է առաջարկվող գործողության նպատակահարմարությունը: Քաղաքական խոսքն իր ամμողջության մեջ այս կամ այն գործողությունն անելու կամ չանելու կոչ է: Հռետորական արվեստի գործառույթը համոզման մեջ ոչ թե պարզապես հաջողության հասնելն է, այլն կոնկրետ դեպքի հանգամանքների ներքո այդ հաջողությանը հնարավորինս մոտենալու միջոցներ հայտնաμերելը |ՃriՏէօէl6

8օօk | Շհaքէ6r 1), ինչն ավելի իրատեսական է կոնկրետ խոսքային իրադրության պարագայում: Խոսքի միջոցով համոզումն իր էությամμ եռաչափ է: Քաղաքական հռետորիկայի հաջողությունը պայմանավորված է դրանում ներգրավված երեք գործոններով` հռետորը, լսարանը ն խոսքային ձնավորում ստացած հաղորդվող նյութը, որոնք գտնվում են էթոսի, պաթոսի ու լոգոսի ուսումնասիրության տիրույթներում համապատասխանաμար: Հռետորի անհատական ն/կամ հանրային կերպարը, որ կարելի է նան ինքնություն անվանել, շատ ավելի մեծ կարնորություն ունի, քան կարող է թվալ առաջին հայացքից: Նույն μառերը կարող են արտասանվել տարμեր մարդկանց կողմից, սակայն միայն հմուտ հռետորը կարող է դրանք արժանահավատ դարձնել: Մյուս կողմից էլ` մարդիկ հակված են հռետորին հավատալ, եթե նրա կերպարը դրական է ն ընդունելի իրենց համար: Սրան կարելի է հասնել խոսքային-հաղորդակցական ճիշտ ռազմավարության շնորհիվ: Հռետորի լսարանը մեծ դերակատարում ունի նպատակային խոսքի ելքի հարցում: Համոզման կարելի է հանգել լսարանի միջոցով` որոշակի մտավիճակի ն/կամ հուզավիճակի մեջ դնելով նրան: Սա նույնպես որոշակի խոսքային դրսնորման արդյունք է: Այս եռաչափ մոդելի մյուս` μուն խոսքային կողմը թերնս ամենաμացահայտ ներգրավվածությունն ունի համոզման գործընթացում: Գործի են դրվում տեղին փաստարկներ ճշմարտությունը կամ հավանական ճշմարտությունն ապացուցելու համար: Այսպիսով, հռետորը պետք է տիրապետի երեք հիմնական հմտությունների` տրամաμանորեն դատել, հասկանալ մարդկային μնույթն իր տարμեր դրսնորումներում ն հասկանալ մարդկային զգացմունքները, ինչը ենթադրում է վերջիններիս հստակ տարμերակում, հարուցման պատճառների ն ձների գիտակցում |հմմտ. ՃriՏէօէl6 8օօk 1 Շհaքէ6r 2): Շատ կարնոր է, որ հռետորը լավ պատկերացնի, թե ինչ լսարանի հետ գործ ունի, քանի որ այն է ի վերջո որոշում հռետորական խոսքի` օրինակ, քաղաքական ելույթի առարկան ու հաջողությունը: Քաղաքական ելույթը կամ պնդումը համոզիչ է, եթե այն համոզում է տվյալ հանրույթին, այսինքն` հասցեատեր-լսարանին: Հետնաμար, խոսքի ոճը,

կառուցվածքը, փաստարկների տեսակները, մի խոսքով` էթոսի, պաթոսի ն լոգոսի համամասնությունը կամ հավասարակշռությունն ուղղակիորեն կախված են կոնկրետ լսարանից: Հիմնական փաստարկները, ինչպես վերն արդեն նշվել է, օրինակը ն էնթիմեմն են: Օրինակը կարող է լինել պատմական դեպք կամ մտացածին զուգահեռ: էնթիմեմը հռետորական սիլլոգիզմն է, որի նախադրույթները հավանականություններն ու նշաններն են: Ուժեղ էնթիմեմ, հետնաμար ուժեղ փաստարկում կառուցելու համար անհրաժեշտ է ունենալ որքան հնարավոր է շատ փաստեր ոչ միայն տվյալ տիպի իրավիճակի, այլն կոնկրետ դեպքի վերաμերյալ: Լինում է էնթիմեմի երկու տեսակ` մեկը նախադրույթը հաստատում է, մյուսը` հերքում: Ապացուցող էնթիմեմը կառուցվում է համատեղելի, իսկ հերքողը` անհամատեղելի նախադրույթների համակցմամμ: Մեկ այլ կարնոր հասկացություն է մաքսիմը (ոaxiո), որն էնթիմեմի մաս է կազմում: Այն կոնկրետ փաստ չէ, այլ ընդհանուր μնույթի ասույթ ն վերաμերում է միայն գործնական հարցերի: Մաքսիմը, ընդհանուր առմամμ, էնթիմեմի նախադրույթ կամ մտահանգում է` փաստարկի մնացած մասից առանձին վերցրած: Եթե մաքսիմին ավելացվում է պատճառը կամ μացատրությունը, ստեղծվում է էնթիմեմը: Ինքնին մաքսիմը կարող է ունենալ կամ չունենալ լրացում: Սակայն, եթե այն հակասական կամ վիճահարույց է, ապացույց է հարկավոր: Եթե այն հակասական չէ, μայցնայնպես ակնհայտ չէ դրա ճշմարտացիությունը, ապա պետք է ավելացվի պատճառը հնարավորինս համառոտ կերպով: Այս դեպքում հարմար են հակիրճ ն առեղծվածային առածները: Ժամանակակից քաղաքական հռետորիկայում դրանք հաճախ դրսնորվում են հայտնի մարդկանց` թնավոր խոսք դարձած արտահայտությունների կամ դրանց վերահամատեքստայնացման ձնով: Եթե մաքսիմը չի պարունակում հակասական որնէ μան կամ համընդհանուր ճշմարտություն է, լրացում չի պահանջվում: Լավագույն են համարվում այն մաքսիմները, որոնցում արտահայտված կարծիքի պատճառը պարզ կերպով է ներկայացված: Այս տիպի մաքսիմներն էնթիմեմի մաս չեն կազմում |ՃriՏէօէl6 8օօk || Շհaքէ6rՏ 2022):

Փաստարկները կառուցվում են խոսքային-հաղորդակցական մշակված ռազմավարության համաձայն ն որոշակի լեզվական միջոցների մարտավարական համակցությամμ, իսկ լեզվական միջոցները μազմազան են ու μազմաթիվ ն ներկայացնում են լեզվական համակարգի տարμեր հայեցակերպեր` հնչույթաμանություն, ձնաμանություն, μառագիտություն, շարահյուսություն, տեքստաμանություն: Աշխատանքի այս մասում փորձ է արվում վերլուծելու լեզվի արտահայտչական այնպիսի միջոցներ, խոսքաստեղծման գործընթացում նան հռետորական հնարներ, ինչպիսիք են կրկնությունը, աստիճանավորումը ն զուգահեռականությունը |Ջրμաշյան, Մախչանյան 1980, Եզեկյան 2003, Պողոսյան 1991, ՇaՏքar/aո, Խaէ6vօՏ/aո 2008, Բiցսr6Տ օք Թ6ք6էiէiօո հէէք://rհ6էօriՇ.Ե/ս.6մս/Բiցսr6Տ/ՇrօսքiոցՏ/օք%20Թ6ք6էiէiօո.հէո, Թհ6էօriՇ հէէք://www.մiքlօոaՇ/.6մս/Լaոցսaց6/Թհ6էօriՇ/մ6քaսlէ.հէո), ն մեկնաμանելու դրանց դերը ժամանակակից քաղաքական ելույթում |Բաղդասարյան 2010): Ուշագրավ է այն փաստը, որ այս լեզվախոսքային արտահայտչական միջոցները հաճախ միասին են կիրառվում ն հռետորի տեխնիկական զինանոցի մի ծանրակշիռ մասն են կազմում: Կրկնությունը լեզվի ոճական, շարահյուսական այնպիսի արտահայտչական միջոց է, որը շեշտում է խոսքը` ընդգծելով տրամաμանականը ն խորացնելով հուզականը: Համապատասխանաμար առավել համոզիչ է դառնում փաստարկումը ն առավել տպավորիչ` ներազդումը: Կրկնությունն ունկնդրի ուշադրությունը պարμերաμար հրավիրում է խոսքի առանցքային μառերին, արտահայտություններին, գաղափարներին: Այս արտահայտչամիջոցն ունի μազմաթիվ հնչյունական, μառաձնաμանական, շարահյուսական տեսակներ: Ինչպես նան գոյություն ունեն գաղափարի կրկնության մի շարք դրսնորումներ: Աստիճանավորումը ոճական հնար է, որն ապահովում է մտքի, երնույթի, նկարագրության, գործողության աստիճանական զարգացում, առաջ է μերում հասցեատեր-լսարանի շրջանում հուզական լարվածություն: Նշված հնարը μառերի, արտահայտությունների, նախադասությունների այնպիսի հաջորդական դասավորություն է, որը հանգեցնում է իմաստի, հույզի

ուժեղացման (μարձրացող աստիճանավորում) կամ թուլացման (իջնող աստիճանավորում): Ստեղծվում է համակարգված առաջընթացի կամ հետընթացի պատկեր: Զուգահեռականությունը երկու կամ ավելի երնույթների զուգադրություն է դրանց նմանությունը կամ տարμերությունը ներակա կերպով ընդգծելու նպատակով: Զուգահեռականությունը հավասարակշռության տրամաμանությամμ գործող հռետորական հնար է: Քաղաքական խոսույթում դրա հիմնական դրսնորումներն են թեմատիկ զուգահեռականությունը (զուգադրվում են μովանդակությամμ նման երնույթներ), ժխտական զուգահեռականությունը (երնույթների նույնության μացասումով իսկ ակնարկվում է դրանց նմանությունը) ն, իհարկե, շարահյուսական զուգահեռականությունը կամ զուգահեռ կառույցները (նման սխեմաներով ներկայացված շարահյուսական շարույթներ): Վերոհիշյալ հնարը մի քանի անգամ ավելացնում է խոսքի պատկերավորությունը, ասելիքն ավելի դյուրըմμռնելի, միտքն էլ ավելի խտացված, տպավորիչ ու հիշվող դարձնում: Քննարկվող լեզվախոսքային միջոցները/հռետորական հնարները քաղաքական խոսքում հաճախ փոխներթափանցված են դրսնորվում` մեկը մյուսի տպավորությունը խտացնելով ն ազդեցությունը սաստկացնելով: Լեզվական μարձր ճաշակի ն հմուտ մանիպուլացման առկայության պարագայում այս արտահայտչամիջոցները կարող են հիրավի անգնահատելի ծառայություն մատուցել ռազմավար հռետորին: Կրկնության, աստիճանավորման ն զուգահեռականության գործառությունը քաղաքական խոսքում. մի հաղթանակի ելույթի քննություն: Հռետորական խոսքը, որի ամենավառ դրսնորումներից է քաղաքական ելույթը, էությամμ նպատակաուղղված խոսքային գործունեություն է ն իր հիմքում ունի գործողության գաղափարը: Քաղաքական հռետորը իր հասցեատեր-լսարանին որպես կանոն մղում է գործողության` μացահայտ, թե ներակա կերպով: Նրա խոսքը միտված է գործողության: Կրկնությունը, աստիճանավորումն ու զուգահեռականությունը լեզվական մտածողության հզոր գործիքներ են ն կարող են միանգամայն արդյունավետ կիրառություն ստանալ

կոնկրետ սոցիալական ն խնդրո համատեքստում (այսպիսին է ըստ էության քաղաքական խոսույթը): Այս հռետորական հնարները մեծապես խթանում են նպատակային տեղեկատվության փոխանցումը ն լսարանի վրա ներազդումը: Սա հատկապես անհրաժեշտ է ազգի համար որոշիչ պահերին, ինչպես օրինակ` պատերազմ սկսելիս ն ավարտելիս, ճգնաժամային իրավիճակում կողմնորոշվելիս կամ էլ նոր նախագահ ընտրելիս: Իսկ եթե պատերազմի ն ճգնաժամի խնդիրները դրսնորվում են μացառիկ նախագահական ընտրությունների համատեքստում, խոսքի ուժն ու ազդեցությունն առավել քան երμնէ վճռորոշ են դառնում այլոց մտքերը վերահսկելու ն ձնավորելու գործում: Այս առումով չափազանց ուշագրավ է ԱՄՆ-ի նախագահ Բարաք Օμամայի հաղթանակի ելույթը, որով նա հանդես է եկել Չիկագոյի Գրանթ Փարքում, Իլինոյս, 2008 թ. նոյեմμերի 4-ին` ԱՄՆ-ի նախագահական ընտրությունների օրվա գիշերը: /Ւ էհ6r6 iՏ aո/օո6 օսէ էհ6r6 Խհօ Տէill մօսԵէՏ էհՅէ Ճո6riՇՅ iՏ Յ քlՅՇ6 Խհ6r6 Յll էհiոցՏ Յr6 քօՏՏiԵl6: Խհօ Տէill Խօոմ6rՏ iք էհ6 մr6Յո օք օսr քօսոմ6rՏ iՏ Յliv6 iո օսr էiո6: Խհօ Տէill զս6ՏէiօոՏ էհ6 քօԽ6r օք օսr մ6ոօՇrՅՇ/, էօոiցհէ iՏ /օսr ՅոՏԽ6r. Սրընթաց, առանց նախաμանի` եթե (/f) պայմանով ու պաթոսով սկսվում է Բարաք Օμամայի ելույթը: Եվ անմիջապես առաջին հռետորական եռաստիճան կրկնությունը: Սա, իհարկե, պարզապես wհօ կամ Տէ/// առանձին վերցրած μառերի կրկնություն չէ, այլ երկրորդական նախադասության կառուցվածքի (շարահյուսական) կրկնություն է: Սա wհօ մօսԵէՏ, wհօ wօոմerՏ, wհօ զսeՏէiօոՏ ստորոգումային հիմքի կրկնությունն է, որն ավելի է ուժգնանում Տէi//-ի համընթաց կրկնությամμ: Այս համատեքստում մօսԵէ, wօոմer, զսeՏէiօո μայերը գործում են որպես իրադրային իմաստային համարժեքներ. փաստորեն, դրանց արտահայտած իմաստը նույնպես կրկնվում է երեք անգամ: Նույնիսկ դա էլ չէ ամենաէականը. սա ամերիկյան գաղափարախոսության հենքային մտային պատկերումի կրկնություն է: /ոeriՇՁ iՏ Ձ

ք/ՁՇe wհere Ձ// էհiոցՏ Ձre քօՏՏiԵ/e, էհe մreՁո օՒ օսr ՒօսոմerՏ iՏ Ձ/iՄe iո օսr էiոe, էհe քօwer օՒ օսr մeոօՇrՁՇ/ պնդում-հաղորդումները նմանատիպ շարահյուսական կաղապարների մեջ են դրվել ողջ ասույթի μովանդակությունը շեշտելու ն խոսողականկատարողական ուժը մեծացնելու համար: Այս ասույթը կառուցված է երկու տիպի հռետորական հնարների` կրկնության (առաջինը` նույն μառի կամ արտահայտության կրկնություն հաջորդական նախադասությունների սկզμում, երկրորդը` նման գաղափար արտահայտող տարμեր μայերի կրկնություն հաջորդական նախադասություններում) ն զուգահեռ կառույցների համակցությամμ: Ընդ որում` առաջին կրկնությունը μառի, արտահայտության կամ նախադասության կրկնության տարատեսակ է, իսկ երկրորդը` գաղափարի: Քննարկվող ասույթն ավարտվում է էօոiցհէ iՏ /օսr ՁոՏwer հաղորդմամμ, որն իր արձագանքն է գտնում հաջորդ երեք պարμերություններում ն դրանք խոսքի այս համատեքստ ներմուծող iէ'Տ էհe ՁոՏwer արտահայտության եռակի կրկնության մեջ: Ի դեպ, գաղափարական մեծ μեռնվածություն ունեցող էօոiցհէ iՏ /օսr ՁոՏwer/iէ'Տ էհe ՁոՏwer արտահայտությունն ուսումնասիրվող ելույթի առաջին առանցքային հասկացույթն է: |է’Տ էհ6 ՅոՏԽ6r էօlմ Ե/ liո6Տ էհՅէ Տէr6էՇհ6մ Յrօսոմ ՏՇհօօlՏ Յոմ ՇհսrՇհ6Տ iո ոսոԵ6rՏ էհiՏ ոՅէiօո հՅՏ ո6v6r Տ66ո: Ե/ ք6օքl6 Խհօ ԽՅiէ6մ էհr66 հօսrՏ Յոմ քօսr հօսrՏ, ոaո/ քօr էհ6 v6r/ քirՏէ էiո6 iո էհ6ir liv6Տ, Ե6ՇaսՏ6 էհ6/ Ե6li6v6մ էհaէ էհiՏ էiո6 ոսՏէ Ե6 մiքք6r6ոէ: էհaէ էհ6ir vօiՇ6 Շօսlմ Ե6 էհaէ մiքք6r6ոՇ6. |է'Տ էհ6 ՅոՏԽ6r Տքօk6ո Ե/ /օսոց Յոմ օlմ, riՇհ Յոմ քօօr, Ծ6ոօՇrՅէ Յոմ Թ6քսԵliՇՅո, ԵlՅՇk, Խհiէ6, ԼՅէiոօ, ՃՏiՅո, ԱՅէiv6 Ճո6riՇՅո, ցՅ/, ՏէrՅiցհէ, մiՏՅԵl6մ Յոմ ոօէ մiՏՅԵl6մ /ոeriՇՁոՏ wհօ Տeոէ Ձ ոeՏՏՁցe էօ էհe wօr/մ էհaէ Խ6 հՅv6 ո6v6r Ե66ո a Շօll6Շէiօո օք Թ6մ ՏէՅէ6Տ Յոմ 8lս6 ՏէՅէ6Տ: Խ6 Յr6, aոմ alwa/Տ Խill Ե6, էհ6 Սոiէ6մ ՏէՅէ6Տ օք Ճո6riՇՅ.

|է'Տ էհ6 ՅոՏԽ6r էհaէ l6մ էհօՏ6 wհօ հՁՄe Եeeո էօ/մ Ւօr Տօ /օոց Ե/ Տօ ոՁո/ էՕ Եe ՇյոiՇՁlի Ձոմ feՁՒfսlի Ձոմ մՕսԵէfսl օՒ wհՁէ we ՇՁո ՁՇհieՄe էօ քսէ էհeir հՁոմՏ օո էհe ՁrՇ օՒ հiՏէօr/ Ձոմ Եeոմ iէ օոՇe ոօre էօwՁrմ էհe հՕքe օՒ Ձ Եeէէer մՁ/. Ելույթի այս հատվածում տեսնում ենք երեք զուգահեռ ասույթներ: Զուգահեռականությունը ստեղծվում է ոչ միայն iէ'Տ էհe ՁոՏwer, այլ նան էօ/մ Ե//Տքօkeո Ե/ արտահայտությունների կրկնությամμ: Առաջին ասույթում գաղափարական հետաքրքրություն է ներկայացնում f/rՏէ է/ո6/էհ/Տ է/ո6 կրկնությունը (նույն գաղափարի կրկնություն այլ լեզվական ձնակերպմամμ), որում առաջարկվում է առաջին (ՒirՏէ) Հ այս (էհiՏ) μանաձնը, որն իր զարգացումն է ստանում առաջին, քանի որ տաւμեւ/այլ (մiՒՒereոէ), ն տաւμեւ/այլ, քանի որ փոփոխություն (ՇհՁոցe) ընդլայնված μանաձնում (ելույթի հետագա համատեքստում): Վերոհիշյալ միտքը հռետորը առաջ է տանում ողջ ելույթի ընթացքում: Առանձին հետաքրքրություն են ներկայացնում մiՒՒereոէ/մiՒՒereոՇe ն հՁՄe … Եeeո/Ձre/wi// Եe լեզվական միավորները: Իրարից ոչ հեռու` այս պարագայում մեկ նախադասության սահմաններում դիտարկվում է մiՒՒer-ի μառաձնաμանական, իսկ Եe-ի քերականական հարացույցի տարμեր միավորների կիրառություն, ըստ էության` նույն հասկացությունների կրկնություն: Այս երնույթը հռետորական կրկնության մեկ այլ տարատեսակ է: Նկատվում է նան we դերանվան կրկնություն: Ինչպես արդեն քննարկվել է այս աշխատանքում, նշված դերանունը կարնոր հասկացություն է քաղաքական խոսույթում, քանի որ հավաքական ինքնություն ստեղծելու մարտավարական միջոց է: Մe հՁՄe ոeՄer Եeeո, we Ձre, Ձոմ … wi// Ե6 կրկնվող լեզվական ձներով հռետորը խտացված, համապարփակ կերպով արտահայտում է ամերիկյան ազգի անցյալը, ներկան ու ապագան: Ինչ վերաμերում է մiՒՒereոէ ն մiՒՒereոՇe լեզվական միավորներին, պետք է ասել, որ դրանք հող են նախապատրաստում ելույթի հաջորդ առանցքային հասկացույթի` փոփոխության համար:

Երկրորդ ասույթում կա զուգահեռ կառույցների մի ամμողջ շարք` /օսոց Ձոմ օ/մ, riՇհ Ձոմ քօօr, ԶeոօՇrՁէ Ձոմ ԹeքսԵ/iՇՁո, մiՏՁԵ/eմ Ձոմ ոօէ մiՏՁԵ/eմ, Թeմ ՏէՁէeՏ Ձոմ Ց/սe ՏէՁէeՏ: Գրեթե ողջ ասույթը կառուցված է զուգահեռականության սկզμունքով, ինչը շատ տպավորիչ է դարձնում լսարանին փոխանցվող հաղորդագրությունը` տարμեր մարդիկ մեկ ամμողջություն են Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում: Այս միտքն իր գաղափարական ն հուզական կիզակետին է հասնում Ձ Շօ//eՇէiօո օՒ Թeմ ՏէՁէeՏ Ձոմ Ց/սe ՏէՁէeՏ փոխանունության2 ու էհe Սոiէeմ ՏէՁէeՏ օՒ /ոeriՇՁ պնդման հակադրության մեջ: 7հe Սոiէeմ ՏէՁէeՏ օՒ /ոeriՇՁ μառակապակցությունն այստեղ պարզապես երկրի անվանումը չէ, այլ պնդում, որը շեշտում է ամերիկյան ժողովրդի միասնականության գաղափարը: Ակնհայտ է, որ առկա է μառախաղի տպավորություն` ստեղծված ՏէՁէeՏ μառի կրկնությամμ (հարակից արտահայտություններում կամ նախադասություններում μառի կրկնություն հուզականություն ավելացնելու նպատակով): Երրորդ ասույթում դիտարկվում է Ձոմ համադասական շաղկապի կրկնություն (շաղկապի μազմակի կիրառություն), ինչն առանձնացնում ու շեշտում է կապակցվող լեզվական միավորները, արտահայտվող գաղափարները, ինչպես նան մատնանշում դրանց զուգադրելի կշիռն ու կարնորությունը արտալեզվական համատեքստում: |է'Տ Ե66ո a lօոց էiո6 Շօոiոց, Եսէ էօոiցհէ, Ե6ՇaսՏ6 օք wհaէ w6 մiմ օո էհiՏ մՅ/, iո էհiՏ 6l6Շէiօո, Յէ էհiՏ մ6քiոiոց ոօո6ոէ, ՇհՅոց6 հaՏ Շօո6 էօ Ճո6riՇa. Փոփոխությունը փրկությանը հավասարազոր հասկացություն էր ամերիկյան ժողովրդի համար տվյալ պահի համաշխարհային զարգացումների խճանկարում. ավելի քան ոչ միանշանակ քաղաքական ն օμյեկտիվորեն դժվար տնտեսական իրավիճակ, որում հայտնվել էր Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները: Համաշխարհային հսկան` ժողովրդավարության «փարոսը», իհարկե, սովոր չէր սրան` հատկապես հոգեμանական

