Մաքսային գործի հիմունքներ

բուհերի Ուսումնականձեռնարկտնտեսագիտական ուսանողությանհամար

ՍԱՑԻՆ ԳՈՐԾԸ

ՊԻՄՈՒՆՔՆԵՐ

ԵՐԵՎԱՆ 2007

ԳՈՐԾԻ

ՄԱՔՍԱՅԻՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ

ուսումնականձեռնարկ տնտեսագիտականբուհերի համար ուսանողության

ԵՐԵՎԱՆ

ՀԴՏ

է երաշխավորել Հրատարակության

ԳԴ 05.052Հայաստանիպետականտնտեսագիտական համալսարանի խորհուրդը ֆինանսական ֆակուլտետի

խոսք Հեղինակայինխմբի

ՀայաստանիՀանրապետությանմաքսային համակարգըձնաետության կայաց կայացմամբ:Ծագեցին մի շարք վորվեց նորանկախ պետության հիմնախնդիրներ`մաքսակետերի ընդլայնում, մաքսային վարչաարության ներդրում, մաքսային օրենսդրությանմշակում ն միջԱ. պրոֆ. Ճուղուրյանի,պրոֆ. Կ.Առգարյանի խմբագրությամբ ինտեգրում, մաքսային իրավունքի կարգավորում, որոնք լուսաբանմանկարիք ունեն ոչ միայն պրակտիկ աշխատողների,այլն ուսանողներիշրջանում: Ձեզ ներկայացվող ուսումնական ձեռնարկը նպաւդակ է հետապնդում մատուցելու մաքսայինգործիհիմունքները, որոնք հիմնականում առնչվում են Հայաստանի Հանրապետությանը:Անշուշտ ձեռնարկումընդգրկված թեմաներըլիարժեք չեն ներկայացնում մաքսային գործի բոլոր տարրերը, սակայն հնարավորինս փորձ է արվում ուսուցանելհարցեր` առնչվող մաքսային ռեժիմնեՃ 979 ճուղուրյան Ա.Գ. Կ. Աբգարյան րին, ձնակերպումներին, հսկողությանը,մաքսայինգործի զարգացՄաքսայինգործ մանը ն միջազգայինկարգավորմանը: ուս. 494 էջ: ձեռնարկ, Ձեռնարկում կատարվել են արժանացել մաքսային արժեքի, Եր:, 2007. վճարների, սակագնայինկարգավորմանմեկնաբանումներ, նկարագրվել է արտաքին տնտեսականգործունեությանապրանքային մաքսայինհաշվառմանն վիճակագրության անվանացանկը, մեթոեն ՀՀ մաքսային Ներկայացված համալլարգըն մաքսային դաբանությունը: Բնականաբար, մաքսային գործառույթների հեԳործի կազմակերպման տնանք են հանդիսանումառանձնահատուկիրավահարաբերումասնագիտու- թյուններ, որոնք ներկայացվողձեռնարկումմաքսայինիրավունքի խնդիրեն առաջացրել: կարգավորմանմեկնաբանումների Մաքսային գործի ներկայացումը մեկ ձեռնարկիշրջանակներում ծավալուն ն բարդ խնդիր է, ուստի առավել ընդգրկուն մեկնաբանումներիհամար ուսանողին յուրաքանչյուրթեմայիվերջում առաջարկվում է լրացուցիչ գրականությունն նյութի յուրացման ինքնաստուգմանհարցեր: ԳՄԴ 65.052 Սիրելի ուսանող, կարդալով ձեռնարկը,հուսով ենք, որ մաքսային գործում ձեռք բերած գիտելիքներովկհամալրեք տնտեսագիտամնե այացման Ձերր Գ գործնական հմտուկան ոլորտում որոշումների ՏՅԱ 99941-44-11-1 կայաց թյունները: Ց Աճուղուրյան, 2007 Հաջողությունենք ցանկանում Ձեր ուսումնականգործընթացում:

լզկային դաշտին

-

հիմունքները: ուան թյուններիրիտնտեսագիտական

ԱՑ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Հեղինակային խումբ Կ. Մ.

Աբգարյան,տ.գ.թ., պրոֆեսոր Գյուլասարյան, ՀՊՏՀ ասպիրանտ,

Ն.

Ֆահրադյան,տ.գ.թ., ասիստենտ

Կ.

Միքայելյան,տ.գ.թ., ասիստենտ

Ս.

Սուքիասյան,տ.գ.թ., դոցենտ

Վ.

Մուրադյան,տ.գ.թ., դոցենտ

Ա.

Կարապետյան, տ.գ.թ., դոցենտ Ճուղուրյան, տ.գ.դ., պրոֆեսոր

Ա.Սարգսյան, տ.գ.թ., դոցենտ

Գ.

Սուքիասյանի.գւթ., դոցենտ

7)

(գլուխ |, գլուխ ՄԴ

1.2. 1.3.

(գլուխ 24)

(գլուխ 24) (գլուխ 741)

ԳՈՐԾԻ

ԾԱԳՈՒՄՆ

ՈՒ

Մաքսայինգործի կազմավորմանպատմական ընթացքը ականա նակապ Մաքսայինգործը շուկայական եա

ու...

պայմաններում հարաբերությունների Մաքսայինգործի ծագումն ու զարգացումը Հայաստանում Ինքնաստուգմանհարցեր ռաւ

անար. աաակաաաակակաաաա

(գլուխ 124) (գլուխ 24

ՄԱՔՍԱՅԻՆ

ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

ւ...

(գլուխ Մ/)|)

(գլուխ 74)

ԱՎԾ բաժնի պետ

Գ.Նազարյան,տ.գ.թ., դոցենտ

(գլուխ |, գլուխ

Գլուխ |. 2.1.

(գլուխ74)

Ս.Չիբուխչյան,ասիստենտ ՀՀ Ա.Պետրոսյան,

1.1.

(գլուխ 1)

(գլուխՄ/|,գլուխ Մ/|)

Օ.Խաչատրյան, դոցենտ Ա.

Գլուխ).

(գլուխ1)

2.2. 2.3.

2.4.

(գլուխ 74/|)

ՀՀ ՄԱՔՍԱՅԻՆ

աաա աննա ւ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

Մաքսային մարմիններիձնավորմանն զարգացման

գործընթացըՀՀ-ում ԴՀ մաքսային մարմիններիկառուցվածքը հարա

կասապակաջապա

աարդարիտոռնե

քաղաքականությանիրականացման գործընթացում...... Մաքսայինհամակարգիտնտեսականն ֆինանսական մեխանիզմը... Ինքնաստուգմանհարցեր Առաջարկվողգրականություն ւ...

աա

ակամա,

Նվիրում ենք ու

սանողությանը

Գլուխ ||. ՄԱՔՍԱՅԻՆ 3.1.

ՌԵԺԻՄՆԵՐ

Մաքսայինռեժիմներիբնութագիրըձները եվ դասակարգումը ՀՀ մաքսային ռեժիմները Ինքնաստուգմանհարցեր Առաջարկվողգրականություն Լ.Լ...

Յ.2.

Գլուխ 4.1.

աաա

Մ.

ՄԱՔՍԱՅԻՆ

ՁԵՎԱԿԵՐՊՈՒՄՆԵՐ

Մաքսային ձնակերպումներըորպես մաքսայինգործի իրականացմանգործխք. Լւ...

4.2.

Մաքսայինձնակերպումներիէնթացակարգը....................

Ինքնաստուգմանհարցեր

գրականություն...

Առաջարկվող

52. 53. 54.

նձները............ հիմնական

միջոցների.

Ինքնաստուգման հարցեր... աաա 128 աան 128 Առաջարկվող գրականությունն...

ԳլոխԿ. 6.1.

հարցեր...

Ինքնաստուգման

աաա

Առաջարկվողգրականություն...........................................143

Գլուխ 7.1. 72.

|.

ՀՀ-ՈՒՄ ԿԻՐԱՌՎՈՂ

ՄԱՔՍԱՅԻՆ

ՎՃԱՐՆԵՐԸ

Վարկայինհամակարգը............................................. Մաքսայինսահմանիվրա գանձվող եվ վճարները... աաա Ինքնաստուգմանհարցեր

աան գրականություն...

ՍԱԿԱԳՆԱՅԻՆ

ԵՎ ՈՉ ՍԱԿԱԳՆԱՅԻՆ

92.

ն

82.

Սակագնայինն ոչ սակագնայինկարգավորման միջոցներիդերը ԱՏԳ-ի կարգավորմանգործում........... միջոցների Սակագնայինկարգավորման

8.3.

բովանդակությունըն տարրերը....................................... Ոչ սակագնայինկարգավորմանմիջոցներըԼայ

........---2----»

խմբերիդիրքերին ՆՀ-ի բաժինների

նկարագրությունը

93. 94.

ԱՏԳԱԱ-իծածկագրումը ԱՏԳԱԱ-ինկարագիրը խայրցեր Ինքնաստուգման

Հո թո

նաաոարո

Ւթ

ՆՈՅՆԸ

րրո»թթթրոո:Ի

աար

աԱ

աաարանոթոՀթյթՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ՄԱՔՍԱՅԻՆ

ՀԱՇՎԱՌՈՒՄՆՈՒ

առանձնահատ-

10.1.

հաշվառման Հաշվապահական

10.2.

մաքսայինհամակարգում Վաշվառումը

10.3.

անաոթրոոնոՏՑԻՐՐԻ"Ի

ա

Աա

Գլուխ շ«.

ենթադիրքերի

ոաաթրրրոթոյորՀորոՈՅՅԻ

աան

գրականություն Առաջարկվող

համակարգում.............--:---»-բյուջետային կությունները Լ.Հ

Հոր»

տնտեսական Մաքսայինգործունեության հարցեր Ինքնաստուգման

գրականություն Առաջարկվող

Գլուխ 2Կ.

ՄԱՔՍԱՅԻՆ

աթթաարաթթոր»"

աաա

ա

թյորթո րոՀՅԻ"Ը

աաա վերլուծությունը

11.1.

|

ՄԻՋՈՑՆԵՐ

ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ԱՆՎԱՆԱՑԱՆԿԻ

ԱՊՐԱՆՔԱՅԻՆ

ԵՎ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

ՆԿԱՐԱԳԻՐԸ,

աաա

Առաջարկվող

Գլուխ ՈՍ.

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ծածկագրումը ԱՏԳԱԱ-իդասակարգումը

ււ...

աաա

8.1.

9.1.

հարկերը.

ւ...

ա

աա

Միջազգայինպրակտիկայումճաքսայինարժեքի որոշման ընդհանուրնկարագիրը Լք 134 Մաքսայինարժեքի որոշումըՀՀ-ում անն

աաաաաաայաոթթոթ»

ԾԱԾԿԱԳՐՈՒՄԸ

ԱՐԺԵՔԻ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

6.2.

ԱՐ ՏԱՔԻՆ

Գլուխ.

թոՀՐթթոո»

որնա

աա

աա

գրականությԼԱ Առաջարկվող

մ

ՄԱՔՍԱՅԻՆ

այրցեր Ինքնաստուգման

Լ

Մաքսայինհսկողությանէությունը ն նշանակությունը. Մաքսայինհսկողությաննպատակները Մաքսայինհսկողությանկազմակերպման սկզբունքներըՀՀ-ում Ապրանքայինն տրանսպորտային հսկողություն................................ հետբացթողումային

ՀՀՀ»:

ԳլուխխԽՍ.1կԱՔՍԱՅԻՆ ՀՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

5.1.

սահմանափակումներ Ոչ սակագնային

8.4.

աոաաաաոարյՀոթո

թը

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ

ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

առնտրիվիճակագրության Արտաքին

մեթոդաբանությունը աաաանոթոթյրյորորյոՅՆ արտաքին կիրառումը մեթոդների Վիճակագրական

Ա

11.2.

աաաաաաանարարարնրարորյոյոթոՅՀԸ այռետրում Աաաա 11.3. Հայելայինվիճակագրություն թորՀորը աաաոարրյթո:յրյյթ:: խայրցեր Ինքնաստուգման Լոու

ւ

գրականություն Առաջարկվող

Գլուխ. 12.1. 12.2. 12.3.

ՄԱՔՍԱՅԻՆ

ԳՈՐԾԻ

ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

ԳԼՈՒԽ).

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

Միջազգայինկազմակերպությունների դերը մաքսայինգործի կազմակերպման մեջ............................. 335 Մ կարգավորմանմիջազգային ի աձայինագրերը............................................................ Մաքսայինգործի կարգավորման միջազգային կոնվենցիաները................................................................. Ինքնաստուգման հարցեր...............Զ....................... Առաջարկվող ռաջարկվողգրականություն........................................... 392

թրրիԳործի

գրականություն...............

Գլուխ 24.

ՄԱՔՍԱՅԻՆ

ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ

ԿՄ

2Ա

09260290

ԿԹ

առանձնահատկությունները

13.6.

Մաքսայինիրավախախտումների հասկացությունը Ա կազմբ... նելն

13.7.

ւ

ււ

աաա

«.

Ը

ուան,

Ինքնաստուգման հարցեր Առաջարկվողգրականություն

«

.

մաքսայինգործի

կազմավորման

պատմականընթացքը «մաքսայինգործը շուկայական

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԵՎ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

Նյութի ութի ուսումնասիրությունից մնասի ուսանողը կարող է

Ցից

հե, հետո

պատկերացումկազմել մաքսային գործի ծագման գործընթացի ն նրա զարգացման էվոլյուցիայի հին դարերից մինչն

»

մասին սկսած մերօրերը,

հարաբերությունների

«

մաքսայինգործի ծագումն ու զարգացումը

Հայաստանում

հասկանալ արտաքին առետրի ն մաքսային գործի առնչությունները, գործի 7» տեղեկանալմաքսային զարգացմանառանձնահատկություններինշուկայական պայմանհարաբերությունների ներում » գնահատելմաքսայինգործի դերը »

տնտոսավան Քաղաքակ

աեիանիեեը

Պատասխանատվութունը մաքսայինկանոնների

խախտմանհամար

գչխի Սիսի բովանդակությունը բովանդակ,

պայմաններում

13.1.

ԱՅՈ

ԳՈՐԾԻ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԷՎՈԼՅՈՒՑԻԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ

Մաքսայինիրավունքիառարկանն կարգավորման մեթոդը........................ ԱԱԿԱԿԱԱԶ ԱԿ ԱՌ ԱԿԱ ԱԱ «աո 13.2. Մաքսային իրավունքի սկզբունքներըհամակարգը ն աղբյուրները 13.3. Մաքսայինիրավանորմերի հասկացությունը տեսակներըկառուցվածքըն դասակարգումը 13.4. Մաքսայինիրավականհարաբերությունների հասկացությունըն տեսակները 13.5. Մաքսային իրավունքի սուբյեկտները ն դրանց կարգավիճակի իրավական

. ՄԱՔՍԱՅԻՆ

1.1Ղ

ՄԱՔՍԱՅԻՆ

ԸՆԹԱՑՔԸ

ԳՈՐԾԻ

ԿԱԶՄԱՎՈՐՄԱՆ ՊԱՏՄԱԿԱՆ

Մաքսային գործը մի կառույց է, որը կոչված է իրականացնել հսկողությունսահմանով տեղափոխվողունեցվածքի ու կապիտալի նկատմամբ:Դեռնս անտիկ ժամանակաշրջանիցսկսած երկրի տարածքի որոշակիկետերովանցնողապրանքներիտեղափոխմանդեպքերում հարկերի գանձումը տարածվածպրակտիկաէր: Հետագա ժամակաշրջանում այդ պրակտիկանչի ընդհատ.լ|ել:Եվ այսօր էլ արտաքին առնետրի այդ ոլորտը մնում է մաքսայինգործի առաջին գործառույթը: Առանձին երկրների կառավարություններիտնտեսական գործունեության ծավալման զուգընթաց շարունակ ընդլայնել են

ժամանակակից առնտրայինքաղաքականության շրջանակները,մաքսայինկառույցներիգործառույթները: Պատմությունըցույց է տալիս, որ մաքսայինգործունեությունը սերտորենկապվածէ առետրիծագման,զարգացմանու կարգավորման հետ: Խոսքը, ամենիցառաջ, վերաբերումէ արտաքինառնտրին: Դրա միջոցով է տեղի ունեցել տարբեր ազգերի ու ժողովուրդների տնտեսականմերձեցումը,արտադրության, գիտությանու տեխնիկայի բնագավառումկատարվածհայտնագործությունների առաջինքայլերին հաղորդակցվելուգործընթացները: Դրանովպետք է բացատրել, որ առնտրի բնագավառումզբաղվածներըհանդիսացել են իրենց առավել կրթվածու զարգացածմարդիկ: ժամանակիհամեմատաբար Պատմականորենարտադրողական ուժերի ու արտադրական համեմատ հարաբերություններիզարգացման ծագել է նան փոխաՍկզբնականշրջանում մարդիկղեկավարվելեն նակմանգործընթացը: իրենցապրանքները իրացնելուցանկությամբ, ակամայիցմիմյանցեն որոնել նախ իրենց երկրի սահմաններումն ապա նան արտասահմանում: Բնականաբարտարբերեն եղել առանձիներկրներիսոցիալն առետրայինհարաբետնտեսականզարգացմանմակարդակները րություններիծավալման համեմատ շարունակ բարձրացել է ն հավասարվելէ կյանքի մակարդակըերկրներիմիջն այնքանով,որքանով տարբեր ժողովուրդներմիմյանց են փոխանցելիրենց կատարված աշխատանքիարտադրողականության բարձրացմանփորձը, սովորույթները: Աստիճանաբար հաղթահարվելեն միմյանց միջն գոյություն ունեցողնախապաշարմունքերը, անվստահությունը: Փոխանակմանգործընթացիվաղձներիցմեկը հանդես է եկել, տեսքով, որը հանդիպումենք գրեթե այսպեսկոչված,համր առնտրի մոտ: բոլոր ժողովուրդների Առետրիայս յուրահատուկձենիկիրառման անհրաժեշտությունըպայմանավորվածէր կողմերի միջն գոյություն ունեցող անվստահությամբ,ինչի արդյունքումմիմյանց միջն անմիջականհարաբերությունների մեջ մտնելըդառնում էր անհնար:Համր մասին առնտրի հիշողություններըկան Հերոդոտի մոտ, որն ապրել է մ.թ.ա. 490-425թթ., որը նկարագրելէ առնտրի այս ձնը Լիբիայում, Պարսկաստանումն Սկյութիայում:Ահա ինչպես էր նկարագրվում

առետրիայդ ձենըբուլղարներին Վիսո:ցեղերի միջն. «Բուլղարները հասցնումէին ապրանքըայնտեղ,թողնում էին որոշակիտեղում, նշան անում ու թողնում: Հետո վերադառնում էին ն գտնում հարկավոր ապրանքը կողքին դրված: Եթե բավարարումէր իրենց, ապա վերցնում էին ն դրա փոխարենթողնում իրենցը, եթե ոչ իրենցն էին ետ վերցնում:Գնորդըն վաճառողը միմյանցչէին տեսնում»: Փոխանակման գործընթացի կարգավորումը սկզբնական շրջանում կրում էր արարողական, սիմվոլիկբնույթ:Հնագույն երկրներում, ինչպիսիքեն Հնդկաստանը, Եգիպտոսը,ՀյուսիսայինԱմերիմոտ գոյություն ուներ կայի տարբեր ցեղերի արարողական ամբողջական որոց միջոցով տեղեկացնում էին իրենց ցեհամակարգեր, ղակիցներինփոխանակման գործընթացների մասին: Ըստ էության ն սիմվոլները արարողակարգերը (ծանոթագրություն) հանդեսեն եկել որպեսառաջին կազմակերպչական կառավարման գործիքներ,որոնց միջոցովկարգավորվում էին առետրա-փոխանակման գործողությու որնէ-ակտիրականացնելուն ները: Արարողությունը ուղղված գործունեություն է, որը դեռնս հնագույն ժամանակներից կիրառվումէ կարգավորելու Դրանք մինչն,այժմ էլ պահհարաբերություննեը: պանվել են: Ավելին, դրանց իրականացման կարգը ամրագրվածեն հետագայումմի շարք միջազգայինառնտրային ու մաքսայինկանոնադրություններում, ուղեցույցներում, հրահանգներում: Մինչնայժմ էլ գործում են հատուկարարողություններ, որոնք կիրավռումեն միջազգային առնետրային համաձայնագրերի ստորագրմանժամանակ, որը ուղեկցվում էր հատուկ հանդիսավորությամբ, էթիկայի նորմերի Նման հանդիսավոր պահպանմամբ: արարողակարգեր հետագայում սկսվեցինկիրառվելնան շատ երկրներում:Այսպես, Ռուսաստանի Դաշնությունում գործում են մի շարք հանդիսավոր արարողակարգե ինչպիսիքեն մաքսայինծառայողների երդումը, հավատարմություն ազնվությունըն այլն: Մի քանի ծիսակատարություններ, ինչպսիքեն ն երդման դաստիարակչական արարողությունները, հանդեսեն գալիս դեռնս հնագույնժամանակաշրջաններից որպես սրբություններ,մասնավորապես հին Եգիպտոսում:Յուրաքանչյուր աշակերտ,որը պատրաստվում էր հաղորդակից դառնալ մաքսայինգործի

կարգավոր

մանը, ուներ իր առանձին խորհրդատուն,ուսուցիչը, որի օգնությամբ հաղորդակիցէր դառնումմաքսայինգործի կարգավորմանհարցերին: Կիրառվում էր նան հոգնոր մեթոդները: Խոստովանանքի ն աշխատանքի հոգնոր մեթոդներըիրենց կնիքն են դրել մաքսայինծառայող-` ների արարողությունների անցկացման ն մաքսային հսկողության վրա: Ենթադրվումէ, որ խոստովանանքըու ապաշխարանքըմարդուն հնարավորությունէ տալիս քահանայի միջոցով «բացելու մեղքերը» ն դրանովհանդերձստանալ «Աստծո ներողամտությունը»: սկզբնաՄարդկանցմիջն ձնավորվող հարաբերություններում, որպես մտքի կան շրջանում լայնորեն կիրառվում էր սիմվոլիզմը պատկերավոր արտահայտմանձն, իդեա, ինչի շնորհիվ կարգավորվում էին այդ հարաբերությունները:Ընդ որում սիմվոլը հանդես էր գալիս այլաբանությանտեսքով: Սիմվոլների ն նշաններիօգտագործմանանհրաժեշտություն է, ամենից առաջ, ծիսակատարություններկատարելու հետ ծագել

շրջանումպարունակում կապվածգործողություններում ն սկզբնական առանձնահատկուկարնորագույն ֆունկցիային բնորոշ էր նշան թյուններ, այն է կարգավորիչ առանձնահատկություններմարդկանց միջն, ինչպեսնան մարդկանցն բնությանմիջն ն այլն: Մինչն այսօր էլ շատ հնագույն նշաններզարդարում են տարբեր երկրներիպետականտարբերանշանները(դրոշները, զինանշանները): Տարբերանշաններկրում են զինվորականներըն քաղաքացիա--

կան անձիք: Որոշ հնագույն նշան-սիմվոլներկրում են նան մաքսային ծառայողները: Այսպես օձի պատկերը հանդիսանում է աշխարհի հնամեկը: ՄասնավորապեսՌուսաստանի Դաշգույն զարդանշաններից համազգեստի նության մաքսային համակարգում աշխաւոակիցների

վրա արտահայտվածէ երկու օձ` փաթաթվածՀերմես-Մերկուրիգավազանին: Նման տարբերանշաններկրում էին նան փարավոնները, հետագայում Հին եգիպտականքրմերը: Օձի արտացոլումը նշան է իմաստության ն իշխանության,իսկ օղակ կազմող գիծը` կյանքի զարգացմանցիկլայնությունը երկրագնդիվրա: Եվ յուրաքանչյուր այդ ցիկլերի ժամանակի փուլերում իմաստությունը ն իշխանությունը

պետք է ներդաշնակորենն խաղաղ լրացնեն մեկը մյուսին ցանկացած առնտրայինվեճերը լուծելիս: Յատուկ գրականությանմեջ գոյություն ունեն ամենատարբերենթադրություններ, թե ինչպես է կատարվել կարգավորմանայդ նշանային ֆունկցիան: Այդ հիպոթեզներիցմեկի համաձայն նման զարգացման պատճառներից մեկը եղել է սեփականության հարաբերությունների ամրագրման ն նշանակման

անհրաժեշտությունը: Ինչպես ցույց է տալիս հասարակությանզարգացման պատմության ընթացքը մարդուց պահանջվում էր իր կենսագործունեության հենց սկզբից զանազանելու «սեփականը» «ուրիշից»: Դրա համար ստեղծվել են որոշակի տարբերանշաններ,որոնք պատկանելիսեն եղել առանձինանհատի կամ առանձինխումբ մարդկանց: Ավելի ուշ առաջացել են իրեր, որոնք պատկանել են առանձին Օ։»առանձնացված նշանավորանհատներիավելի հաճախ՝ որնէ աստծու: Վերջինիս դերում հատկապեսհանդես են եկել կենդանիները,որոնք նվիրաբերվումէին զոհաբերություններիհամար ն որոնք նույնպես դրոշվում էին սուրբ տարբերանշաններով:Մարդկության գոյության արշալույսից սկսած յուրաքանչյուր անհատ պատկանելիս է եղել որպես «սեփականություն»իր խմբին,ցեղին, սեռին, համայնքինն իր վրա կրում էր պատկանելիության նշան դաջվածքի կամ որոշակի հագուստիձնի տեսքով:Առանց չափազանցությանկարելի է ասել, որ ողջ նյութական աշխարհը խոր հնադարից, ինչպես վկայում են շատ հեղինակներ,նշվել են նման «սեփականության նշաններով»: Այդպես են ստեղծվել նախնադարյանարարողակարգերին սիմվոլների ամբողջական համակարգեր,որոնց մեջ յուրաքանչյուր իր կարնոր է համարվել ոչ միայն ն ոչ այնքանիրենով որպես իր, որքանով որպես բոլորովին այլ ընդունված սիմվոլ-նշան: Այսպես օրինակ, մինչն այժմ էլ լայն տարածում ստացած կնիքի պատկերավորներկայացումըւլերաբերում է հնագույն հայտնաբերված նշանների շարքին, որի համար ստեղծվել են հատուկ պաշտոններ` պահապաններին դիտորդների տեսքով: Դեռ հին ժամանակներից մարդը սովորությունուներ դրոշմել շրջապատի առարկաները, տնային կենդանիները ն այդ նշան կոդերովորոշել, թե դա ինչ իր է ն ում է պատկանում:

Հին Ռուսաստանում հատուկ էր դարձՕրինակ, ուշադրություն

թյան կողմից հարյուրհազարավոր անհատների գործողությունների կարգավորումը: Այդ պատճառով անհրաժեշտություն առաջացավ

ներմուծվող ապրանքների վրա: 1667թ. Ռուսաստանի նոր իրականացնել անուղղակի առանց անձնական մասնակցություն առնտրայինկանոնադրությանմեջ նշվում էր, որ ապրանքը պետք է ունենա դրոշմանիշ-կնիք ն «զանազան ընդունելի ձնակերպելուվաղ առաջացածքաղաք-պետությունների բնակիչների նշաններ, որոնք Նման պայման-. կվկայեն, թե որտեղ են դրանք արտադրվել»: իրավունքներըն հատկապես պարտավորությունները: ն ներում հանդես եկավ գրագրությունը թվերի համակարգը, որոնք բառը ունի լատինական ծագում (լատինեՄաքսային հնարավորություն տվեցին կարգավորել մարդկանց վարքագիծը րեն.«ՇօՏԵոո»):Բայց եթե վերլուծենք մի շարք ուրիշ լեզուների հոմանիշ բառի արմատները,ապա կնկատենք,որ ամենուրեք այն կրում է իշխանության ներկայացուցիչների բացակայության պայմաններում: Այս երկու հակադիրարարողականսիմվոլիկ նշան: Դրանք դրսնորվումեն պայմաններում նամակը, թվերը չափազանց մոտ էին հոգնոր իշխանության կոնաձն սիմվոլին: Սկզբում դրանք տիրապետում էին փոխանակման գործընթացների էկոնոմիկայի կարգավորման ն կիսով չափ ծիսակատարություններհոգնորականները,կիսով չափ էլ հոգեբանության մեջ: Շատ հարյուրամյակներ են անցել, բայց առաջվա նմանժաիշխանությունները: Այնուհետն հետագայում գրագրությունը ն հաշվառման համակարգը հզոր խթան հանդիսացանարտաքին առնտրի մանակակից մաքսավորը ունի անձնական համարանիշի տեսքով տրամաբանականզարգացումը կարգավորմանգործում: սիմվոլ-նշան, կնիք է դնում ուրիշի ունեցվածքի վրա, եթե թույլաէ Գիտական գրականության մեջ հաշվառման կառավարման տրվում հատելու մաքսային սահմանը (այսինքն` նշում է արվում սկիզբըընդունված է համարելգրի ծագման պահը Հին Շումերում մոտ վերահսկողության ն մաքսավճարներկատարելու մասին): Ինչպես 5000 տարի մ.թ.ա.: Մի քանի գիտնականներենթադրումեն, որ մարդնախկինում էր կատարվում մաքսային ծառայողը իր խորհրդավոր կային գործունեության այդ նվաճումը հանգեցրեցձնավորելու քարենշանն է դնում այն ապրանքի ն տրանսպորտայինմիջոցի վրա, որոնք բրահմաներիհատուկ շերտ, որոնք իրենց վերագրեցին գրելու գիտետեղափոխվել են մաքսային սահմանով: Ընդ որում, էկոնոմիկայի Է լիքը, իսկ հետո մեկնաբանելու ոչ միայն «հին գիրքը», այլն կարգավոարարողակարգիկարգավորումը դրսնորվում նրանով, որ մաքսային րելու առնտրային գործարքները, պայմանագրերը իրականացնելու սահմանը հատող ապրանքներից ն տրանսպորտայինմիջոցներից է գանձվում մաքսատուրքկամ հարկեր, իսկ հոգեբանականկարգագործարար գրագրություններն կոմերցիոն հաշվարկներ:Եվ պատահական չէ, որ մենեջմենթի պատմության վերաբերյալ գրականության վորումը դրսնորվում է դրանց սեփականությանիրավունքի մեջ այդ առաջին կառավարմանհեղափոխությունը բնութագրվում է նելիության մեջ: Մ.թ.ա. տասներորդն երրորդհարյուրամյակների հանդես որպես«կրոնաառնտրական»: են եկել քաղաք-պետություններ, Մեզ հասած գրականության մեջ բերվում են փաստեր,թե ինչտեղի է ունեցել բնակչության խտուպես հաճախակի հին վաճառականներինկամ ծովահեններին թյան կտրուկ ավելացում: Այս պայմաններումփոխադարձպարտաղեկաեն է վարել քրմերը: Հայտնի նան, որ այդ քրմերը տիրապետում էին վորությունների դժվարին ցանցը ն կախվածությունը, նատուրալ ն որոշակի գիտելիքների, արարողություններիկամ գրերի, որը նրանք արտադրությունը առնտուրը,որոնք ապահովում էին բնակչության տեղափոխումէին իրենց տաճարներիցուրիշ երկրներ, որը նրանց կառավարող իշխանության անվտանգությունը, պահանջում էին տրամաբանական մտածողություն:Օգտագործելով արարողությունհամար որոշակի բանալի էր հանդիսանում ճանաչելու հասարաները, նշաններըն սիմվոլները,նույնիսկ բանավորխոսքը անմիջական կարգը, ստեղծելու անհրաժեշտ պետական կազմակերպություն:Այդ շփումներում, սկզբունքորեն անհնար դարձրին ապահովել պետուվում

պատկա-

միջն

ժամանակաշրջանում ողջ

վայրերից:

կարգավորող կյանքը ելնում էր

սրբա-

Այնուհետն կանոնավոր կրկնվող բնական, սոցիալական

ե

տնտեսականգործընթացներիդիտարկումներըթույլատրեցին գրանԱյդ կարգը հետագայում գործում էր ինչպես արնելքում, ցելու ն մինչե որոշակի աստիճանում կռահել իրադարձությունների այնպես էլ ԱրեձտյանԵվրոպայում:Հին հույները ն հին արնելքի ժոապագա զարգացումներիընթացքը, իսկ թվերի համակարգըհնարաղովուրդների առնտուրը իրականացվելէ ուղղակի հենց տաճավորություն տվեցին կանխատեսելու այս կամ այն իրադարձուրներում: ԱրեմտյանԵվրոպայիուրիշ երկրներումայն կենտրոնացվում թյուններըկարգավորմանգործընթացում: էր եկեղեցիներիմենաստանների Եվ վերջապես թվերի ամբողջությունը գրերի հետ միասին հրապարակներում:Հարկ ն է նշել,որ արնեճուտքումն միջին դարերում գործը չէր սահմանափակվում վերջապես հնարավորություն տվեցին հստակորեն սահմանագծել միայն առնտրով, որը կատարվումէր տաճարների հրապարակներում, մաքսային տարածքներըմասնավորապեսմաքսային տարիֆներըն այլ նորմատիվաիրավականբազան, ինչ էլ հիմք հանդիսացավ ձնաիրականացվում էին հենց տաճարներումն գործում էր «շուկայական եկեղեցի», «առնտրայինեկեղեցի»,ուր ն կատարվումէր առետուր: վորելու մաքսային կառույցների գործունեությունը, որոշելու ապն Տաճարը րանքներիորակըքանակականգնահատմանմիջոցով ն այլն: տաճարի առջնի հրապարակըհանդիսանումէին այն չեզոք տարածքները,որտեղ ն կարող էր իրականացվել Գրագրությունըն թվերը թույլ տվեցին դուրս գալու արարողաապրանն խոսակցականհանգույցների տարածաժամաքափոխանակությունը, խորհրդանշանական որտեղ ընդհատվում էր թշնամությունը,իսկ առնտուրը ն նրա կարգավորումըկատարվումէր հոգնոր ծառայողնենակայինսահմանափակումների շրջանակից: րի պահպանությանտակ: Ռուսաստանի Այդ պատմական ժամանակաշրջանումմարդիկ արդեն սոհամար նույնպեսհատկանշանական էր առնտրի ն եկեղեցու միջն կապը, որտեղ եկեղեցու հրապավորել էին լողալ նավերով,ստեղծել մեծ պաշտպանականկառույցներ, տիրապետումէին հողագործության, մետալուրգիայիգաղտնիքներին, րակընույնպես ծառայում էր որպես շուկա: Ինչպես նշում են ռուս ծավալում էին առետուրը: Ամենավաղգրավոր փաստաթղթերը,որոնք գիտնականներըեկեղեցին այնպես էր կառուցված, որ ծառայում էր նան առնտրայիննպատակներին իսկ գտնվել են Շումերականքաղաքակրթությանտաճարներում,վկայում նկուղներումպահպանվումէին են այն մասին, որ նրանց մոտ գոյություն է ունեցել հարկերի հավաապրանքները:Հաշվարկըկառուցվումէր հենվելովթվերի տրամաբանական համակարգիկիրառմանվրա: քագրմանհամակարգ, որտեղ տնտեսությանգործունեություն հսկելու Թվերի հանդես գալը կատարվում էր այն նույն սխեմայով, պատասխանատվությունը դրված է եղել քրմերի վրա: Դեռ այն հեռավոր ժամանակներում (5000-1000 տարիներին մ.թ.ա.) նրանց մոտ ինչպես գրերինը: Դրա հետ մեկտեղթիվ հասկացությանզարգացման ն գոյություն է ունեցել հաշվառման ու հսկողության բարդ համակարգ, առանձնահատկությունը մաթեմատիկական մտածողությունըորոշակիորեն տարբերվում էին գրերի ծագման պայմաններից:Սա պայորը կառավարաման գործունեության կարիք է ունեցել, որպեսզի է հնարավորությունունենան իրականացնելքրմերի գործունեության ն մանավորված մի շարք հանգամանքներով: Նախ տնտեսականն հասարակականհարաբերությունների աշխատանքիքանակականու որակականգնահատում: Այդ նպատակով քրմերից պահանջվում էր հաշվետվություններ ներկայացնել կարգավորումըվաղ քաղաք-պետություններում (առնտուր- փոխանաիրենց վերադաս ղեկավարին: Որպես առավել հին գրավոր փաստակություն, սեփականության հարաբերությունները ն տիրապետումը, ն փոխատվությունները) թուղթ հանդես էր գալիս գույքագրմանհաշիվները:Ընդ որում, օգտապարտավորությունները պահանջում էին միանշանակամրագրումյուրաքանչյուր հասկացության գործվում էր հաշվետվություններիհամակարգ, որը հիմնված էր քանակական հատուկ վաթսունականհամակարգի վրա: Մինչն մեր օրերը մենք փոփոխությունները: ,

շարունակում ենք օգտագործել այդ համակարգը, երբ ժամը բաժանում ենք րոպեների, վերջինս վարկյանների,շրջանը 360 աստիճանի, տարին 12 ամիսների, այսինքն` օգտագործում ենք 60-ական, 10-ական, 6-ական բազմապատիկներից: Սոցիալ-տնտեսական հարաբերությունների կարգավորման գործընթացում տեղեկատվաիրավականտարրերը գրերի ն թվերի օգնությամբ իրենց արտահայտությունը գտան առաջին օրենքներում ն օրենսգրքերում ն մեծ ազդեցություն թողեցին պետականության կազմակերպման ն միջազգային ապրանքափոխանակման գործընն կայացման պարզեցմանվրա: թացի կարգավորմանմեխանիզմների Հենց քրմերը, բրահմանները,Հին շումերներիվեզիրների,Եգիպտոսի, ն այլ հին քաղաքակրթությունՀնդկաստանի, ՛յուսիսային Ամերկիայի ների համար թվերը ն գրերը նյութականացված տրամաբանական միտք իրենք էին դառնում իմացությանառարկա, մարդկանցգործունեության կարգավորիչ: Ի հայտ եկած ծիսակատարությունները,խորհրդանիշները, գրերը ն թվերը ծառայեցինորպես պետականհամակարգիհիմնական տարրեր, որոնց միջոցով կարգավորվում էին արտաքինառնտուրը: Դրանց համար բազային նկարագրաճանաչողականն կարգավորման բաղադրամաս հանդիսացանտնտեսությունը, իրավունքը, կազմակերպումը ն հոգեբանությունը: Դրա հետ մեկտեղ պետականհամակարգը սկսեց մաքսայինկառույցներիառջն դնել տարբերխնդիրներն դրանով ստիպել ժամանակ առ ժամանակկիրառելէականփոփոխություններ իր գործառույթներում(ֆունկցիաներում) ն իրենց ուշադրությունը կենտրոնացնել այս կամ այն նպատակներիվրա: Այն ժամանակ մաքսային գործունեությունը արդեն հենվում էր մտածողության նոր սկղբունքների վրա: Կարգավորումը,որը հիմնավորվածէր բնազդի վրա, դեռնս հանդես էր գալիս փոխանակման ենթակաապրանքների հիմնական տեսակներիցուցակներում (սնունդ, հագուստ) կամ որպես հատուկ փող այդ նույն ապրանքներից, սակայն մտածողության տրամաբանության հետագա զարգացումը արագ առաջավոր դիրքեր սկսեց գրավել ապրանքափոխանակման կարգավորման գործընթացներում:ենց փոխանակմանպարզեցնելու ձգտումը,դրա-

գործիքավորումանիշների միասնականացնելըն մաթեմատիկական առաջինմաքսատուրքերը, մտածելու կիրառել տվեց մը մարդուն թույլ կազմակերպել ներքին ն արտաքին մաքսային տարածքներ, որ հայտնված ապրանքներիմասին կան բավարար տեղեկատվությունու ունեն ոնտեսագիտականգնահատում: Այսօրվա դրությամբ գիտությանը հայտնի է շատ նյութեր ու փաստաթղթեր,որոնք վկայում են մաքսային գործի մասին ն բաղկացած են վերոհիշյալ տարրերից: Օրինակ, Հին Հնդկաստանի «Արտխաշաստրա»պատմականփաստաթղթումմ.թ.ա 3-րդ դարում տրված է արքայի պրակտիկղեկավարմանգործունեությունը: Մասնավորապես «գանձարանի եկամուտների ն ծախսերի» բաժնում 0շվում է «Տուրքերը, տուգանքները,միջոցառումները...հանդիսանում են եկամուտների ն հոդվածների աղբյուրներ»: Մեկ այլ բաժնում «Արքան Ա առնտուրը» նախատեսվում են բարյացակամվերաբերմունք այն առնտրականներինկատմամբ, որոնք ապրաքներ են ներմուծում արտասահմանից, իսկ այն ծովայիններին,որոնք գլխավորում են առնտրականների քարավանները ազատվում էին մաքսատուրքերից, եթե ներկրած ապրանքները համապատասխանումէին

արքայիշահերին: Մաքսային գործի կառավարմանէվոլուցիայում բավականին արժեքավորաղբյուր է հանդիսանում,այսպես կոչված, «Մանիի օենքները» Հին Հնդկաստանիմեր դարաշրջանիսկզբում: Այդ օրենքներում արքային վերագրված ուշադրության են արժանացնել գնման-վաճառքի գները, ճանապարհի հեռավորությունը: Սննդի ն համեմունքի վճածախսերի ն դրանց պահպանումըստիպել է վաճառականներին րելու տուրքեր: Մ.թ.ա. 3000թ. մինչն մ.թ.ա. 500թ. տեղի է ունեցել այն ժամանակվա պետության իրավականհիմքերիկայացում ն այն կապվումէ, պետական կարգավորման համալիր օրենքների ամենից առաջ, ստեղծման, ինչպես նան տարաբնույթ հասարակականհարաբերությունների, բնակչության տարբեր սոցիալականխմբերի, այդ թվում նան առնտրի բնագավառիհետ: Այդ օրենքներում մտցվում է կառա-

վարման աշխարհիկ երանգ, ուժեղացվում է հսկողություննու պատասխանատվությունը կատարվողաշխատանքների նկատմամբ: Առավելհնագույններից մեկը հանդիսանումԷ մաքսայինօրենքը, որը հանդես է եկել հուշարձանիտեսքով է 17-րդ հայտնաբերվել դարում Պալմիրուս (Սիրիա): Պալմիրյանտուրքացուցակները կշռում են մոտ 15 տոննա ն պահպանվումեն ՊետաՍանկտ-Պետերբուրգի կան էրմիտաժում ն հանդիսանումեն ամենահինըն համեմատաբար լիարժեք ամփոփմաքսատուրք,որը տիրապետումէ ժամանակակից մաքսայինգիտությանը: Պալմիրյան մաքսատուրքերումնկատվում է հոգեբանական տարր, որի միջոցով իրականացվումէ հովանավորչական միջոցառումներ պետության տնտեսությանշահերը պաշտպանելու գործում, ինչպես նան հսկողությանմիջոցով կազմակերպել ապրանքներիձնակերպումըն դրանց փոխանակումը, որոնք, անկասկածհանդիսանում են արտաքին առնտրի պետական կարգավորմաննորմատիվաիրավական ն տնտեսականմեխանիզմներ: լ

12.

սկզբում

դառնում իբրն «պահեստայինտարածքներ»այնուհետն ապագայում ստեղծվելիք տոնավաճառների,շուկաների համար նախատեսվածվայրեր: Այդ շրջանում շարունակում է զարգացում ապրել սահմանային առնտուրը: Դրա հետ մեկտեղ առավել արդիական է դառնում առնտրի կարգավորման ֆիսկալ գործառույթը: Առնտրի իրականացմանվայրերում գանձվող ն առետուր կատարելու համար հավաքվող տուրքերի շարքին ավելանում է նան սահմանային տուրքերը: Առաջինտուրքերը գանձվել են շատ «կոպիտ», որոնք սահմանված են եղել տրանսպորտայինմիջոցի հատի ն առնտրականների նկատմամբ: Տուրքի այս տեսակը առաջացել է վաղ թվաքանակի ժամանակաշրջանում,երբ մաքսավորներըչունեին ոչ գրառումներ, ոչ ապրանքագրեր ն առնտրականներըապրանքները արտահանում էին արտերկիր` չունենալով ոչ գնորդ ն ոչ էլ իմանալով, թե ինչ գնով պետք է վաճառվեր այն: Հիրավի, յուրաքանչյուր երկրում մաքսասակագնային կարգավորման գործընթացըընթացել է տարբեր գործոնների ազդեցության նեքո ն ունեցել է նշանակալից ժամանակային են

տարբերություններ:

Նոր դարաշրջանի սահմանագծին առաջանումէ հռոմեական ունքը, որը հիմք է հանդիսանում պետությանիրավականն մաք-

կԱ ին ոտների համար: ռավորգան

ՄԱՔՍԱՅԻՆ ԳՈՐԾԸ ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ

ԴՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

որ

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ

Մաքսայինգործը որպես տնտեսության,ֆինանսներին արտաքին առնտրիօբյեկտիվորենգործող մեխանիզմսկսել է զարգանալ նոր դարաշրջանի սկզբնամասում, երբ դեռ նոր էին զարգանում շուկայականհարաբերությունները ն առաջացելէր հավելյալ արդյունքը: Մ.թ. 500թ.-ին համր առնտրիցանցում է կատարվում շուկայականին: Փողի` իբրն ապրանքների համընդհանուր համարժեքին վճարման ու շրջանառությանմիջոցի առաջացմամբծնունդ է առնում դրամական առնտուրը:Ապրանքների է հանդիսանումոչ` փոխադրամիջոց միայն մարդը, այլն, սկզբնականշրջանում, «կենդանի» տրանսպորտը, իսկ Քիչ ուշ, տեխնիկական տրանսպորտը,որով էլ վում է գետային,ծովային ն քարավանային առնտրիառաջացումը: Ոչ միայն տաճարները,այլն քարավանատներնու նավահանգիստներն

վարնոր

Մաքսայինսակագինըորպես մաքսային գործի մ կարգավորիչի դեր: է տնտեսության

արում այգործընթացը ոեր: որտեղ արեմտյան ընթացավ սկսվել ինդուստրացմանգործընթացը, ծավալվում էին ապրանմոր ին հարաբերությունները, իսկ սակագինը կատարում էր :

էր.

դեր, այսինքն` դարձել էր պետության հովանավոր տ ա

ության

տնտեսու-

անն ուղղված առնտրային մաքսային անութ ն Անել քակա րի իականացմանգործիք: Ա ռաջորդիրուլի՝ ա կապիտալիզմից մինչն արդյունաբեմ մեծածավալ աշխատանք է " թյա ը

ն

պա.

ղջ

քաղա-

Ն

Աա բաղադրիչների տարբերակման հիմնական ո պայմանավորամբ: Պեն շրջանում կատարվում ապրանքաւիոր

ա

ու ղղությ

այդ

ւմ

տար-

է, որ

է

Հոն ների կառգավորմանհին փորձի հոգեբախանակությանգործընթացներ Գ

նության ն նոր մտահղացումներիբաժանումը, որն իր արտացոլումնէ ստանում հովանավորչությանն ազատ առնտրիկողմնակիցների շահերի բախման վերլուծության մեջ: Պատահական չէ, որ ականավոր մասնագետներից Գ. Ջորջը 1903թ.-ին եզրահանգում է անում, որ «այսպիսով հովանավորչությունը երկրի ղեկավարներիինքնատիպ բնազդն է» ի հակադրություն արտասահմանյանմրցակիցներիգործողությունների Հենց մարդկային գործունեությունն է հանդիսանում հակազդման ռեակցիայի առաջացման շարժառիթ, տվյալ պարագայում իբրն ազգային շահերի պաշտպանությանմիջոց: Եվ քանի դեռ չկան նրանք, ովքեր ցանկանում կամ փորձում են առնտուր իրականացնել,գործում է հին փորձիհոգեբանությունը,այսինքն չկա նան արտասահմանիցապրանքների ներմուծման արգելման կամ սահմանափակմանխնդիր:Բայց հենց առաջանում են արտասահմանյան մրցակիցները,ովքեր ցանկանում են վաճառելիրենց ապրանքները տվյալ երկրի տարածքում, ապա անմիջապեսծագումէ ազգային շահերի պաշտպանությանհոգեբանությունը:Սակայն հարկ է նշել, որ են ոչ թե արտահանողներըկամ շարժում առնտուրը, այլ իրենց կարիքները բավարարելցանկացող մարդկանցամենօրյա պահանջմունքները: Երկրների առնտրաքաղաքական հարաբերությունների վրա ազդող գործոններիամբողջությունը հաճախ հանգեցնում է «մաքսային պատերազմների»,երբեմն էլ իրական պատերազմական գործողությունների, օրինակ հազար տարի սրանից առաջ Բյուզանդիայի ն Իրանիմիջն ընթացող «մետաքսյա պատերազմը»: Մաքսային գործի հոգեբանական բնագավառների.շարքում առավել ցայտուն կերպով է առաջ քաշվում մաքսային միասնական տարածությանկազմակերպմանխնդիրը:Այդ առումով մի շարք հարյուրամյակներիընթացքում իրականացվելէ աշխարհիբոլոր պետությունների ներքին ն արտաքինմաքսայինտարածքներիվերակազմակերպում:Ապրանքներիքանակական,իսկ քիչ ուշ որակականբնութագրիչների կարգավորմանգործընթացը ընթանում էր պարզից դեպի բարդ: Առաջանումէին ոչ միայն հատային,այլն ծավալային, տրամաբանական,քաշային չափորոշիչներ ն ավելանում էր ապրանքների քանակական բնութագրիչներիթիվը: Այդ ամենը պահանջում էր ապ-

ներմուծողներն

ն միջազգային փոխանակրանքներիվերաբերյալտեղեկատվության է ապհեռանում Ասպարեզից ման գործընթացի փոփոխություններ: .

առավել

նշանակությունը նշանագրաարարողակարգային րանքի սահմանումը: Վիմական ն

է ստանում գրաթվային նշանակություն ն մաքսասակագնային հուշագրերի փաստաթղթերի օրենսդրական ն առաջանումեն մաքերնանեն գալիս թղթայինկրիչները փոխարեն գործընն հսկողության տեխնոլոգիական ձնակերպումների սային ն որակական բնութագրիչների քանակական Ապրանքների թացները:

մեծ

հետո սկսվել է սկզբում ԱրեմտյանԵվրոպայում,իսկ կարգավորումը

են առաջին ապրանՌուսաստանում, որի հիման վրա էլ առաջացել

յուրաքանչյուր երկրի քացուցակները,որոնք խմբավորվածէին Դրա վառ ապացույցնէ բնորոշ մեթոդներով: առնտրիկառուցվածքին Բելոզերյանմաքսահանդիսանում1497թ.-ի մայիսի 21-ին ստեղված են գործող ապրանքային յին հուշագիրը, որտեղ բերված շուկաներում Այդ փաստապատկերացումներ: վերաբերյալ անվանացանկերի ապրանքներիսակագների թղթում առաջին անգամ է արտացոլվել է Հարկ նշել, որ մաքսասակագնային դրույքաչափերը: տարբերակված է առաջնայիննպատակըհանդիսացել եկամուտների կարգավորման երկրորդ հազարամյակի հավաքագրումը,ն միայն մեր թվարկության նպատակների սկզբներինէ ծագել դրա` իբրն հովանավորչության էլ ելակետ է ո րն գործիքի կիրառմանգաղափարը, իրականացման առաջացման համար: հանդիսացել մաքսային քաղաքականության առամանուֆակտուրաների 13-րդ դարում ԱրնմտյանԵվրոպայում քաղաքականության հովանավորչական ջացմամբէ պայմանավորված եկամուտէ իր գանձարանի ծագումը: Պետական համակարգը սկսում զարգացման ների մեծ մասը համալրել ազգայինարդյունաբերության առաջանում շրջանակներում շնորհիվ:Ազգայինարդյունաբերողների միուեն համապատասխան են հարուստներ,որոնք միավորվում ու օրենսդիր մարմիններիհետ թյուններում ն երկրի գործադիր Պետության խմբակցություններ: միասին ստեղծում են լոբբիստական վերանում է իշխասահմաններից դուրս ծավալների մեծացմաբ իրաներկայությամբ ն վկաներիանմիջական նությաններկայացուցչի ն անհրաժեշտությունը կանացվողբոլոր առնտրայինգործարքների

առնտրայինգործառնություններըսկսում են իրականացվել այլ վայրերում ն տարբեր ժամերի: Առաջանումեն մակլերները,միջնորդները, բորսաները, աճուրդները ն այլն:Հետզհետե մաքսատունըպահպանելով իր ֆիսկալ գործառույթները,փոխում է իր դերը` կատարելով մաքնազերծման գործառույթներ: 17-րդ դարի վերջում բարդանում է ապրանքի տեղեկատվությամբհամալրմանգործընթացը ն արտաքին առնտրային հոսքերի վերահսկման նպատակով ստեղծվում են տարբեր կատեգորիաներովդասակարգված ապրանքների անվա-

նացանկեր:

Մաքսային սակագինը սկսեց ձնավորվել հաշվի առնելով ապրանքների տարածքաժամանակային առանձնահատկությունները: Բայց դրա հետ մեկտեղ տվյալ ժամանակաշրջանիմաքսային գործի մասնագետներընշում էին,որ ապրանքիարժեքը ճշտել հնարավորչէ, եթե չկան ապրանքի վերաբերյալ արժանահավատտեղնկություններ ն հնարավորություն չկար վերջինս ձեռք բերելու, ապա կորում Է այն հենակետը, որը դրված էր մաքսասակագնային կարգավորմանհիմքում: 16-ից 17-րդ դարերում համաշխարհայինգների վերաբերյալ գրեթե ոչ մի պատկերացում գոյություն չուներ, ուստի այդ ամենը հանգեցրեց ապրանքների ըստ յուրահատուկ չափորոշիչների`կշռի, ծավալի ն երկարությանհարկմանհամակարգիվերականգնմանը: 19-րդ դարում համաշխարհայինտնտեսության բուռն զարգացումը, արտադրության ն առնտրի տարբերակվածությունըհիմք հանդիսացանապրանքների ն միջազգայինառնտրիսրընթաց աճին: Վենց այդ պատճառըելակետ դարձավայբբենականկարգով դասակարգված ապրանքային անվանացանկերի կայացմանը,որոնք դառնում են ավելի քիչ ամբողջական,որն էլ բարդացնում էր մաքսային

արարողակարգերի իրականացումը:Հաճախ անհրաժեշտություն էր

`

առաջանում մեկ հոդվածի տակ համակարգվածձնով ներկայացնել միննույն մաքսային ռեժիմով դասակարգված ապրանքները: Մաքսային սակագնի կիրառումը պարզեցնելու նպատակով նրանում ներառված հոդվածներըմասնատվումէին տրամաբանականհերթականության դասակարգվածն բավարարմեկնաբանություններ պարու-

նակող պարբերությունների:

``

Այնուամենայնիվ, մաքսային սակագներին առնչվող միջառնտրային բանակցություններիընթացքում բացահայտվել են այն թերությունները ն անհարմարությունները,որոնք ծագել են ազգային անվանացանկերիբազմազանությունից,ստեղծվել են յուրաքանչյուր երկրի արտաքինառնտրի կառուցվածքինբնորոշ տարաբնույթ մեթոդներով: Այսպիսով արտաքին առնտրում ն մաքսային գործում կառավարումը պահանջում էր նոր մոտեցումներ ն մտահաղացումներ, որոնք անհրաժեշտ էին միջազգային ինտեգրացմանգործընթացների առավել բուռն կերպովմասնակցելու ն միջազգայինառետուրը միասնականացնելու համար: Առաջին մաքսայինմիությունները ստեղծվել են Գերմանիայում 1834թ-ին, երբ 18 պետություններՊրուսիայի գլխավորությամբստեղծեցին մաքսայինմիություն` չեղյալ համարելով ներքին մաքսային սահմանները (Թուրինյան մաքսային միավորմանմասին օրենքը): Անգլիայի ն Ֆրանսիայի մետրոպոլները իրենց գաղութներում սահմանել էին մի շարք մաքսային արտոնություններ ն ապրանքների ծագման երկրի որոշման նոր մոտեցումներ` դրանով իսկ առանձնահատուկպահանջներդնելով առետրի կազմակերպմանվրա: Մաքսասակագնայինկարգավորմանվիճահարույց հարցերից մեկը մնում է այն մեթոդիկան, որով որոշվում է մաքսատուքի մեծությունը ի հաշիվ ապրանքի մի քանի հատկանիշների համադրմամբ (օրինակ ազնիվ մետաղների մոտ քաշի ն տոկոսային պարունակության): Դրա արդյունքում 19-րդ դարի վերջում առաջացան այսպես կոչված «դրույքաչափերի լողացող սանդղակները»: Այդ ամենը տալիս էին որոշակի ժամանակավորհաջողություններ, սակայն մաքսային գործի բնագավառում ոչ մի արմատականփոփոխություններ տեղի չեն ունենում: Շուկայական հարաբերությունների զարգացումը ն խորացումը աստիճանաբար հանգեցրեց նրան, որ արտաքին առնտուրը դարձավ միջազգային տնտեսական հարաբերությունների առավել զարգացած ուղղություններից մեկը: Դրա անհրաժեշտությունը նախ պայմանավորված է նրանով, որ դեռես կապիտալիստականնախասկզբնական կուտակման ժամանակշրջանում ապրանքաշրջանառությունը դուրս եկավ առանձին երկրների սահմաններից, որը պայմա25

ուժերի զարգացումով, արտադնավորված էր արտադրողական րության մասշտաբների մեծացումով, ապրանքների տեղափոխման պայմանների բարելավմամբ: Բացի դրանից շեշտակի մեծացավ արտաքին առնտրի անհրաժեշտությունը այնքանով, որքանով տարբեր երկրների տնտեսության ճյուղերը աչքի էին ընկնում զարգացման անհամաչափությամբ:Դրա արդյունքում առանձին երկրների տնտեսության որոշակի ճյուղերում նկատվում էր ներքին շուկայի տարողունակության սահմանափակում,ինչը հանգեցնում էր արտաքին շուկա որոնելու անհրաժեշտության, որն էլ նպաստում էր արտաքին տնտեսական կապերինկատմամբհետաքրքրություններիաճին: Վերջին տասնամյակների ընթացքում արտաքին առնտրի զարգացումը ավելի է խորացել, որը կապված է համաշխարհային առաջընթացի, վառելիքային, արժուշուկայում գիտատեխնիկական հետ: Դրանց արդյունքում նկատվում է թաֆինանսականճգնաժամերի համաշխարհային ապրանքնափոխանակությանծավալների աննախադեպ աճ, որոնք պայմանավորվածեն զարգացմած արդյունաբերական երկրների էներգետիկ հաշվեկշռի արմատական փոփոխությամբ, արտաքին առնետրիծավալների մեծացումով հենց իրենց երկրների միջն, առետրատնտեսական արդյունաբերական զարգացող հետ: բլոկների առաջացման Մյուս կողմից համաշխարհայինառնետրումնկատվում է զարգացող երկրների տեսակարարկշռի նվազում: Գիտատեխնիկականառաջընթացիհետնանքով կատարվում է արտահանվող ապրանքներիկառուցվածքիփոփոխություն,որը առաջացնում է աշխատանքի միջազգայինբաժանման օբյեկտիվ գործընթացը ն հանգեցնում է գիտատար արտադրանքի,պատրաստի արտադրանքի ն ծառայությունների փոխանակման գործընթացի աճին: Ամբողջապես արտահանվողապրանքներիկառուցվածքայինփոփոխությունը բնութագրվում է նրանով, որ եթե մինչն | համաշխարհային պատերազմը համաշխարհային առնտուրը առավելապես կրում էր հումքային բնույթ, ապա ներկայումս մեծացել է պատրաստի արտադրանքիտեսակարար կշիռը:

Գիտնականներիհաշվումներով այն կազմում է համաշխարհայինապարժեքի 2/3-ից ավելին: Ընդ որում, ներկարանքնափոխանակության յումս միջազգային ապրանքնափոխանակությունը՝մեծ մասամբ կազմում են ոչ վերջնականարտադրանքը,այլ կիսաֆաբրիկատները: ժամանակակիցհամաշխարհայինառնտուրը բնութագրվում է նան նրանով, որ այն աստիճանաբար կորցնում է իրեն բնորոշ գծերը՝ արտաքին շուկայում ներքին արտադրանքիավելցուկի պարզ իրացումը, ն առավելապեսհանգում է տարբերերկրների կոոպերացված կազմակերպություններիմիջն նախորոքպայմանավորված ապրանքների մատակարարմանգործընթացին: Յուրաքանչյուր երկիր մասնակցում է համաշխարհայինառնտրին, իրականացնումէ իր առետրայինքաղաքականությունը,որը միտվում է ներքին շուկայի պաշտպանվածության: կամ արտաքին առնտրի ծավալների աճի խթանմանը:Դրանհամապատասխանգոյու-

թյուն ունեն արտաքին առնտրայինքաղաքականությաներկու համակարգեր` հովանավորչություն ն ազատ առնտուրկ(լիբերալ):Առաջինը բնութագրվում է ներմուծվող ապրանքների վրա բարձր սակագների սահմանումով կամ այդ բնագավառումայլ գործողությունների իրականացմամբ: Իսկ ազատ առնտրի քաղաքականության իրականացման դեպքում ներմուծվող ապրանքների վրա սակագներըսահմանվում են աննշան մեծության դրույքաչափերով:Արտաքինառնտրի գործընթացի կարգավորմաննուղղված ժամանակակիցքաղաքականությանմեջ ներկայումս օբյեկտիվ անհրաժեշտությունէ առաջացել իրականացնել այնպիսի գործողություններ, որոնք կհանգեցնեն արտադրության ն կապիտալի միջազգայնացմանը:Վերջինսմիջազգայինտնտեսական հարաբերություններում բնութագրվումէ արտաքին ապրանքափոխան դրան խոչընդոտողհանգամանքնակությանսահմանափակումների ների վերացումով: Այսպիսի ուղղվածությունը հատկանշական է առնտրի ազատականացման քաղաքականությանը,որը կապված է ներքին տնտեսության ն արտաքին կապերի կարգավորման հետ ն ուղղված արտաքին ապրանքափոխանակմանգործընթացի խթանմանը, ինչպես նան մաքսայինն այլ խոչընդոտներինվազմանը:

1.3.

ՄԱՔՍԱՅԻՆ ԳՈՐԾԻ ԾԱԳՈՒՄՆ ՈՒ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Մաքսայինգործ հասկացությունը,որպես կանոն, սահմանվում է ելնելով յուրաքանչյուր երկրի օրենսդրությունից: Մաքսայինգործի

Անան աու

երզայրն

սկսվել է դեռես դարասկզբից,

աին ր Աոարորակի քս ատգանանորեն

ատկապես

այն

պահից,

ե

այաստանը

ըն

ել է

ԽՍՀՄ-ի

կազ-

ր

դրույթներ են պարունակում Մխիթար Գոշի Դատաստանագրքում: Վերջինիս«Վաճառքի մասին» վերտարությունըկրող ոչ ընդարձակմի նորմ կարգավորել է առնտրայինհարաբերություններիոչ փոքր մի խումբ: Այն Է` իշխաններըառուծախը պետք է կազմակերպենթագավորի սահմանած կարգով ու հրամանով,նախորոք որոշված չափի ու կշռի պայմաններով`դրանք ապահովելու համար վերահսկիչներ որոնք պարտավոր են գանձել թագավորի սահմանած մաքսը, ընդ որում, միայն վաճառքիցհետո, բայց ոչ ճանապարհներին պահատվության հանձնվածապրանքների համար, հետնեն խաբող վաճառողներին, կեղծ դրամահատներինն այլ կեղծարարներին՝ նրանց ներկայացնելու քրեական պատժի: Այս նորմերով մեր երկրի մաքսային ոլորտում ծագող հարաբերություններըկարգավորվել են մի քանի հարյուրամյակ:Հարկ է նշել, որ մաքսային գործը սերտորեն կապված է պետության ն պետականությանառկայության հետ ն Վայաստանըկարճատնպետականությունէ ձեռք բերել առաջին անկախացումից հետո: Սակայն այդ շրջանում մեր երկրի իրավական դաշտի թերզարգացվածությանպատճառովդեռես գոյություն չուներ մաքսայինոլորտը կարգավորողիրավականբազա: Ուստի Հայաստանում մաքսային գործի զարգացման պատմությունը պետք է սկսել ուսումնասիրել այն պահից, երբ մեր երկիրը դարձավԽՍՀՄ-ի անդամ: Առաջին անգամ մաքսային կանոնակարգհաստատվել է 1924թ.-ի

նշանակելով,

դեկտեմբերի12-ին, ըստ որի մաքսայինգործի էությունըարտահայտվում էր «...երկրի տարածքում դեմ պայքարով»: Այդ կանոնակարգովստեղծվեցկառավարմանմի մարմին`մաքսային էր մաքսայինմիջոցաԳլխավոր վարչություն, որը պատասխանատու

մաքսանենգության

պայքադեմպայք ծո պլ անների դեմ մշակ ն մաքսանենգության ք րիգծով րի մշակման րի համար: Այն ուներ իր առանձնացված ստորաբաժանումները, աժինները` վարչական, սակագնային, դատական, մաքսանենգուն այլն: Ընդ որում, մաքսային դեմ գլխավոր վարչություններ ստեղծվեցին բոլոր հանրապետություննեմարմինհաստատվեցարտարում, իսկ կենտրոնականկառավարման քին առնտրի ժող. կոմիտեն: Համաձայն 1928թ. ԽՍՀՄ մաքսային օրենսգրքի հոդված 1 ն 2-ի մաքսային գործը հանդես էր գալիս որպես մաքսային մարմինների կողմից արտաքին առնտրում պետության մենաշնորհիպահպանմաննկատմաճբհսկողություն: Այս նոր ընդունված մաքսային օրենսգիրքը որնէ էական փոփոխությունչմտցրեց մաքսայինգործի կազմակերպմանղեկավարմանմեջ: Հետագայում 1964թ.-ի մայիսի5-ի ընդունվել է նոր մաքսային օրենսգիրք, որն էականփոփոխություններէ մտցրել մաքսային մարհամակարգում:1928թ. ընդունվածիհամեմատ միններիկառավարման վերջինսբաղկացածէր 120 հոդվածներից,որոնք ներառվածէին երեք բաժիններում: Համաձայն նոր մաքսային օրենսգրքի հոդված 2-ի մաքսայինգործն իր մեջ ներառումէր հետնյալ տարրերը՝ «... պետության մենաշնորհի պահպանման նկատմամբ վերահսկողությունը, մաքսային գործընթացների իրականացումը, մաքսանենգության ն մաքսային կանոններիխախտմանդեմ պայքարը»: Որպես կառավարմանբարձրագույնմարմին սահմանվեցարտաքին առնտրինախարարությունը,որի կազմի մեջ էր մտնում .մաքսային գլխավոր վարչությունը: Կառավարմանհիմնական նպատակ սահմանվեց մաքսանենգության դեմ պայքարը արտաքին առնտրի ոլորտում ն պետականմենաշնորհինկատմամբվերահսկողությունը: Սահմանվեց նան մաքսային գործի կառավարմաներկմակարդակհամակարգ` 1. մաքսայինգլխավորվարչություն մաքսատներու մաքսակետեր գտնվում էին մաքսային գլխավորվարչության ն լուծարում Արտաքինառնտրինախարարություննէր ու մաքսատները մաքսակետերը:Հաջորդ փոփոխությունը տեղի է

ռումնե

ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

րանր

ականն ,

ն

2. ՝

որոնք տակ: ենթակայության ստեղծում

վարչությունը

ունեցել 1986թ. սկզբին ըստ որի մաքսային գլխավոր վերաձնակերպվեցՄինիստրներիԽորհրդին կից մաքսային վերահսկողությանվարչության,որն առանձին կառավարմանմարմինէր պետական կառավարման համակարգում:Վերջինիս գործառույթը մնաց նույնը, ինչպես որ նախկինում էր. այն էր` արտաքին առնտրի ոլորտում պետության մենաշնորհիպահպանումը:Սյս ժամանակաշրջանում ավելացանմաքսատների ն մաքսակետերի թիվը: 1989թ. առաջին անգամ մաքսային գործում կարնորվեցոչ թե պետականմենաշնորհիպահպանումը,այլ խնդիր դրվեց մշակել նոր մաքսային քաղաքականություն մաքսային վերահսկողության ժամանակակից մեթոդներում:Քանի որ այդ ժամանակաշրջանում օրենսդրական դաշտը չէր բավարարումնոր բարեփոխումների իրականացմանը, ապա 1991թ. մշակվեց նոր մաքսային օրենսգիրք, որի համաձայն «Մաքսային գործ» հասկացությունը համապատասխանում էր այդ ժամանակաշրջանին բնորոշ արտաքին առնտրիընդլայնմանըն արտաքին տնտեսականգործունեությանազատականացմանը: Մաքսային գործը դիտվում էր որպես մաքսայինքաղաքականությանիրականացմանմիջոց ն ներառում էր «երկրի մաքսայինսահմանովապրանքներին այլ առարկաներիտեղափոխման կարգը, մաքսավճարների գանձումը, մաքսայինձնակերպումները, մաքսային ն մաքսային քաղաքականությանիրագործմանայլ միջոցները»:Այս ձնակերպմանառանձնահատկությունը կայանումէր նրանում, որ այն չէր ընդգրկումմիմիայնմաքսայինքաղաքականությունը: 1991թ. ընդունվելէ նոր օրենք «Մաքսայինսակագներիմասին», ըստ որի մաքսային գործի ղեկավարումըպետք է իրականացներ Մինիստրներիխորհուրդը,որն էլ որոշելու էր մաքսային քաղաքականությանհետագաուղղությունները:Այդ ժամանակաշրջանում մաքսային մարմիններիկառավարումնիրականացնումէր պետական արտաքին տնտեսականկոմիտեն,որը մտնում էր Մինիստրների խորհրդի կազմում: Այդ համակարգըգլխավորում էր պետական մաքսային վերահսկողության գլխավոր վարչությունը`որպես մաքսային գործի կառավարմանբարձրագույն կենտրոնական մարմին: Վերջինս տասխանատու էր մաքսային իրավունքի խախտման, մաքսային

հսկողությունը

պա-

վերահսկողության, մաքսանենգությանդեմ պայքարի, մաքսայինսակագնի ընդունմանհամար: Տեղական մաքսային մարմիններիկառուցվածքը նս բարդացավ: Ձնավորվեցին հետնյալ նոր բաժինները՝ օպերատիվ, ուղնորային, փոստային, մաքսանենգությանդեմ պայքարի, կառավարման տեխնիկական միջոցների ե արտասահմանյան կազմակերպություններիբեռների վերահսկողության: ԱյսպիսովԽՍՀՄ գոյության վերջին շրջանում 1991թ. ընդունվեց մաքսային գործի կոորդինացմաներկու մարմին` 41. մաքսայինսակագնայինխորհուրդը, 2. կոորդինացիոնխորհուրդը, որի գործառույթներնէին համարվում ապօրինի կերպով երկիր ներմուծվող զենքի, զինամթերքի, թմրանյութերի,հոգեներգործիչմիջոցների դեմ պայքարը:

Գործողհամակարգըեռամակարդակէր՝ 1. կենտրոնականմաքսային մարմին, 2. շրջանային մաքսայինմարմին, Յ. մաքսատներ Առաջին մակարդակումԽՍՀՄ Մաքսային կոմիտեն էր: Այս կառուվածքը գործեց մինչե ԽՍՀՄ-ի փլուզումը, որից հետո յուրաքանչյուր հանրապետություն,կապված շուկայական տնտեսակարգին անցնելու հետ, մշակեց իր մաքսային օրենսդրությունը ն քաղաքականությունը: Պետք է նշել, որ մաքսայինգործն իր էությամբդինամիկ է, այսինքն` տնտեսական նոր որակի հարաբերություններին անցնելիս ենթադրվում է համապատասխան փոփոխություններինչպես մաքսային քաղաքականությաննպատակների,այնպես էլ խնդիրներիառումով: հետո Անկախությունից

մաքսային համակարգըստեղծվելէ 1992թ. հունվարի 4-ին՝ նախագահիհրամանագրով:Իր գործունեության առաջին տարիներին այնգործել է որպես մաքսային վարչություն: 1999թ. հուլիսից ընդգրկվել է Վ1 պետականեկամուտների նախարարության կազմում, իսկ 2001թ. համաձայն ՀՀ կառավարության ՀՀ

ՀՀ

որոշմամբ այն վերակազմավորվել է ՎՀ Կառավարությաննառընթեր Մաքսային Պետական Կոմիտեի: Ներկայումս ՀՀ մաքսային հաՀամաձայն 2000թ. մակարգըհամարվում է որոշակիորենձենավորված: ԱՀԿ պահանջներին համապատասխանող հուլիսի 6-ին ընդունված մաքսայինօրենսգրքի` ՀՀ մաքսայինգործը ընդգրկում է ՀՀ մաքսային սահմանով ապրանքների ն տրանսպորտայինմիջոցների տեղափոխման կարգը ն պայմանները, մաքսային վճարների գանձումը, մաքսային ձնակերպումները, մաքսայինհսկողությունը ն մաքսային քաղաքականության իրագործման այլ միջոցները: Ելնելով այս ձնակերպումից` մաքսային գործի կառուցվածքը կարելի ներկայացնեկ հետնյալ կերպ՝ մաքսային սահմանով ապրանքներին տրանսպորտային միջոցների շարժ, մաքսայինգործընթացներ,մաքսային ռեժիմներ, մաքսատուրքեր, մաքսային հսկողություն, ապրանքների,տրանսպորտայինմիջոցների տնօրինում, մաքսային մարմինների գործունեության ն անգործության արդյունքում առաջացած բողոքների նկատմամբ

ԻՆՔՆԱՍՏՈՒԳՄԱՆ

»

ՀԱՐՑԵՐ

Ո՞րն է մաքսային գործի էությունը ն որո՞նք են դրա ծագման նախադրյալները: Ո՞րն է սիմվոլիզմի ն արարողակարգերինշանակությունըմաքսային գործում: Ում կողմից էվերահսկվել ն որտե՞ղ է կատարվել ապրանքափոխանակությունը հին դարերում: Արտաքին առնտրային քաղաքականության ինչպիսի՞ համակարգեր գոյություն ունեն ն որո՞նք են դրանց տարբերություններ: Ե՛րբ է առաջացել ՀՀ մաքսայինհամակարգըն ի՞նչ զարգացում է ապրել:

»

»

»

-

»

»

»

ԱՌԱՋԱՐԿՎՈՂ

»

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

»

»

հսկողություն:

Ամփոփելով մաքսային գործի զարգացումը ՀՀ-ում` կարող ենք փաստել, որ մեր պետության մաքսային համակարգը կարելի է համարել որոշակիորեն ձնավորված, քանզի միջազգային տնտեսական ՝ է երկրի գործընթացներինինտեգրումը նախնառաջ պահանջում օրենսդրականդաշտի, այդ թվում նան մաքսային օրենսդրությանհամիջազգայնորենընդունվածնորմերին:Եվքանի մապատասխանեցում որ ՎՀ 2003թ. փետրվարի 5-ին դարձավ ԱՀԿ լիիրավ անդամ, ուստի այդ

գործընթացըկարող ենք համարելգրեթե ավարտված:

Նախագահի «ՀայասւոանիՀանրապետությանմաքսային վարչություն ստեղծելու մասին» 1992թ. հունվարի 4-ի ՆՀ-58 հրամանագիր, 2. ՀՀ կառավարության «ՎայաստանիՀանրապետության մաքսային վարչության մասին» 1992թ. հունվարի30-ի թիվ 68 որոշում, 3. ՀՀ մաքսայինօրենսգիրք, Երնան, 2006. 4. Եքաօտ. /Ճ.7Լ Օշոօտեւ ոքոտոծ ամ Է օթոճտ յմա ա 8 ՛ՂՀԽԼՕ2ԲՇԱԻԵՕԻԼ 1616. Ծ՛ՎՇ6. ՈՕՇ06Ք6. 13/1. "31ճրր6", ԸԱՇ., 1999.

5 ՕՇԽՕՑԵԼ

14ոլ02661 1010ծոտ. 116 օ6ւ68 քօղ. 7կքճոճւօտ48.1.

"ԹԽԵՕԻՕԵՆԱՀՅ".

Խ1., 1998, 21-96: 6. 8. Խ1. ԱՅճքօւուօ, է. Ը, Է/ՈՅճքծուօ. ՛ՈՅխլՕ2Բօաօ6 ՕԾՇ75)1.

ԱՅՅԻԱՇ

ՀՀ

ՑԵԱՇՈՒԼՅԱՕԾՕԽԱՎՇՇԵՕՄ

Խ(օՇԵՑՁ,2001.

ՊՇՋՂՐՇԱԵԽՕՇՐԱ,

:.3Յ8816է,

ԳԼՈՒԽ

||. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՄԱՔՍԱՅԻՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

Նյութի ուսումնասիրությունից

Գլխի խ բովանդակությունը »

»

»

է հետո ուսանողը կարող »

մաքսային մարմինների ձնավորման ն զարգացման գործընթացը ՀՀ-ում մաքսային մարմինների

կառուցվածքը

».

գործընթացին, պատկերացումկազմել մաքսային մարմինների գործող կառուցվածքի

մաքսային մարմիններիդերը ՎՀ մաքսային

քաղաքականության

մերաերաՆ աքսայի

իրականացման համակարգի գործառույթներին մաքմային համակարգի խնդիրներին, չ

ացու

:

ծանոթանալ մաքսային մարմիններիձեավորման փուլերին ն զարգացման

ր

ն

տնտեսական ն ֆինանսական

մեխանիզմը

»

ընկալել մաքսային համակարգիտնտեսական

անսային կալա

մեխանիզմ »

Ն

համակարգի ֆինանսական ռեսուրսների կառավարումը

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

Պետության կողմից արտաքին տնտեսական գործունեության արդյունավետ կարգավորումը, առաջին հերթին, ենթադրում է համաօրենսդրության առկայություն, որը արտաքին տնտեսական կապերի բոլոր բնագավառներումորոշում է ռավարման հիմնականտեսակետներընուղղությունները: Հայաստանի Հանրապետությանկառավարությունը միջոցներ է ձեռնարկում ներքին շուկան պաշտպանելու, որոշումներ է ընդունում մաքսատուրքերի դրույքների մեծության որոշման համար, կիրառում է ներմուծման ն արտահանմանքանակական սահմանափակումներ,իր իրավասությունների շրջանակներում բանակցություններ է վարում ն ստորագրում միջազգայինպայմանագրեր ն այլն:

պատասխան

կապետական

Հայաստանիարտաքին տնտեսական.գործունեությունը գիտականորեն կազմակերպելու նպատակովանհրաժեշտ է մանրամասն վիճակագրական տեղեկություններ ունենալ երկրի արտահանման ռեսուրսների ն հնարավորությունների,ապրանքների ն ծառայությունների ներմուծման պահանջների, արժութային պահուստների, արտաքին պարտքի, ներդրումներիպահանջների ն դրանց ներգրավման հնարավորությունների, պետական բյուջեի եկամուտների ն ուջետային ռեսուրսների րսների բյուջետայ պ պահանջների ջներ մասին: ԱԱյդպիս ի տեղեղ :

կատվության առկայությունը հնարավորություն տալիս բազմակողմանիորեն վերլուծելու արտաքին. տնտեսականգործունեության (ԱՏԳ) վիճակը ն ապագայում նրա զարգացման միտումները: Արտաքին տնտեսական գործունեության պետական կառավարման մարմինների համակարգում կարնոր դեր է խաղում Հայաստանի Հանրապետությանկառավարությաննառընթեր մաքսային պետական կոմիտեն (ՀՀ ԿԱ ՄՊԿ): 3Հ մաքսայինվարչությունը ստեղծվել է դեռնս Հ3-ն նախագահի «ՀայաստանիՀանրապետության մաքսային վարչություն ստեղծելու մասին» 1992թ. հունվարի 4-ի ՆՀ-58 հրամանագրով` ելնելով 33 միասնական,տնտեսականտարածքի պաշտպանության անհրաժեշտությունից: ՀՀ կառավարության «Հայաստանի Հանրապետության մաքսային վարչության մասին» 1992թ. հունվարի է

-

կարչության ժամանակավոր կանոնադրությունը, համաձայն որի ՀՀ մաքսային վարչությունը հանդիսանում է գործադիր իշխանության հանրապետականմարմին, որը ՀՀ օրենսդրությանը համապատասխան ստեղծվում է ՀՀ-ն նախագահիկողմից, իրականացնում է մաքսային քաղաքականությունը ն մաքսային գործի կառավարումը: Հետագայում 2001թ. հուլիսի 6-ի թիվ 603 3Հ1 կառավարությանորոշման հիման վրա ստեղծվում է ՎայաստանիՀանրապետությանկառավարությանն առընթեր մաքսային պետականկոմիտեն: Այն գլխավորում մաքսային մարմինների համակարգը, որոնք անմիջականորենհամագործակցում են արտաքին տնտեսական գործունեության բոլոր սուբ-

է

յեկտների հետ: մաքսային պետականկոմիտեն մասնակցում է ՀայաստանիՀանրապետությանմաքսային քաղաքականությանմշակմանը ն ՀՀ

ԿԱ

`

պետական կոմիապահովում է դրա իրագործումը: ՀՀ ԿԱ մաքսային ն տեի մաքսային մարմինների համակարգերըիրավասու են նախագծեր մշակել ներմուծվող ապրանքներին տրանսպորտայինմիջոցների սակագների դրույքների, մաքսային սակագնի անվանացանկի, դրանց կիրառման կարգի մասին:Մաքսային մարմիններըիրականացնում են մաքսատուրքերի, հարկերի ն մաքսային սահմանովապրանքների ն այլ առարկաներիտեղափոխմանհամարվճարների գանձում ն փոխանցում պետական բյուջե: Մաքսային մարմինները ապահովում են մաքսային սահմանով տեղափոխվող ապրանքների մաքսային ձնակերպումը,որոշում են ապրանքիծագման երկիրը ն դրանց սակագնային անվանումը, միջազգային ստանդարտներինհամապատասխան ԱՏԳ սուբյեկտներին մատուցում են մի շարք ծառայություններ, միաժամանակ հսկում են մաքսային օրենսդրության` պահպանման գործը ն մաքսային կանոնների խախտման համար կիրառում են

պատժամիջոցներ:

Մաքսային ծառայության գործունեությունը վերջին տասնամյակում ենթարկվել է էական փոփոխությունների:Նախկինում մաքսային ծառայությունը չէր իրականացնումֆիսկալ ն կարգավորողֆունկցիաներ, այսինքն՝ ԱՏԳ-ից ստացվողպետականբյուջեի եկամուտները ն ծախսերը առաջանում էին արտաքին առնտրային կազմակերպությունների միջոցով՝ առանց մաքսային ծառայության մասնակցության:

Ներկայումս, արտաքին առնտրի մենաշնորհի, ԱՏԳ ն գնագոյացման ազատականացմանհետ կապված, փոփոխվել են ԱՏԳ-ից ձնավորվող եկամուտների հաշվարկման ձները ն կարգը, այսինքն այդ եկամուտների գանձումը իրականացվում է մաքսային մարմինների կողմից հարկերի (ԱԱՀ, ակցիզային հարկ), մաքսատուրքերի ն մաքսային վճարների ձնով ն փոխանցվում է բյուջե: Մաքսային ոլորտում առաջացել ն զարգացում է ստացել տնտեսականգործառույթը՝ ներառյալ ֆիսկալ գործառույթը: Մաքսային մարմինների աշխատակիցների որակավորումը գնահատում էր` ելնելով այն եկամուտներից, որոնք նրանք փոխանցում էին պետական բյուջե, իսկ արդյունավետությունը գնահատվում էր մաքսային համակարգի պահպանման համար պետության ծախսերի նկատմամբ այդ եկամուտների հարաբերակցությամբ: Իրականում մաքսային համակարգից կախված է

միայն այդ եկամուտների հավաքագրման ամբողջությունը, իսկ եկամուտների գումարը առաջին հերթին կախված է արտաքին առնտրային շրջանառության

գանձումնե

հարկերի, մաքսատուրքերի ն դրույքների ծավալից կառուցվածքից: Մաքսային ծառայության կողմից ԱՏԳ-ի կարգավորման խնդիրների իրագործումը առաջին հերթին ենթադրում է նրա ակտիվ մասնակցությունը ԱՏԳ կարգավորման տնտեսական մեխանիզմի ձնավորման գործում, որի հիմքը կազմում է մաքսատուրքերի համակարգը: Մաքսային ծառայությունը տիրապետում է այնպիսի տեղեկատվության, որը շատ կարնոր է առանձին ապրանքների մաքսատուրքերի դրույքների սահմանման համար: Մաքսայինծառայությունը համարվում է ոչ միայն ԱՏԳ պետականկարգավորմանմարմին, այլն պետական կառավարմանօբյեկտ: ՀՀ մաքսային ծառայությունը պետական կառույց է, որի գործունեության հիմնական պարամետրերը ն ցուցանիշները սահմանվում են պետության կողմից: Միաժամանակմաքսային ծառայության գործունեությունը կախված է ազգային տնտեսության վիճակից ն համաշխարհայինշուկայում տիրող իրադրությունից: Ազգային ն համաշխարհային շուկաների իրավիճակըորոշակի ձնով ազդում է Հայաստանիարտաքին առնտրայինշրջանառությանծավալի ն դինամիկայի վրա: Մաքսային համակարգի գործունեությունը իրականացվում է ՀՀ ԿԱ ՄՊԿ-ի անմիջական ղեկավարության ներքո: Նրա կազմում բացի կառավարմանկենտրոնականապարատից, ներառված են նան տարածաշրջանային մաքսատները, մաքսային կետերը, մաքսային լաբորատորիաները ՀՀ մաքսային օրենսգրքի ընդունմամբ ստեղծվեց մաքսային օրենսդրության հիմքը, որը տնտեսաիրավականհարաբերություններում զարգացած շուկայական տնտեսությունունեցող երկրների համար նոր մոտեցում է մաքսային համակարգիկառավարման մեխանիզմի ձեավորման համար: Մաքսային համակարգի արդյունավետության բարձրացման համար անհրաժեշտ է մաքսային համակարգի կառավարման մեխան կազմակերպչական-տնտենիզմի ձեավորման տնտեսամեթոդական ն

ն

'

ն այլն:

սական հիմքերի մշակումը: Հայաստանի տնտեսության կայունացման վերականգնմանը ուղղված պետության արտաքին տնտեսական քաղաքականությանիրականացմանհամար: Տվյալ հարցի կարգավորմանհամար անհրաժեշտ է. ու

մաքսային համակարգի պետական կառավարման անհրաժեշտության գիտական հիմնավորումը ն նրա ներառումը արտաքին տնտեսականգործունեության կառավարմանբնագավառում -

մաքսային մարմինների կառավարման ռացիոնալ կազմա-

-

կերպչական կառուցվածթիգիտականհիմնավորում, մաքսային համակարգիկադրայինքաղաքականության հիմ-

նահարցերի մշակում կադրային պոտենցիալի փոփոխությունների միտումների հետազոտում, մաքսային համակարգի տնտեսական մեխանիզմի գործունեության առանձնահատկությունների վերլուծություն, Վայաստանիարտաքին տնտեսական կապերի ընդարձակման պայմաններում մաքսային համակարգիտնտեսականմեխանիզմի կատարելագործմանհամար կոնկրետ առաջարկությունների մշակում` մաքսային համակարգի գործունեության արդյունավետության բարձրացմաննպատակով, ճաքսային համակարգի նպատակայինբյուջետային ֆոնդի ձնավորմանխնդիրների հետազոտում, որը հանդիսանում է մաքսային համակարգի հիմնական ֆինանսական աղբյուրի պահպանման ն զարգացմանհիմքը: Ներկայումս շատ է կարնորվում նան մաքսային համակարգի կառավարման մեխանիզմի կատարելագործման խնդիրը: Մաքսային համակարգի կառավարման մեխանիզմի զարգացման համար անհրաժեշտ շուկայական տնտեսությանը Հայաստանիանցման պայմաններում տեսականորեն հիմանավորելարտաքին տնտեսական գործունեության պետական կարգավորմանանհրաժեշտությունը, ԱՏԳ-ի կարգավորման.գործում բացահայտել մաքսային համակարգիդերը, մշակել մաքսային մարմինների ռացիոնալ կառուցվածքի որոշման հիմնական սկզբունքները, ն

-

-

`

-

-

է..

-

|

-

տեսականորեն հիմնավորել նախատեսման համակարգի ներդրման անհրաժեշտությունը, ինչպես նան գործունեությանգնահատում ինչպես ընդհանուր մաքսային համակարգի, այնպես էլ նրա կազմակերպականկառույցների համար (տարածքային մաքսային վարչություններ, մաքսատներ)` կիրառելով ցուցանիշների միասնա-

կան համակարգ, մշակել

մաքսատների, տարածքային վարչությունների փոխ(մաքսակետերի),ՀՀ.ԿԱ ՄՊԿ-ի կազմակերպական-տնտեսական -

գործողությունը,

հիմնավորել մաքսային ձնակերպմանդրույքաչափերը, որը ներկայացվում է մաքսային համակարգի կողմից ԱՏԳ մասնակիցներին ՀՀ սահմանով, պետության կողմից սահմանվածկանոններով, կազմակերպմանհամար, ապրանքներիտեղափոխման գործընթացի առավել արդյունավետ դրույքաչափեր կիրառել ՀՀ արտաքին առնտրի մաքսային վիճակագրությանտվյալները, որոնք Հայաստանի ԱՏԳ մասնակիցներին հնարավորություն կտան ավելի ռացիո-

-

նալ իրականացնելարտաքինտնտեսականգործունեությունը: Շուկայական տնտեսության պայմաններում անհրաժեշտ է մշակել մաքսային ծառայությանզարգացմանծրագիր:

Ծրագրի իրականացմանհամար անհրաժեշտ է լուծել որոշ խնդիրներ. կազմակերպչական ընդլայնել ն աճրացնել մաքսայինմարմիններիհամակարգը, -

-

պը, -

-

կատարելագործելդրանց կազմակերպումըն գործելակեր-

որակապեսբարելավել կադրային աշխատանքը, մաքսային ձնակերպմանն հսկողության ժամանակակից

տեխնոլոգիաներիպահանջներին համապատասխանզարգացնել ն նորացնել ամբողջ մաքսային ենթակառուցվածքը: Վատկապես կարնորվում է մաքսային ծառայության կազմակառուցվածքիկատարելագծումը: կերպչական-հաստիքային Վերջինս բարդ ն դինամիկ գործընթաց է: Նրա ցանկացած նվազեցնում է օղակի թուլացումը ն անհամապատասխանությունը մաքսային մարմինների ամբողջ համակարգի աշխատանքի արդյունավետությունը:նշանակման մաքսատներապրանքներիառաքման ն

ապրանքների մաքսայինձնակերպման հսկողությանկազմակերպման վերլուծությունից պարզվել է, որ մաքսատներին մաքսային կետերի միջն պատշաճ փոխհարաբերություններ չկան ոչ միայն ապրանքների տեղափոխման ամբողջ ընթացքում, այլն մեկ տարածքային վարչու-

թյանսահմաններում:Նշված թերություններըհաշվի առնելով` ներքին

մաքսային տարանցիկռեժիմի կիրառմանժամանակ հայտնաբերվում են բազմաթիվ խախտումներ, որոնք կապված են ապրանքները նշանակմանվայր չփոխադրելու ն մաքսային վճարումներըչկատարեմեծ ջանքեր են պահանջվում՝ մաքսալու հետ: Այդ կապակցությամբ ն յին մարմինների նրանց ստորաբաժանումների միջն կազմակերպչական հարաբերություններիբարձր արդյունավետությունապահովելու համար: Մասնավորապես անհրաժեշտ է փոփոխություններ կատարել մաքսային մարմինների կազմակերպչականկառուցվածքում, որպես-

զի ապահովվի մաքսային հսկողության ներքո իրականացվողապրանքների տեղափոխմանհուսալիությունը:

Դրանով, մաքսային գործի կազմակերպման ծանրության կենտրոնըտեղափոխվումէ դեպի կազմակերպչական կառուցվածքի կատարելագործումը,որն ապահովում է մաքսային մարմիններիգործունակության արդյունաւլետությունը:

2.2.

.

վերադաս մաքսային մարմինը` 33 կառավարությաննառընթեր մաքսային պետականկոմիտեն, -

-

վերադաս մաքսային մարմնի տարածաշրջանային մաքսա-

տները, -

վերադաս մաքսային մարմնիմաքսային կետերը:

Մաքսային գործի ղեկավարումը, կազմակերպումնու վերահսկողությունն իրականացնում է վերադաս մաքսային մարմինը՝ 33 ԿԱ ՄՊԿ: Նրա ենթակայության տակ են գտնվում տարածաշրջանային մաքսատները: ՀՀ

ԿԱ ՄՊԿ

վրա դրված հիմնական գործառույթներից ելնե-

լով` ձնավորվում նրա կառուցվածքը, որը ներկայացված է գծապատկեր2.1-ում: Տարածաշրջւսնային մաքսատունը ՀՀ վերադաս մաքսային մարմնի այն ստորաբաժանումնէ, որն իրականացնումէ իր գործունեության գոտում պետական գրանցում ստացած կազմակերպությունների ե անհատ ձեռնարկատերերի կողմից 33 մաքսային սահմանով տեղափոխվող, ինչպես նան ֆիզիկական անձանց կողմից արտահանվող ն ներմուծվող ապրանքների նկատմամբ մաքսային հսկողությունը ն համապատասխան մաքսային ռեժիմներով մաքսային ձնակերպումները: է

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՎԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՄԱՔՍԱՅԻՆ

ՄԱՐՄԻՆՆԵՐԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Հայաստանի Հանրապետությունումմաքսային գործն իրակաեն մաքսային մարմինները, որոնք իրավապահ մարմիններ են հանդիսանում: Մաքսայինմարմինը հսկողություն է իրականացնում Դ3 մաքսային սահմանով ապրանքների,տրանսպորտային միջոցների տեղափոխմանն մաքսային տարածքում ապրանքաշրջանառության կարգավորման ուղղությամբ, իրականացնում է մաքսային ձնակերպումներ ն ապահովում մաքսային վճարների գանձումն ու փոխանցումը 41 պետական բյուջե: Համաձայն ՀՀ մաքսայինօրենսգրքի 7-րդ հոդվածի` Հայաստանի Հանրապետությանմաքսայինմարմիններնեն՝ նացնում

ՅՅ Ց

15 3- Յ ՅԾ 5

Յա

ի,

Ցա ւՋ ՅՀՅՅԾՔ ՀԵԲՇՑ ԺՅՅՇԾ Յ Յ ՃճՅ3թ--

ռ

6Յ։ ՅՅ

.Յ3Վ:

Ք

ՏՅ

Յ Յ

ՅԾ»

Ք

«55

Յֆ-ր` Յ5Տ

Ց

Յ

-

ՅՅ

,.Ջզ8Յ

5Յ»'

ծ

---------Փ

Ց:-

Լ--թ|

.

Ց.«Գ8

ծ

ՅՅՅՏ Հ

պ`Շ

ՏՏ

ՅՅ

Շ.

Հ

:

թ

----------Է|

Յ

5-8

ՀՅ

ՅՅ Ճա

ՅՅ Յ

Յ

5ՑԳ

Յ

Է3--| ՏՅ

-»|1

ԲՅ8ՅՅ

6-26

թՏ 5. թ

ՒԱ

ՅՅՀՏԵ

բ

Էթ-

5»: ԺԹ

ՅՑ

5.Բ ՕՅ Յ

ՀՅ

|

Հ

Վ

թյուն, սահմանված կարգով դրանց բացթողում ն ձնակերպում: մաքսաՆերկայումս ՀՀ-ում գործում են 7 տարածաշրջանային տներ՝ 1. Արարատյանտարածաշրջանային մաքսատուն՝ ԱՏՄ, որի են կետերը՝ հետնյալ մաքսային ենթակայությանտակ գտնվում Մարգարայիմաքսային կետ (չի գործում), Նոր Հաճնի մասնագիտացվածմաքսային կետ («ՀՀ ԿԱ ՄՊԿ-ի Արարատյան տարածաշրջանային մաքսատան Նոր Հաճնի մասնագիտացվածմաքսային կետ ստեղծելու մասին» ՀՀ կառավարության 2001թ. նոյեմբերի 13-ի թիվ 1098 որոշում): 11 մաքսային սահմանով տեղափոխվող թանկարժեք ն կիսաթանկարժեքքարերի նկատմամբ մաքսային հսկողության ն մաքսային ձնակերպումների -

--

.Մաքսային. կետը ՀՀ պետական սահմանի անցումային կետում տեղակայված ՀՀ վերադաս մաքսային մարմնի այն ստորաբաժանումն է, որն անմիջականորենենթարկվում է համապատասխան տարածաշրջանայինմաքսատանը ն իրականացնում է կազմակերպությունների Ա ֆիզիկականանձանց կողմից ՀՀ մաքսային սահմանով տեղափոխվող ապրանքների նկատմամբ մաքսային հսկողու-

՛

-

մաքսաարդյունավետությունըբարձրացնելու, ինչպես նան ՀՀ քարեյին սահմանովտեղափոխվողթանկարժեքն կիսաթանկարժեք րի մաքսայինձնակերպումներն օպերատիվորեն կազմակերպելու նպատակով ՀՀ կառավարությունը որոշել է ստեղծել տվյալ մասնագիտացվածմաքսայինկետը: Ավտոտրանսպորտայինմիջոցների մաքսային ձնակերպումների մասնագիտացվածմաքսային կետ («ՀՀ ԿԱ ՄՊԿ-ի ավտոտրանսպորտայինմիջոցների մաքսային ձնակերպումների մասնագիտացվածմաքսային կետ ստեղծելու մասին» 33 կառավարության 2002թ. դեկտեմբերի13-ի թիվ 2144-Ն որոշում): 31 մաքսային սահմամիջոցների նկատմամբ նով տեղափոխվող ավտոտրանսպորտային ն կողմից իրականացմարմինների մաքսային պետավտոտեսչության վող հսկողության արդյունավետությունըբարձրացնելու նպատակով ՀՀ կառավարությունը որոշել է ստեղծել տվյալ մասնագիտացված մաքսայինկետը: ՝

-

Է-, --

ՅՅ

5Ց

ՅՅ

առռմ

58 Ջ ՏՏՅԾ

.Յ

ՀՅ,

ԾԺՅՇՏ ՔՅԺԵՔ

Յ.5 .-

Հ»ՅՔՅ

ԹՈՆ ՅՅՅՑ Տ

՛

Յ

-

ԳԵՅՎաը

3-5

8Յ55

ւա

5` ։ԾՑ

օ'ՓԺ

ԲՈՒՂԷ "5-

5Յ»5»

2.

|

.

ԳՏՄ,

բ

`

-

-

սահմանակից տարածքում),

Գոգավանիմաքսայինկետ (տեղաբաշխվածէ Վրաստանի սահմանակից Տաշիրի մարզի Կալինինո գյուղի մոտակայքում՝ ավտոմոբիլային ճանապարհին), -

հետ

Պրիվոլնոյեիմաքսային կետ (տեղաբաշխվածէ Վրաստանի սահմանակիցՏաշիրի մարզի Կալինինո գյուղի մոտակայքում՝ ավտոմոբիլային ճանապարհին): Յ. Շիրակի տարածաշրջանային մաքսատուն՝ ՇՏՄ, որի ենթակայության տակ գտնվում են հետնյալմաքսայինկետերը՝ Բավրայիմաքսայինկետ (տեղաբաշխվածէ Վրաստանի հետ սահմանակիցՇիրակի մարզի Բավրա գյուղի մոտակայքում` ավտոմոբիլայինճանապարհին), «Շիրակ» օդանավակայանի մաքսայինկետ (տեղաբաշխված է Գյումրիի «Շիրակ» օդանավակայանի տարածքում), Ախուրիկի մաքսային կետ. չի գործում է (տեղաբաշխված Թուրքիայի հետ սահմանակիցԱխուրիկգյուղի մոտակայքում` ավտոմոբիլայինն երկաթուղայինճանապարհների մոտ): 4. Սյունիքի տարածաշրջանային մաքսատուն՝ ՍՏՄ, որի ենթակայության տակ գտնվում են հետնյալմաքսայինկետերը՝ Մեղրու մաքսայինկետ (տեղաբաշխված է ԻրանիԻսլամահետ սահմանակիցՍյունիքի մարզի կան Հանրապետության Ագարակ ավանի մոտակայքում՝ավտոմոբիլային 5. Երնանի «Զվարթնոց»մաքսատուն, որի կազմում մաքսային կետեր չեն մտնում: Մաքսատանըմաքսային ձնակերպումներեն

`

-

հետ

|

-

-

-

-

ճանապարհին):

ֆիզիկական անձանց կողմից օդային տրանսպորտով 3ՀՀ մաքսային տարածք 6. Միջազգային ճանապարհայինփոխադրումների տարածաշրջանային մաքսատուն՝ ՄճՓ, («ՀՀ ԿԱ ՄՊԿ-ի միջազգային ճանապարհային փոխադրումներիտարածաշրջանայինմաքսատուն ստեղծելու մասին» 13 կառավարության 2001թ. նոյեմբերի 13-ի թիվ 1097 որոշում), որի կազմում մաքսային կետեր չեն մտնում: Միջազգային ճանապարհային փոխադրումների տարածաշրջանային մաքսատան գործունեության տարածք է հանդիսանում11 ամբողջ տարածքը: 7. Ակցիզային հարկով հարկվող ապրանքների մասնագիտացված մաքսատուն («ՀՀ ԿԱ ՄՊԿ-ի ակցիզային հարկով հարկվող ապրանքների մասնագիտացվածմաքսատուն ստեղծելու մասին» ՀՀ կառավարության2006թ. հոկտեմբերի12-ի թիվ 1531-Ն որոշում), որի կազմում մաքսային կետեր չեն մտնում: Ակցիզային հարկով հարկվող ապրանքների մասնագիտացվածմաքսատան գործունեության տարածք է հանդիսանում ՀՀ ամբողջ տարածքը: Հայաստանի Հանրապետությունում յուրաքանչյուր տարածաշրջանային մաքսատան ենթակայությանտակ են գտնվում որոշակի մաքսային կետեր: Մաքսային կետերն այն մաքսային մարմիններն են, որոնցում վերջնական ձնակերպումեն ստանում ֆիզիկականանձանց կողմից տեղափոխվողապրանքներըն տրանսպորտայինմիջոցները, հաշվառվում են սկզբնական մաքսային ձնակերպման (ներմուծման կամ տարանցման դեպքում) կամ հաշվառվում ն բացթողնման են ենթարկվում կազմակերպությունների կողմից տեղափոխվող ապրանքները ն տրանսպորտայինմիջոցները: Ներկայումս ՀՀ-ում գործում են 11 մաքսային կետեր: Մաքսատունը՝ որպես պետության կողմից ստեղծված մարմին պետք է լինի արտաքին առնտրայինգործունեության վստահելի կարգավորիչ ն մաքսային օրենսդրության պահպանման երաշխավոր: Մաքսատունը՝որպես արտաքինտնտեսականգործունեության-ընթացակարգերի մասնակից, պետք է ապահովի աշխատանքների այնպիսի որակ, որ արտաքինտնտեսականգործունեության օրինապահ մասնակցի համար մաքսային ձնակերպումը ն մաքսային հսկողությունը վերածվեն առնտրային ընթացակարգերիբնականոն փուլի, ստանում

Գուգարքի տարածաշրջանայինմաքսատուն որի ենթակայությանտակ գտնվում են հետնյալմաքսայինկետերը յագրատաշենի մաքսային կետ (տեղաբաշխվածէ Վրաստանի հետ սահմանակից Տավուշի մարզի Բագրատաշեն գյուղի ծոտակայքում՝ավտոմոբիլայինճանապարհին), Ջիլիզայի մաքսայինկետ (տեղաբաշխվածէ Վրաստանիհետ սահմանակիցՏավուշի մարզի Ջիլիզա գյուղի մոտակայքում` ավտոմոբիլային ճանապարհին), Այրումի մաքսային կետ (տեղաբաշխվածէ Վրաստանիհետ Տավուշի մարզի «Այրում» երկաթուղայինկայարանի

`.

ներմուծվող ապրանքները:

Մ

25:

նար

ՄՊԿ-ի կառուցվածքի ուսումնասիրությունը խոսում է այն մասին, որ անհրաժեշտություն կա համակարգում ստեղծել վերլուծության վարչություն, որպեսզի իրականացվի մաքսային մարմինների գործունեության համակարգվածգնահատում, բարձրանա մաքսային համակարգի գործողության արդյունավետությունը:Նպատակահարմար է նան մաքսային համակարգիներքո ստեղծել մարքեթինգային ծառայության կենտրոն, որտեղ մաքսային կապի միջոցով բոլոր մաքսատներից ամեն օր կստացվիապրանքներիառկայության, շարժի, շրջանառության ն այլ բնույթի տեղեկատվություն: Այդ կենտրոնում հատուկ մեթոդով կուսումնասիրվի տարբեր ապրանքների շուկաների իրավիճակը ն կմշակվեն դրանց իրացման օպտիմալ միջոցները: Մարքեթինգի կենտրոնի կազմի մեջ պետք է մտնեն նան դրանց հատուկ մասնաճյուղեր, որոնք կգտնվեն տարածաշրջանային մաքսատներում: Շուկայական հարաբերությունների ընդլայնման պայմաններումերկրի տնտեսությանհաջող զարգացումը ենթադրում առէ գիտականորեն հիմնավորված կադրային քաղաքականության կայություն: Մաքսային ծառայությունը իր կադրերի ընտրության ծրագրերում առաջնությունը պետք է տա բարձր մասնագիտական պատրաստվածություն ունեցող մասնագետներին, որոնք մասնագիտացված են տվյալների էլեկտրոնային մշակման բնագավառում, ունեն խորը մասնագիտականգիտելիքներ, տիրապետում են լեզուների ն այլն: Այս ամենը պայմանավորվածէ նրանով, որ ժամանակակիցտեղեկատվական համակարգերում նոր հեռանկարային տեխնոլ ոգիաների կիրառումը թույլ է տալիս ստեղծել մաքսային մարմինների միասնական տեղեկատվական տարածություն (համակարգ), որն էլ նպաստում է կառավարմանարդյունավետ համակարգի ստեղծմանը, մաքսային հսկողության որակի բարձրացմանը նայլն: Մաքսային ծառայությունը առանձնահատուկ գերատեսչություն է, որն իր մեջ միաժամանակընդգրկում է արտադրական,իրավական, տեղեկատվական, ֆինանսական,սանիտարական,էկոլոգիական ն այլ կառույցներին բնորոշ հատկություններ: Այդպիսի գերատեսչության կառավարումըբարդ խնդիր է, որի մեխանիզմներըտեսականորեն դեռես բավարար մշակված չեն: ՀՀ

ԿԱ

ՄԱՐՄԻՆՆԵՐԻ ԴԵՐԸ ՎԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՄԱՔՍԱՅԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԻՐԱԿԱՆԱՑՄԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՈՒՄ

ԿԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

կառավարությաննառընթեր Հայաստանի Հանրապետության մաքսայինպետականկոմիտեն(43 ԿԱ ՄՊԿ) գործադիրիշխանության մարմին է: ՀայաստանիՀանրապետությանմաքսահանրապետական մաքսային մարյին ծառայությունը Հայաստանի Հանրապետության է: համակարգն միններիմիասնականկենտրոնացված են ՎայաստանիՀանրախնդիրներն Մաքսայինծառայության մաքսաիրականացումը, պետությանմաքսայինքաղաքականության յին գործի ն մաքսային մարմիններիգործունեությանարդյունավետ մաքինչպես նան ՀայաստանիՀանրապետության կազմակերպումը, ն իրապարտականությունների սային ծառայողների իրավունքների ապահովումը: կանացման են` ն խնդիրներն ՎՀ ԿԱ ՄՊԿ-ի նպատակները

սահմաններումհամակարգիմիջոցով 4) իր իրավասության տնտեսական ինքնիշխանության,տնտեսական անվտանգության, ապահովումը, տնտեսական շահերի պաշտպանվածության

դրույթներիկիրառմանապահո2) մաքսայինօրենսդրության կատարմաննկատվումը ն մաքսային օրենսդրությանպահանջների իրականացումը, մամբ վերահսկողության 3) մաքսային վճարներիգանձմանն դրանք ժամանակին պետականբյուջե փոխանցմանապահովումը,մաքսային օրենսդրութ-

չկատարմանհետնանքով յամբ սահմանվածպարտավորությունների ՀՀ պետական բյուջեի նկատմամբ առաջացած պարտավորությունապահովումը, ների գծով աշխատանքների կանխարգելումը, 4) մաքսայինօրենսդրությանխախտումների

կանխումըն բացահայտումը, ն տրանսպորտային 5) ՀՀ մաքսայինսահմանով ապրանքների միջոցների տեղափոխմանժամանակ մաքսային օրենսդրությամբ սահմանված ոչ սակագնային կարգավորմանմիջոցների կիրառման

ապահովումը,

6) մաքսային հսկողության ն մաքսային ձնակերպումների իրականացման ապահովումը, ՀՀ մաքսային սահմանով ապրանքաշրջանառության խթանմանընպաստող պայմաններիստեղծումը, 7) մաքսանենգության, ինչպես նան 31 մաքսային սահմանով

ապրանքներիտրանսպորտայինմիջոցների տեղափոխմանըվերաբերող մասով 33 օրենսդրության այլ խախտումներիդեմ պայքարը, ՀՀ մաքսային սահմանով թմրամիջոցների, զենքի, մշակութային, պատմական ն հնագիտականնշանակություն ունեցող առարկաների, մտավոր սեփականության օբյեկտների, ոչնչացման վտանգի տակ գտնվող կենդանատեսակներիու բուսատեսակների,ն այլ ապրանքների ապօրինի տեղափոխման կանխարգելումը, ինչպես նան միջազգային ահաբեկչության դեմ պայքարին աջակցելը, 8) 41 արտաքինտնտեսականկապերի զարգացմանն աջակն

ցելը,

9) սպառողների շահերի պաշտպանության նպատակով ներմուծվող ապրանքներիորակի ապահովման միջոցառումներին աջակ-

ցելը,10)

մաքսային գործին վերաբերող հարցերում միջազգային պայմանագրերով նախատեսված 33 պարտավորությունների կատարումը ն իրավունքների իրացումը, համագործակցությունն օՕտարերկրյա պետությունների մաքսային ն իրավասու այլ մարմինների, մաքսային գործին վերաբերող հարցերով զբաղվող միջազգային կազմակերպություններիհետ,

11) 41մաքսային վիճակագրությանվարումը, 12) մաքսայինգործի վերլուծումը, հետազոտումըն մաքսային գործի բնագավառում խորհրդատվակւսն աշխատանքների կատա-

րումը,

13) 11 օրենսդրությամբսահմանված տակների իրականացումը:

այլ

խնդիրներին նպա-

Մաքսայինհամակարգիմարմիններիհիմնականգործառույթները ամրագրվածեն ՀՀ մաքսայինօրենդրության մեջ: 33 ԿԱ ՄՊԿ-ի վրա դրված են՝ քաղաքացիների, առնտրային ն ոչ առնտրային կազմակերպությունների մասին տեղեկություններիհավաքագրումը,

անձանց կողմից հարկերի, պետականտուրքի, մաքսա-

-

ն ժատուրքի, այլ պարտադիրվճարների հաշվարկման, գանձման մանակին պետականբյուջե փոխանցմաննկատմամբ վերահսկողու-

թյան իրականացումը, 33 մաքսային սահմանով ապրանքներն տրանսպորտամեխանիզմներիկիյին միջոցներ տեղափոխելիսմաքսասակագնային րառման, ներմուծման ն արտահանմանսահմանված կարգի կիրառման, ինչպես նան մաքսային ռեժիմների նկատմամբ հսկողության

ապահովումը,

մաքսային հսկողության, ձնակերպման ն կրկնակի հսկողությանիրականացումը, մաքսային վիճակագրությանն տեղեկատվությանմշակման վարումը, որը արտացոլումէ ԱՏԳ-ի մասնակիցներիարտաքին տնտեսական գործունեությունը, գործերով ն ՀՀ քրեական դատավամաքսանենգության գորայլ հանցագործությունների րությանօրենսգրքովնախատեսված ծերով հետաքննության վարումը, մաքսային կանոնների խախտման -

-

-`

վերաբերյալգործերի վարույթներիիրականացումը, օրենքով սահմանված կարգով մաքսային գործի հետ լիցենզակապված` լիցենզավորմանենթակա գործունեությունների կամ ն պահանջների պարտադիր վորման իրականացումը լիցենզիայի պայմանների ու դրանց պահպանման նկատմամբ վերահսկողու-

հսկողությանիրականացումը, թյունը, հետբացթողումային գործառույթների ՅՅ օրենսդրությամբ սահմանված այլ `

իրականացումը:

իրականացնումէ նան տեղեկատվական-վերլուծականգործառույթներ:Կոմիտեի կողմից տեղեկատվական-վերլումեծ նշանակուծական գործառույթներիկատարումըսկզբունքորեն արդյունավետկատարումը թյուն ունի: 41 ԿԱ ՄՊԿ-ի գործառույթների է բլոկների փոխկապակցված երեք նրա կառուցվածքումենթադրում առկայություն տնտեսական, իրավական, տեղեկատվական-վերլուՀՀ

ԿԱ

ՄՊԿ

ծական:

-

Տնտեսական բլոկում առաջին հերթին ներառված են ՀՀ ԿԱ ՄՊԿ-ի գործառույթները,որոնք ուղղված են տնտեսական ն արժութային ֆինանսական կարգավորմանը:Համաձայն դրանց` ՀՀ ԿԱ ՄՊԿ-ն զբաղվում է 31 մաքսային քաղաքականության կատարելագործման համար առաջարկություններիպատրաստման(մշակման) հարցերով, ներառյալ` 31 մաքսայինքաղաքականության իրականացման տնտեսական ն կազմակերպչական մեխանիզմների ձնավոր-

մամբ,

Իրավականբլոկը միավորում է այն գործառույթները,որոնք ուղղված են ՀՀ ԿԱ ՄՊԿ-ի իրավապահգործունեությանկատարմանը,

մասնավորապես՝

իրականացնումէ մաքսային գործին վերաբերող օրենսդրականն այլ իրավականակտերինախագծերիմշակում ն կատարեեն լագործում է այն միջոցների համակարգը, որոնք ապահովում ճաքսայինգործին վերաբերողօրենսդրությանպահպանումը, ինքնուրույն ապահովում է հսկողություն`մաքսային հսկոՀՀ մաքսաղությանգոտու ռեժիմի պահպանմանհամար, ինչպես նան համար իրականացնումէ այլ միջոցյին սահմանի պաշտպանության -

տնտեսությանբնագավառում համաշխարհային հասարակության հետ Հայաստանի փոխհարաբերությունների կարգավորման մեխանիզմի կատարելագործմանհամար առաջարմասնակցում է

-

կությունների մշակմանը,ներառյալ`արտահանմանխթանումը,օտարերկրյա ներդրումներիներգրավումը, առաջարկություններէ մշակում 41 մաքսային սահմանով տեղափոխվող ապրանքներին վերաբերողմաքսատուրքերի, այլ տուրքերի ն հարկերի կիրառման մեխանիզմի ն դրույքների վերաբերյալ, ինչպես նան իրականացնումէ դրանցգանձումը, մասնակցում է 31 մաքսային սահմանով տեղափոխվող ապրանքներին վերաբերող տնտեսականքաղաքականությանմիջոցների մշակմանը, ներառյալ` լիցենզավորումը,գների կարգավորումըն այլ սակագնայինմիջոցներ, կազմակերպում է արտաքին տնտեսական գործունեության ապրանքային անվանացանկիվարումը, իրականացնումէ հսկողություն՝ ապրանքիմաքսայինարժեքի ճիշտ որոշման համար, ` Հ մաքսային սահմանով ապրանքներին տրանսպորտային միջոցների տեղափոխման ժամանակ ապահովում է մաքսային ռեժիմներիարդյունավետկիրառումը,

-

-

-

մշակում է մաքսայինգործին վերաբերող ՀՀ միջազգային պայմանագրերի նախագծերը, սահմանված կարգով վարում է բանակցություններ,ներկայացնումէ առաջարկություններն այլն, . կառավարում է 44 մաքսային համակարգիարտաբյուջետային ֆոնդը, մաքսայինգործի զարգացման համար իրականացնում է ֆինանսականմիջոցառումներ: -

-

ներ,

մաքսայինգործի բնագավառումպայքարումէ մաքսանենդեմ, ՀՀ մաքսային սահմանով գության ն այլ հանցագործությունների թմրանյութերի,հոգեներգործողնյութերի, զենքի, պատմական, մշակութային ն այլ առարկաների,մտավոր սեփականությանօբյեկտների անօրինական տեղափոխմանհամար մշակում է ն իրականացնում

որոշակիմիջոցներ, ապահովումէ ՀՀ մաքսային մարմիններիմասնակցությունը պետական անվտանգության,հասարակականկարգի պաշտպանության, մարդկանց, կենդանիներին բույսերի, շրջակա միջավայրի կյանքի ն առողջության, ինչպես նան ներմուծվող ապրանքների նկատմամբհայկական սպառողներիշահերի պաշտպանությանհագործում, մար միջոցներիիրականացման մաքսային գործի բնագավառումիրականացնումէ օպեգործունեություն, հսկողություն է իրակարատիվ-հետախուզական նացնում մաքսային կանոնների խախտումներիրականացնողների -`

`

նկատմամբ նայլն:

բլոկը ներառում Տեղեկատվական-վերլուծական

3Հ ԿԱ ՄՊԿ-ն

դեպքում գործառույթներ,որոնց կատարման

այնպիսի

վարում է արտաքինառնտրի մաքսայինվիճակագրություն հատուկ մաքսային վիճակագրություն, ապահովում է ՀՀ մաքսային մարմինների միասնական համակարգիստեղծումը, գործատեղեկատվական ավտոմատացված

ն

-`

դրումըն կատարելագործումը,

է

իրականացնում է տեղեկատվական-բացատրական աշխատանք3Հ մաքսային գործի զարգացմանհամար` կիրառելովտարբեր միջոցներ: `Հ ԿԱ ՄՊԿ-ի գործառույթներիվերլուծությունը վկայում է այն մասին, որ կոմիտեն տնտեսական, իրավական, տեղեկատվականն միջազգային գործունեության բնագավառում ունի բավականին լայն իրավասությունների շրջանակ: Տնտեսության զարգացման ներկա պայմաններում էականորեն պետք է բարձրանաՀՀ ԿԱ ՄՊԿ դերը արտաքինտնտեսականգործունեության կարգավորման բնագավառում, ինչպես նան մաքսային -

քաղաքականությանիրականացմանգոծընթացում, ինչն էլ իր հերթին ենթադրում է նրա դերի բարձրացումըհատկապեսերկրի տնտեսական անվտանգությանպաշտպանությանգործում: ՀՀ ԿԱ ՄՊԿ իրականացնում է այնպիսի գործառույթներ, որոնք կապված են տնտեսական քաղաքականության,օրենսդրությանպահպանման, մաքսանենգության, մաքսային կանոններիխախտմանդեմ մղվող պայքարի հետ: Կապված այն հանգամանքիհետ, որ ՀՀ ԿԱ ՄՊԿ-ի կառուցվածքի մեջ մտնում են տարածաշրջանայինմաքսատները, որոնք տնտեսության մակարդակովիրականացնում են մաքսային քաղաքականություն` անհրաժեշտ է դիտարկել դրանց գործառույթները Ա բացահայտելդրանցառանձնահատկությունները: Այդ բլոկում ներառված գործառույթների միջոցով տարածաշրջանային մաքսատները իրականացնում են որոշակի մաքսային քաղաքականուն թյուն մաքսայինգործի կատարելագործման ուղղությամբ պատրաստում են առաջարկություններ, ապահովում են ՀՀ մաքսայինքաղաքականությանիրականացմանտնտեսականն կազմակերչականմեխանիզմներիկիրա-

ռումը,

վերահսկում են աշխատանքների կազմակերպումը,ՀՀ մաքսային սահմանով ապրանքներին տրանսպորտային միջոցների տեղափոխմանժամանակապահովում են մաքսայինռեժիմներիճիշտ ն հստակ կիրառումը, -

իրականացումը, կազմակերպում, կոորդինացնումն վերահսկումեն մաքսային մարմինների կողմից իրականացվողՀՀ մաքսային սահմանով տեղափոխվող ապրանքներին վերաբերող մաքսասակագնային քաղաքականությունըն հարկայինմեխանիզմը,ինչպես նան իրականացնում են վերահսկողությունգանձմանմեխանիզմինկատմամբ, մշակում են ն ապահովում տարածքային մաքսատների տարածքներումմաքսային պահեստներին ժամանակավորպահպանման պահեստների ստեղծման ծրագրերի իրագործումը, որոնց սեփականատերերըհանդիսանում են մաքսայինմարմինները, կազմակերպումն ապահովում են մաքսային մարմինների փոխհարաբերությունըհարկային ն ֆինանսականմարմինների հետ՝ մաքսատուրքերիգանձման արդյունավետությունը բարձրացնելու նպատակովնայլն: ՀՀ տարածաշրջանայինմաքսատների իրավական ն տեղեկատվական-վերլուծականբնույթի գործառույթները չենք քննարկում, քանի որ դրանք համապատասխանումեն տնտեսական բնույթի գործառույթներին: ԱյսպիսովՀՀ ԿԱ ՄՊԿ-ի կենտրոնականապարատի ն տարաունի նույնական կապ: ծաշրջանային մաքսատների միջն գոյություն ՀՀ մաքԵրկու դեպքում էլ առաջարկություններ են պատրաստում համար: սային քաղաքականությանկատարելագործման ՀայաստանիՀանրապետությանբաց տնտեսությանն շուկայական հարաբերությունների անցման պայմաններում երկրում տեղի են ունենում բացասական երնույթներ, ինչպիսիք են արդյունաբերական ն բանկային կապիտալիսերտաճումը, ստվերայինտնտեսության աճը: Մաքսային մարմինները,համաձայն իրենց ֆունկցիոնալ պարտավորությունների,վերահսկում են ԱՏԳ-ի մասնակիցներին` կանխարգելելով անօրինական գործարքները ն պայքարելով թմրանյութերի բիզնեսի դեմ: զետնաբար կոռուպցիայիդեմ պայքարը համարվում է մաքսայինհամակարգի արդյունավետաշխատանքի կարնոր պայմանը ն հիմնականպահանջը:

-

-

-

-

ապահովում են մաքսային հսկողությանկանոններիճիշտ

-

`

Մաքսային համակարգըհամարվում է ոչ միայն տնտեսական, այլն իրավապաշտպան: Վայաստանի Հանրապետության մաքսային ծառայությունը իրականացնում է մաքսային քաղաքականությունը, արդյունավետկերպով կազմակերպումէ մաքսային մարմիններիգործունեությունը ն մաքսայինգործը, ինչպես նան ապահովում է մաքսային ծառայողների իրավունքների ն պարտականություններիիրակա-

նացումը:

Ներկայումս մաքսային ծառայության տարբերակիչ գիծը համարվում է նրա դերի բարձրացումը սոցիալական բնագավառի խնդիրների լուծման գործում. Մաքսատունը գործողության մեջ է դնում գնագոյացման մեխանիզմները`գործնականում իրականացնելով ներմուծվող սպառողական ապրանքների մաքսային գանձում: Պետական բյուջեի կատարումը մաքսատուրքերի ն այլ վճարների միայն տնտեսական, այլն սոցիալական հասկացություն է: Դրանից որոշակի չափով կախվածէ թոշակների վճարումը, սոցիալական բնագավառի աշխատողներիֆինանսավորումը ե աշխատանքի վարձատրությունը:Մաքսայինգանձումը կարող է խթանել բնակչության կենսապահովությունը՝ստեղծելով աշխատատեղեր,սակայն դա կարելի է իրականացնել նան հայրենական արտադրության հաշվին: Այս ամենը ուղղակիորեն ազդում է սպառողականշուկայի, բնակչության որոշակի խավերի գնողունակությանվրա: Մաքսայինմարմիններիպատասխանատվությունը չի սահմանափակվում միայն մաքսատուրքերի գանձմամբ: Ամփոփելով վերը նշվածը` անհրաժեշտ էնշել, որ մաքսային ծառայության գործունեության հիմնականուղղությունը դառնում է մաքսային կարգավորման միջոցների ն քեթոդների ընդլայնումը,նրա տնտեսականարդյունավետության բարձրացումը, ազգային շահերի ապահովումը, առնտրի միջազգային կանոնների պահպանումը ն մաքսային գործունեության սոցիալական էֆեկտի ուժեղացումը: ՀայաստանիՀանրապետությանմաքսայինմարմինների առջն ծառացած են երկու շատ կարնորխնդիրներ.մի կողմից նրանք ապան համալրում են պետականբյուհովում են երկրի անվտանգությունը հաշվին

ոչ

ջեն, իսկ մյուս կողմից խթանում արտաքին առետրի զարգացման գործընթացը:

Ներկա պայմաններումՀայաստանիտնտեսության զարգացման բարձը մակարդակը անհնարին է առանց համաշխարհային տնտեսությանը ակտիվ մասնակցության:Օրինակ, 2002թ. տվյալներով միջազգային առետրի առաջնորդ է (լիդեր) համարվել ԱՄՆ-ը, որի տեսակարար կշիռը համաշխարհայինառնտրում կազմել էր 12,996: Երկրորդ տեղը զբաղեցնում էր Գերմանիան՝1196, երրորդ տեղը՝ ճաառնտրում կազմել էր 85,9 պոնիան էր, որի բաժինը համաշխարհային ն մլրդ. ԱՄՆ դոլար, այնուհետն Ֆրանսիան Անգլիան: Հայաստանի Հանրապետությանբաժինը համաշխարհային կառուցառնտրում տատանվումէր 1-1,596, ընդ որում արտահանման վածքում գերակշռումեն թանկարժեքքարերը:

Մաքսայինմարմիններըպարտավորեն կողմնորոշվել արտաքին տնտեսական գործունեությանմասնակիցներիվրա, հարաբերուկազթյուններ պահպանելասոցիացիաների,նախարարությունների, հետ: սպեկտորի մակերպությունների,իրավապահկառույցների լայն Մաքսային մարմիններըըստ կադրայինկազմի ստորաբաժանվումեն հետնյալ խմբերի՝մաքսայինձնակերպումն մաքսայինհսկողություն, տնտեսական, ֆինանսական, իրավական,իրավապահ ն կադրային ծառայություններ,վարչարարական,տեղեկատվական-տեխնիկական, անվտանգության,մաքսային պաշտպանության:Կադրերին ներկայացվող հիմնական պահանջների թվին են վերաբերում մաքսային գործի հիմունքների իմացությունը, մասնագիտականգիտելիքները, գործերի համակարգված վարումը, տեղեկատվականհիմունքների տիրապետումըն այլն: Անցումը շուկայական տնտեսությանհարաբերություններինսկզբունքորեննոր պահանջներ է առաջադրում մաքսայինմարմիններիղեկավարներինն մասնագետներին: Մասնավորապեւ՝ որպես գործոններ,որոնք խթանումեն մաքսային ծառայությունը իր կառուցվածքին գործունեությանբարեփոխման

գործում, հանդիսանում են՝ տուրիզմի զարգացառնտրի,ճանապարհորդությունների, մակարդակիբարձրացումը, համաձայնագրերը, առնետրային Առետրի համաշխարհայինկազմակերպությունը,

ման

-.

-`

Օրենսդրության,քաղաքականության, մաքսային ընթացակարգերիմեջ միասնականությանբացակայությունը, պետությանայլ ծառայությունների մրցակցությունընայլն: Բարեփոխմանընպաստողգործոնները հետնյալն են՝ պետության աջակցությունը, ֆինանսականկայունությունըն այլն: -.

։

-

2.4.

ՄԱՔՍԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՄԵԽԱՆԻԶՄԸ

ԵՎ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ

Մաքսային համակարգի տնտեսական մեխանիզմը իրենից ներկայացնում է առանձին տարրերի ամբողջություն, որոնք ուղղված են մաքսային համակարգի հատուկ գործառույթների կատարմանը: Այդ տարրերին են վերաբերում՝ մաքսային գործունեության պլանավորումը ե կանխա-

:

-

`

տարածքներում:

տեսումը,

ֆինանսական-վարկային ռեսուրսներիկառավարումը, պետական սեփականություն 0դարձած ապրանքների իրացմանգործընթացներիկառավարումը, տնտեսականխթանումը ն աշխատանքայինգործընթացների կառավարումը: Մաքսային համակարգիտնտեսականմեխանիզմը, համեմատած պետական այլ կառույցներում գործող տնտեսական մեխանիզմներիհետ, ունի որոշակի առանձնահատկություններ: Առաջին հերթին մաքսային համակարգիտնտեսականմեխանիզմի վրա ազդում է այն, որ այդ համակարգըհամեմատաբար նոր է ն է: անընդհատ կատարելագործվում Հետնաբար այդ համակարգի տնտեսական մեխանիզմը ապահովված չէ բավականաչափօրենսդրական ն նորմատիվայինակտերով, մեթոդաբանական մշակումներով ն չունի իրագործմանբավականաչափփորձ: Մաքսային համակարգիտնտեսականմեխանիզմը սպասարկում է մաքսային ծառայությունը`իրականացնելովտարբեր կազմա-

-

-

կերպություններիխնդիրներն համագործակցելով այդ կազմակերպությունների տնտեսականմեխանիզմներիհետ: Մաքսային համակարգի տնտեսական մեխանիզմի վրա ազդեցություն են ունենում ինչպես ճյուղային, այնպես էլ տարածքային գործոնները:ճյուղային գործոնի ազդեցությունը կապված է այն բանի հետ, որ մաքսային ծառայությունը միջնորդավորում է Հայաստանի տնտեսության գրեթե բոլոր բնագավառների արտաքին տնտեսական գործունեությունը, քանի որ նրանք մտնում են համաշխարհայինշուկա որպես արտահանողներ ն ներմուծողներ: Տարածքային գործոնի ազդեցությունը արտահայտվում է երկու ուղղություններով: Առաջինը Հայաստանի սահմանի ամբողջ երկարությամբ մաքսային մարմինների (տարածաշրջանայինմաքսատների,մաքսային կետերի) տեղակայումն է, որը հնարավորություն է տալիս ԱՏԳ մասնակիցներին համապատասխանուղղություններով իրականացնելիրենց տնտեսական գործունեությունը: Երկրորդը մաքսային մարմինների տեղակայումն է ոչ միայն սահմանի վրա, այլ նան երկրի ներսում, նրա տարբեր

|

Մաքսային համակարգի տնտեսական մեխանիզմի նշանակալի առանձնահատկությունը համարվում է նան այն, որ վերջինս նախատեսված է ոչ միայն ֆիզիկական, այլ նան իրավաբանական անձանց սպասարկմանհամար: Մաքսային համակարգիկառավարմանմեխանիզմում օգտագործվում են ինչպես վարչական, այնպես էլ շուկայական մեթոդներ: Օրինակ, երբ պետությունըպահանջում է մաքսային վճարները մուտքագրել պետական բյուջե, ապա դա կառավարման վարչական մեթոդն է: Երբ պետությունը իրականացնում է պետական սեփականություն դարձած ապրանքներիիրացման գործընթաց, ապա դա կառավարման շուկայական մեթոդն է: Մաքսայինհամակարգիտնտեսական մեխանիզմի գործունեության շուկայական մեթոդներին վերաբերում են նան մաքսային մարմինների կողմից ԱՏԳ մասնակիցներին վճարովի հիմունքներով խորհրդատվականն տեղեկատվականծառայությունների մատուցումը, մաքսային միջնորդների(բրոքերների) ուսու-

ցումը նայլն:

Մաքսային համակարգիտնտեսականմեխանիզմիվրա

ազ-

դում է նան այն գործոնը, որ այդ համակարգի միջոցով պետական

բյուջե մուտք են լինում զգալի միջոցներ: Մաքսային համակարգիտնտեսականմեխանիզմիառանձնա-

հատկություններին վերաբերում են

նան նրա ֆինանսավորմանուղղութունները, որոնց կարելի է վերագրել բյուջետային հատկացումները, մաքսային համակարգիզարգացմանֆոնդի միջոցները, ինչպես նան այն միջոցները, որոնք ստացվում են մաքսային մարմինների կողմից ԱՏԳ-ի մասնակիցներին խորհրդատվական ծառայությունների մատուցումից ն օգտագործվում են մաքսային համակարգիաշխավճարելու համար: տողներին աշխատավարձ Մաքսայինհամակարգիվերը նշված բաղադրիչները միմյանց հետ փոխկապակցված են, ն դրանցից ոչ մեկը չի կարող գործել

ինքնուրույնաբար:

Մաքսայինհամակարգի տնտեսականմեխանիզմիկարնոր

համարվում է մաքսային գործունեության պլանավորումըն կանխատեսումը:Տնտեսականմեխանիզմիայդ տարրը անհրաժեշտէ դիտարկելերկու տեսանկյուններից: Առաջին. մաքսայինհամակարգիգործունեությունըդիտարկէ վում իբրն պետական կառույց, որը կոչված է իրականացնելուիր վրա դրված գործառույթները տնտեսական(ներառյալ արտաքին տնտեսական գործունեությանկարգավորումը),իրավական ն տեղետարրը

կատվական:

Պետության կողմից իրականացվողմաքսային համակարգի գործունեության պլանավորումըն կանխատեսումը ըստ էության համարվում է բյուջեի եկամտայինմասումմաքսային վճարների ճուտքերի պլանավորումը: Բացի այդ` պետությունըմաքսային համակարգումպլանավորում է մաքսային աշխատողների թվաքանակը ն նրանց աշխատավարձի վճարման ֆոնդը: Անհրաժեշտէ նշել, որ այդ ցուցանիշների պլանավորմանդեպքում միշտ չէ, որ հաշվի է առնվում երկրի տարբեր շրջաններում մաքսայինմարմիններիարդյունավետգործունեությունը՝ հաշվի առնելով աշխատողիծանրաբեռնվածությույուրաքանչյուր նը: Այդ ցուցանիշների պլանավորմանկատարելագործումը կարելի է

դիտարկել որպես էական ռեզերվ մաքսային համակարգիգործունեության արդյունավետությանաճի բարձրացմանհամար: Երկրորդ. մաքսային համակարգըիր կազմակերպությունների հետ միասին (տարածաշրջանայինմաքսատները,մաքսային կետերը) դիտարկվում է որպես տնտեսավարողսուբյեկտ: ՀՀ ԿԱ ՄՊԿ` որպես օղակների համար պլանավորում է վերադաս մարմին, ստորադաս որոշակի ցուցանիշների համակարգ,որոնք վերաբերում են մաքսային վճարներին, մաքսային համակարգիզարգացման ֆոնդի դրամական միջոցների հատկացումներին,բռնագանձվածապրանքների իրացումից ստացված միջոցներին, անձնակազմի թվաքանակին, ծախսերի նախահաշիվների ցուցանիշներին (ներառյալ կապիտալ շինարարության ծավալները), նյութատեխնիկականռեսուրսների մատակարարմանը այլն: Հայաստանիմաքսային համակարգիտնտեսական մեխանիզմի կառուցվածքում կարնոր տարրերից են ֆինանսականռեսուրսները: Ֆինանսականկարգավորմանմիջոցով համատեղվումեն պետության ն մաքսային համակարգիշահերը: Եթե հաջողությամբլուծվում է ֆինանսականռեսուրսների կառավարմանխնդիրը, ապա դա նպաստում է մաքսային համակարգիտնտեսական մեխանիզմի մյուս տարրերի բարենպաստ գործունեությանը: Մաքսային համակարգում ֆինանսականմեխանիզմը նույնպես համարվում է կարնորգործիք նրա տնտեսականմեխանիզմիհամակարգում: Այդ իսկ պատճառով ֆինանսական մեխանիզմը անհրաժեշտ է դիտարկել երկու տեսանկյունից:Առաջին` որպես մաքսային համակարգիգործունեության արդյունավետությանբարձրացմանկարնոր ն անհրաժեշտ պայման, ն երկրորդ` որպես պետությանկողմից կարգավորմանօբյեկտ: Ներկայումս գործնականումպետությանկողմից իրականացվող ֆինանսական ռեսուրսների կառավարման, այսպես կոչված, «տնտեսական բարեփոխումներ» համարյա թե ամբողջությամբ չեն իրականացվում,որոնք երկրի տնտեսականկյանքում առաջացրել են մի շարք դժվարություններ չվճարումների համակարգ,աշխատավարձի, թոշակների, կենսաթոշակներիչվճարում ն հետաձգում, բյուջեի եկամտային ն ծախսային մասերի անհամապատասխանություն,

ն

ներդրումների կրճատում, արժեզրկման բարձրը տեմպեր, գների բարձրացում ն այլն: Այս ամենը տնտեսությանոչ նորմալ գործունեության հետնանք է: Մաքսային համակարգի ֆինանսական ռեսուրսների կառավարման հիմքում ընկած է այդ ռեսուրսների աղբյուրների ձնավորումը: Հիմնվելով այն փաստի վրա, որ մաքսային ծառայությունը դասվում է պետականկառույցների շարքին ն համաձայն իր կարգավիճակի` չի զբաղվում առնտրային գործունեությամբ` նա պետք է ֆինանսավորվի պետական բյուջեի միջոցներով: Սակայն, ի տարբերություն այլ պետականմարմինների,մաքսայինմարմիններըպետության դրամաֆինանսական համակարգ մուտքագրում են որոշակի միջոցներ ն իրենց հերթին բյուջեից ստանում են ֆինանսական ռեսուրսներ: Ներկա պայմաններում պետությունը իր ուշադրության կենտրոնում է պահում Հայաստանի մաքսային համակարգինորմալ գործունեության ն հետագա զարգացմանգործընթացը,որը պայմանավորվածէ մաքսային մարմինների վրա դրված գործառույթների կատարման անհրաժեշտությամբ: Առաջին հերթին կարնորը ֆիսկալ գործառույթի կատարումն է, այսինքն՝ հարկերի, տուրքերի ն մաքսային վճարների հաշվին բյուջեի եկամտային մասի լրացումը: Ներկայումս մաքսային ծառայությունը դեռնս ի վիճակի չէ արտաքին տնտեսական գործունեության մասնակիցներից ստանալ ամբողջ ծավալով նախատեսված մաքսային վճարների գումարը, որի պատճառներըբազմաթիվ են: Գոյություն ունեն օբյեկտիվ (մաքսային ծառայության հետ չառնչվող պատճառներ) ն սուբյեկտիվ (կապված մաքսային գործունեությանթերություններիհետ) պատճառներ:Մաքսային ծառայության համար դրանք հիմնականում օբյեկտիվ պատճառներն են, որոնցից կարնորներն են շուկայական տնտեսությանը համապատասխաննոր մաքսային օրենդրության ստեղծումը ն զարգացումը արտաքին տնտեսական գործունեության տնտեսապես չպատրաստվածլիբերալացումը, մաքսայինմիությունների ստեղծումը, մաքսային վճարների գանձման համար հաճախ չհիմնավորված արտոնություններիտրամադրումընայլն: Բացի օբյեկտիվ պատճառներից` գոյություն ունեն նան սուբյեկտիվ պատճառներ: Այդ պատճառներիվերացումը կարող է էականո60

րեն ավելացնել միջոցներիմուտքագրումըպետականբյուջե: Անհրաժեշտէ պետությանն մաքսայինմարմիններիմիջն հաստատել ճկուն համագործակցությունֆինանսական ռեսուրսների

գործընթացում: տրամադրման ն հավաքագրման Իհարկե, պետությունըկարող է ն պարտավորէ նախօրոք հաշ-

վի առնել այն գործոնները,որոնք մտնում են իր իրավասությանշրջանակները ն ազդեցություն են ունենում մաքսայինվճարներիհավաքագրման քանակի ն կառուցվածքիվրա:Օրինակ՝ մաքսատուրքերիչա-

հարկատուներինորոփերը, հարկի դրույքների փոփոխությունները, նրանց սահմանների կամ շակի արտոնություններիտրամադրումը մեավելացումը, կրճատումը, ինչպես նան տարբեր ոչ սակագնային

թոդներիկիրառումը նայլն: Սակայն գոյություն ունեն այնպիսի գործոններ, որոնք պետությունը չի կարող հաշվի առնել, այսինքն` դրանք չեն մտնում մաքսամեջ: Առաջինհերթին դրանք վերաբեյին մարմիններիիրավասության րում են արտաքին տնտեսական գործունեությանկոնկրետ մասնակիցների կողմից անմիջականորենիրականացվողարտաքին տնտե-

սական գործունեությանռազմավարությանը: ֆիրսուբյեկտները (կազմակերպությունները, Տնտեսավարող տնտեեն իրենց մաները, ձեռնարկությունները)ինքնուրույնմշակում են արտաքին շուձնավորում սական քաղաքականությունը:Նրանք են կայի համար նախատեսվածարտադրանքիկառուցվածքը,որոշում արտադրության քանակը ն անվանացանկը,մշակում են արտաքին շուկայում գնային ռազմավարությունը: Այդ ամենը արտացոլվում է

ն բնականաբար տնտեսավարող սուբյեկտների բիզնես-ծրագրերում ազդեցություն կունենա պետականբյուջեի եկամուտների մեծության վրա, որոնք ստացվում են արտաքին տնտեսական գործունեությու-

նից: Սակայն բյուջեի եկամտային մասը պլանավորող պետական կառույցները չեն տիրապետումտնտեսավարող սուբյեկտների իրագործունեությանմասին տեղեկանացնելիք արտաքին տնտեսական կատվությանը, այդ իսկ պատճառով չեն կարողազդեցություն ունենալ այդ գործոնի վրա, ուստի ն այդ ամենը իր հետնանքն է ունենում բյուջեի եկամտայինմասի մեծության վրա: ՛

տնտեսավարող

Մաքսային մարմիններըկապված են բոլոր են արտաքին սուբյեկտներիհետ, որոնք իրականացնում տնտեսական գործունեություն՝ երկու ուղղություններով: Առաջինը՝արտաքին տնտեսական գործունեության մասնակիցներիբեռների մաքսային ձնակերպման իրականացմանդեպքում ն երկրորդը`նրանց ֆինանսատնտեսականգործունեությանստուգումն իրականացնելիս: Վերջինս մաքսային մարմիններըիրականացնումեն որպես արժութային հսկողության մարմիններն գործակալներ:Այդ իսկ պատճառով ոչ միայն արտաքին տնտեսականգործունեությանյուրաքանչյուր մասնակցի արտաքին առնտրային շրջանառության փաստացի ծավալների (ֆիզիկական ն արժեքային), կառուցվածքին անվանացանկի մասին, այլ նան նրանց հեռանկարների վերաբերյալմաքսային մարմինները իրենց տրամադրությանտակ ավելի շատ տեղեկատվությունունեն, քան ցանկացած այլ պետականմարմին: Այդ կապակցությամբ մաքսային համակարգըընդունակ է արդյունավետ կերպովմասնակցելու մաքսային վճարներիծավալի ն կառուցվածքիպլանավորման ծին, ինչը չափազանցանհրաժեշտէ պետականբյուջեի եկամտային մասի կանխատեսման համար: Այս ամենից հետնում է, որ երկրի արտաքին տնտեսական գործունեությանկարգավորմանբնագավառում նպատակահարմար է մաքսային մարմիններին տրամադրելիրավասություններիառավել լայն շրջանակ: Մաքսային համակարգին այդպիսի իրավասությունների տրամադրմանհամար գոյություն ունեն մի շարք փաստերն հանգամանքներ: Մասնավորապես. մաքսային համակարգըիր տրամադրությանտակ ունի առավել ամբողջականն հստակտեղեկատվություն ՀանՀայաստանի րապետությանարտաքին առետրի վերաբերյալ,ներառյալ նրա ծավալները, կառուցվածքը, որոնք տարբերակվում են ըստ երկրի տարածքների, առանձին երկրների, գների, մատակարարման պայմանների,սեզոնների,մաքսայինռեժիմների այլն: Երկրի մաքսային սահմանով տեղափոխվող ապրանքներիհետ կապվածյուրաքանչյուր արտաքին առնտրայինգործարքի վերաբերյալտեղեկատվությունը, որը արտացոլվում է բեռնայինմաքսայինհայտարարգրում (ԲՄՀ), անմիջապես մուտք է լինում 3Հ ԿԱ ՄՊԿ-ի տեղեկատվական հաշվողական կենտրոն,

գոր-

-

ն

մաքսային համակարգը իրականացնումէ մաքսատներից ստացված տեղեկություններիվերլուծություն, որոշում է միջին պայմանագրային գները, արտաքին առնտրի ծավալների ինդեքսները ն այլն, միայն մաքսային մարմիններնեն տնօրինում այաստանի հետ առնտրի մեջ գտնվող հիմնական մասնակիցների մասին տեղեկատվությանը, որը հուսալի ելակետ է Հայաստանի արտաքին առնտրի կարգավորմանհստակմիջոցառումներիմշակման համար, մաքսային մարմինները, իրականացնելով արժութային հսկողության մարմնի ն գործակալներիգործառույթները, ինչպես նան արտաքին տնտեսական գործունեությանմասնակիցներիֆինանսատնտեսական գործունեության ստուգում, առնչվում են տարբերտեսակի խախտումներիհետ: Այդ ստուգումների արդյունքներըամփոփվում են ն վերլուծվում ՀՀ ԿԱ ՄՊԿ-ում ն կարող են կիրառվել արտաքին առնետրի կարգավորմանմիջոցների մշակման համար, ներկայումս մաքսային համակարգումարդեն ստեղծվել ն են գործում հատուկ լաբորատորիաներՀ̀այաստանի սահմանը հատող ապրանքներիքանակի, որակի ն գների մաքսային փորձաքննության համար: Հեռանկարում դրանց ընդարձակումնու նոր սարքավորումներով հագեցումը, անկասկած, առավել բարենպաստ պայմաններ է ստեղծելու երկրի արտաքին առնտրայինքաղաքականության մշակման ժամանակ մաքսային համակարգիավելի ամբողջական ներգրավման համար, -

-.

