Մաթևոսյանական ընթերցումներ

Հարգելի´ ընթերցող.

ԵՊՀ հրատարակչությունը, չհետապնդելով որևէ եկամուտ, ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտի համացանցային կայքերում ներկայացնում է իր հայագիտական հրատարակությունները: Գիրքը այլ համացանցային կայքերում տեղադրելու համար պետք է ստանալ հրատարակչության համապատասխան թույլտվությունը և նշել անհրաժեշտ տվյալները:

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱÈՍԱՐԱՆ

ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆԱԿԱՆ

ÀՆԹԵՐòՈՒՄՆԵՐ

Նվիñվáõմ ¿

ՀՐԱՆՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆԻ

Íնն¹յան 75-ամյաÏին

ԵՐԵՎԱՆ

ԵՊՀ ՀՐԱՏԱՐԱԿâՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՏԴ 891.981.0:06 ԳՄԴ 83.3 Հ Մ 151

ՀրատարակուÃÛան ¿ երաßխաíորել

ºäՀ µանաëիրական ýակուլտետի խորÑուր¹Á

Հրաւարակության ւաւրասւեց ե խմբադրեց ՎԱԶԳԵՆ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆԸ

Մ 151

Մաթնոսյանական ընթերցումներ (Հոդվածների ժողովածու): Հրաւ. ւաւրասւեց ն խմբ. Վ. Գաբրիելյանը, Եր., ԵՊՀ Հրաւ., 2011,- 200 էջ: Äողովածուում ներառված Շոդվածների Շիմքում ընկած են Շայ մեծ արձակադիր ու Շրաւարակախոս Հրանւ Մաթեոսյանի ծննդյան 45-ամյակի առթիվ Երեանի ւեւական Շամալսարանում ւեղի ունեցած դիւաժողովի ղեկուցումները: Քննվում են մաթեոսյանական արձակի դեղադիւականդեղարվեսւական մի չարք առանձնաՇաւկություններ, Շայ ե օւար դրողների Շեւ ունեցած Շոդեկցության Շեւաքրքիր դրսեորումներ: Հրաւարակվում Է նաե Մաթեոսյանի անւիւ ժառանդությունից մի ւաւմվածք՝ «Երեխաները» խորադրով:

ՀՏԴ 891.981.0:06 ԳՄԴ 83.3 Հ

ISBԻ 978-5-8084-1389-4

© ԵՊՀ Հրաւարակչություն, 2011 թ. © կաղմողի Համար, 2011 թ.

ԱՐԱՄ ՍիՄՈՆՅԱՆ

ԵՊՀ ռեկւոր

ԲԱՑՄԱՆ ԽՈՍՔ

Հարդելի° դործընկերներ, ուսանողներ, Շյուրեր, Բոլորիս ողջունում եմ Շայ մեծ դրող Հրանւ Մաթեոսյանի ծննդյան 45-ամյակի առթիվ: Ինքս դրականադեւ չեմ, սակայն դիւեմ մեր աղդային դրականության սւեղծած դեղարվեսւական արժեքները: Հաճույքով եմ ընթերցել նաե մեծաւաղանդ արձակադիր, կինոսցենարիսւ, Շրաւարակախոս, դրական քննադաւ Հրանւ Մաթեոսյանի սւեղծադործությունները, որոնք վերջին ժամանակների մեր դրական-դեղարվեսւական մւքի խոչորադույն նվաճումներից են: Մեր բարդ ու դժվարին ժամանակներում ե մանավանդ խորՇրդային վերջին ւասնամյակներից Հայասւանի ւեւական անկախության անցման չրջանում դեղարվեսւի ասւարեղում իր Ծմակոււ աչխարՇն սւեղծած դրողին վիճակված Էր կարեոր դեր: Նրա արմաւները, Թումանյանի ու Զորյանի նման, Լոռու բնաչխարՇում են, Շասակըª իր ժամանակի մեծերի բարձրության, ււուղներըª ւարածված Հայասւանում ու նախկին խորՇրդային երկրներում: Գրական մեծերի ավանդները աղդային դեղարվեսւական մւածողությանն ընդելուղած այդ յուրաւիւ դրողն սւեղծել Է մնայուն դործեր ու կերւարներ, որոնք մեր ժամանակների իրականության Շավասւի արւացոլումներն են, մեր աղդային ինքնության, Շայ մարդու նկարադրի, Շոդեբանության ու մւածողության վավերական ւաւկերաքանդակները: Գրեթե ամեն օր ւարբեր առիթներով առնչվում ենք «Մենք

ենք, մեր սարերը» վիւակի Շերոսներին՝ Իչխանին, Պավլեին, èեաղին, քննիչին ու մյուսներին, բեմում կամ ՇեռուսւաԷկրանինª «Աչնան արեի», «Մեծամորի», «Չեղոք դուու» Աղունին, Սիմոնին ու մյուսներին, որոնցից յուրաքանչյուրը, իրականությունից վերցված կենդանի մարդկային բնավորություն լինելով, մի-մի դեղարվեսւական ընդՇանրացում Է: Հրանւ Մաթեոսյանն այն եղակի դրողներից Է, որ ընթերցողի ւակաս դրեթե չի ունենում նույնիսկ մեր օրերում, երբ դիրք ընթերցելը դարձել Է ժամանակի մեծ չռայլություն: «Օդոսւոսը» կամ «Ծառերը», «Մեր վաղքը» կամ «Ալխոն», «Նարինջ ղամբիկը» կամ «Մեսրուը», «Սւիւակ թղթի առջեը» կամ այլ մի դործ ընթերցելով՝ նորից ենք չփվում մեր աղդային ամենամեծ Շարսւությանըª ոսկեղենիկ Շայոց լեղվին, որով ոչ միայն ւաւկերված, այլե դեղանկարված Է Հայասւան աչխարՇն իր բնական ու մարդկային Շարսւություններով, իր Շոդսերով, մարդկային ու աղդային լուսավոր երաղանքներով: Նրա մւքի խւացումներից չաւերն են դարձել բանաձե ու թեավոր խոսք: Մեծ ե ուսանելի ժառանդություն Է թողել մեղ Հրանւ Մաթեոսյանը, քանի որ նրա դեղարվեսւական երկերը, դրականադիւական-մչակութաբանական Շոդվածները, որ ըսւ անՇրաժեչւության Շադեցած են Շայոց ւաւմության վկայակոչումներով ե մեր ժողովրդի սւեղծած մչակութային ժառանդության ինքնաւիւ արժեորումներով, միւված են նաե աւադային: Կենսական այսւիսի ճչմարւություններով Շադեցած նրա ժառանդությունն իրոք ունի Շամակողմանի դիւական ուսումնասիրման, արժեորման ու բացաՇայւումների կարիք: Այդ ե մեծանուն դրողին արժանավորաւես դնաՇաւելու նւաւակով Էլ կաղմակերւվել Է Շոբելյանական նաե այս դիւական նսւաչրջանը, որը Շայւարարում եմ բացված ե մաղթում եմ արդյունավոր ընթացք:

ՎԱԶԳԵՆ ԳԱԲՐիԵԼՅԱՆ

ՀՐԱՆՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԵՎ ՀԱԿՈԲ ՄՆՁՈՒՐԻ

Հայ արձակի երկու մեծ վարւեւների` Հակոբ Մնձուրու ն Հրանւ Մաթնոսյանի բացառիկ Հոդեկցությունը Հասւաւենք նախ վկայություններով: Եվ ինձ օդնելու է առաջին Հերթին Հենց ինքը` Հրանւը: կարող էի նան առանց միջնորդության` ւարղաւես դրասեղանիս վրա ունենալով նրանց դեղարվեսւական սւեղծադործությունը: Դրան թերնս անդրադառնամ մասնակի օրինակներով, ամբողջականը թողնելով ուրիչ անդամվա, իսկ այսօր` ւարղաւես վկայություններով: ԱՀա մի երկխոսություն ՎաՀադն Դավթյան-Հրանւ Մաթնոսյան ղրույցից, որ ււադրվել է «Գրական թերթում» (1976 թ., 12 նոյեմբերի) ն Հակոբ Մնձուրու մասին է: ՎաՀադն Դավթյանը ասում է. «ինձ Համար չաւ Հաճելի է Մնձուրու մասին ղրուցել Հաւկաւես քեղ Հեւ, քանի որ առաջին անդամ Հենց դու էիր, դա կարծեմ 62 թվին էր, որ ուչադրություն Հրավիրեցիր նրա մի ւաւմվածքի վրա: ԱյնուՀեւն նա մեղ Համար, ինչւես ասում են, ÷նւրված Հեղինակ դարձավ: իսկ երբ մեր ձեռքն ընկավ նրա «Արմւան» ժողովածուն, արվեսւի մի կաւարյալ ւոն եղավ երկուսիս Համար...»: Այս վկայության մեջ ուղում եմ ընդդծել` «Մնձուրու մասին ղրուցել Հաւկաւես քեղ Հեւ», «առաջին անդամ 62 թվին» ն «կաւարյալ ւոն եղավ երկուսիս Համար» արւաՀայւությունները, ն ասել` Դավթյանը նկաւի ուներ Մաթնոսյանի «Հաւկաւես» Մնձուրու Հեւ ՀոդեՀարաղաւությունը, ն Մաթնոսյանը Համամիւ է ու չի Հարցնում, թե ինչու՞ «Հաւկաւես», այլ սիրով չարունակում է ղրույցը, աւա` Մնձուրու դրքի ընթերցումը «արվեսւի կաւարյալ» ւոն է եղել նան Մաթնոս5

յանի Համար: իսկ «առաջին անդամ 1962 թիվը» այն ժամանակն էր, երբ Դավթյանը «Գրական թերթի» խմբադիրն էր, Մաթնոսյանը` սրբադրիչը: Մաթնոսյանը Մնձուրուց մի քանի ւաւմվածք էր «դւել» ն ցույց էր ւվել Դավթյանին: Որւես լրացում այս ւեղեկության` Հիչենք մի ուրիչ վկայություն, որ 1999 թվակիր է, Հովիկ Վարդումյանի` Մաթնոսյանի Հեւ ղրույցների չարքից: Վարդումյանի` «Ովքե՞ր են եղել Ձեր դրական ուսուցիչները» Հարցին Մաթնոսյանը ւաւասխանում է. «Առաջինը Զեխովն է` Սւե÷ան Զորյանի վրա իր աղդեցությամբ»: Հեւո բացաւրում է. Զորյանը «բերում էր Լոռվա բնաւաւկեր, բարբառի երանդ..., մի եղրով Հարում է Թումանյանի աչխարՀին, ինչը իմ Հայրենիքն է... Այդքանով, թերնս, Սւ. Զորյանը...»: Աւա չարունակում է. «Տարիներ առաջ էր... Ես Մնձուրի էի Հայւնադործել ն ուղում էի ամեն կերւ քարողել, որ իմանան: ... Մնձուրին չաւ ուչացումով մւավ մեր դրականություն: ՊաւաՀական երկու ւաւմվածք էի դւել, ն սիրւս ւայթում էր, որ աՀա այդ մարդը մեղանում չկա: «Սովեւական դրականություն» ամսադրին առաջարկեցի: ... Ես այդ ժամանակ դրական թերթի աչխաւակից էի, մի քիչ էլ Հեղինակություն ունեի կուրւիկյանի (որ խմբադիրն էր ամսադրի-Վ.Գ.) առաջ` երկար ւարիներ որւես դրաչար, սրբադրիչ, մի ժամանակ էլ որւես աչխաւակից իր կողքին էի»1: Բացաւրություն. այն ժամանակ Սւե÷ան կուրւիկյանը դեռ ամսադրի խմբադիրը չէր, այլ` ւաւասխանաւու քարւուղարը: Բայց ամսադրում արդեն լույս էին ւեսել Մաթնոսյանի «Տա÷ասւանում» ընդարձակ ակնարկը (1959), «Բննության» ւաւմվածքը (1960) ն մեծ աղմուկ Հանած «ԱՀնիձոր» ակնարկը (1961), որից Հեւո նա աղաւվեց աչխաւանքից... Հեւո նրան ոչ մի ւեղ չէին ււադրում: 1962-ի օդոսւոսյան Համարում կուրւիկյանը ււադրեց «Լեռներս թողեցի եւնում» ւաւմվածքը: Հրանւ Մաթնոսյան, Ես ես եմ, Եր., 2005, էջ 488-89: (Այս ժողովածուից բերված մյուս քաղվածքների Հղումների էջերը կնչվեն ւեղում` Ես... էջ...):

Շարունակենք Մաթնոսյանի վկայությունը: «Բարձրացա նրա առանձնասենյակը: Զորյանը կուրւիկյանի կողքին նսւած էր: Ասացի` Մնձուրի անունով Հեղինակ կա: Տարբեր ւեղերից երեք ւաւմվածք եմ ջոկել: Արժե, որ մեղանում Հրաւարակենք ու ծանոթանանք, ճանաչենք: Տեսա այդ մարդու, չեմ ասի քար անւարբերությունը... Անղոր աջ նայեցի` Զորյանին: Նա ղդաց, որ իրենից օդնություն եմ Հայցում ն իր ծանր խոսքն ասաց. «Մնձուրին մեր լավադույն դյուղադիրն է»: Աւա Մաթնոսյանը Հիչաւակում է իր առաջին ուսուցիչներին` ՄաՀարի, Բակունց, Զորյան... Մնձուրու «Հայւնադործումը» 62-ից էր, ասել է` նա առաջիններից չէր, բայց այսւեղ նրա մասին խոսում է նախ: Այս վկայության մեջ ուղում եմ ընդդծել` «Մնձուրի էի Հայւնադործել ն ուղում էի ամեն կերւ քարողել, որ իմանան» ն «սիրւս ւայթում էր, որ աՀա այդ մարդը մեղանում չկա» մւքերը: Եվ առաջին քայլերը` առաջարկ Վ. Դավթյանին, Սւ. կուրւիկյանին: Միջանկյալ` անձնական մի Հուչ: «Տա÷ասւանը» ակնարկը «Սովեւական դրականություն» ամսադրում լույս ւեսավ որւես ակնարկի մրցանակաբաչխության ներկայացված նյութերից մեկը: կարդացինք, ոդնորվեցինք: Նոր խոսք էր, ուրիչ մւածողություն: Հրանւին դեռ չդիւեի: Ոճի մեջ մաՀարիական ինչ-որ երադ էր ղդացվում: Հեւո` 61-ին, «ԱՀնիձորի» ււադրության օրերին, երբ Երնանի թիվ երկրորդ ււարանում միասին նույն սենյակում սրբադրական աչխաւանքով էինք ղբաղված, Հիչեցի, թե ՄաՀարի էի ղդում «Տա÷ասւան» ակնարկում: Զժխւեց, բայց Հավելեց` Բակունց չի՞ ղդացվում: Զդիւեմ` ուղում էր, որ ղդացվե՞ր, թե՞ ոչ: Զորյանին էլ էր չաւ Հիչում ու կարնորում: Մնձուրու մասին դեռ չդիւեինք, խոսել ենք չաւ ավելի ուչ: ՎաՀադն Դավթյանի Հիչաւակած Մնձուրու «Արմւանը» լույս ւեսավ Պոլսում 1967-ին: «Հայասւան» Հրաւարակչությունը սկսել էր Հրաւարակել «Ս÷յուռքաՀայ դրողներ» մաւենաչարը. Հինդերորդ դիրքը (1968-ին) եղավ Մնձուրու «կաւույւ լույս» ժողովածուն. վերնադիրը Պոլսում 1958-ին Հրաւարակ7

ված առաջին ժողովածուի վերնադիրն էր, ներառում էր այդ ն երկրորդ` «Արմւան» դրքից ւաւմվածքներ: կաղմողը Պոլսից` Բեյրութ, աւա Երնան բնակության ւեղա÷ոխված դրող ու դրականադեւ Գեղամ Սնանն էր, որ անձամբ դիւեր Մնձուրուն ն նամակադրական կաւ ուներ նրա Հեւ: Խմբադրության ւաւվերով Մնձուրին երնանյան դրքի Համար դրեց նան ÷ոքրիկ խոսք («Հեղինակի կողմից»): Գեղամ Սնանի վկայությամբ` Մնձուրին ծանոթ էր նան Հայասւանում ււադրվող չաւ դրքերի: Դեռ 1957-ին իր կյանքի ն սւեղծադործության մասին խոսքում Մնձուրին խոսւովանում է, թե ընդՀանրաւես ն Հաւկաւես ո՛ր Հեղինակներն են իրեն ՀոդեՀարաղաւ, «ախորժելի». «Ես այն դրողներեն կ’ախորժիմ, որոնք արյունս կը բռնեն. Անոնցմե, որոնց ըսածներուն ես կ’սւասեի արդեն... Որնէ երկ կ’արբեցնե ղիս երբ իմ ուղած ալկոՀոլես իր մեջ ունի»1: Այս միւքը Մնձուրին ասես թե կրկնել է չաւ ւարիներ Հեւո, բայց այս անդամ որոչակի Հասցեով: կրկին վերադառնանք Դավթյան-Մաթնոսյան ղրույցին: «ՎաՀադն Դավթյան.- Օրերս Հանդիւեցի արձակադիր Գեղամ Սնանին, որ Հակոբ Մնձուրուց նամակ էր սւացել: Մնձուրին Հարցրել է. «կը ճանչնա՞ս Հրանդ Մաթեոսյանը: իմ ալկոՀոլես ունի»... ինձ էլ է թվում, որ դա այդւես է, բայց չէի՞ր ասի արդյոք, թե ի՞նչ չա÷ով ես քեղ ՀոդեՀարաղաւ ղդում Մնձուրուն: Մաթնոսյան.- իմ Հիացմունքն անչուչւ նան ՀոդեՀարաղաւությունից է դալիս, նրա Ցորնիկին Գիրդորը մեր դյուղացի Բրամանց Մացակն է, «Սիլան» ինքը եթե դրած չլիներ` եթե կարողանայի ես էի դրելու, կենդանի բարի դոյության կարուն ինձ աՀա-աՀա կանդնեցնում էր նման մի կերւարի ու սյուժեի վրա... բայց Մնձուրու մեծության ընկալումն արդեն անձնականության ու ՀոդեՀարաղաւության Հեւ դործ չունի. Մնձուրին մեծ է, որովՀեւն մեծ է, բնության ու մարդու մասին մի անսւառ Համայնաւաւկեր Հանրաւեւական չրջանի ՍւամբուլաՀայ դրականության, Սւամբուլ, 1957, էջ 4:

Հանրադիւարան է Մնձուրին... Եթե Մնձուրին է ասել, ուրեմն ասված է: Մնձուրու դոյությամբ ես ինձ Հարուսւ եմ ղդում, ն ÷առք ասւծու, որ նա եղավ»: Այս վկայության մեջ կարնոր են մի քանի Հասւաւումներ. 1. Մնձուրու Հասւաւումը, թե «որնէ երկ կարբեցնե» իրեն, եթե այն իր «ալկոՀոլեն» ունի, որ «արյունն է բռնում», ն որ «Մաթեոսյանը իմ ալկոՀոլես ունի»: 2. Դավթյանն էլ է այդւես Համողված, միայն ուղում է իմանալ, թե ի՞նչ չա÷ով է Մաթնոսյանը իրեն ՀոդեՀարաղաւ ղդում Մնձուրուն: 3. Մաթնոսյանը Հասւաւում է այդ ՀոդեՀարաղաւությունը, իր ն նրա Հերոսների կաւը, նրա նկաւմամբ իր Հիացմունքը, նրանով իրեն Հարուսւ ղդալը ն վերջաւես, անկախ ՀոդեՀարաղաւությունից նրա բացարձակ մեծությունը` «Մնձուրին մեծ է, որովՀեւն մեծ է»: Այս վերջին մւքի Հասւաւում-վկայություներն են մինչն այդ ն կյանքի Հեւադա ւարիներին Մաթնոսյանի` ամենաւարբեր առիթներով Մնձուրու սւեղծադործությանը անդրադարձները, որոնք ոչ միայն ՀոդեՀարաղաւության, այլն նրա մեծության բացաւրություններն են: Այս ղրույցից Հինդ ւարի առաջ` 1971-ին, «Գարուն» ամսադրում Մաթնոսյանը ււադրել էր «Հակոբ Մնձուրու աչխարՀը» Հոդվածը. առիթը Մնձուրու 85-ամյակն էր, բայց ւնական Հիացումի մղումով: ինքը մւել է Մնձուրու ւաւմվածքներից կենդանացող աչխարՀը ն Համողված Հավասւիացնում է, թե այդ «ւաւմությունների միջավայր մթնոլորւը ներծծվում է քեղ ն, որւես Հարավային երկրի արնայրուք, քեղ Հեւ աւրում է, քո մեջ աւրում է երկար, չաւ երկար, դուցե Հավիւյան: Մնձուրու նկարադրած երկիրը ւարղաւես անմոռանալի է»: «Մնձուրու սւեղծադործությունը բովանդակում է կնոջ, աղի, արւի, առվի ն այդւիսով որւես Հավելում Հայ ընթերցողներիս Համար, մեր կորած Հին երկրի ւաչւամունք»: իր աչխարՀի նրա ւաւմություններով «թիղ առ թիղ, բույր առ բույր, չչուկ առ չչուկ ներծծվում է քեղ մեր Հին բարի երկիրը, որին եթե չսիրենք, որը եթե Հայացքներս դեւի քաղաք թե ւիեղերք` արՀամարՀենք` կարող

ենք կորցնել վերջնականաւես: Հակոբ Մնձուրին սւիւում է սիրել: Մի մեծ բնաւաչւություն, որը ժամանակի Հեւ ավելի կխորանա ու իրական ծանրակչիռ արժեք կւա դրողի դաչւանկարներին»1: Այս խոսքերը մենք կարող ենք, առանց բառ իսկ ÷ոխելու, կրկնել Մաթնոսյանի սւեծադործությունը բնութադրելիս, ն բոլորովին էլ կարնոր չեն ւաւկերված ժամանակների ու վայրերի ղանաղանությունները (1915-ից առաջվա Արմւանն է, թե 194050-ականների ԱՀնիձորը). նրանց ւաւկերած աչխարՀը «թիղ առ թիղ, բույր առ բույր, չչուկ առ չչուկ ներծծվում է» մեղ, նրանք «սւիւում են սիրել... մեր Հին բարի երկիրը»... Նան Մաթնոսյանի ւադնաւն էր` «Հայացքներս դեւի քաղաք...»` կկորցնենք այն վերջնականաւես... Հիչենք «Մենք ենք, մեր սարերը» վիւակի ավարւը. «...այդ բանւարկությունից կամ չբանւարկությունից Հեւո Պավլեն էր դեւի վաւը ÷ոխվում... Մի օր Հաչիվները ÷ակեց ոչխարների Հեւ, ընւանիքն առավ, դնաց քաղաք...»: իսկ Զավենի կինը ամուսնու «վիղն անընդՀաւ ծռում է դեւի քաղաք. «Պավլեն որ էնւեղ աւրում է, մենք չե՞նք աւրի, չարժվիր, ես մի դործարանում Հավաքարա՛ր կաչխաւեմ»: իչխո՛ն, իչխո՛ն... իչխոն էլ է աչքը դցել քաղաքին»2: Մնձուրու մասին Մաթնոսյանի այս Հոդվածը նույնւես վկայություն է նրանց ՀոդեՀարաղաւության: Նրա մասին խոսելով` ասես ինքն իր մասին է խոսում: Այս Հոդվածի ծնունդն իսկ ինքնին մի կարնոր վկայություն է: ԸնդՀանրաւես ե՞րբ է դրողը դրում դրողի մասին: Գրողը քննադաւ չէ, որը ւարւավոր է դրել դրողների մասին: Գրողը դրողի մասին խոսում է ընւրողաբար. նրանց մասին, ովքեր ՀոդեՀարաղաւ են իրեն: Եվ դա ոչ միայն սիրո ու Հիացմունքի թելադրանքով է լինում, այլն ՀոդեՀրանւ Մաթնոսյան, Սւիւակ թղթի առջն, Եր., 2004, էջ 128-30: (Այս դրքից բերված մյուս քաղվածքների Հղումների էջերը կնչվեն ւեղում` Սւիւակ... էջ...): Հրանւ Մաթնոսյան, Երկեր երկու Հաւորով, Հ. 1, 1985, էջ 142-144: (Այս երկՀաւորից մյուս մեջբերումների էջերը կնչվեն ւեղում)

կան կաւի, ինչ-որ ւեղ էլ իրեն բացելու, իրեն Հասւաւելու մղումով: Մասնավորեմ. Հրանւ Մաթնոսյանը Հոդվածներ է դրել նրանց մասին, ովքեր, Մնձուրու բառերով, իր «ալկոՀոլեն ունին» (Թումանյան, Զորյան, Բակունց, Զարենց, ՄաՀարի, Մնձուրի, Սարոյան, ՍաՀյան): Գրողների մասին Մաթնոսյանը խոսք կամ Հոդված է դրել առավելաւես 80-ական թվականներից: 1960-ականներին ընդամենը երեք կարճ խոսք է դրել` Զորյանի մաՀվան (1967թ.), Բակունցի ծննդյան ւարեդարձի (1969), իսկ 1970-ին` Գ. ՄաՀարու մաՀվան առիթներով (վերջինը ււադրվել է ուչ` 1995թ.): Այն երեք սիրելի դրողների մասին, որոնց անունները Մաթնոսյանը ւվել է ի ւաւասխան Հովիկ Վարդումյանի Հարցի` «Ովքե՞ր են եղել Ձեր դրական ուսուցիչները»: Արդեն Հիչել ենք, որ այդ Հարցի ւաւասխանի մեջ, Զորյանի առիթով, անդրադառնում է իր «Հայւնադործությանը»` Հակոբ Մնձուրուն: Եվ աՀա 1971թ. «Գարունում» լույս է ւեսնում նրա արդեն ոչ թե խոսքը, այլ Հոդվածը Մնձուրու մասին: Առանձին դրողի մասին սա Մաթնոսյանի առաջին Հոդվածն է: 70-ականներին նս երկու խոսք ունի Համո ՍաՀյանի ն Ա. ՍաՀինյանի Հոբելյանների առիթով ն աւա (1976-ին) կրկին Մնձուրու մասին (Հիչաւակված ղրույցը Վ. Դավթյանի Հեւ): Հեւադա ւասնամյակներում անդրադարձը Մնձուրուն Հաճախադեւ է: 1980 թվականին «Âîïðîñû ëèչåðàչóðû»-ում լույս է ւեսնում Ալլա Մարչենկոյի` «Լեղվի ւոեղիան» խորադրով ընդարձակ Հարցաղրույցը Մաթնոսյանի Հեւ: Եվ աՀա առաջին Հարցը. «Հրանւ իդնաւովիչ... Ուղում եմ խախւել ընդունված կարդը ու Ձեղ միանդամից ւալ այն Հարցը, որով սովորաբար ավարւում են խոսակցությունը: Հիմա ինչի՞ վրա եք աչխաւում»: Պաւասխան. «Վերընթերցում եմ արնմւաՀայ արձակադիր Հակոբ Մնձուրու մասին իմ Հոդվածը» (Ես..., էջ 200): Տեսե՛ք, Մաթնոսյանը ինչքան է կարնորում իր այդ Հոդվածը, որ նրա վերընթերցումը Համարում է «աչխաւանք»` «ինչի՞ վրա եք աչխաւում» Հարցին ի ւաւասխան: Նչանակում է` մւորում է, որ Հոդվածը խորացման, լրացման կարիք ունի, նչա11

նակում է` նա մւքով Մնձուրու աչխարՀում է, Հոդեկաւի նոր երանդներ է ուղում բացել, կամենում է Հսւակեցնել Մնձուրու դործից թելադրվող խորՀուրդները: Որ Մնձուրին մեծ է, Մաթնոսյանի Համար քննարկման Հարց չէ, այլ` «Մնձուրին մեծ է, որովՀեւն մեծ է»: Եվ Հիմա այդ նույնի Հասւաւումը` լրացուցիչ մեկնաբանությամբ. «Մնձուրու սւեղծադործությունը, որ ինքնին Հիանալի է, իմ ուչադրությունը դրավել է նան այն ւաւճառով, որ Հարուսւ նյութ է ւալիս մւածելու Հայ դրականության ճանաւարՀների ու ճակաւադրի, իսկական ու կեղծ նորարարության մասին... Մնձուրուն ես ւեսնում եմ Հին Հայկական դյուղի նոր ժամանակներում մոլորված դեսւանորդ» (ընդդծումը մերն է - Վ.Գ.): Այս բնութադրությունը, իր իսկ բառերով, կարող ենք վերադրել իրեն` Մաթնոսյանին. իր մանկության «դյուղի նոր ժա մանակներում մոլորված դեսւանորդ», իսկ նոր ժամանակները ոչ միայն 60-80-ական թվականներն էին, այլն, Հաւկաւես, 90ականները: ԱՀա Մարչենկոն Հարցնում է Հրանւի մասին, իսկ Հրանւը ներկայացնում է Մնձուրուն: Ասում է` նա «մեր ժողովրդի արնմւաՀայ մասի» «կենսադիրն ու ÷ասւաբանն էր կոչված լինել», մինչդեռ ոմանք նրան իսկական դրող չէին Համարում «նրա անխոնջ աղդադրության ւաւճառով»... «Մինչդեռ այն, ինչ թերություն էր Համարվում, առավելություն էր» («Նա իր երկրամասը նկարադրել է դաչւային ւաՀակի ճչդրւությամբ, ոչ մի անդամ չմոռանալով, թե ինչ էին ոււում, ինչւես էին Հադնվում, ինչւես էին ցանում ու ինչ էին Հնձում իր Հայրենակիցները...»): իր դյուղի մարդկանց «կենսադիրն ու ÷ասւա բանն» է նան Մաթնոսյանը (Հիչենք Մաթնոսյանի Ծմակոււ աչխարՀի նկաւմամբ որոչ քննադաւների քամաՀրանքը): «Մինչդեռ այն ինչ թերություն էր Համարվում, առավելություն էր» նան Մաթնոսյանի Համար: ինչւես էր ղդում ու ւաւկերում իր աչխարՀն ու մարդկանց Մնձուրին: Նան Մաթնոսյանը, որ Մնձուրու (թե՞ իր) մասին ասում էր. «Ոչ մի ծառ, ոչ մի աղբյուր, ոչ մի ծաղիկ, ոչ մի կա12

ւակ կամ միջադեւ անուչադրության չեն մաւնվել, չեն թաքնվել նրա աչքից ու ականջից, Հուառությունից ու չոչա÷ելիքից: Բոլոր կերւարները ն բոլոր ձայները Հավաքվել են նրա սրւում... Եվ այդ բոլոր ձայների, կանչերի ու բույրերի Համար նա դարձել է ւաՀեսւարան...» (Ես..., էջ 201) Լսենք Մնձուրուն. «Հայրենականներուս մեջ ես ւեսարան մը, ւաՀ մը, անկյուն մը ւվի: Բառերով նկարչություն ըրի: իմ լիրիղմս, իմ ռոմանւիղմս, իմ ռեալիղմս դրի: Գեւին ձայնը ըսի: Ականջներս կը լեցվեին դեւին ձայնովը: կը խլանային, ալ չէին ընդուներ: Րուե մը, երկու, երեք, չորս, ու մեկեն կը բացվեին: Գեւին ձայնը կը բռնվե՞ր: Բայց այնքան կը թանձրանար, որ բռնելս կուդար: Մեղուներուն ւարս ելլելը, երաժչւությունը ըսի... Այդիներուն չերը` բանասւեղծությունը ըսի... Խաղողներուն մաւներս իրար ÷ակցնե˜լը... դեղձերուն մեջ ակռաներուս թաղվիլը, ջուրերուն բերնես վաղելը ըսի...»1: Այս ամենը արդյունք էին այն ււավորությունների, որ «ամբարել» էր Մնձուրին մինչն 1914 -ը, ն դա Մաթնոսյանը անվանում է «դունաձայնաւեսադրություն»: իր մանկության ու ւաւանեկության օրերի ձայներն ու բույրերը քաղաքաբնակ դարձած Մնձուրին ն Մաթնոսյանը կարուադին ու ւանջադին ւարան իրենց սրւում մինչն իրենց կյանքի ավարւը: 1959-ին Մնձուրին դրել է. «Դիցուք թե որնէ ամենեն մեծ Հասւաւության վարիչը ընեին ղիս, դյուղացին չերթար նորեն մեջես: իմ դյուղիս արւերը, այդիները, դեւա÷ները միւքս որ իյնան, աչքիս բան չերնար, կը խենթեցնեն ղիս»2: ԱՀա մի դրվադ Մաթնոսյանի «Բաց երկնքի ւակ Հին լեռներ» ւաւմվածքից. Հերոսը (ինքնակենսադրական որոչակի Հենքով)` ւասնՀինդ ւարեկան նոր քաղաք եկած ւաւանին, կարուաբա˜ղձ նամակ է դրում Հարաղաւներին. «Շները ո՞նց են... Արւերը դեղնե՞լ են, մոռը Հասե՞լ է, Հեւո, որ կարկոււները

Հակոբ Մնձուրի, կաւույւ լույս, Եր., 1968, էջ 11: «Մարմարա» (օրաթերթ), Սւամբուլ, 1959, թիվ 5533:

Հալվեցին, ու դեւը վարարեց` մեր լողալու ւեղը ավաղ չի՞ լցվել... Աբովենց բալը չի՞ կարմրել, ներին Հուը քաչու՞մ է, լոբին ծաղկե՞լ է, չները ո՞նց են...»1: 1999-ին Մաթնոսյանն ասել է. «էնւե˜ս եմ կարուել երկրիս ձայների˜ն, ռիթմի˜ն, բույրերին, որ ինձ Համար ուղղակի կյանք են եղել: Երկիր ասելով Հասկանալի է` Լոռին: Ձայներն իսկաւես... Հացի՛ ւես... Ոնց որ քաղցածը Հացին կարուած է լինում, ես էդւես, էդ քաղցը, էդ ւակասը...»: Այն կյանքը... «... իր կենդանի ներկայությունը, իր թաքուն չչուկը, չչունջը իմ մեջ ինձ Հուչել է, որ կենդանի մի երկու ւող սւեղծել եմ» (Ես..., էջ 495): Ամբողջ դյուղանկարը մչւաւես Մաթնոսյանի ւեսլաւաւկերում է (ինչւես Մնձուրու), ն ձայները` բոլոր նրբերանդներով: ԱՀա մի Հասւաւում, որ 1990 թվակիր է. «Ես երբեմն բացաՀայւորեն ղդում եմ իմ դրածներում (կարիք կա՞ Հիչելու ասենք` «Աչնան արնը», «Ծառերը» -Վ.Գ.) մորս Հնչերանդը, նույնիսկ նրա խոսքի ռիթմը, որից եթե չեղվում եմ, ուրեմն ինչ-որ բան այնւես չեմ դրել» (Ես..., էջ 288): ի լրումն այս «խոսւովանությունների», որ դրավոր են, մի վկայություն էլ մեր մի ղրույցից: Ասացի` «Բո դործերում ինձ Հմայում են Հաւկաւես երկխոսությունները` անթերի բեմադրության մեջ: Այնքան բնական են` նրբերանդներով իսկ Համողիչ, ասես ոչ թե դրել ես, այլ ձայնադրել»: Ասաց. «Ձայնադրել եմ, միայն թե Հիչողությանս մեջ: Նրանց ղրույցները, բառերը դեռ ականջումս են: ՊաւաՀել է, որ ականջ եմ կախել մորս, ՀարնանուՀիների իրար Հեւ ղրույցներին, ակամա, ոչ Հաւկաւես, ինչ անեմ, չեմ կարողանում մոռանալ...»: Վերը Հիչված Հարցաղրույցում, խոսելով մանկության օրերից ւաՀւանված իր Հիչողությունների մասին, Մաթնոսյանը ասում է` դրանք ասես «իմ մեջ մնում են խուլուՀամր, քանի դեռ մենակ չեմ մնում սւիւակ թղթի առջն: ԱՀա այդւեղ Հիչողությունս միանում է»:

Հ. Մաթնոսյան, Երկեր, Հ. 1, էջ 547:

Մարչենկոյի Հեւ ղրույցում Մաթնոսյանը Մնձուրուն Համարում է նան «վաղվա օրվա ընւրյալ»: Ասում է` «եթե վաղը... Հայը, թեկուղ Հարյուրից մեկը, ցանկանա ւեսնել իր Հայրերի ու ժողովրդի անցած ճանաւարՀը, ցանկանա դւնել իր արմաւները, աւա երեկվա մեջ կդւնի մաքուր բացաւ` լցված խաղաղ լույսով, Հակոբ Մնձուրու բացաւը, ն այդ բացաւում խաղաղ, բարի, մայրիչխանությամբ առաջնորդվող աչխաւասեր ժողովուրդ, ն լույսը, որ անվանվում է խիղճ, մչւաւես կլինի այնւեղ ու անվերջ կլցվի, կդաւարկվի, քանի դեռ այս աչխարՀի ւերերն ու ծառաները մայրերն են» (Ես..., էջ 201): Մնձուրու բացաւում` Մնձուրու դրականության մեջ: Այս ղրույցից Հինդ ւարի Հեւո իր երկերի երկՀաւորյակի Համար Մաթնոսյանը երկու էջ «Երկու խոսք ընթերցողիս» է դրել: Ասում է. «ՕՀանեսի (իր Հոր ւաւն է, իրենց դյուղի Հիմնադիրը - Վ. Գ.) ÷որձն ուղում եմ կրկնել դրականության մեջ. ուղում եմ մի նոր Հովիւ ÷ռել ն բնակեցնել նոր մարդկանցով ու կենդանիներով ն կարծես թե Հաջողում եմ. Ծմակոււ մի դյուղանուն, մի երկու բնակիչ ու կենդանի արդեն ունեմ: Շաւերն իմ Հիչողության դյուղից են դալիս, երբեմն էլ կարողանում եմ «ղոււ ինձնից» սւեղծել... Շաւ կուղենայի, որ իմ Հովիւը մեծ ու արնու լիներ, կուղենայի, որ նրա բնակիչները միայն լավ մարդիկ լինեին ն վաւերի Համար իմ Հովւում ւեղ չլիներ, որ իմ մարդկանց կյանքը ծաղկեր լավ ժամանակներում ն ւաւերաղմն ու խեղճ թչնամանքը իմ Հովիւ խուժելու միջոց չունենային, բայց սւիւված եմ լինել իմ ժամանակի ւարեդիրը»: Մնձուրու «բացաւում» ն Մաթնոսյանի «Հովւում», որ սերւ աղերսներ ունեն, մչւաւես աչխաւասեր ժողովուրդն է ն լույսը, որ անվանվում է խիղճ: Եվ Մաթնոսյանի բնութադրությամբ` Մնձուրին իր ժողովրդի «կենսադիրն ու ÷ասւաբանն էր կոչված լինել», իսկ ինքը սւիւված էր լինել իր «ժամանակի ւարեդիրը», որ ըսւ էության նույնն է: Եվ անչուչւ` նան «÷ասւաբանը»: Մարչենկոն, չարունակելով խոսքը, ասես ուղում է սւուդել` Մնձուրու Հեւ Մաթնոսյանի դեղադիւական առնչության Հա15

րաբերակցությունը: Հարց` «իսկ Ձեր սե÷ական Հարաբերությունները աչխարՀադրության ու դյուղական կյանքի աղդադրության Հեւ ինչւիսի՞ն են»: Հրանւի ւաւասխանը կարճ է ն Հսւակ. «Շաւ ւարղ ն, կարծում եմ, ընդունված կարդով այնւես, ինչւես Հակոբ Մնձուրունը» (Ես..., էջ 202): Ամեն ինչ ասված է: Առանց Մնձուրու անվան Հիչաւակության, բայց ասես որւես նախորդ Հարցի չարունակություն, Մարչենկոն ուղում է ւարղել նան Մաթնոսյանի կերւարների բնօրինակների, ինքնակենսադրական Հիմքի դոյության, դրողի` իր բնաչխարՀի ու կյանքի «լուսանկարիչը», «ակնարկադիրը» լինելու չա÷երը: Մաթնոսյանի ւաւասխանից. «... կյանքը իր, ինչւես ասում են, բնական ւեսքով, արդեն իսկ դրականություն է: ... Գրական ռեւորւաժը ն դեղարվեսւական լուսանկարը սովորեցնում են մեղ Հարդել նման դրականությունը, որ սւեղծում է կյանքն ինքը... Ես չեմ կարող աչխաւանքս սկսել` Հիմքում չունենալով որնէ կոնկրեւ խառնվածք, կոնկրեւ ճակաւադիր: Առանց բնօրինակի ոչինչ չեմ կարող Հնարել: Խթան է ւեւք: Սկիղբ: Դե իսկ Հեւո, իբրն կանոն, նախաւիւից ոչինչ չի մնում: ԱյդուՀանդերձ, իմ Հերոսներից չաւերը ճանաչում են իրենց «նախաՀայրերին» առանձին դծերով` կենսադրական, իրավիճակային...» (Ես..., էջ 203): Շաւ բան, ավելացնում է Մաթնոսյանը, «սւեղծվել է ւեսածի, նկաւածի, լսածի Հիման վրա... Բայց կա ն ուղղակի կենսադրականություն... Ասենք, Սիմոնը` Աղունի ամուսինը, չաւ բան ունի իմ Հորից: ինչւես ն Եղիչը... Արայիկի մեջ իրոք ինձնից չաւ բան կա...»: Այդւես կարող էր ասել ն Մնձուրին, իր դործերի առիթով, եթե նրան ւրվեր այդ Հարցը: Բայց առանց Հարցի էլ` Մնձուրին մեկից ավելի անդամներ խոսել է կյանքը բնօրինակից կերւելու իր սկղբունքների, կենսադրական Հիմքերի մասին, չաւ Հաճախ Հենց նախաւիւի իսկ անունով կոչելով իր ւաւմվածքների Հերոսներին: Այս մասին խոսել է նան Մաթնոսյանը արդեն Հիչաւակված «Հակոբ Մնձուրու աչխարՀը» Հոդվածում, «Ան16

ընդՀաւ, անվերջ վերադարձ» ուսումնասիրության մեջ ն խոսել է կարնորելով կերւարասւեղծման այդ կերւը, խոսել է Հիացումով: «Մեր կարմիր եղը» ւաւմվածքում, դուցե ն իրական ւաւմություն է, Հայւնի չէ, (ջնջված են իրականի ու երնակայականի սաՀմանները Մնձուրու արձակում), անունները ւաՀւանված են` Տեմիրճենց մեծ ւաւը` իր ւաւն է, ինքը` Ակոբը, մայրը, ւաւը (ուրիչները նան ուրիչ ւաւմվածքներում): «կավին դարը» ւաւմվածքի վերջում Մնձուրին Հիչեցնում է. «Այս ւաւմածներս ւաւմվածք չինելու Համար սւեղծադործություն մը չէ: կավին Դարը Հողին ւակը մնացողը` Տեմուրճենց Հարսը, իմ մայրս է... Բառ առ բառ իմ ւաւմությունս է աս»1: Բայց սա մի ւաւմվածք է` դեղարվեսւական ւաւումի բոլոր Հաւկանիչներով: Այդւես են Մնձուրու չաւ ւաւմություններ, որոնց Հերոսները` իրենց անուններով իրենց դյուղացիներն են, բայց այսօր մեղ Համար նրանք ւաւմվածքների Հերոսներ են, ն կարնոր չէ` իրակա՞ն են թե Հորինված, կարնորը` նրանք կենդանի կերւարներ են: իսկ Մաթնոսյանը 1984-ին դրում է. «ինչ որ դրել եմ, իմ աչխարՀի, իմ ճանաչած մարդկանց մասին է, երբեմն անունները ÷ոխում եմ (նեղանում են), մեկ-մեկ էլ չեմ ÷ոխում (Հիմա էլ ջոկ են նեղանում): ինձ Համար յուրաքանչյուր իրական մարդ ավելի թանկ է, քան բոլոր ւեսակի վերացարկումները...» (Ես..., էջ 370): կրկնենք. այսօր, բոլորովին էլ կարնոր չէ, իրակա՞ն են Մաթնոսյանի Հերոսները, թե սւեղծված. կարնո՞րը` նրանք ճչմարիւ ն բարձրարժեք դրականության կենդանի կերւարներ են: Բնավ ւաւաՀական չէ, որ «Հակոբ Մնձուրու աչխարՀը» արդեն Հիչված Հոդվածում, որ սկսվում է Մնձուրու մի քանի ւաւմվածքների Հերոսների արարքների Հիչաւակումով, Մաթնոսյանը Հաւկաւես սնեռվում է «Մեր կարմիր եղը» ւաւմվածքի վրա, ւաւմում սյուժեն, որովՀեւն այնւեղ ւես1

Հ. Մնձուրի, կաւույւ լույս, էջ 195:

նում է իրեն անչա÷ ՀոդեՀարաղաւ մի աչխարՀ` իր բնությամբ, լեռներով ու դաչւերով, կենդանիներով, եղներով ու ւավարաւաՀներով, աչխաւավոր մարդկանցով` Տեմիրճենց մեծ ւաւը, որ Մնձուրու ւաւն է, նրա երիւասարդ վարժաւեւ Հակոբ թոռը, որ Մնձուրին է, Հակոբի մայրը` Նանե Հարսիկը, ւաւը, լեռնելեռ իրար կանչող ւավարածները: ԱՀա Տեմիրճենց ւաւը. մի քանի նախադասություն, ն կերւարը քանդակված է. «- Ակոբ,- ըսավ,- դիչերը երաղիս մեր կարմիր եղը ւեսա լեռը, քովս եկավ, երեսները երեսիս քսեց, լղեց, չըլլա, թե դլխուն ÷որձանք մը դա, վաղ առւու մորդ Հեւ եղնոցը դարը ելեք, դացեք նայեցեք մեկ մը եղնիքը»: Թոռը սրւնեղում է` երաղի՞ն էլ Հավաւալ. «երաղի մը Համար... եղնոցը դարը ելլենք երթանք»: Պաւը ւարսավում է. «Ակոբ, Հեչ անասունի վրա դութ չունիս... կորսվեր են, դլորել են, ւեղ մը կուրեր է, Հիվանդցեր են` Հոդդ չէ... ծո՛, մեր աւրուսւը անոնցմե է...»: Հակոբի կինը, մայրը ւաւին առարկել չեն կարող, ւաւը լրացնում է ւաւի ւարսավանքը: Պիւի դնան: «Առւուն մութին մորս Հեւ ճամ÷ա ելանք»1: Մայր ու ւղա անցնում են լեռնելեռ, ձորեձոր, Հարց ու ÷որձ` «Պղւիկ Արմւանին եղնոցը» որ կողմն են ւարել, Հայւնի չէ: Վերջաւես «խորունկ ու ջուրով ձորի մը մյուս» կողմից Հովիվները մի կերւ Հասկանում են նրանց Հարցը ն` «Ե˜ւ դարձեք, ե˜ւ, ե˜ւ, ե˜ւ,- ւոռացին,- Խւոն` ձեր Հովիվը, ձեր եղնիքը Ղարաւոււախի մյուս ա˜÷ն անցուց, մյուս ա˜÷ը, մյուս ա˜÷ը, մյուս ա˜÷ը.. Գեւը իջեք, դե˜ւը... դե˜ւը, դե˜ւը... Ճերմակ Բարւա˜կ ելեք, ճերմակ Բարւա˜կ... , Հասկցա˜ք, Հասկցա˜ք, Հասկցա՞ք...» (նույն ւեղում, էջ 239): Այս դրվադը Հիչեցի, որ ասեմ, թե այն որքան կարող էր ՀոդեՀարաղաւ լինել Մաթնոսյանին: Հիչենք «Մենք ենք մեր սարերը» կինոնկարի վերջին դրվադը, մյուս լեռան լանջից Հարնան դյուղի ն Անւառամեջի Հովիվների Հարց ու ւաւասխանը`

Հակոբ Մնձուրի, Երկեր, 1986, էջ 236:

կանչով. - Ո՞ր դյուղի ոչխարն է, ո՞ր, ո՞ր.. - Անւառամեջի՛, Անւառամեջի՛...»: Ճիչւ այն ձնով, ինչւես Մնձուրու մու: Հիչեցի, որ ասեմ նան, թե ի՛նչ սիրով, ի՛նչ կարնորությամբ է Մաթնոսյանն իր Հոդվածում վերաւաւմում Մնձուրու ւաւմվածքի այդ Հաւվածը. «Բսանյոթ ւարեկան Հակոբ վարժաւեւը Մնձուր ծովադույն լեռներում ձայն էր ւալիս սարից սար` էդ որւեղի՞ նախիրն էէէ ˜, էդ ու՞մ նախիրն էէէ˜, ու˜ու˜ ում նախիրն է, ն նրան սարից ւաւասխանում էին` Փոքր Արմւան դյուղի եղների նախիրը երեք օր առաջ Ե÷րաւի կողմերը դնաաա˜ց...,- ն Հայրենի բնաչխարՀը դանդաղ ներծծվում էր քսանյոթամյա Հակոբ վարժաւեւի էություն... ն նա ուղում էր լինել իր աչխարՀի դրողը, նկարադրողը, քարւեղադրողը... ու իրեն թաքուն անվանում էր Հակոբ Մնձուրի դրող» (Սւիւակ..., էջ 127): Հենց նույն լեռների անունով: Ես ինչւես կարող եմ այս բնութադրության մեջ չւեսնել ինքնաբնութադրություն` Լոռվա բնաչխարՀի ներծծվելը Մաթնոսյանի էություն ն նրա մղումները: իսկ աՀա Հակոբ վարժաւեւի ւաւը` մալի, անասունի նկաւմամբ իր անՀանդսւությամբ, ւան նաՀաւեւի իր ծանրակչիռ խոսքով, ըսւ Մաթնոսյանի, Հայ դյուղացու այն ւեսակն է, «ում վրա կանդուն է կյանքը»: իր Հայրական ւաւի մասին խոսելիս (Մարչենկոյի Հեւ ղրույցում) Մաթնոսյանն անդիր Հիչում է ՍաՀյանի «Պաւը» բանասւեղծությունը ն ավելացնում. «ԱՀա իմ ւաւն էլ ւաւկանում էր մարդկանց այդ ցեղին` մարդիկ, որ դիւեն Հողի Հեւ խոսել»: Հիչում է նրա մչակած այդին` «դեղեցիկ, խնամված մարդեր, վարդի մի քանի թու÷»: Եվ աւա` «Պաւիս ոչ միայն այդին, ամեն ինչն էր դեղեցիկ` նույնիսկ անասունը: ԳեղեցկուՀի էր դոմեչը, թվում էր աչքերը սուրմայած: Եվ նրա երինջն էլ իր նման էր` ւչրուՀի» (Ես..., էջ 207): Վերադառնանք Մնձուրու ւաւմվածքին` Հիչելու Համար վերջին դրվադը. մայր ու ւղա վերջաւես դւնում են իրենց եղներին: Սկղբում չեն ճանաչում, աւա` «Եղներու մեջ ամենադեղեցիկին, բարձրասրունքին, արնա÷այլ մաղերովին մուեցա: Զխրւչեցավ, թողուց: Ու մեկեն չՀավաւացի, աւչեցա: Մեր էներն էին: Աջ ականջին ւակը իմ

նչաններն էին... Մեր եղն էր: Այս ի՛նչ ըրեր էր լեռը, ի՛նչ արնաչող թարթիչներով, արնաչող ճակաւով ու աչքերով եղան մը ÷ոխեր, ւայծառակերւեր էր: Ամենեն անվանի արձանադործը եղան մը արձանը չինելու ըլլար, այս աչքերս խւղող, այս արու դեղեցկությունը ւիւի չկրնար ւալ: Երաղին մեջ ւաւուս երեսները լղածին ւես` երեսներս լղեց»1:- դրում է Մնձուրին: իր ւաւի` աչքերը սուրմայած, դեղեցկուՀի դոմեչի, ւչրուՀի երինջի ւաւկերը Հիչող Մաթնոսյանը ինչւես կարող էր անւարբեր մնալ արնաչող թարթիչներով, ճակաւով ու աչքերով ւայծառակերւ այս եղան արու դեղեցկության Հանդեւ: Եվ այն ւաւի նկաւմամբ, որ Հակոբինն էր, Համոյինը ն իրենը, ովքեր «դիւեին Հողի Հեւ խոսել»: Ու նան անասունի Հեւ: Մնձուրու «Աչուն» ւաւմվածքի Հերոսը` ՈսկեՀան քեռին` Հողի իսկական աչխաւավոր, այնւես է ղրուցում իր եղների Հեւ, ասես նրանք լսում ու Հասկանում են իրեն: Նա մուենալով նսւած եղներին` «կամաց մը» ձեռքով դիւչում է երկուսի ծունկերին, որոնք Հեղորեն ուքի են ելնում, իսկ երրորդին չի Հանում: «Դուն նսւե, դուն մի ելլեր, ըսավ անոր, ամեն օր մեկերնիդ ւիւի նսւիք, Հանդչիք, որ արւերը վարենք: Երեք դուք, մեկ մըն ալ ես, չորս ենք: Զորսին կը նային մեր արւերը: Մարադը երդով, ամւարները ցորենով, ալյուրով մենք ւիւի լեցնենք: Ամենուն աչքը մեղի է ւաւերս»2: ինչւե՞ս կարող էին Մաթնոսյանին չՀմայել Մնձուրու Հերոսները` իրենց այնքան բնական խոսք ու ղրույցով, անկաչկանդ, Համով-Հուով երկխոսություններով, որ ասես կենդանի բեմականացումներ` աչքիդ առաջ են այդքա՛ն բնական ու Համողիչ: Այսւես` Տյուկե մամը լուր է սւանում, թե սարում իրենց եղը դլորվել է քարա÷ից, սաւկել է, կանչում է Հարսին, ծունկի դալիս, «լաչակները քակեց, ծեր, նոսրացած մաղերը թա÷եց աչքերուն» ն ինչւես եղերամայրը, սկսում է ողբը` ւաւմում է եղան կենսադրությունը, դովում նրա բարեմասնությունները...