առումով: Երկար սպասված փոփոխության հասկացությունն ու հիմքում ընկած համապատասխան երնույթը էլ ավելի հրատապ μնույթ են ընդունում, երμ, այսպես ասած, եռաստիճան կապով անմիջականորեն հարաμերվում են իրականության ներկա պահի հետ: Այս կապը ստեղծվում է հռետորական եռակի կրկնության, աստիճանավորման ն զուգահեռ կառույցների հմուտ մանիպուլացման միջոցով: 7հiՏ ցուցական դերանունը երեք անգամ կրկնվում է կից արտահայտություններում շեշտելու մՁ/, e/eՇէiօո, մeՒiոiոց ոօոeոէ լեզվական միավորները, որոնք տվյալ խոսքային ու քաղաքական համատեքստում ունեն նույն արտածվող գործաμանական նշանակությունը`3 օւ Հ ընտւություն Հ վճռուոՇ ոահ: Սակայն դրանք նույնական չեն ո՛չ իմաստային, ո՛չ էլ համատեքստում ձեռք μերած հուզարտահայտչական ընդգրկումով: Կրկնության յուրաքանչյուր հաջորդ դրսնորումն ավելի կոնկրետ է, կարնոր ն հուզականորեն ավելի ակտիվ. այսպիսով իրացվում է հռետորական աստիճանավորումը: Կրկնությունն ու աստիճանավորումը տեղ են գտել զուգահեռ կառույցներում, ինչն ավելի տպավորիչ է դարձնում ասույթը: Հարակից արտահայտություններում, մի կողմից, առկա է μառի` էհ/Տ ցուցական դերանվան հռետորական կրկնություն հուզական լարում ստեղծելու համար, իսկ մյուս կողմից` նույն գաղափարի` մՁ/ Հ e/eՇէiօո Հ մeՒiոiոց ոօոeոէ կրկնություն այլ μառային ն հուզարտահայտչական մատուցմամμ: Հաղթանակին` ընտրություններում ամերիկյան ժողովրդի արտահայտած կամքին ակնհայտ ոգնորությամμ արձագանքելուց հետո նորընտիր նախագահ Բարաք Օμաման ելույթում կտրուկ անցում է կատարում իր հակառակորդներին μարեկամական գնահատանքի խոսքեր ասելուն, իսկ հարազատներին ն թիմակիցներին շնորհակալություն հայտնելուն ու շնորհավորելուն: Սակայն նա, ում Բ. Օμաման համարում է իր ընտրարշավի հաջողության գրավականը ն հաղթանակի կերտողը, ամերիկյան ժողովուրդն է: |է ցr6w Տէr6ոցէհ քrօո էհ6 /օսոց ք6օքl6 Խհօ r6յ6Շէ6մ էհ6 ո/էհ օք էհ6ir ց6ո6rՅէiօո'Տ ՅքՅէհ/: Խհօ l6քէ էհ6ir հօո6Տ Յոմ

էհ6ir քՅոili6Տ քօr յօԵՏ էհՅէ օքք6r6մ liէէl6 քՅ/ Յոմ l6ՏՏ Տl66ք: քrօո էհ6 ոօէ-Տօ-/օսոց ք6օքl6 Խհօ ԵrՅv6մ էհ6 Եiէէ6r Շօlմ Յոմ ՏՇօrՇհiոց հ6Յէ էօ kոօՇk օո էհ6 մօօrՏ օք ք6rք6Շէ ՏէrՅոց6rՏ: քrօո էհ6 ոilliօոՏ օք Ճո6riՇՅոՏ Խհօ vօlսոէ66r6մ, Յոմ օrցՅոiz6մ, Յոմ քrօv6մ էհՅէ ոօr6 էհՅո էԽօ Շ6ոէսri6Տ lՅէ6r, Ձ ցՕveՒոոeոէ Օf էհe քeՕքleի Եյ էհe քeՕքle Ձոմ fՕՒ էհe քeՕքle հՅՏ ոօէ ք6riՏհ6մ քrօո էհiՏ ԷՅrէհ. Այս ասույթն ամμողջությամμ μաղկացած է երեք զուգահեռ կառույցներից: Դրանք արտահայտում են երեք գաղափարներ, որոնցից երրորդն առաջին երկուսի μովանդակային ընդլայնումն ու ընդհանրացումն է: Այստեղ գործ ունենք գաղափարական աստիճանավորման հետ, որի վերջին μաղկացուցիչ մասը` Ւrօո էհe ոi//iօոՏ օՒ /ոeriՇՁոՏ wհօ Մօ/սոէeereմ, Ձոմ օrցՁոiշeմ, Ձոմ քrօՄeմ էհՁէ ոօre էհՁո էwօ ՇeոէսrieՏ /Ձէer, Ձ ցօՄerոոeոէ օՒ էհe քeօք/e, Ե/ էհe քeօք/e Ձոմ Ւօr էհe քeօք/e հՁՏ ոօէ քeriՏհeմ Ւrօո էհiՏ ԷՁrէհ, ընդհանրացման մեծ չափերի է հասնում ն դրանով իսկ մեծ արժանահավատություն ներշնչում ունկնդրին: Այսպես, հռետորական աստիճանավորման տեխնիկայի կիրառմամμ Բարաք Օμաման իր ընտրազանգվածի` համայնքի մեջ է ներառում ողջ ամերիկյան ազգին ն անուղղակիորեն հաստատում իր` այդ հսկայական համայնքի առաջնորդ լինելը. հռետորն առանց μացահայտ, տեսանելի շեշտադրումներ անելու լուծում է իր ինքնության խնդիրը (էթոս): Նա աներնույթ, μայց գործող «կամուրջներ» է հաստատում իր ն ամերիկյան հասարակության տարμեր տարիքային խմμերի միջն, փորձ է կատարում հասկանալ, վերլուծել ն կիսել նրանց գործողությունների տրամաμանությունը. այսպիսով նա իրեն նույնացնում է այդ μոլոր միլիոնավոր ամերիկացիների հետ ն ստեղծում իր` որպես ազգի առաջնորդի համայնական ինքնությունը: Այն, ինչը վերաμերում է ամենամեծ թվով մարդկանց կամ իրերին, ավելի արժեքավոր է: Այս գաղափարը յուրահատուկ թափ է ստանում ժողովրդավարության ու մեծամասնական կառավարման համատեքստում: Փաստորեն քաղաքական հռետորը դիմում է քանակի թոփոսին (tօքօՏ – մտքի ուղղություն կամ տրամաμանություն

կամ, այլ կերպ ասած, փաստարկային գիծ |ՃriՏէօէl6 8օօk || Շհaքէ6r 23)), իսկ, ինչպես հայտնի է, փաստարկային խոսույթում թոփոսները հաստատում են արժեքներ, որոնք ծառայում են ասույթները միմյանց կապող նոր օղակների` փաստարկների ձնավորմանը, որոնց հիմքում ընկած են դատողությունները |Խai6r 1996:46): Ինչպես նան Բարաք Օμաման հմտորեն կիրառում է փոխառված ն մեծ ժողովրդականություն վայելող մի արտահայտություն, որը հռետորական եռաստիճան կրկնության դասական օրինակ է քաղաքական խոսույթում: Խոսքը վերաμերում է Աμրահամ Լինքոլնի Ձ ցօՄerոոeոէ օՒ էհe քeօք/e, Ե/ էհe քeօք/e Ձոմ Ւօr էհe քeօք/e հայտնի արտահայտությանը, որում ք6օք/6 μառը կրկնվում է արտահայտության յուրաքանչյուր μաղկացուցիչ մասի վերջում: Ընդ որում` քննարկվող օրինակում այս հռետորական կրկնությունը դրսնորվում է զուգահեռ կառույցներում: Այս արտահայտության կիրառումը շահեկան է հռետորի համար` մի կողմից` տպավորիչ հռետորական կրկնություն, շարահյուսական զուգահեռ կառույցներ, մյուս կողմից` ԱՄՆ-ի լեգենդար նախագահի հեղինակությունն իր մեջ կրող, ամերիկյան քաղաքական մշակույթի` արդեն թնավոր խոսք դարձած հիմնարար գաղափարներից մեկի վկայակոչում: Նշված արտահայտության վերահամատեքստայնացումն առավել ազդեցիկություն է հաղորդում ողջ ասույթին ն հասցեատերլսարանի գիտակցության մեջ ձնավորում Բարաք Օμամայի` որպես ԱՄՆ-ը կառուցող մեծերի լիիրավ ժառանգորդի կերպարը: Այստեղ գործի է դրվում նան որակի թոփոսը` այն, որ ամերիկյան ժողովուրդը հաստատակամ է հետնելու իր հայրերի սկզμունքներին ու շարունակելու նրանց գործը, այսինքն` հավատարիմ մնալու այն գաղափարախոսական, կենսակերպային մոդելներին, որ ավանդաμար սահմանված են իր համար: 8սէ aԵօv6 all, | will ո6v6r քօrց6է Խհօ էհiՏ viՇէօr/ էrսl/ Ե6lօոցՏ էօ - iէ [էհiՏ ՄiՇէօr/ – Մ. Բ.| Ե6lօոցՏ էօ /օս. … ԼհiՏ iՏ /օսr viՇէօr/.

Սա ելույթի հաջորդ առանցքային հասկացույթն է: Հեղինակը ելույթի հատվածներից մեկը սկսում է ներկայացված առաջին ասույթով ն ավարտում մյուսով: Մի քանի անգամ կրկնվում է նույն գաղափարը` թեն փոքր-ինչ փոփոխված: Ընդ որում` էհiՏ iՏ /օսr ՄiՇէօr/ պնդումն ավելի ազդեցիկ է պերսուազիվ ներգործման տեսանկյունից, քան էհiՏ ՄiՇէօr/ Եe/օոցՏ էօ /օս-ն: | kոօԽ /օս մiմո'է մօ էհiՏ յսՏէ էօ wiո aո 6l6Շէiօո aոմ | kոօԽ /օս մiմո'է մօ iէ քօr ո6. … Բօr 6v6ո ՅՏ Խ6 Շ6l6ԵrՅէ6 էօոiցհէ, Խ6 kոօԽ էհ6 Շհall6ոց6Տ էհaէ էօոօrrօw will Եriոց ar6 էհ6 ցr6aէ6Տէ օք օսr liք6էiո6 - էwօ wՁrՏ, Ձ ք/Ձոeէ iո քeri/, էհe wօrՏէ ՒiոՁոՇiՁ/ ՇriՏiՏ iո Ձ Շeոէսr/. Էv6ո ՅՏ Խ6 ՏէՅոմ հ6r6 էօոiցհէ, Խ6 kոօԽ էհ6r6 ar6 Եrav6 Ճո6riՇaոՏ wakiոց սք iո էհ6 մ6Տ6rէՏ օք |rՅզ Յոմ էհ6 ոօսոէՅiոՏ օք ՃքցհՅոiՏէՅո էօ riՏk էհ6ir liv6Տ քօr սՏ. Վերը μերված հատվածում առաջին կրկնությունը երկու համադաս նախադասությունների սկզμում է` / kոօw /օս մiմո'է մօ, որին հաջորդում է մյուսը` ներկայացված զուգահեռ կառույցներով` eՄeո ՁՏ we Շe/eԵrՁէe էօոiցհէ, eՄeո ՁՏ we ՏէՁոմ հere էօոiցհէ: Այս պարագայում we Շe/eԵrՁէe էօոiցհէ ¨ we ՏէՁոմ հere էօոiցհէ պնդումները նույնական են. քննարկվող ելույթը Բարաք Օμամայի հաղթանակի ելույթն է ն մարդիկ կանգնած են հրապարակում ու տոնում են այդ հաղթանակը: 7օո/ցհէ μառի կրկնությունը պատահական չէ (ընդ որում` ողջ ելույթի համատեքստում): Այն անցյալի ու ապագայի ջրμաժանն է, վերջը եղած վատի ն սկիզμը գալիք լավի: 7օոiցհէ-ը վերնում հիշատակված էհiՏ մՁ/, էհiՏ e/eՇէiօո, էհiՏ մeՒiոiոց ոօոeոէ կրկնության շարունակությունն է: Հաջողված հռետորական մտահղացում է էհe մeՏerէՏ օՒ /rՁզ ն էհe ոօսոէՁiոՏ օՒ /ՒցհՁոiՏէՁո արտահայտությունները զուգահեռ կառույցներով ներկայացնելը: Կառուցվածքային զուգահեռականությունը երնան է հանում նան գաղափարական զուգահեռականություն, որն էլ հենց ողջ մտահղացման նպատակն է:

Իրաքի անապատները ն Աֆղանստանի լեռները նույն պրագմատիկ նշանակությունն ունեն այս համատեքստում, ինչպես նան արտաքին քաղաքականության մի շարք հարցերում: Վերը μերված արտահայտությունները կարնոր պրագմատիկ նշանակություն ունեն, մի կողմից, ամերիկյան ժողովրդի գիտակցության համար, մյուս կողմից` համաշխարհային հանրության կողմից ամերիկյան ժողովրդին ընկալելու առումով: Քննվող արտահայտություններն ասես նույն հասկացության, գաղափարի կրկնությունն են տարμեր լեզվական դրսնորմամμ: Լհ6r6 iՏ ո6Խ 6ո6rց/ էօ հՅrո6ՏՏ Յոմ ո6Խ յօԵՏ էօ Ե6 Շr6Յէ6մ: ո6Խ ՏՇհօօlՏ էօ Եսilմ Յոմ էհr6ՅէՏ էօ ո66է Յոմ ՅlliՅոՇ6Տ էօ r6քՅir. Այս ասույթում երեք անգամ կրկնվում է ոew μառը` ոew eոerց/, ոew յօԵՏ, ոew ՏՇհօօ/Տ, ն, ինչպես տեսնում ենք, ողջ ասույթը կառուցված է զուգահեռականության տրամաμանությամμ, ինչն առավել ակնμախ ու ազդեցիկ է դարձնում նու հասկացության կրկնությունը: Նու-ը Բ. Օμամայի ելույթի հաջորդ առանցքային հասկացույթն է: Նուի ն փոփոխության գաղափարները վճռորոշ դեր են կատարում Բարաք Օμամայի` նախ որպես ԱՄՆ-ի նախագահի թեկնածուի, ապա նան որպես ԱՄՆ-ի գործող նախագահի կերպարի ն ինքնության ձնավորման գործում: Բարաք Օμաման հենց ինքն է նոր էներգիան. նա երիտասարդ է, իսկ նախկին նախագահ Ջորջ Բուշը ն նախագահության թեկնածու սենատոր Ջոն ՄըքՔեյնը` ոչ, նա նորարար է, իսկ նրանք` ոչ: Սա նորընտիր նախագահի ուղարկած հաղորդագրություններից մեկն է ամերիկյան ժողովրդին ու աշխարհին: Բ. Օμամայի այս ն մի շարք այլ ելույթներում նու ն փոփոխություն հասկացույթների հմուտ մանիպուլացման շնորհիվ ձնավորվում է նրա` որպես նորարարի ու μարեփոխողի ինքնությունը: Ինքնությունը կենտրոնական դիրք ունի քաղաքական հաղորդակցման ն փոխազդեցության մեջ. մարդիկ քաղաքական հռետորին ն նրա խոսքն ընկալում են նրա ինքնության միջոցով,

որն էլ իր ձնավորումն ու հիմնավորումն է գտնում նրա խոսքային-հաղորդակցական գործունեության մեջ: Հռետորի թե՛ անհատական ն թե՛ ընդհանրական (համայնական, կոլեկտիվ, հանրային) ինքնության արժեքային կառուցվածքն ու նրա ելույթի արժեքային կառուցվածքն ուղիղ համեմատական են ն փոխադարձաμար պայմանավորում են մեկը մյուսին: Քաղաքական հաղորդագրության մեջ ներդրված արժեքները հաղորդակցման հենքային շերտն են ն ձնավորում են փաստարկներ, որոնցով հանդես է գալիս քաղաքական հռետորը: Ինքնությունն Արիստոտելի մեկնաμանած հռետորական արվեստի նույն էթոսն է, որ միանգամայն անօտարելի է հռետորական խոսքի ցանկացած դրսնորման եռաչափ մոդելից: Այս կամ այն ինքնության կերտման հաջողվածությունը կախված է նրանից, թե ինչ աստիճանով է հաջողվել հռետոր – լսարան փոխազդեցությունը: Մենք անվանում ենք դա փոխազդեցություն, քանի որ հասցեատերլսարանը երμեք չի կարող պասիվ սուμստանց լինել. այն միշտ արձագանքող է, ն անտարμերությունը նույնպես արձագանքի տեսակ է` ձախողված խոսքային հաղորդակցման արդյունք: Լհ6 rօՅմ Յհ6Յմ Խill Ե6 lօոց. Օսr ՇliոԵ Խill Ե6 Տէ66ք. Մ6 ոՅ/ ոօէ ց6է էհ6r6 iո օո6 /6Յr օr 6v6ո օո6 է6rո, Եսէ Ճո6riՇa - | հav6 ո6v6r Ե66ո ոօr6 հօք6քսl էհaո | aո էօոiցհէ էհaէ Խ6 Խill ց6է էհ6r6. | քrօոiՏe /օս - Խ6 ՅՏ Յ ք6օքl6 Խill ց6է էհ6r6. 7հe rօՁմ ՁհeՁմ wi// Եe /օոց. ն Oսr Շ/iոԵ wi// Եe Տէeeք. հատվածները համարժեք են տվյալ ասույթի շրջանակում: Առաջ տանող ճանաոաւհը նույն վեւելքն է: Առաջինի երկար, իսկ երկրորդի զառիթափ լինելն էլ μացասական գնահատողականության իմաստային նույն μեռնվածությունն ունեն, որը դժվար լինելու գաղափարն է իր մեջ կրում: Փաստորեն գործ ունենք գաղափարական կրկնության տեսակներից մեկի հետ: Ասույթի գաղափարական զուգահեռականությունն իրացվում է կառուցվածքային զուգահեռականության` մասնավորապես wi// Եe քերականական ձնի միջոցով: Հետաքրքիր խաղարկում է ստացել մեկ-ի գաղափարը` օոe /eՁr, eՄeո օոe էerո: Թիվը մնում է նույնը ն նույնիսկ

կրկնվում, շեշտվում է, սակայն ժամանակահատվածը, որի ընթացքում Բ. Օμամային կարող է չհաջողվի հասնել իր նպատակակետին, ընդլայնվում է ընդհուպ մինչն նախագահության երկրորդ ժամկետ: Այսպիսով, օոe-ի կրկնության հմուտ խաղարկմամμ ակնհայտորեն մեծը` երկարը, աչքի համար աննկատ կամ, ավելի ճիշտ, ականջի համար անընկալելի է մնում կամ չի ստանում իր համարժեք ընկալումը: Այստեղ կիրառվել է կրկնության այն տարատեսակը, որի պարագայում օոe-ը կրկնվել է կից արտահայտության մեջ միտքը զարգացնելու` ընդլայնելու, ինչպես նան խոսքին որոշակի հուզական շեշտադրում հաղորդելու համար: Նախագահության մեկ ժամկետի հնարավոր անμավարարության գաղափարը միանգամայն շղարշվում է, երμ անհապաղ վրա են հասնում հռետորի we wi// ցeէ էհere, առավել նս we ՁՏ Ձ քeօք/e wi// ցeէ էհere ոգեշունչ, wi//-ի ողջ ոատւաստակամությունն իր մեջ կրող պնդումները: Այս դեպքում կրկնությունը կիրառված է ասույթի μաղկացուցիչ մասերի վերջում: Կրկնվող հավաքական-ընդհանրական մենք-ի (we) գաղափարն ավելի է խտանում, երμ մատուցվում է ուոես ժողովոււդ մեկնաμանությամμ, որը քննվող համատեքստում կարելի է դիտարկել որպես մենք-ի նպատակային վերծանում ու սահմանում: Այսպիսով, հռետորը ներակա կերպով իրականացնում է իր նպատակային ինքնության հաստատումը լսարանի գիտակցության մեջ: Հետաքրքրական է այն, որ նպատակին չհասնելու գաղափարն արտահայտված է հնարավորության երանգով, այնինչ նպատակին հասնելու գաղափարը` հաստատակամության խոսողականկատարողական ուժով` այն էլ կրկնակի չափաμաժնով` Մe ոՁ/ ոօէ ցeէ էհere ընդդեմ we wi// ցeէ էհere + we ՁՏ Ձ քeօք/e wi// ցeէ էհere: Լհ6r6 will Ե6 Տ6էԵՅՇkՏ Յոմ քՅlՏ6 ՏէՅrէՏ. Լհ6r6 ar6 ոaո/ wհօ wօո'է aցr66 wiէհ 6v6r/ մ6ՇiՏiօո օr քօliՇ/ | ոak6 aՏ Քr6Տiմ6ոէ, aոմ w6 kոօw էհaէ ցօv6rոո6ոէ Շaո'է Տօlv6 6v6r/ քrօԵl6ո. 8սէ | Խill alwa/Տ Ե6 հօո6Տէ wiէհ /օս aԵօսէ էհ6 Շհall6ոց6Տ w6 քaՇ6. | Խill liՏէ6ո էօ /օս, 6Տք6Շiall/ wհ6ո w6 մiՏaցr66. Ճոմ aԵօv6 all, | Խill aՏk /օս յօiո iո էհ6 wօrk օք

r6ոՅkiոց էհiՏ ոՅէiօո էհ6 օոl/ wa/ iէ'Տ Ե66ո մօո6 iո Ճո6riՇa քօr էwօ-հսոմr6մ aոմ էw6ոէ/-օո6 /6arՏ - ԵlօՇk Ե/ ԵlօՇk, ԵriՇk Ե/ ԵriՇk, ՇՅllօսՏ6մ հՅոմ Ե/ ՇՅllօսՏ6մ հՅոմ. Հերթական պարμերությունը սկսվում է նման, կարելի է ասել, հոմանշային հասկացությունների հաջորդական կիրառությամμ` ՏeէԵՁՇkՏ (անհաջողություն) ու ՒՁ/Տe ՏէՁrէՏ (անհաջող մեկնարկ), այսինքն` նույն գաղափարի կրկնությամμ, երμ մի μառային միավորը սաստկացնում է մյուսի նշանակությունը: Ուշագրավ է eՄer/ μառային միավորի հռետորական կրկնությունը ժխտական կառույցներում: Իրացվելով հաստատական կառույցներում` այն, ակնհայտորեն, μացարձակության գաղափար է ներմուծում խոսք: Սակայն այլ է պատկերը ժխտական կառույցների պարագայում. այս μառային միավորը չափավորություն արտահայտելու միտում է ձեռք μերում: Հաջորդում է / wi//-ի եռակի նախադաս կրկնությունը, որը ներազդման գործառույթը հաջողությամμ իրացնելու պոտենցիալ ունի. առաջին դեմքի եզակի թվի ես դերանվան կիրառությունը ենթադրում է պատասխանատվության ստանձնում, իսկ ապառնի գործողություն ցույց տվող wi//-ն իր μառաքերականական իմաստի խորքում ունի նան ոատւաստակամության իմաստային μաղադրիչ: Նշենք, որ քննվող ասույթում կրկին μացահայտ հղում է կատարվում փոփոխության, վերափոխման գաղափարին` reոՁkiոց էհiՏ ոՁէiօո, ինչը Բ. Օμամայի ելույթի ն ինքնության համատեքստում, ակնհայտորեն, նշանակում է μարեփոխում: Այնուհետն հաջորդում են Ե/օՇk Ե/ Ե/օՇk, ԵriՇk Ե/ ԵriՇk, ՇՁ//օսՏeմ հՁոմ Ե/ ՇՁ//օսՏeմ հՁոd կրկնավոր արտահայտությունները, որոնք μնականաμար, ավելի ազդեցիկ են, քան եթե դրանք կազմող լեզվական միավորներն առանձին կիրառվեին: ԼհiՏ viՇէօr/ alօո6 iՏ ոօէ էհ6 ՇհՅոց6 Խ6 Տ66k - iէ iՏ օոl/ էհ6 ՇհՁոՇe քօr սՏ էօ ոak6 էհՅէ ՇհՅոց6. Ճոմ էհՅէ Շaոոօէ հaքք6ո iք w6 ցօ ԵaՇk էօ էհ6 wa/ էհiոցՏ w6r6. |է Շaոոօէ հaքք6ո wiէհօսէ /օս.