-

-

այաստանի Հանրապետությանմաքսային համակարգը է օտարերկրյա պետությունների մաքսատների հետ հաստատում են հարաբերություններ, որոնք թույլ տալիս մաքսային տեղեկատվության փոխադարձփոխանակմանհիման վրա կանխարգելել արտաքին տնտեսական գործունեության ն մաքսային կանոնների խախտումները: Ֆինանսական ռեսուրսներիկառավարմանբնագավառումպետության ն մաքսային համակարգիմիջն փոխադարձկապի քննարկ-`

դեպքում անհրաժեշտ է նշել նան մեկ կարնորփաստ՝ պետության կողմից անբավարար ուշադրությունը մաքսային համակարգի պահպանման ն զարգացման համարծախսերի ձնավորմանը, որը բավաման

կանին մեծ խնդիր է համարվումմաքսայինհամակարգի զարգացման

տեսանկյունից:

Մաքսային համակարգի կառավարմանկարնորագույն տարրերից մեկը համարվում է նրա աշխատակիցներիսոցիալական ապահովության մեխանիզմը:Մեր կարծիքով մաքսայինհամակարգի արդյունավետ կառավարումը հնարավորէ միայն այն դեպքում, երբ փոխադարձ ներդաշնակություն հաստատվինրա չորս հիմնական՝

կազմակերպչական, կադրային,տնտեսականն սոցիալական մեխանիզմներիմիջն: Մաքսայինծառայությանկառավարմանսոցիալական բնագավառի կատարելագործումը նպաստում ն պայմանավորում է ու կազմակերպչական, կադրային տնտեսական մեխանիզմներիառավել արդյունավետգործունեությունը,որի արդյունքում բարձրանում է մաքսայինհամակարգի ամբողջաշխատանքի արդյունավետությունը: Վերլուծելով մաքսային համակարգիսոցիալական մեխանիզմը ն նրա կատարելագործման համար մշակելով հանձնարարականներ` անհրաժեշտ է հաշվի առնել այն պայմանները,որոնցում աշխատում են զայաստանիմաքայինմարմինները: Առաջինհերթին անհրաժեշտէ նկատիունենալ, որ մաքսային համակարգիաշխատակիցները պետականծառայողներեն, պաշտոնատար անձիք, որոնք իրավունքչունեն զբաղվելու որնէ ձեռնարկատիրականն առնտրայինգործունեությամբ:Այս ամենի հետ կապված՝ մաքսային համակարգիաշխատակիցների սոցիալականապահովությունը պետք է իրականացվի պետությանկողմից: Երկրորդ հերթին պետությանկողմից մաքսային համակարգի վրա դրված գործառույթները կարող են իրականացնել միայն կառավարման, տնտեսական,իրավունքի,տեղեկատվական ն այլ բնագավառի բարձր որակավորումունեցող մասնագետները: Երրորդ հերթին աշխատակիցներիառողջության ն կյանքի համար աշխատանքըմաքսայինհամակարգումկապվածէ որոշակի ռիսկի հետ: Այդ իսկ աշխատակիցպետք է պատճառով յուրաքանչյուր համոզվածլինի իր սեփականսոցիալականապահովությանմեջ: Չորրորդը, կապված այն հանգամանքիհետ, որ մաքսային ծառայությունըդասվում է իրավապահհամակարգին, այդ իսկ պատ64

ճառով աշխատակիցները կարող են գործուղվել ցանկացած վայր, որտեղ զգացվում է նրանց պահանջը: Հինգերորդը ներկայումս մաքսային համակարգի սոցիալական բնագավառըգտնվում է սաղմնայինվիճակում: Վերը թվարկվածները թույլ են. տալիս եզրակացնել, որ անհրաժեշտէ զարգացնել մաքսայինհամակարգիսոցիալական բնագավառը, մշակել ն կատարելագործել մաքսային ծառայության աշխատակիցներիսոցիալական ապահովությանմեխանիզմը: Մաքսային համակարգի սոցիալական բնագավառի կառավարումը պետությանկողմից դրված է մաքսային պետականկոմիտեի վրա, որը պարտավոր է զարգացնել մաքսային մարմինների նյութատեխնիկականն սոցիալական հիմքը, մաքսային լաբորատորիաները ն այլն: Մաքսային պետական կոմիտեն պետք է լուծի մաքսային համակարգի սոցիալական զարգացմանխնդիրները:Ներկայումս ՀՀ ԿԱ ՄՊԿ ի վիճակի չէ ամբողջությամբլուծել մաքսային բնագավառի սոցիալական զարգացման ոլորտում առաջացած խնդիրները, որովհետն գոյություն ունեն մի շարք պատճառներ, որոնցից ամենակարնորը համարվում է նորմատիվ-իրավական հիմքի անբավարարու-

թյունը:

Մաքսային օրենսգիրքը, որն ուժի մեջ է մտել 2000թ. 1-ից, միայն մասամբ է լուծում ՎայաստանիՎանրապետուհունվարի թյան մաքսային մարմինների պաշտոնատար անձանց նյութական կենցաղային ապահովության ն սոցիալական պաշտպանվածության հարցերը, որոնցիցկարնորեն համարվում. մաքսային մարմինների աշխատակիցների պետական անձնականապահովագրությունը, մաքսային մարմիններիաշխատակիցներիմահվան դեպքում նրանցընտանիքներինդրամականնպաստիտրամադրումը, ՎՀ

-

-

մարմնական վնասվածք ստանալու դեպքում մաքսային աշխատակցին նյութական օժանդակության ցուցաբերումը ն նյութական վնասի փոխհատուցումը, ազատում եկամտահարկիվճարումից, -

-.

անվճար երթնեկություն հասարակական տրանսպորտի ցանկացածտեսակով: -

Սոցիալական բնագավառիարդյունավետ կառավարման համար անհրաժեշտ է իրականացնելմի շարք կազմակերպչականմիջոցառումներ: Դրա համար մաքսային համակարգի կառուցվածքում նպատակահարմարէ ստեղծել հատուկ ստորաբաժանում, որը միայն

կզբաղվի համակարգի սոցիալականխնդիրներիլուծմամբ, մաքսային մարմիններիաշխատակիցներիկենցաղայինն սոցիալականպայմանների բարելավմամբ, ինչպես նան վերահսկողություն կսահմանի նշված երաշխիքներիկատարմանուղղությամբ: Ներկայումս պետությունը ի վիճակի չէ բավարար չափով լուծել հասարակությունումառաջացող սոցիալական խնդիրները, ապահովել բնակչության սոցիալական երաշխիքները, իրականացնել բնակարանայինշինարարության,առողջության, կրթության, ինչպես նան սոցիալական բնագավառիայլ միջոցառումներ: Այս ամենը տարածվում է նան մաքսային համակարգիվրա: Մաքսային ծառայությանը՝ իր սոցիալական զարգացման խնդիրներիլուծման համար, նպատակահարմարէ միավորել ջանքերը ն կոորդինացնել գործողությունները այլ իրավապահմարմիններին հարկային համակարգիհետ: Այդ պատճառով անհրաժեշտ է երկրի իրավապահ ն հարկային մարմինների սոցիալական զարգացմանհամար ստեղծել համակարգողԽորայդ Խորհուրդների կազմում կարող հուրդներ: Ներկա իրավիճակում են մտնել նան այլ ծառայություններ, այդ թվում սահմանային զորքը, տեղական ինքնակառավարմանմարմինները,Պաշտպանության նախարարության ստորաբաժանումները: Այլ խոսքով, ինչպիսի օրենքներ, հրամանագրեր,որոշումներ էլ ընդունվեն, ինչպիսիԽորհուրդներ էլ ստեղծվեն, միննույննէ՝ սոցիալական խնդիրների լուծման համար միշտ էլ անհրաժեշտ են ֆինանսականռեսուրսներ: Այդիսկ պատճառովմաքսային համակարգի աշխատակիցներիսոցիալականապահովության խնդիրներիլուծման համար անհրաժեշտ է կիրառել սոցիալականծրագրերի լրացուցիչ ֆինանսավորմանմեխանիզմը: Մեր կարծիքով, մաքսայինհամակարգիսոցիալական ոլորտի ֆինանսավորմանլրացուցիչ աղբյուրներ կարող են հանդիսանալ այն կազմակերպությունների միջոցները, որոնք ստեղծված են ՄՊԿ-ի համակարգում: Նշված կազմակերպություններըմիջոցների ներգրավ66

հաշվին կարող են կառուցել սոցիալականօբյեկտներ, ինչպես շահույթի մի մասը ուղղել սոցիալականբնույթի միջոցառումների եկամուտներիկարնոր աղբյուր կարող վրա: Կազմակերպությունների են համարվել այն միջոցները, որոնք ստացվում են մաքսային պապահեստներից: հեստներից ն ժամանակավորպահպանման սոցիալական աշխատակիցների Մաքսային համակարգի միջոցներինկարելի ապահովությանմեխանիզմիկատարելագործման

ման նան

է վերագրել լրացուցիչ

ապահովությունը: Մաքսակենսաթոշակային

յին համակարգումծառայությունանցած անձանց, բացի պետության ապահովությունից,պետք է տրվի կողմից տրվող կենսաթոշակային ապահովություն,որը կվճարվի ոչ նան լրացուցիչ կենսաթոշակային ֆոնդից: Ոչ պետական կենսաթոշապետական կենսաթոշակային կային ֆոնդ մաքսային համակարգի աշխատակիցներիսկզբնական վճարումները կարող են համարվել մաքսային հաստատությունների զարգացմանֆոնդերի նյութականխթանմանն սոցիալ-մշակութային նան իրենց սեփականմիջոցների հաշվին անձնամիջոցները, ինչպես կան վճարումները: Մաքսային համակարգիաշխատակիցներըթոշակի անցնելու դեպքում կունենանթոշակինավելացվածգումար, որն էլ նրանց սոցիալականպաշտպանվածությունը: կբարձրացնի Մաքսային համակարգի սոցիալական ապահովությունը, սոցիալականերաշխիքմաքսային ծառայության աշխատակիցների ուժեղացումըՅայաստանի ների կատարումըն պաշտպանվածության անբաժանելիմասն զարգացման մաքսայինգործի Հանրապետության համարվում: Մաքսային ծառայության աշխատակիցներիսոցիալական ապահովությանմեխանիզմի զարգացմանկատարելագործումըկաեն պահովի պահանջներիբարձր մակարդակ, որոնք ներկայացվում մաքսային կանդրադառնա մաքսայինկադրերին, որն էլ դրականորեն

են

վրա: հսկողությանարդյունավետիրականացման

ԻՆՔՆԱՍՏՈՒԳՄԱՆ

»

Ինչպե՞սէ ձնավորվելՀՀ մաքսայինհամակարգը: Ինչպիսի՞ն է մաքսային համակարգիգարգացման

» » »

»

ծընթացը:

ԳԼՈՒԽ.

ՀԱՐՑԵՐ

Գլխի բովանդակությունը գոր-

համակարգը:

Ինչպիսի՞կառուցվածքունի մաքսային ՒԻնչպիսի՞գործառույթներով է օժտված ՎՀ ԿԱ մաքսային պետականկոմիտեն: Ինչպիսի՞ն է մաքսայինհամակարգիտնտեսականն ֆինանսական մեխանիզմը:

ԱՌԱՋԱՐԿՎՈՂ

1.

ՀՀ

2.

ՀՀ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Նախագահի «ՀայաստանիՀանրապետության մաքսային վարչություն ստեղծելու մասին» 1992թ. հունվարի4-ի ՆՀ-58 հրամանագիր:

կառավարության «ՀայաստանիՀանրապետությանմաք-

սային վարչության մասին» 1992թ. հունվարի 30-ի թիվ 68 որոշում: Յ. «ՀՀ կառավարությանն առընթեր մաքսայինպետական կոմիտե ստեղծելու մասին» 2001թ. հուլիսի 6-ի թիվ 603 ՀՀ կառավարության որոշում: 4.

ՀՀ

կառավարության «Հայաստանի Հանրապետության կառավարությանն առընթեր մաքսային պետական կոմիտեի կանոնադրությունը ն աշխատակազմիկառուցվածքըհաստատելու մասին» 2003 թվականի փետրվարի20-ի Կ 247-Ն որոշում, Տ. ՀՀմաքսային օրենսգիրք, Երնան, 2000, գլուխ 2, 6. «Մաքսային ծառայության մասին» ՀՀ օրենք, 2002թ. ՀՀ Պաշտոնական տեղեկագիր թիվ32 (207) պարբերական: 7. Էքւօո. 4.7. Օծոօ86ւ 8 ՂՅԽՕՀԵՇԷՖոքճրոծէանա ք օքՐ21 83211194

ՕԻԼ

ՈՏՈՇ.

7ՎՇ6. դօ6օ6Խ6. Սյ.

8. ՕՇուՕԲել ԴԱԽՕԵՇՈՒԾԸԾ

"«ՅԷՅԻՇ'",ՇԱԹ., 1999, 362 6-թ: ճոճ. օղ օ6ա6ն թօու /1քուոոօոըԲ.Ր,

"ԹԽՕԵՕԽՈՈԿ". ԽԼ., 1998, 21-96 օթ: 9. ոլցոճաՏ.ՇՕՂ,

. ՄԱՔՍԱՅԻՆ

»

մաքսայինռեժիմի

հասկացությունը

«մաքսային ռեժիմների

դասակարգումը

»

մաքսայինռեժիմների

ձները .՞ՎՀՀ-ում

գործող մաքսային

ռեժիմների բնութագրերը

3.1.

ՌԵԺԻՄՆԵՐ

Նյութի ուսումնասիրությունից հետո ուսանողը կարող է » սահմանել մաքսայինռեժիմը, բացատրել նրա էությունը » ներկայացնելմաքսային ռեժիմներիտարբեր դասակարգումներ » բնութագրել մաքսային ռեժիմների տեսակները » ձնակերպելապրանքներըն տրանսպորտայինմիջոցները տարբերմաքսայինռեժիմներում

ՄԱՔՍԱՅԻՆ ՌԵԺԻՄՆԵՐԻ

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

ՁԵՎԵՐԸ

ԵՎ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Մաքսային գործի իրականացումըսերտորեն կապված է մաքսային ռեժիմի հետ: ՀՀ մաքսային սահմանովապրանքները ն տրանսպորտային միջոցները տեղափոխվում են համաձայն ՀՀ մաքսային օրենսգրքովսահմանվածմաքսայինռեժիմների: Մաքսային ռեժիմ է համարվում ՀՀ մաքսային սահմանով ապրանքների ն տրանսպորտային միջոցներիփոխադրմանկարգավիճակը որոշող դրույթների համախումբըկամ ՀՀ մաքսային սահմանով ապրանքների տեղափոխմաննպատակը,որից ելնելով` տվյալ ապրանքի նկատմամբ կիրառվում է համապատասխանմաքսային քաղաքականություն: Մաքսային ռեժիմ հասկացությունըմշտապես իր արտահայտությունն է գտել խորհրդայինմաքսայինիրավունքում, սակայն այդ հասկացության բնորոշումն առաջին անգամ տրվել է միայն 1993 թվականին ՌԴ մաքսային օրենսգրքի 12-րդ հոդվածում, որտեղ մաքսային ռեժիմ է համարվում մաքսային սահմանով ապրանքների ն տրանս69

պորտային

միջոցների կարգավիճակը կանոնակարգող դրույթների

համախումբը:

Անհրաժեշտ է նշել, որ մինչն վերջին ժամանակներս ՀՀ օրենսդրությունում հստակեցված չէին «մաքսային ռեժիմ» ինստիտուտին առնչվող հարցերը: Մասնավորապես ՀՀ մաքսային օրենսգրքում տրված չէր նույնիսկ «մաքսային ռեժիմ» հասկացության ճիշտ անվանումը: Այնտեղ օգտագործվում էր «ապրանքներին այլ առարկաների բաց թողում 13 մաքսային սահմանով» արտահայտությունը, որի տակ օրենսդիր մարմինը նկատի էր ունենում «մաքսային ռեժիմ» հասկա-

ցությունը:

Այնուամենայնիվ հարկ է նշել, որ ՀՀ մաքսային օրենսգրքի (1993թ.) ընդունումից հետո «մաքսային ռեժիմ» հասկացության մասին ընդհանրացնող հիշեցում արվեց միայն 31 մաքսային վարչության 1994թ. ապրիլի 28-ի «ՀՀ պետականսահմանով ապրանքի ն գույքի հայտարարագրման ու բացթողման կարգի մասին» կանոնակարգի 1ում, որի համաձայն` «մաքսային ռեժիմը ՀՀ մաքսային սահմանով,տեղափոխման բնույթից ն նպատակից կախված, տվյալ ապրանքի ն գույքի նկատմամբ կիրառելի մաքսային արարողությունների սահմանված հանրագումար է»: Հարցի մեջ պարզություն մտցվեց ՀՀ մաքսային նոր օրենսգրքի (2000Ք.) ընդունումից հետո, որն առավել համակողմանիորենէ ներկայացրել մաքսային ռեժիմի ինստիտուտը,ըստ որի մաքսային ռեժիմէ համարվում մաքսային քաղաքականության իրագործումը կանոնակարգող դրույթների համախումբը,որը որոշում է մաքսային սահմանով ապրանքների ն տրանսպորտային միջոցների տեղափոխման նպատակը ն կանոնակարգում է մաքսային սահմանով ապրանքների ն տրանսպորտային միջոցների տեղափոխմանկապակցությամբ առաջացող հարաբերությունները:Բացթողում է համարվում մաքսային մարմինների կողմից մաքսային համապատասխանձնակերպումներիրականացնելուց հետո ապրանքները կամ տրանսպորտային միջոցներն անձանցտրամադրելը:Ակնհայտէ, որ մաքսային ռեժիմի ն բացթողման միջն եղած տարբերությունը չափազանցմեծ է: Խոսելով մաքսային ռեժիմ հասկացության մասին` չի կարելի չնշել նան այն հիմնադրույթը, ըստ որի մաքսային ռեժիմը կանո70

նակարգում է ոչ միայն տեղափոխվող ապրանքի կարգավիճակը, այլն ապրանքներ տեղափոխող անձանց իրավունքների ն պարտականությունների շրջանակը: Տեղափոխվող ապրանքի ն այն տեղափոխող անձի իրավունքների ն պարտականություններիփոխադարձ կապը ձնավորում է մաքսային ռեժիմի բովանդակությունը: Հայտնի է նան, որ կոնկրետ ռեժիմի հայտարարագրմանպահից սկսած` տնտե-

սավարող սուբյեկտները ստանձնում են որոշակի պարտավորություններ: Այլ կերպ ասած` կոնկրետ ռեժիմի ընտրությունը կանխորոշվածէ տնտեսավարող սուբյեկտի գործարքի բնույթով ն վերջին հաշվով արտահայտում է վերջինիս կամքը, այս կամ այն կերպ գործելու նրա

հնարավորությունը:

Անկախ ապրանքների ն տրանսպորտայինմիջոցների բնույթից ն քանակից` անձն իրավունք ունի ընտրել կամ փոխել մաքսային ռեժիմը, եթե օրենսգրքով այլ բան նախատեսվածչէ: ՀՀ մաքսային սահմանով ապրաքների ն տրանսպորտային մի-

ջոցների տեղափոխմանհամար սահմանվածմաքսային ռեժիմը կահետո րող է փոփոխվել դրանց` ՀՀ մաքսային սահմանով բացթողումից այն ժամանակահատվածում, որի ընթացքում դրանք գտնվում են մաքսային հսկողության ներքո: Սա չի կիրառվում «ներմուծում ազատ մաքսայինպահեստ» ն «ներմուծում ազատ տնտեսական գոտի» մաքսային ռեժիմների փոփոխություններինկատմամբ, որոնք կարող են փոփոխվել դրանց` ՀՀ մաքսային սահմանով բացթողումից հետո այն ժամանակահատլլածում,որի ընթացքում դրանք համապատասխանաեն բար պահպանվումեն ազատ մաքսային պահեստում կամ գտնվում տնտեսականգոտում: Մաքսային ռեժիմներին վերաբերող ՀՀ մաքսային օրենսգրքով չկարգավորվող հարաբերությունները կարգավորվում են ՀՀ կառավարությանկողմից սահմանվածկարգով: Մաքսայինռեժիմի համար ընդհանուրը հետնյալն է. այն կանոնակարգում է մաքսային սահմանով տեղափոխվող ապրանքներին տրանսպորտայինմիջոցներիկարգավիճակը, բացահայտումէ ապրանքիտեղափոխմաննպատակը, կարգավորումէ այն մաքսայինընթացակարգը,որով ենթակա են անցմանփոխադրվող ապրանքներըն տրանսպորտային միջոցները, ազատ

»

»

»

»

հաստատում

է

տնտեսավարողսուբյեկտներիիրավունքների

պարտականությունների շրջանակները: Մաքսայինռեժիմներնիրարիցտարբերվում են մի շարք էական հատկանիշներով, որոնք նպաստումեն որոշակի ձներով դրանց դասակարգմանը:Մաքսային գործի տեսությաննառավել յուրահատուկ են ն

հետնյալ խմբերը .

Մաքսային ռեժիմներ, որոնք կիրառվում են արտաքին առնտրատնտեսականգործառնությունների իրականացման ընթացքում հայրենական կազմակերպությունների կողմից այլ երկրներին ապրանքներիվաճառքին ներքին սպառողներիկարիքներիհամար այլ ապրանքներիձեռքբերմանժամանակ:Այս խմբին են վերաբերում ներմուծում /արտահանում ազատ շրջանառության համար, ժամանակավոր ներմուծում/մարտահանում, ն այլ վերաներմուծում/արտահանում 1.

ռեժիմները:

Մաքսային ռեժիմներ, որոնցում մաքսային սահմանով ապրանքների տեղափոխմանհետ զուգընթաց մաքսային մարմինների կողմից իրականացումեն համապատասխան կազմակերպության (անձի) շահերից բխող կոնկրետ գործառնություններն̀րանց մատուցելով որոշակի ծառայություններ:Այս խմբում են «ներմուծում մաքսային պահեստ», «ներմուծում անմաքսառնտրիխանութ» ռեժիմները: 3. Միավորվում են այն մաքսային ռեժիմները, որոնցում ընդգրկվում են մաքսային սահմանով տեղափոխվող արտասահմանյան երկրներում վերամշակման ենջակա ապրանքները: Այս խմբում են «ժամանակավոր ներմուծում/արտահանում՝ վերամշակման համար» 2.

ռեժիմները:

Մաքսային ռեժիմներ, որոնցմիջոցով իրականացվում է օտարերկրյա պետություններումգտնվող հայրենականկազմակերպություններին (դիվանագիտական, հյուպատոսական)անհրաժեշտ նյութականռեսուրսներիապահովումը,ինչպես նան, ՀՀ շահերից ելնելով, օտարերկրյապետություններգիտաարտադրական ն այլ գործունեության նշանակությանապրանքներիմատակարարումը: Այս խմբում են «ժամանակավոր ներմուծում/արտահանում» ռեժիմները: 5. Մաքսային ռեժիմներ, որոնք կիրառվում են արտաքին առնտրական գործունեության դադարումով, մասնավորապես, կապ4.

՛72

շուկայում ապրանքներիանհնարինն անարդյունավետիրացխմբում են «սեփականությանիրավունքից հրաժարում` հօգուտ պետության»ն «ոչնչացում» ռեժիմները: Իբրն ինքնուրույն խումբ` հանդես է գալիս նան ապրանքների «տարանցիկ փոխադրում»ռեժիմը, որի հայտարարագրման դեպքում ապրանքներըչեն գնվում ն չեն իրացվում հայրենական կազմակերպություններիկողմից, այլ տեղափոխվումեն ՀՀ մաքսային տարածքով մի պետությունիցմի այլ պետություն: Մաքսային գրականությանմեջ առաջարկվել են ռեժիմների դասակարգմանայլ չափանիշներ նս: Պրոֆեսոր Օ.Վ.Շիշկինայի կարծիքով մաքսային ռեժիմները բաժանվում են երկու հիմնական խմբերի. առաջինին են վերաբերում այն ռեժիմները, որոնց դեպքում տեղափոխվող ապրանքներնանցնում են դրանք տեղափոխող անձանց անմիջական տնօրինությանը, այսինքն ունեն ավարտական բնութագիր իսկ երկրորդինառնչվող ռեժիմ(վերաներմուծում,վերաարտահանում), ներում ապրանքներըթույլատրվումէ օգտագործել խիստանհրաժեշտ նպատակներով`պահպանելով մաքսային մարմինների կողմից սահմանված պահանջները(ներմուծում մաքսային պահեստ, ժամանակավոր ներմուծում նայլն): Մաքսային գործի կանոնավորկազմակերպմանհամար մաքսային ռեժիմներից յուրաքանչյուրի դերն ու նշանակությունը բացահայտելիս հիմնվում են ռեժիմներիկառուցվածքիբնորոշ գծերի խմբաված

են

ման հետ: Այս

վորման տարբեր հատկանիշներիվրա: Մաքսային ռեժիմների տարբերակումնունի ոչ միայն տեսական, այլն գործնական նշանակություն: Յուրաքանչյուր մաքսային

ռեժիմի տեսակ օժտված է իրեն հատուկ բաղկացուցիչ հատկանիշներով, որոնք որոշում են նրա բովանդակությունը, իրավաբանական բնույթը ն հնարավորությունեն տալիս դրանք տարբերակելմիմյանցից: Այսպես` օրինակ, եթե «ներմուծում ազատ շրջանառության համար» ռեժիմի կիրառման դեպքում պարտադիրպայման է մաքսային վճարներիգանձումը ն ոչ սակագնայինկարգավորմանմիջոցների կիրառումը ապա այլ է «սեփականության իրավունքից հրաժարում` հօգուտ պետության» մաքսայինռեժիմի դեպքում, որն իրականացվում է առանց մաքսային վճարներ գանձելու, ոչ սակագնայինկարգավոր73

ման

միջոցներ կիրառելու՝ բացառությամբ սպառողների շահերի պաշտպանությանն ուղղված միջոցներին այլն: ՀՀ մաքսային օրենսգրքում ամրագրվածէ նան առանձին ռեժիմների էությունն արտահայտող այլ հատկանիշներ, օրինակ` «վերաներմուծում» ռեժիմի կիրառման համար,բացի վերոհիշյալ հատկանիշներից պարտադիրէ, որ

արտահանման պահի համեմատ

վերաներմուծվող ապրանքներըլինեն անփոփոխ բացառությամբ բնական մաշվածության ն ոչ բնականոն պայմաններում տեղափոխելուկամ պահպանելու առա-

ապրանքներ տեղափոխող անձանց իրավունքները թյունները, ապրանքներինկատմամբպահանջները:

ՀՀ

3.2

ՄԱՔՍԱՅԻՆ

ն

պարտականու-

ՌԵԺԻՄՆԵՐԸ

`

հետնանքով

ջացած փոփոխությունների: ՀՀ-ում

Ի

մաքսայինռեժիմներիտեսակները երեքն են`

ներմուծման մաքսայինռեժիմներ` »

»

»

»

ներմուծում ազատ շրջանառության համար, վերաներմուծում, ներմուծում մաքսայինպահեստ, ներմուծում անմաքս առետրի խանութ,

ժամանակավոր ներմուծում վերամշակմանհամար, ժամանակավոր ներմուծում, ներմուծում ազատ մաքսայինպահեստ, ներմուծում ազատ տնտեսական գոտի: արտահանման մաքսայինռեժիմներ` ժամանակավոր արտահանում, ժամանակավոր արտահանում վերամշակման համար, »

»

»

»

Ի

»

»

«

»

ԱՐ

արտահանում ազատ շրջանառությանհամար,

վերաարտահանում:

հատուկ մաքսայինռեժիմներ` »

սեփականության իրավունքիցհրաժարումհ̀օգուտ պետու-

թյան,

5.

ներմուծում անմաքս

խանութ, առնտրի

ժամանակավորներմուծումվերամշակմանհամար, 7. ժամանակավորներմուծում, 8. ժամանակավորարտահանում, 9. ներմուծում ազատ մաքսայինպահեստ, 10. ժամանակավոր արտահանումվերամշակմանհամար, 11. արտահանում ազատ շրջանառությանհամար, 12. վերաարտահանում, 13. սեփականության իրավունքիցհրաժարում՝հօգուտ պետության, 14. ոչնչացում, 15. ներմուծում ազատ տնտեսականգոտի: «Ներմուծում ազատ շրջանառությանհամար» ռեժիմն առանց հետագա արտահանմանպարտավորության, ապրանքների ներմուծումն է Վ1 մաքսայինտարածք:Այս դեպքումնախատեսվումէ մաքսային վճարներիգանձում, ոչ սակագնային կարգավորմանմիջոցներիկիրառում: «Վերաներմուծում» ռեժիմը ՀՀ մաքսային տարածքից «ժամանակավոր արտահանում վերամշակմանհամար», «ժամանակավորարտահանում» ռեժիմներով արտահանվածապրանքների ն նում ազատ շրջանառության համար» ռեժիմով արտահանված` ՀՀ ծագման ապրանքների հետադարձներմուծումն է ՀՀ մաքսային տարածք: Այս դեպքում՝ 6.

|

»

Ոչնչացում, տարանցիկփոխադրում: Մաքսայինռեժիմներիդերն ու նշանակությունըշատ մեծ են, քանի որ մաքսայինռեժիմըսահմանում Է մաքսային սահմանովապրանքների տեղափոխմանկարգը` կախված ապրանքներինշանակությունից, այն շրջանակները,որտեղ կարող է օգտագործվելապրանքը, »

իրակա-

մաքսայինօրենսգրքի համաձայն` մաքսային գործի նացման նպատակովսահմանվում են հետնյալ մաքսային ռեժիմները 1. ներմուծում ազատ շրջանառությանհամար, 2. վերաներմուծում, 3. տարանցիկփոխադրում, 4. ներմուծում մաքսայինպահեստ, ՀՀ

»

»

«արտահա-

գանձվում են միայն մաքսավճարներ, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ այս ռեժիմովներմուծվումեն նախկինում »

«Ժամանակավոր

արտահանում վերամշակմանհամար»մաքսային ռեժիմով արտահան-

ված ապրանքներ,

մինչն մեկ տարվա ընթացքումՀՀ մաքսային տարածքից«արազատ շրջանառությանհամար» մաքսային ռեժիմովարտահանված ապրանքներիներմուծման դեպքում վերադարձվումեն նախկինում դրանց արտահանման համար գանձված մաքսատուրքի »

տահանում

գումարները, »

»

միջոցներ,

չեն կիրառվումոչ սակագնայինկարգավորման արտահանման համեմատ չպետք է լինեն ապրանքներիբնա-

կան մաշվածության հետնանքով

բացի այլ փոփոխություններից

փոփո-

խություններ: «Տարանցիկ ռեժիմըմաքսայինհսկողությաններքո փոխադրում»

ապրանքներիտեղափոխումնէ երկու մաքսայինկետերիճիջն` առանց բեռնագիրփոխելու:Այս դեպքում` մաքսային վճարներ չեն գանձվում, բացառությամբ մաքսա»

վճարի,

«չեն կիրառվում ոչ սակագնային կարգավորմանմիջոցներ`բա-

ցառությամբ օրենքներովն ՀՀ միջազգային նահամաձայնագրերով

խատեսվածդեպքերի, պահանջվումէ երկու մաքսայինկետերի միջն ապրանքների տեղափոխման ավարտ առավելագույնը10 օրվա ընթացքում,իսկ անհաղթահարելիուժի ազդեցությանդեպքում նշված ժամկետում այդ ապրանքներիհանձնում մաքսայինմարմինների »

«

դեպքում՝ ապրանքներիներմուծմանօրվանիցհաշվարկվածտույժերը: Ապրանքներտեղափոխողանձն ազատվում է վերը նշված մաքսային վճարներից, եթե ապրանքները ոչնչացել կամ անվերադարձ կորսվել են անհաղթահարելի ուժի գործունեության, բնական մաշվածության կամ տեղափոխմանոչ բնականոն պայմանների հետնանքով կամ ՀՀ պետականմարմիններիպաշտոնատարանձանց գործողությունների կամ անգործության արդյունքում, ե այդ փաստը հաստատվում է համապատասխանփաստաթղթերով: «Ներմուծում մաքսային պահեստ» ռեժիմը ՀՀ ներմուծվածապրանքների պահպանումն է մաքսային հսկողության ներքո` այդ նպատակի համար նախատեսվածմաքսային պահեստներում:Այս դեպքում՝ մաքսայինվճարներչեն գանձվում,բացառությամբմաբսավճարի, չեն կիրառվում ոչ սակագնայինկարգավորմանմիջոցներ:

պատասխանատու

պահպանությանը,

պահանջվումէ բնական մաշվածության հետնանքովառաջացած փոփոխություններից բացի, ապրանքներիայլ «

բացառում: ՀՀ սահմանում կառավարությունը «

տարածքով ապրանքներին տրանսպորտայինմիջոցների կարգը, տարանցիկ փոխադրման ապրանքներիտարանցիկփոխադրմանպարտադիրմաքսային ուղեկցման դեպքերը: Այս ռեժիմով տեղափոխմանհամար սահմանվածպատասխանատվությունը կրում է ապրանքներտեղափոխողանձը: ՀՀ տարածքում տեղափոխվողապրանքներիօտարման, կորստի կամ առանց մաքսային մարմիններիթույլտվության այլ պատճառովՀՀ մաքսային տարածքից ելքի մաքսային կետ դրանք չհասցնելու դեպքում ապրանքներ տեղափոխող անձը պարտավոր է տարանցիկփոխադրման համար սահմանվածժամկետին հաջորդող տասնօրյա ժամկետում վերահայտարարագրել«ներմուծում ազատ շրջանառության համար»մաքսային ռեժիմով` վճարելով այդ ռեժիմով նախատեսված մաքսային վճարները ն դրանք սահմանված ժամկետիցուշ վճարելու »

փոփոխությունների

է՝

այն ապրանքներիցանկը, որոնց տարանցիկ ՀՀ փոխադրումը

տարածքով ենթակա է լիցենզավորման ն վերջինիս իրւսկանացման

կարգը,

-

«

Այս ռեժիմը կարող է կիրառվելայն ապրանքների համար, որոնց ներմուծումը 33 տարածք արգելված չէ: Այն ապրանքները,որոնք կա-

վնաս պատճառել մաքսային պահեստում գտնվող մյուս ապ-. րանքներին, պետք է պահպանվենհատուկ հարմարեցվածպահեստներում: Ապրանքներըկարող են պահվել մինչն մեկ տարի ժամկետով: Նշված ժամկետը կարող է սահմանափակվել` ելնելով. սպրանքների րող

են

օգտագործման ժամկետից ն պահպանման առանձնահատկություններից: Նշված ժամկետը լրանալուց հետո ապրանքներըտասնօրյա ժամկետում ենթակա են հայտարարագրմանայլ մաքսային ռեժիմով կամ հանձնման մաքսային մարմիններիպատասխանատու

պահպա-

նությանը:

«Ներմուծում անմաքս առնետրիխանութ» ռեժիմը ապրանքների ներմուծումն է ՀՀ տարածքում գործող անմաքս առնտրի իրականացման վայրեր: ՀՀ մաքսայինտարածքից անմաքս առնտրի իրականացման վայրեր ապրանքների ներմուծմանըպետք է նախորդի այդ ապրանքների բացթողումը «արտահանում ազատ շրջանառության համար» կամ «վերաարտահանում»ռեժիմով: Այս դեպքում` մաքսային վճարներ չեն գանձվում, բացառությամբ մաքսա.

վճարի,

չեն կիրառվումոչ սակագնայինկարգավորմանմիջոցներ, Այս ռեժիմը չի կարող կիրառվել ՀՀ տարածք ներմուծման ն արտահանմանհամարարգելվածապրանքներինկատմամբ: »

«Ժամանակավորներմուծում վերամշակմանհամար» ռեժիմը ենթադրում է վերամշակման նպատակովապրանքների ներճուծում ՀՀ մաքսային տարածք` հետագայում այդ ապրանքները արտահանելու պայմանով:Այս դեպքում՝ մաքսային վճարներ չեն գանձվում, բացառությամբ մաքսա.

վճարի,

տակով ներմուծված ապրանքներիհամար «վերաարտահանում» մաքսային ռեժիմով հաշվարկվողմաքսայինվճարներիդրականտարբերությունը, բացառությամբ մաքսավճարի, որը հաշվարկվում է առանց նվազեցումների: ՀՀ մաքսային տարածք ներմուծված ապրանքների համար սահմանված «Ժամանակավորներմուծում վերամշակման համար» ռեժիմի «ներմուծում ազատ շրջանառության համար» ռեժիմով փոխարինելու դեպքում ապրանքներտեղափոխողանձը պարտավոր է վճարել «ներմուծում ազատ շրջանառությանհամար» ռեժիմով նախատեսված մաքսային վճարները ն դրանք սահմանված ժամկետից ուշ վճարելու օրենքով սահմանված տույժերը՝ հաշվարկված այդ ապրանքների ներմուծման պահից: Այս ռեժիմով ներմուծված ապրանքները սահմանված ժամկետում չարտահանելու կամ. մասնակի արտահանելու դեպքում ապրանքներ տեղափոխող անձը, եթե վերամշակման նպատակով ներմուծված ն սահմանված ժամկետում չարտահանված ապրանքները չի հանձնել մաքսային մարմինների ժամանակավոր պահպանմանը,պարտավորէ դրանց արտահանման սահմանված ժամկետինհաջորդող 10 հաօրվա ընթացքում վճարել «ներմուծում ազատ շրջանառության մար» ռեժիմով նախատեսվածմաքսայինվճարները ն դրանք սահմանված ժամկետից ուշ վճարելու օրենքով սահմանված տույժերը` հաշվարկվածապրանքների ներմուծման օրվանից, նշված ժամկետումապրանքներնարտահանելուդեպքում վճարել ուշացման համար սահմանված կարգով հաշվարկված տույժերը, որոնք հաշվարկվում են ապրանքներն արտահանելու սահմանված ժամկետիավարտի օրվանից: «Ժամանակավորներմուծում» ռեժիմը կարգավորում է ապրանքների հետադարձ արտահանմանպայմանովներմուծումը ՀՀ մաքսային տարածք: Այս դեպքում. ՝

ւ

»

«

վերամշակմաննպատակովապրանքներիներմուծումըթույլատրվում է կառավարության լիազորված մարմնի եզրակացության հիման վրա մեկ տարին չգերազանցող ժամկետով, մեկ տարին չգերազանցողժամկետինհաջորդող 10 օրվա ընթացքում ապրանքները պետք է ձնակերպվեն«վերաարտահանում» ռեժիմով կամ հանձնվենմաքսայինմարմիններիպատասխանատուպահ«

»

պանությանը:

»

Այս ռեժիմով ներմուծված ապրանքներնարտահանելիս «վերաարտահանում» ռեժիմով մաքսայինձնակերպումների ժամանակապրանքներ տեղափոխողանձը պարտավոր Էվճարել վերամշակվածապրանքների արտահանման համար «վերաարտահանում» մաքսային ռեժիմով նախատեսված մաքսային վճարների ն վերամշակմաննպա78

մաքսային վճարներ չեն գանձվում, բացառությամբ մաքսա-

վճարի, ապրանքների բացթողումը «Ժամանակավորներմուծում» ռեժիմով թույլատրվում է հայտարարատուինշած ժամկետով, բայց ոչ ավելի, քան մեկ տարի ժամկետով: Եթե սկզբնապես նշած ժամկետը »«

մեկ

տարուց

պակաս է,

ապա

վերադաս մաքսային մարմինը հայտա79

այդ ժամկետը է րարատուիդիմումի հիման վրա կարող երկարաձգել ներմուծմանօրվանիցմեկ տարինչգերազանցողժամկետով, միջոցներ, կարգավորման չեն կիրառվումոչ սակագնային հաջորդող 10 լրանալուն ժամկետի մեկ տարինչգերազանցող »

»

«վեպետք է վերահայտարարագրվեն օրվա ընթացքումապրանքները ռեժիմով կամ հանձնվեն մաքսային մարմինների րաարտահանում» որի ընթացքումհետադարձարպահպանությանը,

պատասխանատու

համարվումէ չխախտված, պարտավորությունը հետնանքով առաջաարգելվում են բնականմաշվածության բացի այլ փոփոխություններ: ցած փոփոխություններից

տահանման »

«Ժամանակավորներմուծում» ռեժիմով ներմուծված ապրանքկամ մասնակի արտաները սահմանված ժամկետումչարտահանելու անձը, եթե սահմանված հանելու դեպքում ապրանքներտեղափոխող ապրանքներըչի հանձնել մաքսային ժամկետում չարտահանված պարտավորէ այդ ապմարմիններիժամանակավորպահպանմանը, համար սահմանվածժամկետին արտահանման րանքների «ներմուծում 10 օրվա ընթացքում դրանք վերահայտարարագրել համար» կամ «վերաներմուծում»մաքսային ազատ շրջանառության մաքսային վճարները ռեժիմով`վճարելով այդ ռեժիմովնախատեսված ն դրանք սահմանված ժամկետից ուշ վճարելու համար օրենքով սահմանվածտույժերը: ռեժիմը կարգավորումէ հետա«ժամանակավորարտահանում» արտահանումըՀՀ մաքգա ներմուծման պայմանովապրանքների

հաջորդող

սայինտարածքից:Այս դեպքում՝ մաքսամաքսային վճարներ չեն գանձվում, բացառությամբ »

վճարի,

ապրանքներիբացթողումը«ժամանակավոր արտահանում» նշած ժամկետով, բայց ոչ ռեժիմով թույլատրվումէ հայտարարատուի նշած ժամկետը ավելի, քան մեկ տարի ժամկետով: Եթե սկզբնապես մարմինը հայտարամաքսային մեկ տարուց պակաս է, ապա վերադաս է երկարաձգելայդ ժամկետը րատուի դիմումի հիման վրա կարող օրվանիցմեկ տարինչգերազանցողժամկետով, արտահանման միջոցներ, կարգավորման չեն կիրառվումոչ սակագնային »

«

»

վերընշված ժամկետիլրանալուն հաջորդող 10

օրվա ընթացմաքսային տարածք` «վերա-

քում ապրանքներըպետք ներմուծում» ռեժիմով, արգելվում են բնական մաշվածության հետեանքով առաջացած փոփոխություններիցբացի այլ փոփոխություններ, «ժամանակավոր արտահանում» ռեժիմով արտահանված ապրանքները սահմանված ժամկետում չներմուծելու կամ մասնակիներմուծելու դեպքում ապրանքներտեղափոխող անձը, եթե սահմանված ժամկետում չներմուծված ապրանքներըչի հանձնել մաքսային մարմինների ժամանակավորպահպանմանը,պարտավոր է այդ ապրանքների ներմուծման սահմանված ժամկետըլրանալուն հաջորդող 10 օրվա ընթացքում չներմուծված ապրանքները վերահայտարարագր «արտահանումազատ շրջանառությանհամար» կամ «վերաարտահանում» մաքսայինռեժիմով՝ վճարելովայդ ռեժիմով նախատեսված մաքսային վճարները ն դրանք սահմանված ժամկետից ուշ վճարելու համարօրենքով սահմանված տույժերը: «Ներմուծում ազատ մաքսային պահեստ» ռեժիմը կարգավորում է ՀՀ մաքսային օրենսգրքով նախատեսված` ազատ մաքսային պահեստներում առանց մաքսային հսկողության պահպանելու նպատակով ՀՀ ապրանքներներմուծելը: Այս դեպքում՝ մաքսային վճարներ չեն գանձվում, բացառությամբ մաքսաէ ներմուծվեն

»

»

»

»

վճարի,

չեն կիրառվումոչ սակագնայինկարգավորմանմիջոցներ: «Ներմուծում ազատ մաքսային պահեստ» ռեժիմով բաց ՀՀ թողնված ապրանքները մաքսային տարածք կարող են ներմուծվել «Ներմուծում ազատ շրջանառության համար» ռեժիմի համար նախատեսված կարգով: «Ներմուծում ազատ մաքսային պահեստ» ռեժիմով բաց թողնված ապրանքներըՀՀ տարածքիցկարող են արտահանվել «արտահանում ազատ շրջանառությանհամար» կամ «վերաարտահանում» ռեժիմներով՝առանցմաքսայինվճարների գանձման ն ոչ սակագնային կարգավորմանմիջոցների կիրառման: Այս ռեժիմը չի կարող կիրառվել ՀՎ տարածք ներմուծման ն արտահանմանհամարարգելված ապրանքներինկատմամբ: »

.

Ապրանքներըկարող են պահպանվել մինչն երեք տարի ժամկեկարող է սահմանափակվել` ելնելով ապրանքներիօգտագործման ժամկետից ն պահպանման առանձնահատկություններից: «Ժամանակավոր արտահանում վերամշակմանհամար» ռեժիմը կարգավորումէ ՀՀ մաքսայինտարածքիցվերամշակման նպատակով ն հետագա ներմուծման պայմանովապրանքներ արտահանելը: Այս տով,

որը

դեպքում՝ »

ուշ

տույժերը:

վճարելու համար օրենքով սահմանված

«Արտահանում ազատ շրջանառության համար» ռեժիմը կարգավորում է 43 մաքսային տարածքից առանց հետագա ներմուծման որնէ պարտավորությանապրանքներ արտահանելը: Այս դեպքում իրակաՇացվում է. մաքսայինվճարներիգանձում, ոչ սակագնայինկարգավորմանմիջոցների կիրառում, ապրանքների արտահանում ՀՀ մաքսային տարածքից` մաքսային ձնակերպումներիցհետո առավելագույնը 10 օրվա ընթացքում, իսկ անհաղթահարելի ուժի գործողությանդեպքում, նշված ժամկետում մաքսային մարմինների ժամանակավոր այդ ապրանքների հանձնում »

մաքսային վճարներ չեն գանձվում, բացառությամբ մաքսա-

վճարի,

.

»

մաքսային մարմինները վերամշակմաննպատակովապրանքների արտահանումըթույլատրում են ՀՀ կառավարության կողմից լիազորված մարմնիեզրակացության հիման վրա՝ հայտարարատուի նշած, սակայն արտահանված պահից մեկ տարին չգերազանցող Ժամկետում: ժամկետիլրանալուն հաջորդող10 օրվա ընթացքումապրանքները պետք է ներմուծվենՀՀ մաքսայինտարածք` «վերաներմուծում» ռեժիմովկամ ձնակերպվեն«արտահանում ազատ շրջանառությանհամար» ռեժիմով, կամ հանձնվեն մաքսային մարմինների պատասխա»

»

նատուպահպանությանը:

ռեժիմով արտահանվածապրանքները ներմուծելիս «վերաներմուծում» ռեժիմով`մաքսայինձնակերպումների ժամանակապրանքներ տեղափոխողանձը պարտավոր է վճարել վերամշակված ապրանքներիներմուծման համար«վերաներմուծում»մաքսային ռեժիմով նախատեսված մաքսայինվճարներին վերամշակման »

սահմանված ժամկետից

այս

նպատակով

արտահանված ապրանքներիհամար «վերաներմուծում» մաքսային ռեժիմով հաշվարկվողմաքսայինվճարներիտարբերությունը, բացառությամբ մաքսավճարի, որը հաշվարկվումէ առանց նվազեցումների: Այս ռեժիմով արտահանված ապրանքներըսահմանվածժամկետում չներմուծելու կամ մասնակիներմուծելուդեպքում ապրանքներ տեղափոխողանձը պարտավորէ դրանց ներմուծման համար սահմանված ժամկետիլրանալուն հաջորդող10 օրվա ընթացքում չներմուծված ապրանքները վերահայտարարագրել «արտահանում ազատ շրջանառության համար» կամ «վերաարտահանում» մաքսային ռեժիմով` վճարելով այդ ռեժիմով նախատեսված մաքսայինվճարներըն դրանք

պահպանությանը,

մինչե դրանց արտահանումը 33 մաքսային տարածքիցարգելվում է բնական մաշվածության հետնանքով առաջացած փոփոխություններից բացի ապրանքի ապրանքները

.

բաց

թողնելուց հետո

փոփոխություն: «Վերաարտահանում»ռեժիմը կարգավորումէ ՀՀ մաքսային տարածք «ժամանակավոր ներմուծում վերամշակման համար», «Ժամանակավոր ներմուծում» ռեժիմներովներմուծված ապրանքների,«ներմուծում ազատ շրջանառության համար», «ներմուծում ազատ մաքսային պահեստ», «ներմուծում մաքսային պահեստ» ռեժիմներովներմուծայլ

ված օտարերկրյա պետությունների ծագմանապրանքների,ՀՀ մաքսա-

յին տարածք ներմուծված ե որնէ ռեժիմով բաց չթողնված ապրանքների հետադարձարտահանումըՀՀ մաքսայինտարածքից: Այդդեպքում` գանձվում են միայն մաքսավճարներ, մինչն 180 օրվա ընթացքում «ներմուծում ազատ շրջանառության համար» ռեժիմով ներմուծված ապրանքների ՀՀ մաքսային տարածքից արտահանման դեպքում վերադարձվում են նախկինում »

»

դրանց ներմուծման համար գանձված մաքսային վճարների գումարները, բացի մաքսավճարից,

չեն կիրառվում ոչ սակագնայինկարգավորմանմիջոցներ, պահանջվում է ներմուծման պահի համեմատ վերաարտահանվող ապրանքների բնական մաշվածության ն ոչ բնականոն պայ»

»

մաններում տեղափոխելու կամ պահպանելու հետնանքով առաջացած փոփոխություններից բացի այլ փոփոխություններիբացակայություն՝ բացառությամբ «ժամանակավորներմուծում վերամշակման համար» ռեժիմով նախկինում ներմուծված ապրանքների

»

սավճարի չեն կիրառվում ոչ սակագնայինկարգավորմանմիջոցներ, Այս ռեժիմը չի կարող կիրառվել ՀՀ մաքսային տարածք ներ»

վերամշակման

հետեանքովառաջացածփոփոխությունների: այս ռեժիմով բաց թողնված ապրանքներիարտահանումը ՀՀ մաքսային տարածքից` առավելագույնը10 օրվա ընթացքում, իսկ անհաղթահարելի ուժի գործողության դեպքում նշված ժամկետում այդ ապրանքների հանձնում մաքսային մարմինների պատասխանատու »

պահպանությանը:

իրավունքից հրաժարում` հօգուտ պետու«Սեփականության

թյան» ռեժիմը կարգավորում է ապրանքներիանհատույց հանձնումը ՀՀ-ին՝ ապրանքներտեղափոխողանձի կողմից: Այս դեպքում՝ մաքսայինվճարներ չեն գանձվում, չեն կիրառվումոչ սակագնայինկարգավորմանմիջոցներ: ՀՀ կառավարությունըսահմանում է այն ապրանքներիցանկը, որոնց նկատմամբչի կարող կիրառվելդիտարկվողռեժիմը: «Ոչնչացում» ռեժիմը ենթադրում է ապրանքների ոչնչացում անմաքսային հսկողության ներքո` դրանց հետագա հնարին դարձնելու միջոցով:Այնկիրառվումէ՝ տեղափոխողանձի համաձայնությամբ, ապրանքներ ՀՀ կառավարության կողմից սահմանվածկարգի համաձայն՝ մաքսային մարմիններիթույլտվության հիման վրա, առանց մաքսային վճարներ գանձելու, բացառությամբ մաքսավճարների: Ապրանքների ոչնչացումն իրականացվում է դրանք տեղափոխող անձի հաշվին: Ոչնչացումըչի թույլատրվում, եթե այն կարող է վնաս հասցնել շրջակա միջավայրին: «Ներմուծում ազատ տնտեսականգոտի» ռեժիմը կարգավորում է ազատ տնտեսական գոտում թույլատրված գործունեություն ծավալելու նպատակովայդ գոտու տարածք-ապրանքներներմուծելը, արտահանելը,ինչպես նան տվյալ գոտում թույլատրված գործունեություն ծավալելու հետ կապվածհարաբերությունները:Այս ռեժիմի դեպքում՝ »

»

մաքսային վճարներ չեն գանձվում, բացառությամբ մաք-

մուծման

ն

արտահանման համար արգելված ապրանքներինկատ-

մամբ, որոնց ցանկը սահմանում է ՀՀ կառավարությունը: Թմրամիջոցներ, հոգեմետ նյութեր, զենք, զինամթերքն

օգտագործումն

»

«

»

այլ ապ-

րանքներ, որոնք համարվում սահմանափակ շրջանառության օբյեկտներ, ազատ տնտեսական գոտու տարածքկարող են ներմուծվել համապատասխան թույլտվության առկայությանդեպքում:Այս ռեժիմով ապրանքներըկարող են պահպանվելանժամկետ,սակայն այս ժամկետը կարող է սահմանափակվելմաքսայինմարմիններիկողմից՝ելնելով ապրանքների պիտանիության ժամկետներից: Ժամկետը լրանալուց հետո` տասնօրյա ժամկետում ապրանքը ենթակա է հայտարարագըրման՝ այլ մաքսային ռեժիմով, կամ հանձնման՝ մաքսայինմարմինների պատասխանատուպահպանությանը: են

ԻՆՔՆԱՍՏՈՒԳՄԱՆ

ԳԼՈՒԽ

ՀԱՐՑԵՐ

.

.

.

ՂՕՈՍՎՇՇԻՕՇ

.

-

թյունը

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

11.8., ԼՅԽԼՕ2ԲՇԻՅ0օ ոքճոօ 9066,

«

հայտարարագրում

»

կազմակերպությունների ապրանքներիմաքսային

մաքսայինօրենսգիրք, Երնան, 2000, բաժին 2, գլուխ 4: Կ.Ա.Միքայելյան,Մաքսայինգործի կազմակերպումըՎայաստանի Հանրապետությունում,Երնան, «Տնտեսագետ», 2004, էջ 77ԱթոաոԻ1 ՄՎՇԾԻՕ-ԻԼՇ-

ՃօԽՇՈԾԼ

ոծօաամ

2003, օք

54-74:

ԵՕԽՃՒՕՏՃ

Է.Ց., ՛ԼՁու02ԲՇԷՕօ ոքճոօ,

Շօե(ա,

» »

».

ձնակերպումը »

ֆիզիկական անձանց ապրանքների մաքսային ձնա-

կերպումը

Նյութի ուսումնասիրությունից հետո ուսանողը կարող է ներկայացնել մաքսային ձնակերպմանփուլերը իմանալ հայտարարատուի իրավունքները, պարտականությունները ներկայացնել կազմակերպությունների ապրանքների ձնակերպման գործընթացը, բացատրել ընտրության 3 ուղիների

էությունը

ներկայացնել ֆիզիկական անձանցապրանքների ձնակերպմանգործընթացը

»

Ո060686, 10ՇաԲճ, 11լքոօքուծ1-Շոճեյոք, 2002, ՇՂք.44-56:

ՂՅԽՕՉՃՇԻԵՕՇ ոքճտօ,

ՁԵՎԱԿԵՐՊՈՒՄՆԵՐ

«մաքսայի ձնակերպմանէու-

Վ3

88: ՂՔԽծոածուօ

ՄԱՔՍԱՅԻՆ

Գլխի բովանդակությունը

Ի՞նչ է մաքսայինռեժիմը: Որո՞նք են մաքսային ռեժիմներիդասակարգումները: Ինչպիսի՞մաքսային ռեժիմներեն կիրառվումՀՀ-ում:

ԱՌԱՋԱՐԿՎՈՂ

ի/.

ԽՈՕօժոռ, 1Աքոօք,

Ատաօք2005, օք

103-120:

4.1.

ՄԱՔՍԱՅԻՆ

ՁԵՎԱԿԵՐՊՈՒՄՆԵՐԻ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

Մաքսային ձնակերպումը ապրանքների բացթողման համար սահմանված անհրաժեշտ միջոցառումների իրականացումն է մինչն որոշակի մաքսային ռեժիմով դրանց բացթողումը: Այն իրականացվումէ վերադաս մաքսային մարմնի կողմից որոշված վայրերում մաքսային մարմինների աշխատանքային ժամերի ընթացքում: Ապրանքներ տեղափոխող անձի խնդրանքովն վերջինիս հաշվին ապրանքների մաքսային ձնակերպումը կատարող մաքսային մարմինը ՀՀ կառավարության սահմանած կարգով մաքսային ձնակերպումը կարող է իրականացնել այլ վայրում ե մաքսային մարմնի աշխատանքային ժամերից դուրս: Ապրանքների ն տրանսպորտայինմիջոցների նկատմամբ ՀՀ օրենսդրությամբ լիազորություններ ունեցող անձինք պարտավոր են ներկալինել մաքսային ձեակերպմանը:

Մաքսային ձնակերպումը, ներառյալ` փաստաթղթերի լրացումը, իրականացվում է հայերեն կամ վերադաս մաքսային մարմնի նախանշված, միջազգայնորեն ընդունված որնէ լեզվով: Օրենքով սահմանված դեպքերում այն ավարտվում է այլ պետական մարմինների կողմից անասնաբուժական,ֆիտոսանիտարական,բնապահպանական ն այլ ավարտից հետո: Այդ գործընթացում գտնվող ապհսկողության ն րանքները տրանսպորտայինմիջոցները չեն կարող տնօրինվել կամ օգտագործվել, բացառությամբնախատեսվածդեպքերի:Առանձինապրանքներ ՀՀ մաքսային տարածք ներմուծելիս կամ այդտեղից արտահանելիս կարող են կիրառվել ՀՀ կառավարությանկողմից սահմանված մաքսային ձենակերպման պարզեցված կարգեր: ՎՀ մաքսային սահմանով ապրանքներտեղափոխող կամ դրանց անմիջական փոխադրումն իրականացնող անձը, մաքսային պահեստի հիմնադիրները մաքսային մարմնի պահանջով պարտավոր են իրականացնել փոխադրում, կշռում կամ ապրանքիքանակի հետ կապված այլ միջոցառումներ, բեռնում, բեռնաթափում, փաթեթավորման վնասվածքների վերացում, փաթեթներիբացում, փաթեթավորում կամ վերափաթեթավորում, մաքսային պահեստների ն մաքսային հսկողության ներքո ուրիշ այնպիսի տարածքներիբացում, որտեղ կարող են գտնվել ապրանքներ ն տրանսպորտայինմիջոցներ: Մաքսային ձնակերպման նպատակով մաքսային մարմիններն իրավունք ունեն վերցնել նմուշներ, փորձանմուշներ Ա կատարել հետազոտություններ: Կազմվում է արձանագրություն վերադաս մաքսասահմանված ձնով: Այդ գործընթացին ներկա են գտնվում յին մարմնի այդ ապրանքների նկատմամբլիազորություններ ունեցող անձիք կամ նրանց ներկայացուցիչները: Մաքսայինմարմնի պաշտոնատար անձիք են ներկա գտնվում այլ պետական մարմինների կամ ապրանքների նկատմամբ լիազորություններ ունեցող անձանց կողմից ապրանքներից նմուշներ կամ փորձանմուշներվերցնելուն: Պետական իրավասու մարմինը կամ ապրանքներինկատմամբլիազորություն ունեցող անձը այդ դեպքում կրում է բոլոր ծախսերը: Ապրանքների ներկայացման օրվանից սկսած` մինչն 10-րդ օրը ներառյալ, դրանց նկատմամբլիազորություն ունեցող անձանց չներկայանալու դեպքում մաքսային մարմինն իրավունք ունի ապրանքներիցնմուշներ կամ փորձանմուշներ վերցնել

են երկու ընառանց նրանց ներկայության:Այս դեպքում մասնակցում թերակա: Ապրանքներինկատմամբլիազորություններունեցող անձը

`

|

`

33 այլ պետականիրավասու մարմիններն զոտության արդյունքներին: իրենց իրականացրածհետազոտություններիարդյունքների մասին տեղյակ են պահում մաքսային մարմիններին:Մաքսային մարմինները

չեն հատուցում այն ծախսերը, որոնք կրել է ապրանքներտեղափոխող անձն ապրանքներիցնմուշներ կամ փորձանմուշներտրամադրելիս: Ապրանքներինկատմամբլիազորություններունեցող անձը չի կրում

.

իրավունքունեն ծանոթանալու հետակամ դրանց ներկայացուցիչները

,

,

ապրանքներիհետազոտությանհետ կապված ոչ մի ծախս, բացառուէ նրա նախաձեռնությամբ թյամբ այն դեպքի, երբ դա իրականացվում դեպքերումապրանքները Մաքսային օրենսգրքովնախատեսված են մաքսային -մարմինների ն տրանսպորտային միջոցները ենթակա վայրերում: պահպանության պահպանման կողմից պատասխանատու են Մաքսայինմարմիններըպահանջում միայն այնպիսի փաստաթղթեր ն որոնք թույլ են տալիս բնութագրել այդ ապրանքները տրանսեն պահպանվելմինչն պահպանպորտայինմիջոցները:Դրանք կարող ման համար օրենքով սահմանված վճարի գումարի հավասարվելնապրանքի մաքսային արժեքին: Պատասխանատուպահպանությաններքո միջոցները կարող են. գտնվող ապրանքներըն տրանսպորտային զննվել կամ հաշվառվել մաքսային մարմնի կամ նրա թույլտվությամբ դրանց նկատմամբ լիազորություններ ունեցող անձանց կամ պետականիրավասու մարմիններիկողմից, դրանցից վերցնել նմուշներ կամ փորձանմուշներմաքսային մարմնիթույլտվությանդեպքում , դրանց նկատմամբլիազորություններունեցող անձանց կողմից ենթարկվել այնպիսի գործողությունների,որոնք անհրա»

»

»

նպատակով: ժեշտ են պահպանման ն միջոցները, տրանսպորտային Ապրանքները

բացառությամ

տահայտարարագրման օրենքով սահմանված րածաշրջանայինմաքսատներումկամ մաքսային կետերում վերադաս մաքսայինմարմնիսահմանվածկարգով,եթե՝ դրանք տեղափոխվումեն ՀՀ մաքսայինսահմանով,

դեպքերի` ենթակա են

»

դտկտողտդտՂ դտկոտտղոդտրմնտոռսփդվծդոտմտտ իսժօոմոտ ԷԷ Ղ 1սմլզցովտտմտծճվդտովտո դվ/ոոժոը սղօսըմզդ Հցոմոտ դվրտոմոը Յդոմն 'դտոիսվտոտ դտրհսնսով դվրտոմտըմրտրտտկդդոռոխփոտն վմղցոդմտստ 1(տ Ղ վմղդմցոտմոտ դվրտոժոո ԼԷ իսդցտովտո -ղտ

ԺԵՄՈռՈՏՈՇՍՂՄ

ՎՍՂՂՈՎՍԽՍՁոՈԻՉՇ

ՂՎՔՈՈԺՈՈ

-Հֆ

|

'

Գդտմն մս 'իսդտքրոհ դրո մզց2սրդոցմսփ ոկ մզըշգսըդ 1զդծմզի մոո(սցրոցտըով վռըմոը ցվլտոմոը 'մմղդծսձվըդվրոտմսոոգոմտ դ Ամղդծդոմոո 1զփո ղ 1զդցեսծմզդդո(«սնսով դվ(տոժտքվդոս Հգոսի -տմվ դողստոմոմոտքով մըոսմետմտմոտրով ղչդվր :Ամղդ3վեսծտ/ող -մզդ դտկոտդվմօ6դտմդ գզ տսդծտդտհկոմվ դուսմետմոմոտրովդզմ -տռխփ ծգտցդտդտկտկվեվգ ջտնոմտ դվմտտ 9 ղտ ոզիոշդվ'ղտդոսօ -մսեդտ նսիմսղնւս իսցտովտոդվրտոմոըէԼ ։Ատորով ցո/Հսվտոտի

-տվ

:Ատմտիռ ղ մուսծտդտոկոմվվմղդոյւսծդոմԵիսեմողոծ 1տ -ոՑդմ վովքզս դվոոոմոն վղոչսմս 'դոոլոտտոոտոով դվմղզտկտ դտոկտիոմվՂ դվժմեռցղմօ դվրտոժորԷԼ մմզդծսծվըցվոոտմստոցտմտ ղ մմղդճդոմոռ ըոոսիմոցողվ զ ըսոմզկողց ցվրտոժոր 'իսովտողը ստղվ 6սմղոսփտոնզտ իսդոովտո դվ/րտոժոռԷԷ ԱմղդծսծվըդվրոտմսոոցոմտՂ Ամզդձդտմոտ 6ցլտմն ՕՍտրտմեչք| տղոտճցղմտդվ'ուսմետմոմոտքով դտղկտդովոդ 1զմտտոկ Վ նսմտկ դւստոմտմոտ(ով Աղզոխփոնղտիսդտովտոցվ/տո -Մտո ԼԼ մմղդծսծվը դվրոտմստոդտմտղ Ամմզդմդոտոմոտ ղչդվր :ԱռւսդսնդԱտմն Քվընսհ վօդտ մոտտոդստՀոփվցոմոո դվրտոժորղչդվը դղ ոոսիմոտտողմմղդուսծոտմ1 ղՂմմղդդւս(4սոյնփսփ ո՛սդոմլ, :4նսմտտոտփ նսծղդւս դ1ս/81սկտղտՀդ դտկոտդոմտիոմվՎ ըւսիմորով դրո 6վվտո դորցւսնդմ վմետմոտմտտ -Բով ցվրտոժոր :մդւսմ Թստտիտվոտդոքմտ վմղդուս(Թւսղղնղտ օտիմԵե -տմոմտտրով իսղտչռ մոտընմով մսիտդտմ 'մդւս(Յստշք ցտորդոտիո -կտտ վեմոկ դտրծտմ|)տմն իսլզեւստտ մդվոմտը դվրոոժտը Վ ըւսդ ցվրոոժոր օտիծորողմզղ :մմզդդոս(սղզնղտ -1սնդմդմվԵեոտմոմոտ(Ոով ն(տ 1զտՀՋովլոտ գղ 1Ոս4 Ժցսմս 'մզմնձտտոտփվովողտ 1զձծգդտվտիո դղդյւս մՀդւսիտմվԱմմզդդվոմտը դվրտոժոր :մղզդդոս(ՅսկղնղտՂ մղձնձ -տոտոռփնսիճգդտվտիո մտրով վմզդկտտտիոդցվրտոմոր ցղ ըոլսիճո/ -տղմղդ մղդդվոմտը դվրտոմոք հտդտրտք դտրմետմոմոտ/ոէ :մզդդոս(Թսդզնզտղ մղձնձտտ -ոտփ տՀչղքտմվդտՂտոդ ողոչդվ 'մմզդծսծվը դվրտտմստոդոմտ ղ Ամզդ -Հցտմոտ նսիմեոմոմտտ/քով 1Վդ6ո/ողմղդ 'ոշսմետմտմոտքով վմղդ -Եսձվը դվրոտմսոոդոմտՂ վմղդձդոմոտ 1զդծտցողոմվ 1 մսիտտմտիո դւստտմոտմտտ(ու :ըսմետմտմտտրով օտիծտրողմզդ դզիստմղգղ

|

վմզդդւս(4-սղնղտօտիմետմոտմոտ/ով դսԱ(Մսիտոռողյլոտտո

տսմղ տղ :մօցտ օտիմսետվոծվոնսկ տմդ ոտկ մօդտ մղզդմդոմոտ1տԵ

-զտ

նսդխփոտ

ողնդով զ նսմող Հստոմոմոտ(ով ոզխմլյ

ցվՈտոգ

մըյսծտդոկոմվվմզդըսծվըդտ/ժսնսկով Ծվոնսկ վմզդդվրմոքդվրտոժտըղչցվը նզտկղը տզվ 1ազցծորողմոդ դո(տսնսդով վմզցդվրմոք դվրտոծտը մսզժ նսիծկղնյս ցզ ուսիծո ող -Ազդ մմվետմոմոտ(ուդվրտոմոըվսզմ նսիծկզնոս նսիոլսփտնզտ Քվը -նսհ 6դոմդ 'ով զտովմդտրվտոդվ/տոժոը 'Վվօդտդտկողվեվգբ:ըսՅԾոոժդմտիմօ ցոտտ նսնմսոլտդ մդտրցոտվտտմո .ովզցտվոտմո մղդծսձ -վք դվրտտմստոդոմտ նսոխսփտնզտ Հդոմն ղ մզղմգտմոտ :

.

"ըստ

-ղկրտքտ/մօդոտտ նսնմսձովուսկզօսրմզդ ովլզօսնմղց մղդ

դվրոտմստոդտմտ նսոխփոնգտՅդումնղ մղդձճդտմոտ -Ծսձվը ւ

.

Անգանսգծոմծցոմն ղ մուսծոդ

-ոկտմվ վմզդծսձվըդո(Գսնսփովցվ/տոմոը մոտբտտհց վմզցծսձվըդվ/ «Հոտմստոդոմտ ղ վմղցժցոմոռողչցվը ոշսիծտրողմղց զ ցվոմոը գվրոո -Ձոր մմվետմոմտոտ(ով դվլոոճորմրոսոմղկտղց ցվրտոժոը 6դոմն 1 Օռսիծտդտկոմվ ըյսծդսմս 'ուսմզդցվոմոր դվրտոժտը դրո ըզ ուսիմԵ -տմտմտտրով Ամզդծսճվըդվրտտմստոցտմտ Ղղ մմղդժցոմոր ։Աղդդւս(4սզնզտ1/ո տՀշգքտմսդտ մորով ղ դտ/ճսնսկովդվրտոճոըղոց ոզիշդվ 'ցվոոորվղտտտփը ցտռոխփտնզտ ծդոոմն'վմղդծսձվըցվրոտմսփոդտմտ Ղ վմղդժդոմոո մզդդոս/44սկղնզտ տվմեչք իսզշդ ասիտցդոմ ըտկ մսիտմե փիսղջօտիցտըվտո ըոսիծոդողոմվ

դորհւյզիող

ցվ/ոոծոը ոտնոմզի -զՍ

վդոմտը՝ դոյսմետմոմտտ/(ոլ.

լ

դվր(տոժտը նսիսոմվդ մրտրտոկց ծգոմն

զ

։ըրվք

ուսիղսփսփ

.

միջոցների կիրառումնապահովելու նպատակովմաքկարգավորման

կամ մաքսային կետի պաշտոնատարանձինք կատարում են մաքսային ձնակերպման գործողություններ, որոնց իրականացման կարգը սահմանվածեն ՀՀ մաքսային օրենսգրքով ն ՀՀ օրենսդրական սատան

այլ ակտերով:

Մաքսային ձնակերպմանգործողությունասելով հասկացվում է տեղափոխվողապրանքներին այլ առարկաների նկատմամբ փաստաթղթային,բեռնային գործողությունների ամբողջականությունը (որն իր մեջ ներառում է հայտարարագրումը ն զննումը)` ներառյալ մաքսայինվճարումներիկատարումը: ՎՂՀմաքսային սահմանով

4.2.1

Ապրանքների ն այլ առարկաների մաքսային ձենակերպմանիրականագման տեղը

1.Ապրանքների, առարկաների,իրերի, գույքի (նան ժառանգական), անձնականօգտագործմանիրերի արտահանման(ժամանակավոր արտահանման) դեպքում. ՎՀ կազմակերպությունների,անհատ ձեռնարկատերերիկողմից արտահանվող ապրանքներին այլ առարկաներիմաքսային ձնակերպումը իրականացվում է այն տարածաշրջանային մաքսատանը,

որի գործունեությանգոտում է գրանցվածկազմակերպությունը`տարածաշրջանային մաքսատանաշխատաժամանակիընթացքում ն այնպիսի տեղում, որը հաստատում է տվյալ տարածաշրջանային մաքսաՀՀ տունը: մաքսային սահմանով ապրանքներն այլ առարկաներ փոխադրող կազմակերպությունների խնդրանքովմաքսայինձնակերպումը կարողէ կատարվելայլ տեղերում ն այլ ժամանակ: ՎՀ ն օտարերկրյա չունեցող քաղաքացիների, քաղաքացիություն ն անձանց կողմից արտահանվողապրանքների այլ առարկաների է մաքսային ձնակերպումն իրականացվում այն տարածաշրջանային մաքսատանը,որի գործունեությանգոտին ընդգրկում է քաղաքացու բնակավայրը կամ այն մաքսային կետում, որով ապրանքները ն այլ առարկաները արտահանվում են: Մաքսային ձնակերպումը կատարվում է տարածաշրջանայինմաքսատան կամ մաքսային կետի աշխատաժամանակի ընթացքում ն այնպիսիտեղում, որը հաստատում է տա-

մաքսատունըկամ մաքսայինկետը: րածաշրջանային

առանձին տեսակների մաքսային վարչությունըապրանքների է որոշակի մաքսատներում մաքսայինձնակերպումըկարող թույլատրել ՀՀ

կամ մաքսային կետերում: 2. Ապրանքներին այլ առարկաներիներմուծման(ժամանակողմից ներկավոր ներմուծման)դեպքում կազմակերպությունների ձնակերպումն ն մաքսային մուծվող ապրանքների այլ առարկաների մաքսատանը,որի գորիրականացվումէ այն տարածաշրջանային մաքսատան ծունեության գոտում է գրանցված կազմակերպությունը`

ընթացքումն այնպիսի տեղում, որը հաստատում աշխատաժամանակի մաքսատունը: է տվյալ տարածաշրջանային տեՎՀ մաքսայինսահմանով ապրանքներն այլ առարկաներ խնդրանքով մաքսային կազմակերպությունների ղափոխող

ձնակեր-

պումը կարող է կատարվելայլ տեղերումն այլ ժամանակ: ն այլ Քաղաքացիների կողմից ներմուծվող ապրանքների է առարկաներիմաքսայինձնակերպումնիրականացվում այն մաքերկաթուսային կետում, որով դրանք ներմուծվումեն, բացառությամբ ն այլ ապրանքների չուղեկցվող ղային տրանսպորտովներմուծվող է առարկաների:Դրանց մաքսայինձնակերպումնիրականացվում այն մաքսատանը,որի գործունեությանգոտին ընդտարածաշրջանային ՀՀ մաքսայինսահմանով տարանգրկում է քաղաքացու բնակավայրը: ցիկ փոխադրվող ապրանքներիմաքսայինձնակերպումնիրականացնում է բացթողմանմաքսային կետը՝ սահմանված մաքսային հսկո-

ղությանգոտում: Մաքսայինձնակերպմանվայրերիցդուրս կամ տարածաշրջանային մաքսատանկամ մաքսայինկետի համար սահմանվածաշխատաժամանակից դուրս ապրանքներին այլ առարկաներիմաքսային ձնակերպմանհամար գանձվումեն մաքսավճարներ: ՎՀ մաքսայինսահմանով տեղափոխվողապրանքներինայլ ծնամաքսայինձնակերպմանմաքսայինժամկետները առարկաների կերպվումեն ՀՀ վերադասմաքսայինմարմնիկողմից:

4.2.2.

Կազմակերպությունների ապրանքների ն այլ առարկաների մաքսային ձւաակերպմանկարգը

Կազմակերպության կողմից մաքսային ձեակերպման համար անիրաժեշտ փաստաթղթերը ներկայացվումեն տարածաշրջանային մաքսատան կազմակերպություններիապրանքների բեռնային մաքսային հայտարարագրերի. (ԲՄՎ) տվյալների մուտքագրումն խիրականացնող տեսուչին: Տեսուչի կողմիցհամակարգիչեն մուտքագրվում ԲՄՀ-ի լրացման համար անհրաժեշտ բոլոր տեղեկությունները: Դրանից հետո ԲՄՀ-ն գրանցվում է հայտարարագրմանավտոմատ համակարգում, ն տպվում է ԲՄՀ-ի մեկ օրինակ: Կազմակերպությանկողմից ԲՄՀ-ում նշված տվյալներն ստուգելուց հետո այն կնքվում ն ստորագրվումէ (կնիք չունեցող ձեռնարկատիրոջ դեպքում` միայն ստորագրվում) ն ներկայացվումմաքսատուն: Մաքսային ձնակերպումներիհամար անհրաժեշտ փաստաթղթերից որնէ մեկի բացակայությանդեպքում կամ այդ փաստաթղթերում ոչ հավաստի տեղեկություններիառկայության դեպքում գնահատումն իրականացնող տեսուչի կողմից մերժվում է ԲՄՀ-ի գնահատումը: Այդ դեպքում կազմակերպությանը տրվում է «մերժման եզրակացություն», որտեղ նշվում են մերժման հիմքերը, այն ստորագրվում ն կնքվում է գնահատողտեսուչի անձնականկնիքով: Մինչե ներմուծված ապրանքների հայտարարագրումը մաքսային հսկողության վայրում զննում իրականացնողտեսուչը կատարում է փոխադրամիջոցի կամ կոնտեյների արտաքին (տեսողական) զննում: Արտաքին(տեսողական) զննում իրականացնելիս մաքսային կանոններիխախտումներ(օրինակ կապարակնիքի,կոնտեյներիկամ բեռնախցիկի վնասվածքներ) չհայտնաբերելու դեպքում զննող տեսուչի կողմից փոխադրմանամփոփագրումկատարվում է գրառում, եթե «նախնականզննման ժամանակ մաքսային կանոններիխախտումչի հայտնաբերվել»: Գրառումը կնքվում է զննումն իրականացնողտեսուչի անձնականկնիքով: Փոխադրմանամփոփագիրըմյուս փաստաթղթերի հետ միասին հայտարարատուն ներկայացնում է մաքսատուն` հայտարարագիր լրացնելու համար: Արտաքին(տեսողական)զննում իրականացնելիսկապարակ94

նման վնասվածքներ նիքների, կոնտեյների,բեռնախցիկիկամ այլ տեսուչը Հայաստանի հայտնաբերելուդեպքում զննող իրականացնող սահմանվածկարգով կազմում է օրենսդրությամբ Հանրապետության որի մեկ օրինաարձանագրություն, մաքսայինկանոններիխախտման է Ռիսկի գնահատման ղեկավարման կը ներկայացվում տեսուչի կողմից ժանման տեսուչին: Գնահատումը իրականացնող ն

ստորաբա-

հա-

գնահատում: ԲՄԴՀ-ի մակարգչի միջոցովիրականացվում կողմից«Ներմուհամակարգի ավտոմատ Հայտարարագրման համար», «Ժամանակավոր ներմուծում», ծում ազատ շրջանառության հիմնական «Վերաներմուծում»,«Ներմուծում մաքսային պահեստ» ԲՄ3Հ-ներիգնահատման ռեժիմներովհայտարարագրված է

մաքսային փուլերում կատարվումէ ԲՄՀ-ի ընտրում(ընտրողականություն): Նպատակ ունենալով հեշտացնել մաքսայինձնակերպումնեժամանարի ընթացակարգը,նվազեցնել մաքսայինձնակերպումների 1999թ. հոկտեմկի տնողությունըն հեշտացնելարտաքինառնտուրը` մաքպետությունների բերից, ուսումնասիրելովմի շարք զարգացած են կիրառել ապսային ծառայություններիառաջավոր փորձը, սկսել զննությունն րանքների ընտրանքայինզննություն: Ընտրանքային հաէ համակարգչի ավտոմատ հայտարարագրման իրականացվում վերլուծումակարգի միջոցով, այսպես կոչված ռիսկի չափանիշների եղանակով:Ուսումնասիրելովբազմաթիվարտաթյան ն գնահատման ՀՀ մաքսային մարմինսահմանյան երկրներիփորձը ն հաշվի առնելով կանոնների մի շարք տարիներիընթացքումկուտակվածմաքսային դեպքերիվերաբերյալտեղեն մաքսանենգության ների խախտումների որոշակի կատվությունը`մշակվել են, այսպես կոչված, բարձր ռիսկի ն համադրմանարդյունքումհամաչափանիշներ,որոնց գնահատման է կարգիչը բոլոր ձնակերպող ապրանքներիցընտրում մաքսային ամենազննությանարդյունքում մաքսային կանոններիխախտման ունեցող ապրանքները: բարձրհավանականություն Ընտրումը կատարվում է առանձնահատուկ ընթացակարգ ունեցող հետնյալ հնարավորուղիներով. Առաջին ուղի (Կանաչ ուղի) ավտոմատհամակարգը թույլատրումէ ԲՄՀ-ի Հայտարարագրման զննմանենթակա չեն: ապրանքները Վայտարարագրված

գնահատում:

Տպագրվում է ԲՄՅՀ-ի երեք օրինակ: ԲՄՀ-ի հակառակ կողմում գնահատումն իրականացնող տեսուչի կողմից նշվում են հայտարարագրման ժամանակներկայացվածփաստաթղթերիանվանումը, համարը,

ամիս ամսաթիվը, թերթերի քանակները,

կնիքով:

ն

կնքվում է անձնական

ԳնահատվածԲՄԴ-ն կնքվում ն ստորագրվում է կազմակերպության կողմից, որից հետո կազմակերպությունն իրականացնումէ մաքԲՀՄ-ում սային վճարումները: նշվում է վճարման անդորրագրիհամաէ համապատասխան դրվում րը, ամիսը, ամսաթիվը, դրոշմակնիք: Անհրաժեշտությանդեպքում հայտարարագրվածապրանքների նկատմամբ ՀՀ օրենսդրությամբսահմանված կարգով պետական մարմինների կողմից իրականացվում է անասնաբուժական, բուսական սանիտարական ն այլ տեսակիհսկողություն: Հայտարարագրումդրվումէ «Ընտրվածէ կանաչ ուղի, բացն է» թողումը թույլատրվում դրոշմակնիքը անձնական կնիքը: Բացթողումը թույլատրելուց հետո ԲՄՀ-ի մեկ օրինակը տրվում է հայտարարատուին, մյուս օրինակները մաքսային ձեակերպումներիհամար անհրաժեշտ փաստաթղթերիհետ միասին հանձնվում են մաքսատան

արխիվ:

Երկրորդ ուղի (Դեղին ուղի) Հայտարարագրմանավտոմատ համակարգըչի թույլատրում ԲՄՀ-ի գնահատում: Հայտարարագրված ապրանքները ենթակա են մասնակի զննման: Տպագրվում է ԲՄՀ-ի երեք օրինակ: ԲՄՀ-ն ն կից փաստաթղթերը հանձնվում են ընտրողականությանղեկավարումն իրականացնողտեսուչին, որը ԲՄՀ-ում դնում է «Ընտրված է դեղին ուղի» դրոշմակնիքը ն կնքում անձնականկնիքով: Ընտրողականության ղեկավարումն իրականացնողտեսուչի կողմից կազմվում է հայտարարագրված ապրանքներիզննման հանձնարարական: ՀայտարարատունընտրվածԲՄՀ-ում հաշվարկվածմաքսային վճարների չափով կատարում է վճարում: Մաքսայինվճարումներիբյուջե փոխանցմանհանձնարարականի մաքսատանօրինակը ն ընտրված հետ ԲՄ3Հ-ինկից փաստաթղթերի միասին հետ է հանձնվում է Բեռների զննումն իրականացնողստորաբաժանմանըն ապրանքներիմասնակի զննման համար ներկայացվում է տեսուչին: Զննման արդյունքների

վերաբերյալ կազմվում է զննման արձանագրություն: Հայտարարագրված ապրանքների մասնակի զննման ժամանակ ԲՄՀ-ում, կից փաստաթղթերումնշված տեղեկությունների ն փաստացի առկա ապրանքների անհամապատասխանություն չհայտնաբերելու դեպքում զննումն իրականացնողտեսուչը կազմում է զննման արձանագրություն: Այն կից փաստաթղթերի հետ միասին ետ է վերադարձվում Ռիսկի գնահատմանն ղեկավարմանստորաբաժանում:Հայտարարագրում տեսուչը նշում է զննման արձանագրությանհամարը ն կնքում անձնական կնիքով: Զննման արձանագրությունըխիստ հաշվառման փաստաթուղթ է ն լրացվում է երկու օրինակից: Առաջին օրինակը տրվում է հայտարարատուին,իսկ երկրորդ օրինակը` Ռիսկի գնահատման ն ղեկավարմանստորաբաժանմանտեսուչին: Զննման արձանագրության վրա ջնջումներ ն ուղղումներ կատարելչի թույլատրվում: Զննումն իրականացնելու ժամանակ ԲՄՀ-ում, կից փաստաթղթերում նշված տեղեկությունների ն փաստացի առկա ապրանքներիանհամապատասխանության դեպքում տեսուչը կազմում է մաքսային կանոնների խախտման արձանագրություն: Արձանագրության հիման վրա նա թույլատրում է հայտարարագրմանավտոմատ համակարգի կողմից իրականացնել ընտրված ԲՄՀ-ի գնահատումը: Հաստատելով ԲՄՀ-ի գնահատումը` նշում է գնահատման համարը ն ամիս ամսաթիվը, իսկ ԲՄՀ-ի հակառակ կողմում կատարում Է «Ընտրողականություննիրականացված է» նշումը, լրացնում ամիս-ամսաթիվը ն կնքում անձնական կնիքով: Մաքսային ձնակերպմանհետագա գործողություններն իրականացվում են առաջին ուղղու համարսահմանված ընթացակարգով: Երրորդուղի( Կարմիր ուղի) Ձայտարարագրմանավտոմատ համակարգըչի թույլատրում ԲՄՀ-ի գնահատում: Հայտարարագրված ապրանքները ենթակա են մանրակրկիտզննման: Տպագրվում Է ԲՄՀ-ի երեք օրինակ: ԲՄՀ-ն ն կից փաստաթղթերը հանձնվում են ընտրողականությանղեկավարումն իրականացնողտեսուչին, որը ԲՄՀ-ում դնում է «Ընտրված է կարմիր ուղի» դրոշմակնիքըն կնքում անձնականկնիքով: Ընտրողականության ղեկավարումն իրականացնողտեսուչի կողմից կազմվում Է հայտարարագրված ապրանքներիզննմանհանձնարարական:Հայտարարատուն ընտրված ԲՄՀ-ում հաշվարկվածմաքսային վճարների չափով կատա`

`

րում է վճարում: Մաքսային վճարումներիբյուջե փոխանցմանհանձնարարականի մաքսատան օրինակը ն ընտրված ԲՄՂՀ-ինկից փաստաթղթերի հետ միասին հանձնվում է Բեռների զննումն իրականացնող ստորաբաժանմանըն ապրանքներիմասնակիզննման համար ներկայացվում է տեսուչ: Զննման արդյունքների վերաբերյալ կազմվում է. զննման արձանագրությունը: Հայտարարագրված ապրանքների մասնակի զննման ժամանակ ԲՄԴՀ-ում,կից փաստաթղթերում նշված տեղեկությունների ն ւԼիաստացիառկա ապրանքներիանհաճմապատասխանություն չհայտնաբերելու դեպքում զննումն իրականացնող տեսուչը կազմում է զննման արձանագրություն:Այն կից փաստաթղթերի հետ միասին ետ է վերադարձվում Ռիսկիգնահատմանն ղեկավարմանստորաբաժանում: Հայտարարագրումտեսուչը նշում է զննման արձանագրության համարը ն կնքում անձնական կնիքով: Զննման արձանագրությունը խիստ հաշվառման փաստաթուղթ է ն լրացվում է երկու օրինակից: Առաջին օրինակը տրվում է հայտարարատուին, իսկ երկրորդ օրինակը` Ռիսկի գնահատման ն ղեկավարման ստորաբաժանման տեսուչին: Զննման արձանագրությանվրա ջնջումներ ն ուղղումներ կատարել չի թույլատրվում: Զննումն իրականացնելուժամանակ ԲՄՂՀ-ում կից փաստաթղթերում նշված տեղեկություններին փաստացի առկա ապրանքների անհամապատասխանությանդեպքում տեսուչը կազմում է մաքսային կանոնների խախտման արձանագրություն: Զննման արձանագրությանհիման վրա նա թույլատրում է հայտարարագրմանավտոմատհամակարգիկողմից իրականացնել ընտրված ԲՄՀ-ի գնահատումը: Հաստատելով ԲՄՀ-ի գնահատումը` ԲՄՀ-ում նշում է գնահատմանհամարը ն ամիս-ամսաթիվը, իսկ ԲՄՀ-ի հակառակ կողմում կատարում է «Ընտրողականությունն իրականացվածէ » ն նշումը, լրացնում ամիս ամսաթիվը կնքում անձնականկնիքով: Մաքսային ձնակերպման հետագա գործողություններն իրականացվում են առաջին ուղու համար սահմանված ընթացակարգով: Հարկ է նշել, որ «դեղին» կամ «կարմիր» ուղիների ընթացակարգերով ապրանքների մաքսային զննության ժամանակմաքսային մարմիններիկողմից հնարավորէ հետնյալ տիպի խախտումների բացահայտումը.

»

»

»

հայտարարագրվածապրանքներիքանակի անհամապատասխանությունփաստացիառկաապրանքի հետ, հայտարարագրվածապրանքների անվանումների անհամապատասխանությունփաստացի առկա ապրանքի անվանման հետ, հայտարարագրվածապրանքների արժեքների անհամափաստացիառկա ապրանքներիարժեպատասխանություն քի

հետ:

Բոլոր նշված դեպքերում, կախված խախտմանօբյեկտի արժեքից կարող է դիտարկվել կամ մաքսային կանոնների խախտում, կամ

`

մաքսանենգություն: «Արտահանում ազատ շրջանառությանհամար», «Ժամանակավոր արտահանում», «Վերաարտահանում»մաքսային ռեժիմներով ապրանքների հայտարարագրմանդեպքում թույլատրվում է արտահանման ենթակաապրանքներինախնականբեռնում գրանցվածԲՄՂ-ի հետ միասինհանձնվում է Բեռների համաձայն:Այն կից փաստաթղթերի զննման ստորաբաժանում: Ապրանքներիզննման գործառույթը հանձնարարվում է որնէ տեսուչի: Զննումն իրականացնողտեսուչի կողմից կազմվում է բեռնման ակտ, որը ստորագրվում ն կնքվում է տեսուչի անձնական կնիքով: Այն, գրանցված ԲՄՀ-ն ն կից փաստաթղթերը հանձնվում են գնահատումնիրականացնողտեսուչին: ԲՄՀ-ի գնահատման փուլում կատարվում է ԲՄՅՀ-իընտրում: թույլ չի տվել մաքսային ձնակերպումների Եթե կազմակերպությունը կամ մաքսային վճարումների ժամկետային խախտումներ,հայտարարագրմանավտոմատ համակարգը թույլատրում է ԲՄՂՀ-իգնահատում: Տպագրվում է ԲՄՀ-ի չորս օրինակ: ԲՄՀ-ի հակառակ կողմում տեսուչի ներկայացվածփաստաթղթերի կողմից նշվում են հայտարարագրմանը թերթերի քանակները ն ամսաթիվը, համարը, ամիս անվանումը, կնքվում է անձնական կնիքով: Վայտարարատուիկողմից գնահատված ԲՄՀ-ն կնքվում ն ստորագրվումէ, որից հետո իրականացվումէ մաքսային վճարումները: Մաքսային ձնակերպման հետագա գործողություններն իրականացվում են առաջին ուղու համար սահմանված ընթացակարգով:

Վերադաս մաքսային մարմնի կողմից որպես մաքսային միջնորդ ճանաչված ն այլ կազմակերպությունների,ֆիզիկականանձանց ապրանքների հայտարարագրումն (կամ) մաքսային ձնակերպումների առանձին գործողություններիրականացնողկազմակերպությունըկարողէ իրականացնելնշված կարգիհամաձայնմաքսային ձնակերպումների գործողությունները` կազմակերպությունների հետ կնքված պայ-

խախտման արձանագրություն: ՀՀ օրենսդրությամբ սահմանված ոչ սակագնային կարգավորմանանհրաժեշտությանդեպքում ֆիզիկական անձը ներկայացնում է համապատասխանիրավասու մարմնի կողմից տրված փաստաթղթերը:Անհրաժեշտության դեպքում հայտարարանկատմամբ ՎՀ պետական մարմինների կողմից գրվող ապրանքների է իրականացվում անասնաբուժական, բուսական-սանիտարական ն այլ տեսակի հսկողություն: Վերադասմաքսային մարմնի կողմից որպես մաքսայինմիջնորդ ճանաչված ն այլ կազմակերպություններին ֆիզիկականանձանց ապրանքների հայտարարագրում ն (կամ) մաքսային ձնակերպումների առանձին գործողություններ իրականացնող կազմակերպությունը կարող է վերոհիշյալ կարգի համաձայն մաքսայինձնակերպումներիգործողությունները` ֆիզիկական անձանց հետ կնքված պայմանագրերի հիման ի մրվրա:

մանագրերիհիման վրա: 4.2.3.

Ֆիզիկական անձանց ապրանքների մաքսային ձեակերպմանկարգը

ՀՅ

մաքսային սահմանը հատող ֆիզիկական անձիք վերադաս մաքսային մարմնի կողմից սահմանված կարգով ներկայացնում են ֆիզիկական անձանցբեռնայինմաքսային հայտարարագիր:3Հ օրենսդրությամբ սահմանված բնաիրային կամ գումարային ծավալները գերազանցող ապրանքների համար, բացի դրանից ֆիզիկական անձանց կողմից լրացվում է ֆիզիկական անձանց բեռնային մաքսային հայտարարագիր (ԲՄ3Չ):Ֆիզիկական անձը այն հաստատում է իր ստոն րագրությամբ ներկայացնում մաքսային մարմնի պաշտոնատար անձին, որը հայտարարագրին ԲՄՀ-ի լրացման կարգը ստուգելուց հետո լրանում է դրանց համապատասխան սյունակները: Հայտարարագիրը, ԲՄՀ-ն կնքվում են տեսուչի անձնականկնիքով: Մաքսայինմարմնի պաշտոնատարանձանցկողմից, օրենսդրությամբ սահմանված կարգով, իրականացվումէ ֆիզիկական անձանց ապրանքների զննում: ԲՄՀ-ում նշված ն փաստացիառկա ապրանքների համապատասխանության դեպքում լրացվում են մաքսային վճարումների կատարման համար անհրաժեշտ փաստաթղթերը: Փաստաէ թուղթը կնքվում ձնակերպող տեսուչի անձնական կնիքով, որը տրվում է ֆիզիկական անձին` մաքսային վճարումներ կատարելու համար: Զննումն

իրականացնելու ժամանակ հայտարարագրումնշված տեղեկությունների ն փաստացի առկա ապրանքների անհամապատասխանության դեպքում զննումն իրականացնողտեսուչը ղեկավարվում է 31 օրենսդրությամբն կազմում Է մաքսային կանոնների 100:

Մաքսային ձռոակերպման գործողությունների ժամանակ անհրաժեշտ փաստաթղթերը

4.2.4.

մաքսային մարմինների կողմից կազմակերպություններիարտաքին տնտեսական գործունեության կարգավորման ն իրականացված գործարքների փաստաթղթայինիրավասությունը, ՀՀ օրենսդրուՑյաանըհամապատասխան, ապահովելու նպատակով, ՀՀ մաքսային սահմանով տեղափոխվողապրանքներիմաքսային ձենակերպման գործողությունների ժամանակ անհրաժեշտ փաստաթղթերիցհիմք են ՀՀ

՛

ընդունվում՝ ապրանքների ն փոխադրամիջոցներիտիրոջ կողմից ներկայացված հետնյալ փաստաթղթերիբնօրինակները`լիցենզիաներ, եզրակացություններ, թույլտվություններ,տեղեկանքներ-,գրություններ, բոլոր տեսակի սերտիֆիկատներ, երաշխիքայիննամակներ, հետնյալփաստաթղթերիկրկնօրինակները՝(կազմակերպության կողմից վավերացված պայմանագրի կրկնօրինակը,, կազմակերպության կողմից հաստատված բեռը ուղեկցող փաստաթղթիպատճենը, կազմակերպության կողմից հաստատված հաշիվ-ապրանքագրիշ կրկնօրինակը, 141 կառավարությանանձնագրային բաժնիկողմից հաստատված «ՀՀ կառավարությանթույլտվությունների կրկնօրինակը»): »

«

ԻՆՔՆԱՍՏՈՒԳՄԱՆ

ՀԱՐՑԵՐ

ԳԼՈՒԽ

մաքսային ձնակերպումը:

նչէ Ինչպե՞ս է իրականացվում հայտարարագրումը: Ինչպես է կատարվում կազմակերպությունների ապրանքների մաքսային ձնակերպումը: Ի

՞

Ինչպես` է կատարվումֆիզիկական անձանց ապրանքների Քայ մաքսայինձնակերպումը: ութ

ՀՀ

խի Գ.

.

մաքսային օրենսգիրք, Երնան, 2000, բաժին 6, գլուխ

19,20,21:

»

.

»

/.

ՄԱՔՍԱՅԻՆ

ՀՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

ումանդակություն, Քովանդակությումը

Նյութի ուսումնասիրությունից ուսանողը կարող է ». պատկերացումկազմել մաքսային հսկողության էությունը ն նշանակությունը մաքսային հսկողության ն նշանակության մաքսային հսկողության ն րաբ նպատակները ձները » հասկանալ մաքսայ հն մաքսային հսկողության հսկողությաննպատակը, կազմակերպմանհիմնական » ՀՀ-ում գործող ծանոթանալ սկզբունքները Հայաստանի մաքսայինհսկողության ՀՎանրապետությունում հետո

էության մ Արե

»

տրանսպորտային միջոցների

ԿԱ

Պարզեցված ուղեցույց 3, Մաքսայինօրենսդրությանկիրառման հարցեր, Երնան, 2001, էջ 22-37: ԵՇոճօթ 8.Ճ., ՛ԼՅԽՕ2«ՇԻԻՕՇ ոքճթօ, ՒՅո(ՕՀԵՇԻ ՒՇ ոքօածո»քել, Ֆ4Շ6է0-ոքնաւմԿՇՇԻօ6Շ ՈօՇօ686, Խ10Շոտճ, 11քոօք 2004, օք.

ային

»

՛

,

50-68:

ՂՅԽԼՕ266ԷԱԼՕՇ

Աք880 8

Խ(օՇԻ8Ց,11քոօք,2003,

ՇՇԵՐ,

օք

75-83.

ԾօԽՇՈՇԻ՝ ոճում

ՇՃՇԻԼՅ2.,

5.Ղ.

ընկալել մաքսայինհսկողության կազմակերպման հիմնականսկզբունքները, տեղեկանալ մաքսային կողմից

մարմինների Աւ ային հսկողությանը

ՄԱՔՍԱՅԻՆ ՀՍԿՈՂՈՒԹՅԱՆ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ

Արտաքին տնտեսականգործունեությունը ն առաջին հերթին արտաքին առնետուրըկապված են երկրի մաքսային սահմանով ապրանքների ն տրանսպորտայինմիջոցների տեղափոխման հետ ինչպես իրավաբանական,այնպես էլ ֆիզիկական անձանց կողմից: Ըստ որում ապրանքները ն տրանսպորտայինմիջոցները ենթակա են մաքսային հսկողության ն մաքսայինձնակերպման: Հայաստանի Հանրապետությունում իրականացվող միասնական մաքսային քաղաքալյանությունը հանդիսանում է ՀՀ համընդհանուր տնտեսական քաղաքականության անբաժանելի մասը, որի նպատակներիցմեկն էլ հանդիսանումէ Հ1 մաքսայինսահմանով տեղափոխվող ն մաքսային տարածքում արդեն տեղափոխված ապրանքներիու տրանսպորտայինմիջոցներիմաքսայինհսկողությունը:

ՀՀ

մաքսային սահմանով տեղափոխվող ապրանքների մաքսա-

յին հսկողության էությունը ն մեխանիզմըհասկանալու համար կարնոր է հաշվի առնել այդ գործընթացներիհետ կապված հիմնական տերմիններին հասկացություններինշանակությունը,ինչպիսիք են ՀՀ մաքսային տարածքը, մաքսային սահմանը, ապրանքները, տրանսպորտային միջոցները, մաքսային սահմանով տեղափոխումը, ապրանքներ տեղափոխողանձինք,հայտարարատուները,մաքսային միջնորդները(բրոքերները),փոխադրողները,մաքսայինռեժիմը նայլն: ՀՀ մաքսային օրենսդրության համապատասխան` մաքսային մարմինների կարնորագույն գործառնություններից է հանդիսանում արտաքին տնտեսական գործունեության(ԱՏԳ) մասնակիցներիկողմից մաքսային սահմանովտեղափոխվողապրանքներին տրանսպորտային միջոցների մաքսային հսկողության ն մաքսային ձնակերպման

իրականացումը:

արտաքին տնտեսական գործունեություն ծավալելու թուլտվություն ստանալ համապատասխանպետական մարմիններում որպես տնտեսվարողսուբյեկտ, համաձայնագրերիկնքում, այդ թվում` միջազգային պայ»

»

մանագրերի, |

տեսակի ապրանքների արտահանման կամ ներհամար համապատասխան լիցենզիաների ստացում, համապատասխանփաստաթղթերիձնակերպում, որոնք իրենց մեջ ընդգրկում են բոլոր անհրաժեշտհարցերը` կապված ապրանքների անվանացանկի,քանակի, որակի, ԱՏԳ ԱԱ-ին համապատասխան ապրանքների դասակարգման, դրանց գնի, բաղկացուցիչ մասերի, մատակարարման պայմանների, ապահովագրման,տեղափոխման հետ, »

որոշ

մուծման

»

համապատասխանհարկերի, մաքսատուրքի ն այլ պարտադիր վճարներիկատարմանհամարերաշխավորում, ապրանքների ն փաստաթղթերիառաքումը նախօրոք համաձայնեցվածպայմաններով, մաքսային հսկողության ն մաքսային ձեակերպմանիրականացման համար մաքսային մարմինների կողմից ապրանքների »

կամ արտաքին առնետրի իրականացմանընթացքում առաբազմաբնույթ փոխհարաբերությունները պետական իրավասու ն ու մարմինների ապրանքներ տրանսպորտայինմիջոցներ տեղափոխողների միջն կարգավորվում են համապատասխանօրենսդրական ն ենթաօրենսդրականնորմատիվայինակտերի միջոցով: ԱՏԳ շնորհիվ հնարավորությունէ ունենում ձնապետությունը վորելու իր բյուջետային եկամուտները,ձեռք բերելու անհրաժեշտ սարքավորումներ, հումք, նյութեր, առաջատար տեխնոլոգիա ն այլ ապրանքներ, որոնք անհրաժեշտ են տնտեսությանվերակառուցման, բնակչության կենսամակարդակիբարձրացման, ներքին արտադրության ապրանքների արտահանման,արտաքին քաղաքականության իրականացման համար՝ համաձայնեցնելովայն իր գործունեության այլ ուղղությունների հետ: Այդ պատճառով էլ պետությունը շահագրգռված է, որ ԱՏԳ իրականացվիսահմանվածկարգին համապատասխան, իսկ ԱՏԳ մասնակիցներըպետք է իմանան այն իրականացնելու սահմանված կարգը ն բնականաբարճիշտ այն կատարեն:Նախ ԱՏԳ

ջացող

ն առաջ դա

վերաբերումէ այն հարցերին, որոնք դառնում են մաքսային հսկողությանառարկա ն անհրաժեշտեն ապրանքներիու տրանսպորտային միջոցների ձեակերպմանհամար`

»

»

հայտարարագրում,

ապրանքների ն տրանսպորտայինմիջոցների տեղավորումը ժաձանակավոր պահպանմանպահեստներումկամ մաքսային հսկողության գոտու այլ տարածքներում,դրանց պահպանումըն տեղափոխումը, » ապրանքների տնօրինումը մաքսային մարմինների կողմից բաց թողնելուց հետո կամ այլ մաքսայինռեժիմովձնակերպելը: Սահմանվածկարգի իրականացմանդեպքում ապրանքներըն տրանսպորտայինմիջոցները առանց խոչընդոտի կարող են տեղափոխվելմաքսայինսահմանով:Սակայնփորձը ցույց է տալիս, որ ԱՏԳ մասնակիցներից շատերը, որոնք ձգտում են իրականացնել պետության կողմից սահմանված պահանջները, կամա թե ակամա թույլ են տալիս սխալներ կամ չեն կատարում առանձին նորմեր ու կանոններ: Դա բերում է պետական եկամուտներիմեծ կորուստների, մաքսային »

մարմինների ն

այլ

գերատեսչություններիաշխատանքի կազմալուծ-

մանը:

Մաքսային մարմինների առաջադրված ֆունկցիաների իրականացման համար, առաջին հերթին, անհրաժեշտ է կատարել մաքսահմանով տեղափոխվող ապրանքների ն տրանսպորտային սային միջոցների մաքսայինհսկողություն Ա մաքսայինձնակերպում: Մաքսային հսկողությունը վերաբերում է ապրանքներիշարժի այնպիսի փուլերին, ինչպիսիք են նրանց արտադրությունը,պահեստավորումը, տեղավորումը, ապահոբեռնումը, բեռնաթափումը,փաթեթավորումը, վագրումը ն այլն: Դա կատարվում է ապրանքների ծագման երկրի վերաբերյալ տեղեկություններիստուգման, ապրանքների մաքսային արժեքի որոշման, նրա որակավորման,ըստ ԱՏԳ ՍԱ ապրանքների ճիշտ դասակարգմանժամանակ: Նշված տեղեկությունների իմացությունն անհրաժեշտ է օրենսդրության ն միջազգային համաձայնագրերի պահպանմանու ճիշտ կատարմանհամար: Մաքսային հսկողության օբյեկտներ են համարվում ՀՀ մաքսային սահմանով տեղափոխվողապրանքներնու տրանսպորտային միջոցները,դրանցվերաբերյալփաստաթղթերնու տեղեկությունները, իրավաբանականն ֆիզիկականանձինք, որոնք ինչ-որ ձնով առնչություն ունեն տեղափոխվողապրանքներիհետ /ապրանքներիսեփականատերերը,այն անձինք, որոնք հանդես են գալիս սեփականատիմաքսարոջ անունից, մաքսայինմիջնորդները,հայտարարատուները,

յին փոխադրողներըն այլնէ: Որպես մաքսային հսկողության սուբյեկտներ հանդես են գալիս մաքսային մարմիններիհամակարգը, դրանց պաշտոնատարանձինք, որոնք կատարում են իշխանությաններկայացուցիչներիգործաԱՏԳ մասնակիցների հետ` կապռույթները` փոխհամաձայնեցնելով ՀՀ ված մաքսային սահմանով ապրանքների, ծառայությունների ն

տրանսպորտայինմիջոցների տեղափոխմանհետ, ինչպես նան այլ անձինք, որոնք հատում են 3Հ մաքսային սահմանը տեղափոխելով անձնականիրերը: Մաքսային հսկողությանսուբյեկտներիգործունեությունը, այսինքն` մաքսային հսկողությունը, ներառում է մաքսային հսկողության օբյեկտներինկատմամբդիտարկմանմիջոցների, մաքսային նորմերի

կանոններիփաստացիպահպանմանստուգման ն սահմանված օրինական ն անօրինական գործողությունների ն անգործության նկատմամբ` մաքսային սահմանով ապրանքների տեղափոխման հետ առնչություն ունեցող վերահսկվողանձանցփոխազդեցությանամբողջությունը: Այդ միջոցառումներիամբողջությունըկախված է կոնկրետ իրավիճակներից, սակայն ընդհանուր առմամբ իր մեջ ներառում է կազմակերպչական-կառավարչական միջոցներ կապված սահմանված օբյեկտների նկատմամբ մաքսային հսկողության կազմակերպման ն իրականացմանմասին օրենքների ն այլ նորմատիվակտերի հետ: իրագործման ն դրանց կառավարման Մաքսային մարմինների կողմից մաքսային ձնակերպման ն մաքսային հսկողության կազմակերպումըիրականացվող միջոցառումների ամբողջություն է՝ կապված մաքսային սահմանով ապրանքների ն տրանսպորտայինմիջոցների տեղափոխմանհետ: Այդ ամբողջությունն իր մեջ ներառում է անհրաժեշտ պայմանների ստեղծումը, որոնք հնարավորությունեն տալիս իրականացնելումաքսային հսկողություն, ինչպես նախատեսված վայրերում, այնպես էլ այլ վայրերում, որտեղ կարող են գտնվել մաքսային հսկողության ենթակա ապրանքներ ու տրանսպորտայինմիջոցներ: Ապրանքների ն տրասպորտայինմիջոցների մաքսային հսկողությունը ն մաքսային ձնակերպումը,համարվելով տարբեր գործառույթներ, միաժամանակսերտ կապված են ն գործում են զուգահեռ, իսկ հաճախնան՝ միաժամանակ: Մաքսային հսկողության իրականացումըկոչված է ապահովելու` 1. արտաքինտնտեսականգործունեությանհամար պայմանների ստեղծումը, 2. մաքսային սահմանով ապրանքներին տրանսպորտային ն

Յ.

միջոցներիթույլատրվող կարգը, մաքսանենգության, մաքսային կանոնների Ն հարկային օրենսդրության դեմ պայքարի, ինչպես նան մաքսային սահմանով թմրանյութերի, զենքի, պայթուցիկ նյութերի, գեղարվեստական, պատմական ն հնէաբանական ժո107

4.

5.

ղովրդական առարկաներիանօրինական շրջանառության կանխարգելմանվարումը, մաքսատուրքերի, հարկերի ն այլ մաքսային վճարների ժամանակին ն ամբողջովին գանձումը, արտաքին առնտրի, մաքսային վիճակագրության վարու-

5.2.

մը,

ները:

Մաքսային հսկողությունն իրականացվում Է մաքսային մարմինների պաշտոնատար անձանցկողմից՝ մաքսային նպատակներովանհրաժեշտ տեղեկությունների ն փաստաթղթերի ստուգմամբ, մաքսային զննմամբ (ապրանքների ն տրանսպորտային միորպես մաքսային հսկողուջոցների զննում, անձերի հարցաքննում՝ թյան առանձնահատուկձն), ապրանքներին տրանսպորտային միջոցներիհաշվառմամբ, ֆիզիկական անձանցբանավորհարցմամբ, հաշվառման ն հաշվետվության համակարգերիկիրառման -

-

-

-

-

ստուգմամբ,

մաքսային պահեստների, ազատ մաքսային պահեստների, ազատ տնտեսականգոտիների,անմաքսառԼտրի խանութների,մաքսային հսկողության գոտիների ն այլ շինությունների ն տարածքների զննմամբ, որտեղ կարող են գտնվել մաքսային հսկողության ենթակա ապրանքներն տրանսպորտայինմիջոցներ կամ իրականացվել այնպիսի գործողություններ,որոնք ենթակաեն մաքսային հսկողության: Մաքսային հսկողություն իրականացնելու ժամանակ կիրառվում են այնպիսի տեխնիկական միջոցներ, որոնք կենդանիների, բուսականությանն մարդու կյանքի ու առողջության համար անվտանգ են ն չեն կարող վնասել ապրանքներինու տրանսպորտայինմիջոցներին: -

ՎՍԿՈՂՈՒԹՅԱՆ

ՆՊԱՏԱԿՆԵՐԸ

ԵՎ ՁԵՎԵՐԸ

Մաքսային հսկողության նպատակն է հայտնաբերել

մաքսային մարմինների իրավասության շրջանակներում արժութայինհսկողության իրականացումը: Մաքսային հսկողությանըենթակա են ՀՀ մաքսային սահմանով տեղափոխվող բոլոր ապրանքներն ու տրանսպորտայինմիջոց6.

ՄԱՔՍԱՅԻՆ

`

պատա-

հական կամ մտածված իրավախախտումները,իմանալ իրավական նորմերի խախտման պատճառները, կանխել հնարավոր վնասները, որոնք հասցվում են պետությանը: Այն հնարավորություն է տալիս նան օրենքների ն ենթաօրենսդրականակտերիկիրառմանմիջոցով գտնել արարքներին տալ իրավաբանական որակաիրավախախտներին, վորում, որն էլ նպաստում է ԱՏԳ կարգավորմանը:Մաքսային հսկողության նպատակներից մեկն էլ հանդիսանումէ 3Հ օրենսդիր մարմնի կողմից ընդունված օրենսդրական ն ենթաօրենսդրականնորմատիվ ակտերի, ինչպես նան միջազգային համաձայնագրերիիրականացման հսկողությունը, որոնց անդամակցում է Հայաստանի Հանրապետությունը արտաքինառնտրիկարգավորման նայլ հարցերում: Մաքսային նպատակներով անհրաժեշտ տեղեկությունների ն փաստաթղթերի ստուգումը իրականացվում է փաստաթղթերի ուսումնասիրությամբ, սահմանվում է դրանց ձնակերպման ն սահմանված կանոններով ու նորմերով լրացման համապատասխանությունը: Մաքսայինհսկողության այս ձնը կարող է նախորդել մաքսային հսկողության այլ ձներին՝ զննման, քննման, հաշվառմանն այլն: Սակայն առանձինդեպքերում մաքսայինհսկողությունը կարող է սահմանափակվելմիայն փաստաթղթերի ստուգմամբ: ՀՀ Համաձայն Մաքսային օրենսգրքի 141-րդ հոդվածի` «ՀՀ մաքսային սահմանով ապրանքներն տրանսպորտայինմիջոցներ տեղափոխող կամ այնպիսի գործունեություն իրականացնող անձինք, որոնց նկատմամբ մաքսային մարմիններն իրականացնում են վերահսկողություն, պարտավորեն մաքսային մարմիններ ներկայացնել մաքսային հսկողությունն իրականացնելուհամար անհրաժեշտ փաստաթղթեր ն տեղեկություններ: ՀՀ իրավապահմարմինները, ՀՀ անձինք իրենց նախաձեռնությամբկամ մաքսային մարմինների գրավոր պահանջով ներկայացնում են անհրաժեշտ փաստաթղթերն տեղեկություններ»:

աննացման համար ցանկացածփաստաթղթերին տեղեկատվության հատույց տրամադրում: Օրենսդրությամբ սահմանված կարգով մաքսային մարմինները, մաքսային հսկողության իրականացմաննպատակով,կարող են իրենց կողմից իրականացվողաշխատանքներինմասնակիցդարձնել պետական իրավասու մարմինների, մասնագետների ն փորձագետ-

Մաքսային նպատակներովանհրաժեշտփաստաթղթերըըստ իրենց նշանակման,որպես կանոն, բաժանվում են հետնյալխմբերի՝ 1. տրանսպորտային, 2. առնտրային, 3Յ. մաքսային, 4. այլ փաստաթղթեր: Տրանսպորտային փաստաթղթերինվերաբերում են ապրանքագիրը (բեռնագիր), նավաբեռնագիրը,մանիֆեստները, ուղնորության ամփոփագիրը,փոխանցմանամփոփագիրը,ուղեբեռի ստացականներըն այլն: Առետրայինփաստաթղթերինվերաբերում են պայմանագրե"

ների:

համաձայնագրերը,հաշիվ-ֆակտուրաները,բնորոշող փաստաթղթերը, ինվոյսները,փաթեթավորմանթերթերըն այլն: Մաքսային փաստաթղթերին վերաբերում են այն փաստաեն մաքսայինմարմինների թղթերը, որոնք տրվում կամ ձենակերպվում օրինակ՝ կողմից, լիցենզիաներ մաքսային պահեստի,ժամանակավոր պահպանման պահեստի, անմաքս առնտրի խանութի հիմնման (բացրը,

ման), մաքսային ձնակերպման համար մասնագետի որակավորման ատեստատի,առաքման հսկողությանփաստաթղթի,մաքսայինարժե-

քի հայտարարագրի,բեռնային մաքսային հայտարարագրի, մաքսային հսկողության ներքո տրանսպորտայինմիջոցների տեղափոխման համար թույլտվության վկայագրիհամար: Այլ փաստաթղթերին վերաբերում են անձանց այն հիմնադիր հաստատում են անձի իրավունքը իրականացփաստաթղթերը,որոնք նելու արտաքին.առնտրայինգործունեություն, օրինակ` անասնաբուժական ն ֆիտոսանիտարական հսկողություն իրականացնողմարմինների թույլտվություն, մշակույթի նախարարության թույլտվություն ն

այլն:

Մաքսային հսկողության նշված ձնի օրինակ կարող է լինել մաքսային սահմանով ապրանքներ ն տրանսպորտային միջոցներ անձանց,մաքսային բրոքերներիֆինանսատնտեսական տեղափոխող գործունեության ստուգումը: Դրա հետ մեկտեղմաքսայինմարմինների պաշտոնատար անձինք իրավունք ունեն պահանջելու մաքսային գործին առնչվող արտաքին տնտեսական գործունեության իրակա110

'

Մաքսային զննումը (ապրանքների ն տարնսպորտայինմիջոցների զննում, անձի հարցաքննում) իրենից ներկայացնում է փաստացի հսկողություն: Համաձայն 33 մաքսային օրենսգրքի 145 հոդվածի` «ՀՀ մաքսային սահմանով ապրանքների ն տրանսպորտայինմիջոցների տեղափոխման օրինականության ստուգման, հաշվառման, մաքսային վճարների գանձման նպատակովմաքսային մարմիններնիրավունք ունեն կատարել ապրանքների ե տրանսպորտային միջոցների զննում»: Մաքսային զննումը վարչական գործողություն է, որը ենթադէ րում մաքսային սահմանով ապրանքների տեղափոխմանօրինականության սահմանման, բեռնային մաքսային հայտարարագրերում ամփոփվածտվյալները ստուգվող ապրանքներիհետ համապատասխանության, արգելված ապրանքներիներմուծման կամ արտահանման կանխարգելման, ապրանքների մաքսանենգ տեղափոխման հայտնաբերմաննպատակներովապրանքների ն տրանսպորտային միջոցներիփաստացի ստուգում: Զննումը իրականացվում է ապրանքների փաթեթավորումը բացելու, նրանց անվանացանկը պարզելու, ապրանքի քանակը հաշվելու, ապրանքի որակը գնահատելու, թաքցրածապրանքներըհայտնաբերելու նպատակով ապրանքներին տրանսպորտայինմիջոցների վայրերը, կոնստրուկտիվառանձնահատկություններըստուգելու ճանապարհով:Նշված նպատակներիիրականացմանհամար կիրառվում են մաքսայինհսկողությանտեխնիկականմիջոցներն այլ մեթոդներ: Մաքսայինզննումը կարող է իրականացվելհետնյալ ձներով՝ նույնական զննում, որն իրականացվում է պարզեցված կարգով հայտարարատուիկողմից հայտարարագրվածապրանքների -

պարզենկարագրի ն քանակի փաստացի համապատասխանությունը լու, ապրանքիծագմաներկիրըսահմանելու նպատակով, զննում բեռնմանվայրերի (բեռնատեղ)քանակի հաշվարկ-``

միջոցով՝առանց դրանցբացման, զննում բեռնման վայրերում առարկաներիքանակի հաշվարկման միջոցով, զննում չափման ն ապրանքի բնութագրի սահմանման միջովերցնելով, ցով՝ նմուշներ ն փորձանմուշներ մաքսանենգության բազննում` ուղղված գաղտնարանների,

ման

-

-

-

ցահայտմանը:

իրենիցներկայացնումէ ապրանքներին տրանսպորտային միջոցների հսկողությանն ձնակերպմանառանձինփուլ: Հսկողության արդյունքների հիման վրա կազմվում է մաքսային զննման ակտ (արձանագրություն): Քննարկելով մաքսային հսկողությանայս ձնը, ինչպիսինն է զննումը, անհրաժեշտ է առանձնացնել անձի հարցաքննումը, որը կիրառվում է ֆիզիկականանձանցնկատմամբ: Համաձայն ՀՀ մաքսայինօրենսգրքի 147-րդ հոդվածի` «Անձի հարցաքննումը,որպեսմաքսայինհսկողության բացառիկ ձն, թույլամաքսատան,մաքսային կետրվում է կատարել տարածաշրջանային տի պետի կամ նրա տեղակալի գրավոր որոշմամբ, եթե բավարար հիմքերկան ենթադրելու,որ 43 մաքսայինսահմանովուղնորվող կամ մաքսայինհսկողության գոտում կամ միջազգային օդանավակայանի տարանցիկ ուղնորության գոտում ֆիզիկական անձը թաքցնում է մաքսանենգությանօբյեկտ հանդիսացողապրանքներկամ այնպիսի ապրանքներ, որոնք մաքսայինկանոնների խախտմանանմիջական օբյեկտներ են կամ իր մոտ արգելվածեն 3Վ տարածքումտարանցիկ Զննումն

փոխադրմանհամար»: Հարցաքննումըսկսելուց առաջ տարածաշրջանայինմաքսաէ ֆիզիտան կամ մաքսայինկետի պաշտոնատարանձը պարտավոր մաքսատան,մաքկական անձին ներկայացնելտարածաշրջանային սային կետի պետի կամ նրա տեղակալի գրավոր որոշումը, առաջարկել կամավորհանձնել թաքցրածապրանքները:

Անձի քննումը կատարվում է տարածաշրջանայինկամ մասնագիտացվածմաքսատան, մաքսայինկետի՝ քննվողի հետ նույն սեռի պաշտոնատարանձի կողմից, նույն սեռի երկու ընթերականների ներկայությամբ, սանիտարահիգիենիկ պահանջներինհամապատասխանողմեկուսացվածսենյակում:Քննմանըչմասնակցողֆիզիկական անձանց մուտքն այդ սենյակ պետք է բացառվի: Անձի քննումը կատարվում է միայն բուժաշխատողի կողմից: Անգործունակ, ինչպես նան 16 տարին չլրացած ֆիզիկական անձանց քննումն իրականացվում է նրանց օրինականներկայացուցիչներիներկայությամբ: Ֆիզիկական անձանց բանավոր հարցումը մաքսային հսկողության այնպիսիձն է, որի դեպքում մաքսայինմարմիններիկողմից մաքսային հսկողությունն իրականացվումէ ՀՀ մաքսային սահմանը հատող ֆիզիկականանձանցբանավորհարցմամբ: Ֆիզիկական անձանցուղեբեռիզննման ժամանակտարածաշրջանային մաքսատան կամ մաքսային կետի պաշտոնատար անձն իրավունք ունի կատարելուղեբեռի զննում` բացելով այն, երբ հիմքեր կան ենթադրելու, որ ֆիզիկական անձը ՀՀ մաքսային սահմանով տեղափոխում է այնպիսի ապրանքներ,որոնք այլ պետական -մարմինների կողմից ենթակա են հսկողության, հաշվառման կամ մաքսային վճարներով հարկման, ինչպես նան ապրանքներ,որոնց տեէ: ՀՀ մաքսայինմարղափոխումնարգելված կամ սահմանափակված միններն իրավունք ունեն նան կատարել ՀՀ մաքսային տարածքով տարանցիկուղնորություն կատարող ֆիզիկականանձանց ուղեբեռի զննում, եթե հիմքեր կան ենթադրելու, որ դրանք պարունակում են տարանցիկփոխադրմանհամարարգելված ապրանքներ: Ֆիզիկական անձանցուղեբեռիզննումը կատարվումԷ միայն նրա կամ նրա կողմից լիազորված ներկայացուցչիներկայությամբ: Եթե ֆիզիկական անձը կամ նրա կողմից լիազորվածներկայացուցիչը բացակայումէ, ապա ուղեբեռիզննումըկատարվումէ՝ եթե բավարար հիմքեր կան, որ ուղեբեռը պարունակումէ մարդու կյանքի ն առողջությանը, կենդանիներիու բույսերի համար վտանգ ներկայացնող կամ անձանց նյութական վնաս պատճառող ապրանքներ, -

ուղեբեռի ստացման օրվանից հետո` 30 օրվա ընթացքում, ֆիզիկական անձի կամ նրա կողմից լիազորվածներկայացուցչիչներկայանալու դեպքում, միջազգային փոստառաքումով ապրանքների առաքման -

-

դեպքում:

Ֆիզիկականանձի կամ նրա կողմից լիազորված ներկայացուբացակայության դեպքում ուղեբեռի զննումը կատարվում է դրա ցչի փոխադրումը, առաքումը կամ պահպանումն իրականացնող կազմակերպությաններկայացուցչիներկայությամբ: Մաքսայինապահովումներիկիրառումը մաքսային մարմինների կողմից կարող է կիրառվել այն տրանսպորտայինմիջոցների, շինությունների ն այլ վայրերի նկատմամբ, որտեղ գտնվում են կամ կարող են գտնվել մաքսային հսկողությանենթակաապրանքներկամ տրանսպորտայինմիջոցներ,ն որտեղ մաքսայինմարմիններիկողմից իրականացվումեն վերահսկվող գործողություններ: Մաքսայինապահովմանմիջոցներ կիրառվում են կնիքների, կապարակնիքների,դրոշմելու, թվային, տառային ն այլ դրոշմավորման, նույնականացնող նշանների կիրառմամբ, դրոշմներ նշելով, նշումներ կամ փորձանմուշներ վերցնելով, ապրանքների ն տրանսպորտային միջոցների նկարագրությամբ,գծագրեր կազմելով, մասշտաբայինպատկերների,լուսանկարների,իլյուստրացիաներիպատրաստմամբ, ապրանքներն ուղեկցող փաստաթղթերի ն մաքսային ապահովմանայլ միջոցներիօգտագործմամբ: Մաքսայինապահովմանմիջոցներըկարող են փոփոխվելկամ վերացվել միայն մաքսային մարմիններիկողմից կամ նրանց թույլտվությամբ, բացառությամբ ապրանքներին տրանսպորտայինմիջոցների անվերադարձ կորստի, շոշափելի փչացման կամ ոչնչացման իրական վտանգի առկայության դեպքերի: Մաքսային մարմիններն անհապաղ պետք է տեղեկացվենմաքսայինապահովմանմիջոցների փոփոխմանկամ վերացման մասին, ն պետքէ ներկայացվեն վտանգների գոյության ապացույցները: Ապրանքների ն տրանսպորտային միջոցների հաշվառումը: Մաքսային հսկողության տվյալ ձենըկիրառվում է այն պայմանով, որ մաքսային մարմիններիվրա պարտավորություն է դրված մաք-

սային սահմանով տեղափոխվող,մաքսային պահեստներում,ժամանակավոր պահպանման պահեստներում տեղավորված, մաքսային

փոխադրողներիկողմից տեղափոխվողապրանքներին տրանսպորտային միջոցների համար վարել վիճակագրականհաշվառում: Մասնավորապես, հաշվառումն իրականացվումէ տարբեր գրանցման գրքերի ն մատյաններիվարման միջոցով, որոնցում լրացվում է ապրանքներին տրանսպորտայինմիջոցներիվերաբերյալտեղեկատվությունը: Դրանք կարող են լինել բեռնայինմաքսային հայտարարգրի (ԲՄ3) գրանցմանմատյանները,այն մատյանները, որոնցում նշվում են ժամանակավոր պահպանման պահեստում տեղավորվածապրանքների վերաբերյալտեղեկատվությունը, ՀՀ մաքսային սահմանը հատող տրանսպորտայինմիջոցներիհաշվառմանմատյաններըայլն: Մաքսայինհսկողության ձներից է հանդիսանում նան հաշվառման ն հաշվետվություններիստուգումը, որի համաձայնմաքսային մարմիններըհսկում են ժամանակավորպահպանման պահեստում ապրանքներիհաշվառման վիճակը: Մաքսայինմարմնի լիազոր պաշտոնատար անձի գրավոր պահանջի հիման վրա պահեստի տնօրենը պարտավորհաշվետվություններկայացնելպահեստումպահպանվող ապրանքների ն տրանսպորտայինմիջոցների վերաբերյալ: Մաքսայինմարմինը պարտավորէ իրականացնելպահեստում պահպանվողապրանքներին տրանսպորտային միջոցներիգույքագրումը:

ն

է

5.3. ՄԱՔՍԱՅԻՆ ՀՍԿՈՂՈՒԹՅԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

մաքսային հսկողության ընտրությունը: Մաքսային հսկողության իրականացման դեպքում մաքսային մարմինները, որպես կանոն, կիրառում են հսկողության այն ձները, որոնք համարվում են

բավարար` գործող օրենսդրությանկիրառումըապահովելու նպատակով: Մաքսայինհսկողության ձների ընտրություննու բավարարվածությունըհամարվումեն հսկողությանսկզբունքները:

Մաքսայինմարմնի պաշտոնատար անձինք մաքսայինհսկողություն իրականացնելու նպատակով,մաքսային մարմնիղեկավարի

հրամանով,իրավունք ունեն մուտք գործել անձանց այն շինություններն ու տարածքները,որտեղ կարող են՝ գտնվել մաքսային հսկողության ենթակա ապրանքներն տրանսպորտայինմիջոցներ, գտնվել մաքսային հսկողության համար անհրաժեշտ »

»

փաստաթղթեր.

իրականացվել այնպիսի գործողություններ, որոնց հսկողությունն իրականացնումեն մաքսայինմարմինները: Օրենքով սահմանվածկարգովմաքսային հսկողություն իրականացնելու ճպատակով մաքսային մարմինների պաշտոնատար անձինք կարող են մուտք գործել նան ֆիզիկական անձանց բնակարարններ: Մաքսային հսկողության իրականացման նպատակով, Հայաստանի Հանրապետությանմաքսային սահմանի անցման կետերում, մաքսային ձնակերպումներիտեղերում, մաքսային մարմինների գտնվելու վայրերում, վերադասմաքսային մարմնիառաջարկությամբ, կառավարությունըկարող է ստեղծել ՀայաստանիՂՎանրապետության հսկողության գոտու մաքսային հսկողության գոտիներ: Մաքսային տարածքում առնտրային որնէ գործողության իրականացում, ապրանքների, տրանսպորտայինմիջոցների որնէ տեղաշարժ, անձանց, ներառյալ` այլ պետական մարմիններիպաշտոնատար անձանց կողմից իրենցիրավասությանսահմաններումիրականացվողորնէ գործողություն (ներառյալ`մուտք գործելը ն դուրս գալը) կարող է տեղի ունենալ միայն մաքսայինմարմիններիթույլտվությամբ ն նրանց հսկողության ներքո: Համաձայն ՀՀ մաքսային օրենսգրքի148 հոդվածի` ՀՀ ներմուծվող ե ՀՀ-ից արտահանվող ապրանքներըտարածաշրջանային մաքսատան ն մաքսայինկետի կողմից կարող են առանց զննման բաց »

`

թողնվել:

Օրինակ՝ համաձայնդիվանագիտական հարաբերությունների Հ Հ-ում ճասին Վիեննայիկոնվենցիայի` օտարերկրյա պետությունների դիվանագիտականներկայացուցիչների ղեկավարները, ինչպես նան իրենց հավասարեցվածանձինք ազատվում են մաքսայինզննման բոլոր ձներից` ներառյալ անձնականզննումը, եթե այդ անձինք հատում են սահմանը պաշտոնականգործերով:

:

`

Մաքսային հսկողության ձների ընտրությունըկարող է կախված լինել մաքսային տարածք ներմուծվողապրանքներիբնույթից ն արժեքից, ինչպես նան մաքսայինռեժիմի տեսակից: Ապրանքներին տրանսպորտայինմիջոցներիմաքսային հսկողությունը կազմակերպվումն իրականացվումէ ՀՀ մաքսայինամբողջ տարածքում, առաջին հերթին մաքսային հսկողության գոտիներում, մաքսային պահեստներում,անմաքս առնետրիխանութներում,ազատ տնտեսականգոտիներում: Մաքսային պահեստըմեկ կամ մի քանի առանձնացվածշենքերի, բաց հրապարակներիհամախումբէ, որտեղ մաքսային հսկողության ներքո կարող են պահպանվել«ներմուծում մաքսային պահեստ» ռեժիմով բաց թողնված ապրանքները: Մաքսային պահեստներում ապրանքներիպահպանումն իրականացնողանձինքպարտավորեն՝ 1. թույլ չտալ ապրանքներիդուրսբերումը մաքսային պահեստից, բացառությամբ մաքսային հսկողության նպատակներովկամ մաքսայինռեժիմներիփոփոխությանդեպքերի, 2. չխոչընդոտել մաքսային հսկողությանիրականացմանը, Յ. մաքսայինմարմիններիհամար ապահովելանհրաժեշտպայմաններ՝սույն օրենսգրքովսահմանվածկարգովմաքսային հսկողություն իրականացնելու նպատակով, 4. իրականացնել ապրանքների շարժի հաշվառում ն դրանք ներկայացնել մաքսային մարմիններին: Անմաքսառնետրի խանութներըմաքսային հսկողությանգոտում առանձնացվածտարածքներ են, որտեղ թույլատրվում է իրացնել բացառապես «ներմուծում անմաքս առետրի խանութ» մաքսային ռեժիմով բաց թողնված ապրանքները:Անմաքս առնետրի խանութը բացի ճան ունենա է առնտրի սրահից պետք մաքսային հսկողության գոտում տեղակայված պահեստային տարածք: Ազատ տնտեսականգոտիներում ապրանքներիմուտքը, առկայությունը ն ելքը ենթակա են մաքսային հսկողության: Մաքսային մարմիններն իրավունք ունեն մաքսային հսկողություն իրականացնելու գոտու ներսում, ինչպես նան պահանջելմաքսայինհսկողություն իրականացնելու համար անհրաժեշտ փաստաթղթեր,տեղում ստուգել գոտի ներմուծված ապրանքների փաստացի առկայությունը, կատա117

րել այլ գործողություններ, որոնք կկանխեն մաքսանենգ ճանապարհով ապրանքների տեղափոխումը ՀՀ մաքսային սահմանով, ինչպես նան`

մաքսային կանոնների այլ խախտումներ: Ֆիզիկական անձանց մուտքն ու ելքն ազատ տնտեսական գոտուց նս ենթակա է մաքսային

հսկողության:

Բացի այդ մաքսային հսկողության կազմակերպումնիր մեջ Շերառում է այնպիսիհարցերի լուծումներ, ինչպիսիք են` 1. մաքսային սահմանըհատելու վայրն ու ժամանակը, 2. մաքսային հսկողության իրականացմանվայրն ու ժամանակը, Յ. արտահանմանկամ ներմուծման գործարքներ իրականացնելու մտադրություն ունենալու մասին ԱՏԳ մասնակիցների կողմից ծանուցման կարգը, 4. ապրանքներին տրանսպորտայինմիջոցների տրամադրման ն պահանջման, առաքման ժամանակը, տեղը ն մեթոդը, ինչպես նան դրանց փաստաթղթերիտրամադրումըմաքսայինմարմիններին, 5. ապրանքներին տրանսպորտայինմիջոցների վրա մաքսային հսկողության սահմանման կարգը: Հայաստանի Հանրապետության մաքսային սահմանով տեղափոխվող ապրանքները ե տրանսպորտայինմիջոցները ըստ մաքսային ռեժիմների, մաքսային հսկողությանտակ են գտնվում` «ներմուծում` ազատ շրջանառության համար» ն «վերաներմուծում» ռեժիմների դեպքում` ներմուծման պահից մինչն բացթողնըման պահը, » «արտահանում` ազատ շրջանառության համար» ն «վերաարտահանում» ռեժիմների դեպքում` մաքսային մարմնում մաքսային հսկողության համարանհրաժեշտ փաստաթղթերիներկայացմանպահից մինչն ԳայաստանիՀանրապետության մաքսայինտարածքից արտահանման պահը, «ժամանակավոր ներմուծում» ն «ժամանակավոր ներմուծում` վերամշակմանհամար» ռեժիմների դեպքում` ներմուծման պահից մինչն ՎայաստանիՀանրապետությանմաքսայինտարածքից արտահանման պահը, »

»

արտահանում» «ժամանակավոր

«ժամանակավոր արտավերամշակման համար» ռեժիմների դեպքում` մաքսային մարմնին մաքսային հսկողության համար անհրաժեշտ փաստաթղթերի ներկայացմանպահից մինչն ՎայաստանիՎանրապետության մաքսային տարածք ներմուծման պահը, «տարանցիկ փոխադրում» ռեժիմի դեպքում` Հայաստանի Հանրապետության մաքսային տարածք ներմուծման պահից մինչն այդ տարածքիցարտահանմանպահը, «ներմուծում մաքսային պահեստ» ն «ներմուծում ազատ մաքսային պահեստ» ռեժիմներիդեպքում` ներմուծման պահից մինչն այլ ռեժիմով բացթողնմանպահը, «ներմուծում ազատ տնտեսական գոտի» ռեժիմի դեպքում՝ ներմուծման պահից մինչն բացթողնմանպահը, «ներմուծում անմաքս առնտրի խանութ» ռեժիմի դեպքում ներմուծմանպահից մինչն իրացումը, «սեփականությանիրավունքից հրաժարում`հօգուտ պետության» ռեժիմի դեպքում՝ ներմուծման պահից մինչն բացթողնման պահը, «ոչնչացում» մաքսային ռեժիմի դեպքում` ներմուծման պահից մինչն դրանց ոչնչացումը: «

ն

հանում

»

»

»

»

»

»

Անկախվերը նշված հսկողության ժամկետներից, ներմուծվող ապրանքները ներմուծման պահից մինչն որնէ մաքսային ռեժիմով հայտարարագրվելը գտնվում են մաքսային հսկողության տակ: ՀՀ մաքսային սահմանով տեղափոխվող ապրանքներն ու տրանսպորտային միջոցները որնէ մաքսային ռեժիմով հայտարարագրելու ընտրությունը կատարվումէ այն հայտարարագրողիկողմից: Մաքսային մարմինների կազմակերպական-կառավարակաւն միջոցառումներիթվին են դասվում՝ ապրանքների ն տրանսպորտային միջոցների մաքսային հսկողությանվայրի ն ժամանակիորոշումը, ապրանքների առաքման երթուղու ն ժամկետների սահմանումը, մաքսային հսկողության ներքո ապրանքների նկատմամբ նույնականացմանմիջոցներիկիրառումը, »

»

»

»

կումը,

մաքսային հսկողության տեխնոլոգիականսխեմաների մշաբազմաբնույթ հարցերի վերաբերյալ որոշումների ընդունու-

.

հետ կապված մը, որոնք առաջանում են ապրանքներիտեղափոխման պատրաստման աշխատանքների, մաքսային մարմիններին դրանց

ներկայացման,որնէ մաքսային ռեժիմի ներքո պահեստում ապրանքները պահպանելուընթացքում, ապրանքների տեղափոխման, ապրանքներ տեղափոխող անձանց մասին տեղեկություններ պարունակող փաստաթղթերի ստուգման համարմիջոցները, ԱՏԳ մասնակիցների կողմից մաքսայինմարմիններին ներկայացված փաստաթղթերի տվյալների համապատասխանության »

.

ստուգումը, »

մաքսային ռեժիմների պահպանմանհամար հսկողությունը,

որի գործողությանտակ փոխադրվումեն ապրանքները նայլն: Մաքսային հսկողության իրականացումը կոչված է ապահո-

վելու՝

արտաքին տնտեսական շրջանառության արագացմանը նպաստող պայմաններիստեղծումը, 1.

2.

ն տրանսմաքսային սահմանովփոխադրվողապրանքների

պորտային միջոցների թույլատրվող կարգը, 3. մաքսանենգությանդեմ, մաքսային կանոնների դեմ պայ-

քարը,

մաքսային վճարների ն այլ պարտադիրվճարների ժամանակին ն ամբողջությամբ գանձումը, 5. ԱՏԳ ապրանքայինանվանացանկիվարումը, 6. մաքսային մարմինների իրավասության շրջանակներում արժութային հսկողության իրականացումը: ՀամաձայնՀՀ մաքսայինօրենսգրքի 19 հոդվածի` «Ապրանքն ները տրանսպորտայինմիջոցները ՀՀ մաքսային տարածք ներմուծելը ն Հ1 մաքսային տարածքից արտահանելը կարող են արգելվել մաքսային օրենսդրությամբն այլ իրավականակտերովսահմանված այն դեպքերում, երբ այդ ապրանքներըն տրանսպորտայինմիջոցները վտանգ են ներկայացնումպետականն ազգային անվտանգության, 4.

հասարակական կարգի, մարդու կյանքի ն առողջության, կենդանական ն բուսականաշխարհին,շրջակա միջավայրի, բնակչությանբարոյական արժեքների, պատմական, մշակութային ն հնագիտական արժեքների, անձանց սեփականության (այդ թվում` մտավոր), իրավունքների ն օրինականշահերի համար»: Այդ խնդրի լուծման համար մաքսային մարմինները պարբերաբար իրականացնումեն օդանավերին դրանցովմեկնող ուղնորների, նրանց ուղեբեռի 10096-անոց մաքսային զննում: Բոլոր օդանավերի ն ուղնորների նկատմամբ 10096-անոց մաքսային հսկողություն իրականացնելըֆիզիկապես անհնար է, այդ իսկ պատճառով այդպիսի ստուգումները, որպեսկանոն, կրում են ընտրանքայինբնույթ: Մաքսային հսկողության ընտրության ն բավարարվածության սկզբունքի պահպանումը չպետք է ոտնահարիքաղաքացիների հիմնական իրավունքները ն ազատությունը: Այդ իսկ պատճառով անձնական զննումը (քննումը) կիրառվում է միայն որպես մաքսային հսկողության բացառիկձն: Մաքսային օրենսդրությամբսահմանվածդեպքերում տարածաշրջանային մաքսատունը կամ մաքսային կետը չի կիրառում մաքսային հսկողության առանձինձներ: Մաքսայինհսկողություն չկիրառելը անձանց չի ազատում ՀՀ մաքսային սահմանով ապրանքների ն տրանսպորտայինմիջոցների տեղափոխմանկարգը պահպանելու պարտավորությունից(հոդված 149 կետ 2): Մաքսային օրենսդրությունը նախատեսումէ մաքսային հսկո-

ղության այնպիսի ձնից ազատում, ինչպիսին է մաքսային զննումը: ենթակա չեն ՀՀ մաքսային սահմանով անցնող Մաքսային զննության ն ռազմական ռազմափոխադրականօդանավերը,ռազմական տեխօդանավենիկան, օտարերկրյա ռազմական ն ռազմափոխադրական ն ռազմական տեխնիկան: րը Միջազգայինպայմանագրերինհամապատասխանմ̀աքսային հսկողության որոշակի ձներից ազատումը կիրառվում է այդ պայմանագրերիվավերացումիցհետո, որի օրինակ կարող է ծառայել դիվանագիտականփոստի (փոստառաքումների)ձնակերպումը: Մաքսային մարմիններիպաշտոնատարանձինք մաքսային հսկողության ժամա121

նակ իրականացնում են դիվանագիտականփոստի միայն արտաքին զննում ն ստուգում են դրոշմի (մակնիշի) վերաբերյալ պահանջների պահպանումը:

Մաքսային գործունեության իրականացման, հատկապես, տրանսսահմանայինհոսքերի կառավարման դեպքերում, անհրաժեշտ է վերահսկողության իրականացմանպայմաններում աստիճանաբար կրճատել այդ ուղղությամբ կատարվող ծախսումների մեծությունը: Պայմանականորեն այդ ծախսերի օպտիմալացման խնդիրը կարելի է բաժանել երկու ենթախնդիրների. -.