Հ. Մնձուրի, Երկեր, էջ 240: Հ. Մնձուրի, կռունկ, ուսւի՞ կուդաս, Սւամբուլ, 1974, էջ 46:

մի ճչմարիւ ողբերդ, որ ասում են կանայք Հարաղաւի կորըսւյան ժամանակ: կամ մի ուրիչ դրվադ Մնձուրու Հեքիաթներից. «Ծղրիդ մորքուրին մայրը... մեր վարի Տեմուրճենց դուռը կը նսւեր աղջիկը կը դովեր, որ առնող մը ելլեր. « Աղջի՛կ.. ինւո՛ր աղջիկ, լիրը դղող, լիրը մանող... աղվո˜ր, ինւո՞ր աղվոր... ծամերը ըսեմ, սռմայի թել կը նմանի, երեսը ըսեմ, լուսունկի կալ կը նմանի, ւոյը ըսեմ, ցորենի ծեղ կը նմանի... քեղ առնողը աչխարքին վրա դերւ կունենա՞»... կը կենար, կը կենար (ինչւես մւածված բեմադրություն- Վ. Գ.), նորեն` «Ա՛խ, ես քենե ինւոր ւիւի ղաւվիմ, ինւոր ւիւի խմըչիմ, ձեռքովս ւամ, որ քեղ առնեն ւանին... չլլե աղջիկս չըլլայիր ու էլին ւունը Հարս երթայիր... էլին աղջիկը ըլլայիր ու իմ ւուն Հարս դայիր»: Ու ամեն մարդ կը ղարմանար, թե աս ի՞նչ աղջիկ է»1: Մաթնոսյանին Հարաղաւ էին այդւիսի կերւարները իր մանկության Հիչաւակներից: Նրանք էին իր դրականության կաղմավորողները: Նրանց վարքը, դործը, խոսքը, ձայնը: «Ես դրող դարձա մորս չնորՀիվ»,- ասում է Մաթնոսյանը Մարինա Արիսւովային: Աւա` «ի՛նչ մայր ունեի... Այդւիսի Հիանալի ւաւմող ոչ մի ւեղ չես դւնի: ի՛նչ կերւարներ էր սւեղծում, ի՛նչ իրավիճակներ` մեկը մեկից կենդանի, անկաչկանդ, աղաւ... Եվ բոլորը սւույդ, ճչդրիւ, դիւուկ... Խոսքի մեջ ոչ միայն լեղու էր սւեղծում, այլն աչխարՀի մոդելը: Նա այնւես էր դերի մեջ մւնում,- ւարբեր իրավիճակներ էր սւեղծում..., որ ինքն էլ սկսում էր աւրել այդ դերով... Գյուղում ընդՀանրաւես առաջ չաւ լավ էին խոսում...» (Ես..., էջ 391): Մաթնոսյանի Հիչողության ւասւառին միչւ իր այդ Համադյուղացիներն էին, ականջում` նրանց ղրույցները, երկխոսություները: «Ես Հայւնվեցի ժողովրդական լեղվի ւարերքի մեջ, սուղվեցի լեղվական ծովի մեջ, այդ Հորձանքը ւարավ ինձ, ւարավ...,- ասում է Մաթնոսյանը Մարչենկոյին,- ...Եթե լսեիք` ինչւես են խոսում իմ Համադյուղացիները, վսւաՀ եմ, որ Ձեր նկաւած «բաղմաձայնության» ձայնադրությունը Ձեղ կթվար

Հ. Մնձուրի, կաւույւ լույս, էջ 11:

աղու ու անարւաՀայւիչ» (Ես..., էջ 218): Մնձուրու աչխարՀը` բնաչխարՀը, մարդիկ, կենցաղը. ես չդիւեմ` կա՞ մի ուրիչ դրողի մու ավելի ամբողջական` իր «երկրի» ւաւկերը: ինքը այդ «երկրում» աւրեց 1886-ից մինչն 1898-ը, աւա նս 1907-ից մինչն 1914-ը` մու քսան ւարի, ն դիւեր ու արեց այն բոլոր աչխաւանքները, որ կարող էր անել արմւանցին: «Ձմեռը Հոկւեմբերեն մինչ աւրիլ ուսուցչություն ըրի: Ամեն ինչ էի դւրոցին մեջ... իսկ ամառները ամեն դյուղացիի ւես դյուղացի էի: Արւ կը ցանեի, արւ կը վարեի, կը Հերկեի, խու կը քաղեի, լեռնեն ÷այւ կը բերեի...»,- Հիչում է Մնձուրին: Գյուղում իր աւրած ւարիների մասին Մաթնոսյանն ասում է. «Մաճ եմ բռնել, խու Հնձել, կով ծնեցրել, ւաւվասւ դրել... կարողություններիս ու ւեղեկություններիս ցանկով էջը չլցնելու Համար միանդամից ասեմ, եթե կրկնվեր առասւելի ջրՀեղեղը, Նոյան ւես կարող էի վերսւեղծել Հողադործության ու անասնաւաՀության մեծ մչակույթները...: Այս ամենի Համար ւարւական եմ իմ այն Հին ԱՀնիձոր դյուղին, ուր ւասնՀինդ ւարի եմ անցըրել»1: Հակոբ Մնձուրու աչխարՀի Հեւ այդ ինչ-որ բանը, որ աՀավոր էր, ւաւաՀեց... նա կորցրեց կնոջը, չորս երեխաներին, ամբողջական դերդասւանը, Համադյուղացիներին, ողջ Արնմւյան Հայասւանը, իսկ Հեւո վերակերւեց այդ աչխարՀը, ասես անխաթար, իր դրականության մեջ` ւայծառացած ու ւնական իր Հիչողությամբ` այն ժամանակվա կյանքի ւաւկերով, ըսւ իր Հասւաւումի` «1890-են մինչն 1914 չրջանեն, ամենը, որ կա իմ մեջս, ամենը որ ունիմ անկե»: Մնձուրու նկաւմամբ Մաթնոսյանի սերը ւնական եղավ ու ւարբեր առիթներով իր խոսքի մեջ նրա անունը Հնչեց: Եղավ «անընդՀաւ, անվերջ վերադարձ» Մնձուրուն: իսկ 1986-ին մի ծավալուն Հոդված-ուսումնասիրություն դրեց Մնձուրու երնանյան «Երկեր» Հաւորի Համար` որւես վերջաբան, ն խորադրեց

Հ. Մաթնոսյան, Երկեր, Հ. 1, էջ 5:

Հենց այդւես` «ԱնընդՀաւ, անվերջ վերադարձ»: Այս խորադրի իմասւն ինչւե՞ս ըմբռնենք: Մնձուրու՞ անվերջ վերադարձն է իր կորուսյալ երկրին, Հողին, Հայրենական ավանդույթներին, Հայրենի բույրերին, այլնս անդարձ ժամանակներին, թե՞ Մաթնոսյանի անվերջ վերադարձը Մնձուրու աւրած ու ւաւկերած աչխարՀին, Մնձուրու բնաւաչւությանն ու Հումանիղմին, Մնձուրի դրողի ւեսակին,թե՞ վերադարձը «մարդու դոյության խորՀրդի բարությանը», որի «ձոնն է» Մնձուրու` «Հայ մեծ մչակույթի խաղաղ անդասւանների այս խոնարՀ մչակի դործը»: Մնձուրու մասին Մաթնոսյանի այս Հոդված-ուսումնասիրության կաւակցությամբ չենք կարող չկարնորել նան մի «մանրուք». եթե, ինչւես արդեն ասել ենք, «Հակոբ Մնձուրու աչխարՀը» առանձին դրողի մասին Մաթնոսյանի առաջին Հոդվածն էր (1971), աւա «ԱնընդՀաւ, անվերջ վերադարձը» Մաթնոսյանի երբնէ դրած ամենածավալուն Հոդվածն է (1986): «Զոր» թվաբանությամբ, դրողների մասին Մաթնոսյանի Հոդվածները չեն անցնում 4-5 էջից, բացառությունը Զորյանի մասին նրա 90-ամյա Հոբելյանի ժամանակ ասված խոսքի ամբողջական ւեքսւն է (14 էջ), ն Մնձուրու երնանյան ժողովածուի (1986) Համար դրած այս վերջաբանը (20 էջ): Այդւիսի մի ընդարձակ խոսք էլ (19 էջ) Մաթնոսյանը դրել է 1990-ին ււադրված իր «Վիւակներ» ժողովածուի Համար` ««ի սկղբանե էր բանն...» ( ինքնանկարի ÷որձ)» վերնադրով: Երկու ընդարձակ խոսք` մեկը Մնձուրու, մյուսը իր մասին: Երկու մեկնություն: Այս Հանդամանքի մեջ նույնւես չւեսնե՞նք Մնձուրու նկաւմամբ Մաթնոսյանի ՀոդեՀարաղաւության վկայությունը: Ու նս մի այլ «մանրուք». «ինքնանկարի ÷որձի» վերջին էջում կրկին Հիչաւակվում է Մնձուրին ու միւքը ղուդաՀեռվում է «ԱնընդՀաւ, անվերջ վերադարձի» վերջընթեր Հարցադրումներին: Գրողի իր ւեսակի, իրականության ւաւկերման իր ցանկությունների ու ւադնաւների, դրականության մեջ «իր Հովիւը» իր երաղած մարդկանցով ու կյանքի ընթացքով կենսավորելու մւաՀոդություների, իր ժողովրդի ւաւմության Հիչողության ծանր ղդացողությունների մասին մւորումների ղուդաՀեռում

կրկին Մնձուրու ճակաւադրի Հիչաւակությունն է, դրողի, որ ւաւաՀականորեն ÷րկվել է` կորցնելով մի ողջ դյուղ, մի ողջ ՀայաչխարՀ, բոլոր Հարաղաւներին ու յուրայիններին, «Հայւնիներին» ու «Հասարակներին»: Մաթնոսյանի Համար միչւ վկայաբերելի է Մնձուրին: Ասում է. «Ես չդիւեմ իրեն այնւե՞ղ էի Հիչելու, երբ իմ ն ուրիչների աւրած իրականությունից ւաւաՀական էջեր էի ւոկում, թե՞ այսւեղ, երբ ÷որձում եմ այդ իրականությունը յուրացնել, երնի ն՛ այսւեղ, ն՛ այնւեղ, որքանով ինքը Մնձուրին է բաժանում, ավելի ճիչւ միացնում Հասարակների նրանց ն դրողի իմ ճակաւադրերը» (Սւիւակ..., էջ 28): Փրկվել է Մնձուրին ու Պոլիս մեծ քաղաքում «իր նման որբերի Հեւ», մւասնեռ, երկար ւարիներ վերաւրել է անցյալի Հիչաւակները: «Ուրիչ նյութ չունեին անոնք, Երկրի վրա, անցյալին վրա կըխոսեին»,- դրում է Մնձուրին, ն այն մեջբերում է Մաթնոսյանը: - ...Ամեն դիչեր Հին մարդիկը, Հին օրերը կը կենդանացնեին, Հեքիաթներուն ւես ւաւմելով այդ բոլորը... մեկը կը վերջացներ, մյուսը կըսկսեր: Պաւրանքը իրենց իրականությունն էր» (նույն ւեղում): (Մնձուրու այս նույն վկայությունը Մաթնոսյանը բերում է նան նրա մասին դրված Հոդվածում): իսկ Մնձուրին` մեկն այդ «որբերից», ոչ թե խոսքով է «կենդանացրել Հին մարդիկը, Հին օրերը», այլ դրով`«մանրիկ ւաւմվածքներով ու ւաւկերներով քարւեղադրել է իր Հուչերի երկիրը»,- դրում է Մաթնոսյանը ու նան չի ղարմանում, որ նա «երեք Հարյուր Հիսուն ւաւմվածք ու ւաւկեր է թողել, մեկի մեջ մի Հարց չկա - «Վերին Ե÷րաւի Հովւում, եղբայր, Մնձուրի մանուչակադույն լեռներում Հայոց մի դավառ ու Արմւան դյուղ, դյուղում երեք երեխա ու կին, Հայր, մայր, ւաւ ունեի, ի՞նչ եղան... ու՞ր չքացրիք, ու՞ր կորան», ն միայն ւաւմել է նրանց մասին, նրանց աւրած կյանքի բոլոր մանրամասները: Զի ղարմանում, այլն բացաւրում է. «Զմեղադրենք ու չքամաՀրենք... Անսւասելի դժվար է աւրել մի երկրում, ուր քո Հայրենիքը ջնջողները աղդային Հերոսի ւաւվանդանի են բարձրացվում ն Հարցնել ինչ-որ Արմւանի մասին» (նույն էջում): Այդ երկիրը

Թուրքիան էր: Այս մւքերն ավելի «բացված» են «ԱնընդՀաւ, անվերջ վերադարձ» Հոդվածում: «Երկար աւրեց Մնձուրին,դրում է Մաթնոսյանը,- բայց... Նա միայն մի ժամանակ ունեցավ` աղդասւանության: իր կենդանությամբ` 1890-1970 վիթխարի ժամանակաՀաւվածում` մարդու անասնական վախը իր նմանից, կասկածը առ իր նմանը, այլ լեղվի, այլ դավանանքի անՀանդուրժողականությունը Տաճկասւանում ÷թթեց ու կարմիր սուլթան ծաղկեց, սա «իթթիՀաւ վե թերաքի» կուսակից բոլուկ սերեց, սրանից Մուսթաֆա Բեմալ ելավ ն սրանից սերեցին «Գորչ դայլերի» Հարվածային ջոկաւները: Սրանց բոլոր ամբոխավարական ջանքերով երկիրը մաքրվեց Հայերից, աւա` Հույներից: Տաճկասւանը դարձավ Թուրքիա` միալեղու-միաւարր երաղային երկիր... Աղդասւանության ն աղդաՀորինման այս դեՀենը չկա Մնձուրու սւեղծադործության մեջ, սւեղծադործության նրա, ով ամենասւույդ դոնե վկան էր լինելու: Սա ի՞նչ է, ղոՀի Հեւ նան ճիչի՞ խժռում» (Սւիւակ..., էջ 149): Եղեռնի` ջարդ ու աքսորի մասին չդրեց Մնձուրին: Հասկանալի է, իր աւրած երկրի իր ժամանակներում նա (ն ոչ միայն նա) այդ մասին ակնարկել անդամ չէր կարող: Բայց խոսուն է Մնձուրու «լռությունը»: «ի՞նչ եղան... ու՞ր չքացրիք, ու՞ր կորան» Հարցը նա չւվեց: Բայց այդ Հարցը ւալու է ամեն ընթերցող, որ կարդացել ու կարդալու է Մնձուրու ւաւկերած դյուղի ու նրա մարդկանց մասին. ինչու այլնս այդ Հողերի վրա չեն աւրում նրա իսկական ւերերը: Ուրեմն Մնձուրու սւեղծադործությունը լուռ, բայց խոսուն բողոք է կաւարված մեծադույն ոճիրի դեմ: Մնձուրու սւեղծադործությունը, այս Հոդվածում ամ÷ո÷ում է Մաթնոսյանը իր միւքը, «ձոն է մարդու դոյության խորՀրդի բարությանը» ն մեր «ձեռքին մեղադրանք է ընդդեմ ւիրակալական նկրւումների, որը ժողովուրդներ է Հակադրում, ժողովուրդներ է ոչնչացնում ն աղդայնամոլության ախւով ժողովուրդներ թունավորում» (Սւիւակ..., էջ 150): Հակոբ Մնձուրի` մարդու, ւոՀմիկ Հայ դյուղացու ն եվրուական դրականությանն ու լեղուներին քաջաւեղյակ մւավորականի ղարմանալի Համաւեղումով անձավորության ու նրա

Հմայիչ դրականության մաթնոսյանական այս խոր մեկնություն-Հոդվածի քննությունը մեղ Հեռուն կւանի: ՄաթնոսյանՄնձուրի ՀոդեՀարաղաւության խնդրի չրջանակներում անենք միայն մի երկու դիւարկում: Այսւես, Մաթնոսյանը մեր ուչադրությունը բնեռում է Մնձուրու այն վկայություններին, որ թեն դավառը կարող էր սնել մարդկանց, բայց «բերքերը» դնորդ չունեին, դրամ չկար կառավարության Հարկերը վճարելու Համար, ն դյուղը իր ւղամարդուն դրամի Հեւնից քաղաք էր ուղարկում, բայց նրանք «քաղաքի բնակիչ չէին դառնում, որովՀեւն քաղաքն իրենց Հայրենիքը չէր: իրենց Հայրենիքը Հեռավոր դյուղն ու ւունն էին... իրենց արւը, այդին... այծն ու եղը... ւեւականությունը կորցրած աղդի որդիներ` նրանք իրենց Հայրենիքը, երկիրը, ւեւականությունը իրենց Համայնքի, իրենց դյուղի մեջ էին ւեսնում, նրանց ւունը նրանց ւեւությունն էր... Բաղաքի իրենց մչակության ւեղից դյուղում նրանք մչակ էին վարձում... որ դյուղում իրենց Հողերը ցելում ու իրենց արւերը Հնձում էր... Գյուղի իրենց ւունը ւիւի լիներ, դա Հայրենիք էր, նրանք այդ Հայրենիքի որդիներն ու ւերերն էին... Հեռավոր Հայրենիքի Հոդսը նրանցից բարոյականության ասւեւներ էր կռում» (Սւիւակ..., էջ 134): Մաթնոսյանի դրականության մեջ իր դյուղը լքողների, դյուղից խորթացողների, ունեցած-չունեցածը վաճառելով` դյուղից քաղաք դերդասւանով ÷ախչողների ու նան դյուղի, Հողի ւիրոջ թեման կրկնվող է ու ւադնաւաՀարույց («Մենք ենք, մեր սարերը», «Տաչքենդ», «Տերը», «Աչնան արն»): Մաթնոսյանին սրւամու են Մնձուրու ւաւանի ու երիւասարդ Հերոսները` իրենց աչխաւանքային դասւիարակությամբ, դյուղում թե քաղաքում: Պաւին քաղաքում ÷ոխարինած «թոռը ւասնվեց-ւասնութժամյա աչխաւանքի է լծվում, բայց դա սաՀմանված կարդ է... ընւանիքը դրա չնորՀիվ է դիմանում... ընւանիքը կո÷ում է Հենց այդւիսի դիմացկուն աղջիկներ ու ւղաներ»... (Սւիւակ..., էջ 136) Գյուղի դրեթե ամբողջ աչխաւանքը կանանց վրա էր ն երիւասարդ Հարսները արւ էին քաղում, կով կթում, կւուր սվաղում... Հարկ կա՞ ղուդաՀեռում Հի26

չելու Մաթնոսյանի աչխաւավոր Հերոսներին... (Սիմոն, Պավլե), ՀերոսուՀիներին (Մարիամ, Աղուն), աչխաւանքի ու աչխաւավոր մարդու, «բեռնաձիերի» նկաւմամբ մաթնոսյանական վերաբերմունքը: Հիչենք թեկուղ «Նարինջ ղամբիկը» ւաւմվածքի վերջին դրվադը: Հեղինակը Նարինջին ւեսնում է կրկեսում: «Եվ ւեսնելով նրա ճարւու, ամեն օր քորվող, լվացվող, յուղվող դավակը, ես ղդացի, որ նրան աւում եմ, որ իմ մեջ կարծր է բեռնաձին... - է՛չ, ես քացի ւվի ւռուղ ÷որին,- չծնեցիր, չբարձվեցիր, չւնքացիր ու աւրում ես: Աղվեսաբուծական ֆերման էր քո ւեղը, է՛չ» (Երկեր, I, էջ 336): Հիչենք նան քնքչական ու ցավադին վերաբերմունքը Ալխոյի նկաւմամբ: Պոլսից Հայրենի դյուղ վերադարձած Հակոբ Մնձուրին, ուսուցչական դործին ղուդաՀեռ, դյուղական կյանքի բոլոր դործերին մասնակից դյուղացի էր: «Զէի Հոդներ»,- դրում է Մնձուրին, ն մեջբերում է Մաթնոսյանը: ինչու՞, որովՀեւն մանուկ ու ւաւանի Հասակից նրանք կո÷վում էին աչխաւանքում: «Գյուղը ւասնմեկ-ւասներկու ւարեկանիս ավելի Հեռավոր արւերեն էչերով որս կրել չէ՞ին ւա ինծի, ն երկու անդամ օրը»,- վկայում է Մնձուրին: իր մանկության ու ւաւանեկության ւարիների մասին է, որ Մաթնոսյանը ասում էր` «Մաճ եմ բռնել, խու Հնձել, կով ծնեցրել, ւաւվասւ դրել...»: Այդւես իրենց ծնողների Հոդսաչաւ, ւքնաջան աչխաւանքին Հեւամոււ, ակամա ն դիւակից մասնակից էին դառնում նան Մաթնոսյանի մանկության ընկերները, որ Հեւո ւիւի դառնային նան նրա ւաւմվածքների Հերոսները («Հացը», «Պաւիժը», «Վաղքը» ն այլն): Մնձուրու կյանքի դրվադներից ու ւաւումներից Մաթնոսյանին ՀոդեՀարաղաւ էին նան այն վկայությունները, որ Հայ դյուղացու Հոդսաչաւ կյանքում եղել է լույսի ծարավը, իրենց ղավակների մեջ` ուսման ձդւումը: «Գեղեցիկ չէ՞, որ Հացթուխի թոռ Հացթուխը որդուն կեդրոնական նախակրթարանի Հեւ նան ֆրանսիական մասնավոր դւրոց է դրել, իր օդնականի ծանր աչխաւանքին Հավելել ուսումնառությունը ֆրանսերենով, աւա նան անդլերեն ուսումնառություն»,- դրում

է Մաթնոսյանը` ավելացնելով Մնձուրու Հասւաւումը` «Ֆրանսերենս չաւ ղորավոր էր, անդլերենը անոր չա÷ չէր, ան ալ ղորացուցի...» (Սւիւակ..., էջ 137): Այդւես էր նան ԱՀնիձորում իր մանկության` ւաւերաղմի ու Հեււաւերաղմյան Հոդսաչաւ ւարիներին, այդւես էին մւածում ծնողները, այդւես էին երաղում ւաւանիները: «իմ Հայրիկը կացինն առել, դնում էր դոմ սարքելու: իմ մայրիկը դոդնոցը կաւել, դնում էր կարւոֆիլ Հավաքելու: իմ Հորեղբայրը եղանն առել, դնում էր սարերում խու դիղելու»,- ւաւմում է Մաթնոսյանի «Հացը» ւաւմվածքի ւաւանի Հերոսը: իսկ ինքը դիրք է կարդում: կիրակի է: «Դւրոցում Հայերենից, ռուսերենից, մաթեմաւիկայից, աչխարՀադրությունից, բոլոր առարակներից ես սւանում էի ւայծառ «դերաղանցներ»: իսկ խողերը կորել են: Եվ Հայրն ու մայրը մւածում են` խնդրե՞լ ւղային դնալ Հեռավոր Պարղ բացաւը` խողերին ÷նւրելու: Զէ, «որդին թող կարդա ու դառնա դիւնական»: իսկ ւաւանին Հասկանում է, որ ձմեռվանից առաջ իրենց կարնոր դործերին ծնողները չեն կարող չդնալ: Ու ի՛նքը ւիւի դնա: Տղայի ամբողջ օրվա թա÷առումները, որոնումները ղուր են անցնում: Աչխաւանքից Հոդնած Հայրը մթնով ճամ÷ա է ընկնում անւառի խորքերը: Տղան դիւե, որ Հոր մեջքը ցավում է: Ուղում է նրա Հեւ դնալ: Հայրը, նրան չոյելով, ասում է` «Դու էսօր չաւ ես ման եկել, Հաց կեր, մի քիչ Հանդսւացիր ու քնիր»: Բիչ Հեւո, երբ ւղան նորից է խնդրում, արդեն Հեռվից` «Ո՛չ,կւրուկ ասաց նա,- դու դիրքդ կարդա»: Մայրը ընթրիքի սեղան է ւաւրասւում: Ամեն ինչ դեղեցիկ է` դրասեղանին լուսամ÷ո÷ի կաթնալույսը, ռադիոյից Հնչող մեղմ երդը, թեյամանի չխկչխկոցը, ւաւակած կարւոֆիլը, սւիւակ Հացը... Եվ Հոդնած ու սոված ւաւանին, որւես ինքնաւաւժում, Հրաժարվում է Հացից ն անկողին մւնում: «Այդ բոլորը ւխուր ու դեղեցիկ էին ն սւեղծված էին ինձ Համար, բայց ես արժանի չէի դրանք ոււելու, դրանք ղդալու, դրանց նայելու, դրանք լսելու... Եվ բրդի ու ÷եւուրի ÷ա÷կությունն էր ա÷սոս ն անկողնի ճերմակ մաքրությունը»1...

Հ. Մաթնոսյան, Մեր վաղքը, Եր., 1978, էջ 27:

Անչուչւ, Մաթնոսյանն իրեն ՀոդեՀարաղաւ էր ղդում Մնձուրուն նան այն ւաւճառով, որ նրա ւես ն՛ Հայրենի մչակույթի ավանդներով էր լցված, ն՛ բաց էր ՀամաչխարՀային մչակույթի առջն: Մաթնոսյանը Մնձուրու վկայություններով բերում է դրողների անուններ, որոնց խորաւես ուսումնասիրել է Մնձուրին: Եվ որ նա «ՀամաչխարՀային մչակույթից կլանում էր այն սակավը, որ իր մասին էր կամ դրեթե իր մասին» (ընդդծումը- Վ.Գ.): Հասւաւում է Մնձուրու խոսքով. «Ֆլոբերը ամենեն չաւ ղիս կաղմեց, ղիս ղիս ըրավ»: Դեռ 1977-ին իր ամանորյա խոսքի մեջ («Գրական թերթ») ն 1981-ին, դրողների միության 8-րդ Համադումարի առթիվ ււադրված Հոդվածում («Սովեւական Հայասւան», 6-ը մայիսի) Մաթնոսյանն առաջադրում է` «դրականություն, որ իմ մասին է» թեղը: ինչւես Մնձուրու Համար էր ասել, այսւեղ Մաթնոսյանը խոսում է Լն Տոլսւոյի «իվան իլյիչի մաՀը» դործից սւացած իր ււավորության մասին: «Եվ ղարՀուրելիորեն դեղեցիկն այն է, որ քեղ` Հայ դրող Հր. Մաթնոսյանիդ թվում է, թե դրականության այդ ւիւանը քո ձեռքը բռնել ու քո ձեռքով նկարադրում է քեղ»,- դրում է Մաթնոսյանը, աւա ավելացնում. «Այդւես է - իսկական դրականությունը միայն իմ մասին է: Եթե իմ մասին չէ, ուրեմն ոչ ոքի մասին չէ» (Սւիւակ..., էջ 202): Զւիւի մւածել, թե մի ուրիչի մասին է: «Սարոյանն ասում է` ոչ ոք չւիւի մւածի (դիւնա), որ իր Հեւ չեմ: Ավելի ւարղ` դրողը բոլորի մեջ ւիւի լինի: էլ ավելի ւարղ` դրականությունն այն է, որ յուրաքանչյուր մարդ կարդում ն իրեն Հասցեաւեր է ղդում, խորՀելով` «իմ մասին է» (Սւիւակ..., էջ 206): Գրականությունը ւեւք է Հասցեաւեր ունենա: «Արդ` ո՞վ է դրել իմ մասին ն ումից եմ նամակ սւացել»,- Հարցնում է Մաթնոսյանը ամանորյա իր խոսքի մեջ,- ... ո՞վ է դրել, Լն Տոլսւոյից բացի, իմ մասին... Գուցե չաւերը, բայց... ինձ Հասածները (ասել է` իր կարդացած ճչմարիւ արժեքները - Վ.Գ.) Հիչեմ. Հակոբ Մնձուրի` «Սիլա» (կրկին Մնձուրի ն առաջինը - Վ.Գ.), Մուչեղ Գալչոյան` մնացորդաց դիմանկարներ... Վասիլի Շուկչին` ւաւմվածքների

առաջին Հաւորը, Անդրեյ Բիւով` «Թռչող Մոնախովը», Գրիդոր Տոււյուննիկ` «Երեք ողբ առ Սւե÷ան», ՎաՀադն Դավթյան` բանասւեղծությունների ձեր թերթում ււադրված չարքը, ... Համո ՍաՀյանից ջերմության ու չքեղության ցոլքեր: Ամբողջը» (Սւիւակ..., էջ 203): իսկ Հոդվածի վերջում ավելացնում է. «Մնձուրին, Շուկչինը, Գալչոյանը... ինձ Համար Հավիւյան Հեղինակներ են լինելու»: Հակոբ Մնձուրի-Հրանւ Մաթնոսյան Հոդեկցության, ՀոդեՀարաղւության մասին կարելի է երկար խոսել, բայց ավարւենք մեր խոսքը մի ուրիչ վկայությամբ: 1995 թվականին թղթակցի «Ո՞վ եք Դուք ըսւ ձեղ» Հարցին Մաթնոսյանը ւաւասխանել է. «Այդ Հարցին ւաւասխան ւվել են իմ դործն ու իմ քննադաւները: Հակոբ Մնձուրու իմ բնորոչումը վերադարձվել է ինձ` «Անցյալի մոլորված առաքյալը այսօրվա քաղաքակրթության բավիղներում»» (Ես..., էջ 423):

ԶԱՎԵՆ ԱՎԵՏիՍՅԱՆ

ԳՐՈÔԸ ԵՎ ԻՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Գրողի` իրականության Հեւ ունեցած կաւի խնդիրը դրականության ւեսության ամենաավանդական Հարցադրումներից է` իր բաղմաթիվ սաՀմանումներով ու մեկնաբանություններով Հանդերձ: Հրանւ Մաթնոսյանի կյանքն ու սւեղծադործությունը նկաւի ունենալով, բոլոր այդ ւիւի սաՀմանումներից ն մեկնաբանություններից ես ընւրում եմ ամենից ՀամաՀունչը` Անդրե Մորուայի սեղմ բնորոչումը` դրական երկը ծնվում է դրողի ն կյանքի ամուսնությունից: Գրողների երկու ւեսակ կա` կյանքը սիրաՀեւող ամուրիներ, որ ժառանդ չեն ւալիս, ն կյանքի Հեւ ամուսնական ամուր կաւեր ունեցողներ, որ խորիմասւ դրականություն են լույս աչխարՀ բերում: Հրանւը Հենց այդւիսին է: «Մաճ եմ բռնել, խու Հնձել, կով ծնեցրել, ւաւվասւ դրել... միանդամից ասեմ, առասւելի ջրՀեղեղը եթե կրկնվեր` Նոյան ւես կարող էի վերսւեղծել Հողադործության ու անասնաւաՀության մեծ մչակույթները ն մարդկանց Հիչողությունը եթե Հանկարծ խաթարվեր` աղդականներիս ու երկրացիներիս այն օրերի վարքից կարող էի նորից ժողովել մարդկային բարոյականության օրենսդիրքը»1: Այսւեղից է դալիս Հրանւ Մաթնոսյանի բարձր դրականությունը, որը դրականադեւներս, ոչ ւաւաՀականորեն դրական ժառանդություն ենք անվանում: Մի ուրիչ, նույնքան դիւուկ միւք, որ էլի դրսում է ասվել` ամենաբարդ Հրանւ Մաթնոսյան, Սւիւակ թղթի առջն, Եր., 2004, էջ 5: (Այս դրքից մյուս մեջբերումների էջերը կնչվեն ւեղում):

սւեղծադործության Հերոսը ավելի ւարղ է, քան իրական կյանքում աւրող Հասարակ մարդը: Այս միւքը նույնւես առանց մնացորդի Համաւաւասխանում է Հրանւի` Հող ու քարի Հեւ կռիվ ւվող, իրենց կյանքի ն մեծ աչխարՀի մասին խորՀող, իրականության ձախն ու ծուռը Հեդնող ւաղանդավոր դրողի Հերոսներին: Այս ւիւի դրականությունը չի կարելի Համարել Հասարակական կյանքի վիճակադրությունը ներկայացնող ÷ասւաթուղթ. ինչը ժամանակի որոչ քննադաւներ ու դրողներ ÷որձել են վերադրել Մաթնոսյանի դրականությանը: Արձակադիրը լուրջ կարնորություն ւալով դրական սւեղծադործության մեջ Հասարակական կյանքի ներկայությանը, իր Հոդվածներից մեկում բացում է իրականությունը դրական երկում երնակելու դաղւնիքը. «Գրողը ի՞նչ է անում. աչխարՀը իր ուղածի ւես չէ, ուղում է աչխարՀը բերել իր ուղածի ւեսքին»: Աւա չարունակում. «Գրողի խնդիրը մարդաւյաց աչխարՀը մարդկայնացնելն է. առանց «Աբու Լալա ՄաՀարու» անաւաւը կլիներ միայն ավաղոււ» (էջ 31): Այս Հարցում, ուրեմն, դրողը աչխարՀի ռեալ իրականությունը դեղարվեսւորեն վերակառուցելու ու վերացարկելու իր խնդիրն ունի, որի մեջ ներկայացնում է նան իր աչխարՀամւածողությունը, աչխարՀի մասին ունեցած իր սերն ու մւաՀոդությունը, որոնք երբեմն բաց ւեքսւի մեջ չեն երնում, դրանք խորն են, սովորական ընթերցողի Համար անւեսանելի: Գրական երկը մի ֆանւասւիկ աչխարՀ է, որ լծորդվում է իրական աչխարՀից, նույն այդ իրական աչխարՀի չերնացող երեսը ցույց ւալու Համար: Զիդմունդ Ֆրոյդի կարծիքով այս ֆանւասմադորիան երբեք կարդի չեկող իրականությանը Հակադրվելու ւարւադիր ւաՀանջից է դալիս: Ճչմարիւ դրականության թռիչքը քամուն Հակառակ է լինում, աէրոդինամիկայի օրենքը ÷ոխաբերականորեն ւարածվում է նան դրականության վրա: Հրանւի բնորոչած «անաւաւում» քամուն Համընթաց դրողն ու դրականությունը ընդունակ

են միայն դեւնաւարած սողալ: Այդւիսի դրողի Համար դրականությունը սոսկ աւրուսւ ու Հեղինակություն ձեռք բերելու միջոց է. սա դրական դործընթացին ուղեկցող մանկական Հիվանդություններից է: Բարձր դրականություն սւեղծող դրողները Հալածական դրողներ են: Հրանւն իր Հոդվածներից մեկում այդ դրողներին անվանում է «Համարձակ ւղաներ»` բերելով նրանց անունները` Շուկչին, Բելով, Բիւով, Ռասւոււին, Օկուջավա, Ասւաֆն, Տոււյուննիկ, Դումբաձե, որոնց չարքում էր նան ինքը: Բոլորիս Հայւնի է, որ խորՀրդային ւարիներին Հրանւի դործերը սկղբում թարդմանաբար ււադրվում էին միայն Ռուսասւանում, ն դա ւնեց այնքան ժամանակ, մինչն սկսվեց դաղա÷արական սառույցի Հալոցքը: Այդւիսին էր ժամանակի իրականությունը, այդւիսին էր նան աչալուրջ դրական ցենղուրան, այդ ւաւճառով էլ Մաթնոսյանն առիթը բաց չի թողել նկաւելու, որ այն ժամանակ «Բյուրոկրաւիղմի սարդոսւայնում խճճված բյուրոկրաւական աւարաւի ուռճացումը անկասելի ժանւախւի ւես կանխում էր դրողի ոդնորությունը» (էջ 32): Բայց աՀա նույն այդ բյուրոկրաւիայի թույլւվությամբ ու Հորդորով Հայասւանում ււադրվում էին դործեր, որոնցում կյանքն արնային էր: Այս Համաւեքսւում Մաթնոսյանից բերվող բնորոչման մեջ չաւ ավելի առարկայական է երնում խորՀրդաՀայ դրականության ւաւկերը. «իսկ եթե թերթելու լինենք,- դրում է նա,- սովեւաՀայ դրականության ւարեդրությունը, մեր աչքի առջն կկանդնի լկւիորեն դեղեցիկ մի սոււ` թե անցյալում Հողի Հեւ դյուղացիությունը բարեկամություն էր անում առանձին-առանձին անՀաւներով, իսկ Հիմա բարեկամություն է անում կոլեկւիվորեն» (էջ 48): Այսօր էլ Հասարակության մեջ մի ուրիչ անՀասկանալի ւաւկեր է` ոչ անՀաւն է անՀաւ, ոչ էլ կոլեկւիվը կոլեկւիվ. Համաւարած «դեներալացման» մրցավաղք է բնականոն դեներացման ÷ոխարեն: Զարմանալ կարելի է, որ այս վւանդավոր երնույթին չաւ ավելի ուչադրություն է դարձնում ընդդիմադիր մամուլը, քան այդ ամենին «ընդդիմացող» դրականությունը: կան անչուչւ բացառություններ, որոնց դեռ չի Հաջողվում Հաւել բացառիկության

սաՀմանը: Ես միանդամայն Համամիւ եմ Հրանւ Մաթնոսյանի այն կարծիքի Հեւ, որ իր «Համար դժվար է Հասկանալ էն մարդկանց, ովքեր էսօրվա մասին դրում են, դրելով երեկվա մասին: Նրանց միւքը ինչւես է ղորանում էսօրը ամայացնել, էսօրվանից վւարել, ասենք ինձ ու քեղ, իրենք իրենց, իրենց կողքի մարդկանց, ամենքիս` նչանավորիս ու Հասարակիս» (էջ 52): Շարունակության մեջ նրա խոսքից երնում է, որ այսօրինակ խուսա÷ողականությունը երկու ւաւճառ կարող է ունենալ. մի դեւքում անւեղյակությունը ներկա իրականության մեջ ւեղի ունեցող երնույթների նկաւմամբ, մյուս դեւքում` Հաչվենկաւորեն այս ամենից մի կողմ քաչվելու ն Հեչւ ու Հանդիսւ աւրելու ձդւումը, որն ավելի Հավանական է: Բայց այս դեւքում Հարց է ծադում` կարո՞ղ է դրողը դրող լինել, երբ նա քաղաքացի չէ: Սրանք վերններին քծնում են, ներքններին «աղայաբար կարեկցում, աղայաբար քամաՀրում, իրեն այդւես կռան են դարձնում ն ղնդան են դարձնում` իր Հնաղանդ լռությունը վսւաՀ Հաչվարկելով..., աւա` նրանք ինձ խոցել են Հենց որւես Հայի Հասարակի, երբ իրենց ամբոխով ունաւակ են ւվել իմ «ամբոխը», որի մնացորդը 70 ւարի անց այսօր էլ երկրից երկիր է ÷ախչում ն Հայրենիք չի դւնում ու չի դւնելու» (էջ 53): ԱՀա սա է Հայկական իրականությունը: Ներկա իրականությունն արւացոլելու անդառնալի անՀրաժեչւության մասին Հրանւը մի ուչադրավ Հեւնություն է անում` անդրադառնալով Թումանյանի ÷որձին` բարձրացնելով մեծ բանասւեղծի Հսկայական դերը սե÷ական ժողովրդին ծառայելու դործում: Հաչվի առնելով մեր այսօրը ն այսօրվա դրողի անելիքը, Մաթնոսյանը ւաւասխանում է իր իսկ կողմից առաջադրված Հարցին. «ինչո՞ւ եմ դրում, որովՀեւն Թումանյանն ու Տոլսւոյը դրե՞լ են, երնի թե այո, բայց չաւ ավելի դրում եմ այն ւաւճառով, որ նրանք այն չեն դրել ու այնւես չեն դրել...» (էջ 56): Մւածում եմ, որ եթե Հրանւը այսւեղ կանդ առներ, նրան Հեւաւնդող ընդդիմախոսների լեղուն կբացվեր այս անդամ մի ուրիչ կողմից նրան նսեմացնելու, նրան դրող չՀամարելու ակնկալիքով: Բայց Հրանւը բարիորեն ու Հանդիսւ չարունակում է իր

միւքը. «ՕՀանեսի ÷որձը ուղում եմ կրկնել դրականության մեջ... ուղում եմ նոր մի Հովիւ ÷ռել ն բնակեցնել նոր մարդկանցով: Գրում եմ ոչ թե, իՀարկե, իմ աղդային մեծի ուղիղ խոսքով, այլ նրա դործի ու կյանքի խորՀրդով: Ուրեմն` Թումանյանի նման, բայց Թումանյանից ւարբեր»: Մեծ ւաղանդի ւեր արձակադիրը խորՀում է նան այն մասին, որ Հայոց իրականության ողբերդությունը Հայ դրողներին սւիւել է իրենց ասելիքն արւաՀայւել բանասւեղծության լեղվով: Այսւեղից է դալիս բանասւեղծական ժանրերի դերակայությունը արձակի նկաւմամբ: «իրական արձակ կարծես թե չունենք, ն մարդ ակամայից մւածում է, թե դոնե արձակը Հայերի ւարերքը չէ: Այո՞: Բայց իմ ձդւումն արձակն է եղել, դանդաղ ւաւումի արձակը. դլխավորը չասող, էականը չմեւաֆորող, բայց ամբողջը դլխավորի մասին: Դանդաղ, խաղաղ ճնչումի արձակը, որ չունենք... երնի ավելի մեծ իմացություն ու կուլւուրա է ւաՀանջում»: «Եվ ինչքան դեղեցիկ է կամյուի «Օւարականը»,- քիչ անց չարունակում է նա,- առարկայի չարժումը ւարածության միջով: էկղիսւենցիայի մասին բառ չկա, բայց քամվածքն էկղիսւենցն է: Եվ Հիմա կամերային «Անկումը» նայիր, բոլոր խոՀերը` ÷իլիսո÷այություն, ամեն մի խոսքը` վերլուծում... խցած, խցած, չարժում չկա, չեմ կարողանում կարդալ, չեմ կարողանում ՀաղթաՀարել. դործը դաւաւարւվածության մասին էր լինելու, դործն ինքն է դաւաւարւվում»: իրականության` դրականության մեջ արւացոլվելու սկղբունքը ն այս իմասւով դրողի մուեցման խնդիրը առավել ցայւուն է երնում Մաթնոսյանի «Այսւես կոչված դյուղադրական արձակի մասին» Հայւնի Հոդվածում: Սրանում նա իր բանավեճը վարում է ոչ այնքան քննադաւի լեղվով, որքան դրողի, որ չաւ ավելի խորն է ու աղդեցիկ: Այս չարունակ ÷ո÷ոխվող աչխարՀում, խայւաբղեւ ւեղեկաւվությունների ւարադայում արձակադիր Վարդդես Պեւրոսյանի Համար անլուծելի խնդիր է դառնում այսւես կոչված «միջին աղդայինի» Հայւնաբերումը: «Ես ինչւե՞ս իրար դումարեմ,- դրում է նա,- ֆիղիկոս Ալիխանյանին, լեռնադործ Աչու Մելքոնյանին, մեր դյուղացի Ա35

թանես ւաւին, երաժիչւ Առնո Բաբաջանյանին, օդաչու էդիկ Բախչինյանին, դրող Պերճ Զեյթունցյանին, դրող Հրանւ Մաթնոսյանին: Ես ինչւե՞ս դումարեմ, ինչի՞ վրա բաժանեմ, որ քանորդում սւացվի այսօրվա Հայի միջին աղդային կերւարը... Հարցը մւացածի՞ն է, թե կա, իրոք, այդւիսի Հարց,- ընդմիջարկում է Հրանւը: -Բանն այն է, որ Ալիխանյանը, Բախչինյանը, Զեյթունցյանը, Աթանես ւաւը ն մյուսները այնքան Հակադիր որակներ չեն, ինչքան Պեւրոսյանն է կարծում, կարիք չկա նրանց դումարելու ն բաժանելու` սւանալու Համար միջին աղդային կերւարը: Ալիխանյանի մեջ կա արդեն Աթանես ւաւ, Պերճ Զեյթունցյան, Առնո Բաբաջանյան: Աթանես ւաւի կերւարի բացաՀայւումը բացաՀայւումն է նան մնացած բոլոր անՀաւների, իսկ եթե այդւես չէ ¥նույն երկնքի ւակ արբանյակը թռած դնում է, էչը` ղռռում) ն ւարւադիր չէ, որ նրանք դումարվեն ու բաժանվեն, աւա նրանք արդեն դումարվում ու բաժանվում են մի ÷որձակայանում, որ կոչվում է դրող» (էջ 86): Ըսւ Հրանւի, սա է ոչ դրական Հարցադրման ւաւասխանը: Բայց ինչո՞ւ է Հնարվել Հարցը, երբ քանորդում սւացված ւաւասխանը վաղուց Հայւնի է: Գրականության մեջ բոլորիս Հայւնի ընդՀանրացման օրենքը: Դրա Համար Հրանւը բերում է մի չաւ դիւուկ օրինակ: «կռունկ» երդի Հեղինակը չի չա÷ել այսքան այսքան ւանդուխւների կարուները ն սւացել նրանց Համար կարուների «կռունկ» քանորդը. «կռունկ» երդի Հեղինակը չա÷ել է իր կարուը, որ կարուն է աչխարՀի բոլոր ւանդուխւների»: Հրանւը դւնում է, որ այս ոչ դրական Հարցը Հնարվել է` ի Հակակչիռ Հնաբույր դրականության: Նրա Հեւ բանավիճողները ¥Պեւրոսյանին դումարվում է նան Արչակյանը) դւնում են, որ Հայասւանը դարձել է քաղաքների աչխարՀ, այն այլնս Հեւամնաց դյուղական աչխարՀ չէ: Հենց այսւեղից էլ սկսվում է Մաթնոսյանի Հեդնանքը` նոր ւղաները խորոված չեն ոււում, այլ խմում են կոկւեյլ, նոր ւղաները Հեքիաթ չեն ւաւմում, այլ ւարում են չեյկ ն այսւես չարունակ: Նման կարծիք ունեցողները, չխորանալով իրականության խորքային երնույթի մեջ, սաՀում են վերջինիս մակերեսով: իսկ մակերեսով

սաՀողները «÷ա÷ախի ու խորովածի» Հեւ կռվելով, «Հին էկղուիկայի դեմ կռվելով» կռվում են Հանուն նոր էկղուիկայի: կարծես թե իրենք չեն ծնվել իրենց ÷ա÷ախավոր Հայրերից: Բանավիճող դրողները դյուղադրական արձակի ÷ոխարեն ուղում են սւեղծել քաղաքային կյանքն արւացոլող դրականություն: Դա, անչուչւ, վաւ նախաձեռնություն չէ, եթե նրանք արնմւյան դրականությունն ու կինոն կաւկելով` դեսանւ չիջեցնեին Հայ նորելուկ քաղաքադրության դլխին: Այդ ւաւճառով էլ դրսի դրականությունը Հայ ընթերցողին ավելի չաւ բան է ւալիս, քան իրենց սւեղծածը: Հիչելով Ռեմարկի սւեղծադործությունները` Հրանւը դրում է. «Ռեմարկի կանայք խարսխված են ֆրոյդիղմի խոր իմացության ն ֆրոյդիսւական աչխարՀաւեսության միասեռ Հիմքի վրա: Թերի է, թե ոչ թերի` դա մի ամբողջական աչխարՀ է, դեւքերն ու դիւվածները ւրամաբանական նույն Հյուսվածքի ւարբեր ճյուղերն են. դլխավոր դեւքերն ու կերւարները դալիս են իմասւավորելու իրենց աչխարՀը, իրենց իրականությունը: Եվ ինչ որ Ռեմարկի մու կյանքային ու Համողիչ է, մեղանում դառնում է անՀեթեթ, անՀամողիչ, անւրամաբանական, կյանքից կւրված»: Ես լավ Հիչում եմ, որ ուսանողական ւարիներին մեղանում սւեղծված ուրբանիսւական թոթովանքների դրականությունը մի կողմ թողած` կարդում էինք Ռեմարկի «Երեք ընկերներ», «Աւրելու ն մեռնելու ժամանակը», «Արնմւյան ճակաւում ան÷ո÷ոխ է» վեւերը: Դա մեղ Համար նոր աչխարՀ էր, նման չէր մեր աչխարՀին ն նրա դրականությանը: Թեն մեր դասախոսներից ոմանք դա Համարում էին անիմասւ մոդայամոլություն, մինչդեռ այդ Հերոսների Հոդու մեջ կարու կար, խաղաղ կյանքի կարու: ԱՀա ինչու է Մաթնոսյանը դրում, թե դրականության Հիմքը, չարժիչ ուժը կարուն է, քարանձավների կարու, աւադայի ու ներկայի կարու, ամեն, ամեն ինչի կարուն է դրականությունը: Մեր ողջ ւոեղիան կարուի ւոեղիա է: Մաթնոսյանը իր Հոդվածներում ժամանակ առ ժամանակ խոսում է ընդդիմացող դրականության անՀրաժեչւության մասին` մւածելով, որ եթե չլինի այդ ընդդիմությունը, այն կկորցնի իր ան37

վերջ Հեղա÷ոխականությունը, կկւրի կաւը չարժվող ժամանակի կյանքի Հեւ ն կմեռնի: Եվ դա կյանքի բոլոր ասւարեղներում, ուսւի «Զկա դյուղադրություն կամ քաղաքադրություն. կա միայն մարդկային Հայացք բնությանն ու աչխարՀին» (էջ 44): Գրողի` իրականության Հեւ ունեցած ուղղակի ն սւիլիղացված կաւի խնդիրը Մաթնոսյանը քննության է առնում «Սւիլիղացիայի մասին» Հոդվածում, որը, ըսւ էության, օրդանական չարունակությունն է նախորդ` «Այսւես կոչված դյուղադրական արձակի մասին» Հոդվածի: Նրա կարծիքով սւիլիղացիան ի Հայւ է դալիս որւես աղքաւացած նյութի մչակման ու «ՀաղթաՀարման» Հաւկանիչ: Նա այն Համողմունքն ունի, որ ւաւմության վրա աչխաւող դրողները, այնուամենայնիվ, չեն ւալիս նյութի լրիվ իմացություն, կյանքից վւարում են բոլոր այն բաղադրամասերը, որոնք իրական, կենդանի կյանք են սւեղծում: Այս մեթոդով աչխաւող դրողին նյութը չի դիմադրում, քանի որ նրանից Հանված են դիմադրող բոլոր ջղերը, ն այն դրողին Հեչւությամբ է Հանձնվում, այնւիսի Հեչւությամբ, ինչւիսի Հեչւությամբ կրկեսի ձիավարժին Հանձնվում են ամորձաւված ձիերը: Առաջադրված խնդիրը առավել ւեսանելի ն կարճ ներկայացնելու Համար Հրանւ Մաթնոսյանից մեջբերեմ մի Հաւված. «ինչո՞ւ Հայ դրողը, ն բավականին չնորՀալի դրողը, չի կարողանում դրել իր ժողովրդի մեծադույն ողբերդության` եղեռնի մասին, բայց կարողանում է ÷այլուն մւավարժություն անել Հիրոսիմայի նյութերով, որովՀեւն Հայ ժողովրդի ողբերդությունն իր ողբերդությունն է, ն չնորՀալի այդ մարդը ւարղաւես կճաւաղվեր ու կոչնչանար իր ողբերդական նյութի վրա` չկարողանալով խցկել այդ նյութը ժանրային որնէ ձնի մեջ ն ցուցադրելով ÷իլիսո÷այական այսինչ ուղղությունների իր իմացության նաղելիությունը: ...ինձ Համար կուեկի արժեք չունի այդ դրացիան Հիրոսիմայի թեմաներով, քանի որ Հայւնի է` մայրերը իրենց որդիների վրա Հաղար անդամ վաւ են լաց լինում, քան Հարնանի կանայք» (էջ 49):

ԺԵՆՅԱ ԲԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ

ԹՈՄԱՍ ՎՈՒԼü ԵՎ ՀՐԱՆՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ

Վուլֆ-Մաթնոսյան ղուդաՀեռի առիթը Վուլֆի «Երկրի ոսւայնը» վիւակի վերընթերցումն է: Վուլֆի այս երկի ն Մաթնոսյանի «Ծառերը» վիւակի առնչության միւքը ծնվում է անմիջաւես: կառուցվածքային որոչակի նմանությունը, երկու վիւակի ՀերոսուՀիների մենախոսությունը, նրանց անցած կյանքի վերՀուչը ն ընդՀանուր ոդին կարող են այն ււավորությունն սւեղծել, թե Մաթնոսյանն անվերաւաՀորեն աղդվել է Վուլֆից այն ւարղ ւաւճառով, որ Հակառակը լինել չէր կարող: Այնուամենայնիվ, երնույթը բացաւրություն է ւաՀանջում, որովՀեւն աղդեցությունները նս ւաւաՀական չեն լինում, ենթակա են որոչակի օրինաչա÷ության: Ուրեմն` ի՞նչը կարող էր Հրաւուրել Մաթնոսյանին, ն արդյո՞ք ւեւք է անվերաւաՀորեն ընդունել աղդեցության ÷ասւը, ծանո՞թ էր Մաթնոսյանը Վուլֆի սւեղծադործությանը, կա՞ն արդյոք դեղադիւական սկղբունքների ընդՀանրություններ այս դրողների միջն: Սկսենք այն բանից, որ Թոմաս Վուլֆի «Երկրի ոսւայնը» վիւակի ռուսերեն թարդմանությունը “Иностранная литература” ամսադրում լույս է ւեսել 1971 թ. (որւես կանոն` ամսադիրը առաջին Հրաւարակումներ էր անում, ինչը ենթադրում է, որ քիչ Հավանական է նախորդ այլ թարդմանության դոյությունը), Մաթնոսյանի «Ծառերը»` 1975-ին, այսինքն` իրականում Մաթնոսյանը կարող էր կրել Վուլֆի աղդեցությունը: «Երկրի ոսւայնը» վիւակի Հայերեն թարդմանությունը, որ կաւարել է Ալվարդ Զիվանյանը 1987-88 թթ., Հաջորդել է «Ծառերին» ն չէր կարող որնէ դեր կաւարել աղդեցության Հարցում: Ոչ մի կասկած այն բանում, որ «Ծառերը» դրելիս Վուլֆ երնույթը

ծանոթ էր Մաթնոսյանին ոչ միայն իր սւեղծադործությամբ, այլն դրողական ճակաւադրով: Այդ է Հուչում Մաթնոսյանի Հարցաղրույցներից մեկից արված Հեւնյալ քաղվածքը. «կար, աՀա, Թոմաս Վուլֆը ն կար Մաքսվել Պերկինսը: Վուլֆի ձեռադրերից վեւ է ղաւել, վիւակ ու ւաւմվածք է առանձնացրել: Վուլֆ լինենք ն ակնկալենք մեր Պերկինսին»1: Այդ միւքը Մաթնոսյանն արւաՀայւում է դրողի սւեղծադործությանը օւար աչքով նայելու անՀրաժեչւությունը չեչւելու Համար: ԱյսուՀանդերձ, «Ծառերը» ն «Երկրի ոսւայնը» վիւակների նմանությունը սւառիչ ւաւասխան չի ւալիս աղդեցության Հարցին: Երկու վիւակներում էլ մայրերը ղրուցում են որդիների Հեւ, կարելի է ենթադրել, որ երկխոսություն է ւեղի ունենում, բայց եթե «Երկրի ոսւայնը» վիւակում որդին, թեկուղ Հաղվադեւ, ընդՀաւում է մոր մենախոսությունը ն իր Հարցերով խթանում է դործողության ղարդացմանը, ավելի ճիչւ` մոր խոսքը առաջ ւանելուն, աւա «Ծառերը» վիւակում երկխոսությունները բացառաւես մոր խոսքի, նրա մենախոսության մեջ են: Բայց էականն այն է, որ երկու դեւքում էլ մայրերն են խոսում որդիների Հեւ: Երկու վիւակներում էլ մայրերը Հիչողություններին են ւրվում, դործողությունները ՀեւաՀայաց բնույթ ունեն, կաւարվել են անցյալում: Երկու վիւակների մայրերն էլ իրենց ÷որձից արված Հեւնություններն իբրն խրաւ Հաղորդում են որդիներին: Թերնս այսքանով էլ ավարւվում են նմանությունները: Բուն դաղա÷արական Հարցադրումների իմասւով ւարբեր են վիւակները: «Երկրի ոսւայնը» վիւակի ՀերոսուՀի էլայղան Հիչում է անցած կյանքի ւարբեր դրվադներ, որոնք մի դաղա÷արի չուրջ չեն կենւրոնանում ն ընդՀանուր ւաւկերացում են ւալիս ամերիկյան բարքերի մասին: «Ծառերը» վիւակի ՀերոսուՀու ամբողջ մենախոսությունը կենւրոնացած է մի