Նորից ընդգծվում է փոփոխության գաղափարը` Բ. Օμամայի հռետորիկայի համար առանցքային ՇհՁոցe μառ-հասկացույթի կրկնությամμ: Ներկայացված ասույթն էնթիմեմ է, որի առաջին նախադասությունը մաքսիմն է, իսկ երկրորդը μացատրությունը: Փոփոխության գաղափարը հռետորն անմիջականորեն կապում է նախագահական ընտրություններում իր հաղթանակի հետ, ն այն` փոփոխությունը, ինչպես նան դրա հնարավորությունը հակադրվում են նախկինում գոյություն ունեցող գործելակերպին. այս հակադրության մեջ էլ այսպես ասած ինքնըստինքյան պարզ է դառնում արծարծվող փոփոխության դրական μնույթը: Սակայն դրական տպավորությունն առավել ամμողջանում է, երμ կյանքի է կոչվում ամերիկյան հայտնի ժողովրդավարության առանցքային հասկացություններից մեկը` մասնակցությունը, որը հռետորն օգտագործում է իր համայնքի ոգին կերտելու ն ամրապնդելու համար: Տօ l6է սՏ Տսոոօո a ո6Խ Տքiriէ օք քaէriօէiՏո: օք Տ6rviՇ6 aոմ r6ՏքօոՏiԵiliէ/ wհ6r6 6ՅՇհ օք սՏ r6Տօlv6Տ էօ քiէՇհ iո Յոմ wօrk հarմ6r Յոմ lօօk aքէ6r ոօէ օոl/ օսrՏ6lv6Տ, Եսէ 6ՅՇհ օէհ6r. Լ6է սՏ r6ո6ոԵ6r էհaէ iք էհiՏ քiոaոՇial ՇriՏiՏ էaսցհէ սՏ aո/էհiոց, iէ'Տ էհaէ w6 Շaոոօէ հav6 a էհriՄiոց ՄՅll Տէr66է wհil6 1Յiո Տէr66է ՏսՒՒerՏ iո էհiՏ Շօսոէr/, w6 riՏe օr ՒՁ// ՅՏ օո6 ոՅէiօո: ՅՏ օո6 ք6օքl6. Լ6է սՏ r6ՏiՏէ էհe էeոքէՁէiօո էօ ՒՁ// ԵՁՇk օո էհe ՏՁոe քՁrէiՏՁոՏհiք Ձոմ քeէէiոeՏՏ Ձոմ iոոՁէսriէ/ էհՁէ հՁՏ քօiՏօոeմ օսr քօ/iէiՇՏ Ւօr Տօ /օոց. Լ6է սՏ r6ո6ոԵ6r էհaէ iէ waՏ a ոaո քrօո էհiՏ Տէaէ6 wհօ քirՏէ Շarri6մ էհ6 Եaոո6r օք էհ6 Թ6քսԵliՇՅո ՔՅrէ/ էօ էհ6 Մհiէ6 ՒօսՏ6 - Յ քՅrէ/ քօսոմ6մ օո էհ6 vՅlս6Տ օք Տ6lք-r6liՅոՇ6, iոմiviմսՅl liԵ6rէ/, Յոմ ոՅէiօոՅl սոiէ/. ԼհօՏ6 ar6 vՅlս6Տ Խ6 Յll ՏհՅr6, aոմ wհil6 էհ6 Ծ6ոօՇrՅէiՇ ՔՅrէ/ հaՏ wօո a ցr6aէ viՇէօr/ էօոiցհէ, w6 մօ Տօ wiէհ a ո6aՏսr6 օք հսոiliէ/ aոմ մ6է6rոiոaէiօո էօ հ6al էհe մiՄiմeՏ էհՁէ հՁՄe հe/մ ԵՁՇk օսr քrօցreՏՏ. Նախորդ ասույթին հետնում է կոչ` գործողության մղում, որը խոսք է ներմուծվում /eէ սՏ արտահայտության քառակի

կրկնությամμ: Կրկին անգամ խաղարկվում է նու հասկացույթը: Հաջորդ քայլով հռետորը նպատակադրվում է զարգացնել կերտվող համայնքի անդամների միասնականության գաղափարը` այն սերմանելով համայնքի գործող ու պոտենցիալ անդամների գիտակցության մեջ (համայնական ինքնություն): Փաստարկն առավել համոզիչ դարձնելու համար հռետորը կիրառում է շաղկապի μազմակի կրկնություն ն, թեն ժխտելով, ներմուծում հակառակ պնդումը, քանի որ ճշմարիտն ավելի հեշտ է ճանաչել հակադրության մեջ` ոօէ օո// օսrՏe/ՄeՏ, Եսէ eՁՇհ օէհer: Տէreeէ μառի կրկնությամμ արտալեզվական աշխարհից` իրերի փոխներգործման համատեքստից խոսքային գործունեության համատեքստ է ներմուծվում մեկ այլ` ՄՁ// Տէreeէ – ԽՁiո Տէreeէ հակադրությունը: ՄՁ// Տէreeէ-ը հարուստ, փթթուն ԱՄՆ-ի խորհրդանիշն է, իսկ ԽՁiո Տէreeէ-ը` աշխատավոր դասի կամ փոքր μիզնեսի: Պատահական չէ, որ ԽՁiո Տէreeէ լեզվական արտահայտությունը ն դրա տակ ենթադրվող հասկացությունն ակտիվ շրջանառության մեջ են դրվել 2008 թ. տնտեսական ճգնաժամի ն ԱՄՆ-ի նախագահական ընտրությունների ժամանակ: Úոււաքանչյոււի գաղափարն իր զարգացումն է ստանում մեկ ազգի, մեկ ժողովւդի գաղափարում: Վերջինս նույնպես արտահայտվել է հռետորական կրկնության միջոցով: Ընդ որում կրկնվել է ոչ միայն մեկ` ամμողջություն հասկացությունը, այլ նան ազգ/ժողովոււդ հասկացությունը: Այս երկու μառերը նույն հասկացությունն են արտահայտում, երμ վերաμերում են ԱՄՆ-ին, քանի որ ամերիկյան ազգն ու ժողովուրդը μազմաթիվ ներգաղթյալ ազգերի ու նրանց հետնորդների մի μազմաձն համակեցություն ն անպայմանորեն համակցություն է: Նախագահ Օμաման Ժողովրդավարական կուսակցությունից է, մինչդեռ նրան նախորդողը, ինչպես նան ընտրություններում նրա մրցակիցը Հանրապետական կուսակցությունն են ներկայացնում: Բ. Օμաման, հաղթողի դիրքերից խոսելով, անցյալի սխալներն անուղղակիորեն ներկայացնելով ու քննադատելով (Լeէ սՏ reՏiՏէ էհe էeոքէՁէiօո էօ ՒՁ// ԵՁՇk օո էհe ՏՁոe քՁrէiՏՁոՏհiք Ձոմ քeէէiոeՏՏ Ձոմ iոոՁէսriէ/ էհՁէ հՁՏ քօiՏօոeմ օսr քօ/iէiՇՏ Ւօr Տօ /օոց.), ինչնէ, ամեննին չի նվաստացնում հակառակորդ կուսակցության վաս150

տակը. ընդհակառակը, նա դիվանագիտորեն μարձր է գնահատում այդ կուսակցության դերն ամերիկյան պետականության կայացման գործում` իր խոսքում շեշտը դնելով, այսպես ասած, ամերիկյան ապրանքանիշը կրող արժեքների վրա: Այսպիսով, հռետորը հուզական երանգ է ներմուծում ելույթի այն մասում, որտեղ խոսում է հակառակ քաղաքական համոզմունքներ ունեցող ն դրանք սատարող ընտրազանգվածի, այսինքն` ժողովրդի իրենից տարաձայն հատվածի մասին: Կուսակցություն μառի հռետորական կրկնությունը ստեղծում է զգացմունքային, հարազատ պատկեր, որի միջոցով փոխանցվում է հղում, որ պետության ոչ մի քաղաքացի` անկախ իր քաղաքական համոզմունքներից, դուրս չի մնում պետության նախագահի հոգածության շրջանակից: Այս միտքն իր զարգացումն է ստանում, երμ հռետորն ընդգծում է, որ այդ արժեքներն իրենք μոլորն են կիսում, այսինքն` ինքը ն ժողովուրդը` իր համայնքը: Այս առնչությամμ μերված ամենաուժեղ փաստարկի կրկնությամμ արժեքները կիսելու գաղափարն ընդգծվում է, ն դրան ավելի առարկայական երանգ է հաղորդվում (լոգոս): Սեփական ուժերի հանդեպ հավատի, անհատական ազատության, ազգային միասնականության գաղափարները, որ նշված են քննվող համատեքստում, հղում են, այսպես կոչված, ամերիկյան Սահմանային ոգու (Frօոtier Տքirit) հասկացությանը: Սա միանշանակ հասկացություն չէ, սա կեցության ձն է: Հայտնի ամերիկյան պատմաμան Ֆրեդերիք Ջեքսոն Թըրնըրի թեզում փորձ է արվում հասկանալ Ամերիկայի μացառիկության ու կենսունակության ակունքը |Լսrո6r, հէէք://xrօaմՏ.virցiոia.6մս//ՒYՔԷԹ/ԼՍԹNԷԹ/): Նա գտնում է, որ այդ ակունքը միշտ եղել է ամերիկյան սահմանագիծը (քrօոէi6r)` ուրμանացված, քաղաքակիրթ հասարակության ն «չսանձահարված» խոպանի միջն տարածքը: Առաջին անգամ Ֆ. Թըրնըրը ներկայացրել է իր թեզը 1893 թ.-ին: Դրանում ասվում է, որ սահմանագիծը ստեղծեց ազատություն, որն անընդհատ անվանվում էր քաղաքակրթություն, քանդեց սովորույթի կապերը, μացեց նոր հնարավորություններ, ձնավորեց նոր ինստիտուտներ: Նորանոր հողերի նվաճման ն մշակման, նոր միջավայրին հարմարվելու որոշակի միջոցների ձեռքμերման ու

կիրառման արդյունքում ծնվեցին ամերիկանացում (Ճո6riՇaոiշaէiօո) երնույթն ու հասկացությունը: Ըստ Ֆ. Թըրնըրի` μացառիկ, աննկուն ամերիկյան ինքնությունը կերտվել է քաղաքակիրթ μնակավայրի ն μիրտ ամայության խաչման կետում: Այս հակադիր պայմաններում ձնավորվեց նոր տիպի քաղաքացին, որը կարող էր սանձել անսանձն ու ազատը, ն սրանց պոռթկումն էլ պարգնեց նրան ուժ ու անհատականություն: Յուրաքանչյուր սերունդ, ավելի շատ շարժվելով դեպի արնմուտք, ավելի ամերիկացի էր դառնում, ավելի ժողովրդավար ն ավելի անհանդուրժողական ստորակարգության նկատմամμ: Հեղինակը μերում է այն փաստարկը, որ այդ ճանապարհին յուրաքանչյուր հատվածի (Ալեջենի լեռները, Միսիսիպին, Միսուրին, պրերները, Ռոքի լեռները ն Կալիֆոռնիան) հաղթահարման հետ հզորացել է ամերիկյան ինքնությունը: Սահմանային ոգին ավելի գործնական էր, նպատակասլաց, հնարամիտ, տոկուն, նույնիսկ վայրագ, համայնական, սակայն ամենից առաջ անհատապաշտ: Եվ որքան ավելի այդ ժողովուրդը հեռանում էր դեպի արնմուտք, այնքան ավելի շղարշվում էր կապը հին Եվրոպայի հետ: Ձնավորվել էր նոր ժողովուրդ` նոր μնութագրերով ու նոր արժեքներով, ն կրում էր ամերիկյան անվանումը: 1890 թ. պարզ դարձավ, որ ամերիկյան սահմանագիծն իր վերջին էր հասել: Այն միտքը, որ ամերիկյան ուժի ն եզակիության աղμյուրը սպառված էր, անհանգստություն էր պատճառում: Շատերը, այդ թվում պատմաμան, հետագայում նան ԱՄՆ-ի նախագահ Թեոդոր Ռուզվելտը, հավատում էին, որ սահմանագծի վերջն ամերիկյան պատմության նոր էջ էր ազդարարում. Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները պետք է ընդլայնվի արտերկրում: Այս գաղափարը ժամանակի ընթացքում կարծրացել է ամերիկյան ազգի գիտակցության մեջ հենքային ճանաչողական կառույցի տեսքով: Ճոմ էօ էհօՏ6 Ճո6riՇՅոՏ wհօՏ6 Տսքքօrէ | հav6 /6է էօ 6arո | ոa/ ոօէ հav6 wօո /օսr vօէ6, Եսէ | հ6ar /օսr vօiՇ6Տ, | ո66մ /օսr հ6lք, aոմ | will Ե6 /օսr Քr6Տiմ6ոէ էօօ.

Սկսվում է զուգահեռ կառույցներով ներկայացված ուղերձների մի ամμողջ շարք: Դրանք ելույթի համատեքստ են ներմուծվում էօ էհօՏe հղման միջոցով, որը վեց անգամ կրկնվում է ասույթի μաղկացուցիչ մասերի սկզμում: Առաջին ուղերձն ուղղված է այն ամերիկացիներին, որոնք իրենց ձայնը չեն տվել Բ. Օμամային: Նորընտիր նախագահը փորձում է փոխգործակցություն հաստատել իր ն ամերիկացիների այդ ստվար խմμի միջն: Սա մարտավարական քայլ է, որն էական է ընդհանուր ռազմավարության հաջողության համար` ստեղծել հռետորի միասնական համայնքը համազգային մակարդակով: Վերոհիշյալ մարտավարությունն իրացվում է /-ի (ես) ու /օս-ի//օսr-ի (դուք/ձեւ) ընդգծված կիրառության միջոցով (առաջին դեպքում` նույն μառի կրկնությունը հաջորդական նախադասությունների սկզμում, իսկ երկրորդում` միջակա դիրքում): Սակայն ես-ն ու դուք-ը քննվող իրադրային ու խոսքային համատեքստում տարանջատման ն տարμերակման գործառույթ չեն իրականացնում: ճիշտ հակառակը` դրանք ոչ թե երկու ընդդիմադիր, այլ μանակցային կողմեր են, որոնցից մեկը` նախագահ Բ. Օμաման, μանակցության, փոխգործակցության ու համախմμման է հրավիրում մյուսին` ընտրություններում վստահության քվեն իրեն չհանձնած ժողովրդի հատվածին (համայնք ն համայնական ինքնություն): Ճոմ էօ Յll էհօՏ6 waէՇհiոց էՕոiցհէ քrօո Ե6/օոմ օսr Տհօr6Տ, քrօո քՅrliՅո6ոէՏ Յոմ քՅlՅՇ6Տ, էօ էհօՏ6 wհօ ar6 հսմմl6մ arօսոմ raմiօՏ iո էհe Ւօrցօէէeո ՇօrոerՏ օՒ օսr wօr/մ - օսr Տէօri6Տ Յr6 ՏiոցսlՅr, Եսէ օսr մ6Տէiո/ iՏ ՏհՅr6մ, aոմ a ո6Խ մՅԽո օՒ /ոeriՇՁո /eՁմerՏհiք iՏ Ձէ հՁոմ. Լօ էհօՏ6 Խհօ Խօսlմ է6Յr էհiՏ Խօrlմ մօԽո - we wi// մeՒeՁէ /օս. Լօ էհօՏ6 Խհօ Տ66k ք6ՅՇ6 Յոմ Տ6Շսriէ/ - we Տսքքօrէ /օս. Ճոմ էօ Յll էհօՏ6 Խհօ հՅv6 Խօոմ6r6մ iք Ճո6riՇՅ'Տ Ե6ՅՇօո Տէill ԵսrոՏ ՅՏ Եriցհէ - էօոiցհէ w6 քrօv6մ օոՇ6 ոօr6 էհaէ էհ6 էrս6 Տէr6ոցէհ օք օսr ոՅէiօո Շօո6Տ ոօէ քrօո էհ6 ոiցհէ օք օսr ՅrոՏ օr էհ6 ՏՇՅl6 օք օսr Խ6Յlէհ, Եսէ քrօո էհ6 6ոմսriոց քօԽ6r

օք օսr iմ6ՅlՏ: մ6ոօՇrՅՇ/, liԵ6rէ/, օքքօrէսոiէ/, Յոմ սո/i6lմiոց հՕքe. Ինչպես տեսնում ենք, շարունակվում է ուղերձների շարքը: Թվով երկրորդն ուղղված է, մի կողմից, արտերկրի լսարանին` մասնավորապես դրա իշխող քաղաքական էլիտային ն մյուս կողմից` աշխարհի մոռացված անկյուննեւի μնակիչներին: Համայն աշխարհին ուղարկվում է ռազմավարական կարնորություն ունեցող հաղորդագրություն` մեւ ոատմություննեւը եզակի են, սակայն մեւ ճակատագիւն ընդհանոււ է, ն ամեւիկյան առաջնուդության նու աւնածագ է մոտենում: Կիրառվում է շարահյուսական զուգահեռականության արտահայտչամիջոցը. այստեղ տարμերակվում է մասնավորը (օսr ՏէօrieՏ Ձre Տiոցս/Ձr), սակայն նույնացվում` ընդհանուրը (օսr մeՏէiո/ iՏ ՏհՁreմ): Համաշխարհային հսկայի, առաջնորդի, խաղաղարարի, ինչպես էլ երնույթն անվանվի, դիրքը չի ապացուցվում կամ փաստարկվում, այլ որպես ելակետ է դրսնորվում ամերիկյան ժամանակակից քաղաքական հռետորիկայում: Այն միշտ` μացահայտ թե ներակա, գոյություն ունի ամերիկյան քաղաքական խոսույթում` անկախ նախագահի փոփոխությունից: ԱՄՆ-ի նախագահ Բարաք Օμաման ընդլայնում է իր համայնքի սահմանները` համաշխարհային ընդգրկում հաղորդելով դրան: Նա նան ասում է ողջ աշխարհին, որ ԱՄՆ-ը իր կառավարման օրոք փորձելու է վերահաստատել երկրի` համաշխարհային առաջնորդի դիրքերը: Հաջորդ երկու ուղերձները հասցեագրված են ԱՄՆ-ի պոտենցիալ ն գործող հակառակորդներին/թշնամիներին ն դաշնակիցներին/գործընկերներին համապատասխանաμար: Առաջիններին Բ. Օμաման, այսպես ասած, խոստանում է պարտության մատնել, իսկ երկրորդներին` աջակցել: Այս հատվածի վերջին ուղերձն ամենաուժեղն է իր հուզական-μովանդակային լարումով, ն այն ուղղված է μոլոր նրանց, ովքեր ուզում են իմանալ, թե արդյոք Ամեւիկայի փաւոսը դեռ նույնչափ վառ է: Քննարկվող հատվածում ուշագրավ են երկու հղում` Ձ ոew մՁwո օՒ /ոeriՇՁո /eՁմerՏհiք iՏ Ձէ հՁոմ ն /ոeriՇՁո ԵeՁՇօո Տէi// ԵսrոՏ ՁՏ Եriցհէ: ԶՁwո (արնածագ) ն ԵeՁՇօո (փարոս) μառային

միավորները, ըստ էության, նույն գաղափարի կրողն են տվյալ գործաμանական համատեքստում: Այս գաղափարական կրկնությամμ հռետորը տարμեր μառային միավորների կիրառման միջոցով վերադառնում է իր համար կարնոր գաղափարին ն թարմացնում, ընդգծում այն նոր մատուցմամμ: ԶՁwո ն ԵeՁՇօո μառերը տեսողական համակարգի ենթամոդալականության հարուցիչներ են: Ըստ նյարդալեզվաμանական ծրագրավորման` ենթամոդալականությունը մարդկանց ներքին պատկերացման μնութագիրն է ն ներկայացական համակարգի (Տ/Տէ6ո օք r6քr6Տ6ոէaէiօո – արտաքին աշխարհից եկող տեղեկատվության կոդավորումը մարդու ուղեղում) մաս է կազմում |Матевосян 2004:214): ԶՁwո ն ԵeՁՇօո μառային միավորներն ԱՄՆ-ը զուգորդում են լույսի գաղափարի` ամեն դրականի, առաջադեմի, պայծառի հետ, քանի որ այս լեզվական միավորների հենց իմաստային կառուցվածքում գոյություն ունի դրական գնահատողականություն: Այնուհետն ակտիվացվում է ամերիկյան ընդհանուր իդեալների` ժողովւդավաւության, ազատության, հնաւավուության, աննկուն հույսի μացահայտ, ինչպես նան ամերիկյան հարստության ն μանակի հզորության ներակա խաղարկումը (լոգոս+պաթոս): Կիրառված է ժխտական ն շարահյուսական զուգահեռականության շատ տպավորիչ համադրություն` էհe էrսe Տէreոցէհ օՒ օսr ոՁէiօո ՇօոeՏ ոօէ Ւrօո էհe ոiցհէ օՒ օսr ՁrոՏ օr էհe ՏՇՁ/e օՒ օսr weՁ/էհ, Եսէ Ւrօո էհe eոմսriոց քօwer օՒ օսr iմeՁ/Տ. առկա է շարահյուսական նման կառուցվածք, միաժամանակ μացասվում է երնույթների նույնությունը, ն դրանով իսկ ակնարկվում` նրանց նմանությունը: Ամերիկյան քաղաքական հռետորիկայում կենտրոնական դիրք ունեն ազատության ն հնարավորության գաղափարները` ամերիկյան սուμստանցի մյուս կարնորագույն խտացումները (համայնական ինքնություն): Այսպես կոչված Նոր աշխարհի` Ամերիկայի μումն ազատություն ն հնարավորություն փնտրող մարդկանց զանգվածային գրոհի հետնանք էր: Այս երկու պատմաքաղաքական ն մշակութային-հոգեμանական կարծրատիպերը հիմնարար են ամերիկյան պետության ն ժողովրդի ընթացքի համար: Աշխարհայացքային կարծրատիպերը ն դրանց խոսքա155