մաքսային ձնակերպման ն հսկողության ժամանակի մինիմալացում (կրճատում):

մաքսային ձնակերպմանն հսկողության իրականացման համար ֆինանսական ծախսումների կրճատում: Առաջինխնդրի լուծման համար անհրաժեշտ է ներդնել առավել ժամանակակից մաքսային տեխնոլոգիաներ,որոնք հիմնված են մաքսային հսկողության ռիսկերի կառավարմանվրա: Սակայն արդեն իսկ իրականացնելով մաքսային տեխնոլոգիաներիպարզեցում ն ստանդարտիզացում,բարձրացնելովմաքսային մարմիններիմասնագիտական պատրաստման մակարդակը` հնարավոր է արագացնել մաքսային ձնակերպումներին հսկողության ընթացակարգերը:Մյուս կարնոր տեսանկյունըհամարվում է մաքսային մարմինների,հայտարարատուների,մաքսայինբրոքերների,փոխադրողների,ժամանակավոր պահպանմանպահեստների, մաքսային պահեստներիկողմից օգտագործվող տեղեկատվական տեխնոլոգիաների զուգակցվածու-

թյունը:

Տվյալների հեռացույց (դիստանցիոն) տրամադրումը լայն հնարավորություններէ ստեղծում մաքսային ձնակերպմանն հսկողության ժամանակի կրճատման համար: Հատկապես կարնոր է տեղեկատվության փոխանցմանհամակարգ ստեղծել մաքսային մարմինների ն մաքսային բրոքերների միջն: Մյուս կողմից մաքսային օրենսդրության թափանցիկությունը, կայունությունը, մատչելիությունը նույնպես կարող են դիարկվել որպես ժամանակավոր ծախսերի կրճատմանպայմաններ:Ներկայումս մաքսայինգործի բնագավառում

թվով փաստաթղթեր,մասնավորապես`հրամաններ, հրամանագրեր,գրագրություններ,հանձնարարություններ,որոնք արձակվում են ՀՀ ԿԱ ՄՊԿ-ի ն այլ մասնագիտացվածմաքսային վարչությունների, տարածքային մաքսատների, մաքսային կետերի կողմից: Նշված փաստաթղթերիքանակը անընդհատ աճում է ն ամբողջական նորմատիվ բազայի ստեղծումը համարվում է բավականին պրոբլեմատիկ:Այդ իսկ պատճառովմաքսայինօրենսդրության,մաքսային բնագավառումենթաօրենսդրականակտերի կարգավորումը, է կարնոր ժամանակակիցխնդիր, դրանց պարզեցումը հանդիսանում որը չի պահանջում նշանակալի ֆինանսականմիջոցներ: Երկրորդ խնդրի լուծման ժամանակ կարնոր նշանակություն ունի մաքսայինգործունեությանհամակարգիպոտենցիալը(կարողությունը): Այն ապահովվում է մաքսային գործի ճկունությամբ, որն իրա-

գործում

են մեծ

կանացվում է մաքսային ռեժիմներիմիջոցով: Մաքսային վերահսկողությանկատարելագործմաննպատակով հնարավոր է, որ արտաքինտնտեսականգործունեության առավել խոշոր սուբյեկտների հսկողությանհամարանհրաժեշտլինի ստեղծել մասնագիտացված ժամանակավոր մաքսային կետեր, որոնք կիրականացնեն մշտական ընտրանքայինփաստաթղթայինհսկողություն: Ժամանակակից մաքսային ծառայություն իրականացնելիս առաջանում է որակավորված աշխատանքային կադրերի ժամանակավոր ան-

բավարարվածություն:Ներկայումս, ինչպես նան հետագայում մաքսային գործը բարձր մակարդակովիրականացնելու համար անհրաժեշտ է ներդնել ատեստավորված մաքսային աուդիտորներիինստի-

"տուտը:

Այդ անձանց գործունեությունը պետք է լիցենզավորվի մաքսային մարմինների կողմից: Իրավասու մաքսային աուդիտորներին կարող են տրվել որոշակի իրավասություններ`մաքսային հսկողության իրականացման գործում: Իրավասու մաքսային աուդիտորների հսկողության օբյեկտներ կարող են լինել արտաքին տնտեսական գոր-

ծունեության սուբյեկտներիտնտեսականգործունեությունը:Մինչ օրս արտաքին տնտեսական գործունեությանյուրաքանչյուր 10-րդ մասմիջոցների բաց թողումից. նակիցը ապրանքների ն տրանսպորտային հետո ենթարկվում է մաքսային հսկողության:

Մոտ

ապագայում անհրաժեշտէ արտաքին տնտեսականգործունեության բարեխիղճ մասնակիցների համար ն դիստանցիոնհայտարարգրի ներդրումըՀայաստանում: Նման կարգավիճակիտրամադրման պայման կարող է լինել մաքսային աուդիտորներիկողմից

պարբերաբարիրականացվող հսկողությունը: Մաքսայինաուդիտի իրականացմանորոշումը պետք է ընդունվի մաքսային մարմնի պետիկողմից, եթե աուդիտը համարվում է հաձն: Մաքսային օրենսդրությանխախջորդող մաքսային հսկողության տումների հայտնաբերմանդեպքում մաքսային աուդիտորների կողմից այդ տեղեկատվությունը պետքէ տրամադրվի(փոխանցվի) մաքսային մարմիններին: Մաքսային ծառայության կողմից պետք է մշակվեն կամ հաստատվեն մաքսային աուդիտի ստանդարտները, կազմակերպվեն մաքսային աուդիտ իրականանողֆիրմաների ն նրանց աշխատակիցների ատեստացիա: Մաքսայինմարմիններիկողմից իրականացվողհսկողության համար հիմնական հարցը պետք է լինի ստուգման օբյեկտի ընտրությունը: Խնդրի կարնորությունըորոշվում է մաքսային ծառայության ռեսուրսներիսահմանափակվածությամբ, ինչպես նան նրա արդյունավետությանբարձրացմանպահանջներով: Որպես մաքսային հսկողության կատարելագործմանհիմնական ոլորտներ կարող են հանդես գալ հետնյալ գործառույթները. 1. մաքսայինհսկողության մեխանիզմիկազմակերպումը, 2. ապրանքների ն տրանսպորտային միջոցների զննման ժամկետներիկրճատումըն որակի բարձրացումը, 3. մաքսայինվճարներիվճարման ժամկետներիկրճատումը, 4. մաքսային ընթացակարգերի փաստաթղթայինձնակերպ-

ման

կատարելագործումը, 5. ճկուն տեխնոլոգիաների մշակման միջոցով հսկողության

իրականացմանհամարծախսերիկրճատումը, 6. մինչն մաքսային ձնակերպման վայր ապրանքներիամբողջ ծավալով առաքման ապահովումը, 7.

ապրանքներին տրանսպորտային միջոցներիանօրինական տեղափոխմանհամարհսկողությանկատարելագործումը,

արտաքին տնտեսական գործունեություն իրականացնող սուբյեկտների նկատմամբ պետական,իրավական խիստ վերահսկողության սահմանումը, 9. մաքսային օրենսդրությունը խախտողներինկատմամբքրեն ական վարչական օրենքներիխստացումը, 10. արտահանման համար ապրանքների ն հումքի թույլատրվող տեսակներիանվանացանկիվերանայումըն քվոտավորումը: Վերը նշվածից հետնում է, որ մաքսային մարմինների կազմակերպչականկառուցվածքիկատարելագործմանն մաքսայինհսկողության կազմակերպվածիրականացմանարդյունքում, ընդհանուր առմամբ, կարողէ ապահովվել մաքսային համակարգիգործունեության ավելի բարձր արդյունավետություն: 8.

5.4

ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ԵՎ ՏՐԱՆՍՊՈՐՏԱՅԻՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ

ՀԵՏԲԱՑԹՈՂՈՒՄԱՅԻՆ ՀՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

մաքսային սահմանով ապրանքներին տրանսպորտայինմիօրինականության ստուգման, դրանց հաշջոցներիտեղափոխման «վառման, ինչպես նան մաքսայինվճարների հաշվարկման ու վճարման ճշտության ստուգման նպատակով մաքսային մարմինները` սեփական նախաձեռնությամբ,ինչպես նան հայտարաատուիկամ ապ: րանքներ տեղափոխող անձի խնդրանքով,իրավունք ունեն ապրանքների ե տրանսպորտայինմիջոցների բացթողումից հետո 3 տարվա արտաընթացքում իրականացնելուստուգում` հայտարարագրերում ստուգման նպացոլված տեղեկությունների արժանահավատության տակով, ինչպես նան ապրանքների եւ տրանսպորտայինմիջոցների մաքսային սահմանով տեղափոխման փաստով պայմանավորված ապրանքներտեղափոխողանձի կողմից Հայաստանի Հանրապետության մաքսային օրենսդրությանը համապատասխան ստանձնած պարտավորություններիկատարմանճշտությունը: Մաքսայինմարմինները իրավունք ունեն ստուգելու բաց թողնված ապրանքների ն տրանսպորտայինմիջոցներիմաքսային սահմանով տեղափոխմանն այդ սահմանով բացթողումից հետո. դրանց հետագա շրջանառության ՀՀ

վերաբերյալ տեղեկատվության աղբյուր

հանդիսացող փաստաթղթե-

րը:

Մաքսային մարմինների պահանջով ապրանքներ տեղափոխող անձինք պարտավոր են մաքսային մարմիններին ներկայացնել անհրաժեշտ փաստաթղթեր,որոնք հանդիսանում են մաքսային հսկողության իրականացման համար փաստաթղթեր: Ապրանքների ն տրանսպորտայինմիջոցների հետբացթողումայինհսկողություն իրականացվում է վերադաս մաքսային մարմնիղեկավարի հրամանի հի-

վրա: Այդ հրամանում նշվում են մաքսային մարմնի անվանումը, ապրանքներ տեղափոխող անձանց անվանումը, մաքսային մարմնի պաշտոնատար անձանց անուն, ազգանուն ն հայրանունը, պաշտոնը, հետբացթողումայինհսկողության իրականացմաննպատակը,ժամկետը ն ընդգրկմանժամանակաշրջանը:Հրամանը կազմվում է 2 օրինաման

կից, որոնցից 1-ը ներկայացվում է ապրանքներ տեղափոխող ան-

անվանումները,ստուգման մասնակիցներիկազմը, հետբացթողումաՄաքսային յին հսկողության նպատակը, ժամկետը, արդյունքները: նան այն ապրանքներնու մարմինները իրավունք ունեն զննելու անց է կացվում միջոցները,որոնց կապակցությամբ տրանսպորտային հսկողությունը,եթե ապրանքներ տեղափոխող հետբացթողումային ունի այդ ապրանքներն ու տրանսանձը կամ հայտարարատուն պորտայինմիջոցներըզննմաններկայացնելուհնարավորություն: ժամանակ ապրանքՄաքսայինհսկողությանիրականացման ունեն փաստաբանօգտվելու ներ տեղափոխող անձինք իրավունք ծառայություններից, կամ այլ մասնագետների ների, թարգմանիչների ինչպես նան մեթոդներին, ծանոթանալու մաքսային հսկողության անձանց ոչ բողոքարկելու մաքսային մարմիններիպաշտոնատար օրինականգործողությունները:

ձանց: Այդ անձինք պարտավոր են ստորագրելու մաքսային մարմինների կողմից ներկայացվածօրինակի վրա` փաստելով իրենց տեղյակ լինելը հսկողության իրականացմանվերաբերյալ: Ստորագրված օրինակը վերադարձվում է մաքսային մարմնի պաշտոնատար անձանց: Վետբացթողումայինհսկողության հրամանով նշված ժամկետը չի կարող գերազանցել 15 աշխատանքայինօրը: Ապրանքներ տեղափոխող անձանց մոտ միննույն գործարքի հսկողություն իրականացվում է ոչ ավելի, քան տարին 1 անգամ, սակայն եթե առկա են բավարար փաստարկներ,որ ստուգման ընթացքում տեղի են ունեցել չարաշահումներ ն խախտումներ կամ հետագայում բացահայտվում են դեպքեր, որոնք վկայում են այն մասին, որ որոշակի ապրանքներմաքսային հայտարարագրումըբացակայում են, ապա վարչապետի գրավոր համաձայնությամբկարող է իրականացվելկրկնակիհետառաքումային հսկողություն: Ապրանքներիեն տրանսպորտային միջոցների հետբացթողումայինհսկողության արդյունքներովխախտումներն թերություններհայտնաբերելու դեպքում կազմվում է արձանագրություն: Խախտումներ չհայտնաբերելու դեպքում կազմվում է համապատասխանտեղեկանք, որտեղ նշվում է, որ որնէ խախտումչի հայտնաբերվել: Տեղեկանքում նշվում է ամսաթիվն ու տեղը, մաքսային մարմնի ն ապրանքներ տեղափոխող անձի կամ հայտարարատուի

ԻՆՔՆԱՍՏՈՒԳՄԱՆ

Որո ՞

ԱՐԻ

ՀԱՐՑԵՐ

ԳԼՈՒԽ

մաքսայինհսկողությանօբյեկտներ ն քրամարվում ՞

Ինչպիսի՞ձներ ունի մաքսայինհսկողությունը: Ինչ" սկզբունքներով Է իրականացվում մաքսային հսկոի: Ինչ կարգով է իրականացվումհետբացթողումային հսկողությունը:

ԱՌԱՋԱՐԿՎՈՂ

.

ՎայաստանիՀանրապետության Մաքսայինօրենսգիրք,ՀՕ

:

«Պարզեցվածուղեցույց 3» մաքսայինօրենսդրության կիրառման հարցեր,Երնան 2001թ. քճոճաաօր 14810266:810Բ0 116. 26յռ. Ֆսծօոաւ. Խ106684 Ց.Ր.,Ղքոոճոօ808. «Թ.օքօեդուը՝' 1998բ. ք83Ո67 11,

ՕՇաօ085լ

ը

օՏԼԱՇՔ

101-232.

ՕՇՇՈՅԴԱՑՅՒՍԱՇ

ԱՅԼ ո»

ՕՉԽՇԻԱԹՕՇ

Ւ.Շ.,

ՄԱ:

ԼՈՅ88

րաժետոյքըը «գործարքի գինը» որպես

ր ը ընկալելմաքսայինարժեքը,

արժեքի որոշման

Արար Հոթ »

Ֆ»

մաքսայինարժեքի հիմք արժեքի որոշման

մաքսային

:

թոդները

աճած 2001, Էատճքաած 8.1, 3, օ1ք. 127-160,Լղճոտ 5, օ1ք. 262-359.

ը

օք.

ՑԵՇԼԱՒՇՏԵՕԷԾԵԼՈԱՎՇՇԵՕԱ իւ

«ոռքօաօ

6.1 .

-

օգոստոսի 2000թ., բաժին 7, գլուխ 22, հոդվածներ138153, բաժին 2, գլուխ 3:

ւ.

ուսումնասիրությունից

ա »

ՆՇԱՆԱԿՈւԹՅՈւՆԸ

Ն,

մաքսային

,

ԱՐԺԵՔԻ

».

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

83 9

.

ՄԱՔՍԱՅԻՆ

Գլխի բովանդակությունը

ն

նպատակներ ունի մաքսային Ինչպիսի հսկողությունը:

.

«գործարքի գինը», -տարբերել

ԱԱ

ր

որուն աժեքի հիմնականմոտեցումները,

Ա

կիրառել ՀՅ-ում մաքսային սահմանի վրա կիրառվող մաքսայինարժեքի որոշման մեթոդները

ՈՐՈՆՄԱՆ

ՋԱԶԳԱՅԻՆ ՊՐԱԿՏԻԿԱՅՈւՄ ՄԱՔՍԱՅԻՆ ԱՐԺԵՔԻ

ԸՆԴՀԱՆՈւՐ ՆԿԱՐԱԳԻՐԸ

Արտաքին տնտեսական կապերը հասարակության սոցիալտնտեսականզարգացման հզոր գործոն են ն դրանք կարող են ինչպես խթանել, այնպես էլ դանդաղեցնելայդ զարգացումը: Արտաքին առնտուրը ազգային տնտեսության ն նրա արդյունավետության վրա դրական ազդեցություն է ունենում, երբ վերջիններս խթանում են արտահանման ներուժ ունեցող տվյալ տնտեսական տարածքի համար ավանդական, գիտատար արտադրության ճյուղերի զարգացումը, մյուս կողմից կազմակերպվում է այնպիսի արտադրանքիներմուծում, որն առաջին հերթին ուղղվում է վերը նշված ճյուղերի բնականոն գործունեության ապահովմանը ն բնակչության կենսականորեն անհրաժեշտ պահանջների բավարարմանը:

Արտաքինառնտրիմասնակիցներիգործողությունների համալիրում խիստ կարնոր է ապրանքներըսահմաններովտեղաշարժելու գործընթացը: ԱՀԿ-ին անդամակցությամբՀ1 կառավարությունը փորձել է այդ մասնակիցներիհամար ստեղծել այնպիսի պայմաններ, երբ հայրենական ապրանքները մյուս երկրների մաքսային սահմանը հատելիս չեն հանդիպի հովանավորչական դրսնորումների: Միաժա128

մանակ, ապրանքներիսահմանի հատումը բերում է նան ներքին տնտեսական հետնանք. այն է հարկային պարտավորությունների առաջացում:Ուստի արտաքինառնտրի մասնակցի գործունեությունը,

գործունեությանբաղկացուցիչմտնում է որպեսձեռնարկատիրական հարկմանդաշտ, որտեղ ելակետայինհասկացությունըապրանքների

«մաքսայինարժեքն» է: Հայաստանի Հանրապետությանմաքսային օրենսդրությամբ մաքսային արժեքի հիմքում ընկած է, այսպես կոչված, «գործարքի գին» հասկացությունը: ամենաբարդ ընԱրտաքինառնտրայինհարաբերությունների մեկը մաքսայինսահմանովտեղաշարժվողապրանքթացակարգերից կիրառվող ների գնահատումնէ: Ներկայումս հանրապետությունում ձնավորվել ապրանքներիմաքսայինարժեքի որոշմանընթացակարգը է

աստիճանաբար:

Արտաքինառնտրինմասնակցող երկրներիցմեծ մասում ապրանքների մաքսային արժեքը որոշելիս ներկայումս հիմնականում ն առնտրի կիրառվում են, այսպես կոչված, «ՄԱԳՅՀ»-ի(Մաքսերի հագլխավոր համաձայնագիր)ն «Բրյուսելյան» միջազգայիներկու են այն երկրները, որոնք չունենալով մակարգերիցորնէ մեկը: Եզակի արտաքին առնտրաշրջանառուքիչ թե շատ էական դերակատարում թյունում, օգտագործումեն մաքսայինարժեքի որոշման իրենց ազ-

`

'

գային մեթոդները: Բրյուսելյան մաքսայինարժեքը ձնավորվում է ազատ շուկաապրանքըներմուծող երկրի յում, լրիվ մրցակցությանպայմաններում մաքսային արմաքսային սահմանը հատելու վայրում: Ապրանքների անհրաժեշտությունը ունենալու ժեքի որոշմանմիասնականմոտեցում ԱրեմտյանԵվրոպայի մի շարք երկրներ նախաձեռնելէին դեռես 1950թ., որն ավարտվեցԲրյուսելում ստորագրվածԿոնվենցիայով: անհրաժեշտ էր միասնականմոԱյդ ժամանակահատվածում տեցում, որպեսզի Եվրոպայումտեղ գտած տնտեսականինտեգրման գործընթացը ձերբազատվերապրանքներիտեղաշարժը սահմանաեն փակող արգելքներից: Հետագայում այս Կոնվենցիային միացել ավելի քան 70 երկրներ, ընդ որում մաքսային արժեքը որոշելու այս մեթոդն ընդհուպ մինչն 1980-ական թվականներըառավել տարածված 130.

`

մեթոդն էր: Փաստորեն Բրյուսելյան մաքսային արժեքի մասին Կոնվենցիան ամրագրեց արտաքին տնտեսական բնագավառի արնմտաեվրոպականփորձը, որին չեն միացել ԱՄՆ-ը ն Կանադան: Միննույն ժամանակ կիրառող երկրներիցշատերը Կոնվենցիայովամրագրված մաքսային արժեքի որոշման մեթոդաբանությունըչէին ընդունում ամբողջությամբ: Նրանք գտնում էին, որ այն ավելի շուտ կրում Է տեխնիկականբնույթ, քան արտացոլում է ապրանքներիարժեքը: Հետագայում արտաքին առնտրի գործունեության ընդլայնումը ե համապատասխանփորձի կուտակումը դրեց Բրյուսելյան մաքսային արժեքը վերանայելու պահանջ: Անհրաժեշտություն էր առաջացել մաքսային արժեքը որոշելու բնագավառում մշակել այնպիսի մոտեցումներ,որոնք իրենց ընդհանրությանմեջ առավելագույնսկհամապատասխանեին երկրներից մեծամասնության շահերին ն պահանջներին: Վերջինիս արդյունքը դարձավ ՄԱԳՀ-ի հովանու ներքո անցած (1973-1979թթ.) բազմակողմ առնետրային բանակցությունների Տոկիոյի փուլի շրջանակներում, ի թիվս այլ ավարտական փաստաթղթերի, ստորագրված «Մաքսային նպատակներիհամար ապրանքների գնահատումը» ՄԱԳՀ-ի ՄԱ հոդվածը կիրառելու մասին համա-

ձայնագիրը:

ՄԱԳՀ-ի անդամ երկրների կողմից ստորագրված մաքսային գնահատման գծով այս հիմնական համաձայնագիրըկազմված է մի քանի բաժիններից: եթե առաջին բաժնում ներկայացվածեն ներմուծվող ապրանքներինկատմամբմաքսայինարժեքիորոշման հիմնական կանոնները, երկրորդ բաժինը նախատեսումէ այդ համաձայնագրի կատարմաննպատակովստեղծվող վերահսկմանմիջազգային մարմնի կազմակերպման հարցերը ապա երրորդ բաժնում զարգացող երկրների համար նախատեսվումեն տարբերակվածհատուկ ռեժիմների կիրառումը: Իսկ չորրորդ բաժնում պարունակվում են այն պայմանները, որոնց համաձայն հետագայում այդ համաձայնագրինկարող են միանալ այլ երկրներ: Ըստ համաձայնագրի`ապրանքիմաքսայինարժեքը սահմանէ վում որպես գին, որը ներմուծման երկիր արտահանելունպատակով վաճառելիս փաստացի վճարվել կամ ենթակա է վճարման, ընդ որում այդ գինը ճշտված է լրացուցիչ վերադիրների հաշվառումով: Բացի 13)

այդ,

համաձայնագրով սահմանվումեն

նան

ապրանքներիմաքսային

գնահատման այս մոտեցմանկոնկրետ պայմանների կիրառմանդեպքերը, մասնավորապես լրացուցիչ վերադիրների այն ցանկը, երբ դրանք չեն մտել գնի մեջ, սակայն գնորդի կողմից փաստացիկատարվել են:

Սակայնառանձին վերցրածտնտեսությանկամ, այսպես կոչված, մաքսայինտարածքի համար ապրանքներիմաքսայինգնահատումն ունի խիստ կոնկրետ տնտեսական բովանդակություն, իսկ երկրներիմիջն համագործակցությունը մաքսայինարժեքի որոշման

ուղղությամբ

է ապրանքների հետապնդում տեղաշարժը դյուրացնելո, նպատակը: Միննույնժամանակերկրներըելնում են այն իրողությունից, որ ապրանքների

մաքսային արժեքն

այն արժեքն է, որը հիմք Է ծառայում տարբեր երկրներիօրենսդրությամբ նախատեսված մաքսային վճարները հաշվարկելիս: ՛

ՄիննույնժամանակՀայաստանի

Հանրապետության

մաքսային օրենսգրքումամրագրվածէ, որ մաքսայինսահմանովտեղափոխվող մաքսայինարժեքն այն գումարն է, որը

փաստացի վճարվելէ,

ենթակաէ վճարմանկամ պետքէ վճարվեր ապրանքըներմուծմաներկիր արտահանելունպատակով ձեռք բերելու ն մինչն Հայաստանի Հանրապետության մաքսային սահմանըտեղափոխելու համար: ՀՀ

տրված սահմանման օրենսդրությամբ

ն

միջազգայնորեն կիրառվող

սահմանման միջն համարյա տարբերություն չկա: ՀՀ

մաքսայինօրենսգիրքը սահմանում է նան ինչպես ապրանքներիմաքսայինարժեքի բաղադրատարրերը, այնպես էլ մաքսային արժեքում չներառվողծախսերը: Քանի որ հանրապետությունը ԱՀԿ-ինանդամակցելու գործընթացնսկսել էր արտաքին տնտեսական հարաբերությունների բնագավառումմիջազգային համագործակցու-

թյան արդեն փաստացիկայացումից զգալիորեն ավելի ուշ, ապա պատահականչէ, որ փաստորեն միջազգայինմոտեցումները, որոնք ուղղված են ապրանքներիմաքսային

գնահատմանը,

հիմնականում կրկնում են միջազգային, արդեն մշակվածմոտեցումները: Այսպիսով,արտաքին առնտրի իրականացման շրջանակներում, մաքսային սահմանով ապրանքներիտեղաշարժիփաստիարդյունքում մաքսայինվճարների միջոցովձնավորվում է երկրի պետա132

կան բյուջեն: Այս` խիստ կարնոր ֆիսկալ առանձնահատկություննէ պատճառը,որ պետական շահերի պաշտպանությունըսահմանի վրա իրագործում են մաքսայինմարմիններըն ունեն իրավապահմարմնի կարգավիճակ: Մաքսային սահմանի վրա հատվում են արտաքին տնտեսականգործունեության մասնակցի ն պետությանշահերը: Պետության վարած տնտեսական քաղաքականությունն այս բնագավառում ունի ուղղակի ազդեցություն գործարար ակտիվության ն առաջինհերթին արտահանումըխթանելուխնդիրներիլուծման վրա: Մաքսային սահմանի վրա արտահանվող ու ներմուծվող ապրանքներիմաքսային արժեքի հիմնականտնտեսականնշանակությունը մաքսային վճարները հաշվարկելու հիմք լինելն Է: Արտաքին աառնտրում ներգրավված մասնակիցներինհավասար պայմաններ պահովելու տեսանկյունիցխիստ կարնոր է մաքսային արժեքը որոշելու նախապես սահմանված կանոններին դրանց հաշվարկման դյուրին մեթոդի առկայությունը:Վերջիններսկարող են բարձրացնել արտաքին առնտրայինգործարքներիմասնակիցներիկողմից իրենց գործունեության կանխատեսելիության աստիճանը ն նախապես հաշվարկվել կնքվող գործարքներիբազմակողմանիդրսնորումները: Այսպիսով, արտաքին առնտրի բնագավառում հարկման արդյունավետ համակարգերի ներդրման տեսանկյունից մի կողմից պետք է նախապես տրվեն հարկման բազայի հաշվարկման որոշակի կարգի, այն է հարկման ելակետային բազայի ն դրանց որոշման կանոններիհիմնական տարրերիսահմանումները, իսկ մյուս կողմից՝ պետք է այդ հաշվարկների ճշտությունը վերահսկող անհրաժեշտ մեխանիզմներիներդրում: Վերջինը պետությանըհնարավորություն կտա վերահսկել մաքսային արժեքը` հարկման բազան գործող կարգին համապատասխանորոշելու գործընթացում: Նշված կարնոր տնտեսական խնդիրների լուծմանն են նպատակամղված «ապրանքների մաքսային արժեք» հասկացության ն վերջինիս բաղադրատարրերիօրենսդրական սահմանումները,ինչպես նան դրանց փաստաթղթայինհավաստման կանոնակարգումը: Տնտեսական խնդիրներից զատ, ըստ գործող մաքսային օրենսդրության, մաքսային արժեքն այս կամ այն կերպ օգտագործվում է նան մաքսային գործի այնպիսինպատակներիգծով, ինչպիսիք

ապրանքների գնի հիմնավորվածությանստուգումը, արտահանման ու ներմուծման գործարքներ կատարելիս արտարժութայինվերահսկման իրականացումը,ինչպես նան մաքսային վիճակագրության

են

վարումը: 6.2.

ՄԱՔՍԱՅԻՆ ԱՐԺԵՔԻ ՈՐՈՇՈւՄԸ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈւԹՅՈւՆՈւՄ

Ապրանքների մաքսային արժեքի գնահատման ու վերահսկման գործուն մեխանիզմիառկայությունը, բացի նրանից, որ կրում է հարկման գործընթացն իրագործելու խիստ կարնոր գործառույթը, կարող է նպաստել նան ազատ շուկայականտնտեսությանկայացմանը ն նպաստել բուն արտաքինտնտեսական գործարքներինմասնակցող կողմերի միջն հավասար մրցակցային պայմանների ստեղծմանը: Հավասարությունըտվյալ դեպքում ընկալվումէ այն առումով, որ եթե այդ մասնակիցներըապրանքները ներմուծելիս հավասար հիմքերով վճարում են օրենքներով սահմանված տուրքերը ն հարկերը, ապա կարող է խոսք գնալ մրցակցայինհավասար պայմանների առկայության մասին: Հայաստանի Հանրապետությանմաքսային օրենսգիրքը կոչէ ված կանոնակարգելու վերը նշված հարցերը: Մաքսային արժեքը (տես՝ 6.1 գծատկերը) որոշվում է՝ ՛՛ ` ըստ գործարքի գնի մեթոդի, ՛ ըստնույն ապրանքներիգործարքի գնի, ՛՛. ըստ համանման ապրանքներիգործարքի գնի, ՛ ներքին շուկայում ապրանքիմիավորի իրացման գնի հիման վրա, ՛՛ ըստ հաշվարկայինարժեքի, ՛ ըստ պահուստայինմեթոդի: Մեթոդ առաջին` մաքսային արժեքի որոշման գործարքի գինը: ՀՀ մաքսային օրենսգրքում ուղղակիորենչի նշվում այն, որ փաստորեն գործարքի գնի մեթոդը մաքսային արժեքի որոշման հիմնական մեթոդն է, այնուամենայնիվօրենսգրքում առկա է դրույթ, որի համա134

ձայն մաքսայինարժեքի որոշման կանոններըգործնականումպետք է կիրառվենըստ հերթականության,որոնցից առաջինը հենց թվարկվածը գործարքի գնի մեթոդն է: Այսպիսով,ավելորդ չէ կրկնել, որ մաքսային արժեքը, մաքսային սահմանով տեղափոխվողապրանքի մաքսային արժեքն այն գումարն է, որը վճարվել է, ենթակա է վճարման կամ պետք է վճարվեր ապրանքը ներմուծման երկիրարտահանելու նպատակով: Ընդ որում, սահմանով տեղափոխվող ապրանքների մաքսային արժեքը գործարքի գնի մեթոդով հաշվարկելուհամար ներմուծողի կողմից ներկայացվում են ապրանքներիձեռքբերման համար արտահանմաներկրում վճարման փաստաթուղթը, ապրանքի ծագման երկրի սերտիֆիկատը(հավաստագիրը),արտահանմաներկրի մաքսայինծառայությանկողմից վավերացված հայտարարագիրը, որպես արտահանող նշված է ապրանքը վաճառողը, իսկ որորտեղ պես ստացող կամ ներմուծող` գնորդը, ապրանքիձեռքբերման պայմանագիրը:

գծապատկեր6.1. Ապրանքների մաքսային գնահատման հաջորդականությունըմաքսային սահմանի վրա :

Մաքսայինսահմանի վրա գործարքինկատմամբ

աջ

լ

|Ըստգործարքի

.-

գնի

1Բ5 առատ

՞

ած

նույն ապրանքի գործարքիգնի

Ըստ

|

առաշ

-՛

-

ՈՐ ստ

ծհամանման

ապրանքիգործարքի գնի

Ըստ

-այբակպաաաաչաեքանա

ապրանքի միավորի իրացմանգնի

Հ.

ԳՆ

դառդաքու

թյան դեպքում թար

,-5

ԱԶԱՐ

չ

1 Աաապառոր, ՀՈՐԱ

Ն

րնա

եռ

մեթոդ| | Պահուստային

' Է`Սթողվանրորո

«,

Քանի որ արտաքին առնտրիգործարքում ն հատկապեսմաքսային սահմանի վրա հատվում են մի կողմից պետության, իսկ մյուս կողմից գործարարիուղղակի տնտեսականշահերը, ապա այս տեսանկյունից կարնոր է այն, որ իրականից ցածր արժեքով հաշիվ ապրանքագրերիհարցը համաշխարհայինխնդիր է ն չի սահմանափակվում որնէ երկրով: Արնմտյաներկրներում այդ խնդրի լուծման եղակամ անցումային փուլում նակները տարբերվում են զարգացող գտնվող երկրներում կիրառվող եղանակներից: Զարգացող կամ անցումային փուլում գտնվող երկրներում առնետրայինգործարքների զգալի մասն իրականացվումէ կանխիկվճարումներիձնով ն դրանց հետնելը գրեթե անհնար է: Այդ պատճառովանիմաստէ կայաստանի Հանրապետությունումկիրառել գնի արժանահավատությանարնմտյան չափանիշները: Գործարքի գնի մեթոդը օրենսգրքում առաջին հերթին նշելը բացատրվում է նրանով, որ միջազգայնորենայս մեթոդն է դիտվում մաքսային արժեքը որոշելու հիմնականմեթոդ, իսկ նկատի ունենալով այն, որ հայրենական արտաքին առնտրայինգործունեությունը դեռես հեռու է արնմտյան եղանակներիկիրառումից, ուստի օրենսդիրը մաքսային ծառայություններին թողնում է այն հնարավորությունը, որպեսզի նրանք պետական շահերը` հատկապես հարկային մուտքերն ապահովելու նպատակով,որոշեն առավել արժանահավատ մաքսային արժեքի մեծությունը: Այստեղ կարող է ձնավորվել մի իրավիճակ, երբ մաքսային արժեքի որոշումը նկատելիորեն կարող է կրել մաքսավորի սուբյեկտիվ դիրքորոշման շեշտը, որը, ինչպես հայտնի է, հղի է չարաշահմանհնարավորությամբ: Ապրանքը ներմուծելու նպատակով ձեռքբերման պայմանագրի առկայությունը ուղղված է այն փաստի հավաստմանը,որ արտաքին առնտրատնտեսական գործարքին մասնակցում են կողմեր՝ գնորդ ն վաճառող, որոնգից վաճառողը համաձայն է փոխանցել վաճառվող ապրանքների նկատմամբ սեփականությանիրավունքը գնորփոխհատուցմանդիմաց, որտեղ տեղ կարող են գտնել դին որոշակի նան վճարման այս կամ այն կերպ հետաձգմանդեպքերը, որոնք ամրագրվում են «ենթակաեն վճարման»կամ «պետք է վճարվեր» բառակապակցություններով:Այստեղ ինչպեսապրանքներըմաքսայինսահ137

մանով տեղափոխողի,այնպես էլ մաքսայինծառայությանբուն գործունեության կազմակերպման տեսանկյունից կարնորվում են մաքսային արժեքի բաղկացուցիչներըն արժեքում չներառվողծախսերը: Տվյալ դեպքում խնդիրը նրանումն է, որ եթե գործարքի կատարման արդյունքում տեղ չի գտնում ապրանքի նկատմամբ սեփականության իրավունքիփոխանցում,ապա չի կարող տեղ գտնել գոր-

ծարքի գնի հիման վրա մաքսային արժեքի որոշման մեթոդի կիրառումը: Եթե մաքսային սահմանով տեղափոխվողապրանքների մաքսային արժեքը առաջին հերթին հայտարարագրումէ ապրանքներտեղափոխող անձը, ապա բացառելու համար:թերհայտարարագրման կամ կեղծ հայտարարագրման դեպքերը,մաքսայինօրենսգիրքընշում է այն դեպքերը, երբ հայտարարատուիորոշած մաքսային արժեքը մաքսային ծառայության կողմից հիմք չի ընդունվում: Ըստ օրենսգրքի` հայտարարատուի որոշած մաքսայինարժեքը հիմք չի ընդունվում, եթե` չեն ներկայացվումապրանքների`մինչն ՀՀ մաքսային սահման կատարված տեղափոխման,բեռնման, բեռնաթափման ն մյուս ծախսերըհիմնավորողփաստաթղթերը, ապրանքներըտեղափոխող անձի համար գոյություն ունեն այդ ապրանքներըտնօրինելու սահմանափակումներ կամ, երբ այդ ապրանքներիվաճառքից առաջացած մուտքերը ուղղակիորեն կամ անուղղակիորենանցնում են վաճառողին ն, եթեառկա են որոշ այլ դրույթներ: Հենց այս մոտեցումն է, որ հնարավորությունէ տալիս մաքսային ծառայությանը նան կամայականհիմքերովգնահատել սահմանով տեղափոխվողապրանքներիմաքսայինարժեքը դրանիցբխող բացասական հետնանքներով: Մեթոդ երկրորդ` մաքսային արժեքի որոշման մեթոդն ըստ նույն ապրանքներիգործարքի գնի, Նշվել է, որ մաքսային արժեքի որոշման կանոնները կիրառվում են ըստ հերթականության: Տվյալ դեպքումօրենսգրքումարտացոլում գտած յուրաքանչյուր հաջորդմեթոդի կիրառման պատճառ է դառնում նախորդ մեթոդովայդ արժեքը բրոշելու անհնարինությունը: -

՛

-

-

Այս մեթոդի կիրառմանդեպքումմաքսայինմարմիններիկողմից մաքսային արժեքը որոշվում է ներմուծման երկիր արտահանման համար նույն կամ գրեթե նույն ժամանակահատվածումնույն կամ գրեթե նույն քանակով վաճառված նույն ապրանքներիգործարքի գնի հիման վրա: Տվյալ դեպքում խիստ կարնոր են այն հատկանիշները, որոնց միջոցով ապրանքներըկարող են դիտվել նույնական: Մեթոդ երրորդ` մաքսային արժեքի որոշման մեթոդն ըստ համանման ապրանքների գործարքի գնի արժեքի վերը Մաքսային նշված երկու մեթոդների կիրառմանանհնարինության դեպքում մաքսային պրակտիկայումօգտագործվում է արդեն երրորդ մեթոդը, որտեղ առանցքայինէ «համանման ապրանքներ»հասկացությունը: ՀՀ մաքսային սահմանով տեղափոխվողապրանքներիմաքսային արժեհամար նույն կամ քը որոշվում է ներմուծման երկիր արտահանման նույն գրեթե նույն քանակուկամ գրեթե նույն ժամանակահատվածում թյամբ վաճառված համանման ապրանքների գործարքի գնի հիման

վրա:

Երկրորդ ն երրորդ մեթոդներիգլխավոր տարբերությունն, ըստ օրենսգրքի, վերաբերում է, այսպես կոչված, «նույն» ն «համանման» ապրանքներ հասկացություններին:Առավել նս, որ նույն կամ գրեթե նույն ժամանակահատվածէ համարվում դիտարկվողպահին նախորիսկ նույն տեսակի ապրանքներ դող 90-օրյա ժամանակահատվածը, համարվում միննույն ճյուղի արտադրանքհամարվող ն «Արտաքին անվանացանկի» տնտեսական գործունեության ։ամպպրանքային (ԱՏԳԱԱ) միննույն քառանիշ ծածկագրի տակ դասակարգելի ապրանքները: Փաստորեն ամրագրված չէ ընդամենը «համանման ապեն

րանքներ» հասկացությունը, իսկ մնացած բոլոր հատկանիշներով մաքսայինարժեքի որոշման երկրորդ ն երրորդ մեթոդներըկրկնում են մեկը մյուսին, առավել նս ինչպես երկրորդ, այնպես էլ երրորդ մեթոդի կիրառման պարտադիր պայման պետք է դիտվի այն կարնոր հանգամանքը, որ համեմատվող ապրանքներիմաքսային արժեքը որոշված է եղել արդեննշված գործարքիգնի մեթոդով: Տնտեսագիտականգրականության մեջ, բացի վերը բերված օրենսդրականդրույթը, նույն են դիտվում այն ապրանքները, որոնք նույնական են բոլոր առումներով` ծագման երկիրը, որակը, ֆիզիկա139

կան հատկանիշները: Իսկ համանման են այն ապրանքները, որոնք նույնը չլինելով, ունեն հատկանիշներ,որոնք թույլ են տալիս դրանք փոխարինել ն օգտագործել նույն նշանակությամբ:Անցումը նույն ապրանքներից դեպի համանման ապրանքները բավականաչափ(ուրբ է ն կրկին պահանջում է մաքսային մարմինների կողմից դրանց իրագործման հստակ հատկանիշներիառկայություն, որը կրկին պարունակում է սուբյեկտիվդրսեորմանհնարավորություն: Բոլոր դեպքերում, երբ անհնար է դառնում կիրառել նախկինում արդեն կատարվածգործարքներիգները կամ փաստացիչեն կատարվել նույն կամ համանման ապրանքներով գործարքներ, ապա մաքսային արժեքը որոշելիս կիրառում են այլընտրանքային մեթոդ-

ներ:

Մեթոդ չորրորդ` մաքսային արժեքի որոշումը ներքին շուկայում ապրանքի միավորի իրացման գնի հիման վրա. ՀՀ մաքսային օրենսգիրքը սահմանում է, որ եթե Հայաստանի Հանրապետության մաքսային սահմանով տեղափոխվողնույն կամ համանման ապրանք-

ները նույն տեսքով իրացվում են Հայաստանի Հանրապետության ներքին շուկայում, ապա դրանց մաքսային արժեքը որոշվում է համախառն ամենամեծ քանակությամբնույն կամ համանման ապրանքների միավորի իրացման գնի հիման վրա: Ընդ որում` համախառն ամենամեծ քանակության որոշման կարգը սահմանվում է Հայաստանի Հանրապետությանկառավարությանկողմից: Չորրորդ մեթոդի հիմքում ընկած է հանրապետությաններքին շուկայում վաճառվող ապրանքներիգնի ընտրությունը: Ընդ որում, կարող էր այս մեթոդի կիրառման դաշտը սահմանափակվել, եթե կիրառվեինմիայն ներքին շուկայի վաճառքիգները: Ուստի, նախատեսվում է մաքսայինարժեքը որոշելիս կիրառել նան արդեն հայտնի նույն կամ համանման ապրանքներիիրացմանմիավորիգները: Մաքսայինարժեքի որոշման այս մեթոդնայլ կերպ անվանում դեդուկտիվ կամ նվազման մեթոդ, ըստ որի սահմանվում են միավորի այն գինը, որով վաճառվում են մաքսային գնահատման ենթակա ապրանքի միավորի ամենամեծ քանակությունը: Այս մեթոդը

են նան

կիրառելիս, ըստ ՀՀ մաքսային օրենսգրքի, կատարվում են նվազեցումներ` նույն տեսակի ապրանքներիիրացման ժամանակ հանրա140

պետությունում սովորաբարկիրառվող կոմիսիոն վճարները ն առնտրայինվերադիրները,ՀՀ տարածքումայդ ապրանքներիփոխան մյուս այլ ծախսերը, այդ ապրանքները դրման, պահեստավորման ՀՀ-ում իրացման համար ենթակա հարկերը, ինչպես նան այդ ապրանքները մաքսային տարածք փոխադրելուհամար վճարված մաքսային վճարները: Մեթոդ հինգերորդ`մաքսայինարժեքի որոշումն ըստ հաշվարկային արժեքի, Կրկին, երբ անհնար է դառնում մաքսային արժեքը որոշել վերը նշված չորս մեթոդներիօգնությամբ, գործող մաքսային օրենսդրության համաձայն, մաքսային մարմիններնօգտագործում են

արժեքի ապրանքներիարժեքը որոշելու մեթոդը: հաշվարկային նրանումն գլխավոր առանձնահատկությունը Հերթական այս մեթոդի. է, որ հիմք է ընդունվում ապրանքի՛այնարժեքը, որը ստացվում է ար-

ըստ

ժեքը կառուցելու հաշվարկայինեղանակով: Գործող օրենսդրությունը սահմանում Է, որ հաշվարկայինարժեքը բաղկացած է սահմանով տեղափոխվողապրանքներիարտադրության ընթացքում օգտագործվածնյութերի ե վերամշակմանարժե-

քից, նույն տեսակի ապրանքներնիրացնելիս սովորաբար ստացվող շա-հույթից ն կատարվողընդհանուր ծախսերից,սովորաբարկատարվող բեռնաթափման,ապահովագրմանն նմանատիպ այլ ծախսերից, ինչպես նան սովորաբար կատարվողկոմիսիոն ն միջնորդայինծախսերից: Փաստորեն այս մեթոդի գլխավոր բարդությունը նրանումն է,

նշված տեղեկություններիաղբյուրները երկրից դուրս են ե այս պատճառկարող է ծամեթոդի կիրառմանլուրջ սահմանափակման է, ռայել: Խնդիրը նրանումն որ անգամ օտարերկրյա արտադրողի կողմից անհրաժեշտփաստաթղթերիներկայացմանթույլտվություն տալը չի բացառում, որ դրանք կլինեն մաքսային մարմիններիկողմից պա-

որ

հանջվողամբողջծավալով: Մեթոդ վեցերորդ` մաքսային արժեքի որոշման պահուստայիԼ՝ եթե մաքսային սահմեթոդը: Ինչպես նշում է մաքսայինօրենսգիրքը, մանով տեղափոխվողապրանքներիմաքսային արժեքն անհնար է ապա դա որոշել մաքսային արժեքի որոշման նախորդ կանոններով, ե է համաձայնագրի» առետրի գլխավոր «Սակագների որոշվում սկզբունքներին ն ընդհանուր դրույթներին համահունչ այլ միջոցնե141

ՀՖ1

Ե002-Վ:մոյսՀսմսվժգքմտդվ(տո

:0 նսիռլսփոնզտիսդոբվտո դվ/(տոծտոր -Յտը վմղդժդոմտոտ

վցմսԵ դվրտոմզոր» դտրոմղղկտնծող Ձմվե :«Ամզթմովոդնվվ

-դ3

դվթոժ :"9000280"40 1 օոիդոսն

:Յմվծոդզմօ դվրտոճորդտ(տստղոտմդուվցտտոոոէ

Լլ

ՂՎՍՏՕՎՍՂՈԻՈՄԵՆՍԻոՄՈԾՈՍՈ

:Ովկղշսմս«ԱՀ

« -ղքմտ ցվլտոծտը» ըոս-ԷԷ ոսիսոմվդ դղ մզցնսժզբ ,վովոչդվՎ :«ԱդվԵվմԱոցմսԵ»ուսկոդտՀդզ 33Վ « « :«ԱՅղքմտդվ(տոժոը» ըյսիչսմս լ իսղտտտհող

աի

:Ամղդդւս(04սմ4չդս վշտիտով դվրոտղծ ՍՄՈղմովղ վմտղստ դվմոտ տ Ա -մտ Ղոց ցզ օտիտքովտծոմ մմղ 1զինսնքտտմո մղքմով) ցզ նսմտհ մմ -զդմվնդոյողովվ դործտԵեմոԵ վմտղստ դվմոտմտ վտո՛ս 'ոմի դոնմսի -ողօ վմզդոդոդվժռողոտզթ դ1ս/սծզնեռտվղոննցս Ղոդ վց՛ս դռՀս/4 ՀՀԱզըՈւԱՉմսԵ ցդվրոմտղստդվմոտտմո կոտդորոք դոսդղվո վմղքմտ դվրտոճոռվմզցժցոմռոո օտի ուսմզդցտորոթ դոտըՀսմս -Ուսնդմ դղմսդրոծծտծվըուսդոտկոդովվդղ ըւսցմսԵԾմմղդծվկտռոտը վմտղստ դվմոտմո դոք(աստզոտմդով մս 'Ամդոտղտղվ մսղմոհ դրո 1 1Վ6ղուսց6ոծմըմօմսԵդո/Հսծկտոոնդտ դվ-ղ-ր ռո/Յստգոտմդով 'իվդրոռզոյսդքտ 'մդոս(յսննս ցոոմԵեղտովդոտկտողտգդտ դվրտԵծտծվը դո/(Հստղոռմգով 1զծոտո վ4դ1ս(8սկոտով դողոցծմղզիղզճյ տմի վնսձղը վցԵ վմմոցմսԵ 1զդն մտՀզՀուսդտկոդըրվվ ո՛սմզօցդմվ3 դւս/մսմսիոմոռվ մղոնմոկոռ մօմոմ ողսզն կո/ժսցրոմ -ղիտո դտ/ժւսոզտդտ մս 'մոոտ/սմզմմտտ դրո 'ցվմղզդնսձզընսիստմ -վի ուսրողվտկոմո դվրոծԵեռճծվը Ամղդնսձճզը դղ 4ո1սվոտոով օտիմետմ -ըո դգմսմնոդզմօդտրՀչսմսվմղքմո դվրտոժոնվմզցժռտմոր Վ գգողվոտտոխորով ոդոսԵուլղիտստդվնսծճղըվդԵ վմմոօ ՀԱսԵ Ամսղմտկոցղզօտ Ծվծդսմս'մմզդծդւսմԵո վ-ԼԷԵրՈօղիցմսԵտտԵօ 1 ՎտղիոիսԵեմտոհ մշսդովնդմ դվլղզիտ'դողդոնզ վվտՀշսմսդտրտովտդԵ ռվրտոմժոտր վ: մնսձղը նմսմզծՂԻ վմղդմդոմոտ ըյսգտըվտո ամ Ղ ԱմղդԵվրողյսՀ դվմմզդվմղմղցորդովտտմո 'մմօմտմ վյզիտ 6վմղդ -Ձղքմո դվրոոճոն 1սկմղ 'մմղցե վմղդժդոմոտ օջտիմնտտմոո՛ս-ԷԷ նմսմղծզի ՅդոմնՍ:մմգքմտ դվրտոծոռր1զիշսմսնսմող վչ իսնսձղզը ՛Օղ

մմղ 'մմզժիողնդտ Ղոդ 1 ըւսդմտիճմմվնոցղմօ'ըշսմս նդ :տմի դոն ոկստ ըոյսդոԱԹստղոտմցուվցտտոտրու իսմ -վս վմՂդուս(81սկղնզտ

ՍՂՅՍՈԷ ՂՈՌԵՎՍՏՈՈՂԺՂՎ

ԳԼՈՒԽ

- ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ւ.

՝

ԿԻՐԱՌՎՈՂ

Գլխի բովանդակությունը հ

.

հ

»

մաքսատուրքը,մաքսավճարը մաքսայինսահմանիվրա գանձվող հարկերը մաքսայինսահմանի վրա գանձվող հաստատագրված

վճարները

»

մ

»

մաքսավճարը

:

ի

-

քաղաքականությունը»,

սահմա

րա

ային

գանձվող

հարկերըն հաստատագրված »

»

մաքսատուրքը ն

Ա

ա

մանը զուգահեռ աստիճանաբարփոխվել են հարկի

հարկավորման

:

հասկացության բովանդակությանը: Անփոփոխէ մնացել այն արմատական դրդապատճառը, ըստ որի` հարկը շարունակում Է միջնորդավորել հասարակության համար անհրաժեշտ

այդ

հասարակության

նված առանձինանդամների ն նույն հասարակության կողմից ընդունված

ու

վճարները,

գործող կազմակերպաիրավականտեսակների կողմից ստեղծվող

ակցիզային հարկի մասին,

հանրայնացման գործընթացը:

,պատկերացում կազմել ԱԱՀ,

՛պատկերացում կազմել հաստատագրված վճարների

մասին

«.ՀԱՐԿԻ»,

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈւԹՅՈւՆԸ

ՀԱՐԿԱՅԻՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ ԵՎ ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈւԹՅՈւՆԸ

ժամանակակիցպայմաններում«հարկ» հասկացությունըհասարակականգիտակցությանմեջ կրում է նախապես տրված որոշակիություն, որը, սակայն, ունեցել է իր առաջացման ու զարգացման բազմադարյապատմությունը,որի ընթացքումհենց ձնավորվել ու կայացել է «հարկ» հասկացությաններկաընկալումը: Այս.հասկացության բնույթն ու բովանդակություննուսումնասիրելիս անհրաժեշտ է փորձել տարանջատելերնույթի առաջացման ու զարգացման պատմականն կոնկրետ հարթությունները,քանի որ առաջինը մեծամասամբ պայմանավորում է վերջինի էությունը ն դրսնորման հիմնական առանձնահատկությունները: Այս առումով դեռեսքաղաքակրթությանկայացմանվաղ շրջանում հարկը ընկալվում էր որպեսհասարակականորեն անհրաժեշտն օգտակար մի երնույթ` չնայած այն հանգամանքին,որ այն ստանում էր բացառապես բարբարոսականդրսնորումներ`ստրուկներիաշխատանք, ռազմականավար ն այլն: Գասարակությանհետագա զարգաց144

ն

ձները` առավելագույնս մոտենալով ներկայումս կիրառվող «հարկ»

անհատական կամ մարդկանց խմբերի եկամուտների Թե'

:

մի մասի

պատմական ն թե' կոնկրետ տեսանկյուններից մ մարդկա,

յին հանրությունը միատարր չի եղել րը

7.1.

ստանու նում

տանք, ռազմականավար ն այլն: Վասարակությանհետագազարգաց-

Նյութի ուսումնասիրությունից ութա

հանգամանքին, այնայն հանգամանքին, որ այնն

էր բացառապես բարբարոսականդրսնորումներ` ստրուկների աշխա-

ետոտւսանողք զարող ա ային կայինկարո» հանն կային

քաղաքականությունը», »

ծ օգտակար մի երնույթ` չնայած

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈւԹՅՈւՆՈւՄ

ՄԱՔՍԱՅԻՆ

ՎՃԱՐՆԵՐԸ

ն

չէ. հասարակությանանդամնե-

մեկը մյուսից ակնհայտորենտարբերվում են կենսաբանականն

մտավոր հատկանիշներով: Սակայն մարդկության ամբողջ պատմության ընթացքում ն ներկայումս մարդկանց միավորում են այնպիսի

ընդհանուր հրամայականներու հիմնախնդիրներ,որոնք վերաբերում են

արտաքին թշնամուն հակազդեցությանը, բնության տարերային

ուժերի դեմ պայքարին, ամբողջ հասարակության շահերից բխող

տնտեսական

ն

սոցիալական ծրագրերի իրականացմանը, անա-

պահով խավերի գոյության նվազագույն պայմանների ստեղծմանը ն մի

շարք

կության

այլ

հասարակականպահանջների կատարմանը: Հասարա-

կենսագործունեության համար նշված

ուղղություններով

հնարավորությունների ն ներուժի միավորմանպահանջն էլ հենց ձել է

ն մնում

է

դար-

որպես հարկի գոյության գլխավոր ինչպես` պատմա-

կան, այնպես էլ` կոնկրետ նախապատճառը:

Վասարակականհարաբերությունների`վերը նշված արմատական պատճառականությունըչէր կարող դուրս մնալ ուշադրությունից: «Հարկ» հասկացության ն հարկմանհիմնախնդիրներըդարձել են

հետազոտման

հետնողականն բազմակողմ առարկա մի դարաշրջանում, երբ տնտեսական հարաբերությունները լայնածավալ մասշտաբով, իրավական հավասար որոշակի նախադրույթներիառկայության `

պայմաններում ընդգրկում նավորում են այդ

են

ամբողջ հասարակությունը, պայմա-

հասարակությանընդհանուրբարեկեցությանաստի-

ճանը ն անհատներն այդ պայմաններում կրկին կենսաբանական ն

մյուս տարբերությունների պատճառներովունենում

են

մեկը մյուսից

տարբերվող մասնակցություն այդ հասարակությանընդհանուր

պա-

հանջների նյութականացմաննու առարկայականացմանը:

Խոսքը վերաբերումէ մի քանի

դար առաջ

սկսված գիտական

գործընթացին, երբ հարկի հասարակական անհրաժեշտության գիտակցումը դասական տնտեսագիտական մտքի համար դարձավ պատճառ` կատարելու առաջին արմատական ու մինչ այժմ հիմնա-

դիտվող աշխատանքները, որոնք ուղղված էին ապրանքա-

րար

դրամական հարաբերությունների համատարածզարգացման, հարկի էության, կատարած գործառույթների, հարկման սկզբունքների, ինչպես նան մի շարք երկրներում պետականությանկայացման ու ամրա-

պնդմանուղղություններիբացահայտմաննու հիմնավորմանը:

Ցանկացած երկրի տնտեսական կյանքի գլխավոր բաղկացուցիչներից է պետության կողմից իրագործվող հարկային քաղաքականությունը: Վարկայինհարաբերություններիձնավորմանն ու տնտեսության կայուն զարգացմանը նպաստող, բարենպաստգործարար, այդ

թվում ներդրումայինմիջավայր ապահովողհարկայինհամակար-

գերի

ու ստեղծման

զարգացման հիմնախնդիրներըայժմեական

ցանկացած սոցիալ-տնտեսական

ն

են

հասարակական-քաղաքական

համակարգերում: Հարկային հարաբերություններիդերն էլ ավելի կարնոր է այն երկրների համար, որոնք դեռես գտնվում թյան կենսագործունեության

բոլոր

փոխումների փուլում:

են

հասարակու-

բնագավառների լուրջ

բարե-

անկախությանհռչակուՀՎանրապետությունում Հայաստանի

է ազատական ն մից ի վեր արդեն իսկ մշակվել, ընդունվել կիրառվում կարգավորելու`այդ թվում նշահարաբերությունները

տնտեսական

բազմազանհարկային օրենսդրություն,որի գործողուհարկաբյուջետային թյունն պայմանավորումէ հանրապետության հատվածիներկան: Ուստի «հարկ» հասկացությանն հարկային հարաբերությունանդրադարձընպատակաների զարգացմանօրինաչափությունների

նակալի

ու

ՀՀ հարհարմար է կատարել` ելակետ ընդունելովառաջին հերթին ուժ ստան կային ն մյուս օրենսդրությանմեջ արտացոլված օրենքի հիմնացած սահմանումները: Առավել նս, որ այդ օրենքներնիրենց են միջազկան դրույթներովհիմնականում համապատասխանում փասօրենսդրական կիրառվող նմանատիպ գային պրակտիկայում են տաթղթերին,այսինքն զգալիորեն հաղորդակից հարկայինհարավերաբերողարդենիսկ կուտակվածմիբնագավառին բերությունների

մտքին ն փորձին: ջազգայինտնտեսագիտական

ն «Հարկերի մասին» ՀՀ օրենքի համաձայն` հարկը պետական նպատակովհամապարհասարակականկարիքների բավարարման ն է տադիր ն անհատույց վճար է, որը գանձվում ֆիզիկական իրավա-

անձան-

բանականանձանցից(այդ թվում` ոչ ռեզիդենտֆիզիկական անձանց հիմնարկներից,օտարցից, օտարերկրյա իրավաբանական անձանց մասնաճյուղերից, ներկայացուցչուերկրյա իրավաբանական մարմինթյուններից), հիմնարկներից,տեղականինքնակառավարման կարգով, չափերով նախատեսված ներից հարկայինօրենսդրությամբ

սահմանված ժամկետներում: հարկային «Հարկի» նշված սահմանմանը համապատասխան որոնք առաջանումեն պետականն հաեն այն հարաբերությունները,

ն

համար գլխավոր պատասսարակականկարիքներիբավարարման ու տնտեսական գործուխանատու պետության ն հանրօգուտ անձանց միջն: նեությամբ զբաղվածֆիզիկականն իրավաբանական Ընդ որում, ըստ հարկի սահմանման, հարկայինհարաբերություններն

իրենց համապարտադիրու անհատույց լինելով փաստորեն կրում մեկ ուղղությամբ

շարժվելու

ն

են

պարտադրականլինելու գլխավոր

հատկանիշները:

Միաժամանակ հարկային

հարաբերությունների կարգավոր-

տեսանկյունից առաջնային հիմնարար է այն, որ հանրապետության միասնական բյուջետային համակարգը հիմնվում է ֆինան-

ման

ու

սական, դրամավարկային Ա հարկային միասնական պետական քա-

ղաքականության վրա: Քանի

արտաքին առնտրային գործունեությունն արդեն մաքսային սահմանիվրա ունի իր զգալի տեղը ն ազդեցությունըպեոր

տական բյուջեի ձնավորման վրա, ուստի պետք է ելնել

նան

նրանից,

որ ՀՀ-ում

իրականացվում է միասնական մաքսային

թյուն,

այաստանի Հանրապետության համընդհանուր տնտեսա-

որը

քաղաքականու-

կան քաղաքականությանանբաժանելիմասն է:

Հանրապետությունումգործում է հարկային հարաբերությունների համակարգ, որը հետնանք է համընդհանուր տնտեսական քաղաքականության իրագործման, որտեղ իրենց նպատակներն խնդիրներն ունեն վերջինիս մասը կազմող ինչպես հարկային քաղա-

ու

քականությունը, այնպես էլ` արտաքինառնետուրըկանխորոշողմիասնականմաքսային քաղաքականությունը:

Անհրաժեշտ է նկատել, որ տեսակների սահմանման

ն

«հարկ» հասկացության, հարկերի

հարկային հարաբերություններըկարգա-

վորելու տեսանկյունից հանրապետությանհամար հիմնարար «Հարկերի մասին» ՀՀ օրենքում բացակայումէ հղումը հարկային քաղաքականությանտեղի, դերի ն նպատակների,ինչպես նան վերը թվարկվածների հետ վերջինիս կախվածությանմասին: Մնում է այն տպավորությունը, որ «պետական ն հասարակական կարիքների բավարարման նպատակը» «անհատույց ն համապարտադիրվճարի» միջոցով ենթակա չէ տնտեսականորոշակի քաղաքականության:Այս առումով կարելի է հավելել

նան

այն,

որ

միասնականհարկային համակարգ:

հանրապետությունում գործում է

տարբերություն«հարկային համակարգ» ն «հարկային քաղաքականություն»հասկացությունների,որոնք դեռես չունեն օրենսմաքսային օրենսգիրքը դրական սահմանումներ` հանրապետության տեղը ն բացի այդ, է մաքսային քաղաքականության սահմանում սահնախանշում է վերջինիս նպատակները:Դրանք են. ՀՀ մաքսային Ի

մաքսամաքսային տարածքում ապրանքաշրջանառության յին հսկողության, ինչպես նան մաքսային քաղաքականությանիրագործման այլ միջոցներիարդյունավետկիրառումը,մասնակցությունը

մանով

ն

տնտեսական անկախությանն անվտանգությանապահովմանը,ներքին շուկայի պաշտպանությանը,ազգային տնտեսության զարգացմանն

այլ ուղղված տնտեսական քաղաքականության

խնդիրների

իրագործումըն աջակցությունը: Նշված նպատակներիկենսագործումնունի ուղղակի առնչուարտաքին առնտրի հեռանկարում ակնկալթյուն հանրապետության առնվող ուրվագծի հետ: Այն որոշակիորենուղղորդում է արտաքին տուրը,

այդ առնտրի իրակաերբ փաստորենհանրապետությունում

նացումը պետք է հետապնդի տնտեսականանկախության,անվտանէ գության ապահովման գերակայությունըն ներմուծումները չպետք Ավելին արտաքինտնտեսական դուրս մղեն տեղականարտադրողին:

գործունեությունըպետք է ուղղվի հայրենականտնտեսության զարմնում արգացմանը: Տվյալ դեպքում, փաստորեն,անպատասխանէ տաքին առնտրի իրականացմաննպատակներիժամկետայնության հարցը` դրանք կոնկրետ ֆինանսականտարվա, թե ավելի հեռանկարային նպատակներեն: Ըստ ամենայնի, թվարկված նպատակների

իրագործումը պետք է դիտել որպես երկարաժամկետ`հեռահար բնույթի նպատակներ: Ինչ վերաբերումէ արտաքինառնտրիընթացիկ նպատակնեէ դրան անդրադառնալը,երբ կարտարին, ապա նպատակահարմար ցոլվեն «հարկային համակարգ» ն «հարկային քաղաքականություն» Նշված հասկացությունհասկացություններիբովանդակությունները: ների միաժամանակկիրառմանպայմաններումպետք է տեղ գտնի

արտաքին առնտրայինգործունեությունը ն վերջինիս մասնակիցների

հարկումը:

«հարկային քաղաքականություն»

հասկացությունների սահմանումների առնչությամբ տնտեսագիտական գրականության մեջ բացակայում է միասնական մոտեցումը: Գրականությանմեջ շրջանառվում են նան «հարկում» կամ «հարկավորում» հասկացությունը, ինչպես նան մի շուրջ

շարք

այլ

հասկացություն-

ուսումնասիրությունների առատությունը հավաս-

հարկային հարաբերությունների ինչպես գործնական, այնպես էլ տեսական կարնորությունըազատական`՝հարաբերությունների տում

են

պայմաններում: Նախընտրելի

է

այն սահմանում,

ըստ

որի վերջինիս

տակ հասկացվումէ հարկերի,տուրքերի ն պարտադիր վճարների ամ-

բողջությունը, որոնք գանձվում են պետության տարածքում հարկային օրենսդրությանը համապատասխան,ինչպես նան հարկայինհարաբե-

րություներին մասնակից կողմերի իրավունքների ն պատասխանատվության համակարգը որոշող

նորմերի

ն

կանոնների ամբողջու-

թյունը:

Իսկ «հարկային քաղաքականության»նախընտրելի սահմա-

նում է այն, ըստ

ՄԱՔՍԱՅԻՆ ՍԱՎՄԱՆԻ ՎՐԱ ԳԱՆՁՎՈՂ ՀԱՐԿԵՐԸ ԵՎ

ՎՃԱՐՆԵՐԸ

«Վարկային համակարգ» ն

ներ, որոնց

7.2.

որի վերջինս իշխանությանն կառավարմանմարմին-

ների իրավական գործողություններիհամալիր է, որոնք որոշում

են

հարկայինօրենքների կիրառմաննպատակահարմարությունը: Վարկային քաղաքականությունը հարկատեսակներիմասին առանձին օրենքների

զուտ

մեխանիկականիրականացումը չէ,

այլ

վերջիններիս շարունակական կատարելագործումը: Տնտեսագիտական գրականության մեջ տրված են նան հարկային քաղաքականության ապագային ուղղվածության տարբերակումը:Եթե քաղաքակա-

նությունը հեռանկարային է,

ապա դա

հարկայինռազմավարությունէ,

իսկ ընթացիկպահին ուղղված հարկայինքաղաքականությունը` հարկային տակտիկա:

Անկախացումիցհետո պատմականկարճ ժամանակահատէ ՀՀ վածում ընդունվել ն հարկայինմարմիններիկողմից կիրարկվում հարկային օրենսդրությունը, որը նույնական է ինչպես միայն ներքին շուկայում գործող ձեռնարկատիրականգործունեությանմասնակիցմասնաների, այնպես էլ` արտաքինտնտեսական գործունեության կիցներիհամար: Տվյալ դեպքում արտաքինառնտրային գործունեու-

սահթյան մասնակիցներիհամար ելակետայինէ այն, որ մաքսային մանով ապրանքներ տեղափոխելիսմաքսային մարմինների կողմից գանձվում են մաքսայինվճարներ,այդ թվում՝

ա) մաքսատուրքեր. բ) մաքսավճարներ.

սահգ) մաքսային մարմինների կողմից գանձվող օրենքով

մանվածհարկեր, տուրքեր ն այլ պարտադիրվճարներ: Արտաքինառնտրի մասնակիցներիցսահմանի վրա գանձվող հարկերը ն պարտադիրվճարներնեն ավելացված արժեքի հարկը,

հաակցիզայինհարկը, ներմուծվող դիզելայինվառելիքի ն բենզինի մար հաստատագրվածվճարը, ներմուծվող ծխախոտիարտադրանքի վճարը ն ճահամար հաստատագրվածվճարը, բնապահպանական են նան նապարհայինվճարը: Բնականաբար վերջինները վճարում ն մաքսավճար: մաքսատուրք

Ավելացվածարժեքի հարկ (ԱԱՂՀ)Այս հարկատեսակըկիրառնան Հնդկասվում է եվրոպականերկրների մեծ մասում, ինչպես ն տանում, Բրազիլիայում,Կոլումբիայում,ճապոնիայում այլ երկրներում: Չնայած ԱԱՀ-ը լայն կիրառում է ստացել բոլոր աշխարհա-

մասերում, սակայն ավելի հաճախ կոչում են «եվրոպականհարկ»: ԱԱՀ-ն մտցվել է կիրառությանմեջ 1968թ. սեպտեմբերի 1-ից: 1970ական թվականներից ԱԱՀ-ն սկսել է կիրառվել բազմաթիվ եվրոպական երկրներում: ՎերջինիսզգալիորեննպաստեցԵվրամիության

կողմից 1977թ.-ին ընդունված դիրեկտիվը, որն ունիֆիկացիայի էր ենթարկում իրավական նորմերը, կարգավորում էր ԱԱՀ-ի հավաքագրումը ԵՄ անդամ երկրներում, ն այն հաստատվեցորպես հիմնական

անուղղակի հարկ սահմանվեց նրա պարտադիր կիրառումը ԵՄ անդամ երկրներում: Ավելին, այն երկրները, որոնք նպատակունեն ն

ապագայում անդամակցելուԵՄ, ԱԱՀ-ի գործող համակարգիգոյությունը պարտադիր է:

ՀայաստանիՀանրապետությունում այս հարկը սկսել է կիրառՀՀ 1992թ. վել հունվարի4-ի նախագահի թիվ ՆՀ-49 «Ձեռնարկությունն քաղաքացիներիցգանձվողհարկի ներից, կազմակերպություններից

մասին» հրամանագրովն ներդրվել է 1992թ. հունվարի 5-ին: Ներկայումս ԱԱՀ-ի կիրարկման կապակցությամբհարկային հարաբերու-

թյունները կարգավորվումեն 1997թ. մայիսի 14-ին ընդունված ն նույն տարվա հուլիսի 1-ից գործողության մեջ դրված «Ավելացված արժեքի

հարկիմասին» ՀՀ օրենքով` իր լրացումներովն փոփոխություններով: Կարնոր են այս հարկատեսակի արտաքին առնտրատնտեսական գործունեության նկատմամբկիրառելու օրենսդրական դրույթ-

ները: Այս առումով առաջին հերթին` ՀՀ ներմուծվող ապրանքների համար ներմուծման պահին հարկվող շրջանառությունէ համարվում դրանց` օրենքով սահմանվածկարգով որոշված մաքսային արժեքի ն

գանձվող մաքսատուրքի ու ակցիզայինհարկի գումարը: Ակնհայտէ նշված դրույթի հարկաբյուջետային ուղղվածությունը.ԱԱՀ-ը դառնում

հիմնավորումը հնարավորություն է տալիս այդ գումարները հաշվանցել կամ պակասեցնել:Այսպես,ԱԱՀ-ըհաշվարկելիս ԱԱՀ վճարող ան-

ձինք հաշվետու ժամանակաշրջանումպետական բյուջե են վճարում այդ ժամանակաշրջանում իրականացված հարկվող գործարքների նկատմամբհաշվարկվածԱԱՀ-ի գումարը, հարկվող շրջանառության որից հաշվանցվում (պակասեցվում) են` արտադրական ն այլ

առետրայիննպատակներով հանրապետության ներքին տարածքում հաշվետու ժամանակաշրջանումձեռք բերված ապրանքներիմատուցված ծառայությունների մատակարարների կողմից սահմանված կարգով ներկայացված հաշիվներում առանձնացվածԱԱՀ-ի գումարի

չափով: Բացի այդ՝ հաշվանցվումկամ պակասեցվումէ հանրապետության տարածք ներմուծված ապրանքներիհամար մաքսային մարմինների կողմից գանձվածԱԱՀ-իգումարների չափով: Միաժամանակկարնոր է արտահանման գործարքներինկատմամբ ԱԱՀ-ի հարկման հարցը: Այս առումով, օրենքի` արտոնությունբաժնում ամրագրվածէ, ներ ն զրոյական դրույքաչափովհարկման

ԱԱՀ-ի զրոյական դրույքաչափըկիրառվում է`

նից

դուրս

ՀՀ

մաքսային սահմա-

արտահանվող ապրանքների հարկվող շրջանառության

նկատմամբ: Ավելին, զրոյական դրույքաչափով հարկվող գործարքների իրականացմանդեպքում ԱԱՀ վճարողների մոտ դրանց հետ կապված ձեռք բերված ապրանքներին մատուցված ծառայությունների գծով մատակարարներիկողմից ներկայացված հարկային հա-

է պետական բյուջեի եկամուտ այն պահին, երբ ապրանքը միայն հատում է մաքսային սահմանը: Ավելին,տեղ է գտնում նան

շիվներում առանձնացված ԱԱՀ-ի գումարները ենթակա

քը,

հանման

այն արդյունհենց մաքսայինսահմանիվրա բարձրանում է ներմուծման գինը, քանի որ վերջինս դառնում է հետագայումայդ ապրանքը հանրապետության տարածքում իրացնելու գնի հիմք, որը այլ հավասար որ

պայմաններում կարող է նշանակել նշված ապրանքների սպառման ծավալներիկրճատում: Ի

տարբերությունմյուս անուղղակիհարկատեսակների, փաստորեն մեկ անգամ վճարված լինելու հանգամանքիփաստաթղթային

որ

են

դարձման (հաշվանցման) ընդհանուր կարգով: Փաստորեն,

վերաարտա-

գործարքներիմասնակիցներիապրանքներինկատմամբԱԱՀ

չի կիրառվում: Հանրապետությանտարածքում վճարված ԱԱՀ-ն ենթակա է վերադարձման:Տվյալ դեպքում արտահանմանխրախուսման

մասին խոսք գնալ չի կարող, քանի է

որ

արտահանողըԱԱՅ-ը վճարելու

արդեն արտահանման երկրի օրենսդրությանըհամապատասխան:

Այսինքն, այս դեպքում տեղ է գտնում տեղական արտադրանքինհավասար պայմաններիապահովմանմասին:

Այս հարկատեսակի բնութագիրըամբողջականչի լինի, եթե չնշվի հատկապեսարտահանման ներուժ ունեցող գործունեության

բնագավառների նկատմամբԱԱՀ կիրառմանպայմանների մասին: Եթե համաձայնԱԱՀ-իգործող օրենքի,այս հարկից ազատվում են ի թիվս

ուղղությունների, այնպիսի երնույթներ, ինչպիսիք են հացի ն մազութիիրացումը, ապա այս հարկատեսակից ազատման արտոնությունը, որը վերաբերում է «ՀայաստանիՀանրապետության կառավարության սահմանված ցանկում նշված թանկարժեք ն կիսաթանն «թանկարժեք "կարժեք քարերի ..» մետաղներիցպատրաստված ոսկերչականնշանակությանկիսաֆաբրիկատների» իրացմանը,ապա տվյալ դեպքում հարկատեսակիցազատվում է հանրապետության համար գերակա դիտվող ն արդեն արտահանման դրական փաստացի այլ

արդյունքներ ցույց տված

ն ոսկերչության ակնագործության ոլորտը:

Այսպիսով, ավելացված արժեքի հարկի գործող օրենքի դրույթները ընդգծում են արտաքինառետրի` հատկապեսներմուծման հատվածի նկատմամբհարկաբյուջետային ակնհայտ շեշտադրումը: է Չնայած պետք նկատել, որ հանրապետությունում կրկին նույն օրեն-

Քի գործողությամբ տրված արտոնության արդյունքում տեղ է գտել արտահանման ներուժ ունեցող ոլորտի նկատելիզարգացում:

Ակցիզայինհարկ. Այս անուղղակիհարկը ՀայաստանիՀանրապետությունում սահմանվելէ ՀՀ նախագահի1992թ. հունվարի 27ի հրամանագրով:Առանձինապրանքատեսակների իրացման գծով

մանակ կիրառվում են բացառապեսկայուն դրույքաչափեր, անկախ

գործունեությանարդյունքների մեծությունից ն սահմանվում են հարկման բազայի միավորի նկատմամբ բացարձակ գումարով: Այսպես` ակցիզային հարկով հարկման ենթակաապրանքներն են գարեջուրը, խաղողի

ն այլ

գինիները, գինենյութը, սպիրտը ն սպիրտայինխմիչք-

ները, ծխախոտի արդյունաբերականփոխարինիչները,սիգարները,

սիգարելաները,սիգարետները,բենզինը, նավթամթերքները,դիզելային վառելիքը»: Ակցիզնառաջին հերթինտարածվում է ալկոհոլային

հավանաբարկարելի է ասել, այն վնասակար սովորույթների դեմ հարկ Է, որն ինքնին բա-

որ

ցասականչէ: Սակայն արտաքին առնտրի իրականացման տեսանկյունից կարնոր է,

որ

ակցիզային հարկ վճարում են վերոհիշյալ ապրանքները

ներմուծող կամ արտադրող իրավաբանականն ֆիզիկական անձինք: Ընդ որում, օրենքով կարող են սահմանվելակցիզային հարկին փոխարինող հաստատագրվածվճարներ: Իսկ ծխախոտիարտադրանքի ն

բենզինի ակցիզային հարկի առանձինօրենքներով:

ներմուծվող դիզելային վառելիքի

դրույքաչափերըսահմանվում են

տագրված վճար. ՎայաստանիՀանրապետությունումայս վճարի մասին օրենքն ընդունվել է 1997թ. դեկտեմբերի27-ին ծում է

2000թ. ապրիլի24-ի

ն

2000թ. հուլիսի 7-ին ընդունված նույն տարվա օգոստոսի 1-ից գործողության մեջ դրված «Ակցիզային հարկի մասին» ՀՀ օրենքով:

ակցիզայինհարկերը:

կարնոր առանձնահատկություններից Էայն, որ հարկիհաշվարկմանժա-

ընդունվել է 2000թ. մարտի 24-ին

Հայաստանի ակցիզային հարկի Հանրապետությունում

ներկայումս գոր-

լրացումներով հանդերձօրենքը: Այս հաստատագրված վճա-

րի գլխավոր առանձնահատկությունընրանում է,

որ

վճարի գանձումը

կախվածչէ վճարողներիգործունեությանարդյունքներից ն մաքսային արժեքից: Ընդ որում,

այս

վճարը ներառում է ավելացված արժեքի ն

Ծխախոտի արտադրանքի համար հաստատագրված վճար. ՀայաստանիՀանրապետությունումարդեն այս վճարի մասին օրենքն ն

ներկայումս գործում է 2001թ.

դեկտեմբերի27-ի փոփոխություններովօրենքը: Վերը նշված վճարի

|

ն

2001թ. դեկտեմբերի27-ի փոփոխություն-

ներով ն

ն

ու

Ներմուծվող դիզելային վառելիքի ն բենզինի համար հաստա-

ակցիզային հարկը ներդրվեց 1992թ. փետրվարի1-ից, իսկ ներմուծվող ապրանքատեսակների նկատմամբ`1992թ. հուլիսի 1-ից` «Ակցիզային հարկի մասին» 1992թ. հունիսի 6-ին ընդունված ՀՀ օրենքի համաձայն:Ներկայումս այս հարկի գծով առաջացող հարկայինհա-

րաբերությունները կարգավորվումեն

ն

ծխախոտիարտադրանքինկատմամբն

նմանությամբ, արդեն

հաստատագրված վճարի առանձնահատկությունը նրանում է, որ վճարի գանձումը կախված չէ միայն այս

վճարողների գործունեության արդյունքներից: Այս վճարի վճարողներն են հանրապետություն ծխախոտի արտադրանք ներմուծող ն հանրապետությունումարտադրող դրանք

ֆիզիկական

իրավաբա-

ն

նական անձինք:

Ընդ որում,

այս

վճարը ավելացված արժեքի

հարկերից բացի` ներառում է

նան

ն

ակցիզային

մաքսատուրքը ն դրանց վճարումն

անկախ է մասնակիցներիտնտեսականգործունեությունից: Բնապահպանական ն ճանապարհային վճարներ ՀՎայաստա-

նի Հանրապետությունում

այս

վճարները գանձվում են համանուն

փաստաթղթերիդրույթներին համապատասխան:Բնապահպանական վճարը չունի ուղղակի տնտեսական նշանակություն, սակայն բնա-

պահպանական. նկատառումներովգանձվում է հանրապետություն ներկրվող Ա շրջակա միջավայրին վնաս պատճառող ապրանքների նկատմամբ: Ճանապարհայինվճարների դեպքում վերջինս փաստո-

րեն վերաբերում է արտաքին առնտրի այն մասնակիցներին, որոնք

բեռները հանրապետությունեն ներկրում ավտոմոբիլային փոխադ-

րամիջոցներով:

Սաքսատուրք ն մաքսավճար Տարբեր երկրների հետ

հան-

գավորում» հասկացությունը,որի համակարգում կարնոր դեր են խաղում ներմուծման մաքսային տուրքերը: Համընդհանուր է տեսակետը, որի` արտահանմանտուրքերի կիրառումը հակասում է ազատ մրցակցային հարաբերություններիզարգացման ն ուստի տարածաըստ

շրջանային ն միջազգային առնտրականհամաձայնագրերը,որպես կանոն,չեն խրախուսում այդ տուրքերի կիրառումը: Մաքսատուրքերը կիրառելիս առաջին հերթին անհրաժեշտ է հաշվի առնել դրանց տնտեսական բովանդակությունը, կատարած գրականությանմեջ Այս առումով տնտեսագիտական գործառույթները: բացակայում է մաքսատուրքերի բնույթի

ն

դրանց կողմից կատարվող

գործառույթներինկատմամբմիասնականմոտեցումը: Արտաքինառնտրատնտեսականհարաբերություններըազատ մրցակցային տնտեսության զգալի մասն են, ն վերջինիս պայմաններում մաքսատուրքերը արտաքին առնտրի կարնոր կարգավորիչ են: Նախկինում ն ներկայումս մաքսատուրքերի միջոցով պետությունը կարող է խրախուսել ապրանքների արտահանումն ու կամ սահմանափակել ապրանքների ազատ

ներմուծումը

տեղաշարժը` տեղական

արտադրողների համար ստեղծելով մրցակցային հավասար կամ առավել բարենպաստպայմաններ: Ըստ

գործող օրենսգրքի` մաքսատուրքերըմաքսայինսահմա-

նով ապրանքներիտեղափոխմանհամար սահմանվածկարգով ն

չա-

րապետությանարտաքին առնտուրը ն հատկապեսներմուծվող ապրանքներիտեսականինբազմազանԷ ն անընդհատենթարկվումէ փո-

փով պետականբյուջե գանձվող պարտադիրվճարներ են: Յանրապե-

փոխության: Այդ ապրանքներիցշատերը իրենց սպառողական հատկանիշներով կարող են արտադրվել նան հանրապետությունում:Միա-

մանված են

ժամանակ ապրանքներիմի զգալի

շարք

հանրապետության ներքին

տարածք կարող են մտնել միայն համապատասխաններկրումների

հաշվին: Այդպիսիապրանքներիոչ լրիվ ցանկի մեջ կարող

են

ներառ-

վել սուրճը, կակաոն, ցիտրուսները,վառելանյութը, մետաղները, ավ-

տոմեքենաները նայլն:

Արտաքին առետրի կարգավորմանառնչությամբ տնտեսագի-

տական գրականության մեջ օգտագործում են «սակագնային կար-

տությունում արտահանման մաքսատուրքերի դրույքաչափերը սահմուծման

Օ

տոկոս, իսկ ներմուծմանը` 10 տոկոս, ընդ որում ներ-

մաքսատուրքի դրույքաչափերը նախատեսվածեն «Արտա-

քին տնտեսական գործունեության ապրանքայինանվանացանկում» (ԱՏԳԱԱ)ընդգրկվածոչ

բոլոր

ապրանքայինխմբերիհամար:

Սակագնայինկարգավորմանառնչությամբ մաքսատուրքերի՝ վերը բերված գործող մակարդակներըհանրապետությունումընդունվել

են ոչ

անմիջապես ն

այս

առումովմաքսատուրքերըենթարկվել են

որոշակի փոփոխությունների: Այսպես` դեռես 1993թ.-ից հանրապե-

տության մաքսային ցանկում ընդգրկվածէին ընդամենըշուրջ հարյուր անվանում ապրանք, որոնք մեկը մյուսից տարբերակվում էին երկնիշ ւ

տ ծածկագրերով:

Այդ շրջ անում

գործում էր գոր

ապրանքների ներկրման

նկատմամբ մաքսատուրքի դրույքաչափերի զրոյից մինչն հիսուն սահմանը: Առավելագույն դրույքաչափերը կիրառվում էին

տոկոս

միայն սահմանափակ թվով ապրանքների նկատմամբ, իսկ միջին կշռված դրույքաչափը 5 տոկոսից էլ ցածր էր: Իսկ արդեն1997թ.-ին մաքսատուրքերի նշված հինգ դրույքաչափերի համակարգը վերացվեց, ն սկսեցին կիրառել միայն 0 ն 10 տոկոս դրույքաչափեր:Նշվածին զուգահեռ, ԱՀԿ-ին անդամակցությանշրջանակներում հանրա-

պետությունը ներկայացրել էր մաքսատուրքի 22 տոկոսի առաջարկ: Վերջիններս այդ առաջարկը չէին ընդունել` պատճառաբանելով, որ գործող մակարդակներնավելի ցածր են ն ներկայումսհանրապետությունը, ԱՀԿ-ին անդամակցելով, չի կարող կիրառել մաքսատուրքերի ավելի բարձր մակարդակ,քան սահմանվածէ գործող օրենսգրքով: Իսկ ասել,

որ

ոչ

սակագնային կարգավորման առնչությամբ կարելի է

ներմուծման ն արտահանմաննկատմամբքանակականսահ-

մանափակումներ`քվոտաներ կամ սակագնայինքվոտաներ, չի կիրառել

ն

այսպես կոչված ներմուծմաննվազագույն գների համակարգչի

ունեցել: Ներկայումս Եվրոպականմիության նագրով լիցենզավորմանենթակա է դեպի

ԵՄ

հետ

կնքված պայմա-

արտահանվող մանա-

ծագործվածքներին հագուստեղենիարտադրանքը:Նախկինում հանրապետությունում արհեստականորենցածր գներով արտահանումները կամ արտահանումների թերհայտարարագրումներըբացառելու

նպատակով սն

ն

գունավոր մետաղների նպատմամբ օգտագործվել

են, այսպես կոչված, արտահանմաննվազագույն գներ, որոնք կիրառ-

վում էին որպես հղման գներ հարկման շրջանառությունը որոշելիս: Այս նվազագույն հղման գները կիրառությունից հանվել են 1999թ.-ի

կեսերից:

Փաստորեն ներկայումս որպես ոչ սակագնային կարգավորմիջոցներ հանրապետությունումկիրառվում են միայն այն հարկատեսակները,որոնք բերվել են ավելի վաղ: Այժմ հանրապետություման

նում

ոչ սակագնային միջոցներով կանոնակարգում կիրառվում է միայն առողջապահական, անվտանգությանն շրջակա միջավայրի պաշտպանությաննպատակներով,իսկ բոլոր տեսակի զենք ու զինամթերքի ն միջուկային նյութերի ներմուծումն ու արտահանումըկատարվում է միայն ՀՀ կառավարության թույլտվությամբ: Իսկ մաքսավճարը սահմանված կարգով ն չափով գանձվող, պետական բյուջեում հաշվառվող պարտադիր վճար է, որն օգտագործվում է մաքսային գործի զարգացմանն մաքսային մարմինների

նյուջատեխնիկականն սոցիալական բազայի ապահովման նպատակով: Ապրանքներիարտահանմանու ներմուծման նկատմամբարդեն մաքսավճարնիրենից ներկայացնումէ ԱՀԿ-ի հետ համագործակցության արդյունք: Կրկին դեռնս 1993թ.-իններմուծվող ապրանքների նկատմամբ գանձվում էր ապրանքների մաքսային արժեքի 0,15 տոկոսիչափով մաքսավճար,իսկ 1996թ.-ին այդ դրույքը հասցվեց 0,3 տոկոսի: Վերջինփաստըպայմանավորված էր այն հանգամանքով,որ մաքսավճարներնօգտագործվում են մաքսայինգործի զարգացման նպատակներով:1997թ.-ին սահմանվեց մաքսավճարի1200 ԱՄՆ դոլարին հավասար վերին սահման, իսկ 1999թ.-ից սկսած` վերացվեց մաքսավճարիգանձման արժեքային սկզբունքը, որը փոխարինվեց մաքսային ձնակերպմանդիմաց գանձվող մոտ 3500 ՀՀ դրամ վճարով ն բեռների յուրաքանչյուր տոննայի մաքսային հսկողության դիմաց գանձվող300 դրամ հավասարվճարով: Վանրապետությունում հարկմանառաջնահերթությունը շրջանէ ցել արտաքին առնտրի բնագավառը:ԱՀԿ-ին անդամակցության շրջանակներում հանրապետությունը ներկայումս կիրառում է ազան մաքսավճարներիմակարդակներ, տականդիտվող մաքսատուրքերի ընդ որում մաքսատուրքերըկիրառվում են միայն ներմուծվող ապրանքներինկատմամբ:Արտաքինառնտրի բնագավառումհանրապետությունը չունի ոչ սակագնայինկարգավորմանլծակներ, արտաքին առնտրի մասնակիցներից գանձվում են վերը թվարկված հարկերի ն վճարների տեսակները, որը վկայում է այն մասին, որ հարկային օրենսդրության կիրառումըմաքսայինսահմանի վրա կրում է ֆիսկալ բնույթ:

,.

ԹԵՄԱԿԱ.

ԻՆՔՆԱՍՏՈՒԳՄԱՆ

ՀԱՐՑԵՐ

Ին՞չ է «հարկը», «հարկային համակարգը» ն «հարկային քաղաքականությունը»: Ինչպիսի՞հարկեր են գանձվումՀՀ մաքսայինսահմանին: Ինչպիսի` հաստատագրված վճարներ են գանձվում ՀՀ մաքսային սահմանին: .

Գլխի բովանդակությունը »

»

Ռ ՐԿՎՈ

ԱՌԱՋԱՐԿՎՈՂ

Ր Ւ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

«Գարդերի ԱնՎԻԵ14.04.1991թ. Ընդունված յին համան է

»

Ար

«Բյուջետայ

ամակարգի

24.06.1997թ.:

Մ.8.ճՅ2քօ88688:Ւ|ՅոօՐ0806 ԽօԽմես.

հմ. 2000.

մասին» հարկի ԱՄՈ 2000ր

օրենք:

մասին»

քճր/ոսքՕՑՅՁԻՈԱԾ

ՀՀ

քԵլՕԿԻՕԱ 3օ-

օրենքը: Ընդունվածէ

ՍԱԿԱԳՆԱՅԻՆ

ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ

»

.

»

արտաքինտնտեսական քաղաքականությանդերը ՀՀ տնտեսականզարգացման

ԵՎ ՈՉ ՍԱԿԱԳՆԱՅԻՆ

ՄԻՋՈՑՆԵՐ

աա ք/ութի »

գործում

մաքսայինքաղաքականությունը որպես ԱՏԳ-ի կարգավորմանմիջոց մաքսասակագնային կարգավորմանմիջոցների ն բովանդակութ

արան

».

արությու ԻՑ

մարող

Նպատկերացումկազմել մաքսասակագնայինկարգամիջոցների

Արթ

րաբերյալ

պատկերացումկազմելոչ սակագնային կարգավորման միջոցներիվերաբերյալ

-

ոչ սակագնայինմիջոցների էությունն ու նշանակությունը ոչ մակագնային սահմա» նափակումներիէությունը

8.1.

ԵՎ ՈՉ ՍԱԿԱԳՆԱՅԻՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ

ԳՈՐԾՈՒՄ

ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ

ԱՏԳ-ի

ՍԱԿԱԳՆԱՅԻՆ

ԴԵՐԸ

ՀՎամաշխարհւսյին տնտեսությանմեջ ներկայումս ընթացող գլոբալիզացիայի պայմաններում,որին նպաստողամենակարնորգործոններից մեկը տնտեսական ինտեգրացիայիխորացումն է ամբողջ աշխարհում, կարնոր նշանակություն է ձեռք բերում այդ գործընթացի լիարժեք զարգացման համար անհրաժեշտնախադրյալներիստեղծումը: Սակայն ինչպես ցույց են տալիս աշխարհի զարգացած երկրների անցած ուղին ն ներկայումս ընթացող ինտեգրացիոն գործընթացները, առանց համաշխարհային տնտեսության մեջ ինտեգրացվելու ճիշտ քաղաքականության, անհնար է ակնկալել տնտեսական զարգացման լուրջ հեռանկարներ: Իսկ ինտեգրացիոն նման գործընթացների մեջ

ընդգրկվելու առաջին ն ամենակարնորնախապայմանը ազատականն բաց տնտեսականու առնտրայինքաղաքականությանիրականացումն է: զետնաբար ազատականու բաց տնտեսականքաղաքականությունը, դրան հաճձճապատասխան օրենսդրական ու ինստիտուցիոնալդաշտի ն նման ստեղծումը քաղաքականության վրա կառուցված տնտեսության ինտեգրացումըհամաշխարհայինտնտեսությանը,զարգացման ամենաարդյունավետուղին է ն այլընտրանք չունի: Ակնհայտ է, որ առանց հաշվի առնելու համաշխարհայինտնտեսության զարգացման միտումները` Հայաստանը չի կարող ինտեգրվել դրան, իսկ մինչն 1991թ. չէր կարող հանդես գալ որպես միջազգային հարաբերությունների սուբյեկտ: ն տնտեսականանկախացումը, հաՀայաստանիքաղաքական մաշխարհայինտնտեսությաննինտեգրվելուանհրաժեշտությամբպայմանավորվածշուկայական հարաբերությունների ձնավորումն անխուսափելի դարձրին ինքնուրույն տնտեսականքաղաքականության մշակումն ու իրագործումը: Ընդհանուր առմամբ Հայաստանը որդեգրել է արտաքին առնտրատնտեսական գործունեությանազատականացմանուղի: Չնայած արտաքին տնտեսական գործունեությամբ զբաղվում են զգալի թվով տնտեսվարողսուբյեկտներ, ն այս առումով սահմանափակումներ գոյություն չունեն, այդուրանդերձ պետությունը միջազգային տնտեսական հարաբերությունների զարգացման ն կարգավորման համար օգտագործում է մի շարք լծակներ: Համաշխարհային տնտեսության մեջ տեղի ունեցող ինտեգրման գործընթացներն ավելի են խորացնում տարբեր երկրների որոնք ուղեկցվումեն այդ երկրների միջն ապտնտեսական կապերը, րանքների, ծառայությունների,մտավոր գործունեության օբյեկտների, կապիտալի ն աշխատուժի ազատ տեղաշարժի ակտիվացմամբ:Արտաքին առնտրային կապերըձնավորվում են տվյալ երկրի տնտեսական կայունացման ու զարգացման պահանջներից ելնելով: Սովորաբար փոքր երկրները,այդթվում նան ՀՀ-ն, իրենց արտաքին տնտեսական կապերըչեն կառուցում այլ երկրներում տնտեսականն քաղաքական ազդեցություն ունենալու համար, այլ ցանկանում են ստեղծել

փոխհամաձայնության վրա ձնավորվող հարաբերություններ: Այդ երկրները գերադասում են ունենալ ազատ տնտեսական հարաբերություններ, սակայն սեփական տնտեսության որոշ ճյուղերի նկատմամբ ձգտում են վարել հովանավորչականքաղաքականություն: Փոքր երկրները արտաքին տնտեսականկապերեն հաստատում նան տարածաշրջանային երկրների հետ տնտեսական սերտաճման համար, որի նպատակըտնտեսական աճի ապահովումն է: Տարածաշրջանային համագործակցությունն իրականացվումէ տարածաշրջանի երկրների շահերը շոշափող համատեղ ծրագրերի մշակման ու իրականացման, տնտեսական սերտաճման ապահովման, ազատ առնետրի,մաքսային միության ն նմանատիպ այլ կառույցներին անդամագրվելու միջոցով այդ երկրների ընդհանուր շուկայի ձնավորմանհամար: Այսօրվա դրությամբ ստեղծված է միջազգային տնտեսական հարաբերությունների կարգավորմանհամակարգ, որն ամրագրված է Առենտրիհամաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) ստեղծման մասին 1944թ.-ի համաձայնագրում: Առնետրիհամաշխարհային կազմակերպության պաշտոնապես հայտարարված նպատակն է հանդիսանում ապրանքներին ծառայությունների ազատ առնտրի համար պայմանների ստեղծման ճանապարհով միջազգայինտնտեսականզարգացմանապահովումը: ՀՀ-ն ԱՀԿ-ի անդամ է դարձել 2003թ-ի փետրվարի 5-ին, որը կարնոր իրադարձությունէ ինչպես տնտեսական, այնպես էլ քաղաքական տեսակետից,քանի որ դրանովհաստատվում է ՀՀ տնտեսության ազատականացմանըն առնետրիհամաշխարհային համակարգին ինտեգրման ձգտումը: Արտաքին առնտրային քաղաքականությունը իրենից ներկայացնում է միջոցառումներիհամակարգ,որն ուղղված է ներքին շուկայի պաշտպանությանը, արտաքին առնտրի ծավալների ավելացման խթանմանըն առնետրիոլորտում կառուցվածքային փոփոխությունների իրականացմանը: Տնտեսականհարաբերություններիպետական կարգավորման հիմնական գործիքներից մեկը մաքսայինքաղաքականությունն է, որի իրականացմանհիմնական միջոցներիցէ մաքսասակագնայինկարգավորումը: Մաքսայինքաղաքականությանիրականացմանցանկալի մա163

է ունենալ մաքսասակակարդակ ապահովելու համար անհրաժեշտ ու գնային կարգավորման արդյունավետ գործուն համակարգ:Արտաքին տնտեսականկապերի պետական կարգավորմանժամանակակից համակարգերիհիմնական առանձնահատկություննէ դրանց համապարփակ նորճատիվաիրավական բազայով ապահովվածությունը: Գործուն օրենսդրականբազան երաշխավորումէ պետական կարգավորման իրավական կայունություն: Ընդունվում են հատուկ օրենքներ, օրենսդրական ակտեր, որտեղ նշվում են գործադիր իշխանության մարմինների իրավասության շրջանակները, արտաքին առնտրային գործունեության մասնակիցների իրավունքներն ու պարտականությունները: Մաքսասակագնայինկարգավորմաննուղղված օրենսդրության բովանդակությունը, դրանում կատարվող փոփոխությունները կախված են միջազգային առնտրինտվյալ երկրի մասնակցությանաստիճանից ն այդերկրի զարգացման միտումներից: Սաքսային սակագինն իրենից ներկայացնում է պետության մաքսային տարածք ներմուծվող ւ այդ տարածքից արտահանվող մաքսատուրքով հարկվող ապրանքներիհամակարգվածցանկ: Սովորաբար արտաքինտնտեսական քաղաքականությանտակ հասկանում ենք պետության գործունեությունը, որն ուղղված է այլ երկրներիհետ առնետրային հարաբերությունների զարգացմանըն կարգավորմանը: Արտաքին տնտեսականքաղաքականության իրականացումը ենթադրում է արտաքին տնտեսական հարաբերություններում պետության ռազմավարականնպատակներիսահմանում, ինչպես նան մեթոդներին միջոցների մշակում, որոնք ապահովում են դրված նպատակներիիրականացումըն արդյունքների պահպանումը: Արտաքին տնտեսական գործունեությունը ձեռնարկատիրական գործունեություն է ապրանքների, աշխատանքների,ծառայուինտելեկտուալ գործունեության միջազթյունների, տեղեկատվական, գային փոխանակման ոլորտներում: ՀՀ ԱՏԳ-ն կարգավորվում է ՀՀ օրենքներով, իրավական ակտերով, միջազգային իրավունքի ընդհանուր սկզբունքներովու նորմերով, ինչպես նան միջազգային պայմա-

նագրերով:

կարգավորմանսակագնայինն ոչ սակագնային մեթոդկիրառվենզուգակցված: Երկրորդ համաշխարհայինպատերազմից հետո միջազգային առնտրային կազմակերպությանստեղծման փորձեր ձեռնարկվեցին, որոնք կոչված էին ապահովել արտաքինառետրայինքաղաքականուկոորդինացումը: Միջազգային կազմակերպության թյան գլոբալ ստեղծման մասին համաձայնագրի բաժիններից մեկը նվիրված էր սակագնայինխնդիրներին,որի վերաբերյալ հատուկ բանակցությունԴրա արդյունքն եղավ սակագների ն ներ անցկացվեցին ժննում: համաձայնագրի ստոառնտրի հարցերի վերաբերյալ ժամանակավոր րագրումը, որն ստացավ Սակագների ն առնտրի վերաբերյալ գլխավոր համաձայնագիր(ԳԱՏՏ) անվանումը:ՈՒժի մեջ մտնելով 1948թ. հունվարի մեկից` այս համաձայնագիրըկարծես թե լրացնում էր Միջազգային արժութային հիմնադրամի աշխատանքը մաքսասակագնային ԱՏԳ

ները պետք է

ոլորտում: ինչպիսիք են ԳԱՏՏ-ի Բազմաթիվպայմանավորվածություններ, մաքսային արժեքի մասին օրենսգիրքը, ներմուծման լիցենզավորման մասին օրենսգիրքը, Առնտրում տեխնիկական արգելքների մասին օրենսգիրքը, Մաքսային գործընթացներիպարզեցման ն ներդաշնակեցման համաձայնագիրը` Կիոտոյի համաձայնագիր: Ապրանքների

նկարագրմանն կոդավորմաններդաշնակեցվածհամակարգը, հանդիսանում են 90-ական թթ. միջազգայինառնտրիհիմքերը: Առնտրի համաշխարհային կազմակերպությունըստեղծվեց բազմակողմանի առետրային բանակցությունների(1986-1993), այսպես կոչված, ՈՒրուգվայականռաունդիարդյունքների հիման վրա, որը անց էր կացվում ԳԱՏՏ-ի շրջանակներում,որը Առետրիհամաշխարհային կազմակերպությանգործելուց հետո (1995թ. հունվարի մեկից) դարձավ նրա բաղկացուցիչ մասը: Առետրի համաշխարհայինկազմակերպության պահանջների համաձայն մաքսային սակագինը պետք է հիմնական գործիքը: Այս դառնա արտաքին առնտրի կարգավորման է հիմնականսկզբունքն համաշխարհայինառնտրի կազմակերպության առավելագույն ազատականացումը`առնտրային ն մաքսային վճարների նվազեցմանճանապարհով:

Մաքսասակագնայինկարգավորմանմիջոցները երկրի արտաքին տնտեսական կապերի վրա պետության ներգործության այնպիսի միջոցներ են, որոնք արտաքին առետրի շրջանառության վրա ազդում են արժեքային գործոնների օգտագործմանշնորհիվ: Առնտրիմաքսասակագնային կարգավորման ցանկացած միջոց բարձրացնում է ապրանքների գները ն նվազեցնում դրանց մրցունակությունը: Մաքսասակագնային կարգավորումը առաջացնում է ապրանքների ն ծառայությունների փոխանակման սահմանափակում, այդ պատճառով էլ պետք է քայլեր ձեռնարկվեն դրանցից հրաժարվելու ուղղությամբ: Զարգացած երկրները հանդես են գալիս արտահանմանմաքսատուրքերի դեմ ն համարվում են ներմուծման մաքսատուրքերի նվազեցման քաղաքականության նախաձեռնողներ:Իսկ թույլ զարգացած, զարգացող ն անցումային տնտեսություն ունեցող երկրների տնտեսությունները զգում են պետության կողմից պաշտպանությանկարիք: Ներկայումս գործում են սակագնայինկարգավորմանմիասնականսկզբունքներ ն նորմեր, որոնց մեծ ուշադրութուն են դարձնում միջազգային մի շարք կազմակերպություններ` Համաշխարհային մաքսային կազմակերպությունը, Առնտրի համաշխարհային կազմակերպությունը, Միջազգային արժութայինհիմնադրամըն այլն: Մաքսասակագնայինմիջոցներըկիրառվում են այն ժամանակ, երբ մաքսային մարմինների կողմից իրականացվում է ապրանքների մաքսային ձնակերպում ն մաքսային հսկողություն: ԱՏԳ-ի կարնեորագույն տնտեսական կարգավորիչը մաքսատուրքն է: Ներմուծման մաքսատուրքերը կարգավորում են ապրանքների ճերմուծումը, այդ պատճառով էլ ներմուծմանմաքսատուրքերիփոփոխությունըազդում է ներքին արտադրությանվրա: Մաքսատուրքերը նվազեցնելիս ուժեղանում է հայրենական արտադրության վրա օտարերկրյա մրցակիցների ճնշումը, ե հայրենական արտադրողներըդուրս են մղվում շուկայից: Սակայն սա միաժամանակ օգնում է, որ հայրենական արտադրողները բարձրացնեն արտադրության մրցունակությունն ու արդյունավետությունը: Մաքսատուրքերը որոշվում են համաշխարհայինն ազգային գների տարբերության հիման վրա: Եթե մաքսատուրքը սահմանվում է այդ տարբերությունից բարձր, ապա կսահմանափակվի ներմուծվող

ապրանքների մուտքը հայրենական շուկա, այսինքն կգործի մաքսատուրքի հովանավորչական ֆունկցիան: Իսկ եթե ներմուծման մաքսատուրքերը սահմանվեն այդ տարբերությունից ցածր, ապա կստեղծվեն

լայն հնարավորություններապրանքներիներմուծման համար: Շուկաէ յական տնտեսության պայմաններում պետությունը իրականացնում ԱՏԳ կարգավորում՝երկրիանվտանգության ն ազգային շահերի պաշտպանության ապահովման նպատակով: Պետական մարմինների գործունեությունը ԱՏԳ կարգավորման ուղղությամբ գործնականում իրականացվումէ աշխարհի շատ երկրներում,սակայն դրա մասշտաբները, ձները ն մեթոդները,կոնկրետնպատակներըն խնդիրներըորոշվում են յուրաքանչյուր երկրի կողմից` ելնելով դրա մասշտաբներից, դիրքից, պետության ներքին ն արտաքինքաղաքականությունից: ԱՏԳ-ի պետական կարգավորումը իրականացվումէ տարբեր մեթոդներով, որոնք, կախված դասակարգված չափանիշներից, բաժանվում են` տնտեսական, վարչական, սակագնայինն ոչ սակագնայինմեթոդների:Վարչական մեթոդները ներառում են պետության կողմից սահմանված կանոնները, նորմատիվներն ու սահմանափակումները, որոնց օգնությամբ պետությունը իրականացնում է անուղղակի ներգործություն ԱՏԳ-ի սուբյեկտների վրա` ծառայեցնելով դրանց գործունեությունը հասարակության շահերին: Վարչականմեթոդներըըստ էության հակասում են շուկայական հարաբերությունների բնույթին ն այդ իսկ պատճառով դրանց կիրառմանոլորտը աստիճանաբարնեղանում է:

8.2.

ՍԱԿԱԳՆԱՅԻՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ

ԵՎ ՏԱՐՐԵՐԸ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Սակագնայինմեթոդներըկազմում են արտաքինտնտեսական գործունեության կարգավորման տնտեսականհիմքը: Արտահանմանն ներմուծման հետ կապված գործառնությունների կարգավորմաննպատակով, այդ թվում ՀՀ ներքին շուկայի պաշտպանվածության ն ՀՀ տնտեսության մեջ կառուցվածքային փոփոխությունների խթանման համար ՀՀ օրենքներին ն միջազգային պայմանագրերինհամապատասխանսահմանվում են ներմուծմանն արտահանման սակագներ:

Մաքսային գործի տեսության մեջ ն պրակտիկայում մաքսատուրքի դրույքաչափերը հաճախակիանվանում են մաքսային սակագին: Արտաքին առնտրի կարգավորմանդասական գործիք են հանդիսանումմաքսային սակագները,որոնք ըստ իրենց գործունեության վերաբերում են տնտեսականկարգավորիչներին:Մաքսային բնույթի սակագինը իրենից ներկայացնում է վճար, որը գանձվում է ապրանքների մաքսային արժեքից, դրանցկողմից պետության մաքսային սահմանը հատելու դեպքում` նախապես սահմանված դրույքաչափով: «Տարիֆ» կամ սակագին բառն առաջացել է Իսպանիայի Կադիս նահանգի Տարիֆ քաղաքի անվանումից: Ավանդաբարմաքսային սակագինըհամարվել է որպես ազգային շուկաներիպաշտպանությանհիմնականգործիք: Մաքսային սակագինը կարողէ սահմանվել որպես. ա) առնտրայինքաղաքականությանն ներքին շուկայի պետական կարգավորմանգործիք: բ) մաքսատուրքերիդրույքների իջեցում, որը կիրառվում է այն ապրանքներինկատմամբ, որոնք փոխադրվում են մաքսային սահմանով, համակարգված ենԱՏԳ ապրանքայինանվանացանկում: գ) մաքսատուրքի կոնկրետ դրույք, որն ենթակա է վճարման որոշակի ապրանք ներմուծելու կամ արտահանելու դեպքում: Մաքսային սակագներըմնում են արտաքին առնտրի պետական կարգավորման կարնորագույն գործիքներից մեկը, որը թույլ է տալիս իր օգնությամբիրականացնելարտադրողներիազգային շահերի պաշտպանությունըօտարերկրյա մրցակցությունից:

Մաքսային սակագինը

պարունակումէ

մաքսատուրքերիկոնկրետ դրույքաչափեր,որոնք ուղղակիորեն ազդում են ներմուծվող ապրանքների գների վրա, երկրում գների ներքին մակարդակի վրա: Սկզբում մաքսատուրքերըօգտագործվում էին ֆիսկալ նպատակով, ն անցումային տնտեսություն ունեցող մասնավորապես զարգացող երկրներում, դրա գանձումը իրենից ներկայացնումէր պետականբյուջեն համալրելու կարնոր միջոց: Մաքսային սակագինըթույլ է տալիս ազդելառնտրային հոսքերի վրա, ապահովելարտաքին առնտրի ծավալի հաշվեկշռի հավասա168

րեցումը, գիտակցաբար ձնավորել տնտեսականկառուցվածք, աստիճանաբւսրփոխել երկրի դիրքը աշխատանքիմիջազգայինբաժանման մեջ` հեշտացնելովկամ դժվարեցնելովորոշակի ապրանքներիներմուծումը կամ արտահանումը:Ներմուծման մաքսային սակագինըհամարվում է արտաքին առնտրի կարգավորմանհիմնական գործիք: Դրա հետ մեկտեղ միջազգային առենտրի համակարգիզարգացմանգործընէ որպես արտաքին առնտսակագինը դիտարկվում մաքսային թացում րի առավել արդյունավետկարգավորիչ: Սովորաբար մաքսային սակագինը կիրառվում է երկրի մասշտաբով, սակայն այն դեպքում, երբ մի շարք երկրներ խմբավորվում են ն ստեղծում են իրենց մաքսայինմիությունը, մաքսային սակագինը դառնում է արտաքին տնտեսության կարգավորմանընդհանուր գործիք: Մաքսային միության օրինակ է հանդիսանում Եվրոպական տնտեսականընկերակցությունը, որտեղ բոլոր անդամ երկրները

միավորվել են ընդհանուր մաքսայինտարածքում ն ունեն ընդհանուր մաքսայինսակագին: Մաքսային սակագները կազմվում են ապրանքային դասակարգիչներիհիման վրա, որոնք պարունակում են ապրանքներիթվարկում, դասակարգված են համապատասխան սխեմաներում: Ներկայումս ապրանքներիառավել տարածվածդասակարգիչ է համարվում

նկարագրմանհամակարգիներդաշնակեցումըն ապրանքներիկոդավորումը: Սրւս հետ մեկտեղ կիրառվումէ Բրյուսելյան մաքսայինանվանացանկը ն ՄԱԿ-ի ստանդարտմիջազգայինառնտրային դասակարգումը:

դրույքների կառուցվածքի՝ մաքսայինսակագինը լինում է հասարակ ն բարդ: Վասարակըենթադրում է միասնականդրույքի կիրառում ցանկացած երկրից ներմուծվող ապրանքների նկատմամբ: Ըստ

Բարդըներառում է միքանի դրույքներմիննույնապրանքի նկատմամբ, գործում է զարգացած երկրների մեծամասնությունում մասնավորաճաՄեծ ԱՄՆ-ում, Բրիտանիայում, Կանադայում, Ֆրանսիայում, պես պոնիայում ն այլն: Օգտագործելով դրույքների տարբերակումը` զարգացած պետություններըիրականացնումեն ագրեսիվ մաքսային քաղաքականություն այս կամ այն երկրի նկատմամբ, որպեսզի դրանց

կողմից ստանան արտաքինառնտրայինզիջումներ: Օրինակ` ճապոնիայում բարդ մաքսային սակագնիկիրառումը, որի դրույքները կազմում էին ներմուծվող ապրանքների 19962-ըն գերազանցում էին Մեծ Բրիտանիայում, Գերմանիայում,Ֆրանսիայում սահմանված մաքսատուրքերին, թույլ տվեց ստեղծել մաքսային արգելքներ այն ապրանքները ճապոնիա ներմուծելիս, որոնք մրցակցում էին այդ երկրում թողարկվողապրանքներիհետ: Զարգացածերկրներում կիրառվողմաքսային սակագինըբաժանվում է Յ խմբի` ավտոնոմ, պայմանագրային ն ավտոնոմ-պայմանագրային: Ավտոնոմըպետությանկողմից սահմանվում է միակողմանիորեն, պայմանագրայինը`ըստ համապատասխան երկրների միջն

կնքված պայմաճագրերի: Պայմանագրային սակագնում դրույքները նկատմամբ նվազեցված են: ավտոնոմ սակագնի բարձր դրույքների Որոշ երկրներում (Կանադա,Հնդկաստան)կիրառվումէ ավտոնոմ-վպլայմանագրային մաքսային սակագինը, որը պարունակում է ավտոնոմ դրույքների մեկ կամ մի քանի սյունյակ կամ պայմանագրայինդրույքների սյունյակ: Օրինակ` մաքսային սակագնիայսպիսի կառուցվածքը Կանադայինթույլ է տալիս իր հետ առնտրայինպայմանագիրչկնքած երկրների նկատմամբ կիրառել ամենաբարձր ավտոնոմ մաքսատուրքեր, իսկ այն ապրանքների նկատմամբ,որոնք ներմուծվում են Մեծ Բրիտանիայից ն Բրիտանական համագործակցության երկրներից, կիրառել պայմանագրային արտոնություններով մաքսատուրքեր: 1970թ. Մեծ Բրիտանիայիմաքսայինսակագինըպարունակում էր առավելագույն արտոնություններովդրույքներ. երրորդ երկրների համար ամենաբարձրդրույքներ սահմանվումէին պատրաստի արտադրանքի վրա, միջին` կիսաֆաբրիկատներիվրա, ցածր` հումքի ն պարենամթերքիվրա: Ըստ կարգավորմանուղղվածությանդասակարգվումեն ներմուծման ն արտահանման սակագներ: Մաքսատուրքերիդրույքաչափերի այն ամբողջությունը, որը գանձվում է պետության մաքսային տարածք ներմուծվող ապրանքներից, կոչվում է ներմուծման սակագին: Ներմուծման սակագինը կարնորագույն գործիք է առնտրային ն ունի քաղաքականությանմեջ լայն կիրառություն:Այժմ այն կիրառ170

է որպես արտաքին վում է մոտ 100 երկրներում: Այն ծառայում կարգավորողցանկացած պետական առնտրային շրջանառությունը հարկվում է միայն համակարգիհիմք: Արտահանումըմաքսատուրքով բացառիկդեպքերում:Կիրառվող մաքսատուրքիդրույքաչափերը,որն մաքսապես կանոն, համախմբվումեն ներմուծման արտահանման են մեծացնում սակագները ներմուծման մաքսային յին սակագներում: ապրանքի ներմուծողի ծախսերը` նրան հարկադրելովբարձրացնել վաճառքիգինը, որի արդյունքում օտարերկրյա ապրանքներինկատմամբ պահանջարկըներքին շուկայում նվազում է, իսկ դրան զուգընմրցունակությունը՝ թաց էապես մեծանում է ազգայինարտադրողների հետ համեմատած: Սակագինը կրճատում է ներօտարերկրացիների մուծումը, որի հետնանքով պահպանվումէ հայրենական արտադրությունը օտարերկրյա մրցակցությունիցն նվազում է վճարայինհաշվեէ կշռի պակասորդը /դեֆիցիտը/,որը հանդիսանում արժեզրկմանհիմ-

նական աղբյուրներից մեկը: Բարձր ներմուծման սակագինը օտարազգային արտադրողներին՝ երկրյա մրցակցությունիցպաշտպանելով միաժամանակնրանց հնարավորություն է տալիս ապրանքներիգները բարձրացնելայնպիսի մի մակարդակի,որին նրանք երբեք չէին հասնի ազատ շուկայի մրցակցությանպայմաններում: վրա նույնՍակագնի ներգործություննարդյունաբերության արգելքների ստեղպես միարժեքչէ: Ներմուծման վրա կարճաժամկետ զարգացմանը: ծումը նպաստում է ազգային արդյունաբերության է արդյունաբերությանը էապես զրկում Մրցակցությանթուլացումն այն ճյուզարգացմաներկարաժամկետհեռանկարից:Արտադրության սակագնայինհովանավորարտադրանքին ղը, որի կողմից թողարկվող չությունն երաշխավորումէ ներքին շուկայում դրա համար ընդունելի լճացմանմեջ` հետզհետե արգնով վաճառք, ընկնում է տեխնիկական տաքին շուկաներիմրցակցայինպայքարումկորցնելովդրանց գնողունակությունը: Արդյունքումդանդաղումէ նան ազգային տնտեսության զարգացմանմակարդակը,քանի որ արտաընդհանուրտեխնիկական է քին մրցակցությանբացակայությունը«թուլացնում» հայրենական «զգոնությունը»,ինչը հայրենականսպառողներիվրա արտադրողների թանկէ նստում, քանի որ նրանք ստիպված են ձեռք բերել բավականին

ավելի վատորակ, համաշխարհայինչափանիշներին չհամապատասխանող, բայց ավելի թանկհայրենականարտադրանք: Ներմուծման մաքսային սակագնի կիրառման դեպքում սպառողները, ըստ էության, հարկվում են հօգուտ արտադրողների,որոնք լրացուցիչ շահույթ են ստանում միայն հայրենական ապրանքների գների բարձրացմանհաշվին, իսկ սպառողներըպարտավորեն վճարել այդ ավելացումներն ինչպես հայրենական, այնպես էլ ներմուծվող ապրանքներիհամար: Առնետրի ն ՍակագներիԳլխավորհամաձայնագրիշրջանակներում անցկացվող բազմակողմառետրային բանակցություններում կարնորվում է մաքսատուրքերիդրույքաչափերիաստիճանականնվազեցումը: Առետրի ն ՍակագներիԳլխավոր համաձայնագրիհիմքում ընկած են 4 հիմնական սկզբունք` 1. առնտրի արգելքները պետք է նվազեցվեն, մասնավորա-` է ընդհանրապեսվերացվեն: պես բաժնեչափերըպետք 2. առնտրի խոչընդոտներըպետք է կիրառվեն առանց խտրաՅ.

կանության:

մաքսատուրքերիդրույքաչափերըիջեցնելուց հետո չպետք է կրկին բարձրացվեն,ոչ էլ իջեցված մաքսատուրքերը փոխարինվենառնետրի նոր խոչընդոտներով: 4. առնտրիվեճերը պետք է լուծվեն բացառապես բանակցություններիմիջոցով: Առնտրին ՍակագներիԳլխավորհամաձայնագրիանցկացված յուրաքանչյուր փուլ հանգեցրելէ ողջ աշխարհումներմուծմանմաքսային սակագնի դրույքաչափերիշոշափելի կրճատմանը:ԱՀԿ-ի կարնորագույն սկզբունքներիցմեկն այն է, որ մասնակիցերկրներըպետք է իրենց տնտեսությունները պաշտպանեն մաքսային քաղաքականության միջոցով: Ցանկացած երկիր, որը ջանում է ապահովել իր ապրանքների ազատ մուտքն այլ երկրների շուկաներ կամ հասնել դրանց նվազեցմանը,պետք է պատրաստ լինի կատարելսադրույքաչափերի կագնային համարժեք զիջումներ այդ համար նախընտրելի -

երկրների

ոլորտներում:

Այդզիջումներին հանելկարելի է գնալ մի քանի ուղիներով.

կապակցելովգործող մաքսատուրքիմակարդակը`օրինակ 10 76 կամ զրոյական մակարդակը: 2. իջեցնելով գործող մաքսատուրքի մակարդակըն կապակցել նոր մակարդակը: Յ. սահմանելով, այսպես կոչված, կապակցվածմաքսատուրքի լիմիտային(սահմանային)մակարդակը,որը ցածր է գոյություն ունեցողից, սակայն բարձր է բանակցությունների ընթացքում իջեցված մակարդակից:Օրինակ` նախնական մակարդակը 10 «6 է, իջեցվածը` 646, լիմիտայինը՝ 874: Սրանից հետնում է, որ բանակցող երկիրը կարող է մաներել մաքսատուրքի դրույքաչափի մեծությունը մինչն 896` չխախտելովսակագնայինարձանագրությանիր պար: տավորությունները: Մաքսատուրքերինվազեցմանըմիտված փոխադարձբանակցություններըկարող են լինել երկկողմ, խմբային կամ բազմակողմ: Երկկողմ բանակցություններիդեպքում սակագնայինզիջումների ցանկում թվարկված ապրանքներիմաքսատուրքերիփոխադարձիջեցումը կիրառում են միմյանց միջե: Ձեռք բերված արդյունքները մյուս երկրների վրա կարող է տարածվել միայն «առավել բարենպաստության» ռեժիմով: Բազմակողմբանակցություններնընդգրկում են բոլոր մասնակիցներին, ն ձեռք բերված արդյունքները տարածվում են անդամ երկրների վրա: Բազմակողմբանակցություններումքննարկմանառարկա են դառնում առավել ընդհանուրհարցերը: նե երկկողմ բանակցությունների դեպքում հաճախ խնդիրներ են ծագում «առավել բարենպաստ»ռեժիմից օգտվող բոլոր այն երկրների հետ, որոնց վրա անվերահսկելիորեն տարածվում են սակագնային բանակցությունների արդյունքները: Այդ դեպքում երկրներից մեկը, այլ ոչ թե բանակցություններիսկզբնական մասնահակիցը, կարող է ստանալ երկկողմ կամ մակարդակներում մաձայնեցված սակագնային զիջումներից ակնկալվող հիմնական Սա է «գլխավոր մատակարարիկանոնի» առաօգուտը: հանգեցրել ջացմանը,որի դեպքում կոնկրետ ապրանքիներմուծման զիջումների 1.

Խմբային

խմբային

բանակցությունները վարում են միայն այն կողմի հետ, որը հանդիսանում է այդ ապրանքի գլխավոր մատակարարը: Ձեռք բերված պայմանավորվածությունը կարող է տարածվել նան այլ երկրների վրա՝ «առավել բարենպաստության» հիմքով: Բոլորովին իրատեսական է երեում անդամ երկրների հրաժարումըներմուծմանմաքսային սակագնից, քանի որ միջազգային առնտրումառավել կարնոր դեր ունեն այն ապրանքները, որոնց մրցունակությունը որոշվում է որակի, նորամուծության գործոններով ն ոչ թե գնով: Այստեղ կարնորվում է արժույթի կուրսի տատանումը: Շահավետ մրցունակություն ունեցող ճյուղերի զարգացումն ապահովելու համար բազմաթիվզարգացած երկրներ ջանում են պահպանել մաքսային պաշտպանությունը` որպես Առնտրի ն Սակագների Գլխավոր համաձայնագրի բանակցությունների շրջանակում պայքարելու հիմնական միջոց: Մաքսային պաշտպանությունից չեն հրաժարվում նույնիսկ զարգացած երկրները: Ներմուծման մաքսային սակագնից ստանալով եկամուտներ` պետությունն օժանդակում է ազգային տնտեսության կառուցվածքային վերակառուցմանը: Ներմուծման մաքսային սակագինը պետք է լինի ճկուն` մի ճյուղին ընձեռելով ժամանակավոր պաշտպանության իրականացմանհնարավորություն,իսկ մյուսին` մղելով դեպի միջազգային

մրցակցություն:

Հովանավորչական ներմուծման սակագները սահմանվում են այն ճյուղերի նկատմամբ, որոնք թողարկում են ռազմավարականնշանակություն ունեցող արտադրանքներ, միջազգային մասշտաբով մրցունակ չեն, սակայն դրանց սնանկացումը կարող է հանգեցնել բնակչության զբաղվածության հետ կապված լուրջ խնդիրների առա-

ջացման:

Ընդանրապեսներմուծման սակագները սահմանվում են այն ապրանքների նկատմամբ, որոնք տվյալ երկրում չեն արտադրվում:Արտահանման մաքսային սակագինըկիրառվումէ այն դեպքում, երբ ազգային ն համաշխարհայինտնտեսություններիմիջն գոյություն ունեցող գնային անհամաչափության հետնանքով երկրից արտահանվում են դիֆիցիտային ապրանքները, որոնք խիստ անհրաժեշտ են ներքին

սպառման համար: Արտահանմանմաքսայինսակագներըթանկացնում արտահանումը` դրանով իսկ այն դարձնելով ոչ այնքան շահավետ,

են

քան ապրանքներիվաճառքը ներքինշուկայում: Բացի արտաքին առնտրայինգործունեության կարգավորման խնդիրներից`ներմուծման ն արտահանմանսակագները իրականացնում են գանձարանային գործառնություն, այսինքն կիրառվում են պետական բյուջեն համալրելու նպատակով: Ըստ կառուցվածքի տարբերումեն երկու տեսակի մաքսային սակագին` պարզ /միասյունակ/ն բարդ /բազմասյունակ/: Պարզ մաքսային սակագինըհարկվողյուրաքանչյուր ապրանքի համար նախատեսում է մաքսատուրքի մեկ միասնական դրույքաչափ, որը տարածվում է բոլոր ապրանքներիվրա անկախ երկրներից: Այն ընդհանուր է բոլոր երկրներից ներմուծվող ապրանքների համար: Այս սակագինը չի բավարարում միջազգային շուկայի մրցակցության պահանջներին,որովհետն այն չի ապահովումմաքսայինքաղաքականության ճկունությանը: Այն քիչ տարածում ունի ն կիրառվում է մի քանի երկրներում /Մեքսիկա, Բոլիվիա, Ղայաստանն այլն/: Բարդ սակագինը նախատեսում է երկու կամ ավելի մաքսատուրքի դրույքաչափեր յուրաքանչյուր ապրանքի համար` կախված դրանց ծագման երկրից: Բարդ սակագնիկիրառումը հնարավորություն է տալիս որոշ երկրներից ներմուծվող ապրանքներիվրա բարձր դրույքաչափեր սահմանելով կարգավորել ներմուծման գործընթացը, կամ արտոնություններ տրամադրել այլ երկրների ծագում ունեցող ապրանքներին՝ նրանց ներքին շուկայում ստեղծել առավել բարենպաստ պայմաններ: Բարդ սակագնիկիրառումը պետությանըթույլ է տալիս վարել տարբերակված մաքսային քաղաքականություն: Բարդ սակագինը առավել լայն կիրառում ունի զարգացած երկրներում /ԱՄՆ, Ճապոնիա,Ֆրանիսա, Կանադա):Բազմասյուն է նան Եվրոմիությանմիասնական մաքսային սակագինը: Բարդ սակագնում մաքսատուրքիդրույքաչափերը կայուն չեն ն սահմանվում են ցածրից մինչն բարձր սանդղակով: Ժամանակակից են ավտոնոմ, պետությունները մաքսային սակագները սահմանում

/միակողմ, ինքնավար, ընդհանուր կոնվենցիոն ն ավտոնոմ-կոնվենցիոն/ ձներով: Ավտոնոմ դրույքաչափերըսահմանվում են այն երկրներ ներմուծվող ապրանքների վրա, որոնց հետ ներմուծող երկիրը չունի արտաքին տնտեսական քաղաքականությունը կարգավորող համաձայ-

նագիր:

Կոնվենցիոնսակագնիդրույքաչափերը ավտոնոմ սակագների ցածր են ն կիրառվում են այն երկրների ապրանքների նկատմամբ, որոնց համար տրամադրված է առավել բարենպաստ

համեմատ

ռեժիմ:

Ավտոնոմ-կոնվենցիոնմաքսային սակագինը հնարավորություն է տալիս տվյալ երկրի հետ առնտրայինպայմանագիրչկնքած պետությունների ապրանքների նկատմամբ կիրառել մաքսատուրքերի ամենաբարձր, իսկ մյուս երկրներիցներմուծվող ապրանքներինկատմամբ` համեմատաբար ներմուծվող ցածր դրույքաչափեր:Օրինակ` Անգլիայում կիրառվում են մաքսային սակագների բարձր դրույքաչափեր երրորդ երկրներից ներմուծվող պատրաստիարտադրանքինլլատմամբ, համար` միջին, հումքի ն պարենիհամար` ցածր կիսաֆաբրիկատների դրույքաչափեր: Ընդ որում ներմուծվող հումքի ն պարենի շատ տեսակներից,մաքսատուրքեր ընդհանրապեսչեն գանձվում: Բարդ սակագինընախատեսում է նան արտոնյալ մաքսատուրքի դրույքաչափեր, որը կիրառում են առանձինպետությունների նկատմամբ մաքսայինմիությունները: հիմքում Մաքսային սակագնի դրույքաչափերի սահմանման է է ընկած այն սկզբունքը,որի համաձայն ապրանքըհարկվում այնքան բարձր մաքսատուրքով, որքան բարձր է դրա արդյունաբերական մշակմանաստիճանը: Կոնվենցիոն սակագինը բովանդակում է մաքսատուրքերի դրույքաչափերի ցանկ, որը սահմանվում է առնետրային պայմանագրերում կամ պետութույնների միջն կնքված համաձայնագրերումառանձին ապրանքներիհամար, որոնք ներմուծվում են համաձայնվող մեկ այլ պետության մաքսայինտարածք:

Մաքսասակագնային կարգավորմանազգային ռազմավարությունը պետք է ուղղված լինի այն բանին,որպեսզի նախ՝ 1. ապահովի ազգային արդյունաբերականճյուղերի պաշտպանությունը օտարերկրյա մրցակցությունից: 2. նախընտրելի առնտրային ռեժիմ ստեղծվի առանձին երկրներից ն տարածաշրջաններից ներմուծվող կոնկրետ ապրանքների համար: Յ. հակառակ ներգործություն ցուցաբերել այլ երկրների խտրականմիջոցներինկատմամբ: Զարգացող երկրների նկատմամբԵվրոպական տնտեսական համագործակցությանընդհանուր քաղաքականության մեջ մեծ տեղ է հատկացվում մաքսային կարգավորմանը: Չնայած միջազգային առետրում մաքսային սակագների դերը զգալիորեն նվազեցվում է, այնուհանդերձ դեռ մնում է Համագործակցությանշուկայում զարգացող երկրների ապրանքների մուտքի գլխավոր կարգավորիչներից

մեկը:

Արդյունաբերականզարգացած երկրներումմաքսային սակագները, որպես կանոն, բարդ են, այսինքն` միննույն ապրանքը ծագման երկրից կախված` հարկվում է տարբեր մեծության մաքսատուրքերով: Առավել բարձր մաքսատուրքեր պարունակող ընդհանուր սակագնի դրույքաչափի սյունակը տարածվում է «առավել բարենպաստության» ռեժիմիցչօգտվող երկրներիցներմուծվածապրանքներիվրա: Արդյունաբերականզարգացած երկրների մաքսային սակագները պարունակում են նան արտոնյալ մաքսատուրքեր, որոնցով հարկվում են զարգացող երկրներից ներմուծվող ապրանքները: Զարգացածերկրներում մաքսային սակագների սահմանափակողգործառույթը հիմնականում կիրառվում է մի շարք ապրանքների նկատմամբ` այսպես կոչված «մաքսատուրքերի աստիճանակարգված մեթոդով», որի հիմքում դրված է ապրանքներիմշակման աստիճանը: Զարգացող երկրների ներմուծմանկարգավորմանգործընթացում մեծ տեղ է հատկացվում մաքսային սակագներին: Այդ երկրներ ներմուծվող ապրանքների նկատմամբ կիրառվող մաքսատուրքերի միջին մակարդակը շատ ավելի բարձր է, քան արդյունաբերական

Լոուրքերի դրույքաչափը սահմանվածէ 096: Արտահանման ճաքսազարգացած երկրներ ներմուծվող ապրանքներինկատմամբ կիրառվող Սա է հերպայմանավորված առաջին մակարդակը: տուրքերըկիրառվումեն` մաքսատուրքերի ազգային տնտեսության,երկրի տնտեսականանվտանգութին նոր ստեղծվող արդյունաբերական ճյուղերի պաշտպանության ն բյունրանով, որ մաքսատուրքերը պետական թյան համար անհրաժեշտությամբ, անհրաժեշտ ապրանքների արտահանման սահմանափակման, ջեի համալրման կարնորագույնաղբյուր են հանդիսանում: Սակագնային արգելքներովազգային շուկաները պաշտպանեերկրի բյուջեի եկամտայինմասի ապահովման, երկրներիերեք խմբեր. լու տեսանկյունիցտարբերումեն զարգացող բարձր աստիճանի վերամշակված մթերքներիարտահանման խթանման, հումքային Է խումբ բնորոշ է մաքսատուրքի հարկման այն դրույքաչաապրանքներին առաջնայինվերամշակման մթերքներիարտահանման կանխմաննպատակով: փերը, որոնք, որպես կանոն, չեն գերազանցում 50 26-ը, կամ էլ ներէ մաքսա-. սահմանված առանց համար շատ ապրանքների մուծվող Վերջին տասնամյակներումսակագներինշանակությունընվա»

»

»

-

տուրքի ռեժիմ: /Աֆրիկյան,Լատինամերիկյաներկրներ/: Ա խումբ առավել բարձր մաքսատուրքեր ունեցող երկրներ, որոնց դրույքաչափերըտատանվում են 50-100962: /Ալժիր, Իրան, Ինդո-

նեզիա, ՎարավայինԿորեա/: | խումբ այն զարգացող երկրներն են, որտեղ մաքսատուրքեեն 10096-ը /Եգիպտոս, Կոլումբիա, Պակիստան, րը գերազանցում -

Հնդկաստան/: ՀՀ-ում

ներմուծման մաքսատուրքերըսահմանված են հետնյալ

խնդիրների լուծման համար՝ » անցանկալիօտարերկրյա մրցակցության անբարենպաստ ներգործությունից ազգային արտադրողներիպաշտպանություն: » ներմուծվող ապրանքների արտադրության ն պահանջարկի կառուցվածքումբարենպաստփոփոխություններիհամար պայմանների ստեղծում: » ներմուծվողապրանքներիկառուցվածքի ռացիոնալացում: » պետականբյուջեի եկամտայինմասի համալրում: » ներմուծման ն արտահանմանմիջն հարաբերակցության օպտիմիզացիա երկրի վճարային ն առնտրային հաշվեկշիռների պահանջների տեսանկյունից: Արտահանմանմաքսատուրքեր սահմանվում են ՀՀ տարածքում արտադրվող ն այդ տարածքիցարտահանվող ապրանքներիհամար: Երկրների մեծամասնությունում արտահանմանմաքսատուրքերը կիրառվումեն շատ հազվադեպ:ՀՀ-ում արտահանմանհամար մաքսա178

զել Է` կապված արտաքին առնտրի կարգավորմանտարբեր անուղղակի խոչընդոտների հետ, ինչպիսիք են տարբեր տեխնիկական

ստանդարտները կամ ոչ ֆորմալ համաձայնության հիման վրա կամավոր արտահանման սահմանափակումները: Նմանատիպ սահմանափակումներիվերացման ուղղությամբ Առենտրի համաշխարհային կազմակերպությունըիրականացնումէ վճռական գործողություններ:Այս

կազմակերպության հանձնարարություններն ուղղված

են

արտաքին

առնտրի կարգավորման գործում մաքսային սակագներիդերի զգալի

բարձրացմանը: Ներկայումս տնտեսապեսզարգացած երկրներումսակագների ճիջին դրույքները բարձր չեն, սակայն դրանց ազդեցությունըարտաքին առետրի վրա մնում է բավականինմեծ, քանի որ համեմատաբար ոչ բարձր մաքսատուրքերի օգնությամբկարելի է որոշակի ապրանքների ներմուծումըդարձնել անշահավետն խթանելդրանց արտադրությունը երկրի ներսում` հարկելով դրանք առավել բարձր մաքսատուրքերով: Դրա հետ մեկտեղմաքսատուրքերի տարբերակման բարձր մակարդակըթույլ է տալիս ապահովելպաշտպանությունը առանձին տարատեսակների ներմուծումից`ապահովելով հարկման համեմատաբար ցածր ընդհանուրմակարդակ:Միննույնժամանակ,մի շարք երկրներիինդուստրացումը վկայում է, որ մաքսային սակագինը կարող է արդյունավետմիջոց լինել խթանելու այն ապրանքներիներմուծումը, որոնք անհրաժեշտ են արդյունաբերության որոշ ճյուղերի զարգացման համար: Այդ նպատակովօգտագործվում են այնպիսի

ապրանքներ

գործիքներ, ինչպիսիք են մաքսային արտոնություններիհամակարգի կիրառումը վերամշակմանըվերաբերող մաքսային ռեժիմների նկատ-

մամբ ն տարբերակվածմաքսայինդրույքների սահմանումը:Խաղալով անուղղակի կարգավորիչի դեր` մաքսային սակագինըմիննույն ժամանակ իրականացնում է նան այլ ֆունկցիա` հանդիսանալովայլ պետությունների վրա անուղղակի ճնշման միջոց` արտահանման զարգացմանը նպաստելու առումով: Մաքսային սակագինը իրականացնում է հետնյալ ֆունկցիա-

ները՝

»

»

»

ֆիսկալ, որի միջոցով ապահովվում է բյուջեի եկամտային մասի համալրումը: պաշտպանական, որի միջոցով պաշտպանվումէ հայրենական արտադրության արտադրանքը կամ տնտեսության առանձին ճյուղեր արտասահմանյանմրցակցությունից: կարգավորիչ, որի միջոցով որոշակի ազդեցություն է ունենում արտադրության կառուցվածքի ձնավորման, ինչպես նան գնագոյացման մեխանիզմիվրա, խրախուսվում է որոշ ճյուղերի զարգացումը ն ընդհակառակը կասեցվում այլ ճյուղերի զարգացումը: առնտրաքաղաքական, որի միջոցով անուղղակի ներգործում է այլ երկրների տնտեսական քաղաքականության

վրա:

Այսպիսով, մաքսային սակագինը հանդիսանում է առնտրային քաղաքականության ն ներքին շուկայի պետականկարգավորմանհիմնական գործիքներիցմեկը: Արտաքին տնտեսական գործունեությանկարգավորմանոլորտում ավելի ու ավելի կարնոր դեր են ձեռք բերում միջազգային կազմակերպությունները, մասնավորապես, Առնտրի համաշխարհային կազմակերպությունը,ՄԱԿ-ի Եվրոպական տնտեսական հանձնաժողովը, որոնց անդամներ են հանդիսանում զարգացած ն զարգացող երկրները: Դրանց գործունեությունը ուղղված է պետությունների տնտեսականշփման փոխադարձընդունելի սկզբունքների Ա կանոնների հաստատմանը,դրանց միջն առաջացած կոնֆլիկտների կարգա180

վորմանը ն առնտրային գործընթացների ն փաստաթղթերիպարզեցմանը: Մաքսային սակագնի հիմնական տարրը մաքսատուրքն է, որն իրենից ներկայացնում է ՀՀ մաքսային սահմանով ապրանքների տեղափոխմանհամար սահմանված կարգով.ն չափով պետականբյուջե պարտադիրվճար: մուտքագրվող Մաքսատուրքնիրականացնումէ երեք հիմնական ֆունկցիա` ա) ֆիսկալ, որը վերաբերում է ներմուծման, ն արտահանման մաքսատուրքերին, բ) հովանավորչական, որը վերաբերում է ներմուծման մաքսատուրքերին, քանի որ դրանց օգնությամբ պետությունը անցանկալի արտասահմանյան մրցակցությունից պաշտպանում է տեղական արտադրողներին, գ) հաշվեկշռող, որըվերաբերում է արտահանմանմաքսատուրքերին, որոնք հաստատված են ապրանքներիանցանկալի արտահանման կանխմաննպատակով: Ըստ հաշվարկման մեթոդիմաքսատուրքերը լինում են. ա) արժեքային (ադվալորային), որոնք հաշվարկվում են տոկոսներով`հարկման ենթակա ապրանքներիմաքսային արժեքի նկատմամբ, բ) յուրահատուկ, որոնք հաշվարկվում են կայուն դրույքաչափով` հարկման ենթակաապրանքներիչափման միավորի նկատմամբ: գ) խառը, երբ զուգակցվում են արժեքային ն յուրահատուկ մաքսատուրքերը: Արժեքային մաքսատուրքերը սովորաբար կիրառվում են այն ապրանքների նկատմամբ, որոնք մեկ ապրանքային խմբի սահմաններում ունեն որակական տարբեր բնութագրեր: Արժեքային մաքսատուրքի կարնոր առանձնահատկությունըայն է, որ ապահովում է ներքին շուկայի միննույն մակարդակը` անկախ ապրանքի գնի տատանումից: Յուրահատուկ մաքսատուրքերը սովորաբար կիրառվում են ստանդարտացվածապրանքներինկատմամբ:Երբ ներմուծման գները բարձրանում են, յուրահատուկ մաքսատուրքերի օգնությամբ ներքին շուկայի պաշտպանության մակարդակը նվազում է: Սակայն, մյուս

կողմից, տնտեսականանկման ն ներմուծման գների նվազման ժամանակ յուրահատուկ մաքսատուրքերըմեծացնում են հայրենականարտադրողներիպաշտպանությանմակարդակը: Ըստ գործառնությանբնույթի մաքսատուրքերը լինում են. ՀՀ են Արտահանման, ա) երբ վճարվում մաքսայինտարածքից արտահանվողապրանքներիհամար: Կիրառվում են չափազանց հազվադեպ, առանձին երկրների կողմից, սովորաբար առանձինապրանքների ներքին գների ն համաշխարհայինշուկայի ազատ գների մակարդակների մեծ տարբերություններիդեպքում, ե, նպատակունեն կրճատել արտահանումըԼ համալրել իյուջեն: բ) Ներմուծման, երբ վճարվում են 3Հ մաքսայինտարածք ներմուծվող ապրանքներիհամար: Կիրառվումեն աշխարհի բոլոր երկրների կողմից` արտասահմանյան մրցակիցներից հայրենական արտադրողներին պաշտպանելու նպատակով: գ) Սեզոնային, երբ վճարվում են տարվաորոշակի ժամանակահատվածում առանձին ապրանքներ ՀՀ մաքսային տարածքից արտահանելու կամ այդ տարածք ներմուծելու համար: Սովորաբարդրանց գործունեության ժամանակահատվածը մեկ տարուց չի կարող գերան զանցել, այդ ժամանակահատվածում սովորական մաքսային սակագնի գործունեությունը այդ ապրանքներինկատմամբ դադարում է: ՀՀ տնտեսական շահերը պաշտպանելու ն տնտեսականգործունեությունըխրախուսելունպատակովկիրառվում են հետնյալ մաք-

սատուրքերը.

ա) հակազդման` ի պատասխանՀՅՀ-իհանդեպ առանձին անձանց, պետությունների, դրանց միությունների խտրական գործողու-

թյունների.

բ) խրախուսման`առանձիներկրներից ներմուծվող ապրանքների նկատմամբ սահմանվածմաքսատուրքերիդրույքաչափերը նվա-

զեցնելու նպատակով: Ըստ

ապրանքների ծագման երկրի մաքսատուրքերըլինում ա) սովորական: բ) արտոնյալ: գ) առավելագույն:

են.