Հրանւ Մաթնոսյան, Ես ես եմ, Եր., 2005, էջ 355 (այս դրքից բերված մյուս քաղվածքների էջերը կնչվեն ւեղում):

որոչակի դաղա÷արի` առնական ուժի, վրիժառու կամքի, կյանքի Հանդամանքներին Համաւաւասխան ճկուն վարքադիծ ունենալու չուրջ: «Ծառերի» մայրը Հսւակ դիրքորոչում ունի կյանքի նկաւմամբ, նա մերժում է չեղոք կեցվածքը, թուլությունը, խեղճությունը, անւարբերությունը: Նման Հաւկանիչներ ունեցող մարդկանց մասին ասում է. «Ծառերի ւես կան, ուի վրա ÷ւում են: ԱչխարՀի ոչ չարն են Հասկանում, ոչ բարին - ծառի, թ÷ի, ինչ ասեմ, լծկանի, ի՞նչ ասեմ, խուի ւես կան, չարուբարու ցավը իրենցը չի, ում լուծն էլ լինի` լծկանն իրենք են, այո, ով Հացվոր` իրենք Հաց, ով լծող` իրենք լծկան, ով կացնավոր` իրենք ծառ»: Այս կրավորական կեցվածքին ՀերոսուՀին Հակադրում է իչխանի «ղրնդուն ու քինու արյունը», որ ի դժբախւություն իրեն` չի ժառանդել որդին: Վուլֆի էլայղան ավելի ւակաս կիրք է դնում խոսքի մեջ, նրա ցանկություններն ավելի խաղաղ բնույթ ունեն. « Բեղ լավ նայիր, ղավակս, լավ սնվիր... ի՞նչ դործ ունեիր էսւեղ` մեղնից Հեռու, օւար մարդկանց մեջ... ի՞նչ ունեիր էսւեղ, ւղաս, Հեռու, մենակ, ւուն դարձիր, ղավակս»1: «Երկրի ոսւայնը» ն «Ծառերը» վիւակների միջն առկա նմանությունները կարող էին աներկբա դարձնել աղդեցության դաղա÷արը, եթե չլիներ մի խանդարող Հանդամանք: Բանն այն է, որ «Ծառերը» ծադումնաբանորեն սերում է «Աչնան արն» վիւակից, նույնն են Հերոսները` իչխանը, Ավեւիք ւաւն իր ընւանիքով, Մանուչակ Հորաքույրն իրենց ընւանեկան ւաւմություններով, միայն Աղունի անունը չի Հիչվում, որովՀեւն խոսողը նա է, նրան ոչ ոք չի դիմում:Գաղա÷արական ն Հերոսների առումով սկիղբ առնելով «Աչնան արնից»` միայն կառուցվածքի իմասւով է «Ծառերը» նմանվում «Երկրի ոսւայնը» վիւակին: Ուրեմն` ղուդաՀեռը ւեւք է թեքվի ուրիչ Հարթություն: Այս ւարադայում ւեւք է բացառել Վուլֆի աղդեցությունը, որով1

Հինդ վիւակ, Երնան, 1991, «Աւոլոն» Հրաւարակչություն, էջ 129: Վիւակից բերված մյուս քաղվածքները նույն Հրաւարակությունից են:

Հեւն «Աչնան արն» վիւակը դրվել է 1966-ին, «Երկրի ոսւայնը» ռուսերեն` 1971-ին: ի լրումն սրա` մենք ÷ասւեր չունենք, որ Մաթնոսյանը Վուլֆին կարդացել է անդլերեն: Ուրեմն` ւրամաբանական է ղուդաՀեռները անցկացնել «Աչնան արնի» Հեւ: Եվս մի դիւարկում: «Աչնան արն» վիւակը սկղբից լույս ւեսավ «Երկրի ջիղը» վերնադրով: Մեղ թվում է, թե «Երկրի ոսւայնը» կարդալուց Հեւո, երբ Մաթնոսյանը որոչակի նմանություն է ւեսել նչված վիւակների միջն, աւաՀովության Համար ÷ոխել է վերնադիրը ն դարձրել «Աչնան արն»: Նա չի ւաՀւանել նան ռուսերեն թարդմանության վերնադիրը` «Մայրը դնում է որդուն ամուսնացնելու», որովՀեւն Վուլֆի վիւակում նս մայրը դնում է որդու մու` թեն ոչ ամուսնացնելու նւաւակով: Ամեն դեւքում` նմանության Հեւքերը վերնադրերի մեջ վերացել են: Արւաքուսւ թվում է, որ Վուլֆ ն Մաթնոսյան անուններն անՀամաւեղելի են ամեն ինչով: Վուլֆն աւրել է 20-րդ դարի առաջին կեսի Ամերիկայում, իր սւեղծադործական ուղին սկսել է Առաջին աչխարՀամարւից Հեւո: Մաթնոսյանն աւրել է 20րդ դարի երկրորդ կեսի Հայասւանում, իր դրական կյանքն սկսել Երկրորդ աչխարՀամարւից չուրջ երկու ւասնամյակ անց, ն երկու դրողների երկրային կյանքն այս մոլորակի վրա Համընկել է ընդամենը երեք ւարի, որովՀեւն Մաթնոսյանը ծնվել է 1935ին, իսկ Վուլֆն իր մաՀկանացուն կնքել է 1938-ին: Վուլֆի սւեղծադործական կյանքը Համընկավ ւաւերաղմից Հեւո ն նրա Հեւնանքով ձնավորված «կորած սերնդի» Հիասթա÷ության, դեւրեսիայի ու որոնումների Հեւ, Մաթնոսյանի մոււքը դրականություն եղավ խրուչչովյան ձնՀալի ւարիներին, Համեմաւական աղաւության չրջանում: Պաւմական ու Հասարակական, քաղաքական իմասւով ոչ միայն ւարբեր, այլն, կարելի է ասել, Հակադիր ժամանակներում ու միջավայրում աւրած դրողների Համար, այսուՀանդերձ, դուցե նվաղ կարնոր, բայց թերնս նան ոչ անւեսման ենթակա մի ընդՀանրություն կա: Երկու դրողներն էլ իրենց սւեղծադոր42

ծական կյանքն սկսել են ւաւմության չրջադարձային ÷ուլերին Հաջորդող ժամանակաչրջանում: Ամերիկյան քննադաւները Առաջին աչխարՀամարւին Հաջորդած սերնդին Համարում են «կորած սերունդ» ն այդ սերնդի դրողների չարքին են դասում նան Վուլֆին: Վերջինս, սակայն, կւրականաւես մերժում է իր ւաւկանելը այդ սերնդին: Պերդյուի Համալսարանում կարդացած իր «Գրականություն ն իրականություն» դասախոսության մեջ, ինչւես նան ՀեւմաՀու` 1940-ին լույս ւեսած «Դեւի ւուն վերադարձ չկա» վեւում նա Հսւակ ձնակերւում է իր վերաբերմունքը այդ Հարցի նկաւմամբ: Վերը նչված դասախոսության մեջ նա Հայւարարում է. «Բայց ինձ թող Հանդիսւ թողնեն: Եթե ես էլ եմ այդ կոՀորւայի մեջ Հաչվվում, աւա դա կաւարվել է Հակառակ իմ կամքի, թույլ ւվեք առիթից օդւվելով Հրաւարակայնորեն Հայւարարել իմ Հրաժարականի մասին: Ես մուիկություն չեմ ղդում «կորած սերնդի» Հեւ ն երբեք չեմ ղդացել: Առավել նս ես չաւ եմ կասկածում, թե այն ընդՀանրաւես դոյություն ունի: կորած սերնդի մասին խոսակցությունները միայն այն ժամանակ իմասւ ունեն, եթե ենթադրվում է, որ ամեն մի սերունդ մնում է կորած այնքան ժամանակ, քանի դեռ սե÷ական դեմք ձեռք չի բերել»1: իսկ «Դեւի ւուն վերադարձ չկա» վեւում նա ավելացնում է, որ թեն երբեք չի ւաւկանել այդ սերնդին, բայց ինքն իր մեջ իրեն Համարում է կորած («Զորջ Ուեբերս, ինձ ղդում էի կորած»)2: Հիչեցնենք, որ վեւում Զորջ Ուեբերը մարմնավորում է Հեղինակին: Անկախ անվանումից` Վուլֆն այն սերնդի դրողներից էր, ովքեր նոր որակի արձակ էին սւեղծում, որւեղ կաւակից սյուժեն, իրադարձությունների ւրամաբանական ղարդացումը ն նախկին արձակին բնորոչ այլ Հաւկանիչներ դարձան Հաղվադեւ: Ամերիկյան դրականության ւաւմաբանները նչում են, որ Հաւկաւես 20-ական թվականներին անՀեւացան դրական դւրոցների ւարբերությունները, ն

657.

Томас Вульф, Жажда творчества, Москва, Прогресс, 1989, ст.97. Томас Вульф, Домой возврата нет, Москва, Художественная лит. 1982, ст,

երնան եկան անՀաւ ւաղանդներ1: Վուլֆն առանձնանալով` չեչւում էր իր ւաղանդի առանձնաՀաւկությունը: Գրականության ւաւմաբանները Վուլֆին Համեմաւելով Ֆոլքների Հեւ` ընդդծում էին նրանց ւաղանդի ւարբերակիչ դծերը` նկաւելով, որ եթե Ֆոլքները Հեւաղուում էր Հիչողության ամւու ոլորւները, աւա Վուլֆը` աւադայի Հորիղոնները: Այսւես թե այնւես, 1920-30-ական թթ.` Վուլֆի սւեղծադործելու ժամանակ, ամերիկյան դրականության մեջ սկսվում էր նոր` նախաւաւերաղմյան չրջանից ւարբեր էւոխա: Թեն միանդամայն այլ ւաւմական իրադրության մեջ, 1960ականների ներկայացուցիչ Հրանւ Մաթնոսյանը նս Հայւնվել էր դրականության ղարդացման չրջադարձային ÷ուլում ն չէր կարող ուղղակիորեն չարունակել նախորդներին: 20-րդ դարի 60-ականների Հայ արձակադիրների սերունդը նոր չարժում սկսեց դրականության մեջ: Նախընթաց չրջանի դաղա÷արական որոչակի սխեմաներով, Հոդեբանական ավելի ընդՀանուր դծերով բնորոչվող արձակը ւեղը ղիջեց կարծես ավելի մանրաթեմա (ւաւերաղմական վեւերի խոչորամասչւաբ դործողությունների Համեմաւ), ավելի ոճավորված, Հոդեբանորեն ավելի Հավասւի արձակին: ի ւարբերություն Վուլֆի` Մաթնոսյանն ունի իր սերնդի ն անՀաւական իր ժամանակի Հսւակ դիւակցությունը: «Դա նույն կյանքն է եղել, մեր աչքի առաջ, 60-ական թվականներին ւարղաւես ÷ոխվեց, իսկ մինչ այդ աւրել էինք ւարղաւես նո՛ւյն, նո՛ւյն կյանքով... Դրա Համար ասում եմ, որ Տոլսւոյի վիճակը դժվար չէր, ինքը իսկաւես աւրեց ու սւեղծադործեց մի` նո՛ւյն ժամանակում, իսկ ես ծնվեցի մի ժամանակ, ւեղա÷ոխվել եմ մի այլ ժամանակ... Բացարձակաւես այլ ժամանակ եմ ւեղա÷ոխվել...Հեղա÷ոխությունը 17 թվին չեղավ, Հեղա÷ոխությունը ւաւերաղմի մեջ եղավ: էսւե՛ղ, է՛ս երկրում Հեղա÷ոխությունը «ժիդուլիների» Հեղա÷ոխությունն էր ն ոչ Տե’ս, Литературная история Соединенных штатов Америки, т. 3, Москва, Прогресс, 1979, ст. 423.

թե Հեղա÷ոխական Հեղա÷ոխությունը»1,- ասում է Հրանւ Մաթնոսյանը Հարցաղրույցներից մեկում: Այսինքն` թե՛ Առաջին, թե՛ Երկրորդ աչխարՀամարւերից Հեւո բեկվեց դրականության ղարդացման ընթացքը, ն երկու դրողներն էլ իրենց դործունեությունն սկսեցին չրջադարձային ÷ուլում: Թոմաս Վուլֆը, ինչւես Ֆոլքները, ամերիկյան դրականություն բերեց ամերիկյան Հարավի, այսինքն Հյուսիսային կարոլինայի էչվիլ ÷ոքրիկ քաղաքի` ասել է, թե դավառի կյանքը: Վուլֆը խոսւովանում է. «Ծնունդով ես ծայրամասից եմ, որւեղ մարդիկ ւաՀւանողական են ավելի, քան եղել է երբնէ Ամերիկայում, ն իմ ընւանիքը առանձնանում էր Հաւուկ ւաՀւանողականությամբ: Եթե չեմ սխալվում, իմ նախնիները, ընդՀոււ մինչն իմ Հայրական սերունդը, եղել են դյուղական ժողովուրդ, աւրում էին Հողի վրա ն կերակրվում էին նրանից»2: Միայն վերջին սերունդներն են չարժվել դեւի քաղաք, նկաւում է նա` երնույթը Համարելով քաղաքակրթության Հեւնանքով դյուղացիության միդրացիայի արդյունք: Մաթնոսյանի ւարադայում անՀրաժեչւություն չկա աւացուցելու, որ նա դյուղի կյանքը բերեց դրականություն, թեն ինքը առաջինը չէր այդ Հարցում: Թե՛ Թ. Վուլֆի, թե՛ Հր. Մաթնոսյանի դրականությունն ունի ինքնակենսադրական Հիմք, ւարղաւես ինքնակենսադրականություն: Վուլֆի ւարադայում դա ավելի ակնՀայւ է: Մաքսվել Պերկինսը` Վուլֆի խմբադիրը, Հիչում է, որ ինքը սարսա÷ով նկաւել է, որ դրողի առաջին վեւը նրա մանկության մասին է, իսկ վեւի բոլոր Հերոսները նրա Հարաղաւներն են: Խմբադրի անՀանդսւությանը Վուլֆը ւաւասխանում է. «ինձ թվում է, միսւր Պերկինս, դուք ինձ բոլորովին չեք Հասկանում: Ես մւածում եմ, որ նրանք բոլորը Հոյակաւ մարդիկ են, նրանց մասին չի կարելի չդրել» (“Жажда творчества”, էջ 373): Այսւեղ Վուլֆը չի առարկում ինքնակենսադրականության դեմ ն իր վեւը

Հր. Մաթնոսյան, Ես ես եմ, էջ 251: Жажда творчества, ст. 98.

Համեմաւում է «Դավիթ կուերֆիլդ», «Պաւերաղմ ն խաղաղություն» վեւերի Հեւ ( խոսքը վերաբերում է «Նայի՛ր ւանը քո, Հրեչւակ» վեւին): Սակայն մի այլ դեւքում նա Հանդիմանում է քննադաւներին` «ինքնակենսադրականություն» բնորոչման Համար ն այդ Հաւկանիչը Համարում է իր թույլ ւեղը ու ÷որձում է Հրաժարվել դրանից: Առաջին դրքի մասին նա ասում է. «Այն այնւիսի դրքերից է, որ ընդունված է անվանել ինքնակենսադրական վեւ, թեն ես երբեք այդ բնորոչումը չեմ Համարել Հիմնական թեկուղ այն ւարղ ւաւճառով, որ իմ կարծիքով ինքնակենսադրություն է ւարունակում իր մեջ յուրաքանչյուր վեւ, ցանկացած դեղարվեսւական սւեղծադործություն, ով էլ որ այն դրած լինի» (նույն ւեղում, էջ 106): Այս միւքը սւիւեց նրան, այնուամենայնիվ, Հրաժարվել ինքնակենսադրությունից : ի դեւ, քննադաւները նրան մեղադրում էին, որ բացի իրենից նա ուրիչ բանի մասին չի կարող դրել: «Ժամանակի ն դեւի մասին» վեւում նախկին դործերում նա սե÷ական անձը մարմնավորող Յուջին Գանւի կերւարը ÷ոխարինեց Զորջ Ուեբերի կերւարով, որն ասւիճանաբար վերածվեց դարձյալ Յուջին Գանւի: Հեւաքրքրական մի դիւարկում նս. Պերկինսը նկաւում է, որ Հենց Վուլֆը ձդւում էր սւեղծել, այսւես կոչված, օբյեկւիվ դրականություն ն Հրաժարվել անձնական կյանքի քնարական վերՀուչից, նրա սւեղծադործությունը թուլանում էր: Պերկինսը նկաւում է նան, որ այն ինչ Վուլֆը լսում էր, բայց անձնաւես չէր աւրել, դրականության մեջ մարմնավորելիս անՀամեմաւ թույլ էր սւացվում: Վերադառնալով Հրանւ Մաթնոսյանին` նկաւենք, որ մաքուր ժանրային չա÷անիչներով նրա երկերը չի կարելի Համարել ինքնակենսադրական, ն թերնս դա է Հիմք ւալիս նրան ասելու. «...իմ դործերն այնքան էլ իմ մասին չեն: Միչւ ջանացել եմ մարմնավորել ուրիչի միջոցով: ինձանից որոչ բաներ, իՀարկե, կան, բայց երբեք բնորդն ու նկարը իրար չեն կրկնել: Այդւես էլ իմ ծրադրերի մեջ ես չկամ, իմ ինքնանկարը չկա, չի կարող լինել» (« Ես ես եմ», էջ 345): Մեղ թույլ ենք ւալիս առնվաղն վիճելի Համարել դրողի այս ւնդումը: Նախ` ինքնակենսադրու46

թյունը չւեւք է Հասկանալ կաղաւարված մի ձնով, երբ դրողն ու Հերոսը նույնանում են, ն դրողը ւաւմում է առաջին դեմքով: Գուցե դա ամենաւարածված, բայց ամենաւարղ ձնն է: կան Հաղար ու մի ւայմանականություններ, որոնցից կարող է օդւվել ինքնակենսադրական երկի Հեղինակը: Վուլֆը նս իր վեւերում իրական անունով չի Հանդես դալիս. մի դեւքում նա Յուջին Գանւ է, մի այլ դեւքում` Զորջ Ուեբեր, բայց դա չի խանդարում, որ նրա վեւերը Համարվեն ինքնակենսադրական: Եվ որքան էլ Մաթնոսյանը Հրաժարվի ինքնակենսադրականությունից, ընթերցողը «Սկիղբը» ն «կայարան» ւաւմվածքներում, «կենդանին ն մեռյալը» վիւակում ճանաչում է Հեղինակի ինքնությունը, «Աչնան արն» վիւակում Աղունի ու Սիմոնի կերւարներում Հայւնադործում է դրողի ծնողների Հաւկանիչները, որոնց մասին նա բաղմիցս ւաւմել է, ն որոնք ընթերցողին այդ ւաւմածներից ծանոթ լինելով` ղուդաՀեռների բավարար Հիմք են ւալիս: Միանդամայն այլ բան է, որ երկու դրողների դեւքում էլ դործ ունենք ոչ թե նեղ ÷ասւադրության (ինչի մեջ մեղադրվելուց վախենում են դրողները), այլ դեղարվեսւական լայն ընդՀանրացումների Հեւ, երբ դրողները վավերական անՀաւին դնում են անձնական ու Հասարակական բարդ կաւերի մեջ, նրա միջոցով երնան Հանում կյանքի թաքնված ճչմարւությունները, ւեսանելի, առավել նս` անւեսանելի կողմերը: Վերը նչված Հարցի Հեւ անմիջականորեն առնչվում է վավերական նախաւիւերի Հարցը: Վուլֆի Հերոսներն իրական մարդիկ էին, որոնց նախաւիւերը ճանաչելի էին իր Հայրենակիցների Համար: Վուլֆը խոսւովանում է, որ երբ ինքը Հրաւարակեց իր առաջին դիրքը` «Նայի՛ր ւանը քո, Հրեչւակ» վեւը, աւա Հայրենակիցները, ճանաչելով իրենց, ունեցան չաւ ադրեսիվ վերաբերմունք: «Դա Հարուցեց անՀավանական դրդռվածություն,- Հիչում է դրողը,- ինձ ն իմ դիրքը ծածկեցին անեծքներով մասնավոր խոսակցություններում ն Հրաւարակայնորեն, քարողներում, բարձրադոչ ճառերում, ւեղական մամուլում, ես սւանում էի սւորադրված ն անանուն նամակներ` սւառնալիք47

ներով, որ ինձ կթավալեն կոււրի ն բմբուլների մեջ, Լինչի դաւասւանի կենթարկեն կամ ինձ Հեւ ՀաչվեՀարդար կւեսնեն ինչ-որ բռնի եղանակով» ( ,,Домой возврата нет,, էջ 109): ԱնՀրաժեչւ եղավ առնվաղն յոթ ւարի, որ դրողը կարողանա անվւանդ ծննդավայր դնալ: իսկ Հեւո իրավիճակը ÷ոխվում է: Երբ բավական ժամանակ անց նա դնում է ծննդավայր, Հայրենակիցներն ավելի բայրացակամ են ընդունում. «Մենք ձեղ Համար ուրախ ենք, դուք, սւացվում է, վերադարձել եք: ...չաւերը դրքի վրա սարսա÷ելի ղայրացել էին... ոչ ոք արդեն չի էլ Հիչում, իսկ չարանում են միայն նրանք, որոնց մասին դրքում ոչինչ չկա, մւածում են`դիւմամբ է ինձ մոռացել»: Այս խոսւովանությունն անում է «Դեւի ւուն վերադարձ չկա» վեւի Հերոս Ուեբերը, որը, ինչւես արդեն ասել ենք, մարմնավորում է Վուլֆին: Ոչ թերնս նման ուժդնությամբ, բայց Մաթնոսյանից նս նեղացան Համադյուղացիները: Հարցաղրույց վարողի այն Հարցին, թե ինչւես են Հայրենակիցներն ընդունել իրենց մասին դրողի դրածները, Մաթնոսյանը ւաւասխանում է. «էդ Հարցը 25 ւարի առաջ էիր ւալու` ւաւասխանեի... Հա, էդ ինչւե՞ս եղավ, որ երեկվա իրենց մեջ աւրող մի ւղա իրենց մեջ չոբան չի, մաճկալ չի , դարբին չի, այլ դնացել Երնան քաղաքում իր Համար դիր է անում ն դեռ իրենց էլ չի Հավանում: ... էն ժամանակ «Մենք ենք, մեր սարերը» բավականին թչնամանքով էին ընդունել: «ԱՀնիձորն» էլ, որ իրենց մասին ու իրենց Համար էր:Ֆիլմը ւեսնելուց Հեւո վերաբերմունքը ջերմացավ»: Մյուս սւեղծադործությունները նս նման ճակաւադրի են արժանացել: Այն Հարցին, թե իր դիրքը դյուղում կարդու՞մ են , Մաթնոսյանը ւաւասխանում է.«կարդում են, նույնիսկ ւաւմում են մեկմեկու: ՊաւաՀում է` նեղանում են: «Տերը» վիւակից Հեւո երկար ժամանակ ինձնից նեղացած էին, իրենց ուղղված ակնարկ էին ւեսել այնւեղ, ուր ես չէի էլ կասկածել, ուրիչները Հիչել էին դաղւնի ւաւմությունները, որոնց մասին ես միայն կռաՀել էի ու ակնարկել վիւակում: Անվւանդ ւեքսւը Հանկարծ լույս աչխարՀ էր «Հանել» դաղւնի ÷ոքր ու մեծ մեղքեր, որոնց մասին մինչ այդ ոչ ոք չդիւեր» («Ես ես եմ», 288):

Վավերական նախաւիւերի արձադանքը Հասնում է դրողին. «ինչ որ դրել եմ` իմ աչխարՀի, իմ ճանաչած մարդկանց մասին է, երբեմն անունները ÷ոխում եմ (նեղանում են), մեկ-մեկ էլ չեմ ÷ոխում (Հիմա էլ ջոկ են նեղանում)» (նույն ւեղում, էջ 370): Եվ այնուամենայնիվ, Հարց է առաջանում, ինչու՞ դրողները ճանաչելի են թողնում նախաւիւերին, չեն Հեռանում վավերականությունից: Հիչենք Վուլֆի խոսքերը` ախր նրանք Հոյակաւ մարդիկ են, որոնց մասին չի կարելի չդրել: Մաթնոսյանի ւաւասխանը նման է, թերնս ոչ նույնը. «ինձ Համար յուրաքանչյուր իրական մարդ ավելի թանկ է, քան բոլոր ւեսակի վերացարկումները, որովՀեւն վերացարկումներից են դոյանում դումարւակները, այսքան մարդ է ղոՀվել: Յուրաքանչյուր իրական մարդ դարերի աչխաւանք է, Հաղար ւարվա դոյացություն, ծմակոււցի ցանկացած մարդու մեջ չեքսւիրյան ողբերդություն կա, չիլլերյան ճախրանք, ւոլսւոյական մաքրություն, էլ ինչու՞ ւիւի մարդ Հորինեմ, կյանք Հորինեմ: Ես իմ երկրի լուսանկարիչն եմ, վավերադրողն եմ, ն ինձ լիովին բավարարում է եղած կյանքը» («Ես ես եմ», էջ 371): կյանքի ÷ասւական ճչմարւությանը Հավաւարիմ լինելու այս սկղբունքը մի ամբողջ դեղադիւական դավանանք է, որ Հիչեցնում է Պարույր Սնակին. Թեյնիկն Է երդում ինչ-որ եղանակ, Որ ԲեթՇովենին ւաւիվ կբերեր...

Անչուչւ, ոչ Վուլֆի, ոչ էլ Մաթնոսյանի ւարադայում լուսանկարչությունը կամ կյանքին Հավաւարիմ լինելը չւեւք է բառացի Հասկանալ, թեն իր նմանաւիւ ըմբռնումներում Մաթնոսյանը երբեմն նվաղեցնում է արվեսւադեւի կաղմակերւիչ դերը. Հիչենք կավի ն քանդակադործի օրինակը, ըսւ որի կավն է թելադրում քանդակադործին, թե իրենից ինչ կարելի է սարքել: Բայց եթե ծայրաՀեղությունները Հաչվի չառնենք, աւա այս դավանանքի իմասւն այն է, որ կյանքի ու բնության մեջ կա ամեն ինչ, արվեսւադեւը միայն Հայւնադործում է: Օդյուսւ Ռոդենն ասում էր, որ արվեսւադեւը չի սւեղծում, նա միայն Հայւանադործում է բնության մեջ եղածը: Սա, իՀարկե, առաջին

Հերթին վերաբերում է ռեալիսւ Հեղինակներին, որոնք ÷որձում են ըսւ ամենայնի Հավաւարիմ մնալ կյանքի ճչմարւությանը: կա սւեղծադործական մի Հաւկանիչ նս, որ մուեցնում է Մաթնոսյանին Վուլֆի սւեղծադործությանը: Երկու դրողներն էլ ունեն սւեղծադործական մի անւրոՀելի աչխարՀ: Վուլֆի Համար դա Տունն է մեծաւառով, Մաթնոսյանի Համար Ծմակոււը: Տունը Վուլֆի Համար ոչ միայն ն ոչ թե իր ծննդավայր էչվիլ դյուղաքաղաքն է, այլ ամբողջ Ամերիկան, որի ւուն լինելու դաղա÷արն առավել սասւկանում է Ամերիկայից բացակայելու դեւքում: ԶուդաՀեռը Մաթնոսյանի մու ԱՀնիձորից աբսւրաՀված Ծմակոււի դեղարվեսւական միջավայրն է, որի բնակիչները Մաթնոսյանի կամքով ասւիճանաբար ավելանում են` երնան Հանելով խնամիական, դրացիական ու բարեկամական նորանոր կաւեր ու ւարղաւես մարդկային ավելի խոր ու բարդ Հարաբերություններ: Մաթնոսյանը դրում է. «Ես ուղում եմ կրկնել իմ ÷որձը դրականության մեջ` Հիմնել իմ դյուղը, ն վսւաՀ եմ, որ Հաջողելու եմ: Երբ ես եկա` ԱՀնիձորը կար, Ծմակոււը չկար: Ծմակոււն իրական ԱՀնիձորի ն իմ սիրո միությունն է: Ծմակոււը լինելիության մեջ է, քանի ես կամ` Ծմակոււը ÷ո÷ոխվելու, մեծանալու, բաղմամարդ է դառնալու: Ծմակոււը իմ սերն է, իմ վերաբերմունքը, իմ ւադնաւը մարդու Համար: Ծմակոււը ես եմ» (« Ես ես եմ», էջ 271): Ամեն ինչից երնում է, որ կյանքի վերջին ւարում կամ օրերին Վուլֆի սւեղծադործական կյանքում նոր ÷ուլ էր սկսվելու: Գերմանիայում ականաւես լինելով ֆաչիղմի ծավալմանը, ւեսածի ու աւրածի աղդեցության ւակ, Վուլֆը որոչում է, որ ինքն այլնս Հինը լինել չի կարող: «Դեւի ւուն վերադարձ չկա» վեւի Հերոս Զորջ Ուեբերը խմբադրին դրած բավականաչա÷ երկար նամակում, որւեղ նա չարադրում է իր դեղադիւական դավանանքը ն իր Հայացքների ÷ո÷ոխությունը, Հայւարարում է, թե դեւի ւուն վերադարձ չկա: Այդ Հայւարարությամբ նա Հրաժարվում էր իր քնարական արձակից, Հիչողությունների բեռից: իր Հերոսի մասին խոսելով` Վուլֆն ասում է, որ վերադարձ չլինելու արւաՀայւության մեջ նա Հասկանում էր` «Զկա

վերադարձ ընւանիք, մանկություն, վերադարձ չկա դեւի ռոմանւիկական սեր... չկա վերադարձ իրերի Հին դասավորությանը, որ մի ժամանակ Հավերժական էին թվում, որն իրականում Հավերժորեն ÷ոխվում է, չկա վերադարձ դեւի անցյալի ու Հիչողությունների աւասւարանը»1: Վուլֆի վերաՀաս մաՀը թույլ չւվեց իր ծրադիրը իրադործել: Մաթնոսյանն իր կյանքի ընթացքում երբեք չՀրաժարվեց Ծմակոււից, բայց որոչակի Հիասթա÷ություն առկա է նան նրա մու` «Տերը» վիւակում, Հարցաղրույցներում: Նախկին Ծմակոււը ÷ոխվել էր, ÷ոխվել էին արժեքները, ն դա իր Հերթին ÷ոխում էր դրողի վերաբերմունքը. «Մենք այդ դեղջկությունը կորցրինք, Հիմա Հողի մարդը ձեռքերը քամակին դրած` նայում է, թե ոնց է մեքենան իր դործը անում, Հիմա Հա՛ց ենք նեւում աղբանոցները: Հա՛ց» («Ես ես եմ», էջ 370): Բաղաքակրթությունը, ւեխնիկան ÷ոխել են կյանքի ու նան մարդու որակը, ն դրողները դա ցավով են արձանադրում: Մաթնոսյանը Հրաւարակայնորեն չՀրաժարվեց Ծմակոււից, արձանադրեց ÷ո÷ոխությունը ն... լռեց մեկ ւասնամյակից ավելի` բավարարվելով Հարցաղրույցներով: ԱռանձնաՀաւուկ է երկու դրողների ժառանդական կաւը իրենց մայրերի Հեւ: Երկուսի մու էլ ակնՀայւ է մայրական դեների ժառանդական ÷ոխանցումը, կաւվածությունը մոր Հեւ, մայրական Հաւկանիչների դնաՀաւությունը: Ուչադրության արժանի է թե՛ Վուլֆի, թե՛ Մաթնոսյանի մայրերի երկակի ու Հակասական վերաբերմունքը դրողական արվեսւի նկաւմամբ: «Աչնան արն» վիւակում Աղունը մեկ Հւարւությամբ նչում է, որ իր Արմենակ որդին լավ արեց, որ «դրողական ջիղը ղարդացրեց», որ նա ժուռանալիսւների միության անդամ է, իսկ այդ միությունը մեկն է Հայասւանում, մի ուրիչ դեւքում ա÷սոսանք է Հայւնում, թե ինչու ղավակը չդնաց անասնաբուժական, կդար դյուղում կարդին ւաչւոն կսւանար: Հեւաքրրքական է, որ Վուլֆի մայրն էլ առանձնաւես բարձր

Томас Вульф, Домой возврата нет, ст. 648:

կարծիքի չէր որդու դործի մասին ն իսկի դա դործ էլ չէր Համարում: Միսիս Վուլֆը դւնում էր, որ եթե ուրիչները ւիւի աչխաւեն վերնաչաւիկ դնելու Համար, աւա Թոմի բախւը բերել է, նա վերնաչաւիկով է ծնվել: Նրա Համար չաւ ղարմանալի էր, որ Թոմն իրեն Համարում է աչխաւավոր, ն անդամ այդ աչխաւանքը ֆիղիկական բնույթ ունի, մարդը դիչեր-ցերեկ ւանջվում է, դրում ու ջնջում է: Ութսունին մու Հասակում նս լինելով աչխույժ ու դործունյա, որ քչերին է բնորոչ, Վուլֆի մայրը նան չաւ դործնական էր ու նւաւակասլաց, ն նրան թվում էր, թե դրելը աճւարարության նման մի բան է, դրողները ղոռ են ւալիս երնակայությանը, ն քանի դեռ դրա Համար վճարում են, ուրեմն անՀրաժեչւ է որքան Հնարավոր է չաւ ÷ող աչխաւել: Խնդիրը այսւեղ ամեննին էլ այն չէր, որ Վուլֆը Համաձայն չէր ( բնականաբար) մոր Հեւ, այլն ավելի չաւ այն, որ նա, թեկուղ Հումորով, թեկուղ չՀամաձայնելով մոր Հեւ, այնուամենայնիվ, անՀարժեչւ էր Համարում Հրաւարակել նրա կարծիքը, որը Հեչւությամբ կարող էր չրջանցել: Ավելի Հեւաքրքրականը Վուլֆի ընկերոջ` Զոն Թերիի ււավորություններն են Վուլֆի մոր, ինչւես նան մոր ու որդու Հարաբերությունների, նրանց նմանությունների ն ւարբերությունների մասին: Թե՛ մայրը, թե՛ որդին սիրում էին Հանդամանորեն ուսումնասիրել նրան, ում Հեւ ծանոթանում էին: Նրանք ոչ թե նայում էին, այլ ուսումնասիրում: Երկուսն էլ լի էին անսաՀման էներդիայով, սիրում էին անվերջ աչխաւել: Նրանք այնքան չաւ էներդիա ունեին, որ դա թվում էր ւայթունավւանդ: Նկաւելով արւաքինի ն բնավորության ինչ-ինչ ւարբերություններ` Զ. Թերին դրում է. «Այնուամենայնիվ, ինչ-որ բանում մայր ու ւղա չաւ նման էին: Երկուսի մեջ էլ աւրում էր դործելու մչւական ւաւրասւակամությունը: Երկուսն էլ բացարձակաւես Համողված էին, որ ընդունակ են Հասնելու այն ամենին, ինչ որ կցանկանային»1: Երկուսն էլ բարձր կարծիքի էին իրենց մասին ն

Жажда творчества, стр.363.

մւածում էին, որ կյանքից ւեւք է վերցնել այն ամենը, ինչ նա ընդունակ է ւալու: Մասնավորաւես մոր մասին Հուչադիրը նկաւում է, որ նա այնքան ինքնավսւաՀ էր, որ նրան որնէ բանում օդնել ւարղաւես անՀնար էր: Թերին ւիկին Վուլֆի մւածողությանը բնորոչ մի օրինակ է բերում: Տիկինը դւնում էր, որ ÷եւրվար ամսին երեք նչանավոր ամերիկացիներ են ծնվել. 12ին` ԱբրաՀամ Լինքոլնը, 16-ին` ինքը` Զուլիա Վուլֆը ն 22- ին` Զորջ Վաչինդւոնը: ի ւարբերություն որդու, որ առավելաւես դնաՀաւում էր Հոդնոր արժեքները` մայրը դերադասում էր ÷ողն ու իչխանությունը, ինքը նս ձդւում էր Հարսւության ն ջանք չէր խնայում դրա Համար: Մայր ու որդի նման էին խոսքառաւությամբ: Թոմաս Վուլֆի մասին դրող դրականադեւներն ու Հուչադիրները ւարբեր առիթներով չեչւում էին, թե ինչքան չաւ բառ էր օդւադործում դրողը (նա օրական դրում էր Հինդ Հաղար բառ): Հեմինդուեյը, նկաւի ունենալով Վուլֆի խոսքի անկասելի Հեղեղը (ն՛ բանավոր, որ ղդացմունքայնության նչան էր, ն՛ դրավոր, որ արդեն սւեղծադործական առանձնաՀաւկություն էր), իր «Աֆրիկայի կանաչ բլուրները» երկում երդիծանքով դրում է. «Ես մւածում եմ, որ եթե Թոմաս Վուլֆին աքսորեին Սիբիր, այդ նրան դրող կդարձներ, դա այնւիսի ցնցում կլիներ նրա Համար, ինչն անՀրաժեչւ է, որւեսղի նա աղաւվի բառերի անսաՀման Հեղեղից ն յուրացնի Համամասնության ղդացումը» (“Жажда творчества”, էջ 15): Խոսքառաւությամբ աչքի էր ընկնում Վուլֆի մայրը: Հուչադիրը, որը Թոմասի Հրավերով դնում է նրանց ւուն`մոր այցելության առթիվ, դրում է, թե ինչւես մայրը Հյուրին բավականաչա÷ ուսումնասիրելուց Հեւո սեղանի չուրջ դառնում է ոչ միայն Հյուրասեր, այլն` չաւախոս: «Միսիս Վուլֆի Հիչողության ÷ականները բացվեցին: Նա ւաւմում էր մեղ մեկը մյուսի Հեւնից անընդՀաւ նոր ւաւմություններ էչվիլի ն իր մասին: ինչ-որ բան այդ ամենից ինձ Հայւնի էր արդեն Թոմասի սւեղծադործություններից» (նույն ւեղում, էջ 361): Թերնս ավելի ժլաւ են ւեղեկությունները Հրանւ Մաթնոսյանի ն նրա մոր բնավորությունների նմանության կամ ւարբե53

րության մասին: Հավանաբար նոր ւեւք է դրվի այդ մասին: Բարեբախւաբար ամենաթանկադին ւեղեկությունները, թեն չաւ Համառու, Հաղորդում է ինքը` Մաթնոսյանը: Թղթակցի այն Հարցին, թե Մաթնոսյանը ումի՞ց է ժառանդել դրողի իր ւաղանդը, Հո՞ր, թե՞ մոր կողմից, դրողը աներկբա ւաւասխանում է.«Մորս կողմից: Սովորական դեւքերն այնւես էր ւեսնում, այնւե՛ս էր ւաւմում... Շաւ սիրուն մի երկու ւաւկեր Հիչում եմ: Ավեւիք ւաւի մեծ ընւանիքը Հավաքվում էր` Հարսները ն ւալերը: Մենք` երեխեքով, ներկա էինք լինում ն լսում դյուղի ամբողջ թաւերացված կյանքը Հարսների կաւարմամբ: Ամբողջ դյուղի ւնաղն անում, ամբողջ դյուղը ներկայացնում էին: Շարժումներից բոլորը ճանաչվում էին: Եվ Հենց այդւեղ սւեղծվում էր դրաման, կոմեդիան:... Լեղուն կանայք են սւեղծում: Հիչենք Պուչկինին. իր լեղուն իր դայակն է սւեղծել»: Ասվածի ւարբեր առիթներով կրկնությունը Հասւաւում է ճչմարւությունը: Մաթնոսյանը ւաւմում է, որ իրենց ւանը ոչ միայն դրի ն դրականության, այլն բառի նկաւմամբ իսկական ւաչւամունք դոյություն ուներ, որ սկիղբ էր առնում մորից: Մայրը ղդում էր, որ դրի ն դրականության չնորՀիվ կարելի է ղավակներին դուրս բերել խավարից, Հասցնել Հաջողության, որի Հնարավորությունը ժամանակին չի ւրվել իրեն: «Նա նան Հիանալի ւաւմել դիւեր,-Հիչում է Մաթնոսյանը,- ոչ միայն ւաւմում էր, այլն ամբողջ բեմականացումներ էր խաղում...Ես երբեմն բացաՀայւորեն ղդում եմ իմ դրածներում մորս Հնչերանդը, նույնիսկ նրա խոսքի ռիթմը, որից եթե չեղվում եմ,ուրեմն ինչ-որ բան այնւես չեմ դրել» (նույն ւեղում, էջ 288): Սրանով ամեն ինչ ասված է: կարծում ենք, որ Հենց մորը ւաւկերող դեղարվեսւական սւեղծադործությունների Համեմաւական վերլուծությամբ էլ կարելի է ավելի առարկայական ու ւեսանելի դարձնել այս դրողների կերւավորման ինչ-ինչ առանձնաՀաւկությունների նմանությունը: Զուդադրությունը կարելի է կաւարել Թոմաս Վուլֆի «Երկրի ոսւայնը» ÷ոքրիկ վիւակի ն Մաթնոսյանի «Աչնան արն», մասամբ «Ծառերը» վիւակների միջն: Պեւք է

Հաչվի առնել այն Հանդամանքը, որ վերոնչյալ վիւակի վրա քչերն են ուչադրություն դարձնում, որովՀեւն Վուլֆի մասին դրողները առավելաւես կենւրոնանում են նրան Հռչակ բերած Հիմնական դործերի («Նայիր ւանը քո, Հրեչւակ», «Ժամանակի ն դեւի մասին», «Դեւի ւուն վերադարձ չկա») վրա, մինչդեռ դոնե մեղ Հեւաքրքրող Հարցի ւեսանկյունից «Երկրի ոսւայնը» վիւակը լուրջ արժեք ունի: Այդ դործը չաւ բարձր է դնաՀաւում Պերկինսը. «Նա ունի մի վիւակ` «Երկրի ոսւայնը», ոչ Հասարակ, իր ւեսակի մեջ կաւարյալ: Հիչում եմ, որ ինչոր ասացի նրան. «Այսւեղ չի կարելի ÷ոխել ոչ մի բառ» (“Жажда творчества”, էջ 376): Դարձյալ ինքնակենսադրական բնույթի այդ վիւակը լրացնում է Վուլֆի սւեղծադործությունը, ամբողջացնում այն: Թե՛ «Երկրի ոսւայնը», թե՛ «Աչնան արնը» վիւակներում մայրն ընկալվում է իբրն երկրի Հիմք, Հասւաւուն մի մեծություն, որի վրա Հենվում է կյանքը: Վուլֆի վիւակի Հայերեն թարդմանության երկրորդ ււադրության մի քանի ւողանոց ծանոթադրության մեջ չեչւը դրված է բոլորովին ուրիչ Հարցերի վրա, այն է` «Ամերիկացի դեղջկուՀու մենախոսություն-ւաւմության դրեթե առասւելաբանական կառույցը ներառում է դոյության ողջ խռովքն ու ւադնաւը»1: Այսինքն` վիւակի ծանրության կենւրոնն այս չեչւադրությամբ մորից ւեղա÷ոխվել է դեւի դոյի ավելի Համաւար÷ակ ւիրույթ, որը դարձյալ ճիչւ է, որովՀեւն վիւակում մայրը, եթե կարելի է ասել, ոչ միայն նւաւակ է, այլ նան միջոց` դոյի խնդիրների արծարծման Համար: Բայց մի՞թե նույնը չի կարելի ասել նան «Աչնան արն» վիւակի մասին: Երկու վիւակներում էլ մայրը դնում է որդու մու: Վուլֆի վիւակում արդեն դնացել է, Մաթնոսյանի վիւակում` ւաւրասւվում է դնալու: Երկու դեւքում էլ կանայք վախ ունեն քաղաքից: էլայղան որդուն ասում է. «Գյուղ ւեղը կյանքում չես

Հինդ վիւակ, Երնան, 1991, «Աւոլոն» Հրաւ., էջ 285:

կորչի, էնքան որ մի նչան ունենամ, Հա, ւղաս, ճիչւ եմ ասում...Դու էլ Հենց էսւե՞ղ ւիւի աւրեիր: Ոնց էլ դւել ես»: «Աչնան արնի» կինովիւակ դարձրած ւարբերակում, երբ Սիմոնն Աղունին դյուղ է ւանում, ճանաւարՀին` կայարանում, Աղունն առաջարկում է մնալ այդւեղ, աչխաւել ու աւրել ն Հանկարծ Հայւնաբերում է, որ Սիմոնը «չորացել մնացել էր, նա չէր սաղում այդ քաղաքին ն վախենում էր այդ քաղաքից»: Երկու վիւակներում էլ մայրերն աչքի են ընկնում ինքնավսւաՀությամբ, սե÷ական իրավացիության Համողմունքով: Սերոյին Հանդիմանելով` Աղունն ասում է. «Հասկացողն իՀա՛րկե մենակ ես եմ: Ասւված որ մի քանի անՀասկացող է սւեղծում` կողքներին մի Հաւ էլ Հասկացող է սւեղծում, որ անՀասկացողներին դելը չոււի»: Անդրադեւ Աղունը վսւաՀ է իր բնական խելքի Համար ն իր անդրադիւությունը ուրիչների դրադիւությունից բարձր է դասում. «Ե՞ս չդիւեմ: Ես բանասւեղծ եմ: Ես մի դյուղի չա÷ խոսք ու ւրամաբանություն ունեմ, ես Վանքերի ցեղից եմ»: Սրան Հեւնում է վիւակի այն Հաւվածը, երբ Աղունը Հայւարարում է, թե ինքը թութակ չի, որ ուրիչի դրածներն արւասանի: «Երկրի ոսւայնը» վիւակում նս էլայղան իր անդրադիւությունը բարձր է դասում ուսումնականների իմացածից (ի դեւ, իրական միսիս Վուլֆը ուսուցչուՀի է եղել, Հեւո էլ աչքի է ընկել ձեռներեցությամբ, բայց վիւակում Հանդես է դալիս իբրն անդրադեւ դեղջկուՀի, որով ըսւ էության կերւարը դառնում է ընդՀանրական այն միջավայրի Համար, որից սերում է ՀերոսուՀին: Այսինքն` Վուլֆի ինքնակենսադրականությունը նս ւայմանական է, ոչ թե սե÷ական կյանքի ուղղակի ւաւճենում): ԱՀա թե ինչ է ասում էլայղան. «Որդի՛ս, իմ Հիչածները քո դրքերի մեջ էլ չկան: էդ ո՞վ ւիւի դրեր: Բան չեմ ասում, ÷որձել են դրել, ւաւմել եղած-չեղած ւաւերաղմներից ու կռիվներից, բայց, սուրբ Ասւվածածին, իրենք ինչ դիւեն, թե ոնց է եղել, ախր չկային, որ ւեսնեին: Գրում են, կարծես վաղուց է եղել, Հեռու-Հեռու աչխարՀներում, բայց ի՞նչ իմանան, որ էդ ժամանակ քամի էր ÷չում, արնի ÷այլ կար, ծխի Հուը բռնել էր բա56

կը...»: Հարնանցի նկաւենք, որ մոր ինքնավսւաՀության Հասւաւումից առավել այս Հաւվածում երնան է դալիս նան իրականությանը Հավաւարիմ մնալու Վուլֆի դեղադիւությունը, որը լրացնում է այս առումով արդեն ասվածը: Վերադառնանք էլայղային: իր Հիչողությամբ Հւարւ` նա ասում է որդուն. «Ես Հինդ ւարեկան աղջիկ էի էդ ժամանակ, ինչ եղել - չի եղել, Հիչում եմ, դրանից առաջ եղածն էլ եմ Հիչում, ու միւքս են բաներ, որ դու չես էլ լսել, ւղաս, չնայած մեր միջի ուսումնականը դու ես»: ի դեւ, «Դեւի ւուն վերադարձ չկա» վեւում իր խմբադրին Հղած նամակում Հեղինակին մարմնավորող Զորջ Ուեբերը խոսւովանում է. «Ես խճճվել եմ Հսկայական ոսւայնի մեջ, ինչը ինձ ժառանդություն է Հասել Հիչողությունների անսւառ ւաչարից, ն այդ անսովոր Հիչողության կարողությունը, որ դալիս է մայրական կողմի նախնիներից ( ընդդծումը մերն է- Ժ.Բ.), միլիոնավոր կենդանի թելերով ինձ կաւում է անցյալի Հեւ, ոչ միայն իմ, այլն իմ Հարաղաւ եղերքի անցյալի Հեւ»1: Հաւկանչական է, որ երկու վիւակներում էլ մայրերը Համողված են, որ որդիների դրողական ընդունակություններն իրենցից, նվաղադույն դեւքում` իրենց ւոՀմից է անցել: էլայղան կասկած չունի, որ իր Հորական ւաւի խելքը ժառանդել է որդին: «Ու որ չիւակ խոսենք, - ասում է նա, -իմ ւաւ Բիլ Փիթլանդը բոլորի կարծիքով էլ դլխով մարդ էր: իմացած լինես, ւղա՛ս, որ քո չնորՀքը ւաւիդ կողմից է դալիս: Նա որ կրթություն ունենար, չաւ առաջ կդնար: կյանքում մի ւող չէր կարդացել, բայց ամեն ինչից խելքը Հասնում էր»: Մաթնոսյանի «Աչնան արնին» ծանոթ ամեն ոք կարող է ւնդել, որ այս խոսքերը բաղում ւարբերակներով ասում է Աղունը իր Հայր իչխանի խելքի մասին, բայց որդու դրողական չնորՀքի ակունքները այդքան Հեռու չի ÷նւրում: «Ախւորդ բոլոր դրածները իմ ւաւմածներն են, ւրոֆեսոր Սերո: Ախւերդ ասում է ինչ որ իմ ւաւմածն է` դովում են, ինչ որ ինքն է ավելացնում` չեն դո1

Томас Вульф, Домой возврата нет, ст. 680.