յին արտացոլումները, անշուշտ, ուժգնացնում են համայնքային պատկանելության զգացումը: Դրանք ապահովում են արտաքին աշխարհի ամենաμազմազան տեղեկատվության ազդակների ֆիլտրումը, այսպիսով դրանց ժխտումը կամ ընդունումը` ելնելով անհատի կամ համայնքի ճանաչողական-հոգեμանական շրջանակի սահմաններից: Խոսքային կարծրատիպերը կարող են փոխարինել անմիջական զգայական փորձին` դառնալով խոսքային մոդել կամ պատկեր, ն ունկնդրի մոտ առաջացնել որոշակի զգացմունքներ ն գնահատողականություն: Առանցքային μառերը որպես պերսուազիայի դոմինանտ տարրեր ն խոսքային կարծրատիպերը հանրային գիտակցության արժեքային համակարգի մանիպուլացման հզոր գործիքներ են |Чернявская 2006:53-55): Ազատությունը ն հնարավորությունն Ամերիկյան երազանքն են, ինչն Ամերիկայի միացյալ նահանգների լավ գովազդված այցեքարտն է ողջ աշխարհում: 1931 թ. պատմաμան ն գրող Ջեյմս Թրասլոու Ադամսը ստեղծեց Ամեւիկյան եւազանք (Ճո6riՇaո Dr6aո) արտահայտությունը |ՃմaոՏ 2009): Ամերիկյան երազանքը մի երկրի երազանք է, որտեղ կյանքը պետք է լինի ավելի լավ, հարուստ ն լիարժեք, մի խոսքով` հաջողակ μոլորի համար, որտեղ կա հնարավորություն յուրաքանչյուրի համար` անկախ խավից, կրոնից, ռասայից ու էթնոսից, սակայն համարժեք անհատի ունակություններին ու ձեռքμերումներին: Դա մի հասարակարգի երազանք է, որտեղ յուրաքանչյուր տղամարդ ն յուրաքանչյուր կին կկարողանան իրենց ունակությունների ներածին չափով հնարավոր ամենամեծ աճն ունենալ ն այլոց կողմից ճանաչվել ու ընդունվել իրենց անձնական նվաճումների համար` անկախ ծագման ու սոցիալական դիրքի պատահական հանգամանքներից: Հեղինակի համոզմամμ` դա ոչ միայն նյութական լիության, այլ նան ազատ զարգացման հնարավորություն է` չկաշկանդված պատնեշներով, որոնք աստիճանաμար գոյացել են ավելի հին քաղաքակրթություններում, չճնշված հասարակական կարգերով, որոնք ձնավորվել են առավելապես դասակարգերի շահի ն ոչ թե որնէ դասակարգի հասարակ մարդ արարածի համար: Պատահական չէ, որ Ազատության հուշարձանը (Տէaէս6 օք ԼiԵ6rէ/)` Ամերիկյան երազանքի

խորհրդանիշը, կանգնեցված է Նյու Յորքի նավահանգստում` հնարավորության երկրի դարպասների մոտ: 7օ էհօՏ6 հղումով խոսք ներմուծվող զուգահեռ կառույցները դասավորված են աճող աստիճանավորման հռետորական հնարի տրամաμանությամμ. հուզարտահայտչական ներգործման ուժը մեծանում է հասցեատեր-լսարանի թե՛ թվական ն թե՛ տարածական ընդգրկմանը համընթաց` սկզμում Բ. Օμամային իրենց ձայնը չտված ամերիկյան քաղաքացիները, այնուհետն արտերկրի լսարանը ն ի վերջո առհասարակ μոլոր նրանք, ովքեր հարցականի տակ են դնում ԱՄՆ-ի համաշխարհային գերիշխանությունը: Բօr էհՅէ iՏ էհ6 էrս6 ց6ոiսՏ օք Ճո6riՇՅ - էհՅէ Ճո6riՇՅ Շaո ՇհՅոց6. Օսr սոiօո Շaո Ե6 ք6rք6Շէ6մ. Ճոմ ԽհՅէ Խ6 հՅv6 Յlr6Յմ/ ՅՇհi6v6մ ցiv6Տ սՏ հօք6 քօr ԽհՅէ Խ6 ՇՅո Յոմ ոսՏէ ՅՇհi6v6 էօոօrrօԽ. Ցուցային հղման, այնուհետն տրամաμանական շեշտադրման նպատակով կրկնված էհՁէ դերանունն ավելի է ընդգծում /ոeriՇՁ-ի կրկնությունը նախորդող նախադասության վերջում ու հաջորդող նախադասության սկզμում: Հուզական ներգործության խտացումը չափազանց կարնոր է ամերիկյան ոգու մասին խոսելիս, լսարանի մեջ հայրենասիրական զգացմունքներ ակտիվացնելիս: Հետաքրքիր է այն փաստարկը, որ Ամերիկայի իրական, ճշմարիտ ոգու պարագայում է, ըստ Բ. Օμամայի, միայն հնարավոր Ամերիկայի փոփոխությունը, ընթացքը դեպի կատարելություն` մի դժվարին գործ, որը նա պատրաստվում է ձեռնարկել: Ասույթը շարունակվում է թեմատիկ զուգահեռականությամμ, որը կապում է անցյալը, ներկան ու ապագան` wհՁէ we հՁՄe Ձ/reՁմ/ ՁՇհieՄeմ … wհՁէ we ՇՁո Ձոմ ոսՏէ ՁՇհieՄe էօոօrrօw: ԼհiՏ 6l6Շէiօո հaմ ոՅո/ fiՒsէs aոմ ոՅո/ Տէօri6Տ էհaէ will Ե6 էօlմ քօr ց6ո6raէiօոՏ.

Կրկին խաղարկվում է նու-ի հասկացույթը, μայց այս անգամ այլ μառային արտահայտությամμ` ՒirՏէՏ: ԽՁո/ ՒirՏէՏ ն ոՁո/ ՏէօrieՏ μառակապակացությունները, ըստ էության, նույն նշանակությունն ունեն քննվող համատեքստում. այս ընտրությունների ժամանակ տեղ գտած շատ պատմություններ առաջինն են իրենց μնույթով: Եվ այդ պատմություններից ամենակարնորն ու μացառիկն այն է, որ ԱՄՆ-ի 2008 թ. նախագահական ընտրությունների արդյունքում առաջին անգամ այդ պետության նախագահ ընտրվեց աֆրիկյան ծագում ունեցող ամերիկացի: Երկարաշունչ ն խտացված μովանդակությամμ ելույթի վերջում Բարաք Օμաման էնթիմեմով արտահայտված փաստարկներից անցում է կատարում օրինակով արտահայտված փաստարկների: Պերսուազիվ խոսքի կառուցման այս տեխնիկան գալիս է դեռնս անտիկ ժամանակներից ն գործուն ազդեցություն ունի մինչ օրս: Օրինակն ինդուկցիայի μնույթ ունի, ինչը փաստարկման հիմքն է |ՃriՏէօէl6 8օօk || Շհaքէ6r 20): Օրինակը պատկերավոր կերպով մարմնավորում է այն, ինչը խնամքով ն հետնողականորեն ասվել է տրամաμանական փաստարկների ն հուզարտահայտչական շեշտադրումների միջոցով: Փաստարկման այս ձնը երնույթները ներկայացնելու հաջողված դիտողական միջոց է: Օրինակները լինում են ընդհանուր ն մասնավոր, մտացածին ն իրական, որոնցից թերնս ավելի ազդեցիկ են մասնավորը ն իրականը, հատկապես եթե հայտնի են հասցեատեր-լսարանին: Մարդիկ առավել հակված են համաձայնել ն ընդունել այնպիսի դատողություններ, որոնք հիմնված են իրենց հայտնի սկզμնադրույթների կամ փաստերի վրա: Սա օգնում է ներգրավել լսարանին դատողություններ անելու ն որոշումներ կայացնելու գործընթացի մեջ: Եթե օրինակը μերվում է խոսքի վերջում, նույնիսկ մեկը μավարար է, ինչպես ն մեկ վկան էլ μավարար է, եթե լավն է |ՃriՏէօէl6 8օօk || Շհaքէ6r 20): Այսպիսով, իր ելույթի վերջին հատվածում Բարաք Օμաման պատմում է 106-ամյա սնամորթ կնոջ` Անն Նիքսոն Քուփերի պատմությունը (լոգոս):

Տհ6 waՏ Եօrո յսՏէ a ց6ո6raէiօո քaՏէ Տlav6r/: Յ էiո6 Խհ6ո էհ6r6 Խ6r6 ոօ ՇՅrՏ օո էհ6 rօՅմ օr քlՅո6Տ iո էհ6 Տk/: Խհ6ո Տօո6օո6 lik6 հ6r Շօսlմո'է vօէ6 քօr էԽօ r6ՅՏօոՏ - Ե6ՇՅսՏ6 Տհ6 ԽՅՏ Յ ԽօոՅո Յոմ Ե6ՇՅսՏ6 օք էհ6 Շօlօr օք հ6r Տkiո. Եվ անմիջապես կիրառվում են կրկնություն, աստիճանավորում ն զուգահեռականություն` հռետորական հնարների մի ամμողջ փունջ: Շարահյուսական զուգահեռականությունը ներմուծվում է սկզμում wհeո-ի (այս լեզվական միավորը μառացիորեն կրկնվում է հինգ անգամ Անն Քուփերի օրինակի նկարագրության մեջ), իսկ այնուհետն ԵeՇՁսՏe-ի կրկնությամμ: Դիտարկվում է μարձրացող աստիճանավորման երկու դեպք` ինքնաթիռը մարդկության ավելի կատարելագործված տեխնոլոգիական նվաճում է, քան մեքենան, իսկ ռասայական խտրականությունն ավելի սուր ն վիրավորական μնույթ ունի, քան սեռայինը: Ճոմ էօոiցհէ, | էհiոk aԵօսէ all էհaէ Տհ6'Տ Տ66ո էհrօսցհօսէ հ6r Շ6ոէսr/ iո Ճո6riՇa - էհ6 հ6ՅrէՅՇհ6 Յոմ էհ6 հօք6: էհ6 Տէrսցցl6 Յոմ էհ6 քrօցr6ՏՏ: էհ6 էiո6Տ Խ6 Խ6r6 էօlմ էհՅէ Խ6 ՇՅո'է, Յոմ էհ6 ք6օքl6 Խհօ քr6ՏՏ6մ օո Խiէհ էհՅէ Ճո6riՇՅո Շr66մ: /6Տ Խ6 ՇՅո. Հռետորը շարունակում է իր միտքը ձնակերպել զուգահեռ կառույցներով: Այս դեպքում հակադիր գաղափարների շարք ենք տեսնում, որոնց թվում կրկին առկա է հույսի` այս ելույթի համատեքստում առանցքային գաղափարը: Ðույս (հօքe) հասկացույթը` տարμեր μառաձնաμանական դրսնորումներում (հօքe` գոյական, եզակի թիվ – 4 անգամ, հօքeՏ` գոյական, հոգնակի թիվ – 1 անգամ, հօք6` μայ – 1 անգամ, հօք6fս/` ածական – 1 անգամ), պարμերաμար կրկնվում է ողջ ելույթի համատեքստում: Առավել հետաքրքրական է այս շարքի վերջին μաղադրիչը` էհe էiոeՏ we were էօ/մ էհՁէ we ՇՁո'է, Ձոմ էհe քeօք/e wհօ քreՏՏeմ օո wiէհ էհՁէ /ոeriՇՁո Շreeմ: YeՏ we ՇՁո: Եթե ուշադիր լինենք, կարելի է նկատել, որ տվյալ ասույթում առկա է անթա159

քույց հակադրություն` … մեզ ասում էին ընդդեմ … ժողովոււդը, ու ոնդեց այդ ամեւիկյան համոզմունքով` §Այո, մենք կաւող ենք¦: Ասել են, որ ամերիկյան ժողովուրդը չի կարող, սակայն, ըստ հռետորի, նան այս հաղթանակով Ամերիկան վստահորեն տվել է իր պատասխանը` նա կարող է: Եվ սա, ըստ Բ. Օμամայի, վճռորոշ դեր ունի ամերիկյան ժողովրդի ընթացքի համար: Վճռորոշ է նան /eՏ we ՇՁո պնդման դերն այս հաղթանակի ելույթի գաղափարական հենքի կայացման համար: Քննարկվող գաղափարները ներկայացվում են զուգահեռականության ն հակադրության տրամաμանությամμ միաժամանակ: Ինչպես նան ասույթում ակնհայտ է μարձրացող աստիճանավորում, որը զգացմունքից անցում է ապահովում գործին ն իր գաղափարական կիզակետին է հասնում աստիճանավորման երրորդ μաղադրիչում` /eՏ we ՇՁո պնդման մեջ: Այս ելույթի համատեքստում խաղարկվում է ՇՁո – ՇՁո’է հակադրությունը: Նորընտիր նախագահի ելույթը հասնում է իր հուզականության գագաթնակետին: Սա մեծապես իրացվում է վերոհիշյալ պնդման յոթանգամյա կրկնությամμ` փաստացիորեն յուրաքանչյուր պարμերության` ավարտուն մտքի վերջում (պաթոս): Ճէ Յ էiո6 Խհ6ո Խօո6ո'Տ vօiՇ6Տ Խ6r6 Տil6ոՇ6մ Յոմ էհ6ir հօք6Տ մiՏոiՏՏ6մ, Տհ6 liv6մ էօ Տ66 էհ6ո ՏէՅոմ սք Յոմ Տք6Յk օսէ Յոմ r6ՅՇհ քօr էհ6 ԵՅllօէ. /6Տ Խ6 ՇՅո. Շարունակվում է արծարծվել ժամանակի գաղափարը` ներկան ու առաջընթացն ընդդեմ անցյալի կտրվածքով (կրկնություն տեքստի մակարդակով), իսկ հույսի գաղափարն ավելի սուր μնույթ է ստանում, երμ ժխտման տեսանկյունից է ներկայացվում: Կրկին օգտագործվում է զուգահեռ կառույցների ու μարձրացող աստիճանավորման համակցությունը, ինչն ապահովում է թե՛ տրամաμանական զարգացում ն թե՛ հուզականության թանձրացում: Եթե կանանց ձայները լռեցվում են, նրանց էմանսիպացիայի (6ոՅոՇiքaէiօո)` «իրենց մարդ զգալու» հույսերը ջախջախվում են: Սակայն կանայք ոտքի են ելնում, իրենց

սրտի ու մտքի խոսքն ասում ն, ավելին, քվեարկում: Նրանք կարող են, քանի որ կարող է ամերիկյան ժողովուրդը: Մհ6ո էհ6r6 waՏ մ6ՏքՅir iո էհ6 մսՏէ ԵօԽl Յոմ մ6քr6ՏՏiօո ՅՇrօՏՏ էհ6 lՅոմ, Տհ6 ՏՅԽ Ձ ոՁէiօո Շօոզսer ՒeՁr iէՏe/Ւ wiէհ Յ Ա6Խ Ծ6Յl, ո6Խ յօԵՏ Յոմ Յ ո6Խ Տ6ոՏ6 օք Շօոոօո քսrքօՏ6. /6Տ Խ6 ՇՅո. Մհeո-ի նպատակային կրկնությամμ նկարագրվում են անցյալի դժվարություններ: Հղում է կատարվում ԱՄՆ-ի անցյալ դարի 30-ականների Մեծ դեպրեսիային` տնտեսական ճգնաժամին, որը ներկայացվում է հուսահատության ու վախի տեսքով: Հատկապես ուշագրավ է այն հանգամանքը, որ պատմության այս անցքը վերոհիշյալ ներկայացումն է ստանում տվյալ ելույթի պահին ԱՄՆ-ում առկա տնտեսական խոր ճգնաժամի պայմաններում: Ամերիկյան ժողովուրդն իր պատմությամμ ու այդ պատմությունը կերտողներով է, որ պիտի ոգնորվի, փնտրի իր այսօրվա հիմնահարցերի լուծումը` Նոր կուրսի, այն իրականացրած լեգենդար նախագահ Ֆրանկլին Դելանո Ռուզվելտի ն, իհարկե, առաջ քաշված ընդհանուր նպատակի շուրջ համախմμված ամերիկյան ազգի օրինակով: Այս կարգի հղումներով Բարաք Օμաման նպատակ ունի ապահովելու ամերիկյան ժողովրդի հաջողությունների շարունակականության ու նրա` հնարավորության լեգենդներ կերտող ոգու հարատնության պատկերը |տե՛ս նան Ւ6ոոiոց6r 2008): Դրա հետ մեկտեղ հռետորը իր խոսքի հենքում ներակայորեն դնում է այն առանցքային գաղափարը, որ ինքն ամերիկյան հաղթական պատմության շարունակությունն է: Ահա այս հաղորդագրություններն են, որ նորընտիր նախագահը մշակված ու ծրագրավորված կերպով ուղարկում է իր ժողովրդին ն, թերնս, ոչ միայն նրան: Այս ամենը հաճախ ենթագիտակցական մակարդակով, ավելի հազվադեպ գիտակցական ընկալմամμ արմատավորվում է մարդկանց լայն զանգվածների ուղեղներում` ճիշտ մտային կաղապարների ն մտային պատկերումների տեսքով: Սա մարդկային գործունեության շատ կարնոր հայեցակերպ է, որով այլ գիտակարգերի շարքում

զμաղվում է նան նյարդալեզվաμանական ծրագրավորումը: Ինչպես արդեն նշվել է, ըստ նյարդալեզվաμանական ծրագրավորման` մարդը տեղեկատվությունն արտաքին աշխարհից ստանում, պահում ու կոդավորում է իր ուղեղում ներկայացական համակարգերի միջոցով, որոնք հարուցում են տարμեր տեսողական, լսողական, զգայական ընկալումներ: Լեզվական ճիշտ միավորների կիրառությամμ` խոսքի միջոցով հռետորն իր ունկնդիրների մեջ սերմանում է այնպիսի գաղափարներ ու նրանց մոտ առաջացնում այնպիսի ապրումների պատկերներ, որոնք μնականորեն ձնավորվում կամ ի հայտ են գալիս իրական փորձի պարագայում: Այսինքն` համապատասխան փորձի զգացողությունն ու արդյունքը ստեղծվում են նյարդալեզվաμանական ծրագրավորմամμ: Մհ6ո էհ6 ԵօոԵՏ ք6ll օո օսr հՅrԵօr Յոմ է/rՅոո/ էհr6Յէ6ո6մ էհ6 Խօrlմ, Տհ6 ԽՅՏ էհ6r6 էօ Խiէո6ՏՏ Ձ ցeոerՁէiօո riՏe էօ ցreՁէոeՏՏ Ձոմ Ձ մeոօՇrՁՇ/ wՁՏ ՏՁՄeմ. /6Տ Խ6 ՇՅո. Հետագա զարգացում է ստանում անցյալի հաղթահարումների թեման: Զուգահեռ կառույցները շատ հարմար հնար են այս պարագայում, քանի որ դյուրընկալելի են դարձնում տեղեկատվությունը ն շարունակականության տպավորություն ստեղծում: Անցյալի սերնդի մեծությունը գնահատվում է ժողովրդավարության չափով. հզոր դրսնորում է ստանում Բարաք Օμամայի մտքի խորությունը: Անն Քուփերի կյանքի պատմությունը ներկայացնելիս հռետորը հատուկ շեշտում է այն հանգամանքը, որ այս պատկառելի տարիքի կինը նշված μոլոր իրադարձությունները ն փոփոխություններն իրապես տեսել ն վերապրել է իր երկար կյանքի ընթացքում` Տհe’Տ Տeeո, Տհe /iՄeմ էօ Տee, Տհe ՏՁw, Տհe wՁՏ էհere էօ wiէոeՏՏ, Տհe wՁՏ էհere Ւօr (նույն գաղափարի կրկնություն այլ μառային ն հուզարտահայտչական դրսնորմամμ): Սա առավել հուսալիություն է հաղորդում փոխանցվող տեղեկատվությանը, ինչպես ականատեսի վկայությունը` դատավարության ժամանակ:

Տհ6 ԽՅՏ էհ6r6 քօr էհ6 ԵսՏ6Տ iո 1օոէցօո6r/, էհ6 հօՏ6Տ iո 8irոiոցհՅո, Յ Եriմց6 iո Տ6lոՅ, Յոմ Յ քr6ՅՇհ6r քrօո ՃէlՅոէՅ Խհօ էօlմ Յ ք6օքl6 էհՅէ “Մ6 ՏհՅll Օv6rՇօո6”. /6Տ Խ6 ՇՅո. Անցյալի փշոտ ուղու մասին պատմող նմանատիպ շարահյուսական կառույցներով ասույթը նույնպես պսակվում է ոգեշունչ հայտարարությամμ: Այս հատվածում հաղթահարման գաղափարը թեն տրվում է արդեն անուղղակիորեն, ուրիշի խոսքերով` վերահամատեքստայնացման միջոցով, μայց ն այս հռետորի սրտով: Վերահամատեքստայնացումը ն /eՏ we ՇՁո պնդման վերահաստատումը մեծացնում են ասվածի արժանահավատությունը ն ողջ ասույթի խոսողական-կատարողական ուժը: Ճ ոՅո էօսՇհ6մ մօԽո օո էհ6 ոօօո, Յ ԽՅll ՇՅո6 մօԽո iո 86rliո, Յ Խօrlմ ԽՅՏ Շօոո6Շէ6մ Ե/ օսr օԽո ՏՇi6ոՇ6 Յոմ iոՅցiոՅէiօո. Ճոմ էհiՏ /6Յr, iո էհiՏ 6l6Շէiօո, Տհ6 էօսՇհ6մ հ6r քiոց6r էօ a ՏՇr66ո, aոմ ՇaՏէ հ6r vօէ6, Ե6ՇaսՏ6 aքէ6r 106 /6arՏ iո Ճո6riՇՅ, էհrօսցհ էհ6 Ե6Տէ օք էiո6Տ Յոմ էհ6 մՅrk6Տէ օք հօսrՏ, Տհ6 kոօwՏ հօw Ճո6riՇՅ ՇՅո ՇհՅոց6. /6Տ Խ6 ՇՅո. Զուգահեռ կառույցները մեկը մյուսի հետնից լսարանի աչքի առաջ նյութականացնում են անցյալի դարակազմիկ իրադարձությունների հիշողությունները: Ապա էհiՏ /eՁr, էհiՏ e/eՇէiօո կրկնությամμ ն աստիճանավորմամμ Բարաք Օμաման անցյալից կտրուկ անցում է կատարում ներկային` փոփոխության հնարավորությանը: Այս հատվածում նույնպես կիրառված են զուգահեռ կառույցներ: Հետաքրքիր է էհe ԵeՏէ օՒ էiոeՏ Ձոմ էհe մՁrkeՏէ օՒ հօսrՏ արտահայտությունը, որտեղ կոնկրետ համատեքստում արտաքուստ հոմանիշներ թվացող էiոeՏ ն հօսrՏ լեզվական միավորները հակադիր իմաստներ են արտահայտում, ինչը պարզ է դառնում խորաթափանց հայացքի ներքո. ամերիկյան պատմության ընթացքում դրականը գերակշռել է μացասականին, հաղթանակները` դժվարություններին: Եվ ով, եթե ոչ կյանք տեսած, պատմություն տեսած սնամորթ կին Անն Քուփերը` որպես ամերիկյան ժողովրդի մարմնացում, գիտի, որ Ամերիկան

կարող է փոխվել այս պատմական պահին այս ընտրության միջոցով: Վերոհիշյալ կրկնությունը` էհiՏ /eՁr, էհiՏ e/eՇէiօո, կարծես անդրադարձնում է այս ելույթի սկզμում տեղ գտած էհiՏ մՁ/, էհiՏ e/eՇէiօո, էհiՏ մeՒiոiոց ոօոeոէ կրկնությունը ն, ամμողջացնելով ելույթի տրամաμանական շղթան, ազդարարում, որ ելույթը մոտենում է իր ավարտին: Անն Քուփերի պատմությունը մի ընդգրկուն դիտողական ապացույց է այն ամենի, ինչ հռետորը ուզում է ասել իր լսարանին: Օրինակը կամ լավ նկարագրությունը կարող է ավելի մատչելի, հասանելի ու ազդեցիկ լինել ունկնդրի, հատկապես տարասեռ, զանգվածային լսարանի համար, ինչպիսին է ողջ ժողովուրդը: Օրինակն ավելի պատկերավոր ու անձնականացված է դարձնում հաղորդագրությունը ն, իհարկե, միշտ էլ ավելի հուզական է, քան միայն ուղիղ փաստարկները: Ճո6riՇՅ, Խ6 հՅv6 Շօո6 Տօ քՅr. Մ6 հՅv6 Տ66ո Տօ ոսՇհ. 8սէ էհ6r6 iՏ Տօ ոսՇհ ոօr6 էօ մօ. Տօ էօոiցհէ, l6է սՏ aՏk օսrՏ6lv6Տ - iք օսr Շհilմr6ո Տհօսlմ liv6 էօ Տ66 էհ6 ո6xէ Շ6ոէսr/: iք ո/ մՅսցհէ6rՏ Տհօսlմ Ե6 Տօ lսՇk/ էօ liv6 ՅՏ lօոց ՅՏ Ճոո Աixօո Cօօք6r, ԽհՅէ ՇհՅոց6 Խill էհ6/ Տ667 ՄհՅէ քrօցr6ՏՏ Խill Խ6 հՅv6 ոՅմ67 Ներկայացված վերջին երկու պարμերություններում երեք անգամ կրկնվում է Ամերիկա տեղանունը: Երրորդ կրկնությամμ այն լսարանի աչքի առաջ շնչավորվում ն խոսակցի է վերածվում: Սա իրականացվում է նան ընդհանուր մենք-ի միջոցով, որով սկսվող զուգահեռ կառույցներ են ներմուծվում խոսք: Այստեղ գործ ունենք կրկնության մեկ այլ տեսակի հետ` նույն երկարությունն ունեցող նման կառույցների շարք, որում յուրաքանչյուր անդամի երկարությունը կրկնվում է զուգահեռության սկզμունքով: Հռետորի հայացքն անցյալից հառնում է ապագային: Ավելին կա անելու, քան արվել ու ձեռք է μերվել ճանապարհի ընթացքում: Նույն միտքը հռետորը կրկնում, շեշտում ու զարգացնում է` դրսնորելով լեզվական արտահայտության μազմազանություն: Կրկին, ինչպես ն ելույթի սկզμում, հղում է կատար164