Կապվածներմուծվող ապրանքներիհետ` ՀՀ տնտեսականշահերի պաշտպանության նպատակով ժամանակավորապեսկարող են օգտագործվել մաքսատուրքերիառանձինտեսակներ. ա) հատուկ. կիրառվումեն որպես պաշտպանիչմիջոց, եթե ՀՀ ներմուծվող ապրանքները սպառնում են վնաս հասցնել հայրենական արտադրողներին: բ) հակադեմպինգային.կիրառվում են այն դեպքում, երբ տվյալ են ներմուծում ավելի ցածր գնով ապրանք, քան դրանց սովոերկիր րական գինն է արտահանողերկրում, եթե այդպիսի ներմուծումը վնաս է հասցնում տեղական նմանատիպ ապրանքների արտադրության կազմակերպմանըն ընդլայնմանը: գ) փոխհատուցող.սահմանվումէ այն ապրանքների ներմուծման վրա, որոնց արտադրությունում ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն օգտագործվել են սուբսիդիաներ, եթե դրանց ներմուծումը վնաս է հասցնում այդպիսի ապրանքներիհայրենականարտադրողներին: «ՀՀ «Մաքսային օրենսգրքով» սահմանված են մաքսատուր0 քերի կամ 10 տոկոս դրույքաչափեր: Արտահանման դեպքում բոլոր ապրանքատեսակներինկատմամբկիրառվում է մաքսատուրքիմիայն 046 դրույքաչափ: Ներմուծման դեպքում, ելնելով ապրանքների բնույթից, կիրառվում է 0 (այդ ապրանքների ներմուծումը խրախուսելու նպատակով) կամ 10 տոկոսանոց մաքսատուրք:Վերջիններսդրված են հիմնականում սննդամթերքին այնպիսի պատրաստի արտադրատեսակներիվրա, որոնց համարժեքներնարտադրվումեն ՀՀ-ում: Մաքսատուրքի 0 կամ 10 տոկոսանոց դրույքաչափը հիմնականում կիրառվում է ամբողջ ապրանքայինխմբի կամ ենթախմբինկատմամբ` անկախ խմբի երկու կամ ենթախմբի չորս նիշերին հաջորդող նիշերից: Կան դեպքեր, երբ ապրանքայինամբողջ խմբի նկատմամբ

կիրառվում է ներմուծման մաքսատուրքի 096 դրույքաչափ, սակայն տվյալ ապրանքայինխմբում ներառված որոշ ենթախմբերի կամ ապրանքային դիրքերինկատմամբկիրառվում է 1096 դրույքաչափ: Կան դեպքեր, երբ ընդհակառակը,ապրանքայինամբողջ խմբի նկատմամբկիրառվում է ներմուծման 1026-անոցդրույքաչափ, սակայն

տվյալ ապրանքայինխմբում ներառված որոշ ենթախմբերի, ապրանքային դիրքերի կամ ենթադիրքերի նկատմամբ կիրառվում է 096

դրույքաչափ:

Շուկայականտնտեսության ն ԱՏԳ-ի ազատականացման պայմաններում մաքսատուրքերը դարձել են ԱՏԳ-ի կարնոր տնտեսական կարգավորիչներից:Պետությունը մաքսատուրքերիօգնությամբ կարող է ընդլայնել համապատասխանապրանքներիարտահանումըկամ ներմուծումը կամ սահմանափակելդրանք, հայրենական արտադրողների ապրանքները ն արտասահմանյան մրցակիցների նմանատիպ ապրանքները դնել հավասար տնտեսականպայմանների մեջ, իրականացնել համապատասխանտնտեսական, գիտատեխնիկական,բնապահպանականքաղաքակառնություն: Մաքսատուրքը արժեքայինկատեգորիաէ ն պահանջում է անհատական մոտեցում յուրաքանչյուր կոնկրետ ապրանքի նկատմամբ այդ ապրանքի ազգային ն համաշխարհային ծախքերը ն գները կոորդինացնելիս, սպառողական հատկանիշների պարամետրերըհաշվա-

ռելիս:

Նախկինում, այսինքն 7424 դարում ն 72Օ«դարի սկզբներին, ներմաքսատուրքերի չափերը որոշելիս գերիշխում էր ֆիսկալ մոտեցումը. մաքսատուրքերի դրույքները բարձր էին սահմանվում ն դիտարկվում էին որպես պետականեկամուտներիհամալրման կարնորագույն աղբյուր: 4 դարում նկատվեց մաքսատուրքերի պետական բյուջեի ձնավորման դերի կրճատման միտում, առաջին պլան մղվեց դրանց կարգավորիչֆունկցիան: Սակագնային արտոնություններ: Համաշխարհային պրակտիկայում սակագնայինկարգավորմանլայն կիրառում ստացած ուղղություններից մեկը տարբեր տեսակի արտոնություններիտրամադրման համակարգն է: Սակագնայինարտոնությունը մաքսատուրքի գանձման հետ կապված արտոնյալ հարկում է, որը կիրառում են պետությունները այլ պետություններինկատմամբ,ն որի դրույքը ներառվում է մաքսայինսակագնում: մուծման

Մաքսային արտոնություն հասկացությունը առաջացել է անցած դարի վերջում: Մաքսայինարտոնություններիառաջացմանպատմությունը անմիջականորենկապված է աշխարհիգաղութային համակարգի առաջացման ն զարգացման հետ: Հենց արտոնյալ սակագնային քաղաքականությունըդարձավ այն հիմքը, որի հիման վրա սկսեց զարգանալ մոնոպոլ երկրների տնտեսությունը: Այդ ամենը տեղի էր ունենում կամակատարերկրների արտաքին առնտրի սահմանափակման հաշվին: Գաղութային մաքսային արտոնություններիհատկապես լայն համակարգով էին օժտված Անգլիան, Հոլանդիան, Բելգիան, Ֆրանսիան, որոնց համար գաղութները հանդիսանում էին հարստացման հիմնական աղբյուրներից մեկը: Այդ արտոնություններըներառում էին մոտ 100 կախյալ երկրներիտարածքներ: Քանի որ գաղութները սովորաբար արտահանում էին հումք, իսկ մետրոպոլիաներըարտահանումէին պատրաստի արտադրանք, ապա մաքսային արտոնությունները առավել շատ առավելություն էին տալիս մետրոպոլիաներին,քան գաղութայիներկրներին: Սկզբնական էտապում «մաքսային արտոնություն» տերմինը վերաբերում էր գաղութներին մետրոպոլիաներիսակագնային փոխհարաբերությունների այն տեսակին, որի դեպքում յուրաքանչյուր երկիր պահպանում էր իր «սակագնայինանհատականությունը»,սակայն մյուսին վերապահումէր արտոնություններ`արտահանմանն ներմուծման մաքսատուրքերիցմասնակիկամ լրիվ ազատման տեսքով, որոնք չէին տրամադրվումայլ երկրներին: Օրինակ` Ֆրանսիան սկսել է ստեղծել մաքսային արտոնությունների գաղութային համակարգ 2424 դարի վերջում: Ֆրանսիայի մաքսային արտոնությունների համակարգիմեջ ներառվեցին մոտ 30 երկրներն տարածքներ: Մի շարք գաղութներ ներառվեցինՖրանսիայի մաքսայինտարածքի մեջ, ն երրորդ երկրներիցներմուծումը գանձվում էր ֆրանսիական մաքսային սակագնի մաքսատուրքերովայն ժամանակ, երբ առնտուրը մետրոպոլիայի հետ իրականացվումէր գրեթե առանց մաքսատուրքի: Ընդհանուր առմամբգոյություն ունեն սակագնայինարտոնությունների հետնյալ տեսակները.

|.

մաքսատուրքի վճարումից ազատում,

նախօրոք վճարված մաքսատուրքի վերադարձ, մաքսատուրքիդրույքի կրճատում, Ւ/. սակագնային քվոտաների սահմանում ապրանքների արտոններմուծման յալ (արտահանման)նկատմամբ: գծով գոյություն ունեն միջպետական համաՄաքսատուրքի ձայնագրերով սահմանվածարտոնություններ: Օրինակ` «ՀՀ-ի հետ ազատ առնտրի ն ազատ առնտրի գոտու ստեղծման» մասին համաձայնագրեր կնքած պետություններից ծագած ն այս երկրների մաքսային տարածքներից Հայաստանի Հանրապետությանմաքսային տարածք ներմուծվող ապրանքներնազատվում են մաքսատուրքերիվճարումից: Ըստ համաձայնագրի` Հայաստանի Հանրապետության ծագում ունեցող ապրանքները նշված երկրներ ներմուծելու դեպքում նս մաքսատուրք չի գանձվում: Այդ երկրներն են Ռուսաստանը,Բելոռուսը, Ուկրաինան, Մոլդովան, Ղրղզստանը,Թուրքմենիան, Ուզբեկստանը,ՂազախԱ.

լ.

ստանը:

8.3.

ՈՉ ՍԱԿԱԳՆԱՅԻՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐԸ

Բոլոր այն միջոցները, որոնք ուղղակիորեն չազդելով մաքսային արժեքի մեծության վրա, սահմանափակում են ապրանքների ն տրանսպորտայինմիջոցների ներմուծումն ու արտահանումը, իրենից

ներկայացնում են ոչ սակագնային կարգավորման միջոցներ: Որպես են հանդիսանալ. այդպիսիք կարող 1. ներմուծման կամ արտահանմանլիցենզիաները, 2.

տարբեր գերատեսչությունների կողմից տրվող ներմուծման կամ արտահանմանթույլտվությունները,

3.

սերտիֆիկատները, նվազագույն կամ առավելագույն մաքսային արժեքները,

4.

որոնք սահմանվում են որոշակի ապրանքների արտահանման ն ներմուծման

համար: Այն դեպքում, երբ մաքսային սահմանով տեղափոխ186

վող ապրանքների մաքսային արժեքներն այն նվազագույն սահմաններից ավելի ցածր կամ բարձր են, որպես հարկման բազա հիմք են ընդունվում դրանցնվազագույնմաքսայինարժեքը: Ներկայումս ՀՀ օրենսդրությամբ սահմանված ոչ սակագնային

կարգավորման մի շարք հիմնահարցերկարգավորվում են ՀՀ կառավարության 1995թ-ի դեկտեմբերի29-ի «ՀՀ-ում ապրանքների, աշխատանքի, ծառայությունների ներմուծման ն արտահանման ոչ սակագնային կարգավորմանմասին» թիվ 124 որոշմամբ ն կիրառվում են ապրանքների ներմուծման ն արտահանման ոչ սակագնային կարգա-

վորմանհետնյալ միջոցները՝ 1. ԱՏԳ ԱԱ 3808 ապրանքայինենթախմբումընդգրկվածբույսերի պահպանման համար քիմիականմիջոցներ (օրինակ` միջատասպան նյութեր. ռոդենցիտիդներ,ֆունգիցիդներ, հերբիցիտներ, հակածիլային ն բույսերի աճը կարգավորող միջոցներ, փաթեթավորումով մանրածախառնտրի համար կամ պատրաստիպատրաստուկներիու արտադրանքի ձնով ներկայացված` մոմեր, պատրույգներ, կպչուն թուղթ ն այլն), որոնց ներմուծումը կատարվում է ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարությանկողմից տված եզրակացություններիհիման վրա: 2. ՀՀ կարմիր գրքում գրանցվածկենդանիներիարտահանումը կատարվում է ՀՀ բնապահպանությաննախարարությանկողմից տված եզրակացությունների հիման վրա: 3. ՎՀ ծագում ունեցող սակագնայինն ոչ սակագնայինկարգավորման ենթակա ապրանքների` երրորդ երկիր արտահանման թույլտվությունը տալիս է ՎՀ արդյունաբերությանն առետրի նախարարությունը` ՀՀ միջազգայինհամաձայնագրերիառկայության դեպքում: Ներկայումս վերաարտահանմանկարգավորման վերաբերյալ Հայաստանի Հանրապետությունն ունի կնքված բազմակողմ համաձայնագրեր միայն ԱՊՀ անդամ պետություններիհետ: ՊրակտիկայումՀՀ-ից ԱՊՀ անդամ պետություններումծագած ապրանքների վերաարտահանման դեպքեր հանդիպումեն շատ հազվադեպ: 4. ՀՀ արդյունաբերության ն առնտրի նախարարությունը է իրագործում Եվրոպականմիությաներկրներարտահանվողտեքստիլ

արդյունաբերության ապրանքների լիցենզավորումը` համաձայն Հայաստանի Հանրապետության ն Եվրոպական տնտեսական համագործակցության երկրների միջն տեքստիլ ապրանքների առնտրի մասին կնքված համաձայնագրի: 5. ՀՀ-ում սահմանվել է պարտադիրսերտիֆիկացմանենթակա արտադրանքիցանկը, որը վերաբերումէ նան ԳայաստանիՀանրապետության կառավարությանկողմից 2000թ. մայիսի 12-ի «ՀՀ-ում արպարտատադրանքի ն ծառայությունների համձապատասխանության դիր հավաստման մասին» թիվ 239 որոշմամբ հաստատվածցանկում ընդգրկված ապրանքներին: ՎՀ մաքսային տարածք ներմուծվողապրանքների ՀՀ-ում գործող պարտադիր սերտիֆիկացման կանոններով սահմանված պահանջներին համապատասխան`իրականացնում է Հայաստանի Հանրապետությանսերտիֆիկացմանազգային համակարգի շրջանակներում սերտիֆիկացնելու, այսինքն` Հայպետստանդարտի կամ ար-

դյունքների փոխադարձճանաչման համաձայնագրեր: Այդ երկրներից են ԱՊՀ անդամ բոլոր պետություններըն Իրանի Իսլամական Հանրա-

պետությունը:

Ապրանքներըպահպանվում են մաքսային հսկողության ներքո չի ներկայացնում այնքան ժամանակ, քանի դեռ հայտարարատուն դրանց համար սերտիֆիկացման մարմնի կողմից տրված համապատասխանությանսերտիֆիկատները:Սերտիֆիկացմաննպատակով սերտիֆիկացմանմարմինը հայմաքսային մարմնի թույլտվությամբ անձի ներկայությամբ, մաքսային հսկողության ներքո տարարատու կարող է զննել ապրանքները, վերցնել դրանցից նմուշներ ու օրինակներ: Նմուշներն ու օրինակները վերցնելու մասին կազմվում է ակտ` երեք օրինակից, որը ստորագրումեն սերտիֆիկացմանմարմնի ներկայացուցիչը, մաքսային մարմնիլիազորված պաշտոնատարանձը ն հայտարարագրող անձը: Նմուշներն ու օրինակները վերցվում են մաքսային մարմնի պաշտոնատար անձի ներկայությամբ` գործող նորմատիվ փաստաթղթերով հաստատված նվազագույն բավարար

քանակությամբ:

սերտիֆիկատը լրացվում է հայերեն Համապատասխանության լեզվով: Սերտիֆիկատի մաքսային ձնակերպմանհամար նախատեսված օրինակը մաքսային հայտարարագրին համապատասխանապրանքների մաքսայինձնակերպմանու մաքսայինհսկողության համար ւսնհրաժեշտ մյուս փաստաթղթերիհետ միասին ներկայացվումէ համապատասխան մաքսատուն կամ մաքսային կետ: Մաքսային ձնակերպմանհամար օգտագործվում է սերտիֆիկատի բնօրինակը,որը չի վերադարձվումհայտարարատուին: Սերտիֆիկատըվավեր է համարվում, եթե «հատուկ նշումներ» սյունակում առկա է «Մաքսային ձնակերպմանհամար» գրառումը,սերտիֆիկացմանմարմնի կողմից լրացվում են բոլոր տվյալները, սերտիֆիկատը վավերացված է այն տվող մարմնի կնիքով ն համապատասխան անձի ստորագրությամբ: Տեքստում ոչ մի ուղղում չի թույ-

լատրվում: ՀՀ-ից արտադրական նշանակության սարքավորումների,մեորոշ տեսակներիարտահանմանժամանակ քենաների ն տեխնիկական է կիրառվում թույլտվությունների մեխանիզմ:ՀՀ-ից երկակի նշանակության ապրանքների ն տեխնոլոգիաների արտահանման, ինչպես նան ռազմական տեխնիկայի արտահանման դեպքում արտահանող ձեռնարկություններիցպահանջվում է իրականացնելորոշակի լրացուցիչ գործառույթներ:ՀՀ-ից նշված տեխնիկայիարտահանումնիրականացվում է այդ կազմակերպությանգծով պետական կառավարմանհամապատասխանմարմնի կողմից տրված թույլտվության կամ եզրակացության առկայության դեպքում: Թույլտվություն ստանալու համարհամապատասխանկազմակերպությունը պետականկառավարմանմարմնիններկայացնում է՝ դիմում ՀՀ-ից արտադրականնշանակության տեխնիկայի »

արտահանմանմասինթույլտվություն ստանալու համար, համապատասխանպայմանագիր, ըստ որի տեխնիկան »

նախատեսվում է արտահանել,

արտահանվողտեխնիկայիցանկը՝ նշելով դրանցից յուրաքանչյուրի քանակը, հաշվեկշռայինարժեքը, թողարկմանկամ ձեռքբերմանտարեթիվնու մաշվածությունը, »

»

տեղեկանք կազմակերպությանտեխնիկայի քանակի,

դրանց թողարկման կամ ձեռքբերմանժամկետներին

մասին,

մաշվածության

«Ժամանակավոր արտահանում» մաքսային ռեժիմով արտպհանման դեպքում տնօրենի կողմից ստորագրված արտոնագիր՝ »

արտահանվածտեխնիկան3: վերադարձնելու մասին, տեղեկանքարտահանողկազմակերպության գործունեության մասին: Նշված փաստաթղթերիհիման վրա եզրակացություն »

տվող

համապատասխան կառավարմանմարմինը կայացնում է որոշում: Դրական որոշման դեպքում այն ձնակերպվումէ եզրակացության մեջ, որը վավերացվում է տվյալմարմնիղեկավարիստորագրությամբ: Թույլտվություն տալու գրավոր մերժման կամ տրվածի գործողության կասեցմանհիմք կարողէ հանդիսանալՀՀ պետական շահերի պաշտպանությունը` կապված արտահանվողտեխնիկայի եզակիության, պաշտպանական ն տնտեսականխնդիրներիլուծման գործում դրանց կարնորության,ինչպես նան ներկայացված փաստաթղթերում սխալ տեղեկությունների առկայության հետ: Եզրակացության տրման անհիմնմերժումըդիմողիկողմից կարողէ գանգատարկվել դատական

կարգով:

Այսօրվա դրությամբ ՀՀ արտաքին առնտրում գործնականում վերացված են բոլոր ոչ սակագնայինսահմանափակումները: Սահմանափակումներկան միայն այն ապրանքներիհամար, որոնք կապված են շրջակա միջավայրին մարդկանցանվտանգությանհետ (զենք, զինամթերք, թմրանյութ, պայթուցիկ նյութեր, թույներ ն այլն), արտոնագրերի համակարգը կիրառվումէ միայն Եվրամիությաներկրներ տեքստիլ արդյունաբերական արտադրանքիարտահանման նկատմամբ:

Հայաստանի Հանրապետությունում հետազոտվող բոլոր կազմակերպությունների կողմից արտահանվածապրանքների շուրջ 32 տոկոսը կազմել են թանկարժեքքարերը ն մետաղները:Նման ապ-

րանքների արտահանման համար արտահանող կազմակերպությունները կատարել են տրանսպորտային ն ապահովագրական

ՀՀ

վճարներ: կազմակերպությունները արտահանվողապրանքներըմինչն ներ-

մուծող երկրի սահման հասցնելու համար համեմատաբար շատ տրանսպորտայինն ապահովագրականծառայություններ է մատուցել ալկոհոլային ն ոչ ալկոհոլային խմիչքներ, միջուկային ռեակտորներ, սարքեր ն սարքավորումներխմբերում ընդգրկված ապրանքներիարտահանման ժամանակ: ԱՀԿ անդամակցությամբՎայաստանըներգրավվում է իրավական պարտավորություններիորակապես նոր դաշտի մեջ: ԱՀԿ անդամակցության շրջանակներում Վայաստանում ընթացող օրենսդրական բարեփոխումների գործընթացն արդեն զգալի խթան է հանդիսացել առնտրատնտեսականհամիջազգային նորմերին համապատասխան րաբերություններըկարգավորող սեփականօրենսդրական համակարգի զարգացման համար: Բացի ԱՀԿ համաձայնագրերինմիանալուց՝ Հայաստանը ստանձնել է մի շարք ազատականբնույթի պարտավորություններ: Մասնավորապես` ինչպես արդյունաբերական,այնպես էլ գյուղատնտեսական ապրանքների համար, ներմուծման սակագնի վերին սահմանը ամրագրել է 15 տոկոս,միանալ ԱՀԿ շրջանակներում գործող ճյուղային համաձայնագրերիմի մասին, ըստ որոնց` որոշակի ապրանքային խմբերի նկատմամբներմուծման մաքսատուրքի դրույքաչափը պետք է սահմանել 0 տոկոս կամ ներդաշնակել այդ համաձայնագրերով սահմանված մակարդակին,միանալ ԱՀԿ շրջանակներում գործող ն սահմանափակթվով անդամ պետություններ ընդգրկող «Պետական գնումների մասին» ն «Քաղաքացիականավիատեխնիկայի առնտրի մասին» համաձայնագրերին,ինչպես նան «Տեղեկատվական տեխնոլոգիաներիմասին» համաձայնագրին: ԱՀԿ անդամակցությամբ ստանձնվող պարտավորությունները որոշակիորեն սահմանափակում են պետության կողմից կիրառվելիք տնտեսականքաղաքականությանմիջոցներիկիրառմանազատության աստիճանները: ԱՀԿ անդամակցությանն առնչվող հիմնական զիջումներն առնչվում են արտաքին առնտրի ազատականացմանը,ինչպիսիք են, մասնավորապես,մաքսային դրույքաչափերի իջեցումը, առնտրի ոչ սակագնային արգելքների սահմանափակումըն իրականացվողպետական հովանավորչականմիջոցառումներիկանոնակարգումը:

ԱՀԿ-ին անդամակցումըմեր երկրի համար կարնոր է ամենից այն առումով, որ ԱՀԿ-ի անդամ մյուս երկրները չեն կարող 3Հ-ից արտահանվող ապրանքներիվրա դնել խտրական,ավելի բարձր մաքսային ն ոչ մաքսային արգելքներ:Բացի դրանից ԱՀԿ-ն օգնում է իրա-

առաջ

կանացնելու առավել արդյունավետարտաքին առնտրային կարգավորում` տրամադրելովխորհրդատվություն,նորագույնտեխնոլոգիաներ, իսկ անհրաժեշտության դեպքում նան ֆինանսականօժանդակություն:

8.4.

ՈՉ ՍԱԿԱԳՆԱՅԻՆ ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿՈՒՄՆԵՐ

Վերջին տասնամյակներում համաշխարհային տնտեսության մեջ լայն տարածում են ստացել ոչ սակագնային սահմանափակումները: Դրանց թվում կարնոր դեր են կատարում ներմուծման քվոտանե-

արտահանմանսուբսիդիաները ն փոխհատուցմանտուրքերը, ար«կամավոր» սահմանափակումները,դեմպինգը, առնտրային սահմանափակումներիտեխնիկական,վարչական ն թաքնված այլ ձները: Արտաքին առնտրի կարգավորմանկարնոր լծակներից են քվոտաներն ու լիցենզիաները, որոնց կիրառումնանուղղակի ազդեցություն է թողնում առնետրային հոսքերի վրա: Քվոտան (բաժնեչափ, մասնորդ) ապրանքի ներմուծման քանակական սահմանափակումնէ որոշակի ժամանակամիջոցում:Ներմուծման քվոտաները հաճախ կիրառվում են արտասահմանյանապրանքների ձեռքբերման արժույթի չարը,

տահանման

փից ավելի սպառումը կանխելու համար: Արտահանման քվոտաները

հիմնականում կիրառվում են արտահանմանսահմանափակման,ինչպես նան համաշխարհային շուկայում տվյալ տեսակի արտադրանքի տեսակարար կշիռը սահմանափակելու համար: Քվոտայի մեկ այլ տեսակ է սակագնայինքվոտան, որի դեպքում բաժնեչափի սահմաններում ապրանքները ներմուծվում են առանց սահմանափակումների, իսկ բաժնեչափը գերազանցելիս դրանցից գանձվում են բավականին բարձր մաքսատուրքեր: Քվոտաների բազմազանության մեջ հատուկ տեղ են գրավում, այսպես կոչված, «կամավոր քվոտաները», որոնց

կիրառումըենթադրում է արտահանողին ներմուծողի միջն պայմանագրերի կնքում, որի հիման վրա արտահանող կողմը ներմուծող կողմի բարոյական ն այլ տիպի ճնշման տակ «կամավոր» սահմանափակումէ իր արտադրանքի արտահանումը: Քվոտաները կարող են կիրառվել բոլոր ներմուծողների նկատմամբ (համընդհանուր քվոտա), կոնկրետ երկրի ծագման ապրանքի նկատմամբ (անհատականքվոտա): Գոյություն ունեն, այսպես կոչված, «ավտոմատ լիցենզիաներ», որոնք տրա-

մադրվում են արտադրողի կամ ներմուծողի ներկայացրած հայցապահանջից անմիջապես հետո ն չեն հետաձգվում պետական համապատասխան մարմնի կողմից: Պետք է նշել նան տեխնիկականստանդարտների,հավաստագրերի ն այլ հատուկ սահմանափակումների`որակի, ապահովության, բնապահպանական, սանիտարահիգիենիկ ։պահանջների մասին, որոնք դասվում են արտաքին առնտրի վարչական անուղղակի կարգավորման մեթոդների շարքին: Արտաքին տնտեսականգործունեության կարգավորմանմիջոցները գների մեխանիզմի միջոցով ներգործում են տնտեսական գործընթացներիվրա ն ելնում են մասնակիցներիտնտեսական շահերից: Այդպիսի միջոցներ են մաքսատուրքերը, ակցիզները, տուրքերը, երկկողմանի պայմանագրերը ն այլն: Լիցենզիան մի փաստաթուղթ է, որը թույլ է տալիս սահմանված քվոտայի շրջանակներումարտահանման, ներմուծման գործունեություն իրականացնել: Տարբերում են գլխավոր ն միանգամյա լիցենզիաներ: Գլխավոր լիցենզիաները թույլ են տալիս որոշակի ժամանակաշրջանիընթացքում, որպես կանոն մեկ տարի, առանց գործարքների թվի սահմանափակմաններմուծում կամ արտահանում կատարել, իսկ առանձին գործարքներիգծով տրվող միանգամյալիցենզիաները կապված են միանվագգործարքների իրականացման հետ: Լիցենզավորումը քվոտավորման գործընթացի բաղկացուցիչ մաս լինելուց բացի կարող է հանդիսանալ պետական կարգավորման ինքնուրույն գործիք: Չնայած շուկայական համակարգին հիմնականումբնորոշ են պետականկարգավորմանտնտեսական միջոցները, այնուամենայնիվ բոլոր երկրների կառավարությունները են որոշակի սահմանափակումներապրանքների ն ծառասահմանում

յությունների միջազգային հոսքերի շարժի վրա, քանի որ առնտրային սահմանափակումներիսակագնային ձները անմիջականորեն ազդում են ներմուծվող ապրանքներիգների վրա: Կարգավորման ոչ սակագնային մեթոդների մեջ են մտնում՝ «նան արտաքին տնտեսական գործունեությունը կարգավորող վարչական բնույթի միջոցները, որոնք անմիջականորենուղղված չեն արտաքին առնտրայինսահմանափակմանը,սակայն հանգեցնում են համանման արդյունքների, ինչպես նան թաքնված այլ հովանավորչականմիջոցները Արտաքին տնտեսական գործունեության կարգավորման թաքնված կարնոր մեթոդ է ներքին հարկերի ն տուրքերի համակարգը՝ ուղղված ներմուծվող ապրանքներիգների բարձրացմանը: Պետական գնումներիքաղաքականությունընույնպես առնտրային քաղաքականությանթաքնված մեթոդ է, որի ժամանակ տեղական ձեռնարկություններիցն պետական մարմիններիցպահանջվում է որոշ ապրանքների գնումը կատարել միայն ազգային արտադրողներից, նույնիսկ ներմուծվող ապրանքների համեմատ տեղական ապրանքների ավելի բարձրգնի ն ցածր որակիպայմաններում: Մեկ այլ թաքնված մեթոդ է տեղական բաղադրիչներիպարուէ ներքին նակության պահանջը, որն օրինականորեն սահմանում սպառման համար ազգային գործարարների կողմից արտադրվող վերջնականարտադրանքիբաժինը: Ներքին շուկային աջակցելու համար պետությունը կարող է կինան րառել ֆինանսական կարգավորմանլծակները, մասնավորապես ուղղակի ն անուղղակի սուբսիդավորումը:

ԻՆՔՆԱՍՏՈՒԳՄԱՆ

Ի»

»

» »

» »

Ի՞նչ դեր ունի արտաքինտնտեսական քաղաքականությունը երկրի տնտեսականզարգացմանգործում: տնտեսական Ի՞նչ դեր ունի մաքսային քաղաքականությունը պետականկարգավորմանգործում: հարաբերությունների Ի՞նչ են իրենցից ներկայացնումմաքսասակագնայինկարգավորմանմիջոցները: Ի՞նչ են իրենցից ներկայացնումոչ սակագնային կարգավորմանմիջոցները: Որո՞նքեն ոչ սակագնայինսահմանափակումները: Որո՞նքեն մաքսայինմաքսայինսակագնի տարրերը:

ԱՌԱՋԱՐԿՎՈՂ

1.

2.

Յ.

ՀԱՐՑԵՐ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

«Արտաքինտնտեսական գործունեության կարգավորում»Երնան 2004 մաքսա-սակագնային Ա.Մարկոսյան,Դ. Հախվերդյան,Գ. Նազարյան «Վայաստանը միջազգային տնտեսական հարաբերություններիհամակարգում», Երնան2003թ.: ԿՀ. Գրիգորյան«ՎՀ արտաքինառնտուրը ն վճարայինհաշվե-

Դանիելյան

Ա.Ս.

կշիռը» Երնան2006թ.

ԹՕ.8.

ՈՕՈՕԱՀԿԿԻ1ՅԽՕԽՇԵԵՅՏ Չ«Շոռքտստճ Ո՛088ք08:- Խ/0ՇԵՑՅ

5.

Շ.

ՈՅՑԵտօո, ԼՅԽօ»ՇԻԵՕ6

6.

ԼՍ.

ԿԹաճք688, ՕՇԻԾՑԵԼ

Ո՛օ6-

ԷԼՅ-

ոքճտօլ-Խ/0ՇեՑՁ 2003

ՈՈՅԽՕՇԻԽՕՐՕ

Պ6ոճլ- Խ/0օԻՑՁ-

/10Էհ/2003

ԵՕօ-

ԳԼՈՒԽ

Ե.

ԱՐՏԱՔԻՆ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ

ԹՅԱՆ

ԾԱԾԿԱԳՐՈՒՄԸ

`

Գլխի բովանդակությունը »

»

.

»

ներածություն ՆՅ-ի մեկնաբանմանընդհանուր կանոնները ՆՀ բաժինների,խմբերի, դիրքերի ն ենթադիրքերի

նկարագրությունը

ԱՏԳԱԱ-իծածկագրումը,

ԵՎ

նյութի ուսումնասիրությունից ՛

՛

դասակարգել ապրանքը ն

`

՛

ապրանքների

նկարագիրը

ծածկագրել

իմանալ դասակարգման

անհրաժեշտությունը, խնդիրներըն

համակարգեր

»

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ,

ՆԿԱՐԱԳԻՐԸ

հետո ուսանողը կարող է.

ծածկագրման այլ »

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒ

՛

սննդամթերքների

վտանգավորության՛՛ նկարագիրը

նպատակը ծանոթանալներդաշնակ համակարգի դասակարգման ընդհանուր կանոննե-

րինն դրանց կիրառմանը ՆՀ-ի կտրվածծանոթանալ քին ն կարողանալ դասակարգել ապրանքը ծանոթանալ ԱՏԳԱ-ի ծած-

կագրմանը, ծածկագրել

ապրանքը 9.1

ԱՏԳԱ-ի ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

ԵՎ ԾԱԾԿԱԳՐՈՒՄԸ

Քաղաքական ն տնտեսական նոր հարաբերությունների պայմաններում տարեցտարի աճում է մաքսային գործը անթերի կազմակերպելու, մաքսային քաղաքականությունը ճիշտ վարելու անհրաժեշտությունը: Աշխարհում, տարածաշրջանում կատարվող արմատական փոփոխություններըենթադրում են փոփոխություններ նան մաքսային ոլորտում: Համաշխարհայինմաքսային կազմակերպությունը,որն աշխատումէ միայն մաքսայինընթացակարգերիոլորտում, ունի առաքելություն` համաշխարհայինմասշտաբովպարզեցնել ու միասնա196

կանացնել մաքսային ընթացակարգերը:1983թ. հունիսի 14-ին կողմից ընդունվեց ապրանքԲրյուսելում այդ կազմակերպության ների նկարագրմանն ծածկագրմանհամակարգի մասին միջազգային համաձայնագիր, որով մաքսային համագործակցության խորհրդիանդամները ցանկանումէին համագործակցելմիջազգային առնտրում, պարզեցնել այդ բնագավառումվիճակագրական ն տվյալների հավաքումը, կրճատել ապրանքներիդասակարգման ապրանքներըմի երկրից ծածկագրմանվրա կատարվողծախսերը, ն մաքսային սահմանով մյուսն անցկացնելիս այլն:

հիմնվելով ազատ երկրների կառավարությունները 15-ի համաձայապրիլի թվականի առնտրի գոտի ստեղծելու մաքսային փաստանագրի վրա ն ձգտելով միասնականացնել ԱՊՀ մի համաձայնվեցին ու թղթւսվորումն մաքսայինգործընթացը, իրաշարք երկրներումարտաքին տնտեսական գործունեության անվաապրանքային կանացմանհամար ընդունել միասնական ԱՊՀ

նացանկ:

Ազգայինժողովը 2000 թվականիհուլիսի 6-ին ընդունեց ՀՀ մաքսային օրենսգիրքը, որն ուժի մեջ մտավ 2001 թվականի հունվարի 1-ից: Սրանով լուծվում էր արտաքինտնտեսականգոր5ունեության ապրանքայինանվանացանկի(ԱՏԳԱԱ) կիրառումը: սահմանում է, որ վե181-րդ հոդվածի 11-րդ բաժնի 32-րդ գլուխը մաքսային մարմինն ԱՏԳԱ-ի վարումն իրականացնելու րադաս ՀՀ

նպատակով. ն ա. ապահովում է դրա միջազգայինմեկնաբանումները ու դրանց առնչվող այլ որոշումներիփոփոխությունների լրացումների մասինիրազեկումը, է միջազգայինընդունված բ. այն համապատասխանեցնում նորմերին, գ. դ.

ապահովումէ ԱՏԳԱԱ-ի հրապարակումը, հաստատում

է դրա

դրանցհրապարակումը,

ե.

ապահովում պարզաբանումները,

է ԱՏԳԱԱ-ի վարմանհետ իրագործում

ծառույթներ:

կապված այլ

գոր-

Ապրանքների դասակարգմանոլորտում ամենակարնորը

մեկնաբանմանկանոններինն մեթոդներինհետնելն է՝ գիտենալով, թե տեղեկատվությունըորտեղից պետք է վերցնել: Տարածաշրջանային բոլոր մաքսատներում, մաքսակետերումն, ընդհանրապես,

Այս կանոնը կիրառվումէ միայն այն դեպքում, երբ դիրքերը կամ բաժնի խմբի նշումները այլ բան չեն պահանջում:

Ապրանքայինդիրքի անվանմանըցանկացած հղում, որը վերաբերում է ինչ-որ նյութի, պետք է դիտարկվիորպես հղում նան այդ նյութի խառնուրդինկամ այլ նյութերի հետ միացություններին: Որոշակի նյութից պատրաստվածապրանքին ցանկացած հղում պետք է դիտարկվի նան որպես հղում ապրանքին, որն ամբողջությամբ կամ մասնակիորենպատրաստված է այդ նյութից: Մեկից ավելի նյութերից պատրաստվածապրանքների դասակարգումն իրականացվումէ 3-րդ կանոնի դրույթներին համապատասխան: Այս կանոնը չի կւսրող կիրառվել,եթե դիրքերում կամ իրավական նշումներում կան հակառակըպնդող հատուկ դրույթներ: Օրինակ տեքստիլ նյութերի խառնուրդիդասակարգումըկատարվում է 4 բաժնի2-րդ նշման հատուկ դրույթով: Կանոն 3. Այն դեպքում, երբ 2-րդ կանոնի «բ» կետով կամ մեկ այլ պատճառով ապրանքը կարող է վերագրվել երկու կամ ավելի ապրանքային դիրքերի, դասակարգումըպետք է իրականացնել հետնյալ կերպ. ա. նախապատվությունըտրվում է այն ապրանքային դիրքին, որը պարունակում է ապրանքի առավել հստակ բնութագիրը, քան այն ապրանքային դիրքին,որում տրված է առավել ընդհանուր նկարագիրը: Սակայն եթե երկու ն ավելի ապրանքային խմբերից յուրաքանչյուրը վերաբերում է արտադրանքիմիայն մի մասի նյութին կամ մանրածախ վաճառքի համար նախատեսված հավաքի միայն մեկ առարկային, ապա այդ ապրանքային դիրքերը պետք է դիտարկվեն որպես հավասարազոր ապրանքային դիրքեր, եթե նույնիսկ դրանցից որնէ մեկը տալիս է ապրանքիավելի ամբողջան ստույգ նկարագիրը, կան բ. խառնուրդները,բազմաբաղադրիչապրանքները` կազմված տարբեր նյութերից կամ պատրաստվածտարբեր բաղադրամասերից ն ապրանքները, որոնք մանրածախ առնտրում ներկայացված են հավաքներով ն որոնց դասակարգումը չի կարող կատարվել 3-րդ կանոնի «ա» կետին համապատասխան,պետք է դասակարգվենըստ այն նյութի կամ բաղադրիչ մասի, որը բնորոշում է տվյալ ապրանքի հիմնական հատկանիշները,եթե այդ սկզբունքը կիրառելի է,

հանրապետությունում միննույն ապրանքի դասակարգման ժամանակ հնարավոր կլինի հանգել միննույն եզրակացությանը այն դեպքում, երբ բոլորը հետնեն միննույն կանոններին, մեթոդաբանությանըն ճիշտ ճանաչեն ապրանքը: Ապրանքներիդասակարգման ժամանակ հուսալի համակարգ ունենալու համար անհրաժեշտէ ղեկավարվել որոշակի կանոններով: Հուսալի է այն համակարգը,որտեղ յուրաքանչյուր առանձին ապրանք առանց երկմտելուն պարզորոշ կապվածէ մեկ որոշակի դիրքի հետ: Մեկնաբանմանընդհանուրկանոններնեն. ողջ

Կանոն

Բաժինների, խմբերի, ենթադիրքերի(դիրքերի) անվանումներըբերված են միայն համակարգիցօգտվելու հարմարավետության համար: Իրավական տեսանկյունիցապրանքների դասակարգումը բխում է դիրքի բովանդակությունիցն բաժնի, խմբի ծանոթությունների շարադրանքից, եթե վերջինս այլ բան չի պահանջում 2-րդ, 3-րդ, 4-րդ ն 5-րդ կանոններով: Կանոն 2.ա. Ապրանքայինդիրքի անվանմանը ցանկացած հղում պետք է դիտարկել (այդ թվում նան որպես հղում այդպիսի ապրանքին) որպես չկոմպլեկտավորված ապրանքի,պայմանով,որ վերջինս տիրապետում է ավարտված ն կոմպլեկտավորված ապրանքների բոլոր հիմնական բնութագրերին, ինչպես նան այն պետք է դիտարկվիորպես հղում ավարտված ն կոմպլեկտավորված ապրանքներին` ներկայացվածմասնատված կամ չհավաքված վիճակում: Այս կանոնից հետնում է, որ տվյալ դիրքում պետք է ներան ռել դիտել որպես ավարտուն ավարտուն ն հավաքված, այնպես էլ անավարտկամ ոչ վերջնական,չհավաքված կամ քանդված առարկաները,եթե դրանք ունեն վերջնականառարկայի հիմնական 7.

բնութագիրը:

Կանոն

2. բ.

ապրանքները,որոնք չեն կարող դասակարգվել3-րդ կան «բ» կետերին համապատասխան, դասակարգվումեն տվյալ ապրանքային դիրքի վերջին` ամենաբարձրը ապրանքային Գ-

նոնի

«ա»

դիրքով:

Այս երեք կանոնները պետք է կիրառվեն հերթականությամբ, այսինքն 3 «բ» կանոնըկիրառվումէ միայն այն դեպքերում, երբ Յ «ա»-ն չի գործում: Կարգը հետնյալ է. -

-

"

ամենայուրահատուկ նկարագիրը, կարնորնկարագիրը, հերթականության մեջ վերջին դիրքը:

3-րդ կանոնը օգտագործվում է հարցերիցշատերի լուծման բանալին է:

շատ

հաճախ: Այն հիմնա-

Կանոն 4. Ապրանքները, որոնց դասակարգումըհնարավոր

չէ իրականացնելվերոհիշյալ կանոններիհամաձայն, դասակարգվում են այն ապրանքի ապրանքայինդիրքում, որն ավելի նման է

դասակարգվողապրանքինըստ նկարագրի,բնույթի, նշանակման: Կանոն 5. ա. Լուսանկարչական ապրանքների,երաժշտական գործիքների,գծագրականպիտույքներիու հրացաններիտուփերը ն հատուկ ձնի նմանատիպտարաները, որոնք նշանակված են հաձապատասխան ապրանքներիկամ հավաքներիպահպանման համար, պիտանի են երկարատնօգտագործման համար ն ներկայացվումեն ապրանքի հետ համատեղ,պետք է դասակարգվեն դրանցում փաթեթավորված (տարայավորված) արտադրանքի հետ: Սակայն այդ կանոնը չի կիրառվումայն փաթեթի (տարայի) նկատմամբ,որը, փաթեթավորվածապրանքի հետ կազմելով մեկ ամբողջություն,հաղորդումէ վերջինիսայլ բնույթ: Կանոն 5. բ. Վամաձայն5. ա. կանոնի` ապրանքի հետ ներն տուփի դասակարգումը կայացվողփաթեթանյութի պետք է իրականացվիապրանքի հետ համատեղ,եթե սա ունի այն տեսքը, որը սովորաբարօգտագործվում է տվյալ ապրանքներիփաթեթավորման համար: Սակայն այս դրույթը պարտադիրչէ, եթե այդ փաթեթանյութը կամ տարան ամենայն հավանականությամբ պիտանի է կրկնակիօգտագործ ման համար: Այն փաթեթանյութերի դասակարգումը,որոնք չեն ընդգըրկ200

կետերում, թողնվում է այն երկրի հայեցողությանը, որը կարող տարածքի պայմաններինհամապատասխանորնէ միջոց ձեռնարկել: Կանոն 6. Իրավական տեսանկյունից ապրանքներիդասակարգումը ցանկացած ապրանքայինդիրքի ենթադիրքերումիրականացվում է ըստ տվյալ ենթադիրքիբովանդակության կամ դրա վերաբերյալ նշումների: Այդ ընթացքում պետք է կատարվեն վերը բերված կանոններում բոլոր փոփոխությունները ն համեմատություններ կարելի է անցկացնել միայն միննույն մակարդակիենթադիրքերի մեջ: Այս կանոնին առնչվող բաժնի կամ խմբի նշումները նույնպես կիրառելի են, եթե ենթատեքստերումայլ վերապահումներ ված

5.

ա.

ն բ.

է

չկան:

Կիրարկման կանոնները որոշակիորեն նախատեսում են ապրանքներիդասակարգմանքայլ առ քայլ իրականացում ն հիմնավորում: Ապրանքը նախ պետք է դասակարգվի իրեն համապատասխան քառանիշ դիրքում ն ապա միայն այդ դիրքի սահմաններում գտնվող համապատասխանմեկ գծիկով ենթադիրքում,որից հետո դրա սահմաններում գտնվող երկու գծիկով ստորաբաժանումում: Այս կարգն առանց բացառությանվերաբերումէ ամբողջ ՆՀ-ին:

9.2

ՆՀՁ-ի ԲԱԺԻՆՆԵՐԻ

ԵՆԹԱԴԻՐՔԵՐԻ

ԽՄԲԵՐԻ

ԴԻՐՔԵՐԻ

ԵՎ

ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ներդաշնակ համակարգըվեցանիշ համակարգ է, որը հիմնըված է ստորաբաժանվածքառանիշ ենթախմբերիվրա: Սրանք նախատեսված են ցածր մակարդակի ստորաբաժանումները ն մանրամասնելու համար: առանձին խմբերին հարմարեցնելու ԱՏԳԱԱ անվանակարգն ունի տարբերակվողապրանքների 5113 21 բաժին: ենթադիրք, 1241 դիրք, 96 խումբ, Առաջին24 խմբերը դասավորվածեն | Խ բաժիններում ն վերաբերում են գյուղատնտեսական հատվածին: -

խմբերը կազմում են | բաժինը ն քիչ բացառություններով վերաբերում են կենդանիներինն կենդանականծագման այն մթերքներին, որոնք կամ չեն մշակվել, կամ ենթարկվել են չնչին են բոլոր կենդանի կենդանիԱյս բաժնի ապրանքներից մշակման: ները,միսը, ձուկը, կաթնամթերքը,ձուն, մեղրը: | բաժնի ապրանքները բաժանվում են Յ կատեգորիաների. կենդանիկենդանիներ(1-3 խմբեր), չմշակված կամ քիչ մշակված սննդամթերք (2, 3 ն 4 1-5

»

»

խմբեր),

ուտելի ապրանքներ, չմշակված կամ չնչին չափով մշակված (5-րդ խումբ), օրինակ` մարդու մազ, փետուրոչ

»

համպար, մարջան, ոսկորներ, եղջյուրներ ն խխունջներիպատյաններ այլն: 6-14 խմբերը կազմում են || բաժինը ն ընդգրկում են բուսական ծագման անմշակ ւսպրանքներիմեծամասնությունը,որոնք բնական վիճակում են կամ աննշան մշակված: Սրանք ինչպես ներ,

ուտելի, այնպես էլ ոչ ուտելի մթերքներ են: Դրանցից են բույսերը, ծղոտը, սերմերը, մրգերը, բանջարեղենը,հացահատիկը,ալյուրը, եղեգնը (բացի տեքստիլ մանրաթելից): Այս բաժնի ապրանքներընույնպես բաժանվում են 3 կատե-

գորիաների.

կենդանի բույսեր, որոնք ունեն տնկելու կամ դեկորատիվ օգտագործմաննպատակ(6-րդ խումբ), ուտելի ապրանքներ, անմշակ կամ չնչին մշակված (7-12 խումբ), ոչ ուտելի ապրանքներ, անմշակ կամ չնչին մշակված (13 ն 14 խմբեր): 15-րդ խումբը կազմում է | բաժինը ն ներառում է կենդանական ն բուսական ծագման յուղեր, ճարպեր, որոնք անմշակ, կիսամշակ ն բավարար մշակված են, ինչպես նան դրանց մշակման արդյունքում ստացվող մնացորդներ: 16-24 խմբերը կազմում են ՄՄ բաժինը ն ներառում են կենդանական ու բուսական ծագման այն ապրանքները, որոնք մշակվել են ավելի, քան պահանջվում է | ն || բաժիններում ընդչ

»

»

գրկված դիրքերում ն նախատեսվածեն մարդկանցկողմից սպառման համար: Դրանցից են հյութերը, ոգելից խմիչքները, քացախը, ծխախոտը սննդարդյունաբերությանբոլոր այն արտադրանքները, որոնք ընդգրկվածչեն նախորդխմբերում: Քաշի 2096-ի չափով միս պարունակելու չափանիշը չի տարածվում 19-րդ խմբի լցոնված ապրանքների, սոուսների ու պատրաստուկներին 21-րդ խմբի ապուրներիվոա: 25-27 խմբերը կազմում են Մ բաժինը ն վերաբերվում են հանքային ծագման այն ապրանքներին,որոնք հանվում են ընդերքից կամ ծովից, ինչպես նան դրանց պարզ մշակման արդյունքներին, օրինակ աղ, ծծումբ, հող, քար, սվաղի նյութեր, կիր, ցեմենտ, հանքաքար, մետաղախարամ,մոխիր, հանքային վառելանյութեր ն յուղեր, դրանց մշակումից ստացված ասֆալտ, քսուքներ ն այլն: 28-38 խմբերը կազմում են Մ| բաժինը ն ներառում են քիմիական ն հարակից արդյունաբերականճյուղերի ապրանքները: Այս բաժինը ներառում է ապրանքների լայն շրջանակ, որոնք ուղղակիորեն կամ անուղղակի ստացվում են կենդանական, բուսական կամ հանքային ծագման նյութերից քիմիական կամ նմանատիպ փոփոխությունների միջոցով ն կամ դրանց ու ռետինե, փայտե, թղթե, տեքստիլ, ապակե,մետաղենյութերի հետ միավորելուց: Այս բաժնի մեջ մտնում են քիմիական էլեմենտները (Շ|, `, Օշ, Տո, Տ), թթուները, անօրգանական այլ միացությունները (28), օրգանական քիմիայի միացությունները(29), դեղարդյունաբերության մթերքները (30), պարարտանյութերը(31), դաբաղող ն ներկող էքստրակտները (32), եթերայուղերը, օծանելիքի, կոսմետիկային հարդարանքի միջոցները (33), օճառը ն մակերնույթայինակտիվ օրգանական նյութերը, քսայուղերը (34), սպիտակուցայիննյութերը, մոդիֆիկացվածօսլան, սոսինձները,ֆերմենտները (35), պայթուցիկ նյութերը, պիրոտեխնիկականարտադրանքները,լուցկին, որոշ այրվող նյութեր (36), ֆոտո ն կինոնյութերը (37) ն այլ քիմիական նյութերը (38):

խմբերը կազմում են ՄԱ բաժինը, որը ներառում է պլաստիկ ն ռետինե նյութեր: 39 խումբը ներառում է պլաստիկ պոլիմերներ ն դրանցից ստացված արտադրանքներ, իսկ 40 խում39 ն 40

ռետինե նյութերի մեծ մասը` պոլիմերայիննյութեր, պլաստմասսաներ ն արտադրանքներդրանցից. կաուչուկ, ռետին ն արտադրանքներ դրանցից: 41-43-րդ խմբերը կազմում են ՂԱ բաժինը ն ներառում են որոշ անասնաբուծականապրանքներ, կաշիներ (41), կաշվե կամ կենդանու աղիքներից պատրաստվածիրեր (42), մորթիներ, այդ թվում նան արհեստական(43): Այս բաժնին վերաբերվում են կենդանիների մաշկերն ու կաշիները, թամբը ն լծասարքերը, կենդանիների աղիներից (բացի շերամից) պատրաստվածապրանքները, կաշվե կամ համակցվածիրերը: 44-46-րդ խմբերը կազմում են 24 բաժինը ն ներառում են բուսական ծագման կարնոր խումբ` փայտանյութն դրանից պատրաստված իրեր (44), խցանածառիկեղն ն դրանից պատրաստված իրեր (45), հյուսված նյութեր, ներառյալզամբյուղները (46): Սակայն կահույքը չի ներառվածայս խմբում: Այն գտնվում է 94 խմբում: 41-49-րդ խմբերը կազմում են 4 բաժինը ն ներառում են ցելյուլոզը (47), այլ նյութեր՝ թուղթը ն ստվարաթուղթ(48), գրքերը, բը

թերթերը ն տպագրական արդյունաբերության այլ արտադրանքներ, ձեռագիրու մեքենագիր տեքստեր ն պլաններ(49): 50-63-րդ խմբերը կազմում են շմ բաժինը ն ներառում են գործվածքները ն գործվածքային իրերը: Դրանք են` բնական մետաքսաթելը ն դրանից տարբեր հյուսման ն հարդարման գործն վածքներ (50), բուրդ (նան ձիու մազ),դրանից տարբերհյուսման հարդարմանգործվածքներ (51), բամբակ (52), բուսական ծագման այլ մանրաթելեր: Մանվածքներ ն գործվածքներ ցելյուլոզային մանրաթելերից(53), քիմիականթելեր (54 ն 55), բամբակ, թաղիք, չհյուսված նյութեր: Վատուկ մանվածքներ,քուղեր, պարաններ ն դրանցից պատրաստվածարտադրանքներ(56), գորգեր ն հատուկ այլ ծածկույթներ (57): Հատուկ գործվածքներ, կարված խավով նյութեր, ժանյակներ, գոբելեններ, հարդարող նյութեր, ասեղնագործվածքներ (58), հատուկ նյութերով գործվածքներ, տեխնիկական նշանակությանտեքստիլ նյութեր (59), մեքենայական ն ձեռքի հյուսքի տրիկոտաժե գործվածք (60), ձեռքի, մեքենայական հյուսքի տրիկոտաժեհագուստն հագուստիպատկանելիություններ(61),

գործվածքե հագուստ ն պատկանելիություններ(62): ՆՀ-ն չի անդրադառնումարտահագուստին ն ներքնա- հագուստին, որովհետն այս հասկացությունները աշխարհի տարբեր մասերում կլիմայական առանձնահատկություններիպատճառով ունեն տարբեր նշանակություն: Ուստի հագուստը նշվում է առնտրային անվանումով: Օրինակ՝ եթե հագուստի մի մասը գործվածք է, իսկ մի մասը տրիկոտաժ, ապա դա կդասակարգվի այն խմբում, որի նյութը շատ է. 64-67-րդ խմբերը կազմում են 241 բաժինը, որտեղ ներառված են կոշկեղենը, գլխարկները,հովանոցները, արնային հովանոցները, ձեռնափայտերը, մտրակները,փետուրները ն դրանցից պատրաստվածիրերը, արհեստական ծաղիկները ն մարդու մազերից պատրաստվածիրերը: Այս բաժնում չեն դասակարգվումգործվածքե մեկանգամյա օգտագործման կոշիկները, որոնք դասակարգվում են ըստ նյութի (61- 62 խմբերում): Հագած կոշիկները պետք է ունենան հագած լինելու նկատելի հետքեր, դրանք պետք է ներկայացվածլինեն մեծաքանակհակերով: Սրանք դասակարգվումեն 6301 դիրքում՝ ասբեստից կոշիկները ն դրանց պիտույքները 6812 դիրքում: Օրթոպետիկ կոշիկները, որոնք պատրաստված են չափսերով ն չունեն զանգվածային արտադրություն դասվում են 9021 դիրքում, չմուշկակոշիկները` ամրացած չմուշկներով կամ անիվներով 9506 դիրքում: 68-70 խմբերը կազմում են 241 բաժինը ն ներառում են քարե, գիպսե, ցեմենտե, ասբեստե, փայտե ն նմանատիպ նյութերից պատրաստված արտադրանքներ (68), որոնք թրծված չեն: Խեցե ձնավորված, թրծված արտադրանքները (69), ապակին ն դրանից արտադրանքները(70): 71 խումբը կազմում է ԱՄ բաժինը, որտեղ ներառվածեն բնական ն աճեցված մարգարիտը,թանկարժեքն կիսաթանկարժեք քարերը, թանկարժեք մետաղները,թանկարժեքնյութերով ծածկապատված մետաղները ն դրանցից արտադրանքները, բիժուտերիան, մետաղադրամները:Սրանց մեջ չեն ներառվում այն իրերը, որոնց մեջ թանկարժեք մետաղը չնչին մաս է կազմում (օրինակ`

փոքրիկ ֆուրնիտուրա, նախշ սիլիկատային արտադրանքի վրա, եզրագիծ): Այս խմբին չեն պատկանում նան ամալգամները կամ կոլլոիդ վիճակում գտնվող թանկարժեք մետաղները: «Թանկարժեք մետաղ» տերմինը օգտագործվում է ոսկու,

արծաթի ն պլատինիվերաբերյալ: «Պլատին» տերմինը ներառումէ նան խմբի բոլոր տարրերը (պալադիում, ռութենիում, ռոդիում, իրիդիում, օսմիում): Ցանկացած համաձուլվածք, որը պարունակում է թանկարժեք մետաղի բաղադրամաս, կարող է համարվել այդ

մետաղի համաձուլվածք, եթե դրա քանակը պակաս չէ 26-ից: Մաքսայիննպատակներով7596 ոսկի ն 2596 պլատին պարունակող համաձուլվածքը պլատինի համաձուլվածք է: 72-76 Ա 78-83 խմբերը կազմում են «Մ բաժինը ն վերաբերում են ոչ թանկարժեքմետաղներինն դրանցից պատրաստված արտադրանքներին:Դրանցից են նախնական տեսքով ներկայացֆերոհամաձուլվածքրած մթերքները, ածխածնային պողպատը, ները, լիգերացվածպողպատը (72), սն մետաղներիցարտադրանքները (73), պղինձ ն պղնձե իրերը (74), նիկել ն նիկելե իրերը (75), ալյումին ն ալյումինե իրերը (76), 77 խումբը թափուր է, կապար ն

կապարե իրերը (78), (բացի կապարագնդիկներից,որոնք որպես զենք գտնվում են 93.06 դիրքում), ցինկ ն ցինկե իրերը (79), անագ ն անագե իրերը (80), այլ ոչ թանկարժեքմետաղները, մետաղա-

կերամիկան: Դրանցից արտադրանքները(81), գործիքներ, դանակային ապրանքներ, գդալներ, պատառաքաղեր,դրանց մասեր (82) ն այլ արտադրանքներ(83): 84-85 խմբերը կազմում են 2471 բաժինը, որը ՆՀ-ի ամենամեծ բաժինն է: Սրա երկու խմբերը ներառում են բոլոր դիրքերի ն ենթադիրքերի1596-ը: Այդ շարքին դասվում են միջուկային ռեակտորները, շոգեկաթսաները,մեքենաները, մեխանիկականսարքերը ն դրանց մասերը (84), էլեկտրական սարքավորումները ն դրանց մասերը, ձայնը գրանցող ն վերարտադրող սարքերը, պատկերը գրանցող ն վերարտադրողսարքերը, դրանց մասերը ն լրացուցիչ

պարագաները(85): 86-89 խմբերը կազմում են 211 բաժինը ն ներառում են ցամաքային, օդային, ջրային տրանսպորտային միջոցները ն

դրանց օժանդակ սարքավորումներն ու հարմարանքները: Դրանցից են՝ լոկոմոտիվները կամ տրամվայները, վագոնները ն պահես-

տամասերը, ճանապարհայինազդանշանները(86): Գնացքներիցն տրամվայներից տարբեր ցամաքային տարնսպորտային միջոցները, դրանց մասերը ն սարքավորումները (87), թռչող սարքերը,

տիեզերական ապարատները ն դրանցմասերը (88), նավերը, մակույկները ն լողացող այլ միջոցները(89): 90-92 բաժինը, որին վերախմբերը կազմում են 2/7 են բերում օպտիկական, լուսանկարչական, կինոնկարահանման, չափիչ, հսկիչ, ճշգրիտ, բժշկական կամ վիրաբուժականապարատները, սարքերը, գործիքները, դրանց մասերը ն լրացուցիչ պարագաները (90), ձեռքի ն պատի ժամացույցները ն դրանց մասերը (91), երաժշտական գործիքները, դրանց մասերը ն պարագաները (92): Այս գործիքները մնում են նույն տեղում, եթե անգամ դրանք հարմարեցված ենէլեկտրական հաղորդալարերին: 93-րդ խումբը կազմում է 2«2« բաժինը ն ներառում է զենքերը ն զինամթերքը: Զենքերի հետ ներկայացվողհեռադիտակները, օպտիկական սարքերը պետք է դասակարգվեն նույն տեղում, եթե ներկայացված չեն առանձին՝ 90-րդ խմբում: (րերը, դաշույնները ներառվում են այս խմբում, իսկ նետ ու աղեղները՝ոչ: 94-96 խմբերը կազմում են 224 բաժինը ն ներառում են հետնյալ ապրանքախմբերը` կահույք, անկողին, ներքնակներ ն դրանց պարագաներ, բարձեր ն լցոնված նմանատիպ իրեր, լամպեր ն լուսավորման պարագաներ(որոնք ոչ մի տեղ չեն ներառվել), լուսավորող նշաններ ե անվանատախտակներ,նմանատիպ իրեր, հավաքովի շինանյութեր (94), խաղալիքներ, խաղեր ն սպորտային իրեր, դրանց մասեր ն լրացուցիչ պարագաներ(95), զանազան պատրաստիարտադրանքներոսկրից, մարջանից խոզանակներ, գալանտերեական ապրանքներ,գրիչներ, աէրոզոլներ, թերմոսներ այլն: 96-97 խմբերը կազմում են 204 բաժինը ն ներառում են արվեստիգործեր, հավաքածուներ, 100 տարուց առավել հնության իրեր: Այս խումբը, անկախ տարիքից, չի ներառումմարգարիտները (բնական կամ աճեցված), թանկարժեք ն կիսաթանկարժեք քարերը:

ն

-

93.

ԱՏԳԱ-Ի

ԾԱԾԿԱԳՐՈՒՄԸ

Համաշխարհայինմաքսային կազմակերպությունը(ՀՄԿ) իր անդամ երկրներով դարձել է միջազգային մասշտաբի կազմակերպություն ն նրա աշխատանքնուղղված է միջազգային մաքսային ընթացակարգերիպարզեցմանն ու ներդաշնակեցմանը:ՀՄԿ-ն մաքսային շատ համակարգերիհեղինակ է, որոնց թվում է ապրանքների նկարագրմանն ծածկագրմանհամակարգիներդաշնակության վերաբերյալ 1983թ. ընդունած միջազգայինհամաձայնագիրը` «Ներդաշնակ համակարգ» անվանումով: Սա բազմանպատակ վեցանիշ անվանակարգ է, որը հենված է քառանիշ ենթախմբերի վրա: Համակարգի 1241 դիրքերից յուրաքանչյուրը բնորոշվում է քառանիշ ծածկագրով, որի առաջին երկու նիշերը մատնանշում են այն խումբը, որի մեջ -ներառված է տվյալ դիրքը: Օրինակ՝ 9308 դիրքը ցույց է տալիս, որ 8-րդ դիրքը գտնվում է 93րդ խմբում, որի տակ ներկայացված են երաժշտական արկղերը (շկատուլկա), տոնավաճառայիներգեհոնները,մեխանիկականերգեհոնիկները, երգող մեխանիկական թռչունները, երաժշտական այն գործիքները, որոնք այլ տեղերում թվարկված չեն` սուլիչներ, փողային ազդակայինգործիքներ ն այլն: Ներդաշնակ համակարգը պարունակում է ապրանքի առանձին ենթադիրքերիամբողջ թիվը, բնութագրված վեցանիշ ծածկագրով, որի առաջին 4 թվերը համապատասխանումեն դիրքին, մինչդեռ Կ ն Մ| թվերը բնութագրում են համապատասխանաբար 1-ին ն 2րդ ենթադիրքերը, որոնց բացակայությանդեպքում գրվում է զրո: Օրինակ՝ 081400 ծածկագիրը ցույց է տալիս, որ ծածկագրված ապրանքըգտնվում է 8-րդ խմբի 0814-րդ դիրքում ն վերաբերում է պահածոյացմանհամար նախատեսվածպտուղների ն բոստանա-

յին կուլտուրաների կեղններին(ցիտրուսայինմրգեր, ձմերուկ), որը չունի ենթադիրքեր, 091010 ծածկագիրը ցույց է տալիս, որ ծածկագրված ապրանքը՝ հիլը, գտնվում է 9-րդ խմբի 0910 դիրքում մեկ գծիկով -

Սա

նշանակում է,

տվյալ ապրանքը նկարագրվածէ 12 խմբի 1209 դիրքի երկրորդ մեկ գծիկով ենթադիրքի,երրորդ երկու գծիկով ենթադիրքիտակ: որ

|ՏՕ

(5-րդ նիշ) առաջին ենթադիրքիտակ, որը հետագայում չի բաժանվում (6-րդ նիշը հավասար է 0-ի),

վարսակի սերմի ծածկագիրը 120923 է:

ստորա-

Ներդաշնակհամակարգիմնացած ենթադիրքերընշվում են կամ «8» թվանշաններով,որպեսզի հետագայում հնարավոր լինի ավելացնել լրացուցիչ ենթադիրքեր առանց գոյություն ունեցող ենթադիրքերիծածկագրերըփոխելու: ՆՀ ծածկագրիկառուցվածքը սխեմատիկորեն կլինի. «9»

Խումբ (2 նիշ) ենթախումբ կամ դիրք (4 նիշ)

Թայ5:

ենթադիրք(6 նիշ)

անաթաթթթ| ենթադիրք(8 նիշ)

ռռսռնանը

ԵՏՅ-ի երկրներում

ենջադիրը

(9 ն

լայ 61516161615:

ԱՏԳԱԱ-իանվանացանկը ԱՊՀ երկրներում

Ապրանքներիգծիկային ծածկագրում Միջազգայինառնտրում այսօր պարտադիր նորմ է դարձել ապրանքներիգծիկային ծածկագրի կիրառումը, ինչը հեշտացնում ն արագացնում է դասակարգվածապրանքների հետ ցանկացած աշխատանք ն ուսումնասիրություն: Այն մշակվել է Բրյուսելում գտնվող ԷՃԱ-ի (Վամարակալմանեվրոպականասոցիացիա) կողմից: Սա սն ն սպիտակգծերի ու թվերի հաջորդականությամբ ուղղանկյունի է ն հանդիսանում է մակնիշի պարտադիր մասը: Գծիկային կոդավորումը ավտոմատացված նույնականացման (ԱՆ) միջոցներից ամենատարածվածնէ: ԱՆ-ի մյուս միջոցներին վե209

րաբերում են թվային, մագնիսական,ռադիոհաճախականության, ձայնային ն տեսողականնույնականացումները: Կախված նիշերի քանակից` տարբերակվում են ԷՃԱ-8, ՔԲՃԱՎ-14կոդերը, որոնցից ամենամեծ կիրառությունն ունի ԲԲԱ-13, ԲՃԿ-13-ը: Կոդի մեջ 2 (3) նիշերը տվյալ արտադրությունըն ապէ րանքը գրանցող բանկի համար է, որը մեծամասամբ համընկնում նան իր արտադրող երկրի կոդի հետ (ֆիրման կարող է գրանցվել նիշերը 5(4) ապրանքն առավել չափով իրացնող երկրի բանկում): կամ իրացնող ձեռնարկության կոդն են: ապրանքն արտադրող Հաջորդ նիշերը ապրանքի կոդն են, որոնց մեջ ձեռնարկությունը, ելնելով սպառողներիշահերից, ինքնուրույն է որոշում ապրանքի ն ապրանքնառաքելուց ամենակոդավորվողտեղեկատվությունը քիչը 3 շաբաթ առաջ տեղյակ է պահում իր առնտրականգործընկեթիվ: Ապրանքներիավրոջը: Վերջին 1 նիշը կոչվում է ստուգող տոմատ ճանաչման համակարգից օգտվել ցանկացող բանկերին ԲՃԱՎ-ըտալիս է որոշակի թվային ծածկագիր: Անկախ գնորդը լավագույն դեպքում կարող է վերծանել գծիկային ծածկագրի առան ջին յոթ նիշերը: Ամբողջը կարող են վերծանել միայն արտադրողը առնտրական գործընկերը: Գծիկային կոդը հնարավորություն է տալիս նան ստուգել դրա իսկությունը,օգտվելով ստուգող թվից հաշվարկներիօգնությամբ: Օրինակ. պարզ թվաբանական

կոդն ունի հետնյալ թվային շարքը. 8901372910565, որտեղ 890-ը Հնդկաստանիծածկագիրն է, 1372-ը արտադրող ձեռնարկության (ֆիրմայի) կոդն է, 91056-ը ապրանքի մասին ծածկագրվածտեղեկություններնեն, իսկ 5-ը ստուգող թիվն է: ՔՃԽ-13

Ստուգելու համար անհրաժեշտէ. 1.

Գումարել'՝

տեղերում

զուգ

գտնվող

9:1»1Ի9:0:6-32, 2. ստացված գումարը բազմապատկել 3-ով 32203-96,

թվերը

գումարել կենտ տեղերում գտնվող թվերը, բացի ստուգվող թվից. 8-Հ0:Է3:-2:Է1-5-19, 4. գումարել 2-րդ ն 3-րդ կետերի արդյունքները96:19Հ115, 5. 10-ից հանել ստացված թվի միավորը, պետք է մնա Յ.

ստուգող

ՔՃԱ-8-ը դրվում է փոքրաչափ արտադրանքներիվրա, որտեղ չկա տեղ ԷՃԱ-13-ի համար: ԷՃԱ-14-ը դրվում է տրանսպորտային տարայի վրա:

Ապրանքների տառաթվային ծածկագրում Այսպիսի ծածկագիր տրվում է բարդ տեսականիով ապրանքներին ն անհրաժեշտության դեպքում փոխարինում է դրանց ընդարձակ նկարագրմանը` դյուրին դարձնելով դասակարգումը, ապրանքային փաստաթղթերիկազմումը, մակնիշումը, ամեն կարգի ուսումնասիրությունները, վաճառքի ն մաքսային գործառույթները, հաշվառումը: Ծածկագրման ժամանակ թվերով ն տառերով հաղորդվում է որոշակի տեղեկություն, որը վերծանելիս գաղափար են կազմում ծածկագրված ապրանքի համառոտ բնութագրի ն տարբերիչ առանձնահատկությունների մասին: Այսպես, օրինակ՝ 1992թ.-ից Երնանի ոսկերչական գործարանը իր իր կողմից արտադըրված ոսկերչական արտադրանքների վերաբերյալ օգտաէ գործում տառաթվային ծածկագրում: Սա 12 նիշերից բաղկացած ծածկագիրէ, որի. 1. առաջին նիշը (1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 0) ցույց է տալիս արտադրանքիարտադրությանտարեթվիվերջին թիվը, 2. երկրորդ նիշը՝ Շ. նշանակում է, որ գներն ազատ շուկայական են, 3. երրորդ նիշը 0 է կամ 2: 0-ն նշանակում է, որ արտադրանքը ոսկուց է, 2-ը՝ որ այն արծաթից է: 4. Զորրորդնիշը ցույց է տալիս ակնաքարիտարատեսակը ն առկայությունը. 41-- ադամանդեակնաքարով, առանց ակնաքարի, 4սինթետիկկիսաթանկարժեքքարով, 6շինվածքայինքարով (մեղեսիկ,քրիզոպրազ, տոպազ, նռնաքար նայլն), 7աճեցրած զմրուխտով,

-

բնական զմրուխտով,

թիվը. 10-5Հ5,

ծածկագրի հինգերորդ նիշը (0, 1, 2, 3, 4, 5, 7, 8, 9) տալիս արտադրանքիտարատեսակը. 0. ամանեղենայինխմբի արտադրանքէ, 5.

1. 2.

3. 4.

5. 7. 8.

ցույց

է

կոլյե (մանյակ), մատանի, ականջօղ, կուլոն, բրոշկա, ժամացույցի ապարանջան, դեկորատիվապարանջան,

9. շղթա,

հինգերորդ նիշից հետո մնացած նիշերը արտադրանքի համարն է: Այն կարող հերթական է լինել 3, 4, 5 նիշանի. 7. վերջին նիշը 19 է, որը Երեանի ոսկերչականգործարանի է: նշանակում է, որ արտադրանքը Օրինակ` 1Շ0120000019 կոդն արտադրվել է 2001 թվականինԵրնանի ոսկերչականգործարանի կողմից, գինը ազատ շուկայական է, արտադրանքն ադամանդե ակնաքարով ոսկե մատանի է: 6.

94.

ԱՏԳԱ-Ի ՆԿԱՐԱԳԻՐԸ

Ապրանքների դասակարգման,ծածկագրման աշխատանքները ճիշտ կազմակերպելու,հանրապետությանբոլոր մաքսակետերում միասնական տարիֆներով մաքսատուրք հարկելու նպատակով անհրաժեշտ է, որպեսզի այդ գործառույթներնիրականացմաքսային սահմանը հատող նողները նախ ն առաջ լավ ճանաչեն

ապրանքը, գիտենան դրանցում օգտագործված հումքը, արտադրության ն հարդարման եղանակները,տարբերիչ առանձնահատկությունները, տեսականին, դրանց հետ վարվելակարգը, պահպանմանու փոխադրմանկանոնները: Համաձայն մաքսային օրենսգրքի 182-րդ հոդվածի պահանջների ՀՀ մաքսային սահմանով տեղափոխող ապրանքների դասակարգումն ու ծածկագրի որոշումը կատարվում է մաքսային

մարմնի պաշտոնատարանձի կողմից, ապրանքը ԱՏԳԱԱ-ի որնէ խմբին, դիրքին վերագրելու միջոցով` հաշվի չառնելով հավաստագրում ն բեռն ուղեկցող փաստաթղթերումնշված դասակարգման ծածկագրերը: Տնտեսական ապրանքների նկարագիրը Տնտեսական ապրանքների բաժինը իր մեջ ներառում է պլաստմասե,կենցաղային քիմիայի, մետաղե, ապակե, խեցե, էլեկտրական,շինարարականապրանքներին կահույքի խմբերը: Պլաստմասաներ են կոչվում պոլիմերների հիման վրա ստացված արհեստական նյութերը, որոնք ձեավորման ժամանակ տաքացնելիս գտնվում են հոսուն վիճակում, սառելիս կոշտանում են` պահպանելով ստացած ձնը: Պլաստմասաներիհիմքը բարձրամոլեկուլային միացություններն են, որոնք կազմված են քիմիական կապերով իրար միացված մեծ թվով միանման խմբերից: Սրանք կարող են ստացվել պոլիմերացմամբ,երբ ռեակցիայիցհետո առաջանումէ միայն պոլիմերը ն պոլիկոնդենսացմամբ, երբ բացի պոլիմերից անջատվում են նան ուղեկցող ցածրամոլեկուլային նյութեր՝ ջուր, սպիրտ, ամոնիյակ: Ըստ ջերմության հանդեպունեցած վերաբերմունքի` պլաստմասաները բաժանվում են թերմոպլաստների, որոնք ջերմաստիճանը բարձրացնելիս սկսում են հալվել, իսկ իջեցնելիս` պնդանալ բազմաթիվ անգամներ, ն թերմոռեակտիվ պլաստմասաների, որոնք մեկ անգամ պնդանալիսայլես չեն հալվում, ն այդ պրոցեսը դարձելի չէ: Պոլիմերների հիման վրա ստացվում են պլաստմասաներ, որոնց արտադրությունն ու սպառումը աճում է արագ տեմպերով: Սրանք օգտագործվում են կենցաղում, տեխնիկայի,տրանսպորտի Պլաստմասներից պաւորաստվում են լայն սպառման բազմապիսի ապրանքներ: Այսպիսի լայն կիրառումը բացատրվում է դրանց էժանությամբ,դյուրամշակությամբ, թեթնությամբ, ֆիզիկական, քիմիական ն կենսաբանականկայունությամբ: Արտադրվողպլաստմասաներնըստ կազմիկարող են լինել Առամիատարր կամ համասեռ ն ոչ միատարրկամ անհամասեռ: են ջինները կազմված միայն բարձրամոլեկուլյար կապակցողնել

բնագավառներում:

րից կամ պոլիմերային խեժերից: Երկրորդներըբացի խեժից՝ ունեն նան այլ բաղադրամասեր, որոնք բարձրացնում են դրանց սպառողական հատկությունների մակարդակը,այն է մշակելիությունը,

կայունությունը` գեղեցկացնելով արտաքին տեսքը: Այդ բաղադրամասերն են լցիչները, փափկեցնողները,կայունացնողները,հակաօքսիդիչները,ներկերըն այլն: Ամենամեծ կիրառությունունեցող պլաստմասաներից են. պոլիէթիլենը, որը թեթն, շոշափելիս յուղանման, սպիտակ կամ ներկվածամենատարբեր խամրածգույների, կիսաթափանցիկ հաստ կամ շերտերում անթափանց,տարբեր կոշտությանպլաստմասա է: Այրվում է դանդաղ, կապույտ բոցով, հալվելով կաթում է՝ արձակելովպարաֆինի հոտ: Անվտանգէ, բայց պետք է խուսափել սննդի հետ անմիջական շփումից, քանի որ կարող է պարունակել ազատ ռադիկալներկամ կատալիզատորների մնացորդներ,որոնք ռեկացիոնընդունակեն ն թունավոր: Օգտագործվումեն էլեկտրառադիոսարքերի,տնտեսականամանեղենի, թաղանթների,խաղալիքների ե գալանտերեականապրանքների արտադրության մեջ: Թերություններինվերաբեիումեն արագ ծերանալու ն էլեկտրականանալու հատկությունները, ինչպես նան ջերմության հանդեպ -

անկայունությունը:

Պոլիվինիլքլորիդը (ՊՎՔ) կիսաթափանց կամ անթափանց, անգույն կամ ներկված տարբեր գույներով, քիմիապես կայուն պլաստմասա է: 606706Շ-ումփափկումէ, այրվում է միայն բոցում (Օ-ի հոտով), հիմքում կանաչ գույնով: Չփափկեցրածտեսակը` վինիլայաստըկոշտ է ն կարծր: Դրանցիցպատրաստում են խողովակներ, գալանտերիականապրանքներ,գրենական պիտույքներ: Փափկեցրած այաստիկատըճկուն է ե առաձգական:Օգտագործվում է հաղորդալարերիմեկուսացման,ճկուն -

թելերի: Սյրվում է վառ, ծխացող բոցով ն ստիրոլի քաղցր հոտու: Օգտագործվում է էլեկտրա- ն ռադիոսարքերի, սառնարանների, խաղալիքների,շինարարականսալիկների, ամագալանտերեայի, նեղենի արտադրությանմեջ: Պոլիակրիլատներ: Սրանցից պյոյիմեթիլմետակրիլատը նման է պոլիստիրոլին,բայց հարվածելիսարձակում է խուլ ձայն, պակաս փխրուն է, պակաս կարծր, հեշտ քերծվում է: 80:-100:Շ-ում -

փափկում է: Այրվում է ճարճատյունով, առանց ծխի, հիմքում կապույտ գույնի բոցով արձակելովմրգի էսենցիայի հոտ: Օգտագործվում է գալանտերեայում, տրանսպորտային միջոցների ապակեպատմանհամար, կուլտապրանքներում,լաքերի, սոսինձիարտադմեջ: Պոլիակրիլոնիտրիլըշատ կայուն պոլիմեր է ն օգտարության գործվում է նիտրոն կոչվող սինթետիկթելի արտադրությանմեջ: Ֆենուլաստը կարծր.կոշտ, ամուր, անթափանց,սն կամ շագանակագույն ներկված ռեակտոպլաստէ, բոցի մեջ ածխանում է արձակելով` ֆենոլի հոտ: Օգտագործվում է էլեկտրատեղակայման սարքերի, ծխելու պարագաների, մեքենաների մասերի, սոսինձի,շինարարական սալիկներիարտադրությանմեջ: Ամինոպլաստը կարծր, կոշտ, կիսաթափանց ն անթափանց ռեակտոպլաստէ` ներկված վառ գույներով: Բոցի մեջ ածխանում է՝ արձակելով ամոնիյակի կամ ձկան հոտ: Կիրառման բնագավառներընույնն են ինչ որ նախորդինը: Եթերցելյուլոզային պլաստմասաներըթերմոպլաստ են, կիսաթափանց,անգույն կամ վառ գույներով: Թեթն են ու 60-է 90:Շ-ում, արագ բոցավառվում ճկուն: Ցե/յուլորդը փափկում է արձակելով կամֆորայի հոտ: Ցեյոճը գրեթե չի 100-110 Շ-ում: Լուէ այրվում, արձակում է թղթի հոտ, փափկում սաքիմիակայուն է: Պատրաստում են ֆոտո կինոժապավեններ, խաղալիքներ, գրենական պիտույքներ, ռադիոմասեր,ակնոցների շրջանակներ,սանրեր ն վիսկոզային մետաքս արհեստականթելը: Պլաստմասեապրանքներիտեսականիններառում է տնտեսական, գալանտերեական, կուլտուր-կենցաղային նշանակման, -

-

-

ներկված

Է ջերմակայուն

խողովակների,

թաղանթների,արհեստականկաշվի, լինոլիումի, գալանտերիական ապրանքներիարտադրության մեջ: Պերք/որվինիլից ստանում են սոսինձներ,լաքեր, սինթետիկթել (քլորին): Պոլիստիրոլը թափանցիկ,անգույն կամ վառ փխրուն, կոշտ ն քիմիապեսկայուն պլաստմասա է: արձակում է մետաղականձայն: 70"-85:Շ-ումփափկումէ ձգվելով

գույների, ֆոտո կինոժապավեններ,սպորտային,շինարարական,գրասենյաՀարվածելիսկային ապրանքներ,հուշանվերներ,խաղալիքներ: Ամենալայն տե-

-

2)5

սականին ունի

տնտեսական ապրանքների

բաժինը, որտեղ

պլաստմասե ապրանքները դասակարգվում են ոստ նշանակման լինում են սորուն նյութերի, սառը Ա տաք սննդի, խոհանոցի, ոչ

սննդային ապրանքների համար: Ըստ ճ(ոմապ/ենտայնության կարող են լինել հատերով ն հավաքներով, ըստ հարդարման` տարբեր գույների, նախշերով,ըստ չափսի,ձնի, տարբերատեսակների: Պահպանվում են չոր, արնի ուղիղ ճառագայթներիցպաշտն 55-7095 հապանված պահեստներում,102-15:Շ ջերմաստիճանի րաբերական խոնավությանպայմաններում:

Կենցաղային թիմիայի ապրանքների նկարագիրը Կենցաղային քիմիայի ապրանքներիդասին են դասվում քիմիական արդյունաբերության այն արտադրատեսակները, որոնք նշանակված են մանրածախվաճառքի համար: Այս ապրանքների տեսականինանընդհատ համալրվում է: Այն այսօր ընդգրկում է տասնհինգ ենթախումբ, որոնցից են սոսինձները, սոսինձ-հերմետիկները, լվացող-մաքրող միջոցները, լաքաներկանյութերը,պա-

րարտանյութերը,թունաքիմիկատները,լուսավորող նյութերը, քսայուղերը ն այլն:

Սոսինձներ ն սոսինձ-հերմետիկներ:Սոսինձներըսոսնձող բաղադրանյութերեն, որոնք երկու մակերեսներնիրար են կպցնում ադգեզիայի շնորհիվ: Բացի ադգեզիա առաջացնող նյութից` սոսինձների բաղադրակազմիմեջ

մտնում

են նան

լուծիչներ, լ ցիչներ, փափկեցնողներ: Սպառողականկարնոր հատկություններիցեն սոսնձելահատկությունը,կենսունակությունը,սոսնձվածքի ամրությունը, ունիվերսալությունը, անվտանգությունը, երկարակեցությունը: Սոսինձներըկարող են լինել միայն մեկ նյութ սոսնձողկամ միանպատակն տարբեր նյութեր միմյանց սոսնձող, կամ բազմանպատակ:Թողարկվում են հեղուկ ն կարծր կառուցվածքով:Որպես սոսնձող նյութ կիրառվում են թե՛ բնական ծագման օսլան, դեքստրինը, մորթափառային,ոսկրային,կազեինային, ալբումինային սոսինձները Ա թե պոլիմերների ու կաուչուկների հիման վրա ստացված սինթետիկ սոսնձանյութերը:Գրասենյակայինաշխա-

տանքներում օգտագործվում է նան հանքային ծագման սիլիկատային սոսինձը: Սոսինձ-հերմետիկները նախատեսված են շինարարուն կենցաղում տարբեր կառուցվածքների միացման գծերը մեջ թյան հերմետիկացնելուհամար: Ունեն դոնդողի, փրփուրի տեսք, որոնք, լցվելով կարատեղերը,պնդանումն հերմետիկացնումեն դրանք: Չղկող ն փայլեցնող նյութեր: նշանակված են մակերեսների վերջնական մշակման համար: Հղկանյութերը ներառում են հղկող գործիքների ն հղկամածուկների ենթախմբերը: Առաջիններից են հղկասկավառակները,հղկաչորսուները, ապարատները: Սրանք կարող են լինել տարբեր հատիկայնության, տեսքի, ձնի ն չափի: Փայլեցնող նյութերի շարքին դասվում են այն մածուկները, լուծույթները, էմուլսիաները, որոնք նշանակված են մետաղների, կահույքի, հատակի հղկման ու փայլեցման համար: Լվացող նյութեր: Այս ապրանքների շարքին դասվում են սինթետիկ լվացող միջոցները, օճառները, սպիտակեցնողները, լվացմանը նպաստողնյութերը, ջուրը փափկեցնողները:

Սինթետիկ լվացող միջոցները (ԱԼՄ) արտադրվում են սինթետիկ մակերնութային ակտիվ նյութերի հիման վրա ն կարող են իրենց կազմում ունենալ վերը նշված բոլոր նյութերը: Ըստ

նշանակման` ՍԼՄ-ները կարող են լինել միանպատակ,այսինքն միայն որնէ հումքից պատրաստվածգործվածքներ լվանալու համար ն բազմանպատակկամ ունիվերսալ: Թողարկվում են փոշու, հեղուկի, մածուկի տեսքով` ձեռքով, մեքենայով նեավտոմատ մեքենայով լվացման համար: Կարող են լինել միայն լվացող ն նան լրացուցիչ էֆեկտով, այսինքն նան սպիտակեցնող,կապտեցնող, օսլայող, մանրէասպան: ճարպային օճառը ճարպաթթվի նատրիումական կամ կալիումական աղ է: Կարող է ունենալ ճարպաթթվի6092, 7092, 7296 պարունակություն ն լինել կոշտ, հեղուկ, մածուկանման, փոշետեսք: Լաքաներկանյութեր: Սրանք մակերեսների վրա առաջացնում են կարծր, գունավոր, փայլուն շերտ, որը բարձրացնում է արտադրանքի գեղագիտական հատկությունները, միաժամանակ

պաշտպանելով արտաքին ազդեցություններից: Սրանք ըստ ծագման կարող են լինել բնական, արհեստական, սինթետիկ: Ըստ նշանակման ջերմակայուն, ցրտակայուն, արտաքին ն ներքին աշխատանքների կատարման համար: Այս ապրանքներից են. 1. Օլիֆներ: Սրանք կարող են լինել բնական ն արհեստական: Բնականները ստացվում են բուսական յուղերի ջերմամշակումից: Արհեստականներըստացվում են նավթի, թերթաքարի, կաուչուկի վերամշակմանարդյունքներից:Լավորակ են առաջինները: 2. Լաքեր: Թաղանթ առաջացնողնյութերի լուծույթներն են օրգանական լուծիչներում կամ ջրում, որոնք չորանալիս առաջացնում են կարծր, թափանցիկկամ անթափանցթաղանթ: Ըստ բնույթի` լինում են յուղախեժային, խեժային, եթերցելյուլոզային, ասֆալտաբիտումային: Ըստ նշանակման բաժանվում են կահույքի, հատակի, մետաղի ծածկապատմանհամար: 3. Ներկերը ն արժններ: Ներկերը պիգմենտի կամ պիգմենտների ն լցիչի սուսպենզիաներն են յուղում, օլիֆում, լատեքսում: Դասակարգումեն ըստ թաղանթառաջացնողի: Լինում են յու-

ղային, սոսնձային,արծնային, ըստ նշակման՝ներքին ն արտաքին աշխատանքների համար: Ըստ օգտագործմանը պատրաստ լինելու աստիճանիարտադրվումեն պատրաստ ն կիսաֆաբրիկատվիճակներով, ըստ չորացման մեթոդի կարող են լինել` օդում ն

տաքացնելով չորացող:

Պարարտանյութերը

թունաքիմիկատները լուծիչների հետ միասին բնակչությանը վաճառվող ամենաթունավոր ն վտանգավոր ապրանքներնեն: Պարարտանյութերը լինում են հասարակ, երբ կազմում ունեն մեկ օգտակար սնուցող նյութ, օրինակ` կալիումական, ֆոսֆորական, ազոտական միացություններ ն 4.

ն

կոմպլեքս: Թունաքիմիկատներնըստ նշանակմանլինում մոլախոտասպան, միջատասպան, սնկասպան, խխունջասպան, ողնաշարավորասպան:Յուրաքանչյուրը մակնիշվում է առանձին գույնով: Պետք է պահպանել արնից, տաքացնողսարքերից, խոնավությունից, նորմալ ջերմաստիճանային պայմաններում, յուրաքանառանձին, ուշադրություն դարձնելով փաչյուր տարբերատեսակն թեթի ամբողջականությանըն պահպանմանժամկետներին: են

Ապակե ապրանքներ Ապակին արհեստական սիլիկատ է ն ստացվում է սիլիցիումի, նատրիումի, կալիումի, բորի, ալյումինի ն այլ օքսիդներից: Այն թափանցիկ է, կարծր, քիմիապես կայուն: Բաղադրամասերից

յուրաքանչյուրն ապակունհաղորդումէ անհրաժեշտհատկություններ: Օրինակ` բորասիլիկատայինն ալյումինասիլիկատային ապակիներն ունեն բարձր ջերմակայունություն ն մեխանիկական ամրություն (սիտալներ): Լիթիում պարունակողապակին սպիտակ է ն արտաքնապեսնման է ճենապակուն: Կապարի օքսիդ ավելացնելով` (միչն 24965)ստացվում է փայլուն, թափանցիկ,հնչեղ, խիտ բյուրեղապակի: Մի քանի մետաղների օքսիդներ ապակին գունավորում են անհրաժեշտ գույնով: Կոբալտիօքսիդը` կապույտ. քրոմի օքսիդը՝ կանաչ, սելենը՝ կարմիր նայլն: Ապակեապրանքներնարտադրվումեն. ալ Մամլմամբ: Սրանք պարզ, ուղիղ կամ լայնացող ձների են, վատ մշակելու հետնանքով կարող են նկատելի լինել կաղա-

պարագծերը: Սրանք բարձր են բ/ Փչմամբ: զան են,բարակապատ:

գնահատվում,ձները բազմա-

արտաքինմակերեսը գ/ Մամլափչմամբ: Արտադրանքների է ավտոմատ մակերեսը` իսկ ներքին կաղապարով, ձնավորվում ունեն ավելի բարդ ձներ, քան մեքենաներով փչելով: Սրանք մաճլված արտադրանքները: դ Չամակցմամբ: Արտադրանքիմի

արտադրվում է ն դեռես մամլմամբ փչմամբ կամ մամլափչմամբ,իսկ մյուս մասը ապակեզանգվածը չսառած միացվում է միմյանց: Թերությունն այն մասն

է, որ հաճախ հենց այդ տեղից էլ պոկվում է:

Ապակե ապրանքներինգեղեցիկ տեսք հաղորդելու նպատակով նախշազարդումեն: Կան դրա տարբեր եղանակներ: 1. Տաք եղանակ. նախշումը կատարվումէ այն ժամանակ, երբ ապակե զանգվածը դեռ տաք է: Սրանցից են խճճված թելը,

մարմարային նախշը, գունավոր բծերը, գու- նաշերտապատումը, սառնամանիքայինկամ կրակլե կոչվող նախշը: Նշվածներից միայն ամրության վրա: այս վերջինն Է ազդում ապրանքի մեխանիկական

Սառը եղանակ. նախշումըկատարվումԷ ապակե զանգ-

վածը սառեցնելուց

րակներ:

հետո:

Օգտագործվումեն մի քանի տարբե-

Խեցե կենցաղային ապրանքներ Խեցին պլաստիկ նյութերից ստացվող ամորՖֆ-բյուրեղային կառուցվածքով արհեստականսիլիկատ է: Խեցե ապրանքները

մեխանիկականեղանակ,որի ժամանակնախշը ստացվում է ավազաշիթով,հղկասկավառակով, ուլտրաձայնով,լազերով արտադրանքի մակերեսը քայքայելով: Նախշերը կոչվում են փայլատ ժապավեն,ալմաստային,համարայիննախշ: բ. քիմիական եղանակ, որի ժամանակնախշը փորվում է ապակինֆտորաջրածնով ն ծծմբաթթվիխառկամ ֆտորաջրածնի նուրդով քայքայելով: Նախշերը կոչվում են գիլոշիրնային,պանտոգրաֆային ն քիմիականխորը կերագծում:Նշված աշխատանքներն ունեն տարբեր բարդություն ն գեղագիտական արժեք: գ. գեղանկարում,որի ժամանակվարպետ-նկարիչը վրձնով նկարում է արտադրանքիվրա` օգտագործելով սիլիկատայիններկեր, արծաթի ն ոսկու 1296-անոցլուծույթ: Ներկերով, ոսկով ն արծաթովարտադրանքիվրա գծվում է նան բեղիկ՝ մինչն մեկ մմ լայնության գիծ, շրջագիծ մինչն 3մմ. ժապավեն՝4-6մմ, տրաֆարետայիննախշ,արտատիպ,դրոշմ. կնիք

նշանակմանլինում են ամանեղեն, դեկորատիվարտադրանքներ, խաղալիքներ: Ըստ ջնարակիառկայության,այսինքն արտադրանքի մակերեսի փայլուն ապակեշերտի կարող են լինել ջնարակված, մի կողմով ջնարակված, չջնարակված: Ջնարակը կարող է լինել անգույն, գունավոր, նախշավոր, թափանցիկ,անթափանց: Մինչն 596 ծակոտկենություն ունեցող խեցին համարվում է հոծ, դրանից բարձրը` ծակոտկեն: Խեցեգործական արտադրանքների տարատեսակներեն ճենապակյա,կիսաճենապակյա,հախճապակյա, մայոլիկային ն բրուտագործականարտադրանքները: ճենապակի. խեցու լավագույն տեսակն է: Ունի հոծ սպիտակ-կապտավունխեցի: Նախշվում է վերջնարակայիննախշերով, հենման մակերեսում ջնարակը մաքրված է, հարվածելիս արձակում է զրնգուն ձայն, մինչն 2.51մ հաստությամբարտադրանքներն ունեն 1596 լուսանցում: Կեսածենապակի. խեցին սպիտակ-կապտավունէ, հարվածելիս արձակում է զրնգուն ձայն, բայց անթափանց է ն ունի

Ապակե ապրանքների նախշի բարդությունը 1-7 է, բյուրեղապակունը՝ 4-10, մամլված արտադրանքներինախշը բարդրություն չունի: Ապակեապրանքներըկարող են վաճառվելհատերով,

ծակոտկենություն: Հախճապակի. խեցին սպիտակադեղնավունէ, ծակոտկենությունը՝ 9-1296, նախշվում է ներջնարակայիննախշերով, անթափանցէ բոլոր հաստություններում,եզրում ունի երեք ջնարակազուրկ կետեր 7մմշ ընդհանուր մակերեսով:Հարվածելիս արձակում է խուլ ձայն: Մայոլինա՛ Խեցին սպիտակ է կամ գունավոր, ծակոտկենությունը 1506` արտադրանքըհաստապատէ, ռելիեֆային նախշերով ն ներջնարակայիննախշազարդումով: ու գծերը Բրուտագորժական արտադրանքներ: նախշերն են արտահայտում ազգային ավանդույթները: Արտադրանքները հաստապատ են, ծակոտկենությունը1896 է, կառուցվածքը խոշորահատիկ: Այն փխրուն է, կարող է ջնարակվել, ջնարակվել մեկ կողմից ն կամ չջնարակվել:

ա.

ն այլն:

հավաքներով,սպասքներով: Սրանք ըստ նշանակման լինում են սնունդը ն խմիչքը ընդունելու, սնունդը ն խմիչքը մատուցելուն կարճատնպահպանելուն այլ արտադրանքներ,որոնք չեն մտնում նախորդ խմբերում: Դրանցից են օրինակ ծաղկամանները, քամիչները, մոխրամանները: Ապակեամանեղենիչափսը որոշվում է տարողությամբ սմ:-ով,եթե խորը արտադրանքներեն, ն տրամագծով՝ սմ-ով, եթե հարթ արտադրանքներեն: Այս արտադրանքները պետք պահպանել չոր, օդափոխվողշենքերում, նորմալ ջերէ մաստիճանային ւվայմաններում:

ըստ

Յ-Ր76

Խեցե ապրանքներիտեսականու 70965-ըկազմում են ճենապակե, 18462-ըհախճապակե արտադրանքները:Սրանք օգտաեն սնունդը ե խմիչքն ընդունելու, մատուցելու կամ կարճատն պահպանելու համար ն այլն: Նշանակված են սուրճի, թեյի, ճաշի, կենցաղայինե դեկորատիվնպատակներովօգտագործման համար: Կարող են թողարկվել հատերով,հավաքներով, սպասքներով, ինչպես մեծահասակների, այնպես էլ անչափահասների համար: Նախշվում են գեղանկարումով, արտատիպով, ծածկով, ֆոտոկերամիկայով,տրաֆարետով, կնիքով, դրոշմով: Խեցու վրա արվում է նան ռելիեֆային նախշ: նախշազարդմանհամար օգտագործվում են նան սիլիկատային ներկեր, հեղուկ մինչն 1596, ե փոշետեսք՝ մինչե 7396, ոսկու Ա արծաթի լուծույթներ: Ըստ նախշի բարդության` հախճապակինունի 1-8 բարդություն, ճենապակին 110 բարդություն: Առաջին բարդությանը պատկանում են աննախշ, սպիտակ արտադրանքները:Խեցե այն հարթ արտադրանքները, որոնց տրամագիծը մինչե 175մմ է, ե խորը արտադրանքները, որոնց տարողությունը միչե 500սմ: է, համարվում են մանր, իսկ դրանցից բարձրը` խոշոր: Գեղարվեստականարտադրանքներըներառում են մոմակալներ, ժամացույցներ,պատիափսեներ, ծաղկա-

գործվում

մաններ: ինչ

որ

Խեցե ապրանքներիպահպանմանպայմաններընույնն են ապակեապրանքներինը:

տնտեսական ապրանքներ Մետաղե

Այս խմբին պատկանում են մետաղից ն դրանց համաձուլ-

վածքներից պատրաստվածտնտեսական նշանակման ապրանքները: Օգտագործվում են երկաթի ածխածնայինհամաձուլվածքները, այսինքն, ածխածնայինն լեգիրացված պողպատները,գորշ թուջը: Պղնձի համաձուլվածքներից օգտագործվում են արույրը, մելքիորը, նորարծաթը: Արույների գույնը դեղնավուն է, ն որքան է գույնը, այնքան քիչ է պղնձի պարունակության չափը բաց (1096-5046) Մելքիորը ե նորարծաթը իրենց գույնով նման են արծաթին ն անգամ ունեն դրա` օդում սնանալու հատկությունը: Մետաղե տնտեսական ապրանքներն արտադրվում են ձուլելով,

դրվակռելով, դրոշմելով, կտրելով: Նախշվում են փորագրելով, գելով, ծածկապատելով մետաղական (7ո, Տո, Ի, Շո ց, Ճս) ն ոչ մետաղական (արծն, ներկ, լաք) ծածկաշերտով: Ծածկաշերտը ն տալիս գեղեցիկ արտաբարձրացնում է կոռոզիակայունությունը քին տեսք: Տեսականունվերաբերումեն դռների ենպատուհանների սարքերը, կենցաղայինամանեղենը, դանակայինապրանքները ն սեղանի հավաքները,խոհանոցում սնունդը մշակող, տաքացնող ե լուսավորող սարքերը, գործիքները: Որոշ արտադրանքների վրա

կարող են կատարվել գեղազարդմանաշխատանքներ,ինչպիսիք են ֆիլիգրանը, սնադը, արծնը, փորագրումը, դրվագումը: Պահհարաբերական պանում են 125-18'Շ ջերմաստիճանին 65-709.

խոնավության պայմաններում: Չի թույլատրվում ջերմաստիճանի կտրուկ տատանումներ, քանի որ ջրի գոլորշիները կարող են խտանալմետաղներիմակերեսներինն քայքայել դրանք: էլեկտրական կենցաղային ապրանքներ Սրանք էլեկտրականէներգիայով աշխատող կենցաղային նշանակության ապրանքներն են: Բացի այդ այս խմբին են դասվում նան էլեկտրականհոսանքը տարածությանվրա տեղափոխող ն տեղակայող ապրանքները: Կենցաղային էլեկտրաապրանքներից են լուսավորող, եփող, տաքացնող, մթերքը պահող ու սառեցնող, լվացող, արդուկող, խոհանոցային աշխատանքի, բնակարանի խնամքի ն միկրոկլիմայի, հաշվող ն չափող սարքերը: Սրանցից մի մասն աշխատելով էլեկտրական էներգիայով` այն վերափոխում են ջերմային էներգիայի, մի մասը` մեխանիկական էներգիայի, մի մասը` լույսային էներգիայի: Կան սարքեր էլ, որոնք վերափոխումեն միանգամիցէներգիայիմեկիցավելի տեսակների: էլեկտրական ապրանքները, կախված խոնավությունից պաշտպանվածությանաստիճանի, լինում են չպաշտպանված,խոնավապաշտպանված.ջրապաշտպանվածն ջրաանթափանց,որը մակնիանձրնանոցի, ջրի մեկ կաշում նշվում է համապատասխանաբար ե թիլի, կաթիլը եռանկյան մեջ ջրի երկու կաթիլի սիմվոլիկ նշաններով: էլեկտրակենցաղայինապրանքների համար համաշխարհային պրակտիկայում ընդունված է անվտանգության հինգ դաս,

որոնք նշվում

են 0: 0,1:

Է. Ո: 11 նիշերով: Այս ապրանքները ար-

տադրվում տարբեր կլիմայական պայմաններում աշխատելու համար ն կարող են թողարկվել չափավոր, ցուրտ, արնադարձային չոր, արնադարձայինխոնավ,ունիվերսալկլիմաներիհամար: էլեկտրակենցաղային ապրանքները պահպանվում են Ի5'Շ-իցոչ ցածր ջերմաստիճանի ն 80965-իցոչ բարձր հարաբերական խոնավության պայմաններում, փակ, օդափոխվող շենքերում, որտեղ օդում չկան թթուների ն քիմիական նյութերի գոլորեն

՝

շիներ:

,

Շինարարական ապրանքներ Այս ապրանքները

են կառույցների շինաօգտագործվում

րարության, վերանորոգման, ինչպես նան սանիտարատեխնիկական նպատակներիհամար: Շինարարականապրանքներըկարող են լինել ինչպես բնականծագման, ինչպիսիք են, օրինակ, ավազը, փայտը, կավը, այնպես էլ արհեստական ծագման նյութեր, քարը,

որոնք ստացվում են բնական նյութերի գործարանային մշակումով, ինչպիսիք են, օրինակ, գաջը, ցեմենտը, ապակին, մետաղը: Շինա-

րարականապրանքներնըստ նշանակմանբաժանվումեն հետնյալ ենթախմբերի. ա. Կապակցող նյութեր, սրանք են օդային կապակցողներից կիրը, գիպսը, մագնեզիումային կապակցողներըն հիդրավլիկ կապակցողներիցհիդրավլիկ կիրը ն ցեմենտները: բ. Որմնանյութեր, որպես որմնանյութ ծառայում են հոծ ն ծակոտեն կառուցվածքով կավե, սիլիկատայինն կրախարամային աղյուսները,բնականն արհեստականքարերը: գ. Ջերմաձայնամեկուսիչ նյութեր. սրանք շենքերը ու կառույցները պաշտպանումեն գերտաքացումից,սառելուց ն աղմուլինել գլանածակոտկեն կառուցվածք, կարող փաքեքային, հատային, մանրաթելային,սորուն տեսքով, օրգանակից: Ունեն

են

կան ն անօրգանականբնույթի:Սրանցիցեն խծուծը, թաղիքը, տորֆի սալերը, փայտամանրաթելային սալերը, փրփրապլաստները, ապակեբամբակը,հանքայինբամբակը,փրփրապակին:

դ.

Տանիքի նյութեր. թողարկվում

են

հատերով, եթե դրանք

կոշտ կառուցվածք Դրանցից սալերը, թերթերը, կղմինդրը: Կարող են լինել նան գլանափաթեթով, եթե ունեն փափուկ կառուցվածք, ինչպիսիքեն տոլը, ռուբերոիդը,պերգամինը: ե. Երեսպատող հարդարող նյութեր. լինում են ներքին հարդարման, որոնցից են ջնարակապատկավե սալիկները, փայտե վահանակները, պաստառները, պլաստմասե սալիկները ն արտաքին հարդարման, օրինակ` աղյուսները, քարեսալերը, կավե սալիկները: զ. Հատակի նյութեր, նույնպես ըստ կառուցվածքի լինում են կոշտ, ինչպես օրինակ` մանրահատակը, տախտակը,սալիկը ն փափուկ, որի ներկայացուցիչը լինոլումն է: Վերջինը ըստհումքի լինում է պոլիվինիլային, ալկիդային, ռետինե: ե. Ապակեպատմաննյութերի շաքին դասվում են տարբեր եղանակներով ստացված թերթավոր ապակիները,որոնք ըստ կառուցվածքի կարող են լինել սովորական, նախշավոր, արմիրավորված, եռաշերտ, ջերմամշակված, պաշտպանիչ: Թողարկվում են նան ապակեծրարներ: ը. Սանիտարատեխնիկական տեղակայման ապրանքների շարքին դասվում են խոհանոցի, բաղնիքի, սանհանգույցի տեղակայման առարկաները: Շինարարական ապրանքների պահպանումը կախված է հումքից ն նշանակումից: Ոչ հիդրոսկոպիկ ն խոնավությունից չփչացող նյութերը պահվում են բաց հրապարակներումկամ ծածկի տակ, դասավորելով դարսակներիկամ կղզյակների ձնով, մնացածները պահվում են փակ շենքերում ուղիղ դիրքով: ունեն:

են

Կահույք, կահ-կարասի Կահույքն ունի բարդ տեսականի ն դասակարգվում է ըստ բազմաթիվ հատկանիշերի, որոնցից ամենակիրառականներըդա-

սակարգումն է ըստ ելանյութի, արտադրամանեղանակի, ֆունկցիոնալ հատկանիշի, փափուկ մասերի դեֆորմացիայի,հարդարման, տարբերատեսակների, հասակայինհատկանիշի:Ըստ հիմնական ելանյութի կահույքը լինում է

փայտե կահույք, հիմնական ելանյութը փայտն է, այս ըստ արտադրմանկարող է լինել ատաղծագործական, կահույքն երբ արտադրանքի մասերն ուղիղ են ն ստացվում են տաշելով, կտրելով ու սղոցելով: Կահույքը կարող է լինել փափուկ ն կոշտ: Կոշտ են կոչվում այն արտադրանքները, որոնք չունեն փափուկ մասեր կամ եղածի հաստությունը 1սմ-ից ավել չէ: Փափուկ կահույքն ունի նշվածից ավել փափուկ մասեր ն կախված դրանց դեֆորմացիայի աստիճանից` բաժանվումէ չորս կատեգորիաների: ճնկածկահույք, երբ մասերն 8596-ով ճկված, կորացված են: Չ/ուսած, երբ կահույքն արտադրվում է հյուսելով: Որպես հումք կարող ա.

ծառայել ուռենու ճյուղերը, բամբուկը, եղեգնը: Այսօր օգտագործվում են նան սիթետիկ նյութեր, ՊՎՔ լարեր, սինթետիկ թելերից քուղեր: Կահույքը հարդարվում է ներդրվագելով, լաքապատելով, ներկելով, պլստիկապատելով,փորագրելով: բ. մետաղե կահույք, օգտագործում են պողպատ ն ալլյումինի համաձուլվածքներ:Տեսականիննեղ է: Հարդարվում է նիկելապատելով, քրոձապատելով,ներկելով: գ. պլաստմասե կահույք, գնալով այս կահույքի պահանմեծանում է: Այն էժան է, թեթն, հեշտ մաքրվող: ջարկը Ըստ ֆունկցիոնալ հատկանիշիկահուքը դասակարգվում՝է. նստելու կահույք, որոնցից են աթոռակները,աթոռները, բազկաթոռները,բանկետակները, պառկելու կահույք, որոնցից են բազմոցները, բազմոցմահճակալները, բազկաթոռ-մահճակալները,մահճակալները, սեղաններ, սրանք ըստ օգտագործմաննպատակի լինում են

-

:

-

-

խոհանոցի,ճաշի, սպասքավորման,աշխատանքի, պահարաններ,տարբերակումեն գրքերի, զգեստի, ամանեղենի, սպիտակեղենի, հարդարանքի ն կուլտուրական հանգստի: Դրանցից են տրյումոները, տրիլյաժները, ամսագրերի, շախմատի սեղանները, սարքերիներդիրները,կախիչները,կոշիկներիդարակները,շիրմաեն՝

-

-

ները:

Մանկական կահույք, որն իր չափսերով, նյութով, գույնով, նախշով ավելի փոքր է ու պարզ:

Թեթն արդյունաբերությանհումքի ն ապրանքների

նկարագիրը

Տեքստիլ ապրանքներ Տեքստիլ ապրանքներիհամար հումք են ծառայում մանն րաթելերը,որոնք ըստ ծագմանկարող են լինել բնական քիմիածական: Բնական մանրաթելերը կարող են ունենալ բուսական գում, ինչպիսիք են բամբակը, վուշը, ջութը, կանեփը, քենդիրը: Կենդանականծագում, ինչպիսիք են բուրդը, բնական մետաքսը: Հանքային ծագում, ինչպիսիք են ալյունիտը, լուրեքսը, ազբեստային մանրաթելերը:Քիմիական մանրաթելերիմի մասի հումքը բնության մեջ բարձրամոլեկուլյարնութեր են, որոնց մշակումից ստացվում են արհեստականծագման վիսկոզ, ացետատ, պղնձամյակային թելեր: Մյուս մասի հումքը բնության մեջ ցածրամոլեկուլյար նյութեր են, որոնք պոլիմերիզացվումկամ պոլիկոնդենսացպոլիմեր, որից էլ` սինթեվում են, ստանում բարձրամոլեկուլյար Մանտիկ մանրաթելեր,կապրոն,լավսան,քլորին, անիդ, էնանտ: րաթելերիմանումից կամ ոլորումից ստացվում է մանվածք, որոնք, մի քանի ճյուղով միմյանց հետ ոլորելով, ստացվում է թել, իսկ հյուսման եղանակով,որոնց մասնակցում են ջուլիակագործական են երկու սիստեմի թելեր հենքաթել ն միջնաթել, հյուսվում է գործվածքներ:Թելերի նրբությունը չափվում համարով (Կ) կամ տեքսով (1): Համարը հավասար է թելի երկարությունըբաժանած կշռին:

Վ--Լ, իսկ տեքսըընդհակառակը՝1-՞տ

`

Հյուսման հիմնականեղանակներիցեն պարզ հյուսումը խո(սարժային,ատլասայինկամ սատինային),մանրանախշավոր, շոր նախշավոր կամ ժակարդային, բարդ հյուսումը, երբ բացի հենքաթելից ն միջնաթելիցմասնակցում են երեք ն ավելի թելերի համակարգեր: Բարդ հյուսման գործվածքները ստացվում երկշերտ, խավոտ: Արդեն հյուսված գործվածքները կարող

են են

ենթարկվելհարդարմանկամ թողնվել անմշակ: զարդարման գործողություններն

են

սպիտակեցումը, հարթ կամ միագույն ներկումը, նկարատպումը: Գործվածքներըկարող են լինել նան խայտաբղետ «տեսքով,ինչպիսիք են մելանժը, պեստրոն:Ներկումից հետո գործվածքները ենթարկվում են լայնացման, փայլեցման, ապրետավորման, խավոտ գործվածքները` նան սանրման: Բրդե գործվածքները` գոլորշահարման, ռելիեֆային գործվածքները՝գլանման: Որոշ գործվածքներ ենթարկվում են հարդարման հատուկ գործողությունների, որոնք դրանց հաղորդում են նոր հատկություններ: Այս նպատակովգործվածքներըմշակվում են պոլիմերային լուծույթներով, հիդրոֆիլ լուծույթներով, պատում մետաղե շերտով, ամրացնում խավը: Գործվածքների տեսականին դասակարգվում է ըստ բազմաթիվ հատկանիշների,որոնցից ամենակիրառականըդասակարգումն է ըստ հումքի, նշանակմանն հարդարման: Բամբակե գործվածքներն ունեն սպիտակեղենի, սրբիչի, շրջազգեստ-վերնաշապիկի,կոստյում-վերարկուի, աստառի, կահույքա-դեկորատիվ, մատրասային, հատային ենթախմբեր:Վուշե գործվածքներն ունեն 16 խումբ, որոնցից առաջին 8-ը լայն սպառման գործվածքներ են, մնացածներն ունեն տեխնիկական նշանակում: Առաջիններիցեն` սփռոցի, սրբիչի, սպիտակեղենի, կոստյումա-շրջազգեստի, կահույքա-դեկորատիվ, մատրասային, հատուկ եմթախմբերըն հատայինապրանքները: Մետաքսե գործվածքներն ունեն ութ ենթախումբ ն հատային ապրանքներ: Դրանք են բնական մետաքսե, բնական մետաքսն այլ մանրաթելերի հետ, արհեստականմետաքսե, արհեստական մետաքսն այլ մանրաթելերի հետ, սինթետիկ մետաքսե, սինթետիկ մետաքսն այլ մանրաթելերի հետ, արհեստական մետաքսի մանրաթելը խառնված այլ մարաթելերիհետ ն սինթետիկ մանրաթելերը խառնված այլ մանրաթելերիհետ գործվածքները: Յուրաքանչյուր ենթախմբում կան կրեպային, ժակարդային, խավոտ, հատուկ գործվածքներ: Ըստ նշանակման` գործվածքները լինում են շրջազգեստի,վերնաշապիկիկոստյումի աստառի նայլն: Բրդե գործվածքներնունեն կամվոլային,նուրբ մահուդային ն կոշտ մահուդային տարատեսակներ,որոնցից առաջինի հյուսման նախ228

երնում է, իսկ վերջին երկուսինը ծածկված են խավով: Բրդե գործվածքները համարվում են զուտ բրդե, եթե այլ մանրաթելերի խառնուրդը չի անցնում 596-ից ն կիսաբրդե, եթե այդ խառնուրդը մինչն 8596 է: Ըստ նշանակմանբրդե գործվածքներըլինում շը բաց

է ն

շրջազգեստի, կոստյումի, վերարկուի, հատուկ, դրապ, մահուդ: Թողարկվում են նան հատային ապրանքներ: Տեքստիլ գործվածքների համեմատաբար նոր տեսականի է չհյուսված նյութեր շարքը, որոնք ստացվում են տեքստիլ մանրաթելերից, առանց ջուլհակային մշակման: Ստացվում են բոլոր մանրաթելերից սոսնձելով, կարելով կամ կոմբինացված եղանակով: Օգտագործվում են հագուստի երեսամասի,աստառի, միջադիրի, կոշիկի, տարայի ն ւիաթեթավորմանհամար: Տեքստիլ մանրաթելերից պատրաստվումէ նան արհեստական մորթի, որն ըստ հիմքի կարող է լինել գործվածքւսյին, տրիկոտաժե,չհյուսված նյութերից: Մորթե խավն ամրացվում է սոսնձելով, կարելով կամ խավային հյուսմամբ: Օգտագործվում են բամբակե, սինթետիկ, արհեստական ն խառը մանրաթելեր: Հաճախ կատարվում է աղվամազային ն քիստային մազերի իմիտացիա-նմանակում: Տեքստիլ ապրանքներիշարքին են դասվում նան գորգերը, որոնք ըստ հյուսման եղանակի լինում են մեքենայականն ձեռքի: Մեքենայական գորգերը կարող են ունենալ գործվածքային ն ոչ գործվածքայինհիմք, դասակարգվումեն ըստ խավի առկայության՝ խավով ն անխավ, խավի ձնի՝ խուզված ն օղակաձն, մանրաթելային կազմի, գույնի, հարդարման,չաւիսերի, խտության, հակառակ կողմի հարդարման, որը կարող է կատարվել լատեքսով, օսլային են

սոսնձով:

Ձեռքի արտադրությանգորգերը բարձր գեղարվեստական ունեցող արտադրանքներեն, պատրաստվումեն ջուլհակաարժեք գործականեղանակներով,կարող են թողարկվելխավով ն անխավ: Խավով գորգերի հիմքի համար հումք են ծառայում բուրդը, բուսական թելերը: Ըստ խավի տիպի` սրանք կարող են լինել խուզված, օղակաձն: Եթե խավի բարձրությունը 5մմ-ից ցածր է, ապա այդ գորգերը կոչվում են ցածր խավով, 5մմ-ից բարձր՝ բարձր խավով: Խավով գորգերը դասակարգվումեն նան ըստ արտադրման

է

վայրի, ըստ 1դմ՛վրա եղած հանգույցների թվի: Որքան խիտ գը, այնքան բարձր է գնահատվում:

գոր-

Կարի արտադրանքներ Կարի արտադրանքներն ունեն բարդ տեսականի ն դաԸստ նշանակմանլիսակարգվումեն բազմաթիվհատկանիշներով: նում են, կենցաղային, արտադրական,հատուկ, համազգեստային, սպորտային, ազգային տեսակների: Կենցաղային հագուստը ըստ նպատակային նշանակման լինում է ամենօրյա, տոնական, տնային: Ըստ ֆունկցիոնալ նշանակման`վերնահագուստ, սպիտակեղեն, ծովափնյա, կորսետային արտադրանքներ,գլխարկներ: Ըստ սեզոնի կարի արտադրանքներըբաժանվում են ամառային, ձմեռային, դեմիսեզոնային, արտասեզոնայինենթախմբերի: Ըստ սեռի ն հասակի տղամարդկանց,կանանց,անչափահասների,մանկական, նախադպրոցական,մսուրային տարիքի, նորածինների: Ըստ տաեն րատեսակությանլինում վերարկու,վերնաշապիկ,շրջազգեստ ն

այլն:Տոհկոտաժե ապրանքներ :

Տրիկոտաժը ճկուն ն ամուր պոլոտնո է: Բաղկացած օղակային սյուներից ն շարքերից: Օղակների դասավորվածության կարգը կոչվում է տրիկոտաժայինհյուսում: Դրանցից են հարթը, լաստիկը, շղթան, տրիկոն, ատլասը: Ածանցյալ եղանակներից են՝ հարթ ածանցյալը, սուկնոն, շարմեն, ինտերլոկը, տրիկո-սուկնոն: Նախշավոր հյուսվածքներն են թավշանախշը,հարթանախշը, ժանյականախշը, ժակարդը: Հյուսվածքների յուրաքանչյուր դաս ունի լայնքահյուսվածքային, երբ օղակային շարքը հյուսվում է մեկ թելով ն հենքահյուսվածքային, երբ օղակային սյունը հյուսվում է մեկ թելով, տարբերատեսակները:Որպեսհումք օգտագործվում է բամբակե, բրդե, մետաքսե, քիմիական մանվածքներն ու թելերը: Տրիկոտաժե ճյռ/ուռնոն դասակարգվում է ըստ հումքի, հյուսվածքա-

տեսակի,հյուսող մեքենայիտիպի, դասի, հարդարման:Տրիկոտաժե ապրանքներն ըստ նշանակման լինում են վերնատրիկոտաժ,

սպիտակեղեն,գուլպա-նասկեղեն,ձեռնոցներ-թաթմաններ,

գլխարկներ, գլխաշորա-շարֆային արտադրանքներ: Ըստ

պատ-

պատրաստվում

րաստմանեղանակիտրիկոտաժեապրանքները հյուսմամբ ն ձնեեն անընդհատ կամ ռեգուլյար, կիսաանընդհատ Ըստ չափսի, ձնի, լով ու կարելով,ինչպես կարի արտադրանքները: նույնն է ինչ որ կարի արհումքի, հարդարմանդասակարգումը

տադրանքներինը:

ապրանքներ Կաշի-կոշկեղեն համար որպես հումք արտադրության Կոշկեղենի

օգտա-

կաշիները Բնական

գործվում են բնականկաշիներ այլ նյութեր: մասից՝ դերմայից, ստացվում են կենդանումաշկի սպիտակուցային են քրոմային,ալյուդաբաղելով:Որպես դաբաղիչօգտագործում էքստրակտաղերը, բուսական ցիրկոնային մինային,տիտանային, Դաբան համադրումները: ները, սինթետիկդաբաղիչները դրանց առաձգական,ջրաէ ղումից հետո մաշկի դերմանդառնում ամուր, նախորդում են նախագործողությանը Դաբաղման մաշկայուն: գործընիսկ դաբաղումիցհետո հարդարման պատրաստական, են մանր հումքատեսակացները: Երեսա ցու կաշիներստացվում հորթամաշվիճակումողջ մաշկը կշռում է մինչն 10կգ) ն ոչխարի այծի փոքր ուղտի մաշկից, կից, մտրուկամաշկից, ստացմաշկերից, անկախ քաշից: Խոշոր հումքը (10 կգ-իցավել) Սրանցիցպատվում ցուլի, եզան, կովի, ձիու, ուղտի մաշկերից: ն իշայծյամիմաշկից րաստվումեն ներբնացուկաշիներ:Եղջերուի են նան. ծովայինկենդանիների, ստացվումէ զամշ: Օգտագործվում հատկապեսջայլամի, ձկներից լասոսի, թռչուններից՝ տարբեր նշանակման կարպի, շնաձկան մաշկերից ստացված ն

երիզ (թաց է

սողունների,

կաշիները:

կաշիներըօգտագործվում Բացի կոշիկիարտադրությունից են հագուստում: Կաշիները կարող են նան գալանտերեայում, մերեայով,երեսի կողմից թողարկվելբնականկամ արհեստական մշակված,որը մշակված,որը կոչվում է նուբուկ, հակառակկողմից Կոշիկի երեսացու արհեստական կոչվում վելյուր, լաքապատված: չհյուսված նյուկաշիները ստացվումեն տեքստիլ, տրիկոտաժե, պոլիուրեէ թերի հիմքով, որոնց վրա ծածկված պոլիվինիլքլորիդի, արհեստական համար տանի, կաուչուկին այլ շերտերով:Ներբանի

է

նյութերըստացվում են ռետինից, որոնք ռետինի ծակոտկեն,ոչ ծակոտկեն կաշենման տարբերատեսակներ են,. ինչպես նան

կաուչուկից, պլաստմասից: Կաշվն կոշկեղենքըստ

օգտագործմանբնագավառի դաՍակարգվում է կենցաղային,ազգային, սպորտային, արտադ-Դ րական ն բժշկական տեսակների: Վերջինս բաժանվում է օրթոպետիկ ն կանխարգելող կոշկեղենի: Ըստհ

ոգ ամանի նների տոնական, տնա

նշանակման են հանգստի: Կոշիկներնարտադրվում են

ն

Հաա գեքենայական եվ

կարմանեղանակներով: Ըստ մոդելի բարդության՝ ինում են օրյա, մոդելային:Ըստ հագնելու սեզոնի՝ է ռային, ձմեռային, դեմիսեզոնային եղեն: կալվում են

ամա. տարբերվում

ա ակա տրի

ստացվում Է այծի աղվամազից: Կարող է թողարկվել չներկված, ներկված, կաշվով երիզված ն վրադիր նախշերով: Արտադրվում կանանց, դպրոցականների,նախադպրոցականների,մանկական տեսականիով:

է

ԱԱ

ի

՝

.

Որպես հումք ծառայում են աղվամազավոր,տնային կենդանիների,գազաններիմաշկերը, որոնք դաբաղելուց ն մորթափառի ու մազածածկի կողմից հարդարելուց հետո ստանում են կարելու համար պատրաստ կիսաֆաբրիկատներ:ԱԱ են հումքը բաժանվում է չորս խմբի: ղեն ն ոչխարա-մուշտակեղ ն գազանաբուծությամբ Աղվամազային հումք: Գազանորսությամբ ստացված սամույրի, սկյուռի, կզաքիսի, աղվեսի, Տնագայլի, գետնասկյուռինայլ մորթիներնեն: Մորթեղեն հումք: յին ն գյուղատնտեսականկենդանիներիայն մաշկերն են, որոնք

Կանայք ունեն արտադրական Աոա ձուլմամբ, Ա դրոշմամբ ի

են

կաղապա

նը կրկնակոշիկ աքա, ատված պատված: են Ղ.ամարակալվում ՊՈ մետրիկական ՔոՐ համակա կոշիկի վրա

Ա Լին

հագնվողը՝պայմանական համարներով: :

ոիտիքն կոկեղենը լոր ցզում

է ոչխարի կոշտ ն կիսակոշտ բրդի թաղիքացումից: Ունի կենցաղային, հազինվորական, տուկ նշանակում:Թաղիքինուրբ տարբերատեսակը ֆետրն է, որը

իների

գեղեցիկ մազածածկ:Դրանցիցեն ճագարը, շունը, մ ր ոչխարը, այծը: Մորթեղեն ծովային հումք: Ծովային կենդա են են, ծովակատուն, փոկը, ներպան: Թռչունորոնցից մաշկերն ների մաշկեր: Սրանք այն թռչունների մաշկերն են, որոնք ունեն ն են ծովային ներ, իին վայի խիւո ն փափուկ աղվամազու փետուրներ, աղավնին,պելիկանը,բակլանը, :

չպիսի

Կարի» Աը:

գարնանային տեսակների նից` մո ԱՐ

ռային ն

աժանու անում

եր ձմե

-

գար

Մորթեղեն հագուստը նշանակված է կենցաղային ամենօրյա, տոնական, սպորտային, արտադրական,համազգեստային օգտագործման համար: Ըստ ֆունկցիայի դրանք վերնահագուստ են, հագուստի մասեր, գլխարկներ, կանանց մորթե հանդերձներ, թաթմաններ:Մազածածկըկարող է լինել նմանեցված այլ թանկարժեք մորթիների, ներկած, խուզած, քիստահանված, բնական գույներով ն տեսքով: Այս նյութի բազած: մեք ապրանքներիբաժինը ներկայացնողարտադրանքներըպատրաստվում են հիդրոսկո իդրոսկոպիկ

տղաների, կանանց աղջիկների տղամարդկանց, Բոմականըե ն

մանկական տեսակներ:

արտաքինի

'

:

ղային, սպորտային

րի

թի

-

ունեն

տն

երեսացուինյութի ն սրանց միացման եղանակի,ըստ կոշիկիտարբերատեսակի նայլն: Ռետինեկոշիկը պատրաստվումէ ամբողջական ռետինից կամ համադրվումէ պլաստմա հետ:

լինել ոտքի վրա հագնվողն

-մուշտակեղեն

Խմբավոր,

կան), պինետկաների (մինչն մեկ վում են նան ըստ ներբանն

սոսնձմամբ,

նոչխարա-մուշտակեղ

մորթեղեն

ապրանթ

Ա աա խրրնն ոչն ին ավելաթողվածքը ն. շտիխ, մասսային Ե թեան մակը Հիխների թիվն կա տղամարդկանց, զան աղջիկների, ԱՏ ախադպրոցականներիԻ տղաների, տարեկան) խմբերի, թյուննէ սմ-ովգումարած մակարգով(ոտնաթաթի երկարության շտիխըՀ6,66մմ կային հատկանիշի կոշիկներըբաժանվումեն նանց, տղաների,ա ո ների,

՛

աներ -

Անն

անան

արա

հումքին

նյութերից, ուստի պետք է պահպանելչոր, օդափոխվողպահեստն 60-6595 հարաբերականխոնաներում 16--182-Օջերմաստիճանի վության պայմաններում:Պետք է խուսափել մանրէներիցն սնկերից, արնի ուղիղ ճառագայթներից,բայց ոչ լույսից, քանի որ դրա ուլտրամանուշակագույնճառագայթներըդանդաղեցնում են միկրոօրգանիզմներիաճը: Հակերը պետք է դասավորել հատակից 1մ հեռու: Հագուստը, 50սմ, պատից 20սմ, տաքացնող սարքերից ն է պահպանել ցեցից կրծողներից` դրանք պարմորթին պետք բերաբար վերադասավորելով:

Ռադիոապրանքներինկարագիրը բաժանվում են երկու Կենցաղային ռադիոաւպպրանքները խմբի` ա.ռադիոէլեկտրոնայինտեխնիկայի մասեր ն բ. ռադիոէլեկտրոնային ապրանքներու տեսատեխնիկա:Առաջին խմբին դասվում են ռադիոմասերը,էլեկտրավաակումայինն կիսահաղորդչային սարքերը, հոսանքի քիմիական աղբյուրները: Երկրորդ խումբն ըստ նշանակմանունի երկու ենթախումբ. դրանցից են ռադիորնդունիչները, Աուդիոտեխնիկա, որոնք ելնելով շահագործմանպայմաններից`լինում են ստացիոնարներ ե տեղափոխվողներ:Սրանք կարող են աշխատել փոփոխական, հաստատուն, խառը հոսանքիաղբյուրներով:Ձայնագրումը կարող է լինել մոնոկամ ստերեո: Ըստ շահագործմանպայմանենների` ստացիոնար,տեղափոխվող,ձեռքի: Աուդիոտեխնիկայի թախմբին են պատկանումնան ձայնարկիչներըն կոմբինացված կամ երաժշտականկենտրոնները: աուդիոտեխնիկան Տեսատեխնիկայիշարքին դասվում են հեռուստացույցերը, որոնք կարող են լինել սն-սպիտակ,գունավոր ցուցադրման: Ըստ շահագործմանպայմաններիդրանք լինում են ստացիոնար, դյուրակիր: Այս ենթախմբինեն դասվում նան տեսամագնիտոֆոնները ն տեսապլեյերները, կինոխցիկները,որոնք ըստ նշանակման են լինում սիրողական,կիսամասնագիտականն մասնագիտական: -

-

Ֆոտոապրամքների մմարագիրը Ֆոտոսպրանքներիապրանքայինխմբիմեջ մտնում են, ա ու ֆոոխցիմնոր, ֆոտտապարատննը

սարքեր,

մոնտաժային լաբորատոր ֆոտոպիտույքներ, նյութեր ն ֆոտոքիմիկատներ: գ. լուսազգայուն ա. Ֆոտոապարատներըու ֆոտոխցիկներըբարդ ու

բ.

օպ-

նշանակվածնկարվող օբյեկտի

սարքեր են տիկամեխանիկական վրա ստանալու պատկերըֆոտոժապավենի

համար: ժամանակա-

հարմակարող են ունենալ էլեկտրոնային կից ֆոտոապարատները հատեն սպառողական րանքներ,որոնք բարձրացնում ապրանքի են ըստ կադրիֆորմաԴասակարգվում մակարդակը: կությունների տեսքի, փականիտիպի, լուսազգայուն տի, օգտագործվող անի նայլն: ԲԱ

յոթի

առորատոր ռիտաթներ շահագործումը Ֆֆոտոապարատների կենցաղային ու

մոնտաժային դարձ-

սարքերը ընձեռումլուսազգայուն հնարավորություն նում են հարմարավետ, պատկեր:Դրանցիցեն լինզանյութերիվրա ստանալ բարձրորակ հեռաչափը, էքսպոնոմետրը, ը, ֆոտոֆիլտրը, են լույսի աղբյուրը ն այլն: Լաբորատոր սարքերից

նե

պատվանդանը,

արհեստական

մշակման պիտույքները, սե-սպիտակն. գունավոր ֆոտոնյութերի կադրի շրջանակները,գունախառնիչ այսինքն խոշորացույցերը, կշեռքները, հատիչները, լխիկները, գույնի անալիզատորները,

այլն: ռնակները ն

բ

գ.

Լուսազգայուն նյութերը Ա ֆոտոքիմիկատները ամրացմաեն պատկերիստացմանը,պահպանմանը,

նպաստում նը, '

երանգավորմանը: գրասենյակային Թղթի, գրենականպիտույքների,

ապրանքներինկարագիրը են Թուղթը ն ստավարթուղթը բաղկացած գերազանցապես որին ավելացվում են նան բուսական ծագման մանրաթելերից, ն ծագման մանրաթելեր, կենդանական քային լցիչներ: Թղթի 1մ՛ քաշը մինչն է `

քիմիական

սոսինձ, ի

գրամդրա ւմլ ակ նշաից ստվարաթուղթ: Ըստ

կշռի դեպքում համարվում է կամ գրամեքենայի ու | ինում է գրելու, դեկորատիվ,նամակի, թուղթը էլեկտրատեխնիկական, նկարչական, համակարգչի,գծագրական,

տարատեսակփաթեթի, լինել կազմարարական,

տեխնիկական լուսանկարչական, փաթեթավորման, ներ: Ստվարաթուղթը կարող է

կոշիկի, էլեկտրատեխնիկական ն այլն: Թղթի տայուրաքանչյուր րատեսակիր ներսում ենթաբաժանվում է ըստ համարի, մակնիշի, որակի, տեսքի: Թողարկվումեն հատերովն

գլանափաթեթներով:

Դպրոցագրենական պիտույքներնունեն լայն տեսականին ներառում են գրելու, գծելու, նկարելու պիտույքները, գրքերը, տետրերը

ն

դրանք պահպանելուու տեղափոխելու արտադրանքները: Գրասենյակայինապրանքներին են վերաբերում սոսինձները,ւսմրա-

կերը, թղթապանակները, դակիչները,արագակարիչները ն.

այլն:

Որսորդականապրանքներինլարագիրը Այստեղ ներառված են որսորդական հրացանները, զինամթերքը ն փամփուշտներիլիցքավորման պիտույքները, զենքի խնամքիպիտույքները,որսորդականպարագաները: Յրացանները են համեմատաբար նախատեսված մոտ տարածությանվրա կրակելու համար:Թողարկվումեն նան հրացաններ գազանորսության համար:Կան նան հրացաններ նետվողափսեներիվրա նշանառության համար: Հրացաններիհիմնական հանգույցներիցէ փողը: Որսորդականհրացանըկարող լինել 1, 2 ն Յ փողանի, է փականային ն հարվածողմեխանիզմներով: Զինամթերքիմեջ մտնում են պարկուճները, վառոդը, կապարագնդիկները, միջնորմները ն պատրաստիփամփուշտները: Զենքի խնամքիմիջոցներիցեն փողը մաքրելու մետաղական խոզանակները, քսայուղերը: Որսորդական պիտույքներիշարքին դասվում են պատյանները,որսի կեռիկկախիչները,դանակները,փամփուշտակալները, փոքր կացինները, քնապարկերը, վրանը, թերմոսը,ծալվող կահույքընայլն: երաժշտականգործիքներինկարագիրը Այս ապրանքներիշարքին դասվում են երաժշտական գործիքները, դրանց պիտույքները,պահեստամասերը: Ըստ ձայնասփռման գործիքները լինում են ռեզոնանսայինն էլեկտրաերաժշտական:Ռեզոնանսային կամ ակուստիկական գործիքներըկախված վիբրատորիտիպից` բաժանվում են լարային, լեզվակային, փողային, հարվածայինխմբերի:Լարային գործիքներիմոտ ձայնի առաջացումն իրականանումէ տատանվողլարերի միջոցով: Ըստ ձայնի առաջացման եղանակիլարային գործիքները բաժանվում

մանդոլինա,քանոն), աղեղնայինների կսմիթայինների(կիթառ, (ջութակ, թավջութակ, քամանչա), հարվածա-ստեղնայինների (դաշնամուր, ռոյալ): Լեզվակային գործիքների մոտ ձայնն առաջանում է օդի ճնշման տակ մետաղականլեզվակների տատանման շնորհիվ: Այս գործիքներիցեն ակորդեոնը,բայանը: Փողային գործիքների հնչողությունը հիմնված է դրանց խոռոչներում օդի սյան տատանումներիվրա: Կախվածտատանում առաջացնելուեղանակից` փողայինգործիքները լինում են մունդշտուկային, դրանցից են շրթունքային ինչպես, օրինակ, տրուբան, վալտորնը, ֆլեյտան, լեզվային, օրինակ` կլարնետը,հոբոյը, սաքսոֆոնը, գոտը: Հարվածային գործիքները ձայնը արձակում հարվա են ն շնորհիվ կախված ձայն առաջացնող մասից լինում թաղանմետաղե շերտային, կսիլաթային, օրինակ դհոլը, դափը, ֆոնը, կորպուսային, օրինակ` ափսեները,եռանկյունները: էլեկտրաերաժշտականգործիքների մոտ հնչողուՍրանցից են թյունը կախվածէ էլեկտրականսարքերի էլեկտրասինթեզատորները, էլեկտրակիթառները: են

տրամբոնը,

մ

ր ր

օրինակ

ձայնի կիրառումից:

Խաղալիքների նմարագիրը Խաղալիքները նպաստում են մանկական առաջին շարժումներին, աշխարհընկալմանը,ֆիզիկական զարգացմանը:Ծանոթացնում են շրջակա աշխարհին, տեխնիկային,աշխատանքին: Նպաստում են երաժշտականն գեղագիտականդաստիարակությանը: Խաղալիքների խմբին են դասվում նան սեղանի որոշ խաղեր: Խաղալիքները ըստ հասակայինհատկանիշիբաժանվում են մսուրային տարիքի (մինչն Յ տարեկան), նախադպրոցական(3-7 տարեկան),դպրոցականների(7-17 տարեկան)խմբերի: Սրանքկարող են պատրաստվածլինել մետաղից,պլաստմասից, փայտից, ռետինից, տեքստիլ նյութերից, ստվարաթղթից, ճենապակուց: Այստեղ ներառվում են նան տոնածառիզարդերը ն դիմակահանՍդեսային պիտույքները:

Օժանելիքի ապրանքներինկարագիրը Օծանելիքի հիմնական նշանակումըհաճելի բույր հաղորդելն է, իսկ որոշ տեսակներիհամար նան ախտահանելը, մանրէա237

զերծելը ն ա.

Հիմնականտեսակներնեն. թարմացնելը: Դուխի: Սա օծանելիքայինկոմպոզիցիայի

սպիրտային կամ սպիրտաջրային լուծույթ է, որտեղ բուրավետ կոմպոզ ա ոզիցիայի քանակը կարող է կազմել 1046-ից մինչն 5096: Ըստ ֆիզիկական ,

Մե» տղակադնանը ապահ կանալված կառաճը, ճակի`

դուխհնե

որա-

նշանակվածերկուսի համար էլ: Դուխիներըարտադրվում են կի «լյուքս», «էքստրա»: «սովորական» խմբերով,իսկ ըստ հոտի բնույթի` «ծաղկի» ն «երնակայական» հոտով: բ. Օդեկոլոն: Սա նույնպես օծանելիքայինկոմպոզիցիայի սպիրտաջրայինկամ սպիրտայինլուծույթ է, որտեղ սակայն այդ կոմպոզիցիայիքանակն ավելի քիչ է ե կարող է կազմել 592-ից մինչն 2596, իսկ նշանակումը ոչ այնքան հաճելի հոտ հաղորդելնէ,

որքան թարմացնելը,ախտահանելը, Ըստ որակի մանրէազերծելը: լինում են «էքստրա», «սովորական» խմբերի, նշանակվածտղամարդկանց,կանանց, մանկականօգտագործման համար,ծաղիկի

ն

երնակայական հոտով: գ. Վարդարանքային ն բուրավետ ջրեր: Սրանցիցառաջինը փոխարինումԷ դուխուն, երկրորդը՝օդեկոլոնին: Ունեն բուրավետ կոմպոզիցիայի ավելի ցածր պարունակություն: Համապա6-2092 ն 1-1094տասխանաբար Օծանելիքագործությունն այսօր զարգանում է հարդարանքային ն բուրավետ ջրերի արտադրության ուղղությամբ, քանի որ սրանց հոտի կայունությունը ցածր է ն է ընձեռում հաճախակիփոխել հնարավորություն օգտագործված

օծանելիքը:

Դուխիների պիտակինգրվում է «Եճոնտ», օդեկելոնների մօ օօքոթ», պիտակին հարդարանքային ջրի պիտակին՝

«Էտս

մօ

«Բաս

1օ1606», բուրավետ ջրի պիտակին՝ «Բոս մօ Քոոսո»: «Լօ/ԾԱՇ վճ Քոս» արտադրանքը գրավում է միջանկայլ տեղ դուխու ն հարդարանքային ջրի մեջ: Եթե պիտակումգրառում չկա, ապա այդ հեղուկը նախատեսված չէ վաճառքիհամար:

Կոսմետիկայիապրանքներինկարագիրը Կոսմետիկայի ապրանքներիարտադրության համար հումք են հանդիսանում ճարպերը, յուղերը, մոմերը, նավթամթերքները, թթուները, ածխաջրերը,հանքայինորոշ նյութեր, դոնդողացնողները, ներկերը, հոտավորիչները, կենսաբանական ակտիվացնողնե-

բազմապիսի այլ նյութեր: Կոսմետիկայիապրանքները բաժանվում են հինգ ենթախմբի. ա. Մա կի միջոցներ: ամքի ն խորը մաքրման ր իջոցներ: Այս խնամ են կախված շարքին դասվում քթսութները,որոնք, կառուցվածք տպող զուից լինոճ են ճարպային. մուվոն, րելդատետ» նշանակված են բոլոր տիպերի մաշկերի համար: Արտադրվում են նորածինների, երեխաների, անչափահասների,երիտասարդների, միջին տարիքի, ծերացող մաշկ ունեցողների օգտագործման համար: Դիմափոշիներն ըստ ֆիզիկական վիճակի կարող են լինել փոշետեսք, կոմպակտ, հեղուկ, քսուքատեսք, թղթատեսք, բոլոր տիպերի մաշկերի համար: Ըստ որակի սրանք լինում են «էքստրա» ն «սովորական» տեսակների:Դասակարգվումեն նան ըստ գույնի: Լոսիոնները բուրավետված սպիրտա-ջրայինլուծույթներ են, որոնք նշանակված են ախտահանմանհամար: Տոնիկները նպաստում են ծերացող մաշկի ձգվածության կամ տուրգորի բարձրացմանը: Մաշկի խորը մաքրման միջոցներից են սկրաբները, պիլինգները, շերտերը, դիմակները: բ. Բերանի խոռոչի ն ատամների խնամքի միջոցներ: Այս ապրանքների շարքին դասվում են ատամի փոշիները, մածուկները, էլիքսիրները: Ատամի մածուկները դասակարգվում են ըստ տարիքային հատկանիշի ն լինում են մեծահասակներիու մանկական: Ատամիմանկանանմիջոցները չեն պարունակումֆտոր, ըստ րը, ջուրը

ն

Էյ

Ք'-ի լինում

թթվային,չեզոք ն հիմնային (Ք' 5,5-10,5), ըստ նշանակման մածուկները լինում են հիգիենիկ, բուժական, կանխարգելող, հակասնկային,հակակարիեսային,կոմբինացված: գ. Մազերիխնամքի միջոցներ: Սրանցից են գլխամաշկի խնամքի միջոցները, որոնց շարքին դասվում են քսուքները, բալզամները, լոսիոնները, մազերը լվանալու ն ողողելու միջոցները: Այդ շարքից են շամպունները, օճառները, բալզամները:Շամպունները դասակարգվում են ըստ մակերնույթային ակտիվ նյութերի պարունակության, ըստ մաշկի տիպի, սեռահասակայինհատկանիշների ն կատարած ֆունկցիաների: Մազերի ներկերը կախված ծագումից կարող են լինել բնականծագմանմիջոցներ, որոնցից են հինան, բասման, երիցուկի ծաղկաթուրմը ն քիմիական ծագման են

միջոցներ, որոնք թողարկվումեն մազերը բոլոր գույների ն երանգների ներկելու համար: Սրանք յուրաքանչյուր ֆիրմայի ներսում են ն ամեն համարի կողքին գրվում է անունը համարակալվում (օրինակ՝ 225 ընկույզ): Մազերը հարդարելու ն սանրվածքը պահպանելու միջոցների շարքին են դասվում լաքերը, դոնդողները, --

փրփուրները:

Սափրվելու ն սափրվելուց հետո մաշկի խնամքի միջոցներ: Սափրվելու միջոցների շարքին դասվում են սափրվելու դոնդողները, փրփուրները, քսուքները, օճառաձողերը: Սափրվելուց հետո մաշկի խնամքի միջոցներից են արյան հոսքը դադարեցնողմատիտները,քսուքները, լոսիոնը, օդեկոլոնները: ե. Դեկորատիվ Այս միջոցները նախատեսկոսմետիկա: են ված դեմքը հարդարելու, գեղեցկացնելու, փոքր արատները ծածկելու համար: Այս ապրանքներից ամենաշատ օգտագործվող արտադրատեսակը շրթներկն է, որը լինում է հիգիենիկ ն դեկորադ.