վում»: Սա խոսւովանում է նան Մաթնոսյանը: Մւածողության ու վարքադծի բաղմաթիվ նմանություններ կարելի է ցույց ւալ էլայղայի ու Աղունի կերւարների միջն: Տարբեր են աղդային բնավորությունները, ավանդույթները, ընւանեկան կաւերի ամրությունը, կնոջ ն ւղամարդու կարդավիճակն ընւանիքում ն այլն: Բայց, ըսւ երնույթին, այդ ւարբերությունները կաղմում են մարդկային դոյության երկրորդ չերւը, որն առաջանում է քաղաքակրթությունների ղարդացման ճանաւարՀին ն ժողովուրդներին Հեռացնում իրենց կեցության նախնական վիճակից: Եվ որքան էլ ւարբեր են Հայի ու ամերիկացու ընւանեկան ավանդույթները, միննույնն է, երկուսի (դուցե բոլորի) Համար էլ ընւանեկան օջախի սւեղծողը կինն է, որ իր ընւանեկան բույնը Հյուսում է ոչ այնքան ն ոչ միայն սե÷ական ձեռքերով, այլն ամուսնու ձեռքերով, բայց իր Հղացումով ու նւաւակադրումով: «Երկրի ոսւայնը» վիւակի ՀերոսուՀին սե÷ական ունեցվածքն ու ւունը իր անձնական ջանքերի արդյունք է Համարում. «...որ Հորդ կինը չդառնայի, իր օրում մի սե÷ական չո÷ էլ չէր ունենա»: Այս Հայւարարությանը վիւակում նախորդում ու Հաջորդում են դրվադներ, երբ ՀերոսուՀին Հիչում է, թե ինչւես էր ինքը ամուսնուն սովորեցնում ւարւք չւալ ուրիչներին, քանի որ նա ընւանիք ունի ն ւաւասխանաւվություն է կրում ընւանիքի Համար, իսկ ւարւքը կարող են ուչացնել կամ ընդՀանրաւես չվերադարձնել. «էլ մարդու ÷ող չւաս, ոչ էլ ւարւքով ւուր, ամուսնացած մարդ ես, ընւանիք, երեխեք ունես ու մենակ նրանց ես ւարւական, ուրիչ ոչ ոքի»: կինը բացում է ամուսնու աչքերը: Օջախի ն աւրուսւի սւեղծմանը նւասւում է կնոջ աչխաւասիրությունը ն սւեղծելու կարողությունը: էլայղան աչխաւասեր է, նա Հողից բարիք է սւեղծում, նրա մասին մեկն ասում է. «Մեջդ Հողի ուժ կա, քո ւես կին Հեչ չեմ ւեսել: -Ու ճիչւ էր ասում, ւղաս, ձեռքս չկւած` Հողը բարով էր լցվում: Մի մաւ երեխա էի, ծառ էի ւնկում, ւոմիդոր, ւեսակ-ւեսակ ծաղիկներ, մաւներս Հողն էի խրում, ու Հասկս ծլում էր»: Հեղինակային միւքը կնոջ մասին դարձյալ արւաՀայւվում է մոր խոսքերի միջոցով. «Բո մայրը,

ւղա՛ս, Հողի ուժ ուներ մեջը: ... իմ քաչածին ոչ մի ուրիչ կնիկ չէր դիմանա, Հորդ ՀայՀոյանքն ու ծաղրն էլ վրայից»: Թերնս ոչ բառացիորեն նույն արւաՀայւություններով ու Հիչողությունների նույն ընթացքով, բայց նույն կերւ է ւաւմում Աղունն իր ճակաւադրի մասին: Սիմոնն այդւես էլ մինչն վերջ չէր Համարձակվի իր բաղմանդամ ընւանիքից (որ խցկված էր մի սենյակում) ղաւվել (այսինքն` էլայղայի խոսքերով` սե÷ական մի չո÷ էլ չէր ունենա), եթե Աղունը չՀամառեր.«Տուն ենք սարքում:- ինչո՞վ ես սարքում: - էս ձեռքերովս:- Գնա սարքիր, - Սիմոնը նրան Հրեց ու դուրս եկավ` ինքը դարձյալ կւրեց նրա ճանաւարՀը.- Տուն ենք սարքում: -Սիմոնը ծնկով մի կողմ Հրեց նրան ու անցավ, նա դարձյալ վաղեց ու ծնկեց նրա դեմ: Տու՞ն ենք սարքում: -Զեմ սարքում: -Տու՞ն ենք սարքու՞մ, աղաղակեց ինքը: Սիմոնը բարձրացրեց ուրադը, ն այդ ժամանակ ինքը ծղրւաց նրա երեսն ի վեր. -էլ բավական է...»: Եվ ուրադի Հաճախակի Հարվածներին, ծեծուջարդին ու ՀայՀոյանքներին ղուդաՀեռ բարձրացել է Աղունի չեն օջախը: Տառաւանքի դնով, բայց նւաւակային, Հեւնողական: «Հողի ւակ Հանդիսւ չունենա քո ւաւ իչխանը, աչխարՀքը լիքը ւղա` դնա, Աղունիկ, Սիմոնից մարդ սարքիր, դոմից ւուն սարքիր, Արմենակից Արմենակ սարքիր... Սարքիր, սարքիր, Հեւո էլ արդեն ոչ առողջություն կա, ոչ էլ խնդալու սիրւ: Ուրիչները ւալաւից ւալաւ դնան, ինձ Համար ասւված Ծմակոււն էր սաՀմանել ու Ծմակոււ` Սիմոնին» ,- մորմոքով Հիչում է Աղունը: Աղունին կարծես ձայնակցում է «Երկրի ոսւայնը» վիւակի էլայղան.«Ասւված ջան , ինչեր եմ քաչել, ինչեր, Հիմի էլ ողջ-առողջ կողքդ նսւած ղրույց եմ անում: - իմ քաչածին ոչ մի ուրիչ կնիկ չէր դիմանա, Հորդ ՀայՀոյանքն ու ծաղրն էլ վրայից»: Այս երկու ՀերոսուՀիները լրացնում են միմյանց, նրանք ւարբեր են իրենց խառնվածքով ու աղդային Հոդեբանությամբ, բայց իրենց կյանքի ւաւմությունն անելիս դրեթե կարող են չարունակել մեկը մյուսին: Երկու կանանց ամուսիններն էլ, մեկը չաւ, մյուսը` քիչ, դավաճանում են իրենց կանանց: Աղունի բացակայության օրերին, երբ վերջինս դւնվում էր սարում, Սիմոնը ջերմանում է Սոնայի

սիրով, ն Սոնայից Հեւո Աղունը թվում է ոչ միայն կուիւ ու լեղվանի, այլն մինչն անդամ նրա ե÷ած ճաչերն են անՀամ ու անալի թվում: իսկ ւարոն Գանւն այս առումով ավելի Հարուսւ կենսադրություն ունի: Նա երեք կին է ունեցել մինչն էլայղան ն վերջինիս Հեւ ամուսնանալուց Հեւո էլ նրա այդ վարքադիծը չարունակվում է: Որդու Հեւ ղրուցի ժամանակ էլայղան Հիչում է.«Գժի ւես մեկ էս կնկա Հեւ էր ընկնում, մեկ` մյուս, վերջում էլ ինքն իր արածից ամաչում էր ու դաղան կւրում»: Այս ւաւմությունների չարունակության ւարբերակները ծանոթ են: Բնականաբար էլայղան ÷որձում է չՀանդուրժել դավաճանությունը. «ԶաՀել էի, ւղաս, Հւարւ, որ էսւես խոսեց (նախկին կնոջը ւաչււանեց - Ժ.Բ.), չաւ նեղացա, վեր կացա, կանդնեցի դռանը, ուղում էի Հենց էդ օրը թողնեմ դնամ ւնից, բայց արդեն երեխով էի, ու անձրն էր եկել, վարդ ու չուչան անուչ Հու էին դցել, ցախկեռասը կամացուկ բուրում էր, խաղողը Հասնում էր, մութն ընկել էր, ու մարդիկ դռներին կանդնած, ղրույց էին անում, ու ես ւեղ չունեի դնալու»: Աղունի ւարադայում մի ÷ոքր այլ է. ւաւերաղմից Հեւո ւղամարդու ւակաս ւարին դյուղը բարոյականության Հարցերին մաւների արանքով էր նայում, ն Աղունի ադրեսիվությունը նւաւակին չի Հասնում: «կարւոլի բերքաՀավաքին Աղունը Սոնային ուղեցել էր ծեծի` լաչառ Շուչանը բաՀն առած վրա էր քչել. «Այ ախչի, է՞յ...դլուխդ աչխաւու՞մ է, թե չէ: Հիւլերի դեմ մերոնք որ ղոՀվեցին` մենակ մեղ Համար չղոՀվեցին, ու ձերոնք էլ որ էդւես ողջ-առողջ եկել են` մենակ ձեղ Համար չեն եկել, է՞յ...»: Սակայն ւնից Հեռանալու ցանկությունն ու աւասւան դւնելու անՀնարինությունը եղել է նան Աղունի մու, բայց ոչ Սիմոնի սիրուՀու ւաւճառով, թեն այդ դեւքը Աղունը երբեք չի մոռանում: Ծեծից, անեծքից ու ՀայՀոյանքից Հեւո երիւասարդ ու ՀուսաՀաւ կնոջը սկեսուրը ւնից դուրս է անում, բայց չարունակությունը լոռեցուն բնորոչ ձնով է վերջանում. «Եվ ւառավը ÷եւրվար ձմռանը թնից բռնեց ու դուրս չւրւեց: Եվ չունն էլ եւնից քսի էր ւալիս: Հորաքույր Մանուչակն ասաց իր դռնից. «էդ ու՞ր ես դնում, ախչի»: «Գնում եմ ինձ ջուրը դցեմ»:

«Զրերը սառած են, թող վարարեն, կդնաս»: կարծում ենք` բերված օրինակները բավական են որոչակի եղրակացությունների Հանդելու Համար, թեն կան նմանությունները Հասւաւող այլ օրինակներ նս: Եթե չրջանցենք ուղղակի կամ միջնորդավորված աղդեցությունը թեկուղ այն ւարղ ու Հասարակ ւաւճառով, որ ամենաթույլ դրողն անդամ կխուսա÷եր ակնառու նմանություններից` իրեն չմաւնելու Համար, ն արդեն քննարկվել է աղդեցության Հնարավորության Հարցը, մնում է այս առնչությունների այլ ւաւճառներ որոնել: Դարաչրջանով ն աչխարՀադրական միջավայրով ւարբեր երնույթների, ւվյալ դեւքում` դրական ÷ասւերի նմանությունը դեռնս 19-րդ դարում մարդաբանական դւրոցը ի դեմս Թեյլորի, բացաւրում էր մարդկության ղարդացման նույն ւաւմական ÷ուլերով, բայց այսւեղ այդ ÷ասւարկը Հաղիվ թե օդնի, քանի որ խոսքը չի վերաբերում քաղաքակրթության ղարդացման ւարբեր ասւիճաններին: Վուլֆի ն Մաթնոսյանի դեւքում դործ ունենք քաղաքակրթական նույն դարաչրջանի երնույթների Հեւ, ն երկու վիւակների դրական միջավայրի ւարբերությունը ոչ թե քաղաքակրթական է, այլ սոցիալ - քաղաքական, ուսւի` ւաւմական իմասւով ընթացքի կրկնության խնդիր չկա: Անչուչւ, կարնոր է նան ւիեղերքի միասնականության դաղա÷արը: Ամբողջ ւիեղերքում, մեծ ու ÷ոքր մասչւաբով, դործում են նույն օրինաչա÷ությունները` Հասւաւելով մարդկության ն առՀասարակ երնույթների միասնականությունը: Թերնս ավելի Հավանականը մոր արքեւիւի նույնականությունն է երկու դրողների Համար: Պաւճառները Հասնում են մինչն ասւվաչնչյան լեդենդը, մինչն մայրիչխանության Հեւքերը: Ըսւ Ասւվածաչնչի` Եվան է ոււում արդելված ււուղը, ճանաչում դաղւնիքը ն ճանաչել ւալիս Ադամին: ԱՀա թե ինչու կնոջ միւքն ավելի բաց է աչխարՀի դրության, կեցության օրենքների Հանդեւ, նա ավելի աչքաբաց է ն ամուսնուն կյանքի ծովում լողալ է սովորեցնում: Ուսւի ամեննին էլ ւաւաՀական չէ, որ էլայղան ամուսնուն Հորդորում է ւարւք չւալ ուրիչներին, իսկ Աղունը Հեւ է բերում այն ÷ողերը, որ ւարւք էին

Սիմոնին, ու նա չէր կարողանում սւանալ: Այսինքն` երկու կանայք էլ, ինչւես օջախի ւաՀաւան Հրեչւակներ, ընւանիքի չուրջն են կենւրոնացնում ամուսինների վասւակը: Բնաղդորեն, դենեւիկ ճանաւարՀով, դիւակցությամբ, թե անդիւակցորեն, նրանք նույն դերն են կաւարում, ինչ բնությունը նախաւես սաՀմանել է նրանց Համար: Մոր արքեւիւի դաղա÷արը կարող է լայն Հնարավորություններ ւալ Հոդեվերլուծաբանին` Հեւաքրքրական վերլուծությունների Համար: Երկու վիւակի Հիմքում էլ մոր ու որդու Հարաբերություններն են, կամ, ավելի ճիչւ, մայրերի Հիչողությունները, որովՀեւն որդին կամ որդիները կրավորական, աննչմարելի դեր ունեն (Արմենակը բացակա է վիւակում, Սերոն չաւ նւաւակամեւ վարքադիծ ունի, իսկ «Երկրի ոսւայնը» վիւակում որդին Հաղվադեւ Հարցերով ընթացք է ւալիս մոր Հիչողություններին): Այսինքն` վիւակների Հիմքում մոր դործողությունները կամ Հիչողություններն են: Ամեննին էլ չւեւք է մւածել, թե մայրերի ւարծենկուությունը, թե իրենք են իրենց որդիներին, ինչւես Աղունը կասեր, «դրողական ջիղ» ÷ոխանցել, ժւիւ Հարուցելու կամ ղավեչւի Համար է: կ.Գ. Յունդը իր «Անդիւակցականի Հոդեբանությունը» աչխաւության մեջ «կոլեկւիվ անդիւակցության արքեւիւը» դլխում դրում է, որ դեռնս մարդու էմբրիոնային վիճակում նրա վրա, բնականաբար, մոր օրդանիղմի միջոցով, իբրն մաքուր կենսաբանական, բնական երնույթ, աղդում է այնկողմնային` ւրանսցենդենւալ ֆունկցիան, ձնավորում մարդու էության միջուկը: «Տրանսցենդենւալ ֆունկցիան դործում է ոչ աննւաւակ, այլ ւանում է դեւի մարդու էության միջուկը»1,- դրում է Յունդը: Այս դործառույթի էությունը, ինչւես դրում է դիւնականը, անՀաւականության ձնավորումն է բոլոր ասւեկւներով: Նույն աչխաւության մի այլ` «Анима и анимус» դլխում Յունդը Карл Гистав Юнг, Психология бессознательного, Москва, ,,Реабилитация,,, 2004,ст.115.

մանրամասն անդրադառնում է կանացի սկղբի առկայությանը ւղամարդու մեջ, որն արւաՀայւվում է Հաւկաւես մոր Հեւ ունեցած կաւի մեջ, ինչը չաւ ժողովուրդների մու Հաւուկ ծեսերով կւրում են ւղամարդու Հասունության չրջանում: Հեւո այդ կաւը նոր դրսնորում է սւանում ամուսնությունից Հեւո կնոջից ունեցած կախվածության մեջ (քնքչության, սենւիմենւալիղմի, կնոջ մեջ մայրական դուրդուրանքի ÷նւրւուք ն այլն): ԱՀա կանացի սկիղբը, որ առաջին Հերթին արւաՀայւվում է մոր կերւարում, ւրոեկցվում է ժառանդի անՀաւականության մեջ անդիւակցաբար: Թերնս Հենց այսւեղից էլ մոր մասին ըմբռնումները Հեւընթաց ճանաւարՀով Հասնելով մինչն այնկողմնային, անդիւակցական աչխարՀ` նույնանում են: Ու այսւես` մայրերը ւարբեր են արւաքին աչխարՀում` կենցաղում, սոցիումի ւարւադրած կանոնների չրջանակներում, բայց խորքում, Հոդեբանության խոր, անդիւակցական չերւերում (որ մենք Հաճախ բնաղդ ենք անվանում) նման են այնքան, ինչքան ասենք, կարելի է ասել Աղունի ն էլայղայի մասին: Սակայն ամենից Հեւաքրքրականն այն է, որ Յունդի ւեսությունը ոչ միայն չարունակություն, այլն Հասւաւում է դւնում մեր օրերում: 2010թ. օդոսւոսի 8-ին էդինբուրդում կայացած դրքի միջաղդային ÷առաւոնի ժամանակ ՀանրաՀայւ դրող Սալման Ռուչդին Հայւարարել է, որ դրականության մասին իր ւաւկերացումների վրա աղդել են մոր ւաւմությունները: Մորը նա Համարում է ՀամաչխարՀային կարդի բամբասող, որը որդուն սովորեցրել է վերաւաւմել ուրիչի դաղւնիքները: Ռուսները այս Հայւարարությունը նկաւի ունենալով` «сплетня» բառից ( сплетать - կաւել, Հյուսել, միացնել) մակաբերում են դրական սւեղծադործության բնույթը: ի՞նչը կարող է ավելի Հեւաքրքիր ու դայթակղիչ լինել, քան դաղւնի ւաւմությունները Հարնանների, Հարուսւների ն վերջաւես նչանավոր անձանց մասին: Զէ՞ որ դրականությունն էլ Հենց դրանցից է Հյուսվում, մանավանդ ինքնակենսադրական վեւերը, որոնց Հեղինակները բամբասում են իրենց ն իրենց ընւանիքների մասին: Հրաւարակման Հեղինակը Հիչեցնում է, որ Թոմաս Մանը

Նոբելյան մրցանակ է սւացել Հենց իր «Будденброки» ինքնակենսադրական վեւի Համար: Եվս մի մասնավորեցում Հարցի մեջ: Մայրերից, այսւես կոչված` «դրողական ջիղը» ժառանդաբար անցնում է Հաւկաւես ւղա ղավակներին: 1999թ. «Иностранная литература» ամսադրի Ի 3-ում ւեղեկություն է ււադրված ֆրանսիական «Лир» ամսադրի մասին, որւեղ չաւ Հեւաքրքիր Հրաւարակում կա դրող որդիների սւեղծադործության մեջ նրանց մայրերի դերի մասին: Ըսւ Հոդեվերլուծաբան Ժ.Բ. Պոնւալիսի, բոլոր դրողները, այսւես թե այնւես, իրենց սւեղծադործություններում երկխոսություն են սկսում մայրերի Հեւ, վիճում են նրանց Հեւ, ցույց ւալիս իրենց սերը կամ վրեժ են լուծում մանկական վիրավորանքների Համար: Սւացվում է, որ մոր կերւարը որդիների սւեղծադործություններում կամ բարի ÷երի է, կամ ընւանեկան բռնակալ: Հրաւարակման Հեղինակը չաւ Հեւաքրքրական ÷ասւեր է բերում իրենց մայրերի նկաւմամբ ւղամարդ դրողների վերաբերմունքի մասին: Ասում են, որ 88ամյա Անաւոլ Ֆրանսի վերջին բառը, որ արւասանել է նա մաՀից առաջ, եղել է` «մամա», իսկ ÷ոքրիկ Սւենդալն այնքան էր ւաչւում մորը, որ նրա մաՀից Հեւո (երբ ինքը ութ ւարեկան էր) խանդում էր Հորը ն աւում նրան: Հոդեվերլուծաբան Պոնւալիսը բաղմաթիվ այսւիսի օրինակներ է բերում ֆրանսիական դրականությունից (Գ. Ֆլոբերի, Մ. Պրուսւի, Պ. Սարւրի, Լ. Արադոնի ն այլոց կյանքից): Նա միայն մեկ եղակի օրինակ է Հիչում Հակառակ բովանդակությամբ. մադամ Սեվինյեն դրող էր դարձել, որովՀեւն ւաչւում էր աղջկան: Մի վերջին նկաւառում նս: Վերադառնանք Յունդին: Հոդեվերլուծաբանը դւնում է, որ բոլոր ւաչւամունքների մեջ ամենակարնորը նախնիների, առաջին Հերթին` ծնողների ւաչւամունքն է: Վուլֆի վիւակում էլայղան Հւարւությամբ խոսում է ւաւի մասին` «Նա որ կրթություն ունենար, չաւ առաջ կդնար»: Աղունը, որ իր որբության դառնությունների Համար մեղադրում էր իր Հայր իչխանին, մնացած դեւքերում ÷առաբանում է նրա ուժը, խելքը, անդամ չարությունը: Յունդը միաժամանակ նչում է, որ մարդու Հասունացման, սերունդների

չարունակականության, ւղամարդու կյանքում կնոջ երնան դալուն ղուդաՀեռ նվաղում է այդ ւաչւամունքը: Նա խոսքը մասնավորեցնում է կնոջ մասին, քանի որ «կինը իր` ւղամարդուն այդքան ոչ նման Հոդեբանությամբ ինֆորմացիայի աղբյուր է (ն այդւես է եղել միչւ) ւղամարդկանց անՀասանելի իրերի մասին» ( նչված դիրքը, էջ 189): Ըսւ Յունդի` ւղամարդու ինւուիցիային դերաղանցող կնոջ ինւուիցիան ի վիճակի է ւղամարդուն ուղի ցույց ւալու, որը նա չէր կարող դւնել սե÷ական ղդացողությամբ: Հիչենք, թե ինչւես է Աղունն անընդՀաւ խրաւում Սիմոնին` ÷որձելով իր «Հանրային ամուսնուն» Հասարակական օդւակար դործունեությունից թեքել դեւի ընւանեկան խնդիրները: Ճիչւ նույն դիրքերում է, իՀարկե ոչ Աղունի նման Հեդնու-սրամիւ լեղվակռվով, էլայղան, երբ Գանւին անվերջ ղդուչացնում է մարդկանց խարդավանքներից: կին ն մայր` այս դերերի իրադործմամբ Աղունն ու էլայղան մուենում են իրար, ն մեր կարծիքով, ւաւճառը մոր ն կնոջ արքեւիւի Հիմքն է: Բայց այդ երկու կերւարները եթե ունեն ինչ-ինչ նմանություններ, ւարբեր են ոչ միայն էությամբ, այլն կերւավորման արվեսւով: Վուլֆի «Երկրի ոսւայնը» վիւակի դնաՀաւականը ւվել են ամերիկյան նչանավոր քննադաւները: Նրա ւեղը Ֆոլքների, Սւայնբեքի, Հեմինդուեյի կողքին է: Նրա վիւակում մոր խոսքի միջոցով Հառնում է ամերիկյան կյանքի ւաւկերը, մարդկային ու ընւանեկան Հարաբերությունների ւաւմությունը, մեծաւառով Տան ւաւկերը, որ խորՀրդանչում է ամբողջ Ամերիկան: «Աչնան արն» վիւակում Աղունի Հիչողությունների մեջ Հառնում է ոչ միայն Հայ կնոջ անցած ւառաւալից ուղու, այլ մի քանի ւասնամյակների Հայ դյուղի ու դյուղացու ւաւմությունը, որ անընդմեջ մաքառումի ճանաւարՀ է` դոյի իմասւի ու անիմասւության մասին մւորումներով: Դա Հայ կյանքի ւաւմությունն է` Հայ լեղվի Հարսւության բացաՀայւումով: Երկու ւարբեր վիւակներ, որ իսկաւես արդարացնում են ղուդաՀեռ քննության անՀրաժեչւությունը, երբ Հեղինակները Հավասար իրավունքով Հանդես են դալիս նույն Հարթության վրա:

ԼԱՐիՍԱ ՄՆԱՑԱկԱՆՅԱՆ

ԻՆՉ ¾ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՐԱՆՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆԻ

ՏԵՍԱԿԱՆ ԲԱՆԱՁԵՎԵՐՈՒՄ

Հրանւ Մաթնոսյանի մասին երբեմն ասվել է, թե նա դեղարվեսւական արձակը մուեցրեց դիւությանը: Եվ այսւիսի ւեսակեւը Հիմք ունի: իրոք, սւեղծադործաբար յուրացնելով դասական ռեալիղմի ն 20-րդ դարի դրական որոնումների Հարուսւ ÷որձը' նա կարողացավ աչխարՀի ււավորական - ղդացական ընկալման ÷ոխարեն արձակում Հասւաւել ղննական վերլուծական սկղբունքը' այդ Հարթության վրա Հասնելով Հայ արձակի ւաւմության մեջ աննախադեւ նվաճումների: Եվ միանդամայն բնական է, որ, ինչւես ՀամաչխարՀային նորադույն արձակի չաւ նչանավոր ներկայացուցիչներ, Մաթնոսյանը նույնւես ւիւի մեկնաբաներ ու ընդՀանրացներ սե÷ական սւեղծադործական ÷որձը' առաջ քաչելով ընդՀանրաւես Հայ արձակի ղարդացման Հեռանկարներին վերաբերող ուղենչային դաղա÷արներ: Դրա վկայությունն են այն Հարցաղրույցներն ու Հոդվածները, որոնք ււադրվում էին մամուլում ն որոնք երկու ամ÷ո÷ ժողովածուով ներկայացվել են ընթերցողին («Սւիւակ թղթի առջն», 2004 ն «Ես ես եմ», 2005): Այդ Հոդվածներն ու Հարցաղրույցները ւաւասխանում են չաւ Հարցերի, ÷արաւում չաւ ւարակույսներ, ցույց են ւալիս, որ սւեղծադործական աչխաւանքին ղուդընթաց, իբրն դրականության ւեսաբան ու քննադաւ նս, նա մչւական կաւի մեջ է եղել իրականության Հեւ, նրա միւքը, կարելի է ասել, ւենդադին որոնումների մեջ է եղել, թե դրողը ինչւես ւիւի արձադանքի նոր ժամանակների առաջադրած բարդ ու անսովոր ւարւադրանքներին: Հաւճեւ, մակերեսային ււավորությամբ դրելը անՀարիր

էր Մաթնոսյանի սւեղծադործական նկարադրին: Հարցաղրույցներից մեկում նա խոսւովանել է, որ «վախենում է» սւիւակ էջից, միաժամանակ ամենից լավ իրեն ղդում է «միայն սւիւակ էջի առաջ»' իր «մարմնի վրա բռնանալով», իր «կարուները ճնչելով»: Այսինքն' սւիւակ էջը լցնելը դրող Մաթնոսյանի Համար ւառաւանք է եղել, ներքին ւայքար' ոչ միայն էջը, այլն ինքն իրեն ÷րկելու, որովՀեւն էջը ինքն է, իրենք նույնն են: Այդ է ւաւճառը, որ ինքը այնքան քիչ է դրում, որ չի կարողանում «դեղեցիկ ավելորդը նեւել, խմբադրել»: իսկ ղրուցակցի առաջարկին, թե' չաւ դրեք, մաթնոսյանական ւաւասխան է ւալիս. «Շաւ չի կարելի, չաւը, օ՞յ, ես ես չէի լինի»: իր խոսքի արժեքն իմացող, իր դործի Հանդեւ ւաւասխանաւվության ն ւաւվախնդրության դիւակցության ւեր դրողի խոսւովանություն է, որին Հեւնում է ընդՀանրացնող մի եղրակացություն. «Ախր լավն այնքան քիչ ենք արել... լիքը մեռած էջեր, մեռած դրքեր, մեռած խոսք, չդիւես ինչու ենք դրել, երբեմն վիճակդ այնքան է նեղվում, որ երանի ես ւալիս իրենց ւՀասությանը, որ, միամի՞ւ, կարծել է, թե մի բան է անում ու Հա՞ չարադրել է, Հա՞ դրել է...»1: Այո’, Մաթնոսյանը քիչ էր դրում, վերջին ւարիներին դրեթե չէր դրում: Բայց, ինչւես ցույց են ւալիս Հաւկաւես 1991-ից Հեւո դրական-քննադաւական-Հրաւարակախոսական Հոդվածներն ու Հարցաղրույցները, նա մչւաւես եղել է իրադարձությունների կենւրոնում, Զարենցի բառերով ասած' «եռացել է» օրերի «ւենդով»: Այդ Հոդվածներն ու Հարցաղրույցները լույս աչխարՀ են եկել մի դժվար ժամանակ, երբ իսկական դրականություն սւեղծելու Համար մեծ ջանքեր ու ղոՀաբերություններ էին ւեւք: Բչերն էին կարողանում դնալ այդ քայլին: Հր. Մաթնոսյանն այդ քչերից էր: Երբ կարդում ես նրա արձակը,

Հրանւ Մաթնոսյան, Հաւընւիր երկու Հաւորով, Հաւոր 2, Երնան, 2005, էջ 660 (այս դրքից բերված մյուս մեջբերումների էջերը կնչվեն ւեքսւում):

թվում է, թե Հենց այդւես էլ ւեւք է դրվեր, այդւես էլ ւեւք է լիներ: Միայն Հոդվածներից ու Հարցաղրույցներից է երնում, թե նա ինչւիսի ղրկանքներով է ժամանակի դորչությունից ÷րկել իր յուրաքանչյուր էջը, ինչ դնով է կարողացել մխրճվել օրերի ամենաբարդ ու Հրաւաւ խնդիրների մեջ: Եվ Հասկանում ես քննադաւ - դրողի մեծ ցավը, որ ւասնամյակներ չարունակ մեր դրականությունը սւիւված խարխա÷ել է կիսաւ խոսքի, թերասությունների, ւաւեՀաւաչւության բավիղներում: «Դա թերի դրականություն էր,- ցավով արձանադրում է նա:- Թվում էր' դեղեցիկ է, յոլա է ւանում, բայց աՀա արնմոււքի դրականությունը' այսօրվա Հույժ իրաւաչւական, դերիրաւաչւական դրականությունը եկավ այս կիսաւ խոսքի, եղովւոսյան լեղվի, թերասացությունների դրականությունը խորւակելու, դրասեղանից դրքերը դեն նեւելու ն ինքը Հասւաւվելու դրա ւեղը: Շաւ-չաւ եմ ա÷սոսում, որովՀեւն դա վերաբերում է ոչ միայն դրականությանը, այլն ւաւմությանը, արվեսւին, ամեն ինչին: Այդքան թուղթ է ÷չացվել, այդքան ծախսեր են արվել, այդքան ժամանակ է վաւնվել, այդքան դերասան - դերասանուՀիներ են ւառավել կեղծիքի, կեղծ իրականության դեղարվեսւականացման վրա» (586): Այս մւաՀոդությամբ է չնչում Մաթնոսյանի ոչ միայն դեղարվեսւական - ծրադրային, այլն դրական - քննադաւական ժառանդությունը: Բայց դա այլ ուսումնասիրության խնդիր է ն Հարցադրումների ուրիչ բնադավառ: Գրողի ժառանդության այս վերջին ծանրակչիռ մասում առանձին Հեւաքրքրություն են ներկայացնում նրա մւորումները դրականության ն արվեսւի էության, նրա կենսական դերի չուրջ: Մաթնոսյանի' դրականությանը, դրողական աչխաւանքին վերաբերող առաջին Հոդվածը թվադրված է 1966, վերջին Հարցաղրույցը' 2002: Երեք ու կես ւասնամյա մի ժամանակամիջոց, որ այլ ւարադաներում կարող էր Հիմք ւալ խոսելու դրող-քննադաւ-Հրաւարակախոսի Հայացքների ղարդացման ինչ-որ Հեւադծի մասին: Բայց ւվյալ դեւքում դործ ունենք Հեւաքրքիր ու ինքնաւիւ մի իրողության Հեւ. Մաթնոսյանի

ւաւկերացումները մչակութային այս բնադավառի վերաբերյալ ւասնամյակների ընթացքում սկղբունքորեն չեն ÷ոխվել, որնէ Հեւընթաց կամ առաջընթաց չեն աւրել' մչւաւես մնալով, սակայն, արդիական ու Հրաւաւ, ժամանակի դրական մւքի առաջին բնադծի վրա: Այս Հանդամանքը իրենով ւայմանավորում է դրողի սւեղծադործական խառնվածքի, դեղարվեսւական մւածողության մի այլ առանձնաՀաւկություն: Հոդվածներից մեկում Մաթնոսյանը խոսւովանում է, որ ինքը էությամբ «կեւադծային, ւունկւիրային» մւածող է, «խաղաղ չարադրանքը» իր նախասիրություններից չէ, ն եթե ինքը մչւաւես իրեն մղում էլ է դեւի այդ դասական ւաւումի Հունը, աւա ինչ-որ ւեղ կորցնում է իր բնական դիմադիծը: Դիմելով խոսակցին' դրում է. «Ըսւ երնույթին, ւարերքս քո նչած կեւադծային ւաւումն է: իՀարկե, մեծամւություն է, որ ես ւունկւիրն ինձ եմ վերաւաՀում, իսկ ուրիչներից սւասում եմ աՀա խաղաղ ւաւումներ: Բայց իմ էությամբ ես Հենց կեւադծային, ւունկւիրային եմ, ն խաղաղ չարադրանքն, իՀարկե ուրիչներից էի սւասելու: Տնականորեն ես ինձ եմ մղում դեւի խաղաղ ւաւումի Հունը, ն իմ մեջ թերնս որնէ բան բեկվում, կործանվում է իմ ւարերքը» (505 - 506): Մաթնոսյանը դիւեր, որ դա միայն անՀաւական խառնվածքի կամ «ավանդարդի, բեկումնային ժամանակների, դերռեալիսւական իրականության մչակույթի» խնդիր չէր: կար նան աղդային դեղարվեսւական մչակույթը, որ ւարբերվում է «քայքայումն արւացոլող ն քայքայումն արծարծող արվեսւից»: Նույնիսկ Հայկական «ավանդարդը» դժվարությամբ էր ձերբաղաւվում աղդային մւածողության ւիւից: Դա վերաբերում էր նան Հենց իրեն' դրող ու քննադաւ Մաթնոսյանին: Այսւեղից է դալիս նրա արձակի լարված դինամիղմը, նրա մւածողության դրվադային բնույթը: Այսւես թե այնւես' սւեղծադործական մւքի այս «կեւադծային» խաղը, որին սովորաբար ասում են «դիւակցության Հոսք», Հսւակ նկաւելի է մաթնոսյանական ւեքսւի ոչ միայն

ենթաչերւերում, այլն մակերեսին. ւաւումը դառնում է բաբախող, ւրո÷ող կենդանի օրդանիղմ, մւքի սլաքը ուղղվում է մերթ դեւի անցյալ, մերթ դեւի դալիք, երբեք չի անչարժանում ներկայի մեջ, դիւակցության ու ենթադիւակցության խորքերից Հայւնվում են դեմքեր, դեւքեր, իրադարձություններ, որոնք ժամանակի ու ւարածության ւարբեր չա÷ումների մեջ խճճվում են, Հանդուցվում իրար, Հեւո ւոկվում իրարից, որւեսղի Հաջորդ ակնթարթին նորից Հանդիւադրվեն իրար ն այսւես չարունակ... Յուրաքանչյուր մանրամասն ւեքսւային միասնական ւարածության մեջ աւրում է իր ինքնուրույն դոյավիճակով' երբեմն դժվարացնելով Հեւնել Հեղինակային մւքի ընթացքին, ւաւումի ընկալումը ավելի Հաւվածական, կւրւված է սւացվում, քան ամբողջական: Այս նույն «կեւադծային ւարերքն» է դործում Մաթնոսյանի նան Հոդվածներում ն Հարցաղրույցներում: Դրանցում արծարծված Հարցերն ու դաղա÷արները դժվար է ի մի բերել Համակարդային մի առանցքի չուրջ, այսինքն' դրականադեւքննադաւ-Հարաւարակախոս Մաթնոսյանի Հայացքները Հեւնողականորեն կառուցված ամբողջական Համակարդ չեն ներկայացնում: Դրանք ավելի չոււ մւքի առանձին-առանձին առկայծումներ են, դիւակցության ÷այլաւակումներ, որոնք խնդրո առարկան լուսավորում են ւարբեր կողմերից: Դա վերաբերում է Հաւկաւես դրականության, արվեսւի մասին դիւողություններին, դաւողություններին ու սաՀմանումներին, որոնք Հաճախ չրջանցում են բոլոր Հայւնի ւեսական ւաւկերացումները: Մաթնոսյանը Հեւաղուող դրականադեւ չէ. նա սւեղծադործող է նան իր` այսւես կոչված ւեսական եղրաՀանդումների մեջ: Դրանք, ինչւես ÷այլակ, բռնկվում են մի ակնթարթ: Միայն մի վայրկյան լուսավորված այդ ւարածությունը ինքը կարողանում է ընդդրկել մեկ Հայացքով ն ւեսածը բանաձնել աֆորիղմի խւությամբ: Ընդարձակ մեկնությունը, որ, ի միջի այլոց, կարող է ն բաղմիմասւ լինել, միչւ թողնվում է ընթերցողին: Դրանք դրողի սե÷ական ÷որձից Հանված ն այդ ÷որձով սւուդված Հավասւի Համողմունքներ են: իղուր չէ

դրողի խոսւովանությունը, թե դրականությունը իր Համար «դավանանք» է, ն ինքը երջանիկ է այնքանով, որքանով «մի երկու անդամ» ւեսել է «դրականության ասւծու երեսը»: Հավանաբար Հենց այդ ւաՀերին է, որ դրականությունը նրա առջն բաց է անում իր թաքուն խորՀուրդները, որոնք կարճ ու խիւ բանաձնումներով ս÷ռված են նրա Հոդվածներում ու Հարցաղրույցներում: Մաթնոսյան դրողին ն քննադաւին ամենից առաջ ն ամենից չաւ Հուղողը մչակութային բոլոր դարաչրջանների դլխավոր Հարցն է' ի՞նչ է, վերջաւես, դրականությունը: Ամեն դարաչրջան, ամեն Հասարակություն, ամեն դրող, քննադաւ, ընթերցող յուրովի է ւաւասխանել այս Հարցին, բայց վերջնականն ու սւառիչը չի եղել, չի էլ լինելու, քանի որ երնույթն ինքը անվերջորեն ÷ո÷ոխվող ընթացք է: ի՞նչ է դրականությունը Հարցին Մաթնոսյանի բոլոր ւաւասխանները ենթադրում են այս իրողության խոր դիւակցություն: Թերնս այդ է ւաւճառը, որ դրանցից յուրաքանչյուրը, իր կոնւեքսւի մեջ Համողիչ Հավասւում լինելով Հանդերձ, ւաՀւանում է որոչակի Հարաբերականություն' որւես Հարաչարժ ընթացքի առանձին Հանդրվանների բնութադիր' առանց ՀամընդՀանրական ն սւառիչ լինելու Հավակնության. դրանք Հեղինակի սե÷ական, կարելի է ասել դրողական սուբյեկւիվ ընկալումներն են, որ ամեն անդամ չլացնում են իրենց եղակի անկրկնելիությամբ: Մւքի, դիւակցության Հենց այս առկայծումներն ու ÷այլաւակումներն են, որ դրականությունը' իբրն մչակութային երնույթ, լուսավորում են ւարբեր, միչւ անակնկալ կողմերից: Հեւնենք դրանցից մի քանիսին: Գրականություն ասածը վերացարկում է, Հասկացություն: Նրա առարկայական դոյակերւը սւեղծադործությունն է, սւեղծադործությունների ամբողջությունը, որ ժամանակի ընթացքում կոււակվում, թանձրանում, դառնում է ւաւմություն, աղդային ն մարդկային արժեք, մարդու, աղդության ինք71

նության վկայադիր, ինքն իրենից արւածում է օրենքներ, օրինաչա÷ություններ, որոնք խորՀուրդ ու դաս են դառնում նան դրանք սւեղծողների Համար, որւեսղի նրանք իրենց Հերթին սաՀմանեն նոր օրենքներ ու օրինաչա÷ություններ, ն այսւես չարունակ... Գրականությունը սւեղծադործողի, սւեղծադործողների առանձին-առանձին ն Համաւեղ ջանքերի ււուղն է, ն եթե մչւաւես ÷ո÷ոխական ու չարժուն ընթացք է, աւա դա ըսւ էության ժամանակի Հեւ իր իմասւը, նւաւակն ու բովանդակությունը ÷ոխող այդ ջանքերի արւացոլումն է: Գրականությունը, Մաթնոսյանի' այս ընդՀանուր մեկնակեւից բխող որոչ դիւարկումների Համաձայն, սւեղծադործողի անընդՀաւ Հեռացումն է ինքն իրենից ն անվերջ վերադարձը ինքն իրեն: իսկական սւեղծադործողի ամեն մի իսկական սւեղծադործություն, որքան էլ ամբողջական ու կաւարյալ լինի, ոչ թե ընթացքի ինչ-որ ավարւ է, այլ մի նոր չարունակության սկիղբ: Եթե այդւես չլիներ, սւեղծադործողը մի որնէ ւաՀի դաւաւարւված կլիներ ինքն իրեն կրկնելու կամ ինքն իրեն սւառած լինելու ւխուր ճակաւադրին, որ բախւորոչ կլիներ նան դրականության Համար ընդՀանրաւես: Մաթնոսյանը Հ. ՍաՀյանի քնարերդության օրինակով ցույց է ւալիս, որ այդ «Հարաւն, անվերջ եւուդարձը» դրականության, ւոեղիայի միակ դոյավիճակն է, լույսի ճառադայթի ւես դադարի Հանդրվան չունի: Խորաթա÷անց այս դիւարկումը Հնարավորություն է ւալիս նրբորեն ւեսնել ու դնաՀաւել Համո ՍաՀյանի քնարերդության ինչւես նվաճումները, այնւես էլ երբեմնակի վրիւումները. «Հենց որ դւնում էր, թե ինչ է ւոեղիան ն ինչ ւեւք է անի ւոեղիան, ւողերը դրչի ւակ մեռնում էին: Այդ' երնի թե այն ւաւճառով, որ կարծում էր ւոեղիան է իրենը ն ոչ ինքը ւոեղիայինը» (534): Մինչդեռ բանասւեղծությունը «Ասւծուց ընձեռվող ւեքսւ» է, «ինչից ոմանք Հաջողացնում են էջեր ÷րցնել»: ՍաՀյանին Հաճախ Հաջողվել է «÷րցնել» այդ էջը, երբ Հասկացել է, որ բանասւեղծությունը չէ իրենը, այլ ինքն է բանասւեղծությանը: Այդ ճչմարւությունը Հասկանալու լարված մղումներով են ւայմանավորված բանասւեղծի անվերջ

Հեռացումները ինքն իրենից ն անվերջ վերադարձները ինքն իրեն: Մաթնոսյանի բնորոչմամբ. «Նա դյուղացի էր, բնաւաչւ, ւաՀւանողական, արնելքցի, աչուղ - նա քմայքու մւավորական էր, արնմոււքցի, Հույժ արդիական: Բայց ո՛չ Հույժ արդիական էր, ո՛չ արնմոււքցի, ո՛չ մւավորական, ո՛չ աչուղ, ո՛չ արնելքցի, ո՛չ էլ դյուղացի: Բնությունից դիր - դրից բնություն, ալւրուիղմից աղդայնականություն ն աղդայնականությունից այլասիրություն, այսօրից անցյալ ն անցյալից այսօր, բանասւեղծից դյուղացի ն դյուղացուց բանասւեղծ երթուդարձն էր ՍաՀյանը, Հարաւն, անվերջ երթուդարձը» (534 - 535): Դաւողությունների այսւիսի ընթացքին, ինչւես այլ դեւքերում, այսւեղ էլ Հեւնում է սեղմ, խւացված եղրակացությունը. «կառանումը որւես թե վերջաւես դւնված որնէ Հանդրվանի' մաՀ է, ւոեւի մաՀն է», որ նույնն է, թե' դրականության մաՀը: Սա այն Հաղվադեւ մւքերից է, որի իմասւը բացաՀայւելու, մեկնաբանելու Համար ւեսական դաւողությունների ու դեղարվեսւական բնադրերի վերլուծության էջեր են Հարկավոր: Գրադաւ Մաթնոսյանի մի այլ դիւակեւից' դրականությունը, առՀասարակ դեղարվեսւը մչւաւես դործ ունեն անՀայւի, դեռնս չբացաՀայւվածի, անծանոթի Հեւ. «Գեղարվեսւը նյութի, ÷ասւի, առարկայի, կյանքի ճանաչման ընթացք է, այլ ոչ թե արդեն ծանոթի, արդեն ուսումնասիրվածի դեղեցիկ իրադործում»: կիսաւ, թերի է Համարում այն դործերը, որոնք սւեղծվել են Հեղինակի «մւածածի ւես»: Զրուցակիցներից մեկի Հարցին, թե վախենում է արդյոք սւիւակ էջից, Մաթնոսյանը ւաւասխանում է' վախենում եմ: Այդ վախը դալիս է Հենց չասվածի, չլսվածի որոնման ւառաւանքից. ւառաւանք, քանի որ «այս սիրելի-սարսա÷ելի, խելացի-խելադար, Հասկանալի-խճճված աչխարՀում դաժան բան է մերկ լինել, լինել աչխարՀի մերկացած նյարդը' դրող»: ԱՀա թե ինչու` «Սւիւակ թղթի առջն ամեն վայրկյան կարելի է կաթվածաՀար լինել» (434): Բայց լինել-չլինելու այս սաՀմանային վիճակում է, որ լույս աչխարՀ է դալիս արվեսւի սւեղծադործությունը' եղակի, անկրկնելի, ինչւես ամեն մի ծնունդ: Այսւեղ է, որ դրողը

ինքնամոռաց ձուլվում է էջին, իրեն ղդում է այդ էջը, ճիդ է անում ամեն դնով «÷րկել» այն: Եթե արվեսւադեւը իրաւես չի աւրում աչխարՀի քաոսից' ներդաչնակություն, անւես անՀայւից ւեսանելի դոյություն արարելու ւանջալի երկունքը, անՀաղորդ կմնա նան արարման այդ բերկրանքին, որ դրողի Համար մեծադույն երջանկությունն է... Մասնավորելով իր խոսքը Պ. Զեյթունցյանի «կլոդ Ռոբերւ իղերլի» վեւի չուրջ' Մաթնոսյանը Հեղինակի դլխավոր վրիւանքը Համարում է այն, որ նրա «կամքը սլանում է անօդանկյանք ւարածության միջով ն վայրէջք է կաւարում ճիչւ այնւեղ, ուր նախաւեսել էր Հեղինակը» (563): Վեւը դրելիս նա ղեկավարվել է ոչ թե նյութի իրական ւրամաբանությամբ, այդ նյութի անՀայւ չերւերում անծանոթ բացաՀայւումներ կաւարելու սւեղծադործական մղումով, այլ նյութի մասին արդեն իր իմացածով, մինչդեռ, ինչւես մի այլ առիթով նկաւում է Մաթնոսյանը, «արվեսւը մասին չէ. արվեսւը լավի կարուով լեցուն քո եսի առաջադրումն է աչխարՀին»: Այս ն նման այլ դիւարկումներից բխեցվում է Զեյթունցյանի վեւի կարճ, ււավորիչ ն ըսւ ամենայնի սւառիչ մի բնութադիր. «Հեղինակը ամեն ինչ դիւի: Հեղինակը միայն չդիւի, թե ինչ չդիւի ն չիմացած այդ ինչն էր յուրացնել, ՀաղթաՀարել, ճանաչել ÷որձելու» (563): Շարունակելով իր դաւողությունները Զեյթունցյանի վեւի մասին' Մաթնոսյանն անդրադառնում է դրական ոճավորման կամ, իր բառով ասած, «սւիլիղացիայի» ւեսական Հասկացությանը' ինքնաւիւ մեկնաբանությամբ: Ըսւ այդ նոր մեկնաբանության' ոճավորումը ձնի արւաքին բնութադիր չէ, «կրավորական մի բան չէ, «ղդեսւավորում» չէ, այլ բացաՀայւվող նյութի ներքին Հաւկանիչ»: Դա այն է, երբ սւեղծադործողը, ÷ոխանակ ÷որձելու խորքից ՀաղթաՀարել նյութի դիմադրությունը, դիմաղրկում, դեղեցկացնում է նյութը: Զեյթունցյանի վեւը «սւիլիղացիա է այն ւարղ ւաւճառով, որ վերցված իրականությունը Հեղինակին ներկայացել է կենսական դիմադրությունից արդեն ղրկված վիճակում» (561):

Բննադաւի Համողմամբ' սւեղծադործական այս վրիւանքից չկարողացավ խուսա÷ել 60-ական թվականների իր ամբողջ սերունդը, որ ւառաւում էր «դրողական արՀեսւի ւաւվախնդրության» ւակասից. «Նւաւակի ծառայելուց առաջ ն որւեսղի կարողանա ծառայել այդ նւաւակին, դրականությունը ւեւք է մւածի նախ իր առողջության մասին, այլաւես ինքն իրեն քայքայած, ինքն իրեն կողոււած, աղքաւացրած այդ դրականությունը ւեւք չի դա ոչ միայն ինքն իրեն, այլն այն նւաւակին, ինչին որ ծառայելու էր: Առողջ դրականության միակ դրավականը ամբողջ կյանքի ընդդրկումը կամ ընդդրկման ÷որձն է, բայց... չենք ընդդրկում, չենք ÷որձում... կենսական ուժերից ու դիմադրություններից ղուրկ կյանքանման մի բան ենք վերցնում, ինչը որ ծռվում ու կեռվում է մեր կամեցածի ւես... Եվ աՀա իմ սերնդի ձեռադիրը դեղեցկացել է: Դա նույնիսկ դուրս է դալիս իմ սերնդի դրականության սաՀմաններից: Դրանից խուսա÷ել չկարողացավ անդամ մեր ամենակյանքային, ամենաՀողային արձակադիրը. ես նկաւի ունեմ Սերո Խանղադյանի «Մաւյան եղելությանցը»» (559): Սա, իՀարկե, չի նչանակում, թե իր սերնդակից կամ ավադ դրողների մասին խոսելիս քննադաւ Մաթնոսյանը թերադնաՀաւում է նրանց վասւակը. խոսքը միայն ւեսական առաջադրության, սկղբունքի մասին է: Այսւես, օրինակ, Զեյթունցյանի վեւը դիւարկելով իբրն իր Հասկացած իմասւով «սւիլիղացիայի» ւիւական նմուչ' միաժամանակ արժեքավորում է դրողի մասնադիւական Հմւությունը. ««կլոդ Ռոբերւ իղերլիի» Հեղինակին այդ դործի սաՀմաններում անՀնար է մեղադրել Հասարակության ն մարդու մասին դիւական իմացությունների աղքաւության մեջ, նույնիսկ' ընդՀակառակը' դա իմացությունների չքերթ է...» (563): կամ ղրուցակցի այն դիւողությանը, թե ժամանակակից դրական արժեքները դնաՀաւելիս Հաճախ «ճիչւ չի որոչվում չա÷անիչների դործակիցը», որ Հիմք է ւալիս ենթադրելու, թե մեր արձակի «օդւակար դործողության դործակիցը բացասական նչան ունի իր առաջ», Մաթնոսյանը ւաւասխանում է. «Այո’, Սերո Խանղադյանի «Մաւյան եղելու75

թյանցը», Վիդեն Խեչումյանի «Գիրք լինելությանը», Աբիկ Ավադյանի «Հարավային ւենդը», Բաղիչ Հովսե÷յանի «Սերմնացանները...», Աղասի Այվաղյանի, Պերճ Զեյթունցյանի, Զորայր Խալա÷յանի մոււքը դրականություն, Գուրդեն ՄաՀարու «Այրվող այդեսւանները»,- այո, այս դործերի ու այս Հեղինակների դեմ աչք ÷ակելուց Հեւո միայն կարելի է խոսել դործակցի բացասականության մասին, բայց ւես ինչ է ասում Ֆոլքները. «Առաջին ւեղն իմ ժամանակակիցներից ես կւայի Վուլֆին, քանի որ ձախողվել ենք թեւեւ մենք բոլորս - Վուլֆի ձախողումը եղել է լավադույնը, որովՀեւն նա է դնացել առավելն ասելու դժվարադույն ÷որձին»: Մեղանից ոչ ոք չունեցավ Թոմաս Վուլֆի Հոյակաւ ձախողումը, մենք բոլորս Հաջողակներ ենք, բայց դա Հաջողություն է անկյանքությունից բխող ոճավորվածության Հաչվին» (558): Այս ամենը քաղված է 1974 թ. մի Հարցաղրույցից: Խնդրին Մաթնոսյանը վերսւին անդրադառնում է ավելի քան երկու ւասնամյակ անց' 1995 թվականին' Հաւուկ Հոդվածով: Նչանակում է, ուրեմն, որ դա դրող-քննադաւի Համար եղել է ոչ թե ւաւաՀական, անցողիկ Հեւաքրքրություն, այլ բուն դրական դործընթացների ÷որձով սւուդված Համողմունք: Հոդվածում, ղարդացնելով ու խորացնելով իր երբեմնի մւքերը, նա կաւարում է նոր ընդՀանրացում' «սւիլիղացիան» դիւելով որւես խորՀրդային չրջանի ն ՀեւխորՀրդային առաջին ւարիների դրեթե ողջ դրականության ւիրաւեւող Հաւկանիչ. «կյանքից վւարում ենք բոլոր այն բաղադրամասերը, որոնց ներկայությունը ն որոնց վերլուծությունը մեղ կկանդնեցներ չ÷ոթեցնող վիճակի առջն, նկարադրելու Համար վերցնում ենք այդւիսով սւերիլիղացված մի կյանք ն դարձնում ենք վիւակ ու ւաւմվածք: Եվ նյութը մեղ չի դիմադրում, քանի որ նրանից Հանված են դիմադրող բոլոր ջլերը, ն նյութը մեղ Հեչւությամբ է Հանձնվում, ինչքան որ կրկեսի կենդանավարժին Հեչւությամբ են Հանձնվում ամորձաւված ձիերը» (518 - 519): ինչւես ուրիչ առիթներով, այս դեւքում էլ վերլուծող Մաթնոսյանը խորանում է դրական իրողության Հասարակական

արմաւների մեջ: Բանն այն է, որ, ինչւես ւրամաբանում է դրողը, խորՀրդային մեծ միության դոյությունը, Հասարակական բարքերը ÷ոխել են մարդկանց Հոդեբանությունը: Մարդիկ Հեւ են վարժվել այն դիւակցությունից, որ իրենց դոյության միջոցները իրենք ւեւք է սւեղծեն սե÷ական ձեռքերով: Յուրաքանչյուրը իր թիկունքում ղդում է մեծ ւերության աւաՀովությունը ն ասւիճանաբար անւարբեր է դառնում իր աչխաւանքի, իր Հողի նկաւմամբ: Հողի Հեւ կաւված, իր աւրուսւը Հողից քամող դյուղացին թչնամացել է Հողին: Դրա արդյունքը եղել է «դեղեցիկ սոււը» Հողի ն Հողի աչխաւավորի մասին, որ մաւուցվել է իբրն դրականություն. «Եթե թերթելու լինենք սովեւաՀայ դրականության ւարեդրությունը, մեր առջն կկանդնի լկւիորեն դեղեցիկ մի սոււ' թե Հողի Հեւ դյուղացին բարեկամություն էր անում առանձին - առանձին անՀաւներով, իսկ Հիմա բարեկամություն է անում կոլեկւիվորեն: Գրականությունը ժողովրդական Հույսերի ն ւադնաւների ւարեդրությունն է, երեսնական թվականների մեր դրականությունը իսւանական ֆաչիղմի ն իսւանական դեմոկրաւիայի ւադնաւներից ու Հույսերից ինչ - ինչ բաներ այսօրվա մեր սերնդին Հասցնում է, բայց մեղ Հասցնո՞ւմ է դոնե մի երկու ակորդ այն ւադնաւներից, որոնք այսօր ավելի քան լսելի են ն որոնց ծնունդը վերաբերում է երեսնական թվականներին: Եվ մենք ինչւե՞ս կարող ենք Հարդել այդ խուլ ու կույր դրականությունը, ն վաղվա սերունդն ինչո՞ւ է Հարդելու մեր այսօրվա խուլ ու կույր դրականությունը, որը երդվել է ականջների բամբակը չՀանել ն աչքերը չբացել» (518): Սրան նախորդող Հարցաղրույցում Մաթնոսյանն ընդդծում էր կենսական ÷ասւի բացառիկ նչանակությունը սւեղծադործության Համար, «քանի որ կյանքի ÷ասւը դրական երկի ոչ միայն նյութական աւաղձը, այլ նան նրա ոդեկան լիցկակիրն է»: Այդ է ւաւճառը, որ, օրինակ' «ռաղմաճակաւում դրված ւաւերաղմական նյութերը այնքան ճչմարիւ ն այնքան ոչ դեղեցիկ են, իսկ ւաւերաղմից Հեւո նույն այդ Հեղինակների դրվածքները այդւես դեղեցկորեն սոււ են»: Նույն կերւ' ւաւ77

մական թեմայով դրողների ուսումնասիրությունները, որքան էլ խոր ու բաղմակողմանի լինեն, այնուամենայնիվ «չեն ւալիս նյութի լրիվ իմացություն», այսինքն' ւաւմավիւասանը «վերցնում է դարձյալ աղքաւացած կյանքը, որը ն սւիլիղացվում է ինքնիրեն»: կենսական ÷ասւի ճչմարւությունը, Մաթնոսյանի Համողմամբ, արվեսւի բարձրադույն օրենքն է, որին ւարւավոր են Հեւնել դրողներն ու արվեսւադեւնեը, այլաւես նրանց սւեղծադործությունը միայն «դեղեցիկ սոււ» կլինի: Դաժան կենսական ÷ասւ է, օրինակ, ւաւերաղմը ն ունի իր անողոք ճչմարւությունը: Փասւը սւեղծադործողի դրչի ւակ դրականություն, արվեսւ է դառնում, եթե Հառնում է այդ ճչմարւության խորքից ն ոչ թե սեթնեթում դրա մակերեսին' դունախաղային չղարչի ւակ թաքցնելով խորքի անխուսա÷ելիությունը: Այդւես է նան մեր աղդային մեծ ողբերդությունը' 1915 թվականը: կենսական ÷ասւ է, որ ունի իր ողբերդական ճչմարւությունը: Հայ դրողը դրան Հասնելու Համար ւիւի կարողանա թոթա÷ել աղդային ցավի' Հայացքը մթադնող չղարչը ն իրերին նայել բաց աչքերով, ինչւես Լն Տոլսւոյը իր «Հաջի Մուրադ»-ում, որը Հաճախ օրինակ էր բերում Մաթնոսյանը' իր դաւողությունների ւրամաբանությունը Հիմնավորելու Համար. «... իմ Հաջի Մուրադի դեմ ինձ ւեւք չեն դա իմ իմացած ո՛չ էկղիսւենցիալիղմը. ո՛չ բուդդիղմը, ո՛չ էլ բիոքիմիան. իմ Հաջի Մուրադի դեմ ինձ Հարկավոր է այն իղմը, որ թաքնված է այդ նյութի մեջ ն որը ւիւի բացաՀայւվի նյութի յուրացման Հեւ: Նյութի այդ մչակմամբ ես ի վերջո կՀայւնվեմ «աքյուիղմի» կամ «բուդդիղմի» մեջ, բայց դա չի լինի այն բուդդիղմը, որը որ նախաւես դիւեի: Եթե Հեղինակը չի ենթարկվում նյութի ւրամաբանությանը, այլ բռնանում է նյութի վրա, այդ դեւքում դուք իրավացիորեն մեղադրում եք Հեղինակին միւումնավորության մեջ» (505): Սեղմ եղրակացությունն այս է. «Դժվար է 1915 թվականի մասին չխոսելը, բայց դժվար է դեղարվեսւով խոսելը» (436): Այս կաւակցությամբ Մաթնոսյանը Հիչում է մի ւաւմություն. «Թուրքական ւաւժիչ դումարւակի թուրք Հրամանա78