վում պահի վճռորոշության գաղափարին: Հաջորդիվ դիտարկվում է իմաստային ու կառուցվածքային զուգահեռականության երկու զույգ: Պաթոսն իր գագաթնակետին է հասնում երկրորդում, երμ հռետորը հարցով դիմում է Ամերիկային ն դրանում ոչ ավելորդ անգամ հղում կատարում փոփոխության ու առաջընթացի առանցքային հասկացույթներին, որոնք, ըստ էության, հոմանշային μնույթ ն նույնական գործառույթ ունեն Բ. Օμամայի ելույթի շրջանակում: Կիրառված է գաղափարական կրկնության այն տարատեսակը, երμ նույն կոչը, դիմումը, խնդրանքը կամ հարցը կրկնվում է հիմնականում նույն μառերով: Այսպիսով, փաստերը լսարանի առաջ են, խնդիրները ներկայացված, հռետորն ասել է իր խոսքը, հերթն ունկնդրինն է` Ամերիկայինը. որոշողը նա է: Դիվանագիտորեն արդարացված քայլ է. հռետորը չի ցանկանում միանձնյա որոշել, այլ հարցի միջոցով ներգրավում է հասցեատեր-լսարանին որոշում կայացնելու գործում, թեն ունի որոշման իր հայեցակերպը: ԼհiՏ iՏ օսr ՇհՅոՇ6 էօ ՁոՏwer էհaէ Շall. ԼհiՏ iՏ օսr ոօո6ոէ. ԼհiՏ iՏ օսr էiո6 - էօ քսէ օսr ք6օքl6 ԵՅՇk էօ Խօrk Յոմ օք6ո մօօrՏ օք օքքօrէսոiէ/ քօr օսr kiմՏ: էօ r6Տէօr6 քrօՏք6riէ/ Յոմ քrօոօէ6 էհ6 ՇՅսՏ6 օք ք6ՅՇ6: էօ r6ՇlՅiո էհ6 Ճո6riՇՅո Ծr6Յո Յոմ r6Յքքirո էհՅէ քսոմՅո6ոէՅl էrսէհ - էհՅէ օսէ օք ոՅո/, Խ6 Յr6 օո6: էհՅէ Խհil6 Խ6 Եr6Յէհ6, Խ6 հօք6, aոմ wհere we Ձre ոeէ wiէհ Շ/ոiՇiՏո, aոմ մօսԵէ, Ձոմ էհօՏe wհօ էe// սՏ էհՁէ we ՇՁո'է, we wi// reՏքօոմ wiէհ էհՁէ էiոeless ՇՒeeմ էհՁէ ՏսոՏ սք էհe Տքiriէ օՒ Ձ քeօք/e: Yes Մe CՁո. Նախագահ Բարաք Օμամայի ելույթի վերը μերված եզրահանգումը միտված է ուժեղացնելու ու շեշտադրելու ներկայացված կարնոր, հենքային փաստարկները, ունկնդրին հասցնելու պահանջվող հուզական վիճակին, թարմացնելու հիշողությունները ն նրան վերջնականապես μարյացակամության տրամադրելու |հմմտ. ՃriՏէօէl6 8օօk ||| Շհaքէ6r 19): Այս հատվածում հռետորը, վերստին նշելով ն ամփոփելով իր ելույթի առանցքային գաղափարները, խտացված կերպով ներկայացնում է իր

հռետորիկայի հիմնադրույթները, էթոսը (ավելի կոնկրետ համայնական ինքնությունը) ու պաթոսը: Նպատակային խոսքային ռազմավարության միջոցով զգացմունքային լարվածությունը հասցվում է գագաթնակետին: Տաղանդավոր հռետորի ռազմավարությունը միտված է խնդիրներն ու դժվարություններն աղμյուր ու ելակետ դարձնելուն: Այս հիմքի վրա այնուհետն կառուցվում է μաղձալի հաղթանակը կամ գոնե դրա համոզիչ պատկերը: Առնվազն անխելամիտ կլիներ թերագնահատել լեզվի հմուտ գործածության դերն աշխարհի պատկերը ստեղծելու գործում` համայնքի ու ինքնության, ճշտի ու սխալի սահմանման, որոշարկման հիմնահարցերում, հատկապես եթե այս ամենն իրականացվում է տեղեկատվության մեր դարում: ճիշտ պահին ճիշտ տեղում ասված ճիշտ խոսքն ընդունակ է ծրագրավորելու կամ կաղապարելու նպատակային հաղորդագրության հասցեատեր-ունկնդրին: Խոսքի կառուցման տեխնիկան ձեռք է μերվում ն ծառայեցվում այս նպատակին: Քննվող պարμերությունում հռետորական միջոցներից ակնառու է զուգահեռ կառույցների երեք զույգ: Այս կառույցի խտացված կիրառությունը ելույթի վերջում ռազմավարական նշանակություն ունի. դյուրըմμռնելի ն ազդեցիկ է դառնում հաղորդագրությունը: Այսպես, կրկին անգամ, ինչպես ն ելույթի սկզμում (/է'Տ Եeeո Ձ /օոց էiոe Շօոiոց, Եսէ էօոiցհէ, ԵeՇՁսՏe օՒ wհՁէ we մiմ օո էհiՏ մՁ/, iո էհiՏ e/eՇէiօո, Ձէ էհiՏ մeՒiոiոց ոօոeոէ, ՇհՁոցe հՁՏ Շօոe էօ /ոeriՇՁ.), շեշտվում են հնաւավուության, ոահի ն ժամանակի` ելույթի համար հենքային հասկացությունները, որոնք, ըստ էության, Բարաք Օμամայի նախագահ ընտրվելու ն նրա նախանշած փոփոխությունների նույն գործաμանական իմաստն ունեն: Բարգավաճման տանող ստեղծագործ աշխատանքի, խաղաղության գործի, ն, իհարկե, Ամերիկյան երազանքի վերահաստատում ու խթանում. սրանք են գործունեության այն ուղղությունները, որ նախանշում է ԱՄՆ-ի նոր նախագահը: Բացահայտ կերպով խաղարկվում է Ամերիկայի միացյալ նահանգների ն ամերիկյան ազգի եզակիության գաղափարը: Եվս մեկ անգամ ընդգծվում է հույս-ի հասկացույթը` Օμամայի հռետորիկայի անկյունաքարերից մեկը, ն դրա հենքային դերը մարդու կենսագործունեության

մեջ: Կրկին նկատվում է արձագանք ելույթի սկզμում արտահայտված գաղափարներին (/է'Տ էհe ՁոՏwer էհՁէ /eմ էհօՏe wհօ հՁՄe Եeeո էօ/մ Ւօr Տօ /օոց Ե/ Տօ ոՁո/ էօ Եe Շ/ոiՇՁ/, Ձոմ ՒeՁrՒս/, Ձոմ մօսԵէՒս/ օՒ wհՁէ we ՇՁո ՁՇհieՄe էօ քսէ էհeir հՁոմՏ օո էհe ՁrՇ օՒ հiՏէօr/ Ձոմ Եeոմ iէ օոՇe ոօre էօwՁrմ էհe հօքe օՒ Ձ Եeէէer մՁ/.): Գաղափարախոսական ն հուզական հզոր խտացում է այս պարμերության վերջին արտահայտությունը` էiոe/eՏՏ Շreeմ էհՁէ ՏսոՏ սք էհe Տքiriէ օՒ Ձ քeօք/e: YeՏ Մe ՇՁո, որն ընդունակ է μարձրացնել ժողովրդի ոգին ու համոզել աշխարհի ամենամեծաթիվ ու առաջընթաց հասարակություններից մեկին, որ ամերիկյան ոգին ժամանակի չափմանը ենթակա չէ: Ուշադրության է արժանի այն հանգամանքը, որ /eՏ we ՇՁո առաջին պնդման հետ կիրառված է էհՁէ /ոeriՇՁո Շreeմ արտահայտությունը, իսկ դրա վերջին պնդման հետ` էհՁէ էiոe/eՏՏ Շreeմ արտահայտությունը: Ըստ էության` այս արտահայտությունը նախորդի կրկնությունն է` սակայն μովանդակային առումով ավելի համալրված: 7հՁէ … Շreeմ-ը ինքնին մատնանշում է, որ նույն գաղափարի` ամերիկյան կրեդոյի մասին է խոսքը, իսկ էiոe/eՏՏ μառը, փոխարինելով /ոeriՇՁո μառին, փոխանցում է այն գաղափարը, որ /ոeriՇՁո Հ էiոe/eՏՏ (պաթոս): Բ. Օμաման իր ժողովրդի գիտակցության մեջ ներակայորեն սերմանում կամ ակտիվացնում է այն առանցքային ճանաչողական կարգը, որ ամեւիկյան հասկացույթը ոչ միայն ազգային պատկանելություն է, այլն տարաժամանակյա կեցության մարմնացում: Ամերիկյան կրեդոն վավերականության ժամկետ չունի, այն գործում է անկախ ժամանակային սահմանափակումներից: Առանձին տեղեկատվություն է փոխանցվում էհՁէ μառի միջոցով: Այս ցուցային μառային միավորը ստեղծում է ռազմավարական նշանակության կանխենթադրույթ4. ամերիկյան հարատն կրեդոյի գոյությունը տրվում է որպես օμյեկտիվ իրականության փաստ, իրակություն, որ ներկայացման կամ ապացուցման կարիք չունի ն ապրիորի ընդունվում է: Այսպիսով, էհՁէ-ի միջոցով խոսքի գործաμանական կառուցվածք է ներմուծվում ներակա դատողություն` ներկայացված այլ ասույթի ձնով, ընդ որում` վերջինս էլ մեկ այլ μացահայտ դատողության իմաստային μաղադրիչ է: Äողովւդի

ոգու, հույսի, հնաւավուության եւազանքի, փոփոխության գաղափարները վերջնականապես հաղթանակ են տանում /eՏ we ՇՁո-ի վերջին` յոթերորդ «հարվածով». ելույթն ավարտվում է իր գաղափարական ն հուզական գագաթնակետում: Եվ վերջում ավանդաμար, ինչպես ն ԱՄՆ-ի նախկին նախագահները, Բարաք Օμաման Աստծո օրհնությունն է խնդրում իր ժողովրդի ու երկրի համար (գաղափարի կրկնություն այլ μառային ն հուզարտահայտչական մատուցմամμ): Լհaոk /օս, Օօմ Եl6ՏՏ /օս, aոմ ոՅ/ Օօմ 8l6ՏՏ էհ6 Սոiէ6մ Տէaէ6Տ օք Ճո6riՇa. YeՏ we ՇՁո-ի կրկնությունը յոթ անգամ պերսուազիայի հմուտ կերպով հաշվարկված ն գործուն հնար է: Ելույթի վերջին μաժնում յուրաքանչյուր ավարտուն մտքին հետնում է այս հաստատուն պնդումը, ինչպես կրկներգը` երգի յուրաքանչյուր քառատողին, ն քննվող խոսքում կատարում է նույն գործառույթը, ինչը կրկներգը երգում` ներգրավել լսարանին ընթացող գործողության մեջ: Պարμերականության սկզμունքով կառուցված կրկնությունը խթանում է հեշտ մտապահումը ն ինքնաμերական վերարտադրումը: ճիշտ հուզավիճակի հասցված լսարանը` տպավորված ն ոգնորված, Բ. Օμամայի հետ ինքնաμերաμար կրկնում է /eՏ we ՇՁո պնդումը` սկսած արդեն երրորդ անգամից: Հռետորն իր լսարանի հետ հաստատել է մի յուրահատուկ կապ-փոխհարաμերություն (ըստ նյարդալեզվաμանական ծրագրավորման տերմինաμանության` ռապպորտ), այսինքն` մուտք է գործել նրանց աշխարհ, ընդհանուր կետեր հաստատել նրանց ն իր աշխարհի մոդելների շփման տարածքում, հենվելով այդ կետերին` ժողովրդին համոզել, որ ինքը մեկն է նրանցից` ունի նույն խնդիրներն ու նկրտումները, ն պատրաստ է իր հետնից տանել դրանց իրականացման ուղիով: Ժողովրդի ձայնն աստիճանաμար ավելի ուժգնանում է, քանի որ նորանոր անհատներ են ներգրավվում կւիտիկական զանգվածի5 մեջ, ն ավելի հաստատուն են դառնում նրանց համայնական ոգին ու ինքնությունը:

Այստեղ, դատելով լսարանի արձագանքից, կարելի է խոսել քաղաքական ելույթի հաջողվածության մասին: Քաղաքական հռետորիկան, որի հենքում ծրագրավորված են խոսակցի` հռետորի համար ցանկալի արձագանքն ու պատասխանը, ըստ էության, յուրօրինակ երկխոսություն է ն միտված է գործողության, որին կարելի է հասնել պերսուազիվ հաղորդակցման միջոցով: Մեր դարաշրջանում տեղեկատվության աննախադեպ μազմազանության պարագայում պերսուազիվ հաղորդակցումը վճռորոշ դեր ունի ցանկացած տեղեկատվության ընկալման հարցում: Պերսուազիան, ինչպես արդեն նշվել է, իրականացվում է երկու հիմնական մակարդակով. 1) ունկնդիրների մոտ ստեղծվում է մտային ճիշտ կաղապար ն/կամ հուզավիճակ, ն փոխվում ու/կամ վերահաստատվում են նրանց համոզմունքներն ու մոտեցումները, 2) տվյալ ունկնդիրները վերածվում են կւիտիկական զանգվածի` պատրաստ հռետորի կողմից խրախուսած կամ դրդած գործողության: Աշխարհի որոշակի իրերի ն իրավիճակների մասին տեղեկատվությունը, որը հռետորը փոխանցում է լսարանին, ֆիլտրման է ենթարկվում առաջինի փորձի, մշակույթի, լեզվի, համոզմունքների, հետաքրքրությունների, շահերի, արժեքների, ենթադրությունների ն, ինչը շատ կարնոր է քաղաքական պերսուազիայի համատեքստում, նպատակների միջոցով: Այսպիսով, լսարանին տրամադրվում է հռետորի աշխարհի պատկերը. որքան ավելի լավ է հաստատված կապը հռետորի ու լսարանի միջն, այնքան ավելի մեծ չափով են համընկնում հռետորի ն լսարանի անդամների աշխարհի պատկերները, քանի որ մարդը չի կարող ճանաչել իրականությունն իր ողջ μազմազանության մեջ, այլ կարող է ճանաչել իրականության միայն իր ընկալումը: Ակնհայտ է դառնում, որ հռետորի ինքնությունը (էթոս), ունկնդրի վրա ազդեցությունը (պաթոս), հաղորդագրության փաստարկային կառուցումն ու հուզարտահայտչական ձնավորումը (լոգոս ու ոճ) անքակտելիորեն փոխկապակցված են, ն դրանց միասնությունը առաջ է μերում օμյեկտիվ իրականության որակապես նոր երնույթ, որն ավելին է, քան այս μաղադրիչների պարզ գումարը, քանի որ ռեակցիայի մեջ մտնելիս տարրերը

ձուլվում, փոխներթափանցում են: Ձնավորվում է պերսուազիվ հաղորդակցումը` մեր դեպքում քաղաքական ելույթը: Քննվող ելույթը կարնոր պատմական նշանակություն ունի: Մեծ է դրա դերակատարումն ամերիկյան պատմության մեջ ն այդ նախագահական ընտրություններում հաղթանակի համատեքստում ամերիկյան ժողովրդի համախմμման, ոգու միասնականացման ն հուզական վերելքի ապահովման առումով: Իսկ կիրառված լեզվաոճական արտահայտչամիջոցների (հռետորական հնարների) դերն անգնահատելի է այս հաղթանակի ելույթի կերտման ն հաջողության գործում: Դրանց ազատ կիրառությունը, տվյալ դեպքում լեզվական μարձր ճաշակով խաղարկումը հասու է միայն խոսքի ուժը գիտակցող լեզվական անհատին` հմուտ հռետորին ն հատկապես կարնոր է տվյալ արտալեզվական իրականության պայմաններում: Սա ելույթ է, որ հռետորն ունեցել է ճգնաժամի պահին ոչ միայն տնտեսության մեջ ու միջազգային հարաμերություններում, այլն, ինչն առավել կարնոր է, մարդկանց գիտակցության մեջ: Մարդիկ փոփոխության, երազանքի թարմացման ու հույսի կարիք ունեն: Նրանք ուզում են տեսնել ու ապրել սա իրենց երեխաների հետ: Տվյալ ժամանակի, տեղի, առիթի ու խնդրո առարկայի պայմաններում Բարաք Օμաման փորձում է այս խոստման հաղորդագրությունն ուղարկել իր ելույթի միջոցով: Քննարկվող լեզվաոճական արտահայտչամիջոցները` կրկնությունը, աստիճանավորումը ն զուգահեռականությունը, միանգամայն օրգանապես միահյուսվելով քաղաքական խոսույթի համատեքստին, հաջողությամμ իրացնում են խոսքի այս գործառական տարատեսակին գոյաμանորեն ներհատուկ երկու հիմնարար գործառույթները` տեղեկատվության փոխանցումը ն հուզական ներգործությունը: Քաղաքական ելույթում` նպատակային խոսքային գործունեության համատեքստում այս լեզվախոսքային միջոցները նշանակալի նպաստ են ունենում ողջ հաղորդակցական իրադրության նպատակի կենսագործմանը` դրսնորելով ոճական, հռետորական հատկանիշների հարուստ μազմազանություն:

Ծանոթագրություններ 1. Տվյալ փոխանունությունն առավելապես ճանաչողական գործառույթ է իրականացնում քննարկվող քաղաքական ելույթի ն ավելի լայն քաղաքական իրականության համատեքստում ի տարμերություն այն դեպքերի, երμ այլաμերությունները կիրառվում են առավելապես գեղագիտական ազդեցություն գործելու համար ինչպես, օրինակ, գեղարվեստական խոսքում |Гаспарян 2000, 2008): 2. Խոսույթի (լեզվական ու արտալեզվական) լայն համատեքստում լեզվախոսքային միավորների արտածվող (iոքereոtiՁ|) գործաμանական նշանակության մասին տե՛ս ՇriՇ6 1975, Грайс 1985, 8aէall6r 2003-2004: 3. Ազգային սուμստանցի քննության առումով հետաքրքրություն է ներկայացնում Գ. Գասպարյանի ուսումնասիրությունը, որում այն դիտարկվում է որպես տեքստի թե՛ ներտեքստային ն թե՛ արտատեքստային կապակցվածության ճանաչողական հիմք |Гаспарян Г. 2010): 4. Կանխենթադւույթի տեսակների մասին մանրամասն տե՛ս Арутюнова, Падучева 1985: Կանխենթադրույթի տեղեկատվական ն պերսուազիվ իրացումների մասին տե՛ս ՏԵiՏՃ 1999: 5. Կրիտիկական զանգվածն իր առաջնային իմաստով ֆիզիկայի տերմին է, որը նշանակում է միջուկային ճեղքման ենթակա նյութի այն նվազագույն զանգվածը, որն անհրաժեշտ է միջուկային շղթայական ռեակցիայի կատարման համար: Կրիտիկական զանգված հասկացությունը ներկայումս կիրառվում է նան μազմազան այլ ոլորտներում, ինչպիսիք են տեխնոլոգիան, հանրային կարծիքը, քաղաքականությունը ն այլն: Այն ցույց է տալիս մարդկանց կամ որնէ μանի անհրաժեշտ/μավարար զանգված որոշակի արդյունքի հասնելու կամ գործողության իրականացման համար |DiՇէiօոar/.Շօո ՍոaԵriմց6մ. 8aՏ6մ օո էհ6 Թaոմօո ՒօսՏ6 DiՇէiօոar/, 2010. – iո DiՇէiօոar/.Շօո: Լհ6 Ճո6riՇaո Ւ6riէaց6Թ DiՇէiօոar/ օք էհ6 ԷոցliՏհ Լaոցսaց6, 2009. – iո DiՇէiօոar/.Շօո: Լհ6 Ճո6riՇaո Ւ6riէaց6Թ N6w DiՇէiօոar/ օք Շսlէսral Լiէ6raՇ/, 2005. – iո DiՇէiօոar/.Շօո: Ճ88YY Լiոցvօ 12: ՒօrոԵ/ 2000):

ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ

Այս աշխատանքում քննության են առնվել ժամանակակից անգլալեզու քաղաքական ելույթի` որպես լեզվական ն արտալեզվական իրողությունների յուրահատուկ նպատակային փոխներթափանցման ոճագործառական առանձնահատկությունները` միտված քաղաքական պերսուազիայի իրականացմանը: Փորձ է արվել լեզվական միջոցների քննությամμ հասկանալ, վերլուծել ու մեկնաμանել անգլալեզու քաղաքական ելույթի կառուցման, դրանում հասարակական-քաղաքական իրականության ներկայացման մեխանիզմներն ու առանձնահատկությունները, ինչպես նան գնահատել քաղաքական ելույթի, դրանում ներառված որոշակի μառերի, արտահայտությունների, ասույթների` արտալեզվական նպատակին, առաջադրանքին ծառայելու հաջողությունը կամ գոնե դրա իրական պոտենցիալը: Այսինքն` լեզվական իրողությունների դիտարկումն իրականացվում է արտալեզվական իրողությունների հետ անընդհատ կապի մեջ: Քաղաքական ելույթի` որպես ռազմավարական քաղաքական ու հռետորական դրսնորման լեզվական μացահայտումը խթանում է լեզվական գիտակցության ն իրազեկության μարձրացումը, նպաստում ելույթների (ավելի ճիշտ` քաղաքական հռետորի/առաջնորդի) քաղաքական նպատակադրություններն ու միտումները, իրականության երնույթներն ու հարաμերություններն առավել խորությամμ ըմμռնելուն: Լինելով քաղաքական խոսույթի դասական ն առանցքային իրացում` քաղաքական ելույթն ունի արտալեզվական մեծ μեռնվածություն: Հատկապես կարնորվում է քաղաքական առաջնորդի ելույթի դերը: Խոսքային փոխազդեցության այս ձնն արդյունավետ է ժողովրդի կամ նրա ներկայացուցիչների հետ ամնիջական շփման առումով ամենատարμեր հարցեր քննարկելու համար: Քաղաքական ելույթը ներքուստ երկխոսություն է. քաղաքական հասցեագրողի համար չափազանց կարնոր է լսարանի արձագանքը, որը կարող է լինել անմիջական կամ արտահայտվել որպես արդյունք: Նա փորձում է ելույթի հիմքում (հիմնականում ներակայորեն) ծրագրել լսարանի` իր համար ցանկալի արձագանքը: Սրա հաջողվածությունից է