տիվ: Դեկորատիվմիջոցներիցեն նան շրթունքների մատիտները, փայլերը, սուսրը (կարմրաներկ),թարթիչների տուշը, ստվերաներկը, աչքերի ն հոնքերի մատիտները, եղունգների խնամքի միջոցները, որոնցից են` լաքերը, արծնը, մաքրող միջոցները, կուտիկուլան քայքայող միջոցները:

Ոսկերչական ապրանքներինկարագիրը Ոսկերչության մեջ թանկարժեք մետաղներն օգտագործվում են համաձուլվածքների ձնով: Որպես հիմնական մետաղ` օգտագործում են ոսկին: Օրինականացվածհարգերն են՝ 9586,750", 5856,500", 375:, արտասահմանում նան 3335,թույլատրվում է Հ

Պալադիում: ՕգտագործվումԷ 8504ն 500: հարգերը: Վերջինից ստացվում են ժամացույցի պատյաններ:Թույլատրվում է Է

Պլատինի խմբի մյուս թանկարժեքմետաղներնօգտագործվում են որպես լիգատուրային մետաղ: Թանկարժեք մետաղների է հարգով: Մինչն 2454 քանակը համաձուլվածքում արտահայտվում դարի վերջը արծաթե արտադրանքընմուշարկվում էին լոտային համակարգով,որն արտադրանքիվրա դրվում էր հռոմեականթվեէր 2«Մ/լորով: Ամենաբարձրզուտ մետաղը համապատասխանում 24274 12,8 դարի գրամի: լոտը հավասար էր մոտավորապես տի:

վերջից մինչն »Օ4 սկիզբը (1927թ.) ցարականՌուսաստանում, ապա ՍՍՀՄ-ում ընդունված էր մսխալային հաճակարգը, որն արտադ96 րանքի վրա դրվում էր երկնիշթվով: Զուտ մետաղը հավասար էր 1927 թվականիցառ այսօր ԱՊՀ-ի ն աշխարհի մի շարք մսխալի: երկրներում ընդունվածէ մետրիկականհամակարգը: Այն նշվում է եռանիշ թվով: Զուտ մետաղը 99999 է, որը հաշվարկներիհեշտումի շարք երկրնեթյան համար ընդունվումէ մոտ 1000: Արնմճուտքի է րում (ԱՄՆ, Անգլիա, Շվեյցարիա) ընդունված կարատայինհամակարգը: Զուտ մետաղը բաժանվածէ 24 կարատների:Նմուշարկվում է երկնիշ, բայց, ի տարբերությունմսխալայինի, 24-ից փոքր

թվերով:

ՄսխալայինԿարատային Մետրիկական ՛

հօր

5"-իշեղում:

Համաձուլվածքը կարող է լինել կանաչավուն, եթե լիգատուրայում կա կադմիում, կապտավուն, եթե խառնված է երկաթ, կարմրավուն, եթե առկա է պղինձ, սպիտակ, եթե առկա է կամ պալադիում կամ նիկել կամ պլատին կամ արծաթ: Արծաթ: Օրինականացվածհարգերն են` 9606,9250,8756, 800",7504,շեղումը թույլատրվում է -է 157: Պլատին կամ լուսնոսկի: Ոսկերչության մեջ օգտագործվում է միայն 950"-ը, շեղումը թույլատրվումէ Է 10: :

15:-իշեղում:

|

:

շ

24)

Ոսկե ն պլատինե արտադրանքների խարանադրոշմնունի թիակի տեսք, որի լայն մասում դրվում է հնգաթն աստղը, իսկ նեղացող մասում գրվումէ օրինականացվածորնէ հարգ:

ՄՅ. |

-

Արծաթե արտադրանքներիխարանադրոշմն ունի երկու կողմերում ուռուցիկ ուղղանկյուն տեսք, որի ներսում դրվում են ն հարգանիշը: աստղանիշը

Պալադյումե արտադր հարգադրումն ունի ված կաթիլատեսք, որի մեջ դրվում են աստղանիշը ն հարգը: «սրի

հատ-

բայ

Պարենային ապրանքների նկարագիրը նկարագիրը

|

բացակայեն ագրեսիվ նյութերի գոլորշիները: Արկղերը պետք է դրվեն դարակների կամ ներդիրների վրա: Պետք է խուսափել մեխանիկականվնասվածքներից,հարվածներից, հրդեհից ն պահպանել ապրանքային հարնանության կանոնները: Ապրանքները պետք է դասավորել տաքացնող սարքերից 1մ, հատակից՝ 0,5մ հեռավորության վրա:

Բուսական ժագման պարենային ապրանքները

Ոսկերչության մեջ օգտագործվողքարերից հինգը` ալմաստը, զմրուխտը, սուտակը (ռուբին), շափյուղան (սապֆիր) ն մարգարիտը առաջին կարգի թանկարժեքքարեր են: Սրանց բնութագրում ծածկագրված են այն գործոնները, որոնք ազդում են գնի վրա: Կիսաթանկարժեքքարերի որոշ տեսակների,օրինակ` ալեքսանդրիտ, շպինել լավագույն նմուշները կարող են գնահատվել որպես առաջին կարգի թանկարժեք քարեր: Ոսկերչության մեջ են նան օգտագործվում շինվածքայինքարեր, որոնք հիմնականում անթափանց են ն օգտագործվում են առանձին արտադրանքներ արտադրելու համար: Առավել հաճախ օգտագործվող շինվածքային քարերից են ագատը, վանակատը, մալաքիտը: Արհեստական քարերից մեծ պահանջարկ ունեն աճեցված մարգարիտը, սաթը: Այսօր ոսկերչության մեջ օգտագործվում են նան մամլված սինթետիկքարեր: Ոսկերչական ապրանքներն ըստ նշանակման բաժանվում են՝ անհատականպերճանքիառարկաներ, հարդարանքիառարկամեր, ժխելու պիտույքներ, սեղանի սպասքակորման իրեր, գրելու պիտույքներ, ինտերիերը զարդարելու առարկաներ, ժամացույցի պիտույքներ, հուշանվերներ: |

Կուլտուրական նշանակման ապրանքներըպահպանվում փաթեթավորվածվիճակում: Կարնոր Է ջերմաստիճանի ն օդի հարաբերական խոնավության կարգավորումը, որոնք պետք էլինեն համապատասխանաբար 15-20"Շ ն 65-70:6: Օդում պետք է են

Սննդային ապրանքների այս դասին պատկանում են

հա-

տիկա-ալրային,պտուղ-բանջարեղենային, շաքար-օսլա-հրուշակեղենային, համային ապրանքները: ա. Գատիկա-ալրային ապրանքներ: Ունեն լայն տեսականի: Սրանք այն ապրանքներն են, որոնք ստացվում են ցորենից, վարսակից,բրնձից, տարեկանից,եգիպտացորենից,հաճարից, լոբուց, ոլոռից, սոյայից, ոսպից ն հնդկացորենից:Սրանք օգտագործվում են մշակված, օրինակ` տարբեր տեսակի ձավարեղենները, աղացած ն արտադրանքների(հաց, հացաբուլկեղեն՝ մոտ 100 անուն) ձնով: Հանդիսանում են ածխաջրերի, վիտամինների աղ-

բյուր:

բ.

Հանդիսանում են Պտուղ-բանջարեղեն:

մարդու ռացիոնի պարտադիր,հիմնականն կարնորմասը: Քիմիական կազմը ներառում է ջուր, ածխաջրեր (շաքար, օսլա), թաղանթանյութ, օրգանական թթուներ, եթերայուղեր, վիտամիններ,հանքային նյութեր ն այլն: Կախված այն բանից, թե բույսի որ մասն է օգտագործվում սննդում բանջարեղենըբաժանվումէ վեգետատիվ( օրինակ` պալարները, արմատները,տերնները,ցողունը) ն պտղային (ինչպիսիք են դդումը, լոբին, լոլիկը, վարունգը պղպեղը, բամիան) խմբերի:

են Պտուղները կամ մրգերը ըստ կառուցվածքիդասակարգվում սերմնապտուղների,ինչպիսիք են խնձորը, տանձը, սերկնիլը, կորիզապտուղների,օրինակ` բալը, ծիրանը, դեղձը, սալորը, մերճարնադարձայինն արնադարձայինպտուղների, ընկուզապտուղ--

ների, որոնցից են ընկույզը, նուշը, կաղինը: Բացի թարմ վիճակից սրանք օգտագործվում են նան չորացած, մարինացված, աղաձներով: դրված, պահածոյացված է գ. Օսլա, շաքար, հրուշակեղեն: Օսլան ստացվում բույսերից, հատկապես կարտոֆիլից,ցորենից, բրինձից, եգիպտացո-

հրուշակեղենի, րենից: Օգտագործմանհիմնականբնագավառները են: Շաքարը նույնարտադրություններն երշիկի քաղցրավենիքի, պես ունի բուսականծագում: Այն ստանում են ճակնդեղից, շաքաէ: րեղեգնից, մրգերից: Հրուշակեղենի տեսականին բազմազան Այն է ըստ կառուցվածքի,բաղադրության:Լինում է ալդասակարգվում րային, որոնցից են թխվածքները,պրյանիկը, վաֆլին, տորթերը, են շոկոկեքսը, ռուլետը ն շաքարային, որոնց շարքին դասվում լադը,

կակաո-փոշին,կարամելը,իրիսը, հալվան: դ. Վամային ապրանքներ: Սրանք ամենաբազմազանապ-

են համային հաճելի են, որոնք առաջացնում րանքներն

զգացողու-

թյուն` դրանով նպաստելով սննդի յուրացմանը: Համային ապրանքներըմեծամասամբ չունեն էական սննդային արժեք, քանի որ պարունակումեն քիչ քանակի սպիտակուցներ,ածխաջրեր, ճարպեր: Սակայն ազդելով մարդկանց նյարդայինհամակարգի վրա` բերանում ն ստամոքսում նպաստում են մարսողական հյութերի շարքին են դասվում ալկոհոապրանքների անջատմանը:Համային համելային, թույլ ալկոհոլային ն ոչ ալկոհոլային խմիչքները, մունքները,թեյը, սուրճը, ծխախոտը:

Կենդանականծագման պարենային ապրանքների նկարագիրը Սննդային ապրանքներիայս դասին պատկանումեն կաթկաթնամթերքը, սննդային ճարպերը, ձու-ձվամթերքը, միս-մսամթերքը, ձկնեղենը:

ա.

Սա համարվում է լիարժեք սնունդ, Կաթ-կաթնամթերք:

քանի որ պարունակում է մարդու կենսագործունեության համար անհրաժեշտ բոլոր նյութերը: Կաթը օգտագործվում է պաստերիզացված, ստերիլիզացվածվիճակներում, սովորականն բարձրյուղայնությամբ:Կաթնամթերքներիշարքին են դասվում մածունը, կեֆիրը, կումիսը, թթվասերը, կաթնաշոռը, կարագը, պանիրը, պաղպաղակը: Պանիրը կարող է լինել պինդ, կիսապինդ,աղաջրային տեսակների: բ. Սննդային ճարպեր: Դասակարգվում են ըստ հումքի բնույթի ն լինում են կենդանական,բուսական, կոմբինացված:Ըստ կառուցվածքի` սննդայինճարպերը կարող են լինել հեղուկ ն պինդ: Այս ապրանքներիխմբին են դասվում բուսական ծագման ն կաթից ստացվող յուղերը, կենդանական ճարպերը, մարգարինը, մայոնեզը:Ճարպերը մարդու էներգիայի հիմնական աղբյուրն են: ՎաՃառվում են թղթե, ստվարաթղթե,մետաղական,պոլիմերայինփաթեթներով: գ. Ձու, ձվամթերք: Այս շարքին դասվում են հավի, սագի, բադի, հնդկահավի, լորի ձվերը: Սալմոնելի պատճառով սագի ն Ջուն բադի թարմ վիճակում սննդի մեջչեն օգտագործվում: ձվերը ն ձուն ունենա է է լինում դիետիկ սեղանի: Դիետիկ պետք ոչ պակաս 44գ. քաշ ն պահվի 7 օրից ոչ ավել` հաշված նան ածելու օրը: Սեղանի ձվի քաշը ոչ պակաս 43գ. է, ածելու օրը կարնոր չէ: Ըստ քաշի այս երկու տեսակիձվերը լինում են` դիետիկ ծմերը`| կատեգորիա 54գ., | կատեգորիա 44գ., սեդանի ծվերը` է կատեգորիա 48գ., ||կատեգորիա 43գ.: Բացի թարմ ձվերից` ձվամթերքի մեջ ներառում են ձվի փոշին, մելանժը: Վերջինս սառեցված ձվի սպիտակուցնու դեղնուցն հարաբերությամբ,միայն դեղնուցները, միայն սպիտա-

-

-

-

ո րար

մսամթերք: Մսեղիք է կոչվում կենդանու ամբողջ մարմինը, որից հեռացված են գլուխը, ոտքերի ծայրամասերը,կադ.՝ Միս,

շին ն ներքին օրգանները:Մեծ սննդային արժեք ունեն մկանայինն ճարպային հյուսվածքները: Դրանք սպիտակուցներին ճարպերի են: Միսը դասակարգվում է ըստ կենդանու տեսակի, տաաղբյուր

րիքի ն բացի ոչխարի ն այծի մսից` նան սեռայինհատկանիշի:Ըստ վիճակի միսը կարող է վաճառվել կենդանի անասունների, թարմ, պաղեցված, սառեցված վիճակներով:Մսամթերքն օգտագործվում է նան վերամշակված ձնով, որից արտադրվում է երշիկեղեն:

Դրանք կարող են լինել եփված, կիսաեփված,ապխտած, պաշտետ, ծխեցված ն պահածոներ: ե. Ձկնեղեն: Սննդի մեջ օգտագործվումեն 100 ընտանիքի 500-ից ավել ձկնատեսակներ:Առավել տարածված են տառեխի, ձողաձկան, սաղմոնի, թառափի,ծածանի ընտանիքներիձկնատեսակների օգտագործումը սննդում: Դասակարգվում են ըստ քաշի: Վաճառվում են կենդանի, թարմ, սառեցված, մարինացված, աղա-

դրված, չորացված, ապխտած, պահածոյացվածվիճակներում:Կարող են վաճառվել նան ձկան սուկին, կոտլետները, խճողակը: Ձկնեղեն ապրանքներինեն վերաբերում նան ձկան խավիարը, ջրային ոչ ձկնային այնպիսի կենդանիներիցուտեստներ, ինչպիլիարսիք են ոստրեն, ծովաոզնին,կալմարը: Ձկնամթերքն ավելի է: ն համար Մարդու Է, քան միսը ավելի դյուրամարս ժեք սնունդ անհրաժեշտ ութ ամինաթթուներնօրգանիզմում չեն սինթեզվում, այլ անցնում են ձկնամթերքներից: Սննդամթերքների վտանգավորության նկարագիրը ժամկետանց ն վատորակ սնունդն իր մեջ կարող է պակարող են մարդուն պատրունակել բազվաթիվ որոնք ճառել լուրջ վնասներ` դառնալով հիվանդությունների,առողջության քայքայման,մահվանպատճառ:Դրանքեն. ա. Մանրէածին վտանգներ: Սրանցից ամենատարածվածները ստաֆիլակոկայինթունավորումնէ, բուտուլիզմը ն սալմոնելը: Ստաֆիլակոկը ն սալմոնելը մարդունեն անցնում դրանցովվարակված սննդից: Բուտուլիզմը առաջանում է վատ մշակված սննդամթերքում,հատկապեսցածր թթվայնությունունեցող պահածոներում: Վատ լվանալու հետնանքով բանջարեղենիվրա պահպանվում է հողից անցած մանրէն, որն էլ ջերմամշակումից ոչ թե ոչնչանում է, այլ զարգանում` առաջացնելով ուժեղ թույն: Սրա ընդունմանմահացու չափաբաժինը0,1-1,0 մլգ/կգ է:

վտանգներ,

անբավարար

Միկոտոքսիններ: Բորբոսասնկերնիրենց կենսագործունեության ընթացքում կարող են արտադրել նյութափոխանակության երկրորդային նյութեր, որոնք ունեն կենսաբանականբարձր ակտիվություն: Ստանդարտներըսահմանում են դրանցից մի քանիսի սահմանային քանակները: Դրանցից են` աֆլատոքսինները՝ սրանք մարդու վրա ունեն քաղցկեղածին, մուտագեն, թունավոր ազդեցություն ն վնասում են հատկապես երիկամները: Ջերմությունից չեն քայքայվում: մ՛ֆ/ատոքսինարտադրող բորբոսասունկը ամենից հաճախ աճում է ցորենի, ալյուրի պարկերի, եգիպտացորենի, գետնանուշի, ոլոռի վրա: Կենդանականմթերքներին, օրինակ` մսին, կաթին, ձվին, յուղին անցնում են կենդանու կերից: Սահմանային քանակը 0,005մլգ/կգ է: Պատուլինը թունավոր է ն քաղցկեղածին: Թույլատրելի սահմանային քանակը 50մլգ/կգ է: Հանդեսէ գալիս նան էքսպանսին,միկոին, պենիցիդին,լեյկոպին, տերցինինանուններով: Ձերայենոն: Թունավոր է ն ունի մուտագեն ակտիվություն: Վարակվում են հացազգիները, քունջութը, խոտը, սիլոսը, եգիպտացորենիյուղը, օսլան: Կերից վարակվում են կենդանիները, հատկապես խոզերը: Սահմանային թույլատրելի քանակն է 1մլգ/կգ: գ. Ռադիոակտիվ իզոտոպներ: Սրանք մշտապես առկա են մարդուօրգանիզմում` անընդհատթափանցելովն դուրս գալով այնտեղից: Իզոտոպները ռադիոակտիվ այլ մասնիկների հետ մասնակցումեն նյութափոխանակությանը: Սրանցովմշաված սերբ.

|

մերը երկար են պահպանվում ն ուշ են ծլարձակում: Սակայն կենդանի օրգանիզմը շատ զգայուն Է իզոտոպներիկոնցենտրացիայի անգամ աննշան բարձրացմաննկատմամբ:Սննդին անցնում է հողից, փոշուց, ն այդ քանակը պետք է մշտապեսվերահսկվի: Վատկապես ուշադրություն է դարձվում այն ռադիոնուկլիդների վրա, որոնց կիսաքայքայման ժամանակըերկար (այն կարող է տնել մի քանի վարկյանից մինչն հազարավորտարիներ): Ստանդարտները նորմավորվումեն հատկապեսստրոնցիում 90-ը (Տոշ) ն ցեզիում 137-ը (ՇՏ:57,որոնք ավելի արագ են անցնում մարդուն, կենդանիԿիսաքայքայմանժամանակը25-30 տարի է: ներին, մթերքներին:

է

Կարող են առաջացնելսակավարյունություն, քաղցկեղ, ախտահարել ողնուղեղը: դ. Գենետիկորեն մոդիֆիկացված (ԳՄ) սննդային ապրանքներ: Առաջին տրանսգեն բույսերը ստացվեցին 1983 թվականին Քյոլնի բուսաբանականինստիտուտում: 2003 թվականին արդեն ստացվել էին այդպիսի 180 կուլտուրաներ: 1988 թվականից կատարվեցին նան 116 պտղատու ծառերի փորձարկումներ:Այս ԱՄՆ-ն է, Արգենտինան,Կանադան, Չինասգործում առաջատարը Նման տանը: աշխատանքներեն կատարում նան ՌԴ-ում: ԱՄՆ-ում մթերքների 6096-ը պարունակում են գենետիկորենմոդիֆիկացված բաղադրամասեր:Սրանցից իրենց ազատ են հայտարարել Սլովենիան, Հունգարիան, ավելի ուշ նան Ավստրիան,Ֆրանսիան, ԴՀունույնպես նաստանը, Մեծ Բրիտանիան, Լյուքսեմբուրգը: ՀՀ-ում ԳՄ է է մասին: սնունդը: օրենք արգելելու Ի՞նչ մշակվում դրանց ծագման այն սննդամթերքներնեն, որոնց գենի Սրանքբուսական մեջ արհեստականճանապարհով, գենային ինժեներիայիմիջոցով մտցված է օտար գեն, օրինակ` տոմատի մեջ ձկան գեն: Այսպիսի մթերքները ստացվում են գեղեցիկ, չեն վնասվում միջատներից, ունեն պահպանմաներկար ժամկետ: Այս հիվանդություններից,

հատկություններըոգնորում են որոշ գիտնականների,արտադրողների ն վաճառողների:Սակայն ԳՄ սննդամթերքներնունեն նան ընդդիմախոսներ:Նրանք գտնում են, որ եթե անգամ հաշվի չառկողմը, մեր գիտելիքներն այս բնագավանենք հարցի բարոյական ռում անկատար են ն չեն կարող կառավարելնոր գենի դասավորման պրոցեսը, տեղը, էֆեկտները,ուստի դա կարող է ունենալ անկանխատեսելիհետնանքներ:Սրանց որոշ տեսակներիօգտագորն ալերգիկ հիվանդությունծումը ավելացնում են օնկոլոգիական ները: Վնասված գեները մուտացիաների,հիվանդությունների,ծերացման, մահացության մեխանիզմներիցեն: Սրանք ազդում են շրջապատիմանրէներիվրա` փոխելով դրանց վարքը: Միջատները, մեղուները ԳՄ բույսերի փոշին տեղափոխում են մոլախոտերին ն սրանց դարձնում անխոցելի:Այսպիսիբույսեր ցանած դաշտում 2-3 անգամ կրճատվում են միջատները: «Գրիմպիսը» ԳՄ մթերքները համարում է «ֆրանկենշտեյնի» կամ «վամպիրների ուտելիք»: Այս-

պես օրինակ` ծամոնը, քաղցր ջրերը, անանուխի կարամելը քաղցրացվում է տրանսգեն քաղցրացնող ասպարտամով(Է 951, ֆենիլալանին), որի աննշան քանակը հղի կանանց մոտ առաջացնում է ներարգանդային բորբոքումներ: ԳՄ սննդամթերքի հետնանքով առաջանում է նան աղիների ն ուղեղի ուռուցքներ, սկլերոզ, էպիլեպսիա, բազեդովյան հիվանդություն, մտավոր թուլություն, պարկինսոնի հիվանդություն,դիաբետովհիվանդներիմոտ գիտակցության կորուստ: Այսօր պահանջվում է ապրանքի մակնիշում կոնտրաստ գույնով կատարել գրառում այս նյութերի պարունակության

մասին:

.

ներկեր: ՀաԿենսաբանական ակտիվ հավելումներ մաձայն ՌԴ առողջապահությաննախարարությանհաղորդած տեղեկությունների` 2003 թվականինայնտեղ գրանցված են 2000 հայրենական ն արտասահմանյանկենսաբանականակտիվ հավելումներ (ԿԱՀ): Բժշկական պրակտիկայումսրանք դասվում են պարաֆարմացեֆտիկայիխմբին ն կիրառվում են կանխարգելելու ն օրգանիզմի ակտիվությունըֆիզիոլոգիական սահմաններում բարձրացնելու նպատակով: Սրանք ստացվում են բարձր ակտիվության նյութեր պարունակողբույսերից, պետք է նշանակվենբժշկի կողմից, որն էլ պետք է կրի պատասխանատվությունհետնանքների համար: Սակայն այսօր հավելումների կիրառման հաշվին վաճառասեղաններին են դրվում տարեկան 10000 նոր ապրանքատեսակներ, որոնք եթե անգամ լինեն բուսական ծագման նյութեր, միանշանականվտանգչեն: Շնորհիվ գովազդիե̀վրոպայի կանանց 4096-ը, իսկ տղամարդկանց3096-ը գտնում են, որ սննդայինհավելումներն անփոխարինելի են իրենց առողջության համար: ԱՄՆ-ում այս թիվն ե.

ն

ավելի մեծ է: Ռուսաստանում էլ դեմ չեն սնվել առանց սնունդը մեծ պատրաստելու վրա ջանք գործադրելու: Ըստ գիտնականների, եթե մարդը վարում է առողջ կյանք, ապա ոչ մի հավելում էլ անհրաժեշտ չէ: Այն ոչ դեղ է, ն ոչ էլ` սնունդ: Մինչդեռսրանց չարաշահումը խթանում է քաղցկեղը, լյարդի քաղցկեղը, լյարդի հիվանդությունները: Ցինկի չարաշահումը թուլացնում է ոսկրային հյուսվածքները, մանգանի չարաշահումը` նյարդային համակարգը՝

առաջացնելով դեպրեսիա,հոգնածություն,քնկոտություն: Ապացուցված է ԿԱՊ-երիցմի քանիսի քաղցկեղածին(Բ 216, Բ 247), մի քանիսի նարկոտիկազդեցությունը:Այսօր արդեն խոսվում է դրանց օգտակարության բացակայության,թունավորության,կանցերոգենության մասին: Սննդում օգտագործվողներկերի մի մասը նույնպես անվտանգչեն: Օրինակ` Ռուսաստանում արգելվում է Է 121 ցիտրուսայիններկիչը ն Բ 123 ամարանտիօգտագործումը,չնայած որ Եվրոպայումթույլատրվում է: Հավելումնե ժան մել են րը բաժանվում հետնյալ

ֆունկցիոնալ

խմբերի, Է 100-

Է

Է 200

-

Է 300-Է 400

-

Է 500

-

Է 600

-

Է 700-Է 800 Է 900

182-ներկեր

Է 299

կոնսերվանտներ նավելի - հակաօքսիդիչներ նավելի կայունացնողներ նավելի էմուլգատորներ նավելի համը,հոտըուժեղացնողներ -

--

-

1. 2.

Յ.

4.

5.

-

7.

8. 9.

10.

նավելի պահուստայինինդեքսներ

11.

նավելի

12.

ն

ավելի --հակափրփրացնողներ --

խառընյութեր

13.

14. 15.

16. 17. 18. 19.

20. 21. 22.

23. 24.

25.

ՀԱՐՑԵՐ

ԱՏԳԱ-ի դասակարգմանանհրաժեշտությունը,խնդիրներըն

նպատակները:

Որո՞նքեն ՆՀ-ի մեկնաբանմանընդհանուրկանոնները:

ՆԴ-ի կառուցվածքինկարագիրը: ԱՏԳԱ-իծածկագրմանկարգը: գծիկային ծածկագրման էությունը ն ստուգման

ԱՐԻ արգը:

6.

-

-

-

ԻՆՔՆԱՍՏՈՒԳՄԱՆ

Ապրանքներիտառաթվայինծածկագրումը ն վերծանումը: Պլաստմասաներիհումքը, տարբերատեսակները, հատկությունները,տեսականին: Կենցաղային քիմիայի ապրանքներիտեսականին, առանձնահատկությունները,պահպանմանպայմանները: Ապակեապրանքներիհումքը, արտադրությունը, դասակարգումը: Ապակու ն բյուրեղապակու տարբերակումը: Խեցե ապրանքներիտարբերակումըն դասակարգումը: Մետաղե տնտեսական ապրանքներումօգտագործվող հումքը ն տեսականին: էլեկտրակենցաղայինապրանքներիդասակարգումը ն նկարագիրը: Շինարարականապրանքներիդասակարգումըն նկարագիրը: Կահույքի հումքը, դասակարգումը,տարբերակումը: Տեքստիլ մանրաթել,մանվածք, թել, գործվածք: Հյուսման ն հարդարմանեղանակները:Տեսականին: Կարի արտադրանքներիդասակարգումըն տեսականին: Տրիկոտաժե արտադրանքներիդասակարգումը, տարբերակումըն նկարագիրը: Կաշե-կոշկեղեն ապրանքներիհումքը, դասակարգումը, նկարագիրը: Մորթեղեն ապրանքներիհումքը, դասակարգումը, նկարագիրը: Ռադիոապրանքներինկարագիրըն դասակարգումը: Ֆոտոապրանքներինկարագիրըն դասակարգումը: Թղթի, գրենականպիտույքների նկարագիրը: Որսորդական ապրանքներիտեսականինն նկարագիրը: Երաժշտականգործիքներիտեսականինն նկարագիրը: Խաղալիքների նկարագիրըն տեսականին:

26. 27. 28. 29. 30. 31.

32. 33.

Օծանելիքի տեսականին, տարբերակումըն մակնշումը: Կոսմետիկայիապրանքներիդասակարգումը,տեսականին: Ոսկերչական ապրանքներիհումքը, օրինականացված հարգերը,նմուշարկումը, հարգադրոշմմանհամակարգերը: Բուսական ծագման պարենայինապրանքների տեսականին: Կենդանականծագման պարենային ապրանքների տեսականին: Սննդամթերքների մանրէածինվտանգները,միկոտոքսիններ: Ռադիոակտիվիզոտոպներն ԳՄ բաղադրամասեր: Կենսաբանականակտիվ հավելումներ ն ներկեր:

Ալբերտ Հարությունյան, Մաքսային գործի կազմակերպման հիմնահարցեր,գիրք Ա, Մաքսային սահմանովտեղափոխվող ապրանքներիդասակարգումը,Երնան2002:

2. ԼՕ8ՅքԷՅՔԻՕԽՇԷԻԽ/ՅՈՄքՅ 8Է6ալԾՅԵՕԵՕԽԱԿՇՇԵԿՕՍՈՇՏՈՂՇՈԵ1.

քօ8, 2004.

ՀԱՇՎԱՌՈՒՄՆ ՈՒ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՄԱՔՍԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

»

բյուջետային հաշվառման

»

մաքսայինգործունեության

Նյութի ուսումնասիրություհետո ուսանողը կարող է կազմել ֆինանսական

մից

մաքառանձնահատկությունները հաշվետվություններ »

ՇոքՅՑօսէլսմ ոօ

1,

ՈՂՕԽՕԾԻԵԻՕԽԵ/ՕլՕքետծո ԱԾ,

ԱՅՈ.

«

հաշվամաքսազերծման պահականձնակերպումները մաքսայինգործունեության տնտեսականվերլուծությունը

»

».

»

6.

ՇԹՑ6քօ8Յ/Ճ.Ւ|Լ., Լ088ք086ո6ԽԱ6ս

8ՕՊԵՇՈՈՑԾԻՒԵԼ4

7.

օքո. ՈոօքոՕ8ոս ՒՇոքՕճօ-

ՈՂ088քօ8, հ/օօա8Ձ 2002.

Պ/քԻԹր 8.1Ռ., 108տքօ86ոծԻԱՇոքօխելատԲԻ ԵՏ:

ԽՄՅոճքսՅ-

հՕՑ, հ/օՇա8Ձ 2002.

8.

ԼՕ8Յքօ86ո6ԻԱՇս

ՅեՇոճքոստյմ

քօ8, ի/օՇաո8 2005. 9.

ՈՅքո/քճ Ճ.Ե.,

ոօոքծԱՈՇ/ԵՇԵս):ՈՕՔՁ-

ՕՇԵՕՑԵլ ՈՈ088քօ086ո6ԻԱՑ ոսԱլԲՅԵՒ:

ոքօղե-

Ի/օՇԵՑՅ 1975. 10.

2005. 11.

Ք/ԱՋո 688 Է.Է., ԼՕ8ՅքեւՑքճոհելթ Էխ «ՕոՅ688

Խ.

Ո՛0Օ88քօ8, Է/օՇՇԲՅ 2003,

Շո.

ոո

3ոՕքՕՑԵտ, /օ0ՇՀԲՅ

ԼՕ8ՁքՕ86ՇոՇԻԱՇ

ոօոոքԾԱՈՇՈԵՇԵ Ս:

249.

10.1.

թղթակցություններ,

ձնակերպել մաքսազերծման հաշվայինթղթակցու |

"Լսքճաօօ"

4. ԽՃքելոօ8Ձ1.,(Պ., ՕՇԻՕՑԵւ ՇՈՅՒՈՅքուԱՅՅւԼԱս, ՇճքոսՓսեՅԽԾՈՂքՕոօՐսս, Ի/ՇՇաՁ 2001, Շո. 178.

5. Ա|ՇՈՇոՑ Ճ.Փ., ԼՕ8ՅքՕ86ոՑԻԱՇԾ

ս 3ՏօռոճքուսՅմ Ւճոքօոօ| ս ||

8ՕՃԵՇՈՂՑԲԻԻԱԵՍ:

Բ/ՇՇՑՅ 2003. ԿզՇՈԵ, ՈՕ8Ձ8քօ8,

սային համակարգում ձնակերպելմաքսային հաշվային գործարքների

հաշվառման առանձնահատկությունները

ԷԲԾՅՅՑԱՇԱԽԵՍ:

ՇՕղթյ6ՇՈՑՅ ՕՇՄՈՅքՇոոտ, հ/0ՇԵՔՅ 1996. 3. | 83/1 ՔՕՇՇլ Օօօ66հԻօօոս ԲոճօսՓաաուլսսՈ՛օ88-

ւլսս,

Ո՛օ8,

2.

ովանդակությունը (Բի քովանդամ Գ.

»

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԻՕՇողս

ԳԼՈՒԽ

թյուններ

գնահատել մաքսակետերի գործունեության տնտեսականարդյունա-

վետությունը, ընկալել ֆինանսական վերահսկողության սկզբունքներըմաքսային համակարգում

ՎԱՇՎԱՌՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

Բյուջետային հաշվառումըառարկանպետականբյուջեն է, ռեզերվները միջոցները, նրա եկամուտները,ծախսերը, դրամական տակ գտնվող ապտրամադրության ն բյուջետային հիմնարկների արժեքները: Բյուջետային հաշվառումըիրակարանքանյութական ու նացվումէ այն հիմնականդրույթներով մեթոդով,որով ղեկա-

հաշվառումը: վարվումէ ընդհանուրհաշվապահական

յիմնական միջոցների հաշվառում Հիմնականմիջոցներ բաժնումհաշվառվում են հիմնարկին տրված,հիմպատկանողբոլոր, այդ թվում նան վարձակալության նականմիջոցներիառկան ու շարժումը:

Գիմնական միջոցների հաշվապահական հաշվառումը պետք է ապահովի հիմնական միջոցների մուտքի, հիմնարկի ներում նրանց տեղափոխությունների, հիմնարկիցդուրս գալու ճիշտ փաստաթղթային ձնակերպումն- ու ժամանակին արտացոլումը հաշվառման ռեգիստրներում, ինչպես նան վերահսկողությունը յուրաքանչյուր օբյեկտի անվթարության ու ճիշտ օգտագործման

նկատմամբ:

է Ա 01

Գիմնականմիջոցների հաշվառման համար նախատեսված «Հիմնական միջոցներ» հաշիվը, որը ստորաբաժանվում է

հետնյալենթահաշիվների. Ւ|010 «Շենքեր»,

«Կառուցվածքներ», «Փոխանցող հարմարանքներ», Ւ:013 «Մեքենաներու սարքավորում», Ւ|015 «Տրանսպորտայինմիջոցներ», Ւ| 016 «Գործիքներարտադրականու տնտեսականգույք», 017 «Բանող ն մթերատուանասուն», Ւ: 018 «Գրադարանայինֆոնդեր», Ւ| 019 «Այլ հիմնականմիջոցներ»: Ձեռք բերված հիմնականմիջոցների արժեքը գրանցվում է Ւ| 01 հաշվի համապատասխանենթահաշիվների դեբետում ն «դրամականմիջոցներ» բաժնի կամ «Հաշվարկներ» բաժնի համապատասխան ենթահաշիվների կրեդիտում, միաժամանակ գրանցում է կատարվում Խ 20, 21 հաշվի համապատասխանենթահաշվի դեբետում ն Ի 250 ենթահաշվի կրեդիտում: Շահագործումիցդուրս Գրված հիմնականմիջոցներիգումարով գրանցում է կատարվում Խ 01 հաշվի համապատասխան ենթահաշիվներիկրեդիտում ն Վ 250 «Հիմնական միջոցների ֆոնդ», 020 «Հիմնական միջոցների մաշվածք» ենթահաշիվների դեբետում:Մինչն դուրս գրման ակտերի հաստատումը (վերադաս կազմակերպությանթույլտվության ստանալը) չի թույլատրվում ապամոնտաժել հիմնական միջոցները: Յիմնական միջոցների առանձին խմբերի ապամոնտաժումից ստացված ն հիմնարկիտնտեսականկարիքների համար թողնված նյութերի արժեքը վերագրվում է բյուջետային ֆինանսավորման Ւ| 011 Ւ| 012

միջոցների ավելացմանը: Այն դեպքում, երբ հիմնարկը իր կարիքների համար չի օգտագործում հիմնականմիջոցների ապամոնտաժումից ստացված նյութական արժեքները, դրանք պետք է իրացվեն: Հիմնական միջոցների իրացումից ն հիմնական միջոցների առանձին օբյեկտներիքանդումից ստացված նյութերի իրացումից մուտք եղած գումարները փոխանցվում են այն բյուջեի եկամուտներին, որից ֆինանսավորվում է հիմնարկը, եթե կառավարության որոշմամբ այդ միջոցներն օգտագործելու այլ կարգ չի սահմանված: Հաշվեկշռից հիմնական միջոցների դուրս գրման գործող կարգի խախտման, ինչպես նան նյութական արժեքների նկատմամբ անտնտեսվար վերաբերմունքիդեպքում (ոչնչացում, հրկիզում ն այլն), մեղավոր անձինք սահմանված կարգով պատասխանատվության են ենթարկվում: Բյուջետային հիմնարկներիհիմնականմիջոցների համար ամորտիզացիոն հատկացումներ չեն կատարվում, այլ հաշվարկվում է մաշվածք: Մաշվածք չի հաշվարկվում ճարտարապետության ու արվեստի եզակի հուշարձաններհանդիսացող շենքերի ու կառուցվածքների,մթերատու անասունների, գրադարանայինֆոնմիջոցներիհամար: Հաշդի, արտասահմանում գտնվող հիմնական վարկված մաշվածքի գումարով գրանցվում է Վ 250 ենթահաշվի

դեբետով ն

Վ 020

ենթահաշվիկրեդիտով:

Փոքրարժեքն արագամաշ առարկաների հաշվառում Հիմնարկինպատկանողբոլոր փոքրարժեք ն արագամաշ առարկաների հաշվառումը տարվում է 07 «Փոքրարժեք ն արագաենթահաշիվներում: մաշ առարկաներ» հաշվի համապատասխան ն Ւ| արագամաշ առարկաներ» հաշիվը «Փոքրարժեք է հետնյալ ենթահաշիվների՝ ստորաբաժանվում Ւ| 070 «փոքրարժեք ն արագամաշ առարկաներ պահեստում», Ւ| 071

«փոքրարժեք

ն

արագամաշ առարկաներ շահա-

գործման մեջ»:

Ւ

«փոքրարժեք ն արագամաշ առարկաներ պահեստում» ենթահաշվով հաշվառվում են պահեստում գտնվող փոքրարժեք ն արագամաշ առարկաները՝նրանց արժեքիցանկախ: Փոքրարժեք ն արագամաշառարկաներըիրենց ձեռք բերման արժեքով արտացոլվում են Հ 070 ենթահաշվի դեբետով ն ԿՎ 09, 10, 11, 16, 17 հաշիվներիհամապատասխան ենթահաշիվների է կրեդիտով: Միաժամանակ գրանցում կատարվում ԿԽ 20 ն 21 հաշիվների համապատասխանենթահաշիվներիդեբետում ն Խ 260 ենթահաշվիկրեդիտում: Այն փոքրարժեք ն արագամաշառարկաները,որոնց միավորի արժեքի մինչն 10 000 դրամ է, շահագործման հանձնելիս գրանցվում են Է 070 ենթահաշվի կրեդիտում ն 260 ենթահաշվի դեբետում: Այդ առարկաները նյութական պատասխւսնատու անձերի կողմից հաշվառվում են փոքրարժեք ն արագամաշ առարկաների օպերատիվ(քանակային) հաշվառման տեղեկագրերումկամ նյութերի պահեստայինհաշվառմանԽՊՄ-17 ձնի գրքում: Հաշվապահության աշխատողները այդ առարկաներիփաստացիառկան են ձն Ա Մ-17 ռեգիստրներումկատարված

հաոգում Աա մների

Այն փոքրարժեք ն արագամաշ առարկաները, որոնց միավորի արժեքը 10 000 դրամիցավելի է շահագործման հանձնելիս գրանցվում են Ի 071 ենթահաշվիդեբետում ու Վ 070 ենթահաշվի

կրեդիտում:

|

եղած փոքրարժեք ն արագամաշ առարկաների հաշվառումը նյութական պատախանատուանձանց կողմից տարվում է ըստ առարկաներիանվանումների ու քանակի Խ Մ-17 Պահեստում

ձնի գրքում: Պահեստից այլ առարկաներըբաց են թողնվում բեռնագրերով (պահանջագրերով): :

Պահեստից բաց թողնելիս առարկաների վրա դրվում է դրոշմակնիք` ցույց տալով հիմնարկի, բաժանմունքի անվանումը, շահագործման հանձնելու տարին ու ամսաթիվը: Ւ| 070 ենթահաշվիգծով անալիտիկ հաշվառումը հաշվապահությունում տարվում է ըստ առանձինանվանումների,քանակի, արժեքի ն նյութականպատասխանատուանձանց: :

Վ

«փոքրարժեքն արագամաշ առարկաներըշահագործման մեջ» ենթահաշվովհաշվառվում են շահագործման մեջ գտնվող փոքրարժեքն արագամաշառարկաները:

Փոքրարժեք ն արագամաշ առարկաներըդուրս են գրվում նրանցլրիվ մաշվածությանդեպքում հիմնարկիղեկավարիկողմից հաստատված համապատասխան ակտերիհիման վրա, եթե նախարարության (գերատեսչության)կողմից դուրս գրվելու ուրիշ կարգ չի սահմանված:

Շահագործումից դուրս գրված փոքրարժեքն արագամաշ առարկաներիգումարով գրանցում է կատարվում Ի 071 ենթահաշվի կրեդիտումն Վ 260 ենթահաշվի դեբետում: Շահագործմանմեջ գտնվող բոլոր փոքրարժեքն արագամաշ առարկաներըպետք է լինեն այդ առարկաների ճիշտ շահագործման ն դրանց անվթարության համարպատասխանատու անձերի պատասխանատու անձանց պահպանությանտակ: Այդ անձինք պարտավոր են առարկաները հաշվառել ըստ անվանումների ու քանակիձն Ի| Մ-17 գրքում: Դրամական միջոցներիհաշվառում

հաշիվեն ներով բունըաա Միջոցների հաշվառվում բացված վարկերը, ընթացիկ

բյուջեի գծով հ աշվով Ն դրամարկղում մ դրամական միջոցներիշարժը,

ն

ակրեդիտիվները, լիմիտավորվածչեկային գրքույկները ն այլ դրամական փաստաթղթերը: Բյուջեով բացված վարկերի հաշվառումըտար| է վում «Բյուջեով բացված վարկեր» հաշվի համապատասխան ենթահաշիվներով. Վ 090 «Բացված «բ վարկեր հիմնարկիծախսերին ուրիշ միջոցառումներիհամար», ԽՍ 093 «Ընթացիկ «Ըն հաշիվ պետականբյուջեով կապիտալ ներդրումների համար», Վ 095 «Ընթացիկ «Ըն հաշիվ պետականբյուջեով եզրափակիչ շրջանառությունների համար», 096 « Ընթացիկհաշիվուրիշ բյուջեների հաշվին»:

Այդ ենթահաշիվների դեբետում գրանցվում են բացված վարկերի գումարները ն վարկերի վերականգնմանհամար վճարված գումարները,իսկ կրեդիտում`համապատասխաննպատակային նշանակման վրա ծախսված բյուջետային միջոցները, հետ կանչված ու փակված վարկերիգումարները:

Գանձապետականբաժանմունքիմիջոցով բացվածվարկերի գումարները վարկերի կարգադրիչները գրանցում են ԿԽ 090, 093, 095 ն 096 ենթահաշիվներիդեբետում ն Վ 23 կամ Ա 14 հաշիվների կրեդիտում: Դրամարկղայինծախսերիվերականգնմանհամար գանձապետական հիմնարկներ մուտք եղած գումարներըգրանցվում են Խ 090, 093, 095 ն 096 ենթահաշիվներիդեբետում ն դրամարկղի, հաշվարկների, առհաշիվ անձերի հաշիվների ն մյուս հաշիվների ենթահաշիվներիկրեդիտում: Գանձապետականհիմնարկիցտարած (չեկերով ն վճարման հանձնարարագրերով)գումարները գրանցվում են Ի 090, 093, 095 ն 096 ենթահաշիվներիկրեդիտում ն դրամարկղի, հաշվարկների, նյութերի համապատասխան հաշիվների ու մյուս հաշիվների դեբետում: Միջոցներըհետ կանչելու դեպքում գրանցում է կատարվում Կ 090, 093, 095 ն 096 ենթահաշիվների կրեդիտում ն Ի 23 կամ Խ 14 հաշիվներիդեբետում: Ի 10 «Ընթացիկ հաշիվ տեղական բյուջեում» հաշիվը ստորաբաժանվումէ հետնյալ ենթահաշիվների. Խ 100 «Ընթացիկհաշիվ հիմնարկիծախսերի համար», Կ 101 «Ընթացիկ հաշիվ ենթակա հիմնարկներին փոխադն րելու ուրիշ միջոցառումներիհամար», Ի 102 « Ընթացիկհաշիվ կապիտալնորոգման համար»,

«Ընթացիկհաշիվ կապիտակներդրումներիհամար»: Հիմնարկների ընթացիկ հաշիվներում ֆինանսավորում մուտք լինելիս գրանցում է կատարվումԽ 100, 101, 103 ենթահաշիվներիկ դեբետում ն ԽԱ230 ենթահաշվիկամ պ 140, 143 ենթահաշիվների կրեդիտում: Վարկերի ստորադաս կարգադրիչներին միջոցներ փոխանցելիս վարկերի գլխավոր կարգադրիչներըգրանցում են կատարում Խ 101, 103 ենթահաշիվներիկրեդիտումՋ 140, 143 ենթահաշիվներիդեբետում: ԴրամականմիջոցներըօգտագորԿ 103

ծելիս սկզբնական հիճան վրա գրանցում է կափաստաթղթերի տարվում համապատասխանընթացիկ հաշվի կրեդիտում ն ծախսերի, նյութերի, հաշվարկների,դրամարկղին մյուս հաշիվների դե-

բետում: Դրամարկղայինծախսի վերականգնմանհամար ընթացիկ

հաշվում դրամականմիջոցներ մուտք լինելիսգրանցում է կատարվում Ա 10 հաշվի համապատասխան ենթահաշիվներիդեբետում ն դրամարկղ,հաշվարկներհաշիվներիկրեդիտում:

Բյուջետայինհիմնարկներըբյուջետայինմիջոցներից բացի իրենց տրամադրությանտակ կարող են ունենալ արտաբյուջետային միջոցներ, որոնք պետք է պահվեն գանձապետականբաժանմունքներում բացվող առանձինընթացիկ հաշիվներում:Արտաբյուջետային միջոցներիգծով ընթացիկհաշիվների հաշվառումըտարվում է Ա 11 հաշվով, որը ստորաբաժանվումէ հետնյալ ենթահաշիվների. Ի 110 «Ընթացիկ հաշիվ ըստ հանձնարարությունների գու

մարների», «Ընթացիկհաշիվ հատուլլ միջոցներիգծով», Ի 112 «Ընթացիկհաշիվ այլ արտաբյուջետային միջոցների գծով», 114 «Ընթացիկհաշիվ արտաբյուջետային ֆոնդերի գծով»: Հանձնարարություններկատարելու համար մուտք եղած գումարները դեբետագրվում են Ա 110 ենթահաշիվըն կրեդիտագրվում Ի 176 «Վաշվարկներըստ հանձնարարույթունների ծախսերի համար ստացված միջոցներիգծով»: Պարգնավճարներվճարելու ն միանվագօգնություն ցույց տալու համար մուտք եղած գումարները գրանցվում են Վ 110 ենթահաշվի դեբետում ն Վ 240 «Նյութական խրախուսման ֆոնդ» ենթահաշվի կրեդիտում: Մաքսային մարմիններումմուտք եղած մաքսավճարները գրանցվում են Ի 114 ենթահաշվի դեբետում ն Ա 272 «Արտաբյուջետային ֆոնդեր» ենթահաշվի կրեդիտում: Այդ գումարները օգտագործվում է պարգնավճարներվճարելու նպատակով: Դանձնարարությունները կատարելուժամանակ ծախսված գումարներով ն չծախսված մնացորդներիվերադարձվածգումարԻ 111

ներով կրեդիտագրվումեն Խ 110 ենթահաշիվը ն դեբետագրվումԽ 176 ենթահաշիվը: Վճարված պարգնավճարների ն ցույց տրված միանվագ օգնության գումարով գրանցում է կատարվում Գ 110 կամ ԿՎ 120 ենթահաշիվների կրեդիտում ն ԿԽ 240 ենթահաշվի

դեբետում:

Հատուկ միջոցների գծով ընթացիկ հաշվին մուտք եղած գումարները գրանցվում են Խ 111 ենթահաշվի դեբետում ն դրամարկղ, հաշվարկներ, իրացում, եկամուտներ հաշիվների կրեդիտում: ԽԻ 111 ենթահաշվի կրեդիտում արտացոլվում են անկանխիկ հաշվարկների կարգով ընթացիկ հաշվից վճարված գումարները ն դեբետագրվումեն դրամականմիջոցներ, հաշվարկներ ն ծախսեր ենթահաշիվները: Ընթացիկ հաշվից բյուջեի եկամուտներին իբրն ծախսերի նկատմամբ եկամուտների գերազանցում փոխանցված գումարները գրանցվում են Ի 400 «Եկամուտներ հատուկ միջոցների գծով» ենթահաշիվներիդեբետով:

Դրամարկղային գործառնությունների հաշվառում Բյուջետային հիմնարկները,ինչպես բոլոր կազմակերպություններն դրամարկղային գործառնություններն իրականացնելիս ղեկավարվում են հաստատված«Դրամարկղայինգործառնություններիվերաբերյալ» օրենքով: Օրենքում նախատեսվում է, որ հիմնարկը, կազմակերպությունըկանխիկ դրամով գործառնություններ կարող են կատարել միայն այն դեպքերում, երբ դրանք անհնար են կատարել անկանխիկհաշվարկներիկարգով: Դրամարկղայինգործառնություններն իրականացվում են գանձապահի միջոցով, որը համարվում է նյութական պատասխանատու անձ, ն նրա հետ կնքվում է պայմանագիրլրիվ նյութական պատասխանատվությս մասին: Դա հիմք է տալիս դրամարկղի պակասոոդի. յուրաքանչյուր անկախ դրա առաջացման պատճառից,գանձել գանձապահից: Դրամարկղային գործառնություններն իրականացվում եճ մուտքի կամ դրամարկղայինելքի օրդերների միջոցով: Դրամարկո մուտք եղած յուրաքանչյուր գումարի համար կազմվում է «Մուտքի դրամարկղայինօրդեր» ձն դր-1 գանձապահին գլխավոր հաշվապահի կամ դրամարկղայինգործառնությունները հաշվառող հաշ260

վապահի ստորագրություններով: Մուտքի դրամարկղայինօրդերը հաշվապահությանը ներկայացվում է գանձապահի հաշվետվության հետ միասին: Դրամարկղից բոլոր տեսակի վճարումների համար կազմվում է ելքի դրամարկղայինօրդեր ձն դր-2: Գանձապահըգրանցում է մուտքի ն ելքի օրդերները դրամարկղային գրքում, որը կազմվում է երկու օրինակից` պատճենահան թղթի միջոցով: Երկրորդ օրինակը ամեն օր գանձապահը պարտավոր է որպես գանձապահիհաշվետվություն ներկայացնել հաշվապահություն: Հաշվետվության մեջ ցույց է տրվում կանխիկ դրամի մնացորդը օրվա սկզբին, օրվա մուտքը, վճարումները ն մնացորդը օրվա վերջի դրությամբ: Նշվում են կցվող արդարացուցիչ փաստաթղթերը, նրանց քանակը՝ մուտքի գծով առանձին, ելքի գծով առանձին: Գանձապահը պարտավոր է աշխատավարձի վճարման ժամկետին ն նրանից հետո երեք օրվա ընթացքում վճարել աշխատավարձը՝ յուրաքանչյուր աշխատողի ստորագրությամբ: Եթե որնէ աշխատող հարգելի կամ անհարգելի պատճառով չի ստացել աշխատավարձը, ապա տվյալ անձի ազգանվան դիմաց գանձապահը նշում է «դեպոնենտված է» ն գրանցվում է 177 «Վաշվարկներ դե-

պոնենտներիհետ» ենթահաշվիկրեդիտում ն 180 «Հաշվարկներ բանվորների ու ծառայողներիհետ» ենթահաշվիդեբետում: Այնուհետն, հաշվում է վճարված ն չվճարված աշխատավարձի գումարը առանձին-առանձինն աշխատավարձի վճարման տեղեկագիրը օրվա հաշվետվության հետ միասին ներկայացնում

հաշվապահությանը:

Դրամարկղային գործառնությունների հաշվապահական հաշվառումը տարվում է Կ 12 «Դրամարկղ» ակտիվային հաշվով: Այս հաշիվը ակտիվային հաշիվ է, դեբետագրվում է դրամարկղ «Մուտք» լինելիս, կրեդիտագրվում`վճարումներ կատարելիս: Ընդ որում, այս հաշվում գործառնությունները կարող են կատարվել միայն մուտքի կամ ելքի դրամարկղայինօրդերների հիման վրա: Եթե հիմնարկի հաստիքային ցուցակով չի նախատեսված գանձապահի պաշտոն, ապա դրամարկղային գործառնություններն

իրականացնումեն առհաշիվ անձերի միջոցով: Այսպիսի դեպքերում աշխատավարձիվճարման համար անհրաժեշտ գումարը դրամարկղիցառհաշիվ անձին տրվում է դրամարկղայինելքի օր-

ն վերագրվում դերով է Վ160

ենթահաշվին:

Ֆինանսավորմանգծով ներգերատեսչական հաշվարկներիհաշվառում Ֆինանսավորմանգծով հաշվառումը տարվում է Վ 14 «Ներգերատեսչական հաշվարկներֆինանսավորմանգծով» ենթահաշվով:Այս ենթահաշվուվ հաշվառվումեն ծախսերինախահաշիվների կատարմանպրոցեսում վարկերիվերադաս կարգադրիչների ն նրանցստորադաս վարկերիկարգադրիչների միջն բյուջեից ֆինանսավորմանհետ կապվածհաշվարկները: Այդ հաշիվը ստորաբաժանվում է հետնյալ ենթահաշիվ-

ների.140 Ի|

«Հաշվարկներհիմնարկիծախսերին մյուս միջոցառումներիհամարբյուջեից ֆինանսավորման գծով», Ի/ 142 «Հաշվարկներ ուրիշ բյուջեների հաշվին կատարվող ֆինանսավորման գծով», Ի 143 «Հաշվարկներ բյուջեից կապիտալ ներդրումների ֆինանսավորման գծով»: Այդ ենթահաշիվները կիրառվումեն ինչպես վարկերի ստորադաս կարգադրիչների,այնպես էլ վարկերի գլխավոր կարգադրիչներիկողմից: Այդ ենթահաշիվներիկրեդիտում վարկերի ստորադաս կարգադրիչները գրանցում են վարկերիվերադաս կարգադրիչներից ստացված ֆինանսավորումը, ինչպես նան ֆինանսավորումն ավելացնողմյուս գործառնությունների գումարները:: Նշված հաշիվներիդեբետում գրանցվում են տարվա ընթացքում կատարվածծախսերիգումարները,վարկերի վերադաս կարգադրիչների կարգադրությամբ ֆինանսավորման պակասեցումը, հայտնաբերվածպակասորդների գումարները ն հիմնարկի հաշվին ընդունված մյուս դուրսգրումները:Ըստ որում դեկտեմբերի երկրորդ կեսի համար բանվորներիու ծառայողների օգտին

հաշվարկված աշխատավարձի գումարը (եթե աշխատավարձը վճարվում է ամիսը երկու անգամ) չի դուրս գրվում ն Կ 200 ենթահաշվով փոխադրվումէ հաջորդ տարուն: Վարկերի գլխավոր կարգադրիչներըԿ 14 հաշվի համապատասխան ենթահաշիվների դեբետում գրանցում են ենթակա հիմնարկներինտրված ֆինանսավորմանգումարները ն նախահիմհաշվով նախատեսված հատկացումներիհաշվին ստորադաս նարկներիհամար կենտրոնացվածմիջոցառումներիվրա կատարված ծախսերը, իսկ կրեդիտում`ստորադաս հիմնարկների ֆինանսավորմանպակասեցումը ն վարկերի ստորադաս կարգադրիչների կողմից տարվաընթացքումկատարվածծախսերի գումարները: «Հաշվարկներ հիմնարկիծախսերի ն մյուս միջոցառումների համար բյուջեից ֆինանսավորման գծով» հաշվառումը տարվում է Կ 140 ենթահաշվով: Այս ենջահաշվով հաշվառվում են վարկերի վերադաս կարգադրիչներիցստացված ֆինանսավորման գումարները: Վարկերի վերադաս կարգադրիչներըայդ ենթահաշվով հաշվառում են ստորադաս հիմնարկներինտրված ֆինանսավորման գումարները: «Հաշվարկներ ուրիշ բյուջեների հաշվին կատարվող ֆինանսավորման գծով» հաշվառումը տարվում է 142 ենթահաշվով: Այս ենջահաշվով հաշվառվում են առանձին միջոցառումներանցկացնելու համար ուրիշ բյուջեների հաշվին ստացված ֆինանսա-

վորմանգումարները: «Հաշվարկներ բյուջեից կապիտալ ներդրումների ֆինանսավորման գծով» հաշվառումը տարվում Է 143 ենթահաշվով: Այս ենթահաշվովհաշվառվում են բյուջեի հաշվին կապիտալ ներդրումկերի ու մյուս միջոցառումներիֆինանսավորմանգումարները: Փաստացի ծախսերի հաշվառում Փաստացի ծախսեր են համարվում

ատաման

ծախս ներխան ՐՐ» աշվարկված

փաստաթղթերովձնակերպվածհիմնարկի կրեդիտորների չվճարված առյալ խատավարձիգծով կատարվածծախսերը:

հաշիվները,

աշ-

Բյուջեի գծով ծախսերիհաշվառումը տարվում է ըստ բյուջետային դասակարգման ստորաբաժանումներիհ̀ատվածներով, գլուխներով, պարագրաֆներովու հոդվածներով: Փաստացի ծախսերի հաշվառումըտարվում է Ի 20

Բյուջեի միջոցներիհաշվին նոր շինարարությանն շենքերի ու կառուցվածքների վերակառուցմանվրա կատարած ծախսերը՝ անկախ շինարարություննու մոնտաժայինաշխատանքներըվարելու եղանակից,ծախսերիհաշվառումը տրվում է 203 ենթահաշվով:

«Այլ ծախսեր» հաշիվներով: Հիմնարկի պահպանման ն մյուս միջոցառումների վրա փաստացի կատարված ծախսերիհաշվառումը տարվում է 200 են-

Եթե շինարարությունն իրականացվում է տնտեսավարական եղանակով, կատարված ծախսերի գումարով դեբետագրվում է Ա 203 ենթահաշիվըն կրեդիտագրվումդրամականմիջոցների, հաշվարկների,շինարարականնյութերի ու տեղակայմանենթակա սարքավորումների,մատակարարներիու կապալառուների հետ կատարվող հաշվարկների համապատասխան հաշիվները: է կապալառուականեղաԵթե շինարարությունըտարվում նակով, Ի 203 ենթահաշիվը դեբետագրվում է կատարվածաշխատանքներիհամար վճարման ընդունված կապալառուներիհաշիվների գումարով ն կրեդիտագրվումԽԱ150 ենթահաշիվը: Ավարտվածն շահագործմանհանձնվածօբյեկտների գծով կատարված ծախքերը տարվա ընթացքում հաշվառվում են Ի 203 ենթահաշվով:Տարվա վերջինայդ ծախքերը դուրս են գրում Խ 231 ենթահաշվի դեբետին` վարկերի գլխավոր կարգադրիչների մոտ, կամ պ 143 ենթահաշվի դեբետին`վարկերի ստորադաս կարգադ-

սեր բյուջեի գծով»

«Ծախ-

ն ԱՋ21

թահաշվին:

Բյուջետային միջոցներըծախսվում են հաստատվածծախսերի նախահաշիվներինխստորենհամապատասխան: Տարեվերջին ԽԻ200 ենթահաշիվըվարկերի գլխավոր կարգադրիչների մոտ փակվում է տարվա ընթացքում կատարված ծախսերըԽ 230 ենթահաշվիդեբետինդուրս գրելու միջոցով, բացի դեկտեմբերի 2-րդ կեսի համարբանվորներին ու ծառայողներին հաշվարկված աշխատավարձից: Վարկերի ստորադաս կարգադմոտ են Ա րիչների գրվում ենթահաշվի դեբեծախսերը դուրս

տին:

Եթե բյուջեի հաշվին կատարվածփաստացիծախսերի գումարը գերազանցում է Ի 230 ենթահաշվով կամ 140 ենթահաշվով ֆինանսավորման մնացորդին, ծախսերը դուրս են գրվում այդ

ենթահաշիվներիմնացորդին,հավասարգումարով: Այն դեպքերում, երբ հիմնարկների նախահաշիվներովնախատեսվել է ֆինանսավորում ոչ միայն բյուջեից, այլ նան ուրիշ աղբյուրներից, ծախսերն առաջին հերթին դուրս են գրվում ուրիշ աղբյուրներից ստացված ֆինանսավորմանհաշվին, իսկ մնացած գումարը՝ բյուջեից ստացված ֆինանսավորմանհաշվին: Հիմնարկի նախահաշվովչնախատեսվածմիջոցառումների իրականացման համար այլ բյուջեներից ստացված միջոցների հաշվին կատարվածծախսերի հաշվում կցվում է 202 ենթահաշիվը: Տարվա վերջին ծախսերը Ի 202 հաշվից վարկերի գլխավոր կարգադրիչների մոտ դուրս են գրվում Ա 232 ենթահաշվի դեբետով, իսկ ստորադաս կարգադրիչներիմոտ՝ ԱԽ142 ենթահաշվի

դեբետով:

րիչների մոտ: Շինարարությանավարտված ն շահագործման հանձնված օբյեկտները ընդունման ակտերի հիմանվրա գրանցվում են Ի 01 հաշվի համապատասխան ենթահաշիվների դեբետում ն ԻՎ 250 կրեդիտում: ենթահաշվի .Շինարարությունն ու վերակառուցումը չավարտված ն ավարտված, բայց շահագործման չհանձնված օբյեկտների վրա կատարվածծախքերը ԻՊ203 ենթահաշվովփոխադրվում են հաջորդ տարվա հաշվեկշռին: Ւ 211 «Օախսեր հատուկ գծով» ենթահաշվով հաշվառվում են հատուկ միջոցների նախահաշիվներով կատարված ծախսերը: Հատուկ միջոցների ծախսման ժամանակ պահ-

միջոցների

պանվում է այն նույն կարգը, ջոցներինկատմամբ:

որը

սահմանվածէ բյուջետային մի-

Ծախսված նյութերի, դրամական միջոցների ն մյուս ծախսերի գումարով գրանցում է կատարվում Ի 211 ենթահաշվի դեբետում ն «Նյութական պաշարներ», «Դրամականմիջոցներ», «Հաշվարկներ» հաշիվների համապատասխանենթահաշիվներիկրեդի-

տում:

Տարին ավարտելուց հետո տարվա ընթացքում կատարված ծախսերի ընդհանուր գումարը Ի 211 ենթահաշվի կրեդիտից դուրս է գրվում | 400 ենթահաշվիդեբետին: Ւ 212 «Ծախսեր հատուկ միջոցների գծով կապիտալ շինարարության ն սարքավորմանձեռք բերման վրա» ենթահաշվով

հաշվառվում են՝ -հատուկ միջոցների հաշվին նոր շինարարության, վերակառուցման ու սարքավորման ձեռք բերման վրա կատարվողծախսումները. այլ արտաբյուջետային միջոցների հաշվին իրականացվող նոր շինարարության վրա կատարվող ծախ»

»

սումները:

Ավարտված ն շահագործմանհանձնված օբյեկտների վրա կատարված ծախսումները, ինչպես նան արտադրվող արտադրանքի ինքնարժեքինչվերագրվող մյուս ծախսումներըտարեվերջին Ի 212 ենթահաշվի կրեդիտիցդուրս են գրվում Վ 400, 246 ենթահաշիվների դեբետին: Շինարարությանն վերակառուցմանչավարտված օբյեկտների ն ավարտված, բայց շահագործմանչհանձնված օբյեկտների վրա կատարված ծախսումները Ի 212 ենթահաշվով փոխադրվումեն հաջորդտարվահաշվեկշռին:

Ֆինանսավորման հաշվառում

Վարկերիգլխավոր կարգադրիչներիկողմից ֆինանսավորման հաշվառումը տարվում Է Վ 23 «Ֆինանսավորում»հաշվով: Այդ հաշիվը ստորաբաժանվումէ հետնյալ ենթահաշիվների. Ւ 230 «Ֆինանսավորում բյուջեից հիմնարկի ծախսերի ն մյուս միջոցառումներիհամար»: Վ 231 «Կապիտալ ներդրումների ֆինանսավորում բյուջեից»,

«Ֆինանսավորում ուրիշ բյուջեների հաշվին»: «Ֆինանսավորումբյուջեից հիմնարկիծախսերի հաԻ 231 «Կապիտալ բյուջեից» մար», ներդրումների ֆինանսավորում ն Ա 232 «Ֆինանսավորում ուրիշ բյուջեների հաշվին» ենթահաշիվներով հաշվառվում են բյուջեից ստացվածֆինանսավորումը: Ի 230-232 ենթահաշիվներիկրեդիտում գրանցվում են՝ բացված վարկերի կամ ստացված միջոցներիգումարները. նյութերի հայտնաբերված ավելցուկների ն անհատույց կարգով ստացված նյութերի գումարները: Խ 230-232 ենթահաշիվներիդեբետին գրանցվում են` փակված վարկերի կամ ետ կանչված միջոցների գումարները. տարին ավարտելուց հետո տարեկան հաշվետվությունների հիման վրա դուրս գրվող ծախսերի գումարները. դուրս գրված նյութերի պակասորդներին ստանալու համար անհուսալի պարտքերիգումարները: Ւ| 232

Խ 230

Ֆոնդերի ն նպատակային նշանակման միջոցների հաշվառում Նյութական խրախուսմանֆոնդի հաշվառումը տարվում է Ւ| 240 «Նյութական խրախուսմանֆոնդի» ենթահաշվով: Այս ենթահաշվով հաշվառվում են աշխատողներինպարգնավճարներվճարելու ն աշխատողներին միանվագօգնություն ցույց տալու համար մուտք եղած գումարները: Վերոհիշյալ ֆոնդի գոյացման համար մուտք եղած գանձապետականբաժանմունքներում ընթացիկ հաշիվներին մուտքագրված գումարները գրանցվում են Ի 240 ենթահաշվի կրեդիտին ն Ի 110 ենթահաշվի դեբետին: Ֆոնդերի գոյացման համար բյուջետային (ընթացիկ) հաշիվներից փոխանցված գումարներըգրանցվում են Ա 200 ենթահաշվիդեբետումն Խ 09, 10 հաշիվների համապատասխանենթահաշիվներիկրեդիտում: Դիմնարկի (կազմակերպության)զարգացման ֆոնդի հաշվառումը տարվում է Ա 246 «Հիմնարկի (կազմակերպության) զարգացման ֆոնդի» ենթահաշվով: Այս ենթահաշվով հաշվառվում են նպատակայիննշանակման այն գումարները, որոնք ուղղվել են

գործող օրենսդրությամբ նախատեսված ծախսումների ֆինանսա-

վորմանը:

Զարգացմանֆոնդին մուտք եղած գումարները գրանցվում համապատասխան ենթահաշիվներիդեբետում ն Ի 246 ենթահաշվի կրեդիտում: են

Հիմնարկի զարգացման ֆոնդի հաշվին նոր շինարարության, վերակառուցման ն սարքավորման ձեռք բերման վրա կատարված ծախսումները հաշվառվում են Ի 212 ենթահաշվով: Տարն շահագործման հանձնված օբյեկտների վա վերջին ավարտված

գծով շինարարության ծախսումներըդուրս են գրվում

Ի) 246

ենթա-

հաշվի դեբետով: Ֆոնդի չօգտագործված մնացորդները փոխադրվում են հաջորդ տարուն: Մաքսային մարմիններում արտաբյուջետային ֆոնդերի հաշվառումը տարվում է Ս 272 «Արտաբյուջետայինֆոնդեր» ենթահաշվով: Այդ ենթահաշվով հաշվառվում են աշխատողներին պարգնավճարներվճարելու ե աշխատողներինմիանվագ օՕգնություն ցույց տալու համար մուտք եղած գումարները: Մուտքագրված գումարներով գրանցվում են Խ 114 ենթահաշվի դեբետով ն ի 272 ենթահաշվի կրեդիտով: Տարին ավարտվելուց հետո տարվա ընթացքում կատարված ծախսերը դուրս են գրվում Ա 272 ենթահաշվից ն գրանցվում Վ 215 «Ծախսեր արտաբյուջետայինֆոնդերի միջոցների գծով», Կ 216 «Ծախսեր արտաբյուջետային ֆոնդերի միջոցների գծով կապիտալ ներդրումներիհամար»: Չատուկ միջոցների գծով եկամուտների հաշվառում Հատուկ միջոցների գծով ստացվողեկամուտները,որոնք

հիմնարկների տրամադրությանտակ ն կարող են ծախսվել որոշակի նպատակներիվրա՝ բյուջեով նախատեսված հատկացումներից ավելի, հաշվառվում են Կ 400 «Եկամուտներ հատուկ միջոցների գծով» ենթահաշվով: Հիմնարկների հատուկ միջոցներին են վերաբերվում վարձակալականվճարը, բնակարանային վարձը, տրանսպորտի շահագործումից ստացվող եկամուտները, օժանդակ տնտեսությունների գործունեությունից ստացված եկամուտները ն հատուկ միջոցների մյուս տեսակները: Մուտքագրված մնում

են

հատուկ միջոցների գումարները գրանցվում են Վ 400 ենթահաշվի կրեդիտում ն Կ 17 «Հաշվարկներ զանազան դեբիտորների ն կրեդիտորների հետ» հաշվի համապատասխանենթահաշիվներըկամ ԿՎ111, 120

ենթահաշիվները: ենթահաշիվ դեբետում գրանցվում

խ 400

են

հատուկ մի-

ջոցների գծով տարվա ընթացքում կատարված ծախսերը (Կ 211 ենթահաշվի կրեդիտով), բյուջեի եկամուտներին փոխանցված ծախսերի նկատմամբ եկամուտների գերազանցման գումարները (Վ 111 ենթահաշվի կրեդիտից), հիմնարկիհաշվին ընդունված անպակասորդների գումարները կրեդիհուսալի պարտքերի ու ենթահատագրելով նյութերի ու հաշվարկներիհամապատասխան շիվները:

10.2.

ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ՄԱՔՍԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

Դաշվապահական հաշվառումը տնտեսական երնույթների վերաբերյալ տեղեկատվության հավաքման, գրանցման ն ընդհանրացմանհամակարգ է: Վաշվապահականհաշվառմանը բնորոշ

անընդհատությունը, համընդհանուրն փաստաթղթայինբնույթը: Վաշվապահականհաշվառման օբյեկտներն են հանդիսանում մաքսային կառուցվածքի ակտիվները,պարտավորությունները,ֆոնդերը, ինչպես նան հաշվետու ժամանակաշրջանում տեղի ունեցած տնտեսականգործառնությունները: Դաշվապահական հաշվառման նպատակն է հավաքագրված տեղեկատվության վերլուծությունը ն ստացված արդյունքների հիման վրա կառավարչական արդյունավետ որոշումների կայացումը: Վաշվապահականհաշվառմանխնդիրներնեն՝ ա) մաքսային հիմնարկի գործունեության արդյունքների ն տնտեսականգործընթացներիմասին ամբողջականն հավաստի տեղեկատվությանձնավորումը, բ) վերահսկողության ապահովումը ապրանքանյութական արժեքներին դրամականմիջոցներիառկայության ն շարժի նկատեն

մամբ, սահմանվածն հաստատվածնորմաներին,նորմատիվներին

ն

նախահաշիվներինհամապատասխանդրանց օգտագործման

նկատմամբ,

գ) ֆինանսատնտեսական գործունեության բացասական երնույթներիժամանակինբացահայտումըն դրանց վերացմանուղ-

ղությամբ միջոցառումներիիրականացումը, դ) ներտնտեսական ռեզերվներիբացահայտումըն մոբիլիզացումը: Մաքսային հիմնարկները հաշվապահական հաշվառում իրականացնումեն հաշվապահականհաշվառմանվարման համըըդհանուր կանոններիցելնելով: Այդ կանոններինեն վերաբերում տնտեսականգործառնությունների համընդհանուր փաստաթղթավորումը դրանց կատարմանպահին կամ անմիջապես ավարտից հետո, կրկնակի գրանցումը, ունեցվածքին պարտավորությունների գույքագրումը, ընդունված հաշվային քաղաքականության հետնողականությունըտարվա ընթացքում, հաշվետու ժամանակաշրջաններին եկամուտներին ծւսխսերիվերագրմանճշտությունը, ծախսումները հաշվառելիս ընթացիկ ն կապիտալ ներդրումների սահմանազատումը,անալիտիկ հաշվառմանտվյալների համապատասխանությունը սինթետիկհաշվառման տվյալներին յուրաքանչյուր ամսվա 1-ի դրությամբ: Բոլոր տնտեսական գործառնություններըհաշվապահական հաշվառման մեջ կարող են արտացոլվել միայն սկզբնական փաստաթղթերովհիմնավորվածլինելու դեպքում: Մաքսային հիմնարկներում սկզբնական փաստաթղթերիտվյալները ձնակերպվում են մեմորիալօրդերներում որպես կուտակման տեղեկագրեր: Մեմորիալ օրդերները կազմում են տնտեսական գործառնությունների կատարման ամսաթվերի հաջորդականությամբ:Դրանց տվյալները գրանցվում են «Գլխավոր մատյան» գրքում: Գրքում հաշվառումը տարվում է ըստ ենթահաշիվներիկամ գլխավոր հաշվապահիհամաձայնությամբ ըստ հաշիվների: Հաշվապահականհաշիվն իրենից ներկայացնում է տոնտեսական միջոցներին դրանց գոյացման աղբյուրներիխմբավորման եղանակ: Հաշվի նշանակությունըկայանում է նրանում, որ այն արտացոլում է տնտեսականգործառնություններիփոփոխությունները կրկնակի գրանցման հիման վրա: Հաշվապահականհաշիվն

ունի երկու կողմ՝ ձախ կողմը կոչվում է դեբետ, իսկ աջ կողմը՝ կրեդիտ: Ցանկացած տնտեսականգործառնության գումար գրանցվում է երկու տարբեր հաշիվներում՝մեկ հաշվի դեբետում, մեկ այլ հաշվի կրեդիտում: Գրանցումներըկատարվումեն յուրաքանչյուր ամսվա դրությամբ, նախապես գրանցելով սկզբնական մնացորդները ն վերջում հաշվարկելով վերջնականմնացորդները: «Գլխավոր մատյան» գիրքը լրացվում է մեկ տարվա համար, որի արդյունքների ն այլ հաշվային ձների հիման վրա կազմվումէ մաքսային հիմնարկի հաշվապահականհաշվեկշիռը: Հաշվապահական գրանցումների կարգը ներկայացնենք խնդրիտեսքով, որի տվյալները պայմանականեն.

Աաաա նար դները

են՝ "1

1 ՍԱ

ՏնՐՐԸ

րեԾո

Արտադրական տնտեսականգույք (016) | Գործիքներ(016) :5| Տըանսպորտայինմիջոցներ(015) 6. | Այլ նյութեր (067) 7. |Փոքրարժեք ն արագամաշառարկաներպահեստում (070) 8. (090) |Ընթացիկհաշիվբյուջեի գծով

450000

ու

500000

4.

9.

10. 11.

|Դրամարկղ (120)

250000 30000

255000 30000

|Յաշվարկներ առհաշիվ անձանց 50000 |Ծախսերբյուջեի գծով հիմնարկիֆինանսավորհետ

գծով (200) Վաշվարկներհիմնարկիծախսերիհամար || բյուջեից ֆինանսավորման գծով (140) 13. |Հիմնականմիջոցներիֆոնդ (250) 14. |Փոքրարժեք ն արագամաշառարկաների ֆոնդ | (260) 15. Հաշվարկներբյուջե կաւտտարվող վճարներիգծով | (173) 16. Ղաշվարկներբանվորների ծառայողների հետ ման

200000

12.

|

17.

ն

Վաշվարկներմատակարարներին |(180) հետ (150) ռուների

300000 55000

ա 60000

| 100000

կապալա-

|

2400000

105000

Հաշվետու ժամանակաշրջանում կատարվել են հետնյալ տնտեսականգործառնությունները. հհ.

Գործառնության բուվվանդակությունը

դտ

կտ

3200000

400000

200000

600000

600000

100000

80000

50000

150000

10.

100000

50000

|Առհաշիվանձը ձեռք է բերել

280000

120000

40000

40000

գործիքներ:

11.

12.

13. 14.

15.

16. 17.

|Անհատույցայլ կազմակերպություններին տրվել է սարքավորում՝ ա) մնացորդայինարժեքով բ) մաշվածության գումարով

թղթակց.| գումար

Մաքսային հիմնարկի ընթացիկ հաշվում ստացվել է ֆինանսա-| վորում վերադասից Մատակարարիցստացվել են՝ ա) տեղակայմանենթակա սարքավորումներ բ) շինանյութ Մաքսային հիմնարկըձեռք է բերել տրանսպորտայինմիջոցներ, որոնց դիմաց չի վճարել: Միաժամանակձնակերպվումէ Տրանսպորտայինմիջոցների համար հաշվարկվել է մաշվածություն (հաշվարկը կատարվելԷ գծային եղանակով) Գույքագրմանժամանակհայտնաբերվել է տնտեսականգույքի պակասորդ՝ ա) մնացորդայինարժեքով բ) մաշվածությանգումարուլ Պակասորդիգումարը դուրս է գրվել մեղավոր անձի հաշվին շուկայական արժեքով, որը պետք է փոխանցվի բյուջե Մեղավոր անձը կանխիկգումաով վճարել է պակասորդի դիմաց Պակասորդիմնացածգումարը պահվել է մեղավորանձի

աշխատավարձից

9.

18. 19.

է Միաժամանակ ձնակերպվում

|Դուրս է գրվել քանդվածշենքը՝ ա) մնացորդայինարժեքով բ) մաշվածության գորմարով

|Դուրս գրումից մուտքագրվելեն

նյութեր, որոնք նորոգման նպատակովօգտագործվելու համար ողնվել են հիմնարկին Մաքսային հիմնարկում || հաշվարկվել է աշխատավարձ |Դաշվարկվածաշխատավարձից պահվել է՝ ա) եկամտահարկ բ) 305 սոցապահովությանվճար Գ) 145 արհմիութենականվճար |Ընթացիկհաշվից դրամարկղում մուտքագրվելէ կանխիկգումար աշխատավարձվճարելու համար Դրամարկղիցվճարվել է աշխա|| տակիցներիաշխատավարձը |Ժամանակինչստացված աշխատավարձը դեպոնենտագրվելէ |Դրամարկղիցվճարվել է դեպոնենտագրվածաշխատավարձը |լՁեռք են բերվել փոքրարժեքն արագամաշ առարկաներ ն մուտքագրվել են պահեստ:

"

100000

600000

200000

1500000

160000

45000

15000

2000000

1100000

180000

180000

Գումարը վճարվել է ընթացիկ հաշվից Միաժամանակ ձնակերպվումէ 20.

21.

22.

Փոքրարժեք ն

25.

340000

32.

100000

ավելցուկ Իրացվել են շահագործմանմեջ ն արագա-

27.

Յ3.

34.

120000 ՅՏ.

Իրացման դիմաց ստացվել է կան120

150000

Առհաշիվ անձին տրվել է կանխիկ գումար տնտեսական ծախսերի համար

430000

Առհաշիվանձը ներկայացրելէ կանխավճարայինհաշվետվություն ձեռք բերված նյութերի

400000

Ձեռք է բերվել վառելիք,որի դիմաց վճարվել է ընթացիկհաշվից

28.

Դուրս է գրվել ծախսված վառելիքի գումարը

29.

Դրամարկղումստացվել է

36. 37.

38.

39.

Առհաշիվտրված գումարի չօգտագործված մնացորդը վերաարձվել է դրամարկղ

30000 40.

500000

500000

Ընթացիկհաշվից փոխանցվելէ գումար կենսաթոշակայինհատկացումներիդիմաց Բացվել է ակրեդիտիվ նյութեր ձեռք բերելու համար Ակրեդիտիվիհաշվին ձեռք են բերվել նյութեր Ակրեդիտիվիչօգտագոծված մնացորդըվերադարձվելէ նթացիկհաշիվ Ընթացիկհաշվից փոխանցվել է գումար արհմիութենականվճարի դիմաց Ընթացիկհաշվից մարվել է կրեդիտորներիպարտքի գումարը Տարվա վերջին հաշվարկվել է մաշվածություն շենքերիհամար Ձնակերպվել է ծախս սոցիալական ապահովագրությանհատկացումներիգումարով Հիվանդությանթերթիկիհիման վրա հաշվարկվել է անաշխատունակության նպաստ Արտաբյուջետայինֆոնդերի գծով փոխանցումով մուտքագրվել է դեպոզիտային գումար

ընթացիկ հաշվում

41.

մաքսավճարի գումարը կանխիկ

Ընթացիկհաշվից բյուջեէ փոխանցվել եկամտահարկի

Դեպոզիտայինգումարները մարվել են

700000

դրամով

330000

45000

100000

80000

20000

15000

120000.

800000

110000

48000

320000

320000

գումարը

340000

համար 26.

Յ0.

340000

արագամաշ

խիկ գումար, որը տրվել է հիմնարկին որպես ֆինանսավորում 24.

31.

առարկաներըշահագործմանեն հանձնվել (միավորիարժեքը բարձր է 10000դըր-ից) Պահեստի գույքագրման ժամանակ հայտնաբերվելէ փոքրարժեք ն արագամաշ առարկաների

գտնվող փոքրարժեք մաշ առարկաները 23.

.

Անկանխիկձնով ստացվածմաքսավճարիգումարներով հատկացում է կատարվել մաքսային հիմնարկի պահուստայինֆոնդին 43. Կանխիկ գումարով ձեռք են բերվել գրասենյակային պիտույքներ 44. Տարվա ընթացքում կատարված ծախսերը դուրս են գրվել Ֆինանսավորմանհաշվին 45. Դրամարկղիմնացորդըփոխանցվել է ընթացիկհաշիվ 46. Ձեռք են բերվել տրանսպորտային միջոցներ, որոնց դիմաց վճարվել է արտաբյուջետային ֆոնդերի գծով ընթացիկհաշվից Միաժամանակձնակերպվումէ 47. Ստացվել է հաշիվ ծախսված էլեկտրաէներգիայիգծով 48. Մաքսային հիմնարկի աշխատակիցների համար հաշվարկվել է պարգնատրում արտաբյուջետային միջոցների հաշվին 49. Ստացվել է հաշիվ ա) հեռախոսավարձիգծով բ) ծախսված ջրի վարձի գծով 50. Արտաբյուջետայինֆոնդերի գծով ընթացիկհաշվից մարվելէ կրեդիտորներիպարտքիգումարը 51. Դեկտեմբերիվերջին աշխատանքային օրվա դրությամբ դուրս են գրվել արտաբյուջետայինմիջոցների գծով ծախսերը Ընդամենը

42.

1020000

100000

3290000

Տնտեսական գործառնությունների արդյունքներով կազմված է շրջանառության տեղեկագիր (տես հավելված 1) Ա հաշվապահական հաշվեկշիռ (տես հավելված 2), իսկ գործառնությունների արդյունքները գրանցված են ստորն ներկայացված հաշիվներում: Տարվա ընթացքում կատարվածփոփոխությունները գրանցվել են սինթետիկհաշիվներում կտ

դտ

սկ.մն.800000

շըջ.

300000

300000

150000

վ.մն.

շրջ. 700000

կտ

սկ.մն.250000

260000

շրջ. 900000

շըջ.

190000

120000

460000

120000

կտ

980000

10) 40000

5ա) 5բ)

շըջ. 40000

-

շըջ.

80000 50000

130000

`վ.մն. 860000

դտ

9բ)

ըջ. 400000

սկ.մն.

վ.մն.1150000

280000

-

դտ

`

300000

9ա) -

վ.մն.

3) 600000

շըջ.

100000

դտ

46)

100000

600000

11բ) -

կտ

սկ.մն. 400000 11ա)

1200000

դտ

կտ

դտ

սկ.մն.30000

կտ

սկ.մն.55000

12) 25) 400000

19) 340000

200000

20)

340000

21) 100000

33)80000

1020000 շըջ. 680000 26758000

վ.մն.

|շրջ.

շըջ. 440000

-

710000

վ.մն.

155000

շըջ. 340000

դտ

կտ

սկ.մն.2400000

4) 100000

սկ.մն.55000

10) 40000

5) 9) 280000 11ա)100000

46)

21) 100000

1360000

18180000 180000

300000

շրջ. 940000

վ.մն.

շրջ.

40)320000 42)1020000

շըջ.440000

120000

վ.մն. 375000

1980000

կտ

30)

կտ

դտ

սկ.մն. 60000 330000

6) 14ա) 160000

14ա)160000 14բ) 45000 14գ) 15000 16) 1100000

|

13) 1500000 39) 48000

՝շրջ.

310000

վ.մն.

40000

դտ

31) 45000

48)

45000

կտ

| 41)

340000

22) շըջ.

կտ 120000

120000

վ.մն.220000

կտ

32)

100000

|46)300000 50) 460000 |շրջ. 1080000

շըջ.

կտ|

դտ

320000

100000

33)

80000

34)

20000

շըջ.

100000

` շըջ.

դտ

2բ)

9.1808000

շըջ.-

39) 48000

38)

կտ 110000

400000

200000

՝շրջ.

շըջ. 600000

վ.մն.705000

48000

110000

շըջ.

վ.մն. 62000

վ.մն.358000

կտ

35) 15000

45000

կտ

2ա)

1550000

դտ

14բ) 45000 շրջ.

շըջ.

-

սկ.ն.105000

260000

2բ)

15000

200000

կտ

դտ

շըջ.

15000

200000

|շրջ.

կտ

2ա) 400000

14բ) 15000 շրջ.

շրջ.

180000

դտ

| շրջ.

վ.մն.260000

դտ

17 180000

| շրջ.

20) 340000

սկ.մն.100000 8) 50000

150000

:

շըջ.330000

17)

շրջ.1340000 դտ

|

դտ

180000

-

դտ |

կտ

շրջ.

37) 800000 շրջ.

դտ

19) 340000

22) 120000

3) 600000

80000

կտ

դտ

շըջ. 400000

-

վ.մն.200000

վ.մն. 400000

|շըջ.

-

դտ

5) 50000 9բ) 120000 11բ) 600000

շրջ.770000

դտ սկ.մն. 255000 1)3200000 34) 20000

46)1200000

կտ

դտ

4) 100000 |37)800000

36) 120000 50) 460000

3)

կտ

47) 150000 49ա)190000

շրջ.

վ.մն.130000

շրջ.580000

կտ

դտ

6) 150000 ./15)2000000 19) 340000 |27)500000 30) 330000 31) 45000 32) 100000

կտ

27)500000

շրջ.500000 -

150000

/շրջ. 3550000

շրջ. 430000

կտ

10) 40000 25) 400000 26) 30000 շրջ. 470000

վ.մն. 10000

դտ

կտ

սկ.մն.200000

|40)320000

41)320000

կտ

3) 6000000 10) 40000

8) 50000

13) 1500000

45) 3290000

19) 340000 28) 500000

շրջ.320000

| շրջ.

38) 110000 շրջց.3090000

320000

-

-

դտ

շըջ.

150000

շըջ.

կտ

կտ

7) 100000

15)2000000 23) 150000 26) 30000 29) 700000 շրջ.3010000

-

-

կտ

16) 1100000 |18)180000 24) 430000 44) 100000 46) 1200000

շրջ.100000

վ.մն.

-

շրջ. -

/29)700000 42) 1020000

շրջ.1020000

|շրջ. 1720000

1020000 -

կտ

51)1020000

-

47) 150000 48) 260000 49ա) 190000 49բ) 120000

|շրջ.3010000 -

շրջ.

100000

դտ

կտ

46) 300000

-

դտ

-

դտ

150000

-

|շրջ.3290000

-

44) 100000

|28)500000

|չրջ. 500000

200000

7) 100000

36)120000

սկ.մն. 50000 24) 430000

վ.մն.560000

վ.մն.480000

| շրջ.3450000 վ.մն.1225000 `դտ

շրջ.3290000

դտ

| 1) 3200000 12) 23)

շրջ.1060000

35) 15000

շրջ.4420000

44)3290000

դտ

կտ

սկ.ն. 300000

600000

49բ)120000 900000

դտ

վ.մն.700000

51) 1020000

|շրջ.1020000 -

Մաքսազերժմանգործառնությունների հաշվապա ռական ձնակերպումները կազմակերպություններում ՀայաստանիՀանրապետության սահմանովապրանքնեերի ն տրանսպորտայինմիջոցների տեղափոխմանհամար մաքսային մարմիններիկողմից գանձվող օրենքով սահմանվոած վճարումների գծով կազմակերպություններում կատարվում են հետնյալ հաշվապահականձնակերպումները.

հհ.

՛

թղթակց.

Աա Ներկրված ամա հաշվարկվել մաքսատուրք

|

աոցիզալին Աա անան իհունը

ր

2.

՞

Գործառնության

է մաքսայինարժեքի 1056-իչափով |Վաշվարկայինհաշվից վճարվելէ հարկի գուրմարը

ավելացված արժեքի հարկի գումարը (մաքսային

դտ

4.

5. 6.

ներկրվածապրանքների| մճարել արժեքի

խաաոցՎած

|կաշվարկվելէ հաստատագրված գումարը վճարների |Վաշվարկայինհաշվից վճարվելէ

Արանքն երու Ն

7.

8. 9.

տագրվա

արսերը

5600000

|

400000

|

|

524:

գումարը

գումար

արժեքՀմաքսատուրքՀակցի-

զայինհարկ)»: 20744 60., |Կազմակերպությունըդեռնս չի

կտ

| |

4000000

600000

|

8000000

|

6200000

| Վաշվարկայինհաշվից վճարվելէ |

700000

|Գաշվարկվելէ բնապահպանու-

250000

մաքսավճար

թյանվճարի գումարը

|Ղաշվարկայինհաշվից վճարվելէ

Ր|

բնապահպանության 30300000 դամենը գումար

վճարի

|

250000

103. Ն

ՄԱՔՍԱՅԻՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

Մաքսային համակարգումտնտեսականգործունեությունը հիմնականումնպատակէ հետապնդումօժանդակելու ֆինանսան բացահայտելու մաքսակետերիգործուկան վերահսկողությանը բարձրացմանուղիները: Գործելով նեության արդյունավետության համակարգում,մաքսայինմարմինբյուջետայինֆինանսավորման են ները մի կողմից պատասխանատվությունկրում պետության ն կողմից հատկացվող միջոցների օգտագործման ֆինանսական համար, մյուս կողմից, պարտավորվածություն կարգապահության ունեն տնօրինած ֆինանսական միջոցներիարդյունավետ օգտաէլ կանխորոշվումեն տնտեսական գործման ուղղությամբ, որով վերլուծությանխնդիրներըմաքսայինհամակարգում:

ծախսերի նախահաշիվներիկատարման

վերլուծություն

Գործելով բյուջետայինհամակարգում,մաքսային մարմինգծով նպատաները գործունեությանծախսերիփոխհատուցման են ստանում պետությունից, ուստի տնտեկային ֆինանսավորում սական վերլուծությանառջն խնդիր է դրվում գնահատելու ծախկատարումը(տես աղյուսակ 10.1): սերի նախահաշիվների

Խնդրի լուծման հիմքում դրվում է վերլուծությանհաշվեկշռային եղանակը, որի օգնությամբգնահատվումմաքսայինկազմաու նյութական ֆինանսական,աշխատանքային կերպությունների ռեսուրսների օգտագոր րաներիՕգտագործման

արդյունավետությունը, բյունը, մ ե

րմ կկատարվում

է

տնտեսության ակտիվներիու դրանց աղբյուրներիհաշվեկշռում: Տնտեսական գործունեությանվերլուծությունումհաշվեկշռային եղանակըկիրառվումԷ այն դեպքում, երբ քննարկվողգործոնների միջե դիտվում է ֆունկցիոնալ փոխկապակցումգ̀ումարի կամ .

տեսքով: տարբերության վերլուծությունումհաշվեկշռային Տնտեսական գործունեության է հետնյալ քայլերով. իրականացվում եղանակիկիրառումը

Առաջին

Ե րկրորդ Քայլ

.

Անիե,Ար ցուց

ձորից

շեղումները, Երրորդ

ծավալի վրա ազդող գործոնները,ն կառուցվում է դրանց հաշվեկշռայինկապը (առաջինքայլ): Որպես գործոններ այս դեպքում հանդես կգան հիմնական միջոցները, պաշարների ն դրամական միջոցների մնացորդները, դեբիտորական ն կրեդիտորական ճան

կառուցվում է վերլուծվող ցուցանիշի ն այն ձնավորող գործոններիհաշվեկշռային կապը,

քայլ.

Աա

ցի ցուց

ների ձոր

պարտքերը, նպատակայինֆոնդերը նայլն:

Թվարկած ցուցանիշներով ապրանքայինհաշվեկշիռը կներկայացվի.

կազմվում է հաշվարկվածշեղումների

քայլ.

Չորրորդ քայլ.

հաշվեկշիռը,

ՖԲ

շեղումներիհաշվեկշռից դուրս է բերվում վերլուծվող ցուցանիշի շեղումը, որն էլ բացահայտում է յուրաքանչյուր գործոնի ազդեցության չափը: Աղյուսակ 10.1

Ծախսերի նախահաշիվներիկատարմանամփոփհաշվեկշիռ (մլն դրամ) ԱԿՏԻՎ

Հիմնական

ՊԱՍԻՎ

Տարե- | Տարեսկիզբ| վերջ

միջոցներ

25,1

Պաշարներ

2,6

Դրամական միջոցներ

5,5

Դեբիտորական| 6,7

հաշվարկներ Բյուջետային 34,2 ծախսեր Չաշվենշիռ

| Ֆինանսավորում

բյուջեից

| Կրեդիտորական հաշվարկներ |

Հաշվեկշիռ

-

-

յին ֆինանսավորում,ՇՖ -

եկամուտներ,ԿՊ

--

շինարարությանֆինանսավորում, պարտքեր կրեդիտորական --

Ծախսերինախահաշիվներիկատարմանգործոնների տարեվերջիմնացորդներիշեղումները տարեսկզբինկատմամբ

9.4

13,5 16.7 23.4

4.2

5.8

74.1

68,8

մաքսային կոմիտեի ծախսերի նախահաշվի կատարմանգործոնային վերլուծություն, ապա ընտրվում է բյուջեից ֆինանսավոր284

-

Աղյուսակ 10.2

Այսպես, եթե հաշվեկշռայինեղանակիկիրառմամբկատարվում է

ֆինանսավորում բյուջեից, ՀՄ- հիմնականմիջոցներ, Պ.-- պաշարներ, ԴՄ դրամականմիջոցներ, ԴՀ դեբիտորաՆՖնպատակական հաշվարկներ,ԲԾ-բյուջետայինծախսեր,

ՖԲ

ԱԿՏԻՎ

30.9 | Նպատակային ֆոնդեր 2,2 Շինարարության11.0 ֆինանսավորում 19.7 4,8 Եկամուտներ

Յ9

ՒԲԾ-ՆՖ-ՇՖ-ԵԿ-ԿՊ

որտեղ.

ԵԿ

Տարե- | Տարեսկիզբ | վերջ 8.3

ՎՄԷՊՒԴՄՒԴՀ

Հ

ՊԱՍԻՎ

Շեղումներ

Գիմնական միջոցներ

ԷՑ.2

Պաշարներ Դրամական միջոցներ Դեբիտորկան

հաշվարկներ Բյուջետային ծախսեր գտվելով Օգտվե

1.3

ներ

Ֆինանսավորումբյուջեից

ԷՂ1.1

Նպատակայինֆոնդեր

-17.4

Շինարարության

-3.3

Շեղում |

ֆինանսավորում

5.7

Եկամուտներ

3.7

-1.9

հաշվարկներ Կրեդիտորական

-6.6

1.6

հաշվեշվ ատարման

հա երի ն նախահաշվի ծ ծախսերի կատար

կշռից, որոշենք գործոնների բազիսային ցուցանիշներից փաս285

տացի ցուցանիշների շեղումները (երկրորդ քայլ): Այդ նպատակով կազմենք գործոնների շեղումների աղյուսակ (տես աղյուսակ 10.2), որը թույլ կտա ներկայացնելու բացահայտվածշեղումների հաշվե-

կշռային կապը (երրորդքայլ). 5.2

Ժ

13-33-19-66ՀՀՆ.1-174Ք57437:Է16

Այնուհետն, շեղումների հաշվեկշռից որոշենք մաքսային օղակին բյուջեից ֆինանսավորման փոփոխության վրա ազդած գործոնների չափը (չորրոդ քայլ). 1.1

Հ

5.2

Է1.3-33-19-66:174-57-3.7-16

լ

վ Վ վ վ վ վ` վ վ

ՀՄ

Պ

ԴՄ

Վ

ԲՕԾ

ՆՖ

ՇՖ

ԵԿ

ԿՊ

Վերլուծության արդյունքները վկայում են, որ նախորդ տարվա նկատմամբհաշվետու տարում բյուջեից ֆինանսավորման աճի էական գործոն է հանդիսացել մաքսային համակարգի հիմնական միջոցների համալրումն ու արդիականացումը, որը պահանջել է լրացուցիչ Ւ 5.2 մլն դրամի ֆինանսավորում: Բացի այդ, բյուջեից միջոցների ստացմանը էապես փոխարինել է նան նպատակային ֆինանսավորման ֆոնդից 17,4 մլն-ի օգտագործումը: Հաշվետու տարում մաքսային կոմիտեն6,6 մլն-ով տնտեսել է բյուջետային ծախսերը` դրան զուգաեռ, 5,7 մլն-ով շինարարության ծախսերի ֆինանսավորմանընդլայնման հնարավորություն ստեղ-

ծելով: է նան

Ֆինանսական կարգապահությանտեսակետից մտահոգիչ հաշվետու տարում դրամական միջոցների մնացորդների

մլն-ով նմազումը ն կրեդիտորականպարտավորությունների 1,6 մլն աճը, որոնք փաստորեն «մեղմել են» բյուջեից ստացվող աղբյուրների իրական պահանջը ն կանխել են մաքսային համակարգի ֆինանսավորման դեֆիցիտը: 1.9

Այսպիսով, ծախսերինախահաշիվըկատարելիս մաքսային կոմիտեն պետք է առավել ուշադրություն դարձներ ֆինանսական թույլ չտալով ոչ ընթացիկ ակտիվների լրակարգապահությանը, աշխատանքներիընդցուցիչ ձեռքբերումների, շինարարարական աճին, քանի որ հետագա պարտքերի լայնման, կրեդիտորական արդեն իսկ հաշվետու տարում ֆինանսականկայունության պաշարները սպառված են ն դրանով առկա է մոտ ապագայում տնտեսական գործունեությանֆինանսավորմանդեֆիցիտի սպառնալիք: Տնտեսական գործունեության արդյունավետության վերլուծություն Մաքսային համակարգը սպասարկող ծախսերը փոխհատուցվում են հիմնականում պետբյուջեից,ն որոշ մասով էլ, սեփական գործունեության արտաբյուջետայինեկամուտներից` մաքսա-

վճարներից: Հետնաբար, մաքսակետերիգործունեության տնտեսական գնահատականըփաստելիս առաջին հերթին որոշում են, թե արդյո՞ք մաքսային ծառայությունների արդյունավետության տեսանկյունից. հավաքագրվե՞լ է մաքսավճարներիպահանջվող նվազագույն մակարդակը: ֆինանսավորման դեֆիցիտի կանխման տեսանկյունից. մաքսային ծառայությանծախսերըչե՞ն գերազանցում եկամուտները: բյուջետայինն արտաբյուջետային

Մաքսային ծառայությունները իրականացվում են փոփոխուն ն հաստատուն ծախսերով: Հաստատուն ծախսերի թվին են դասվում մաքսակետերիշենքերի, շինությունների, մաքսազննման սարքավորումների ամորտիզացիան,վարչակազմին հաշվարկվող աշխատավարձը,որոնք անփոփոխ են մնում մաքսային ձնակերպումների քանակի փոփոխմանպայմաններում:Փոփոխուն ծախսերը ավելանում են մաքսային զննումների ծավալի աճով (լաբորատոր փորձաքննություն,արձանագրություններինառնչվող ծախսեր, մաքսավորներին պարգնատրումներ, էլեկտրաէներգիա ն

այլն): Վետնաբար,մաքսայինծառայություններիտնտեսականգործունեությունը գնահատելիս ներկայացվումէ հետնյալ պայմանը. ծախսեր Հ բյուջետափոփոխուն ծախսեր Հ հաստատուն Հ ային ֆինանսավորում մաքսավճարներ Մաքսավճարըմաքսային գործի զարգացմանն մաքսային նյութատեխնիկականու սոցիալականբազայի ապամարմինների հովման նպատակով է հավաքագրվում ն ըստ վիճակագրական չափի հիմնավորումը:Ընդունենք, տվյալների` ունի իր նվազագույն որ նախորդտարիներիփորձից բյուջեից ստացվող տարեկան ֆինանսավորմաննկատմամբմաքսավճարներիհավաքագրմաննվազագույն չաւիը որպես կանոն` կազմում է 55 92: Ուստի. մաքսային ծառայությունների տնտեսական գործունեությունը գնահատելիս պետք է հաշվի առնել, որ. մաքսավճարներ / բյուջեից ֆինանսավորում » 0,55 Այսպես, մաքսակետ "Խ"-ի տնտեսական գործունեության են. ներկայացվել ուցանիշները հաշվետու հաշվ տարում ր ցուցանիշները րկայացվել

Աղյուսակ 10.3 Մաքսայինծառայություններիցուցանիշներ

Ցուցանիշներ

չափի

Մաքսային ձնակերպումներիքանակը

Մաքսայինմիավոր ձնակերպմանմիջին ոփոխուն ծախսեր Հաստատուն ծախսեր Բյուջեից ֆինանսավորում

րարթաը

Մաքսավճա

ույքաչա

հոտը միավո հաղոր `

Թվային

միավոր արժեքը

|

հատ

|

հազ դրամ|

հազ դրամ|

դրամ | հազ հա Գոր ամ

|

5 000

լ

Տնտեսական վերլուծության առջն խնդիր է դրված որոշելու հաշվետու տարում մաքսակետ "Խ"-ի գործունեության համար

Եթե մաքսային ձնակերպումներիօպտիմալ քանակը նշանակենք «-ով ապա մաքսակետի ծառայություններիմատուցման վերոնշյալ պահանջներըբավարարելիս կստանանք անհավասարություններիհետնյալ համակարգը.

Ի

5 000 Հ 8 000

Հ

3,57

107 18.000

» 0.55

Լուծելով

համակարգը, կստաանհավասարությունների

նանք. Ս

Հ461

7»440

».

դեֆիցիտի կանխում ֆինանսավորման

նվազագույն մաքսավճարներիհավաքագրում

մաքսային զննումների օպտիմալ քանակ

վ լ պահանջվողնվափաստացի քանակ

քանակ

Դ

/

զագույն

.

հնարավոր առաքանակ վելագույն

Այսպիսով, հաշվետու տարում "ԽՍ" մաքսակետը չնայած պահպանելէ ծառայություններիմատուցմանֆինանսականկարգապահությունն կարողացելէ բյուջետայինն արտաբյուջետային միջոցներիհաշվին ֆինանսավորելիր կողմից մատուցած մաքսա000 Հ 8 000 Հ 3,5 « 350), սային ծառայույթունները(102355 առումով գորկայն մաքսայինզննումներիծանրաբեռնվածության ծել է անարդյունավետ: Այսպես, համաձայնվերլուծությանարդյունքների,անհրանվազագույնչափի ապահովմանհամար ժեշտ մաքսավճարների հաշվետու տարում մաքսային զննումների քանակը առնվազն պետք է կազմեին440 հատ՝ 350-ի փոխարեն:

հատկացված միջոցների օգտագործման արդյունավետությունը:

Մաքսային վճարների գործոնային վերլուծություն Մաքսային վճարներից են մաքսատուրքերը, որոնք ըստ գործող օրենքի հաշվարկվում են արժեքային հիմքով, ապրանքների բնաիրային միավորի նկատմամբհաստատագրվածկարգով ն երբեմն էլ, վերջին երկուսի զուգացմամբ` խառըմեթոդով: Տնտեսական վերլուծության խնդիրն է գնահատելու գործոնների ազդեցության բնույթն ու չափը մաքսատուրքերի վրա: Այսպես, ադյուսակ 10.4-ում ներկայացվածեն նախորդ ն հաշվետու տարում մաքսային կոմիտեի կողմիցհավաքագրված մաքսատուրԻ երը ն դրանք ձնավորողցուցանիշների փոփոխությունը: Մաքսատուրքերի226 աճով պայմանավորված, հաշվետու տարում մաքսային սահմանով անցնող ապրանքներիարժեքի 13 մրդ դրամի անկում է արձանագրվելնախորդ տարվա նկատմամբ, ինչը ընդհանուր առմամբ, հանգեցրել է մաքսատուրքերի 0,66 մլրդ դրամով նվազմանը: եղյուսակ ձնավորող ցուցանիշները Մաքսատուրքերը

Նշա-

Նախորդ| Հաշվետուլ|Շեղում նակում| տարի տարի (Է)

Ցուցանիշներ

Մաքսատուրքեր

(մլրդ դրամ)

Ապրանքներիմաքսային արժեք (մլրդ դրամ)

Մաքսատուրքի

10.4

|

ՄՏ

4,5

ԱՄԱ

ՄԴ

|

-0.66

դրույքաչափ(96)

մեծությամբ: Այսպես, ապրանքներիմաքսային արժեքի նվազման ազդեցությունըկշավարկվի. ՃՍՏ

Հ

(ԱՄԱ, ԱՄԱջ)

շ«ՄԴ, -

0,1

Հ

Վերլուծվող ցուցանիշի փուիոխման վրա որակական գործոնի ազդեցությունը որոշելիս վերջինիս շեղումը բազմապատկվումէ քանակական գործոնի փաստացի մեծությամբ: Այսպես. մաքսատուրքերի աճի ազդեցությունըկահաշվարկվի. ՔՄՏ

Լ

Հ

(ՄԴ, ՄԴո)« ԱՄԱ, :0.02»:32 -

Լ

ն

Հ

Հ

Հ

0.64

Երկու գործոնների ազդեցության հանրահաշվականգումարը համապատասխանումէ հաշվետու տարվա մաքսատուրքերիհավաքագրման 0,6 մլրդ-ով ընդհանուր անկնմանը (- 0,66 -1,3 Հ սահմանում 0,64), որի հիմնական պատճառը մաքսային ապրանքէ: ների արժեքի ցածր արձանագրումն Հ

Ուստի, վերլուծության արդյունքները նս մեկ անգամ խնդրո առարկա են դարձնում մաքսատուրքերիդրույքաչափերի աճման պարագայում ապրանքների մաքսայինարժեքի իրատեսականարձանագրումըն ապրանքներիարհեստականարժեզրկմանդեպքերի բացահայտումները: Մաքսային վաճրներից է նան սահմանի վրա ապրանքների նկատմամբավելացված արժեքի հարկը, որը գոյանում է մի շարք գործոններով, ինչպիսիք են ապրանքների մաքսային արժեքը, մաքսատուրքը,ակցիզային հարկը, ավելացված արժեքի հարկի դրույքաչափը (տես աղյուսակ 10.5): Տնտեսականվերլուծության խնդիրնէ յուրաքանչյուր գործոնի ազդեցությանչափի որոշումը:

Որպեսզի որոշվի յուրաքանչյուր գործոնի ազդեցության բնույթը մաքսատուրքերի նվազման վրա, տնտեսական վերլուծությունը այս պարագայում կիրառում է տարբերություններիեղանակը: Համաձայն տարբերություններիեղանակի, վերլուծվող ցուցանիշի վրա քանակական գործոնի ազդեցությունը որոշելիս վերջինիս շեղումը բազմապատկվումէ որակականգործոնի բազիսային

`:

ճղյուսակ

Ավելացված արժեքի հարկը ձնավորող ցուցանիշները

Ցուցանիշներ

Նշա-

| Ավելացված արժեքի հարկ

նակում|

Նախորդ | Հաշվետու տարի տարի 10.420

ԱԿՑ

2,6

3.9

ՄՏ

4,5

ԱՄԱ

ԱԱՀԴ

(մլըդ դրամ)

Յ

/ Ակցիզայինհարկ (մլրդ դրամ) | Մաքսատուրքեր(մլրդ դրամ) | Ապրանքներիմաքսային արժեք (մլրդ դրամ) ԼԱԱՀ-ի դրույքաչափեր(46)

|

ԱԱՀ

7,153

Շղթայականտեղադրումներիեղանակիկիրառմանքայլերն են. վերլուծվող ցուցանիշի ն այն ձնավորող գործոնների միջն ֆունկցիոնալ կապի բացահայտումը, ԱԼ. Ֆունկցիոնալ կապի կառուցումը «քանակական գործոններից դեպի որակական գործոններ»» սկզբունքով, տ. ֆունկցիոնալ կապում բազիսային ցուցանիշների շղթայաբար փոխարինումը (տեղադրումը) փաստացիով, Խ. յուրաքանչյուր գործոնի ազդեցության չափի որոշումը` հերթական տեղադրման հաշվարկից հանելով նախորդ հաշվարկի արդյունքը: ԼԷ

Ուսումնասիրվող համընդհանուր ցուցանիշը վերլուծելիս նախ որոշվում է նրա փաստացիմեծությանշեղումը բազիսայինից,որից հետո հաշվարկվում է ստացված շեղման վրա յուրաքանչյուր գործոնի ազդեցության չափը: Այդ նպատակովֆունկցիոնալ կապը ներկայացնող յուրաքանչյուր գործոն, ըստ բանաձնում ներկայաց-

ված հերթականության` բազիսային արժեքից փոխարինվում է փաստացի արժեքի, որից հետո կատարվում է բանաձներիմիջոհաշվարկ (բաժանում, բազմացով թելադրվողհամապատասխան ն պատկում այլն): Ստացված արդյունքը համադրելով նախորդ փոխարինման հաշվարկի արդյունքի հետ` որոշվում է կոնկրետ գործոնի ազդեցությանբնույթն ու չափը համընդհանուրցուցանիշի մեծության վրա: Այսպիսով, տեղադրում է համարվում ցուցանիշի բազիսային մեծության փոխարինումըիր փաստացիով: Յուրաքանչյուր գործոն համընդհանուրցուցանիշի վրա կարող է ունենալ ինչպես դրական, այնպես էլ բացասականազդեցություն:

Այդ պատճառով դրանց ազդեցության բնույթը ընդգծելու համար հաշվարկներիարդյունքները«Հ» կամ «-» նշանով են հանդես գալիս: Ընդ որում, բոլոր գործոններիազդեցությանչափի հանրահաշվական գումարը պետքէ համարժեք լինի համընդհանուրցուցանիշի բազիսայինն հաշվետու մեծություններիշեղման ընդհանուր մեծությանը: Այսպես, ԱԱՀ-ի գանձումը մաքսային սահմանի վրա նախորդ ն հաշվետու տարում կատարվել է այսպես (տես աղյուսակ

10.5).

ԱԱՀօ (ԱՄԱՐՀ ՄՏց փ ԱԿՑօ)« ԱԱՀԴջ (45

0,2 10,420

4,5 62,6)»

Հ

Հ

Հ

ԱԱՅ,

Հ

(ԱՄԱլ Հ ՄՏ,

Հ

ԱԿՑ.) « ԱԱՀԴլ (32 Հ

Հ

3.84

Հ

3.9)»

Շղթայական տեղադրումների եղանակի դեպքում համընդհանուր ցուցանիշը ներկայացնող մասնակի ցուցանիշների բազիսային մեծությունները հերթականությամբփոխարինվում են փաստացիով, ստացված արդյունքները համադրելով միմյանց հետ՝ որոշվում է առանձին գործոններիազդեցությունը վերլուծվող ցուցանիշի մեծության վրա:

Փաստորեն, հաշվետու տարում, նախորդ տարվա նկատմամբ սահմանի վրա գանձնվողԱԱՀ-ն նվազել է 3,267 մլրդ դրամով (7,153 10,420): Տարաբնույթ գործոններիազդեցությունըգանձ-

»

0,18

Հ

7,153

--

ԱԱՀ-ի նվազման վրա որոշելու համար կատարենք հաշվարկշղթայական տեղադրումներիհերթականությամբ: 7աշվարկ

ԱԱՀՇ (ԱՄԱլՀ ՄՏօ Հ ԱԿՑօ)« ԱԱՀԴը

(45 Հ 4,5 42,6)» Հ

Հ

«0,2

Հ

10,420

Ցաշվարկ

ԱԱՀ (ԱՄԱ. Հ ՄՏց Հ ԱԿՑը)։

ԱԱՀԴ)

»

2:

0,2

Հ

Հ

«0,2

(32:

»

4,5 Հ2,6)»

7,82

7աշվարկ //

ԱԱՀ' (ԱՄԱլ,Հ ՄՏ,

Հ

Հ

Հ

ԱԿՑը)« ԱԱՀԴ,

Հ

(32 3,84

7,153 -- 10,420 -. Հ

2.60

-

0,132

0,260

»

Հ

ԱԿՑ.) « ԱԱՀԴ,

Հ

(32

Հ

-2,6)»

384 3,9)»

Չաշվարկ Մ

Հ

(ԱՄԱ. Հ ՄՏ.

Հ

ԱԿՑ.)

ԱԱՀԴ.

«

Հ

(32

Հ

3.84

Հ

3.9)»

Հ7,153

Սահմանիվրա գանձված ԱԱՀ-ի փոփոխմանվրա յուրագործոնի ազդեցությունը նախորդ տարվա նկատմամբ հաշվետու տարում որոշելիստվյալ գործոնի գծով տեղադրման հաշվարկից հանվում է նախորդհաշվարկիարդյունքը: Ապրանքներիմաքսայինարժեքինվազմանազդեցությունը. 2,60 մլրդ հաշվարկ 1||--հաշվարկ| 7,82 10,420 հավաքագրմաննվազմանազդեցությունը. Մաքսատուրքերի 7,82 0,132 մլրդ հաշվարկ 11 հաշվարկ ||7,688 Ակցիզայինհարկիհավաքագրմանաճի ազդեցությունը. 0,260 մլրդ հաշվարկ |Կ հաշվարկ |/ 7,948 7,688 ՍԱՀ-ի դրույքաչափինվազմանազդեցությունը. 0,795 մլրդ հաշվարկ Կ հաշվարկ Խ 7,153 7,948 Բոլոր գործոնների ազդեցության հանրահաշվական գուէ նախորդտարվա նկատմամբ հաշվեմարըհամապատասխանում տու տարում սահմանիվրա գանձված ԱԱՀ-իընդհանուր փոփոխմանը.

քանչյուր

Հ

--

--

--

Հ

-

-

Հ

-

--

-

Հ

--

'

0,795

Հ-.

3,267

լրդրա մ

,

Հ

ԱԱՀ.

-

որ Այսպիսով, վերլուծության արդյունքները վկայու մեծ ազդեցությունէ ԱԱՀ-ի գանձումներինվազման վրա առավել թողել ոչ այնքնան հարկի դրույքաչափինվազմանգործոնը (0,795 մլրդ դրամ), որքան ապրանքների մաքսային արժեքի նվազումը ձնա(2.6 մլրդ դրամ), որը ես մեկ անգամ վկայում է մաքսային կերպումներիժամանակ սահմանի վրա ապրանքներիարժեքի մասին: անհրաժեշտության հիմնավորարձանագրումների

7,688

Չաշվարկ /Մ

ԱԱՀ" (ԱՄԱ. Հ ՄՏ.

» 0,2 7,948

-

-

ԻՆՔՆԱՍՏՈՒԳՄԱՆ ՀԱՐՑԵՐ

ԳԼՈՒԽ

24.

ՄԱՔՍԱՅԻՆ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ

ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ինչպիսի՞ կառուցվածք ունի ծախսերի կատարման նախահաշիվըբյուջետայինհիմնարկներում:

րի

հաագիդապապուա ազատած

ա

Ինչպիսի՞ քայլերով են կազմակերպումմաքսայինմարմինների նախահաշվի կատարման տնտեսական վերլու՛

ծությունը:

Ինչպե՞սէ գնահատվումմաքսայինմարմիններիգործունեության տնտեսականարդյունավետությունը:

ԱՌԱՋԱՐԿՎՈՂ

ՃեճուՅ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

2»

արտաքինառնտրումկիրառ. վող վիճակագրականեղա-

նակներ

»

վիճակագրության մեթոդներին կատարել ինդեքսներով գործոնային

Աա իապելային վիճակագրություն

ԱՐՏԱՔԻՆ ԱՌԵՎՏՐԻ ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ

ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

4038016786Է08

16:56

Ա.Գ.

վերլու-

Ճուղուրյան, Տնտեսականգործունեության ծություն, Երնան, էջ 27-85

օո

վերլուծություն

»

։

«անադգաաապա կապերիվիճակագրական

11.1

ՈՇԱՈՇՈԵՒՕՇՐՄ

6101066ՈՒԵԼ»օքՐՅՒՆԼՅՅման, 110. Ք6ո. 11.Ճ. 11Թ:ու088,Խ106688,"Լ0806 ՅՒՅԵՔՇ», 2004,

օք.

Աթո արն տառա

Գլխի բովանդակությունը

Շ.Օ.,

«Տնտեսագետ», 2004,

ՖԽատաօոօ-ֆաղոօօտայմ հօուքօղե

Խ1օօորճ,«Փոհռեծել", 1997, օք.

մաքսային օրենսգիրք, Երնան, 2000, գլուխներ 16, 17, 18, ՀՀ

հ

յրա

58-74

բաժին 5,

Արտաքին տնտեսական կապերի վիճակագրությանխնդիկայանում է նրանում, որ ներկայացվի երկրի արտաքին տնտեսական կապերի վիճակի ն զարգացման մասին քանակական ն որակական տեղեկատվություն: Արտաքինտնտեսականկապերի վիճակագրությանհաշվառմանօբյեկտներեն ապրանքներըն ծառայությունները,որոնք ձնավորում են երկրի արտահանման ն ներհետ մուծման նան ցուցանիշները, ինչպես դրանց կապակցված մյուս գործառնությունները:Արտաքինտնտեսական կապերիվիճակագրությունը ներառում է մաքսային վիճակագրությունը ն արտաքին տնտեսական գործունեության ծառայությունների վիճակագրությունը: Մաքսայինվիճակագրությունըբաժանվում է արտաքին առնտրի մաքսային վիճակագրության ն ընդհանուր մաքսային վիճակագրության(տես ստորն բերվածսխեման): Արտաքինառնետրի մաքսայինվիճակագրությանուսումնասիրմանանմիջականօբյեկտներ են հանդիսանումարտահանվողն ներմուծվող ապրանքները, որոնք տեղաշարժվումեն երկրի պետական սահմանով ն որոնք բերված են արտաքին տնտեսական գործունեության ապրանքների անվանացանկում (ԱՏԳԱԱ): Այն րը

ներկայումս օգտագործվումէ Հայաստանի Հանրապետությունում, որի հիմքը հանդիսանում է աշխարհի բոլոր երկրների կողմից կիրառվող ապրանքների դասակարգման ներդաշնակեցված հա-

մակարգը:

Արտաքինտնտեսականկապերիվիճակագրություն |

|

Մաքսային

վիճակագրություն |

| Արտաքին տնտեսականկապերի ծառայությունների վիճակագրություն

|

|

Հատուկ

Արւոաքին առնտրի մաքսային

վիճակագրություն

մաքսայինվիճակագրություն

են երկրի տնտեսական տարածքումենթարկվել ակտիվկամ պասեն իրենց որի ընթացքումապրանքներըփոխել սիվ վերամշակման, Ապրանքներիարբնութագրերը: որակականկամ տեխնիկական տահանումը նվազեցնումէ նյութականարժեքների ազգայինպա-

շարները: Ներմուծում ցուցանիշիներքո հասկացվումէ ապրանքների ներկրումը երկրի տնտեսական տարածք` ազատ շրջանառության համար: Ներմուծմանմեջ ներառվումեն այն ապրանքները,որոնք

նախատեսվածեն երկրի ներսում սպառման,վերաարտահանման է նյութական արհամար: Ապրանքներիներմուծումը ժեքների ազգայինպաշարները: ներառում է նան Մաքսային վիճակագրությունը որն ընդգրկումէ ուսումնասիրման մաքսային վիճակագրությունը,

ավելացնում, հատուկ `

հետնյալ օբյեկտները՝

որը բնութավիճակագրությունը, հայտարարագրման ու ներմուծումըըստ մաքսագրում է ապրանքներիարտահանումն է արտաքին յին ռեժիմների, որոնց հիման վրա ձնավորվում 1.

Համաձայն մաքսային վիճակագրության,ապրանքներ են համարվում մաքսային սահմանով տեղափոխվող բոլոր տեսակի ջերմային ն այլ ապրանքներնու իրերը, գույքը, էլեկտրաէներգիան, տեսակի էներգիան,փոխադրամիջոցները`բացի բեռներ տեղափոխող տրանսպորտային միջոցներից: Արտաքինառնտրի մաքսային վիճակագրությանդիտարկման ն ուսումնասիրմանառարկան հանդիսանում է երկրի արտաքին առնտրի շրջանառությունը,այսինքնապրանքներիարտահանման ն ներմուծման քանակական ն արժեքային ծավալները, ինչներմուծման աշխարհագրականուղղվապես նան արտահանման

ն

ծությունը (ապրանք-երկիր,երկիր-ապրանք): Արտաքին առնտրի մաքսային վիճակագրության մեջ արտահանման ցուցանիշի ներքո հասկացվումեն երկրի տնտեսական տարածքից դուրս բերված հայրենականարտադրության ապրանքները, որոնք արտադրվել, աճեցվել կամ արդյունահանվել են տվյալ երկրի տարածքում ն որոնք նախատեսված են այլ երկրի տնտեսական տարածքներումազատ շրջանառության համար: Ընդ որում, հայրենական արտադրության ապրանքների շարքին են դասվում նան այն ապրանքները,որոնք ներկրվել են արտերկրից ն

առետրի մաքսային վիճակագրությունը, որը բնու2. մաքսային վճարումների ն թագրում է մաքսայինվճարներիմասնաբաժինը դերը պետական գործում: Ընդ որում հաշվամասի ձեավորման բյուջեի եկամտային

վիճակագրություն,

ռումը տարվում է ըստ առանձինմաքսային գանձումների`վճարն ներ մաքսային ձնակերպումներիհամար, արտահանման ներմուծման մաքսային վճարներ՝ ավելացված արժեքի հարկ, ակցի-

զային հարկ, հատուկ հարկեր (Վայաստանիհամար բնապահպանականվճարներ), վիճակագրություն, Յ. արժութայինկարգավորման որը բնութա4. վիճակագրություն, բռնագրավումների հետնանքով (մաքսանենգրում է մաքսայինօրենքներիխախտման ն գություն) բռնագրավվածապրանքներիծավալը արժեքը, 5. միջազգայինփոստայինառաքումներիվիճակագրություն,

վիճակագրումիջազգային բեռնափոխադրումների ն ներմուծվող է թյուն, որի արդյունքումհաշվառվում արտահանվող 6.

ապրանքներիծավալը ըստ տրանսպորտիտեսակներին պատկանելիության (ազգային ն այլ երկրներիտրանսպորտով), 7. ուղնորաշրջանառությանվիճակագրություն: Ինչպես նշվեց, բացի մաքսայինվիճակագրությունից`արտաքին տնտեսականկապերիվիճակագրությունըներառում է նան ծառայությունների միջազգային առնտուրը: Ծառայությունները՝ հանդիսանալով արտաքին տնտեսական կապերի բաղկացուցիչ մասը, իրենց բնույթով չնայած հանդիսանումեն արտաքինտնտեսական գործառնություններ, սակայն ի տարբերություն ապրանքների, դրանք չեն հատում մաքսային սահմանը ն հետնաբար մաքսային հսկողության չեն ենթարկվում, ն դրանց համար մաքսային հայտարարագրերչեն լրացվում: Ապրանքների միջազգային առնտրի վիճակագրությունը համարվումէ տնտեսականվիճակագրություն,որը բավարարումէ բազմաթիվսպառողներիկողմից ներկայացվողմի շարք պահանջներ, ինչպիսիք են` կառավարությունը, առնետրայինկազմակերպությունները, ազգային ն միջազգայինկազմակերպությունները, ն հասարակություննամբողջուհետազոտականինստիտուտները թյամբ: Տարբեր օգտագործողներիանհրաժեշտ են տարբեր տվյալներ, սկսած ապրանքներին գործընկերերկրների ագրեկացման տարբեր մակարդակներից,վերջացրածընդհանրացվածամփոփ

ցուցանիշներով: Արտաքինառնտրիտվյալների հիմնականօգտագործման ոլորտներինդասվումեն, 1. ընդհանուր տնտեսականքաղաքականությանմշակումը, ներառյալ հարկային, բյուջետային,կառուցվածքայինն ճյուհարցերը, ղային քաղաքականության 2. առնտրայինքաղաքականությանմշակումը, ներառյալ առնտրայինբանակցությունները,առնտրայինհամաձայնագրերի հսկումը ն առնտրայինվեճերիկարգավորումը, Յ. այլ շուկաներում սպառմանմակարդակիուսումնասիրման նպատակովարտահանողներին ներմուծողների շուկաների

վերլուծությունը,

ներքին շուկայի հաշվեկշռմաննպատակովպետական էներմիջոցներիկիրառումը(գյուղատնտեսություն, կարգավորման 4.

գետիկա),

ենթակառուցվածքներիպլանավորում` նավահանճանապարհներ Գիստներ,օդանավակայաններ, ն այլն, 6. տրանսպորտային վիճակագրությանվարում, 7. ելքային տվյալներիօգտագործումը կանխատեսումնեն վճարային հաշրի, ազգային հաշիվների համակարգում(ԱՀՀ) 5.

վեկշռում (ՎՀ): Արտաքին առնտրի տվյալները այլ հիմնական վիճակագրական տվյալների հետ մեկտեղ, ինչպիսիք են արդյունաբերության, շինարարության ն ֆինանսական վիճակագրությունը, ձնավորում են ազգային հաշիվների համակարգի ն վճարային հաշվեկշռի կառուցմանելքային տվյալները: ԱՀՀ ն ՎՀ կիրառվող հասկացություններըսահմանումները, որոնք օգտագործվում կամ վիճակագրությաառնչվում են ապրանքներիմիջազգայինառնետրի են ապրանքները,ծառայություները,տնտեսական նը, ներառում

տարածքը, արտաքին աշխարհը, կառուցվածքային միավորը, սեփականատնտեսականշահերի կենտրոնը, ռեզիդենտությունը, տիրոջ փոփոխությունընայլն:

Ներկայումս գոյություն ունեն տվյալների հավաքագրման տարբեր աղբյուրներ, այդ թվում ն մաքսայինփաստաթղթերըն հետազոտությանարդյունքները,հարկակազմակերպությունների յին գանձումներիվերաբերյալփաստաթղթերը,բանկայինփոխանցումները ն այլն: Առավելապեսլայն տարածումէ գտել մաքսային միջոցովարտաքինառնտրի տվյալներիմշակումը: փաստաթղթերի Ապրանքներիմիջազգայինառնտրի վերաբերյալտվյալների հավաքագրումը մաքսային մարմիններիգծով ունի վաղ անցյալ, չնայած մաքսային մարմիններիհիմնականխնդիրը վիճակագրական տվյալների հավաքագրումը չէ: աճում է այնՀարկ է նշել, որ վերջին ժամանակաշրջանում պիսի երնույթների թվաքանակը, երբ հնարավոր չէ միայն մաքսային փաստաթղթերիմիջոցով հասնել տվյալների ամբողջական

ընդգրկման:Այդպիսի դեպքերում անհրաժեշտությունէ

առաջա-

օգտվել հավաքագրմանայլ եղանակներից,մասնավորապես, կազմակերպություններիհետազոտություն, հարկայինմարմինների կողմից վարվող վարչական ռեգիստրներիօգտագործումնայլն: Միջազգային ընդհանուր սկզբունքներով առաջնորդվելով անհրաժեշտ է, որ ապրանքներիմիջազգային առնտրի վիճակագրությունում ընդգրկվենբոլոր ապրանքները, որոնք ավելացնում են երկրի ազգային նյութական ռեսուրսների պաշարները կամ նվազեցնում են այդ պաշարներն արտահանմանժամանակ: Ապրանքները, որոնք ժամանակավորապես ներմուծվում կամ արտաեն երկրի տնտեսականտարածքիցն հենց այնպես տեղահանվում փոխվում են երկրի տարածքով, չեն ավելացնում կամ պակասեցնում այդ պաշարները,ուստի ն դրանք չպետք է ներառվեն արտաքին առնտրի վիճակագրականցուցանիշներում: Շատ դեպքերում երկրի տնտեսականտարածքը համընկնում է մաքսային տարածքի հետ, որում երկրի մաքսային օրենքները գործում են ամբողջությամբ, ինչը ն հիմք է հանդիսանում իրականացնելապրանքների ընդգրկվածությանապահովում: Ապրանքների միջազգային առնտրի վիճակագրությունը պահանջում է արտահանմանն ներմուծման գործառնությունների գրանցմանժամանակիհստակ որոշում: Ըստ ԱՀՀ ն ՎՀ մեթոդաբանության, գործառնությունների գրանցման ժամանակը պետք է ընդունել այն պահը, երբ տեղի է ունենում նյութական կամ ֆինանսական ակտիվի սեփականատիրոջփոփոխություն: Միննույն ժամանակ արտաքին առնտրի համակարգում, առավելապեստվյալների հավաքագրման համակարգում, գործառնությունների հաշվառման ժամանակ է համարվում այն պահը, երբ ապրանքները հատում են երկրի մաքսայինսահմանը: Վ`Վետնաբար, ապրանքներիարտաքինառնետրիբնագավառում ընդունված է առաջնորդվելայն սկզբունքով, որ ապրանքները պետք է հաշվառել այն ժամանակ, երբ դրանք հատում են սահմանը: Ընդ որում այդ ժամանակըորոշված է ընդունել այն պահը, երբ լրացվում է մաքսայինհայտարարագիր: Այնուհանդերձ,արտաքինառնտրի վիճակագրությանվարման, ապրանքներիընդգրկվածությանլիարժեքության ապահովնում

համար, դրանք դեռնս բավարարպայմաններ չեն: Այդ իսկ պատճառովարտաքին առնտրի վիճակագրությանբնագավառում կիրառվում է ապրանքներիորոշակի դասակարգում,ըստ որի որոշ ման

ապրանքներ, որոնք հատում են սահմանը, ներառվումեն արտահանման ն ներմուծմանցուցանիշներում,իսկ մյուսները` դուրս են մնում:

ցուցանիշներում ըստ վիճակագրական Այդ դասակարգումն են. կատեգորիաներիհետնյալն ընդգրկվածության 4. ապրանքներ,որոնք ենթակա են ներառվելու ապրանքների միջազգային առնտրի (ԱՄԱ) մանրամասնեցված վիճա-

կագրությունում,

ապրանքներ, որոնք ենթակա չեն ներառվելու ԱՄԱ մանրամասնեցվածվիճակագրությունում, 3. ապրանքներ, որոնք ենթակա չեն ներառվելու ԱՄԱ մանրամասնեցված վիճակագրությունում, սակայն ենթակա են առանձինհաշվառման, որպեսզի,ԱՀՀ ն Վ. կազմմանաշխատանքներն իրականացնելիս հնարավոր լինի կատարել ապրանքների միջազգայինառետրի տվյալներիճշգրտումներ: 2.

Աայրանքներ,որոնք ենթակա են ներառվելու ԱՄԱ մանրամասնեցվածվիճակագրությունում Այս կատեգորիայիխմբավորմանժամանակ արտահանման

ներմուծմանծավալներում ներառվումեն. » Ոչ դրամականացվածոսկին, որն իրենից ներկայացնում է ոսկե փոշին ն ոսկին որոշակիորենմշակված կամ չմշակված վիճակում, ոսկյա դրամներըն ձուլակտորները, որոնք նախատեսված են արդյունաբերականկամ այլ նպատակներիհամար, բացի որպես վճարմանմիջոց, ». Թղթադրամները,արժեթղթերըն դրամները,որոնք չեն գտնվում շրջանառությանմեջ ն պետք է ներառվենարտահանվող ն ներմուծվող ապրանքներիմեջ միայն տպագրականկամ պատրաստմանինքնարժեքիմասով, » Ապրանքները իրացված բարտերայինհամաձայնա-

ն

գրերով,

Ապրանքները,որոնք իրացվել են պետականհաշիվներով. սրանք ներառում են քաղաքացիականն զինվորական նշանակության ապրանքները,որոնք հատել են սահմանը, արտաքին »

կամզինվորականօգնության նպատակներով, » Սննդային ն այլ մարդասիրականօգնությամբ տրամադրվածկամ ստացված ապրանքները, » Զինվորականնշանակությանապրանքները, » Ապրանքներըձեռք բերված բոլոր տեսակի ոչ ռեզիդենտ ժամանողների կողմից (ներառյալ ոչ ռեզիդենտ աշխատողները) մեծ խմբաքանակներովձեռք բերվածը, որոնք գերազանցում են ազգայինօրենսդրությամբսահմանվածվիճակագրականշեմը, » Ապրանքները,որոնք օգտագործվումեն որպես տեղեկատվությանկրողներովծրագրայինապահովմանմիջոցներ, մասնավորապես, մագնիսականկրիչները,լազերային սկավառակները ձայնագրված համակարգչային ծրագրերով, սակայն ծրագրերը կամ տեղեկատվականբազաներիարժեքը չի ներառվելու արտահանման ն ներմուծմանծավալներում, » Ապրանքներվերամշակմանհամար, որոնք ուղղարկվել են արտերկրներվերամշակման համար հետագա վերադարձման ներմուծվող պայմանով,ընդ որում տվյալ դեպքում արտահանվող են համախառն ծավալներում առնտրի ներառվելու ապրանքները .

հիմքով,

են սահմանը, երբ Ապրանքները, որոնք հատում ն է դուստր կազմակեր գործառնությունըիրականացվում մայր պություններիմիջն, » Վերադարձվողապրանքները:Եթե արտահանվող ապրանքը վերադարձվումէ, ապա այն պետք է ներառվիներմուծման ծավալում վերադարձմանպահին ննույն ձնով ներմուծված ն հետ վերադարձվածապրանքիհամար, լ » էլեկտրաէներգիան,բնական գազը ւ ջուրը, որոնք որպես ապրանքներշատ դեպքերում մաքսայինմարմիններիկողանպայմանպետք է ներառվեն մից չեն գրանցվում, սակայն »

՝

ն

րանք

միջազգայինառնտրիծավալներում,

Ֆինանսականլիզինգի (վարձակալություն) պայմանով առաքված ապրանքները: Գոյություն ունի երկու վարձակալման եղանակ` ֆինանսական ն օպերացիոն` գործառնական: Ապրանքները համարվում են ֆինանսական վարձակալությամբ տրամաէ դրված, եթե վարձակալողին անցնում այդ ապրանքինկատմամբ ռիսկի, պարտավորություններիիրավունքը, » Միգրանտներիգույքը, երբ միգրանտներնիրենց հետ տանում են իրենց գույքը, մասնավորապես երկարաժամկետօգտագործմանառարկաները, » Նավերը, թռչող ապարատներըն այլ մոբիլ սարքավորումները` չնայած որոշ դեպքերում այդ ապրանքները չեն գրանցվում մաքսային մարմիններիկողմից, » Ապրանքները առաքված փոստով կամ սուրհանդածառայությամբ: Նմանատիպ ապրանքների հաշվառումը կային հնարավոր է լինի շատ աշխատատար,սակայն որոշ ապրանքներ, որոնք ունեն փոքր ծավալ բայց մեծ արժեք անհրաժեշտ է հաշվառել արտաքին առնտրի ծավալներում, մասնավորապեսոսկեղեն, ալմաստ, ադամանդ:Իսկ մնացած ապրանքները,որոնք գերազանցում են ազգային օրենսդրությամբսահմանված վիճակագրական ծավալներում, շեմը, պետք է ներառվենառնետրի » Արտաքին առնտրի ծավալներում պետք է ներառվեն նան թափոնները ն ջարդոնը, դատարկ տարաները, որոնք ունեն »

ապրանքայինարժեք:

որոնք ենթակա

չեն ներառվելու ԱՄԱ արանքներ, մանրամասնեցված վիճակագրությունում Այս կատեգորիայիխմբավորմանժամանակարտահանման ն ներմուծմանծավալներումչեն ներառվում. » Դրամականացված ոսկին որպես վճարման միջոց, փոխանակում են ազգային կամ միջազգային ֆինանսական մարմինները, քանի որ այն դիտարկվում է որպես ֆինանսական

ակտիվ,այլ

ոչ թե ապրանք Թղթադրամները, արժեթղթերը ն. մետաղադրամները, որոնք գտնվում են շրջանառությանմեջ ն իրենցից ներկայացնում են ֆինանսական պարտավորություններկամ ակտիիվներ, »

ժամանակավորապեսարտահանվող ն ներմուծվող ապրանքները, մասնավորապես,երբ այդ գործառնությունները իրականացնելիսա̀րտահանողըկամ ներմուծողը հայտարարագհետո պետք է հետ րում է, որ այն որոշակիժամանակահատվածից վերադարձվի, ընդ որում անփոփոխ վիճակում: Նմանատիպ ն շարքին կարելի է դասել ցուցահանդեսային գործառնությունների տոնավաճառային ապրանքները, նկարչական, թանգարանային նմուշները, կրկեսային ն սպորտային միջոցառումներիհամար միջոցները, որոնք տրանսպորտային նախատեսվածկենդանիները, »

ն այլն, են փոխադրումեր իրականացնում » Տարանցիկապրանքները, » Ապրանքները,որոնք ուղարկվել են տարածքայինանկլավներ կամ ստացվել են այնտեղից, » Առանց երկրի սահմանը հատելու, որպես սեփականություն, երկրի ռեզիդենտներիկողմից ոչ ռեզիդենտներինփոխանցած ոչ ֆինանսականակտիվները:Դրանք են հողը, կառույցները, շենքերը ն այլն, որոնք համարվում են ֆինանսարքավորումները, սական գործառնություններ, » որոնք համարվումեն ծառայությունների Ապրանքները, ծամաս ն չեն ներառվելու ապրանքներիարտաքին առնտրի վալներում:Դրանց շարքինեն դասվում, » այն բոլոր ապրանքները,որոնք ձեռք են բերվել ժամա-

Հ»

համար ու նողների կողմից անձնական օգտագործման իրենց քանակով ն արժեքով չեն գերազանցումազսահմանված նորմաները, գային օրենսդրությամբ որոնք ուղարկվում թերթերըն այլ հրապարակումները,

անմիջականբաժանորդագրությամբ, ապրանքները,որոնք ձեռք են բերվել դեսպանատների կամ զինվորական ստորաբաժանումներիկողմից, երկրի տնտեսական տարածքում, սեփական կարիքների համար: Նման ապրանքներըներառվումեն պետական ծառայություններիծավալում: » Գործառնականն ֆինանսական վարձակալաությամբ (լիզինգով)տրված ապրանքները, են

».