ւարը», որ անցել էր «չեթեական ու քրդական դյուղերը» խաղաղեցնելու ծանր ու արյունու ÷որձությունների միջով, չի կարողանում Հանդուրժել «մուիկ քաղաքում քաղաքային խորՀրդի եվրուացած լակուներին», որոնք, անդործ նսւած, ւարիներով ծամծմում են ինչ-որ Հարցեր: Գնդաւեւը դործի մարդ է, չի կարողանում ւանել «Փարիղը ւեսած այդ լակուներին», մանավանդ որ վերնից ու արՀամարՀանքով են նայում իր նմաններին: Եվ առանց վարանելու' դնդակաՀարում է նրանց' ղոՀելով նան իրեն: «Այս ւաւմությունն ինձ դուր է դալիս,- կարդում ենք չարունակության մեջ.- այսւեղ մարդը նախնական ու մոնումենւալ է. բյուրոկրաւիղմի սարդոսւայններում խճճված, բյուրոկրաւական աւարաւի ուռճացումը անկասեցնելի ժանւախւի ւես մի բան' ես այդ ւաւմության մեջ ւեսնում եմ ւարղ Համակրանքներ ու Հակակրանքներ, սա իմ կարուներից է» (435): Բայց Հայ դրողը չի կարող այս ւաւմությանը մուենալ որւես չեղոք նյութի, քանի որ նրա Համար դժվար է ՀաղթաՀարել Հակաթուրքական բարդույթը. «...ինչւե՞ս անեմ, ... որ ես մոռանամ իմ Հայրերի դաՀճին նրա ցեղակից լինելը ն Հարդեմ նրան որւես նյութ, ինչւես քարւաչն է Հարդում որձաքարը. որ ղսւեմ դեղեցիկ բառերի Հրաւուրանքը. որ չոչա÷ել կարողանաք լեյւենանւի վայրկենական չ÷ոթմունքը, երբ աւրճանակը ւեսավ դնդաւեւի ձեռքին: ինչւե՞ս ասել, որ մեռնող դնդաւեւի Համար աչխարՀը խլացավ ու կուրացավ, երբ ես մեռած չկամ, ասեմ առանց այդ բառերի, որովՀեւն դրանք միայն բառեր են, իսկ խլանալու ն կուրանալու ղդացողությունները երնի բոլորովին ուրիչ կաւեր ու կաւակցություններ են ւաՀանջում,- կարելի է դլուխ կուրել ն դուցե դարձյալ ոչինչ չսւացվի» (436): Սւեղծադործությունը այս ծանր ÷որձությունների ՀաղթաՀարման ճանաւարՀն է, որ մինչն վերջ անցնել վիճակված է միայն ընւրյալներին: Մաթնոսյանի մի այլ դիւարկումով' դրականությունն ինքը աղաւությունն է: Այդ աղաւությունն ամենից առաջ ւարւադրվող դաղա÷արախոսությունից ձերբաղաւ սւեղծադործական մւածողությունն է. քննադաւը նկաւի ունի ոչ միայն

խորՀրդային ժամանակների դաղա÷արական բռնությունը, այլն ամեն մի արւաքին Հարկադրանք, որ սաՀմանա÷ակում է դրականության ինքնադրսնորման Հնարավորությունները: իՀարկե, ինչւես նկաւում է Մաթնոսյանը, այդւիսի ւայմաններում էլ են սւեղծվում դրական արժեքներ, որ արւաՀայւում են դրողի ճիդը կամ Հենց կյանքի ներքին լարումը' Հասնելու աղաւ դրականության իդեալին: Այս ւեսակեւից նս Մաթնոսյանն արժեքավորում է 60 - ական թվականների իր սերնդի դործը. «Վաթսունականների այդ սերունդը, իր դործի ծավալը չնայած ÷ոքր է (ամբողջ Միության միասնական այդ ժողովածուն կարելի է մի ամսից էլ ւակաս ժամանակում յուրացնել, ներառյալ կինոն, թաւրոնը, նկարչությունը, երդը), կյանքի առջն սկղբունքային մի ծառայություն այնուամենայնիվ ունեցավ. ÷ոխեց դրականության վերաբերմունքը դեւի մարդը, երկրի դաղա÷արախոսությունը լուսաբանողի երեկվա դերի ÷ոխարեն ÷որձեց իր Համար նվաճել բուն կյանքը Հեւաղուողի նոր դիրքեր, ն դա ւոռթկումով, Հեղա÷ոխաբար, կւրականաւես եւ քաչվելով դրականության երեկվա վերաբերմունքից» (580 - 581): Բայց դա, այնուամենայնիվ, լիովին այդ ÷նւրվող իդեալը չէր, քանի որ «կիսաաղաւ չեն լինում, աղաւ են լինում կամ սւրուկ»: Այսինքն' դրականությունը' իբրն աղաւություն, դործ չունի Հարաբերականի Հեւ, նրա իսկական դոյավիճակը բացարձակն է: Այդ է ւաւճառը, որ դրականությունը մչւաւես ընդդիմադիր է կյանքին, որովՀեւն անընդՀաւ վաւից ձդւում է դեւի լավը, լավից' ավելի լավը, ավելի լավից' ամենալավը, ն այդւես առանց ինչ-որ ւեղ կանդ առնելու... Դա աղաւ դրականության Հեղա÷ոխական կոչումն է, այլ կերւ այն դոյություն ունենալ չի կարող: «Գրականությունը օւողիցիայի մեջ է կյանքի Հեւ (թեկուղ լավ կյանքի Հեւ) լավի իր դիրքերից, այլաւես այն կկորցներ անվերջ Հեղա÷ոխական իր բովանդակությունը, կկւրեր իր կաւը կյանքի Հեւ ն կմեռներ»,- դրում է Մաթնոսյանը դեռնս 1968-ին դրած իր առաջին Հոդվածներից մեկում (451):

Բայց դրականության, արվեսւի աղաւությունը միայն աղաւ դործելու արւաքին ւայման ու Հնարավորություն չէ. դա նան ինքնաՀաղթաՀարում է, աչխարՀայացք, որ կյանքի ն սւեղծադործական արարքի չ÷ումից ծնում է արվեսւ: «Գրականությունը աղաւությունն է» բանաձնումի որոչյալ առումը Հենց դա է նչանակում, այսինքն' դրականությունը' իբրն աղաւությունն ինքը, անւայման ենթադրում է նան դրող-արվեսւադեւի ինքնաձերբաղաւում Հոդեբանական, աչխարՀայացքային ն այլ կարդի բարդույթներից: Այս իմասւով ւիւի Հասկանալ Մաթնոսյանի այն միւքը, թե «դժվար է 1915-ի մասին չխոսելը, բայց դժվար է դեղարվեսւով խոսելը»: Այս ւեսակեւից որւես «աղաւություն» բնորոչված դրականության իդեալը Հայ դրողի Համար Տոլսւոյի «Հաջի Մուրադն» է, ուր ռուս դրողը, ըսւ նրա, կարողացել է ՀաղթաՀարել աղդային բարդույթը' Հանուն արվեսւի: Հեւաքրքիր է նան «արվեսւը արվեսւի Համար» Հայւնի բանաձնի մաթնոսյանական ընկալումն ու մեկնաբանությունը. «Երբ արվեսւը արվեսւի Համար է, միայն այդ դեւքում է դառնում մարդու Համար: Արվեսւն արվեսւի Համար է արվում, երբ ւաւվեր չի կաւարում, իդեալ է ւալիս, Հասարակությանը Հարսւացնում է, դառնում է կաւարելության ղինանչան» (647): Սա նչանակում է, որ արվեսւի նւաւակը Հենց ինքն է, քանի որ միայն այդ նւաւակի իրականացմամբ է նա կաւարում իր մարդկային, Հասարակական առաքելությունը: Գրականության այն ւեսակը, որ բավարարում է արվեսւին ներկայացվող այս բարձրադույն ւաՀանջը, Հեչւ չի սւեղծվում, բայց միչւ ւիւի լինի, քանի որ երբեք չի վերանալու դրա Հասարակական կարիքը. «Գրականության անկման առասւելին ես չեմ Հավաւում: Ես չեմ Հավաւում, թե ընթերցող ենք կորցնում, Հարյուրից Հինդը կամ երեքը մչւաւես եղել է ու լինելու է, դրականություն է ւաՀանջելու, նրա դրողը միչւ առաջանալու է, միչւ ւաՀանջելու է դրականության միջուկը, այն միջուկը, որ միությունն է «Հաջի Մուրադի», թումանյանական «Եղջերվի», չարենցյան «Շավարչի», բակունցյան «ՏիդրանուՀու»: Սրանք

դրականության Համար ձեռադիր են, կայուն, Հանճարեղ նյարդերից Հյուսված» (647): Մի ուրիչ կողմից դիւված' դրականությունը, արվեսւը, ըսւ Մաթնոսյանի, ողբերդական մոլորություններից ելքի որոնում է: իսկ եթե նրանց, այնուամենայնիվ, վիճակված չէ դւնել այդ ելքը, միննույն է, ÷նւրւուքը արդեն իսկ արվեսւ է: Միչւ չէ, որ դրանից ծնվում են դլուխդործոցներ, բայց ամեն մի դլուխդործոց ւնական ու ւանջալի որոնումների ծնունդ է: Առարկելով իր ընդդիմախոսներին, որոնք իր դարն աւրած էին Համարում ժամանակակից այսւես կոչված «դյուղադրությունը»' Մաթնոսյանը Հեւաքրքիր ւեսական եղրակացություն է անում, այսինքն' սւեղծադործության Համար էականը թեման, նյութը չէ, այլ այն, ինչ ÷նւրում է արվեսւադեւ դրողը: Եթե նա կարողանում է նյութը, թեման ծառայեցնել իր ÷նւրւուքի նւաւակին, սւացվում է արվեսւ: Այդ է ւաւճառը, որ իսկական սւեղծադործությունը, անկախ իր լույս աչխարՀ դալու ժամանակից, թեմայից ու Հանդամանքներից, ւաՀւանում է իր նչանակությունը բոլոր ժամանակների Համար' ւարբեր մեկնաբանությունների, ւարբեր իմասւավորումների լայն Հնարավորություն ընձեռելով սերունդներին: Տեսական այս առաջադրությունը դրողը Հիմնավորում է Համողիչ օրինակներով. «Գրականությունը մեղանում ն ամենուր երբնէ եղել է դյուղական խավարի ն թչվառության նկարադրություն' սոցիալական Հեղաբեկման ներքին կամ բացաՀայւ ւաՀանջով: Առաջաւար դրականությունների երկրներում այդ Հարցը ւարբեր կերւերով (իրացված Հեղաբեկումներ, Հեղաբեկումների ճիչւ կամ սխալ թերադնաՀաւություն, սոցիալական Հարցի անլուծելիության ճիչւ թե սխալ դիւակցություն, ուչադրության սնեռում ավելի կարնոր կամ կարնոր թվացող Հարցերի), բայց դուրս է մղվել օրակարդից, ն դյուղադրությունը միասնականորեն ձեռք է բերել նոր բովանդակություն' բնաւաչւության բովանդակությունը: Հին լավ դործերը մեր նորոդ Հայացքով ղրկվում են Հեղինակային նախանչված բովանդակությունից ն ձեռք են բերում մեր ըղձած բովանդակությունը. Թումանյանի «Անուչ»-ը այլնս «19 82

րդ դարի Հայկական կյանքի Հանրադիւարան» չէ, այլ 20-րդ դարի երկրորդ կեսի մեր բնաւաչւությունը: Բնաւաչւությունն, իՀարկե, մարդկության ողբերդական ճակաւադրի ելքը չէ, բայց ելքի ÷նւրւուք է: իսկ եթե սխալ ուղղվածության ÷նւրւուք է, թող լինի սխալ. արվեսւի սխալներից ւաւերաղմներ չեն բռնկվում, որովՀեւն արվեսւը միչւ էլ խրված է մարդասիրության Հողում: իսկ եթե այդ ÷նւրւուքը չի վերջանա որնէ մեծ ելքով, թող չվերջանա. ÷նւրւուքը արդեն արվեսւ է: Գրիդոր Նարեկացին Ասւված էր ÷նւրում: Բայց դւա՞վ: Ասւծու նրա ÷նւրումը այսօր մեղ Համար «Մաւյան ողբերդության» է» (450 - 451): իսկ առՀասարակ դրականությունը, Մաթնոսյանի Համողմամբ, այն ամենաղոր ուժն է, որ աչխարՀը կարող է բերել իր ուղած ւեսքին, ինչը չի կարող անել ոչ մի դաղա÷արախոսություն: Գրականությունը դարերի, Հաղարամյակների ընթացքում աչխարՀը աչխարՀ է ւաՀել, միչւ աչխարՀից Հալածված ու միչւ աչխարՀի Համար Հարաւնության Հիմքեր է Հասւաւել. «Փչուր-÷չուր, ինչւես դրանիւից, կերւել է Բրիսւոս», «մարդաւյաց աչխարՀը մարդասիրացրել է», «առանց ԱբուԼալա ՄաՀարու անաւաւը կլիներ միայն ավաղոււ»... (434): Մնալով Հավերժական Հալածական' դրականությունը դեռ չարունակում է ու ւիւի չաունակի աչխաւել, որ Հունից դուրս եկած աչխարՀը Հունի մեջ բերի, քանի որ աչխարՀը դեռ Հաղար դարերի Հաղար երաղողների երաղածը չէ ու չի էլ լինելու. կաւարելության խորՀուրդը Հավերժական ձդւում է ու անՀաս... Եվ այս խոՀերը դրողին Հանդեցնում են մւքի Հերթական խւացմանը. «Գրականությունը աչխարՀի' աղնվանալու ւառաւալից ճիդն է» (435): Ոչ թե դրողի, այլ Հենց աչխարՀի ճիդն է: Գրողը միայն այդ ճիդի Հանձնառուն ու կաւարածուն է: Սա Հենց իր' Հրանւ Մաթնոսյանի Հայւնաբերած ճչմարւությունն է' Հասւաւված իր իսկ սւեղծադործության ÷որձով: ԱյնուՀեւն: Ուսանողական նսւարանից դիւենք, որ դրականության մեջ կյանքը ավելի կյանք է, քան իրականության մեջ: Տեսությունը չաւ անդամ ն մանրամասնորեն բացաւրել է,

թե ինչու է այդւես: Բայց Մաթնոսյանն ունի իր բացաւրությունը, ավելի չոււ' ոչ թե բացաւրությունը, այլ դրողական իր ÷որձի վերաւրումը, որ ւեսական ւաւկերացումներին մուենալով Հանդերձ' Հեռանում է դրանցից, դրանց մեջ նչմարում ու բանաձնում է այլ բովանդակություն, որ, իբրն դրողի, Հայւնի է միայն իրեն. դրականության մեջ կյանքը ավելի կյանք է, քանի որ «դրականությունը մարդկության կարուն է կյանքին»: իսկաւես, կարուի մեջ առարկան, անձը, ցանկալի ամեն ինչը վեՀանում է, աղաւվում առօրեականի մանրուքներից, ոչ էականից, բյուրեղանում, եղակիանում է: Դա այն է, ինչ Մաթնոսյանը բնորոչում է իբրն մոնումենւալացում. «Մոնումենւալացնելով' դրականությունը մեղ կարուել է ւալիս մեր կողքին իսկ դւնվող մարդուն, Հաւը երեսուն կամ Հիսուն կուեկ արժեցող վարդը դարձնում է քնարական...» (434): Այսւես' իրականության մեջ մասնաւված, կուորակված, իր անՀամար դրսնորումների մեջ դլխավորը, Հիմնականը թաքցրած ամեն ինչը կոթողացնելով' դրականությունը ւեղում, լույս աչխարՀ է Հանում այդ թաքցրածը, «երնութականի ÷աղ÷ուն դեղեցկությունը» չրջանցելով' երնութացնում է խորքային աներնույթը' ամեն անդամ ընթերցողին կանդնեցնելով ցնցող անակնկալի առջն. դա էլ Հենց դեղադիւական բավականությունն է: Գրականության այս խորքային ղննումների կիղակեւը, Մաթնոսյանի Համողմամբ, «մոնումենւալ մարդու» որոնումն է: Դա ամեննին էլ նիցչեական դերմարդը չէ: Մարդու այդ կոթողային կերւարը կուորակված-ցրված է միլիարդավոր անՀաւների մեջ, միաժամանակ նրանցից յուրաքանչյուրը իր մեջ ւարունակում է այդ կերւարը: Գրականության դլխավոր խնդիրը այս վերջինի ամբողջացումն է, Հասարակ մաՀկանացուների մեջ «Ասւծու մարդու», այսինքն' «մարդու անաղարւ վիճակի» Հայւնաբերումը, կերւավորում-մարմնավորումն է: Հարցադրման այսւիսի չրջվածքը Մաթնոսյանին ավելի լայն ընդՀանրացման է ւանում. «Յուրաքանչյուր մարդ արդեն աբսւրակցիա է, յուրաքանչյուրն արժանի է Հաւուկ իր վերա84

բերմունքին: Ասենք, յուրաքանչյուր մարդու մեջ Ասւված կա, յուրաքանչյուրի Ասւվածն ամենախոր Հարդանքի է արժանի: կողքինիդ մեջ ÷նւրիր Ասւծուն» (502): Գրականության, արվեսւի մասին խոսելիս Մաթնոսյանը Հաճախ է անդրադառնում ասւվածության դաղա÷արին' ւարբեր կողմերից ղուդաՀեռ անցկացնելով արարիչ Ասւծու ն արարիչ արվեսւադեւի միջն: Ասւծու, իր արւաՀայւությամբ «Հավաքական կերւարի մեջ» երկու էություն է ւեսնում' բնություն ն արվեսւադեւ: Առաջին էությամբ նա մարդ է սւեղծում, երկրորդ էությամբ իր սւեղծածին Հասցնում է կաւարելության: Անձն ու անկյանք նյութին ձն ու կենդանություն Հաղորդելով` դեռ չի սւառվում արարման խորՀուրդը: Արարածը մարդ դառնալու Համար չունչ ու Հոդի ւիւի ունենա. Ասւված այդ քայլն էլ է կաւարում: Բայց մարդը դեռ կաւարյալ չէ: Արարման այդ թերին լրացնելը արդեն արվեսւի դործն է. «Ասւված կավից մարդ ծե÷եց, ÷չեց իր արարիչ չունչը նրա ռունդերից ներս' կավը դարձավ մարդ. բայց այդ մարդու ոչ ձեռքն էր ձեռք, ոչ դլուխը' դլուխ, ոչ սիրւը' սիրւ: Եկավ արվեսւադեւն ու կաւարելադործեց Ասւծու թերի արարումը» (442): Ասւծու այդ արվեսւադեւ էության կամակաւարները երկրի վրա մչակույթի մարդիկ են' արվեսւադեւները, դրողները. «Եվ մարդու մեջ արվեսւի Հյուսածը վերուսւ ւրվածից անՀամեմաւ բարդ ու դժվար, խորն ու կենդանի է» (442): Այս ամենը, իՀարկե, դրողական մեւաֆոր է: Բայց ունի նան Հեռուն դնացող ւեսական ենթիմասւ: Հայւնի է, որ դարեր չարունակ արվեսւի իդեալը եղել է բնության նմանակումը. Հիչենք ՀովՀաննես իմասւասեր ւեսաբանին, Մեծարենցի բանաձնը, թե բանասւեղծությունը «բնության ցոլացումը ւեւք է ըլլա' բոլոր դոյություններու Համադրական թրթռումովը ւրո÷ուն», Հիչենք, վերջաւես, ՀովՀ. Թումանյանին, որ կարդում էր բնության դիրքը «էսքան Հեչւ ու էսքան խոր»... Որքան էլ, սակայն, սւեղծադործական այս աչխարՀայացքը դարերի ընթացքում բեղմնավոր է եղել, բոլոր դեւքերում կրավորական դեր է վերաւաՀել սւեղծող-արվեսւադեւին: Դրան Հակառակ' Մաթնոս85

յանը դրող-արվեսւադեւին, առՀասարակ մչակույթի մարդուն Հաւկացնում է ակւիվ վերսւեղծողի առաքելություն: Հենց այդւես ւիւի Հասկանալ նրա այն անվերաւաՀ Հավասւումը, թե' «Ասւծուն Հավասար արարիչ է դրականությունը» (434): Այլ խոսքով' Ասւծու երկնային սւեղծադործությունը դրողներն ու արվեսւադեւները չարունակում են երկրի վրա: Այսւեղ բացվում է դրականության ն արվեսւի մասին Մաթնոսյանի բոլոր մւորումների իրական բովանդակությունը: Այդ մւորումները անընդՀաւ վայրուվերումների մեջ են երկրից երկինք ն Հակառակը: Եվ այդ չարժումը մչւաւես լիցքավորվում է անաղարւ երկրայինի կարուով: ինքնըսւինքյան ծադում է անՀամար ւարբերակներով կրկնված ծանոթ խնդիրը' ո՞րն է, վերջաւես, դրականության ն արվեսւի Հասարակական, կյանքային կոչումը: Որքան ծանոթ է Հարցը, նույնքան էլ ինքնուրույն ն ինքնաւիւ են դրան Մաթնոսյանի մուեցումները: ինչւես Ասւծու արարած մարդը իր կոթողային լիակաւարությանը Հասնում է արվեսւի արարչությամբ, նույն կերւ էլ Ասւծու կողմից աղդերին սաՀմանված Հայրենիքները սոսկական Հողից, աչխարՀադրական վայրից կոթողվում, իրական Հայրենիք են դառնում իրենց արվեսւով, իրենց մչակույթով. «Ասւված չնորՀում է կավե Հայրենիքներ, կավե Հայրենիքները ջիղով ու դրդիռով, չեչւով ու դույնով օժւում են արվեսւադեւները» (442): Հայւնի է, որ Հայրենիքի Հոդնոր բովանդակության մասին ւասնամյակներ առաջ խոսում էր նան ՎաՀան Տերյանը: Մչակութային Հայրենիքի մասին մերօրյա դրողի դաւողությունները Հեռավոր աղերսներ ունեն այդ մւայնության Հեւ, բայց էաւես ւարբերվում են դրանից: Տերյանի Համար Հայասւան Հայրենիքը' իբրն ինքնուրույն քաղաքական միավոր, «ցնորք» էր, որից ն ծադել է Հոդնոր Հայասւանի դաղա÷արը: Մաթնոսյանն իր անկախ ւեւականությունն ունեցող Հայասւանի Հանրաւեւության քաղաքացի է, Հոդնոր Հայրենիքի նրա դաղա÷արը այլ բովանդակություն ունի: Նոր իրադրության մեջ մչակութային ինքնության ւաՀանջը երկրորդային, օժանդակ ինչ-որ բան չէ.

այն առաջնայինը, կարնորադույնն է նան բուն Հայրենիքի, ւեւականության դոյացման ու դոյաւնման ւեսակեւից: Նկաւի ունենալով ւաւմության ÷որձը' Մաթնոսյանը եղրակացնում է. «Երկրները առՀասարակ ւարւվում են իդեոլոդիաների ւարւությունից Հեւո, մչակույթների ւարւությունից Հեւո, երկրները, ւեւությունները ղոր ու ղորքով դրոՀում են, իՀարկե, մչակույթների նախնական դրոՀումներից Հեւո: Եվ մի մչակույթը ւեղի է ւալիս մի այլ մչակույթի, որից Հեւո Հաջորդում է դրոՀող երկրի ղորքերի ներխուժումը» (541): իբրն իր ասածի ցայւուն օրինակ բերում է ԽորՀրդային Միության ÷լուղումը: Աղդը, Հայրենիքը ամենից առաջ լեղուն է: Բայց լեղուն այդ աղդին ւաւկանող անՀաւների Հաղորդակցության դործիք չէ միայն: Լեղուն նան Հոդի է, դոյության խորՀուրդ, ամեն ինչ լեղվի մեջ է, լեղվից դուրս ոչինչ աղդային չկա: Բայց բոլոր այդ Հաւկանիչները լեղվի նախնական, բնական ւրվածքն են, որ ւեւք է իրականանան մչակույթի մեջ, այլաւես լեղուն կմեռնի, կդադարի նան աղդի դոյությունը: Այս կաւակցությամբ Մաթնոսյանը սաՀմանում է, իր արւաՀայւությամբ` «բացարձակ մի ճչմարւություն». «Աղդերը, լեղուները ունեն, ի սկղբանե ունեն, մի անօւարելի ւաւվախնդրություն, որ իրենք ամուլ չմնան, որ իրենք իրենց ւսակեն կուլւուրայով, մչակույթով: Լեղուն չւեւք է լռի, լեղուն ւեւք է դեղարվեսւանա, որւեսղի ուրիչ լեղուների մեջ կարողանա բլբլալ, խոսել, ասել, իմասւավորել» (542): Ըսւ էության լեղվի այդ իրացումն են դրականությունը, արվեսւի բոլոր ւեսակները, մչակույթն ընդՀանրաւես, որ Մաթնոսյանը միասնաբար ներառում է «Բանի աչխարՀ» Հասկացության մեջ ն որին նա երկրի, ւեւականության դոյավորման ու կայացման Համար ավելի առաջնային ու վճռական նչանակություն է ւալիս, քան «նյութի աչխարՀին». «Բանի աչխարՀը թե եղավ, նյութի աչխարՀը անւայման կլինի»: Այսինքն' «ի սկղբանե էր բանն», այսինքն' երկրի նյութական Հարսւությունը, ֆիղիկական ներուժը Հարաբերական արժեքներ են. դրանք կարող են ղորության Հասւաւուն երաչխիք դառնալ

միայն մչակույթի վավերացմամբ: Նյութականը երկրի մարմինն է, մչակույթը' Հոդին: իսկ Հոդուց ղրկվելը մարմնի մաՀն է: «իմ դիւումներով,- բացաւրում է Մաթնոսյանը,- ուրիչ աղդեր Բանին' խոսքին, թաւրոնին, դրքին, չաւ ավելի մեծ նչանակություն են ւալիս, քան ղորուղորքին: Բրիսւոնեաբար: Բրիսւոնեաբար` կայսրինը կայսրին ւալով, նյութականը կայսրին թողնելով, բանավորը, Բանինը վերցնելով իրենց: իսկ բանավորը երբ վերցնում ես, կայսրի արդեն ձեռքին միայն ÷ուչ մարմինն է, ոդին լքած մարմինը. այսինքն' Բանը վերցնել` նչանակում է ամբողջը վերցնել» (545): Այդ «Բանի աչխարՀին» ձն ու կերւարանք են ւալիս մեծերը: Բայց նրանք դաւարկությունից չէ, որ լույս աչխարՀ են դալիս: իր ղրուցակիցներից մեկի այն մւքին, թե «երբ Հանդես են դալիս չասեմ Հարյուրամյակի, ասեմ Հաղարամյակի դրողներ, նրանց չուրջը ձնավորվում է վակուում», Մաթնոսյանն առարկում է Համողիչ Հիմնավորմամբ. մեծերը ծնվում են ժողովրդի դարավոր, Հաղարամյա երկունքով. «Դա ժողովրդի, դա լեղվի ձդւումն է' ինչ-որ բան կայացնելու: Դա վակուում չէ, ձդւում է» (650): Եթե մեծերի' «անվանիների» մենաչնորՀն է իրենցով դարաչրջաններ իմասւավորել, աւա Բանի չարքային մչակները' «անանուններն» են, որ աւաՀովում են մչակութային դաչւի չնչառությունը, կենսադործունեությունը: Դա ամենօրյա անվերջանալի ընթացք է, ուր բոլոր արժեքները, նչանակալից լինեն, թե աննչան, կարնորվում են այնքանով, որքանով Հող ու միջավայր են սւեղծում բացառիկ արժեքների ծադման Համար: Զանաղան անվանումներով ու ժանրաւեսակներով քանի, քանի «Անուչներ» են դրվել, մինչն որ ծնվել է Թումանյանի «Անուչը»' արդեն անկրկնելին ու Հավերժականը, որից Հեւո այլնս ուրիչ «Անուչ» չի դրվելու: Ու բանձնվում է Հերթական մաթնոսյանական խւացումը. «Անվանիները անանուններիս Հսւակվածությունն են» (478): Սւեղծադործողների սերունդները նան այդ ւարւավորվածությունն ունեն: Եթե «Բանի աչխարՀը» լինելություն է, ընթացք է, աւա այդ ընթացքը կարող է կանդ առնել' իր բոլոր աղեւալի Հե88

ւնանքներով, քանի դեռ չկա այդ ւարւավորվածության դիւակցությունը: ՀեւխորՀրդային չրջանի Հայ դրական-մչակութային կյանքում վերջինի բացակայությունն է, որ անՀանդսւացնում է Մաթնոսյանին. «իրականությունը մեր մչակույթից, մեր կուլւուրայից խուսա÷ում է: .... Մեր թները չեն կարողանում ընդդրկել կյանքը իր ամբողջությամբ, իր խորությամբ, իր ընթացքի արադությամբ, իր Հեղա÷ոխականության ւաՀը» (547): Մաթնոսյանն, այնուամենայնիվ, չի կորցնում վաղվա օրվա Հավաւը. վաղ, թե ուչ' Հեղա÷ոխական ժամանակների բարդ իրականությունը «կդառնա Համաժողովրդական դիւակցություն ն կեցություն», որից ն կծնվեն նոր Շեքսւիրը, նոր «մարդարեները»: «իսկ առայժմ,- ավարւում է նա իր խոսքը,- քանի դեռ էդ չեքսւիրները չկան, էդ մեծերը չկան' վավերադրություն է: Գոնե քաջությունը ունենանք իրականությունը ւեսնել էնւես, ինչւես կա ն, եթե մարդարեները չենք' դալիք ժամանակների, աւա դոնե մեր ժամանակների մարդարեները լինենք: Մեր ժամանակների վավերադրողները լինելու քաջությունը ունենանք» (547): Այս ւողերին վիճակված էր Հայրենասեր դրողի ն իր երկրի ւաւվախնդիր քաղաքացու վերջին ւաւդամը լինել' իր սերնդակիցներին ու Հեւնորդներին...

ՎԱԶԳԵՆ ՍԱՖԱՐՅԱՆ

ԲԱԶՄԱՁԱՅՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՀԵՐՈՍԻ ՕՏԱՐՈՒՄԸ

ՀՐԱՆՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆԻ ԱՐՁԱԿՈՒՄ

Հարցաղրույցներից մեկում Հրանւ Մաթնոսյանը յուրովի նախադծել է իր երկերի Հեւնյալ վերլուծական սկղբունքը. ելնելով այն Հայւնի ճչմարւությունից, որ լեղվի մեջ է դեղարվեսւական արւաՀայւություն սւանում ժողովրդի անՀաւականությունը, ւաւմաՀոդեբանությունը, ն անցում անելով նրան, որ «ուրբանիղացված» սյուժեները բացում են լեղվի մի մասը միայն, «նրանք իմ մեջ չեն արթնացնում այն մեծ Հայերենը, որ թաքնված է իմ ենթադիւակցության դաղւնարաններում, նիրՀում է այնւեղ` չոդեկոչված ու ոչ անՀրաժեչւ»1, ն միայն «Մեծ կարիքը» ՀաղթաՀարելով` կարելի է մւնել լեղվաչխարՀի այդ ամբողջականության մեջ` նա ւարղորոչ ընդդծում է. «Խիղախեցի այդ անել միայն «Տաչքենդը» դրելիս... Լեղուն ÷ասւացիորեն ամենալրիվ «Հաւընւիրն» է ժողովրդական Հիչողության» (Ես..., էջ 217): Մի այլ առիթով նա նչում է. «ինձ դուր են դալիս այն մչակույթները, որոնք նախասւեղծ քաոսը ւեսքի ու Հավասարակչռության են բերում` իրենց վերասւեղծվող աչխարՀից վւարելով վթարային Հնչյունները, դույնը, ձնը»2: Այս առումով «Տաչքենդն» է բացում լիակաւար բաղմաձայնությունը, որւեղ «ներսից լինելու» դրողական վարւեւությունն է, երբ դրում ես ոչ թե մարդու մասին, այլ մարդու ներսից, «ոչ

Հրանւ Մաթնոսյան, Ես ես եմ, Երնան, 2005, էջ 219 (այսուՀեւն նույն դրքից մեջբերումների Հղումները կնչվեն ւեղում): Հրանւ Մաթնոսյան, Սւիւակ թղթի առջն, Երնան, 2004, էջ 23:

թե ծառի մասին, այլ ծառի միջից, ոչ թե ձիու մասին, այլ ձիու ներսից» (էջ 220): ի վերջո, «ԱՀնիձոր»-ից սկսած` ամենուր Հիմնականում Ծմակոււ-«լույսի Հովիւն» է` իր մարդկանցով, նրանց միկրո-աչխարՀի «մակրոաչխարՀային» ընդդրկումներով, բայց դիւաչարի, կերւարի չառավիղումների մեջ առանձնաՀաւուկ իմասւ է սւանում Հենց բառի անվթար չարժումը մինչն «Տաչքենդ», որը ւարղում է նան այն ÷ասւը, թե ««Տաչքենդ» վիւակում այրական դաժանություն է ւաՀանջվել մարդու ն մարդկանց, մարդու ն բնաչխարՀի միջն կաւարվող կործանարար ÷ո÷ոխություններին նայելու Համար» (էջ 269): «Ներսից լինելու» անՀրաժեչւությունը Հակադրություն չի դառնում այն բանին, որ Մաթնոսյանը իրեն Հաճախ անվանում է «ւարեդրող-վավերադրող» (ով սովորաբար կողքից է դիւում ու դրառում), քանի որ կերւարի Հեւ ներսից դործելու-խոսելու երկունքը այդ ներձուլման մեջ Հավասարաղոր է դարձնում դրողին ն Հերոսին (դրանով նան` ընթերցողին, որով ն աւաՀովվում է ւոլիֆոնիայի եռաՀենարան կառույցը), Հեղինակը երբեմն «նաՀանջում է», կրավորական թվացող «անւեսությամբ» վավերադրում Հերոսի դործը, Հնարավորություն է ընձեռում նրա լիակաւար աղաւ ինքնադրսնորմանը: Այս միւումը ւայմանավորում է նան բառի չարժման, Համաւեքսւի որակային անցումների յուրօրինակ ւրամաբանությունը: «ԱՀնիձորի» ակնարկադիր-վավերադրողը նույն ասելիքը Հեղինակ-Հերոս Համարժեքությամբ (երբեմն առաջինի բնական դերակայությամբ) չարունակում է «Մենք ենք, մեր սարերը», «Սկիղբը» վիւակներում ն չաւ ւաւմվածքներում, քայլ առ քայլ կերւարի մենախոսային կառույցը առաջնային դարձնում «Աչնան արն»-ում, «Ծառեր»-ում, Հեւո նան «Տերը» կինովիւակում, ոճական Համադրականություն սւեղծում «ԽումՀար»-ում (Անւոնիոնիի ֆիլմի սցենարի «վերաւաւմումը», Արմենի Հուչերի կամ դյուղի մասին դործից Հաւվածների կոլաժային ներառումը) ն մանավանդ «Մեծամոր» էսսեում` լրադրային Հոդվածների, ւաւմիչներից ն Ս.Գրքից բերված կւորների, դիւաժողովի ւեղեկաւվական արձանադրության, դեղարվեսւական-դիւա91

կան-Հրաւարակախոսական ոճերի սաՀմանաղաւված Համադրումներով: «ԱՀնիձոր»-ում ակնարկի ժանրը ինքնին Հասկանալի է դարձնում Հեղինակային ւաւումի ւիրակալությունը, ասենք, բնաւաւկերի, անցյալի ու այսօրվա դեւքերի վավերադրումների մեջ, որւեղ արարման ուժը դեռնս իչխում է օւարման դրամային, որւեղ ւաւմությունը այժմեականանում է Հոդսի չարունակականությամբ: Գրողի խոսքի մեջ Հաղորդակցական ն վերլուծական Հավասարակչռությունն է, ուր Հասկանալի նկարադրայնության առկայությունն անդամ («իսկ Հողը նույն կենսադրությունն ունի, ինչ Հայոց` Հաղար անդամ մոխրացած, Հաղար մեկ անդամ կանաչած Հողը. այսւեղ մարդ աւրել է, այս ձորը եղել է մի բերրի Հովիւ»1 ն այլն) չի սքողում կերւարի ինքնուրույնության ներքին չարժումը կամ դրա ւարրերը, քանի որ Հերոսի ակւիվության որոչողը բառի Հոդեվերլուծական լիցքն է, որը Մաթնոսյանի ոճի մեջ դառնում է նան յուրօրինակ էւիղմի` ժողովրդական խոսքի կարնոր Հաւկանիչի խթանիչ: Այսւես` մի քանի բառի մեջ թանձրանում է ւարղ դյուղական բնավորության այն Հաւկանիչը, թե «ւաՀակ» ասածն անդամ ինչւե՞ս ն ինչու՞ արդելի դյուղից սար բարձրացողին` կարւոֆիլ Հանելը (որը չդիւես ինչւես դողություն անվանես), ն այս Հոդեվիճակի ու ւարւականություն չկաւարելու անիրավասության Հակադրությունը ւիւի լուծվի նույնքան միամիւ ղավեչւախաղով, ուր կերւարի չաւ ժլաւ բառերը աղաւորեն չառավիղում են ւարողունակ Հարաբերություններ. «Գյուղը լուր ընկավ, որ Դանելանց Ադամ քեռին մեկին բոթել է՛... կարւոլ Հանելիս է եղել, չի թողել, Հրել է (նույն բանը չանելու ւաւճառով մի անդամ նկաւողություն սւանալուց Հեւո-Վ.Ս.), Հեւն էլ ասել է` «Մարդ ասւծո, չառդ քաչի, կոլխողի կարւոլ է, ես էլ ւաՀակ եմ» (էջ 12): Վերլուծական լիցքը, իՀարկե, դեռ բառա1

Հրանւ Մաթնոսյան, Երկեր երկու Հաւորով, Հ. 1, Երնան, 1983, էջ 8 (այսուՀեւն Մաթնոսյանի դեղարվեսւական երկերից քաղված մեջբերումների էջերը կնչվեն ւեղում: Դրանցում եղած ընդդծումները մերն են - Վ. Ս.):

իրավիճակային ւայթյուններ չի առաջացնում, դեռնս նյութն է ւիրակալում բառին` մինչն որ բառը Հավասարաղորվի իր իսկ ձնավորած նյութին: «Մենք ենք, մեր սարերը» վիւակում նույն դիրքորոչումը ասւարեղ է Հանում կերւարային թանձր կերւվածքներ` ւարղ ւեսանելի միջավայրում ւարժամանակյա ու Համաւարածական Հարցադրումներով, ենթաւեքսւային խորՀրդավորությամբ, որ, թվում է, Հաչւության եղրեր է ÷նւրում բնական մարդկայինի ն քաղաքակրթական աղավաղումների ներՀակության միջն, ն այսւեղ ավելի ղդալի է Հեղինակ-Հերոս ւաւումային Հավասարակչռության միւումը: Ներքոբերյալ Համաւեքսւի մեջ, օրինակ, կարիք չկա ÷որձելու դւնել սաՀմանը. «Եվ Հիմա աւել մեկին, որին երբ ձեռ ես առնում` ՀայՀոյում է, որը երբ Հուղվում է` ղանդաՀարում է չրջկենւրոնից դյուղ, թե եղներն ինչւե՞ս են... է, չէ՛, եղբայր, աւելությունը մեծ ոսկի է, ամեն կոճակի Համար չես մանրի: Հեւո` ի՞նչ է ւաւաՀել. ոչխարն ուրիչի էր` ն իՀա՛րկե ւիւի խոսքուղրույց էլ լիներ, ն կռիվ ու բանւ էլ, ի՞նչ կա որ» (էջ 112-113): Խոսքային ներքին ÷ոխչ÷ումները Հասնում են նրան, որ երբեմն նկաւվում են նան Հեղինակի ու Հերոսի բառի աննկաւ ներձուլումներ` Համաւեքսւային սինկրեւիղմով: ԱՀա օրինակ` «Ամեն ինչ ւարղ էր: Ոչխար մորթելը Հանցանք չէ, ընդՀակառակը, եթե կուղեք իմանալ, ոչխարը Հենց մորթելու Համար է»,- Հեղինակային խոսքին առանց որնէ երկխոսական սաՀմանաղաւման, որւես ուղղակի չարունակություն, Համադրվում է լեյւենանւի խոսքը. «Բայց եթե մորթել ես այնւիսի ոչխար, որ օրենքով քոնը չէ` այդւեղ արդեն կներես: Ես, ւարղ է, քննիչ եմ, ես բացաՀայւել եմ դողությունը, Հիմա մնում է միայն, որ ես Հարցեր ւամ` դու ասես «այո»: Վերջացավ» (էջ 131), որին օրենքի ու օրինաղանցության քաղաքակիրթ խառնաչ÷ոթի Հակադրություն է դառնում Համաւեքսւին անմիջաւես ներձուլված` Պավլեի խոսքը` ներՀակ Հոդեբանությունների վերլուծականության մեջ ւարղ բնականության ինքնաՀասւաւման ճիդով ն ներքին դիալոդիղմով միայն. «Զէ, չվերջացավ: Բանն այն է, որ ես Հինդ ւարի բա93

նակում ւորւ եմ մաչել... Տղամարդու նման ես իմ բաժին ւանջանքը կերել եմ... Ու իմ ուրախությունից էլ ոչ ոքի չեմ ւա մի դրամ: Դու է՛լ, քո Ռնաղն է՛լ, քո Ռնաղի ոչխարն էլ... Պավլեն ես չեմ» (էջ 132): («Մեծամոր»-ում էսսեի ժանրի ւաՀանջած Հեղինակային խոՀի մեջ ասվում է. «Հերն անիծած, ունես կանդնելու ւեղ, այս Հաղարամյա կավու այդիներից ւոկիր մի ողկույղ չեկ խաղող, մաւներիդ մեջ ւաՀիր մի բաժակ կոնյակ արնի դեմ, կանդնիր լավաչՀաց ÷ռած Հովւում Նոյան լեռան կողքին ն ասա` ես ես եմ»1: Այլ կերւ` դու դու ես, եթե ւերն ես` արարողի ն ւաՀւանողի Հայւանչաններով միայն. եթե այդ ընկալումն ու իրավունքը խլվել է (այլնս), ւիւի ւոռթկա «ես ես չեմ» ինքնակււանքը, թող որ ւարժամանակյա ու Համաւարածական այս ÷իլիսո÷այությունը դեղարվեսւորեն մարմնավորվի Հեռու Ծմակոււի մարդկանց խորաքանդակներում, որ բառերով է արված, ն անցած դարի 60-80-ական թվականների սոցիալ-քաղաքական Հարաբերությունների Համար դիւված այս ճչմարւությունը մչւարդիական է այսօրվա ւաւրանքվող Հայասւանի ն ինքնբեկման դնացող Երկրադնդի Համար]: Պավլեի խոսքի այս ավարւը նս օւարման ուղղակի բանաձնումն է («ես ես չեմ»), որ Հերոսներին անընդՀաւ ւարւադրվում է «դրսի» ոչ բանական թվացող քաղաքակրթական կաւերով ն դառնում «ներսի» դրամաւիկ դիւակցություն, ն այդ դեւքում Հերոսի Հեւ «ներսից» լինելու ծրադիր ունեցող Հեղինակը խոսքի իր աղաւությունը բնականորեն ÷ոխանցում է Հենց Հերոսին, արւաքին Հանդարւ վավերադրողը մւնում է ներաւրումային Հարաղաւության բեռի ւակ, ն իսկաւես կարնոր չէ երկուսի բառի սաՀմանը, այն, որ նրանք կից երկխոսական կառույց են կամ ներձուլված Համաւեքսւ: Մաթնոսյանը ժողովրդի Հիչողության «Հաւընւիրը» քայլ առ քայլ, երնակված ու չերնակված, բերում է իր խոսքի մեջ, ÷որձում է դեռնս

Հրանւ Մաթնոսյան, Ծառերը, Երնան, 1978, էջ 320:

ւիրակալող Հեղինակային ւաւումի ենթաւեքսւերում լիարժեք դարձնել կերւարի ոչ միայն դործը ն խոսքը, այլն (Հենց իր ւաւումի կերւարային ընկալման մեջ) նրանց ուժն ու ներկայությունը: Այսւես մարդիկ իրենց նման, իրենց Համար, բայց նան որւես «ուրիչ» աւրում-Հարաբերվում են, ÷որձում են ձախողումներով ւեր կանդնել իրենց բաժին ուրախությանն ու խաղաղությանը, «ճաչակել սակավ մի մեղր», ինչւես «Օդոսւոս»-ի Անդրոն խուի Հսկա բեռի ւակ սարից իջնող սմքած ու իրենից դուրս եկած Մարիամին իրենը դարձրեց, որից Հեւո Անդրոյի կինը` Աչխենը, խոնարՀ ու քաղաքավարի թույլւվությամբ դյուղ իջավ, Մարիամի Հեւ ջրի դնաց, նրան «մի կողմ ւարավ` որ դույլի մեջ ծեղ ու Հող չընկնի, Մարիամի դլխաչորը Հանեց` որ չւաւռվի», լավ թակեց մարմնի բոլոր մասերը, Հարաղաւի նույն Հոդաւարությամբ «Հեւո ջուր խմեցրեց Աչխենը Մարիամին, իր սանրը ւվեց մաղերը սանրելու, կաւեց նրա դլխաչորը ն դույլերն ինքը վերցրեց, որովՀեւն Մարիամը ուքի վրա դժվար էր մնում» ( 1, էջ 162): Այսւես ջղաձիդ ւրկվածությունը Հեղինակային խոսքի անկողմնակալ Հանդարւության ւակ ւաՀում է ավերումների ցավը կերւարի իրավունքի մեջ, ինչւես Ալխոյի Գողդոթան, որ աղվես Գիքորինն է նույնքան, ն որը յուրովի Համադրում է Անդրոյի անւնւեսվարությունը Գիքորի խորամանկ ու մանրախնդիր յուրացումներին: Նույն կերւ իր անսաՀման թվացող ÷առքի ու վերելքների Հւարւ ինքնացուցադրանքից «կայարան»-ում քայլ առ քայլ անկումներին վարժվող Հրանւ Բառյանի ինքնօւարումը Հերոսների երկխոսական վիճակների Հումորային ւարղությամբ է ներկայացվում, ինչւես լուռ դրամայով ցույց է ւրվում Մեսրուի` Հին ցավերի խառնաչ÷ոթից բնական դարձած այսօրվա թուրքաւյացությունը, որի Հեւնանքով իր իսկ միջավայրում նրան ւրվում է «Նա չաղված մարդ էր» չոր դնաՀաւականը (Ծառերը, էջ 201): ՆաՀանջի բուն ցավը բառի ենթախորքային երնակման մեջ է, դուցե նան այն ւաւճառով, որ այս չաւ Հին աչխարՀն է Հարաղաւորեն բնական ու անչար, որ իր աղավաղումն ու դայթումն անդամ «դրսից» կառուցած ճանաւարՀի այս անՀասկանալի

խութերից առաջացած ծռմռվող ծիծաղով է ընդունում: «Նժույդս, նժույդս» նովելի Փոքր Հորեղբոր (որ Հիչեցնում է «Տաչքենդի» Սիրուն Թեվիկին) ներքին ÷ախուսւի ձդւումը դեւի Թիֆլիս ու բանակի ընկերուՀին, որը ւարբեր է Թեվիկի չւարորոչված ÷ախուսւից դեւի Տաչքենդ, իր թվացյալ սուր արւաՀայւչաձներով (իր ուժի վսւաՀությունը, ւււաձողի վրա ււույւների ցուցադրանքը, բայց նան` Հարաղաւների քամաՀրանքը, իր ձեռքով ուը կուրած իր նժույդին կացնով սւանելու ւարւադրանքը) Հեղինակային Հանդարւ ւաւումի մեջ են ւաՀում օւարման լարվածությունը, որւեղ սակայն, ցավը միչւ ակնՀայւ է. «Վերջերս, ւասնՀինդ ւարի Հեւո, ես Հարցրի Փոքր Հորեղբորս. - Հիչու՞մ ես կաւույւ քուռակը: - ...կաւույւ քուռա՞կը: Ա՛...- ժււաց Փոքր Հորեղբայրս,էն ժամանակ դու էլ էիր քուռակ, ես էլ էի քուռակ» (1, էջ 326327): Անկումների ճաքերը ն՛ սոցիալ-Հոդեբանական, ն՛ ÷իլիսո÷այական, ն՛ դեղադիւական-վերլուծական առումներով նկաւելի մեծացած չա÷եր են ընդունում «Սկիղբը» վիւակում` մոռի դույլի ւեղը ÷ոխելու չարությամբ, «եղնանիսւի» դոյությամբ, եղնիկներին ոչնչացնելու մեծերի անլուր բնաղդով, թիկունքում ինչ-որ մեկի թաքուն առկայությամբ, իր սիրո նման ւրված մոռը քամաՀրալից անւարբերությամբ ծամող քաղաքի կանանց անկեցվածք ներխուժումով, եղբորը կայարանից ւուն բերելու Համար ճամ÷ա ընկած ձիու ն Արայիկի ծանր ընթացքով ն Մեսրուի մասին Հարակցված նյութի ընդմիջարկումով, որոնք Հեղինակային խոսքին նս բաղմաձայնության լիցք են Հաղորդում: Նույն Հերոսներին ւարբեր դործերում «բնակեցնելու» սկղբունքով, Հեւաքրքիր է, որ այսւեղ երկրորդաբար երնում է վաղվա «ւեղական» օւարողներից մեկը (ով ակւիվ դեր է ունենալու «Տաչքենդ»-ում).. «Պեւենուը խնձորենու ւակ նչան էր բռնում, քարը ւաՀում էր աչքի դեմ, բայց դեռ չէր չւրւում...»:

- Խնձոր չկա,- ասաց ւղան,- էդ ծառը մեղք է: - Դու՛ չկաս,- ասաց ւեւենուը ն քարը քթի վրայով մեկնեց դեւի՛...- չալվարս Հադիցդ Հանիր» (էջ 266). նույն չարությունը, Հրամայական կեցվածքը, ամեն ինչ իրենը Համարելու եսամոլությունը, որոնց մեջ ծառն ու եղնիկը իր նման ասւվածային դոյություն ընկալող ւղան ւարղաւես չկա, ինչւես չդոյություն է «Տաչքենդի» Սիրուն Թեվիկը Մեծ ւեւենուի միջավայրում: Եվ այս միջավայրից ÷ախչելու նման Արայիկը նս ÷որձում է ինքնաՀասւաւման եղր դւնել դւրոցի ւնօրենի Հիվանդ ւղայի Հեւ (որի մեջ արդեն աւրելու ուղղակի բացասումն է) ընկերության մեջ ն նրա Հեւ բնությանը աւավինելու ÷ասւով. «Գրիդորյանից չվախենար` ւղան նրա (ւղայի-Վ.Ս.) Հեւ ընկերություն կաներ: կւաներ մոռի, Հաճարկոււի լռության մեջ նրանք կնսւեին այն ւեղի մու, ուր քիչ առաջ նսւած էին եղել Հայրեղնիկը, մայր-եղնիկը ն ւղա-եղնիկը» (էջ 267): իսկ ո՞վ է մեղավոր, որ մեռավ ւնօրենի այդ ւղան` չւեսնելով սւանված եղնիկների Հրաչալի եղնանիսւը դոնե, ն իրենք` չիլ Եղիչի «չլդոները» աՀա չարված են այսւես: կրկին դրողի-Հերոսի ներձույլ ընկալումների մեջ մարմնավորվում է դրաման առ այն, որ դրանով Հանդերձ, «Գրիդորյանի վիչւը մաքուր չէ... Ամեն անդամ, նա ամեն անդամ (կրկնությունը Հենց այդ ներձուլման դրսնորումն է-Վ.Ս.), երբ քարւեղի մու է կանչում, երբ քեղ նայում է, երբ ուրիչի է նայում, բայց աչքի ւակով ւեսնում է նան քեղ, միչւ նա դիւի, որ Աչուի ÷ոխարեն կուղենայիր դու մաՀանալ (բայց դրանով չի Հարաղաւանում ւղային-Վ.Ս.) ն քեղ ւարւադրում է Աչուի Համար քո ցավը թե` նրա ÷ոխարեն դու էիր մեռնելու (էջ 278-279): Երկու դեւքում էլ` ն՛ այս վիւակում, ն՛ «Տաչքենդ»-ում, ճիդը ընդդծում է մերժվածության ծանր վիճակի Հեղինակային ներկայացումը կերւարի աւրումի բնական ձնի մեջ: Օւարման Համեմաւաբար Հանդարւ թվացող «ւարեդրումների» մեջ Հեղինակ-Հերոսի անձնականացող ցավն է սրվում, երբ այդ Հոդեվիճակին են մղվում ւաւանիները` անդամ Հոդսի մեջ կյանքը լուսավոր ընկալողները, քանի որ նրանք են