կախված ելույթի ու դրա նպատակի հաջողությունը: Քաղաքական ելույթը երկկողմանի հաղորդակցում է, յուրօրինակ «նյութափոխանակություն»: Քաղաքականությունն ունի իր էությանն ու նպատակին հատուկ լեզվական դրսնորում: Քաղաքականության լեզուն, որը հիրավի անվանում են նան քաղաքական լեզու, որոշ դեպքերում նան քաղաքականացված լեզու, աչքի է ընկնում իր μազմաշերտ խորությամμ ու նրμերանգների հետաքրքիր μազմազանությամμ: Քաղաքական ելույթը` որպես քաղաքական խոսույթի համապարփակ դրսնորում առանձնանում է իր գործառութային հատկանիշների համալիր իրացմամμ: Քաղաքական խոսույթի, ինչպես առհասարակ հրապարակախոսական գործառական ոճի հիմնարար գործառույթներն են տեղեկատվության հաղորդումը ն հուզական ներգործումը, որոնք գոյաμանորեն ներհատուկ են խոսքի նշված տեսակին: Քաղաքական խոսույթը հաղորդակցում է, որի հիմնական շարժառիթն ու նպատակը պայքարն է իշխանության համար (իշխանություն մարդկանց մտքերի, հույզերի, նկրտումների, գործողությունների նկատմամμ, իշխանություն հասարակական-քաղաքական համակարգում), ն որի հիմքում ընկած են մրցակցությունը, գնահատողականությունը ն գործողությունը: Քաղաքական խոսույթը ոչ միայն իրականության կամ դրա որոշակի պատկերացման արտահայտություն է, այլ նան ինքնին գործողություն: Քաղաքական խոսքային գործունեությունը քաղաքական գործիչների ն հաստատությունների մասնագիտական պրակտիկայի կարնորագույն մաս է: Քաղաքական ելույթը պերսուազիայի հզոր ձն է: Խոսքը հղողի ինքնությունը, ինչպես ինքնին հաղորդվող նյութը, մեծապես ձնավորվում է հենց ելույթում խոսքային ռազմավարական գործունեության միջոցով: Լեզվական տարμեր ձների խիստ նպատակային, տեղին կիրառությունը հնարավորություն է տալիս ռազմավար հռետորին արտահայտել ու կերտել իր մղումներին ու նպատակներին համապատասխանող աշխարհի (ներառյալ իր ինքնության) պատկերը կամ մոդելը: Արտալեզվական

իրականությունը (իրողությունները)` թե՛ նյութական ն թե՛ զգայական ու հասկացական, քաղաքական ելույթի հիմքն ու շարժիչ ուժն է: Միաժամանակ խոսքն իր լեզվական գործիքներով ներազդում է այդ արտալեզվական իրականության վրա ելույթի միջոցով: Այսպիսով, ելութը գործառում է որպես լեզվական ն արտալեզվական իրողությունների ռազմավարական յուրահատուկ փոխներթափանցում: Այս ատենախոսության շրջանակում ուսումնասիրված -// ն -ՁԵ/6/-/Ե/6 վեւջածանցնեւով μառային Շաւույթնեւը, անձնական դեւանուննեւը` մասնավորապես w6 (մենք), կւկնություն, աստիճանավուում, զուգահեռականություն լեզվաոճական արտահայտչամիջոցները, լինելով լեզվախոսքային հաղորդակցման տարμեր հարթության միավորներ, քաղաքական ելույթում միավորվում են մի նպատակի` քաղաքական պերսուազիայի շուրջ: ճիշտ ընտրված ու համակցված լեզվական միջոցները քաղաքական խոսույթում գնահատողականության ու գործողության գաղափարի կրողներ են, միասնություն (համայնք) ն տարանջատում (ոււիՇի կերպար) կերտողներ, ինքնություն հաստատողներ: Լեզվախոսքային միջոցների որոշակի նպատակային դրսնորումների հմուտ կիրառմամμ ն խաղարկմամμ քաղաքական հռետորը ստեղծում ն/կամ ակտիվացնում է իր նպատակի համար արժեքավոր, այն խթանող որոշակի հասկացույթներ, հանրային համոզմունքներ, վարքային մոդելներ, մի խոսքով` որոշակի մտային ճանաչողական կառույցներ (ազգային, պատմական, մշակութային) ն գիտակցության առանցքային կարգեր: Այսպիսով, խոսքային հմուտ գործունեության շնորհիվ հնարավոր է դառնում մարդկանց ուղղորդումը, առաջնորդումը, կառավարումը, վերահսկումը ն մանիպուլացումը: Քաղաքական ելույթը դիտարկվում է որպես գործաμանական նպատակային` գործառական-ճանաչողական հաղորդակցում: Քաղաքական խոսույթի ոճը թելադրում է իր ուրույն սկզμունքները թե՛ լեզվի արտահայտչականությանը ն թե՛ տեղեկատվության հաղորդման տրամաμանականությանը: Լեզվի երկու հիմնական գործառույթները որոշակի լեզվական միավորների ն դրանց համակցումների միջոցով իրենց յուրահատուկ

փոխներթափանցված իրացումն են գտնում` ստեղծելով լեզվի գործառության առանձնահատուկ միջավայր, որը կարելի է μնորոշել որպես քաղաքականացված: Այդ միավորներն ու դրանց համակցումները, մի կողմից, տարμերակում են, մյուս կողմից` կառուցում քաղաքական խոսույթը որպես յուրատեսակ ոճաժանրային դրսնորում: Քաղաքական հասցեագրողի ձեռքում դրանք, մի կողմից, արտացոլում են, մյուս կողմից` կերտում արտալեզվական իրականությունը, մի խոսքով` յուրովի արտահայտում, ներկայացնում են իրականությունը` ելնելով նրա (կամ նրա համայնքի) միտումներից ու նպատակներից: Այսպիսով, փորձենք ամփոփել կատարված հետազոտությունը: Քաղաքական ելույթը, որը քաղաքական հռետորիկայի դասական դրսնորում է, աչքի է ընկնում տարաμնույթ տարրերի μազմաձն համակցություններով: Մարդկային էության երկու հակադիր, սակայն անμաժան դրսնորումները` տրամաμանականը ն հուզականը, նուրμ ն μարդ համակցումներով իրենց յուրատիպ միասնական արտացոլումն են գտնում քաղաքական ելույթի լայն համատեքստում: Տրամաμանական փաստարկում ն հուզական ազդեցություն ապահովող տարամետ իմաստային ն կառուցվածքային լեզվախոսքային միավորների օրգանական համագոյակցությունը թելադրվում է քաղաքական խոսքի գործառույթներով, որոնք են տեղեկատվության հաղորդումը ն հուզական ներգործումը: Պերսուազիվ խոսքը` տվյալ պարագայում քաղաքական ելույթը, սովորաμար ծառայում է որոշակի հստակ հասարակական, քաղաքական առաջադրանքի իրականացմանը ն ունի կոնկրետ նպատակային կողմնորոշում: Պերսուազիվ հաղորդակցման առավել ամμողջական իրացումը պայմանավորված է վերը նշված գործառույթների հակադրամիասնությամμ, որն արտալեզվական իրականության պահանջն է ն արտացոլում է, ինչպես նան ձնավորում, հաստատում, վերահաստատում իրերի, երնույթների, մարդկանց, իրադրությունների որոշակի հարաμերություններ` թելադրված այս կամ այն արտալեզվական (քաղաքական) նպատակադրությամμ: Քննված լեզվական նյութը թույլ է տալիս եզրակացնել, որ գործառական տեսանկյունից քաղաքական ելույթը տրամաμանական համոզ175

ման ն հուզական ներազդման յուրօրինակ ռազմավարական համաձուլվածք է, որում լեզվական ու արտալեզվական իրողություններն իրենց նուրμ փոխներթափանցված իրացումն են գտնում: Անդրադառնալով -|/ վերջածանցով μառային շարույթներին` նշենք, որ դրանք գնահատողականության ձնավորման գործուն միջոց են: Այս շարույթները ցույց են տալիս գործողության կամ հատկանիշի իրացման ձնը, աստիճանը կամ սաստկացումը, որոնք կենսական են քաղաքական ելույթի համար: Դրանով է պայմանավորված -|/-ով μառային շարույթների հաջողությունը քաղաքական ելույթում. դրանք միանգամայն կիրառելի են թե՛ տրամաμանական նկարագրության ն թե՛ հուզական ներգործության համար: Իրականության երնույթներն այս կամ այն կերպ գնահատելով ն μնութագրելով` քաղաքական գործիչը ներազդում է մարդկանց գիտակցության վրա ն ի վերջո ստեղծում այդ իրականությունը: Ինչ վերաμերում է -ՁԵ|e/-iԵ|e վերջածանցով μառային շարույթներին, ապա դրանք, հիմնականում արտահայտելով գործողության կատարման հնարավորության նշանակություն, գործողության գաղափարի կրող են քաղաքական ելույթում: Սա էական առանձնահատկություն է այն գործառական համատեքստի համար, որում այս շարույթները դիտարկվում են: Քաղաքական ելույթն ունի հստակ գործառական կողմնորոշում` տրամաμանական փաստարկում ն հուզական ազդեցություն, որ ունկնդիրներին խթանում են ելույթում «կոդավորված» որոշակի գործողության իրականացման: Հետնաμար, ելույթներն ինքնին ունեն դինամիկ, գործողության միտված μովանդակություն: Քաղաքական խոսույթում μազմազան կապակցություններ կազմելով` -|/-ով ն -ՁԵ|e/-iԵ|e-ով μառային շարույթները դրսնորում են տարμեր μառադարձվածային, ձնաμանական, շարահյուսական հարաμերություններ ն արտահայտում յուրօրինակ իմաստային նրμերանգներ, նպատակային μովանդակային շեշտադրումներ, որոնք իրենց նպաստն են μերում քաղաքական խոսույթի համար հիմնարար գնահատողականության ն գործողության գաղափարների ձնավորման հարցում: Այսպիսով, հա176

մապատասխան գործառական միջավայրում նշված լեզվական միավորները ձեռք են μերում քաղաքական խոսույթի գործառական ուղղվածության, մի կողմից, ոճատարμերակիչ, իսկ մյուս կողմից` ոճակազմիչ արժեք: -|/ ն -ՁԵ|e/-iԵ|e վերջածանցներով μառային շարույթները գործուն ներդրում են ունենում քաղաքական ելույթի միջոցով տրամաμանական-փաստարկային ու հուզական-գնահատողական մթնոլորտի ստեղծման ն հասցեատեր-լսարանի համոզման գործում: Եթե տեղեկատվությունը փոխանցված է, ներազդումն իրականացված, ուրեմն լսարանը հասցված է անհրաժեշտ μարոյական-գաղափարական վիճակի, որոշ դեպքերում նան անհրաժեշտ գործողության կատարման: Սույն հետազոտության մեջ տեղ գտած անձնական դերանունների ն մասնավորապես we (մենք) լեզվական միավորի մասին պետք է ասել, որ դրանք նույնպես դրսնորում են հստակ ոճագործառական ն գործաμանական ուղղվածություն: Յուրահատուկ իմաստագործաμանական դեր կատարելով քաղաքական ելույթում` մենք-ը (հետազոտության նյութում ինկլուզիվ մենք-ը) կերտում է համայնքի ն ինքնության որոշակի պատկեր: Պայմանավորված արտալեզվական հանգամանքներով ու նպատակադրությամμ` մենք-ը արտացոլում-ձնավորում է որոշակի կոնկրետ համայնք, որը տարμեր դեպքերում կարող է ընդգրկել մի խումμ համախոհներ, քաղաքական կուսակցություն կամ կառույց, ընտրազանգված, մի ամμողջ ժողովուրդ, ինչպես նան համաշխարհային հանրությունը: Ինքնության լեզվախոսքային իրացումն ու հարաμերակցությունն այդ համայնքին նույնպես կարող է տարμեր լինել: Սրա տրամաμանական կամ պրագմատիկ հիմքերը կարելի է գտնել արտալեզվական իրականության մեջ: Անձնական դերանունների շնորհիվ նույնպես իրականացվում են քաղաքական խոսույթին μնորոշ հիմնարար գործառույթները` փոխանցվում է տեղեկատվություն ու իրականացվում ներգործություն: Քաղաքական խոսույթն էլ իր հերթին առավել ակտիվացնում է այս «խոսուն» ն «գործուն» լեզվական միավորների ընդհանրացնող ն μաժանարար ուժը` վերածելով դրանք արդյունավետ քաղաքական «գործիքների», երμեմն էլ

նույնիսկ «զենքի»: Համայնքի ն ինքնության գաղափարներն առանցքային են որնէ քաղաքական հռետորիկայի համար, ն դրանց նպատակային կերտումն ու փոխանցումը իրականություն քաղաքական առաջնորդի գործունեության առաջնահերթություններից են ու պահանջում են պերսուազիվ հաղորդակցման μավարար ջանքեր: Անդրադառնալով մեր ուսումնասիրության մյուս նյութին` կրկնությանը, աստիճանավորմանն ու զուգահեռականությանը նշենք, որ դրանք լեզվական մտածողության հզոր գործիքներ են ն միանգամայն նպատակային կիրառություն են ստանում հասարակական կոնկրետ համատեքստում, ինչպիսին ն ըստ էության քաղաքական ելույթն է: Այս լեզվաոճական արտահայտչամիջոցները մեծապես μարձրացնում են տեղեկատվության փոխանցման ն լսարանի վրա ներազդելու գործառույթների իրականացման արդյունավետությունը: Կրկնությունն ընդգծում է տրամաμանականը ն խորացնում հուզականը: Այն ունկնդրի ուշադրությունը պարμերաμար հրավիրում է ելույթի առանցքային μառերին, արտահայտություններին, գաղափարներին, որոնք կամա թե ակամա ամրակայվում են նրա հիշողության մեջ ն, որ ավելի կարնոր է, ներդրվում գիտակցության մեջ: Աստիճանավորումն ապահովում է գաղափարի, իմաստի, հույզի կամ գործողության ուժգնացումը կամ թուլացումը` ներկայացված լեզվական միջոցների իմաստային կամ գործաμանական կառուցվածքների խաղարկմամμ: Աստիճանավորումը հռետորի ներկապնակի երանգների ռազմավարական հերթափոխն է, որն իր արտացոլումն է գտնում լսարանի զգացմունքներում առաջացող ելնէջներում: Զուգահեռականությունը, գործելով հավասարակշռության տրամաμանությամμ, ներակա կերպով ընդգծում է երնույթների, հասկացությունների, իրադարձությունների, մարդկանց նմանությունը կամ տարμերությունը` այդպիսով միտքն առավել համակարգված ու տպավորիչ դարձնելով: Այսպես, կրկնության, աստիճանավորման ու զուգահեռականության նպատակային կիրառությունը գործուն ազդեցություն է ունենում ունկնդրին` քաղաքական հասցեագրողի համար ցանկալի հույզի, ապրումի, զգացողության, տրամադրվա178

ծության, գնահատողականության մտային կաղապարի մեջ դնելու հարցում: Քննարկվող միջոցները, մի կողմից, ազդեցիկ ու դյուրըմμռնելի են դարձնում փաստարկները, մյուս կողմից` շեշտում են գնահատումը ն զգացմունքներ արթնացնում: Կրկնությունը ն աստիճանավորումը` հաճախ համակցված զուգահեռականության հետ, միանգամայն արդյունավետ են քաղաքական ելույթում միտքը զարգացնելու, շեշտելու, ինչպես նան հաղորդագրությունը դյուրըմμռնելիության ու պարμերական կրկնության սկզμունքով կառուցելու իրենց հատկանիշների շնորհիվ: Խոսքային հմուտ գործունեությունը կրկին թափ ն կարնորություն է ձեռք μերում հատկապես ժամանակակից քաղաքական իրականության մեջ, քանի որ ստեղծված պայմանները ն մարտահրավերները նոր մոտեցումներ ու լուծումներ են պահանջում: Վերջիններս, ծնվելով մարդու մտքում, փոխանցվում են մարդկային փոխազդեցության օμյեկտիվ իրականություն, ինչը հնարավոր է դառնում ճիշտ խոսքային-հաղորդակցական գործունեության միջոցով: Այսինքն` լեզվական միավորներն ու խոսքն ընդհանրապես ոչ միայն արտահայտում, արտացոլում են այն, ինչ կա աշխարհում, այլն կերտում, ձնավորում, փոխանցում ու օμյեկտիվ իրականություն են ներմուծում նոր երնույթներ ու իրողություններ: Խոսքի ուժն ու ազդեցությունն առավել քան երμնէ վճռորոշ են դառնում այլոց մտքերն ու գործողությունները վերահսկելու ն ձնավորելու գործում: Լեզվական ճիշտ դրսնորում գտած խոսքը, այսինքն` լեզվական միավորների մտածված ընտրությունն ու համակցությունը, հաճախ հնարավոր են դարձնում ոչ միայն տարμեր գաղափարների, այլն գաղափարախոսությունների ն երնույթների ձնավորումը, տարածումը ն կենսագործումը: Քաղաքական ելույթը շնորհիվ անմիջական զանգվածային հաղորդակցման իր ձնաչափի թերնս կատարյալ հարթակ է լեզվական ն արտալեզվական իրողությունների փոխազդեցության ու փոխներթափանցման համար: Իրական ժամանակում տեղի է ունենում իրականության արտացոլում ն կերտում` ընդ որում միաժամանակ ու առավելապես լեզվական միջոցներով: Մարդ179

կանց զանգվածներին տեղեկատվության փոխանցումը, նրանց մտքերի ն հույզերի վրա ներգործումն ապահովում են քաղաքական ելույթի դինամիկան ն ելույթի հաջողության, ինչպես նան ողջ հաղորդակցական իրադրության նպատակի կենսագործման գրավականն են: Ինչպես ցույց է տալիս մեր ուսումնասիրությունը, քաղաքական ելույթի` մեր կողմից քննարկված լեզվական միջոցները ոճատարμերակիչ ու ոճակազմիչ դեր ունեն քաղաքական խոսույթում: Դրանք փաստական համոզումը ն հուզական ներազդումը, որ քաղաքական հռետորիկայի էությունն ու նպատակն են, հաջողությամμ իրականացնելու հիրավի մեծ պոտենցիալ են դրսնորում: Քաղաքական ելութը, արտացոլելով արտալեզվական իրականությունը, նպատակային ներազդմամμ նան կերտում է այն` ըստ էության իրացվելով որպես լեզվականի ն արտալեզվականի յուրահատուկ փոխներթափանցում:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ

1. Աղայան է. Լեզվաμանության հիմունքներ, Երնան, Երնանի համալսարանի հրատարակչություն, 1987, 736 էջ: 2. Բաղդասարյան Մ. Բառաիմաստային ն ձնաμանական-շարահյուսական դրսնորումների գործառական հարաμերությունը քաղաքական խոսույթում // Օտար լեզուները μարձրագույն դպրոցում 3(21), Երնան, Երնանի պետական համալսարան, 20161, էջ 37-44: 3. Բաղդասարյան Մ. Քաղաքական ելույթը որպես ինքնության ն համայնքի ձնավորման միջոց /խոսքային-հաղորդակցական հնարներ/ // Լեզուն ն գրականությունը գիտական իմացության ժամանակակից հարացույցում, Գլխավոր խմμագիր Գասպարյան Ս., Երնան, Լուսակն հրատարակչություն, 2009, էջ 39-47: 4. Բաղդասարյան Մ. Քաղաքական խոսույթը որպես մարդկային փոխազդեցության ու գիտական ուսումնասիրության ոլորտ. հենքային հասկացություններ // Լեզուն ն գրականությունը գիտական իմացության ժամանակակից հարացույցում, N 3, Երնան, «Զանգակ-97» հրատարակչություն, 2011, էջ 46-57: 5. Բաղդասարյան Մ. Քաղաքական խոսույթի ձնաμանական ն շարահյուսական առանձնահատկությունների շուրջ // Լեզուն ն գրականությունը գիտական իմացության ժամանակակից հարացույցում, N 7, Երնան, Լուսակն, 20162, էջ 88-99: 6. Բաղդասարյան Մ. Որոշ հռետորական հնարների պերսուազիվ դերը քաղաքական ելույթի համատեքստում. մի հաղթանակի ելույթի քննություն // Լեզուն ն գրականությունը գիտական իմացության ժամանակակից հարացույցում, Գլխավոր խմμագիր Գասպարյան Ս., Երնան, Լուսակն հրատարակչություն, 2010, N 2, էջ 11-24: 7. Եզեկյան Լ. Հայոց լեզվի ոճագիտություն (ուսումնական ձեռնարկ), Երնան, Երնանի համալսարանի հրատարակչություն, 2003, 376 էջ: 8. Խաչատրյան Լ. Լեզվաμանության ներածություն, Երնան, Զանգակ-97 հրատարակչություն, 2008, 304 էջ: 9. Հակոμյան Ս. Փիլիսոփայության դասընթաց, Երնան, Զանգակ-97, 2005, 405 էջ: 10. Մուրադյան Գ. Հրապարակախոսական արձակը որպես գործառական ոճերի հակադրամիասնություն (μ.գ.թ.-ի ... ատենախոսություն), Երնան, Երնանի պետական համալսարան, 2003, 172 էջ:

11. Պողոսյան Պ. Խոսքի մշակույթի ն ոճագիտության հիմունքները (խոսքի տեսություն) (ուսումնաօժանդակ ձեռնարկ), Երնան, Երնանի համալսարանի հրատարակչություն, 1990, գիրք 1, 425 էջ: 12. Պողոսյան Պ. Խոսքի մշակույթի ն ոճագիտության հիմունքները (խոսքի տեսություն) (ուսումնաօժանդակ ձեռնարկ), Երնան, Երնանի համալսարանի հրատարակչություն, 1991, գիրք 2, 336 էջ: 13. Ջահուկյան Գ., Խլղաթյան Ֆ. Հայոց լեզու. ընդհանուր գիտելիքներ. ոճաμանություն, Երնան, Լույս հրատարակչություն, 1976, 168 էջ: 14. ՃմaոՏ Լ. Ս. Լհ6 ԷքiՇ օք Ճո6riՇa. 8օՏէօո, Լiէէl6, 8rօwո, aոմ Շօոքaո/, 2009, 433 ք. 15. Ճl6xaոմrօva Օ., Լ6r-ԽiոaՏօva Տ. ԷոցliՏհ Տ/ոէax (ՇօllօՇaէiօո, Շօlliցaէiօո aոմ DiՏՇօսrՏ6). ԽօՏՇօw, ԽօՏՇօw Սոiv6rՏiէ/ Քr6ՏՏ, 1987, 188 ք. 16. ՃriՏէօէl6 Թհ6էօriՇ. հէէք://www.քսԵliՇ.iaՏէaէ6.6մս//հօո6/l/Թհ6էօriՇ/iոմ6x.հէոl. 17. 8aցհմaՏar/aո Խ. ՇօոոսոiՇaէiօո, Լaոցսaց6 aոմ ԼraոՏlaէiօո iո a ՇrօՏՏ-Շսlէսral Ք6rՏք6Շէiv6. // Годичная научная конференция. Сборник научных статей. Ереван, Издательство РоссийскоАрмянского университета, 2008, часть 2, сс. 14-21. 18. 8aցհմaՏar/aո Խ. “ՔօliէiՇiշ6մ” Տ/ոէaցոՏ iո ՃՇէiօո. // Ճrո6ոiaո Բօlia ՃոցliՏէika. |ոէ6rոaէiօոal Սօսrոal օք ԷոցliՏհ Տէսմi6Տ. Էմiէօr-iո-Շհi6ք ՇaՏքar/aո Տ.. Y6r6vaո, ԼսՏakո ՔսԵliՏհ6rՏ, 20071, 1:3, քք. 61-67. 19. 8aցհմaՏar/aո Խ. Լհ6 Լ6xiՇal Տ/ոէaցո wiէհ էհ6 Տսքքix “-l/” iո ՔօliէiՇal DiՏՇօսrՏ6: a ԲսոՇէiօոal Տէ/liՏէiՇ Ք6rՏք6Շէiv6. // Օտար լեզուները μարձրագույն դպրոցում, Պատասխանատու խմμագիր Երզնկյան Ե., Երնան, Երնանի պետական համալսարանի հրատարակչություն, 20072, N 8, էջ 3-8: 20. 8arօո Թ. Ճ., 8/rո6 D. ՏօՇial ՔՏ/Շհօlօց/: Սոմ6rՏէaոմiոց Ւսոaո |ոէ6raՇէiօո. 3rմ 6մ., 8օՏէօո, Ճll/ո aոմ 8aՇօո, |ոՇ., 1981, 633 ք. 21. 8arօո Թ. Ճ., 8/rո6 D. ՏօՇial ՔՏ/Շհօlօց/: Սոմ6rՏէaոմiոց Ւսոaո |ոէ6raՇէiօո. 4էհ 6մ., 8օՏէօո, Ճll/ո aոմ 8aՇօո, |ոՇ., 1984, 685 ք. 22. 8aէall6r Տ. Լ6xiՇal ՔraցոaէiՇՏ: Թ6l6vaոՇ6 Լհ6օr/ aոմ Շ6ո6raliշ6մ Շօոv6rՏaէiօոal |ոքliՇaէսr6Տ. // ՃNՇԼՕՇԷԹԽՃN|ՇՃ ՕNԼ|NԷ. 2003-2004, քք. 47-68, հէէք://aոցlօց6rոaոiՇa.սv.6Տ:8080/Սօսrոal/. 23. 86arմ Ճ. Լհ6 Լaոցսaց6 օք ՔօliէiՇՏ. Լօոմօո, Թօսէl6մց6, 2000, 121 ք.