Երկրի տնտեսականտարածքումապրանքներըգնված ռեզիդենտի կողմից ն մեկ տարվա ընթացքում վաճառված նույն տարածքում, այս դեպքում ապրանքի սկզբնական ն վերջնական արժեքի տարբերությունը համարվում է առնտրայինծառայություն »

ոչ

ն

պետք է ներառվի ԱՀՀ

ն ՎՀ

մապրանքներ,որոնք ենթակա չեն ներառվելու ԱՄԱ ման րամասնեցված վիճակագրությունում, սակայն պետքէ հաշվառել առանձին` նպատակ ունենալով ժշգրտել մանրամասնեցված տվյալները հեւտագայում ԱՀ ն ՎՀ օգտագորժելու համար ԱՀՀձ ն ՎՀ մեթոդաբանությամբանհրաժեշտ է իրականացնել որոշակի ապրանքներիառանձինհաշվառում, որպեսզի դրանք ներառվեն ապրանքների միջազգային առնտրի ծավալներում: Այդ տվյալները անհրաժեշտ են ԱՀՀ ն ՎՀ կառուցողներին` իրականացնելու համապատասխանճշգրտումներ:Նմանատիպ ապրանքների շարքին դասվում են. » սարքավորումները,որոնց գծով սեփականատիրոջ փոփոխությունը կատարվում է երկրի սահմաններից դուրս: Դա առընչվում է այն սարքավորումներին,որոնք սկզբից առաքվել են դրանց ժամանակավորօգտագործման համար, մասնավորապեսշ̀ինարարական, հորատման, տարերային աղետների վերացման ն այլ նպատակներով,սակայն հետագայումդրանք փոխել են սեփականատիրոջը` նվիրատվության կամ ոչ ռեզիդենտներին ուղղակի վաճառքի եղանակով. » միջազգային ջրերում որսված ձկնեղենը, արդյունահանված հանքային նյութերը, փրկված բեռները, որոնք երկրին պատկանող նավից անմիջապես վաճառվել են այլ երկրներին պատկանող նավերին, » երկրին պատկանող տրանսպորտային միջոցների կողմից այլ երկրների տրանսպորտայինկայաններում ձեռք բերված վառելիքը ն սննդամթերքը,

»

դասվում են

ապրանքներ վերանորոգման համար, որոնց շարքին այն ապրանքները,որոնք ժամանակավորապես հատել

սահմանը արտասահմանումվերանորոգմաննպատակով`բացի համակարգչային սարքավորումների ն նավահանգիստներումն օդանավակայաններումիրականացվածտրանսպորտայինմիջոցների վերանորոգումից, » անլեգալ ճանապարհովներկրված կամ արտահանված են

ապրանքները, »

նից

հետո

ապրանքի սեփականության իրավունքի փոփոխություկորցված կամ ոչնչացվածապրանքները:

մռետրի համակարգերը Առնտրիհամակարգերիմասին ընդհանուր պատկերացում կազմելու համար նախ ն առաջ պետք է ծանոթանալ վիճակագրական տարածք հասկացության հետ: Ապրանքների միջազգային առնտրի վիճակագրության խնդիրն է հաշվառել ապրանքները, որոնք ներկրվում կամ արտահանվումեն երկրի տնտեսականտարածքից: Պրակտիկայում ապրանքները արտահանվում կամ ներմուծվում են կիրառվողվիճակագրականտարածքից, այսինքն այն տարածքից, որում իրականացվում է տվյալների հաշվառումը: Երկրի վիճակագրականտարածքըկարող է համընկնելնրա տնտեսական տարածքի հետ կամ նրա տնտեսական տարածքի մի մասի հետ: Դրանից ելնելով էլ կարելի է եզրահանգել, որ եթե երկրի տնտեսական տարածքը չի համընկնում նրա վիճակագրական տարածքի հետ, ապա ապրանքներիմիջազգային առնտրի վիճակագրությունը չի կարող ապահովել ներմուծվող ն արտահանվող ապրանքային հոսքերի հաշվառմանլիարժեք ընդգրկվածություն: Այս նկատառումներիցելնելով` ԱՄԱ բնագավառում օգտագործվում է առնտրի համակարգերի սխեման, մասնավորապես

ն հատուկ ընդհանուր համակարգերը:

Առնտրի ընդհանուր համակարգըկիրառվում է այն դեպքում, երբ երկրի վիճակագրականտարածքը համընկնում է նրա տնտեսական տարածքիհետ: Հետնաբարընդհանուր համակարգի

ժամանակ ներմուծման ծավալում ընդգրկվում

են

այն

բոլոր

որոնք ներկրվել են վիճակագրական հաշվառման ենթակա տնտեսական տարածք, իսկ արտահանումը` բոլոր ապ-

րանքները,

րանքները արտահանված երկրի վիճակագրական հաշվառման ենթակատնտեսական տարածքից: Հարկ է նշել, որ առնտրիընդհանուր համակարգիդեպքում ներմուծում ցուցանիշը կազմված է 6 տարբեր հոսքերից, որոնցից երկուսը կոչվում են վերաներմուծում: Ընդհանուր ներմուծումը ներառում է, » արտասահմանյանապրանքների ներմուծումը երկրի ազատ շրջանառության գոտի, որը կարող է լինել այլ երկրների ներքին վերամշակման կամ արդյունաբերականգոտիներից, կամ մաքսայինտարանցիկից, » արտասահմանյան ապրանքների ներմուծումը երկրի մաքսայինպահեստ այլ երկրների ազատ առնտրի գոտիներիցկամ մաքսային տարանցիկից, » արտաքին վերամշակումից հետո արտասահմանյան ապրանքներիներմուծումը ազատ առնտրիգոտի, » արտաքին վերամշակումից հետո արտասահմանյան ապրանքներիներմուծումը ազատ մաքսային պահեստ, » հայրենական ապրանքներիվերաներմուծումը ազատ շրջանառության գոտի ամփոփոխվիճակում, » հայրենական ապրանքների վերաներմուծումը ազատ մաքսայինպահեստամփոփոխվիճակում, Ներմուծման ժամանակ ապրանքները, ըստ գործընկեր երկրների բնորոշման, բաժանվում են երեք խմբի` ապրանքի ծագման երկիր, ապրանքն առաքող երկիր ն պայմանագիր կնքող երկիր: Առետրի ընդհանուր համակարգիժամանակ ապրանքները արտահանվում են, » ազատ շրջանառության կամ ազատ արդյունաբերական գոտիներից, » մաքսային պահեստներիցկամ ազատ առնտրի գոտիներից, ընդ որում դրանք կարող են լինել ինչպես հայրենականար-

ապ309

տադրության ապրանքներ, այնպես էլ արտասահմանյան ապրանքներ` ենթարկվածվերամշակմանկամ անփոփոխվիճակում: Հարկ է նշել, որ արտահանումնի տարբերություն ներմուծման ունի միայն մեկ նշանակման վայր` արտաքին աշխարհ, կամ վերջնականհայտնի նշանակմաներկիր: Առետրի հատուկ համակարգըկիրառվում է այն ժամանակ, երբ վիճակագրականտարածքը կազմում է երկրի տնտեսական տարածքի որոշակի մասը: Հարկ է նշել, որ առնտրի հատուկ համա-

կարգը կիրառվում է երկու հասկացությամբ`նեղ ն լայն իմաստներով: Առնտրի հատուկ համակարգընեղ բնորոշմամբ կիրառվում է այն ժամանակ, երբ վիճակագրականտարծքը ընդգրկում է միայն երկրի ապրանքներիազատ շրջանառությանգոտին, այսինքն այն տարածքը, որում ապրանքները կարող են տեղաշարժվել առանց մաքսայինսահմանափակումների: Այս դեպքում ներմուծման ցուցանիշը ներառում է երկրի վիճակագրականհաշվառմանենթակա ազատ շրջանառության գոտի ներկրված բոլոր ապրանքները,իսկ արտահանումը` երկրի վիհաշվառման ենթական ազատ շրջանառության գոճՃճակագրական տուց դուրս բերված բոլոր ապրանքները:Սակայնառնտրիհատուկ համակարգի նեղ հասկացության կիրառման ժամանակ ներքին վերամշակմանհամար ներմուծված ապրանքները ն ապրանքները, որոնք ներկրվում կամ դուրս են բերվում ազատ արդյունաբերական գոտիներ` չեն հաշվառվելու, քանի որ դրանք չեն անցնում մաքսային մաքրումներիներքին վերամշակմանռեժիմը (նման եղանակով նան արտահանվածապրանքները): Այն ապրանքները, որոնք հատում են սահմանը վերամշակման նպատակով, որպեսզի ընդգրկվեն արտաքինառետրիցուցանիշներում,կիրառվումէ առնտրի հատուկ համակարգի լայն հասկացությունը: Հարկ Է մշել, որ միջազգայինմեթոդաբանությունըառաջարկում է կիրառել ինչպեսկատուկ այնպես էլ ընդհանուր համակարգերը, սակայն նախապատվությունը տալիս է ընդհանուրհամակարգին:

Ապրանքային դասակարգիչները

Ապրանքների միջազգային առնտրի հոսքերի կառուցէ վածքն ուսումնասիրվում օգտագործելով միջազգային պրակտի-

կայում ընդունված ապրանքայինդասակարգիչները,որոնք ունեն մանրամասնեցմանտարբեր մակարդակներն կառուցված են տարբեր դասակարգչային չափորոշիչներով: Որոշակի ապրանքային դասակարգմանկիրառմանհիմնական իմաստը կայանում է նրանում, որ հնարավոր լինի ապրանքներնառանձնացնել ըստ իրենց պահանջներիբավարարմաննշանակության,ներառյալ մաքսային, վիճակագրական նվերլուծական: Մաքսայինն վիճակագրականպահանջներիբավարարման նպատակովկիրառվումէ համեմատաբարմանրամասնեցված դան սակարգման մի համակարգ` Ապրանքների Ծածկագրման ՆկարագրմանՆերդաշնակեցվածՀամակարգըկամ ՆԴՀ-96(ԷՏ-96), ՆՀ2002 (ԷԼՏ-2002) որը մշակվել է ՀամաշխարհայինՄաքսային Կազմակերպության կողմից, ն այն հիմք է հանդիսացել Եվրոմիության երկրների կողմից կիրառվողԿոմբինացվածանվանացանկիմշակմանը:

Սակայնվերլուծականնպատակների համար ապրանքների դասակարգումըչի համարվում ամենահաջողվածը:Տնտեսական վերլուծությունների տեսանկյունից ապրանքների առավել նպատակահարմարդասակարգմանհամակարգէ համարվումՄիջազգային ստանդարտ առնտրայինդասակարգմաներրորդ վերանայված տարբերակը, որում ապրանքները դասակարգվում են կախված ապրանքների արտադրության մակարդակից: Ապրանքների լայն տնտեսական դասման դասակարգիչով ապրանքները խմբավորվում են խոշոր տնտեսականդասերի,ըստ նրանց վերջնական նշանակության:Վիճակագրությանբնագավառումտարբեր նպատակների համար օգտագործվում են նան այլ դասակարգիչներ: Վիճակագրական ն տնտեսականվերլուծությունների համար արտաքին առնտրի վիճակագրությանբնագավառումկիրառվում են նան Բոլոր տեսակի տնտեսական գործունեությունների նման

Միջազգային ստանդարտ ճյուղային դասակարգումը ն Հիմնական ապրանքների դասակարգումը: Բացի վերը նշված դասակարգիչներիցա̀րտաքին առետրի վիճակագրությունում կիրառվում է ես մեկ դասակարգիչ, որն առնչվում է երկրների դասակարգմանը,որում բերված են յուրաքանչյուր երկրի անվանումը,թվային տառային ն տարադրամի

ծածկագրերը:

մապրանքների առաքման պայմանները Առաքման պայմաններըիրենցից ներկայացնում են ապրանքների առք ու վաճառքիժամանակվաճառողին գնորդի պայմանագրային պարտավորությունները:Առաքման պայմանները են Միջազգային առետրի ստանդարտացվել պալատի կողմից ն ե ն որապարակվել 1980թ., իսկ վերանայվածտարբերակը` 1990 թվականին ԻՆԿՈԹԵՐՄՍ անվանումով: Առաքման պայմանների հիմնականտեսակներըհանդիսանումեն`. » Գործարանից(Է2ԳՄ-Է»: ԽօՐԿ.Տ), ըստ որի վաճառողի պարտավորությունները ավարտվումեն այն պահին, երբ ապրանքները տրամադրվում են գնորդին վաճառողի մոտ` այսինքն գորօարանում, պահեստում ն այլն, ե վաճառողըոչ մի պատասխանատվություն չի կրում բեռնման, տեղափոխման,մաքսազերծման համար, ընդ որում բոլոր ծախսերըն ռիսկը ընկնում է գնորդի վրա., » Բ Ֆրանկո(ազատ)-տեղափոխող (ԲՇՃ ՇՅՈՒ6: Այս պայմանի դեպքում վաճառողիպարտականությունների շրջանակում ներառվում են արտահանման բոլոր մաքսայինմաքրումները, նշանակվածվայրում կամ կետում հանձնվածեն, տեղափոխողը՝ որոշված գնորդի կողմից: Այս պայմանիդեպքում հնարավոր է, որ օգտագործվի ցանկացած փոխադրմանեղանակ, ներառյալ տեղափոխմանկոմբինացված եղանակը. » Ֆրանկո(ազատ)- նավի կառամատույցինհարակից (ԷՃՏ-Էւ66 Ճ/|օոցՏ106Տոլք): Այս պայմանընշանակումէ, որ վաճառողի պարտավորությունները ապրանքների առաքման գծով ավարտվումեն նավի կառամատույցիկամ նավահանգստիպահպանման շինություններ ապրանքները հասցնելով, որից հետո -

ապրանքի ռիսկայնության ն տեղափոխմանհետ կապվածամբողջ պատասխանատվությունը ընկնում է գնորդի վրա, օո » Ֆրանկո-բորտրազատ նավի վրա ՒՕՑ- Ւճճ Թօոմ): Առաքման այս պայմանը նշանակում Է, որ վաճառողի պարտավորություններըհամարվում են ավարտված, երբ ապրանքը նշանակված առաքմաննավահանգստումգտնվում է նավի վրա, պահից հետո բոլոր լրացուցիչ ծախսերը, կապված տեղափոխման, կորստի ն ռիսկայնությանհետ ընկնում է գնորդի վրա: Այս պայմանը կարող է կիրառվել միայն ծովային ն ներքին ջրային տեղափոխմանընթացքում, » Արժեքը նե փոխադրումը (ՇԲՋ-Շօտ Յոմ Բօլցհէ): Գնորդը պետք է վճարի ապրանքին փոխադրմանայն արժեքը, որն անհրաժեշտ է ապրանքը նշանակվածնավահանգիստհասցնելու համար, սակայն ապրանքի փչացման կամ կորստի ռիսկերը, ինչպես նան բոլոր լրացուցիչ ծախսերը, կապված դեպքերի հետ, որոնք կատարվում են ապրանքը նավի կառամատույց տեղափոխելուց հետո, ընկնում է գնորդի վրա: Այս պայմանի ժամանակ անհրաժեշտէ, որ վաճառողը իրականացնիարտահանման համար նախատեսվածապրանքիբոլոր մաքսայինմաքրումները, » Արժեքը, ապահովագրություն, ն տեղափոխումը /ոՏտսոռոօօ Յոժ Բոօլցհէ): Վաճառողըկրում է այն պար(Շ/Է-ՇօՏէ, տավորությունները, ինչ որ ՇԲՋ պայմանի ժամանակ, սակայն ավելանում է նան այն, որ նա պետք է գնորդի համար վճարիծովով տեղափոխմանժամանակ կորստի ն փչացման ռիսկերի ապահովագրությունը: Այս պայմանիժամանականհրաժեշտէ, որ վաճառողը իրականացնիարտահանմանհամար նախատեսվածապրանքի բոլոր մաքրումները, » էօ): Տեղափոխումը վճարված է (Շ11-ՇՅղՈՅց6 Ք Վաճառողը վճարում է պայմանագրովնախատեսվածվայր ապրանքների տեղափոխման համար:Ապրանքի փչացման կամ կորստի ռիսկերը, ինչպես նան բոլոր լրացուցիչ ծախսերը, կապված դեպքերի հետ: Տեղափոխվում է վաճառողից գնորդին այն Այս պայմապահից, երբ ապրանքներըհասցվել են փոխադրողին: ն այդ

նի դեպքում անհրաժեշտ է, որ վաճառողը իրականացնի արտահանման նախատեսվածապրանքիբոլոր մաքրումները, » Տեղափոխումը ն ապահովագրությունը վճարված է (Շ/Ք-ՇՅՈՈՅցՑ Յոմ ՀոՏսղՅոօօ թմ էօ): Վաճառողը կրում է այն պարտավորությունները,ինչ որ ՇՈ պայմանի դեպքում Ա միաժամանակ պարտավոր է ապահովագրել բեռը, կապված տեղափոխման ժամանակ կորստի ն փչացման հետ: Շ(Ք պայմանիժամանակ նույնպես պահանջվում է ապրանքներիբոլոր մաքսային մաքրումների իրականացում, » Հասցված է- մինչն սահման

(ԾՃԲ-ՕՏԱԽ66Մ Յէ

Բ-օոէ6:): Վաճառողի պարտավորությունները համարվում են ավարտված, երբ ապրանքներն արտահանման համար մաքրված են ն հասցված են պայմանով նախատեսված վայրը կամ կետը սահմանի վրա, որը կարող է լինել ն արտահանողերկրի ն ներմուծող երկրի սահմանը ն շատ կարնոր է, որ պայմանագրումհստակ նշվի տեղը, » ԴՀասցվածէ նավից (ԾԲՏ-Օ6/|Խ6ո6ժԲշ. Տհլք) » է նավամատույցիցն տուրքը վճարված է ՎՊՎասցված (ԾԲԳ- Ծ6կիսօո64 Բշ Օս), մսէ/ քՅլց) » Հասցված է, սակայն տուրքը չի վճարված (օԾՍՓ/Խ6-69 մսք/ սոքՅյց) » Հասցված է ն տուրքը վճարված է (ԾՕՔ- Ծ6յԽ6:64Մ մսէ/ թՅլմ): Չնայած մաքսային վիճակագրության բնագավառում կիրառվում են մի շարք առնտրի համակարգեր,սակայն ապրանքների միջազգային առնտրի վիճակագրությանվարման ժամանակ, միջազգային մեթոդաբանությամբառաջարկվում է կիրւսռել գլխավորապես երկու առետրային պայմանները`արտահանձմանժամանակ ՖՕԲ գնահատումը, իսկ ներմուծման ժամանակՍԻՖ գնահատումը: Այն գլխավորապեսպայմանավորվածէ այն հանգամանքով, որ առավելագույն չափով պարզեցվում է տրանսպորտային ն ապահովագրականծառայություններիգծով հաշվարկների կիրառումը, որոնք հիմնականումանհրաժեշտ են երկրի ԱՀՀ ն ՎՀ կազմողների համար:

գերմանական

ընկերությունը,համաձայն 2003թ. մարտ ամհետ կնքված պայմանագրի, ԲԲՔ ընկերության Գերմանիաէ առաքում 5000 լիտր կոնյակ, որի սին Վայաստանից Ըստ պայմանաարժեքը կազմումէ 50000 եվրո: գործարանային օդանավակայան գրի` ապրանքըպետք է հասցվիմինչն Զվարթնոց ընկերությունընս որի համար ՃՇ ն հանձնվի փոխադրողին, այն Գերմանիա կատարումէ լրացուցիչ 500 եվրոյի ծախսեր, իսկ նս եվրո: Ըստ վճարվումէ հասցնելու համար փոխադրողին ընկերուընկերությունըԻՔ Գերմանական նույն պայմանագրի որոնց է թյանը 2003թ. ապրիլ ամսին առաքում սարքավորումներ, Խնդիր:

ՃՕՇ

Համաձայն պայ-

եվրո: արժեքը կազմում է գործարանային են մինչն Զվարթնոցօդահասցվում մանագրի՝սարքավորումները փոխադրման նավակայան,որի համար կատարվում է նս1000 33եվրոսահման հասցծախսեր մինչն ն 200 եվրո ապահովագրական Գերմիչն նելու համար ն 500 եվրո ընկերությանպահեստից հասցնելու համար: մանականկողմի օդանավակայան 60000

Որոշել` ն Հայաստաններմուծված արտահանված 41.Վայաստանից ապրանքներիՖՕԲ ն ՍԻՖ գները: ն Գերմանիաներմուծված 2. Գերմանիայից արտահանված ՖՕԲ ն ՍԻՖ գները: ապրանքների Լուծում: 1.

50000500

արտահանվածկոնյակի ՖՕԲ գինը հավասար է եվրո50500 եվրո, իսկ ՀՀ ներմուծված սարքա-

ՀՀ

«61200 եվրո: վորման ՍԻՖ գինը հավասար է60000--1000«200» 2. Գերմանիա ներմուծվածկոնյակի ՍԻՖ գինը հավաեվրո, իսկ Գերմանիայիցարտահանսար է 50500«1500-52000 260500 է 60000«500» ված սարքավորմանՖՕԲ գինը հավասար

եվրո:

արժեքի որոշումը Ապրանքների

1.

ն ներմուծվող Արտահանվող ապրանքների վիճակագրական արժեքը: Ապրանքի վիճակագրական արժեքը համարվում է այն արժեքը, որը ապրանքների միջազգայինառնետրի կազմողները վերագրումեն ապրանքին,համաձայներկրի կողմից հաստատված վիճակագրական հաշվառմանկանոնակարգի: Գործնականումկիրառվում է ապրանքի մաքսային ն վիճակագրական արժեքներ հասկացությունները: Նախկինում շատ երկրներ,վիճակագրական նպատակների համար,չեն ունեցել ապրանքներիարժեքի որոշման կոնկրետ համակարգն շատ հաճախմաքսավորըկիրառում էր ապրանքի արժեքի որոշման կամայական եղանակ,ելնելով զուտ մաքսային նպատակներից: Ընդ որում ազգային պրակտիկայում

ընդունեն ԱՀԿ համաձայնագիրը:Ապրանքիարժեքի որոշման այս մեթոդը առընչվում է բոլոր ապրանքայինհոսքերին: Ընդ որում, այդ համաձայնագիրը երկրներին թույլ է տալիս ապրանքի մաքսային արժեքի մեջ ամբողջությամբ կամ մասնակի ներառել կամ դուրս թողնել հետնյալ տարրերը. 1. ներմուծվող ապրանքների բեռնափոխադրմանծախսերը մինչն նավահանգիստկամ ներմուծմանկետ, 2. ներմուծվող ապրանքների բեռնափոխադրմանհետ կապված` բեռնման, բեռնաթափման,բեռների մշակման ծախսերը մինչն նավահանգիստկամ ներմուծման

կետ,

թվականինմաքսայինմեթոդաբանության էլ ավելի ստանդարտացման նպատակով մշակվեցմաքսայինարժեքի որոշման Բրյուսելյան բնորոշումը,որը կատարելագործվել է 1981 թվականին ն հայտնի է որպես "ապրանքների արժեքի որոշման համաձայնագիր": Վերջապես 1994 թվականին ընդունվել է

ապահովագրականվճարները: Այստեղից հետնում է, որ սկզբունքորեն, այդ համաձայնագրին համապատասխան,երկրներն իրենց ընտրությամբ, կարող են որոշել ապրանքի արժեքը ըստ գնահատման տեսակի` ՖՕԲ կամ ՍԻՖ: Ապրանքիարժեքը ըստ ՖՕԲ գնահատմանիր մեջ ներառում է ապրանքիարժեքը ն այն ծառայություններիարժեքը, որանք անհրաժեշտ են ապրանքըարտահանող երկրի սահման հասցնելու համար, մասնավորապես,բեռնման, բեռնաթափման,փաթեթավորման, տրանսպորտայինն այլ ծառայությունների արժեքը: Ապրանքի արժեքը ըստ ՍԻՖ գնահատմանիր մեջ ներառում է ապրանքի արժեքը, ներառյալ այն ծառայություններիարժեքը որոնք անհրաժեշտ են ապրանքը արտահանողերկրի սահման հասցնելու համար ն այն ծառայությունների արժեքը, որոնք անհրաժեշտ են ապրանքը արտահանողերկրի սահմանից մինչն ներմուծող երկրի սահմանըհասցնելու համար: Դաշվի առնելով ապրանքներիառնտրի բնագավառումգոյություն ունեցող միջազգային փորձը ե վիճակագրականտվյալների համադրելիության ապահովմաննպատակով, ՄԱԿ կողմից

հունվարիմեկից: Հարկ է նշել, որ ՄԱԿ-ըառաջարկում է բոլոր երկրներին, որպեսզի նրանք ապրանքի արժեքի որոշման համար որպես

երկրներին առաջարկվում է ներմուծվող ապրանքներիվիճակագրական արժեքի որոշմանհամար կիրառելՍԻՖ գնահատումը,իսկ արտահանվողապրանքներիհամար` ՖՕԲ գնահատումը: Չնայած ըստ մաքսային մարմինների կողմից կանոնակարգված ընդհանուր պահանջի` առետրային ներկայացուցիչները

հաճախ կիրառվում են մաքսային արժեքի որոշման

մեթոդներ:

տարբեր

Ապրանքների արտաքին առնտրիմեթոդաբանության բնագավառում կարնորքայլ էր 1947 թվականինԳԱՏՏ--ի գլխավոր հաՄ/| հոդվածով մաձայնագրի նախատեսված դրույթները, որով պայմանավորվող կողմերըընդունեցինորոշում, ըստ որի ներմուծվող ապրանքներիմաքսային արժեքը որոշվում էր դրանց փաստացի գնի հիման վրա: Մասնակիցները համաձայնության եկան այս հարցի շուրջ ն ընդունեցին,որ նման մեթոդը է

րանքների համար,որոնք արտահանման հարկվում են տուրքերով այլ կամ

ն

ընդունելի բոլոր ապներմուծմանժամանակ

գանձումներով:

"Առնտրի

համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) ապրանքների արժեքի որոշման համաձայնագիրը" որն ուժի մեջ է մտել 1995 թվականի հիմք

Յ.

:

մաքսային փաստաթղթերթում պետք է արտացոլեն ապրանքի արժեքը կամ ՍԻՖ, կամ ՖՕԲ գնահատմամբ, լինում են դեպքեր, երբ ապրանքի արժեքի որոշման նպատակով,արտաքին առնտրի

վիճակագրության կազմողներիհամարանհրաժեշտություն է առաջանում ստուգել ապահովագրական,բեռնափոխադրման ն այլ գործառնություններինառնչվող փաստաթղթեր:Նման վաստա-

թղթերի շարքին դասվում են ապրանքի առք ու վաճառքի պայմանագիրը, որտեղ, սովորաբար, նշված են լինում նան ապրանքի

առաքման պայմանները:Ապրանքների միջազգայինառնտրիփորձը ցույց է տալիս, որ առաքման պայմաններըլինում են շատ տա-

րատեսակ,

ն

առնտրի վիճակագրությունվարողների համար անհրաժեշտէ մանրամասնուսումնասիրելառկա տվյալներիաղնան ԻՆԿՈԹԵՌՄՍ-ը: բյուրները, մասնավորապես Բացի այդ, նրանք պետք է սերտ համագործակցություն իրականացնենայն մարմինների հետ, որոնք իրականացնումեն սկզբնական տվյալների հավաքագրումը:Ապրանքիվիճակագրական արժեքի որոշման հիմքը պետք է հանդիսանաապրանքի մաքսայինարժեքը, որը սահմանված է ԱԶԿ-ի "Ապրանքիարժեքի որոշման" Վանաձայնագրին համապատասխան: Միաժամանակհարկ է նշել, որ առնտրի վիճակագրության վարողները, պետք է նկատի ունենան, որ ապրանքի արժեքը որոշված մաքսայինմարմինների կողմից,կարողէ չբավարարել վիճակագրության պահանջներին: Ներմուծված ապրանքի արժեքի գնահատումը ՍԻՖ ն արտահանված ապրանքի արժեքի գնահատումը ՖՕԲ գներով հնարավորությունեն տալիս բավարարելմի շարք վերլուծական պահանջներ:Սակայնորոշ նպատակներիհամար անհրաժեշտէ ներմուծման արժեքը հաշվարկել նան ՖՕԲ գնով: Օրինակ, ներմուծվողապրանքներիՍԻՖ արժեքը անհրաժեշտէ ապրանքի գինը համեմատելներքին շուկայում իրացվող այլ ապրանքների գների հետ: Միաժամանակ այն անհրաժեշտէ ազգային հաշիվների կառուցման նպատակով:Ինչպես ներմուծվող,այնպես էլ արտահանվողապրանքներիՖՕԲ գինը անհրաժեշտէ վճարայինհաշվեկշռի տվյալներիհաշվարկմանհամար,մասնավորապես ՍԻՖ գնից ն ապահովագրական տարանջատելովբեռնափոխադրումը վճար318

ները, որոնք արտացոլվում են վճարային հաշվեկշռի ծառայությունների հոդվածում: Ապրանքների միջազգայինառնտրում առկա են այնպիսի գործառնություններ, որոնք առաջացնում են որոշակի դժվարություններ ապրանքներիարժեքի որոշման հարցում: Դժվարությունների մի մասը կապված են անմիջականորենկոնկրետգործառնության բնույթից Ա ապրանքների յուրահատկությունից: Լինում են դեպքեր, երբ գործառնությաներկու կողմերի միջն, ըստ առնտրային պայմանագրերիչեն պահանջվում ապրանքիարժեքի որոշում, կամ չեն ուղեկցվում արժույթի կամ վարկի շարժով, մասնավորապես երբ ապրանքները փոխանակվում են բարտերային եղանա-

կով:

Այնուհանդերձ,ՄԱԿ վիճակագրականկոմիսարիատըառաջարկում է արտաքին առնտրի վիճակագրության վարողներին, որպեսզի որոշ ապրանքների արժեքի որոշման ժամանակ առացնորդվեն հետնյալ դրույթներով. 1. շրջանառության մեջ չգտնվող թղթադրամների,արժեն թղթերի մետաղադրամներիարժեքի որոշման համար պետք է հիմք ընդունել տպագրվող թղթի ն մետաղի արժեքը, ներառյալ ծառայությունները,այլ ոչ դրանց անվանականարժեքը, 2. այն ապրանքները,որոնք հանդիսանում են տեղեկատվության կրողներ` մագնիսական սկավառակներ, պնակիտներ, լազերային սկավառակներ,ն պարունակում են համակարգչային ծրագրեր կամ տվյալների բազաներ, դրանց արժեքը որոշվում է լրիվ արժեքով, բացի այն կրիչներից, որոնք կատարվել են հատուկ

պատվերով,

վերամշակման համար նախատեսված ապրանքների արժեքը որոշվում է ապրանքիհամախառնարժեքի սկզբունքով՝ հիմք ընդունելով այդպիսի ապրանքներիարժեքը վերամշակումից Յ.

հետո ն

աքաջ: 4. վերանորոգմանհամար նախատեսվածապրանքների արժեքը որոշվում է` հիմք ընդունելով միայն վերանորոգմանարժեքը

ներառյալպահեստամասերիարժեքը:

`

Ապրանքիարժեքի ճիշտ որոշումը ունի շատ կարնոր նշանակությունապրանքներիմիջազգայինառնետրի վիճակագրության տվյալների արժանահավատության համար: Հետնաբար,այն մարմինները որոնք զբաղվում են վիճակագրականտվյալների կազմմամբ ն այդ տվյալներիհավաքագրմամբ պետք է միմիանց հետ

»"

»

"

»

սերտորեն համագործակցեն`նպատակ ունենալով բոլոր դեպքերում ճիշտ որոշել ապրանքի արժեքը` անկախ առկա կամ բացակա պայմանագրայինգնի:

»

հատականները համարվումեն հիմնականտնտեսականցուցանիշներ, որոնց հիման վրա վերահաշվարկվումեն արտաքին առնտրի միջին գները, արտաքին առնտրիարդյունավետությունը, որոշվում է արտաքին առնտրի տեղը ն դերը երկրի վճարայինհաշվեկշռում: Արտաքինառնտրում շրջանառվող ապրանքներիհաշվառումն իրականացվում է ոչ միայն արժեքային, այլ նան քանակական ցուցանիշներով, ինչը հնարավորությունէ տալիս ստանալ տվյալներ յուրաքանչյուր մասնակիգործառնության կամ միջին վիճակագրականարժեքի վերաբերյալ: Արտաքինառնտրի մաքսայինվիճակագրությանձնավորման համարկիրառվումեն հետնյալցուցանիշները. հաշվետու ժամանակաշրջան, "

"

"

ապրանքային հոսքի ուղղությունը` արտահանում կամ ներմուծում, ներմուծման ժամանակ`ապրանքիծագմաներկիրը,

վիճակագրականարժեքը, ապրանքիանվանումըկամ ծածկագիրը, նետտո

քաշը,

լրացուցիչ չափի միավորի անվանումը

Գիրը, »

Ահա այս

խնդիրներիիրականացման համար շատ երկրների մաքսայինմարմինները պրակտիկայումկիրառումեն ապրանքի մաքսայինարժեքի որոշման կանոնները: Ինչպես արդեն ներկայացվելէ, արտաքին առնտրի վիճակագրականտեղեկատվությունըընդգրկում է արտահանման ն ներմուծման, առնտրային հաշվեկշռի մնացորդիվերաբերյալքանակական ն արժեքայինտվյալներ,հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմել այս կամ այն ապրանքիծագման կամ նշանակման երկրի, ինչպես նան առաքման պայմանների,գնի ն այլնի մասին: Արտահանմանն ներմուծման ծավալներիարժեքային գնա-

արտահանման ժամանակ` ապրանքի վերջնական հայտնի նշանակմաներկիրը,

»

»

ն

ծածկա-

լրացուցիչ չափի միավորին համապատասխան ապրանքի քանակությունը,

գործարքի բնույթը, մաքսային ռեժիմի տեսակը,

առաքողի(ստացողի)վերաբերյալ տվյալները, առնտրաշրջանառությունըմարզայինկտրվածքով: Բերված ցուցանիշները հնարավորություն են տալիս ապահովել ոչ միայն արտաքին առնտրի մաքսային վիճակագրությանն առնչվող պարբերական հրապարակումները, այլ նան տարբեր բնույթի վերլուծական հետազոտություններ,մասնավորապեսռեգիոնալ վերլուծություններ: »

՞

11.2.

'ՎԻճԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ՄԵԹՈԴՆԵՐԻ

ԱՐՏԱՔԻՆ

ԱՌԵՎՏՐՈՒՄ

ԿԻՐԱՌՈՒՄԸ

Ինդեքսներ Որոշակի ժամանակահատվածումարտահանման ն ներմուծման ծավալների փոփոխության ավելի ընդգրկուն վերլուծության համար անհրաժեշտ է կիրառել ինդեքսայինմեթոդները`ֆիզիկական ծավալի, որն արտացոլում է արտահանման ն ներմուծ-

ծավալի փոփոխությունը անկախ ապրանքների արժեքի փոփոխության, միջին գների` որն արտացոլումէ ապրանքներիգների փոփոխությանազդեցությունըայդ ծավալների վրա: Արտաքին առնտրի վիճակագրությանբնագավառում ինդեքսներն օգտագործվում են ապրանքաշրջանառության, ֆիզիկական ծավալի, արտահանման ն ներմուծման դինամիկայի, ապման

րանքներիգների շարժը ն առնտրիպայմաններն ուսումնասիրելու համար: Ինդեքսայինցուցանիշները հնարավորությունեն ընձեռում բացահայտել ն չափել առանձինգործոնների միջն եղած կապը, ինչպես նան հայտնաբերել այդ գործոններիդերը արտահանմանն ներմուծման դինամիկայում: Նման հաշվարկների համար ելքային մեծություններ են հանդիսանում ապրանքների գինը ն քանակը: Ինդեքսների հաշվարկման համար կարնոր նշանակություն ունի ժամանակահատվածի ընտրությունը, որի համար հետազոտվումէ տվյալ երնույթը: Գոյություն ունի ինդեքսների հաշվարկման երկու տարբերակ` բազիսային ն շղթայական: Արտաքին առնտրի բնագավառումկիրառվող հիմնական ինդեքսները համարվում են ֆիզիկական ծավալի ինդեքսը, միջին գների ինդեքսը, արժեքի ինդեքսը ն առնտրի պայմանների ինդեք-

սը:

Յուրաքանչյուր ինդեքս ունի իր բաղադրիչները`ինդեքսավորվող մեծությունները կամ համեմատվող մեծությունները ն

կշիռները:

Ֆիզիկական ծավալի ինդեքսի հաշվարկման համար ինդեքսավորվող մեծությունը համարվում է ապրանքներիքանակը, իսկ ապրանքի գինը հանդես է գալիս որպես կշիռ: Գնի ինդեքսի հաշվարկմանհամար որպես ինդեքսավորվողմեծություն հանդես է գալիս ապրանքիգինը, իսկ քանակությունը` որպես կշիռ: Արտաքին առետրի վիճակագրությանբնագավառում, ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ միջազգային պրակտիկայում, ինդեքսները հաշվարկում են հետնյալ բանաձներով: Ֆիզիկական ծավալի ինդեքսը հաշվարկվում Լայսպեյրասի բանաձնով,որն ունի հետնյալ տեսքը՝

է

|

Ի Քօզ

չ, Ք0Գ0

ն

ք

Քլզյ 2.

-

2, Քօզգ

Այն ստացվում է հաշվետու ժամանակաշրջանիապրանքների ծավալը հաշվետու ժամանակաշրջանիգներով հարաբերելով հաշվետու ժամանակաշրջանիապրանքների ծավալը հաշվարկած բազիսային ժամանակաշրջանի գներով ն արտացոլում է արտաքին առնտրում կատարվածփոփոխություններնի հաշիվ ապրանքների միջին գների փոփոխության: Միջին գների փոփոխությանինդեքսը կարելի է հաշվարկել նան Ֆիշերի բանաձնով, որը իրենիցներկայացնումէ Լայսպերայսի ն Պաշեի բանաձներով հաշվարկվածինդեքսների արտադրյալից քառակուսի արմատհանելով ն ունի հետնյալ տեսքը. Ֆիշերի ինդեքսը

ժզ

-

Արտաքինառետրիբնագավառումկիրառվում է նան արժեքի ինդեքսը, որը հաշվարկվում է հաշվետու ժամանակաշրջանի ապրանքներիծավալը` հաշվարկվածհաշվետու ժամանակաշրջանի գներով, հարաբերելով բազիսային ժամանակաշրջանի ապրանքների ծավալին` հաշվարկված բազիսային ժամանակաշրջանի գներով: Այն ունի հետնյալտեսքը. Արժեքիինդեքսը |քզ

Որտեղ` Քցս Բյ.ուսումնասիրվող ապրանքիգինն է հաշվեբազիսայինժամանակաշրջաններում,իսկ գը ս Գ, ուսումնասիրվող ապրանքի քանակն է հաշվետու ն բազիսային ժամանակաշրջաններում: տու

Ֆիզիկական ծավալի ինդեքսը հնարավորությունէ տալիս պատկերացում կազմել արտաքին առնետրիզարգացման իրական դինամիկայիմասին: Այն ստացվում է հաշվետու ժամանակահատվածի ապրանքների քանակը հաշվարկած բազիսային գներով, հարաբերելով բազիսային ժամանակաշրջանի ապրանքաշրջանառությանծավալին: Հաջորդը միջին գների ինդեքսն է, որը հաշվարկվում է Պաշեի բանաձնով.

-

չ. Քլզգ

2, Քօզըօ

.

Տնտեսագիտական վերլուծությունների ժամանակ, երբ անհրաժեշտ է որոշել, թե երկիրը արտաքին առնտրի բնագավա323

ինչպիսի արդյունքներ է ունեցել, անհրաժեշտ է լինում հաշվարկել առնտրի պայմաններիինդեքսը (16ՈոՏ օէ 846), որը հաշվարկվում է արտահանմանմիջին գների ինդեքսը հարաբերելով ներմուծման միջին գների ինդեքսին՝ ռում

ի

-

հ

մեկ միավորից, ապա Եվ եթե ստացվող գործակիցը համարվում է, որ երկիրը արտաքին առնտրի իրականացումից ստացել է շահույթ, հակառակ դեպքում՝ կրել է վնասներ: մեծ է

Դինամիկ շարքեր

Արտաքին առնտրի վիճակագրության կողմից ուսումնասիրվող երնույթները գտնվում են անընդհատփոփոխմանն զարգացման մեջ: Ժամանակի ընթացքում` ամսե ամիս, տարեցտարի փոխվում են արտահանվող ն ներմուծվող ապրանքներիքանակու-

թյունը, դրանց գները, աշխարհագրական բաշխվածությունը ն այլն: Ուստի այդ փոփոխությանուսումնասիրումն ըստ ժամանակի, այսինքն` դրանց զարգացման պրոցեսի, դրանց դինամիկայի ուսումնասիրումը վիճակագրության կարնորագույն խնդիրներից մեկն է, որն իրականացվումէ դինամիկշարքերի կառուցման եղա-

նակով:

Դենամիկ շարք Է կոչվում Ժամանակի ընթացքում հասարակական երնույթի փոփոխությունը բնութագրող թվային արժեքների չարքը: Վիճակագրությանխնդիրն այն է, որպեսզի դինամիկ շարքերի վերլուծության միջոցով առանձնացնիայս կամ այն երնույթի զարգացման համասեռ փուլերը, բացահայտի ն բնութագրի դրանց հատուկ օրինաչափությունները, միտումներ ն յուրահատուկ

առանձնահատկությունները: Դինամիկայի վերլուծման գործընթացում հաշվարկվում

ն

օգտագործվում են դինամիկայի վերլուծական ն ընդհանրացնող ածանցյալ ցուցանիշները` բացարձակ աճի ն հավելահավելաճը, ճի տեմպերը, առաջանցման ն արագացմանգործակիցները ն այլն: Այս ցուցանիշների մեծ մասի հաշվարկներըհիմնված են դինամիկ

միմյանցհետ համեմատելու վրա: Արտաշարքի մակարդակները կիրառվողամենաբնագավառում քին առնտրի վիճակագրության բացարձակհավելաճնէ, պարզագույնցուցանիշըմակարդակների այսինքն`

Ճ| ՀԿ.-Պ0,

որտեղ /1-ն բացարձակհավելաճնէ ժամանակի միավորի ընթացքում,Մ:-ը` համեմատվող մակարդակը,իսկ Մ.-ն բազիսային

մակարդակը: ն Աճի տեմպը կոչւում է դինամիկշարքի որնէ մակարդակի համեմատությանհամար ընդունվածորնէ այլ մակարդակիհարան են բերությունը:Աճի տեմպերը հաշվարկվում տոկոսներով, եթե է հարաբերուպարզ մակարդակներիփոփոխությունըտրվում է աճի անվանվում գործակից: թյամբ, ապա ստացված ցուցանիշն Դինամիկշարքի առանձին մակարդակներըկարող ենք հարաբերել նաճիննույն մակարդակի(սովորաբար սկզբնականի)կամ դրա համեմավրա: Ընդ որում առաջին դեպքում խորդ մակարդակների տության հիմքը կլինի հաստատուն, իսկ երկրորդի դեպքում` փոեն հաստատուն փոխական:Եթե աճի ցուցանիշներըհաշվարկվում իսկ փոփոխական հիմքի նկատմամբ,ապա կոչվում են բազիսային, հիմքի նկատմամբ`շղթայական:Մասնավորապես. եղանակով՝ աճի տեմպը շղթայական

ԹԵՆ»

Հ-

եղանակով` աճի տեմպը բազիսային ԹԵԼ» գը0 -.ր

էլ

բնագավառումշատ Արտաքինառնտրիվիճակագրության արտահանէ հաշվարկել հաճախ անհրաժեշտություն առաջանում ման ն ներմուծմանաճի ն հավելաճի տեմպերը դինամիկ շարքի համար, ինչպես նան աճի ն հավելաճի միջին տեմպերը: Սովոժամանակաշրջանի րաբար որնէ ցուցանիշիաճի տեմպը ամբողջ է համար հաշվարկելու հաճար որպես հիմք ընդունվում շղթայաՄաս-

կան եղանակով հաշվարկված աճի տեմպերի արտադրյալը: նավորապեսառաջարկվողբանաձնըկունենահետնյալ տեսքը՝

Արտահանման ն ներմուծման ծավալները ՀՀ-ում

Ը.

-ճ

«0

-Տ-

Ճո

Ֆա

«2

«գ

կ«Ե«հ..Ա

-

չու1

Յ

Ճո

-

ո-1

Արտահանում

Ներմուծում

Հաշվարկայինցուցանիշներ

ԷՋ Ջ

Օրինակ:ՀՀ արտահանմանծավալներիվերաբերյալ հայտնի են հետնյալ տվյալներ

Յ| -

Ք1Շ|Ջ||ՋՏ|ԱՀ|Ջ

ԼԶ | Հ|

Փ|Ջ|Ջ|ՓՖ|ԵՑ|ԵՏ|ԵԾ)1.ԾԺԾ

Փ Կ

Փ|1Փ|ՑՓԱ|Փ|ԱՏ)ԱՓՏԾՏԱՏՇ|Ծ

ՀՀ|ՇԱՇ|Ա|ԱԿԼԱԱ|Պ

մոծավա, ա

ավա-

լոմլն. ԱՄՆ

Ար

|299

Ց

|

Ց Կ

|

ՅՑ `:թԹ ՏՏՀ

Փ

|232

|301

|342

|

723|

«8 ՅՏՑ

տեմպերը

մղբյուր

«33

Ա85

|130

ի-14

/136

|

|

3374,

ազգային վիճակագրական ծառայության

արտաքին առնտուրը" ժողովածուներ է

Աճի միջին տեմպը հաշվարկվում հետնյալ բանաձնով

Լ

Հ

պլա 1շ«1յ»..» դ:

արտահայտված աճի

մատ:

Վերը բերված օրինակում` ջին տեմպը հավասար կլինի՝ -

տարիներիհամար աճի մի-

ՊՈ"0850951.05»13»114"148»1365105" 135 3374 Հ

Հ1.1642

| |

232.5

|

| | | 2317 | |

300.5

|

-

|

Գործակցի տեսքով միջին տեմպը է ցույց տալիս, թե ժամանակիմիավորի ընթացքում(միջին հաշվով յուրաքանչյուր ամիս կամ տարի) ցուցանիշի մակարդակըմիջին հաշվով քանի անգամ է ավելացել կամ նվազել նախորդի համե-

բ

| 156.2 1994 | 2155 | 1995 | 2709 |

|

68.8

|

163.4

| 3418 |

|

|585:6

180.4

"|8

Աղբյուր

`

|2|"

|1072|

|

|

80.1 | -199

|

|1051|

|

129.7

|

|

135.7

|

|

|

|

-52|

29.7

| 1137 |

|

|1054

|

|

|

|

|

35.77

|

|

18774

|

|

36.5

| 18113 | -9Լ1 884.7

|

|

192.4

323.4

|2795

Յ 5

Յ, 158538 Ց

4. -

| 171.1 | 104.3

|8 -

154.9

127.0

71.1

|

4.3

| |899 | -10.1

|

73.4

109.0

9.0

|992

|

|125

|

|

|

|

ազգային վիճակագրականծառայության առնտուրը' ժողովածուներ

"33

100.0 |1549

| 65.1 |336.7

| 351.0 |3550 |3192

| 348.0

|3452

|388.4

|296

| |

|Հ3

Է

10.1

| |ի801.7 4510 |

|350.7

|58

/5

-|

|8558 1819

Փ

Տ

-

| | | | 251.0 134.7 | | | | 34.7 |

Հ8

Ց

Ջ

| 1000 | 2542 |138.0| 380 | 138.0 |3938 | 139.6 | 125.7 | 25.7 | 1734 |6739| 280.1

|5033

|5314

33.4

|708.8

արտաքին

Հավելաճի տեմպերասելով հասկանում ենք բացարձակհավելաճի ն համեմատությանհամար ընդունված մակարդակիհարաբերությունը` արտահայտվածտոկոսներով(այն կարելի է հաշվարկել նան աճի տեմպիցհանելով 100):Մասնավորապես. Ր-

Տ

-

՞

Ջ

ԼՓՃԲ|ԹԾ

|

-

| |թտ|23 39|5

|ՀՅ|ՁՋ 5. ատ

|8

|ը

«Է

Տ

|221

|233

|Ջ

Ջ

ՅՔ|Յ51:3

Ծ

`

|

ՋՅ|Յավ|

ծ

|

Ս

աք

| ՅՏ|ԶՅՀԼՑ

5Յ | Յ |/18ՅՔ|5Տ |Ց |58 |. 1858|5 Յ Յ5|.6ն Յ, Պ ՏՅՎ|Յ

Յ

'

Հաշվարկային ցուցանիշնե

Յ

ԳԵՆՏ

"100

կամ

լ00 1շ

Հ

-

Վերջին բանաձնեիէությունը կարելի է օգտագործել նան հավելաճիտեմպերի հաշվարկմանժամանակօգտվելով հետնյալ բանաձնից՝ հավելաճԼամճ-1կամ Ղիավելաճըծ) Լաճըչ)-10096 Տնտեսագիտական վերլուծությունների ընթացքումկարնոր նշանակություն ունի արտաքին առնտրի գործառնություններում (արտահանում Ա ներմուծում) որոշել բացարձակ հավելաճում առանձին գործոնների` գնի ն քանակի փոփոխությանազդեցությունը: Դրա համար վիճակագրության պրակտիկայում կիրառվում է հետնյալբանաձնը՝ Ճ.-Ք:զ.-քօզց, որը կարելի է ներկայացնելհետնյալ կերպ՝ Ճ-Ք.(զ:-գօ)Ւքօ(թ:-քօ),որտեղ Ք/(զ.-զօ) ցույց է տալիս արտահանման կամ ներմուծման ծավալի փոփոխությունըի հաշիվ քանակի փոփոխության,իսկ Քօ(Ք:-քո)`ի հաշիվմիջին գների փոփոխության: Սակայն վեր բերված բանաձնըլիարժեք չի արտացոլում արտահանման ն նեմուծման արժեքային ցուցանիշների փոփոխությունը, այն դիտարկելովմիայն ի հաշիվ վերը նշված գործոնների, քանի որ լինում են դեպքեր, երբ միաժամանակփոփոխությունէ կրում թե ապրանքի գինը ն թե քանակությունը: Նման դեպքերում ցանկալիէ կիրառելհետնյալ բանաձնը՝ -

-

կամ ՃԵ-քօ(զ.-զօ)-Ւզօ(Ք.-Քօ)-Է(զ:-գօ)(Ք,-քօ)

քցճզժ ՆԽ- Թօճզ որտեղ քշ(զյ-զօ) ցույց է տալիս

ԳԱՃԵՒՃԿՃՏ),

արտահանման կամ ներմուծման ծավալիփոփոխություննի -

-

հաշիվ միայն քանակի փոփոխության,բց(թ.-ք:)՝ ի հաշիվ միայն միջին գների փոփոխության,իսկ (գ։-զջ)(ք,-ք)` ի հաշիվ ն գնի ե քանակի փոփոխության (տես ստորնաղյուսակ): `

-

Է)

ՏՅ Հ

Յ

Է

|.

Հ|Ճ|

Տ 5 Կ

Ց|

«/Հ|

ՏՏ|Չ| Տ|3|

-

ՅՑ Տ

»/8|5| Վ Հ| 8| է.

Հ

Ջ

Է|

Փ

|

ՋպՋ|

ՉՃ:|

Կ

ԳՀՀ

ջ

Վ

Ձ|5|Ց

"Է ՀՅ

Հ

Հ|Թ|Հ

ՏՏ:ՅՅՅՅՑ

ու

|

Տ ՏՏՏ|ՏՅԱՏ|99|8 ա|Ջ|Ջ|Փ|Փ|օ|Օ|Թ

:

|

-|Տ|Ց|Է|-|-|

ՏԻՎՏՏԱՑ Ց

Չա 2385 Տ|Հ|Տ|Հ/Տ|5|Ց|Ց

Վ -

|

Ց|»|

Հ

ՊՏՏ|Ջ|Ջ|Տ|Ց|8

Ջ ք օ 8 . ծ Տ Ջ ՏՕօ

Հ| ՋՏտ|

Հ

`

ՏՏՅ

5Հ|

Ց

-

Ի-

ք

ԲԵՐԷ

113.

ՀԱՅԵԼԱՅԻՆ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Միջազգայինփորձը ցույց է տալիս, որ արտաքին առնտրի գործընկեր երկրների արտահանվիճակագրության բնագավառում ն ման ներմուծման արժեքային ն ծավալային ցուցանիշներում հիմնականում առաջանումեն որոշակի տարբերություններ: Այդ տարբերությունները, որոնք հայտնաբերվում են գործընկեր երկրների արտաքին առնտրիտվյալների ամենւսմմանրամասնեցված մակարդակներում, միջազգային պրակտիկայում ընդունված է անվանել ՏԵնտեծտ):Հայելային "Հայելային վիճակագրությանվարում" (ոօ վիճակագրությանվարման արդյունքները ցույց են տալիս, որ չնայած բոլոր երկրները կիրառում են ՄԱԿ-իկողմից առաջարկվող («Ապրանքների միջազգային առնտրի վիճակագրություն- սահմանումներ ն հասկացություններ»-2000թ. հրապարակում) արտաքին առնտրի վիճակագրությանվարման միասնական թյունը, այնուհանդերձգործընկերերկրներիցուցանիշներում առաջանում են որոշակի տարբերություններ,որոնք պայմանավորված են որոշակի օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ գործոններով:Դրանց շարքին են դասվում. 1. ապրանքների արտահանման պարագայում որպես գնահատման չափանիշ ընդունվում են ՖՕԲ, իսկ ներմուծմանպաՖՕԲ գնի, ՍԻՖ գինը րագայում` ՍԻՖ գները: Ի տարբերություն ներառում է նան տվյալ ապրանքիփոխադրմանհամար կատարված տրանսպորտայինծախսերը ն ապահովագրականվճարները արտահանող երկրի սահմանից մինչն ներմուծող երկրի սահմանը, ինչով պայմանավորված էլ, երկու համեմատվող երկրների համար նույն ապրանքի արտահանմանն ներմուծման արժեքային ծավալները դիտարկելու պարագայում, դրանք չեն կարող նույնությամբ համապատասխանելմիմյանց ն ունենալ միննույն մեծությունը, որը ն համարվում է մեթոդաբանությամբթույլատրելի շեղում, 2. գործընկերերկրներիկողմից արտաքինառնտրի բնւսգավառում կիրառվող ընդհանուր ն հատուկ համակարգերի առանձնահատկություններովպայմանավորված, որի համաձայն` ընդհանուր համակարգի դեպքում երկրի մաքսային տարածքը

մեթոդաբանու-

է տնտեսականտարածքին, իսկ հատուկի համապատասխանում դեպքում` ոչ (ըստ ՄԱԿ-ի կողմից առաջարկվողմեթոդաբանության երկուսն էլ կիրառելի են), հնարավոր են որոշակի շեղումներ, Յ գործընկերերկրի բնորոշման(հատկապեսներմուծման ժամանակ առնտուր անող երկիր, պայմանագիրկնքող երկիր, ապրանքիծագման երկիր) հատկանիշիտարբերությամբ:Օրինակ է, «պայմանագիրկնքող երկրի» հատկանիշիդեպքում, հնարավոր ն ըստ երկիր, որ տվյալ ապրանքը տվյալ երկրից առաքվի մեկ այլ այդմ, առաքող (արտահանող)երկրի կողմից այն ձնակերպվի որպես «արտահանում»,իսկ պայմանագրիմյուս կողմ հանդիսացող երկրիկողմիցտվյալ ապրանքըչգրանցվի:Կամ, օրինակ,ապրանքը` վերջնական նշանակմաներկիր տեղափոխելու (հասցնելու) հետ կապված այն արտահանողկողմը, հընթացս, կարող է փոխել երկիրը ն դրա նախորոք ձնակերպվածվերջնականնշանակման առաարտահանելմեկ այլ` երրորդ երկիր (ըստ ՄԱԿ-ի կողմից երեքնէլ կիրառելիեն), ջարկվող մեթոդաբանության 4. արժեքի որոշման մեթոդների մաքսային ապրանքի (գործարքիգնի, շուկայականգնին այլն), տարբերություններով 5. տարածական հեռավորություններիցելնելով` նույն ապրանքի արտահանմանգրանցմանժամկետը ներմուծմաներկժամկերում կարող է գրանցվել անգամ փոփոխված տարեթվի

տում,

սահմանվածտարտարբեր երկրներիօրենսդրությամբ բեր վիճակագրականշեմերի առկայությամբ, մասնավորապես Հայաստանումայն սահմանվածէ 300 ԱՄՆ դոլարը, իսկ արնձտյան 6.

երկրներում`մինչն 150 000 դոլարը: 7. կիրառվող դասակարգումներիտարբերություններով, կամ այլ բնույթիսխալներով: ինչպես նան մեխանիկական վարմանժամանակ գործընՀայելային վիճակագրության կեր երկրները ուսումնասիրելով ապրանքներիգծով կատարված մաամենամանրամասնեցված ագրեգացման գործառնությունները կարդակներումհայտնաբերումեն այն պատճառները,որոնցով առաջանումեն տարբերություններն ձեռնարկպայմանավորված շնորհիվ այդ տարբերություններըհասցվում վող միջոցառումների

են

նվազագույնի: Ընդ որում, դեռես երկրներիկողմից ընդհանուր համաձայնություն ձեռք չի բերվել հայելային վիճակագրության վարման արդյունքում, անցած ժամանակաշրջանիտվյալներում հայտնաբերվածտարբերությունների գծով իրականացնելհամապատասխան ճշգրտումներ:Սակայնհարկ է նշել, որ դրանք հիմք են հանդիսանում, որ գործընկեր երկրներըկիրառեն ՄԱԿ-ի կողմից առաջարկվող մեթոդաբանությանառավել նախապատվելիմիասնական տարբերակը:Վերջին հաշվով հայելայինվիճակագրության հիմնականնպատակնէ արտաքին առնտրի վերաբերյալունենալ առավելագույնս արժանահավատվիճակագրականտվյալներ:

ԻՆՔՆԱՍՏՈՒԳՄԱՆ

1. 2. Յ.

4. 5.

6.

7.

8. 9.

10. 11.

ՀԱՐՑԵՐ

Արտաքին տնտեսական կապերի վիճակագրությանէությունը ն խնդիրները: Արտաքին առնտրի մաքսային վիճակագրությանդիտարկման ն ուսումնասիրմանառարկան: Հատուկ մաքսային վիճակագրության ուսումնասիրման օբյեկտները: Ապրանքներիարտաքին առնտրում կիրառվող հիմնական առնտրիպայմանները: Արտաքին առնտրի ՍԻՖ ն ՖՕԲ պայմանները ն դրանց կիրառմանբնագավառները: Արտաքինառնտրիբնագավառումտվյալների հաշվառման ժամանակըն դրա կարնորությունը: Ըստ ապրանքների միջազգային առնտրի դասակարգման որ ապրանքներն են ներառվում արտահանման ն ներմուծմանցուցանիշներում, իսկ որոնք ոչ: Վիճակագրականտարածքիբնորոշումը ն առնտրի համակարգերը: Միջազգային պրակտիկայում ընդունված ապրանքային դասակարգիչները, դրանց կիրառման առանձնահատկությունները ե նպատակները:ԷՏ համակարգի կառուցված-

քը:

Ապրանքի արժեքի որոշման միջազգային մեթոդաբանությունը ն նրա հիմնականտարերը: Արտաքին առնտրում կիրառվող հիմնական ինդեքսները ն դրանց էությունը,

12. 13.

Ի՞նչէ իրենիցներկայացնումդինամիկշարքը, Որոն՞քեն դինամիկշարքերի ածանցյալ ցուցանիշները ն դրանց հաշվարկման եղանակները,

14. 15.

Արտաքինառնտրի ցուցանիշներիբացարձակհավելաճը ն դրա վրա ազդող գործոններիհաշվարկը, Վայելային վիճակագրությանվարման էությունը Ա խնդիրները:

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ

ՇՈՅՐՈՇ ՈՐՆ

ԽՏՉԱԷաքօուօտ

օոքծոծոծչԱւ:

ՇՈՅՐԱՇՈՒՆ:Յ Խա

ոոճ

օ0օ1488Ղ6ոծէ

Ք,ո08016184

1993.

7օքոօտում 1088թ:

օ-Ա օք,

(ՕՕՒԼ.ԷԼ»

ԱՕ

ճօւութուտք

Ողշծյա

աօ

Ծճոճաօ),ԽԱՅՓ,

ք7:408026184 Ոզոօ6

ոՅոռ

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

ված,

Գլխի բովանդակությունը »

ՀՀ

մաքսայինՕրենսգիրք: Վիճակագրության ընդհանուր տեսություն: Շ. Հ.Հովհանիսյան,1976թ.:

ԳՈՐԾԻ

բ

2000).

ոճքօղաօն 7օքոօտտ 1082քռւռ:

(ՕՕՒԼ ԷԼ»օ-Զ

օք, 2004).

ՄԱՔՍԱՅԻՆ

ԳԼՈՒԽ».

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Մանուկյան,

.»

»

Նյութի ուսումնասիրությունից հետո ուսանողը կարող է » ներկայացնել մաքսային գործի միջազգային կազմակերպություններիկազմակերպամանմիջազգային կազմակերպությունները ազմավերպ ». գնահատել ն ընկալել մաքսամաքսային գործի յին գործի կարգավորման կարգավորմանմիջազգային համաձայնագրերը միջազգայինհամաձայնամաքսային գործի գրերը կարգավորման միջազգային » գնահատել ն ընկալել մաքկոնվենցիաները սային գործի կարգավորման միջազգայինկոնվենցիաները

Սրա

12.1.

ԲԱ

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ՄԱՔՍԱՅԻՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԴԵՐԸ

ԳՈՐԾԻ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ ՄԵՋ

Արտաքին տնտեսական գործունեության պետական կարգավորման նպատակըպետության ինքնուրույնության պաշտպանությունն է, տնտեսականանվտանգությանապահովումը, ազգային տնտեսության զարգացման խթանումը ն համաշխարհային տնտեսությանըինտեգրվելու համար պայմաններիստեղծումը: Ժամանակակիցտեղեկատվականտեխնոլոգիաները,կապի ն տրանսպորտայինհաղորդակցությունները, միջպետական հարաբերությունների կայունացումը, արտադրության ն կապիտալի միջազգայնացումը, համաշխարհայինշուկայում միջազգային կորպորացիաներիակտիվգործունեությունը, միջազգայինֆինանսական կազմակերպությունների ստեղծումը, Համաշխարհային բանկի` համաշխարհային տնտեսության նկատմամբ գործունեության կայունացումը, նախկին գաղութային երկրներիքաղաքական

անկախության ապահովումը միջազգային առնտրի կայուն աճի հիմնական գործոններն են: Թեն ազատ առնտուրը նպաստում է բոլոր երկրներիներմուծողներին արտահանողներիտնտեսական բարեկեցությանմակարդակիբարձրացմանը,գործնականում միջազգային առնտուրը ոչ մի տեղ ն երբեք չի զարգացել ազատ ձնով, առանց պետության միջամտության: Յուրաքանչյուր պետության արտաքին առնտուրը կարգավորվում է օրենսդրական ն նորմատիվաիրավականակտերով, ինչպես նան երկկողմ ն բազմակողմ, համաձայնագրերով: միջպետականն միջկառավարական Արտաքին առնտրի կարգավորումը պետական միջամտության առանձին ոլորտ է: Աշխատանքիմիջազգային բաժանման ն մասնագիտացմանխորացմանըզուգահեռ արտաքին առնտրային հոսքերի կարգավորմանհարցը ավելի կենսական է դառնում՝ կապված արտադրությանգործոններիարտահոսքին ներհոսքի ծավալների մեծացման հետ: Երկրի նորմալ կենսագործունեությանհամար անհրաժեշտ է ապահովել ներմուծման որոշակի մակարդակն միաժամանակելնելով արդյունավետառնտրային հաշվեկշիռ ձնավորելու խնդիրներից` պայմաններ ստեղծել երկրի իրական արտադրական ռեսուրսների վրա հիմնված արտահանում ապահովելու համար: Տնտեսական կյանքի միջազգայնացմանըզուգահեռ ընդլայնվում են պետությանտնտեսականֆունկցիաները, որն իր արտաքին առնտրային քաղաքականությանմեջ պետք է հաշվի առնի ներքին ն արտաքին ոլորտներում ընթացող գործընթացներիսերտ փոխկապվածությունը:Ավելին, այսօր համաշխարհայինտնտեսության մասշտաբները դառնում են այնպիսին, որ արտաքին տնտեսական խնդիրները ածանցյալից դառնում են առաջնային, ն պե-

քին առնտրային քաղաքականությունն առաջվա նման մնում է տնտեսության պետական կարգավորմանհիմնական ուղղություններից մեկը: Արդի պայմաններում միջազգային առետրատնտեսական կապերի ինտենսիվ զարգացումը հնարավոր դարձավ շնորհիվ այն բանի, որ բազմաթիվ երկրների ազգային առնտրականքաղաքական համակարգերը ձնավորվեցին ընդհանուր իրավական ն կազմակերպչականսկզբունքների հիման վրա: Պետության կողմից արտաքինառնտրի կարգավորմանիրավական,վարչական ն կազկանոններին պրակտիկայիյուրահատուկ մակերպատեխնիկական միասնականացում տեղի ունեցավ, որի հիման վրա էլ ձնավորվեց

միջազգային առնտրի ժամանակակից համակարգը: Միջազգային մակարդակով առնտրաքաղաքական ռեժիմների համատեղելիությունը ապահովվում է միջպետականպայմանագրերին համաձայնագրերի հիման վրա` ստեղծելով համաշխարհային առնտրի միջազգային կարգավորման միասնականացվածընդհանուր համակարգ: Երկրի արտաքին տնտեսական հարաբերությունները ն առաջին հերթին արտաքին առնտուրը անմիջականորենկապված են տվյալ երկրի մաքսային գործունեության հետ: Մաքսայինգործի առաջացումը ն զարգացումը պայմանավորված են յուրաքանչյուր. պետության ներքին ն արտաքին պահանջներով,որի նպատակն է ապահովել երկրի ինչպես ազգային, այնպես էլ տնտեսական շա-

հերը: Դրանք, ձնավորվելով սահմանի վրա, կարող են խոչնդոտել ինչպես երկրի տարածք ապրանքների ներմուծմանը, այնպես էլ ապրանքների արտահանմանը: Մաքսային գործունեությունը ուղղակիորեն պայմանավորված է առենտրիառաջացման ն զարգաց-

տությունը չի կարող հասնել ներքին տնտեսական հավասարակշռության (օրինակ` լրիվ զբաղվածությանկամ գների կայունության)` չկիրառելով արտաքինտնտեսականգործունեության, մասնավորապես արտաքին առնտրի կարգավորման մեթոդները: Այդ

ման

իսկ պատճառով, չնայած հովանավորչությանթուլացմանն ու հաուղղված միջազգամաշխարհային առնտրի ազատականացմանն գործունեությանը(ԱՀԿ, ՎՄԿ)` արտային կազմակերպությունների

բերությունների ամբողջություն, որը հիմնված է օրենսդրությամբ ամրագրված սկզբունքների ն անդամ երկրների միջազգային տնտեսականհարաբերություններիմաքսայինքաղաքականության

գործընթացներով:

Արտաքին առնտրային գործունեության կարգավորման բնագավառում «մաքսային հարաբերություններ»հասկացությունը փոխհարաենթադրում է տնտեսական, կազմակերպչաիրավական

"337

ուղղվածության վրա: Արտաքինառնտրի ն մաքսային հարաբերությունների փոխադարձկախվածությունըբացատրվում է նրանով, արտաքին առնտրի բնագավառումպետության կողմից իրականացվող քաղաքականություննուղղակիորեն որոշում է մաքսային հարաբերությունների բնույթը: Մի երկրում մաքսային հարաբերությունների կառուցման առանձնահատկություններըիրենց հերթին վճռականազդեցություն են գործում այլ երկրներիհետ առնտրային հարաբերությունների զարգացման ուղղությունների վրա: Մաքսային հարաբերություններիիրավական կողմը ենթադրում է արտաքին տնտեսականգործունեության բոլոր մասնակիցներիպարտաոր

վորությունների ն իրավունքներիհատուկ սահմանազատում,մաքսային օրենսդրության ամրագրում պետական ն միջպետականմակարդակով, արտաքին առնտրի կանոնների ն սկզբունքների կար-

գավորում:

Զարգացող երկրներն արտաքին շուկաների հետ փոխհարաբերությունները փորձում են կարգավորելարտահանմանմաքսատուրքերի միջոցով: Արտահանմանմաքսատուրքերի կիրառումը կարելի է ընդունել որպես զարգացող երկրների արտաքին առնտրային քաղաքականության առանձնահատկություն,քանի որ զարգացած երկրները դրանք ընդհանրապես չեն կիրառում, իսկ որոշ զարգացած երկրներում արտահանմանմաքսատուրքերի կիրառումն արգելվում է սահմանադրությամբ:

Արժույթիմիջազգայինհիմնադրամի կողմից ներկայացված է ԱՀԿ որ ցանկը ցույց անկախ տալիս, ջանքերից, աշխարհի երկրների կողմից կիրառվող հովանավորչականմիջոցների քանակը անցնում է մի քանի հարյուրից: Դրանց մեջ մտնում են մաքսային սակագները, լրացուցիչ մաքսատուրքերը, օտարերկրյա արժույթով իրականացվող գործառնություններիցգանձվող հարկերը, սահմանափակող լիցենզավորումը, բաժնեչափերը (քվոտաները), ներմուծման գրավադրման պահանջը, գների մակարդակի վերահսկողությունը, առնատրի պետականմենաշնորհը ն այլն: Արնմուտքի զարգացած երկրների հովանավորչականքաղաքականության արդյունքում զարգացող երկրները տարեկանկորցնում են հսկայա-

ՂԴ8

կան եկամուտներ, որը կարող են ստանալ իրենց ապրանքների արտահանումն ակտիվացնելու միջոցով: Զարգացած երկրները հատկապես բարձր մաքսային պատզարգացող երկրներից ներմուծվող աշխանեշներ են սահմանում տատար ապրանքների, մասնավորապես մրգերի ն բանջարեղենի ներմուծման ճանապարհին: Չնայած զարգացած ն զարգացող երկրների միջն մաքսատուրքերի ընդհանուր ձակարդակըէականորեն նվազում է, սակայն պատրաստի արտադրանքը դեռես հարկվում է չափազանց բարձր մաքսատուրքերով:Նման քաղաքականության նպատակըզարգացող երկրներիցպատրաստիապրանքների արտահանման կրճատումն է, որը իջեցնում է այդ ապրանքներիարտադրությունըարտահանողերկրներում: Բացի դրանից` զարգացած երկրներում գյուղատնտեսության ոլորտին տարեկան տրամադրվում են շուրջ 350 մլրդ դոլարի լրահատկացումներ, ինչը գրեթե 2 անգամ գերազանցում է զարգացող երկրներից տարեկան արտահանմանծավալներին: Ուժգնացող միջազգային մրցակցությունը ն աճող ներմուծման ծավալները գնահատվում են որպես սոցիալական հիմնահարցերի սրման լուրջ գործոն, այդ պատճառով էլ երկրների մեծ մասը դիմում է ներմուծումը սահմանափակողմիջոցառումների: Սակայն հովանավորչության ավանդականմիջոցների կիրառումը (մաքսային սակագներ, քվոտաներ, տարբեր տիպի արժութային սահմանափակումներ) ներկայումսբարդացել է միջազգային կազմակերպությունների գործունեության պատճառով: Երկրորդ համաշխարհայինպատերազմիցհետո յին առնտրի ազատականացումըխթանելու նպատակովՀամաշխարհային բանկի (ՀԲ) ն Արժույթի միջազգային հիմնադրամի (ԱՄՀ) հետ համատեղփորձ արվեց ՄԱԿ-իհամակարգումստեղծել առանձնացվածկառույց, որը կկարգավորերմիջազգային առնտուրը: Նման կազմակերպությաննախատիպհանդիսացավ Առնտրի միջազգային կազմակերպությունը (ԱՄԿ), որը, սակայն, սպառեց իրեն` դեռեսչստեղծված: Կանխատեսելով ԱՄԿ խարտիայի(Վավանայի խարտիա) վավերացման բարդությունները` մասնակից 50 երկրներից 23-ը դեռնս 1946թ. սկսել էին բանակցել մաքսերի դրույ-

միջազգա-

ԴՂ9

քաչափերի կրճատման շուրջ, որի արդյունքումգրանցվեց 45 հազար սակագնային դրույքաչափերի նվազեցումներ` ընդգրկելով կանոններին շուրջ 20026-ը:Առենտրային համաշխարհայինառնետրի մաքսերի դրույքաչափերինվազեցումներիհամախմբվածփաթեթը կոչվեց Առնտրի ն սակագների գլխավոր համաձայնագիր (ԱՍԳ3), որն ուժի մեջ մտավ 1948թ.: Թեն ԱՍԳՀ-ն ստեղծվել էր պայմանականորեն ն ժամանակավոր սկզբունքով, այնուհանդերձ, այն 47 տարի մնաց որպես միջազգային առնետուրըկարգավորող միակ

կառույցը:

օգնությամբ հաջողվեց ստեղծել հզոր ն զարգացող առնտրային բազմակողմհամակարգ,որն ավելի ու ավելի էր ազատականացվում բանակցությունների յուրաքանչյուր փուլի ավարԱՍԳՀ

տից հետո: ԱՍԳՀ

գոյության վաղ շրջանում բանակցություններիփուլե-

րի ընթացքում քննարկվող հիմնական հարցը շարունակ մաքսատուրքերի հետագա կրճատումն էր: Սակայն 1960-ական թթ. կայա-

ցած Քենեդիի փուլի (62 մասնակիցերկիր) ընթացքում առաջ վեցին ԱՍԳՎ Հակագնագցմանհամաձայնագրի,ինչպես նան

քաշզար-

գացման վերաբերյալդրույթները: 1970-ական թթ. կայացած Տոկիոյի փուլն (102 մասնակից երկիր) առաջին կարնոր փորձն էր ոչ սակագնայինխոչնդոտներին անդրադառնալու ն համակարգը կատարելագործելուուղղությամբ:

Տոկիոյի փուլի ընթացքում (1973-1979թթ.) շարունակվեցին մաքսատուրքերիկրճատմաննուղղված ջանքերը: Արդյունքում տեղի ունեցավ մաքսատուրքերի սակագներիանկում` միջին հաշվով 1/3-ով, ե արդյունաբերականարտադրանքից գանձվող մաքսատուրքերի սակագներիմիջին դրույքաչափը հասավ 4.742-ի: 1986-94թթ. կայացած Ուրուգվայի փուլը ԱՍԳՎ շրջանակներում վերջինն էր ու նան ամենակարնորը:Այն հանգեցրեց ԱՀԿ ստեղծմանը ն մի շարք նոր համաձայնագրերի կնքմանը: Ուրուգմոտ երկու անգամ գերազանցելով վայի փուլը տնեց 7.5 տարի` նախատեսված ժամկետը. այն, անշուշտ, առնտրիոլորտում երբնէ կայացած խոշորագույն բանակցություննէր: Օրակարգը ներառում էր ապրանքատեսակներին տնտեսությանոլորտների չափազանց

դատապարտշրջանակ: եվ թվում էր, թե բանակցությունները մոտ ակնհայտ դարված են անհաջողության:Սակայն ավարտին ԱՍԳՀ ի վեր ստեղծումից ձավ, որ Ուրուգվայիփուլը նշանավորեց առնտրայինհամակարգիխոշորագույնբարեփոխումը: 1948թ.-ից մինչ 1995թ. միջազգային առնտրի կանոնները սահմանվում էին Առետրի ն սակագների գլխավոր համաձայնաառնտուրը մի քանի անգրով: Այդ ընթացքում համաշխարհային գամ աննախադեպաճ է ապրել, իսկ ԱՍԳՀ-ով սահմանված հիմնական իրավականսկզբունքներըմնացել էին անփոփոխ:Միայն որոշակի փոփոխություններէին կատարվել 1960-ականներին, երբ ներառվեցինզարգացմանվերաբերյալ դրույթներ, ն 1970-ականներին` երբ ընդունվեցինբազմակողմկամավորհամաձայնագրեր: Պարտադիր բնույթ չկրելով ն սահմանափակվածլինելով իր լիազորություններիմեջ` ԱՍԳՀ-ը, այնուամենայնիվ,անվիճելի հաջողություններիհասավ միջազգային առնտրային համակարգի ապահովմանն պահպանմանգորմեծ մասի ազատականացման ծում: Միայն մաքսատուրքերիշարունակականկրճատման արդյունքում 1950-60-ական թթ. ընթացքում միջազգային առնտուրն 896: Իսկ արագընթաց աճ ապրեց` կազմելով տարեկան միջին առետրի ազատականացմանգործոնն իր հերթին ապահովեց առնտրի ծավալների աճի առաջընթացը արտադրության աճի նկատմամբ,մի հանգամանք, որը ԱՍԳՀ գոյության ողջ ընթացքում երկրներինզգալիորենօգնեց բարելավել փոխադարձառնտրային Մեծ կարողություններըն բազմաթիվօգուտներ քաղել դրանից: թվով նոր անդամներիմասնակցություննՈւրուգվայի փուլին ապաէ ցուցեց, որ բազմակողմառնտրայինհամակարգըդարձել կայուն բարեփոխումների զարգացմանխարիսխն առետրատնտեսական մեծ

հուսալի գործիք: Սակայն ամեն ինչ չէր, որ հարթ էր ընթանում:ԱՍԳՀ ջանքե1970րով մաքսատուրքերիաննախադեպ իջեցմանը զուգորդած 80թթ. տնտեսականճգնաժամերը երկրներին ստիպեցին բարձր

մրցակցությունվայելող ոլորտներիզարգացմաննոր ուղիներ որոմիջազգանել: ԱՍԳՀ դրույթները դադարեցինհամապատասխանել առնտուրը միջազգային ք անզի յին առնտրի իրողություններին,

դարձել էր էլ ավելի

ԱՍԳՀ

բարդ ն

կարնոր,քան դրանից 40 տարի առաց:

շրջանակներիցդուրս մնացած ծառայությունների առնտուրը ավելի մեծ հետաքրքրությունէր առաջացնում շատ մոտ, քանի որ ծառայությունների երկրների առնտրի ընդլայնումը սերտորենկապված էր համաշխարհային շուկայում առնտրի ծավալներիաճի հետ: գնալով

ապրանքների

ԱԽԳ3-ը մի շարք բացեր ուներ նան այլ ոլորտներում: Այսպես, գյուղատնտեւության ազատականացման ուղղությամբ զգալի հաջողություններ չգրանցվեցին, անգամ ԱՍԳՀ ինստիտուցիոնալ

ն վեճերի կառուցվածքը կարգավորման համակարգը մտավախու-

թյունների տեղիք էին տալիս: Այս ն մի շարք այլ գործոններ նպաստեցին բազմակողմհամակարգիհզորացմանն ու ընդլայնմանն ուղղված նոր ջանքերի գործադրմանը:Արդյունքում կայացավ Ուրուգվայի փուլը, որտեղ 123 մասնակիցպետություններիմեծ մասի կողմից կնքվեց Մարաքեշիհռչակագիրը, որով ն հիմնադրվեց Առնտրիհամաշխարհային կազմակերպությունը

(ԱՀԿ):ԱՀԿ-ն

կյանքի կոչվեց 1995թ. հունվարի 1-ին, սակայն դրանով ամրագրված առնետրային համակարգնարդեն կեսդարյա

պատմություն

ուներ:

Արտաքինառնտրի ծավալների աճի ակնհայտ միտումնենոր երկրներիներգրավումը դրանում, տնտեսությանգլոբալացումը ԱՀԿ-ի ստեղծման առաջին գործոններն են հանդիսանում: րը,

Համաշխարհային առնտուրըաճում էր ն շարունակում է աճել

ավե-

լի արագ տեմպերով, քան համաշխարհային արտադրությունը: ԱՀԿ-ի ստեղծման նախորդ5 տարիներին առնհամաշխարհային տուրը տարեկան աճել է 5.296-ով,այսինքն 1.5 անմոտավորապես գամ ավելի արագ, քան ապրանքների համաշխարհային արտադրությունը, իսկ Ուրուգվային Տոկիոյի փուլերի միջն ընկած ժամա-

նակահատվածումայն ավելի քան կրկնապատկվել է: ԱՀԿ-ի ստեղծման երկրորդ գործոն կարելի տնտեսապեսզարգացած երկրների` այնպիսի

է

համարել

համաշխարհային

ինստիտուտներ ստեղծելու ձգտումը, որոնք կկարգավորեին միջազգային տնտեսական հարաբերությունները: Այդպիսի ինստի-

տուտներ նախ ցանկանում էին ստեղծել

արժութաֆինանսական

ոլորտում, որը սպասարկում Է միջազգային առնտուրը ն հետնաբար սերտորեն կապված է դրա հետ: 1944թ. տեղի ունեցած բոլ որիս հայտնի Բրետոն-Վուդսյանկոնֆերանսում որոշում ընդունվեց Արժույթի միջազգային հիմնադրամի ստեղծմանմասին (ԱՄՀ), որի աշխատանքային սկզբունքները նման էին ԱՍԳՀ-ի հիմնական սկզբունքներին` համաշխարհայինտնտեսության պարամետրերի համատեղ կարգավորումը, միջազգայինգործառնություններիհաշվարկներիպարզեցումընայլն: ԱՍԳՅ-ի հետ բավականին նմանություններ ունի ժննի «Մուրհակների մասին կոնվենցիան», որի խնդիրն էր 1930թ.-ից մուրհակների իրացվելիության ապահովումը` համաշխարհային կանոններիներմուծումով: Որպես երրորդ գործոն հանդես է գալիս տարածաշրջանային տնտեսական միավորումներիստեղծումը, ինչը այդ միավորումների ինտեգրմանմասին հարց դրեց: Այդպիսի ինտեգրացիոնմիավորումներ են հանդիսանում Եվրամիությունը,որի հիմքում ընկած է «Ածխի ն պողպատի եվրոպականհամաձայնագիրը»,որը ուժի մեջ է մտել 1953թ.-ից: 1957թ. կնքվել է Հռոմի պայմանգիրը,որը միավորել է «Ածխի ն պողպատի եվրոպականհամաձայնագիրը», «Եվրոպական տնտեսական համագործակցությունը»ն Եվրատոմը: Այսպիսով, եվրոպական երկրների համար ձնավորվել էր ընդհանուր շուկա: 1979թ. Եվրոպական տնտեսական համակարգը լրացվեց Եվրոպական համաշխարհայինհամակարգով, որի հիմքում ընկած էր ԵՄ-ի երկրներում համաշխարհային կայունությունը ն նոր արժույթի ներդրումը. սկզբում` էքյու, հետագայում՝ եվրո: 1960-ականներինստեղծվում են ԿենտրոնականԱմերիկայի ընդհանուրշուկան, Ազատ առնտրի լատինամերիկյանասոցիա-

ցիան, Անդյան ընդհանուր շուկան, Ազատ առնտրի Կարիբյանգոտին, իսկ 1988թ. ԱՄՆ-ի ն Կանադայիմիջն կնքվում է Ազատ առնտրի մասին համաձայնագիր, որը ընկած էր Հյուսիսամերիկյան ազատ առնտրիասոցիացիայի`ԽՈԲ՛Ո8-իհիմքում: ԱՀԿ-ն ՄԱԿ-ի մասնագիտացվածկառույց է, ունի իրավաբանական անձի կարգավիճակ, վերահսկում է անդամ-երկրների կողմից առնտրայինհամաձայնագրերին առնտրայինքաղաքակա343

նության

իրականացումը, կազմակերպում նոր բազմակողմ առնտրային բանակցություններն կարգավորում առետրային վեճերը: ԱՀԿ համա-ձայնագրերի համակարգըկարելի է դիտարկել որպես միջազգայինօրենսդրություն, որը սահմանում է ապրանքների ն ծառայությունների փոխանակության կանոնները: ԱՀԿ-ի գաղափարականհիմքը արտաքին առնտրի ազատականացմանդրույթներն են, որոնք ձնավորվելեն դեռես 19-րդ դարում: Տնտեսական հարաբերությունների զարգացումը հաջորդ տարիներին հանգեցրեց այդ գաղափարների մոդեռնացմանը՝ դրանք լրացնելով այն տեսակետով, որ պետությունը կարնոր դեր ունի արտաքին տնտեսականգործունեությանկարգավորման հար-

ցերում:

Այս գաղափարախոսության հիմնականսկզբունքներըձնա-

կերպված են ԱՀԿ համաձայնագրերում, կանոնակարգող որոնց ոլորտները ներառում են գյուղատնտեսությունը,մանածագործվածքները, հագուստեղենը,բանկային համակարգը, հեռահաղորդակցությունը, պետական գնումները, արդյունաբերականստանդարտները ն ապրանքների անվտանգությունը, սննդին ներկայացվող սանիտարահիգիենիկպահանջները, մտավոր սեփականությունը ն մի շարք այլ ոլորտներ, որոնց հիմքում ընկած են մի քանի ընդհանուր ն արմատականսկզբունքներըն որոնց հիման վրա կառուցված է բազմակողմառետրայինհամակարգը: Ներկայումս ԱՀԿ անդամ են աշխարհի150 երկրներ, որոնց բաժին է ընկնում համաշխարհային առնտրի9796-ը: Առնտրի համաշխարհային կազմակերպության անդամ երկրների համալրումն ի հաշիվ զարգացող ն անցման շրջանի տնտեսությունունեցող երկրների,ընդլայնում է համաշխարհային շուկայի աշխարհագրական տարածքները,ինչը հնարավորություն է ընձեռում հնացած, տարբերշուկաներում հագեցման մակարդակի վրա գտնվող ապրանքատեսակները տեղաշարժել շուկայի ծայրամասեր: Դա հնարավորությունէ տալիս երկարաձգելապրանքների կենսացիկլը,մեծացնում է այդ ապրանքներիցստացված հատույցը, որը նոր արտադրատեսակների մշակմանհամար լրացուցիչ ֆինանսականաղբյուր է:

իրավասությանմեջ մտնում են նյութական բարիքների ծառայությունների առնետրի,միջազգային ներդրումների Լ. մտավոր սեփականությանիրավունքի պաշտպանման նոր կանոնների ստեղծումը, ինչպես նան վեճերի լուծման ավելի խիստ ընթացակարգի գործադրումը: ԱՀԿ համապատասխանշրջանակ է ապահովում առնտրային քաղաքականության իրականացման համար, այսինքն այն գործ ունի խաղի կանոնների հաստատման, այլ ոչ թե առնտրային քաղաքականության արդյունքների հետ: ԱՀԿ խնդիր է հանդիսանում ոչ միայն միասնականկանոնների մշակումը, այլն վերահսկողության իրականացումը անդամ` երկրների կողմից ստանձնած պարտավորություններիիկատարման նկատմամբ հատուկ ստեղծված մեխանիզմի ն ԱՀԿ շրջանակներում գործող Վեճերի մարմնիմիջոցով: կարգավորման Համաձայն ԱՀԿ համաձայնագրի «Հոդված 12»-ի` իր առնտրային քաղաքականությունըկառավարելուլիիրավ ինքնավարություն ունեցող յուրաքանչյուր պետություն կարող է դառնալ ԱՀԿ անդամ, սակայն բոլոր անդամներըպետք է ծանոթանանհայտատուի պայմաններինն տան համաձայնություն: ԱՀԿ-ն ղեկավարվում է անդամ-երկրներիկառավարությունների կողմից: Այն չի թելադրում պետություններին,թե ինչպես իրականացնել իրենց քաղաքականությունն առնտրի ոլորտում: Այն ավելի շուտ «անդամների կողմից ուղղորդվող» կազմակերպություն է: ԱՀԿ-ում որոշումներն ընդունվում են բանակցությունների արդյունքում` պատասխանատվության ն ժողովրդավարության պայմաններում: Փաստն այն է, որ պետություններնեն իրենց կամքը թելադրում ԱՀԿ-ին: ԱՀԿ մարմինը կարող է ուղղակիորեն ազդել պետությունների որդեգրածքաղաքականությանվրա միայն այն դեպքում, երբ քննարկումները տեղափոխվում են ԱՀԿ դաշտ, ն դրանց առնչությամբ որոշումն ընդունվում է Վեճեր լուծող մարմնի կողմից (որում ընդգրկվածեն բոլոր անդամ-պետությունները): ԱՀԿ-ն նախ ն առաջ մի վայր է, որտեղպետությունները կաեն րող լուծել միմյանց միջն ծագած առնտրային հիմնախնդիրնեԱՀԿ

ն

հիմքում ընկած են աշխարհիհիմնականառետրային պետությունների կողմից մշակված ն ստորագրված համաձայնարը: ԱՀԿ

գրերը:

նպատակն է կարգավորել անդամ-երկրներիառնտրային հարաբերությունները համաշխարհային առնտրի շուկայում, միջազգային առնտրում ապահովել ազատ մրցակցային պայմաններ: Այնուամենայնիվ, ԱՀԿ միակ նպատակը առետրի ազատականացումը չէ, ն որոշ դեպքերում նրա կանոններնանգամ նպաստում են առնտրայինխոչնդոտներիպահպանմանը,օրինակ` սպառողների պաշտպանությանկամ վարակի տարածման կանխարգելման ԱՀԿ

նպատակով:

Ընդհանուր առմամբ ԱՀԿ որոշումներն ընդունվում են կոնցենսուսով: Սկզբունքորեն այս մոտեցումը նույնիսկ ավելի ժողովրդավարականէ, քանի որ ոչ մի որոշում չի ընդունվում, եթե բոլոր կողմերը համաձայն չեն: Կոնցենսուսի սկզբունքը նշանաէ, որ յուրաքանչյուր պետություն պետք է համոզված լինի իր կում որոշման մեջ: Սակայն հարկ է նշել, որ բոլոր պետությունները չունեն միննույն բանակցայինկարողությունները: «Բազմակողմ» առնտրայինհաձճակարգումներգրավված է աշխարհի երկրների մեծ մասը: Որոշ երկրներ, սակայն, գտնվում են համակարգիցդուրս, ն այդ իսկ պատճառովհամակարգը կոչվում է «բազմակողմ»,այլոչ թե «գլոբալ» կամ «համաշխարհային»: ԱՀԿ իր գործունեությունը կառուցում է բազմակողմ առնտրային համակարգը կազմող 5 կարնոր սկզբունքների վրա: Դրանք են՝

Յ.

առնտրումխտրականությանբացառում, փոխադարձությանկամ համարժեքության սկզբունք, օրենսդրական պարտավորություններ (նան վեճերի

4.

թափանցիկության սկզբունք,

1.

2.

կարգավորումը),

անվտանգությանհամակարգ: Առանց խտրականության առնտրի սկզբունքը ենթադրում է երկու մոտեցում` առնտրում ազգերի առավել բարենպաստության մոտեցում ն ազգային մոտեցում: Ընդ որում, ««ազգերի առավել 5.

բարենպաստության մոտեցման» պահանջի համաձայն` ԱՀԿ անդամ որնէ երկրում արտադրվածապրանքի նկատմամբպետք է կիրառվի ոչ պակաս բարենպաստմոտեցում, քան այն կիրառվում է այլ երկրում ծագած նմանատիպ ապրանքի կամ ծառայության նկատմաճբ: ««Ազգերի առավել բարենպաստության» (ԱԱԲ) ռեժիմ բառակապակցությունը ԱՎԿ համաձայնագրերի համատեքստում նշանակում է «ոչխրատականվերաբերմունք», այն Է` հավասար վերաբերմունքի ցուցաբերում բոլորի նկատմամբ: ԱԲ սկզբունքի կիրառումըհավասարառնտրայինհարաբերություններ է ապահովում ԱՀԿ անդամների միջն: Այս մոտեցումը ՀՀ-ի նման փոքր տնտեսություն ունեցող երկրներին երաշխավորում է, որ զարգացած տնտեսություն ունեցող անդամները չեն շահագործի իրենց շուկայական ուժը վերջիններիս հանդեպ արգելքների կիրառմամբ կամ էլ խտրականություն չեն առաջացնի` առանձին երկրների` առնտրում արտոնյալ պայմաններընձեռելով: Միննույն ժամանակ նշված դրույթում նան որոշակի բացառություններ են նախատեսվում ազատ առնտրի գոտիների, մաքսային միություներկրներին տրվող նախապատվությունների ների ն զարգացող (արտոնյալ մաքսային տուրքերի) առկայության դեպքում: Իսկ ««ազգային մոտեցումը»» («ազգային մոտեցում»` հավասար վերաբերմունք տեղական ն ներմուծված ապրանքներինկատմամբ) երկրներին արգելում է խտրականություն դնել ներմուծվող ապրանքների ն համանման ներքին արտադրությանապրանքների միջն ինչպես հարկման, այնպես էլ առնտրի ներքին կարգավորման ցանկացած այլ բնագավառում: «Ազգային մոտեցման» սկզբունքը կիրառվում է ապրանքի, ծառայության կամ մտավոր սեփականության առարկայի` շուկա մուտք գործելու պահից: Ուստի մաքսատուրքի գանձումը ներմուծվող ապրանքներիցայդ սկզբունքի խախտումչի համարվում, անգամ եթե տեղական արտադրության ապրանքներից այդ չափով հարկեր չեն գանձվում: Այս կարնորագույն դրույթը կոչված է մրցակցային հավասար դաշտ ստեղծել ներքին արտադրողներին ներմուծողների միջն: Ազգային մոտեցմանպահանջըօտարերկրյա մատակարարներինավելի մեծ որոշակիություն է հաղորդում գոր347

միջավայրի վերաբերյալ ն հետնաբար նպաստում ՕՈՒՆ-ի հոսքին: Փոխադարձության սկզբունքի էությունը կայանում է նրանում, որ բանակցող կողմերը կարող են միմյանց համար նպաստավոր պայմաններովհամարժեքզիջումներ կատարել: Վեճերի կարգավորմանընթացակարգերիգոյությունը կանխարգելում է միակողմանի վճիռների ընդունումը: Բոլորի համար ընդհանուր ն պարտադիրկանոնների առկայությունը կրճատում է ազդեցիկ առնտրային գործընկերներիկողմից առնտրային քաղաքականության վրա անցանկալի ճնշումների հնարավորությունը: Թափանցիկությանսկզբունքը ԱՀԿ անդամներից պահանջում է հրապարակել առնտրայինկարգավորումները,տեղյակ պահել ԱՀԿ-ին առնտիային քաղաքականություններիփոփոխությունների վերաբերյալ: Այս ն այլ հարցերի շուրջ թափւսնցիկության 33 կառավարությանկողմից ստեղծվել է ապահովմաննպատակով ՀՀ-ում ԱՀԿ ծանուցման գործակալությունը: Առետրի ազատականացմանուղղությամբ ԱՀԿ գործունեությունը հիմնականումուղղված է մաքսատուրքերիդրույքաչափերի նվազեցմանը ն ոչ սակագնայինարգելքներին` դրանք մաքսային համարժեքով փոխարինելու ճանապարհով, որոնք կոչվում են առնտրայինսահմանափակումներիսակագնացում: ԱՀԿ-ն հիմնվում է առնտուր իրականացնողերկրների մեծամասնության կողմից մշակված ն հաստատվածմի շարք համաձայնագրերիվրա: Այդ փաստաթղթերըմիջազգային առնտրի իրավական դաշտն են կազմում: Համաձայնագրերն անդամ-պետություններին պարտադրում են իրենց առնտրային քաղաքականությունը վարել որոշակի շրջանակներում:Թեպետ դրանք մշակվել ն ընդունվել են կառավարությոններիկողմից, դրանց նպատակըապրանք արտադրողներին,ծառայություն մատուցողներին, արտահանողներին ն ներմուծողներին աջակցելն է` միաժամանակւվետություններինթույլ տալով հասնել իրենց սոցիալական ն շրջակա

ծունեության

հետ կապվածնպատակներին: միջավայրիպահպանության Բազմակողմ առնտրային միջավայրի ստեղծումը հնարավորություն է տալիս պետություններին գործարար միջավայրը

դարձնել ավելի կայուն ն կանխատեսելի:Երբ ԱՀԿ անդամ-երկրները որոշում են ընդունում բացել իրենց շուկաները ապրանքների ն ծառայությունների համար, նրանք «հաստատագրում են» իրենց պարտավորությունները:Ապրանքներիդեպքում այդ «հաստատա-

գրված» պարտավորությունը մաքսատուրքի հաստատագրված դրույքաչափերիսահմանումն է: Երբեմն երկրներըներմուծվող ապրանքների համար սահմանում են հաստատագրվածից ցածր մաքսատուրքեր: Դա հաճախ տեղի է ունենում զարգացող երկրներում: Զարգացած երկրներում գործող մաքսատուրքերի դրույքաչափերը հիմնականումհավասար են հաստատագրվածներին: Երկիրը կարող է փոփոխել հաստատագրվածդրույքաչափերը` նախատեսվող փոփոխությունը համաձայնեցնելով իր առնտրային գործընկերների հետ, ինչը կարող է նշանակել, որ երկիրը պատրաստ է փոխհատուցել այդ փոփոխության հետնանքով այլ երկրների հնարավոր կորուստները:Բազմակողմառնտրային բանակցություններիՈւրուգվայի փուլի ձեռքբերումներիցմեկը առնտրի ծավալների աճի առկայությունն էր հաստատագրված պարտավորությունների պայմաններում: Այսպես, բոլոր գյուղատնտեսական ապրանքների համար սահմանվածեն մաքսատուրքի հաստատագրվածդրույքաչափեր: Այդ ամենի արդյունքում ապահովվում է շուկայի անվտանգությանավելի բարձր աստիճան գործարարների ն ներդրողների համար: Համակարգը փորձում է բարելավել իր կանխատեսելիությունը ն կայունությունը նան մի շարք այլ եղանակներով:Այդ եղանակներից մեկը բաժնեչափերի ն ներմուծման ծավալները սահմանափակող այլ միջոցների կիրառման կրճատումն է, քանի որ դրանք կարող են հանգեցնել բյուրոկրատիային անարդար գործելակերպ կիրառելու մեղադրանքներիթվի աճին: Մյուս եղանակը երկրի առնտրային օրենսդրությունը հնարավորինս պարզ ն «թափանցիկ» դարձնելն է: ԱՀԿ համաձայնագրերից շատերը երկրներից պահանջում են հրապարակայնացնելիրենց առնտրայինքաղաքականությունը ն գործելակերպը իրենց տարածքում կամ ԱՀԿ-ին ծանուցելու միջոցով: Առնտրային քաղաքականության վերաքննության գործա349

կառույցի միջոցով իրականացվող ազգային առնտրայինքաղաքականության կանոնավոր վերաքննություններընպաստում են թափանցիկության հետագա աճին ինչպես երկրի ներսում, այնպես էլ

միջազգայինասպարեզում: ԱՀԿ համաձայնագրերը հիմնվում են ԱՍԳՀ դրույթների վրա, որոնք հատուկ օժանդակություն ն առնտրային արտոնություններ են նախատեսում զարգացող երկրների համար: Ուրուգվայի փուլի ավարտին զարգացող երկրներըարդեն պատրաստ էին ստանձնել իրենց պարտավորություններիմեծ մասը, սակայն համածայնագրերովայդ երկրներիցառավել աղքատ ն թույլ զարգացածների համար նախատեսվեց անցումային շրջան, որպեսզի նրանք հնարավորություն ունենան հարմարվելու անծանոթ ն իրենց համար գուցե բարդ դրույթներին: Բանակցություններիփուլի ավարտին ընդունված նախարարականորոշման համաձայն` զարգացած երկրները պետք է հեշտացնեն թույլ զարգացած պետություններից արտահանվող ապրանքներիմուտքը իրենց շուկաներ ն մեծացնեն դրանց նկատմամբ ցուցաբերվող տեխնիկական օժանդակությանծավալները: Զարգացած երկրները արդեն իսկ սկսել են մաքսատուրքերից ն բաժնեչափերիցազատել թույլ զարգացած երկրներիցներմուծվող գրեթե բոլոր ապրանքները: Այդուհանդերձ, ԱՀԿ-ն ն նրա անդամներըմինչն այժմ էլ շարունակում են անցնել ճանաչողական գործընթացներով: ուղղությամբ ԱՀԿ գործունեուԱռետրիազատականացման թյունը հիմնականումուղղված է մաքսատուրքերի դրույքաչափերի նվազմանը ն ոչ սակագնայինարգելքներին` դրանք մաքսային համարժեքով փոխարինելուճանապարհով:Դա կոչվում է առետրային սահմանափակումներիսակագնացում: Մաքսատուրքերինվազեցման մեխանիզմը ներառում է դրանց ամրագրման ինստիտուտը, որի դեպքում երկիրը պարտավորվումէ կոնկրետ ապրանքների մաքսատուրքերը այդ ամրագրման մակարդակից վեր չբարձրացնել: Յուրաքանչյուր երկրի մաքսատուրքերիամրագրման ն նվագրանցված են անհատական ցանզեցման պարտավորությունները կում: Առնտրային արգելքների նվազման կապակցությամբ վարվում են երկկողմ, խմբայինն բազմակողմբանակցություններ: Եթե

երկիրը մեկ այլ երկրից ցանկանում է ստանալ այս կամ այն ապրանքիարտահանմանզեղչեր, ապա իր կողմից նս առաջարկում է մեկ այլ ապրանքիներմուծմանզեղչի պարտավորություն: Բազճակողմ բանակցություններինպատակը ճաքսատուրքերի ընդհանուր մակարդակինվազեցումն է, սակայն միջին ն միջին կշռված մաքսատուրքերի մակարդակիցուցանիշները հաճախ չեն արտացոլում սակագնայինարգելքներիիրականմակարդակը: Երկրները աշխատում են ներմուծման բավականին բարձր մաքսատուրքեր սահմանել այն ապրանքներիվրա, որոնց նկատմամբ ներքին շուկայում առկա է զգայուն մրցակցություն: Այդ ապրանքները միշտ չէ, որ ներքին ապրանքաշրջանառության մեջ ունեն մեծ ծավալներ, իսկ բարձրըմաքսատուրքերը դրանց ներմուծման ծավալներն ավելի են կրճատում: Ընդհանուր առմամբ, զարգացած երկրները իրենց մաքսատուրքերի միջին մակարդակը նվազեցնելիս զարգացող երկրներիշահերըաննշանչափով են շոշափում: Ոչ սակագնայինբազմաբնույթարգելքների օգտագործումը ԱՍԳՀ-94 շրջանակներում նպաստել է նան առետրի տեխնիկական արգելքների,սանիտարականն բուսասանիտարական նորմերի կիրառման համաձայնագրերիկնքմանը: Չնայած տեխնիկականարգելքները նախատեսված են ամենից առաջ մարդկանց առողջության ն անվտանգության,շրջակա միջավայրի, ազգային անվտանգության ն սպառողներիշահերի պաշտպանության համար` այնուամենայնիվ, դրանք ներմուծումը սահմանափակողբավականին արդյունավետ միջոցներ են: Տեխնիկականարգելքների կիրառման ժամանակ նույնպես երկրները պարտավորվում են գործելու առավել բարենպաստռեժիմի շրջանակներում: ԱՀԿ-ն անդամ-երկրներին պարտադրում է տեխնիկականարգելքների օգտագործման քաղաքականությունը կիրառելիսառաջնորդվել առավելապեսմիջազգային չափորոշիչներով: Քանակական սահմանափակումներկիրառելու հարցում ԱՀԿ-ն ունի խիստ դիրքորոշում, քանի որ այն համարում է ծայրահեղ միջոցառում ն գտնում է, որ քանակականսահմանափակումները կարող են օգտագործվել միայն այն դեպքում, եթե այլ թույլատրելի միջոցառումներնարդյունավետչեն:

ձնավորումից ի վեր լրահատկացումների, փոխհատուցման մաքսատուրքերին դեմպինգիկիրառման դեպքերը համաշխարհայինտնտեսությանմեջ հաճախակիհանդիպողերնույթներ են` չնայած ներքին շուկան օտարերկրյա մրցակցությունից պաշպանելու նշված միջոցառումները ԱՀԿ կողմից խստիվ արգելվում են: Լրահատկացումներեն դիտվում ինչպես պետության կողմից արտահանման խթանման նպատակով տրված դրամական օգնությունները, այնպեսէլ վարկային արտոնյալտոկոսադրույքներով ֆինանսավորումը,հարկային ն վարկայինարտոնությունները, հարկերի վերադարձը,տրանսպորտայինցածր սակագները, բարձրացված գներով պետական գնումները կամ ցածր գներով ապԱՀԿ

րանքների ն ծառայություններիվաճառքը պետությանը: Համաշխարհային առնտրի համակարգը պատրաստ չէ հակազդելու ահաբեկչական ոտնձգություններին, որոնք կարող են զգալի վնաս հասցնել համաշխարհային տնտեսությանը: ԱՀԿ-ն միջազգային առնտրի զարգացման շղթայում կարնորում է Համաշխարհային մաքսային կազմակերպության (ՀՄԿ) ն մաքսային ծառայությունների դերը: Հանդիսանալով միջազգային բեռնային հոսքերը վերահսկող ն կառավարող պետական կազմակերպություններ` մաքսային ծառայություններըգտնվում են առանձնահատուկ դիրքում, որը թույլ է տալիս նրանց բարձրացնելապրանքներիմատակարարման անվտանգությունը ն

նպաստել սոցիալհամաշխարհային ցանցի տնտեսական զարգացմանը եկամուտների հավաքագրման ն առնտրի պարզեցման միջոցով: Մաքսային ծառայությունը այն կառույցն է, որը մշտապես առանցքային նշանակություն է ունենում պետության տնտեսական զարգացման ն միջազգային առետրի պատշաճ կառավարման գորԱնձանց, աւպրանքներին տրանսպորտայինմիջոցների շարԺը վերահսկելու միջոցով մաքսային ծառայությունը կարգավորում է մաքսային սահմանով տեղափոխվող ապրանքայինխմբաքանակ-

ծում:

ները` ապահովելովդրանց համապատասխանությունըազգային միջազգայինառնտրի հիմնականդրույթներին:

ե

լրումն մաքսային վճարների հավաքագրման միջոցով իրականացվող ֆիսկալ ն տնտեսականավանդականգործառույթների` մաքսային մարմիններն ունեն նան այլ առաքելություններ, ինչը ն կարնեորումԷէ մաքսային ծառայության դերը հասարակության, տնտեսություն պաշտպանությանգործում: Ահաբեկչությանն հանցավոր կազմակերպությունների դեմ պայքարը, շուկաների (կեղծված ապրանքներ), հասարակության (թմրամիջոցներ, անվտանգփոխադրումներ),շրջակա միջավայրի(արտադրական թափոններ) ն բնության պաշտպանությունըմաքսային մարմնի կողմից իրականացվող, պետական կառավարման գերակա ուղղություններին նպաստող ակտիվգործունեության օրինակներեն: Ապրանքներիմատակարարմանհամաշխարհայինցանցի անվտանգության բարձրացման նպատակով ՀՄԿ-ն մշակել է ն սկզբունքների ստանդարտներիհամախումբ, որը հնարավորություն է տալիս բարձրացնելու միջազգային առենտրիանվտանգությունը՝ հնարավորինս պարզեցնելով այն: ՀՄԿ կազմակերպության անդամ են հանդիսանում 165 մաքսային ծառայություններ, որոնց բաժին է հասնում համաշխարհային առնտրի 9596-ը: Նախկին ԽՍՀՄ երկրները (այդ թվում Հայաստանը) ՎՄԿ-ին անդամակցելեն ԽՍՀՄ փլուզումից անմիջապես Ի

հետո:

Անցյալ հարյուրամյակի սկզբից բազմիցս փորձեր են արվել` ստանդարտացնելու ն ներդաշնակեցնելու մաքսային ձնակերպման ընթացակարգերը` դրանք պարզեցնելու ն դրանով իսկ խթանելու միջազգային առնտուրը: 1923 թվականինԱզգերի լիգան ժննում ստորագրեց ««Մաքսային ձւակերպման ընթացակարգերի պարզեցման մասին»» միջազգային կոնվենցիան: Հետագայում մաքսային կարգավորմանն առնչվող հարցեր ներառվեցին նան Առնտրի ն սակագների գլխավոր համաձայնագրում (1947թ.): Սակայն այդ Ժամանակ չկար որնէ հատուկ մարմին, որը պատասխանատու

լիներ մաքսային ձեակերպմանընթացակարգերիուսումնա-

սիրության ն ներդաշնակեցմանն ուղղված առաջարկությունների մշակման համար: Եվրոպական 13 պետությունների մասնակցությամբ 1947թ. սեպտեմբերի12-ին Փարիզում ընդունվեց հռչակա353

գիր` Բրյուսելում մաքսային կազմակերպությանգլխավոր գրասենյակ հիմնադրելու վերաբերյալ:ՍտեղծվեցԵվրոպական մաքսային միության աշխատանքայինխումբ, որն իր հերթին հաջորդ տարում հիմնադրեց Տնտեսական ն մաքսային կոմիտեներ: 1950թ. դեկտեմբերի 15-ին Բրյուսելում ստորագրվեց«Մաքսային համագործակցության խորհրդի հիմնադրման մասին»» կոնվենցիան, որն ուժի մեջ մտավ 1952թ. նոյեմբերի 4-ին: Այսպիսով, 1950թ. Բելգիայի

մայրաքաղաքում կազմավորվեց Մաքսային համագործակցության խորհուրդը, որի առաջին նստաշրջանըկայացավ 1953թ. հունվարի

26-ին:

Եվրոպականտնտեսականմիության բոլոր անդամ-երկրները միաժամանակհանդիսանումեն նան ՎՄԿ անդամներ ն այդ երկու կազմակերպություններիանդամ-երկրներիմիջն հաճախակի տեղի են ունենում հանդիպումներ: Այսպիսով, Մաքսային համագործակցության խորհուրդը վերածվեց համաշխարհայինմասշտաբի ն ազդեցության միջազգայինկազմակերպության: 1994թ. Մաքսային համագործակցությանխորհուրդն ընդունեց «Համաշխարհային մաքսային կազմակերպություն» ոչ պաշտոնական աշխատանքային անվանումը՝ կազմակերպությանբուն էությունն ու դրա համաշխարհայինկարգավիճակնընդգծելու նպատակով: ՀՄԿ-ն միակ միջազգային կազմակերպությունն է, որն առնչվում է բացառապեսմաքսային հարցերի հետ: ՀՄԿ յուրաքանանդամ ունի մեկ ներկայացուցիչ ն մեկ ձայնի իրավունք: չյուր ՀՄԿ-ն իր անդամներին է ն միջ-

առաջարկում Կոնվենցիաների այլ գործիքների ազգային լայնշրջանակ: Միայն ՀՄԿ անդամները կաօգտվել տեխնիկականաջակցության ստացման առավելությունից, ինչպես նան ՀՄԿ քարտուղարության կողմից կազմակերպվածուսումնական ծրագրերից: ՀՎՄԿ գերագույն մարմինը Խորհուրդն է: Այն բաղկացած է բոլոր անդամ-երկրներիմաքսայինկազմակերպություններիղեկավարներից: Հանդիպումները գումարվում են տարին մեկ անգամ: Խորհրդին աջակցում է ֆինանսական կոմիտեն (17անդամ) ն քաղաքականության հարցերովհանձնաժողովը(24 անդամ): րող են

ՀՄԿ

պաշտոնականլեզուներն են անգլերենը ն ֆրանսերենը: մեկտեղ ապրանքների դասակարգման,մաքսային արժեքի որոշման հարցերում օգտագործվում է նան իսպաներենը: Իսպաներեննու ռուսերենն օգտագործվումեն նանորպես 1972թ. «Բեռնարկղերիմասին» մաքսայինկոնվենցիայիպաշտոնականլեզուներ: Դրանց հետ

ՎՄԿ

շրջանակում գործում են հետնյալ կոմիտեները`Ներդաշնակ համակարգի կոմիտե, Ապրանքներիմաքսային արժեքի որոշման տեխնիկականկոմիտե, Մշտական տեխնիկականկոմի-

տե,

Իրավապահպանության հարցերով կոմիտե

ծագման երկրի որոշման տեխնիկական կոմիտե:

ն

Ապրանքների

ՀՄԿ

ամենակարնորնվաճումներիցմեկը «Ապրանքների նկարագրման ն ծածկագրման ներդաշնակ համակարգի մասին», միջազգայինկոնվենցիայի մշակումն է: Ներդաշնակ համակարգն օգտագործվում է ոչ միայն որպես մաքսային սակագնի

հաշվարկման ն արտաքին առնտրի վիճակագրականտվյալների հավաքագրմանհամար հիմք, այլն այնպիսի նպատակներիհամար, ինչպիսիք են ապրանքներիծագման երկրի որոշումը, միջազգային առնտրիշուրջ բանակցությունները, սակագներըայլն: ՀՄԿ անդամներըտվյալներ են հաղորդում Կենտրոնական տեղեկատվականհամակարգին,դրանք դասակարգվումեն, վերլուծվում ն ուղարկվում բոլոր մաքսայինծառայություններին:Այս ոլորտում աշխատանքի արդյունավետությունը բարձրացնելու նպատակով ՀՄԿ-ն սերտորեն համագործակցում միջազգային

ն

է առնտրային կազմակերպությունների հետ: ՀՄԿ-ն

մաքսայինձնակերպմաննպատակովմշակվածկոնվենցիաներիցգլխավորը Կիոտոյի կոնվենցիան է: Այն հանդիսանում է մաքսային ձնակերպման ընթացակարգերիհեշտացման, պարզեցման ն ներդաշնակեցման գործիք (Համաշխարհային մաքսային օրենսգիրք): Ապրանքայինհոսքերի անխափանընթացքն ապահովելու նպատակովՀՄԿ կարնոր խնդիրներիցէ մաքսայինծառայությունների միջն համաձայնագրերի համակարգիստեղծումը: Համաձայնագրի այդպիսի համակարգըհնարավորությունէ տալիս ապահո355

վելու ճշգրիտ տեղեկատվությանժամանակին փոխանակում,ինչը կողմից ռիսկերի կառանպաստում է մաքսայինծառայությունների Դա ոչ միայն ընդվարմանավելի արդյունավետիրականացմանը: լայնում է մաքսային ծառայություններիհնարավորությունները առումով, այլ բարձր ռիսկայնությանառաքումներիբացահայտման մատակարանան թույլ է տալիս ուժեղացնել վերահսկողությունը ն արդյունավետ ավելի րումների միջազգային շղթայի նկատմամբ

բաշխել մաքսային ռեսուրսները: Մաքսային ծառայությունների միջն համաձայնագրերիհամակարգը նան նպաստում է մաքսային ամրապնդմանը:Մաքսային ծառայությունհամճագործակցության միջազգայինշղթայի գործուները ապրանքներիմատակարարման նեության առավելագույն անվտանգությանն պարզեցմանապահովման նպատակով պետք է աշխատեն համատեղ` օգտագործելով համընդհանուրճանաչված ստանդարտներ:Այդ նպատակին հահնարավոր է հասնել մաքսայինծառայություններիմիջն սերտ է մագործակցությանմիջոցով: Այն իրենից ներկայացնում ապհամաշխարհայինշղթայի պաշտպարանքներիմատակարարման նության արդյունավետմիջոց:

12.2.

ՄԱՔՍԱՅԻՆ ԳՈՐԾԻ ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ՀԱՄԱՁԱՅՆԱԳՐԵՐԸ

Ինչպես արդեն նշել ենք, ԱՀԿ-ն իրավականտեսանկյունից համաձայնագրերի համախումբ է, որոնք կարգավորում են ապմիջազրանքների,ծառայություններին մտավոր սեփականության

սահմանում են ազատագային առնտուրը: Այդ համաձայնագրերը կանացման սկզբունքները ն ընդունված արտոնությունները,ընդեն մաքսատուրքերը ն այլ տնտեսական խոչնդոտները գրկում նվազեցնելու, նան ծառայություններիշուկայի մատչելիությունն Սահմաապահովելու առանձին երկրներիպարտավորությունները: հատուկ պայեն ընթացակարգերը, նում վեճերի կարգավորման մաններ են նախատեսումզարգացող երկրներիհամար, կառավա-

րություններից պահանջում են ապահովել իրենց առնտրային քաղաքականությանթափանցիկությունընայլն: ԱՀԿ համաձայնագրերըհաճախ անվանում են նան ԱՀԿ կանոններ, իսկ ԱՀԿ-ն նկարագրում են որպես կանոնների վրա հիմնված` կանոնակարգվածհամակարգ: «Առետրի բազմակողմ բանակցությունների Ուրուգվայի փուլի արդյունքները. իրավական տեքստեր» հավաքածուն ներառում է մոտ 60 համաձայնագրեր,հավելվածներ ն որոշումներ: Համաձայնագրերը ունեն բավականին պարզ կառուցվածք. դրանք բաղկացածեն վեց մասից` հիմնական համաձայնագիր(ԱՀԿ հիմնադիր համաձայնագիր),ԱՀԿ կողմից կարգավորվողառնտրի երեք հիմնական ոլորտներից յուրաքանչյուրին (ապրանքներ,ծառայություններ ն մտավոր սեփականություն) վերաբերող համաձայնագրեր, վեճերի կարգավորման համակարգն անդամ պետությունների առենտրային քաղաքականությանվերաքննություն: Առնետուրըն ծառայություններըկարգավորողհամաձայնագրերն ունեն միանման կառուցվածք. կազմված են երեք մասից, սակայն որոշ մանրամասնություններումբավականինտարբերվում են միմյանցից: Ապրանքներիհամար համաձայանգրիհիմքը կազմում է ԱՍԳՀ-ն, իսկ ծառայությունների համար` ԾԱԳՀ-ն (երրորդ ոլորտը՝ ՄՍԱԱԻՀ, նույնպես այդ խմբի մեջ Է մտնում, սակայն ներկայումս լրացուցիչ մասերչունի): Հաջորդ մասում բերվում են որոշակի ոլորտների կամ խնդիրներիհետ կապված պահանջներսահմանող լրացուցիչ հան հավելվածներ: մաձայնագրեր Վերջում ներկայացվածեն առանձիներկրներիպարտավորությունների մանրամասնցանկերը, որոնց համաձայն` երկրները թույլատրումեն որոշակի ապրանքների կամ ծառայությունների մուտքն իրենց շուկաներ: ԱՍԳՀ դեպքում ներկայացված են բոլոր տեսակի ապրանքների համար գանձվող մաքսատուրքերը հաստատագրելու պարտավորությունների, իսկ որոշակի գյուղատնտեսական ապրանքների համար`մաքսատուրքերին քվոտաների համակցության տեսքով: ԾԱԳ դեպքում պարտավորությունները սահմանում են որոշակի ոլորտներում արտասահմանյանծառայու357

ղաքականությանվերաքննության կառույցով: Կարնոր նշանակություն ունի նան համաձայանգրերի մեկ որը ստորագրված է ոչ բոլոր անդամ-երկրներիկողմից: այլ խումբ, Դրանք քաղաքացիական օդագնացության.նպետական գնումների համաձայանգրերն են: մասին երկու «բազմակողմ-կամավոր» են նան որպես լրացուցիչ համաճայնագրեր: Սրանք հայտնի ԱՀԿ համաձայնագրինախաբանում գրեթե ամբողջությամբ կրկնվում են ԱՍԳՀ-47 դրույթները նոր խմբագրությամբ,իսկ համաձայնագրի հոդվածներում տրված են կազմակերպության կազմակերպչական հիմնական դրույթները, մասնավորպես որոշված են ԱՀԿ ֆունկցիաները, խնդիրները, կառուցվածքը, կարգավիճակը, որոշումների ընդունման մեխանիզմը,գործողության մեջ մտնելու, համաձայնագրինմիանալու ն դրանից դուրս գալու կարգը: Այսպիսով,համաձայնագիրըորպեսայդպիսին իր մեջ միջպետական կարգավորմանտարրեր չի պարունակում: Այն միայն սահմանում է ընդհանուր իրավաբանական ն կառուցվածքային խնդիրներ, դրանց շրջանակը, ինչպես նան այդպիսի խնդիրների կարգավորման մեխանիզմներ, որոնք ներառված են համապահավելվածներում: տասխան ի են համաձայնագրերի անբաժանելի մասը ն բովանդակության առումով տրամադրում են կարգավորմանավելի հստակ մեխանիզմներ:ԱՀԿ-ի համաձայնա-

ն

անդիսանում

գիրը ներառում է հետնյալ 4 հավելվածները. Չլսվելված 1, որն իր մեջ ներառում է՝ ա) Ապրանքներիառնտրի բազմակողմպարտադիր համաձայնագրեր, այդ թվում՝ ն սակագներիգլխավոր համաձայնագիր, ՆԱռնտրի Գյուղատնտեսությանմասին համաձայնագիր, »

»

Սանիտարական ն բուսասանիտարականմիջոցների կիրառությանմասին համաձայնագիր, ն հագուստեղենի մասին հաՆՄանածագործվածքների

»

թյունների մասնակցության աստիճանը ն ներառում այն ծառայությունների տեսակները, որոնց նկատմամբառանձին երկրներ չեն կիրառում «ազգերի առավել բարենպաստության»սկզբունքը: Այդ ամենը եզրափակվում է համաձայնագրերին պարտավորությունների վրա հիմնված վեճերի կարգավորմանդրույթներով, ինչպես նան թափանցիկությանապահովմաննուղղված առնտրային քա-

»

խոչնդոտների Ա ի նիկական

.

»

ձայնագիր,

մասին համա-

կԱռնտրինառնչվող ներդրումային միջոցների մասին

համաձայնագիր,

ԱՍԳՅՑ4-ի 6-րդ հոդվածի կիրառման մասին

»

ձայնագիր,

»

.

.

համա-

ւ

ԱՍԳՂ-4-ի7-րդ հոդվածի կիրառմանմասին համաձայ-

նագիր ստուգման մասին համաձայնաՆախաառաքումային գիր լիցենզավորմանընթացակարգերիմասին Ներմուծման համաձայնագիր,

Ծագման կանոններիմասինհամաձայնագիր, Լրահատկացումների ն փոխհատուցման միջոցների մասին համաձայնագիր, Պաշտպանական միջոցներիմասինհամաձայնագիր: բ) Ծառայությունների առնտրի գլխավոր համաձայնագիր, թվում՝ Ֆիզիկական անձանց շարժի մասին համաձայնագիր, Ֆինանսական ծառայություններիմասին համաձայնա»

»

»

այդ

» »

»

գիր, միջոցների մասին Հիմնական հեռահաղորդակցության

տ ագիր» ծառայությունների մասին ղային այնագիր:

համաձայնագիր, ի

պոր

տի

յութ)

համա-

գ Մտավոր սեփականության իրավունքների առնտրին առնչվող հայեցակետերի մասին համաձայնագիր:Սրա հիմանական խնդիրներնեն. Հեղինակային իրավունքներն առողջապահություն, ցուցանշումներ, Աշխարհագրական »

»

Բույսերի ն կենդանիների պաշտպանություն, Ավանդականգիտելիքն տարբերակվածություն: Հավելված Վեճերի կարգավորումը ղեկավարողկանոնների ն ընթացակարգերի մասինփոխհամաձայնություն: Հավելված3. Առնտրային քաղաքականությանվերաքննու»

»

2.

թյուն:

4.

Հավելված Առենտրի բազմակողմկամավորհամաձայնագրեր, այդ թվում քաղաքացիական ավիատեխնիկայի առնտրի, պետական գնումների, տավարի մսի մասին միջազգայինհամաձայնագիր:Սրանց թվին էր պատկանում նան կաթնամթերքի մասին համաձայանգիրը, սակայն դրա գործողությունըդադարել է: Նշված համաձյանգրերըիրավական տեսանկյունից երկրների համար պարտադիր պայման չեն հանդիսանումն դրանց ընդունումըկախվածէ երկրի ցանկությունից: Բացի այս համաձայնագրերից` ԱՀԿ-ն ներառում է նան, այսպես կոչված, ոլորտային համաձայնագրեր(սակագնայիննա-

խաձեռնություններ) «քիմիական ապրանքներովառետրի ներդաշնակեցման»,«տեղեկատվական տեխնոլոգիաների» մասին այլն: ԱՍԳ3Հ ն ԱՀԿ շրջանակներում ն ընդունվել գործում են մի շարք պարտադիր համաձայնագրեր, դրանցիցեն՝ Առնտրի ն սակագներիգլխավոր համածայնագիր

ն

»

(ԱՍԳ3)-7994

ԱՍԳ3-94-ըպարունակումԷ մի քանի կոնկրետ դրույթներ ն բացատրություններ: Թվում է, թե նպատակահարմար կլիներ, որ Ուրուգվայիփուլի ընթացքում ստեղծվերԱՍԳՀ ամբողջապեսվերափոխվածտեքստ, սակայն իրականությունը ապացուցեց դրա ոչ արդյունավետ լինելը: ԱՍԳՀ-47-ի վերանայումըբազմաթիվ հողվածների էության լայնածավալ փոփոխություններ կպահանջեր, որպեսզի արտացոլեր ն' համաձայնագրի մասնակիցկողմերիկայացրած նախկինորոշումները,ն՛ Ուրուգվայիփուլի ժամանակ որդեգրվածհամաձայնագրերը: Իհարկե,այդ փոփոխությունների մի մասը կարող էր կատարվելառանց դժվարության, իսկ մյուսները առաջ կբերեինայնպիսի հիմնահարցեր, որոնք կպահանջեինվե360

արդյունքում ստորագրված րաքննել նախկին բանակցությունների բաղադրիչներ. ունի չորս ԱՍԳՀ-94-ը համաձայնագրերը: 1. 1947թ. հոկտեմբերի 30-ին որդեգրված ԱՍԳՀ հավաքական դրույթներ, որոնք նախքան ԱՀԿ ուժի մեջ մտնելը հանդես են գալիս տարբեր օրենսդրականգործիքների միջոցով «ճշգրտված կամ ձենափոխված»տեսքով: 2. ԱՍԳՀ-94-ը ներառում է օրենսդրականկարգավորումների վերաբերյալ դրույթներ, սահմանում ԱՀԿ-ին նախորդող սակագնային պարտավոություններիցհրաժարվող երկրների վերաբերյալ որոշումները ն ԱՍԳՀ մասնակից կողմերի կայացրած այլ որո-

է

շումներ:

ԱՍԳՀ-94-ի երրորդ ն չորրորդ տարրերը համճապատասխանաբար Ուրուգվայի փուլի ժամանակ ձեռք բերված վեց համաձայնություներ են` ԱՍԳՀ որոշ հոդվածներիմի շարք կետերի մեկ3.4.

նաբանությունները,Մարաքեշիփաստաթուղթըն̀երառյալ ԱՀԿ յուրաքանչյուր անդամի`շուկա մուտքի պարտավորությունները: ԱՍԳ-Հ-94-ին ԱՍԳՀ-47-իհիմնարար բաղադրիչներնեն ազգերի առավել բարենպաստությանսկզբունքը (Հոդված |), սակասկզբունքը կամ զիջումնեգների կրճատման ն միասնականացման մաս, (ներածական Հոդված 1), ազգային ժամանակացանկերը րի մոտեցման սկզբունքը (Հոդված ))), քանակական սահմանափակումներիընդհանուր վերացումը (Հոդված 74), ԱՍԳՀ կանոններից (Հոդվածներ 224, ընդհանուր անվտանգությանբացառությունները

2օ4):

համաձայնագրի՝երկրները հաստատում են ներմուծման մաքսատուրքերի կամ այլ տուրքերի ու վճարների առավելագույն մակարդակ, որը կկիրառվի ապրանքներիսահմանված տեսակներիներմուծման համար: Ըստ քանակական սահմանափակումներիընդհանուր վերացման 74 հոդվածի` որնէ պայմանավորվողկողմ տուրքերից, հարկերից ն այլ վճարներից բացի, որնէ արգելք կամ սահմանափակում (անկախ այն բանից` դրանքկատարվում են քվոտաներով) ներմուծման կամ արտահանմանլիցենզիաներով կամ այլ միջոցներով չի կարող սահմանել կամ պահպանելցանկացած այլ պայԸստ այս

մանավորվող կողմի ապրանքների ներմուծման կամ ցանկացած արտահանայլ պայմանավորվողկողմի տարածք ապրանքների ման նկատմամբ:Սակայնայս դրույթները չեն տարածվումհետնյալ դեպքերիվրա. 1. արտահանմանարգելքներ կամ սահամանփակումներ, որոնք ժամանակավորապեսկիրառվումեն սննդամթերքիկամ արտահանող կողմի համար չափազանց կարնոր այլ ապրանքների պակասորդըկանխելու կամ թեթնացնելունպատակով, 2. ներմուծման ն արտահանմանարգելքներ կամ սահմանափակումներ,որոնք անհրաժեշտ են միջազգայինառնետրումապկամ շուկայահանման րանքների դասակարգման,տեսակավորման կամ համօրինակների նպատակով կիրառվող կանոնակարգերի

համար, Յ. ցանկացած տեսքով ներմուծված գյուղատնտեսական |

կամ ձկնարդյունաբերականապրանքների նկատմամբկիրառվող ներմուծման սահմանափակումներ, որոնքանհրաժեշտ են հետնյալ նպատակներովկառավարականմիջոցառումներիկիրարկմանհա-

մար. »

ման

-սահմանափակելուարտադրությանկամ

հայրենականնման

շուկայահանկամ եթե քանակը, ապրանքիթույլատրելի

չկա նման ապրանքիէականտեղականարտադրություն, ապա այնպիսի ապրանքի քանակը, որի համար ներմուծված ապրանքը կալինել, րողէ ուղղակի փոխարինող նման հայրենական ապրանքի ժամանաազատվելու կավոր ավելցուկից, կամ եթե չկա նման ապրանքի էական հայրենական արտադրություն, ապա այնպիսի ապրանքի ավելցուկից, որի համար ներմուծվածապրանքըկարող է ուղղակի փոխարինող լինել` մատչելի դարձնելով այդ ավելցուկը սպառողներիորոշակի խմբերինանվճար կամ ընթացիկշուկայականից ցածր գնով, »

սահմանափակելու կենդանականարտադրանքի արտադրության թույլատրելի քանակները, որոնց արտադրությունը ուղղակիորեն կախված է ներմուծվող ապրանքից: չօ« ն)Վ հոդվածներով ընդունվում է, որ կառավարությունընդհանուր ն անվտանները կարող են համապատասխանաբար »

գության նպատակներովկիրառել ն ամրապնդել որոշակի միջոցներ: Սակայն պետք է հաշվի առնել այն հանգամանքը,որ բացառությունների դեպքում որդեգրված միջոցառումները չեն կարող

միննույն պայմաններն ունեցող երկրների միջն կամայականն չարդարացված խտրականություն դնել կամ քողարկված ծնեովսահմանափակենմիջազգայինառնտուրը: Գ/ուղատնտեսության մասին համաձայնագիր Միանալովհամաձայնագրին՝ԱՎԿ անդամ-երկիրըպարտավորվում է գյուղատնտեսության բնագավառումիրականացնել շուկայական տնտեսությանկայացմանն ուղղված բարեփոխումների գործընթաց: Վերջինսբաղկացած է երեք կարնոր ոլորտներից՝շուկայի մատչելիություն,ներքին աջակցությունն արտահանմանլրահատկացումներ: Պետական լրահատկացումներիշրջանակներում առնտուրն առավել խեղաթյուրող միջոց են համարվումարտահանման լրահատկացումները(ԱՀԿ-ն արգելում է դրանց կիրառումը), վերջիններս տրամադրվում են գյուղատնտեսականարտադրողներին` խթանելու համար իրենցապրանքիարտահանումըմիջազգային շուկա: Դոհայի զարգացման օրակարգի ներքո ընթացող գյուղատնտեսության շուրջ ԱՎԿ բազմակողմ բանակցությունների արդյունքում, ԱՀԿ մի շարք անցումային տնտեսությամբանդամներ՝ Հունգարիան, Բուլղարիան, Սլովենիան, Մոնղոլիան, Ալբանիան, Վրաստանը, Ղրղզստանը,ԱՀԿ-ի գյուղատնտեսությանհարցերով ումնձնախմբինեն ներկայացրել երկու առաջարկություններ,որոնք վերաբերում են շուկայի մատչելիությանը:Առաջինփաստաթղթում երկրներընշում են անցումային տնտեսություններինբնորոշ դժվարությունները, լրահատկացումների կենսական կարնորությունը: Երկրորդ առաջարկությանմեջ երկրներըհատուկ ճկունություն են պահանջում անցումային տնտեսությամբերկրների կատարվելիք ՛ մաքսերի դրույքաչափերի կրճատման ն ոչ մաքսային միջոցների կարգավորմանառնչությամբ, քանզի վերջիններիսկիրառմանհե.անցումային տնտեսություն ունեցող երկրների համար տնանքով արտահանման շուկաները հաճախ փակ են: Բոլոր երկրները գիտակցում են, որ գյուղատնտեսությունըամենաբարդկարգավոր»

վող

ճյուղերից է, որին պետք է մոտենալառանձնահատուկ զգու-

շությամբ:

Սանիտարականն բուսասանիտարական միջոցների նիրառման մասին համաձայնագիր ն բուսասանիտարական Սանիտարական միջոցներնիրականացվում են մարդու, կենդանիների ն բույսերի առողջության պահպանմաննպատակով: Մինչն այժմ չի արձանագրվելորնէ անհամապատասխանություն ԱՀԿ ն միջազգայինբնապահպանական համաձայնագրե-

րի միջն:

'

Դամաձայնագրերի առանցքային կետերիհատուկ դրույթներով պետություններին իրավունքէ վերապահվումմիջոցներձեռնարկել մարդու կյանքի ու առողջության, ինչպես նան կենդանական ն բուսական աշխարհի պահպանման ուղղությամբ: Բայց ն այնպես, նման գործողությունների նկատմամբկիրառվումեն որոշ

սահմանափակումներ` կանխելու տեղական արտադրողին պաշտպանելու նպատակովդրանց կիրառումը,որը կոչվում է թաքնված հովանավորչություն: Անվտանգությանգծով կարգավորումները չպետքէ դառնանթաքնված հովանավորչություն: ն հագուստեղենի Մանածագործվածքների մասին »

համաձայնագիր

ն հագուստեղենի Մանածագործվածքների ներմուծման

վրա սահմանվածբաժնեչափերը պետք է վերացվեին 2005թ. հունվարի 11-ին: »

(ռետրի տեխնիկական խոչնդոտներիմասին

համաձայնագիր

Այս համաձայնագիրը պահանջում է,

որ

ԱՀԿ

անդամ

երկրների կողմից ստեղծված համօրինակները` ստանդարտները, խոչնդոտներչստեղծեն միջազգային առնտրիհամար: ժամանակառ ժամանակառնտրիազատականացմանենթատեքստում քննարկվում էին նան «կարմիր ժապավենի» (ավելորդ փաստաթղթային պահանջներիվերացման)ն արժույթի փոխանակմանքաղաքականության հետ կապված խնդիրները:

Չնայած տեխնիկականարգելքները նախատեսված են, ամենից առաջ, մարդկանցառողջությանն անվտանգության,շրջակա միջավայրի,ազգային անվտանգությանն սպառողներիշահերի պաշտպանությանհամար, այնուամենայնիվ, դրանք ներմուծումը սահմանափակողբավականինարդյունավետմիջոցներ են: Տեխնիկական արգելքների կիրառման ժամանակ նույնպես երկրները պարտավորվում են գործել առավել բարենպաստռեժիմի շրջանակներում: ԱՀԿ-ն անդամ երկրներին պարտադրում է տեխնիկական արգելքներիօգտագործմանքաղաքականությունը կիրառելիս առաջնորդվելառավելապեսմիջազգայինչափորոշիչներով: .(ռետրին առնչվող ներդրումային միջոցների մասին համաձայնագիր Այս համաձայնագրով փորձ է կատարվում հստակեցնել առնետրինառնչվող ներդրումային միջոցների վերաբերյալ կանոնները ն տարածել այն բոլոր անդամ երկրներիվրա: » (ՍԳ3-94 Մ/ հոդվածի կիրառմանմասին »

համաձայնագիր (Հակագնագցման (հակադեմպինգային) համաձայնագիր) ԱՍԳՀ-94 ՄԼ հոդվածը հնարավորություն է տալիս անդամ

երկրներինպարտադրելկիրառելու հակագնագցմանվճարներ այն "դեպքերում, երբ կան գնագցված ներմուծումներ, ներմուծող երկրի արդյունաբերությանըհասցված վնաս ն կապվածություն այս երկուսի միջն: Գնագցումը ներմուծող երկրի տարածքում որնէ ապրանքի ավելի ցածր գնով վաճառքն է, քան այն վաճառվում է արտահանողերկրում: Վակադեմպինգայինմիջոցառումներիննախորդում է հետաքննությունը, որը բացահայտում է դեմպինգիդեպքը ն վնասի չափը: Հակադեմպինգային տուրքի մեծությունը չպետք է գերազանցիդեմպինգայինն նորմալ գնի տարբերությանը:Որպեսզի հետաքննությունըսկսվի, անհրաժեշտ է պաշտպանել երկու չափանիշներ. 1. Դեմպինգայինգնի ն արտահանման գնի տարբերությունը պետք է լինի երկու տոկոսից ոչ պակաս: 2. Դեմպինգայիններմուծումը պետք է կազմի նմանատիպ ապրանքներիներմուծման ոչ պակաս՝քան 3 տոկոսը:

Ղակադեմպինգայինհետաքննության առավելագույն ժանկետը ամիս է, սակայն համաձայնագրումնշվում է, որ հետաքննությունը պետք է ավարտվիմեկ տարվա ընթացքում: Հակադեմպինգայինտուրքերը կարող են կիրառվելմինչն հինգ տարի ժամկետով, իսկ եթե մինչե այդ ժամկետի վերջը հետաքննությունը ապացուցի, որ դեմպինգը շարունակվում է, ապա տուրքերի կիրառման ժամկետը կարող է հետաձգվել: ««Մաքսային արժեքի որոշման կանոնների մասին»»

ԱՄԳԴՀ-94-ի

Հոդված Մ/-ի կիրառման մասին

»

համածայնագիր

Մաքսային սահմանով տեղափոխվողապրանքների գնահատումը ն տվյալ բազայի վրա մաքսային վճարների հաշվարկումը իրենից ներկայացնում է բավականինդժվար գործընթաց: Մաքսային արժեքի որոշման գործող համակարգը միանգամից չի ձնավորվել: Ներկայումս արտաքին առնետրինմասնակցող աշխարհի երկրների մեծ մասը օգտագործում են մաքսային արժեքի որոշման «Բրյուսելյան» կամ «ԱՍԳՀ» միջազգային համակարգերը: Միայն որոշ երկրներ, որոնք էական դեր չունեն արտաքին առնտրային շրջանառությանմեջ, Օգտագործում են մաքսային արժեքի որոշման իրենց ազգային մեթոդները: Միջազգային առնտրատնտեսական հարաբերությունների ոլորտում մաքսային սահմանով տեղափոխվողապրանքների մաքսային արժեքի որոշման ն գնահատման տարբեր ու անկայուն համակարգերիկիրառումը առնետրիծավալների աճի հիմնական խոչընդոտ են: Կիրառվող սակագներիվերաբերյալ ձեռք բերված համաձայնություններընորմալ չէին գործում, քանի որ գնահատման համակարգերըհնարավորությունէին տալիս միակողմանիորեն շահարկել պայմանավորվածհարկերի չափերը` փոփոխելով գնահատմանչափանիշները: Արտաքին առնտրային գործունեության հետագա զարգացումը պահանջում էր տվյալ համակարգումորոշակի փոփոխություններ: Օրինակ` մաքսային գնահատմանայնպիսի սկզբունքների մշակում, որը առավելագույն չափով կհաճապատասխանի երկրների մեծ մասի շահերին:

նոր փուլ էին մաքսայինգնահատթվականները տեղի ունեցան մեջ: Այդ ժամանակահատվածում ման պատմության ԱՍԳՀ բազմակողմա«Տոկիոյի Կլոր Սեղան» անվան տակ հայտնի Ժննում, որը մեր ժամանակնենի առնտրայինբանակցությունները էր առնտրի քաղաքաիրադարձություններից րի ամենանշանավոր խնդիրն էր կանության բնագավառում:Այդ բանակցությունների առետրիընդլայնումըն առավել ազատականա«համաշխարհային առնտրի խոչընցումը, ներառյալ առավել առաջադեմմիջոցներով մեկն դոտներիվերացումը»:Այդ նպատակինհասնելու միջոցներից էր, ընդունումն գնահատմանհամակարգի ընդհանուրմիջազգային քան գործող համակարգը: որն ավելի լայնորենկկիրառվեր, ավարտվեցին1979 թվականին: Այդ բանակցությունները առնտրայինբանակԱՍԳՅ-ի հովանու ներքո անցած բազմակողմ կնքվածայլ փաստացություններիՏոկիոյի փուլի շրջանակներում նպատակների թղթերի հետ մեկտեղ, ստորագրվեց «Մաքսային կիրահոդվածը գնահատումը»ԱՍԳՀ-ի7-րդ համար ապրանքների 1973-1979

ռելու մասին

Վամաձայնագիրը՝:

սահմաՀամաձայնագիրը ապրանքի մաքսային արժեքը փաստացիվճարվել նում Է որպես գին, որն ապրանքը վաճառելիս նայակամ ենթակա է վճարմաններմուժմաներկիր արտահանելու սահմանվածլրացուցիչ տակով ն ճշգրտվածէ այդ գնի նկատմամբ

հաշվառումով: վերադիրների սահմանում

ապրանքների կիմաքսային գնահատմանայս մոտեցմանհստակ պայմանների րառումը: Մասնավորապեսգործարքի գնի հստակ պայմանների, վեինչպես նան գործարքիգնի նկատճամբհնարավոր լրացուցիչ դրանք երբ դեպքում, րադիրներիկոնկրետցանկի կիրառումնայն են չեն մտել գնի մեջ, բայց կատարվել գնորդիկողմից: է Տոկիոյի փուլում կնքված Վամաձայնագիրըբաղկացած Ընդ որում, Համաձայնագիրը

է

հան հիմնականմասից, ինչպես նան ներածությունից երեք են ապվելվածներից:Առաջին մասում շարադրված ներմուծվող

չորս

Ա ԱՆ

Սրանը՝Նորվեգիան ոանգարիան, Ճապոնիան, ն, Ավստրալիան,

Ռումինիան, Ֆինլանդիան,ԱՄՆ-ը:

Ավստրիան,

րանքների մաքսայինարժեքի որոշման հիմնականկանոնները: Երկրորդմասում նախատեսվում է ստեղծել միջազգային մարմին, որը կզբաղվի Համաձայնագրի դրույթների կիրառման հսկողությամբ ն Համաձայնագիրը կնքած տարբերերկրներիմիջն,ծագած ու խնդիրների վեճերիլուծմամբ: Երրորդմասում է նախատեսվում հատուկտարբերակված ռեժիմզարգացող երկրներիհամար: Չորորդ մասը պարունակումէ, այսպես կոչված, եզրափակող պայմաններ,որոնք վերաբերումեն այնպիսիհարցերին,ինչպիսիք են Համաձայնագրի ընդունումըկամ դրա պայմանների պահպանումը:

Դամաձայնագրով սահմանված մաքսային գնահատճան

համակարգի կիրառմանհարցերըեղել են Ուրուգվայ փուլի բազմակողմ առնտրային քննարկման առարկանեբանակցությունների րից մեկը: Այս համաձայնագիրը գործնականումպահպանում է մաքսայինգնահատման սկզբունքներն ու մեթոդները, որոնք մշակ-

վել էին Տոկիոյի փուլի արդյունքում: Միննույնժամանակ,Ուրուգ-

վայի փուլի ընթացքումընդունվելեն զարգացող երկրներիկողմից առաջադրված մաքսայինարժեքիվերաբերյալ առանձինորոշումներ, ինչպես նան մի շարք կազմակերպական որոշումներ, որոնք վերաբերում էին Մաքսային համագործակցության

խորհուրդը Համաշխարհային մաքսային կազմակերպության վերակազմավո-

րելու հարցերին:

հաստատում էր մաքսայինգնահատման Համաձայնագիրը

դրական համակարգը` հիմնված

ներմուծվողապրանքներիհամար

իրականում վճարվողկամ վճարվելիքգնի վրա:

Նախատեսվում էր

ապահովելարդար, միասնականն անկողմնակալ համակարգ՝ ապրանքների մաքսայինգնահատման համար, որը հարմարեցված կլիներ իրականառետրային ն դուրս կմղեր կամապայմաններին յական ն անհիմն մաքսայինարժեքների կիրառությունը: Այս առումով Համաձայնագիրը ներկայացնում էր գնահատմանկանոնների վերանայված ամբողջություն: Մաքսայինարժեքի ձնավորումըկախված է բազմաթիվ ու պայմաններից գործոններից: Այդ պատճառովմիջազգային մաքսային պրակտիկայում մշակվել են մի շարք մեթոդներ,որոնք հնա368

րավորություն են տալիս օբյեկտիվ գնահատել ապրանքի գինը՝ մաքսայինսահմանի հատման պահին: Հայրենական պրակտիկայում ընդունված ապրանքներին տրանսպոտայինմիջոցներիմաքսայինարժեքի որոշմանմեթոդները հիմնականումփոխառվածեն միջազգայինմաքսայինիրավունսահմանովտեղաքից: ՀայաստանիՀանրապետությանմաքսային փոխվող ապրանքներիմաքսային արժեքը որոշվում է «Առնտրի ն Սակագների Գլխավոր Համաձայնագրի7-րդ հոդվածի կիրառման մասին» համաձայնագրիդրույթներիհամաձայն: Նախաառաքումային ստուգումների մասին »

համաձայնագիր

Այն տարածվում է ԱՅԿ անդամ երկրներիտարածքումմինչն առաքումներն իրակականացվողստուգման բոլոր գործառույթների

վրա:

»

Ներմուծման (լիցենզավորման ընթացակարգերի

մասին համաձայնագիր

Սույն համաձայնագիրնապահովումէ, որ ներմուծման լիցենզավորմանընթացակարգերիիրականացմանհամար անդամների կողմից օգտագործվող վարչականգործիքներն ու միջոցաԱՍԳՎ պահանջներին:Նպատակը ռումները հաձճապատասխանեն նշված ընթացակարգերիոչ պատշաճ կիրառության հետնանքով առնտրի հնարավորխաթարումներըկանխարգելնէ` հաշվի առնելով նան ԱՀԿ անդամ զարգացող երկրների տնտեսական շահերը, զարգացմաննպատակները,ֆինանսականն առնտրայինկարիք-

ները:

Ներմուծման լիցենզավորումըվարչական ընթացակարգե-

է

րի ամբողջություն է, որը կիրառվում ներմուծմանլիցենզավորման գործելակարգերիկիրարկման համար: Դրանցով պահանջվում է համապատասխանվարչականմարմնին դիմում կամ այլ փաստաթղթեր ներկայացնել, որոնք ներմուծող անդամ երկրի մաքսային տարածք ապրանքների ներմուծման համար նախապայմանկհանդիսանան: Համաձայնագրիդրույթներին համապատասխանդիմումների ներկայացմանկարգը, իրավասություններըն լիցենզավորման ենթակա ապրանքներիցանկը պետք է հրապարակվենն

մատչելի լինեն շահագրգիռբոլոր կողմերի համար: Դիմումի ձները, ինչպես նան դիմելու ընթացակարգերը, պետք է հնարավորինս պարզ լինեն: Դիմորդներինժամանակ է տրվում համապատասխան լիցենզավորմանդիմումների ներկայացմանհամար: Փաստաթղթերում եղած այնպիսի աննշան սխալների դեպքում, որոնք չեն փոխում հիմնական տվյալները, դիմումը չի մերժվում: Ներմուծման լիցենզավորում պահանջող ն չպահանջող ապրանքների ներմուծումների դիմաց վճարելու համար անհրաժեշտ արտարժույթը՝ լիցենզիա ստացողներիհամարպետք է մատչելի լինի: Օագման կանոնների մասին համաձայնագիր Ծագման կանոններըչափանիշներեն որոշելու, թե որտեղ է պատրաստված տվյալ ապրանքը: Դրանք առնտրի կանոնների կարնոր մաս են կազմում, որովհետե,հաճախ խտրականություն է դրվում արտահանող երկրներիմիջն`՝բաժնեչափեր, արտոնյալ սակագներ, հակագնագցման գործողություններ, փոխհատուցման տուրքեր ն այլն: Ծագման կանոնները նան օգտագործվում են առնտրի վիճակագրությանվարման ն ապրանքների կցված «Արտադրված է`...» (/ոՅժ6 |ո...) պիտակի համար: Ծագման կանոնների մասին համաձայնագիրըԱՀԿ անդամ երկրներից պահանջում է իրենց ծագման կանոններիթափանցիկություն,ապահովում է, որ դրանք միջազգային առետրի վրա սահմանափակողկամ վճնասակար ազդեցություն չունենան ն, որ դրանք ղեկավարվենկայուն, միանման, անաչառ, գիտակից հիմունքներով հիմնված դրական ստանդարտներիվրա. այսինքն դրանք սահմանում են, թե ինչպես է որոշվում ծագումը, այլ ոչ թե ինչպես չի որոշվում: Ավելի երկար ժամանակաշրջանիհամար ՀամաձայանգրինպատակըԱՀԿ բոլոր անդամ երկրների միջն համընդհանուր(«հարմոնիզացված»)ծագման կանոնների գործողությունն է, բացառությամբ արտոնյալ առնտրի որոշակի տեսակների,օրինակ` ազատ առնտրի գոտիներ կազմած երկրներին թույլատրվում է իրենց ազատ առնտրի համաձայնագրի ներքո կարգավորվողապրանքների նկատմամբկիրառել ծագման տարբերակվածկանոններ: Գամաձայնագիրըսահմանում է ներդաշնակ աշխատանքային ծրագիր, որը հիմնված է մի շարք սկզբունքների վրա` ներառյալ ծագման կանոններիօբյեկ.»