սկիղբը ամեն ինչի, ն ւիրոջ ու երկրի ջիղը լինելու իրավունքի սաղմնավորման կողքին այդ մերժվածությունն էլ նրանցում ւեւք է սկսվի: Եթե «իմ դայլը» ւաւմվածքի Հերոսը (ւաւումը առաջին դեմքով է) չարաճճի ուժի դրսնորումներով է ինքնաՀասւաւման ÷որձեր անում, աւա «Սկիղբը» վիւակի Արայիկի կրավորականության մեջ ընդդիմանալու չւարորոչված ուժի կողքին չաւ ավելի է իր խեղճությամբ օւարված «Մեր վաղքը» ւաւմվածքի (ւաւումը կրկին առաջին դեմքով է) Հերոսը: Նրա ոչ առողջ ծնողների բոլոր երեխաները, մեկ ւարեկան չդարձած, մեռնում էին, ն թուրքի կամ քրդի անունով մաՀին մոլորեցնելու խորՀուրդը ծնողներին սւիւել էր Արւո-Արւավաղդ իբր օւար անունը դւնել (կարելի է չանւեսել նան քաղաքական ենթաւեքսւը), ու Հեւո այդ «վիրավորանքը» դասարանում նրա վրա դաջել էր Թուրք անունը: Նվաղ ու անառողջ երեխան վարժվել էր իր մերժվածությանը, որը դւրոցի ւնօրենի ղայրույթից Հեւո մեղմվել էր նոր մականունով. ՀավաքարարուՀի մայրը դրադարանում Հին կարմիր ւասւառ էր դւել` «կորչեն օւարերկրյա ղավթիչները» կոչով, դրանից վերնաչաւիկ Հնարել, անօճառ լվացքի արդյունքում թիկունքին մնացել էր «օւար» բառի սւվերադիրը (այսւեղ նս Հին ու նոր ժամանակների անաղաւության բաղմաձայն ենթաւեքսւ կարող ենք դւնել), ն դասարանցիները նրան «Օւար» մականունով էին կնքել ու սկսել ծաղրը: Յուրային-ոչ յուրային այս` Հասարակայնորեն ընդունված սաՀմանախախւումների մեջ անորոչ են մնում Համակրանքի ու Հակակրանքի ւեղն ու չա÷ը. «Օւարը խոնարՀեց աղջկա իր երկար թարթիչներն ու թուքը կուլ ւվեց. ես ւեսա ադամախնձորի դանդաղ վերուվարումը նրա բարակ վղին: Ես դնացի նսւեցի իմ ւեղը, որւեսղի նրանցից Հեռու լինեմ ն նրա մասին որնէ սրամւություն չանեմ» (էջ 417): Հարցը միայն այն չէ, որ վաղքի մրցման դուրս եկող մի խումբը ւիւի մերժի նրան, քանի որ նա չի կարող երկար վաղել ն ւարւություն կբերի, ոչ էլ դուցե, այն, որ «ուրիչի-օւարի» աւրումը սե÷ականի նման ընկալող Հեղինակ-Հերոսը նրան կւանի իր խումբը, անընդՀաւ կքաջալերի, մինչն որ ւաւասխան սւանա`

«- կվաղեմ,- չչնջաց նա (էջ 430)...- Որ միասին ենք դնում...» (էջ 433), այդ ընթացքում նան արդեն նույն ճանաւարՀի Հարաղաւությամբ ինքը կասի` «- էդ չորերդ նորից կլվանաք», ն կլսի վեՀերու ձայնը` «- Լվացել է, ւառերը չեն անցնում» (էջ 434), այլ չաւ ավելի այն, որ կյանքի ուղին յուրովի խորՀրդանչող մրցակից խմբերի ու անՀաւների այս վաղքը իր մեկնարկով ու կաղմակերւման ձնով անարդար էր ու ծիծաղելիորեն վիրավորական, ն ուսուցչի Հարցը, թե` «իսկ Արւավաղդն ու՞ր է», չէր կարող բնական ւաւասխան սւանալ, թե` «Եկել է, դւրոցում է», քանի որ «նա չէր եկել, դւրոցում չէր, ձորի իր Հաւակներում, մենակ, չեղվելով ու ընկրկելով, կռվում էր իր վաղքի դեմ» (էջ 448), որովՀեւն նա մեկընդմիչւ օւար էր ն իր ճանաւարՀը անմիւ կռիվներով ու նաՀանջներով (Հաղթանակը միջավայրը իր ուժերից վեր է դարձրել) ւիւի անցներ` «Տաչքենդ»-ի Մյուսի նման (որ Օւարի Հոմանիչն է)` լուռ ու անՀաղորդակից խոՀականությամբ դիւելով իր անկումներն ու դրանց երնացող ն չերնացող Հեղինակներին: Խոսւովանելով, թե` «Սկսում եմ Հսւակորեն Հասկանալ, որ ամեննին էլ ընթերցողական լայն չրջանակների Հեղինակ չեմ» (Սւիւակ... էջ 22)` Հ.Մաթնոսյանը եղրաՀանդում է. «Երբ արվեսւը արվեսւի Համար է, միայն այդ դեւքում է դառնում մարդու Համար» ( 2, էջ 555): Սա վկայությունն է ժողովրդական խոսքի կամ նրա Հիչողության «Հաւընւիրից» վերցրած բառի դեղադիւացման: իսկ բառի Հոդեվերլուծական չերւերի մեջ, Հեղինակակերւարային ւաւումի ÷ոխներթա÷անցումներով միկրո ն մակրո աչխարՀների ընդդրկուն Հարաբերությունների ուղին Մաթնոսյանի խոսքը մուեցնում է լիարժեք ւոլիֆոնիայի բարդ ինքնաՀասւաւումների: Բառի մեջ ւարժամանակյա ն Համաւարածական ընդդրկումը` որւես Մարդու ինքնաՀայւնաբերման Հավերժական ու դրամաւիկ ճանաւարՀ, նոր որակ է դառնում «Աչնան արն»-ում, որն այս առումով «Տաչքենդ»-ի անմիջական նախամոււքն է: ԱկնՀայւ է ոճաւաւումային անցումը «Աչնան արն»-ից «Ծառերը», երբ Հեղինակ-Հերոս Համադրային չարժումը վերածվում է Հերոս-Հեղինակ սինկրեւիղ99

մի` կերւարային մենաւաւումի ձնի մեջ, ինչւես որ դա նկաւելի է «Տաչքենդից» «Տերը» բովանդակաոճային կաւի մեջ. առաջին դեւքում Հեղինակի բառը ւարղաւես իր մեջ է առնում կերւարի խոսքի ու դործի աղաւությունը, երկրորդում այդ աղաւության «կարդավորիչը» Հերոսի բառն է: «Աչնան արն»-ում Հեղինակի ն Հերոսի խոսքը` որւես նույն օւարման վավերադրումներ «ներսից», ÷ոխներթա÷անցված Հավասարաղորություն է, ն դժվար է որոչել (կամ չես ուղում դա անել), թե Հեղինակային «օբյեկւիվ» ւաւումի, ղդալի ւեղ ունեցող երկխոսությունների մեջ լինու՞մ է այնւես, որ Հերոսը դւնվի Հեղինակի բառի ւարղ ենթարկվածության մեջ, կարելի՞ է ւեսնել դրողի կամ Աղունի «դերիչխանության» որնէ եղր: Օրինակ` «Սիմոնին ուղարկել էին Ղաղախ ցորենի, Ներսեսը Մանաց էր դնում,- ւար ւուր Հորը,- ասացին: Զէ, չասացին. այդքան լեղու առնաոււ իչխանի դեմ` նրանք չունեին. սիրւ ւաւռելու չա÷ սարսա÷ելի էր ւաւկերացնել, որ այդւես կարւոլ ու Հաց են ոււելու ն ծաղրելու են ուրիչներին` թե լա՛վ աւրողներին, թե վա՛ւ աւրողներին...» (2, էջ 15): Հեղինակային այս ւաւումը նույնքա՞ն Հերոսինը չէ, երբ չարունակության մեջ նրանք երբեմն-երբեմն վերածվում են միաձույլ ներդաչնակության. «Դեղին արւերը խչչում էին, նրան (Աղունին` Հեղինակային ւարեդրմամբ-Վ.Ս.) չթողեցին ծանր դործ անի... Ու՞ր կորավ էդ կյանքը (աննկաւ Համադրվում է Հերոսի խոսքը-Վ.Ս.)... Լավերդ չոււ եք մեռնում... ՄաՀը թանկացնում է կյանքը, դրա Համար էլ, նանի ջան, ես քեղ մաՀ չեմ ցանկանում, եսի՞մ, Հանկարծ մեռնես, Հանկարծ մւածեմ, որ լավն էիր, դնացիր» (էջ 18): կամ` «Ձեղուն բարձրանալիս, սանդուղքների վրայից նա (Աղունը. ւաւմողը Հեղինակն է-Վ.Ս.) նայեց` ւանձենու մու Սիմոնը դալիս էր ձին քաչելով դանդաղ ու... ծնկները ծալվելով: Բայց սիրւ չկար բարկանալու: ԱչխարՀը ւխու՛ր, ւխուր էր (Համաձույլ անցումը Աղունի խոսքին-Վ.Ս.)... Երեխա էինք, աղջիկ էինք, Հարս էինք, դեռ երեկ էր` կարուում ու սւասում էինք. ինչի՞: Մի լավ բանի սւասումից սիրւներս թ÷րւում էր ինչու՞» (էջ 57): Լույսի այս սւասումներին Հակադրված օւա100

րումների դեմ (կենցաղային, թե քաղաքական, սոցիալական, Հոդեբանական, այսւեղ թե այնւեղ, «մեծ» թե «÷ոքր» Հերոսի մեջ - կարնոր չէ) կերւարի ուժը աչնան արնի չայրող ջերմության բերքաբերությունն է, որի իմասւը ձմեռվա չնչի ղդացողությունից է ընդդծվում (արժե՞ բացել ÷ոխաբերական ենթաչերւը), բայց դա լինում է ուչ, դալիս է կորսւից Հեւո կամ չի դալիս ընդՀանրաւես: Այսւես աՀա, կերւարներին Համադրված նան բառի բաղմաձայնությունը, դալով ժողովրդական Հիչողության «Հաւընւիրից», Հոդեբանական խորքի մեջ վերածվում է կառնավալային դունադեղության, ն այս ամենը` կերւարի օւարումների դրամաւիկ ընթացքի ն դրա Համամարդկային ընդՀանրացումների ենթաւեքսւի ցուցադրումով, ամբողջանում է «Տաչքենդ» վիւակում: Վիւակն սկսվում է բառաիրավիճակների դիմակաՀանդեսային Հրավառությամբ, որ Հեղինակի-Զանդառի-Մյուսի բաղմաձայնության Համաձուլվածքում ուժի ու Հաղթանակի ւաւրանքը քայլ առ քայլ մչուչվի օւարման ու օւարողների միջավայրի ճաւաղում. «Մի անւաւմելի մեծ, մի ՀամաչխարՀային ճամ÷որդությունից Զանդառ Թեվանը եկա՛վ: Եկավ ծիծաղեց-ծիծաղեց ու քաչեց ուի ւակ մի որձ մորթեց, ինքը կարծես ն նչանավոր Հյուր էր, ն Հյուրի առաջ որձ մորթող Հին Թեվիկը: կինը` Սո÷ին, Մյուս Թեվանը` Սիրունը, սրա նորաՀարսը կանդնել նայում էին» (2, էջ 267): «ՀամաչխարՀային, նչանավոր» ն այս չարքում «Հին» բառերի մեւաֆորային ենթաւեքսւը Հաղթական ւայծառությամբ է ւայթում, ն դիմակաՀանդեսը չաւ արադ «կանդնած նայողներին» ւիւի մասնակից դարձներ, քանի որ խաղի լիարժեք աղաւությունն է որոչում կառնավալային ընդՀանրականությունը, ծիծաղկու դունայնության մեջ ներառվում է աչխարՀը, եթե թաքուն սողոսկումով, թվում է, չաւ Հեռվից, բայց նան Հենց քո ներսից դլուխ չբարձրացնի անկումների աղավաղող ուժը: Պաւրանքային Հաղթանակի ւոնաՀանդեսը այն բանի Համար է, որ կորած ոչխարների որոնումների «չուրջերկրյա ճանաւարՀորդությունից», «չուրջերկրյա` այսինքն որ երեք օր առաջ այսւեղից կորչում ենք (անմիջաւես Հեղինակի101

Հերոսի խոսքի Համադրություն-Վ.Ս.), չդիւենք երեք օր որւեղ ենք, ինչերեն ն ինչ ենք խոսում» («ւիեղերական» անորոչությունից վերադարձ իր սաՀմանները), Զանդառը դալիս է. (ն կարծես «մի Հաղթական արչավանքից Զանդառ Թեվանը եկավ. եկավ դլխարկը դրեց թարեքին ու ծիծաղեց» (էջ 268):] ԴիմակաՀանդեսային անցումների նույն անսւասելիությամբ Հաղթանակը չաւ արադ խառնաչ÷ոթվում է անկումների սառնությամբ, Հոդնած բաժակաճառի մեջ թողնում է ւայծառությունը, նույն Զանդառի այս ւաՀի ն անցյալի Հուչերի ժամանակային եւնառաջությամբ Հաւկանչվող ւաւումի մեջ խաբկանքը ւարղվում է, Զանդառից ÷ոխանցվում Մյուս Թեվիկին, բառի նույն աղաւության իրավունքով ներառում ընդմիջարկություններ Սանդրո Վաթինյանի, Մեծ ւեւենի ու նրա երկու եղբոր, սրանց մայր Շուչանի ն ÷ոքր ու մեծ, բայց միչւ նույն Հավասարաղորությամբ այլ դրվադներ, որոնք ն ամբողջացնում են բացասող արւաքին միջավայրը, դառնում ներքին անկումների դրդիչներ: իրենցը Համարվող կորած ոչխարների ւերերի ն նրանց Հեւ կաւի Հիչողությունը սւեղծում է այդ անցման բնականությունը: Եվ այսւես, ւաւերաղմից Հեւո քաղաքում միլիցիայի լեյւենանւ Վլ.Մելիքյանը «եկել ասել էր քաղաքում մի մաքուր աղջիկ չկա» (էջ 281), ամուսնացել էր իրենց Հորեղբոր աղջկա Հեւ, իր անունով ոչխար էր սւացել, որ այս ÷ոքր Հուի մեջ կարող էր չաւանալ: Հեւո էլ «բնիկ Հովըւեցի» անասնաբույժը (այլանդակ լակում է), երբ ՕՀանի ոչխարը Հանձնաժողովը երկու Թնանի վրա կիսում էր, ասաց. «Շան որդի, ձեր անասնաբույժը մի երնանցու ւաւիվ չունի՞. էդ ո՞նց է միլիցիան ձեր առաջ ոչխար կունենա, մենք չենք ունենա» (էջ 282). «այլանդակ լակում է» Հենց այնւես արված ռեմարկով ն Հերոսի մի նախադասությամբ այս ն նման կերւարներն էլ բաղմաձայնության լիարժեք մասնակիցներն են: Այսւես Թնանների Հուի մեջ քանակ է դառնում «ուրիչը», ինչւես որ նրանց ւերերը, սողոսկելով բնականության այս ւարղ աչխարՀը, բացասման ծանր որակ են դառնալու նրանց կյանքում: Ներդաչնակությունը աղարւող այսւիսիների Հեւ ուղղակի

կամ անուղղակի առնչությունների մի արւաՀայւությունը նախկին նախադաՀ, «Հովըւեցի» Սանդրո Վաթինյանի դրվադի ընդմիջարկումն է: (Մաթնոսյանը ւարբեր առիթներով խոսւովանել է. «Ուղում եմ սյուժեւային դրող լինել... Եվ ամեն անդամ նույնն է ւեղի ունենում` ւեսնում եմ, որ իմ ձին նորից ճամ÷ից չեղվել է... Այո՛, ւաքուկ, այո, Հուղիչ... Բայց, ավաղ, միայն նյութ: Սնեռվում եմ, ջանքեր եմ դործադրում, որոչ ժամանակ դնում եմ ճանաւարՀով ու նույնիսկ առաջ եմ անցնում... Բայց մի քիչ թուլանում եմ, ն ամեն ինչ սկսվում է նորից` խցանումներ, ցաւկեր, դադարներ, Հիչողություններ, մի խոսքով` ւաւառուված կոմւողիցիա» (Ես... էջ 224). սա խիսւ ձնակերւումների մեջ բաղմաձայնության ինքնաբուխ Հասւաւումն է նան]: Ոչ մի ընդմիջարկում ինքնանւաւակ չէ, առավել նս` կարկաւան, քանի որ ամբողջացնում է Հերոսների ինքնուրույնության այս միջավայրը: Այս դեւքում դա արվում է ւեր-Հակաւեր նչանակարդերի Հարաբերությամբ` անձնական-խոՀական սաՀմանին Հաղորդակցելով աղդային-քաղաքական ենթաչերւը: Զանդառի բառի երանդներով ւրվում է դրողական բացաւրությունը. «Բառասունինը թվի ձմեռը Մեծ Հովըւեցին կնկա մեծ չառի եկավ... Ու որբ մնաց մեր Ծմակոււի ժողովուրդը, քանի որ մեր դյուղի մւածող դլուխը` այսինքն որ իրավունք ուներ ու ամբիոնից մւածում էր (ժողովրդական խոսքի Հումորային ենթաչերւը Հեղինակային Համաւեքսւում-Վ.Ս.)` օրիորդ Սիրանուչ Վրացյանը, ամուսնացել դյուղից դնացել էր» (2, էջ 300): Խառնաչ÷ոթը, Հիմա էլ ըսւ Հովվի, Հասնում է Ծմակոււը Հովիւին միացնելու որոչմամբ իրենց ինքնուրույնության կորսւին կամ անւերությանը, ն այս դիւակցությունը ընդՀանրանում է դյուղից մինչն երկիր-ւեւությունը: Նեղացած նախադաՀին Համողելու ջանքերը ւեղացիների մեջ անարդյունք էր մնացել, ն մեկը ելք Հուչող «իմասւուն» խորՀրդի Հեւ «Ղաղախի ճամ÷ան էր ցույց ւվել: Ղաղախը` Ադրբեջան, մենք` իբր թե Հայասւան.- Ղաղախա ՍալաՀլվի ֆերմայի վարիչ քոռ ԱՀմադը մեր չրջկոմ Գրիդարյանին ո՞րւեղից է ճանաչելու»: Եվ ինչու՞ չդիմել Հորեղբայր Համբոյին, թեկուղ նրա ու Սանդրոյի միջն Հին թչնամություն

կար, նրա Հարդված խոսքը չէր անցնի, քանի որ Համբոն «Զեղոք Լոռու ժամանակներում, այսինքն երբ ոչ Հայասւանին ու ոչ էլ Վրասւանին ու Ադրբեջանին էինք ենթարկվելիս եղել, Մամռոււ խուՀարքների կռվի վրա դադանակը Վաթընանց Ավեւըքի դլխին ւրաքացրել» էր (էջ 301): Հեղինակակերւարային ընկալումների ժողովրդական ւարղության մեջ, նույն անկողմնակալ թվացող իմիջիայլոցությամբ ներկայանում է աղդային մեծ ողբերդություն, որի բուն ւաւճառը` ւիրոջ բացակայությունը, նույնւես ւեղային բնականությամբ է դիւվում` «իբր թե Հայասւան», «չեղոք Լոռի» կարկաւանված ւարածքում, ուր կարող են, սակայն, լուրջ կռիվներ լինել խուՀարքների Համար: Օւարման անչա÷ելիության մեջ քո ւանից-քո երկիր սաՀմանաղաւում չի կարող լինել, ն ընդդրկման չա÷երը անընդՀաւ կարող են ավելանալ` սւանալով Համաւիեղերական անւերության ղդացողություն: իսկ այդ ղդացողության ՀաղթաՀարման ւաւրանքային խթանիչներից մեկը, դուցե որւես Հաճելի ինքնախաբեություն, դարձնում ենք Հումորը կամ անորոչ արդարության աւրիորի սւասումը: Այդւես էլ Զանդառի Հուչի մեջ է ինչ-որ բան Հենց այնւես մռմռում. «Մենք ներկա չենք եղել, մեղ ւաւմել են... կենւրոնի ներկայացուցիչն ասում է` ձեր ւնւեսությունը միացնում ենք Հովըւի ւնւեսությանը... Ժողովուրդը ւաւրասւ է, ասում է` էդ դու չես խոսում, Սանդրո Վաթինյանն է խոսում: Ներկայացուցիչն ասում է` չեք կարող մեծ դործեր անեք (Սա անընդՀաւ կցմցվելու մղվող Հայասւանն է-Վ.Ս.), չաւ եք ÷ոքր, Համարյա թե չկաք... Հովիւը Համեմաւաբար մեծ է: Ժողովուրդը ծե÷ում է` մեծը դոմչի թրիքն է. մի ծիծա՛ղ...» (էջ 304): Անկումների դեմ այս ինքնամխիթարանքի ուրվադիծը լրացվում է Վաթինյանի վախճանի «արդարադաւ» դնաՀաւականով. լսվում է խողեր ւաՀող նախկին նախադաՀի Հաղացող-խղղացող կանչը. «- Արա, էս ում ոչխարն է, էս ոչխարի ւերն ո՞վ է, ցրվում կորչում է, ա Հիմար չան ւղա, Հե՛յ.... - Հը՛, կյանքիդ ւերը մեռնի,- ասաց (Զանդառը).- դործկոմի նման մարդուն ÷աթաթել կոխել է խողանոցները» (էջ 308):

իր (ն ոչ միայն իր) Համար ւարղ ճչմարւություններից մեկը Հ. Մաթնոսյանը ձնակերւում է այսւես. «Զդացմունքներ է Հարուցում չաւ ավելի երեկվա օրը, քանի որ Հիչողությունների երեկվա Հովիւը բնակեցված է ցանկալի կամ աւելի դեւքերով ու դեմքերով, որոնք են մեր Հիչողությունների ոսկի նսւվածքը, Հենց որն էլ կարող է դառնալ դրականություն» (Սւիւակ... էջ 38).- «Ասված է, որ դրականությունը կարու է: Բարեդարյան անձավների կարու, աղաւության, բռնության... ամե՛ն, ամեն ինչի կարուն է դրականությունը... Լավի կարուը: Եթե լավը կա` ավելի լավի կարուը... Գրականությունը ÷նւրում է մարդու անաղարւ վիճակը» (էջ 42-43): Զանդառի Հիչողությունների այդ դաչւի կողքին ն նրանից Հեւո Սիրուն Թեվիկի օւարման ւարւադրանքները արդեն ուղղակի դործողությունների մեջ որոչակիանում են Մեծ ւեւենի ն Միջնեկ թաթարի, սրանց Շուչան մոր եսակենւրոն չաՀասիրության ուժի, Հարնան Աղունի ւնարար աւաՀովվածության ն այս Հիմքի վրա Թեվաններին ւված դնաՀաւականի բաղմաձայնությամբ: իր Հայր Տիդրանից սւացած ւաչւոնյա ւիրակալության ուժը Շուչանի բնական աւրելաձնն է, որ ւղաների մեջ Հիվանդադին սրվածության է Հասնում: Ամուսնու, ւաՀեսւաւեւի ւաչւոնի ն այլ մեծ ու ÷ոքր կորուսւներից Հեւո անդամ Շուչանի ձայնի ւիրակալությունը ուղղակի բացասումն է բոլոր, ն առաջին Հերթին Թեվանների լուռ նաՀանջների, ն բաղմաձայնության կանոններով այսւեղ նան իրար են խառնվում լավի ու վաւի սաՀմանաղանց դնաՀաւականները: Մի դեւքում Շուչանի ւաՀանջն է, որ Թեվիկ ւաւը իր «անՀեր երեխեքին» մի անդամ ուննոր դոմը չւարավ, «որ ւեսնեն, նախանձվեն ու սովորեն», ն սրանից արված անկեցվածք եղրակացությունը, թե` «էս Հալիվորները ոչ մի կարդին ճամ÷ա են ցույց ւալիս` որ իրենց ճամ÷ով անչեղ դնանք, ոչ էլ մեռնում են` որ առանց խղճի մեր սրւով կառավարենք» ( 2, էջ 355): Մյուս դեւքում Հեղինակ-Հերոս խոսքային ներձուլմամբ այդ ուժի ինքնաՀասւաւման մեջ Հակաբնեռների էթիկական Համադրումն է, որ կերւարի խոսքի մեջ օրինակելիի չեչւ ունի. «ՊաՀեսւն այդւես

առանց կողւեքի ու կնքած ղմուռսի թողեցինք եկանք (Հերոսի խոսքը-Վ.Ս.), Շուչանն ինչւես կդա` դնացքը սաՀուն, Հասակն ուղիղ, բերանը սեղմած, վչւացյալ աչքերը չոր, նադանը ÷եչի ւակ (Հեղինակի խոսքը-Վ.Ս.)... այսինքն մենք էս ենք, ասւված մեղ էս է սւեղծել` էս ենք, մեր Հորեղբայր Մեսրուին մեր Տիդրան Հերը մաւնել աքսոր է ղրկել ու էդ է» (Հերոս-Հեղինակ. էջ 348): Ու եթե անդամ «ամբողջ դյուղը Շուչանի թչնամին ու բանսարկուն է» (էջ 347), ն օրիորդ Վրացյանի ձնակերւմամբ ւաւրասւ է նույնիսկ նրան արւաքսել, ն դա Շուչանին կսւիւի մերժվածության ու Հալածվածության ողբ խաղալ («Շուչանի բուկը լցվեց, ասաց` «ջանա՛, մամայիդ քեղանից կւրում, էս թչնամի դյուղից որոչումով Հանում են. քու մաման քեղ ւալ չի, ասաց, կչալակի, ուները կՀանի ու բոբիկ ճամ÷ա կընկնի. քու մամայի ցեղը սովոր է, կդնա արդար աչխարՀ կդւնի» էջ 350), միննույն է, ուժի ւիրակալությունը` որւես Հակադրություն, միչւ ղդալի է մնում. «Ե՛ս եմ բաչխում, ե՛ս. էսքան ժողովուրդն, է՛, Շուչանի Հացի աւրածն է» (էջ 350), կամ` «Ես էլ Տիդրանի աղջիկ Շուչանն եմ - իմ կյանքի ուղղությունը ուրիչի քոռերը չեն որոչելու» (էջ 357. ուչադիր լինենք ընդդծված բառերի ենթաւեքսւային ւարաչերւության նկաւմամբ): Այսւիսով` բաղմաձայնությունը արւաՀայւվում է ոչ միայն Հեղինակակերւարային խոսքի սինկրեւիղմի մեջ Հերոսի ինքնուրույնությամբ, այլն օւարումների ն արդար աչխարՀի Հակադիր (Թեվիկի ն Շուչանի, քանի որ վերջինս էլ է որոնում այդ աչխարՀը) ընկալումներում, Հերոսի ակւիվությունը «ներսից ւարեդրող» արձակադիրը բացակա ներկայությամբ իր բառի իրավունքը ւիւի Հավասարաղոր դարձնի բոլորի աղաւությանը, այդ թվում` Վաթինյանների ու Շուչանների, ն նույնիսկ, թվում է, ւոլիֆոնիայի իր ձայներանդով իր իսկ նկաւմամբ Հակակրանք առաջացնող Մեծ ւեւենի ինքնացուցադրանքին: իրենց ւեսակը (չարության ու ւիրակալության Հայւանիչներով) Մեծ ւեւենուն ու Միջնեկ թաթարը սւացել են ժառանդականությամբ, դեռնս երեխա ւարիքում Հարնան Աղունենց խնձորենին կւրելու, մեղվա÷եթակը վառելու, անւառա106

ւաՀ Տիդրանի դոմեչը թունավորելու դառնությամբ. իսկ մանավանդ Մեծ ւեւենը «Հոր չՀադած սաւոդները Հադին կանդնած սւասում էր մեծանա ղեկավար դառնա» (էջ 353): Փոքր Հորեղբայր Սիրուն Թեվիկին դյուղամիջում ի ցույց բոլորի ծեծելուց, նրա թուլությունը անընդՀաւ ունաւակելուց, դոյությունը ցուցադրաբար չւեսնելու ւալուց բացի իր դավերն էր չարունակում Ռոսւոմ քեռուց անւառաւաՀի ւաչւոնը խլելու Համար («Տեր»-ի Հիմնական կոնֆլիկւներից է) ն մանր ու մեծ ցանկացած առիթ օդւադործում էր անւերության այս միջավայրում ւիրակալ ուժ խաղալու, ղեկավարին քարկոծելով` իրեն ւաւրասւի նախադաՀ Հրամցնելու կեցվածքով, որով ն դառնում էր սոցիալ-Հոդեբանական լիարժեք ու Հավերժակյաց ամբողջություն: ԱՀա իբր թե Տաչքենդ դնալու` Թնիկի նախաւաւրասւությունը «Հարաղաւորեն» կիսելու Համար նրան դյուղում Հեւնից քարչ ւալով` դիւավորյալ բերում է դյուղամեջ, որւեղ նույն մարդիկ են` կայացած ու չկայացած ւաչւոնակռիվների, մանր դավերի` իրենց ծածուկ ու բացաՀայւ կաւերով, անմիւ ու ծիծաղելի թվացող քաչկռւուքով: Վերաւեսչի ÷նթ÷նթան ւաՀանջկուությամբ ն «ւեր» խաղալու Հայւնի Հիվանդությամբ Մեծ ւեւենը նրանց բոլորին է չւրւում իր խարխլող ու ւաչւոնականորեն չոր խոսքերը. «Վերնի թաղերից եմ դալիս, մեկառմեկ մւել եմ ժողովրդի բոլոր ւները. աչխաւանքը երեսի վրա թողած` ժողովուրդը ւոկված դնում է, ղեկավա՞ր եք, ի՞նչ արդելք եք մւածել» (էջ 391): Հեւո ւիրակալ այս նենդությունը կոնկրեւացնում է Թեվիկի վրա` դիվանադիւորեն մի Հարվածով երկու որս անելով` խ÷ելով վերջինիս ղեկավարին ն ÷ախչելու անիմասւ որոչմանը, որի Հոդսը իբր թե ինքն է կիսում ն դրան Հասնում է ոչ թե ուղղակի ւարղությամբ, այլ խոսքի ասւիճանական ջղաձդումով. «Ղեկավար ես, քու աչխաւողն է, մի Հարցրու ւես ինչի է էսւեղ... Տաչքենդ է դնում» (էջ 392): Նույն չար ենթաւեքսւով Հարվածը ÷ոխանցում է բուն Հակառակորդին` անւառաւաՀ քեռուն` «բարեՀոդաբար» Հիչեցնելով. «Ես ինքս եմ ւանում... Գնում ենք մեր ախւորը բերենք» (էջ 395), ն իբր թե, կես-կաւակ առաջարկում, որ Թեվիկի ÷ոխարեն ոչ107

խարը ւաՀի Ռոսւոմը: Սրա դժդոՀությանը, թե` «Դու ինձ Զանդառի Հեւ չոբա՞ն ես ղրկում» («Պա՛, սւանեց, քրոջ ւղան քեռուն էդւես բան չէր անի»,- որնէ ականաւես Հերոսի Հեւ կամ նրա ÷ոխարեն բաղմաձայնում է Հեղինակը), ւաւասխանում է. «Զոբան, այո, ոչխարած, ինչու՞ մենակ Զանդառի, Վաթընանց Սանդրոն քեղանից ինչո՞վ է ւակաս, որ խողի կողքին կանդնել է» (էջ 397): Այսւես այս աչխարՀը ուրվականային ծաղրակռիվներում ÷ոխադարձ ոչնչացման դաղւնի քայլեր ունի, բայց նան կենսունակության բարդ լիցքեր: Բաղմաձայնության ւարաչերւ Հարաբերություններում ավանդական առումով վիւական կառույցի առանցքն են երկու Թնանների կերւարները` ւաւրանքային Հաղթանակի ն ուժի կառնավալային մոււքից Հեւո անկումների բարդ ղարդացումներով: Զանդառի ՀաղթաՀանդեսը չի քողարկում ոչխարի որոնումների ընթացքում ի Հայւ եկած դյուղացու մոլորյալ խեղճությունը, ավւոբուսի վարորդի ծաղրի, ւասնյակ կանանց բարձրացնելու ձի նսւեցնելու ն անճարակությունը ծածկելու ճդնանքի մեջ. «կնի՛կ, կնի՛կ, ծանը՛ր. Զանդառս դլուխը ւակն է ւալիս թռցնում ձիուն` նկարիչը նկարում է: Զանդառս ձեռները մեկնում, խււում-ւււում նկարվածին վեր է բերում ուղիղ դեւին - էդ Լուսյան մի՛ն: Զանդառս ուսը դմակի ւակն է ւալիս ու թռցնում ձիուն` նկարիչը նկարում է - էդ Դուսյան երկու՛... Ես երեսուն եմ ասում` դու քառասուն ու Հիսուն իմացիր» (էջ 275): Պաւումի Համադրությամբ ներկայացվող մեծ ու ÷ոքր աչխարՀների, Հաղթանակի ու ւարւության այս խառնաչ÷ոթը ն նրան Հավասարաղորվող ներդաչնակությունը Հակադրամիասնության կառուցվածքային կանոնով կարող են դիւվել որւես ենթաւեքսւային ընդդրկումներ, քանի որ բաղմաձայնության աղաւությունը ընկալումների չրջանակների Հարաբերականություն է ւայմանավորում: Օրինակ` ինչու՞ է «դրսում» թեկուղ ւաւրանքային Հաղթանակը «ներսում» կաւանքվում խեղճության անկումներով: Հաղթանակի ւոնախաղի մեջ Զանդառը չի մոռանում Հրամանի չեչւը. դեռ խոՀական սառնություն ւաՀող Սիրունին

ասում է, թե` չներին «վաւ ես սովորեցրել, վաւ... թուրքի չուն լիներ ու ասեր դնա, ու նսւեր նայե՞ր...» (էջ 273. ցանկանու՞մ եք ÷նւրել ենթաւեքսւ նան «ներսի» խեղճությունների մասին. Հեչւ է դւնել դա` ուժի ն ւիրակալության ւակասի աղդային վւանդի ÷ասւով, եթե ի բաց առնենք դրանց Հիվանդադին դրսնորումները): Նույնւիսի ընդՀանրացում է Հաղթական կեցվածքի կույր անՀաղորդելիությունը կողքին ւաւաՀածի, ասված ւարղ ճչմարւության ն այլնի նկաւմամբ. Զանդառը իր ՀաղթաՀանդեսային եռուղեռի մեջ չի էլ լսում Մյուս Թեվիկի` սթա÷ության ցնցում առաջացնող Հարցը. «իբր որ բերել ես` ի՞նչ,- ասաց,- էս ու՞մն են» (էջ 274): Հաղթանակի դիմակաՀանդեսը անկումների ներքին լիցքերով դեռ ւիւի չարունակվի` ընդլայնելու Համար օւարման չրջանակները: Օրինակ` Հուչի չառավիղներն են չարունակվում Հեղինակի ն Հերոսի ւաւումի Համադրությամբ ւրված դեւքի` ւաւերաղմից չվերադարձած մեծ եղբոր կնոջ կողմից ւաւանի Թնիկի դայթակղության մեջ. «Սն ղարաչին երեխայի նրա արբունքն ինչւես որ խլեց ու նրան նվաղ թողեց, ղոՀված եղբոր` Համարիր իր Հոր անթույլաւրելի կինը... Թեվանի կյանքն այդւես դլխին խ÷ածի նման էլ դալիս է» (էջ 279): «Արբունք» դեղադիւացված բառի ն «անթույլաւրելի կին» նույնի ժողովրդական ընկալման խորը Համադրումների մեջ կառուցված Համաւեքսւը, որ մաթնոսյանական է ընդՀանրաւես, կարող է ֆրոյդիղմ, էդիւյան բարդույթ («Համարիր իր Հոր կինը», այսինքն` մայրը) ակնարկել, բայց նւաւակը ըսւ էության Հաղթախաղի ւոնականության ճաքերի խորացումն է ն քայլ առ քայլ իչխելու միւում Հանդես բերող անկումների ւարաչերւությունը: Դրան է միւված նան Հիչողությունը Մյուսի ծեծի մասին. «Օրինակ, օրինակի Համար ենք ասում, իր եղբոր ղավակը, իր արյունը, մեծը` ւեւենուը, դրասենյակի դռանը ժողովրդի առաջ խ÷ի ÷ռի ու բանակային ուները չեք-ւված դլխին կանդնի, ուրեմն ւաւկերացրեք» (էջ 279. միչւ չանւեսենք ոճի Համադրականությունը, որ ակունքվում է ժողովրդական «Հաւընւիրից»):

Զանդառի «դրսային» օւարումը իր կողքից այսւես բերում ն աննկաւելիորեն առաջնային է դարձնում Մյուսի «ներսային» մերժվածությունը, դրա ներքին ու արւաքին աղդակները: Եվ բովանդակային ու ոճական, կամ նյութի ու բառի Համադրումների միջավայրը ծրադրված ու ւեղին դրվադայնության մեջ սաՀմանաղաւվում է ւաւումի երկխոսական Հսւակեցմամբ նս. դրա կարիքը կար, որովՀեւն ւիւի Հաջորդի բուն կոնֆլիկւը: Անցումն ընդդծվում է անսւասելիության էֆեկւով, որը էւիկական խոսքի ներքին լարվածություն առաջացնող արդյունավեւ միջոցներից է: Ամբողջ մոււքն ու ծավալուն Հաւվածը Հուչում է, որ ավանդական առումով Հիմնական կաւարումը ւեւք է կաւվի Զանդառի կերւարի Հեւ, այլ կերւ ասած` նա ւեւք է լինի դլխավոր Հերոսը` Սիրունի Հարակից դոյությամբ, բայց ն աղաւության ուժով: Եվ Հանկարծ` կւրուկ անցում. «Բայց մեր խոսքը ձիերի մասին չէ. ձիերը Նավ-ուրթից այս կողմի վրա իջան, բաց լանջի ղանձլկոււում էին (ինչու՞ ներմուծվեց-Հավասարաղորվեց ձիերի ւաւկերը...-Վ.Ս.). Զանդառ Թեվանի մասին էլ չէ - Մյուսի` Սիրուն Թեվըկի մասին է» (էջ 278): Հեւո արդեն որւես Զանդառի Հուչի մեջ ճանաւարՀի անկումները Հիչած ն դրանց Հիմնական կրողի` Մյուսի` սառը դիւողի վիճակից ակւիվության անցման քայլ, խոսքի Համադրականությանը Հաջորդում է երկխոսական Հավասարակչռությունը, որ երկրորդ ցնցումն է (առաջինը ուրիչի ոչխարների ակնարկն է) նոր` Մյուսի ձայնի ունկնդրման սկղբում. «Սիրուն երեսը բարձրացրեց, խու÷ կուերը թրթռացին, ասաց. - Ես դնում եմ էնիքը` Տաչքենդ... Ասավ (Զանդառը). - էդ ի՞նչ ես ասում, արա, որ էս մի ժամ է ասում ես` չեմ Հասկանում: Ասավ (Սիրունը). - էն է ղաՀրումար եմ ասում: Ասավ. - Բա քու էդ Հարցը իմ էս ուրախությա՞ն օրն էր բռնելու:

Ասավ. - իբր որ ուրախացել ես` էդ ինչի՞դ վրա ես ուրախացել: - Ո՛նց թե,- ասավ: Ասավ.- Դիլիջանից ու Ղաղախից Հեւ աչխարՀը ւււել եմ, ուրիչ որ բան չլինի` ղոււ երեսուն ռուս եմ խււել: Ախչի,- ասավ,- մի էդ արաղը դրա բերանը ւուր` ւեսնենք ինքն ուրախանում է թե չէ: կիսաւ չիչը թնի ւակ ու ձեռքը բերանին` Սո÷ին ասավ (Մյուսին). - Ախւեր, վայ թե մերը չեն` էս քնակոլոլ չաչը չի ջոկում: Ասավ (Մյուսը). - Ես չդիւեմ, թող ինքը խոսի» (էջ 280-281): կրկին որւես ենթաւեքսւային չերւեր ւեսնելու Հնարավորություն կարելի է ընդՀանրացնել, որ բոլոր արւաքին Հաղթանակները, որոնց մեջ չի մւնում կարնորադույնը` Հաղթանակն ինքն իր նկաւմամբ, խեղճության ու անճարակության բարդույթների ՀաղթաՀարման ւխուր ցուցադրանք են (ւաւմաքաղաքական Հայւնի անուններով, ÷ասւերով), ն այդ ւաւճառով են ամենալուրջ ձնով ընդդծված դառնում ու ւարւադրվում չքերթային-չքանչանային ղավեչւախաղերը: կամ ցանկացած օւարում արւաքին Հարաբերությունների մեջ ու դրանցից առաջ (աչխաւանքային-ծառայողական միջավայր, աղդային սոցիալ-քաղաքական վիճակներ ն այլն) ինքնօւարում է, որ միչւ չէ որ թաքնվում է մարդու միկրոմիջավայրում, եթե մերժման-մեկուսացման լիցքերը առկա են անՀաւի մեջ: Ուսւի ամեն մի չւարորոչված ÷ախուսւ (դեւի Տաչքենդ ւայմանական ւարածություն կամ այլուր) նախ ն առաջ ÷ախուսւ է Հերոսի «անձնական» ւարածությունից, որ նչանակում է ÷ախուսւ ինքն իրենից: էկղիսւենցիալի՞ղմ ւեսնենք այսւեղ, թե՞ Հնադույն առասւելաբանության ւարրեր` երկվորյակության բանաՀյուսական թեմայի (դնում է եղբորը բերելու ն դուցե այդ կերւ ամբողջանալու) ինչ-ինչ ներառումներով: Առայժմ Զանդառը իր Հաղթանակի ւաւրանքի մեջ թաքնված անկումների ւարրերով բացում է միջավայրի ն Թնիկի Հակադրության չրջանակները: Դա Հարակցվում է կրկնվող

անունների ու անանունության խորՀրդի բացաւրությանը. մւածում ու առաջարկում են կամ ուղում են, որ «Դսեղա մեր քեռոնց ՀովՀաննես Թումանյանի անունով մեր անունը ՀովՀաննես (կամ ՕՀան-Վ.Ս.) դրի, բայց դնում ւեսնում ենք Թեվան ենք» (էջ 284), քանի որ դյուղը սիրում է անունն էլ իմասւավորել` անմիջաւես ավելացրած մականուններով նս` Զանդառ (ժանդարմ)-Գելխեղդ, Մյուս-Սիրուն-Վարդաւեւ ն այլն: Թեվիկը Մեծ ւեւենի ւիրակալ ÷նթ÷նթոցին իր բողոքն է Հակադրում. «Մենք դե Մուրու մողի, Սամո (Տաչքենդի եղբայրըՎ.Ս.) ու Խողարած ենք, էդ է: Այսինքն ուղում էր ասել` այդ ինչւե՞ս է, որ մենք Հորով-որդով էսւես Մուրի ու Խողարած ենք, դուք էնիքը` էդւես ւաւրասւի ղեկավար» (էջ 376): Մի չարք անդամներ չեչւելով, թե «սւիւված եմ լինել իմ ժամանակի ւարեդիրը»` Հ.Մաթնոսյանը նկաւում է. «Ուղում եմ ճչմարիւ վերծանողը լինել նրանց ճակաւադրի, ովքեր անՀաւականություն են, բայց կորուսւների ու նվաճումների ամ÷ո÷ադիր են մւնում որւես անդեմ-անանուն-անցավ սոսկական միավոր» (Սւիւակ... էջ 7): Անունների նույնությունը ոչ միայն միջավայրի կողմից նրանց անՀաւականությունը չւեսնելու, նրանց անդեմության դամելու Հասարակական կեցվածքի արւաՀայւությունն է, այլն օւարման ւարւադրանքի ՀաղթաՀարման ակնարկ, որ երբեմն ղուդաՀեռվում է ւուեմական Հիմքի Հակադիր ընկալումներին նս: Այսւես` Զանդառը Հիչում է, թե ինչւես ոչխարի Համար դւրոցից ÷ախչելու վախը ÷որձում էր ծածկել մանկական Հաղթախաղի (սա նրա դոյության ձներից է) ուղղակի ղավեչւով. «Զորեքթաթվում ու ոչխարի մեջ էինք մւնում, այսինքն թե ÷ախսւական Թեվանը չենք ու խոյ ենք» ( 2, էջ 285): Բայց այս ւուեմական ձդւումին մյուս բնեռը Հակադրում է մի այլ որակ. նկաւելով, որ Մեծ ւեւենն ու Միջնեկ թաթարը իրար ւանել չէին կարող, բայց Թեվիկին միասին Համերաչխորեն էին աւում` Հիչվում է Սիրունի դժդոՀությունը. «Գրասենյակի դռանը ւվեցիք անւեր չան նման ÷ռեցիք - մի ձեն, մի ւնքոց Հանեցի՞: Մի արյուն ենք...»: Թաթարն ասաց. «Դու չան արյուն ես» (էջ

294): Զմոռանանք Զանդառի Գելխեղդ անունը, նան այն, որ Մեծ ւեւենի Հեւնից անդեմ դնացող Մյուսի կողքին էին նույն աւելություն ունեցող չները միայն: Խոյի ւիրակալ ուժի, Հաղթողի կեցվածքի բացասումն է չան` ւնակալեղ ու քսմսվող Հավաւարմությունը, որ աղավաղված ուժի ընկալումն է, բայց բաղմաձայնության իրավունքով կարող է այլ բացաւրություն նս ունենալ, ինչւես որ սա. «իր վիճակի մասին մի որնիցե կարդադրություն Թեվիկը Միջնեկ թաթարից էր սւասում, բայց Մեծ ւեւենը խոսեց» (էջ 295): Խոսուն է նան Զանդառի խոՀական եղրակացությունը. «էս աչխարքում ոչ մեկը ոչ մեկիս լավ աւրելը չի ուղում - ուղում են կարիքի մեջ լինես ն իրենց կարեկցանքի ենթակայության ւակ» (էջ 292), որ նա ասում է դործուն ձայնի իրավունքը Մյուսին ÷ոխանցելուց առաջ: Զանդառի մոււքի ւաւրանքային Հաղթախաղին ղուդաՀեռվում-Հակադրվում է Մյուսի մոււքի իրական Հաղթանակի ն ուժի ցուցադրումը` չնայած կերւարը մինչ այդ սւվերադծվել էր առավելաւես ÷իլիսո÷այական կրավորականությամբ: Տաչքենդի ւաւրասւության նւաւակով դյուղ իջնելու Համար Սիրունը ÷որձում է իրեն ենթարկել ճոխ խուՀարքում ւարաւությունից վայրենացած ձիուն. «Թեկուղ դու էլ ու ւերդ էլ` երկուսդ էլ ւրաքեք, իմ ւակին մւնելու ես դյուղամեջ» (էջ 317). այսւեղ` բնության Հեւ բարդ ու ւարղ Հարաբերություններում նրանք ուժեղ են ն անարդարության դեմ` ըմբոսւ: Հուչի ձնով ներառվում է Սիրունի ընդդիմությունը դյուղի, այսւես կոչված, ղեկավարության դեմ. «Փեւը դցեցինք ւաւչդամբ, ասացինք. «էդ ձեր ոչխարը, էդ էլ դուք»: կարմրեցին, ուռան... Ռոսւոմ Մելիքյանը, սրա ախւեր Ռոսւոմը, մեր եղբոր Վերանը (ւեւենուը, որի անունը միայն ինքն է ւալիս-Վ.Ս.), ասացին. «Անվանաւես ու՞մ նկաւի ունես»: Զնայեցինք ով էր մեր առաջ, ասացինք. «Մեկառմեկ բոլորիդ. բոլորի՛դ», ասացինք: Մեր եղբոր ղավակը դեչ նայեց, ւեւենները կարմրեցին, բան չասաց ու մւաւաՀեց» (էջ 322-323): Ժողովրդական էւիղմին բնորոչ ներքին չարժունակությամբ Հաւկանչվող խոսքը լարվածությունն ընկալելի է դարձնում ուժի ն թուլության` Հասարակայնորեն խառնաչ÷ոթի

վերածված Հարաբերությամբ, երբ իսկական ուժը արադ լուծվում է ն չրջանակվում միայնության ւաւերի մեջ: Ուղղակի ընդդիմություն Հանդես չբերած ն իր միջավայրին, թվում է, Հարմարված ու այլ կաւերի մեջ միայնացած Զանդառը նս եկել էր մերժվածության նույն դիւակցության (նրա վերնի խոսքերը), ինչ դեռ մոււքից խոՀականորեն ւարղել էր Մյուսը, որի ւարադայում ւաւմա-ենթաւեքսւային մեկնություն է Հուչում Հեղինակի-Հերոսի այլ բաղմաձայնություն. Աղունի «Սիմոն քեռին մեղ ծաղրեց, ասաց. «Ասորենց խրւնածին ուն-անել չկա»: Ուրեմն բոլորի առաջ թե մենք թե մժեղը - բոլորի, անխւիր բոլորի: ինչու՞, ի՞նչ ւաւճառով - մեր ոչ մի արարքով ժողովրդի աչքը չե՞նք վախեցրել» (էջ 321): Նախ` վա՞խն է մարդկային Հաղորդակցման դործուն միջոցը ն միակը: Հեւո` իսկաւե՞ս ենթաւեքսւում ւոՀմի ւաւմաղդային ւաւկանելիությունը ինչ-որ բան է ակնարկում այլնս անՀեռանկար չդոյությունների անխուսա÷ելի ÷ասւի մասին, որը ընդդիմության մեծ լիցք ունեցող ն ճչմարիւն ասելու իրավունք ձեռք բերած Աղունը ընդՀանրացնում է այսւես. «Ոնց Հիմնադրվում էնւես էլ դնում է, դու Ասորենց ւեսակն ես, քեղանից ուղղվող չի լինի... Ձերոնք որ ÷ախչում են` իրենցից են ÷ախչում - կարծում են դյուղից ու ւեղից են ÷ախչում, մաւաղ» (էջ 329): Հիչենք նորից, որ ցանկացած ÷ախուսւ, անկախ արւաքին կաւերի ցանցայնությունից, ինքնօւարում է: Եվ վերջաւես, բաղմաձայնության աղաւությամբ չառավիղվող այս արդիական ընդՀանրացման մեջ Մյուսը ինչու՞ է բացարձակացնում Հակառակ ուժերին, ե՞րբ ն ինչւե՞ս է Հնարավոր «բոլորի» էթիկական բացասումը. դուցե` որ օւարում են բոլո՞րը բոլորին, երբ չի սւացվում մարդու Հասարակական կացութաձնը, ն եթե ÷որձ է արվում, այսւես կոչված, կոլեկւիվ սւեղծել, սւացվում է ոՀմակ (Հոչուման ու վախի կաւով), կամ նախիր (ցաքուցրիվ անճարակության որոճումով), քանի որ Հուը դոնե «մեկի» Հեւնից դնալու կարդավորություն ունի (ինչւես «աղ-կոյունլու», «կարա-կոյունլու» ցեղի այսօրվա ն բոլոր ժամանակների ժառանդորդները). չի սւացվում անդամ երամ, որը «վերնում է» (որքան էլ բանա114

սւեղծների աղդ ենք), որի բաղադրիչներին կաւում է նւաւակակեւի ՀամընդՀանուր ընկալման բնաղդը (էկղիսւենցիալիղմի՞ է Հասնում, թե՞ ÷որձում է այն չրջանցել Մաթնոսյանը` մանավանդ «ԽումՀարի» Հայւնի բանաձնումով` Եդիււոս չվող երամի մասին), եթե չմոռանանք, որ «երկիր» իջնելուց, Հողի վրա կանդնելուց Հեւո երամի անդամները նս առանձին միավորներ են... Եթե Զանդառի խոսքում մարդն ու իրավիճակը դործնականառօրյական Հուչի դեղարվեսւականացման մեջ են Հիմնականում, աւա Մյուս Թնիկը օւարման դործոնը ներկայացնում է վերաւրած-վերլուծված ընթացքի մեջ, ն դա ավելի է ընդդծում մերժվածության Հասարակական ու դեղարվեսւական Հնչեղությունը, ն դուցե սա է ւաւճառը, որ երկու Հավասարաղոր որակներից կենւրոնական դեր է սւանձնել Մյուսը: Երկու կերւարի խոսքն էլ, իՀարկե, բառի դեղադիւական իմասւավորման ն Հեղինակային դիւողականության Հավասարաղոր լիցք ունեն, որ չաւ նրբորեն է ներՀյուսվում ժողովրդական բառամւածողությանը: Այս Հարաբերությունների մեջ կարելի է ընկալել նան վիւակի վերնադրերի ենթաւեքսւային մեկնությունները` «Անձրնած ամւեր»-ից «Տաչքենդ»: «Անձրնած ամւեր»-ի մեւաֆորային խորքը կարելի է բացել, ն ւեւք է դա անել` նյութի նույն առաջադրանքից ելնելով. անձրնելուց, կենսաբեր Հեղուկով «ներքնում»` մարդկանց երկրում, կյանք ւալուց Հեւո, ամւերը կորցնում են իրենց արժեքն ու իմասւը, դոյաբերության էներդիան (բայց մարդկային նեղմւության սաՀմաններից դուրս` առժամանակ. Հեւո նրանց նորից ւիւի սւասեն` դուցե արդեն ուչացած ու անՀույս): Հիմա նրանցից չեն վախենում, քանի որ մարած է կայծակի-որուի լիցքը (իրենը ւարւադրելու, վախի միջոցով ւիրակալելու ուժը, եթե դա է որոչողը). նրանք ւրվածդաւարկված, մերժված ու մենակ են, թեւեւ միչւ ունեն «երկրի ջիղը, ւերը» լինելու, «աչնան արնի» բերքաբերության Հարաչարժությունը, որ ակունքվում է նրանց «սկղբից», որքան էլ ինքնասւանորեն «բոլորը» չւեսնելու ւան նրանց: իսկ մա115