24. 86էէiոցհaսՏ Է. Ք. Ք6rՏսaՏiv6 ՇօոոսոiՇaէiօո. 3rմ 6մ., N6w Yօrk, Ւօlէ, Թiո6հarէ aոմ ՄiոՏէօո, 1980, 272 ք. 25. 8rօwո Շ., Yսl6 Շ. DiՏՇօսrՏ6 Ճոal/ՏiՏ. ՇaոԵriմց6, ՇaոԵriմց6 Սոiv6rՏiէ/ Քr6ՏՏ, 2003, 288ք. 26. Շaք Ք. Լaոցսaց6 aոմ Լ6ցiէiոiշaէiօո: D6v6lօքո6ոէՏ iո էհ6 Քrօxiոiշaէiօո Խօմ6l օք ՔօliէiՇal DiՏՇօսrՏ6 Ճոal/ՏiՏ. // Լօմշ Քaք6rՏ iո ՔraցոaէiՇՏ. Łծմź, Մ/մawոiՇէwօ Սոiw6rՏ/է6էս Łծմշki6ցօ, 2005, №1, քք. 7-36. 27. Dսraոէi Ճ. ԼiոցսiՏէiՇ Ճոէհrօքօlօց/. // |ոէ6rոaէiօոal ԷոՇ/Շlօք6մia օք էհ6 ՏօՇial ձ 86հaviօral ՏՇi6ոՇ6Տ. Օxքօrմ, ԷlՏ6vi6r ՏՇi6ոՇ6 Լէմ, 2001, քք. 8899-8906, հէէք://www.ՏՏՇո6է.սՇla.6մս/aոէհrօ/քaՇսlէ//մսraոէi/r6քriոէՏ/02liոց_aոէհ.քմք. 28. Dսraոէi Ճ. Լrսէհ aոմ |ոէ6ոէiօոaliէ/: aո ԷէհոօցraքհiՇ Շriէiզս6. // Շսlէսral Ճոէհrօքօlօց/. 1993,8:2, քք. 214-245, հէէք://www.ՏՏՇո6է.սՇla.6մս/aոէհrօ/քaՇսlէ//մսraոէi/r6քriոէՏ/էrսiոէ.քմք. 29. Էցօrօv Շ. ՏսքraՏ6ցո6ոէal Քհօոօlօց/. ԽօՏՇօw, ԽօՏՇօw Սոiv6rՏiէ/ Քr6ՏՏ, 1967, քք. 1-43. 30. ԲairՇlօսցհ N. 8lair’Տ ՇօոէriԵսէiօո էօ ԷlaԵօraէiոց a N6w ‘DօՇէriո6 օք |ոէ6rոaէiօոal Շօոոսոiէ/’. // Սօսrոal օք Լaոցսaց6 aոմ ՔօliէiՇՏ. 20051, 4:1, քք. 41-63, հէէք://www.liոց.laոՇՏ.aՇ.սk/քrօքil6Տ/263. 31. ԲairՇlօսցհ N. ՇriէiՇal DiՏՇօսrՏ6 Ճոal/ՏiՏ. // Խarց6Տ ԼiոցսiՏէiզս6Տ. 20052, 9, քք. 76-94, հէէք://www.liոց.laոՇՏ.aՇ.սk/քrօքil6Տ/263. 32. ԲairՇlօսցհ N. ՇriէiՇal DiՏՇօսrՏ6 Ճոal/ՏiՏ iո ԼraոՏ-մiՏՇiքliոar/ Թ6Տ6arՇհ օո ՏօՇial Շհaոց6: ԼraոՏiէiօո, Թ6-ՏՇaliոց, Քօv6rէ/ aոմ ՏօՇial |ոՇlսՏiօո. // Լօմշ Քaք6rՏ iո ՔraցոaէiՇՏ. 20053, 1, քք. 37-58, հէէք://www.liոց.laոՇՏ.aՇ.սk/քrօքil6Տ/263. 33. ԲairՇlօսցհ N., Շraհaո Քհ., Լ6ոk6 Ս., Մօմak Թ. |ոէrօմսՇէiօո. // ՇriէiՇal DiՏՇօսrՏ6 Տէսմi6Տ. Լa/lօr ձ ԲraոՇiՏ Լէմ, Թօսէl6մց6, Լa/lօr ձ ԲraոՇiՏ Շrօսք, 2004, 1:1, քք. 1-7, հէէք://www.էaոմք.Շօ.սk/յօսrոalՏ . 34. ԲօսՇaսlէ Խ. DiՏՇօսrՏ6 օո Լaոցսaց6 (k6/ 6xՇ6rքէՏ). հէէք://www9.ց6օrց6էօwո.6մս/քaՇսlէ//irviո6ո/էհ6օr//ԲօսՇaսlէDiՏՇօսrՏ6_օո_Լaոցսaց6-Տսոոar/-6xՇ6rքէՏ.հէոl . 35. Շalք6riո |. Տէ/liՏէiՇՏ. ԽօՏՇօw, Ւiցհ6r ՏՇհօօl, 1977, 336 ք. 36. ՇaՏքar/aո Տ., Խaէ6vօՏ/aո Ճ. ԷոցliՏհ Տէ/l6 iո ՃՇէiօո. Y6r6vaո, ԼսՏakո ՔսԵliՏհ6rՏ, 2008, 168 ք. 37. Շ6սՏՏ Թ. Լհ6 |մ6a օք a ՇriէiՇal Լհ6օr/. ՒaԵ6rոaՏ ձ էհ6 Բraոkքսrէ ՏՇհօօl. ՇaոԵriմց6, ՇaոԵriմց6 Սոiv6rՏiէ/ Քr6ՏՏ, 1988, 100 ք.

38. ՇiոշԵսrց Թ., Խհiմ6k6l Տ., Խո/aշ6va Շ., Տaոkiո Ճ. Ճ ՇօսrՏ6 iո Խօմ6rո ԷոցliՏհ Լ6xiՇօlօց/. 2ոմ 6մ., ԽօՏՇօw, Մ/Տšaյa Škօla, 1979, 272 ք. 39. ՇraՇ6 Շ. Մ. Լհ6 ԼiոցսiՏէiՇ ՇօոՏէrսՇէiօո օք Թ6aliէ/. Խ6ոէ, Շrօօո Ւ6lո ՔսԵliՏհ6rՏ Լէմ, 1987, 152 ք. 40. ՇriՇ6 Ւ. Ք. ԼօցiՇ aոմ Շօոv6rՏaէiօո. // Տ/ոէax aոմ Տ6ոaոէiՇՏ. Շօl6 Ք. aոմ Խօrցaո Ս. (ԷմՏ.), ՃՇaմ6ոiՇ Քr6ՏՏ, 1975, vօl. 3, քք. 41-58, հէէք://www.ո/Տէքx.Շa/aՇaմ6ոiՇ/քհilօՏօքհ//Շօօk/2008-09/ՇriՇ6ԼօցiՇ.քմք. 41. ՇriՇ6 Ւ. Ք. Խ6aոiոց. // ՔհilօՏօքհiՇal Թ6vi6w. 1957, 66, քք. 377-388, հէէք://www.մiէ6xէ.Շօո/ցriՇ6/ո6aոiոց.հէոl . 42. Ւalliմa/ Խ. Ճ. Խ. ԷxքlօraէiօոՏ iո էհ6 ԲսոՇէiօոՏ օք Լaոցսaց6. Լօոմօո, Էմwarմ Ճrոօlմ, 1973, 143 ք. 43. Ւalliմa/ Խ. Ճ. Խ. Լaոցսaց6 aՏ ՏօՇial Տ6ոiօէiՇ. Լհ6 ՏօՇial |ոէ6rքr6էaէiօո օք Լaոցսaց6 aոմ Խ6aոiոց. Լօոմօո, Էմwarմ Ճrոօlմ, 1978, 256 ք. 44. Ւ6ոոiոց6r D. Ճո6riՇa N66մՏ |էՏ Բrօոէi6r Տքiriէ. // Լհ6 Մall Տէr66է Սօսrոal. D6Շ6ոԵ6r 4, 2008, հէէք://օոliո6.wՏյ.Շօո/arէiՇl6/Տ8122834973764077677.հէոl . 45. Ւօմց6Տ Ճ. Լհ6 DialօցiՇ Էո6rց6ոՇ6 օք ‘Լrսէհ’ iո ՔօliէiՇՏ: Թ6քrօմսՇէiօո aոմ ՏսԵv6rՏiօո օք էհ6 ‘Մar օո Լ6rrօr’ DiՏՇօսrՏ6. // Շօlօraմօ Սօսrոal iո ԼiցսiՏէiՇՏ, 2008, vօl. 21, հէէք://www.Շօlօraմօ.6մս/liոց/ՇԹ|Լ/Մօlսո621_|ՏՏս61/քaք6r_ՒՕDՇԷՏ.քմք . 46. |l/iՏհ 8. Լհ6 ՏէrսՇէսr6 օք Խօմ6rո ԷոցliՏհ. Լ6ոiոցraմ, ՔrօՏv6ՏՇհ6ոi/6, 1971, 368 ք. 47. |ñiցօ-Խօra |. Օո էհ6 ՍՏ6 օք էհ6 Ք6rՏօոal Քrօոօսո Մe iո Շօոոսոiէi6Տ. // Սօսrոal օք Լaոցսaց6 aոմ ՔօliէiՇՏ. Սօհո 86ոյaոiոՏ ՔսԵliՏհiոց Շօոքaո/, 2004, 3:1, քք. 27–52, հէէք://www.iոց6ոէaՇօոո6Շէ.Շօո/Շօոէ6ոէ/յԵք/յlք/2004/00000003/00000001/arէ00003 . 48. ՍakօԵՏօո Թ. ԼiոցսiՏէiՇՏ aոմ Քօ6էiՇՏ (Տ6l6ՇէiօոՏ). հէէք://ՇօսrՏ6Տ.6ՏՏ6x.aՇ.սk/lէ/lէ204/liոցքօ6էiՇՏ.հէո . 49. Խaոiօ Ճ. ԷոցliՏհ Շ6ո6riՇ Մe, Yօս, aոմ 7հe/. Ճո Ճոal/ՏiՏ iո Լ6rոՏ օք Լ6rriէօr/ օք |ոքօrոaէiօո. // Սօսrոal օք ՔraցոaէiՇՏ. 2001, N 33, քք. 1111-1124, հէէք://www.ՏՇi6ոՇ6մir6Շէ.Շօո/ՏՇi6ոՇ62_օԵՀՃrէiՇl6ՍԹԼձ_սմiՀ86ՄՇՄ43ԽՇԽԹԹ-6ձ_սՏ6rՀ10ձ_Շօv6rDaէ6Հ07%2Բ31%2Բ2001ձ_rմօՇՀ1ձ_քոէՀհiցհձ_օriցՀՏ6arՇհձ_ՏօrէՀմձ_մօՇaոՇհօrՀձvi6wՀՇձ_r6rսոՕriցiոՀց օօցl6ձ_aՇՇէՀՇ000050221ձ_v6rՏiօոՀ1ձ_սrlՄ6rՏiօոՀ0ձ_սՏ6riմՀ10ձոմ 5Հ919466մ0մԵ5601a69մ11a34ք2մ77մ796.

50. ԽriՏէ6ոՏՏօո D. Էxaոքl6Տ օք Քrօքaցaոմa iո Լօո/ 8lair’Տ ՔօliէiՇal Տք66Շհ. Ճո Ճոal/ՏiՏ օք էհ6 ՔօliէiՇal Լaոցսaց6 ՍՏ6մ iո Լօո/ 8lair’Տ Տք66Շհ, Daէ6մ 5 ԽarՇհ, 2004. հէէք://մal6a.մս.Տ6/էհ6Տ6Տ/arՇհiv6/մ1aՇ1037-մ1ք4-42ք9-86մք-73մ2ԵԵ4Եք811/Շ92aԵք6Շ-2150-4aԵ5-9մ71-758քa7361463.քմք . 51. ԽriՏէ6va Ս. D6Տir6 iո Լaոցսaց6: Ճ Տ6ոiօէiՇ ՃքքrօaՇհ էօ Լiէ6raէսr6 aոմ Ճrէ. Թօսմi6շ Լ. Տ. (Էմ.). N6w Yօrk, ՇօlսոԵia Սոiv6rՏiէ/ Քr6ՏՏ, 1980, 336 ք. 52. Լ66Շհ Շ. N. ՔriոՇiքl6Տ օք ՔraցոaէiՇՏ. Լօոմօո, N6w Yօrk, Լօոցոaո |ոՇ., 1983, 250 ք. 53. Լ6viոՏօո Տ. Շ. ՔraցոaէiՇՏ. ՇaոԵiմց6, ՇaոԵriմց6 Սոiv6rՏiէ/ Քr6ՏՏ, 1983, 419 ք. 54. Լi6Ե6r Թ. Ս. Ճ N6w Էra iո Ս.Տ. Տէraէ6ցiՇ Լհiոkiոց. // Ճ Տք6Շial Էl6ՇէrօոiՇ Սօսrոal օք էհ6 Ս.Տ. D6քarէո6ոէ օք Տէaէ6. հէէք://ցսaոցշհօս.սՏ6ոԵaՏՏ/-Շհiոa.օrց.Շո/սքlօaմՏ/iոaց6Տ/է2Q|70NՍՃԽԼք9ԼՒwiք3Շ4Q/iյց60902.քմք, 2002, քք. 5-8. 55. Խai6r Թ. Ճrցսո6ոէ aոմ Շօոոսոiէ/. // ՇօոոսոiՇaէiօո aոմ Շօցոiէiօո. 1995, 28:4, քք. 367-386, հէէք://www.6-w6Եէ6Շ.Շօո/ՇՇ/ՍօսrոalՏ/ՇօոոսոiՇaէiօոՇօցոiէiօո.հէո . 56. Խai6r Թ. ԲօrոՏ օք |մ6ոէiէ/ aոմ Ճrցսո6ոէaէiօո. // Սօսrոal քօr էհ6 Լհ6օr/ օք ՏօՇial 86հaviօսr. Օxքօrմ, Լհ6 Էx6Շսէiv6 Խaոaց6ո6ոէ Շօոոiէէ66/8laՇkw6ll ՔսԵliՏհ6rՏ Լէմ., 1996, 26:1, քք. 35-50. 57. ԽaՏօո Ճ. Շօոոսոiէ/, Տօliմariէ/ aոմ 86lօոցiոց: Լ6v6lՏ օք Շօոոսոiէ/ aոմ Լհ6ir Nօrոaէiv6 ՏiցոiքiՇaոՇ6. ՇaոԵriմց6, ՇaոԵriմց6 Սոiv6rՏiէ/ Քr6ՏՏ, 2000, 246 ք. 58. ԽiհaՏ Է. Nօո-Լiէ6ral Լaոցսaց6 iո ՔօliէiՇal DiՏՇօսrՏ6. // ԼՏՕ Մօrkiոց Քaք6rՏ iո ԼiոցսiՏէiՇՏ 5: ՔrօՇ66մiոցՏ օք Մ|ՇԼ. 2005, 124-139, հէէք://liոց.wiՏՇ.6մս/lՏօ/wքl/5.1/ԼՏՕՄՔ5.1-10-ԽiհaՏ.քմք. 59. ԽսkarօvՏk/ Ս. Լհ6 Մօrմ aոմ Մ6rԵal Ճrէ: Տ6l6Շէ6մ ԷՏՏa/Տ Ե/ Սaո ԽսkarօvՏk/. N6w Ւav6ո, Yal6 Սոiv6rՏiէ/ Քr6ՏՏ, 1977, 238 ք. 60. Օrw6ll Շ. ՔօliէiՇՏ aոմ էհ6 ԷոցliՏհ Լaոցսaց6. հէէք://օrw6ll.rս/liԵrar//6ՏՏa/Տ/քօliէiՇՏ/6ոցliՏհ/6_քօliէ . 61. ՔհilliքՏ Լ. Ւ6ց6ոօո/ aոմ ՔօliէiՇal DiՏՇօսrՏ6: էհ6 ԼaՏէiոց |ոքaՇէ օք ԼհaէՇհ6riՏո. // ՏօՇiօlօց/. Տaց6 ՔսԵliՇaէiօոՏ օո Ե6հalք օք 8riէiՏհ ՏօՇiօlօցiՇal ՃՏՏօՇiaէiօո, 1998, vօl. 32, N4, քք. 847-867, հէէք://ՏօՇ.Տaց6քսԵ.Շօո . 62. Քrօքaցaոմa. հէէք://www.քrօքaցaոմaՇriէiՇ.Շօո/arէiՇl6Տ/iոէrօ.wհ/.հէոl.

63. ՔսrviՏ Լ., Ւսոէ Ճ. DiՏՇօսrՏ6, |մ6օlօց/, DiՏՇօսrՏ6, |մ6օlօց/, DiՏՇօսrՏ6, |մ6օlօց/... // Լհ6 8riէiՏհ Սօսrոal օք ՏօՇiօlօց/. 8laՇkw6ll ՔսԵliՏհiոց օո Ե6հalք օք Լհ6 Լօոմօո ՏՇհօօl օք ԷՇօոօոiՇՏ aոմ ՔօliէiՇal ՏՇi6ոՇ6, 1993, vօl. 44, N3, քք. 473-499, հէէք://www.յՏէօr.օrց/ՏէaԵl6/591813. 64. Qսirk Թ., Շr66ոԵaսո Տ., Լ66Շհ Շ., Տvarէvik Ս. Ճ Շօոքr6հ6ոՏiv6 Շraոոar օք էհ6 ԷոցliՏհ Լaոցսaց6. Լօոմօո, Լօոցոaո, 1985, 206 ք. 65. Տa66մ Ս. |. Տ6ոaոէiՇՏ. Օxքօrմ, 8laՇkw6ll ՔսԵliՏհ6rՏ Լէմ, 1998, 360 ք. 66. ՏԵiՏՃ Խ. |մ6օlօց/ aոմ էհ6 Ք6rՏսaՏiv6 ՍՏ6 օք Քr6ՏսքքօՏiէiօո. // Լaոցսaց6 aոմ |մ6օlօց/. Տ6l6Շէ6մ Քaք6rՏ քrօո էհ6 6էհ |ոէ6rոaէiօոal ՔraցոaէiՇՏ Շօոք6r6ոՇ6. Մ6rՏՇհս6r6ո Ս. (Էմ.). 1999, vօl. 1, Ճոէw6rք, |ոէ6rոaէiօոal ՔraցոaէiՇՏ ՃՏՏօՇiaէiօո, քք. 492-509. 67. Տ6arl6 Ս. Թ. Մհaէ |Տ a Տք66Շհ ՃՇէ2 // ՔraցոaէiՇՏ. Ճ Թ6aմ6r 6մ. Ե/ DaviՏ Տ.. N6w Yօrk – Օxքօrմ, Օxքօrմ Սոiv6rՏiէ/ Քr6ՏՏ, 1991, քք. 254-264. 68. Տհav6r Խ. Շ. ՔriոՇiքl6Տ օք ՏօՇial ՔՏ/Շհօlօց/. ՇaոԵriմց6, ԽaՏՏaՇհսՏ6էէՏ, Մiոէհrօք ՔսԵliՏհ6rՏ, |ոՇ., 1977, 636 ք. 69. Տոiէհ 8. Սօհո Տ6arl6: քrօո Տք66Շհ ՃՇէՏ էօ ՏօՇial Թ6aliէ/. // Սօհո Տ6arl6. Էմ. Ե/ Տոiէհ 8.. ՇaոԵriմց6, ՇaոԵriմց6 Սոiv6rՏiէ/ Քr6ՏՏ, 2003, քք.1-33, հէէք://օոէօlօց/.Եսքքalօ.6մս/Տոiէհ/arէiՇl6Տ/Տ6arl6|ոէrօ.քմք . 70. ՏօՇiօliոցսiՏէiՇՏ. Ճ Թ6aմ6r aոմ ՇօսrՏ6Եօօk. Էմ. Ե/ Շօսքlaոմ N., ՍawօrՏki Ճ.. ՒaոքՏհir6, N6w Yօrk, ՔՃԼՇԹՃՄԷ, 1997, 506 ք. 71. Տսէէօո Ք. Լհ6 ՔlaՇ6 օք ԷոցliՏհ iո aո Էxքaոմiոց Էսrօք6. // Ճrո6ոiaո Բօlia ՃոցliՏէika. |ոէ6rոaէiօոal Սօսrոal օք ԷոցliՏհ Տէսմi6Տ. Էմiէօr-iո-Շհi6ք ՇaՏքar/aո Տ.. Y6r6vaո, ԼսՏakո ՔսԵliՏհ6rՏ, 2006, 1:2, քք. 82-89. 72. Լ6r-ԽiոaՏօva Տ. ԼiոցսiՏէiՇ ՃՏք6ՇէՏ օք |ոէ6rՇսlէսral ՇօոոսոiՇaէiօո. // Ճrո6ոiaո Բօlia ՃոցliՏէika. |ոէ6rոaէiօոal Սօսrոal օք ԷոցliՏհ Տէսմi6Տ. Էմiէօr-iո-Շհi6ք ՇaՏքar/aո Տ.. Y6r6vaո, ԼսՏakո ՔսԵliՏհ6rՏ, 2005, 1, քք. 80-86. 73. Լհ6 ՔrօՏօմ/ օք Տք66Շհ. Էմ. Ե/ Ճkհոaոօva Օ.. ԽօՏՇօw, ԽօՏՇօw Սոiv6rՏiէ/ Քr6ՏՏ, 1973, 167 ք. 74. Լiaո Ւ. Թ6vi6w օք Քaսl Շհilէօո’Տ /ոՁ//շiոց Քօ/iէiՇՁ/ ԶiՏՇօսrՏe: 7հeօr/ Ձոմ ՔrՁՇէiՇe. // Լaոցսaց6 iո ՏօՇi6է/. ՇaոԵriմց6, ՇaոԵriմց6 Սոiv6rՏiէ/ Քr6ՏՏ, 2006, 35:2, քք. 303-306.