տիվ, հասկանալի ն կանխատեսելիլինելը: Աշխատանքնիրականացվում է ԱՎԿ Ծագման կանոնների հարցերով հանձնաժողովի ն Բրյուսելում Մաքսային համաշխարհայինկազմակերպությաններ-

գործող Տեխնիկականհանձնաժողովիկողմից: Արդյունքը ԱՀԿ բոլոր անդամ երկրների կողմից բոլոր պարագաներումոչ արտոնյալ առնտրայինպայմաններիդեպքումծագման կանոնների միասնական համակարգի կիրառություննէ: Ծագման կանոններըպետք է լինեն թափանցիկ,առետուրը չխեղաթյուրող, չսահամնափակողն

քո

վերահսկվենհետնողականորեն: (րահատկացումների ն փոխհատուցման միջոցների մասին համածայնագիր Լրահատկացումըկառավարությանկողմից հատուկ առավելության շնորհումն է արտադրողին,որն ապրանքներէ արտահանում: Լրահատկացումէ հանդիսանում արտահանողերկրի կառավարության կողմից տրամադրածֆինանսականօժանդակությունը կամ որնէ ձեուլ արտահայտվողեկամտայինկամ գնային օժանդա(որն ուղղակիորենկամ անուղղակիորենկարողէ մեծացկությունը նել տվյալ երկրի տարածքից ապրանքիարտահամանծավալները կամ նվազեցնել երկրի տարածք ապրանքիներմուծմանծավալները), որոնց արդյունքում օգուտ է տրվում օժանդակություն ստացո.»

ղին:

են տրամադրում Կառավարություններըլրահատկացումներ տարբեր նպատակներով: Լրահատկացումներկարող են շնորհվել արդյունաբերական նոր ճյուղերի զարգացման խթանման, ներդրումների խրախուսման, երկրի հետամնաց տարածաշրջաններում արդյունաբերության հիմնադրման,արտահանմանխթանման (արտահանմանլրահատկացումներ),գյուղատնտեսությանենթակառուցվածքներիզարգացմանհամար: Պետություններին չի արգելվում ձեռնարկություններին տրամադրել վարկեր կամ վարկայիներաշխիքներ,եթե դա արվում է սովորական պայմաններով:Առավելվտանգավորեն այն առանձնահատուկ լրահատկացումները, որոնք նպատակաուղղված են արտահանման խթանմանըն ներմուծման փոխարինմանը:Արտահանման լրահատկացումներիդեպքում վնասը արտահայտվում է

համաձայնագիրըխախտող երկիրը կայուն կերպով լրահատկացումներիշնորհիվ համաշխարհայինշուկայումմեծացնում է իր կողմից արտահանվածհումքային ապրանքների բաժինը: ունեն հետաքննուԼրավճարներից վնաս կրող երկրները իրավունք այն Հետաքննությություն սկսելու կիրառողերկրներինկատմամբ: նը կատարվում է լրահատկացումներիննախորդողերեք տարիների ընթացքում համապատասխանապրանքներիբաժնի միջին մակարդակի համադրմանճանապարհով: Ներմուծմանը փոխարինող ապրանքներիարտադրությանլրահատկացման վնասը գնահատվում է ոչ միայն լրահատկացումներկիրառող երկրի շուկայից նմանատիպ ապրանքների դուրս մղման, այլն երրորդ երկրներում դրանց արտահանման մրցունակության անկման միջոցով: Լրահատկացումների օգտագործման կապակցությամբ ԱՀԿ կողմից հետաքննություն չի իրականացվումայն դեպքում, երբ դրա չափերը չեն գերազանցում ապրանքներիարժեքի մեկ տոկոսը, ինչպես նան, երբ ներմուծվում են փոքր խմբաքանակներովապրանքներ: Լրահատկացումների ն փոխհատուցման միջոցառումների համաձայնագրում նշված է նան լրահատկացումներից վնաս կրող երկրներիկողմիցփոխհատուցմանտուրքերի օգտագործմանկարգի մասին: Այդ իրավունքըծագում է վնասվող կողմի մոտ այն դեպքում, երբ դրանից երկիրը կրում է մեծ վնասներ: Փոխհատուցման տուրքերը կարելի է կիրառել ոչ շուտ, քան հետաքննությունըսկսելուց 60 օր հետո, ն կարող է կիրառվելչորս ամսից ոչ ավել ժամկենրանում,

որ

տով, իսկ տուրքի մեծությունը չպետք է գերազանցի լրահատկացումների չափը: Լրահատկացումներըկարող են կարնոր դեր խաղալ հատկապես զարգացող ն անցումային տնտեսությամբ երկրների համար: Առավել թույլ զարգացածն զարգացող այն երկրները, որոնց ՀՆԱ-ն մեկ շնչի հաշվով 1000 ԱՄՆ դոլարից պակաս է, ընդհանրապես ազատված են արտահանմանլրահատկացումներն արգելող դրույթների կատարման պահանջից: Այլ զարգացող երկրները է մինչն 2003թ. պետք դադարեցնեինլրահատկացումները:Առավել թույլ զարգացած երկրներինհականերմուծումային(այսինքն` տեղական արտադրության զարգացմանը նպաստող ն ներմուծման

վերացմանհամար ժամանակ դեմ ուղղված) լրահատկացումների

էր հատկացվել մինչն 2003թ., մինչդեռ այլ զարգացող երկրների 2000թ.էր: Փոխհատուցման համար սահմանված վերջնաժամկետը

ժամանակ տուրքի կիրառման գործերով հետաքննությունների են արտոնյալ պայմանզարգացող երկրների համար սահմանված ներ: Անցումային շրջանում գտնվող երկրներում արգելված լրակիրառումըպետք է դադարեցվերմինչն 2002թ.: հատկացումների

միջոցներիմասին «Պաշտպանական

»

համաձայնագիր

սովորաբար նախընտրումեն իրենց Կառավարությունները պաշտպանելունպատակովինքնաներքին արդյունաբերությունը կամ կիրառել ապրանքներիներմուծմանըխոչնդոտող միջոցներ: ԱՅԿ պաշտպանական միջոցների մասին համաձայնագիրը կանն սահմանում ժախում է նման ինքնակամմիջոցներիկիրառումը մանակավորմիջոցներիկիրառմանկարգը ն ժամկետները: Պաշտպանականմիջոցներ կիրառվում են այն դեպքում, հեերբ որոշակի արտադրանքիներմուծման ծավալների աճի

տնանքով ներմուծող երկրի նմանատիպ կամ մրցակից արճյուղին լուրջ տադրանք արտադրող ներքին արդյունաբերական է վնաս է հասցվում կամ վնաս հասցնելու վտանգ սպառնում: Այդեն պիսի միջոցներըընդհանուրառմամբհանդիսանում զիջումների ն ն պարտավորությունների նվազեցմանդրսնորում կարող են հան(քվոդիսանալ ներմուծման քանակականսահմանափակումների տաներ) կամ սահմանված մակարդակիցբարձր սակագներիկիմիջոցները հակագնագորառման տեսքով: Այս պաշտպանական հետ մեկտեղ ԱՀԿ անդամմիջոցների յացման ն փոխհատուցման միջոցներ են ների համար առնտրի հնարավոր պաշտպանական

հանդիսանում: միջոցՎամաձայնագիրը սահմանում է պաշտպանական են. ների կիրառմանհիմնականսկզբունքները:Դրանքհետնյալն միջոցներիժամանակավորկիրառում, պաշտպանական միայն այն դեպքում, երբ ակնհայտ կիրառում միջոցների ճյուղին է, որ ներմուծումը ներքին արդյունաբերական »

»

»

.

լուրջ վնաս է հասցնում կամ լուրջ կապերի պահպանմանու զարգացման համար բարենպաստ պայվնաս հասցնելու վտանգէ ստեղծում, մանների ստեղծմանը: Հաշվի առնելով վերջիններիսմիջն կնքված միջոցներիկիրառումհիմնականումոչ խտրականության տնտեսականհամագործակցությանվերաբերյալ համաձայնագրե-

սկզբունքով,

կիրառված միջոցների ազատականացումժամանակի

ընթացքում:

Ինչպես ցանկացած իրավականհամակարգում, այնպես էլ ԱՀԿ համաձայնագրում գդյություն ունեն «սպիտակբծեր», որոնք տարբեր մեկնաբանությունների տեղիք են տալիս: Երկրները մշտապեսպայքարում են իրենց շահերը իրացնել ինչպես ԱՀԿ-ի գործող իրավական համակարգի,այնպես էլ դրա ընդլայնման

սահմաններում: Համաձայնագրերում զետեղվածնորմերիկիրառանհամաձայնությունները դառնում են առնտրայինտա-

ման շուրջ

ն վեճերի առիթ: րաձայնությունների Առետրայինվեճերի կարգաանհրաժեշտությունը ձնավորել է որոշակի կանոններ,

վորման

որոնք արտացոլված

համաձայնագրերի երկրորդ հավելվածումշ: հետ Գործընկերների տարաձայնություններ ունեցող եր-

րի առկայությունը` այն միննույն ժամանակ ապահովում է բոլոր տնտեսավարող սուբյեկտների միատեսակ պատասխանատվությունը միմյանց հանդեպ իրենց պարտավորությունների կատար-

հարցում: Համաձայնագիրը միակ փաստաթուղթն է, որը կանոնակարգում է կողմերի իրավունքներն ու պարտականությունները բոլոր տեսակի ապրանքներիմատակարարմանհամար: Համաձայնագրի միակ բնօրինակըկազմված է ռուսերեն լեզվով ն պահվում է Բելոռուսի ՀանրապետությանԿառավարությանարխիվում: ԱՊՀ անդամ երկրներից միայն Ադրբեջաննէ միացել համաձայնագրին, բայց այն չի ստորագրել: ման

են ԱՀԿ

կիրն ամենից առաջ փորձում է այն հարթել խորհրդատվության միջոցով, համաձայնության չգալու դեպքում վեճի լուծմանը ներգրավվում են ԱՀԿ-ում գործող Վեճերիլուծման մարմնին:Սակայն ԱՀԿ վեճերի լուծման կանոններըհեռու են կատարյալլինելուց, որը ն թույլ է տալիս դրանք խախտել: Սահմանվածպատժամիջոցները երբեմն այնքան թեթն են լինում, որ երկրները փորձում են ձգձգվողբանակցությունների միջոցովդրանցիցխուսափել: 1992թ. մարտի20-ին Ուկրաինայի մայրաքաղաք Կինում ընդունվել է ««ԱՊ3 անդամ երկրների միջն ապրանքներիառաքման մասին համաձայնագիրը»», որն ուժի մեջ է մտել 1992թ. հուլիսի 1-ից: Ղամաձայնագիրը հիմնվումԷ ԱՊՀ անդամ պետությունների կառավարությունների կողմիցմշակված սկզբունքների վրա: Տվյալ համաձայնագիրն ուղղված է ԱՊՀ շրջանակներումտնտեսավարող սուբյեկտներիմիջն տնտեսական

12.3.

ՄԱՔՍԱՅԻՆ ԳՈՐԾԻ ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ԿՈՆՎԵՆՑԻԱՆԵՐԸ

Առնետրային հարաբերություններըերկրներիհամագործակցության կարնորագույնոլորտներից մեկն է: Ապրանքներիմիջազգային առետուրը հստակեցվում ն կանոնակարգվումէ համապատասխանմիջազգայինկոնվենցիաներով ն համաձայնագրերով: Գիտականգրականությանմեջ օգտագործվումեն մի շարք տերմիններ, օրինակ` «արտաքին տնտեսական գործարք», «արտաքինառետրայինգործարք», «միջազգային առնտրականկոնտրակտ»: «Արտաքին տնտեսական գործարք» տերմինը առավել լայն հասկացություն է, որն իր մեջ ներառումէ ոչ միայն առնտրա-

կազմակերպությունների

՞"

ՀայաստանիՀանրապետության միջազգային

յին, այլե ցանկացած այլ տիպի գործարք` արտասահմանյանբաղադրիչի ներգրավմամբ (շինարարական կոնտրակտներ, վարկային, լիզինգայինհամաձայնագրերն այլն): Ինչ վերաբերում է մնացած տերմիններին,ապա դրանքկիրառվումեն նույն իմաստով: Առք ու վաճառքի առարկայիցկախված`արտաքին տնտեսականգործարքներըբաժանվում են հետնյալ տեսակների՝

Առետրի Վամաշխարհային կազմակերաութան գրերի պառտոնական

ՀԱ ԻԱԻՐ:

Ձնով նյութաառարկայական ապրանքներիառք ու վաճառքի գործարքներ, որոնց իրականացման ժամանակվաճառողը պարտավոր է ապրանքը հանձնել գնորդին որպես սեփականություն, պայմանավորված ժամկետում ն որոշակի պայմանավոր-վածությունների պայմաններում,իսկ գնորդը պարտավորվումէ ընդունել ապրանքը ն վճարել: Այդպիսիգործարքը արտաքին առնետրում ընդունված առնտրայինգործառնություններիհիմնականձնն է: Այդ խմբի գործարքներիթվում են` արտահանման ն ներմուծման գործառնությունները, վերաարտահանմանգործարքները, հանդիպակացառնտրիգործառնությունները(այդ թվում` 1.

»

»

»

ապրանքափոխանակման),

միջազգային ապրանքային բորսաներում ն աճուրդներում իրականացվողգործարքներիմեծամասնությունը: 2. Ծառայությունների առք ու վաճառքի գործարքներ, որոնց խմբում ներառվում են` » տրանսպորտի,կապի, պահեստային տնտեսությունների ն ապրանքների շարժի ապահովման առնտրային գոր»

ծառնությունները,

» »

» .

զբոսաշրջության ոլոտի գործարքները,

բանկային, ֆինանսական, ապահովագրական ծառայու-

թյունները,

միջնորդականգործառնությունները, վարձակալությունը, խորհրդատվությունը,ապրանքիքանակի ն որակի հսկողությանըուղղված, ինչպես նան այլ բնույթի ծառայությունները:

3.Ստեղծագործական գործունեության արդյունքների վաճառքի գործարքներ, որոնց հիմնականտեսակըլիցենզիաների առնտուրն է: Այդ դեպքում լիցենզիաներիվաճառքըմեքենաների ն սարքավորումների արտահանման ուղիներից մեկն է, քանի որ լիցենզիայի վաճառքըառավելապեսուղեկցվում է մեքենայական արտադրատեսակներիարտահանումով, որն անհրաժեշտ է տվյալ լիցենզիայի արտադրությունում օգտագործմանհամար, ինչպես նան այդ լիցենզիային համապատասխանապրանքի առք

ու

համար անհրաժեշտ լրակազմերի,մասերի, պաարտադրության հեստամասերիմատակարարումով: Արտաքին առնտրային առք ու վաճառքի գործարքների ձնակերպմանհիմնականմիջոցը պայմանագիրնէ: Պայմանագիպարտադիրհամաձայնությունէ գործարքի րը իրավաբանական ծառաերկու կամ ավելի մասնակիցներիմիջն, ապրանքներիկամ ն ձեռք բերման փոխադարձ պարյությունների մատակարարման Արտաքինառնտրի միջազգայինկանոնները, տավորություններով: ն առնտրայինօրենսգրքեզարգացածերկրներիքաղաքացիական են պայմանագրերիկնքման ազատությունը, րը երաշխավորում ինչը նշանակումէ, որ ցանկացածֆիզիկականկամ իրավաբանան կան անձ կարող է ընտրել իրեն անհրաժեշտգործընկեր իրան վունք ունի գնել ցանկացածապրանք ծառայություն, եթե դրանք ն կան վաճառքում: Ապահովում է նան պայմանագրիձնի բովանդակությանազատությունը,որը թույլ է տալիս հանդես բերել փասանհրաժեշտն բավարարճկունություն` երտաթղթիձնակերպման

հասնե-

կուստեք համաձայնեցվածպայմանավորվածություններին ն ազատության լու համար: Պայմանագրի բովանդակության ձնի է միայն այն դեպքում, երբ պետուաստիճանը սահմանափակվում է թյունը (կամ միջազգայինիրավականնորմը) ձգտում անձին կամ հասարակությանըպաշտպանելայս կամ այն պայմանագրիկատարման կամ դրա հետ կապված ռիսկի անցանկալի հետնանք-

օրենսգրքերում ներից, որի համար տարբեր երկրներիառնտրային են ն չեն կարող կան կետեր, որոնք հարկադրականնորմեր շրջանցվել պայմանագիրըկնքողներիկողմից: Պայմանագիրըկաայնրող է կնքվել ինչպես գործարքին ներկա սուբյեկտներիմիջն, պես էլ կողմերից մեկի բացակայությանպայմաններում:Վերջին

է կարտարել գործարքի դեպքում կողմերից մեկը պարտավորվում համաձայնեցվածպայմաններիձնակերպումը,ստորագրումէ պայմանագրի երկու օրինակը ն փոխանցումէ մյուս կողմին ստորահետո մեկ օրինակը վերադարձնում գրման համար: Ստորագրումից

առնտրայինգործընկերոջը: Պայմանագիր կնքող կողմերը համապատասխաներկրնեպայմանրում հաճախ ծանոթ չեն լինում առնտրի իրականացման

է

ներին: Դա կարող է տարբեր թյուրիմացությունների,տարաձայնությունների ն դատական քաշքշուքների պատճառդառնալ, որն ուղեկցվում է ժամանակին գումարի անիմաստվատնումով: Այս բոլոր խնդիրների լուծման համար Միջազգային ԱռնտրայինՊալատը 1936 թվականին առաջին անգամ հրատարակել է միջազգային կանոններիժողովածու առնտրայինտերմինների ճիշտ սահմանման համար, որը հայտնի է «Ինկոտերմս 1936»: «Առնտրայինտերմիններիբացատրականմիջազգային կասկսած 1936 թվականիցպարբերանոնները» կամ «Ինկոտերմսը» ն լրացումների: Լրացումներ է բար ենթարկվել փոփոխությունների ն փոփոխություններկատարվել են 1953, 1967, 1976, 1980, 1990 ն 2000 թվականներին,ներկայումս գործում է «Ինկոտերմսը» 2000 պարբերաբարհրատաթվականիխմբագրությամբ:«Ինկոտերմսի» են րակման պատճառներըպայմանավորված նրանով, որ անհրնժեշտություն կա «Ինկոտերմսի» պայմանները համապատասխանեցնել ժամանակակիցառնտրայինգործընթացներին: Հարկ է նշել, որ «Ինկուտերմսի»նոր խմբագրությունըչեղյալ չի հայտարարում նախորդը:Այդ պատճառով տարաձայնություններից խուսափելու համար առք ու վաճառքիպայմանագրում պետք է հստակ նշվի, թե պայճանագրիկողմերը ո՞ր խմբագրության պայման-ներնեն կիրառում: «Ինկոտերմսի»յուրաքանչյուր պայմանը ենթադրում է վաճառողի ն գնորդի միջն ռիսկի, ծախսերի ե պատասխանատվության հստակ բաժանում` սկսած այն պայմանից,որի դեպքում բոլոր տեսակի ռիսկերը ն պատասխանատվությունը դրվում են գնորն դի վրա վերջացրած այնպիսի իրավիճակով, երբ ամբողջ պակրում է վաճառողը:ՄիջազգայինԱռնտրատասխանատվությունը յին Պալատի կողմից մշտապեսնշվում է, որ «Ինկոտերմսը»առք ու վաճառքի պայմանագրերիշրջանակներում գործ ունի միայն վաճառողի ն գնորդի հարաբերություններիհետ: Ներկայումս առք ու վաճառքիպայմանագրերիկնքման ժամանակկիրառվում են 13 մատակարարմանառնտրայինպայմաններ, որոնք համապատասխանումեն «Ինկոտերմճս-2000»-ին: Նշված պայմաններըներկայացվումեն կարճ տառային նշագրուԴ78

այբուբենիհետնյալ չորս տառերից մով, սկսվում են լատինական հետնաբար դրանք կարելի է դաորնէ մեկով «Բ», «Է», «Շ», «Օ», սակարգելչորս առաքմանխմբերի. 1. ուղարկվածները, (ֆրախտը)ՃԲ 2. հիմնականփոխադրավճարը

վճար-

ված չէ, Յ.

(ֆրախտը)վճարվածէ, հիմնականփոխադրավճարը

4.

ժամանում:

առնտրայինպայմաննեմատակարարաման Ապրանքների են քանի որ դրանք սահմանում են նան բազիսային, րը անվանվում թե որ կողմն է կրում ապապրանքիգնի հիմքը` կախվածնրանից, հետ կապվածծախսերըվ̀աճառող-առաքորանքը տեղ հասցնելու հաշիվ-ապ-

Անհրաժեշտ նշել, որ գնորդ-ներմուծող: են գործարքիգնի մեջ ներառվողայն արտացոլվում րանքագրում է

ղից մինչն

ատակարարման ծախսերը,որոնք իր վրա է վերցնումվաճառողըմ̀ համաձայն: առնտրայինպայմանների տեսակետից,մաքսայինմարձնակերպումների Մաքսային գործարբեռն ուղեկցող փաստաթղթերում ներկայացվող միններին պայմանիհստակ շարադրումատակարարման քի պայմանագրում անհրաժեշտ համաձայն «Ինկոտերմսի»` է մը ն անվանմաննշումը, մաքսահայտարարագրվող կողմից ապրանքի հայտարարատուի ստուգելու համար: Քանի որ յին արժեքի արժանահավատությունը ըստ որոշմանառաջին ն հիմնականմեթոդը

մաքսայինարժեքի է գործարքիգնի, նախատեսում մաքներմուծվող ապրանքների ձեռք բերմանն մինչն ներսային արժեքի մեջ ներառելապրանքի փաստացիծախսերը, անմուծման երկրի սահմանը կատարված են թե դրանքում կողմից կատարված: կախ այն հանգամանքից, անհաջող փորձերից ԱզգերիԼիգայի ձեռնարկածմի քանի Ժննում տեղի ունեցած Միացյալ Ազգերի հետո. 1947 թվականին, առաԿոնֆերանսում, Առնտրին Աշխատանքի Կազմակերպության գնահատմանընդհանուր ջին անգամ ընդունվեց մաքսային համաձայնագիրը:Այդ Կոնֆերանսիեզրակացուսկզբունքների ԳլխավորՎամաԱռնտրին Սակագների թյուններնարտացոլվեցին Տեքստումընդամեձայնագրի(այսուհետԱՍԳՀ) 7-րդ հոդվածում:

՝

նը նշված էին ընդհանուր սկզբունքներ, որոնք չէին կարող ուղե-

հանդիսանալգործնականկիրառությանառումով: Մաքսային գնահատման միջազգային համագործակցության ասպարեզում կատարած հաջորդ քայլը 1947 թվականին Բրյուսելում, Եվրոպական Մաքսային Միության Հետազոտական Խմբի աշխատանքներիծավալումն էր: ՄաքսայինՄիության շրջանակներում օգտագործելու համար Հետազոտականխմբի առաջադրանքներիցանկում ներառվածէին արժեքի սահմանումընայն մեթոդներիգործընթացների ուսումնասիրությունը, որոնց պայմաններում այդ սահմանումըկարող էր կիրառվել:Արժեքի սահմանման տեքստը պատրաստ էր 1949 թվականիկեսերին: Բրյուսելում 1950 թվականիդեկտեմբերի15-ին ստորագրվել է «Ապրանքների մաքսային արժեքի որոշման միասնական մեթոդաբանության ստեղծման մասին»» Կոնվենցիան:Այն ուժի մեջ մտավ 1953 թվականի հուլիսի 28-ին: Այս փաստաթղթին համապատասխան` Բր/ուսելյան մաքսային արժեքը (ԲՄԱ) որոշվում է որպես ապրանքի նորմալ գին (այսինքն` շուկայում, այնգինը, որը ձնավորվումէ բաց (րիվ մրցակցությանպայմաններում,մեկը մյուսից անկայխվաճառողի ն գնորդի միջն), ելնելու Շ/Բ' պայմաններից,ապրանքը ներմուծող երկրի մաքսային սահմանը հատելու տեղում Այս սահմանումն առավել պարզ ներկայացնելու համար նշենք, որ մաքսային արժեքն այն գինն է, որով հավանականպայմաններում գնահատվող ապրանքը պետք է վաճառվի:Այս սահմանման կարնորպայմաններնեն գինը, ժամանակը,վայրը, քանակությունըն առնտրի ցույց

մակարդակը:

Այս համաձայնագրին միացան աշխարհի ավելի քան 70 երկրներ: Մաքսայինարժեքի որոշման տվյալ մեթոդը մինչն 1980ական թվականներըհամարվում էին ամենալայն կիրառություն ունեցողը: Ըստ էության, Բրուսելյան մաքսային արժեքի մասին Կոնվենցիան որպես միասնականացված մեթոդ ամրագրեց

արնմտաեվրոպական փորձը: Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները,

Յ

Ըստ

Ինկոտերմսի ՇԼԲ-Արժեք,ապահովագրություն Ա `

ինչպես նան Կանադանչմիացան այս Կոնվենցիայինն չէին օգտագործում նրա դրույթներըիրենց մաքսայինհամակարգում: Դրա հետ մեկտեղ բազմաթիվ երկրներ, որոնք միացել էին այս կոնվենցիային, դիտարկում էին այն որպես համաձայնագիր, որը նույնականացնումէ մաքսային արժեքի որոշման տեխնիկան, այլ

ոչ

թե նրա էությունը:

Ապրանքների առք ու վաճառքի կոնվենցիաները մշակվել են ՄԱԿ-իՄիջազգային առնտրիիրավունքի (ՍՎՇԼԼԻՀՕԼ) հանձնաժողովում 1966թ.-ին: Դրանց նպատակըմիջազգային առք ու վաճառքի պայմանագրերիպայմաններիմիասնականացումնէր, ինչպես նան այդ պայմանագրերի ն ազգային օրենսդրության միջն եղած էականտարբերություններիվերացումը: ««իջազգային առք ու վաճառքի պայմանագրերի մասինչ» Կոնվենցիան (Վիեննայի Կոնվենցիա) ընդունվել է 1980թ. Վիեննայում հրավիրվածՄԱԿ-ի կոնֆերանսում, ն այն ընդունված է անվանել նան Վիեննայի Կոնվենցիա: Կոնֆերանսին մասնակցել են 62 պետություններ, այդ թվում` 22 արդյունաբերապեսզարգացած, 29-ը` զարգացող երկրներ, ինչպես նան արնելաեվրոպական նախկին սոցիալիստական երկրները, ԽՍՀՄ-ը, ՎարավսլավիանԱ ՉԺՀ-ն: են առք ու Կոնվենցիայի դրույթները, որոնք վերաբերում ն վաճառքի պայմանագրի կողմերի իրավունքներին պարտականություններին, կիրառվում են պայմանագիրը կնքող կողմերի նկատմամբայն դեպքում, եթե նրանք չեն կարողացելիրենց փոխհարաբերություններըկարգավորել այլ կերպ, քան նշված է Կոնմասվենցիայում: Սա նշանակում է, որ Կոնվենցիանպայմանագրի նակիցներին տալիս է լայն հնարավորություններս̀եփական շահերին համապատասխանգործարքի պայմաններըձնավորելու տեսհնարաանկյունից: Երբ գործընկերներիփոխհարաբերությունները վոր չէ կարգավորել կնքված գործարքի շրջանակներում, կիրառվում են Կոնվենցիայիդրույթները: Հարկ է նշել, որ ՎիեննայիԿոնկանոններ, վենցիան բովանդակումէ այնպիսիմիասնականացված են որոնք կարող կիրառվել ցանկացած հասարակական,տնտեսա-

ֆրախտ:

կան,

իրավական համակարգերում, նպաստել միջազգային առնտրում ծառացած ցանկացած արգելքների վերացմանը: Կոնվենցիան ունի նորմատիվ բնույթ, այսինքն` դրանում տեղ գտած դրույթները հանդիսանումեն իրավունքի նորմեր, սակայն ունեն դիսպոզիտիվբնույթ: Դա նշանակում է, որ կողմերը կարող են հրաժարվել կամ շրջանցել Կոնվենցիայիցանկացածդրույ-

թը:

Կոնվենցիան կիրառվում է միայն միջազգային առք ու վաճառքի պայմանագրերի դեպքում: Գործարքի, պայմանագրի միջազգային բնույթի չափանիշը այն Է, որ կողմերը պետք է գտնվեն տարբեր երկրներում:

ՎիեննայիԿոնվենցիայիհիմնականդրույթները հանգում են

հետնյալին.

Կոնվենցիանբովանդակումէ ապրանքներիառք ու վաճառքի միջազգային պայմանագրերիկնքման ն օգտագործման կարգավորումը, որը հիմնականում հնարավորություն է տալիս վերացնելու ազգային օրենսդրությանմեջ առկա էական տարբերությունները ու հակասությունները: 2. Նպաստում է առնտրային բանակցությունների արագացմանը, թեթնացմաննու էժանացմանը,քանի որ այլնս անհրաժեշտություն չկա ուսումնասիրելու օտարերկրյաօրենսդրությունն ու դրա կիրառմանպրակտիկան: Յ. նախադրյալներէ ստեղծում պայմանագրիսուբյեկտների կողմից իրենց իրավունքներն ու պարտականություններըմիանշանակընկալելու համար: 4. Նպաստում է ավելի ուժեղ գործընկերոջ կողմից առավել թույլին միակողմանիշահավետպայմանագրայինպայմանները թելադրելու հնարավորությանվերացմանը: Սա հսկայական նշանակություն ունեցավ միջազգայինառետրումանհավասար,խտրական հարաբերությունների վերացման տեսանկյունից: 5. Ըստ պայմանագրերիսահմանում է վաճառողի ն գնորդի հիմնականպարտավորությունները: 6. Կարգավորում է ըստ սուբյեկտների (պայմանագրի ն կողմերի) օբյեկտների (պայմանագրիառարկայի) հարաբերու1.

թյունները` կողմերի միջն վիճաբանություններիծագման դեպքում, հատկապես երբ կողմերը չեն հանդիսանում Կոնվենցիային մասնակից պետություններ: 1. ՆՍահմանում է այն ապրանքներիցանկը, որոնք չեն կարող հանդիսանալմիջազգային առք ու վաճառքի առարկա: 8. Սահմանում է առք ու վաճառքի պայմանագրի այն հատկանիշները, որոնց նկատմամբ Կոնվենցիայի դրույթները չեն կիրառվում: Վիեննայի Կոնվենցիանբաղկացած է 4 բաժիններից, որոնք ներառում են 101 հոդվածներ: | բաժինը՝ կիրառմանոլորտներնու ընդհանուր դրույթները, ||բաժինը`պայմանագրիկնքումը, 11 բաժինը՝ ապրանքի առք ու վաճառքը, ի/ բաժինը՝ եզրափակիչ դրույթներ: «Միջազգային առք ու վաճառքի պայմանագրերի իրավունքի մասին»» Կոնվենցիան (7աագայի Կոնվենցիա) կոչված է միասնականացնելու (ունիֆիկացնելու) միջազգային առք ու վաճառքի պայմանագրերիկնքման ն օգտագործման կարգը: Նոր Հաագայի Կոնվենցիաններկայացվել է միջազգայինմասնավորիրավունքի Հաագայի կոնֆերանսիարտահերթնստաշրջանում 1985թ. ն բաց է ստորագրելու համար: Նստաշրջանի աշխատանքներին մասնակցել են 62 պետություն` այդ թվում` արդյունաբերապես զարգացած բոլոր երկրները, 30-ը՝ զարգացող երկրներ Աֆրիկայից, Ասիայից ե Լատինական Ամերիկայից, ինչպես նան արնելաեվրոպական նախկին սոցիալիստական երկրները, ԽՍՀՄ-ը, Հարավսլավիան ն ՉԺՅՀ-ն: 1985թ հրավիրվածՀաագայի կոնֆերանսի նպատակն էր վերացնել 1955թ. Հաագայի առաջին կոնֆերանսի ընթացքում ընդունվածարդեն իսկ ժամանակակիցպահանջներին չբավարարող, հնացած դրույթները: Հարկ է նշել, որ վերջինս կիրառվում էր անգլո-սաքսոնական իրավունքի համակարգի 9 երկրներում: Բացի դրանից 1955թ. Հագաայի Կոնվենցիանտարածվում էր ապրանքների ցանկացած տեղաշարժի վրա, առանց դրանց «միջազգայինբնույթի» ստույգ մեկնաբանման:

Նոր Հաագայի Կոնվենցիաննպատակուներ նան լրացնել ՎիեննայիԿոնվենցիայի դրույթներին` հատկապես կոլլիզիոն կանոնների ունիֆիկացմանառումով, որոնք չէին կարգավորվում կամ

չէին կարգավորվում միատեսակ իրավական կաամբողջությամբ

նոններով: Կոլլիզիոն կանոնները միջազգային մասնավոր իրավունքի կանոններ են, որոնք նշանակում են, թե տվյալ իրավախախտման դեպքում, ո՞ր պետությանօրենսդրությունը պետք է կիրառվի: Նոր Հաագայի Կոնվենցիան ունի ունիվերսալ բնույթ, այսինքն` այն կարող է կիրառվել նույնիսկ այն դեպքում, երբ պայմանագրի սուբյեկտները չեն հանդիսանումԿոնվենցիային մասնակից պետության տնտեսավարողներ:Այստեղ տեղ են գտել նան որոշակի դրույթներ, որոնք նախկինում կիրառվում էին մի շարք երկրների իրավականակտերում: Դրանքեն. 1. Ապրանքներիառք ու վաճառքի պայմանագրերի միջազգային բնույթի սահմանումը, որը համահունչ էր Վիեննայի Կոնվենցիայի դրույթներին`աննշան լրացումներով: 2. Որոշակի ապրանքների (հատկապես անձնական օգտագործման)դուրս բերումը միջազգային առք ու վաճառքի ոլոր-

տից:

Սակարկությունների,բորսայինառնտրի ապրանքների, էլեկտրաէներգիայիներառումը միջազգային առք ու վաճառքի պայմանագրերիմեջ (ի տարբերություն Վիեննայի Կոնվեն3.

նավերի ն

ցիայի):

առաջնորդվելու, ապա առք ու վաճառքի պայմանագիրը կարգավորվում է այն պետություն իրավունքով,որտեղ վաճառողըպայմանագիր կնքելու պահին ունի առնտրային (կոմերցիոն) ձնը: Գնորդի երկրի իրավունքի կիրառման համար պայմանագիրընա-

խատեսում է հետնյալդեպքերը` 4.1.երբ բանակցություններըտարվում են, ն պայմանագիրը կողմերիմիջն կնքվել է գնորդիերկրում, 4.2.երբ պայմանագիրըուղղակի ենթադրում է (նշում է), որ

վաճառողը պետք է ապրանքի առաքման պարտավորությունները կատարիգնորդի երկրում, 4.3. երբ պայմանագիրը կնքվել է գնորդիկողմից առնտրային սակարկությունների մասին հայտարարության հիման վրա: Սակայն Կոնվենցիանպարունակում է մեկ նախապայման նս, ըստ որի, «բացառության կարգով, եթե ամբողջությամբ վերցված պարտավորությունների կատարմանընթացքում պարզվում է, որ կողմերի միջն, գործնական հարաբերությունները՝ առք ու վաճառքի պայմանագիրըսերտորն կապված է այլ իրավունքիհետ, քան այն նախատեսվածէ տվյալ պայմանագրում,ապա առք ու վաճառքի պայմանագիրըկարգավորվումէ այդ իրավունքի նորմերով»: Ըստ

ՀաագայիԿոնվենցիայիմ̀իջազգայինառք ու վաճառքի պայմանագրինկատմամբկիրառվողիրավունքըկարգավորում է

Պայմանագիրը կարգավորող իրավունքի կիրառման սահմանումը: Այն ձնակերպվեցհետնյալ կերպ. «Առք ու վաճառքի պայմանագիրը կարգավորվումէ պայմանագրիսուբյեկտներիկողմից ընդունված իրավունքով»: Այդ ընտրությանմասին համաձայ4.

նությունը պետք է ուղղակի արտահայտվիպայմանագրիպայմանների Ա պարզապես կողմերի վարքագծի մեջ: Ընդ որում կողմերը կարող են պայմանագրի տարբեր մասեր կարգավորել տարբեր կանոններով, իրավականակտերով,ինչպես նան հետագայում փոփոխել կիրառվող իրավունքի մասիննախնականհամաձայնությունը: Կոնվենցիայում սահմանված է ավելի ընդհանուր կանոն այն մասին, որ եթե կողմերը չեն ընտրելթե իրավունքի ինչ նորմերով են

հետնյալ պայմանները. » »

»

-

»

» »

Պայմանագրիբացատրությունը, կողմերի իրավունքներն ու պարտավորությունները ն պայմանագրիկատարումը, այն պահը, որից սկսած գնորդը ստանում է ապրանքներից արդյունք ն եկամուտ ստանալու իրավունք, այն պահը, երբ գնորդը կրում է ապրանքների առք ու վաճառքիհետ կապվածռիսկը, պայմանագիրըչկատարելու հետնանքները, պարտավորությունների մարմանեղանակները, պայմանագրիչեղյալ համարելուհետնանքներնու հայցի վաղեմությունը,

առք ապրանքների

վաճառքի պայմանագրի նկատմամբ Կոնվենցիայիանառարկելիությունըայն դեպքում, երբ կողմերը հանդիսանում են այլ միջազգային համաձայնություններիմասնակիցպետություններ: 1929թ. հոկտեմբերի 12-ին Վարշավայում ընդունվել է ««Սիջազգային օդային փոխադրումների հետ կապված որոշ կանոնների միասնականացման մասին»» Կոնվենցիան, որի վերափոխված ն լրացված տարբերակնընդունվել է 1955թ. սեպտեմբերի 28-ին: Տվյալ կոնվենցիանկիրառելի է մարդկանց, բեռների ն ապրանքներիցանկացած վճարովի օդային փոխադրման պարագայում: Սակայն այն չի կիրառվում փոստային հաղորդակցության ն փոստային բեռներիփոխադրմանդեպքում: Կոնվենցիայի միակ բնօրինակըկազմված է ֆրանսերենով ն պահվում է Լեհաստանում, վերջինիս հաստատված կրկնօրինակները հանձնվում են բոլոր մասնակից կողմերին: 1956թ. մայիսի 19-ին Ժնեում ստորագրված««Բեռների Մանապարհային փոխադրման միջազգային պայմանագրի մասին»» Կոնվենցիան, ինչպես նան 1978թ. հուլիսի 5-ին Ժննում ընդունված «Բեռների ճանապարհային փոխադրման միջազգային պայմանագրիմասին կոնվենցիայի» Արձանագրությունըմիասնափոխադրմանպայմանագրեկանացնում են բեռների միջազգային պայմանները: րի Եթե բեռների փոխադրումըծովային, ներքին ջրային, երկաթուղային կամ օդային ուղիներով իրականացվումէ առանց բեռնաթափման, ապա տվյալ կոնվենցիանկիրառելիէ ողջ փոխադրման »

ու

նկատմամբ:

«Մաքսային ընթացակարգերի պարզեցման ն ներդաշնակեցման մասին»» միջազգայինկոնվենցիան(Կիոտոյի Կոնվենցիա) կնքվել է 1973 թ. Կիոտոյումն ուժի մեջ է մտել 1974թ.-ից: Անդամակցում են 60 ն ավելի երկրներ, այդ թվում՝ ԵՄ երկրները,ԱՄՆ, Չինաստանի, Կանադան,ճապոնիաննայլն: կաշվի առնելով 20-րդ դարի վերջին արտաքինառնետրիոլորտում տեղի ունեցած արմատական փոփոխությունները,1999թ. Բրյուսելում ՄՎԿ-ն հավանության տվեց Կիոտոյի Կոնվենցիայի նոր խմբագրությանը: Նոր

Կոնվենցիանկարող է ուժի մեջ մտնել միայն խմբագրությամբ ապահովելուց հեերկրների կողմից միանալու ընթացակարգերը տո: Այսօր Կոնվենցիայինմիացել են 39 երկրներ:ԿիոտոյիԿոնվենն ցիայի նպատակըմաքսային ընթացակարգերիկանոններիպարէ: Կոնվենցիանմի կողմից կոչված է՝ զեցումն ու ներդաշնակեցումն ու ներդաշն կանոններիպարզեցման մաքսայինընթացակարգերի նակեցմանճանապարհովարտաքինտնտեսականգործունեությունը խթանելու, իսկ մյուս կողմից պետականբյուջեի եկամտային Ըստ մասի կատարմանըն ներքին շուկայի պաշտպանությանը: Կոնվենցիայի, մաքսային մարմինները ներկա պայմաններում մաքսային հսկողության մեթոդպետքէ անցնեն հետստուգումային

ների:

Հարկ է նշել, որ Կիոտոյի Կոնվենցիանվերանայելով`հաշմովի են առնվել նան մաքսային հարցերին առնչվող մի շարք փաթեթում: տեցումներ, որոնք ներառվածեն ԱՀԿ փաստաթղթերի են 5-ի ն հոդված ԱՍԳՀ-94-ի Այսպես` Կոնվենցիայումներառված

հոդված 8-ի դրույթները:Կոնվենցիայի դրույթներըձնակերպված են ոչ թե ուղղակի ազդեցությաննորմեր,այլն որպես սկզբունքներ, կարորոնք հիմք են հանդիսանումայս կամ այն ընթացակարգերի իսկ Դրանով համար: գավորման կոնկրետ կանոնների մշակման չխախտելովարտաքին առետրայինգործունեությանվրա մաքսա-

պարզեցմանն արագացմանհաշվեկշիռը, յին ընթացակարգերի ն որպես չափանիշ, այսինքն որպես փոխզիջումբիզնեսի պետության միջն: «ՈԹ գրքույկի (միջազգային ճանապարհատրանսպորտային գրքույկ) կիրառմամբ բեռների միջազգային փոխադրմանմասին»» ճաբսայինկոնվենցիան(ԱԲ կոնվենցիան)ընդունվել է 1979թ.: Վերջինսկոչված է նպաստելու բեռների միջազ-

հեշտացփոխադրումների գային ճանապարհատրանսպորտային ընթացակարգեմանը, ինչպես նան սահմանայինվարչարարական է ուղիղ (ոչ բեռների վերաբերում րի պարզեցմանը:Կոնվենցիան

տարանցիկ)փոխադրումներին: ՊՔ կոնվենցիայի յուրաքանչյուր պայմանավորվող կողմ պետք է սահմանի գանձվող մաքսային վճարներիառավելագույն 38՛)

ընթացակարգի պահպանմամբ բեռների փոխադրման համար կիրառվող տրանսպորտայինմիջոցների կամ կոնտենյերների համար հատուկ մաքսային փաստաթուղթ չի պահանջվում: Ք կոնվենցիայի շրջանակներում կատարվող ճանապարհատրանսպորտային փոխադրումների ժամանակ տրանսպորտային միջոցի կամ դրա բաղադրիչի վրա երկու կողմից` առջնում ն ետնում, պետք է փակցվածլինի ՈԶ ցուցանակը: ՊԽ գրքույկը տպագրվումէ ֆրանսերենով, բացառությամբ որոշ անգլերեն նշումների: Տրանսպորտային միջոցների կազմի կամ դրանցում ընդգրկվող մի քանի կոնտենյերների համար

չափը: Ո

տրվում է մեկ 7

/Ջ

գրքույկ:

14-ին, իսկ դրա վերափոխվածտարբերակը`1986թ. հունիսի 24-ին: Կոնվենցիայի նպատակնէ՝ » նպաստել միջազգային առնետրին, վիճակագրական տվյալների (մասնավորապես միջազվերաբերող) հավաքագրման,համադրման առնտրին գային ն վեր»

լուծության պարզեցում, միջազգային առետրում ապրանքներիմեկ դասակարգումից մյուսին անցնելու պարագայումիրականացվողապրանքների լրացուցիչ նկարագրման,դասակարգմանն կոդավորմանհամար առաջացող ծախսերի նվազեցում, նպաստել արտաքին առնտրային փաստաթղթավորման ն վիճակագրական տվյալների փոխանցմանը: ստանդարտացմանը պարտավորվում են մասնակից կողմերը Կոնվենցիայի ն առանց փոփոխությունների լրացումների կիրառել Ներդաշնակեցված համակարգի ապրանքայինբնորոշումներն ու դրանց վերաբերող թվայինկոդերը, ապրանքներիարտահանման ն ներմուծման իրենց վիճակագրականտվյալները ներկայացնել համաձայն Ներդաշնակեցվածհամակարգի վեցանիշ կոդերի: Յուրաքանչյուր պայմանավորվողկողմ պետք է իր ազգայինօրենսդրությունը համապատասխանեցնիՆերդաշնակեցվածհամակարգին: «Կոնտեյներների հանդեպ կիրառվող մաքսային ռեժիմի մասին»» կոնվենցիան ընդունվել է 1994թ. հունվարի 21-ին Ժննում: Վերջինս կոչված է կանոնակարգելու ն հեշտացնելու բեռների միջազգայինկոնտեյներային փոխադրումները,ինչպես նան կոնտեյներնենպաստելու միջազգային բեռնափոխադրումներում անդամ յուրաքանԿոնվենցիայի կրրառմանը: րի արդյունավետ չյուր երկիր պարտավորվումէ թույլատրել կոնտեյներներիմուտքը իր տնտեսական տարածք` առանց մաքսատուրքերի ն մաքսա»

»

Գիտակցելով համաշխարհային առնտրի նպատակաուղղված զարգացմանը նպաստող միջազգային խառը փոխադրումների կարնորությունը` ՄԱԿ-ի անդամ երկրների կողմից 1980թ. մայիսի 24-ին Ժննում ընդունվեց ««Բեռների միջազգային խառը փոխադրումների վերաբերյալ» ՄԱԿ-ի կոնվենցիան Կոնվենցիան չի առնչվում ն չի հակասում տրանսպորտայինգործառնություններիկարգավորմաննու վերահսկմանը վերաբերողոչ մի այլ միջազգային կոնվենցիայի կամ ազգային օրենսդրության

կիրառմանը:

Կոնվենցիայում ընդգրկված սկզբունքների համաձայն՝ զարգացած ն զարգացող երկրների միջն պետք է սահմանվի շահերի արդարացի փոխհարաբերություն,ինչպես նան միջազգային խառը փոխադրումների ոլորտում երկրների խմբերի միջն հաստատվիարդարնարդյունավետ գործունեություն: Տվյալ կոնվենցիան կիրառելի է երկու ն ավելի երկրների միջն կնքված խառը փոխադրումների ցանկացած պայմանագրի դեպքում: Կոնվենցիանչի խանգարում բեռնափոխադրողինընտրություն կատարել խառը փոխադրմանկամ տարբեր փուլերում տրանսպորտի տարբեր տեսակներով փոխադրումն իրականացնելու միջն: «Ապրանքների նկարագրման ն կոդավորման ներդաշնակեցված համակարգի մասին»» միջազգային կոնվենցիան ֆրանսերեն ն անգլերեն լեզուներով ընդունվել է 1983թ. հունիսի

վճարների գանձման, առանց դրանց հանդեպ քանակական սահմանափակումներիկիրառման ն մաքսային փաստաթղթերիպահանջի:

ն փոխհատուցման միջոցներիմասին Լրահատկացումների

»

ԻՆՔՆԱՍՏՈՒԳՄԱՆ

ՀԱՐՑԵՐ

համաձայնագիր:

միջոցներիմասին համաձայնագիր: Պաշտպանական Ծառայություններիառնտրի գլխավոր համաձայնագիր: Մտավոր սեփականության իրավունքների առնտրին մասինհամաձայնագիրը: հայեցակետերի առնչվող միջն ապԱՊՀ անդամ երկրների կազմակերպությունների րանքներիառաքմանմասին համաձայնագիրը: միջազգայինկա«Առնտրայինտերմիններիբացատրական նոնները» կամ «Ինկոտերմսը»: «Ապրանքներիմաքսային արժեքի որոշման միասնական ստեղծմանմասին» Կոնվենցիան: մեթոդաբանության «Միջազգայինառք ու վաճառքի պայմանագրերիմասին» Կոնվենցիան(ՎիեննայիԿոնվենցիա): իրավուն«Միջազգայինառք ու վաճառքիպայմանագրերի քի մասին» Կոնվենցիան(ՀաագայիԿոնվենցիա): հետ կապվածորոշ «Միջազգայինօդային փոխադրումների մասին» Կոնվենցիան: կանոններիմիասնականացման միջազգային փոխադրման «Բեռների ճանապարհային պայմանագրիմասին» Կոնվենցիան: պարզեցմանն ներդաշնա«Մաքսայինընթացակարգերի Կոնկեցման մասին» միջազգային կոնվենցիան(Կիոտոյի

»

սակագների գլխավոր համաձայնագրի հիմնական սկզբունքները: ԱՍԳՀՎ շրջանակներում իրականացված բանակցությունների հիմնականփուլերը: «Ուրուգվայ փուլի» հիմնական առանձնահատկությունԱռնետրին

ները: ԱՀԿ

»

»

»

»

հիմնադրման դրդապատճառները:

հիմնականսկզբունքները: Համաշխարհայինմաքսային կազմակերպությունը: ԱՀԿ համաձայնագրիհամակարգը: Սահմանափակթվով երկրների մասնակցությամբ բազմակողմ համաձայնագրերը: Առնտրին սակագներիգլխավորհամաձայնագիր-1994: Գյուղատնտեսությանմասին համաձայնագիր: Սանիտարականն բուսասանիտարական միջոցների կիրառության մասին համաձայնագիր: Մանածագործվածքներին հագուստեղենի մասին համա-

ԱՀԿ

ձայնագիր:

»

»

»

»

»

»

Առնետրիտեխնիկական խոչնդոտների մասին համաձայ-

նագիր: Առնտրինառնչվող ներդրումայինմիջոցների մասին համա|

»

ձայնագիր:

ՄԱԳՀ-94-ի 6-րդ հոդվածի կիրառման մասին համաձայնա-

գիր: ՄԱԳՀ-94-ի 7-րդ նագիր:

»

հոդվածի կիրառման մասին համաձայ-

մաձայնագիր:

Ծագման կանոններիմասին համաձայնագիր:

ՄԱԿ-իկոնվենցիան: «Ապրանքներինկարագրմանն կոդավորմաններդաշնակեցված համակարգի մասին» միջազգայինկոնվենցիան: Կոնտեյներների հանդեպ կիրառվող մաքսային ռեժիմի

յալ» »

Նախաառաթումային ստուգման մասին համաձայնագիր: Ներմուծման լիցենզավորմանընթացակարգերիմասին հա-

վենցիա): գրքույկի (Միջազգայինճանապարհատրանսպորտային գրքույկ) կիրառմամբբեռների միջազգային փոխա(Ո կոնվենցիան): դրման մասին»մաքսայինկոնվենցիան վերաբեր«Բեռների միջազգայինխառը փոխադրումների

ՈՔ

»

մասին» կոնվենցիան:

ԱՌԱՋԱՐԿՎՈՂ

ԻՆՔՆԱՍՏՈՒԳՄԱՆ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Ա.Մարկոսյան,Դ.Հախվերդյան,Գ.Նազարյան, Հայաստանը համամիջազգային տնտեսական կարգում, Երնան, ԱՐՏ, 2002թ: Թ. Թորոսյան, Միջազգային Երնան, ԱՌՏ, 2003թ: ՀայաստանիՀանրապետությանմիջազգային պայմանագրերի պաշտոնականտեղեկագիր, Առետրի Համաշխարհային կազմակերպությանփաստաթղթեր,Երնան, 2004թ, ԽԱ2: ԱռնտրիՀամաշխարհայինԿազմակերպություն,ուղեցույց գործարարներիհամար: Երնան,2004թ.: Առնտրիհամաշխարհայինկազմակերպություն,«Ներածական ակնարկ» Երնան, 2005թ.: «ԱՀԿ Առետրի համաշխարհային առավելությունները»Երնան, առետրային

դերը Ներկայացրե'քմիջազգայինկազմակերպությունների ոլորտում: մաքսայինգործի կազմակերպման Թվարկե'ք մաքսային գործի կազմակերպման

հարաբերությունների .տնտեսագիտություն,համաձայնագրերը:

միջազգային

միջոցների մասին Դասակարգե'քպաշտպանական ձայնագրերը:

կազմակերպություն

համակարգի

2002թ.:

Առետրիհամաշխարհայինկազմակերպություն, «ՂՕ թյուր կարծիք ԱՀԿ-ի մասին», Երեան, 2002թ.:

ՅԵԿՕՒՕԽԱԿՇՇԿԱՇ

օտ քճոՅեՕՈՒՕՍԾԻԵԿՑ,

Խ6Ծա/2/ԱՅքօՈՒԵՐԹՑ

2004Ր.

Աս6ն /.Ո.ՓՅԽԱՒԸՇԽՕՐՕ,

Մ/ՕՇԽԵՑՁ,

Բ.

հի/«6քոս,

10. 8./.

ՅԹԵԾոքՑեԱՑ Ւօքեօրստօտ

Ասքճմ, իսքօ888

ՓԿՕԽՒՕԽԱԽՁ ս

8Օ.

Ոքօճոծխււ

ԽԾՈՄՒՁքՕՈՒԵՍՑ

ՕոԴՒԼօ-

ԱՍՅՒԱՑ, '/օՇԵՑՁ, 2003Ր.

11. ճԲ.8.

12. Ոօճ

«Օոօոօտ, ԱԾ Ո/ՒՅքօՈՒՅՑ Ք.

2003Ր.

13. Ճ.Ղ.

ԽՃք/ԽՁԻ,ԽՏ ԻՅքօուան

Բքաօ8, ԽԱԾ

Ո/ԻՁքօՈՒԵԹ

2000Ր.

ՏԿՕՒՕԽԱԽՁ, Խ/0ՇԽ6ՔՁ,

ՉՓեՕԻՒՕԽԱԽՁ.

ՈՈՁԽՕԾՇԻԵՒՎԵԼԹ

հՈօՕՇԵՑՁ,

ՕՐԴՒՕԱՍԾԻԱՑ.

ՇՅԻոտ-ՈՇՈ6քծ/ք,2000. 14.

հէէք:/ՄՄ.ՆՄէ0.01ք

ՀԱՐՑԵՐ

համա-

ԳԼՈՒԽ 741.

ՀՀ ՄԱՔՍԱՅԻՆ

ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ ԱՌԱՐԿԱՆ,

ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ, ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

ԵՎ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԸ

Գլխի բովանդակությունը Նյութի ուսումնասիրություէ կարող մաքսայինիրավունքի Ք

»

» .

»

հետո 1ից աամողը

առարկան

մաքսայինիրավականնորմեր մաքսայինիրավախախտումների պատասխանատվությունը մաքսայինօրենսդրության խախտումների համար

13.1.

ը աան

.

)-

»

հրաբ աուններն

տարբերակելմաքսային իրավունքիսուբյեկտները

մաքսային անի բնույթը րավախախտումների

»

տարբերակելմաքսային իրավունքիսուբյեկները

ՄԱՔՍԱՅԻՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ ԱՌԱՐԿԱՆ ԵՎ

ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆՄԵԹՈԴԸ

Հայաստանի Հանրապետության իրավունքի համակարգի արդիական խնդիրներիցէ մաքսայինիրավունքիառարկայի հասկացությանպարզաբանումը:Խնդրի լուծման նպատակով անհրաժեշտ է պարզել վերջինիս տեղը հանրապետությունում ձնավորւլող նոր համակարգում: իրավունքի Հիմնահարցիլուծման համար հիմք կարող են հանդիսանալ տեսական տանքի արդյունքները: Չնայած այսօր զարգացած մի շարք երկրներում մաքսային գործունեության բնագավառում թյունների միջազգայինտնտեսական համագործակցության հա-

իրավունքի բնագավառում իրավաբաններիաշխապետու-

րուստ

փորձ է կուտակվել, այնուամենայնիվ, մաքսային գործու-

նեության իրավականկարգավորմանուղղությամբ դեռես րար աշխատանքչի տարվել:

բավա-

ՀՎանրապետությունում մաքսայինիրավունք առարկայիլուԷ անդրադառսաբանմանարդյունավետությանվրա բացասաբար նում նան իրավունքի տեսության մի շարք հարցերի դեռես ոչ բավարար մշակված լինելը: Դա ամենից առաջ վերաբերում է ՀՀ իրավունքի համակարգիհետ կապված հիմնախնդիրներին: Մաքսային իրավունքի վերաբերյալ գիտական ն ուսումնական գրականության ուսումնասիրության հիման վրա փորձ է արվում մասնակի վերլուծության ենթարկել մաքսային իրավունքի կարգավորմանառարկայի ն մեթոդիհասկացության հարցը, նպատակ ունենալով ցույց տալ նրա տեղը հանրապետությանիրավունքի ընդհանուրհամակարգում: ՎՀ մաքսային իրավունքի առարկայի ինքնուրույնությունը պայմանավորվածէ մի շարք գործոններով, որի առանցքը, ինչպես ժամանակին ճիշտ նկատել են իրավագետները, հանդիսանում է հատկապես միջազգային տնտեսական համագործակցությունից բխող հարաբերությունների իրավական կարգավորման սահմանների շարժունակությունը որպես բարդ դիալեկտիկական գործընթաց, որի շնորհիվ ծնունդ են առնում ինչպես նոր իրավական ինստիտուտներ, այնպես էլ իրավունքի ճյուղեր: Իրավականկարգավորմանոլորտների փոփոխությունները այսօր կարող են ընթանալ մի շարք գործոնների ուժով, որոնք մեր կարծիքով պայմանականընդհանրացումներիճանապարհով կարելի է դասակարգել երեք խմբի. 1. Իրավական կարգավորման սահմանային ոլորտների ընդլայնում՝ ի հաշիվ իրավական կարգավորում նախկինում չունեցող սոցիալական իրականության, 2. Իրավական կարգավորման ոլորտների վերաբաշխում իրավունքի առանձինճյուղերի միջն, Յ. Սոցիալական կարգավորմանձների իրավականփոփոխություններ: Վիշատակվածգործոններով են պայմանավորված ինչպես իրավունքի այս կամ այն ճյուղին վերաբերող օրենսդրության զարգացումը որպես իրավունքի դրսեորման արտաքին ձն, այնպես էլ |

իրավունքի համապատասխան ճյուղի ձնավորումը ն ինքնուրույ-

նությունը:

Սաքսային իրավունքի առարկայի ինքնուրույնության անհրաժեշտությունըբխում է նան իրավունքիզարգացման ն կատարելագործմանկարնորությունից: ՀՀ պետականմարմինների կողմից հասարակությանբազիսային հարաբերությունների վրա ներգործության միջոցների աճը հանգեցնում է իրավականհարաբերությունների ընդլայնմանը, որն իր հերթին հանրապետության իրավաստեղծգործունեության ընդլայնման ն կատարելագործման անհրաժեշտությունէ առաջացնում: Ձնավորվող իրավունքի զարգացման ընթացքում երնան են գալիս նոր, բնույթով առանձնահատուկ մաքսայինհասարակական հարաբերություններ,որոնք իրենց յուրահատուկ կարգավորմանիրավական նորմերով հանդես են գալիս որպես իրավունքի նոր, ինքնուրույնճյուղեր: Վերոհիշյալ միտքն ամբողջությամբվերաբերում է նան մաքսային իրաւլունքին, որտեղ հասարակական հարաբերությունների ռեալ գոյություն ունեցող համակցությունըպետությունների արտաքին առնտրատնտեսական համագործակցության բնագավառում այսօր այնքան է ընդլայնվել ն բարդացել, որ ծայրահեղ անհրաժեշտությունէ առաջացնում մաքսայինիրավունքըճանաչել որպես իրավունքի լիիրավ ինքնուրույնճյուղ: Այսպիսով,մեր հանրապետությունում մաքսային իրավունքի ինքնուրույնության հարցը իրավունքի տեսության մեջ ոչ միայն ՀՀ արտաքին առետրատնտեսական գործունեության պրակտիկայիցբխող անհրաժեշտություն է, այլե իրավունքի համակարգմանկարնորագույնպա-

հանջ:

Համաշխարհայինիրավունքի տեսության ոլորտում կատարված ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ մաքսային իրավունքի առարկայի հասկացության, ինչպես նան իրավունքի համակարգումնրա գրաված տեղի հարցը այսօր էլ իրավաբանական գրականության մեջ տեսական մեծ վեճերի առարկա է: Մեր

խնդիրն է հանրապետությանարտաքին առնտրատնտեսական գործունեությանոլորտում ծավալվողհարաբերությունների հետա396

զոտության միջոցով փորձել լուսաբանել մաքսային իրավունքի առարկայի հասկացությունը ն այն սահմանազատել վարչական,

քաղաքացիականն ֆինանսաիրավականիրավահարաբերություններից: Այժմ ավելի, քան երբնէ, մեր երկրում ակտիվ աշխատանք է տարվում օրենսդրության համակարգման ուղղությամբ: Այս կաէ ձեռք բերել իրավունքի պակցությամբ կարնոր նշանակություն հետ կապվածայնպիսի հարցերի ուսումնասիրություհամակարգի նը, ինչպիսիք են` իրավունքի համակարգիմիասնությունը, առանձին ճյուղերի բաժանմանը ն ներքին ճյուղային կառուցվածքին վերաբերող հարցերը: Մի խումբ տեսաբաններժամանակինգտնում էին, որ իրավունքի համակարգըկազմված է իրավունքի ճյուղային երկու խմբերից` հիմնականն համալիր: Իրավունքի հիմնական ճյուղերը կազմում են պետական, վարչական, քաղաքացիական,քրեական իրավունքը: Իրավունքի համալիր ճյուղերը պարունակում են այնպիսի վարքագծի կանոններ, որոնք միաժամանակվերաբերումեն ինչպես իրավունքի հիմնական ճյուղերին, այնպես էլ, դրանցիցզատ, ներքին կարգավորման տեսակետից ունեն միասնականառարկա: Իրավաբանական գրականության մեջ շատ հեղինակներ, պաշտպանելով համալիր իրավունքիճյուղի տեսությունը, նպատակեն հետապնդումհասնել իրավունքի գիտականորենհիմնավորվածհամակարգմանը: Այսպիսիսխալ ընդհանրացմանհետնանքով մի շարք տեսաբաններ,ժխտելով համալիր իրավունքի ճյուղերում առարկայական միասնության առկայությունը, իրավունքի ընդհանուր համակարգից անհիմն կերպով դուրս էին թողնում օբյեկտիվորեն գոյություն ունեցող համալիր իրավունքի մի շարք ճյուղերը: Իրավաբանականգրականությանմեջ համալիր իրավունքի ճյուղերի տեսությանը հարող մի խումբ իրավաբաններ, չափից ավելի գերագնահատելով այդ ճյուղերի դերը իրավագիտության մեջ, արհեստականորենբանավեճսկսեցին նան իրավագիտության տերմինաբանությանասպարեզում` իրենց աշխատություններում օգտագործելով «համալիր ճյուղ», «համալիր իրավական ուսմունք» ն այլ հասկացություններ:Ավելին, իրավագետներիմի մասն

էլ առանց

սահմանման, միանշանակ բովանդակուտարբերության

թյուն հաղորդեցին «իրավունքի ճյուղ», «իրավունքի ուսմունք», «գիտականուսմունք» հասկացություններ: Այսպիսով, որքանով նշված հասկացությունների իրավաբանականվերլուծությունը կարող է միայն մեթոդոլոգիականբազա հանդիսանալ մաքսային իրավունքի համար, հարկ ենք համարում մի կողմ թողնել այդ հասկացությունների լուսաբանման հարցը ն

պարզաբանելիրավունքի առարկայիհասկացությունը: Իրավաբանականգրականությանմեջ բազմաթիվ փորձեր ն են արվում մաքսային իրավունքի հասկացության սահմանման իրավունքիհամակարգում նրա գրաված տեղի հարցի կապակցությամբ: Բայց մինչն այժմ եղած բոլոր փորձերը միակողմանի են, քանի որ մաքսային իրավունքի հասկացությանսահմանման, ինչպես նան իրավունքի համակարգումնրա գրաված տեղի հետ կապված հարցերի ուսումնասիրման հիմքում մեծ մասամբ դրվել են միայն հասարակականհարաբերությունները,որոնք առաջանում են ՀՀ արտաքին տնտեսականն առնտրայինգործունեության ոլորտում: Մինչդեռ մաքսային իրավունքի առարկա են կազմում ոչ միայն հասարակականհարաբերությունները, որոնք առաջանում են պետություններիմիջազգայինառատրատնտեսական համագորբոլոր հասարակականհարաբեծակցության ոլորտում, այլն այն րությունները, որոնք ծագում են հանրապետության մաքսային մարմիններիներգերատեսչականգործունեության բնագավառում՝ կապված մաքսային ռեժիմների, հաշվառման, վիճակագրության, ինչպես նան մաքսային կանոնների ն մաքսային օրենսդրության ն սահմանման խախտումներիհամար պատասխանատվության ներգործության միջոցներիկիրառմանհետ: Մաքսային իրավունքի հասկացության,ինչպես նան իրավունքի համակարգում նրա գրաված տեղի խնդրի տեսական վերլուծությունը, ինչպես նշվեց, որպես չլուծված տեսական ժառանգություն, իրավաբաններիուշադրությանն է արժանացել վաղուց: Ցավոք, այսօր էլ դրանք իրենց լուծումը չեն ստացել: Իրավաբամեջ նշված հարցի կապակցությամբ արտական գրականության հայտված տեսակետները իրավաբաններիերկար տարիների գի398

տական հետազոտությունների արդյունք են ն ըստ էության ամուր հիմք են հարցի հետագա ուսումնասիրման համար: Մաքսային իրավունքի առարկայի հասկացության հարցը իրավաբանական գրականության մեջ տրված է տարբեր տարիներին հրատարակված «Մաքսային իրավունքի» դասագրքերում: Այսպես, 2001թ. հրատարակված«Մաքսային իրավունք» ուսումնական ձեռնարկում ասվում է, որ մաքսային իրավունքը ձնավորվող իրավաբանականգիտություն է, որն ուսումնասիրում է մաքսային իրավական նորմերի այն համակցությունը, որոնք իրենց հասցեյագրումներովուղղված են հասարակությանմաքսային հա-

րաբերություններին մաքսային գործունեության կարգավորմանը:

Պետք է նկատել, որ մաքսային իրավունքի ուսումնական ձեռնարկում տրվող իրավունքի հասկացությունը ոչ թե ըստ էության մաքսային իրավունքի բնորոշումն է, այլ նրա առանձին ինստիտուտների, ինչպես նան պետության մաքսային գործունեության առանձին

ձների պարզ թվարկումնէ: Ակնհայտ է, որ մաքսային իրավունքի առանձին գործառույթների կամ պետության մաքսայինգործունեության ընդհանուր սահմանումը չի կարող փոխարինել մաքսային իրավունքի առարկային: Իրավունքի առարկայի բնորոշման մեջ իրավունքի ցանկացած ճյուղի համար պետք է տրվեն երնույթի առավել էականհատկանիշները, որոնցով նա տարբերվում է հարակից, բայց ոչ միասեռ երնույթներից: Այս բոլորով հանդերձ, իրավունքի առարկայի բնորոշումը պետք է ներառի նան երնույթներիբոլոր ընդհանուր կողմերը: Հետնաբար, վերը բերված մաքսային իրավունքի հասկացության շարադրանքըընդհանուրքիչ բան ունի նրա բնորոշման հետ: Դեռ ավելին, հիշատակված բնորոշման մեջ չի խոսվում մաքսային գործառույթների ն գործառնությունների, նրանց ներպետական ն արտաքին տնտեսական հարաբերություններումդրսնորվող ձների ճասին, որոնք առանձին վերցրած կազմում են ն պետք է կազմեն մաքսային իրավունքի առանձին ենթաինստիտուտները:Միաժամանակ, նշված դասագրքի հեղինակները, առանց վերապահման, մաքսային հարաբերությունների թվին են դասում մաքսային գործի մասին իրավաբանական ուսմունքը, որը մաքսային իրավունքի,

որպես համալիր ճյուղի գիտության ուսումնասիրության առարկան է: ն ն ծ ծավալու ճ Անշուշտ, մաքսային իրավունքը միջճյուղային իրավական ինստիտուտներիցմեկն է, որին տարածականմեկնանձնացնելը, կարծում ենք, ժամանակավրեպ է: նում բանու

իոականո որաա հնի ա աղու ին ի վո միր արի0 ողո ա փոր ի ոսի են

տամալիր

իրավունքիր

ճյուղ

ր յսպ

ւմ կարգավոր

որը

է,

րակականհարաբերություններ,որոնք ծագում են պետության արտաքին տնտեսական գործընթացներումայդ նպատակի համար մոտեկյանքի կոչված կառավարմանմարմինների միջոցով: Այս ցումը հիմնականումճիշտ է արտահայտումմաքսային իրավունքի

Մաքսային իրավունքի նճան բնորոշումը բավարար է, քանզի պարզ է դառնում ներհասարակականն արտաքին տնտեսական հարաբերությունների այն շրջանակը, որոնք կարգավորվում են ճաքսային իրավունքի նորմերով: Ընդհանուր ճանաչում գտած տեսական այս դրույթները լ

հավասարապես վերաբերում են նան մաքսային իրավունքին, որը հավակնում է այսօր ՀՀ իրավունքի համակարգում ինքնուրույն

Իհարկե, նրա ինքնուրույնությունը հարաբերական քանի դեռ միջազգային մասշտաբովիրավաբաններիկողմից չի հ աստատված նրա իրավունքիհիմնական ճյուղ ճանաչելու հարցը: Ուսումնասիրություններըվկայում են, որ հայ իրականու թյան մեջ իրավունքի ճյուղի ճանաչման հարցը լուծվում է ոչ թե օբյեկտիվ անհրաժեշտության պահանջներից, այլ այս կամ այն հետազոտողի տեսանկյունից: հանդես

է

գալու:

|

,

լ

Ն մեի ան որով Ա միաս անի» սահմանա ը նն Ան իրավունքի կարգանոր մանկավարժական հիմնարկների հրապարակումներում հանդիիրր: իր ի Նո աի ս ածհասարակու ենք իրավունքի այն ճյուղին նվիրված հետազոտուկ

ա

ր

զ

ր

չ

ընկած է

հիմքում

մամբ,

ն

լ

աս.

ինչպես

քը

ն

ւ

մյուս

ւս

ճյու

-

ր

ղերը,

ղովրդ

արտահայ

ր

ուղղ

թյանը

տվյալ պահին պետության տնտեսական ինքնուրույնությանը, ն շահավետ անհատի ն հասարակության զարգացմանըձեռնտու հանխնդիրներիլուծմանը, նպատակհետապնդելով ապահովել ն

րապետությանտնտեսականանվտանգությունը:Իհարկե, արդյունավետ չի կարելի համարել այն մոտեցումները,որոնք մաքսային իրավունքի բնորոշման մեջ օգտագործումեն իրավունքի ճյուղը բնութագրող այնպիսիընդհանուրտերմիններ,որոնք յուրահատուկ ճիշտ կլինի իրաեն իրավունքի հասկացությանն ընդհանրապես: լ

վունքի կոնկրետճյուղի բնորոշմանմեջ ցույց տալ հասարակական առանձնահատկությունները, որոնց ամայն հարաբերությունների կարր ր յուրահատուկ իրավական ողջությունը ճյուղը յուր կազմում է այդյդ ճյուղի

աի մառարկան: ։

Ն

ր

ահա

այստնղ պստք

ն

ն

են

մ

միջազգային տնտեսական ների մասին, որոնք ծագում ն համագործակցության անակներում մե րպ ւ

Նա

Թ)

րածոմն

անր տ ագ ի աա աջականու թյան

սաքսայինքաղաք

4 00

այս

կաճ

թյուններ, որոնց հեղինակներըիրավունքի, նրա համակարգի, ճյուղի, ինստիտուտի, ինչպես նան օրենսդրության համակարգի ձնա-

վորման սկզբունքներից ն գոյություն ունեցող իրավական տեսություններից անտեղյակ կոչ են անում, օրինակ, վարչական, ֆինանսական իրավունքի ճյուղերից մեխանիկորենանջատել նրա այնպիսի իրավական ինստիտուտները, ինչպիսիք են մաքսային ն հարկային ինստիտուտները ն դրանք ճանաչել որպես իրավունքի նքն ճյուղ, մոռանալովոր վարչականն ֆինանսական իրաինքնուրույն վունքի, որպես իրավունքի ինքնուրույն ն հիմնական ճյուղի, ճանաչման գործընթացն ունի հազարամյապատմություն, որ վարչական իրավունքը ճանաչված է որպես պետական կառավարման ոլորտի հասարակականհարաբերություններըկարգավորող իրախկ ֆիաապան խարի Վոիրու խադ պաա միջոցների հավաքագրման, բաշխման ն օգտագործման գործընթացներում ծագող հասարակականհարաբերությունների կարգավորումն է: Հետնաբար, վարչականիրավունքից առանձնացնել արտաքին տնտեսական կապերի պետական կառավարումը, իսկ :

աահարաթաթու մը

է,

րաբնրութ

ր են

պում

ոգուց-

ն

ետու-

ֆինանսական իրավունքից դրամական միջոցների հավաքագրումը: Հարկային իրավունքի ճյուղերը ճանաչելով ինքնուրույն, նշանակում է հիմնովին լուծարել միջազգային ճանաչում ստացած իրավունքի համակարգը,այն էլ մտացածին, երբ որնէ նոր ն հիմնավոր փաստեր չեն բերվում: Խոսքը հիմնականում վերաբերում է

վարչական իրավունքի հիմնարար այնպիսի իրավական ինստիտուտին, ինչպիսին է մաքսային իրավահարաբերությունների զանգվածը, որոնք ծագում են պետությունների արտաքին տնտեսական հարաբերություններիիրավական կարգավորումից: Կարծում ենք լավագույն դեպքում մաքսային իրավական ինստիտուտները կարող են տեսական առումով ճանաչվել որպես վարչական իրավունքից սերված հարաբերականորենինքնուրույն իրավունքի համալիր ճյուղեր: Մաքսային իրավունքի առարկայի ինքնուրույնությունը վերը հիշատակված սկզբունքների պահանջներից բխում է ՀՀ սահմանադրությունից, Ազգային ժողովի ն կառավարության կողմից ընդունած իրավականակտերից, որոնք ուղղված են պետությունների միջազգային տնտեսականհարաբերություններումապրանքների ն տրանսպորտայինմիջոցներիմաքսային սահմանովտեղափոխմանը, որոնց իրագործման հիմքը, մաքսային ձնակերպումները, ինչպես նան վերահսկողությունըն մաքսայինվճարները կարող են կատարվել միայն մաքսային իրավանորմերիհաստատագրումներին համապատասխան: Մաքսային իրավականհարաբերություններըկարգավորող նորմերի վերլուծությունը ն հանրապետությանսահմանադրության ու օրենսդրության պահանջներին դրանք համապատասխանեցնելը այսօր օրենսդրությանկատարելագործմանկարնոր խնդիրներից են: Նման խնդիրների հաջող լուծումով է պայմանավորված մաքսային իրավունքի առարկայի ինքնուրույնությունը: Արդյունավետ կլինի նան վերանայել իրավունքի մի շարք համալիր ճյուղերի գոյության հարցը, որոնցում եղած իրավանորմերը, մի շարք այլ հարաբերություններիհետ միասին, կարգավորում են նան հանրա-

պետության մաքսային գործունեության ոլորտում ծավալվող հարաբերությունները: Այսօր, ավելի քան երբնէ, ամրապնդվումէ մաքսային, ֆինանսավարկային մարմինների համակարգը: Այն համալրվում է քաղաքական ն մասնագիտականբարձր որակավորում ունեցող այնպիսի կադրերով, որոնք իրենց ամենօրյա գործունեության ընթացքում ապահովում են մաքսային օրենսդրության էության ճիշտ ն հասարակականկյանքում դրա անշեղ իրականացուըմբռնումը

մը: 33 մաքսային համակարգըկյանքի է կոչված իրականացնելու հանրապետության նախագահի, ազգային ժողովի ն կառավարության մաքսային, հարկային ն դրամավարկայինքաղաքականությունը: Հանրապետության պետականիշխանության մարմինները հոգ են տանում մաքսային համակարգի բարելավման ն բանիմաց կադրերով համալրման ուղղությամբ: Այդ ապարատում լայն հնարավորություն է ստեղծվում կադրերի ընտրության ն ճիշտ տեղաբաշխման, մաքսային գործունեության ընթացքում ինչպես ֆինանսական կարգապահությանապահովման,այնպես էլ հանրապետության մաքսային օրենսդրության ամրապնդման համար: Հետնաբար, մաքսային գործունեությանուսումնասիրությունընս մաքսային իրավունքի առարկայի հարցը դեռնս չլուծված խնդրի է վերածում` անհրաժեշտություն առաջացնելով իրավական վերլուծության ենթարկել մաքսային գործունեությանհարուստ փորձը, վերջնական լուծում տալ այն հիմնախնդիրներին,որոնք տեղ են գտել ՀՀ մաքսային սահմանով ապրանքների ն տրանսպորտիմիջոցների փոխադրումներից ծագող իրավական հարաբերությունների կարգավորմանոլորտում: Իրավունքի տեսությանոլորտում կատարվածուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ մաքսային իրավունքի առարկայի հասկացության,ինչպես նան իրավունքի համակարգում նրա գրաված տեղի հարցը իրավաբանականգրականությանմեջ տեսական մեծ վեճերի առարկա է: Մեր խնդիրնէ կառավարմանոլորտում ծավալվող հարաբերությունների հետազոտությանմիջոցով փորձել լուսաբանել մաքսային իրավունքի առարկայի հասկացությունը ն

մաքսային օրենսդրության խախտումներիկանխարգելման, կանխման, բացահայտման, մաքսային օրենսդրությամբ սահմանված պարտավորությունների չկատարման հետնանքով Հայաստանի Հանրապետությանպետականբյու-

այն սահմանազատել վարչական, ֆինանսական, քաղաքացիական

իրավահարաբերություններից: Այժմ, ավելի քան երբնէ, մեր երկրում ակտիվ աշխատանք է համակարգման ուղղությամբ: Այս կատարվում օրենսդրության պակցությամբ կարնոր նշանակություն է ձեռք բերել իրավունքի համակարգի հետ կապված այնպիսի հարցերի ուսումնասիրությունը, ինչպիսիք են իրավունքի համակարգի միասնությունը, առանձին ճյուղերի բաժանմանը ն ներքին ճյուղային կառուցվածքին վերաբերող հարցերը: ժամանակի հրամայականով այսօր մւսքսային իրավունքը, որպես հարաբերականորեն ինքնուրույն իրավունքի ճյուղ, ամբողջովին հանգում է «համալիր իրավունքի» ճյուղերի տեսության դրույթներին: Այն ծնունդ է առնում վարչական իրավունքից ն գործնականում իրեն զգացնել է տալիս ինչպես ֆինանսական, այնպես էլ քաղաքացիաիրավական իրավահարաբերություններում ն մաքսային գործունեության գործընթացում ծագող մեծածավալ հարաբերությունների իրավական կարգավորման ուժով ձգտում է առանձնանալ որպես իրավունքի ինքնուրույն ճյուղ: Ինչպես վկայում է մաքսային օրենսդրության իրացման պրակտիկան, մաքսային իրավունքի կարգավորման առարկան է մաքսային գործունեությունը, որի բովանդակությունն են կազմում այնպիսի հասարակականհարաբերություններ,որոնք ներհատուկ են միայն մաքսային իրավունքին ն կարգավորվում են մաքսային իրավականնորմերով: Հայաստանի Հանրապետությանմաքսային գործի կազմակերպման ոլորտում ծագող իրավահարաբերությունները դրսնորվում են` 1) Հայաստանի Հանրապետության տնտեսական ինքնիշխան այլ

Յ

մաքսային սահմանով ապրանքների ն տրանսպորտային միջոցների տեղափոխմանժամանակ Հայաստանի Հանրապետության մաքսային օրենսդրությամբ սահմանված ոչ սակագնային կարգավորման միջոցների կիրառման, մաքսային վճարների գանձման ն 33 պետական բյուջե փո-

2)

մաքսային օրենսդրության դրույթների կիրառման ապահովման ն մաքսային օրենսդրության պահանջների կատարման նկատմամբ վերահսկողության իրականացման,

խանցման,

4)

մաքսային հսկողության ու մաքսային ձնակերպումների իրականացմանն այաստանի Հանրապետությանմաքսան ուղնորաշրջային սահմանով ապրանքաշրջանառության նառության խթանմանը նպաստող պայմանների ստեղծ-

5)

մաքսանենգության, ինչպես նան մաքսային սահմանով ապրանքների ն տրանսպորտայինմիջոցների տեղափոխ-

նության, տնտեսականանվտանգության,տնտեսականշահերի Ա ներքին շուկայի պաշտպանվածության ապահով-

ման,

ջեի նկատմամբ առաջացած պարտքերի գանձման գծով աշխատանքներիիրականացման, հարաբերություններում մաքսային տառնտրատնտեսական կարգավորման մաքսային օրենսդրությամբ սահմանված միջոցների կիրառման, Հայաստանի Հանրապետության

ման,

մանը վերաբերող մասով Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրության այլ խախտումներիդեմ պայքարի, թմրամիջոցների, զենքի, մշակութային, պատմականն հնագիտական նշանակություն ունեցող առարկաների, մտավոր սեփականության օբյեկտների, ոչնչացման վտանգի տակ գտնվող կենդանատեսակներին բուսատեսակների,դրանց մասերի ն այլ ապրանքների` 331 մաքսային սահմանով ապօրինի տեղափոխման կանխարգելման, ինչպես նան միջազգային ահաբեկչությանդեմ պայքարի աջակցման, Հայաստանի Հանրապետության արտաքին տնտեսական կապերի զարգացման խթանման,

7)

8)

շահերի -սպառողների

պաշտպանության նպատակով ներմուծվող ապրանքների որակի ապահովմանընպատակաուղղված միջոցառումների աջակցման, մաքսային գործին վերաբերող հարցերում միջազգային

պայմանագրերովնախատեսվածՀայաստանի Հանրապետության պարտավորություններիկատարմանն իրավունքների իրացման,օտարերկրյապետություններիմաքսայինն իրավասու այլ մարմինների,մաքսայինգործին վերաբերող հարցերով զբաղվող միջազգայինկազմակերպությունների հետ համագործակցության, 9) Հայաստանի Հանրապետության մաքսային վիճակագրության վարման, ն 10) մաքսային գործի վերլուծության, հետազոտման խորհրդատվականաշխատանքների կատարման, ինչպես նան մաքսային մարմիններին ֆիզիկական անձանց միջն ՀՀ մաքսային սահմանով ապրանքների ն տրանսպորտի միջոցներիփոխադրման գործընթացում: Հետնաբար, մաքսային իրավունքի, որպես համալիր ն հարաբերականորենինքնուրույն իրավունքի, ճյուղին ներհատուկ են վարչական,ֆինանսականն քաղաքացիականիրավունքիկարգավորման առարկան կազմող դրամական ն գույքային բնույթի

իրավահարաբերությունները:

Այսպիսով, մաքսային իրավունքի կարգավորման առարկան կազմում են այն բազմածավալհասարակականհարաբերու-

թյունները, որոնք ծագում են մաքսային համակարգիմարմինների գործունեությանհետնանքով: Մաքսային իրավունքի առարկայի հասկացությանպարզաբանումից հետո անհրաժեշտ է բացահայտելնրա կարգավորման մեթոդը, առանց որի իրավագիտությանմեջ խոսք չի կարող գնալ մաքսային իրավունքի`որպես իրավունքի համալիր ճյուղի մասին: Իրավունքի ցանկացածճյուղի կարգավորմանմեթոդ ասելով պետք է հասկանալ յուրահատուկ եղանակների, միջոցների, հնարքներիհամակարգ,որոնց միջոցով իրավունքը ներգործում է հասարակականհարաբերությունների վրա, սահմանելովդրանց

մասնակիցներիվարքագծիկանոնները,վերջիններիսվերապահելով իրավունքներ, ն նրանց վրա դնելով պարտականություններ: ժամանակակից իրավագիտությանմեջ իրավունքի ճյուղերի կարգավորմանմեթոդների հարցի կապակցությամբ նս արտահայտվում են տարբերկարծիքներ: Ընդհանրացնելով ժամանակին ն այսօր արտահայտված կարծիքները, կարելի է ասել, որ իրավական կարգավորմանմեթողդներն ունեն երկու ուղղություն. 1) իրավունքի յուրաքանչյուր ճյուղ ունի իր սեփական մեթոդը, 2) իրավունքի բոլոր ճյուղերը կիրառում են միասնական իրավունքի միջոցներ: Մաքսային իրավահարաբերություններիկարգավորման պրակտիկանխոսում է այն մասին, որ իրավականայս ինստիտուտին ներհատուկ են իրավական կարգավորմանմիասնական մեարթոդներ, որոնք դրսնորվում են իշխանակազմակերպական, գելքների ն թույլատվության եղանակների կիրառմամբ: Վերջիններս իրենց ամբողջության մեջ կազմում են հասարակական հարաբերությունների վրա իրավականներգործության մաքսային միջոցների բովանդակությունը: Եթե իրավունքի տարբերճյուղեր կիրառում են այդ միջոցներից միայն մեկը, ապա մաքսային իրավունքում հիշատակված բոլոր միջոցները կիրառվում են համատեղ, երբեմն նույնիսկ մեկ իրավահարաբերությունկարգավորելիս, օրինակ, մաքսային արժեքներ սահմանելիս, հաշվարկներ ն վիճակագրություն իրականացնելիս, ինչպես նան մաքսայինօրենսդրության խախտումների համար պատասխանատվությանն ներգործության միջոցներ սահմանելիս: Ավանդաբար իրավունքի բնագավառում հասարակական հարաբերությունների կարգավորմանիրավաբանականեղանակները դասակարգվելեն կարգավորմաներկու մեթոդի. 1) իմպերատիվկամ կատեգորիկ, 2) դիսպոզիտիվ: ,

Իմպերատիվ մեթոդըկիրառվումէ վարչական,ֆինանսական, մաքսայինիրավունքիճյուղերում, որը ենթադրումէ իրավա-

հարաբերության կողմերիանհավասարություն: Դիսպոզիտիվմեթոդը սահմանում է վարքագծի ընտրության հնարավորություն,որին ներհատուկ է իրավահարաբերության կողմերի հավասարությունը: Այսօր կարգավորմանդիսպոզիտիվ մեթոդը բնորոշ է մասնավորիրավունքիճյուղերին, օրինակ, քաղաքացիական, աշխատանքային, ընտանեկան: Այսպիսով, որպես մաքսային իրավունքի առանձնահատկություն, մաքսային գործունեություն իրականացման ընթացքում ծագող հասարակականհարաբերությունները կարգավորվումեն ինչպես դիսպոզիտիվ,այնպես էլ իմպերատիվբնույթի իրավական ներգործությանմիջոցներով: Մաքսային իրավունքի, որպես ինքնուրույն իրավունքի ճյուղի, հիմնահարցըսկսեց ակտիվանալ1990-ական թվականներին, կապվածմաքսայինգործարքներինոր տեսակներին թվաքանակիաճի հետ: Մաքսայինիրավունքիկարգավորմանառարկայի առանձ-

նահատկություններն այսօր հրամայաբարպահանջ են առաջադրում, ելնելով հանրապետության տնտեսությանբնականոն զար-

գացման, երկրի անվտանգությանապահովման ն համազգային

շահերի պաշտպանությանհամարչափազանց կարնոր նշանակություն ունեցող տնտեսականանվտանգության անսասանության ապահովման նպատակներից, մաքսային իրավունքի կարգավորման առարկան լուսաբանելիս, չբավարարվելիրավունքի կարգավորման ավանդականմեթոդներիոգուն համապատասխան քննարկումներով.դրանք շատ հաճախշրջանցում կամ ստվերում են թողնում այն էական առանձնահատկությունները, որոնք տիպիկ են ձնավորվողիրավունքի համապատասխան ճյուղին: Խոսքը վերաբերում է պետության կողմից արտաքին առետրատնտեսական հարաբերություններում կիրառվողայն մեթոդներին,որոնք վերջինիս ցանկությունըն հասցեագրումները իրագործում են համապատասխան իրավունքի ճյուղի իրավանորմերի միջոցով: Այս հարցադրումների պայմանով մաքսային իրավունքի կարգավորման

մեթոդը պետք է համալրել արտաքին տնտեսական գործունեության պետական այնպիսի մոտեցումներով, որոնք կարող են արտահայտվել մաքսային օրենսդրությամբ նախապես մշակված ն իրավականակտերում արտահայտվածտնտեսականն վարչական

գործունեությամբ:

Մաքսային գործունեությանտնտեսականմեթոդները իրավական ակտերով սահմանված կարգով կարող են դրսնորվել. ա) սակագնային ն ոչ սակագնային մեթոդներով, որոնք մաքսային

մարմինների կողմից գործնականում իրականացվում են որպես գանձարանային ն կարգավորիչ գործառնություններ: Արտաքին տնտեսականգործունեությանտնտեսական մեթոդները հիմնվում են պետության առնտրային քաղաքականության տնտեսական գործիքների (մաքսատուրքերի, ավելացված արժեքի հարկի ն այլ վճարների) վրա: Դրանց միջոցով պետությունը կարողանում է ներգործել արտաքին տնտեսականգործունեության սուբյեկտների տնտեսականշահերի ն, հետնաբար, նրանց վարքագծի վրա, միննույն ժամանակպահպանելով վերջիններիս լրիվ օպերատիվ ինքնուրույնությունը: Այս մեթոդներըհամահունչ են շուկայական հարաբերություններիբնույթին ն արտաքին տնտեսական գործունեության կարգավորմանարդի պայմաններում մեծ

.

դերակատարումունեն: Սակագնային մեթոդները կազմում են արտաքին տնտեսական գործունեության կարգավորման տնտեսական հիմքը: Այս մեթոդներըսերտորեն կապվածեն արտաքին առնտրայինխմբերի հարկային կարգավորիչների, մասնավորապես, մաքսատուրքերի սահմանման, դրանց դրույքաչափերի փոփոխմանկամ վերացման (ներառյալ արտոնությունների տրման) հետ ն դրանց կիրառմամբ ազդում են մաքսային սահմանով ապրանքների տեղափոխման գործընթացի վրա: Ըստ էության, խոսքը վերաբերում է ոչ թե մաքսատուրքերին, այլն դրանց դրույքաչափերին, որոնք հանդես են գալիս մաքսային սակագնի (ներմուծման ն արտահանման) տեսքով: Այդէ պատճառը, որ մաքսայինգործի տեսության մեջ ն պրակտիկայում մաքսատուրքի դրույքաչափերը հաճախակիանվանվում

մաքսային սակագին, որով էլ հենց պայմանավորվածէ սակագնային կարգավորման եզրույթիլայն օգտագործումը: Մեթոդներ Ոչ սակագնային մեթոդներն ընդգրկում են արտաքին առնտրի կարգավորման բոլոր հսկողության միջոցները, որոնք կապված չեն մաքսատուրքերի հետ: Այս կատեգորիային սովորաբար ընդունված է դասել ֆինանսական, տեխնիկական, վարչական, վարկայինն առնտրայինքաղաքականությանտարբերմիջոցները, որոնք անմիջականորեն ուղղված են ինչպես արտաքին առնետրի կարգավորմանը(արգելքներ, քվոտավորում, լիցենզավորում, սերտիֆիկացում), այնպես էլ նախատեսված են արտաքին առնտրի վրա ներգործելու այլ նպատակներով(օրինակ, առողջապահական, անասնաբուժական, սանիտարական սահմանափակում): Սակագնային կարգավորմանհիմք են կազմում մաքսատուրքերը, որոնք, որպես անուղղակի հարկեր, ներառվում են ապրանքներիվաճառքիարժեքի մեջ ն դրանով իսկ շուկայում ներգործում են դրանց նշանակության վրա: Այլ խոսքով, մաքսատուրքերը հանդես են գալիս որպես արտաքինառնտրական գործառնությունների արժեքային սահմանափակիչներ, դրանց դրույքաչափերը՝ պետության տնտեսական ն առնտրական քաղաքականության շահերից ն նպատակներիցկախված, տարբերակվածթանկացնում են ներմուծվող ն արտահանվողապրանքներիգները: Սակագնային կարգավորումը կատարում է երկու հիմնական գործառնություն՝ գանձարանայինն կարգավորիչ Գանձարանային գործառնությունը կազմված է մաքսատուրքերի գանձումից ն հավաքված միջոցները պետական բյուջե են

փոխանցելուց:

Կարգավորիչ գործառնության դրսնորման ձները խիստ բազմազան են: Այդպիսիք են` Հայաստան ներմուծվող ապրանքների ապրանքայինկառուցվածքի ռացիոնալացումըՀայաստանի մաքսային տարածք ներմուծվող ն այդ տարածքից արտահանվող ապրանքների,արժութային եկամուտներին ծախսերի արդյունավետ հարաբերակցության պահպանումը, հայրենական ծագման ապրանքների արտադրության ն սպառմանկառուցվածքի փոփո410

խությունը, այաստանի տնտեսությանպաշտպանությունը օտարերկրյա անբարենպաստմրցակցությանազդեցությունից ն այլն: Վարչական մեթոդներն ընդգրկում են պետական կանոններ, նորմատիվներ, արգելքներ, որոնցովպետությունն ուղղակիորեն ազդում է արտաքին տնտեսական գործունեության սուբյեկտների վրա, հասարակության շահերից ելնելով կանոնակարգում է նրանց գործունեության տարբեր կողմերը: Վարչական մեթոդները հակասում են շուկայական հարաբերությունների էությանը ն աստիճանաբարնկատվում է դրանց կիրառմանշրջանակները նվազեցնելու միտում: Ժամանակին այս կապակցությամբնախկին խորհրդային պետություններում երբեք փորձ չի արվել գիտականորեն լուծել մաքսային իրավունքի առարկային, կարգավորման մեթոդին ն, հատկապես, հասկացությանըվերաբերողհիմնահարցերը,չնայած առանձին իրավաբան-գիտնականներիայս թեմայով կատարած հետազոտություններումփորձեր են արվել բնութագրել մաքսային իրավունքի, որպես սոցիալական իրականության,գոյությունը: Իրավաբանական գրականության ն հատկապեսիրավական ակտերում ամրագրված պետական հասցեյագրումներից կարելի է հանգել այն եզրակացության, որ մաքսային իրավունքը, բացի իրավական կարգավորման համընդհանուր մեթոդներից, տիրապետում է նան այլ մեթոդների,որոնք ունեն միայն ճյուղային պատկանելություն ն ներհատուկեն միայն մաքսային իրավունքին: Այդպիսի իրավական կարգավորման մեթոդներ են պատմական, համակարգային վերլուծության, սինթեզման,թույլատվական, լիազորագրային, խորհրդատվական, իրավունքների սահմանափակման, սանկցիավորման ն այլ մեթոդները: Հիշատակված ճյուղային մեթոդների համակարգում իրավական պահանջների առանձնահատկություններով սահմանազատվում են հատկապես թույլատվական, լիազորագրային, խորհրդատվական, իրավանորմերի սահմանափակման ն սանկցիավորման մեթոդները: Այսպես, թույլատվական մեթոդի առանձնահատկությունն այն է, որ մաքսային իրավահարաբերությունների մասնակիցներին

հնարավորություն է ընձեռվումօրենքի շրջանակներում սեփական հայեցողությամբ օգտվել մաքսային գործունեությւսն ոլորտում վերապահվածիրավունքների ազատ իրացումից այն խնդիրների ն նպատակների իրականացմանհամար, որոնք հանդես են գալիս մաքսային իրավական հարաբերություններում:Այս սկզբունքն արտացոլված է մաքսային օրենսդրությամբնախանշվածմաքսային սահմանով ապրանքների ն տրանսպորտայինմիջոցների տեղափոխման մասին իրավական ինստիտուտում, որտեղ ասված է, որ բոլոր քաղաքացիները հավասար իրավունքով կարող են Հայաստան ներմուծել նե Հայաստանից արտահանել ապրանքներ ն տրանսպորտայինմիջոցներ,ազատորեն իրականացնելարտաքին տնտեսականգործունեություն: Մաքսային իրավականնորմերում ամրագրված այս մեթոդը կարող է իրականացվելինչպես ինքնուրույն, այնպես էլ մաքսային իրավունքի մյուս մեթոդներիհետ համատեղ: Մաքսային գործունեության ընթացքում ծագող իրավահարաբերություններիմի մասի նկատմամբկիրառելի է լիազորագրային մեթոդը: Այս մեթոդն առանձնանում է նրանով, որ օրենքը կամ մաքսային մարմինները սահմանված կարգից բացառություններ կատարելով մաքսային իրավահարաբերություններիորոշ սուբյեկտների արտոնյալ լիազորություններեն վերապահումապրանքների ն տրանսպորտայինմիջոցներիմաքսային սահմանով տեղափոխելու հարցում: Խոսքը վերաբերում է հիմնականում արտասահմանյան դիվանագիտականմարմիններին,նրանց ներկայացուցիչներին, որոնք ազատորեն հիշատակվածծառայություններինպատկանող գույքը կամ տրանսպորտայինմիջոցները իրավունք ունեն ներմուծել ն արտահանել առանց մաքսային վճարներ կատարելու, բացառությամբպահպանմանն փաստաթղթերիձնակերպմանհամար կատարվածծառայություններիսահմանվածվճարների: Մաքսային իրավունքիկարգավորմանմեթոդներիշարքում իրավական դրսնորմամբպետք է տարբերել խորհրդատվական մեթոդը, որը մաքսային իրավահարաբերությունների մասնակիցներին իրավունք է վերապահում ինքնուրույն ընտրություն կատարել հնարավոր գործելակերպիտարբերակներում:Այս մեթոդի կի412

րառմամբ ավելի ճկուն են դառնում մաքսային գործառույթները, հատկապես պետությունների արտաքին առնտրատնտեսական

գործարքներնիրականացնելիս: Այսպես, Վայաստանի Հանրապետության«Մաքսատուրքերի մասին» օրենքի 11 ն 12-րդ հոդվածներն ուղղակիորեն շարադրված են խորհրդատվականմեթոդով, որտեղ խոսքը գնում է մաքսային մարմիններիկողմից ներմուծվող ապրանքների մաքսային արժեքը որոշելու ն որոշման սահմանվածայլ եղանակներ կիրառելու մասին: Օրենքի հիշատակվածհոդվածներում ասվում է, որ հայտարարատուի(ներմուծողի) կողմից ապրանքներիակնհայտցածր ն ոչ իրական մաքսային արժեք հայտարարագրելուն ներկայացված փաստաթղթերովայն որոշելու կամ ստուգելու անհնարի-նության դեպքում, ներմուծվող ապրանքիմաքսային արժեքը որոշում են ՀայաստանիՀանրապետությանմաքսային մարմինները` օրենքի 12-րդ հոդվածով սահմանվածկարգով, այն է. 1. Ներմուծվող ապրանքների մաքսայինարժեքը որոշվում է Հայաստանի Հանրապետություն արտահանմանհամար նույն ժամանակահատվածում արտահանման երկրում նույն կամ գրեթե նույն քանակովվաճառվածնույն ապրանքներիգնի հիման վրա: 2. Եթե ներմուծվող ապրանքների մաքսային արժեքն անհնար է որոշել սույն հոդվածի 1-ին կետի համաձայն,ապա այն որոշվում է ԳայաստանիՀանրապետությունարտահանմանհամար նույն կամ գրեթե նույն ժամանակահատվածումարտահանման երկրում նույն կամ գրեթե նույն քանակովվաճառված համանման ապրանքներիգնի հիման վրա: Սույն օրենքի իմաստով համանման են համարվում այն ապրանքները, որոնք, թեն բոլոր առումներով միմյանց նման չեն, սակայն ունեն նման հատկանիշներ ն նման բաղադրանյութեր, որոնք հնարավորություն են տալիս կատարել նույն գործառույթները ն լինել փոխանակելի, ն ունեն ծագման նույն երկիրը: Ընդ որում, ապրանքներիհամանմանությունըորոշելու համար, ի թիվս այլ գործոնների,հաշվի են առնվում նան դրանց որակը, արտադրությանԱ օգտագործման ժամկետը, համբավը ն ապրանքայիննշանի առկայությունը:

Եթե ներմուծվող ապրանքների մաքսային արժեքն որոշել սույն հոդվածի 1-ին ն 2-րդ կետերի համաձայն, այն որոշվում է ներքոհիշյալ 4-րդ կետի, իսկ վերջինիս ապա անհնարինությանդեպքում` 5-րդ կետի համաձայն` բացառությամբ այն դեպքի, երբ ներմուծողի պահանջով 4-րդ ն 5-րդ կետերի հերՅ.

անհնար է

թականությունըփոխվումէ: 4. Եթե ներմուծվող նույն կամ համանման ապրանքները են Հանրապետությունում, Հայաստանի նույն տեսքով իրացվում ապա դրանց մաքսային արժեքը, սույն հոդվածի 3-րդ կետին համապատասխան, որոշվում է համախառն ամենամեծ քանակուներմուծվող թյամբ, նույն կամ գրեթե նույն ժամանակահատվածում համանման ապրանքների միավորի այդ ապրանքների,նույն կամ հրացման գնի հիման վրա` հաշվի առնելով հետնյալ նվազեցում-

ները՝

ա) նույն տեսակի ապրանքների իրացման ժամանակ Հա-

սովորաբար կիրառվող կոմիսիոն յաստանի Հանրապետությունում վճարները կամ` առնտրականվերադիրները:Սույն օրենքի իմաստով նույն տեսակի են համարվում տվյալ ճյուղի արտադրանքին դասվող ապրանքնային խմբին պատկանող ապրանքները, այդ թվում՝ նույն ն համանման ապրանքները, բ) ՎայաստանիՀանրապետությանտարածքում այդ ապրանքների փոխադրման,պահեստավորման,ապահովագրությանն համանման այլ ծախսերը, գ) այդ ապրանքների ներմուծման կամ Հայաստանի Հանրապետության տարածքում դրանց իրացման համար վճարման

ենթակահարկերը ն պարտադիրայլ վճարները: Եթե նույն կամ` գրեթե նույն ժամանակահատվածումներմուծվող ապրանքները, նույն կամ համանման ապրանքները չեն իրացվում ՎայաստանիՀանրապետությունում,ապա ներմուծվող ապրանքների մաքսային արժեքը, սույն հոդվածի 3-րդ կետին համապատասխան, որոշվում է ներմուծման պահից անմիջապես հետո, սակայն ոչ ուշ, քան 90 օրվա ընթացքում այդ ապրանքների, նույն կամ համանման ապրանքներիմիավորի իրացման գնի հիման վրա` հաշվի առնելով սույն կետով սահմանվածնվազումները:

Եթե նույն կամ գրեթե նույն Ժամանակահատվածումներմուծվող ապրանքները, նույն կամ համանման ապրանքները չեն ապա, ներմուծողի իրացվում Հայաստանի ՀՎանրապետությունում, խնդրանքով, ներմուծվող ապրանքներիմաքսային արժեքը, սույն հոդվածի 3-րդ կետին համապատասխան,կարող է որոշվել այն գնի հիման վրա, որով ճերմուծված ապրանքները հետագա վերա-

մշակումից հետո Հայաստանի Հանրապետությունում իրացվում են քանակությամբ` հաշվի առնելով վերամշակման ավելացված արժեքը ն սույն կետով սահմանվածնվազեցումները: 5. Սույն հոդվածի3-րդ կետին համապատասխանն̀երմուծվող ապրանքներիմաքսայինարժեքը որոշվում է դրանց հաշվարկային արժեքի հիման վրա, որը բաղկացածէ՝ ա) ներմուծվող ապրանքների արտադրության ընթացքում օգտագործվածնյութերի կամ վերամշակմանարժեքից, բ) արտահանմաներկրում ՎայաստանիՀանրապետություն ներմուծման համար արտադրողներիկողմից նախանշված նույն տեսակիապրանքներիիրացմանժամանակսովորաբար ստացվող շահույթից ն կատարվողընդհանուր ծախսերից, գ) սույն հոդվածի 4-րդ կետի առաջին մասում նշված այլ ամենամեծ

նվազեցումներից: 6. Եթե ներմուծվող ապրանքների մաքսային արժեքն անհնար է որոշել հոդվածի 1-5-րդ կետերի համաձայն, ապա այն որոշվում է սույն հոդվածի դրույթներին համահունչ այլ մեթոդներով` Հայաստանի Վանրապետությունումառկա տեղեկությունների հիման վրա: Ընդ որում, որպես այդպիսիքչեն կարող հանդիսանալ` ա) Հայաստանի Հանրապետությունումարտադրված ապրանքների` ՀՀ -ում իրացման գները, բ) այլընտրանքային երկու մաքսային արժեքներից ավելի բարձրհիմք ընդունող տարբերակը, դ) արտահանվող երկրի ներքին շուկայում այդ ապրանքճերի գները, գ) արտադրությանծախսերը` բացառությամբ սույն հոդվածի 5-րդ կետին համապատասխաննույն կամ համանման ապրանքների համարորոշված հաշվարկայինարժեքների, ՛

ե) այլ երկրներ արտահանմանհամար նախանշված ապրանքներիգները, զ) նվազագույն մաքսային արժեքները, է) կամայականարժեքները: 7. Մաքսայինարժեքի որոշման համար սույն հոդվածի 1-6րդ կետերը կիրառվում են ըստ հերթականության:Ընդ որում, յուրաքանչյուր կետ կարող է կիրառվել միայն այն դեպքում, եթե նախորդ կետով մաքսային արժեքի որոշումն անհնար է` բացառությամբ սույն հոդվածի 3-րդ կետում նախատեսված դեպքի: Եթե ներմուծողի պահանջով չի փոխվում սույն հոդվածի 4-րդ ն 5-րդ կետերի կիրառման հերթականությունը, ապա կիրառվում է սահմանված. հերթականությունը: Եթե նման պահանջի առկայության դեպքում անհնար է մաքսային արժեքը որոշել 5-ր կետին համապատասխան,ապա այն որոշվում է 4-րդ կետով: 8. Ներմուծողի գրավոր դիմումի հիման վրա, նրան գրավոր հայտնվում է մաքսայինարժեքի ն դրա որոշման եղանակի մասին` հինգ աշխատանքայինօրվա ընթացքում: 9. Ներմուծվող ապրանքներիմաքսային արժեքի որոշման սահմանում է այաստանի Հանրապետությանկառավարուկարգը

մեթոդի տեսակների ն առանձին իրավական ինստիտուտներում նրանց դրսնորումներիեղանակները,մեծ տեղ են հատկացնում հատկապեսհրավունքների սահմանափակման ն արգելանքներ սահմանող մեթոդին: Մաքսային իրավական հարաբերություններում սուբյեկտների իրավունքների շրջանակների ինչպես սահմանումը,այնպես էլ նրանց սահմանափակումներըելնում են տվյալ պետության տնտեսական ինքնիշխանության ն անվտանգության շահերից: Սուբյեկտների մաքսային գործունեության սահմանափակումները, մաքսային իրավահարաբերությունների կարգավորմանն ուղղված են իրավական ակտերում կարող արտահայտվել պատասխանատվության տարբեր ձների (մաքսային, վարչական, քրեական) սահմանմամբկամ մաքսային վերահսկողությանն ռեժիմներիսահմանման եղանակով: Մաքսային իրավահարաբերություններիմասնակիցների իրավունքների սահմանափակմանհիմք կարող են ծառայել նան ներքին շուկան ն հատկապեսայնպիսի ապրանքների ներկրումը, որոնք ոչ միայն կարող են վնասել հասարակությանառաջադիմությանը, այլն ոտնահարել ներքին արտադրողների տնտեսական

Մաքսային արժեքի որոշման նպատակովօգտագործվող տեղեկատվությունըն դրա աղբյուրներըբաց են ն ենթակա են

Մաքսային իրավունքի մեթոդներ կարող են հանդիսանալ պետությունների ինքնիշխանության ն հավասարության, մաքսայինռեժիմներիընտրության ն այլ սկզբունքներ: Մաքսայինիրավականկարգավորման առարկայի ն մեթոդի վերլուծության հիման վրա կարելի է մաքսային իրավունքը որպես համալիր իրավունքի ճյուղ, սահմանել մաքսային իրավանորմերի համակցություն, որոնք սահմանված են պետական իշխանության մարմիններիկողմից, ուղղված են կարգավորելուայն մաքսային հասարակական հարաբերությունները,որոնք ծագում են ինչպես մաքսային համակարգիսահմանման, այնպես էլ մաքսային գործընթացում ծագող հասարակականհարաբերություններիցն̀պատակ հետապնդելով ապահովել Հայաստանի Հանրապետության տնտեսական ինքնիշխանությունըպետությունների միջազգային առնտրատնտեսական համագործակցության շրջանակներում:

թյունը:

10.

հրապարակման:

Հայտարարագրում հայտարարատուի (ներմուծողի) կողմից ապրանքների հայտարարագրված մաքսային արժեքը մաքսային մարմիններիկողմից որոշելու կամ ստուգելու անհրաժեշտության դեպքում, ապրանքները կարող են մաքսազերծվել ըստ ներմուծողի կողմից հայտարարագրվածմաքսային արժեքի (գործարքի գնի), վիճելի գումարին համապատասխանմինչն մեկ ամիս ժամկետով բանկային երաշխիքիառկայության դեպքում` հետագայում ըստ վերջնական ընդունվածորոշման վերջնահաշվարկ կատարելու պայմանով: Մաքսային իրավունքի գիտության ոլորտում որոշ հեղինակներ, քննադատելով մաքսային իրավունքի կարգավորման 11.

շահերը: նան

13.2

ՄԱՔՍԱՅԻՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ ԵՎ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԸ

Մաքսայինիրավունքիսկզբունքներն արտացոլում են մաքսային իրավունքի որպես իրավունքի համալիր ճյուղի ն նրա առանձին իրավական ինստիտուտների դրսնորմանելակետային դրույթները, որոնք արտահայտում են մաքսային իրավունքի էական առանձնահատկությունները ե հասարակականու պետական կյանքի պահանջներին համապատասխաննրանց նպատակաուղղվածությունը: Մաքսային իրավունքի սկզբունքների հարցում իրավաբանական գրականության մեջ միասնական տեսակետ գոյություն չունի: Իրավագետներիմի մասն այն կարծիքինէ, որ սկզբունքները հիմնականում մաքսայինիրավականնորմերի միջոցով ամրապնդում ն արտացոլում են պետության, անհատի ն իրավաբանագործունեությունը: Իրական անձանց զուտ առնտրատնտեսական է ոչ միայն արտացոլում մյուս խմբի կարծիքով այն վագետների արտաքին տնտեսականհամագործակցությունը,այլն առետրային, ֆինանսական ն հարկայինգործունեությանբոլոր ձները ն որպես համալիր գործունեությունիր արտացոլումըստանում ինչպես պետաիրավական,այնպես էլ վարչական,քաղաքացիական ն ֆինանսաիրավականնորմերի միջոցով: Մաքսային իրավունքի սկզբունքները հիմնադրույթների տեսքով ամրապնդվածեն 3Հ սահմանադրությամբ: Գանրապետության մաքսային գործունեության սահմանադրական ամրապնդման հիմնադրույթային սկզբունքներիթվին են դասվում միասնականմաքսայինքաղաքականության ն դրամական համակարգիսոցիալական նպատակաուղղվածությունը: Վանրապետությանսահմանադրության76, 77 ն 89 հոդվածները, հանձինս ԱԺ ն կառավարությանըվերապահածլիազորությունների, երկրի տարածքումապահովումեն միասնականֆինանսական քաղաքականություն պետական բյուջեի, ֆինանսատնտեսական, վարկային, հարկային, ինչպես նան օտարերկրյա

պետություններիցն միջազգայինկազմակերպություններիցստացն վարկերիօգտագործմանոլորտում: ված փոխառությունների Սոցիալական նպատակաուղղվածության սկգբունքն իր էությամբ կազմում Է մաքսային իրավունքի սկզբունքների առանցՔը: Նրա մենաշնորհը սկսվում է ՀՀ սահմանադրությանառաջին հոդվածից, ըստ որի «Հայաստանի Հանրապետությունը սոցիալական պետություն է»: Հայաստանի Հանրապետության որպես սոցիալական պետության ներքին, առավել նս արտաքինառնտրատնտեսականքաղաքականություննուղղված է նրա քաղաքացիների համար արժաանհաստեղծմանը,քաղաքացու, նապատիվկյանքի պայմանների տի ազատ ն բազմակողմանիզարգացմանը: Սոցիալական նպատակաուղղվածությանսկզբունքն արտահայտվում է հանրապետությանսահմանադրությամբքաղաքացիներին վերապահված այնպիսի իրավունքներով,ինչպիսիք են՝ արտաքինտնտեսական,առնտրային,բանկայինն հարկայինգործունեության հարաբերություններումհանդես գալը, որը նպատակաուղղված է քաղաքացիներիսոցիալականպահանջներիբավարարմանը: Մաքսայինիրավունքի` որպես իրավունքիճյուղի, էությունը դրսնորվում է պետության կողմից իրականացվող մաքսային գործունեության հրապարակայնությամբ, որը թափանցելի է, գտնվում է ազգաբնակչությանանմիջական հսկողության ներքո ն հիմնականումիրացվում է նրա մասնակցությամբ:Նշված սկզբունքի արտահայտման իրական պատկերն այն է, որ օրենսդիր ն գործադիրմարմիններիկողմիցընդունվածյուրաքանչյուր իրավական ակտ նախագծայինվիճակից մինչն ընդունման ու հրապարակմանպահը մամուլի ու լրատվականայլ ծառայություններիմիջոցով հրամցվում է ագգաբնակչությանը:Հանրապետությանմաքսային գործունեությունն արտացոլող այն իրավական ակտերը, որոնք հատկապեսշոշափում են միջազգային առնտրատնտեսական գործարքներումհանրապետության քաղաքացիների շահերը, ե ն նախապեսդրվում համաժողովրդական քննարկումների:

Հանրապետության մաքսայինիրավունքիէությունն արտաէ ինչպես իրավաբանականանձանց, այնպես էլ քաղահայտվում քացիների կողմից մաքսայինգործունեությանընթացքում օրինականության պահանջների անթերիկատարմամբ: Օրինականությանսկզբունքին ներկայացվող պահանջները հիմնականումարտացոլվում են բոլոր տնտեսվարող սուբյեկտների ն քաղաքացիների կողմից հանրապետության սահմանադրությամբ, միջազգային պայմանագրերով ն գործող իրավական ակտերով սահմանված մաքսային գործունեությունից բխող պարտավորությունների ակտերի կատարմամբ: Մաքսային իրավունքի մյուս սկզբունքները, որոնք արտահայտում են պետության մաքսային գործունեության առանձին ոլորտները, ունեն մասնավոր ճյուղային բնույթ, ներհատուկ են մաքսային գործունեության որոշակի ինստիտուտների: Այդպիսի սկզբունքների թվին են դասվում պետության մաքսային շահերի նախապատվությունը, մաքսային ծառայության համակարգի միասնության ն կենտրոնացվածկառավարումը,մարդու ն քաղաքացու իրավունքների ն ազատություններիպաշտպանության, ինչպես նան մաքսային մարմիններիգործունեության պաշտպանվա-

ծությունը: Պետության

մաքսային շահերի նախապատվության սկզբունքը գործող մաքսային օրենսդրության առանցքն է, որը մաքսային իրավականնորմերի միջոցով սահմանում ն սանկցիավորում է պետության մաքսային քաղաքականության ժամանակակից ուղղությունները: Այս սկզբունքից զերծ չէ նան մեր հանրապետության մաքսային օրենսգիրքը: Այսպես, ՀՀ մաքսային օրենսգրքի 4-րդ հոդվածում ասված է, որ ՀՀ -ն իրականացնում է միասնական մաքսային քաղաքականություն, որը հանրապետության համընդհանուր տնտեսականքաղաքականությանանբաժան մասն Է

մաքսայինքաղաքականությաննպատակներնեն` հանրապետության մաքսային սահմանով ն մաքսային տարածքում ապրանքաշրջանառությանմաքսային հսկողությունը, ինչպես նան մաքսային քաղաքականության իրագործման այլ միջոցների ար13

դյունավետկիրառումը,մասնակցությունըՀՎ տնտեսականանկախության ն անվտանգության ապահովմանը, ներքին շուկայի պաշտպանությանը, ազգային տնտեսության «զարգացմանն այլ խնդիրների իրաուղղված տնտեսականքաղաքականության գործմանըն աջակցությանը: Հայաստանի Հանրապետությունըսկզբունքային ակտիվ մասնակցություն է ցուցաբերում պետությունների միջազգային տնտեսական ու ֆինանսականանկողմնակալ համագործակցուապահովելով մեր պետությանտնտեսության զարգացման

թյանը,

շահերի առաջնայնությունը: Մաքսայինիրավունքի, նրա առանձինիրավականինստիտուտների գործնականդրսնորումներումիրենց զգացնել են տալիս մաքսային ծառայության մարմինների միասնությունը Ա կենտրոնացված կառավարման սկզբունքը, որի իրավական վերլուծություններըտրված են ՀՀ մաքսայինօրենսգրքի 7-րդ ն 9րդ հոդվածներում,որտեղ ասված է, որ ՎայաստանիՀանրապետությունում մաքսայինգործն իրականացնումեն մաքսային մարմիններն են հանդիսանում են իրավապահմարմիններ:

Օրենսգրքի 9-րդ հոդվածն ամրագրումէ հանրապետության տարածքում մաքսային գործի կառավարման կենտրոնացված կազմակերպմանն միասնական գործելու խնդիրները, որոնք ուղղված են հանրապետությանտնտեսականինքնիշխանության, տնտեսական անվտանգության, տնտեսական շահերի ն ներքին ապահովումը: շուկայի պաշտպանվածության

Մաքսայինիրավունքիսկզբունքներիհամակարգումմարիրավունքների ս ազատությունների պաշտպանվածությունը միջազգայինիրավականնորմերի իր օրենսդրականարտացոլումնէ րին համապատասխանեցումը օրենսգրքի» 18-րդ հոդվածում, որտեղ որպես գտել ՀՀ «Մաքսային հիմնարար սկզբունք հռչակված է, որ անձինք հավասար հիմունքներով իրավունք ուճեն այաստանի Հանրապետություններմուծել ն Հայաստանի Հանրապետությունից արտահանելապրանքներ ն միջոցներօրենքով սահմանվածկարգով: տրանսպորտային դու Ա քաղաքացու

պահանջնե-

Ապրանքները ն տրանսպորտային միջոցները Վայաստանի Վանրապետությանմաքսային սահմանով տեղափոխող անձանց

իրավունքները կարող են սահմանափակվել միայն օրենքով նախատեսված դեպքերում: Օրենքը մանրազնին սահմանում է այն ապրանքների իրավական ռեժիմը, որոնց արտահանումըկամ ներկրումը Հայաստանի Հանրապետություն վտանգ է ներկայացնում կամ կարող է վտանգ ներկայացնել պետական կամ ազգային անվտանգությանը, հասարակական կարգին, մարդու կյանքին ն առողջությանը, կենդանական ն բուսական աշխարհին, շրջակա միջավայրին, բնակչության բարոյական արժեքներին, պատմական, մշակութայինարժեքներին,անձանցսեփականությանը,իրավունքներին ն օրինականշահերին: Մաքսային գործունեության ոլորտում քաղաքացիների իրավունքների ն ազատությունների պաշտպանության երաշխիքների մասին են վկայում ՀՀ «Մաքսային օրենսգրքի» 17-րդ ն 222րդ հոդվածները,որոնցովքաղաքացուն իրավունք է վերապահված վարչական տույժ նշանակելու մասինմաքսայինմարմնի որոշումը բողոքարկել վերադասմաքսայինմարմնինկամ դատարանին: Մաքսայինիրավունքի, որպես համալիրիրավունքի ճյուղի, սկզբունքների շարքում օրենսդրական ամրապնդում է ստացել մաքսային մարմինների գործունեության պաշտպանվածության մասին սկզբունքը: Այս սկզբունքնամրագրվածէ «Մաքսային օրենսգրքի» 16-րդ հոդվածում, որտեղ ներառված է պետական, բանկային, առնտրային, ինչպես նան ծառայողական գաղտնիք կազմող տեղեկությունների հրապարակման անթույլատրելիու-

թյունը:

Օրենքում ասվում է, որ մաքսային մարմիններիկամ դրանց պաշտոնատար անձանց կողմից չեն կարող հրապարակվել, օգանձնական նպատակների համար պետական, տագործվել բանկային, առնտրային, ծառայողական գաղտնիք կազմող տեղեկություններ, ինչպես նան այդպիսիտեղեկություններ չեն կարող տրամադրվել երրորդ անձանց,այդ թվում` պետականմարմինների: Այս սկզբունքը միաժամանակ իրավաբանորենհանդես է գալիս որպես նորմ-պարտավորություն ոչ միայն մաքսային իրա-

վահարաբերությունների մասնակիցների, այլ մաքսային ծառայությունում աշխատանքիանցած բոլոր պետականծառայողների ն պաշտոնատարանձանց համար: Պետության մաքսային գործունեություն: կարգավորող իրավական նորմերը մաքսային իրավունքի` որպես համալիր ճյուղի, շրջանակներում հանդես են գալիս խմբավորված` իրավական ինստիտուտների տեսքով: Մաքսաիրավական ինստիտուտները ներքին կառուցվածքի տեսանկյունից փոխադարձ կապի ն պայմանավորվածության մեջ գտնվող մաքսային իրավական նորմերի խումբ են, որոնք մաքսային իրավունքի ճյուղի համակարգում կարգավորում են համասեռ հարաբերություններիորոշակի շրջանակ: Մաքսային իրավական ինստիտուտները կարգավորող իրավական նորմերի համակցությունն ունի օբյեկտիվ բնույթ: Այն մեծամասամբպայմանավորվածէ կարգավորում պահանջող մաքսային հարաբերություններիբնույթով: Մաքսային իրավականնորմերն ըստ էության ոչ միայն արտահայտում են մաքսային փոխհարաբերություններիձնավորման ոլորտները ն ակունքները, նպատակայնությունը, այլն ամենաակտիվ ձնով ներազդում են նրանց վրա, սահմանում վերջիններիս անհրաժեշտությունըն նպատակաուղղվածությունը: ՎՀ մաքսային իրավունքի համակարգի, նրա նորմերի ն մաքսային իրավական ինստիտուտներիձնավորման ու կառուցվածքի վրա մեծ ազդեցություն ունի պետության ն նրա լիազոր մարմիններիմաքսային գործընթացը: ՎՀ մաքսային իրավունքի համակարգը, ելնելով օբյեկտիվորեն գործող մաքսային-հասարակականհարաբերությունների առանձնահատկություններից, իրավաբանականգրականության մեջ բաժանում են ընդհանուր ն հատուկ մասերի: մասի իրավական նորՄաքսային իրավունքի ընդհանուր են ՀՀ մերն ամրապնդում մաքսայինգործունեության ելակետային նրա խնդիրները,սահմանում են մաքսային իրավունդրույթները, քի, որպես իրավունքի համալիր ճյուղի, կարգավորմանառարկան, մեթոդը, սկզբունքները,աղբյուրները,ինչպես նան մաքսայինիրա-

վական նորմերը

ն

իրավահարաբերությունները:Ժամանակակից

գիտությունը մաքսային իրավունքի ընդհանուր մասի ուսումնասիրության առարկա է համարում պետությունների միջազգային մաքսաիրավականհամագործակցությունը:ՀՀ մաքսային իրավունքի հատուկ մասը հանդես է գալիս առանձին մաքսային իրավական ինստիտուտների միավորման տեսքով, որոնցից յուրաքանչյուրն առանձինվերցրած արտացոլվում է համասեռ մաքսային հարաբերությունների տեսքով, որոնք, ի տարբերություն ընդհանուր մասի, ունեն իրենց ներհատուկ նեղ, անհատականկարգավորմանտեսակային օբյեկտները, դրանք կարգավորվող օբյեկտների միատարրության հիման վրա երբեմն հանդես են գալիս որպես մաքսային իրավունքի հատուկ մասիբաժիններ: Մաքսային իրավունքի համակարգիհատուկ մասի բաժնի տեսքով հանդես են գալիս 31 մաքսային սահմանով ապրանքների ն տրանսպորտային միջոցների տեղափոխումը, մաքսային ռեժիմները, մաքսային արժեքների որոշումը, մաքսավճարները,մաքսային հսկողությունը, մաքսանենգությունը,ինչպես նան պատասխանատվությունը մաքսային օրենսդրությանխախտումներիհամար ն այլ իրավական ինստիտուտներ: ՀՀ մաքսային իրավունքի համակարգիինչպես ընդհանուր, այնպես էլ հատուկ մասի նորմերնարտահայտվումեն ամենատարբեր նորմատիվիրավականակտերում, որոնք ն հանդիսանում են մաքսային իրավունքի աղբյուրները: Մաքսային իրավունքի աղբյուրները բազմազան են: Վերջիններիս թվին են դասվում ներկայացուցչական, գործադիր-կարգադրիչմարմինների,նախարարությունների կողմից ընդունած իրավական ակտերը, միջազգային իրավական պայմանագրերը,ինչպես նան դատականնախադեպե-

րը:

Մաքսային իրավունքի աղբյուրների շարքում առանձնասահմանադրությունը,որն ամրագրում է հանրապետության նախագահի, Ազգային ժողովի, Կառավարության, ինչպես նան նախարարությունների մաքսայինգործունեության ելակետային սկզբունքները: 3Վ սահմանադրությունըմիաժամանակամրապնդում է հանրապետությանբյուջետային, հարկային ն մաքսային քաղաքականությանուղղությունները,փուլերը ն սկզբունքները: նում

է Հ3

Այսօր մաքսային իրավունքի աղբյուրների շարքում գորմիասնականհամակարգվածօրենսգիրք, որը կարգավորում է ինչպես մաքսային ծառայության կազմակերպմանկարգը, գործունեության սկզբունքները, այնպես էլ մաքսային գործունեության ոլորտում հանրապետության առնտրատնտեսական գործունեությունից բխող հասարակականհարաբերությունները: Մաքսային իրավունքի աղբյուրների հանդիպում ենք հանրապետությանիրավունքի համակարգիայնպիսի ճյուղերում, ինչպիսիք են պետական, վարչական, քաղաքացիական, ֆինանսական ն իրավունքի մյուս ճյուղերը: Օրինակ, ֆինանսական իրավունքի միջոցով են կարգավորվումմաքսային գործառույթներից բխող առանձին հարկատեսակների հետ կապված հարաբերությունները (ավելացված արժեքի ն ակցիզային հարկերը): Մաքսային իրավունքի աղբյուրների շարքում մեծ նշանակություն են ձեռք բերում Վ1 նախագահիհրամանագրերը,որոնք, ներկա շուկայական հարաբերություններիբնույթից ելնելով օպերատիվ կարգով ուղղվում են հատկապեսապրանքների ն տրանսպորտային միջոցների տեղափոխումներիմաքսային հսկողության կազմակերպմանըկամ մաքսային գործի կարգավորմանը: ՀանրապետությունումԱԺ կողմից ընդունված օրենքները իրենց բնույթով ն բովանդակությամբամենաընդարձակաղբյուրներն են, որոնք միաժամանակնոր լիցք ն բովանդակություն են հաղորդում մաքսային նորմերին` բարձրացնելով նրանց դերը ն ծառայողական նշանակությունըիրավունքի ընդհանուր ճյուղերի նորմերի համակարգում: Ընթացիկ օրենքների համակարգում հանրապետության մաքսային ծառայության կազմակերպմանբնագավառում կարելի է թվարկել այնպիսի առանցքային օրենքներ, ինչպիսիք են «Արժութային կարգավորումն արժութայինվերահսկողություն»,«մաքսատուրքերի», «մաքսավճարների»մասին նայլ օրենքներ: Մաքսայինիրավունքիաղբյուրներիշարքում իրենց տեսակարար կշռով աչքի են ընկնում ՎՀ կառավարության կողմից ընդունված իրավական ակտերը, որոնց մեծ մասը ունի նորմատիվային բնույթ:

ծում է

ՍՈԼ

Մաքսայինիրավունքի նորմ-աղբյուրներեն նան պետական կառավարման մարմինների` նախարարությունների, գերատեսչությունների կողմից ընդունած ենթաօրենսդրականակտերը: Պեւոական կառավարման մարմինների ընդունած ակտերի շարքում անհրաժեշտ է առանձնացնելՀՀ վերադասմաքսային մարմինների ֆինանսների, Կենտրոնականբանկի կողմից ընդունած հրամանները, հրահանգները: Վերջապես,մաքսայինիրավունքի աղբյուր են միջազգային իրավական պայմանագրերը,որոնք հանդիսանում են հանրապետության իրավականհամակարգի բաղկացուցիչ մասը: Մաքսային իրավունքի միջազգային իրավական աղբյուրների շարքում առանձնանում է 1977թ. հունիսի 9-ի «Մաքսային իրավախախտումների հայտնաբերման ն կանխարգելման մասին» համաձայնագիրը, որին միացել է նան Վայաստանի Հանրապետությունը: Մաքսային իրավունքի աղբյուրների թվին են դասվում նան սովորական իրավունքի նորմերը, որոնք այսօր էլ, որպես մաքսային իրավունքի աղբյուրներ, կարգավորում են պետությունների առետրատնտեսականհարաբերությունները:

68.

ԱԱՌՈՒՑՎԱթջո

հանուր բնույթի կանոններ, որոշակի սահմանի վարքագծի չափեր, որոնք սահմանվում ն սանկցիավորվումեն պետությանկողմից: Մաքսայինիրավականնորմերիններհատուկ են այն բոլոր առանձնահատկությունները,որոնցով բնութագրվումեն իրավուն-

քի մյուս ճյուղերի նորմերը: Սակայն,վերջիններիցտարբերվումեն նրանով, որ կարգավորումեն այնպիսի հասարակականհարաբեՄաքսարություններ, որոնք առաջանումեն գործադիր ոլորտում: յին իրավանորմերիմյուս առանձնահատկություննայն է, որ դրանք

դրսնորվում են ոչ միայն մեկ իրավականակտի ներսում, այլ տարբեր մարմիններիակտերի մեջ, որը պայմանավորվածէ այդ նորմեն ստորակարգության սկզբունքով: րի ենթաօրենսդրականության Մաքսային իրավականնորմերի միջոցով արտահայտվումէ մաքսային իրավունքի ժարգավորիչ դերը արտաքին տնտեսական ն առնտրային գործունեության ոլորտում, որն օգտագործվում է հետնյալ նպատակներով. ապահովել պետական կառավարմանմիասնական համակարգում մաքսային մարմինների կազմակերպմանն ն դրանց փոխգործունեությանկարգավորվածությունը

օ

ԵՎ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Մաքսային իրավունքի դասընթացի առանձնահատկությունների ըմբռնմանհամար ոչ պակասկարնորություն ունեն մաք-

3.