կանունների-անանունության ենթաչերւային իմասւների մեջ` ւուեմական Հուչումներից մինչն չդոյության ն էկղիսւենցիալ օւարումների Հասւաւումը «Տաչքենդ»-ով որոչակիացնում է ÷ախուսւի անորոչությունը, որւեղ աչխարՀադրական սաՀմանը բոլորովին էլ Հիմնականը չէ: Այդ բացաւրելի ու առարկայացվող ÷ախուսւի միւումը ձնավորվում է կառուցվածքային Հեւնյալ չերւերի մեջ. I. Զանդառի ՀաղթաՀանդեսի ւաւ-րանքից մինչն Ծմակոււը Հովիւին ւալու, մեծ ու ÷ոքր միջավայրերի կողմից Մարդու բացասումը Հեղինակ-Հերոսի խոՀական դնաՀաւումներով: II. Սիրունի կողմից իր կյանքիընւանիքի-կերւարի ընկալման-բացաւրման մեջ ուժի ինքնադւնումի ն ընդդիմության ճդնանքը, որի վերլուծական ամ÷ո÷ումը կրկնաբանում է Աղունը Ասորենց մասին դաւողությամբ: III. Օւարման ւեղային ւերերի Հեւ Հանդիւադրումը առօրյականորեն անիմասւ է դարձնում ÷ախուսւի ենթադիւակցությունը, քանի որ դրա աբսուրդի բնաղդը նս կար Մյուսի ու Զանդառի մեջ, որը յուրովի Հասւավել է վերջինիս դործնական սկեււիցիղմով. «Ա՛յւա... այւա,- ասավ,- դե մնացինք էլի ես ու դու» (էջ 296): իսկ առայժմ դյուղ իջած Սիրուն Թնիկի ամեն քայլ մղում է կոնֆլիկւի այդ լուծման բաղմաձայնային Հասւաւումներին, ն միչւ առաջ են դալիս երնույթի սոցիալ-Հոդեբանական եղրեր: Գյուղում բոլորի ւները, չաւ կամ քիչ, ամառվա վիճակի ու ձմեռվա ւաւրասւության կանոնավորություն ունեն, իրենցը միայն անարդյունք-չերնացող աչխաւանքն է. «Զանդառն ու մենք խուի Հարցը դեռ ւիւի մւաՀոդվեինք` որ նոր ձյուն դար» (էջ 324): իր նման սաՀմանախեղդված ու մենակ մնացած ւուն Հասնելու Համար էլ ճանաւարՀը ուրիչից ւիւի Հայցեր, քանի որ ցանկաւաւված է ամեն ինչ: Մյուսի ու Հարնան Աղունի երկխոսությունը, ավանդական դրական ձնի մեջ, ուղղակի Հսւակեցնում է վերջինիս աւաՀով ւունոււեղի անՀաղորդակցությամբ Տաչքենդի ÷ասւի անւարբեր ընդունումը, Թնիկի, թվում է, Հենց այնւես վիրավորված լինելը բոլորից, նան նրանց ու իր միջն եղած բոլոր սաՀմանների Համար, որ միչւ խորացնում է

կերւարի անձնականությունը ուրիչ միջավայրում: Բուն Հակադրությունը Մեծ ւեւենի Հեւ Թեվիկը ներկայացնում է նուրբ չրջանցումներով` Հոդեվիճակային արձադանքը կաւելով կրկին չների Հեւ. «Շներն առաջ ընկան ու չասացին թե ծեծից Հեւո սառն ենք ն առՀասարակ ւարղ չի մենք կդնա՞նք նրա դաժան ուը. բայց ինչքան չլինի արյունով Հարաղաւ ենք» (էջ 333): «Արյունով Հարաղաւությունը», ՀոդեՀարաղաւության ն այլ մարդկային կաւերի ընդդծումն ու բացասումը լինելով, ղդացնել է ւալիս նան թաքուն ինքնարդարացմամբ թուլության ու խեղճության ՀաղթաՀարման ճիդը: ՈրովՀեւն այդ թուլությունը ներքին ուժի Հասւաւ առկայության (այն կա) Հակադրությունը չէ, ւարղաւես ւեւենուի «ներկայությամբ Թեվիկը ճնչվում ու միւքը սառչում էր» (էջ 371): Այս դիւարկումը, որը նս մարդկային Հոդեբանական մեծ ընդՀանրացում է, նույնիսկ ոչ այնքան բանականի անճարակացում է անբան ուժի Հանդեւ, որքան բնական մարդու անորոչությունը կամ դրա ղդացումը չաՀի աղճաւումների մեջ ողբերդաբար կամ ծիծաղելիորեն դիմակավորված մարդակերւի ճաՀճոււ-միջավայրում, իսկ բնականությունը միչւ թուլություն է դառնում կամ այդւիսին դիւվում անմաքուր խաղի սարդոսւայնի մեջ: Պեւենուն այդ խաղն սկսում է` սարից բերածը Թնիկից արՀամարՀանքով մորը ÷ոխանցելով: Եվ Հաջորդող դրվադը այդ ւարղ Հակադրության կամ անՀամաւեղելիության բաղմաձայնային դրսնորումն է` Հսւակված երկխոսական կառուցվածքով. Թնիկի խոսքի մեջ ինքնարդարացման խուսա÷ողական ենթադիւակցությունը կա, Մեծ ւեւենի ձայնը, ինչւես միչւ, անՀաղորդակից «ղեկավարի» ւիրակալական կաղաւարի մեջ է, ն այս ներքին Հոդեվերլուծական լիցքը Մաթնոսյանի ոճի բնորոչ առանձնաՀաւկություններից է միչւ. «- Տաչքենդ էի դնում, ուղում էի Տաչքենդ դնամ: Զլսե՞ց, չլսելու՞ ւվեց - ասաց. - Պիւի լիցենղի առնվի: ի՞նչ էր ասում. մեղ Հեւ չէր խոսում, բայց ի՞նչ էր ասում. Հեւո Հասկացնող եղավ, Հասկացանք, որ անւառաւեւության

վրա վաղուց է ւււվում» (էջ 334): Զնչին կրքերի չաՀամոլ դերակայությունը դուցե ն երեխայորեն ւարղ, բայց մեծ ձդւումի` օւարությունից եղբորը բերելու նկաւմամբ, իսկաւես, անՀաղթաՀարելի է դարձնում օւարման վիճակը, լույսին աւավինելու ճդնանքը կրկին Հանդեցնում է ժողովրդական Հումորին: Ճիւուը անիմասւ ւաչող ւեւենուի այդ անՀաղորդ կարծրությունը նույնն է, «ոնց որ Մուրադենց Բանասւեղծը Մելըքանց իչուկի վրա ՀովՀաննես Թումանյանից սրւառուչ բանասւեղծություն ասի: Դւրոցում ոչ մի ուանավոր չի սովորել» (էջ 335): Հաջորդ բառաիրավիճակը նոր ու անսւասելի ձայնի ներառումն է, որով օւարման չառավիղները Թնիկի ներսից դուրս են դալիս դեւի դյուղի կամ ւեղային ւարածքները ն կրկին նրբորեն բարձրանում երկրի-ւեւության մակարդակ: Ռուս Հարսի ներխուժած միջամւությունը նախ դալիս է նորից խառնելու ն Հասւաւելու ÷ախուսւի ւարածական անորոչությունը, միւումնավոր արված աչխարՀադրական սաՀմանաղանցությունը. «իրենց Ռուսասւանների (Տաչքենդը Ռուսասւան է, իսկ Հայասւանը մերն է «իբր թե»-ով - Վ.Ս) անունը լսեց թե չէ, դուրս թռավ` թե ես ձեղ թարդմանիչ, ւարդմանիչ դնում եմ: Մերժվելու վախից` այսինքն որ կկանդնեն կմերժեն, երեսը ծռում ու լաց էր լինում, դնալու ցանկությունից` այսինքն որ միդուցե Հանկարծ թողնեն, աչքերը չողում էին, չալն ուսերին խաղացնելով քիչ էր մնում ռըսի ւարը ւարի» (էջ 336): Տեր լինելու բնաղդը թույլ չի ւվել, որ նրա մեջ այսւեղ Հարս դալու անորոչություններից Հեւո անդամ մարի Հակադրվելու ուժը. ÷ոքր եղբորը ուղղած Մեծ ւեւենի Հոխորւալից Հրամանին («- Տուր, արա,- ասաց,- Հասցրու մի սրա բերնին». էջ 337), ռուս Հարսը երկար Հնաղանդությունից Հեւո կարողանում է Հակադրվելու ուժ ունենալ. «Գնա քու կնիկի բերանը ցեւի» (էջ 339), ն ւեղին է Համարում սոցիալ-Հոդեբանական արժեք ունեցող Հիչեցումներ անել. «Բու ախւեր օդոսւոսին ւաս մանեւ սւացել է, դու էդ ու՞մ ւող աղայի ւես ցախսում ես» (էջ 341): Մեկ որ Հոդեբանական, անդամ քաղաքական Հիմնավորումներով (թիկուն118

քում Ռուսասւան Հղորության մեջ ծնված ու նրա քաղաքացին լինելու ուժն է) Հակադրության Հաղթարչավը սկսվել է, այն չարունակվում է արդեն անխոցելի ու լուրջ ÷ասւարկումներով. «Այսւեղի լեղվով չկարողացավ բողոքը ձնակերւի, ռուսերենի կաւեց ու այսւեղի կարդերը ջնջեց, իրենց երկրի կարդերն էլ մեծարե՛ց, բարձրացրեց» (էջ 342): Տեղին է Հիչել Մաթնոսյանի դրամաւիկ դիւումներից մեկը. «Հայ մարդու Համար, իմ Հայ մարդու Համար, ինձ Համար մեծադույն կորուսւը իմ իմւերիական կարդավիճակի կորուսւն է... Այլնս բարձր կեցվածքով ն դու-ով չէի խոսելու ղորեղ ւեւությունների ղորեղ քաղաքացիների Հեւ» ( Սւիւակ... էջ 61): Միկրո ն մակրո աչխարՀների բարդ կաւերը, դրանց կրող «÷ոքր» (թե «մեծ») Հերոսների Հոդեբանական խորքային անցումները ավարւին մուեցնելու նախաչեմին արվում է ընդՀանրացում, որը կրկնաբանություն կարող էր թվալ, եթե դրողական ւարւադրանք լիներ (որ Մաթնոսյանի խորքարվեսւում բացակայում է), այլ ոչ թե Հեղինակ-Հերոս-ընթերցող Հավասարաղոր ընթացքով բարդ ճանաւարՀ անցած կերւարի ինքնամ÷ո÷ում. «Բոլորը բոլորից նեղացած էին, ոչ մեկի միւքը ոչ մեկին Հայւնի չէր, մեջները` այսինքն արանքներում մի ւաք խոսք չկար, ն անՀայւ էր` ներսները կա՞ր արդյոք մի ւաք խոսքի, մի վերաբերմունքի, իմ ցավը մեջւեղ դնելու մի ռիսկ» (էջ 393): Մարդկանց «արարքներում» ջերմության կաւի որոնումները «ներսում» լույսի դոյության կասկած ւիւի առաջացնեն, քանի որ ÷ասւորեն չի սւացվում «ուրիչի» ցավը «իմը» Համարելու բնական ու բանական կարողությունը: իսկ վիւակի ավարւի այս վերացարկումները դուցե կոչված են Հավասարակչռելու լուծումի խիսւ առօրյական Հիմքերը: Միջավայրի նկաւմամբ Հակադրության ն օւարման վերացարկումը նան Մյուսի ւաՀվածքի ÷իլիսո÷այական ձնի մեջ է, որ կրկին Հոդեվերլուծական չերւեր ունի. «Սիրուն երեսը վերն ւարղեց, բայց չւաւասխանեց. մինչն Հիմա դլուխը կախ էր կանդնած, Հիմա էլ երեսը ւարղած կանդնեց» (էջ 394): իսկ այս ամենի կենցաղայնորեն չոչա÷ելի Հակակչիռը այն է, որ ւարղվում է` Թնիկի խնայողու119

թյունը բանկից ÷ոխանցվել է նույն ւաչքենդցի Սամվելի երեխաների «ալիմենւին», ն դեռ նա Հեռադրով ÷ող է ւաՀանջում իր դաւավճիռը ÷ոխելու Համար: ԱՀա վերացարկումների ու առօրյական կաւերի մեջ ներկայացվող այս` նան արւաքին ու ներքին օւարումների բարդ ճանաւարՀ անցած Հարաբերությունների ւաւասխանը Տաչքենդ դնալու մրմունջի ն օղու չչի Հեւ ճամ÷եղրին Հարբած-ընկած Մյուս Թեվանի խուլ առաջարկն է` իրեն դյուղ Հասցնելու ւաւրասւակամ ծանոթներին. «Մի՛ դնացեք, էնւեղ մարդ չկա, բոլորը մեռել ու կորել են, բոլորը» (էջ 415): Գյուղական-ւեղային, մարդկային-Հոդեբանական, ÷իլիսո÷այական-դեղադիւական ամենաարդիական Հնչեղություն ունեցող Հարցադրումները ի վերջո Հանդում են աղդային դոյաբանությանը: Հ. Մաթնոսյանը սւիւված է լինում կրկին արձանադրել. «Մենք ենք սւեղծում էն մթնոլորւը, որի մեջ ժողովուդն աղդ է դառնում» (2, էջ 610), ինչւես որ «Խաչաւուր Աբովյանը վերածնեց Խորենացու անցյալը» ( Ես..., էջ 120). ն ուրեմն` «Երնի թե ամեն մի երկիր իր մչակույթի ղավակն է, ոչ թե մչակույթն է երկրի ղավակը». (էջ 32): Այդ դեւքում երկիր ու ւեւություն ձնավորելու դարավոր ձդւումները վերջնարդյունքում ÷ասւորեն ձախողվում են, քանի որ մչակութային Հիմքե՞րն են խախոււ, թե՞ մչակույթին վերադրելով ւեւական դործառույթներ` այս վիւակի Հերոսի նման դամել ենք մեղ աղդային մենակությանը ն ճամ÷եղրին ընկած լինելու մոլորվածությանը: Եվ Մաթնոսյանը սւիւված է լինում կրկին Հիչել դրամաւիկ ճչմարւությունը. «Մերը Հիմա իսկական ողբերդություն է... ԱնՀեթեթությունն այն է, որ ամբողջը (աղդը-Վ.Ս.) որւես այդւիսին դադարել է լինելուց, որ ամբողջի մասերը այլնս միմյանց չեն ւաւկանում... Միմյանց դեմ ւարած ÷այլուն Հաղթանակներով ասւարեղում մի ծվաւված երկիր ենք թողել, որ մեղ որւես խորթերի է նայում, ն մենք էլ իրեն` որւես օւարի» (2, էջ 680): Եվ ամենախորիմասւ ճչմարւություններից մեկը. «Երբ ինչ որ մարդիկ ուղում են ÷ոխարինել Ասւծուն, ուժեղ մարդկանց թիվը նվաղում է» ( Ես..., էջ 395):

իր բնությունից ու միջավայրից, այդ ճանաւարՀին նան երկիր-Հայրենիքից օւարված «անդեմ-անանուն-անցավ սոսկական միավորներին», աՀա, Հրանւ Մաթնոսյանը «ւերը» լինելու իրավունքը Հասւաւելու Համար Հավասարաղորում է դրող-արարողին, դարձնում իր բառի ւնօրենը, որ նրանց իսկ «Հիչողության Հաւընւիրից» է դալիս, բաղմաձայնության այս Համադրումներով մեծացնում դրականության ու նրա Հերոսի ւիրակալությունը, ն դա դիւում է իր Համար որւես ձդւելի սւեղծադործական Հավաւամք. «ի˜նչ դեղեցիկ են նրանք, ովքեր մարդու Համար դրում են իր խոսքը, մարդու մեջ բացում են իր լույսը, արձակում իր ձդւումը: Պիւի ցանկայի նույնաղոր եղբոր նման միանալ նրանց ն իմ անձնական ու աղդային թուլությունը չբացաՀայւել, քանի որ երկրի վրա ինչ որ լինում է` լինում է նախ խոսքի մեջ» (Սւիւակ..., էջ 29), ն ամեն մի երկիր ի վերջո իր մչակույթի արդյունքն է...

ՍԱԹԵՆիկ ԱՎԵՏիՍՅԱՆ

ՀՐԱՆՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆԻ

ԿԵՆՍԱՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅԱՆ ԱԿՈՒՆՔՆԵՐԸ

Հրանւ Մաթնոսյանի դրական ժառանդության քննությունը ÷ասւում է, որ նրա կենսա÷իլիսո÷այության ակունքը այս կամ այն ÷իլիսո÷այական - դավանաբանական ուսմունքները չեն, այլ իր աւրած ժամանակն ու ւարածությունը աղդային արմաւներով ն Համամարդկային բարոյական արժեքներով ճանաչելու ն դնաՀաւելու օրինաչա÷ությունը: Մաթնոսյանի ճանաչողությունը Հսւակորեն որոչարկվում է աղդային դոյաբանության խորՀրդով, կյանքի արժեքի իմասւավորմամբ ն էթնիկ բարոյականության խորաւես Հիմնավորված ընթացքով: Դա սե÷ական աղդային երթի ւրամաբանությամբ Հիմնավորված ն ՀամաչխարՀային մչակույթի աղդեցությամբ ձնավորված դեղադիւական ն ÷իլիսո÷այական ծրադիր է, ինչը նրա դեղարվեսւական դործերում, էսսեներում ն Հոդվածներում դրսնորվում է խոՀի ն մւածումի ւեսքով, էւիկական-բանասւեղծական ւաւումի ÷ոխաձնությամբ: իր երկրի, իր եղերքի մարդկանց բարոյականությունից ու Հոդնոր ւարածքներից Մաթնոսյանը սւեղծում է Հայ էթնոսի կենսաւաւումը` սկսելով Հիքսոսների ծադումնաբանությունից մինչն 60-ականների Հայ դյուղի «մաքուր, ÷արթամ ու աղքաւ» կեցությունը: Թվում էր, թե Հայ դրականությունը դյուղաչխարՀի, նրա մարդկանց մասին չաւ էր դրել, ն նյութը սւառվել էր` այլնս ծավալվելու ւարածք չթողնելով սոցիալիսւական դյուղի կայացած-աւաՀով ներկայի, աւրելիք ծաղկուն օրերի մասին: Գեղադիւական նւաւակը խոսքի միջոցով մեծ ու արնու Հովիւ սւեղծելն էր, մարդ-մոնումենւի կերւարը

բարձրացնելը. «ՕՀանեսի ÷որձն ուղում եմ կրկնել դրականության մեջ, ուղում եմ նոր մի Հովիւ ÷ռել ն բնակեցնել նոր մարդկանցով ու կենդանիներով ն կարծես թե Հաջողում եմ: Ծմակոււ մի դյուղանուն, մի երկու բնակիչ ու կենդանի արդեն ունեմ: Շաւերն իմ Հիչողության դյուղից են դալիս, երբեմն էլ կարողանում եմ «ղոււ ինձնից» սւեղծել, ն այդ ամենը վերաբնակեցման ււավորություն է թողնում»1: Բայց ւաւերաղմն ու դյուղաչխարՀի խեղճությունը սւիւում էին դրողին Հավաւարիմ լինել իրականությանը, լինել իր ժամանակի ւարեդիրը: «ինչո՞ւ եմ դրում» Հարցին դրողը ւալիս է իր ն բոլոր դրողների ւաւասխանը. «ինչու եմ դրում, որովՀեւն Թումանյանն ու Տոլսւոյը դրել են, երնի թե` այո, բայց չաւ ավելի դրում եմ այն ւաւճառով, որ նրանք այն չեն դրել ն այնւես չեն դրել» (էջ 7): Գրողի դեղադիւությունը կայացել էր իր Հայրենիքում իրեն ւրված ժամանակի ն մարդկության սւեղծած մչակույթի Համադրումից` արարելով դրողի անՀաւականությունը, դեղադիւական անժխւելի ÷ասւ դարձնելով նրա դրավոր խոսքը: Նրա արվեսւի խորքերում առկա է սե÷ական կենսա÷որձի ն քննախույղ դիւարկումների, աղդային ն ՀամաչխարՀային մչակույթների Համադրման արդյունքում սւեղծված իմասւասիրությունը, որը Հիմնվում է մի չարք բանաձն-սաՀմանումների վրա, առանց որոնց մեկնաբանության անՀնարին է ընկալել դրողի աչխարՀայացքի ն դեղադիւության ղարդացման ընթացքը: Առաջին բանաձնը, որից ւեւք է մակաբերել նրա կենսա÷իլիսո÷այության խորՀուրդը, սա է. «ԵՍ ՆՐԱՆՑ ՈՐԴիՆ ԵՄ, նրանցից եմ սւեղծվել, նրանք են ինձ սւեղծել...»: Թվարկումների անվերջանալի չարքով ներկայանում է «մունջ մչակների», «լուռ դոյողների» բաղմությունը, որոնց նա Հանդիւել է ոչ միայն իր ծննդաբանության ակունքներում` ԱՀնիձոր-Անւառամեջ-Ծմակոււում, այլն Պլաւոնովի ւաւմվածքում, Բակունցի

Հրանւ Մաթնոսյան, Սւիւակ թղթի առջն, Երնան, 2004, էջ 6: (Նչված դրքից մյուս մեջբերումների էջերը կնչենք ւեղում):

արձակում, Ժան-Լյուկ Գոդարի կինոնկարում, Համո ՍաՀյանի ւոեղիայում, Զարենցի «Խմբաւեւ Շավարչում»: «ի սկղբանե էր Բանն...» ինքնանկար-ինքնախոսության մեջ Մաթնոսյանը ավարւուն Համակարդի է վերածում իր դրողական նկարադրի, աչխարՀաճանաչողության ն դրական Հայացքների կաղմակերւման ն ղարդացման ընթացքը: ինքնանկարում Մաթնոսյանը մանրամասնում է, թե իր Հայացքների ձնավորմանը ովքեր ն ինչւիսի իրադարձություններ են ուղղություն ւվել: Բրիսւոսի խաչը չալակած Սիմոնի ւիւը նրան արդեն Հանդիւել էր սե÷ական Հոր կերւարում. աչխաւասեր, մունջ մչակ, իրեն ոչ ոքի չւարւադրող, իր բեռը ւքնանքով կրող. «Ես ավելացնեմ, որւես ն ÷այւի՛, ն՛ խուի, ն՛ կարւոլի, ալյուրի ու վայրի ւանձի կոչւ բեռան ւակ բաղմիցս ու միչւ ւրկված մեկը, որ իրիկունները Հանդից դառնալիս միայն մի բան են ուղում` քնել: Եթե մայրդ կամ կինդ, որ քեղ ւես մի դրասւ էլ իրենք են, ծնկներդ ւաք ջրով ւրորեին` քնի երանության մեջ երախւաւարւ կլինեիր ամբողջ կյանքին` ն՛ խաչողներին, ն՛ խաչվողներին» (էջ 25): «Աչնան արնում» Հայ ւղամարդու այս ւեսակը ւաՀւանեց Բրիսւոսի խաչակրի անունը` Սիմոն` միանալով «լուռ Հւաւակների» այն Համայնքին, ովքեր երկիր են սւեղծում, որոնց բաղուկների ուժով են բարձրանում օջախի ւաւերը, բայց ովքեր իսւառ ղուրկ են ինքնաւաչււանական բնաղդից, խոսքի միջոցով դժվար են Հարաբերվում աչխարՀին. Աղունը մարդու այս ւեսակը Համեմաւում է ծառի Հեւ` անչարժ, Համր, անւաչււան: «Զարենցը նրա մասին այս է ասել. «Մյուս դաչւերը` չլոււ ու չոր, Եվ դաչւերում այն` դրասւ աւին,- Հադին նեխած մի, ցեխու չաւիկ,- Հոդին միչւ Համր, Հրաւոչոր»: Ուղում եմ ւեսնել` այդ աւին իսկաւե՞ս դրասւ է, նրա Հոդին իսկաւե՞ս Համր է, երբ կառավարում են` ինքնասիրությունը չի՞ վիրավորվում, երբ ձադերը խլում են` չի՞ մեռնում, Հոդու խորքում մեղ չի՞ անիծում, ինքը իր միւքը ու բովանդակությունը ունի՞, թե՞ անՀրաժեչւության առաջ իր ւարւքի մասին մեղանից առած խոսքն է իր բովանդակությունը» (էջ 26):

Մարդու մեջ երկու սկիղբ, երկու բնություն կա' արական ն իդական, առնական ն մայրական: Արական սկիղբը Մաթնոսյանի արձակում դրսնորվում է երկու բնույթով` ւասիվ (Ավեւիք, Աբել ն նրանցից սերվածները) ն ակւիվ (իչխան, Ներսես), ն այս Հակադրամիասնությամբ ամբողջանում է առնականության էությունը: կոլխողի ն ւեւության արանքում ւրորվում են ոչ միայն Հոր աղնվական մաքրությունն ու դյուղի մարդկանց ուղղամիւբնական ւաՀվածքը, այլն մի ամբողջ Հասարակարդի ւարբեր աղդությունների բարոյականությունը: ԽորՀրդային կայսերաւեւությունը Հողի մչակին, բանվորին, մւավորականին կանդնեցրել էր չդործած մեղքը քավելու կամ չքավելու դեւքում մաՀաւարւության դնալու ծանր բեռան ւակ: Մեղքի ն մեղավորության քրիսւոնեական ընկալումների դաչւից դուրս կար ւարղ մարդկային կամ Համաղդային բարոյականության դաչւը, որը մաքուր, անւիղծ ակունքներից սերված դոյերի Համար սաՀմանում էր բարձրադույն բարոյականության կարդ, ըսւ որի` «Մեր կողմերում չաւ լավ ու չաւ վաւ բաները չւեսնել ւալու աղնվական սովորույթ կա», մինչդեռ իրականությունը սւանում էր մարդու մոնումենւալ ւիւը` դործելու ն ւաւմություն արարելու դաչւ սւեղծելով մարդ-բլոճի Համար: «Գրականությունը դրողական եսի արւածումն է» (էջ 36). դրողի իր ես-ը Մաթնոսյանը Հայւնաբերում է իր Հոր ու մոր, Ալխո ձիու ն դոմեչի կերւարներում, բոլոր նրանց կերւարներում, ովքեր խաչը չալակած Գողդոթա են բարձրանում, այն Հայ կանանց ճակաւադրերում, ովքեր Ասւծու ամեն օրը Հեււաւերաղմյան սոված երկրում «Մադելանի սխրանքն էին դործում, բայց աչխարՀին Հայւնի են որւես անանուն-Հասարակների բաղմություն», իսկ աւրել ու ղդալ այդ բաղմության ներսից նչանակում էր ւառաւել ու մորթվել նրանցից յուրաքանչյուրի Հեւ ն յուրաքանչյուրի Համար, ծնվել յուրաքանչյուր ծնվող Հայի ն մեռնել ամեն մաՀկանացուի Հեւ: «Այս սիրելի-սարսա÷ելի, խելացի-խելադար, Հասկանալի-խճճված աչխարՀում դաժան բան է մերկ լինել, լինել աչխարՀի մերկացած նյարդը` դրող:

Սւիւակ թղթի առջն ամեն վայրկյան կարելի է կաթվածաՀար լինել» (էջ 31): իդական, մայրական սկիղբը դրողի ճանաչողության մեջ արմաւավորվել է սե÷ական մոր կերւարով. դեռաւի կնոջ ղարմանալի անաՀ, կամային արարքը դրողի մանկական Հիչողությունների չղթայում ամրադրվել է որւես խիղախում, Հերոսացում` արժանի դեղարվեսւական իրականություն մոււքադրվելու ն դրական անՀաւականություն ն ւիւ դառնալու. «Բառասուներեքի ÷եւրվար-մարւին մայրս ւնից երեք օրով կորավ. ոչ աւսւրանքով, այլ որնէ ղդայարանով կռաՀել էր, որ մեր անասունը Ձորադեղ ջարդվում է, ւիւի ÷րկելու դնա: Մեկը ÷րկեց, այդ մի կովը երեք երեխայիս ւաՀեց: Մեր դյուղից Ձորադեղ ու եւ յոթանասուն կիլոմեւր է, ճանաւարՀին մի երկաթուղային կայարան, մի դյուղ ու մի-երկու ւեղ լքված դոմեր են, այդ դոմերում այդ աղջիկ-կինը, այդ նիՀար, ծանրած, աՀա-աՀա ծնող կովի Հեւ երկու դիչեր է անցրել, երկու ցերեկ` խնդրելով, Հրելով, լացելով, անիծելով ու Հուսալով ժամը ժամի վրա մուեցել է իր դյուղին, որ մինչն ամուսնու ղորակոչվելը թչնամական դերության ճամբարից լավը չէր: Եկան, մեր ւնից ներքն` ղառիվերին, դեմ առան ու ձմեռվա արնի մեջ ÷լվեցին» (էջ 26): «Որնէ ղդայարանով կռաՀել էր» արւաՀայւությունը ընդդծում է իդական-մայրական սկղբին բնորոչ` ւեսակը ւաՀւանելու, բնաղդական, ենթադիւակցական մղումը, չրջաւաւող իրականության դերղդայական ընկալումը, անմիջականորեն ղդայարաններին չւրվող անորսալի էներդեւիկ Հոսքերի «որսը»: Մոր կերւարի այս որակը, որւես ւեսակի չարունակման ն ւաՀւանման Հիմքային դործոն, Մաթնոսյանի արձակում իրացվել է թե՛ բանական Հերոսների (Աղուն, Մանիչակ, Շուչան), թե՛ ոչ բանական Հերոսների (ձի, դոմեչ) վարքադծի, խառնվածքի, բնաղդային ն դիւակցված դործողությունների միջոցով: Գիւակցական մակարդակում իդական-մայրական սկիղբը ղոււ վերարւադրող, ւաՀւանող Հայրենաչեն դործառույթ ունի: Վերաբերմունքը արմաւներին, Հողին, դերդասւանին, օջախին, ամուսնությանը ն երեխաներին ձնավորում է Հոդեբանական ն

բարոյական որակների այն ամբողջությունը, որը Համարվում է աղդային Հոդնոր ն դենեւիկ առողջության նախաւայմանը: Ըսւ դիցաբանական ւաւկերացումների` երկիր մոլորակը մայրն է, երկինքը` Հայրը, այսինքն` երկրային կարդը` նյութական, մաւերիական, սւեղծվում ն ւաՀւանվում է իդական մայրական սեռի կոչումով ն ջանքերով: «Աչնան արն» վիւակի նախնական ւարբերակն ուներ «Երկրի ջիղը» վերնադիրը, որն անուղղակիորեն, ÷ոխաբերական ւաւկերի ներքին չերւում խորՀրդանչում է երկրաւաՀ, Հայրենաչեն ւեսակի դոյությունը. առանց այդ մայրական սւեղծադործ, ծնող, Հողեղեն ւարերքի չի կարող երկիրը մաքառել, դոյել, չարունակվել: Բնորդ այս կանայք Մաթնոսյանի կենսա÷իլիսո÷այության ակունքներում կանդնած իրական մարդիկ են, որոնցից նա սւեղծեց Համաղդային ւիւեր. «Ես ուղում եմ իմ Հայրենիքի յոթանասուն կիլոմեւր այդ ճանաւարՀից «Մադելանի սխրանք» Հանել ն այդ կնոջը անՀաւականություն դարձնել, եթե չդառնա` նչանակում է չաւ ճիչւ են անում նրանք, ովքեր իրենց խաչը նրաւեսների չալակն են ւալիս ու եւ էլ չեն նայում ւեսնելու` բերո՞ւմ են, թե՞ չեն բերում» (էջ 27): Պեւականաղուրկ Հայության վերջին երկու Հաղարամյակի ւաւմության մեջ Հայ կնոջ աղդաւաՀւան դործառույթը ÷ասւվել է, բայց ոչ չեչւադրվել: Մաթնոսյանն առաջինը Հայոց դրականության ւաւմության մեջ նրան դարձրեց ւիւ, իդեալ, արվեսւի օրենքներով ամրադրեց նրա կերւարը` էթնիկ ն սեռային միասնության մեջ: Թե՛ «Աչնան արն», թե՛ «Մենք ենք, մեր սարերը» վիւակներում Մաթնոսյանը սւեղծել է իդեալական դերդասւանի մի ւաւկեր` այսւիսի որակումով. «Նանի չուրջը կաղմակերւված ւուճուր ւեւություն էր». դերդասւանի` որւես ւուճուր ւեւության մոդելը դարերում ոչ միայն ÷րկել է, այլն ւաՀւանել ւեսակը, մաքուր ւաՀել դենուիւը, լեղուն ու Հավաւը` որւես աղդի դոյաւնման նախաւայմաններ: Որբնայրի այդ կանանց մեծ մասը Հեււաւերաղմյան Հայ դյուղի ամբողջ Հոդսը' ÷այւի, խուի, կթի, անՀայր երեխաների,

կրում էր իր վւիւ ուսերին: Բայց դաժան կյանքը մաղաչա÷ չէր ւակասեցրել նրանց կամքը, չէր կուրել ոդին ն սերը ղավակի ու բնության Հանդեւ. «Վասիլի Բելովը դիւի` ինչ ասել է Հին սերնդի կթվորուՀի: կոլխողային մաւղաչի միջից նրանք իրենք էին ընւրում իրենց աւադա կովերը, անուն էին ւալիս, կոլխողային նախրի մեջ առանց անունի կով չկար: Պառաված անասունից դժվար էին բաժանվում, չէին մաւնում, ուչ էին ասում, թե այսինչ կովի կաթը նվաղել է: կովերը նրանց ձայնը ն Հուը ճանաչում էին, կթվորուՀու բացակա ժամանակ ընկերուՀիները այսինչ Հաւկաւես քմայքու կովի ւակ էին մւնում նրա ւիրուՀու ուսաչալով կամ դլխաչորով» (էջ 16): ԱՀնիձոր-Անւառամեջ-Ծմակոււի բնակիչներին քաղաքակրթության առաջընթացը դեռ չի օւարել նախնական, բնական աչխարՀաղդացողության մակարդակից. «Ես կարուում եմ դարեՀյան ժամանակներին» բանաձնը ուղղակիորեն կաւվում է մարդու ղդացողությունների, կեցության, բարոյականության նախասկղբնական վիճակին, երբ միւքը ընդունում ն մեկնում էր Համաւիեղերական բանական կենսաՀոսանքները ն Հեչւությամբ էր ճանաչում աւադան. «1941 թվականի Հունիսի երկրորդ չաբաթում անՀեռախոս մեր խուլ դյուղում նվաղեց մի ւառավ ու դուչակեց արյուն, կուորած ն սով: ԽորՀրդի նախադաՀը նրան դոմում ÷ակեց խաբեության Համար ն մի չաբաթ Հեւո' Հունիսի 22-ին, դնաց ռաղմաճակաւ' դոմի բանալին դրւանում» (էջ 30-31): Գրողի մւածողության Համակարդում կանոնիկ ն օրինաչա÷ Համարվում են Հայոց կյանքի Հիմնականում նաՀաւեւական բարոյական նորմերը: Արձակի բոլոր չերւերում Մաթնոսյանի Հերոսները ենթակա են Հասարակականորեն մչակված բաղմաթիվ ւարւավորությունների, մարդկային նկարադրի ղդայական Հուղական ոլորւը մղվում է երկրորդ ւլան, ղդացմունքները Հաճախ ոչ միայն անւեսվում են, այլն մերժվում. արդյունքում' այդ արձակում սեռը կա, սեր' չկա, աչխաւանք ն ւարւավորություն կա, վայելք ու խենթություն չկա: Մաթնոսյանի ճանաչողության չրջանակներում կարնորվում են մարդու

առաքինությունն ու սւեղծադործական կամքը: Հասարակական մւածողության մեջ ամրակայված բարոյական խիսւ չա÷որոչիչները ւաՀանջում են բարձրադույն առաքինություն, բնությունից սաՀմանված բարոյական կարդի ւաՀւանում: Նրա Հայացքը իրականության խճճված Հարաբերություններից ղաւորոչում է բարոյական Հասւաւուն Հիմքեր ունեցող բնավորությունները: Սկեսուրի Հեւ խոսքուկռվի ընթացքում Աղունը մերժում է սիրո թեթնամիւ ընկալումը ն Հասւաւում իրենը' ղոՀաբերման, այլասիրության, ւաժանակիր աչխաւանքի ելքով. «Զէ, մենք դրանից չունենք (խոսքը սիրո մասին է' Ս.Ա.), մեր ոչխարը չխուղած, մեր կարւոլը Հանելու, մեր խողը Հանդում կորած` մենք չենք կարող ծիծաղել»1: Հեււաւերաղմյան որձակուոր Հայոց դյուղում երբեմն խարխլվում էին ամուսնական Հարաբերությունները, քանի որ Հարաբերությունների բնական ղարդացման ընթացքը խախւվել էր: Մաթնոսյանի Հերոսների առաքինությունը խարսխվում է իր ճանաչած մարդկանց բարոյական ընկալումներին, դրողը չէր կարող խուորվել իր ճանաչած իրականության օրենքներից' սւեղծելով կեղծ իրականություն. «Ամեն մի կարդին դրողի սւեղծադործություն այդ դրողի աչխարՀայացքի ն ÷իլիսո÷այության իրացումն է. դրողը դեւքեր չարադրող չէ, այլ աչխարՀը յուրովի բացաւրող կամ բացաւրել ÷որձող» (էջ 37): իր ամբողջ դեղարվեսւական սւեղծադործության ւարածքում Մաթնոսյանը ÷որձում է դւնել այն ւաւճառները, որոնք աղավաղում են մարդու բարոյական նկարադիրը, աղարւում Համաղդային բարոյականության ամբողջականությունը: «ԽումՀար» վիւակում Արմենակն այդւես էլ չի ընդունում Եվա Օղերովայի կանացի անկախությունը, քաղաքակիրթ, ղարդացած կնոջ աղաւամւությունը, ն Հասւաւում-արժնորում է իր Հայ կնոջ' Հասմիկի ներընւանեկան ջերմությունը ւաՀւանող նվիրված մոր ւեսակը: Անւարբեր չլինելով ռուս դեղեցկուՀու

Հ. Մաթնոսյան, Հաւընւիր, Եր., Հ. 1, 2005, էջ 503:

Հմայքներին' Արմենակը չի կարողանում ւրվել ղդացմունքներին. բանականության վերաՀսկողությունը խենթությունների իրավունք չի ւալիս. դա նրան արյամբ, մայրական կաթով ու դասւիարակությամբ էր ւրվել: Բարոյականության բոլոր չեղումները Հեղինակը մերժում է. Սոնայի ն Սիմոնի, Շուչանի ն Թնիկի, Մարիամի ն Անդոյի արւաամուսնական ւաւաՀական սերերը նրա բարոյական Հայեցակարդում ժխւվում են. դրանք Հասկանալի-բացաւրելի են, բայց անընդունելի: իր ճանաչած իրականության մարդիկ այսւիսին էին: Գրողը ÷նւրում է մարդու այս նախնական ն մոնումենւալ ւիւը, սւեղծող ն աւրեցնող ւեսակը: Երբ դրականությունը Հիմքում չունի կենսական ռեալությունը, սւեղծվում է «մի նոր թերի դրականություն», որ սնվում է օւար իրականությունից: Հայ դրականությունը ւիւի բարձրանա Հայկական դրականության ւաւվանդանին' ՀաղթաՀարելով դժվար ւրվող նյութի դիմադրությունը. «կյանքից վւարում ենք բոլոր այն բաղադրամասերը, որոնց ներկայությունը ն որոնց վերլուծությունը մեղ կկանդնեցներ չ÷ոթեցնող վիճակի առջն, նկարադրելու Համար վերցնում ենք այդւիսով սւերիլիղացված մի կյանք ն դարձնում ենք վիւակ ու ւաւմվածք: Եվ նյութը մեղ չի դիմադրում, քանի որ նրանից Հանված են դիմադրող բոլոր ջլերը, ն նյութը մեղ Հեչւությամբ է Հանձնվում, ինչքան որ կրկեսի կենդանավարժին Հեչւությամբ են Հանձնվում ամորձաւված ձիերը» (էջ 49): Գրողների աչխարՀայացքն ու ճանաչողության կերւը ւարբերվում են, քանի որ դրանք սնվում են ւարբեր իրականություններից. 60-ականների Հայ իրականության դրողը չէր կարող ն չւեւք է խախւեր դեղադիւության չա÷անիչները ն ւրվեր կեղծիքին` դրելով չաւրված երեկվա օրվա մասին: «Գրականությունը ժողովրդական Հույսերի ու ւադնաւների ւարեդրությունն է» բանաձնը դրողի Հայացքն ուղղում է իր ժողովրդի աւրած երեկվա օրը արվեսւի վերածելու Հիմնախնդրին: «Ուննոր ւան» Հայո-Հայասւան դեղեցկուՀու ն Հեղա÷ոխական Ար÷իարի սիրո, դառնադին ճակաւադրի ւաւմությունն այդւես էլ Մաթնոսյանը չվերածեց դեղարվեսւական

ւաւումի, բայց Աղաւի ւված ձեռադիր ւեւրը խորաւես ցնցել էր դրողին. նրանում Մաթնոսյանը Հայւնաբերել է իր ժողովրդի կորուսւների ն Հառնումի խւացումը, ցեղի ոդեղեն առավելադույն ուժի դրսնորումը. «...ես ինձ խոսւանում եմ Հիմա նսւել ն այդ «ֆիդա Հայոյի» կյանքից ժողովրդի կործանման ն վերելքի ւաւմություն սւեղծել, բայց իրո՞ք ւիւի սւեղծեմ, դոնե կարողանալո՞ւ եմ Հիմնովին ընթերցել Վալոդ Մխիթարյանի ձեռադիրը ն սխալների դոնե ուսուցչական ուղղում անել» (էջ 22): Մաթնոսյանը դառնությամբ է արձանադրում մեր մչակութային-դաղա÷արական ւարւությունների, մեր Հոդնոր ձնախեղումների ւաւմությունը: Գլոբալացման, մչակույթների ն աղդային դաղա÷արախոսությունների ՀամաՀարթեցման մեր ժամանակներում նւաւակամեւ, Հսւակ ծրադրով ւիւի աչխաւեն աղդային-դաղա÷արաբանները, մչակույթի արարիչները, որովՀեւն` «Երկրները առՀասարակ ւարւվում են իդեոլոդիաների ւարւություններից Հեւո, մչակույթների ւարւություններից Հեւո, երկրները, ւեւությունները ղոր ու ղորքով դրոՀում են, իՀարկե, մչակույթների նախնական դրոՀումներից Հեւո: Եվ մի մչակույթը ւեղի է ւալիս մի այլ մչակույթի, որից Հեւո Հաջորդում է դրոՀող երկրի ղորքերի ներխուժումը» (էջ 62): Երբ դրողը կամ արվեսւադեւն առՀասարակ առաջադրում է ոչ դրական Հարցադրում ն սւեղծում ւաւասխան կաղաւարին Հարմարվող դրականություն` միջին աղդային կերւարի կեղծ Հայւնությունով, աւա սւեղծվում է իրականության կեղծված դեմքով, դեղադիւական աղավաղված չա÷անիչներով դրականություն: Գրողը իրավացիորեն մերժում է Վ. Պեւրոսյանի առաջադրած միջին աղդային կերւարի սւեղծման դաղա÷արը` դւնելով, որ կյանքը ներկայանում է ընդՀանուրի ն մասնավորի Հարաբերակցությամբ, որ յուրաքանչյուր մասնավոր ՀամընդՀանուր օրինաչա÷ության մի առանձին դեւք է, իր անՀաւական որակներով յուրաքանչյուր Հաջողված կերւար աղդային բնավորություն է, ն այս դեւքում Հակադիր որակներ չեն

Աթանես ւաւն ու ֆիղիկոս Ալիխանյանը: Հայ դրողը ւեւք է կանդնի Հայոց իրականության ւաւվանդանին, Հիմնվի սե÷ական աղդային երթի ւրամաբանությանը, սնվի անձնական ճանաչողությունից: Հաւկաւես աւրված ÷ասւի դեղարվեսւականացումն է դառնում դեղադիւական Համակարդ, աչխարՀայացք ու Հայեցակարդ. Մաթնոսյանը մերժում է օւար դրական Հումքը` Հնդկական, իսւանական կամ ճաւոնական իրականությունից սերված, ÷նւրում է սե÷ական աղդային նյութի դիմադրությունը, որն ինչքան էլ դժվարությամբ ւրվի դրողին, իր ամենաւարղունակ դրսնորման մեջ ավելի է բավարարում դեղարվեսւի չա÷անիչներին. «ինձ Համար դա` սե÷ական ողբերդության վրա ճաւաղվելն ու սաւկելը, կլիներ Հենց այդ նյութի միակ ամենաթանկ ձնը, ընդՀակառակը, ինձ Համար կուեկի արժեք չունի այդ դրացիան Հիրոսիմայի թեմաներով, քանի որ Հայւնի է` մայրերն իրենց որդիների վրա Հաղար անդամ վաւ են լաց լինում, քան Հարնանի կանայք: Սւիլիղացիան ինձ Համար Հարնանի կնոջ ձնավոր լաց է» (էջ 49): իր արմաւներում կոււակված դոյա÷իլիսո÷այությունը դրողն իրացնում է դրական ւեքսւում, իր ներսով ղւում ու ւաւկերի վերածում այն ամենը, ինչ Հիմքում Հավաւարիմ է «իդական, մայրական, սւեղծադործական սկղբունքին»: Այս Հենքի վրա էլ կառուցվում է Մաթնոսյանի աչխարՀաղդացողության աւաղձը կաղմավորող մյուս սաՀմանումը, որից սնվում է նրա իմացաբանական-դեղադիւական Հայացքների ամբողջությունը. «...ինձ դուր են դալիս աղդային բոլոր մչակույթներից այն մչակույթները ն այդ մչակույթների մեջ Հաւկաւես այն արվեսւադեւները, որոնք նույնւես են «ղոււ Հայացի», «ղոււ նաՀաւեւական, ղոււ, ւաՀւանողական, իդական, մայրական, ոչ-Հեղա÷ոխական սկղբունքի», որոնք նախասւեղծ քաոսը ւեսքի ու Հավասարակչռության են բերում` իրենց վերսւեղծվող աչխարՀից վւարելով վթարային Հնչյունը, դույնը, ձնը, ասես նույնիսկ վախենալով վթարային իրավիճակի ընկալումից ն առավել նս արւացոլումից» (էջ 23): «Այսւես կոչված դյուղադրության մասին» Հոդվածում Մա132

թնոսյանը դրում է. «Յուրաքանչյուր դրող կանդնում է դաւարկ Հարթության մեջ ու դառնում այդ Հարթության բարձունքը» (էջ 40): ի՞նչ է նչանակում սա. արդյոք չի՞ ժխւում նախորդ միւքը, դրողը ոչինչ չի՞ ժառանդում նախորդներից, դրականության ավանդույթները չե՞ն ներդործում կայացող արվեսւադեւի վրա, նա ինքնակա՞ է, կւրված աղդային ու Համամարդկային արժեքներից: Մաթնոսյանական այս Հակասական մւքի բանալին թաքնված է Հենց իր Հեւնյալ ձնակերւման մեջ. «Եթե ես վաղը սկսեմ վեւ դրել Խաչաւուր Աբովյանի մասին, ինչով են ինձ օդնելու Աբովյանն ինքն իր վեւով, Եղիչե Զարենցը («Դեւի լյառն Մասիս»), Ակսել Բակունցը («Խաչաւուր Աբովյան»)' իմ Աբովյանն ինձնից դուրս քաչելու, ընդՀանուր բարերար աղդեցությամբ...» (էջ 39): Նախորդ ն այս մւքերը թվում է, թե իրար Հակասում են, բայց իրականում մեկը մյուսի Հեւնությունն է: Այն որ, այնուամենայնիվ, Բակունցը, Զարենցը կամ Աբովյանը օդնում են դրողին, Մաթնոսյանը չի մերժում, այլ կարծես թե, առաջին Հայացքից աննչան դեր է վերաւաՀում նրանց իր ւաղանդը Հասունացնելու ն ուղղություն ւալու դործում' բնութադրելով այն որւես «ընդՀանուր բարերար աղդեցություն»: Բայց մի՞թե ճիչւ չէ դրողը, չէ՞ որ չէր էլ կարող ավելին լինել, այլ ընդամենը «ընդՀանուր բարերար աղդեցություն», որն անչուչւ դործում ն արժեքի է վերածվում, երբ մյուս' աղդեցություն կրող թնում կա կարնորադույնը' ի վերուսւ չնորՀված անՀաւականությունը, որին ւեւք էլ չէ ուրիչ «ծանրակչիռ» աղդեցություն: Նա դրողական իր «բնաղդով» վերցնում է իր ւաղանդի բնույթին ներդաչնակ արժեքները, որոնք Հեւո դիւակցության ն ենթադիւակցության չերւերից դուրս են Հոսում դրողի բացառիկությամբ չաղախված ն սովորական, անմչակ Հայացքի Համար անւայմանորեն անւեսանելի են: «Այս Զարենցը, Ֆոլքները, Գոդարը, Բակունցը, Ղուկասը, Պլաւոնովը ն դեռ չաւուչաւ Հեղինակներ ու դործեր, նկարիչներ ու երդեր,- սրա՞նք են աՀա ինձ մաւնացույց արել իմ Հայրենիքում ինձ ւրված իմ կյանքի ժա133

մանակը, իմ կյա՞նքն է աչխարՀի ծով դրականությունից մաւը դրել այս Հեղինակների ու դործերի վրա' չդիւեմ, երնի թե ն՛ մեկը, ն՛ մյուսը, երնի թե երկուսը միաժամանակ» (էջ 26): Այս ւեսանկյունից արդեն Համողիչ է դրողի այն ւնդումը, որ յուրաքանչյուր արվեսւադեւ մենակ է դրավում արվեսւի բարձունքը, որքան էլ Թումանյանը, Բակունցը, Զարենցը, Տոլսւոյը, Մարկեսը ն մյուսները դեր խաղան դրողի աչխարՀայեցողության ն կենսա÷իլիսո÷այության ձնավորման ճանաւարՀին, նրա դեղարվեսւական իրականությունը բացառաւես իրենն է' Մաթնոսյանինը: Այս իմասւով ճչմարիւ է Մաթնոսյանի դիւարկումը. յուրաքանչյուր դրող «դաւարկ Հարթությունից» է բարձրանում ն կայանում: Այնուամենայնիվ կա մի չդրված օրենք, ըսւ որի' որքան օժւված է արվեսւադեւը, այնքան ավելի խորն է ու անւարադիծ նրա ղդացողությունների աչխարՀը: Տաղանդի կայացումն անւայմանորեն բարդ ընթացք է. նրանում իրենց նչանակալի դերն ունեն մարդկության սւեղծած իրական արժեքները: Նա ՀամաչխարՀային մչակույթի ւաւմությունից ընւրում է իր աչխարՀաղդացողությանը Հարաղաւ դեմքեր ու դործեր, որոնք անւայմանորեն աղդում են նրա դեղարվեսւական իրականության կաղմավորման վրա, ն այն Հարցը, թե ի՞նչ է ւվել դրողին մչակույթի ւաւմությունը, խիսւ նուրբ Հարց է ն ենթակա չէ միանչանակ ւաւասխանի: Խնդիրն ուղղադիծ ն անմիջական աղդեցության մասին չէ, որ կարող է լինել, կարող է' չլինել, այնինչ կա ավանդույթների ժառանդման ն չարունակման այնւիսի ընթացք, որ ւայմանավորված է արվեսւադեւների ճանաչողության, աչխարՀաւեսության Հարաղաւությամբ, իրականության դեղադիւական ընկալման, բնությանն ու մարդուն ուղղված Հայացքների ընդՀանրությամբ, բնորդի նույնականությամբ: Բնությանն ու մարդուն, կյանքին ու աչխարՀին ուղղված Հայացքների ընդՀանրության ն Հարաղաւության ւեսանկյունից մեր նորադույն արձակում Մաթնոսյանն առանձնացնում ն կարնորում է Ակսել Բակունցի դեղարվեսւական իրականությունն ու աչխարՀընկալման կերւը. «Բակունցն առաջինն էր

Հայ նչանավոր դրողներից, որ խոսելու Հնարավորություն ւվեց ժողովրդի այն Հաւվածին, որ ղրկված լինելով այդ Հնարավորությունից' ձայնի իր իրավունքը ւվեց միջնորդներին, որոնք ն ւաւմեցին քաղաքին ու աչխարՀին «մունջերի» մասին: Բակունցը չեչւեց Հենց այդ «մասինը». նա դրեց ոչ թե ժողովրդի մասին, այլ ժողովրդի ներսից: «Այդ ներսի սկղբունքը, որքանով որ դա եղել է իմ Հնարավորությունների սաՀմաններում, ÷որձել եմ ւարածել ողջ օրդանական ն անօրդանական աչխարՀի վրա: Դա նչանակում է դրել ոչ թե ծառի մասին, այլ ծառի ներսից, ոչ թե ձիու մասին, այլ ձիու ներսից»: («Âîïðîñû ëèչåðàչóðû», 1980, Ի12, էջ 65): Բակունցի աչխարՀընկալման այս կերւը ղդալի ուղղություն է ւվել Մաթնոսյանի դեղադիւական Հայացքներին: Նա չարունակեց կենդանու, ծառի, լայն առումով բնության ն Հասարակության ներսից իրականությունը ւեսնելու, ղդալու, վերարւադրելու բակունցյան ավանդույթը' ոճի ն ւաւկերակառուցման բոլորովին նոր դրսնորմամբ: Ակսել Բակունցի մասին Մաթնոսյանը երեք խոՀ-մեկնություն ունի, որոնցում իմասւավորվում են Բակունցի դրի ւարածքում աւրող Հերոսների կեցության խորՀուրդը, բանարվեսւի նրբին չերւերը, իրականության ն դեղադիւության Հարաբերակցության չա÷ը, «քչի այդ չաւությունը, անչարժության այդ թա÷ը»: Մաթնոսյանը ճանաչել ն «յուրացրել է» Բակունցի արվեսւի օրենքները. «Դժվար կյանք - լավի կարու - դժվար կյանք - խորւակված կարու ÷չալարն իր մեջ Հավաքել է բնորդների մի մեծ բաղմություն, որ իր ժամանակադրին ն կենսադրին ւարւադրում էր իր կյանքի վերուվարումների Հեւադիծը» (էջ 96): Բակունցի արձակին ւրված այս բնութադիրը նույնանում է Հենց իր' Մաթնոսյանի արձակի ւարերքի Հեւ: Ճանաչողության այս դիրքերից Մաթնոսյանը կարնորում ն առանձնացնում է Բակունցի այն սւեղծադործությունները, որոնք որոչակիորեն կաղմակերւել են նրա ÷իլիսո÷այական ն դեղադիւական Հայացքները: Բաղաքակրթությամբ բնական մարդու աղավաղման Բակունցի առաջադրած Հիմնախնդիրը Մաթնոսյանի արձակում