75. Լսrո6r Բ. Ս. Լհ6 Բrօոէi6r iո Ճո6riՇaո ՒiՏէօr/. հէէք://xrօaմՏ.virցiոia.6մս//ՒYՔԷԹ/ԼՍԹNԷԹ/. 76. Մaոմ6r 2aոմ6ո Ս.Մ. ՏօՇial ՔՏ/Շհօlօց/. N6w Yօrk, Թaոմօո ՒօսՏ6, 1977, 464 ք. 77. vaո Diյk Լ. Ճ. Շօոէ6xէսal Խոօwl6մց6 Խaոaց6ո6ոէ iո DiՏՇօսrՏ6 ՔrօմսՇէiօո. Ճ ՇDՃ Ք6rՏք6Շէiv6. // Ճ N6w Ճց6ոմa iո (ՇriէiՇal) DiՏՇօսrՏ6 Ճոal/ՏiՏ. Մօմak Թ. aոմ Շհilէօո Ք. (ԷմՏ.). ՃոՏէ6rմaո, 86ոյaոiոՏ, 2005, քք.71-100, հէէք://www.մiՏՇօսrՏ6Տ.օrց/ՕlմՃrէiՇl6Տ/Շօոէ6xէսal%20kոօwl6մց6%20ոa ոaց6ո6ոէ.քմք. 78. vaո Diյk Լ. Ճ. ՇriէiՇal DiՏՇօսrՏ6 Ճոal/ՏiՏ. // ՒaոմԵօօk օք DiՏՇօսrՏ6 Ճոal/ՏiՏ. Լaոո6ո D., ՏՇհiքքriո D. ձ Ւaոilէօո Ւ. (ԷմՏ.). Օxքօrմ, 8laՇkw6ll, 2001, քք. 352-371, հէէք://www.մiՏՇօսrՏ6Տ.օrց/ՕlմՃrէiՇl6Տ/ՇriէiՇal%20մiՏՇօսrՏ6%20aոal/ՏiՏ.քմք. 79. vaո Diյk Լ. Ճ. ՇriէiՇal DiՏՇօսrՏ6 Ճոal/ՏiՏ (Տ6Շօոմ մraքէ). // էօ aքք6ar iո ՒaոմԵօօk օք DiՏՇօսrՏ6 Ճոal/ՏiՏ (iո քr6քaraէiօո). 1998, հէէք://w6Ե4.սwiոմՏօr.Շa/սՏ6rՏ/w/wiոէ6r/40328.ոՏք/831քՇ2Շ71873646285256մ66006Շ367a/10քք8Ե04քք3a317885256 մ88005720ք6/$Բ|ԼԷ/ՇDՃ.vaոմiյk.քմք. 80. vaո Diյk Լ. Ճ. ՇriէiՇal DiՏՇօսrՏ6 Տէսմi6Տ: a ՏօՇiօՇօցոiէiv6 ՃքքrօaՇհ. // Խ6էհօմՏ օք ՇriէiՇal DiՏՇօսrՏ6 Ճոal/ՏiՏ. Մօմak Թ. ձ Խ6/6r Խ. (ԷմՏ.). Լօոմօո, Տaց6, 2009, քք. 62-85, հէէք://www.մiՏՇօսrՏ6Տ.օrց/ՕlմՃrէiՇl6Տ/ՇriէiՇal%20մiՏՇօսrՏ6%20Տէսմi6Տ.քմք. 81. vaո Diյk Լ. Ճ. DiՏՇօսrՏ6 aոմ Խaոiքսlaէiօո. // DiՏՇօսrՏ6 ձ ՏօՇi6է/. 20061, 17:2, քք. 359-383, հէէք://www.մiՏՇօսrՏ6Տ.օrց/ՕlմՃrէiՇl6Տ/DiՏՇօսrՏ6%20aոմ%20ոaոiքսlaէiօո.քմք. 82. vaո Diյk Լ. Ճ. |մ6օlօց/ aոմ DiՏՇօսrՏ6 Ճոal/ՏiՏ. // Սօսrոal օք ՔօliէiՇal |մ6օlօցi6Տ. 20062, N11, քք. 115-140, հէէք://www.մiՏՇօսrՏ6Տ.օrց/ՕlմՃrէiՇl6Տ/|մ6օlօց/%20aոմ%20մiՏՇօսrՏ6%20aոal/ՏiՏ.քմք. 83. vaո Diյk Լ. Ճ. ՔօliէiՇal DiՏՇօսrՏ6 aոմ ՔօliէiՇal Շօցոiէiօո. // ՔօliէiՇՏ aՏ Լ6xէ aոմ Լalk. Ճոal/էiՇal ՃքքrօaՇհ6Տ էօ ՔօliէiՇal DiՏՇօսrՏ6. ՃոՏէ6rմaո, 86ոյaոiոՏ, 2002, քք. 204-236, հէէք://www.մiՏՇօսrՏ6Տ.օrց/ՕlմՃrէiՇl6Տ/ՔօliէiՇal%20մiՏՇօսrՏ6%20aոմ%20քօliէiՇal%20Շօցոiէ iօո.քմք. 84. vaո Diյk Լ. Ճ. ՔriոՇiքl6Տ օք ՇriէiՇal DiՏՇօսrՏ6 Ճոal/ՏiՏ. // DiՏՇօսrՏ6 ձ ՏօՇi6է/. 1993, N4:2, քք. 249-283, հէէք://www.մiՏՇօսrՏ6Տ.օrց/ՕlմՃrէiՇl6Տ/ՔriոՇiքl6Տ%20օք%20ՇriէiՇal%20մiՏՇօսrՏ6%20aոal/Տi Տ.քմք.

85. vaո Diյk Լ. Ճ. Տէraէ6ցiՇ DiՏՇօսrՏ6 Շօոքr6հ6ոՏiօո. // ԼiոցսiՏէiՇa Լ6Տէսal6. Շ6ոօva, 1981, հէէք://www.մiՏՇօսrՏ6Տ.օrց/ՕlմՃrէiՇl6Տ/Տէraէ6ցiՇ%20DiՏՇօսrՏ6%20Շօոքr6հ6ոՏiօո.քմք. 86. Մ6rՏՇհս6r6ո Ս. Սոմ6rՏէaոմiոց ՔraցոaէiՇՏ. Լօոմօո, Ճrոօlմ, 1999, 295 ք. 87. Մall6r Լ. |ոէrօմսՇiոց ԲairՇlօսցհ’Տ ՇriէiՇal DiՏՇօսrՏ6 Ճոal/ՏiՏ Խ6էհօմօlօց/ քօr Ճոal/շiոց ՇariԵԵ6aո ՏօՇial ՔrօԵl6ոՏ: Շօiոց Ե6/օոմ Տ/Տէ6ոՏ, Թ6ՏօսrՇ6Տ, ՏօՇial ՃՇէiօո, ՏօՇial ՔraՇէiՇ6Տ aոմ ԲօrՇ6Տ օք ՏէrսՇէսr6 օr ԼaՇk էհ6r6օք aՏ ՍոiէՏ օք Ճոal/ՏiՏ. // Սօսrոal օք DiքlօոaէiՇ Լaոցսaց6. 2006, |||:1, հէէք://քaք6rՏ.ՏՏrո.Շօո/Տօl3/քaք6rՏ.Շքո2aԵՏէraՇէ_iմՀ912329 . 88. ՄiմմօwՏօո Ւ. Շ. Թ6vi6w ՃrէiՇl6. Լհ6 Լհ6օr/ aոմ ՔraՇէiՇ6 օք ՇriէiՇal DiՏՇօսrՏ6 Ճոal/ՏiՏ.// Ճքքli6մ ԼiոցսiՏէiՇՏ. Օxքօrմ, Օxքօrմ Սոiv6rՏiէ/ Քr6ՏՏ, 1998, 19:1, քք. 136-151. 89. Մi6rշԵiՇka Ճ. ԷոցliՏհ: Խ6aոiոց aոմ Շսlէսr6. Օxքօrմ, Օxքօrմ Սոiv6rՏiէ/ Քr6ՏՏ, 2006,368ք. 90. Մօմak Թ. ՇriէiՇal DiՏՇօսrՏ6 Ճոal/ՏiՏ. // Qսaliէaէiv6 Թ6Տ6arՇհ ՔraՇէiՇ6. Լօոմօո, ԼհօսՏaոմ ՕakՏ, N6w D6lհi, ՏՃՇԷ ՔսԵliՇaէiօոՏ, 2004, քք. 197-213. 91. Մօմak Թ. ՇriէiՇal ԼiոցսiՏէiՇՏ aոմ ՇriէiՇal DiՏՇօսrՏ6 Ճոal/ՏiՏ. // ՒaոմԵօօk օք ՔraցոaէiՇՏ. ՃոՏէ6rմaո/Քհilaմ6lքհia, Սօհո 86ոյaոiոՏ ՔսԵl. Շօ, 2006, քք. 1-24. 92. Մօմak Թ., Մ6iՏՏ Շ. ՄiՏiօոՏ, |մ6օlօցi6Տ aոմ ՍէօքiaՏ iո էհ6 DiՏՇսrՏiv6 ՇօոՏէrսՇէiօո օք Էսrօք6aո |մ6ոէiէi6Տ: Օrցaոiշiոց, Թ6քr6Տ6ոէiոց aոմ Լ6ցiէiոiշiոց Էսrօք6. // ՇօոոսոiՇaէiոց |մ6օlօցi6Տ: ԽսlէiմiՏՇiքliոar/ Ք6rՏք6Շէiv6Տ օո Լaոցսaց6, DiՏՇօսrՏ6, aոմ ՏօՇial ՔraՇէiՇ6. Քüէշ Խ., N6քք-vaո Ճ6rէՏ6la6r Ս., vaո Diյk Լ. Ճ. (ԷմՏ.). Բraոkքսrէ a. Խaiո, Ք6է6r Լaոց, 2004, քք. 225-251. 93. Аристотель Риторика. հէէք://www.kօօԵ.rս/ariՏէօէ6l/riէօrika. 94. Арутюнова Н., Падучева Е. Истоки, проблемы и категории прагматики. // Новое в зарубежной лингвистике. Москва, Прогресс, 1985, вып. 16, сс. 3-42. 95. Балли Ш. Французская стилистика. Москва, Издательство Иностранная литература, 1961, 391 с. 96. Баранов Н. Популизм и демагогия. // Человек, культура, общество (межвуз. сб. науч. тр.). Волгоград, Волгоградский гоՇударственный технический университет, 2005, вып. 3, сс. 100 108, հէէք://ոiՇԵar.ոarօմ.rս/Տէaէia20.հէո.

97. Будагов Р. Литературные языки и языковые стили. Москва, Высшая школа, 1967, 376 с. 98. Будагов Р. Портреты языковедов X|X-XX вв. Из истории лингвистических учений. Москва, Наука, 1988, 320 с. 99. Будагов Р. Язык – реальность – язык. Москва, Издательство Наука, 1983, 264 с. 100. Бурашникова А. Трансляция ценностей в президентском дискурсе. հէէք://www.Տէaէ6Եraոմ.rս/քarէ15/49.հէոl. 101. Бюлер К. Теория языка. հէէք://մ6քօՏiէքil6Տ.Շօո/rս/քil6Տ/ք8lr/6Շշք. 102. Бюлер К. Теория языка. Москва, Прогресс, 1993, 502 с. 103. Виноградов В. Итоги обсуждения вопросов стилистики. // Вопросы языкознания. Москва, Издательство Академии наук СССР, 1955, N1, сс. 60-87. 104. Виноградов В. Проблема авторства и теория стилей. Москва, Высшая школа, 1961, 320 с. 105. Виноградов В. Проблемы русской стилистики. Москва, Высшая школа, 1981, 320 с. 106. Виноградов В. Стилистика. Теория поэтической речи. Поэтика. Москва, Издательство Академии наук СССР, 1963, 256 с. 107. Гаспарян Г. Феномен У. Сарояна в контексте межкультурного дискурса (к проблеме изучения лингво-когнитивной структуры художественного текста) (дис. … докт. филол. наук). Ереван, Ереванский государственный университет, 2010, 270 с. 108. Гаспарян С. Лингвопоэтика образного сравнения. 2-ое изд., Ереван, Лусакн, 2008, 180 с. 109. Гаспарян С. Фигура сравнения в функциональном освещении. Ереван, Издательство Ереванского университета, 2000, 324 с. 110. Гвишиани Н. Полифункциональные слова в языке и речи. Москва, Высшая школа, 1979, 200 с. 111. Головань О. Феномен дискурса: от прикладной лингвистики к политике и культуре. հէէք://www.քaո-i.rս/liԵrքaոi/Работы/Феномен-дискурса-3Ճ-от-прикладной-лингвистики-к-политике-и-культуре/մ6էailՏ.հէոl . 112. Гончарова Е. Персуазивность и способы ее языковой реализации в дискурсе рекламы. // Տէսմia ԼiոցսiՏէiՇa. Санкт-Петербург, Санкт-Петербургский государственный университет, 2000, вып. 10, сс. 54-92.

113. Горбунова М. О понятии «дискурс» в отечественном речеведении. /Проблемы филологии, культурологии и искусствоведения./ // Знание. Понимание. Умение. Москва, Московский гуманитарный университет, 2008, N3, сс. 161-164, հէէք://www.շքսյօսrոal.rս/շքս/2008_3/ՇօrԵսոօva.քմք. 114. Грайс Г. П. Логика и речевое общение. // Новое в зарубежной лингвистике. Москва, Прогресс, 1985, вып. 16, сс. 217237. 115. де Соссюр Ф. Заметки по общей лингвистике. Москва, Прогресс, 1990, 280 с. 116. де Соссюр Ф. Труды по языкознанию. Москва, Прогресс, 1977, 696 с. 117. Ерзинкян Е. Дейксис слова: семантика и прагматика. Ереван, Издательство ЕГУ, 2013, 480 с. 118. Зигманн Ж. Структура современного политического дискурса (Речевые жанры и речевые стратегии) (дис. ... канд. филол. наук). Москва, 2003, 211 с., հէէք://քlaո6էaմiՏՏ6r.Շօո/Տ66/մiՏ_88556.հէոl. 119. Кожина М. К основаниям функциональной стилистики. Пермь, 1968, 252 с. 120. Матевосян Л. Лингвистические основы нейролингвистического программирования.// Актуальные проблемы русского языкознания. Ереван, Издательство Ереванского университета, 2004, сс. 209-221. 121. Микоян А., Тер-Минасова С. Малый синтаксис как средство разграничения стилей. Москва, Издательство Московского университета, 1981, 214 с. 122. Михалёва О. Политический дискурс: способы реализации агональности. հէէք://www.rսՏ-laոց.Շօո/aԵօսէ/ցrօսք/ոikհal6va/Տէaէ62 . 123. Остин Дж. Л. Слово как действие. // Новое в зарубежной лингвистике. Москва, Прогресс, 1986, вып. 17, сс. 22-129. 124. Пражский лингвистический кружок. Сборник статей. Москва, Прогресс, 1967, 560 с. 125. Разинкина Н. Функциональная стилистика. Москва, Высшая школа, 2004, 272 с. 126. Смирницкий А. Морфология английского языка. Москва, Издательство литературы на иностранных языках, 1959, 440 с.

127. Тер-Минасова С. Синтагматика речи: онтология и эвристика. Москва, Издательство Московского университета, 1980, 200 с. 128. Тер-Минасова С. Синтагматика функциональных стилей и оптимизация преподавания иностранных языков. Москва, Московский государственный университет, 1986, 150 с. 129. Тер-Минасова С. Язык и межкультурная коммуникация. 3-е изд., Москва, Издательство Московского университета, 2008, 352 с. 130. фон Гумбольдт В. Избранные труды по языкознанию. Москва, Прогресс, 1984,400 с. 131. Хмельцов А. Когда «они» говорят о «нас»: политический дискурс-анализ и семиотика внешней политики в междисциплинарной перспективе. // Актуальные проблемы теории коммуникации. Санкт-Петербург, Издательство Санкт-Петербургского государственного политехнического университета, 2004, сс. 159-171, հէէք://www.մքki.սոi-ՏԵ.մ6/iո6մia/liմօՏ/ԵiԵէ6x/Diյk85.հէոl . 132. Чаковская М. Текст как сообщение и воздействие. Москва, Высшая школа,1986, 128с. 133. Чернявская В. Дискурс власти и власть дискурса. Проблемы речевого воздействия. Москва, Издательство Флинта, Издательство Наука, 2006, 136 с. 134. Шейгал Е. Власть как концепт и категория дискурса. հէէք://www.ցսո6r.iոքօ/ԵiԵliօէ6k_8սkՏ/Քօliէ/ՃrէiՇl6/ՏՇհ6iց_vlaՏէ.քհք . 135. Шейгал Е. Инаугурационное обращение как жанр политического дискурса. // Жанры речи - 3. Саратов, 2002, сс. 205-214, հէէք://www.քհilօlօց/.rս/liոցսiՏէiՇՏ1/Տհ6/ցal-02.հէո. 136. Шейгал Е. Семиотика политического дискурса (дис. ... докт. филол. наук). Волгоград, 2000, 431 с., հէէք://www.էwirքx.Շօո/քil6/56756/2raոմՀ7898778 . 137. Шейгал Е., Дешевова В. Агональность в коммуникации: структура понятия. // Вестник Челябинского государственного университета. 2009. № 34 (172), Филология. Искусствоведение, вып. 36, сс. 145–148, հէէք://www.liԵ.ՇՏս.rս/vՇհ/172/027.քմք. 138. Якобсон Р. Лингвистика и поэтика. // Структурализм: «за» и «против». Москва, Прогресс, 1975, сс. 193-230.

Բառարաններ ն հանրագիտարաններ 139. Անգլերեն-հայերեն μառարան, Խմμագրությամμ Հ. Ասմանգուլյանի ն Մ. Հովհաննիսյանի, Երնան, Հայաստան հրատարակչություն, 1991, 1144 էջ: 140. Նազարյան Ա. Լեզվաμանական տերմինների ֆրանսերենռուսերեն-հայերեն ուսումնական μառարան, Երնան, Ապոլոն հրատարակչություն, 1993, 656 էջ: 141. Ջրμաշյան է., Մախչանյան Հ. Գրականագիտական μառարան, Երնան, Լույս հրատարակչություն, 1980, 352 էջ: 142. Ճ88YY Լiոցvօ 12. 143. DiՇէiօոar/.Շօո ՍոaԵriմց6մ. 8aՏ6մ օո էհ6 Թaոմօո ՒօսՏ6 DiՇէiօոar/, Փ Թaոմօո ՒօսՏ6, |ոՇ., 2010. // DiՇէiօոar/.Շօո. 144. Բiցսr6Տ օք Թ6ք6էiէiօո. հէէք://rհ6էօriՇ.Ե/ս.6մս/Բiցսr6Տ/ՇrօսքiոցՏ/օք%20Թ6ք6էiէiօո.հէո. 145. ՒօrոԵ/ Ճ.Տ. Օxքօrմ ՃմvaոՇ6մ Լ6arո6r’Տ DiՇէiօոar/ օք Շսrr6ոէ ԷոցliՏհ. 6էհ 6մ., Օxքօrմ, Օxքօrմ Սոiv6rՏiէ/ Քr6ՏՏ, 2000, 1541 ք. 146. Թհ6էօriՇ. հէէք://www.մiքlօոaՇ/.6մս/Լaոցսaց6/Թհ6էօriՇ/մ6քaսlէ.հէո. 147. Լհ6 Ճո6riՇaո Ւ6riէaց6Թ DiՇէiօոar/ օք էհ6 ԷոցliՏհ Լaոցսaց6, էհ 4 6մ. Շօք/riցհէ Փ 2009 Ե/ Ւօսցհէօո Խiքքliո Շօոքaո/. ՔսԵliՏհ6մ Ե/ Ւօսցհէօո Խiքքliո Շօոքaո/. // DiՇէiօոar/.Շօո. 148. Լհ6 Ճո6riՇaո Ւ6riէaց6Թ N6w DiՇէiօոar/ օք Շսlէսral Լiէ6raՇ/, 3rմ 6մ. Շօք/riցհէ Փ 2005 Ե/ Ւօսցհէօո Խiքքliո Շօոքaո/. ՔսԵliՏհ6մ Ե/ Ւօսցհէօո Խiքքliո Շօոքaո/. // DiՇէiօոar/.Շօո. 149. Ахманова О. Словарь лингвистических терминов. Изд. 2ое, Москва, Издательство Советская энциклопедия, 1969, 608 с., հէէք://www.ՇlaՏՏ6Տ.rս/ցraոոar/174.Ճkհոaոօva/ՏօսrՇ6/wօrմմօՇսո6ոէՏ/ _51.հէո. 150. Душенко К. Большая книга афоризмов. Москва, Издательство ЭКСМО-Пресс, 2001, 1056 с., հէէք:///aոkօ.liԵ.rս/ԵօօkՏ/liէ/մսՏհ6ոkօ-aքհօriշո.հէոո_ԼօՇ44520506. 151. Прикладная лингвистика. // Онлайн энциклопедия Кругосвет. հէէք://www.krսցօՏv6է.rս/6ոՇ/ցսոaոiէarո/6_ոaսki/liոցviՏէika/ՔԹ|ԽԼՃDNՃYՃ_Լ|NՇՄ|ՏԼ|ԽՃ.հէոl.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՌԱՋԱԲԱՆ .............................................................................................. 5 ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ ...................................................................................... 8 ԳԼՈՒԽ 1

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԽՈՍՈՒՅԹ. ՀԵՆՔԱՅԻՆ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ................ 15

ԳԼՈՒԽ 2

ԳՈՐԾԱՌԱԿԱՆ ՈճԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՐՊԵՍ ՆՊԱՏԱԿԱՅԻՆ

ՊԵՐՍՈՒԱԶԻՎ ԽՈՍՔԻ ԼԵԶՎԱԲԱՆԱԿԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ

ԵԼԱԿԵՏ .................................................................................................. 31 2.1. Խոսքի գործառական քննության գիտատեսական հիմքերը ... 32 2.2. Լեզվի գործառությունը հաղորդում – ներգործում հակադրամիասնության դիտանկյունից .......................................... 56 ԳԼՈՒԽ 3

ԱՐՏԱԼԵԶՎԱԿԱՆ ԻՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԱՐՏԱՑՈԼՈՒՄՆ ՈՒ

ԿԵՐՏՈՒՄԸ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԵԼՈՒՅԹԻ ՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄ ........................... 68 3.1. -// ն -ՁԵ/6/-/Ե/6 վերջածանցներով μառային շարույթների գործառության յուրահատկությունները քաղաքական ելույթում. գնահատողականություն ն գործողություն ..................................... 68 3.2. Քաղաքական ելույթը որպես համայնքի ն ինքնության գաղափարների ձնավորման միջոց. անձնական դերանունները որպես խոսքային-հաղորդակցական հնարներ ............................. 116 3.3. Լեզվաոճական արտահայտչամիջոցների` կրկնության, աստիճանավորման ն զուգահեռականության պերսուազիվ դերը քաղաքական ելույթի համատեքստում ......................................... 132 ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ .............................................................................. 172 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ ....................................................................... 181

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՄԱՌԱ ԱՂԱՍՈՒ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ

ԼԵԶՎԱԿԱՆՆ ՈՒ ԱՐՏԱԼԵԶՎԱԿԱՆԸ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԵԼՈՒՅԹՈՒՄ

Համակարգչային ձնավորումը Կ. Չալաμյանի Հրատ. սրμագրումը Վ. Դերձյանի

Տպագրված է «Արման Ասմանգուլյան» ԱՁ-ում: ք. Երնան, Հր. Ներսիսյան 1/125

Ստորագրված է տպագրության 30.05.2018: Չափսը 60284 1/16: Տպ. մամուլը 12.125: Տպաքանակը 100: ԵՊՀ հրատարակչություն ք. Երնան, 0025, Ալեք Մանուկյան 1 www.քսԵ|iՏհiոց.Ձո

Ø²è² ´²Ô¸²ê²ðÚ²Ü

Ⱥ¼ì²Î²ÜÜ àô ²ðî²Èº¼ì²Î²ÜÀ ø²Ô²ø²Î²Ü ºÈàôÚÂàôØ