սային իրավական նորմերի, հարաբերությունների ճիշտ գնահատումը` նրանց բովանդակությանն իրավականառանձնահատկու-

թյունների իմաստով: Մաքսային իրավունքի, ինչպես ն իրավական համակարգի յուրաքանչյուր ճյուղ ն ենթաճյուղ կազմված է բազմաթիվիրավական նորմերից, որոնք մեծամասամբխմբավորվումեն համապատասխան խոշոր խմբերի մեջ ն կազմում մաքսային իրավական ինստիտուտներ: Նշված նորմերն իրենցից ներկայացնում են ընդ426

գործողություններիարդյունավետությունը: նրանց միավորումների ապահովել քաղաքացիների, հ, պախականոաունթան ինապաաաաի աի մաքծությունը մաք արդյունավետությունըԱ պաշտպանվածությունը իրականացնելիս: սային գործառույթներն շահերին համապապետության իրավական սահմանել անտասխան բոլոր ֆիզիկական, իրավաբանական վարքագծիիրաձանց ու ոչ պետական միավորումների վաչափ դրսնորումները մաքսայինգործի կազմակերպման

4)

բնագավառում:

ամրագրել օրինականությանն մաքսային կարգապահության խստիվ ռեժիմ այն հասարակական հարաբերություններում, որոնք առաջանում են մաքսային ծա-

ռայությանընթացքում: զուարտաքին տնտեսական հարաբերություններում ն գակցգվածարտահայտելմասնավոր հանրային իրա427

վական շահերը պետական կառավարմանկազմակերպ-

ման ոլորտում:

Ընդհանրացնելով մաքսայինիրավականնորմերինպատակը ն ծառայողականնշանակությունը`կարելի է ասել, որ մաքսային իրավանորմերնարտահայտումեն գործադիրճյուղի էությունը, ն օրենքներովամրագրված ապահովելովՀՀ Սահմանադրությամբ ՎՀ տնտեսականինքնիշխանությունըպետություններիմիջազգային համագործակցության բնագավառում: Մաքսային իրավական նորմերն ունեն իրենց ներհատուկ առանձնահատկություններ:Այսպես, ի տարբերություն իրավական համակարգիմյուս ճյուղերի, մաքսայինիրավունքինորմերն ունեն իրավաբանականպաշտպանության իրենց միջոցները մաքսային իրավահարաբերություններիհնարավոր խախտումներիդեպքերում: Պետք է նկատել, որ մաքսային իրավականնորմերը բովանդակում են համապարտադիր վարքագծի կանոններ, որոնք առաջին հերթին վերաբերում են մաքսայինհամակարգիսուբյեկտներին: Այդ նորմերի պահանջներըչկատարելը կամ անբարեխիղճ կատարելն առաջացնում է մաքսային հարկադրանքի միջոցների կիրառում, իսկ մաքսային ծառայողական նորմերը նույն ձեով խախտելու դեպքում` կարգակարգավորող պահական պատասխանատվություն:Գործնականումմաքսային պատասխանատվությանմիջոցով են ապահովվումն պաշտպանվում իրավական համակարգիմյուս ճյուղերի բազմաթիվնորմեր, օրինակ, ֆինանսական,հարկայինն այլն: Մաքսային իրավականնորմերի առանձնահատկություններից մեկն էլ այն է, որ շատ դեպքերում սրանք կարող են հանդես գալ որպես իրավունքի այլ ճյուղերի առարկան կազմող հասարակական հարաբերություններիկարգավորիչներ, որոնց ապահովվումն պաշտպանվումեն այդ հարաբերությունների նորմերի պահանջները: Գործնականումմաքսային իրավունքի նորմերով են կարգավորվում,օրինակ, հարկերի գանձման, հարկային, ֆինանսականօրենսդրության պահպանման նկատմամբ պետական վերահսկողությունը, որոնք վերաբերում են ֆինանսական, հարկայինկարգավորմանը:

Մաքսային իրավականնորմերը մեծամասամբսահմանվում գործադիր իշխանության անմիջական իրականացմանընթացքում` պետականկառավարմանբարձրագույն մարմնիկողմից: Մաքսային իրավականնորմերինշված առանձնահատկությունների հիման վրա իրավաբանական գրականությանմեջ մաքսային իրավականնորմերը ենթարկվում են որոշակի դասակարգման: Պայմանականորեննորմերը դասակարգվումեն. ա) ըստ մաքսային իրավականհարաբերություններիմասնակիցներինվերապահվածիրավունքներին պարտավորությունների (նման դասակարգումըհաճախ ընդունված է համարել ըստ են

դիսպոզիցիայի), բ) ըստ մաքսային իրավական նորմում արտահայտված վարքագծի բնույթի, որը կարող է դրսնորվելիմպերատիվկամ կատեգորիկ եղանակով կամ կարող է ունենալ երկընտրանքային բնույթ,

գ) ըստ մաքսայինիրավական նորմի բովանդակության,որը դրսնորվում է նյութական կամ գործընթացայիննորմերի տեսքով: Մաքսային իրավական նորմերը, ըստ կարգավորվող հան այդ նորմեսարակականհարաբերությունների բովանդակության րի դիսպոզիցիայի բնույթի կարելի է բաժանել հետնյալ խմբերի. Մաքսային սահմանով ապրանքների ն տրանսպորւտա1 յին միջոցներիտեղափոխումըկարգավորողնորմեր, 2) ՛Մաքսային ռեժիմ սահմանող նորմեր, Յ Մաքսային սահմանով տեղափոխվողապրանքների արժեքները նախատեսողնորմեր, 4) ՆՄաքսատուրքերն մաքսավճարներ կարգավորող նորմեր, Մաքսանենգությունը, հետաքննությունը ն մաքսային մարմինների օպերատիվ հետախուզական գործումաքսաիրավական նեությունը սահմանող նորմեր: նայլ Ինչպեսյուրաքանչյուր իրավականնորմի, այնպես էլ մաքսային իրավական նորմի հիմքը դիսպոզիցիանէ: Մաքսայինիրավական նորմերը ըստ դիսպոզիցիայի հատկանիշի բաժանվում են երեք խմբի` պարտավորեցնող, արգելող ն լիազորող: Վերջին

հարաբերությունները

օգնությամբ

-

ժամանակները, հատկապես մաքսային մարմինների գործունեության ընթացքում լայնորեն կիրառվում են տեսական ն գործնական հիմնավորում ստացած խրախուսող բնույթի իրավական նորմերը (մաքսային համակարգիմարմիններիկողմից): Պարտավորեցնող- մաքսային իրավականնորմերը իրավահարաբերությունների մասնակիցներին պարտավորեցնում են կատարել որոշակի գործողություններ, սահմանում են նրանց իրավունքները, նախանշում պարտավորություններիշրջանակները: Օրինակ` ՀՀ «Մաքսային օրենսգրքի» 62-րդ հոդվածը սահմանում է պահեստներում մաքսային հսկողության ներքո ապրանքների պահպանությունը: Օրենքը իմպերատիվեղանակով ամրագրում է, որ պահպանությունն իրականացնողանձիք պարտավոր են թույլ չտալ ապրանքների դուրս բերում մաքսային պահեստից, բացառությամբ մաքսային հսկողության նպատակով կամ մաքսային ռեժիմների փոփոխությանդեպքերի: Արգելող մաքսային իրավական նորմերը իրավահարաբերությունների մասնակիցների համար սահմանում են պասիվ վարքագիծ, արգելում են որոշակի գործողությունների կատարումը, որոնք ուղղակիորեն կարող են առաջ բերել մաքսային իրա-

վական նորմի պահանջների խախտում իրենց

հետնանքներով:

բոլոր

իրավական

Արգելող մաքսային իրավականնորմերն իրենց տեսակարար կշռով փոքր են, լայն կիրառում չունեն: Նորմերի այդ տեսակն արգելում է մաքսային իրավական հարաբերությունների մասնակիցների ազատ գործելակերպը: Մաքսային իրավական հարաբերությունները կարգավորելիս մաքսային օրենսդրության բնագավառում ընդլայնվում են պարտավորեցնող նորմերի կիրառման ոլորտները, որոնք շահերի տեսանկյունիցձեռնտու են կողմերի համար: Արգելող մաքսային իրավական նորմերի սահմանափակ կիրառումը բացատրվում է նան նրանով, որ վերջիններս խիստ սահմանափակումեն իրավահարաբերություններիմասնակիցների թույլատրելի գործելակերպի սահմանները: Այս սկզբունքով են մշակված մաքսային գործունեության ոլորտում առանձին հարկատեսակներիգանձում սահմանող բոլոր իրավականնորմերը:

Լիազորող

մաքսային իրավական նորմերը սահմանում են իրավահարաբերությունների մասնակիցներիինքնուրույն գործելակերպի թույլատրելի սահմանները:Լիազորող մաքսային իրավական նորմերը ինքնուրույն որոշումներ ընդունելու հնարավորություններ են ընձեռում իրավահարաբերությունների մասնակիցներին: Ելնելով մաքսային իրավականնորմերի ընդհանուր առանձնահատկություններից, դժվար չէ նկատել, որ նորմերի այս տեսակին էլ ներհատուկ է օրենքի պահանջներիկատեգորիկկատարման սկզբունքը: Այսօր, շուկայական հարաբերությունները օբյեկտիվորեն ներազդում են պետության իրավաստեղծ գործունեության վրա՝ -

կանխակալ կողմնորոշելով հատկապես մաքսային իրավական նորմերի բնույթն արտացոլող արտաքին տնտեսականհարաբերությունները: Լիազորող մաքսային իրավական նորմերում պարտադիր պատվիրաններիտեսքով հանդես են գալիս հասարակական

հարաբերությունների վրա ներազդման տնտեսական միջոցներ, որոնք միաժամանակ նպատակ են հետապնդում բարձրացնել տնտեսավարողսուբյեկտների ինքնուրույնությունը, ազատ կողմնորոշվել պետության հանդեպ մաքսային պարտավորությունների կատարմանաղբյուրների ընտրությանհարցում: Մաքսային իրավական նորմերի համահավաք ուսումնասիրություններիցդժվար չէ նկատել, որ վերջիններս իրենց բովանդակությամբ կարող են հանդես գալ նյութական ն գործնթացային բնույթով: Նյութական մաքսային իրավական նորմերը, որպես կանոն, սահմանում են մաքսային իրավական հարաբերությունների «մասնակիցների օրենքով վերապահվածիրավունքներըն պարտականությունները:Այս նորմերը սահմանում են նան տնտեսավարող բոլոր տիպի սուբյեկտների մաքսավճարայինպարտավորությունները:

Գործնթացայինմաքսաիրավականնորմերը, ըստ էության, ուղղված են նյութական նորմերի իրացմանը ն սահմանում են, թե ինչ ձներով ն եղանակներովմաքսային իրավական հարաբերությունների մասնակիցներըկարող են հասնել իրենց մաքսային

Բավականէ անդրադառնալմաքիրավունքներիիրականացմանը: որպեսզի ակնհայտ դառխախտումներին, սային գործառույթների նա մաքսային ներգործությանմիջոցների արդյունավետությունը մաքսաարտաքինտնտեսականգործառույթներիրականացնելիս` անխախտապահովմանգործում: յին օրենսդրությանպահանջների Ի տարբերությունիրավունքի շատ ճյուղերի, մաքսային իրավունքի նյութական ն գործընթացայինիրավանորմերըիրենց հանդես են գալիս իրավունքիմեկ միասնական կուռ միասնությամբ ճյուղի շրջանակներումն նույնիսկ կարող են արտահայտվելնրա չխախտելովմաքսային առանձին իրավական ինստիտուտներում` իրավունքի` որպես համալիր ճյուղի, ներքին կառուցվածքի

միասնությունը:

Ինչպես իրավունքիամեն մի ճյուղի, այնպես էլ մաքսային բաղկացածեն երեք տարիրավունքինորմերը ըստ կառուցվածքի ն րերից` հիպոթեզից,դիսպոզիցիայից սանկցիայից:

Մաքսայինիրավականնորմի հիպոթեզն արտահայտում է հետ զուգակցվելով իրավահարաբեորոնց հանգամանքները, այն րության մասնակիցներիհամար առաջացնում, փոփոխում կամ դադարեցնումեն իրավունքներ:Մաքսային իրավականնորմերը առանձնանում

ն

տարիրենց հիպոթեզի կոնկրետ շարադրմամբ բերվում են իրավունքի մյուս ճյուղերի իրավանորմերից: Օրինակ, է մաքսաՀՀ մաքսային օրենսգրքի98-րդ հոդվածը սահմանում տուրքեր, որտեղ պարզորոշ շարադրվածէ միայն նորմիհիպոթեզը: Այն Է, մաքսատուրքերըՀՀ մաքսային սահմանով ապրանքների տեղափոխմանհամար սահմանված կարգով ն չափերով պետական բյուջե գանձվող պարտադիրվճարներեն: մասն է, Դիսպոզիցիանմաքսայինիրավականնորմի այն

մասնակցի վարորտեղ նկարագրվումեն իրավահարաբերության քագծի կանոնները, որոնք կոնկրետ մաքսային իրավունքում միջոցներիմաքսաուղղված են ապրանքներին տրանսպորտային Այլ խոսքով, դիսպոզիցիանմաքյին սահմանով տեղափոխմանը: են սային իրավականնորմի հիմքն է, որտեղ հատուկ շարադրված մասնակցի իրավունքներըն պարտակաիրավահարաբերության նությունները,որի պահանջներըիմպերատիվեն ն խախտումների

դեպքում անհապաղ կարող են վրա հասնել մաքսային իրավական պատասխանատվությանտեսակներ: Սանկցիան մաքսային իրավական նորմի այն բաղադրամասն է, որտեղ արտահայտվածեն նորմի խախտմանիրավական հետնանքները հարկադրանքի ն պատասխանատվությանկիրառման տեսքով: Մաքսային իրավականնորմի սանկցիաներընույնպես գործում են որոշակի առանձնահատկություններով:Մաքսային իրավականսանկցիաներնունեն պատմականբնույթ ն որպեսհարկադրանքի միջոցներ կիրառվում են իրավախախտումթույլ տված ֆիզիկական ն իրավաբնական անձանց դրամական միջոցների ն ունեցվածքի նկատմամբ: Օրինակ, մաքսային կանոնների խախտումների համար տուգանքների նշանակումը ն տուժանքների գանձումը: Մաքսային սանկցիաներըկիրառվում են վարչաիրավական կարգով ն ունեն ինչպես իրավապահպան, այնպես էլ պատժողական բնույթ: Մաքսային իրավունքը, որպես իրավունքի համալիր ճյուղ, իրավունքի մյուս ճյուղերից սահմանազատվում է նան մաքսային իրավականնորմերի մեկ այլ էական առանձնահատկությամբ,որն արտահայտվում է բաշխիչ ն վերահսկողականգործառույթով: Այս գործառույթներըկարող են արտահայտվել պետության մաքսային գործունեության ընթացքում մաքսային իրավական հարաբերությունների սուբյեկտներին աջակցություն ցուցաբերելու ն ժամանակի ընթացքում պետության համար ոչ շահավետ մաքսային գործունեության ձներից ազատվելուեղանակով: Մաքսային իրավականնորմ-սկզբունքներիբաշխիչ գործառույթների ամենօրյա գործնական կիրառումն արտահայտվում է պետության մաքսային լիազոր մարմինների կողմից դրամական միջոցների հավաքման գործընթացի ն պետական բյուջեի եկամտայինմասի համալրմանգործընթացում: Մաքսային իրավական նորմերի վերահսկողականգործառույթն արտահայտվում է ինչպես պետության մաքսային գործունեության բոլոր ոլորտներում, այնպես էլ բյուջետային եկամուտ433

ների ձեավորման օրինականությաննկատմամբհսկողության իրականացմամբ, որը թե' տնտեսական, ն թե' իրավականառումով արտահայտվում է մաքսային վերահսկողության իրականացմամբ:Եթե ժամանակին չեն ձնավորվում բյուջեի եկամտային աղբյուրները, ապա վատ են աշխատում արդյունաբերությունը, առետուրը ն տնտեսության մյուս ճյուղերը: Այլ խոսքով, մաքսային իրավականնորմերը նպաստում են արտաքին տնտեսականգործունեության մեջ մշտական մաքսային վերահսկողությանիրականացմանը: Մաքսային իրավական նորմերին ներհատուկ է նան արտադրությանխթանման գործառույթը: Դա հատկապեսաչքի է ընկնում մաքսային քաղաքականություն իրականացնելիս: Բյուջեի եկամուտների մի մասը ձնավորվում ն հավաքվում է մաքսային նորմերի միջոցով, որոնք բյուջետային իրավահարաբերություններում հանդես են գալիս որպես տնտեսավարողսուբյեկտների շահույթի վերաբաշխմանիրավական ձն, որն արտահայտում է պետության ն կազմակերպություններիշահերի իրական փոխհարաբերությունները:Եթե ճիշտ են մշակվածմաքսայինիրավանորմերը, ապա դրանք նպաստում են կազմակերպությունների շահույթների են մեծացմանը, խթանում աշխատանքայինկոլեկտիվներինյութական շահագրգռվածությունը միջազգայինառնտրային պայմանագրերով արտադրողականությանբարձրացման նպատակով նոր

տեխնոլոգիական գործընթացների ն գիտատեխնիկականնվաճումների ձեռքբերման ուղղությամբ: Հակառակ բովանդակությամբմաքսային նորմերը բացասական ազդեցություն են ունենում առատրատնտեսական հարաբեն րությունների ձեավորման,տնտեսավարողսուբյեկտների պետական բյուջեի փոխհարաբերությունների կարգավորմանոլորտում: Ներկա պայմաններումբյուջետային եկամուտների ժամանակին հավաքման անհնարինությանպատճառներիցմեկն էլ չհիմնավորված մաքսայինօրենսդրությունն է, որը բացասականազդեցություն ունի արտաքին առնտրատնտեսականգործունեության ծավալման ն այդ գործընթացներիկարգավորմանվրա:

տարբերությունիրավունքի մյուս ճյուղերի, իրավանորմերի մաքսային իրավունքի գործադրմանընթացքում լայն կիրառում ունեն մաքսային իրավականտեխնիկականնորմերը: Մաքսայինիրավականտեխնիկականնորմերըապրանքնեն րի տրանսպորտային միջոցների մաքսային սահմանով տեղափոխման գործընթացում մարդկանց կողմից բնության առարկաների, աշխատանքայինգործիքների, տարբեր տեխնիկական միջոցներին ճպատակահարմար վերաբերվելու համապարտադիր կանոններ են: Մաքսայինիրավականտեխնիկականնորմերը հատկապես կարնոր նշանակություն ունեն ժամանակակից մաքսային գործընթացում: Նրանց գործադրումը ներպետական կյանքի սահմաններից դուրս է եկել ն այսօր ընդգրկում է նան արտաքին տնտեսական, առնտրային, ֆինանսական, հաշվարկային ն ներդրումային հարաբերությունները: Մաքսային իրավական տեխնիկականնորմերի շարքին են դասվում ապրանքներին տրանսպորտայինմիջոցների մաքսային սահմանով տեղափոխման նպատակով կատարվող ծախսերի մուտքի ն ելքի, դրամականգործառույթներիկատարմանփաստաթղթերը, մաքսային մարմիններիններկայացվողօպերատիվ-վիճակագրական,հաշվապահականհաշվառմանհաշվետվությունները, դրամարկղային գործառնություններիիրականացման կանոնները, հարկային տեսչության ներկայացվող եկամտի ն ծախսերի հաշվետվությունները ն հաշվարկների կատարմանկարգը սահմանող փաստաթղթերը: Մաքսային իրավական ասպեկտովմեծ արժեք ունեն այն մաքսային տեխնիկականնորմերը, որոնք իրենց կիրառման ընթացքում իրավահարաբերություններիմասնակիցների համար սահմանում, փոփոխում կամ դադարեցնումեն մաքսային իրավական բնույթի իրավահարաբերությունները: Մաքսային տեխնիկականնորմերի այս էական առանձնահատկություններիհիման վրա դժվար չէ վերջիններս ըստ բովանդակությանբաժանելխմբերի՝ Ի

Պետական բյուջեի եկամուտների հավաքման, դասակարգսան ն դրամարկղային գործառնությունների միասնությունն ապահովողտեխնիկականնորմեր: Մաքսայինգործունեության մեջ բյուջետային եկամուտների

դասակարգումը ն դրանց միասնականդրամարկղայինկատարումը արտահայտում են ոչ միայն բյուջետային համասեռ եկամուտների ձնավորմանաղբյուրները, որը դրսնորվում Է որպես պարտադիր տեխնիկականկանոնների համակցություն, այլն մաքսային մարմինները հանդես են գալիս որպես ֆինանսականգործունեություն իրականացնողպետական մարմիններ:Մյուս կողմից, պաշտոնատար անձինք պարտավոր են մաքսային գործառնություններից բյուջե մուտքագրվող համասեռ բոլոր եկամուտները պարտադիր խմբավորել մեկ միասնականեկամտի աղբյուրի անվան տակ: Օրինակ` հարկեր ֆիզիկական ն իրավաբանական անձանցից, կամ մաքսատուրքերն մաքսավճարներ: Դժվար չէ նկատել, որ բյուջետային եկամուտներին ծախսերի դասակարգումնըստ բյուջետային համակարգիիրավական կարգավորում է ստանում մաքսային իրավական տեխնիկական նորմերիհիշյալ խմբիկողմից: 2. Մաքսայինգործառնությունների տեխնիկականփաստաթղթավորումը ապահովող նորմեր: Այս բնույթի մաքսային տեխնիկական նորմերի պահանջները արտահայտվում են մաքսային մարմինների հիշեցումների ձների ն ռեկվիզիտների, բյուջե փոխանցումներ կատարելու լիմիտների, ինչպես նան բյուջեից հետադարձ նպատակով ֆինանսականմիջոցներ ստանալու չեկերի մեջ: Մաքսավճարիմասին հիշեցումը, օրինակ, ծնում է մաքսային իրավահարաբերությունվճարողի Ա մաքսային մարմնի միջն:

Վճարողը, ստանալով մաքսատուրքիվճարման մասին հիշեցումը պարտավոր է սահմանվածժամկետներումվճարել տուրքը: Հիշեցման պահանջների ն վճարման ժամկետների խախտումը անվերապահորեն առաջ են բերում մաքսային օրենքով սահմանվածպատասխանատվություն բոլոր իրավականհետնանքներով: 3. Մաքսային տեխնիկականնորմերիմի մասն էլ, հատկապես տնտեսականօրենսդրության բնագավառում, վերաբերում են

մաքսային մարմինների եկամուտների, դրամական միջոցների ծախսերի չափաբաժիններին:Օրինակ` մաքսային հիմնարկների սոցիալ-մշակութայինծախսերի համար սահվարչատնտեսական, են որոշակի չափեր: Այդպիսիմաքսային տեխնիկական մանվում իմաստով հանդես են գալիս որպես իրավաիրավական նորմերը բանականփաստեր,որոնք փուիոխումկամ դադարեցնումեն մաքսային հարաբերությունները: 4. Վերջապես, մաքսային տեխնիկականնորմերի զգալի մասը, որն արտահայտվումէ պաշտոնականփաստաթղթերի,գրությունների, հաղորդումների, նամակների, ինչպես նան հայցադիմումների մեջ, վերաբերումէ մաքսայինիրավահարաբերությունների

դադարեցմանը:

Մաքսայինտեխնիկականնորմերի այս խմբին են պատկանում, օրինակ, այն նորմերը, որոնք պաշտոնականգրությունների կատեսքով արտահայտումեն մաքսայինպարտավորությունների տարումը, գործուղումներիվերաբերյալ հաշվետվություններըկամ նպատակով կազմակերպուպետականշահերի պաշտպանության թյունների գույքի բռնագրավմանմասին դատարաններիններկայացվող հայցադիմումները: Այսպիսով, պետության մաքսային գործունեության ոլորեն միայն այն մաքսային տեխնիկականնորտում առանձնանում մերը, որոնք անմիջականորենկապված են մաքսային իրավական հարաբերություններիծագման,փոփոխմանն դադարեցմանհետ:

13.4.

ՄԱՔՍԱՅԻՆ ԻՐԱՎԱՎԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՀՎՁԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

Իրավագիտությանմեջ մաքսային իրավահարաբերության հասկացության բնութագրումը դասվում է բարդ ն չուսումնասիրված հարցերիշարքին: Սովորաբար իրավահարաբերություններըհամապատասխան իրավունքի ճյուղի, երբեմն էլ մի քանի ճյուղերի նորմերով կարգավորվող հասարակականհարաբերություններեն, որոնցում

մասնակիցները կապված են պետության կողմից պաշտպանվող փոխադարձիրավունքներովն պարտականություններով: Մաքսայինգործի ոլորտում ձնավորվում է հասարակական հարաբերություններիհոծ զանգված: Դրանք իրավականբնույթ են ձեռք բերում միայն այն դեպքում, երբ կարգավորվում են համապատասխան մաքսաիրավականնորմերով: Մաքսաիրավականնորմը, ներգործելով կարգավորվող տվյալ տեսակի հասարակական հարաբերությունների վրա, դրանց տալիս է իրավաբանականձն կամ,

կերպ ասած, դրանքդառնումեն մաքսայինիրավահարաբերություններ, իսկ մասնակիցները` իրավահարաբերության սուբյեկտ-

այլ

ներ:

Յուրաքանչյուր իրավահարաբերություն,այդ թվում մաքսայինը, ունի գիտակցական-կամայինբնույթ, որը ծագում է իրավական նորմերի հենքի վրա, իսկ դրա մասնակիցներըձեռք են բերում սուբյեկտիվ իրավունքներ ն պարտականություններ:Մասնակիցների սուբյեկտիվ իրավունքների Ա պարտականությունների կառուցվածկապը կազմում է ցանկացած իրավահարաբերության քը: Այդպիսի կապի բացակայությանդեպքում, ինքնին, իրավահարաբերությանմասինխոսք լինել չի կարող: Մաքսայինիրավահարաբերությունհասկացությունը կարելի է բնորոշել որպես մաքսաիրավականնորմերով կարգավորվող

հասարակականհարաբերություն, որի կողմերը հանդես են գալիս որպես մաքսաիրավականնորմով սահմանված փոխադարձ իրավունքներ ն պարտականություններկրողներ: Մաքսային իրավահարաբերություններըկրում են համալիր է ժամանակակից մաքսային գործի բնույթ, ինչը պայմանավորված բնույթով, որը, որպես մաքսային իրավական կարգավորման առարկա, հիմնված է իշխանության ն ենթակայության սկզբունքների վրա ն կրում է հանրային-իրավական բնույթ: Մաքսային իրավահարաբերությանկողմերից մեկը միշտ իշխանականլիազորություններովօժտված պետականմարմինն է, հետնաբար` այդ հարաբերությանմասնակիցներըհավասարիրավական վիճակներումչեն գտնվում: Մաքսային իրավահարաբերություններկարող են առաջանալ տարատեսակհարաբերություններից,որն օբյեկտիվորենպայ438

մանավորված է մաքսային գործի կառուցվածքով: Հասկանալի է, որ մաքսային սահմանովապրանքներին տրանսպորտայինմիջոց-

ների տեղափոխումը բնութագրող հասարակական հարաբերություններն էապես տարբերվում են մաքսային վիճակագրության, արտաքին տնտեսական գործունեության ապրանքային անվանացանկի վարման կամ մաքսային վճարներիգանձման հետ կապված հարաբերություններից: կարելի է բնորոՄաքսային իրավահարաբերությունները շել որպես այնպիսի հասարակական հարաբերություններ, որոնք կազմում են մաքսային գործի համապատասխան տարր, մտնում են նրա կառուցվածքի մեջ ն կարգավորվում են մաքսաիհրավականնորմերով Ցանկացած իրավահարաբերության,այդ թվում մաքսային, ներհատուկ են երեք հիմնական կառուցվածքային տարրեր. ա) մաքսային իրավունքի սուբյեկտներ (մաքսային իրավահարաբերությանմասնակիցներ), բ) մաքսային իրավահարաբերության օբյեկտներ, գ) այդ իրավահարաբերությանբովանդակություն: Մաքսային իրավունքի, ինչպես ն իրավունքի մյուս ճյուղերի հրավահարաբերության սուբյեկտի տակ ընդունված է հասկանալ սուբյեկտիվ իրավունքներ ն պարտականություններկրող այն անձին, որը դրանցուժով օժտվում է պետությանկողմից իր կենսական պահանջներն իրականացնելուիրավունքով, կամ որոնց ուժով հաճապատասխան հասարակական հարաբերությունների ոլորտում նրա վրա դրվում են որոշակի լիազորություններ: Ուստի, մաքսային իրավահարաբերության սուբյեկտներն այն անձինք են (ֆիզիկական ն իրավաբանական),որոնքպետության կողմից օժտված են մաքսային գործի ոլորտի իրավունքներն

պարտակառնություններ կրելու ունակությամբ: Որպես մաքսային իրավահարաբերության սուբյեկտներ հանդես են գալիս. մաքսային մարմինները, մաքսայինմարմիններիԱ մաքսայինծառայությանկազմակերպություններիպետականծառայողները, անձինք, իրավաբանական -.

-

ֆիզիկական անձինք: Մաքսային իրավահարաբերությանօբյեկտ համար-վում է այն ամենը, ինչի վրա ներգործում են դրանց մասնակիցների սուբյեկտիվ իրավունքները ն պարտականությունները:Մաքսային իրավահարաբերությանն մաքսային իրավունքի օբյեկտն այն ամենն է, ինչի կապակցությամբայդ իրավունքի սուբյեկտներըմիմյանց հետ մտնում են հարաբերությանմեջ` ի կատարումն տվյալ պետությունում ընդունված մաքսային գործառնություններինվե-`

րաբերող նորմերի: Իրավագիտությանմեջ ընդունված է առանձնացնել մաքսային իրավահարաբերությանանմիջական ն գույքային բնույթի օբյեկտը, որը հանդես է գալիս որպես մաքսային իրավականկառավարմանառարկա: անմիջական օբՄաքսային իրավահարաբերությունների յեկտը մաքսային գործի կառավարմանոլորտի մասնակիցների փաստացի վարքագիծնէ, նրանց գործողությունները:Իսկ մաքսային կարգավորմանառարկանայն նպատակնէ, որի համար մաքսային իրավունքի սուբյեկտներըմտնում են մաքսայինիրավահարաբերություններիմեջ: Այդպիսիքկարող են լինել ինչպես նյութական բարիքները,մաքսայինսահմանովտեղափոխվողապրանքները ն տրանսպորտայինմիջոցները, այնպես էլ ոչ նյութական բարիքները ապրանքներին տրանսպորտայինմիջոցներիմաքսային ձնակերպման, փոխադրմանն պահպանմանկապակցությամբմատուցվող զանազան ծառայությունները: Ընդհանուրկանոնիհամաձայնմաքսային իրավունքիսուբիրավունքներովն պարյեկտներն օժտված են համապատասխան տականություններովն.դրանց ուժով կատարում են իրավաբանական նշանակությանգործողություններ, որոնք կազմում են մաքսային իրավահարաբերության բովանդակությունը Մաքսային բովանդակությունը,առանցքըտվյալ իրաիրավահարաբերության վահարաբերությանսուբյեկտների իրավունքներն ու պարտականություններն են, քանի որ դրանցով է որոշվում իրաւվահարաբերության սուբյեկտների գործելակերպի ուղղությունները ն նպատակը: Իրավահարաբերությանընթացքում մաքսայինգործի մասպարտականություններն նակիցներն իրենց իրավունքներն ու

իրացնում են որոշակի գործողություններ կատարելու միջոցով: Օրենքով վերապահված իրավունքներն ու պարտականություններն իրական են դառնում միայն այն դեպքում, երբ դրանք իրացվում են իրավահարաբերությանմեջ իրավասու ն պարտավորանձանց կողմից օրենքով նախատեսված գործողություններ կատարելու միջոցով: Մաքսային իրավահարաբերության բովանդակությունն ունի նյութականկամ մաքսայինիրավահարաբերությունների սուբյեկտների փաստացի վարքագծի դրսնորում ն իրավաբանական կողմ, որն արտահայտում է մաքսայինիրավունքի նորմերով սահմանված իրավունքներըն պարտականությունները, ընդգծելով այս ն կամ այն իրադրությունում նրանց թույլատրելի պարտադիրվարքագծի չափը: Մաքսային իրավականգրականության մեջ որոշ հեղինակմաքսային ներ իրավահարաբերությունները դասակարգումեն մի ն քանի խմբերի. 1) նյութականի դատավարականի(ընթացակարգայինի), 2) առաջնայինի ն երկրորդականի,3) մաքսային սահմանով ապրանքների ն տրանսպորտայինմիջոցներիփաստացիտեղափոխմանպահին, մինչն տեղափոխումըն տեղափոխումիցհետո առաջացող, 4) իրավաչափն անիրավաչափգործողություններից ծագող ն այլ տեսակի իրավահարաբերությունների: Նյութական մաքսային իրավահարաբերությունները,որպես կանոն, առաջանում են մաքսայինգործի ոլորտում ն կարգավորվում են նյութական մաքսայինիրավունքի նորմերով: Եթե այդ իրավահարաբերությունները զարգանում են իրավաչափ ն ավարտվումեն պատշաճ, ապա տարաձայնություններ, վեճեր չեն ե դատական միջամտության կարիք չի առաջանում: Եթե լինում '

հարաբերության կողմերիցմեկը չի կատարումիր պարտականությունները, ապա առաջանում է մաքսային դատավարական կարգով սուբյեկտիվ իրավունքներիպաշտպանությանանհրաժեշտություն: Հետնաբար`մաքսային գործունեությանոլորտի անհատական վեճերի լուծման հետ կապվածհարաբերությունները կարգավորվում են մաքսային դատավարությանիրավունքի նորմերով ն հանդես են գալիս որպես դատավարական մաքսային իրավաայդ

հարաբերություններ:Նյութական ն դատավարականհարաբերությունների փոխադարձկապը նրանումն է, որ դատավարականհարաբերություններնապահովումեն մաքսային գործի մասնակիցների սուբյեկտիվ իրավունքների հարկադիր պաշտպանությունը, նյութաիրավական նորմերով նախատեսված պարտականությունների իրացումը:

Առաջնային են համարվում այն մաքսային իրավահարաբերությունները,որոնք անմիջականորենկապված են մաքսային սահմանով ապրանքների ն տրանսպորտայինմիջոցների տեղափոխման հետ, օրինակ` մաքսային սահմանովապրանքներիտեղափոխմանժամանակմաքսայինձնակերպմանն մաքսային հսկողության իրականացմաննառնչվողհարաբերությունները: Երկրորդական մաքսային իրավահարաբերություններն ածանցված են առաջնային իրավահարաբերություններից,օրինակ` մաքսային մարմինների կողմից ավելի գանձված մաքսատուրքի գումարների վերադարձմանն հաշվանցման կապակցությամբ առաջացող հարաբերությունները:Ինչպես ճիշտ գնահատում է մաքսայինիրավահարաբերությունների բնույթը իրավագետ Ի.Վ. Տիմոշենկոն, մաքսայինիրավահարաբերություններ կարող են

առաջանալ.

ա) մինչն մաքսային սահմանով ապրանքների ն տրանսպորտայինմիջոցների փաստացիտեղափոխման պահը, օրինակ՝

որպես արտաքինտնտեսականգործունեությանմասնակիցհամապատասխանտարածաշրջանայինմաքսատանըհաշվառվելու կապակցությամբ արտահանմանն ներմուծման գործառնություններ կատարելու նպատակ ունեցող անձի ն մաքսային մարմինների

միջն առաջացող հարաբերությունները, բ) մաքսային սահմանով ապրանքներին տրանսպորտային միջոցներիտեղափոխման պահին, օրինակ` ապրանքների մաքսային ձնակերպման ն մաքսային հսկողության (անհրաժեշտության դեպքում նան մաքսային վճարներիգանձման) իրականացման կապակցությամբ մաքսային սահմանը հատող ֆիզիկական անձանց ն մաքսային մարմիններիմիջն առաջացող հարաբերու-

թյունները,

գ) մաքսայինսահմանով ապրանքներին տրանսպորտային միջոցներիփաստացիտեղափոխումից հետո, օրինակ` չվճարած

կամ թերի վճարված մաքսատուրքիգումարի գանձման կապականցությամբ մաքսային մարմիններին ապրանքներտեղափոխող ձանց միջն առաջացող հարաբերությունները: Ինչպես ցանկացած իրավահարաբերություն,այնպես էլ մաքսային,ծագում, փոփոխվումն դադարումէ կյանքի որոշակի հետնանքով:Դրանք առաջանումեն իրականուհանգամանքների թյան մեջ գոյություն ունեցող այնպիսիհանգամանքներիառկայությամբ, որոնց հետ օրենքը կապում է որոշակի իրավականհեկոչվում են հռավաբանական տնանքներ: Նման հանգամանքները փաստեր: փաստերը կյանԱսվածից բխում է, որ հռամաբանական հետ են, կապում է օրենքը որոնց քի կոնկրետ հանգամանքներ ծագումը, փոփոխումը իրավահարաբերությունների ն դադարումը: հետ կապից ունեցած Սուբյեկտի անհատական կամքի փաստերը բաժանվում են գորժողուելնելով իրավաբանական ն կամդեպքերի. Գորժողությունները սուբյեկտների թյունների

է այս են, որոնց հետ օրենքը կապում քի արտահայտություններն կամ այն իրավական հետնանքները: Դծպքերն այն երնույթներն են, որոնք սուբյեկտի կամքից անկախ առաջ են բերում իրավաբափասկան հետնանքներ: Դեպքերը ոչ կամայինիրավաբանական

սուբյեկտիակտիվկամքիարտատեր են, իսկ գործողությունները հայտմանարդյունք են ն իրենց բնույթով լինում են հ/ռավաչափն

անիրավաչափ:

յ

մասնակիցների հրւՄաքսային իրավահարաբերության են մաքսային համապատասխանում վաչափ գործժողությունները իրավունքի նորմի պահանջներին կամ, համենայն դեպս, չեն հակասում նրան: Իրենց իրավականնշանակությամբիրավաչափ գործողությունները բաժանվում են հրավական արարքների ն

իրավական ակտերի: Իրավական արարքներնայն իրավաչափգործողություններն են, որոնք նպատակամղվածչեն իրավահարաբերության առաջացմանը,փոփոխմանը ն դադարեցմանը,սակայն իրավա443

կան հետնանքներ են առաջացնում անմիջականորեն օրենքի ուժով, անկախ մարդկանց կամքից: Օրինակ` ֆիզիկական անձի ուղեբեռը գննելը ստեղծում Է մաքսային իրավահարաբերություն մաքսային սահմանով ապրանքներ տեղափոխող ֆիզիկական անձի անձի ն մաքսային մարմնի միջն անկախ Ֆիզիկական մաքս. օր. հոդվ.): (ՀՀ կամքից Ի տարբերությունիրավաբանականարարքների, հրա(աբանական ակտերն այնպիսիիրավաչափգործողություններն են, որոնք մարդկանց կողմից կատարվումեն իրավահարաբերություն առաջացնելու, փոխանցելուկամ դադարեցնելու նպատակով:Այդպիսի իրավականակտերի թվին են դասվում մաքսային մարժինների կողմիցընդունվողվարչականակտերը: առաջացմանհիմք Մաքսային իրավահարաբերությունների են նան անիրավաչափ գործողությունները. Անիրավաչափգործողություններն այնպիսի իրավաբանականփաստեր են, որոնք մաքսաիրավականնորհակասում կամ չեն համապատասխանում մի պահանջներին:Անիրավաչափեն ճանաչվում ոչ միայն ակտիվ կատարումից գործողություններ գործողությունները, այլե ձեռնպահ մնալը` անգործությունըկամ գործողությունը կատարելուց խուսափելը, օրինակ, անհաղթահարելիուժի ազդեցության դեպքում տարանցիկփոխադրվողապրանքները մաքսային մարմինների պատասխանատուպահպանությանըչհանձնելը կամ հետադարձ արտահանման պարտավորությամբներմուծված ապրանքները ն տրանսպորտայինմիջոցները սահմանված ժամկետում չարտահայտելը ն այլն. Անիրավաչափ գործողություններ կատարելու կամ անգործությունդրսնորելու պարագայում իրավախախտողիհամար օրենքի ուժով առաջանում է մաքսաիրավական

պատասխանատվություն:

առաջացնող իրաՄաքսային իրավահարաբերություններ վաբանական փաստերիբնույթից ելնելով այդ հարաբերությունները բաժանվում են իրավաչափն անիրավաչավիիրավաբանական փաստերի:Վերջիններս նան կոչվում են դեյիկրտային կամ

իրավազոր իրավահարաբերություններ:

13.5.

ՄԱՔՍԱՅԻՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ ՍՈՒԲՅԵԿՏՆԵՐԸ

ԿԱՐԳԱՎԻՃԱԿԻ ԻՐԱՎԱԿԱՆ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Մաքսայինիրավականհարաբերություններըորպես իրավական, տարատեսակնորմերով կարգավորվող հասարակական հարաբերություններ,իրենց ներքին կառուցվածքով ոչնչով չեն Այս իմաստով, տարբերվումմյուս իրավահարաբերություններից: ինչպես ամեն մի իրավահարաբերություն,մաքսային իրավահարաբերությունը նս ունի իր տարրերը, որպիսիք են իրավահարաբերության սուբյեկտները, օբյեկտներըն բովանդակությունը: Ժամանակակիցմաքսայինիրավականգրականությանմեջ փորձ է կատարվում սահմանազատում անցկացնել «մաքսային իրավունքի» ն «մաքսայինիրավահարաբերության»սուբյեկտների միջն, որը տեսական ն գործնականնշանակություն ունի: Միանգամայն ճիշտ համարելով այն դիրքորոշումը,թե մաքսային իրավունքի սուբյեկտն ավելի ընդգրկուն հասկացություն է, որն իր մեջ ներառում է մաքսային իրավահարաբերությանսուբյեկտներին վերագրվող տարրերը, կարելի է ասել, որ մաքսային իրավունքի սուբյեկտները պոտենցիալիրավասուբյեկտությամբօժտված ֆիզիկական ն իրավաբանականանձինք են: Նրանք ցանկացածդեպքում կարող են հանդես գալ որպես մաքսային հարաբերությունների մասնակիցներօ̀ժտված լինելով որոշակի իրավունքներովն պարտականություններով:Մաքսային իրավունքի սուբյեկտները կոնկրետ իրավահարաբերություններինմասնակցելով` իրացնում են իրենց իրավանորմերովվերապահված իրավունքները ն պարտականությունները, ձեռք են բերում սուբյեկտիվ իրավունքներ կամ պարտականություններ,որակվում են որպեսմաքսայինիրավական հարաբերությունների մասնակիցներ: Ի տարբերություն իրավունքի մյուս ճյուղերի սուբյեկտներին վերապահված իրավունքների ե պարտականությունների, ընթացորոնց շրջանակն ընդարձակէ ն իրավահարաբերության քում մասնակիցները կարող են իրացնել միանգամից մի շարք իրավունքներ կամ կրել պարտավորություններ,ինչպես, օրինակ,

քաղաքացիականիրավունքում, մաքսայինիրավունքում սուբյեկտները այսպիսի հնարավորություններիցզրկված են` կախված այն հասարակական հարաբերություններիառանձնահատկություններից, որոնք առաջանում են պետությանարտաքին տնտեսական գործունեությանոլորտում: Ելնելով դրանցից մաքսային իրավունքի սուբյեկտները կարելիէ բաժանել երեք խմբի. 1. հասարակական տարածքայինմիավորներ, 2. կոլեկտիվ սուբյեկտներ, 3. անհատականսուբյեկտներ: որպես միատարր ազՀայաստանի Հանրապետությունը, ժողովրդավարական, ինքնիշխան, գային պետական միավոր, սոցիալական, իրավականպետություն, հանդես է գալիս որպես մաքսային իրավունքի հատուկսուբյեկտ: Պետությունը մաքսայինիրավունքիսուբյեկտ է համարվում ուժով, որ նա պետական,տնտեսաայն յուրահատկությունների իշխանությանկրող է: Միական, քաղաքականն քաղաքացիական ժամանակ, հանդիսանալովհանրային իրավունքի սուբյեկտ, ինքն ն է սահմանում ներքին ն արտաքին ֆինանսատնտեսական առնտրայինգործունեությանշրջանակները,իր` մաքսային իրա--

մասվունքի մյուս սուբյեկտների իրավահարաբերություններին Նա ու մաքբովանդակությունը: ծավալն նակցելու սահմանները, է անսահմանափակ մասնակցում սային հարաբերություններին պետաիշխանականլիազորություններով:Միայն քաղաքացիաէ, որ մասնակցումէ քաղաքաիրավականհարաբերություններին անձանց հետ հավասար հիմունքնեցիների ն իրավաբանական րով: Այդ դեպքերում նրա նկատմամբկիրառվում են իրավաբանական անձանց մասնակցությունըկարգավորող մաքսային իրավական նորմերը: Հանրապետության սահմանադրության 104 հոդվածի համաձայն, Հայաստանի Հանրապետությանվարչա-

տարածքայինմիավոր է համայնքը: Համայնքները, որպես մաքսային իրավունքի հասարասուբյեկտներ, սահմանադրությամբ ամրակական-տարածքային գրված կարգով հանդես են գալիս որպես իրավաբանականանձ,

սեփականությանիրավունք ն գույքային այլ իրավունքներ (սահմանադրության 104. 1 հոդվ.), օժտված են արտաքին հարաբերություններում հանդեսգալու տնտեսական իրավունքներով: Հայաստանի Հանարապետությունըն տեղական ինքնակառավարման մարմինները, որպես մաքսային իրավունքի սուբյեկտն ֆինաններ, հանդես են գալիս արտաքինառետրատնտեսական են սական իրավահարաբերություններում,կրում իրավունքներ ն պարտականություններ: Մաքսային իրավունքի կոլեկտիվ սուբյեկտների գործունեութան նպատակը արտաքին առնտրատնտեսական հարաբերություններնեն: Կոլեկտիվ սուբյեկտների թվին են դասվում պետական իշխանության ն կառավարման մարմինները, ինչպես նան սեփականության տարբեր ձների վրա հիմնված կազմակերպությունները: Ռրպեսզի այս մարմիններըմաքսային իրավական հարաբերությունների մեջ մտնեն, անհրաժեշտէ, որ նրանք լինեն իրավունակ: Մաքսային իրավունակությունըմաքսային իրավահարաբերության սուբյեկտի իրավունքներ ունենալու ն իրավաբանական ունեն

պարտավորությունները կրելու ունակությունն է պետության մաքսային գործունեության ոլորտում: Պետության մաքսային գործունեության ոլորտում պետանան տնտեսական կան իշխանության ն կառավարման, ինչպես կազմակերպություններիմաքսայինիրավունակությունըգործում է տվյալ մարմնի կազմակերպմանն նրա իրավասությանորոշման պահից: Հենց այդ պահից էլ գործում է նրա գործունակությունը, այսինքն իր իրավունակությունըկենսագործելուունակությունը: Մաքսային գործունեությունը ենթադրում է տվյալ սուբյեկտի մաքսային իրավունակությանառկայություն: Պետական իշխանության ն կառավարմանմարմինները, ինչպես նան տնտեսականկազմակերպություններնունեն օրենքով կամ այլ նորմատիվ չյսկտերովսահմանված որոշակի իրավասություն ն այդ իրավասության շրջանակներում արտաքինտնտեսա-

կան, առնտրայինգործարքներումհանդես են գալիս որպես մաքսային իրավականհարաբերությունների սուբյեկտներ: Մաքսայինիրավունակությունը ենթադրումէ, որ պետական

տնտեսականբոլոր մարմիններնօժտված են պետականիշխանության ն գործադիր-կարգադրիչ լիազորություններով, մաքսային գործառույթներիրականացնելուիրավունքով:Այդ լիազորությունռերի բնույթը ն ծավալը պայմանավորված են տվյալ մարմնի իրավասությամբ:Հետնաբար,կարելի է ասել, որ մաքսային գործունեություն իրականացնողբոլոր մարմիններիմաքսային իրավունակությունը ես իրագործվումէ նրա իրավասության ծավալով: Մաքսայինգործունեությունիրականացնողբոլոր մարմինների ն տնտեսականկազմակերպությունների իրավասություններն իրենց արտացոլումն են գտնում նրանց կանոնադրություններում, ինչպես նան այլ նորմատիվակտերում: Դրանցովկարելի է սահմանել այն մաքսայինիրավականհարաբերությունների տեսակները, որոնցումորպես մասնակիցներ կարող են հանդեսգալ իրավաբանականանձինք: Ուսումնասիրությունիցդժվար չէ կռահել, որ մաքսային իրավունքի կոլեկտիվ սուբյեկտներիմաքսային իրավունակությունը կարող է լինել ընդհանուր ն հատուկ: Ընդհանուրիրավունակության համար բնորոշ է պետության արտաքին տնտեսականգործունեության իրականացմանը մասնակցելը, իսկ հատուկ մաքսայինիրավունակությանհամար բնորոշ է մաքսայինգործունեությանընթացքումհատուկ խնդիրներին հանձնարարությունների իրականացմանունակությունը, ինչպիսիք ըստ գործող մաքսային օրենսգրքի7-րդ հոդվածիիրականացնում են մաքսայինմարմինները: Մաքսային իրավունքի հատուկ սուբյեկտներիհամակարգում անհրաժեշտէ առանձնացնելհատկապեսմաքսայինմարմիններին ե նրանց պաշտոնատար անձանց, որոնց մաքսային իրավունակության ն գործունեությանիրավականգնահատման հարցերը ժամանակիընթացքում աղոտ են լուսաբանվել: Մաքսային իրավունքի հատուկ սուբյեկտները մաքսային մարմիններն են,"մաքսայինմարմիններին մաքսայինծառայուն

թյան կազմակերպությունների պետական ծառայողները, որոնք մաքսային գործի ոլորտում օժտված են հատուկ իրավունակությամբ: նրանք իրավունքի այլ սուբյեկտներից տարբերվում են նրանով, որ գործադիր իշխանությանմարմիններ են, ուստի ն

մաքսայինիրավունքի նորմերովսահմանվումեն ճաքսային գործի ոլորտի իրավահարաբերությունները կարգավորող իրավասությունները, ինչպես նան այս կամ այն մաքսային մարմնի կամ մաքսային ծառայության կազմակերպություններիպետական ծառայողի իրավունքներին պարտականություններիկոնկրետշրջանակները: Որպես մաքսային իրավահարաբերությանհատուկ սուբյեկտներ, մաքսային մարմիններնու դրանց պետական ծառայողները ոչ միայն իրենք են պահպանումօրենքի պատվիրանը,այլն ղեկավարում ն ապահովում են վերջինիս իրականացումը մաքսային գործի բոլոր մասնակիցների կողմից: Մաքսայինիրավունքի այլ սուբյեկտներիխումբը կազմում են մաքսային սահմանով ապրանքներ ն տրանսպորտային միջոցներ տեղափոխող անձինք (ֆիզիկականն իրավաբանական) ն այսպես կոչված` մաքսային ծառայությունների շուկայի մասնակիցները, որոնք մաքսային սահմանովապրանքներն տրանսպորտային միջոցներ տեղափոխելու ընթացքում մարմաքսային մինների հետ մտնում են տարբեր իրավահարաբերությունների մեջ: Որպես մաքսային իրավունքի սուբյեկտներ,նրանք օժտված չեն հատուկ իրավունակությամբ,ն նրանց իրավունքների ն պարտականություններիհամակցությունըկախված է իրենցիրավական կարգավիճակից:Այսպես, օրինակ, ՀՀ մաքսային օրենսգրքի 18 հոդվածիցբխում է, որ անձինք հավասար հիմունքներովիրավունք ունեն ՀՀ ներմուծել ն 34-ից արտահանել ապրանքներն տրանսպորտային միջոցներ: Սակայն, այդպիսի ներմուծման ն արտահանման կարգն ու պայմաններըմեծամասամբպայմանավորված են նրանով, թե ինչպիսի իրավական կարգավիճակովեն օժտված մաքսայինսահմանով ապրանքներտեղափոխողանձինք` ֆիզիԲանն այն է, որ մաքսային սահմակական, թե իրավաբանական: ն նով ապրանքներ տրանսպորտային միջոցներ տեղափոխելիս ֆիզիկական անձինք օժտված. են նույն իրավունքներով,ինչ որ

իրավաբանականանձինք: Այդուհանդերձ, ֆիզիկական անձանց (որոնց կարելի է նան մաքսային մարմիններիոչ առնտրայինհաճախորդներանվանել) կողմից մաքսային սահմանով ապրանքներ ն տրանսպորտայինմիջոցներ տեղափոխելիս կարնոր նշանակություն ունեն տեղափոխմաննպատակները,որոնք ն անհրաժեշտ է պարզել. դրանք տեղափոխվում են անձնական օգտագործմա՞ն համար, թե առնտրային նպատակներով:Մաքսային օրենսդրության համաձայն ֆիզիկական անձանց կողմից ոչ առնտրային նպատակներովտեղափոխվողապրանքներըենթակա են հայտարարագրման, մաքսային ձնակերպմանն մաքսային հսկողության պարզեցվածկարգով Մաքսային իրավունքի այլ սուբյեկտների խմբում մաքսային սահմանով ապրանքներ տեղափոխողանձանցից զատ, գոյություն ունի սուբյեկտներիմեկ այլ կատեգորիա, որոնց գործունեությունը կապված չէ 33 մաքսային սահմանով ապրանքների ն տրանսպորտային միջոցների տեղափոխմանհետ: Այս խմբին են պատկանում մաքսային ծառայությունների շուկայում ձեռնարկատիրական գործունեություն իրականացնող անձինք: Այդպիսիք են մաքսային միջնորդը (բրոքերը), մաքսային փոխադրողը, անմաքս առնտրի խանութի, մաքսայինպահեստի, ազատ մաքսային պահեստի սեփականատերերը(մաքսային օրենսգրքի 61, 64, 66, 68 նայլ հոդվ.): Թվարկված սուբյեկտները խմբավորվում են գործունեության տեսակով ն, ինչպես վերը նշվեց, անմիջականորեն կապված ն չեն մաքսային սահմանով ապրանքների տրանսպորտային միջոցների տեղափոխմանհետ: Այդ պատճառովմաքսային իրավահարաբերությանայս խմբի մասնակիցների իրավականվիճակի բնութագրմանըհարկ է անդրադառնալմիայն համապատասխան ինստիտուտների (մաքսային հայտարարագրում,մաքսային փոխադրում, «ներմուծում անմաքս առնտրի խանութ», «ներմուծում մաքսային պահեստ» ն «ներմուծում ազատ մաքսային պահեստ» ռեժիմների)շրջանակներում:Անշուշտ, այդ անձինք նույնպես կարող են 31 մաքսային սահմանով ապրանքներն տրանսպորտային միջոցներ տեղափոխել, սակայն մաքսային իրավունքի տեսան450

կյունից նրանք արդենկդիտվենորպես ապրանքներ տեղափոխող անձինք: Օրինակ, անմաքս առնտրի խանութի սեփականատերը նախ` որպես ապրանքներ տեղափոխող անձ արտասահմանից ներմուծում է ապրանքներ, այնուհետն, ընտրելով «ներմուծում անմաքս առնտրիխանութ» ռեժիմը, իրացնում է դրանք: Մաքսային իրավունքում որնէ արգելք չի կարող լինել մեկ անձի (կազմակերպության) կողմից տարբեր տեսակիձեռնարկատիրականգործունեություն իրականացնելու համար: Հնարավոր են նան մաքսային իրավահարաբերության սուբյեկտների խմբավորմանայլ չափանիշներ, որպիսիք բխում են նրանց գործառնական նշանակությունից: Այսպես, մաքսային ձնակերպմանսուբյեկտներ հանդես եկող ապրանքներտեղափոխող կամ էլ նրա կողմից լիազորված անձը (մաքսային միջնորդը) կարող են միավորվել «հայտարարատու» հասկացությանմեջ (13 մաքս. օր. 131 հոդվ. 1-ին մաս): ներհատուկ են Մաքսային իրավահարաբերություններին նան այլ սուբյեկտներ: Այսպես, անձի քննումը կարող է իրականացվել ընթերակաների,բուժաշխատողի,թարգմանչի,անչափահասի կամ անգործունակ անձի օրինական ներկայացուցչի մասնակցությամբ: Անձի քննումը մաքսային հսկողության բացառիկձն է: Հիշատակված անձանց չպետք է համարել մաքսային իրավունքի պարտադիրսուբյեկտներ: Իրավագիտության էջերում կարծիքներ են հայտնվում, որ մաքսային իրավունքի սուբյեկտների շարքին պետք է դասել միջազգային կազմակերպություններին,մասնավորապես,ՀամաշԱռետրի համաշխարխարհային մաքսային կազմակերպությանը, հային կազմակերպությանը: Ելնելով այս կազմակերպությունների նպատակներից, գործունեության խնդիրներիցու գործառնություններից, դրանք չպետք է դիտվեն որպես մաքսային իրավունքի

սուբյեկտներ, քանի որ անմիջականորենմաքսային մարմինների հաորնէ իրավահարաբերությանմեջ չեն մտնում: Առնտրի կարող է ներգործել մաքսամաշխարհային կազմակերպությունը քաղային գործի առանձին ուղղությունների (մաքսասակագնային քականության, մաքսային ընթացակարգերիպարզեցման) զարհետ

գացման վրա, նպաստելով մաքսային գործի օրենսդրական բազայի կատարելագործմանը: Մաքսային իրավահարաբերություններիգործնական մաս-

քաղաքացիները,որոնք օժտված չեն իշխանության լիագորություններով կամ չեն իրականացնումգործադիր-կարգադրիչ գործունեություն: Իրավահարաբերությանայս մասնակիցներին մաքսային օրենսդրությամբ ընդունված է համարել ֆիզիկական անձինք: Հանրապետության գործող մաքսային օրենսդրությունը ֆիգիկականանձանց դասակարգումէ. 1 Հայաստանի Հանրապետությանքաղաքացիներ, 2) օտարերկրյա քաղաքացիներ, այդ թվում նկատի է առնվում նան երկքաղաքացիությունունեցող անձինք, Յ քաղաքացիություն չունեցող անձինք: ՀՀ քաղաքացու մաքսային իրավունակությունը ծագում է ն նրա ծննդյան օրից դադարումէ վերջինիսմահվան հետ միասին: Քաղաքացիների` որպես մաքսային հարաբերությունների սուբյեկտի, գործունակության բացահայտման համար էական նշանակություն ունեն աշխատանքային ն քաղաքացիական իրավունքի ճյուղերի կողմից մշակված ն օրենսդրականամրապնդում ստացած գործունակությանսկզբունքները: ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 24-րդ հոդվածի համաձայն գործունակություն է համարվում քաղաքացու` իր գործողություններով քաղաքացիական իրավունքներ ձեռք բերելու ն իրականացնելու, իր համար ապարտավորություններ ստեղծելու ն դրանք կատարելուունակությունը: քաղաքացիականօրենսգիրքը, որպես Հանրապետության կանոն, քաղաքացուն լրիվ գործունակ է ճանաչում 18 տարեկանը լրանալու պահից: Այս սկզբունքը առանց բացառությունների կիրառվում է նան մաքսային իրավունքի սուբյեկտների համար: 18 տարին չլրացած քաղաքացիները մաքսային իրավունքում նույնպես անվանվում են անչափահասներ,որոնք բաժանվում են երկու խմբի. ա) մինչն 14 տարեկաններ(փոքրահասակներ),բ) 14-ից 18 տարեկաններ(անչափահասներ): նակիցներ

են

Մաքսային իրավունքի ն օրենսդրության ժամանակակից անբավարար տեսական հետազոտությունների պակասի հետնանքով լուծված չեն ներպետական իրավունքի մի շարք ճյուղերի առանձին իրավական ինստիտուտների փոխադարձ կապի ն հետադարձ հետնանքների հիմնահարցերը,որպիսիք վերաբերում են աշխատանքային, ֆինանսական, մաքսային ն իրավունքի այլ ճյուղերի փոխհարաբերության հարցերին, որոնց միասնական իրավական կարգավորման բացը մշտապես տեղիք է տալիս հակասությունների,խզում ստեղծում իրավունքի ն օրենսդրության տարբերճյուղերի միջն: ՀՀ աշխատանքայինօրենսդրությունը թույլատրեԱյսպես, լի է համարում կազմակերպությունների գործատուներին աշխատանքային պայմանագրերկնքել 16 տարեկանանչափահասների հետ, որոնք պայմանագրիկնքման պահից հանդես են գալիս աշխատանքայինիրավահարաբերության սուբյեկտներ, իրենց կատարած աշխատանքներիդիմաց ստանում են վարձատրություն: Մաքսային օրենսդրությունը, որը կարգավորումէ ֆիզիկական անձանց մաքսային գործառնությունները, մաքսային իրավահարաբերությունների սուբյեկտներ է ճանաչում այն ֆիզիկական անձանց, որոնց 18 տարին լրացել է: Մաքսայինմարմիններիգործնական աշխատանքների ուսումնասիրություններըը ն օրենսդրության առանձնահատկությունները վկայում են, որ 16-ից 18 տարեկան անչափահասները ամենատարբեր ձներով իրենց մասնակցությունն են բերում պետության մաքսային գործունեության հիմնական ձներին, ապրանքներին տրանսպորտայինմիջոցների տեղափոխումներին, արժութայինն արտարժութայինմիջոցների, պատմամշակութայինարժեքների արտահանումներին ն ներկրումներին: Առանց օրինականներկայացուցիչների անչափահասները են կարող տնօրինել իրենցաշխատավարձը,կենսաթոշակը,կրթաթոշակը ն այլ եկամուտներ, իրականացնել գիտության, գրականության կամ արվեստի ստեղծագործություններ,ավանդներ մուծել վարկայինհիմնարկներն տնօրինել դրանք: Հետնաբար, հիշատակված գործունեության բոլոր ձները մաքսային գործառնություններ են, որոնց համար ըստ գործող

հարկային օրենսդրության անչափահասները պետք է վճարեն սահմանված հարկատեսակները: Այդպիսի հարցադրումների ուժով, կարծում ենք, անչափահասներիմաքսայինկարգավիճակը, նրանց իրավունակության ն գործունակության հիմնախնդիրները ժամանակնէ, որպեսզի ուշադրության արժանանան: Ֆիզիկական անձանց (քաղաքացիներին)մաքսային իրավունքի սուբյեկտներճանաչելը առաջին հերթին պայմանավորված է նրանով, որ վերջիններս մասնակցումեն 33 մաքսային սահմանով ապրանքների ն տրանսպորտայինմիջոցների տեղափոխմանը: Գործող մաքսային օրենսդրությունը, ի սկզբանե քաղաքացիների համար հանրապետությանմաքսային սահմանով ապ-

րանքների ն տրանսպորտայինմիջոցների տեղափոխման սահմանափակումներչի նախատեսում: Քաղաքացիները օրենքի ուժով գտնվում են իրավական հավասարությանմեջ, անկախնրանց ռասայից, ազգային պատկանելությունից, զբաղեցրածպաշտոնից: Մաքսայինօրենսդրությունը, սահմանելովն երաշխավորելով քաղաքացիների իրավունքը ՀՀ մաքսային սահմանով ապրանքներ ն տրանսպորտայինմիջոցներ փոխադրելու հնարավորությամբ, այնուամենայնիվ,կապվածէ մի շարք օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ պատճառներիհետ, ինչպիսիք են սեփական շահերի կամ տրանսպորտի միջոցների ձեռնարկատիրականնպատակներով օգտագործելը, նրանց նկատմամբ կիրառում է նպատակային

մոտեցումներ:

Քաղաքացիների նկատմամբմաքսային մարմիններիկողմից ապրանքների ն տրանսպորտայինմիջոցներիփոխադրումների հարցում շերտավորվածմոտեցումներիդրսնորումները հիմնականում բխում են մաքսային օրենսդրությանմի շարք կանխավարկածներից,օրինակ, եթե մաքսայինմարմիններըհամոզված են, որ փոխադրվողապրանքը ունի ոչ թե անհատականօգտագործման նպատակ, այլ ներկրվում է առնտրայիննպատակներով, ապա նման դեպքերում քաղաքացու համար ձնավորվողմաքսային իրավական հարաբերությունների բնույթը, բովանդակությունը ն իրականացվողվերահսկողությանձնը փոխվում են: Անձը ինքնստին-

այլ սուբքյան փոխադրվումէ մաքսային իրավահարաբերության ն է գորորպես ձեռնարկատիրական ճանաչվում յեկտների շարք ծունեություն իրականացնողիրավաբանականանձ, կամ կարող է որակվել որպես անհատ ձեռներեց: Ապրանքներին տրանսպորտայինմիջոցների փոխադրման նպատակը,վերը հիշարկված հանգամանքներիցելնելով մաքսային մարմինները օրենքի ուժով իրենք են որոշում` հիմք ընդունելով հաճախորդիկողմից ներկայացվող ապրանքանյութականարժեքնշանակությունը հաստատող փասների տեխնիկատնտեսական

տաթղթերը: Փոխադրված կամ փոխադրվող ապրանքների ն տրանսպորտային միջոցների նպատակային նշանակությունը գործնականում մաքսային մարմինները որոշում են ելնելով փոխադրվող արժեքների` ա) սպառողականառաջարկից, բ) ապրանքների օգտագործման պրակտիկայից, գ) փոխադրվող ապրանքանյութական արժեքներիքանակից, դ) փոխադրվողապրանքներիտեսակների մաքրությունից(որակից, ապրանքայինտեսակից), ե) փոխադրման հանգամանքներից, զ) ամպրանքների փոխադրման առնտրային նպատակների բացակայությունիցն այլ հանգա-

մանքներից:

Այսօր մաքսային օրենսդրությունը, ելնելով ֆիզիկական

անձանց իրավունակության ն գործունակությանչափանիշներից, սահմանում է լրիվ գործունակության ն ինքնուրույն պատասխանատվություն կրելու տարիքային սահմանները:

մաքսայինօրենսդրության,հանրապետությանքաղաքացիները, ինչպես նան ֆիզիկական այլ կարգավիճակն քաղաքացիություն ունեցող անձինք մաքսային իրավահարաբերության սուբյեկտներ կարող են ճանաչվել, ինչպես նշվել է վերը, եթե լրացել է նրանց տասնութ տարին: Հետնաբար, մաքսային օրենսդրությանկանոնների խախտումների համար գործող օրենսդրությունը պատասխանատվություն է սահմանում տասնութ տարեկանից: Այս ընդհանուր կանոմիայն դիվանագիտական նից բացառություններեն նախատեսված անձանց համար: անձեռնմխելիությունից օգտվող Ըստ ՀՀ

13.6.

ՄԱՔՍԱՅԻՆ ԻՐԱՎԱԽԱԽՏՈՒՄՆԵՐԻ

ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԿԱԶՄԸ

կողմիցընդունված«Միջազ-ի Գլխավորասամբլեայի գային տնտեսականանվտանգությանմասին» բանաձնումպետությունների տնտեսական անվտանգությանամրապնդմանգործում ՄԱԿ

ուշադրություն է դարձվումմաքսային սակագներին,մաքսային տուրքերին ն մաքսավճարներին,որոնք տնտեսական անվտանգությանռազմավարությանբաղադրամասերլինելով, միահիմքերի ամրաժամանակ ուղղված են ազգայինանվտանգության մեծ

պնդմանը:

Հանրապետությանտնտեսությանպետական կարգավորման օբյեկտներ են անհատը, հասարակությունը, ինչպես նան տնտեսականհամակարգի հիմնականառանցքը կազմող ինստինպատակն տուցիոնալ հարաբերությունները, որոնց է բարձրացնել ապահովվածությանմաքաղաքացիների սոցիալ-տնտեսական կարդակը, ամրապնդել ռազմաքաղաքական կայունությունը, որոնք միակերաշխիքն են ներքին ն արտաքին ուժերի սպառնալիքներիցպաշտպանվելուհամար: Տնտեսական անվտանգությանհիմքերինսպառնացող ներն նրա պահանջներիոտքին վտանգներիցմեկը օրինականության նահարումներնեն,որոնք շատ հաճախդրսնորվումեն ինչպեսքաղաքացիների, այնպես էլ իրավաբանականանձանց կողմից պեմաքտության արտաքին տնտեսական հարաբերություններում

գործընթացում: սայինգործառույթներիիրականացման մաքսային հարաբերություններում Արտաքինտնտեսական միշտ չէ, որ մաքսամասնակիցները իրավահարաբերությունների են սահմանված իրավական յին գործառույթներնիրականացնում Հաճախակի նրանց ակտերի պահանջներինհամապատասխան: գործողությունները,երբեմն էլ անգործությունը տեղիք են տալիս մաքսային կանոնների կամ մաքսային օրենսդրությամբ ամրապնդվածայս կամ այն իրավականակտի պահանջներիխախտումաստիճանի վտանգավորության ների, որոնք ըստ հասարակական

պետությանըհասցված վնասի չափերի դասվում են մաքսային, շարքին: վարչական կամ քրեական իրավախախտումների Անկախպետություններիարտաքինտնտեսականհարաբերությունները կարգավորողմիջազգայինիրավականակտերից ն պայմանագրերից, պետությունների ներտնտեսականմաքսային կարգավորող օրենսդրության համակարգհարաբերությունները ման աստիճանից, մաքսային իրավախախտումները տարաբնույթ սահեն, ն կարգավորվումեն ինչպես մաքսային օրենսդրությամբ ո ւ մանված պատասխանատվության ներգործությանմիջոցներով, այնպես էլ կիրառվում է վարչականն քրեական պատասխանաու տվությունը, վերջիններիսներհատուկ պատժամիջոցներիհամակարգով: Ինչպես աշխարհի շատ երկրներում,այնպես էլ ՀՀ «Մաքպատասսային օրենսգիրքը» մաքսային իրավախախտումների է վարչական խանատվության հարցերը կարգավորելիս ելնում իրավունքին ներհատուկսկզբունքներից, որոնց շնորհիվ սահմանվում է մաքսային իրավախախտումներիսուբյեկտների պատասխանատվության,ներգործությանմիջոցների,ինչպես նան մաքսագործերով վարույթի կիյին իրավախախտումների րառման կարգը: վաՉնայած իրավունքի տարբեր ճյուղերից րույթներին, այնուամենայնիվ այսօր ինչպես մաքսային իրավաչի կան օրենսդրությանմեջ, այնպեսէլ ՎՀ գործող օրենսդրությամբ սահմանվումմաքսայինիրավախախտման հասկացությունը: Իրավագետները հիմք ընդունելով Ժամանակին տրված իրավախախտմանընդհանուր հասկացությունը, այսօր էլ մաքսային իրավախախտումըչեն կոնկրետացնում,անհատականացնում, այլ այն լայն առումով քննարկում են որպես հակաիրավական այնպիսիգործողություն կամ անգործություն,որն ուղղված է «Մաքսայինօրենսգրքի», «Մաքսայինսակագներիմասին» ն մաքն ներպեսային գործունեությունը կարգավորող միջազգային տական իրավականակտերի պահանջներիխախտմանը:Իրավական ակտերով սահմանվածխախտումներիանհատականօբյեկտներ կարող են հանդիսանալմաքսային վերահսկողությունըն ապ-

ն

պատասխանատ

վերաբերյալ

կատարված

րանքներիու տրանսպորտայինմիջոցներիձնակերպումը,մաքսային սահմանովնրանց փոխադրումները,մաքսատուրքերին մաքսավճարներիգանձումըն այլն: Ըստ էության մաքսային իրավախախտման այդպիսի մեկեն նաբանությունները հիմք հանդիսանում մաքսային գործունեության ոլորտում կատարվածիրավախախտումները դասակարգելու. ա) արմատականմաքսային, որպիսիքկարող են ծագել միայն մաքսային սահմանով անցկացվող ապրանքներին տրանսպորտային միջոցներիտեղափոխումիցն ուղղակիորենբխում են «ապրանքային շրջանառությունից»,բ) վարչական,գ) քրեական: Մաքսային իրավախախտումների առաջին խումբն արտաէ հայտվում մաքսային օրենսդրությամբսահմանված մաքսային կանոնների խախտումով: Մաքսայինկանոններիխախտմանհասկացությունըամրագրված է ՀՀ «Մաքսայինօրենսգրքի» 189-րդ հոդվածում, որտեղ ասված է, որ մաքսայինկանոններիխախտում է համարվում անձի կողմից կատարված անօրինականգործողությունը կամ անգործությունը, որն ուղղված է ՀՀ մաքսային օրենսդրությամբն մաքսային ոլորտին առնչվող 3Հ միջազգային պայմանագրերով ՀՅ մաքսայինսահմանով տեղափոխվողապրանքներին տրանսպորմիջոցներիմաքսայինհսկողությանն մաքսայինձնակերպտային ման սահմանվածկարգիդեմ (դրա համար մաքսայինօրենսգրքով նախատեսվածէ պատասխանատվություն): Օրենսդրականձնակերպումստացած մաքսային իրավախախտմանբովանդակությունիցդժվար չէ նկատել, որ իրավախախտումհասկացությունըմաքսայինգործում ուղղված է ընդհանուր առմամբ մաքսային գործունեությանայս կամ այն ոլորտը կարգավորողիրավականակտերին,որոնք սահմանում են մաքսային գործի իրավականհիմքերը ն մատնացույցանում այն հասարակականհարաբերություններիօբյեկտները,որոնց խախտմանն են ուղղված հակաիրավական ոտնձգությունները: Իրավագետները,ելնելով հիշարկված սահմանումից,փորձում են մաքսայինկանոններիխախտումներըպայմանականորեն դասակարգելչորս հիմնականխմբերի.

1) «Մաքսային օրենսգրքով», «Մաքսային սակագների մաակտերովն սին» օրենքով, ինչպես նան այլ օրենսդրական միջազգային պայմանագրերովսահմանված մաքսային հսկողությանկարգի դեմ ուղղված ոտնձգություններ, 2) մաքսային սահմանով ապրանքներին տրանսպորտային միջոցներ` տեղափոխմանմաքսային օրենսդրությամբ գործոսահմանված կարգիդեմ ուղղված հակաիրավական

(անգործություն), ղություններ

մաքսային հսկողության,ապրանքներին տրանսպորտային միջոցների մաքսային սահմանով տեղափոխելուսահմանված կարգի դեմ ուղղված ոտնձգություններ, 4) մաքսային տուրքերի ն մաքսավճարների գանձումների, ինչպես նան օրենսդրությամբսահմանվածարտոնությունների կիրառմանկարգի դեմ ուղղված ոտնձգություններ: Մաքսայինկանոններինշված չորս խմբերն էլ ունեն իրենց ներհատուկ իրավախախտմանկազմ, որոնք իրենց զգացնել են կոնկրետ ձների արտալիս անհատական իրավախախտումների 3)

տահայտմամբ: չորս խմբերում համակարգվածյուԻրավախախտումների րաքանչյուր կանոնիխախտումաչքի է ընկնում իր առանձնահատկություններով, որոնք հավասարապեսկարող են վերաբերելմաքսային կանոնների խախտմանսուբյեկտին, օբյեկտիվ կամ սուբյեկտիվ կողմին: Ընդհանուր կանոնն այն է, որ մաքսային կանոնների խախտման սուբյեկտներ կարող են հանդիսանալ ինչպես ՀՀ, անայնպես էլ օտարերկրյաքաղաքացիները,իրավաբանական ձինք, իրավաբանականանձի կարգավիճակչունեցող ձեռնարկատիրականգործունեությամբբոլոր զբաղվողները: ՀՀ մաքսայինօրենսդրությամբսահմանվածկարգով մաքսային կանոններիխախտմանսուբյեկտներ կարող են հանդիսաորոնց 18 տարինլրացել է խախտմանպահին: նալ այն անձինք, անձանց պատասխաԻնչ վերաբերում է պաշտոնատար նատվության կարգավորմանը,ապա մաքսային օրենսդրությունը պահանջում է, որ պաշտոնատարանձը մաքսային կանոնների

խախտման պահին ներգրավված լինի մաքսային ծառայության կատարմանըն հանդես գա ծառայությանիրավունքներին պար-

տականություններիորոշակիշրջանակներում`իրեն վերապահված

իրավասությամբ:

Մաքսայինկանոններիխախտմանսուբյեկտների շրջանակի հստակեցմանըզուգահեռ հանրապետությանմաքսային օրենսգիրքը ամրագրում է պատասխանատվությանը առնչվող երկու սկզբունքայինհիմնախնդիրներ. ա) մաքսայինիրավախախտումների թյան երկսուբյեկտությունը, բ) իրավաբանականանձանց` ենթարկելը միայն իրավախախտման օբյեկտիվկողմի առկայության հիմքով (հակաիրավական արարքի դրսնորման ձնը, եղանակը, պատճառական կապըգործողության ն առաջացած հետնանքի

րում իրավաբանական անձանց, հիմնարկների պատասխանատվության հիմքերը էապես տարբերվում ձն ֆիզիկականն պաշտոնատարանձանց համարսահմանվածպատասխանատվության սկզբունքներից:Եթե ֆիզիկական կամ պաշտոնատար անձինք պատասխանատվությանեն ենթարկվում ուղղակի կամ անուղղակի դիտավորությամբարտահայտվածիրավախախտումների համար, ապա իրավաբանականանձանցպատասխանատվության ենթարկելու համար բավարար է միայն մաքսային կանոնների խախտման օբյեկտիվ կողմի առկայությունը: Իրավախախտման սուբյեկտիվ կողմին ներհատուկ առանձնահատկությունները իրավաբանական անձանց պատասխանատվության. ենթարկելու համար որնէդեր չեն խաղում: Մաքսային օրենսդրությունըսահմանել է նան իրավաբանական անձանց պատասխանատվությունիցազատման հիմքեր, որպիսիքկարող են հանդիսանալմիայն անհաղթահարելիուժերը, որոնք օբյեկտիվորենանհնար են դարձնումմաքսայինգործառնություններին գործարքներիիրականացումը: Անդրադառնալով մաքսային իրավախախտմանկազմի վերլուծություններին,իրավախախտմանսուբյեկտներիտեսակները, նրանց կարգավիճակի իրական առանձնահատկությունները քննարկվել են մաքսայինիրավահարաբերությունների սուբյեկտներին վերաբերողլուսաբանություններում:

պատասխանատվուպատասխանատվության

միջն):

Մաքսային իրավախախտումների սուբյեկտների վարքագծի հիշատակված երկու սկզբունքային առանձնահատկություններից յուրաքանչյուրի իրավականվերլուծությունն ունի էական նշանակությունմաքսային իրավախախտումների համար սահմանված պատասխանատվության միջոցների կիրառումներիհիմնավորման համար: Այսպես,մաքսայինկանոններիխախտումներիերկսուբյեկտության տակ ընդունված է հասկանալ այնպիսի իրավական ռեժիմ,երբ մեկ մաքսային իրավախախտմանդեպքում օրենքը թույլատրելի է համարում պատասխանատվության կանչել իրավաբանական անձին, նրա նկատմամբկիրառելով վարչական պատասխանատվությունԱ իրավաբանական անձի ներկայացուցչին, են տվել մաքսային որի անօրինականգործողությունները կանոններիխախտման: Իրավաբանականանձանց պատասխանատվությանկիրառմանվարույթում կարողէ առաջանալմիայն ապրանքների ն տրանսպորտայինմիջոցներիառնետրային շրջանառության պատճառով,երբ վրա են հասնում մաքսայինօրենսդրությամբ սահմանված կանոններիխախտումներ:նման դեպքե-

տեղիք

երկսուբյեկտությունը.

Մաքսային իրավախախտումների օբյեկտն այն է, ինչի նկատմամբ իրավախախտման միջոցով կատարվում է ոտնձգություն: Մաքսային իրավախախտման օբյեկտ առաջինհերթին հանեն դիսանում պետության արտաքին տնտեսական գործունեությունը, որի բովանդակություննեն կազմում մաքսային սակագները, մաքսատուրքերը,մաքսավճարները, մաքսայինհսկողությունը, նան ինչպես մաքսայինօրենսդրությամբպաշտպանվողշահերը: Մաքսային իրավախախտման օբյեկտիվ կողմը իրավունքի նորմերով նախատեսվածհատկանիշներիհամակարգ է, որոնք բնութագրում են օբյեկտիվ իրականության մեջ իրավախախտմանարտաքինդրսնորումը: Պետք է կարնորել հատկապես այն հատկանիշը, որը բնութագրում է գործողությունը (օրինակ,

մաքսայինօբյեկտիչհայտարարագրումը, մաքսայինմարմիններին համապատասխան չներկայացումը):Գործողուտեղեկությունների թյունը մաքսային իրավախախտման առանցքային հատկանիշէ, որին վերաբերումեն հասարակական վտանգավորհետնանքները, ինչպես նան պատճառայինկապը գործողության (անգործության) ն հետնանքների միջն: Մաքսայինիրավախախտումը կարող է կատարվել տարբեր եղանակներով.օրինակ, ապրանքներիիրացումից հասույթը հաշվապահականհաշվառման մեջ չարտացոլելու, սահմանված ժամկետներում մաքսային մարմնում հաշվառման չկանգնելու, հաշվետվությունըչներկայացնելուճանապարհովն այլն: Կախվածնրանից, որ պատասխանատվության ենթարկելիս հաշվի են առնվում հակաիրավականարարքի հետնանքները որպես մաքսային իրավախախտման օբյեկտիվ կողմը բնութագրող չափանիշներ, կարծումենք, ճիշտ մաքսայինիրավախախկլինի տումները դասակարգել երկու խմբի՝ նյութական կազմ ունեցող ն այդպիսինչունեցող: Մաքսայինօրենսդրությանուսումնասիրությունները վկայում են, որ նյութականկազմ ունեցող իրավախախտումների թվին են դասվում մասնավորապես «Հարկերիմասին» ՀՀ օրենքի 24, 25, 27 հոդվածներովնախատեսված իրավախախտումները: Ոչ նյութական իրավախախտումների թվին կարելի է դասել, օրինակ, «Ակցիզային հարկի մասին» ՀՀ օրենքի 10-րդ հոդվածի3-րդ կետով նախատեսվածիրավախախտումները, ինչպես նան ՎԻՎ օրենսգրքով նախատեսված մաքսայինիրավախախտումները: Մաքսայինիրավախախտման կազմի տարրերիցէ մաքսային իրավախախտում կատարածանձի` իր կողմից թույլ տված իրավախախտումը ն անձի հոգեգնահատելուհնարավորությունը կան վիճակը, որն իրավագիտության մեջ համարում են սուբյեկտիվ կողմ: Ի տարբերությունֆիզիկականանձանց,իրավահարաբերություններիայնպիսիյուրահատուկ մասնակիցներ,ինչպիսիք են իրավաբանական անձինք, օժտված չեն անհատականգիտակցությամբ, այդ պատճառովիրավագիտության մեջ արտահայտվում են տեսակետներ կազմակերպությունների մեղքի լիարժեք ուսումնասիրման(բացահայտման) անհնարինության վերաբերյալ:

կազմի այս վերջին հատկաՄաքսային իրավախախտման է նիշի կապվածպետք նկատել, որ 33 օրենսդրության համաձայն այն կիրառելի է միայն այնպիսի մաքսայինիրավախախտումների համար, որոնք առաջացնում են վարչական կամ քրեական պատասխանատվություն:ՀՀ մաքսային օրենսդրությունը մաքսակիրառմանժամանակհաշվի է առնում յին պատասխանատվության միայն ֆիզիկական անձանց մեղքը: Հարկային օրենսդրությամբ վարչական ն քրեական պատասխանատվությունսահմանված է միայն քաղաքացիների համար, ուստի կազմակերպությանմեղքի գնահատման խնդիր չի առաջանում այն իրավախախտումների գծով, որոնց պատասխանատունհանդիսանում է կազմակերպությունը: Մաքսային ծառայության մարմինների կողմից կիրառվող պատասխաճատվությանհիմքերի գործնակւսն ուսումնասիրությունները վկայում են, որ կազմակերպություններիթույլ տրված պատճառներըհանգում են կոնկրետ պաշիրավախախտումների տոնատար անձանց գործողություններին, դրանց դրդապատճառներին կամ այդ անձանց անզգուշությանը: Այս պայմաններում միանգամայնտրամաբանականեն ՌԴ մաքսային օրենսդրությամբ սահմանված կանոնները, ըստ որոնց` կազմակերպությանօրինական ներկայացուցիչների գործողությունները (անգործությունը), կապված մաքսային օրենսդրությամբ կարգավորվողհարաբերություններում այդ կազմակերպությանմասնակցության հետ, համարվում են նույն կազմակերպությանգործողությունները (անգործությունը): ՎՀ գործող մաքսային օրենսգիրքը, սահմանելով ֆիզիկական անձանց ապատասխանատվությունը, անհասկանալիորեն է իրավունքիհանրահայտինստիտուտներից մեկը` պաշրջանցում տասխանատվությունից ազատելու հիմքերը, որտեղ բացի իրավական չափորոշիչներիցպատասխանատվության ենթակաքաղաքացիների սուբյեկտիվ կողմի առանցք է անձի մեղսունակության հարցը: ՀՀ մաքսային օրենսդրության ուսումնասիրությունները վկայում են, որ նույնիսկ գործող օրենսգրքի 39-րդ գլուխը, որը հետ

սահմանում է «Մաքսայինկանոններիիրավախախտումներիվերաբերյալ վարույթը», վերջինիս 219-րդ հոդվածում անգամ, որտեղ խոսք է գնում «մաքսայինկանոններիխախտմանվերաբերյալ գործի քննությանը պատասխանատվությանենթարկվող անձի մասնակցության» մասին, նույնիսկ փորձ չի կատարվում պարզելու մասնակիցը«մեղսունակ է, թե «անմեղսունակ»: Նշված իրավական բացերը լրացնելու նպատակով ընդգծենք, որ մարդու իրավունքների Ա հատկապես անմեղության կանխավարկածներիսկզբունքները առաջին հերթին ուղղված են այն անձանց իրավունքների պաշտպանությանը,որոնք հոգեկան տարբեր հիվանդություններիպատճառովզրկված են իրենց գործողություններին հաշիվ տալու հնարավորությունից,որը պետք է կազմի մաքսային օրենսդրության ն հատկապես պատասխանատվության իրավականինստիտուտիանբաժան մասը: Ֆիզիկական անձանց անմեղսունակությանհասկացությունը, վերջինիս իրավականբովանդակությանհիմնահարցերըլիարժեքորեն իրենց լուսաբանումներնեն ստացել քրեական ն վարչական օրենսդրության մեջ որպես իրավախախտմանսուբյեկտիվ կողմի գնահատմանհիմնականչափանիշներ: Հանրապետության քրեականօրենսգրքի25-րդ հոդվածում ասված է, որ քրեական պատասխանատվության ենթակա չէ այն անձը, ով հանրության համար վտանգավոր արարք կատարելու պահինգտնվել է անմեղսունակության վիճակում,այսինքն` քրոնիկ հոգեկան հիվանդության, հոգեկան գործունեության ժամանակավոր խանգարման,տկարամտությանկամ հոգեկան այլ հիվանդագին վիճակի"հետնանքով չէր կարող գիտակցել իր գործողության (անգործության) վտանգավորությունը կամ ղեկավարելդա: Պատժի ենթակաչէ նան այն անձը, ով հանցանքը կատարել է մեղսունակության վիճակում, սակայնմինչն դատարանի կողմից դատավճիռ կայացնելը հիվանդացել է հոգեկան հիվանդությամբ, ռրը զրկել է նրան իր գործողության(անգործության)փաստացի բնույթն ու նշանակությունըգիտակցելու կամ ղեկավարելու ընդունակությունից:Այդպիսիանձի նկատմամբդատարանի նշանակմամբկարող են կիրառվել բժշկական բնույթի հարկադրանքի

միջոցներ, իսկ առողջանալուց հետո նա կարող է ենթարկվել պատժի: Մաքսային կանոններիխախտմանհամար մաքսային մարմինների օպերատիվ-հետախուզականն մաքսային իրավախախտումների գործերով վարույթների գործնական ուսումնասիրությունները վկայում են, որ 41 «Մաքսային օրենսգրքի» բացթողումների շարքում արդարադատության լիարժեք իրականացմանը գնահատեխոչնդոտում են նան մաքսային իրավախախտումները լիս իրավախախտումներինմասնակցության (հանցավորության) հասկացության լուսաբանումները, որոնց տեսակները, իրավախախտմանըմասնակցելու ձները, գործողություններիբնույթը ժամանակին ն այսօր պատշաճ խորությամբհետազոտված են քրեագիտության էջերում: Մաքսային իրավախախտմանսուբյեկտների (ֆիզիկական անձանց) թվաքանակի հստակեցումը ցանկացած իրավախախտմանծավալների իմաստով օբյեկտիվ անհրաժեշտությունէ, որը կարող է վկայել մաքսային մարմիններիօպերատիվ-հետախուզական աշխատանքներիորակի մասին, որի նպատակը բազմակողմանի, լրիվ ն օբյեկտիվ սկզբունքներով հետաքննությանկազմակերպումնէ: Մաքսային իրավախախտումներիսուբյեկտներիշրջանակների բացահայտմանհամար էական նշանակություն ունի քրեագիտության կողմից մշակված հանցավորությանհասկացությունը, որը հավասարապեսկիրառելիէ նան մաքսային կանոնների խախԱ տումները լուսաբանելու հետաքննության օրինականությունն ապահովելու համար: Այսպես, ՀՀ «Քրեականօրենսգրքի» 38-րդ հոդվածում լուսաբանված են հանցակիցների տեսակները, որտեղ հանցագործության (իրավախախտման) կատարողիհետ մեկտեղ հանցակիցեն ներ համարվումկազմակերպիչը,դրդիչը ն օժանդակողը: Ըստ քրեականօրենքի հանցանքի (իրավախախտման)կատարող է այն անձը, ով անմիջականորենկատարել է կամ դրա կատարմաննանմիջականորենմասնակցել է այլ անձանց (համակատարողների) հետ համատեղ, ինչպես նան հանցանքը կատարել է

այնպիսի անձանց օգտագործելու միջոցով, ովքեր օրենքի կամ հանուժով ենթակա չեն քրեական պատասխանատվության են ցանքը կատարել անզգուշությամբ: Կազմակերպիչ է համարվումայն անձը, ով կազմակերպել "կամ ղեկավարել է հանցանքի (իրավախախտման) կատարումը, ինչպես նան ստեղծել է կազմակերպված խումբ կամ հանցավոր համագործակցություն,կամ ղեկավարել է դրանք: Օրենքը դրդիչ է համարում այն անձին, ով մեկ ուրիշ անձի կատարելու` համոզելու, նյուդրդելէ հանցանք(իրավախախտում) թապես շահագրգռելու, սպառնալիքի միջոցով կամ այլ եղանակով: Քրեական օրենսդրությունն օժանդակող է համարում այն անձը, ով հանցագործությաննօժանդակել է խորհուրդներով,ցուցումներով, տեղեկատվություն կամ միջոցներ, գործիքներ տրամադրելով կամ խոչնդոտներըվերացնելով,ինչպես նան այն անձը, ով նախապեսխոստացել է պարտակելհանցագործին, հանցագործության միջոցներն ու գործիքները, հանցագործությանհետքերը կամ հանցավորճանապարհովձեռք բերված առարկաները,ինչպես նան այն անձը, ով նախապեսխոստացել է ձեռք բերել կամ իրացնել այդպիսիառարկաներ: Վանրապետությանգործող «Մաքսայինօրենսգիրքը» անհասկանալիորեն շրջանցում է նան մաքսային գործառույթներում թույլ տրված իրավախախտումների մեղքի դրսնորումների ն նրա տեսակների հարցը, ինչպես նան մեղքի դրսնորմամբ կատարված այն իրավախախտումները, որոնք իրենց էությամբ մաքսային հանեն ն ցագործություններ ենթակա են մաքսային մարմինների` որպես հետաքննական գործառույթով օժտված մարմինների քննության, բացառությամբԴՅ մաքս. օր.-ի 183 ն 33 քր. օր.-ի 215 հոդայլ

վածների:

քր. օր.-ի 22-րդ գլուխը, որն ըստ հանցագործությունների սեռայինօբյեկտի կարգավորումէ «Տնտեսական գործունեության դեմ ուղղված» հանցագործությունների տարբեր տեսակային ն անհատական օբյեկտներով հանցակազմերիքրեաիրավական կարգավորմանխնդիրները, անդրադառնումէ միայն «Մաքսանենգության» հանցակազմի բնութագրերին, հետնաբար մնում է ենՀՀ

մաքսային գործունեության ոլորտում, մաքսային իրենց հասաօրենսգրքի 37-րդ գլխում 17 իրավախախտումները մեծ վտանգ չեն ներաստիճանով րակական վտանգավորության թադրել,

որ

ՀՀ կայացնում ն իրենց լուծումները գտնում են 33 «Մաքսային»ն վերաբերյալ» օրենսգրքերի «Վարչական իրավախախտումների պահանջներինհամապատասխան: «մաքսային կանոնների»խախտումների Այնուամենայնիվ, իրավական ճիշտ բնութագրերի համար էական նշանակություն ունեն նան կատարված խախտմանշրջանակներումսուբյեկտի մեղքի որոշման հարցերը, որոնցից կախված են մաքսային կամ վարչականմիջոցներիկիրառմանն նրանց տեսակներիհարցերը: Օգտվելով քրեագիտության նվաճումներիցհատկապես «մեղքի» իրավականինստիտուտի պարզաբանումներիհամար, կամ պետք է նկատել, որ մեղքը դրսնորվում է դիտավորությամբ

անզգուշությամբ: եթե դա

է, արարքն իրավախախտում Անզգուշությամբկատարված է մաքսայինօրենսգրքով: հատկապեսնախատեսված Դիտավորությամբկատարվածհանցանքը կարող է դրսնոր-

վել ուղղակի կամ անուղղակիդիտավորությամբ:

|

համարվում է ուղղակի դիտավորուԻրավախախտումը

թյամբ կատարված,եթե անձը գիտակցել է իր գործողության(անգործության)`հանրությանհամար վտանգավորբնույթը, նախան տեսել է հանրության համար դրա վտանգավոր հետնանքները

ցանկացելէ դրանց վրա հասնելը: համարվում է անուղղակի դիտավորուԻրավախախտումը թյամբ կատարված,եթե անձը գիտակցել է իր գործողության(անգործության)`հանրությանհամար վտանգավորբնույթը, նախատեսել է հանրության համար վտանգավոր հետնանքների առաջացման հնարավորությունը, չի ցանկացել այդ հետնանքները, բայց գիտակցաբարբույլ է տվել դրանք: է Անզգուշությամբ կատարված իրավախախտումը կամանփութությամբ: դրսնորվելինքնավստահությամբ է ինքնավստահությամբ համարվում Իրավախախտումը կատարված,եթե անձը կանխատեսելէ իր գործողության(անգոր-

է կարող

ծության)` հանրության համար վտանգավոր հետնանքներիառաջացման հնարավորությունը,սակայն առանց բավարար հիմքերի` փնքնավըստահորենհույս է ունեցել, որ դրանք կկանխվեն: Իրավախախտումը համարվումէ անփութությամբ կատարված, եթե անձը չի կանխատեսել է իր գործողության (անգործության)` հանրությանհամար վտանգավորհետնանքներիառաջացման հնարավորությունը,թեն տվյալ իրադրությունում պարտավոր էր ն կարող էր նախատեսելդրանք:

13.7.

ՊԱՏԱՍԽԱնԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՕՐԵՆՍԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՄԱՔՍԱՅԻՆ

ԽԱԽՏՈՒՄՆԵՐԻ

ՀԱՄԱՐ

Մաքսայինիրավունքի` որպես համալիր իրավունքի ճյուղի առանձնահատկություններով են պայմանավորված մաքսային օրենսդրության խախտումների համար կիրառվող պատասխանատվությանառանձնահատկությունները: ՎՀ «Մաքսային օրենսգրքի» 205-րդ հոդվածը, որը սահմանում է «Մաքսային կանոններիխախտումներիվերաբերյալգործերի վարույթը կարգավորող օրենսդրությունը», վկայակոչում է, որ մաքսային կանոնների խախտումները (իրավախախտումները), նրանց վարույթը կարգավորվում են ինչպես մաքսային օրենսգրքով, այնպես էլ «Վարչական իրավախախտումներիվերաբերյալ» ՀՀ օրենսգրքով, այն սահմաններում,եթե վարչական օրենսգիրքը չի հակասում մաքսայինօրենսդրությանը: Նկատենք, որ մաքսային իրավունքի առանձնահատկություններից մեկն էլ այն է, որ պատասխանատվության հարցերում, բացի վերը նշված իրավունքի ճյուղերի մասնակցությունից,կախված արտաքին տնտեսականհարաբերություններումկատարված իրավախախտման հանրության համար վտանգավորությանաստիճանից, որն ուղղված է մեր հանրապետությանտնտեսական ինքնիշխանությանն ազգայինանվտանգությանդեմ, որպեսհանցավոր ոտնձգություն, հանրապետությանշահերը կարող են պաշտպանվել

քրեականօրենսդրությամբ«Մաքսանենգության»դեմ սահմանված քրեական հարկադրանքիմիջոցներիիրականացմամբ: Հետնաբար ուսումնական նպատակներով մաքսային օրենսդրության խախտումներիհամար կիրառվող պետական հարկադրանքը, որը գործնականումդրսնորվում է պատասխանատվության տեսակներով,կարելի է բաժանել երեք խմբի` ա) մաքսային, բ) վարչականն գ) քրեական: Հանրապետությանմաքսայինմարմիններիհետաքննական գործունեությունը ծավալվում է մաքսային կանոններիխախտումների, նրանց կապակցությամբ կազմված գործերի վարույթների ն պատասխանատվության կիրառմանոլորտներում: Սաքսային պատասխանատվությանկիրառման հիմքը արտաքին տնտեսական, առնտրայինհարաբերություններիցն միջազգային պայմանագրերիցբխող ապրանքներին տրանսպորտի միջոցների 33 սահմանով տեղափոխելու սահմանված կանոնների խախտումնէ: ՀՀ «Մաքսային օրենսգիրքը» սահմանում է մաքսային կանոնների խախտման 17 հանցակազմ, որոնք ամրագրված են օրենսգրքի 189 204 հոդվածներում: Նշված բոլոր խախտումներնունեն մաքուր մաքսային իրավախախտմանբնույթ ն վերջիններիս նկատմամբ օրենքով սահմանված ն կիրառվողպատժամիջոցները,որոնք արտահայտվում են տուգանքով, իրենց բնույթով բխում են մաքսային իրւսվական գործառնություններիցն վերաբերում են բացառապես«ապրանքների շրջանառությանը»,որը ն իրավունք է վերապահում այս բնույթի իրավախախտումները համարելմաքսային: Այսպես, «Մաքսայինօրենսգրքի» 192-րդ հոդվածը սահմանում է «տրանսպորտայինմիջոցների մեկնումն առանց թույլտվության», որտեղ ասված է, որ մաքսային հսկողության ներքո գտնվող տրանսպորտայինմիջոցի (այդ թվում` սույն օրենսգրքին համապատասխանապրանքհանդիսացող) մեկնումն առանց մաքսային մարմնիթույլտվության` առաջացնումէ տուգանքի նշանակում` 100.000 դրամի չափով: --

«Մաքսային օրենսգրքի» 199-րդ հոդվածն ամրագրում է հետադարձ արտահանմանկամ հետադարձներմուծման պարտավորություններիխախտումը, ըստ որի հետադարձ արտահանման պարտավորությամբՀայաստանի Հանրապետություն ներմուծված ապրանքները ն տրանսպորտայինմիջոցները սահմանված ժամկետում չարտահանելը կամ հետադարձ ներմուծման արտահանվածապրանքներըն տրանսպորպարտավորությամբ տային միջոցները սահմանված ժամկետում Հայաստանի Հանէ տուգանքի նշանարապետությունչվերադարձնելը՝առաջացնում ն կում` այդ ապրանքների տրանսպորտայինմիջոցների մաքսային Կամ

արժեքի տասը տոկոսի չափով: Նույն խախտումը, որը զուգորդվել է ապրանքների կամ

տրանսպորտային միջոցների օտարմամբ`առաջացնումէ տուգանքի նշանակում` օտարված ապրանքներին տրանսպորտային միջոցների մաքսայինարժեքի չափով: Մաքսայինիրավախախտումներիհամար օրենսդրությամբ տեսակների ն ներգործուսահմանված պատասխանատվության թյան միջոցներիուսումնասիրություններըվկայում են, որ մեր հանրապետությանմաքսային օրենսդրությամբհստակեցվածչեն այն որոնց համար օրենքը նախատեսումէ պաիրավախախտումները, տասխանատվություն որնէ տեսակի (մաքսային կամ վարչական)

կիրառմանկարգը: Գործող մաքսային օրենսգիրքը ըստ էության, հատկապես մաքսայինկանոններիխախտումներիհամար պատասխանատվություն սահմանելով, նույն իրավական ինստիտուտի շրջանակներում, առանց պատշաճ հիմնավորման,միախառնում է մաքսային ն վարչական պատասխանատվությանհիմքերը, սահմանագծում չանցկացնելով բնույթի, վտանգավորությանաստիճանի, պատասխանատվությանենթակասուբյեկտների հասարակականբնութագրերի, ինչպես նան մաքսային խախտումներիպատճառով հասարակական, պետական շահերին հասցված վնասի էական ն ոչ էական լինելու հանգամանքները:Արտասահմանյանշատ պետությունների ձաքսային օրենսգրքերում, ուղղակի անջրպետ է անցտարբեր տեսակներիկիրառման կացված պատասխանատվության

հիմքերի միջն, որը ոչ միայն հստակեցնում է իրավախախտման բնույթը, այլն նպաստում է կատարվածհակաիրավականարարքը ճիշտ որակելուն, որից ն կախված է պատժատեսակին պատժամի-

ջոցների կիրառումը: Այսպես, օրինակ, Ռուսաստանի Դաշնության «Մաքսային օրենսգքրի» 63-րդ Գլուխը նվիրւլած է մաքսային գործունեության ոլորտում վարչական իրավախախտումների կարգավորմանը, որոնք ապահովում են մաքսայինմարմիններին նրանց պաշտոնատար անձանց աշխատանքայինգործունեության նորմալ ռիթմը, սահմանելով վերջիններից օրենքով երաշխավորվածգործելաոճը ն նրանց կողմից օրենքների պահանջների խախտման դեպքում ենթարկմանկարգը: պատասխանատվության Մաքսային գործունեության ոլորտում վարչական պատասխանատվությունը գործում է այն առանձնահատկություններով, որոնց շնորհիվ այն սահմանազատվում է մաքսային, քրեական ն մյուս ձներից: պատասխանատվության Վարչականպատասխանատվություննօժտված է իրավական պատասխանատվությանը բնորոշ բոլոր գծերով: Միաժամանակ, այն ունի առանձնահատուկ գծեր, որոնց շնորհիվ վերջինս է որպես իրավական պատասխանատվությանհաառանձնանում տուկ տեսակ: Գործող օրենսդրությանվերլուծությունը հնարավորություն է տալիս առանձնացնելուհետնյալ հատկանիշները՝ 1) Վարչականպատասխանատվության հիմքում ընկած է վարչականզանցանքը: Միակ բացառություննայս կանոնից թերես նախատեսվածէ ՎայաստանիՀանրապետությանքրեական օրենսգրքի 46-րդ հոդվածով:Այդ հոդվածիհամաձայն,մասնավորաւվես, թույլատրվում է ազատել քրեական պատասխանատվությունիցն

այն հանցագործուենթարկելվարչականպատասխանատվության թյունների վերաբերյալ գործերով, որոնց համար օրենքով նախատեսվում է պատիժ ազատազրկմանձնով, մեկ տարուց ոչ ավելի ժամանակովկամ այլ ավելի մեղմ պատիժ:Միաժամանակ,հարկէ նկատել, որ Հայաստանի Հանրապետության գործող քրեական դատավարությանօրենսգիրքը շրջանցել է քրեական հանցագոր471

ծության համար վարչական տույժ կիրառելու ընթացակարգային հարցադրումները,ինչը լուրջ բացթողում է: 2) Այն դրսնորվում է իրավախախտինկատմամբվարչական տույժի կիրառմամբ: Վարչական իրավախախտումներիվերաբերյալ այաստանի Հանրապետությանօրենսգրքի 22 հոդվածի համաձայն «վարչական տույժը համարվում է պատասխանատվուվարույթին թյան միջոց»: Ընդ որում, եթե պատասխանատվության են կարգավորվել նան ենառնչվող հարաբերությունները կարող թաօրենսդրականակտերով, ապա տույժի տեսակները` բացառապես օրենքներով: միջոցներ կիրառե3) Վարչական պատասխանատվության ունեն ոչ միայն դատարանները, այլե բազմաթիվ լու իրավունք իրավասու պետական մարմինները ե պաշտոնատար անձինք: Տվյալ պարագայումհիշյալ առանձնահատկությունը դրսնորվում է նան նրանում, որ եթե վարչական մարմինների կողմից ճշանակված տույժերը կամավոր չեն կիրառվում, ապա դրանք կարող են հարկադիր կարգով կատարվել միայն սահմանված կարգով դատարան հայց ներկայացնելուց ն տույժի հիմնավորվածության առնչությամբվճիռ կայացնելուց հետո: ` 4) Օրենսդրությամբնախատեսված է վարչական պատասխանատվության ենթարկելու հատուկ կարգ: Ընդ որում, հիշյալ կարգին առնչվող նորմերի պահանջների անտեսումը հանգեցնում է վարչական տույժ նշանակելու մասին որոշումների անվավերու:

թյանը:

5) Ֆիզիկականանձանց մասով վարչականպատասխանատվության հիմունքները սահմանվածեն վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ Հայաստանի Հանրապետության օրենսգրքում: Մնացած բոլոր օրենսդրականակտերի համար վերջինս ունի ելակետային նշանակություն: 6) Վարչական պատասխանատվությունսահմանվում է ոչ միայն օրենսդրական, այլե ենթաօրենսդրականակտերով: Այս դեպքում, ինչպես արդեն նշվեց, բացառություն են կազմում վարչական տույժի տեսակները: Բացի այդ, օրենսդրական ակտերով հստակ սահմանված են վարչական պատասխանատվության

ոլորտում նորմատիվ օրենսդրականակտեր ընդունելու սահման-

ները:

7) Վարչական պատասխանատվության սուբյեկտներ կալինել ոչ միայն ֆիզիկականանձինք, այլն կազմակերպությունները: 8) Վարչական պատասխանատվությունը չի կարող հանգեցնել դատվածությանկամ իրավունքներիորնէ այլ կերպսահմանատփակման: Որնէ օրենսդրակւսնակտով չի կարող իրավունքի րող են

սահմանափակումնախատեսվելկ̀ապված վարչական պատասխանատվության ենթարկվածլինելու հանգամանքիհետ: Այսպիսով,վարչական պատասխանատվության տակ նկատի է ունեցվում իրավասու պետական մարմիններիկամ պաշտոնատար անձանց կողմից օրենսդրությամբսահմանվածհիմքերով ու կարգով վարչական իրավախախտումների համար վարչական տույժ կիառելը: Անդրադառնալովմաքսային գործունեության ոլորտում մաքսային իրավախախտումների համար կիրառվող վարչական պատասխանատվության հիմքերին, կարելիէ մաքսային կանոնների խախտումներից առանձնացնելմի քանիսը ն վերջիններիս վարչական զանցակազմիններհատուկ առանձնահատկություններով լուսաբանել վարչական պատասխանատվության անհրաժեշտությունըմաքսայինիրավահարաբերությունների սուբյեկտների շահերի պաշտպանության հիճնահարցերը լուծելիս: Այսպես, «Մաքսայինօրենսգրքի» 190-րդ հոդվածը ամրաէ Գրում «Մաքսային մարմնի պաշտոնատարանձի կարգադրությանը կամ պահանջինչենթարկվելը,նրան վիրավորանքհասցնելը, սպառնալը,նրա նկատմամբ բռնությունգործադրելը»: Օրենքում ասվում է մաքսային մարմնի պաշտոնատար անձի օրինական պահանջը դիտավորյալ չկատարելը՝ առաջացնում է նախազգուշացում կամ տուգանքի նշանաչ/ում` 70.000 դրամի չափով:

Պաշտոնական պարտականությունները կատարելիսմաքսային մարմնի պաշտոնատարանձին վիրավորանքհասցնելը, նրա նկատմամբբռնություն գործադրելը կամ

սպառնալիքը,

եթե իրախախտողիգործողությունները չեն առաջացնում քրեական պատասխանատվություն՝

առաջացնում է տուգանքի նշանակում

չաուլ:

20000

դրամի

Մաքսային մարմինների ն նրանց պաշտոնատարանձանց ամենօրյա գործունեությունը զերծ չէ մաքսային իրավահարաբերությունների սուբյեկտների անօրինական գործողություններից, որոնք մաքսային օրենսգրքի նշված հոդվածի պահանջներիխախտում է, որը պետք է սահմանազատելմաքսային կանոնների խախտումից, չնայած այսզանցակազմըՀՀ մաքսայինօրենսդրությունը դասում է մաքսային կանոններիխախտմանշարքին: Համեմատական վերլուծությամբ նկատենք, որ մաքսային գործունեության ոլորտում նման իրավախախտումը, որն արտահայտում է. 1) մաքսային մարմնի պաշտոնատար անձի կարգադրությանը կամ պահանջին չենթարկվելու, 2) նրան վիրավորանք հասցնելու, 3) պաշտոնատարանձի նկատմամբսպառնալիք կամ բռնություն գործադրելու եղանակներով: Դրանք որպես հակաիրավական գործողություններ միավորված են մաքսային օրենսգրքի մեկ հոդվածի (190-րդ հոդվ.) տարբեր մասերում, այն դեպքում, երբ ՌԴ «Մաքսային օրենսգրքում»յուրաքանչյուր հակաիրավական գործողությունը դիտարկելովորպես հասարակական, պետականծառայության ոլորտում դրսնորված իրավախախտում, յուրաքանչյուր գործողություն առանձին վերցրած, իրենից հասարակական մեծ վտանգ է ներկայացնումն առանձնացվածէ տարբեր հոդվածներում: Վարչական պատասխանատվությանառանձնահատկությունների տեսանկյունիցմաքսայինծառայության պաշտոնատար անձի կարգադրությանըկամ պահանջին չենթարկվելը, նրան վիրավորանք հասցնելը, սպառնալիք ն բռնություն գործադրելը որպես վարչաիրավականխախտում նրա զանցակազմումպետք է

առանձնացնելօբյեկտիվ կողմը, որը դրսնորվում է հիշարկված գործողություններով ն ուղղված է մաքսային մարմնի պաշտոնատար անձի ծառայողական պարտականություններից բխող պա-

հանջների,կարգադրություններիչկատարմանը.այն ուղղակիորեն ոտնահարում է պետության մաքսային գործունեությանընթացքում պետականծառայությանսկզբունքները: Զանցակազմի սուբյեկտիվ կողմը պետք է գնահատել որպես ուղղակի դիտավորությամբ կատարված իրավախախտում, քանի որ իրավահարաբերությանսուբյեկտը մաքսային ծառայողի կարգադրությունը չի կատարում կամ նրան սպառնում է կանխամտածված ու գիտակցում է իր գործողությունների արատավոր հետնանքներիվրա հասնելը ն ցանկանում է այն: Մաքսային իրավունքի պատասխանատվությանիրացման ինստիտուտիառանձնահատկություններիցմեկն էլ, ինչպես հիշատակվել է, քրեական պատասխանատվությանկիրառումն է, որն օրենսդրությամբ սահմանված. արտաքին տնտեսաէ պետության կան հարաբերություններումտեղ գտած այնպիսի վտանգ ներկայացնող իրավախախտումներիդեպքում, ինչպիսիք «մաքսանենհետ անուղղակիոգությունն» է ն մաքսայինիրավախախտումների րեն առնչվող այլ իրավախախտումներ, որոնք կարող են առաջանալ մաքսային գործունեությանոլորտում «Ավելացվածարժեքի» ն «Ակցիզային» հարկերի մասին օրենքների պահանջների խախտումներիդեպքում: Շուկայական տնտեսության նոր հարաբերությունները ն պետությունների արտաքին տնտեսական, ֆինանսական ն առնտրային համագործակցությունը, հատկապես արտաքին առնտրային հարաբերություններում այսօր ընդլայնել է միջազգային առնտրային գործարքներիիրավունք ունեցող սուբյեկտների .

թվաքանակը:

Այսօր ակտիվացել են նան պետությունների արտաքին տնտեսականհարաբերություններիցբխող իրավախախտումները, որոնց մեծ մասը իրենց զգացնել են տալիս մաքսային գործունեության ոլորտում: էական փոփոխություններիեն ենթարկվում արտաքին տնտեսականհարաբերությունները կարգավորողիրավունքի ճյուէ տնտեսականօրենսդրությունը: ղերը. քրեականացվում

ՀՀ-ում տեղի ունեցած փոփոխությունՎերջինտարիներին նոր հասարակական տնտեսական ոլորտում, ները, հատկապես ն պաշտպանելու համար հարաբերություններըկարգավորելու Գրենքներստեղծելու անհրաժեշտությունառաջացրին:Լուրջ փոենթարկվեցտնտեսական հարաբերությունների փոխությունների նոր օրենքներ հետ կապվածօրենսդրական դաշտը, ընդունվեցին

կամ գործողներըբարեփոխվեցին: Այս առումով տնտեսական գործունեությունը պաշտպանորմերը քր. օր.-ում նախատեսված նելուն ուղղված ՀՀ գործող. ճախկինօրենսգրքի համեմատ ունեն բացահայտ առավելություն-

ներ:

"

Պետության տնտեսական գործունեությանդեմ ուղղված տեսակային օբյեկտ են համարվումայն հանցագործությունների որոնք առաջանում են 33 հարաբերությունները, հասարակական ընթացքում` նյութական ում նորմալ տնտեսականգործունեության փ ոխանակմանն սպառբաշխման, արժեքների արտադրության, ման, ինչպես նան ծառայություններիմատուցմանբնագավառում: դեմ ուղղված հանցագործուՈրպես տնտեսականգործունեության թյունների անմիջական օբյեկտ հանդես են գալիս տնտեսական -

առաջացածհարաբերուորոշակիբնագավառում գործունեության

թյունները: .

Այս հանցագործություններիհանրային վտանգավորությունն այն է, որ դրանքխախտումեն տնտեսությանոլորտը կար-

գավորող ակտերի պահանջները,տնտեսականշրջանառության առանձին մասնակիցների, հասարակության,պետության տնտեսականշահերը, գույքային վնաս են պատճառումտնտեսավարող

սուբյեկտներինն առանձինքաղաքացիներին: Տնտեսականգործունեությանդեմ ուղղված հանցագործությունների օբյ/երտիվ կողմը հիմնականումդրսնորվում՝է գորորոշ դեպքերում անգործուծողությամբ (մաքսանենգություն), համար որպես օբյեկտիվկողմի թյամբ: Մի քանի հանցակազմերի են նյութականհետնանքնախատեսված հատկանիշ պարտադիր նճրը(զգալի, խոշոր, առանձնապես խոշոր չափի վնասներ): Նյուավարտվումեն, եթե առաջանումեն օրենթականհանցակազմերն

քում նախատեսվածհետնանքները:Այդ հանցակազմերի համար պարտադիր է նան անմիջական պատճառականկապի առկայությունը արարքին հետնանքիմիջն: Տնտեսականգործունեության դեմ ուղղված բոլորհանցագործությունների ռուբյեկտիվ կողմը բնութագրվում է դիտավորությամբ: ճուբյելտ կարող է լիՔննարկվող հանցագործությունների մեղսունակ ֆիզիկական անձը: Առանձին նել տարին լրացած հանցագործություններիհամար օրենքը պահանջում Է հատուկ սուբյեկտի առկայություն (օրինական ձեռնարկատիրականկամ այլ տնտեսականգործունեությունը խոչնդոտելը, ապրանքային նշանն ապօրինիօգտագործելը,առետրայինկաշառք ստանալըն

այլն): Հիմք ընդունելով տնտեսական գործունեության դեմ ուղղված հանցագործությունների անմիջական օբյեկտները` դրանք կարելի է բաժանել տարբերխմբերի,օրինակ, ձեռնարկատիրականգործունեությանդեմ ուղղված հանցագործություններ, պետության ֆինանսական կամ արտաքին տնտեսական գործունեությանդեմ ուղղված հանցագործություններն այլն: ՎՀ արտաքինտնտեսականգործունեության դեմ ուղղված հանցագործություններիհամակարգիցկարելի է առանձնացնել «մաքսանենգությունը»,որի հանցակազմիընդհանուրբնութագիրը տրված է ՀՀ «Քրեականօրենսգրքի»215-րդ հոդվածում: Օրենքում ասված է, որ մաքսանենգությունըՀ̀այաստանի Հանրապետության մաքսային սահմանովապրանքների, մշակութային կամ այլ արժեքների տեղափոխումնէ առանց մաքսային հսկողությանկամ դրանիցթաքցնելով, կամ մաքսայինն այլ փաստաթղթերը խաբեությամբ օգտագործելու միջոցով, եթե դրանք են խոշոր չափերով, բացառությամբ սույն հոդվածի կատարվել երկրորդ մասով նախատեսվածապրանքներիկամ արժեքների` պատժվում է տուգանքով, նվազագույնաշխատավարձիհինգհարյուրապատիկիցհազարապատիկիչափով, կամ ազատազրկմամբ` առավելագույնըհինգ տարիժամկետով:

Թմրամիջոցների, հոգեներգործուն, խիստ ներգործող, թունավոր, թունավորող, ռադիոակտիվկամ պայթուցիկ նյութերի, սպառազինության,պայթուցիկսարքերի, ռազմամթերքի,հրազենի, բացի ողորկափողորսորդականհրազենից նե դրա փամփուշտներից, միջուկային,քիմիական,կենսաբանականկամ զանգվածային ոչնչացման այլ տեսակի զենքի կամ երկակի նշանակության նյութերի, սարքավորումների (տեխնոլոգիաների),որոնք կարող են օգտագործվել նան զանգվածային ոչնչացման զենք կամ դրա փոխադրման հրթիռայինհամակարգերստեղծելիս կամ օգտագործելիս, ռազմավարական տեսակետից կարնոր հումքային ապրանքների կամ մշակութային արժեքների, որոնց տեղափոխման համար սահմանվածեն հատուկ կանոններ,մաքսանենգությունը՝ պատժվումէ ազատազրկմամբ`չորսից ութ տարի ժամլկետով՝ գույքի դրակամ առանց բռնագրավմամբ 3. Սույն հոդվածիառաջինկամ երկրորդ մասով նախատեսված արարքը, որը կատարվել է՝ 1) պաշտոնատար անձի կողմից պաշտոնեական դիրքն 2.

օգտագործելով,

2) մաքսային հսկողության որոշակի ձներից ազատված անձի կողմից կամ մաքսային հսկողության սահմանված ձներից ազատվածառանձինապրանքներիկամ տրանսպորտային միջոցների` մաքսայինսահմանիվրայով տեղափոխմանհամար լիազորված անձի կողմից, 3) մաքսային հսկողություն իրականացնող անձի նկատմամբ բռնություն գործադրելով՝ պատժվումԷազատազրկմամբ` վեցից տասը տարի Ժամկետով` գույքիբռնագրավմամբկամ առանց դրա: 4. Սույն հոդվածի առաջին, երկրորդ կամ երրորդ մասով նախատեսվածարարքը, որը կատարվել է կազմակերպվածխմբի

կողմից`

պատժվում Է ազատազրկմամբ`ութից տասներկու տարի ժամկետովգ̀ույքի բռնագրավմամբկամ առանց դրա:

Սույն հոդվածիառաջին մասով նախատեսվածարարքը համարվում է խոշոր չափերով կատարված, եթե տեղափոխված 5.

ապրանքներիկամ առարկաներիարժեքը գերազանցումէ հանցագործության պահին սահմանված նվազագույն աշխատավարձի

երկուհազարապատիկը: մեծ վտանգ Մաքսանենգությունը ներկայացնողհանցա-

գործություններիցմեկն Է Այն ուղղվում է պետությանարտաքին առետրի դեմ: Արտաքին առնտուրը մեր պետության ն նրա համապատասխան մարմիններիբացառիկիրավունքն է արտաքին առնտրականկապերի իրականացման, ինչպես նան այս կամ այն ապրանքներնու առարկաները արտասահմանից ներմուծելուկամ արտասահմանյան երկրներարտահանելու գործում: Այդ սկզբունքը բխում, հիմնավորվումԱ արդարացվում է շուկայական տնտեսությանհասարակական հարաբերությունների բնույթով, որոնք իրենց հերթին հենվում են սեփականության տարբեր ձների ն տնտեսությանհեռանկարային ե. պլանային զարգացման վրա. դրանով ապահովում է հանրապետության տնտեսությունը, ինքնիշխանությունը պետությունների միջազգայինհա-

մագործակցության ոլորտում: Այն խափանում է արտաքին տնտեհարաբերություններում մենաշնորհայինդիրքավորումը, ամեն կարգի նախապայմաններ ստեղծելու նյութական հնարավոսական

րությունները ե օբյեկտիվ պայմաններ է ստեղծում, որպեսզի տնտեսությանառնտրայինհամակարգը համակողմանիորեն բարգավաճի ու ամրապնդվի: Որոշ նյութերին առարկաներիմաքսանենգությունը միջազգային վտանգ է ներկայացնում,այդ պատճառով էլ դրա դեմ համատեղ պայքար է տարվում բոլոր պետությունների կողմից: Խոսքը վերաբերում է նարկոտիկնյութերի ն զանազան զենքերի մաքսանենգությանը, որի նկատմամբպայքարը մղվում է բազմաթիվ այնպիսիհամաձայնագրերի ու պայմանագրերի հիման վրա, է նան որոնց միացել մեր հանրապետությունը:

Մաքսանենգության անմիջական օբյեկտը ՀՂ արտաքին առնտուրն է ն պետականսահմանների անձեռնմխելիությունը, իսկ

առարկաները կարող են լինել ամեն կարգի արժեքային իրեր, սկսած ասենք, ներքնազգեստներից մինչն թմրադեղերը,պայթուցիկ նյութերը,հրազենը,անգամ զանգվածային ոչնչացմանզենք:

է 31 մաքսաՕբյեկտիվ կողմից արարքնարտահայտվում կամ այլ արժեքների ապօրինի յին սահմանի վրայով ապրանքների տվյալ դեպքում,դրսնորվում մեջ: Ապօրինությունը, տեղափոխման կատարվումէ մաքսային հիմէ նրանում, որ այդ տեղափոխումը միջոցով, սակայն տեճարկներիցծածուկ կամ այդ հիմնարկների մաքսայինհսկողությունից թաքցվելով, ղափոխվողապրանքները է դառնում, երբ զուգորդհանցագործություն արարքը որում ընդ մեկն ու մեկի հետ, վում է այն ծանրացնող հանգամանքներից 215-րդ հոդվածում: որոնք թվարկվածեն ՀՀ քրեականօրենսգրքի այսինքն մեծ արժեք չներՀասարակ մաքսանենգությունը, կայացնող իրերի կամ առարկաներիտեղափոխումը է առաջինանգամն հասասահմանի վրայով,եթե դա կատարվում քրեական չի ներկայացնում, րակականլուրջ վտանգավորություն հաչէ: ՀՀ մաքսայինօրենսգրքի 37-րդ գլխի հանցագործություն է միայն վարն մաձայն այն համարվումէ զանցանք հետապնդվում կարգով: չականկամ կարգապահական սահանմիջական օբյեկտը մաքսային Հանցագործության ինչպես նան իրականացումը, մանով ապրանքաշրջանառության մուտքը բյուջե մաքսայինտուրքերին այլ գանձումների պետական

պետական

'

են: Որպես կարգավորող հասարակականհարաբերություններն հասարակաչրացուցիչ օբյեկտ կարող են հանդիսանալ,օրինակ,

առողջությունը:

բնակչության կան անվտանգությունը, ՀՀ քր. օր.-ի 215-րդ հոդվածիառաջինմասով առարկա են համարվում ված հանցագործության ն այլ արժեքները: մշակութային

նախատես-

ապրանքները,

են համաքսայինօրենսգրքիհամաձայնապրանքներ բոլոր տեսակի մարվում ՀՀ մաքսային սահմանով տեղափոխվող արժուարժույթը, այդ թվում` ու իրերը, այլ գույքը, առարկաներն ջերմայինն այլ տեսակի էներթային արժեքները,էլեկտրական, 33 մաքսայինսահ(բացառությամբ գիան, փոխադրամիջոցները միջազգային մանով ուղնորներին ապրանքների այդ թվում բեռնպատակովօգտագործվողփոխադրամիջոցների, Ա այլ օժանդակ փոխադրամիջոցնարկղների (կոնտեյներների) ՎՀ

տեղափոխման

Մշակութային արժեքների ներմուծումը ն արտահանումը կարգավորվումէ «Մշակութայինարժեքներիներմուծման ն արտահանման մասին» ՀՀ օրենքով: Նշված օրենքի համաձայն` մշակութային արժեքների խմբին են դասվում, օրինակ, պատմականարժեքները, նշանավոր մարդկանց(պետական,քաղաքական, հասարակական, գիտության, գրականության, արվեստի գործիչների) կյանքի ու ստեղծագործությանհետ կապվածառարկաները նայլն: Ինչ վերաբերում է ««այլ արժեքներ»» հասկացությանը, ապա դրանց թվին են դասվում ապրանքներ ն մշակութային արժեքներչհամարվողիրերը,առարկաները: Օրենսդիրը հստակ սահմանում է, որ այն դեպքերում, երբ մաքսանենգությանառարկա են հանդիսանումքր. օր.-ի 215 հոդվածի երկրորդ մասում թվարկվածապրանքներըկամ արժեքները (օրինակ` թմրամիջոցները,հոգեներգործուն,թունավոր, ռադիոակտիվ, պայթուցիկնյութերը, ռազմամթերքը,հրազենը, մշակութային արժեքները,որոնց տեղափոխմանհամարսահմանված են հատուկ կանոններ ն այլն), արարքը պետք է որակվի 215 հոդվածի ոչ թե առաջին, այլ երկրորդմասով: Օրենքի առաջին մասում ներկայացված մաքսանենգության օբյեկտիվ կողմը դրսնորվում է ՀՀ մաքսային սահմանով ապրանքները,մշակութային կամ այլ արժեքները տեղափոխելով` առանց մաքսային հսկողության կամ դրանից թաքցնելով, կամ խաբեությամբօգտագործելու միմաքսային ն այլ փաստաթղթերը են ջոցով, եթե դրանք կատարվել խոշոր չափերով: Մաքսայինօրենսդրությամբլուծվում է «Մաքսային սահմանի» հասկացությունը,ըստ որի մաքսային սահման են համարվում ՎՀ մաքսային տարածքի, ազատ մաքսայինպահեստներին ազատ տնտեսականգոտիներիսահմանագծերը:ՀՀ «մաքսային սահման» ն «պետականսահման» հասկացությունները նույնը չեն: Մաքսային օրենսգրքի համաձայն` մաքսային սահմանով տեղափոխումէ համարվում ապրանքների ն տրանսպորտային միջոցների ներսբերումը 41 մաքսայինտարածք կամ դուրսհանումը այդ տարածքից` ներառյալ միջազգայինփոստային առաքում-

ների):

ե էլեկտրահաղորդման գծերով փոխաները, խողովակաշարային

դրումները:

է

ն Սաքսային հսկողություն համարվում ՀՀ օրենքներով նան միջազգայինպայմանաայլ իրավականակտերով, ինչպես գրերով ամրագրվածդրույթներիպահպանմաննպատակովմաքհասային մարմինների կողմից իրականացվողմիջոցառումների

մակարգը:

Ապրանքներիկամ արժեքներիտեղափոխումը,մաքսային հսկողությունը շրջանցելով կամ դրանից թաքցնելով, դրսնորսահմաններից վում է դրանք Հայաստանի կետեր մաքսային առանց դուրս տանելով կամ ներս բերելով` մտցնելու (գաղտնի ճանապարհներով),կամ դրանք հատուկ

Հանրապետության

թաքցնելով: գաղտնարաններում

Այդպիսի պահատեղերկարող են լինել արտասահմանյան երթեր կատարող գնացքներում,նավերում, օդանավերում,ավտոմիջոցներում մեքենաներում,նավակներումն այլ փոխադրական գաղտնկուղները, պահեստանոցները, հատկապեսհարմարեցված Սա նշանակումէ, որ սովորական նարաններըկամ թաքստոցները: ճամպրուկները,հագուստի գրպանները,ոտնամանների ներբաննեհամարվել րը կամ մարդու մարմնիծալքերը հատուկ պահատեղեր չեն կարող: Օրենքը մատնացույց է անում մաքսային կամ այլ փաստաթղթերիխաբեությամբօգտագործելը:Այստեղ խոսքը վերամաքսանենգուբերում է կեղծ կամ ժամկետանց փաստաթղթերով թյուն կատարելուն,կամ արարքիկատարմանժամանակ այնպիսի են այլ փաստաթղթերիօգտագործմանը, որոնք վերաբերում կամ արժեքներինն իրավունք են վերապահումպեառարկաներին տական սահմանի վրայով տեղափոխելմիայն նրանք, այլ ոչ թե

մեկ ուրիշ բան: Քննարկվող հոդվածի առաջին մասով ներկայացվածմաքսանենգությանհանցակազմիառկայությանհամար պարտադիրէ, հասկացուոր այն կատարվի/խոշոր չափերով: Խոշոր չափերի համաթյունը տրված է քննարկվող հոդվածի հինգերորդ մասում, ձայն որի` 215-րդ հոդվածիառաջինմասով նախատեսվածարար-

համարվում է խոշոր չափերով կատարված, եթե տեղափոխված ապրանքներիկամ առարկաներիարժեքը գերազանցում է հանցագործության պահին սահմանված նվազագույն աշխատավարձի երկուհազարապատիկը:Եթե քր. օր.-ի 215-րդ հոդվածի առաջին

քը

նշված ապրանքների կամ արժեքների ընդհանուր արժեքը պակաս է հանցագործության պահին սահմանված նվազագույն մասում

աշխատավարձի երկուհազարապատիկից, ապա պատասխանատվությունն առաջանում է կՎ մաքսային օրենսդրությամբ նախատեսված կարգով: Քննարկվող հանցագործության ճուբյելտիվ կողմը բնութագրվում ուղղակի դիտավորությամբ: Այս հանցագործության ճուբյեկտ կարող է հանդիսանալ 16-րդ տարին լրացած մեղսունակ ֆիզիկական անձը: Քր. օր.-ի 215-րդ հոդվածի երկրորդ մասով պատասխանատվություն է նախատեսվածհատուկ արժեքների, ապրանքների մաքսանենգությանհամար: Դրանց թվին են պատկանում` թմրամիջոցները, հոգեներգործուն, խիստ ներգործող, թունավոր, թունավորող, ռադիոակտիվկամ պայթուցիկնյութերը, սպառազինությունը, պայթուցիկ սարքերը, ռազմամթերքը,հրազենը, բացի ողորկափող որսորդականհրազենիցն դրա փամփուշտներից,միջուկային, քիմիական, կենսաբանական կամ զանգվածային ոչնչացման այլ տեսակի զենքը կամ երկակի նշանակությաննյութերը, սարքավորումները կամ տեխնոլոգիաները,որոնք կարող են օգտագործվել նան զանգվածայինոչնչացման զենք կամ դրա փոխադրմանհռթիռային համակարգերստեղծելիս կամ օգտագործելիս, ռազմավարական տեսակետից կարնոր հումքային ապրանքները կամ մշա-

է

կութային արժեքները, որոնց տեղափոխմանհամար սահմանված հատուկ կանոններ: Ներկայացված առարկաների, ապրանքների, արժեքների բնորոշումները սահմանված են համապատասխանօրենսդրական ն ենթաօրենսդրական ակտերով: ՀՀ քր. օր.-ի 215-րդ հոդվածի առաջին մասի ձնակերպումիցհետնում է, որ հատուկ առարկաների, արժեքների, ապրանքներիմաքսանենգության հանցակազմի են

ան պարտադիր քեր

առկայության համար առարկաներիմաքսակատարվի խոշոր նենգությունը չափերով: Քննարկվող հոդվածի երրորդ մասում նախատեսված մաքսանենգությանմի շարք ծանրացնող հանգամանքներ, այն է քր. օր.-ի 215-րդ հոդվածի կամ երկրորդ մասով նախատեսված արարքի կատարումը 1. պաշտոնատար անձի կողմից պաշտոնեական դիրքն օգծելով տագործելով, 2. մաքսային կողմից կամ կա պ առա ի միջոցների` մաքսային սահմանի վրայով տեղափոխ համար լիազորվածանձի կողմից, Յ. մաքսային հսկողություն իրականացնողանձի նկատմամբ բռնությունգործադրելով: Մաքսանենգությունը համարվում է պաշտոնատար անձի

են

առաին

Իմաի հսկողության

խար Կ ազատված

անքի

դ ած արին արն րի հիր Ր ման

հ,Մ աե ամ աանդի 1 Պէ ար ոՀ Կրած աան անձի, ինների այլն, օրինակ, մաքսային հսկոկա որոշակ ի ձներից անձի կողատված տոնատար ղությա ր «օգտագործելով: ւթե մից` իր պաշտոնեականդիրքն ա

ր

ն

ա

|

Այս դեպքը ենթադրում է այնպիսի վիճակ, երբ պաշտոնատար անձի աշխատանքըկապվում է պետականսահմանի վրայով Կա ապրանքներիու հելով իր պաշտոնեակա աքս Ք տեղափոխում կամ տար անձինք ԱՆ լ

արարի ն է նա, իրի ԳԱՆ կ աա որի բ Նանկի փոխադրու կատարում մ աան: ար ր արարկո Ի ղեկավարները, այն: ունը մյուս աշտոնատար անձինք Եարքայի ը ներօրինակ, նավաստինե վա ոնների Ան աար իվաց ավտոմեքենաներ երը, առաքու

ա

ատա

ն

ր

տո

ղ

ՐՆ

լ

ողեվցոր են

րը,

մեքենանե

ու Երբ մաքսանենգությունը կատարվում է է

պաշտոնատար

անձի կողմից,

-

ա

բայց

նե րորդսերը

՛

ը

մ

թենպաշտոնատար ը թեն

առանց իր դիրքի չարաշահման, այստեղ

նս

կատարվածը չի կարող դիտվել իբրն այս կետի տակ ընկնող արարք: Երբ, օրինակ, դպրոցիտնօրենը գործուղվում է արտասահման ն փորձում է իր հետ այնտեղ տանել մաքսանենգված արժեքներ կամ առարկաներ,օրինակ, ձուլածո ոսկի: Մաքսանենգությունըհամարվում է մաքսային հակողուԹյան որոշակի ձներից ազատված անձի կողմից կամ մաքսային հսկողության սահմանված ձներից ազատված առանձին ապրանքների կամ տրանսպորտային միջոցների` մաքսային սահմանի վրայով տեղափոխման համար լիազորված անձի կողմից կատարված, երբ հանցանքըկատարվել է ՀՀ մաքսային օրենսգրքով կամ այլ օրենսդրականակտերով նման արտոնություններ ունեցող անձանց կողմից: Մաքսային հսկողության որոշակի ձներից ազատված անձանց թվին են պատկանում, օրինակ, օտարերկրյապետության դիվանագիտական ներկայացուցչության ղեկավարը, միջազգայինկազմակերպությունների ներկայացուցիչները, օտարերկրյա պատվիրակությունների անդամներըն այլն: Մաքսանենգությունը համարվում է մաքսային եսկողություն իրականացնող անձի նկատմամբ բռնություն Գորժադրե(ով կատարված, երբ վերջինիս նկատմամբ կիրառվել է ֆիզիկական կամ հոգեբանական բռնություն: Ընդ որում, ֆիզիկական բռնություն ասելով, պետք է հասկանալ մաքսային հսկողություն իրականացնողանձին հարվածելը, ծեծելը, առողջությանը թեթն, միջինծանրությանկամ ծանր վնաս հասցնելը նայլն: Քրեականօրենքը որպես մաքսանենգությունըծանրացնող Ղանգամանք4-րդ կետում ամրագրում Է կազմակերպվածխմբի վողմից կատարված մաքսանենգությունը: Այսպես է կոչվում այն մաքսանենգությունը,որը տեղի է ունենում հատկապես նման արարքներ կատարելու նպատակովստեղծված կայուն հանցավոր խմբի կողմից: Այստեղ խումբ ասելով պետք է հասկանալ կամ ավելի անձանց դիտավորյալ,համատեղ գործունեությունը: Արարք կատարելիս խմբի անդամներըկարող են դերաբաշխում կատարել, օրինակ, ոմանք կարող են հանդես գալ իբրն ապրանքների ու արժեքների գնորդներ, մյուսները կարող են գործել այն ուղղությամբ, որ գնվածը պետական սահմանից անցկացվի,

երկու

երրորդները նպատակադրվելզբաղվելու մաքսանենգվածիրերն ու արժեքները, ինչպես նան դրանց հետ կապված առարկաները թաքցնելով ն այլն: Խմբի բոլոր անդամները,անկախիրենց դիրքից ու կատարած դերից, հանդիսանում են համամեղավորներու տարողներ ն ւսատասխանատվության են ենթարկվում օրենսգրքի 215-րդ հոդվածով: մուբյեկտիվ կողմից արարքը կատարվումէ դիտավորությամբ, այն էլ ուղղակի դիտավորությամբ:Նպատակը կարող է տարբեր լինել` շահադիտությունը,անաշխատ եկամուտներ կուտակելու հակումը, նվիրատվություն կատարելըն այլն:

ԻՆՔՆԱՍՏՈՒԳՄԱՆ

»

համակաքրեական

»

մաքսային իրավունքիառարկան: Բնութագրեք են մաքսայինիրավունքի սկզբունքները: նքեն Որո

մաքսային իրավահարաբերություններիտեսակ-

»

Որո՛նք

»

ները: կազմը: Ներկայացրեք մաքսային իրավախախտումների

ՍՌԱՋԱՐԿՎՈՂ

1.

2.

Պ.Է., ՃոխսԽԱՇՈքՁՅՈսՑօ6 ոքմրօ: 1996. հ/., ԵԲԽ, 81/308,

Ո քՅՑսԻՅ /.4Ճ.,

ԼՇքճա6Էոօ /.Խ.,

«ՇԻ

Խ.Ո., Շօտքճ-

(8 8օոքօօա« /ՈՒՓՔՃ-Խ-ԻՒՕՔԽՃ, 1996.

քոոձ

ՕՇԻՕՅԵԼ ՈՅԽՕՅԻԵՕՐՕ

ԵՅՀ«.

Ա/ԲՇրոմաօճ

ՄԿՇՅԾԵսո տոտ

ՅՅԵՕԻՕՈՅՈՈՑՑՃԵՇՈՑՕ

ՈՂՁԽՅՕԾԻԽԵՕՑ

Խ., Յո.

ՕՈՅՑ6ՈՂՅչ),

4.

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԽՅ«քՅ«

ԽՇԲԻԵԻՕՇ

Յ.

ՀԱՐՑԵՐ

ՈՅՈՅ:

Մ/ԿՇԾԻՕԲ

ՈՕՇՕ6ս6

ս

Ն/|| Ցելոյ/օ-

Մ. ՈքՅՁՑօօքՅԻԱՈՈՂՇԾՈԵՒԼՅՑ

ՈՂՅո՛օՈՅՔՈՂԹՅԵՒՕՇՈՂԵ

Ծեւլո/Շեո ՁԻ ԿՕՅԵԼ 1995. Ճ.Փ. Ք6ո. օք ԷԵՇ«

ՕՔ,Ւ|ՅՄԿ.

ԱՒ. Խ., Ք7Ճ,

ՕՈՑճՈՇՈՑՅԾԱԻԵՕՇՇՈԵ

Ոօտ քճո.

,/Ղօատ.

Ւմք/ածոս,

ՈՅՁԽՕ«ԿՑԻԻԿՊԵՏ

։Ծքսո. ՒԷլճյրոօ ոքօ.

Ճ.ԷԼ

ոքտճտսո.

ԽՕՅԵլքսԻճ,ԽԼ,

ՕՇԵ-89, 1999.

5.

ՔԽօՇեսնՇան» ՈՈՅԽօՈԹՑՈՈՑԹԴԵԼՕՇՈԵ

ՈքՅՑօօքՅՁԱԿՈԹՅԵՒՅՅ

«ՇԻ ԽԵ օքՅոՕ8,

(ՇօՕՇՈՅՑԱ ԽՅՅոսՓԱԽՅլլսք,ՈՂՅԱՕ6ԻԻԵՍ«

ԽՈԾՈՈՕոՈսԿՑՇԿՕ6

ՈՕՇՕծսԹ,ԽՅՅՁԻԵ: 8ոքՅՁՑՕԻՁՅքՄԱԾԻԱԱ),

Ո՛ՁքՇեօ6

6.

ՈՁԱՕԱ6ԻԻՕ6

ՔՈՅՅՁԱԱԼՑՑ/.Լ.

ոքօՇոյ/ուօտ

Օ

ՄոքՅՑոճԻԱ6,

ԽՈՅՇօսՓֆասԽաւլսս

ՅՁՈոխԱԽԱՇՈՔՁՈԱՑԻԵՒՀ

Շճքտ

ՕԾԵՃԿՈՈԱՑԱԻՕԱ

Շոոօքօհել

ոքօծոճմ

ԼՈՁԽՕԿԾԻԻԽ0ՒՕ

ՇՕԱՇԵՁՈՈԲՈՔԱՔ՛Ճ,

7.

ՆՅԽՕԿ6ԻԱԻԵՕ6ոք880:

ոքօՓ. Ճ.Փ.

1995.

ՈՂՅԽՕԽՇԻԻԵՕԼՕ

տոն

ոօ

ՈքԱՅՒՁԵՅԻ

ոքմտօիՅքաածճի

Ան. |ՇՇոճՈՕՑՁԱԱԾ

Պճրճ:

Շծօքիսո

Յտեքատօտ

ԹելոյօՇե1, Խ., ՔՈԽ 1998. /Կ6ԾԻՍԵ,Օոո. քճո. տօՕեոո.

Է/0ՅոքՁԿ6Ք,Խ/., Ծքսօո, 1998.

օքս.

ս

ԷՅ,

ՂՅԽՕՃՇԻԽԵՕԲ ոքճտօ: ս

էՕ/քՇԲճԲելլսմ, 8

ՕՇՕ66ԽՒՅՏ ԿՅՇՈԵ), Ոօո քո.

8.Ր.

ԼօԽ

ՈօԽՅչ

(Օճաոտ

/ՂքոօԽոօ88, ԵՅԿ.

Քյո.

ԽԼ.Խ/. ՔՅՇՇօոօտ. Խ|.,Ձ«ՕԻՕԽԱԽՁ,1999.

ՂՅԽՕՀ6ԻԽԵՕ6 ոքճ8օ

ի, 10.

Մ.8Ց.

յ.

քո.

5.7.

1ԼնԽօաԲԻԿօ, ԼՅԽՕԿՇԻԻԵօԲ

ոքճտօ

(Օատ

ՔՕՇռճսս

2001.

Ղ. ՔՅոՋԱ68,

Է.Ր.

13. 14.

15.

16.

Շ.8.

11111111,

Տ| 490: | նմսծոցը| Շ|Թ 901010

սո

5|Թ| -

։/ՇսՇ668, ԼՅԽՕՏ6ԻԻԽՕՑ ոքմըօ (/Կ66ԱՕ6

2003. Խ/., "ՈքօՇոտմմտ", ոօՇօ6սՓ6), 12.

"990"1010| 5 նմսծոդն |.-5ղ

ԼՅՅքսԿԱՈՅ6Ց,

1995.

հ/.,

ԿՀՁՇՈԵ),

11.

Ոօտ (/Կ66Ե:սթժ),

սո

ՔՕԽՁԵՕԾՑՅԵ ԼՅԽՕԿՇԻԻԵՕ6 ոք8տօ,

ո՛ղսք9

Ց, ԴսսոդոտծմՀ

ստ

սահմանադրություն(փոփոխություններով), «Պաշտոնական տեղեկագիր»,«Տիգրան Մեծ», Ե., 2006: ՀՀ «Մաքսային օրենսգիրք», Ե., 2006: «Մաքսայինծառայությանմասին»ՀՀ օրենքը, 2002: Մաքսային արժեքի որոշման բացատրականնշումները հաստատելու մասին ՀՀ կառավարության 2002թ. դեկտեմբերի5-ի Թիվ2170 որոշումը: «Վարչական իրավախախտումների» վերաբերյալ Հայաստանի Վանրապետության օրենսգիրքը,Ե., 2005: ՎՀ «Քրեական օրենսգիրքը», Ե., 2004:

--

Ջ

Ի-

Փ Թ

ՓԾ

ՓԾ

Փ|Փ Թ|Թ

Ո1Ջ|Փ

Ջ/|Տ

Ջ Փ

«ՉԶ| «-

Թ|Փ||ՓՕ|/Ծ|Զ|Փ

Թ|Թ|Թ| Թ|Թ|Թ|Ծ Փ|Օ|Զ|Օ|Ծ||Փ Ջ|ՋՑ|Ջ|Ց|Ջ/Ջ|Ջ » Հ| ԿՎ|Հ.|ատ| Փ|ՎՁ|

նմսծողդը |.5լ'

ՀՀ

ւ|Ջ

'

աշ

"890-010Ց 490"010 մս նմսծոդը

Հ»"|(Վ

ՓԾ

յ

,

|-5|Թ

01/8

ԱԿՏԵՐ

Յ/Յ|Ցծ ա) Ծ

Ջ|Ջ

Սուքիասյան, Ֆինանսականիրավունք (դասագիրք բուհերի համար), Ե.: «Տնտեսագետ»,2001: Գ.Գ. Դանիելյան, Վարչական պատասխանատվություն (ուս. 2002: Ե., ձեռնարկ), «Լույս», Ա. Դանիելյան, Արտաքին տնտեսականգործունեությունը, մաքսասակագնայինկարգավորումը,ԵՊՀ, Ե., 2004:

ԻՐԱՎԱԿԱՆ

ծ--

|8|8|8

Ց|Ց|Ց| |Ց/Ց|Ց

ՓԾ

ՀսսոդոճմՀ

ստ

/8/8|8|

"Ոսոոճք",2005. ՒՇ.

Ք.Ղ. ՊՁՅՁքսԿ6Ց,

ԼՅԽՕՊԲԻԵԻՒԵԹ ոՈքօՐնԱհԵԽՄՈՈՍԵՕ8Ձ,

2001. հ/.,

"Չ«ՅՅՁԽԲԻ՞,

ՌՄՈՒՔԵՍՏՔ,

Գ.Ա.

|8|8| |Ջ

Ւ"

/

"|

Փ

| .|Ջ|ՋՑ|Ջ է»վ ՀԾ

,

'

'

'

|

|

'

Յ|ՏՑ '

Տ

Յ|Յ|Տ

'

1ՅԽՕ6ԻԽԵԼԸ

2003.

ԵՕՈԵՇ

ՔՕՇՇԱԱՇԽԵօԱ

Փ6ղծքւլլԱս օո

ԽՁՋ

Ծ

Յ

Օօ

Ց

ւՅ

Յ

Չ

թ. Յ

--

Ց

բ

ՏԱՑ|Յ

Բ

Բ

Ի|61-ՓՅ.Խ/., 2003.

Յ

ռլ Շ-

չվ

Յ

Յ|5

Վ

Շ

|

-

ՅՅ:

|85||| | :

ռ

ա

Յ

|33

ՅՑ ՏՅ Յ

Թ

Յ՝

Ը|Ծ

ՋՋՅՑ|Հ|Ց

Ժ Յ

ԷՒՒԷԷՒԻ

ՀԷԷՒԷԷԷԷԼԷԷԷՒ

ՓլօլԺժ|»1Թ|8|Թ

15|5|Փ

մվետկցոց

Յ

Տ

|2|5|2

ՓԾ

ՓԾ

ՀՀԹԵԱ

Շ|ՒՋ|Տ

Փ|ՕԾ|ՕԶ|ՕԶ|ԹԾ|Ծ)Ծ

|

|Դրամարկղ

|Ակրեդիտիվ

ալը Ընթ.հաշիվարտբյ.ֆոնդ.գծ.

`

Փոքը. ն

ֆոնդ | Գիմն.միջոց-ի առ-ի ֆոնդ արագ

140 | Ֆինանսավորում բյուջեից 150 | Հաշ.մատակ-ի հետ |60 | Հաշ.առ.հաշ.անձ. հետ 170 | Յաշ.պակասուրդ.գծով 171 |Հաշսոցապի գծով 174 | Վաշ.դեսլոզիտ.գում.գծով | Վաշ.դեպոնենտ-ի գծով` Ղաշ.այլ | կրեդիտ-ի հետ 173 | ՎՂաշ.բյուջ.վճ-ի գծով 180 | Ղաշ.բանվ.ն ծառ. հետ Վաշ. արհմիութ.անդ | հետ 198 | Վաշ.կենսաթոշ.ֆոնդի հետ | Օախսերբյուջ-ի գծով

|250 `

Ընդամենը

| Արտաբյուջետայինֆոնդեր գծ. | Օախսեր արտաբյ.ֆոնդ

-

30000 -

-

-

-

-

-

300000 105000 -

-

50000

-

-

-

-

60000

-

-

-

Լ

-

-

-

-

-

100000

-

-

3020000

-

-

55000

2400000

-

-

-

|

200000 -

-

-

3020000

|

|

|

1340000

2980000 100000

-

3290000

430000 150000 48000

320000

180000 580000 330000

| 1080000

150000

470000

600000

3550000

| 3010000 | 100000

| | |

110000

320000 180000

260000 -

-

| արը

|

560000

չ

-

-

-

-

40000

480000

-

-

62000

-

-

705000

-

10000

-

-

-

-

-

1060000

310000

-

-

700000

375000

1980000

|

5390000

Ե

-

-

-

358000 -

-

1808000

-

| | | | |

15000

-

1550000 1Ք000

45000

440000

| 3290000 | 940000 |

45000

1360000

3090000 120000

-

1020000 | 1720000 1020000 | 1020000 | 26758000 | 26758000 | 5390000 |

)ՉԱՎԵԼՎԱԾ 2

Ծախսերի նախահաշիվներիկատարման հաշվեկշիռ առ 01.01.2006թ. (համառոտ)

ԹՃՏ1Տ

ՕԲ ԸՆՏ՛ԼՕՈՂ1Տ

(16Եօօէ, էհօօո/ոմ քոճՇնօօ) 8ո6օք Շօուճուտ

Շհշթէ6ր1 ԸՇհճքէ6-Ա Շհճթէ6ո 11 Շհճքէ6ո 17 Շհճքէ6ո Մ Շհքէճ 1 ՇհոքթէճՒԽԱ Շհճքէ6--Ն ԱԼ Շհշքէ6ո1Ճ ԸՇհշքէ6ոՃ Շհշ2քէ6ո41 Շհճքէօ ՃԱ Շհճքէ6- ՃԱ

ՇստէօողՏ 56187166Օղքյո Յոմ

Թ6մօ1օթոծոէ

ՄԱՔՍԱՅԻՆ ԳՈՐԾԻ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ

(ուսումնականձեռնարկ) Երնան2007

ՇստէօողտՏ»տէօոո 1ո ԽՃ

ՇստէօոոտՕքօոճնոք Խ/046 օք ՇսՏտէօողտ Ք0045 ՆՇՔՅՃ-22եօո ԸստէօոոտՏսքօոՄ1510ո ՇսՏէօոՏ ՇիճոքՇ/ՃՏՏՇՏՏողՇու լո Ք/Ճ .6Շստօոջ Ք272Ե16Տ օքԸստէօոտ Տօոտլօօ ԴՅուքէՏ 23Քօջառեօո ՇստէօոՏտՕօօ45 Ը12581862եօո ձոմ Շօոք Ճօօօսոնոք1ո ԸստէօողտՏՇՐՄ166 ԸՇստէօոոՏՕքօոՃէօռՏէՃԱՏԱՇՏ .091ուաոճեօոճ| Թօքսլեօո օք(Շստեօուտ56187166 Լա ԸՇստծօտտ

1ո2/Ճ

-

ՕԸՇԱՕՏՑԵԼ1481Օշ5

ՆէլէլՕ10Օ

(466806 10600626) Եքօոճի 2007

ԹՃՏ1Տ

ՕԻ ԸՍՏ

(16.Եօօէ)

Ա. ԼՃ

Լ1Օ15

Մ6ոօստո 2007

ՃԸՃոցո16մջռՇուջ

՛՛հօ Ճսէհօոջ 15 հւջեր/ Ճքթւ6օ12է64 85Տ1Տէ1ոօ6 1օ- օոօՅէօո

օք /Ճոոծուշո Տէճէծ քԷօ0Ա6Ճոջ մօքունոծուտ օք Իօօոօու»: Թօքշեղծոէ օք Իւոճոօ6, Թօքճոնոծու ՍՄումօրտ1է7 օ8 1ուօոճնօոճ| Եօօոօող»ՔՇլճեօոտ,0օքճւնոծու օք ԸՕողծոտծշ էօէԵօօէ

էօ

5Շնկոք.

(8:

Ղհօ 247166Տ Յոմ

մօքճւնոծուտ

Օք (86Ա1Ա6ՏՕք ոոծոէլօոօմ

ՏԱսՔՔՇՏԱՕՈՏ

ՇքՄՇԼՇու 1ո ՎօԽ61օքոռծոէ օէ է62էԵօօԷՏ:

Մ/Շ61է6

/4110Ւ141 ՏԱքծԻՆլա0Ւ5Տ:քւօԼ. Ճ..)սջսյճո, 14110161 Ե04Ւ4 .

.

.

ուծւե6էՏ:

քթւօէ.Խ ՃԵՔՅոՄՅո

Օս252:78ո, Վ. Բշիւճմյճո, Հ.ԽՈզճօէ ճո, Տ.Տսզ2578ո, Պ.ԽԼաոճզ»ոո., Ճ.ՃՅոճքօեյճո,Օ-Ճիճէճոյճո,/Ճ.Տ8-քՏՄՅՈ, Տ.ՇհւլԵտչհօ»ճո, Ճ.2Շեօտյշո, Ը.ԻԹ7ՅՐ/2ո,Օ.Տսզ12Տ78ո.

ՒԼ.

18.03.2007թ. Հանձնվածէ տպագրության մամուլ: Ծավալը՝ 31 տպագրական Տպագրությունը`օֆսեթ:

Չափսը՝ 60::841/46:

Տպաքանակը՝500 օրինակ: գինը` պայմանագրային: Տպագրված է «Օրենք ն իրականություն» տպարանում հրատարակչության Երեան, Անդրֆեդերացիայիփող. 18 հեռ. 51.51.58