դարձավ աչխարՀայացքային մեկնակեւ: Ուրբանիղացիայի արդյունքում մարդու օւարումը Հողից, բնությունից Հիմք են դնում մարդու դիմաղրկման, նախնական մարդու անՀեւացման: Օւարացման այս թեմայի լավադույն իրացումը Մաթնոսյանը Համարում էր Բակունցի «Պրովինցիայի մայրամոււը». «Բանիսի ուչադրությունն եմ Հրավիրել Բակունցի «Պրովինցիայի մայրամոււի» վրա. ի՛նչ այժմեական, ի՛նչ ճչմարիւ կինոնկար կլիներ: Մեր ժամանակի մեծադույն դործն է' մարդու օւարումն իր երկրից: Բաղաքակրթության անունով եկան, արնելյան քո կավի դղյակը, որ էիր դու, ÷լեցին, քեղ քո երկրից դուրս քչեցին, չորերդ քաղաքի դլխին մի ւեղ թողիր ու վերացար: Այսօրվա իմ վիճակն է: Դարձյալ ՄՀեր, այո՞» (էջ 59): Պրովինցիայի կործանման աղեւը Բակունցի կենսա÷իլիսո÷այությամբ արդեն դեղադրվել էր. «այսօրվա իմ վիճակն է» արւաՀայւությունը չեչւում է Հայ մարդու իր սկղբից օւարվելու դրամաւիկ ընթացքի չարունակականությունը, իսկ այն, որ օւարման անՀեւացման միֆը մի եղրով կաւվում էր ÷ոքր ՄՀերի աչխարՀաթողությանը, ամրադրում է Հայոց մչակույթի ւաւմության մեջ երնույթի ւարբերականությունը, ինչից կարելի էր մակաբերել Հեւնյալ կանոնը. Հայ մարդու օւարումն իր երկրից օրինաչա÷ բնույթ ունի: Օւարման ÷իլիսո÷այությունը Մաթնոսյանն իրացրեց մի չարք սւեղծադործություններում' («Մենք ենք, մեր սարերը», «Մեսրու» ն այլն): Օւար ուժի կամ աներնույթ թչնամու միջնորդությամբ Հայ մարդուն կենսական ակունքներից կւրել-Հեռացնելու, վերացնելու դաղա÷արաբանությունը Հասւաւվում էր էւոսի կենսա÷իլիսո÷այությամբ. «Մեր էւոսն ինձ Համար ուղղակի Հայ ողջ մչակույթի դադաթն է: Հենց «Փոքր ՄՀերի» ճյուղը: էսօր մեր իրականությունը Փոքր ՄՀերի անիրական իրականությունն է: Խուսա÷ուկ, անորոչ թչնամի ն իրական ւարւություն» (էջ 51): Մաթնոսյանը Հայ աղդի կենսա÷իլիսո÷այության խւացումը Համարում է «Սասնա ծռերը»` կարնորելով մանավանդ Փոքր ՄՀերի դաղա÷արաբանությունը: Այնինչ դրականադիւությունը բարձրացրել ն արժնորել է Դավթի կերւարը. աղդին մաւուցվել է Հերոսականության ն աղդային սնաւարծության ւրամա136

բանությունը: իրավացիորեն Մաթնոսյանը Հայոց ւաւմության դրամաւիկ ընթացքի դեղարվեսւականացումը ւեսնում է Փոքր ՄՀերի «անիրական իրականության» մեջ. «Խուսա÷ուկ, անորոչ թչնամի ն իրական ւարւություն»: Հայոց դրական միւքը ւիւի ղորեր ւեսնել ն դնաՀաւել իրական վիճակը, այդ սին իրականությունը Հղոր Դավթի ն մեծ Հաղթանակների իրականությունը չէ, այլ դերված Արարաւի, Փոքր ՄՀերի ն Խմբաւեւ Շավարչների կացությունը` «ւիւան, քաջ, ողբերդական ու ծիծաղելի»: «Դրանով դրականության բուն էությունից Հեռացավ Հայ դեղարվեսւա-÷իլիսո÷այական միւքը, չնայած ակնՀայւորեն ՄՀերի վիճակն էր կրկնվում` ն՛ առանձին, նույնիսկ խոչոր, անՀաւականությունների, ն՛ կուսակցությունների ու ողջ Հայ իրականության ճակաւադրերում» (էջ 51): Փոքր ՄՀերի «անիրական իրականությունը» դրողը ւեսավ իր աւրած ժամանակի մեջ, «ւիւան, քաջ, ողբերդական ն ծիծաղելի էր» ոչ միայն խմբաւեւ Շավարչը, որին Մաթնոսյանը Համարում է ՄՀերի ճակաւադրի ն կացության ժառանդորդը, այլն իր Մեսրուին, ով ՄՀերի ւես անւաչււան ու որբ էր, սե÷ական ծմակ չուներ: Աղդ, Հող, Հայրենիք կաւը խղվում է դրսից եկած աներնույթ թչնամու կաղմակերւված միջամւությամբ, ն ւարւությունը կրում է անՀասկանալի, անբացաւրելի, բայց անդառնալի բնույթ. «Վաթսուն ւարի աւրել եմ ու թե մի բան եմ Հասկացել' որսի օրը: Արջն ինչո՞ւ է ուժեղ, որովՀեւն արջը ծմակ է, ծմակի մի մասն է: իր մի մասով ծմակը արջ է, դե Հիմա դնա դւիր, թե որւեղ է ծմակը վերջանում ու սկսվում արջը: Ուղում էի ÷ախչել' ծառերը բռնեցին: ՄոչաՀավը դիւեր արջի մասին ու մի ժամ ինձ մոլորեցնում էր: Դրա Համար էլ արջը ուժեղ է»1: Սե÷ական ծմակի բացակայությունը վերաճում է Համաղդային աղեւի, որովՀեւն «խոսքի ն ղենքի ւիրակալները» ներսից քանդում են, դրսից' Հարվածում: էւոսից մինչն իր աւրած օրերի ւաւմության խորՀուրդը դրողին մղում են բացաՀայւելու ն դրի միջոցով ւեղեկացնելու, որ ինքն ու իր ւեսակը

Հրանւ Մաթնոսյան, Վիւակներ, Երնան, 1990, էջ 223:

Հայրենաղուրկ են ու ծմակ են ÷նւրում. «Բայց կկարողանա՞մ, դուք կարո՞ղ էիք, խոսքի ու արկի այս ւարա÷ի ւակ կանդնել ու անկողմնակալորեն ւեղեկացնել, թե «այսւեղ Հասարակներ չեն ու Հայեր չեն, այսւեղ դուք ինքներդ եք», երբ ինձ խոցել են Հենց որւես Հայի ու Հասարակի, երբ իրենց ամբոխով ունաւակ են ւվել իմ «ամբոխը», որի մնացորդը յոթանասուն ւարի անց այսօր էլ երկրից երկիր է ÷ախչում ն Հայրենիք չի դւնում ու չի դւնելու: Ողբերդակի ÷ոխարեն ես չւիւի՞ դառնամ ողբերդության չարքային ղոՀ» (էջ 27): Այս իմացության Հիմքի վրա Մաթնոսյանը եթե անդամ չի մերժում, աւա նան չի Հասւաւում «քայքայումն արւացոլող ու քայքայումն արծարծող արվեսւի» իրավունքը Հայոց իրականության ն մչակույթի մեջ: Բայքայումն արդեն կար իրականության մեջ, դարերի ընթացքում այն արւաՀայւվել էր կենւրոնախույս իչխանության, ւեւականաղրկման, եղեռնի, բռնությունների ու ւաւերաղմների ձնով: իր կենսիմացությունը խարսխելով իր ժողովրդի անցած ճանաւարՀի իմասւությանը' դրողը ւիւի մերժեր օւարող ու քայքայող, ւառակւող ու սւանող ցանկացած մչակույթ, ÷իլիսո÷այական ուսմունք ու դավանանք ն ÷ասւեր Հայ աղդային մչակույթի կենսաՀասւաւ, բարձրացնող, Հայրենասւեղծ բնույթը. «Բո մչակութային դադաթները, խոչոր իրողությունները Հարադրելով (Թումանյան, կոմիւաս, Սարյան, Խաչաւրյան, Զարենց, Սարոյան, Ալան ՀովՀաննես...) վսւաՀանում ես ասել, թե իմոնք այլ կոչում ու այլ ուղղվածություն ունեն, Թորամանյանի խոսքով' անդորրող են, Հանդսւացնող, Հայեցության ւանող: Որւես կործանված Հայրենիքի ղավակներ' նրանք դրականության, մչակույթի մեջ սւեղծում են այն, ինչ որ ւեւք է իրականության մեջ լիներ: Մի ուրիչ անդամ Հնարավոր է, որ ասեմ' դուրդուրու, մայրական վերաբերմունք կա մեր մչակույթի մեջ առ իրականությունը» (էջ 56): Աղդային ն ՀամաչխարՀային մչակույթից Մաթնոսյանը «սե÷ականել» էր «իրականությունն էդ մեծ արվեսւն է» բանաձնը, որը դարձյալ ն Հիմնավորաւես Հասւաւում էր, որ դրողի կենսա÷իլիսո÷այությունը ուսումնառվել, ձնավորվել ն Համակարդվել է «անձնական» իրականության ն մչակույթների Համադրությունից:

ՀԱՅկ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ

ԾՄԱԿՈՒՏԻ «ՉԱՐՔԸ». «ՎԻԹԽԱՐՈՒ» ԿԵՐՊԱՐԻ

ԳԵÔԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ ԻՐԱՑՄԱՆ

ԱèԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Հաղթամարմին ՀերոսուՀուն, ում Հրանւ Մաթնոսյանը «վիթխարի» է անվանում, Հանդիւում ենք արձակադրի «Օդոսւոս», «Ալխո», «Սկիղբը» ւաւմվածքներում ն «Տերը» վիւակում: Բոլոր դեւքերում կերւարի Հիմնական դործառույթը կարծես նույնն է. «Վիթխարին» նմանաւիւ այլ կերւարների նման ընդդծում է միջավայրին ու բնությանը ն դրանց դեղարվեսւական իրացում' մաթնոսյանական աչխարՀին օւար «մարմինների» առկայությունը: Օւարությունն ու անՀարիրությունը, ի ւարբերություն մյուս Հերոսների, սակայն մի ÷ոքր այլ երանդներ ունի: «Յուրային» Հերոսները եթե օւար մարմիններին վերաբերվում են նողկանքով, անՀանդուրժողությամբ, երբեմն էլ թաքնված վախով, աւա «Վիթխարու» դեւքում այս ամենը ÷ոխարինվում է նախ ղարմանքով, աւա ցանկությամբ: «Վիթխարին» դայթակղիչ է: Եթե մյուս կերւարների դեւքում օւար ւարրը անմիջաւես մերժելի է ու «յուրային» աչխարՀը ընդդիմանում է դրան առանց լուրջ քննարկումների, աւա այս դեւքում ՀերոսուՀին օւար մնալով Հանդերձ, իմասւաբանական այլ իրացումներ է սւանում: կերւարի իրացման առաջին ասւիճանում ղդայական ընկալումն է: Օւար ՀերոսուՀին չաւ ւարբեր ու դրավիչ է իր սեռակիցներից: Այս Հաւկանիչներով էլ Հրանւ Մաթնոսյանի «Վիթխարին» նմանություններ է դրսնորում Ակսել Բակունցի «Մթնաձորի «չարքը»» ւաւմվածքի Ասյայի կերւարի Հեւ: Երկու դեւքում էլ միջավայրին օւար ՀերոսուՀիները դրավում

են ւղամարդկանց, անսովոր մւքերի ու Համեմաւությունների ծնունդ ւալիս: Խոսելով Բակունց-Մաթնոսյան սւեղծադործական ղուդաՀեռների մասին' Սեյրան Գրիդորյանն անդրադարձել է նան այս խնդրին. ««Բեռնաձիերում» Հայւնվում ն Հեւադա դործեր է անցնում վիթխարի ջաՀել կնոջ' քաղաքի կնոջ կերւարը, որի դեղարվեսւական դործառնության, Մաթնոսյանի ւղամարդ Հերոսների «սեռական Հույղերի» վրա ունեցած ներդործության մեջ որոչակի է «Մթնաձորի «չարքի»» քաղաքացի կնոջ չունչը»1: Սակայն «ւղամարդ Հերոսների «սեռական Հույղերի» վրա ներդործությունը» կերւարի միայն առաջնաՀայաց ւեսանելի, մակերեսի վրա դւնվող դործառույթն է, որը որւես այդւիսին դիւարկելի է միայն առանձին դեւքերում: Այդւես է Հաւկաւես «Օդոսւոսի» Անդրոյի դեւքում: Անդրոն թերնս ամենից մուն է բակունցյան Սաքանին ն աւրումներով ն դրանց արւաՀայւության ձնով: «Օդոսւոսում» առավել քան մյուս ւաւմվածքներում ընդդծվում է որւես «սւիւակ դոմեչ» բնորոչվող ՀերոսուՀու ն ւեղացի կանանց' Մարիամի ու Աչխենի Հեւ ունեցած ւարբերությունը: Սակայն այսւեղ «Վիթխարին» մենակ չէ, նրա Հեւ իմասւաբանական ու դործառութային նույն Հարթության վրա է դւնվում «վարիչի Մարդոն», ինչն էլ «Վիթխարուն» ղրկում է ինքնուրույնությունից. «Եվ որովՀեւն նրա կուրծքը սմքած էր, Անդրոն ՀայՀոյեց ջրի մու ւառկած վիթխարիին: Եվ որովՀեւն նրա ուսերը ւարաններից սնացել էին, Անդրոն Հիչեց ընկեր Մարդոյի ծամոն ծամող բերանը: Եվ որովՀեւն նա սւանված թռչունի ւես թույլ էր ն նրա աչքերից արւասուք էր դնում, Անդրոն խղճաց նրան»2: ի թիվս ՀերոսուՀիների, միջավայրի ու վերաբերմունքի ակնՀայւ նմանությունների' մեր ուսումնասիրության Համար էական է Բակունցի ւաւմվածքի Հեւ «Տերը» վիւակի ուղղակի

Սեյրան Գրիդորյան, Հրանւ Մաթնոսյան ն Ակսել Բակունց, Մաթնոսյանական ընթերցումներ (Հոդվածների ժողովածու), Երնան, 2006, էջ 91: Հրանւ Մաթնոսյան, Հաւընւիր, Հաւոր առաջին, Երնան, 2005, էջ 132:

ղուդաՀեռման մի կարնոր կեւ` ՀերոսուՀիների ձի նսւելու միջադեւը: «Երբ որ նա Ասյային օդնեց ձին նսւելու ն ուքը ւաՀեց, նրան այնւես թվաց,թե մաւները խրվեցին մի ÷ա÷ուկ բանի մեջ: Երբ կռացավ, ուքն ասւանդակի մեջ դնելու, Ասյայի ղդեսւի ւոււը բարձրացավ, ն Սաքանի աչքին ընկավ նրա սւիւակ չորը»1,- կարդում ենք «Մթնաձորի «չարքը»» ւաւմվածքում: ԶուդաՀեռաբար նան «Տերը» վիւակում. «Վիթխարին այդ ժամանակ թամբի կեղերը բռնել, ուղում էր Հեծնել: Ֆուոսարքը ձեռքին եւ-եւ քաչվելով' թղուկը մեղ ասաց. «Օդնիր»: Տակը մւանք օդնեցինք Հեծավ, մեր ձեռքը ըսւ երնույթին նրա ծանր ուքերի մեջ էր մւել, ձեռքը մենք քսում էինք մեր չալվարին, ուղում էինք սրբվել, ն թղուկի Հայացքից ու ծաղրից դա նույնւես չվրիւեց...»: Աւա կարնոր խոսւովանությունը. «Մեր աղքաւ, խիսւ, չոր ւանը երեկոյան նորից ու ւինդ լվացվելով, չդիւենք ինչու ժււացինք,- այդ ծանր աղդրերի մեջ թաղվելը մեր կամքից անկախ երնի մեղ դուր էր եկել,- մեր չորուկ կնոջն ասացինք մեղ Հաւուկ Հանդիսավոր թաւերական ծանրումեծությամբ. «Զդիւե՛նք, մադմաղել, չդիւենք. էսօր Հարամ մսի մեջ ենք ընկել»»2: Վիւակում կերւարի իրացման երկրորդ ասւիճանում արդեն' ղդայական արւաքին ընկալմանը Հաջորդում է ներքին վերաւրումը, որն արւաՀայւվում է արւամուսնական կաւի, էլյայի խելադարության, մաՀվան ն ի վերջո, անւեր թողնված ժառանդի Հեւ կաւված մղձավանջներով: Մւաւաւկերների ձնով ենթադիւակցության խորքերից Հառնող ղուդորդումները նան որոչակիորեն նչադրում են Հերոսի Հեւադա ճակաւադիրը: Մղձավանջների ւաւճառը սակայն «Վիթխարու» Հեւ ֆիղիկական չ÷ման ւաՀը չէր միայն: Եթե Բակունցի ւաւմվածքում ձի նսւելու ւեսարանն ունի

Ակսել Բակունց, Երկեր չորս Հաւորով, Հաւոր 1, Երնան, 1976, էջ 143: Հրանւ Մաթնոսյան, Հաւընւիր, Հաւոր երկրորդ, Երնան, 2005, էջ 161:

Սաքանի ու Ասյայի կարճաւն մերձեցման ու դրանից ծնվող երաղների ներկայացման միջոցի դործառույթ, աւա «Տերը» վիւակում այս ւեսարանը էական է իմասւաբանական Հղացքի մաւնանչման ւեսանկյունից: Ձիու վրա ւղամարդուն ÷ոխարինում է կինը: Ռոսւոմը ինքնակամ ւեղը ղիջում է կնոջը, ինչով էլ սկսվում է Հին' ռոսւոմյան, վիւակում անընդՀաւ չեչւվող, Հերոսի ÷առավոր ձիավորի միֆի կաղմաքանդումը ու նոր' «Հարամ», իդացած աչխարՀի սւեղծումը: Ռոսւոմի Հերոսական-միֆական կերւարի կործանման ուղղված առաջին Հարվածին Հաջորդում է նրա ներաչխարՀի կաղմաքանդման ընթացքը. «Այն, ինչը մեր ձեռքերի ու խղճի վրայից արթմնի լվանում էինք, քնի մեջ մեղ ւաչարեց. ծանր երաղ ւեսանք. մւել էինք վիթխարու ւակ, մեռնելով ւնքում ու բարձրացնում էինք ու չէինք կարողանում, չէինք կարողանում - ծանրանում ու մեղ վրա ÷լվում էր, ն մենք ւեղի ւվինք' թույլ ւվինք ծանր, ÷ա÷ուկ ու դանդաղ ÷լվի մեղ վրա, բայց դա այլնս վիթխարին չէր, խուի դեղն էր' որ ժամանակին մեր Հանցանքի վրա չուռ էր եկել»1: Ուչադրավ է, որ կնոջ ձի նսւելու ւաւկերը կրկին «Վիթխարու» Հեւ կաւված ւեսարանում Հանդիւում է «Սկիղբը» ւաւմվածքում: Այսւեղ Արայիկն օդնում է մորը ձի նսւել, աւա օւար կնոջ ն մոր Համեմաւությամբ սկսվում է նրա Հոդեբանական երկաւման ընթացքը: Բոլոր դեւքերում «Վիթխարին» առաջին Հերթին անՀասկանալի էություն է ն դրանով իսկ ն՛ դայթակղիչ, ն՛ վախենալի. «...դրանից Հեւո մենք նրան ն՛ երեխայի ւես արւասվելիս ւեսանք, ն՛ մորի ծծելով մեղ նայելիս (ն վիթխարի անասունի նրա մաքուր ու միամիւ դոյությունը սրւառուչ մի բան ուներ իր մեջ), բայց ամեն անդամ նա մերկ էր թվում: Նա ինքը թերնս անմասն էր իր մարմնի մեղկությանը, ինչւես որ անմասն էր այսւեղ լինելուն, այսինքն թե ինքը չէր եկել' իրեն բերել էին, բայց այսւես թե այնւես օւար մի

Հրանւ Մաթնոսյան, Հաւընւիր, Հաւոր 2, էջ 162:

անառարկություն ասենք թե անւաւասխանաւվություն մեղ Համար Հենց այդ կնոջ կերւարանքն էր առնում»1: «Վիթխարու» «անւաւասխանաւու» ներկայությունը ÷ասւվում է նան նրա ն Հերոսների ընդդիմության ձնով: Եթե մաթնոսյանական աչխարՀում օւար մարմինների առաջին' ակնՀայւ բացասական Հերոսների խմբի դեւքում ւեսանելի, ւեղային բախում է ձնավորվում, որը թեն ոչ միչւ է լուծվում, սակայն իր ակնՀայւության ւաւճառով Հերոսների Համար այլնս վւանդավոր չէ: «Վիթխարու» դեւքում այդ բախումը իրականում չկա, կա ներքին ընդդիմություն, որն ի վերջո ավարւվում է Հերոսի ւարւությամբ: իսկ մինչ վերջնական ւարւությունը Հերոսները խարխա÷ում են մեղքի ու Հաճույքի Հասանելիության ն սե÷ական անկարողության միջն: իրացման երրորդ ասւիճանում «Վիթխարին» ինւեդրվում է դյուղական կենցաղ: կերւարի ոչ միանչանակությունն ու ընկալման առանձնաՀաւկությունները Հնարավորություն են ւալիս Հեղինակին Համեմաւության եղրեր սւեղծել այլ կին կերւարների Հեւ, երբեմն նույնիսկ մւածել «Վիթխարուն» «յուրային» աչխարՀ ներմուծման մասին: ինւեդրման դաղա÷արի դեւքում արդեն էական է դառնում «Վիթխարու» Համաւաւասխանությունը կենցաղին ու միջավայրին, իսկ մաթնոսյանական աչխարՀի կենցաղի առանցքն աչխաւանքն է: Աչխաւո՞ւմ է արդյոք «Վիթխարին»: «Սկիղբը» ն «Օդոսւոս» ւաւմվածքում «Վիթխարին» ունի աչխաւանքի Հեռանկարներ' «դւրոց», որն իՀարկե ավելի չաւ քաղաքային աչխաւանքի ւեսակ է, սակայն այդւեղ նա այդւես էլ չի աչխաւում: «Օդոսւոս» ւաւմվածքում կերւարի ղդայական ընկալման Հեւ միասին ներմուծվում է նան աչխաւանքի մուիվը: Անդրոն ւեսնելով դեւա÷ին ւառկած «Վիթխարուն», Հիչում է նույն ւեղում աչխաւող Հորը: Աչխաւանքի ն «Վիթխարու»' դյուղական կենցաղին Հա1

Նույն ւեղում, էջ 160:

կադրության մուիվը ավելի է ընդդծվում «Ալխո» ւաւմվածքում. «Գեւակը ւիւի բաժանված լիներ մարդերի մեջ, աղջիկների մոր դիրքը իսկական բուրդ լվացողի էր, աղջիկները ւիւի մոռ Հավաքեին, Հանդի ւանձ Հավաքեին, խու Հավաքեին, Հնձվորի Համար ւիւի ջուր ւային, վիթխարին ւիւի կանդներ դեղի ւակ ու խու ւար դիղողին, կամ թե չէ...», սակայն չարունակության մեջ ւաւկերը ցրվում է. «Աղջիկների մայրը ծնկների վրայից նայեց ամառվա ալարկու թախիծով, իսկ վիթխարին ւեղում Հարմարվեց: Վիթխարին ւեղում Հարմարվեց, ն այդ ժամանակ Գիքորը Հասկացավ որ' չէ...որ' չէ, նա ա÷սոս է, խու դիղելու Համար»1: «Տերը» վիւակում կերւարը ղարդանում է: Ընդլայնվում են ՀերոսուՀու դործառույթները: «Վիթխարին» աչխաւում է սկղբից մինչն վերջ ն այդ աչխաւանքը դառնում է Ծմակոււ ինւեդրման միջոց, միաժամանակ Հին Ծմակոււի կործանման ւայման: «Վիթխարու» աչխաւանքը դյուղական աչխաւանք չէ, ավելի չաւ ամառանոցային աչխաւանք է, որը սակայն ասւիճանաբար, «ւիրոջ» աչխարՀի ÷ո÷ոխությանն ընդառաջ, դառնում է Հիմնական: Փոխվում է այդ աչխարՀի բնութադրիչ աչխաւանքի բնույթը: «Վիթխարին» դրավում, Համախմբում ն աչխաւեցնում է դյուղացիներին, սակայն այդ աչխաւանքը Հանրօդոււ աչխաւանք չէ, այլ ծառայում է անձնական նւաւակների. «Հավաքվել դնացել երեխաներն այդ կնոջ Հմայքներին դերի էին ընկել - մեկը կարւոլ էր կլւում, մյուսը աման էր լվանում, ե÷վող մուրաբայի ÷ր÷ուրը մի աղջնակ դործիմացաբար քաչում էր, երկուսը ÷այւ էին սղոցում, ինքն այդ կինը իր ներքնաչորերը լվացել ÷ռում էր, մեկը նրան օդնում էր, որ ÷ռի, թեկուղ այդւեղ օդնելու բան չկար»2: իրացման Հաջորդ մակարդակում կերւարը միֆականացվում է: Ե՛վ ւաւմվածքներում, ն՛ «Տերը» վիւակում «Վիթխարին» չրջաւաւված է երիւասարդներով կամ երեխաներով:

Հրանւ Մաթնոսյան, Հաւընւիր, Հաւոր առաջին, էջ 139: Նույն ւեղում, էջ 170-171:

«Սկիղբը» ւաւմվածքում դրանք երկու աղջիկներն են, իսկ «Տերը» վիւակում` երիւասարդ աչխաւողները ն նրանց թվում` «Ռոսւոմից սերվածը»: Երկու դեւքում է «Վիթխարուն» չրջաւաւող, նրա Համեմաւ ÷ոքրամարմին կերւարները նույնանում են թղուկներին, ընդդծում ՀերոսուՀու առասւելականդյուցաղնական սկիղբը: Հեղինակը ուղղակի Հղում է կաւարում դեւի առասւելական ենթաւեքսւեր. «Վիթխարին միսը մեծմեծ կւրւում ու չւրւում էր ւղինձ - ՀրեչուՀին Հրեչի Համար ասես ճաչ էր ե÷ում: Միամիւ սիրուն դառներ կային չա÷արի մեջ, չէին Հասկանում' որ իրենցից մեկը ե÷վում է, վիթխարու ÷եչերը Հուուում էին, չէին Հասկանում' որ Հուուում են իրենց ե÷ողի ÷եչերը: ԽոՀանոցային մեծ դանակը ձեռքին, ձեռները կոնքերին կանթած' վիթխարին Հիմա կանդնել մեղ նայում էր: Զէր կարելի ասել' թե այդ կնոջ ծանր ծավալները մեղ դուր չէին դալիս - բարիացել ժււում էինք, քիչ էր մնում ծիծաղեինք»1: Զա÷արի մեջ ÷ակված ու «Վիթխարու» ÷եչերը Հուուող դառների ւաւկերն ու ածանցվող մեկնաբանությունը Հեղինակն իՀարկե ւրոյեկւում է Հաղթամարմին ՀերոսուՀուն չրջաւաւող, նրանով դայթակղված, միամիւ դյուղացիների վրա: իր արւասովորությամբ ու դրավչությամբ «Վիթխարին» առասւելական-էւիկական դյուցաղնուՀիների ւես դերում ու կախարդում է չրջաւաւին: Դիւաչարի ղարդացման առասւելաՀեքիաթային, վիւակում ակնՀայւ ւեսանելի ւրամաբանությամբ վերակաղմելով առասւելական մուիվները, կարող ենք սւանալ մի ընդունված առասւելաբանական դիւաչար: Ըսւ որի էլ' օւար թադուՀին կամ կախարդուՀին դերում է Հերոսի որդուն, ում միջոցով էլ Հասնում է աչխարՀի կամ քաղաքի նվաճմանը: Այս դեւքում` «Ռոսւոմից սերվածը»' Ռուբենը, ծառայում է «Վիթխարուն», նրա կողմից ուչադրության նչանների արժանանում ն նույնիսկ մենամարւում երկրախույղի Հեւ նրա

Հրանւ Մաթնոսյան, Հաւընւիր, Հաւոր առաջին, էջ 203:

Համար: Այս մուիվներն իրացնող միջադեւերում ուչադրության արժանի է խանութի միջադեւը, երբ «Վիթխարին» Ռուբենի Համար կաչվե դուի է դնում: Գուին Հնադույն ծիսական ու ռաղմական կիրառություն ունեցող Հանդերձանքի մաս է, որը որոչակի վերացարկման արդյունքում առասւելաբանական ւարբեր Համաւեքսւերում կարող է խորՀրդանչել բարոյական ու ֆիղիկական ւաչււանություն, կայունություն, Հմայական ուժի ն ղորության աւաՀովում ն վերջաւես իչխանություն: Գուին նան սերւ կաւի մեջ է մեջք Հասկացության Հեւ, ինչը ժառանդականության իմասւով էականություն է սւանում Հաւկաւես անղավակ Հերոս Ռոսւոմի դեւքում. «Այնւես որ մեջքը խորՀդանչում է ն՛ կյանք, ն՛ ղորություն, ն՛ կայունություն, ն՛ սոցիալական ու բարոյական կարողություն, ն՛ ժառանդականություն, այսինքն այն ամենը, ինչ յուրաՀաւուկ է մարմնի երկու կարնոր մասերը կաւող ու ւաՀող առանցքային նեցուկին թե՛ մարդակաղմական, թե՛ սոցիալ-բարոյական բոլոր առումներով: Այսւեղից էլ այդ մեջք նեցուկի ֆիղիկական ու բարոյական ւաՀւանության ծայր անՀրաժեչւությունը, որի Համար էլ Հենց կոչված է դուին' միջակաւ-մեջքակաւը»1,- դրում է բանադեւ Ս. Հարությունյանը: կաչվե դուին ուժի ն իչխանության նչանն է, որը Հանձնվում է Ռուբենին, քանի որ Տերը' Ռոսւոմը արդեն իջել է ձիուց' դուրս մղվել իչխանությունից: Հեւաքրքիր է, որ նման' կաչվե դուու դնման միջադեւ մինչ այդ Հիչում է նան Ռոսւոմը, այն ւարբերությամբ, որ նա Հրաժարվում է վաճառողուՀու առաջարկած դուուց: Գուու ն մեջքի ծիսաառասւելական խորՀրդաբանությունը ամբողջաւես դրսնորվում է նան իմասւաբանորեն ծանրաբեռնված լախւախաղի դրվադում: Լախւախաղերը մւնում էին նոր ւարվա ծիսախաղերի մեջ ն, ըսւ ուսումնասիրողների, խորՀրդանչում էին Հին աչխարՀի կործանումն ու քայքայումը ն նոր աչխարՀի սւեղծումը: Խաղն իր առանձին ւարրերով ու

213:

Սարդիս Հարությունյան, Հայ առասւելաբանություն, Բեյրութ, 2000, էջ

ամբողջությամբ ներկայացնում էր Հին ն նոր աչխարՀների բախումը ն Հին աչխարՀի վերջնական ւարւությունը1: Վիւակում լախւախաղը Հաջորդում է Ռուբենի Համար դուու դնման միջադեւին ն կարող է մեկանաբանվել որւես Հին ն նոր աչխարՀի բախում: Սրա ÷ասւումն է խաղի սկղբում Ռոսւոմի նեւած խոսքը, թե «Հուարն ուժեղ է, բայց աւադան քոնն է», ինչը աչխարՀի ÷ո÷ոխության Հեւ Հին, քայքայված աչխարՀի խորՀրդանիչ Ռոսւոմի Համակերւվածության խոսւովանությունն է: իչխանա÷ոխությունն է խորՀրդանչում նան այն, որ Ռոսւոմից սերվածը Հակառակորդ կողմում է խաղում ն Հոր ն որդու Հանդիւումը իսկական էւիկական մենամարւի է վերածվում, որի Հաղթողը ւեւք է ւիրանա դուուն: իչխանա÷ոխությունը վիւակում ընթանում է ասւիճանաբար ներքին ու արւաքին ւեղային ւարւություններով: Ռոսւոմից նախ խլում են ւաւենական Հողերը, աւա անւառը, աղդականներին, Հանդիսաւեսին' Հիացողներին ու ենթարկվողներին ն ի վերջո մանկության Հուչերը: Միայնակ մնացած Հերոսը, ինչւես արդեն նկաւվել է, ւեսանելի նմանություններ է դրսնորում նմանաւիւ էւիկական կերւարների Հեւ, մասնավորաւես մեր էւոսի Փոքր ՄՀերի: ինչւես այդ Հերոսները, Տերը օւարվում է իր իրականությունից ի թիվս այլ ւաւճառների, նան նոր ժամանակներին անՀամաւաւասխանելության ւաւճառով. «Այդ' ÷ոքր Հայրենիքի, ÷ոքր Հայրենիքում մարդու աղաւության ն օւար վայրերում մարդու անաղաւության ժամանակներն անցել էին, ոչ ոք այսւեղ օւարություն չէր քաչում, օւարը թերնս միայն մենք էինք' որ մեր Հին ժամանակներից ընկել էինք նոր ժամանակներ»2: Ընդորում, այս խորՀրդածությունները ծնվում են մորի Հավաքող «Վիթխարուն» ւեսնելիս: «Վիթխարու» կերւարի իրացման վերջին ասւիճանը' դե1

Տե՛ս Սարդիս Հարությունյան, Հայ առասւելաբանություն, էջ 215-216: Հրանւ Մաթնոսյան, Հաւընւիր, Հաւոր երկրորդ, էջ 169:

ղադիւականն է: Բացի իմասւային-դաղա÷արական առանցքը, վերնում նչված օւար մարմնի իմասւաբանությունը ընդդծվում է նան ղոււ դեղադիւական առումով: Ըսւ էության Հակադեղադիւական, սակայն դայթակղիչ ՀերոսուՀու ծավալային ընդդրկումները դեւի Վերածննդի էսթեւիկա Հղումների Հնարավորություն են ւալիս: Վերածննդի դրականության ն արվեսւի մեջ մարմնի մեծ ծավալները կոչված էին ընդդծել ֆիղիկական, երկրային դոյը' ի Հակադրություն Հոդու բացարձակացման միջնադարյան ավանդույթի: Մարմին ն դաղա÷ար երկվության արւաՀայւությունն է նան այն, որ Վերածննդի դրականության կենւրոնական կերւարները Հաճախ Հանդես են դալիս ղույդերով, քանի որ դեռնս մչակված չէին մեկ կերւարի մեջ ն՛ բարձր իդեալները, ն՛ իրական ֆիղիկական-երկրային ձդւումների Համաւեղման դեղարվեսւական միջոցները: Այսւիսի ղույդեր են Սերվանւեսի Դոն Բիչուն ու Սանչո Պանսան, Ռաբլեի Պանւադրյուելն ու Պանուրդը: Այս ւեսանկյունից «Վիթխարուն» կարելի է դիւել որւես Ռոսւոմի' իդեալին նվիրված Հերոսի, առաքյալի երկվորյակ կերւար' Հակադիր Հաւկանիչներով' դործնականություն, մարմնական սկիղբ, կանացիություն: Այն, որ Հերոսներն առաջին Հանդիւումից ներքին կաւի մեջ են, վկայում է այն, որ «Վիթխարին» մասնակցում է դիւաչարի Հանդուցային բոլոր միջադեւերին ու լուռ արձանադրում իդեալի, ոդու, դաղա÷արի ւարւությունը ն դործնական, երկրային աչխարՀի Հաղթանակը: իր լուռ ու անըմբռնելի ներկայությամբ «Վիթխարին» բացառում է Հաղորդակցումը, ն Ռոսւոմը ոչ մի կերւ չի կարողանում խոսքով «բռնել», ներքաչել ղրույցի մեջ, Հասկանալ ու Հաղթել «Վիթխարուն». «ինչւես որ նայում էր' չարունակեց նայել ու ծամել - կարծես այլաղդի էր, խուլ կամ կենդանի, մարդկային լեղուն չէր Հասկանում»1: Այդ ոչ մի կերւ չբռնվող թչնամու մասին «Սասնա ծռեր» էւոսի Համաւեքսւում, Հար-

Հրանւ Մաթնոսյան, Հաւընւիր, Հաւոր երկրորդ, էջ 203:

ցաղրույցներից մեկում Մաթնոսյանը նչում է. «Գիւե՞ս, ինձ միչւ թվացել է, ն այդւես է, թե Դավթի դործը ՄՀերի կռվից Հեչւ է, անճոռնի, աՀռելի, բայց նյութական ու իրական Մելիքի ÷ոխարեն թչնամին ՄՀերի առջն նոր կերւարանք է առել` որ աննյութ ու անորսալի է, որ խ÷ում է, բայց չի խ÷վում, Հալածում է ն չի Հալածվում»1: «Վիթխարու» լռության խնդիրը ուսումնասիրող Հրաչ Բայադյանը դրում է. «ԱնՀասկանալի եղանակով կաղմակերւված անՀասկանալի մղումներով մարմին: Միջավայրի ներդաչնակությունը խախւվում է մարմնի չա÷երի անՀեթեթությամբ, կեցվածքի անիմասւությամբ: Այս նոր մարմնի կարնոր Հաւկանիչը խոսքի ւակասությունն է, դրեթե բացակայությունը: Վիթխարին միչւ լուռ է: Եթե դոյի Հեւ առնչվածությունը մարդուն լեղու է ւալիս, աւա էությունից օւարումը նան օւարում է լեղվից... Բնության լեղուն իմանալը մարդուն լեղու իմանալ է ւալիս, իսկ նրա կորուսւը նան «դեմքի, խոսքի, խելքի» կորուսւ է»2: «Վիթխարին», ինչւես ն բակունցյան «չարքը» Հեւաւնդում է Հերոսին, սակայն ոչ մի կերւ չի չոչո÷վում, քանի որ բաղմադեմ ու անդեմ է միաժամանակ: Ոչ միայն քաղաքացի է' օւար, դայթակղիչ, անձն ն լուռ, այլն անւարբեր' սե÷ական դոյության ու ÷ոքր կամ մեծ Հայրենիքների ու այնւեղ աւրող մարդու նկաւմամբ:

Դիմանալ ն դիմակայել է ւեւք, Ավանդարդ 1990, մարւի 16, Հր. Մաթնոսյան, Ես ես եմ, Երնան, 2005, էջ 408: Հրաչ Բայադյան, Այլակերւման մղումը, արդյունաբերական ու ւեխնոլոդիական Հոլովույթի ընկալումը Հրանւ Մաթնոսյանի սւեղծադործության մեջ, (ինքնության Հարցեր, Երնան, 2002, էջ 114):

ՎԱՀՐԱՄ ԴԱՆիԵԼՅԱՆ

ԵՍ ԱՊՐՈՒՄ ԵՄ, ՈՒՐԵՄՆ՝ ¸ՈՒՔ ԿԱՔ

(«Նանա իչխանուՀու կամուրջը») Սկիղբը Եթե այս դործը ժամանակին լույս ւեսներ, մենք ուրիչ Մաթնոսյան էինք ունենալու: «Մենք ենք, մեր սարերը» վիւակի Հեւ է դրվել ու ներկայացվել ււադրության: Զի սւացվել, մերժել են, մնացել է դրաւաՀոցում, իրենից ւաւառիկներ է բաժանել Հեղինակի այլ սւեղծադործությունների («Աչնան արն», «Ծառերը»), բայց ւաՀոցում է մնացել, ոչնչի սկիղբ էլ չի դարձել: Գրքով լույս է ւեսել վերջերս` Մաթնոսյանի մաՀվանից Հեւո: Արխիվային նյութ է` «Ձեռադրերը չեն այրում»: Տարբեր է, իր մեջ ուրիչություն ունի: Այսւեղ մարդիկ աւրում ու մեռնում են: Ո՛չ ԱՀնիձոր է, ո՛չ Անւառամեջ, ո՛չ Ծմակոււ, ոչ էլ նույնիսկ Երնան ու Մոսկվա: Հայկական դավառն է նյութը սւեղծել` այդւես էլ չկայացած Հայ վեւի Հնարավոր ամենաիրական ւարածությունը, որը Մաթնոսյանի այս դործի ււադրության վիժումով այդւես էլ նրան վեւ դրելու առիթը չսւեղծեց: Նայեք` Հայ վեւը ւարածական ինչ քրոնուուով սկսվեց` Բանաքեռ, կարս: Հեւո ուրիչները եկան, ուրիչ բաներ եղան, թելը կւրվեց: Ուրեմն` մարդիկ այսւեղ չեն խուսա÷ում մեռնելուց, կյանքի օրինաչա÷ությունը վիւվում է, չի չրջանցվում Հանուն Հեղինակային Հղացումի: Մաթնոսյանի մյուս դործերի ւեքսւային լուծումներում մեռնող մարդ կդւնե՞ք` «Բաց երկնքի ւակ Հին լեռները» բացառած, այսւեղ էլ է խորՀրդանիչը դործում, երբ Ծմակոււը մարդու կորսւով Հանկարծ նորից ԱՀնիձոր է դառնում: Մեկնողը միայն Ալխոն էր, որւես ւեսակի նաՀաւակ, որ

դնում է «ալխոյանմաններ» սւեղծելու Համար, ինչւես Փրկիչ, որ ւիւի խաչվի, որովՀեւեն այդւես են «բանակներ» սւեղծվում: Հեռանալն այսւեղ մուիվ չէ, մնալն էլ առաքյալի ղինվորադրում չէ. դավառը չունի դյուղի ճնչումը` Արայիկը չէր ուղում դյուղ դնալ, չէր ուղում մնալ անւառում, ն քաղաքի օւարող սիմվոլիկան, ուր աւոմային սնկի նման չինություններ կան: Անցյալի խնկարկումն ու աւադայի վախը չկան այս դործում: կյանքն այսօր ու այսւեղ է: Տրաւիղոններից ւուն վերադառնալու Համար կայարանային քավարաններ ւեւք չէ անցնել, վերադառնալով էլ` Փոքր Հորեղբայր չես խաղում: Ուղում եմ ուրիչությունն ընդդծել` նան Հակադրությունները չչրջանցելով: Վեւը այսւես է սկսվում. «Տարիները Հարմար էին թալանի. իչխանություն չկար...»1: Այս ժամանակը մեղանում ե՞րբ է սկսվել ն ե՞րբ է ավարւվել, ն ավարւվե՞լ է ընդՀանրաւես: Մեր դականության Հերթական կամուրջն է, Զարենցի մու նման մի բան կար, Վարդանի կամուրջ էր կոչվում, որը կարծես թե այդքան էլ կամուրջ չէր, դործնական ոչ մի նչանակություն չուներ, նրա վրայով ոչ ոք չէր անցում, ինչ որ ւեղ Հասնելու Համար, կամուրջ էր, որ ժխւում էր որնէ կամուրջի Հնարավորությունը: Այս Նանայից էլ կամուրջի Հու չի դալիս, մի անդամ Արւաչ անունով մի «իչխանորդու» ÷որձել են թալանել այդւեղ, բայց Հիմնականում այն Հիչաւակվում է որւես մաՀաւաւժի սւառնալիք. բոլորը բոլորին սւառնում են կախել Նանա իչխանուՀու կամրջից: ինչ-որ իչախանուՀու անուն կրող այդ կամուրջը, ինչւես այդ իչխանուՀու ժամանակը մաՀվան Համաւեքսւում են: Վարդանների ու նանաների իրականությունն այլնս մերը չէ, նրանք դործող կամուրջներ չեն թողել իրենցից Հեւո: «Նանայի կամուրջին ն վերը, դյուղում, եկեղեցու ւաւերին երեխաները մաղութով դրում էին... Առայժմ մաղութադրում են...»: կարծում եք` ւաւաՀակա՞ն են Մաթնոսյանի դործում Հայւնվել չարենցյան խորՀրդանիչներն ու բառակաղմական ձները:

Հրանւ Մաթնոսյան, Նանա իչխանուՀու կամուրջը, Եր., 2005 (բոլոր մեջբերումները այս Հրաւարակությունից են):

կենսունակության խորՀրդանիչը Նանան չէ, այլ ւիկին Սոֆին, նրանով է Հիանում ու նրանից է օրինակ վերցնում ժամանակի մարդը` իչխանը: Ենթաւեքսւ կա, աղնվական իչխանուՀիների ժամանակից եկել Հասել ենք ւիկին Սոֆիի ժամանակը, ուր աւրում է իչխանը, ով իր անունով նույնիսկ Հեդնում է իչխան-իչխանուՀիների այդ Հեռավոր, անդո անցյալը: Այս մեկը ինքն իրենից ու իր չրջաւաւից անդո իչխանների վրեժը լուծելով է ղբաղված: «Նանայում...» մի իչխանացուի կերւար էլ կա, որին իչխան անունով չիչխանը սւիւում է բլրից ցած նեւվել. մենք Հոդնել ենք ձեր նման իչխաններից, արի դու վերջացիր ու թող քո ւեսակը ւաւմության ձորերում թա÷առի, բլուրն այլնս մերն է: կերւարային Համակարդը Մաթնոսյանը դրում է. «Նոր միայն արքունիք մւածը, ավելի դործունյա է լինում քան Հինը: Տեղակալն ավելի դործունյա է լինում քան մինիսւրը: իսկ մինիսւրն ավելի եռանդուն է լինում քան ւրեմիերը: Պալաւի ամենաքնածը արքան է լինում, որովՀեւն դաՀից վեր ձդւելու բան չկա: Երնի աչխարՀիս ամենաանկիրքը, քնկուը, անւարբերը ասւված է. բաղմել է ու ննջու՞մ է»: իչխանը նոր միայն արքունիք մւած է, որի Համար «արքունիք» բառը ոչ մի ւաւմություն չունի: Ասւծուն ու արքային նա չի էլ ÷նւրում: իչխանի Հայր Բեդոն ւիրացու է եղել, այդ անդո ÷նւրողներից: «Միայն` իչխանը ծնվեց նյարդային: ՏոՀմեցիներից ոչ մեկին նման չէր: Գուցե ջղային ու կռվարար էր այն ւաւճառով, որ ւոՀմը Հարյուր քսան ւարի չէր ունեցել ոչ մի ջղային նուա՞... Ասում եմ, դուցե ւոՀմը լծվածի ամբողջ խուլ բողոքը Հավաքել էր, որւեսղի ծներ կաւաղած իչխա՞ն»: Ու ւե՛ս, այնւես է սւացվում, որ այս օրինաչա÷ությունից չեղումը ոչ միայն լուսանցքում չի մնում, այլն ինքն է դառնում իր ժամանակի ւերը. «Տարիները այնւիսին էին, որ աղնիվին ասում էին էչ, ն էչերը չաւ էին: Թալանողներն էլ չաւ էին, բայց այնւես էր սւացվում, որ կչւանում էին քչերը, սոված էին մնում չաւերը: Այս դավառում Հարսւացավ, մնաց Հարուսւ, չաքսոր152

վեց, չկասկածվեց, իչխանությունից Հարդվեց թերնս միայն իչխանը»: Երկու կերւարներ կան` իչխանն ու Արւաչը: Ուրիչներն էլ կան, բայց սրանք են ժամանակի ու մարդկային նոր ւեսակի կրողները: Այս դործը ւոՀմի դաւավարությունն է մարդկային այս նոր ձնավորված ւեսակների դեմ: կյանքում նրանք Հաղթում ու աւացուցում են իրենց կենսունակությունը, բայց իրենց այս նոր արյան մաքրությունը սե÷ական ւոՀմի առջն էլ ւիւի Հասւաւեն: Նրանցից յուրաքանչյուրը ւոՀմի մեջ իր Հակունյան ունի: իչխանն աւրում ու մեռնում է: Նրա Հակունյան եղբայրն է` Զարմայրը` խուլը, աննյարդը, ով էւոսային Հորեղբոր նման աւրում է սերնդե-սերունդ, նրա ւեսակը չի մեռնում, ասել է թե` չի էլ աւրում ու նան նոր մարդ չի ծնում: Այս Զարմայրը Հաճախ իր վրա ւաւմողի դերն է վերցնում. երբ դու մի ժամանակի մեջ ես, բայց կարծես թե` այդքան էլ չես, որովՀեւն ոչ թե ւաւմվում, այլ ւաւմում ես: Զարմայրը ամբողջությամբ ւեղավորվում է մաթնոսյանական «խոնարՀների» չարքում` իր քոքուրական ւնքոցով ու դլուխն օրորելով: Նա ւաւմողի նման միչւ ւիւի մնար աւրողի սւվերում` իր չարածների անչարժությունից քննադաւելով աւրողի սխալները, ն միայն Հեւո, աւրողի, սխալվողի, սայթաքողի, բայց առաջ դնացողի Հեռանալուց` մաՀից Հեւո ւիւի վերանայեր ամեն ինչ: «կորուսւը Զարմայրի մեջ մեծացրեց իչխան-լավին. այն իչխանին, որ մանդաղը ձեռքին ասում էր. «Շան երես ունի` չի սաւկի, խ÷ի՛ր, կնյաղ, խ÷ի՛ր...»»: Այդւես է, չէ՞, ձնավորվել ւաւմողների մեր ավանդույթը ու նրանց ամենասիրելի ժանրը` ողբը: իչխան ւեսակի մյուս առանձնաՀաւկությունն այսւես կոչված «կնաւյացությունն» է. «կնոջը չէր սիրում, ինչւես ն կյանքում ոչ մի կնոջ չէր սիրում»: Գրում եմ «այսւես կոչված» ու «կնաւյացությունն» էլ չակերւում եմ, որովՀեւն կնոջ Հանդեւ ունեցած վերաբերմունքը ւարղաւես աչխարՀայացքի ածանցյալն է, Հաւուկ չի անում, սիրային սենւիմենւալ ողբերդությունը չէ, որ նրա մեջ նման վերաբերմունք է դասւիարակել: Պարղաւես կինը, սերը Հաճույքի, անՀոդության ղուդաՀեռում

է, իսկ իչխանը դրանց ժամանակը չունի, նրանից առաջ աւրածները չա÷աղանց երկար են ձդել այդ Հանդիսւը ու Հաճույքն էլ իրենց կյանքի բնութադիրը չեն դարձրել, ւարղաւես` «Դնոյան ոչ մի ընւանիքում վեճ չէր լինում: Եկած Հարսը այսւեղ էլ երեխաներ էր բերում ու ւառավում, մեռնում ու թաղվում դերեղմանոցի Դնոյանց մասում»: ինքը իր կյանքային չարության բնաղդով դնում, ՀամախոՀ է դառնում նրանց, ովքեր դւնում էին, որ կինն ու ամուսնությունը իրենցից ավելի լավին սւեղծելու միջոցն է լոկ: Առաջին կնոջը վռնդում է, երկրորդին սւանում ն միայն երրորդը` քարնջեցին է դիմանում, որովՀեւն սա էլ է իր` իչխանի ւեսակը: Նրան էլ չի սիրում, բայց Հարդում է, ու նրանից է ծնվում Արւաչը: Ուրիչներն էլ են ծնվում, բայց իչխանացուն Արւաչն է: Հայր ու որդի իրար չեն Հանդուրժում: Բայց մինչն Հոր ն որդու Հարաբերություններին Հասնելը, ւաւի ու թոռի` Արուսյակի ւղայի` Համալսարանում սովորողի, ւնից ոչ մի կուեկ չվերցնողի ու լավ Հադնվողի ղրույցն ընթերցենք: Սա աւադա դրողի` Հեղինակի կերւարն է: Նա դեմ է իչխանին, չի ընդունում ւաւի աչխարՀն ու այն օրենքները, որով ւաւը սւեղծել է այդ աչխարՀը. «Բանդող: Սովորական քանդողներից չես. դու չես թողնում չինեն. դրածը չուռ ես ւալիս»: Բայց ավելի կարնոր է իչխանի վերաբերմունքը. նրա Համար մեկ է, թե թոռն իր մասին ինչ է մւածում, կարնորը` սա ւարւվողների ւոՀմից չէ. «Ճիչւ եմ ասում, դու ինձանից լավն ես: Լավն ես նրա Համար, որ ն՛ ճիչւ ես խոսում, ն՛ լավ ես Հադնվում»: իչխանի դնաՀաւականի անանձնականությունը չէ դլխավորը, որովՀեւն անձնական դործոնն այսւես թե այնւես կա` իր թոռն է, իր արյան չարունակողը, այլ դնաՀաւման մեկնակեւը. աչխարՀը ւարւվողներով չւիւի լցվի, իսկ չւարւվողը նան իրեն ւիւի Հաղթի, ինքը չի ւաւրասւվում ինքնակամ Հանձնվել` «Ե՛վ ես եմ ճիչւ, ն՛ դու ես ճիչւ», բայց այս ւղան իրենից մի քայլ առաջ է դնացել. նա նան լավ է Հադնվում: Սա չի կարող չւեսնել իչխանը, ն ւղայի` իրեն չընդունելն էլ սե÷ական ուղին ÷նւրել է նչանակում, ինքը` իչխանն էլ Բեկոյի դեմ կռվով էր սկսել:

ինչու՞ է իչխանը երկու աւրողների` չւարւվողների` թոռան ու Արւաչի միջից ընւրում թոռանը: Նա վախենում է Արւաչից, ինչւես ուրիչներն են իրենից վախեցել` «Անւանելի է, այւա, իմն է, բայց անւանելի է»: Արւաչը ուրիչ ուղի ման չի դալիս, նա կրկնում է Հոր անցած ճանաւարՀը, նա իչխանի կրկնությունն է, ն իչխանը, նրանից վախենալով, իրենից է վախենում: Բոլորին աւացուցելով իր ճչւությունը` իչխանը Հանկարծ Արւաչի մեջ ինքն իրեն ւեսնելով` Հանձնվում է: «Բնական ընւրության» աչխարՀայացքը բարոյականության դաչւ է ւեղա÷ոխվում, ն այսւեղ իչխանն անմրցունակ է, իչխանը ծերացել է ու ւիւի Հեռանա, ւեքսւային լուծումն իրեն երկար սւասել չի ւալիս: իչխանը մաՀանում է` նան Զարմայրի կյանքը ÷րկելու դնով. ւաւմվողը ւաւմողին է թողնում «իր սւեղծած աչխարՀը», բայց այդ աչխարՀը բաժին է Հասնում Արւաչին: «Ասւված մարդուն սւեղծեց իր ւաւկերով. Արւաչն իր ւաւկերին է բերում աչխարՀը»: Մաթնոսյանը իր կերւարների մեջ ե÷վող չարությունը երբեք չի ÷որձում մերժել, կոծկել, դեղեցկացնել: Մի ւեսակ կարծես կառչում է այդ բնաւուր չարությունից, Հավաւում է Հաւկաւես այդ բնաւուր չարության ծնելիք բարությանը` «Խիղճը դաղանի մեջ է դեղեցիկ»: կերւարային իր Հակունյան ունի նան Արւաչը` իր եղբայր Ոսկանին: Այս երկուսի միջն մի ղրույց կա, որ «Նանայի...» ամենաուժեղ Հաւվածներից է. «Նանայի կամուրջից Ոսկանն Արւաչին չկախեց այն ւաւճառով, որ Արւաչը Ոսկանին ցույց ւվեց իր ճչւությունը, Ոսկանի սխալականությունը»: Այս «չարի» ու «բարու» կռվում արձանադրված Հաղթանակն ավելի Համողիչ ու վերջնական է, քան իչխան-Զարմայր Հակունյաների դեւքում էր: Այսւեղ կողմերից մեկի մաՀը չի դառնում մյուսի ւարւության ւաւճառը, այլ ավելի խորքային ու անանձնական է: Զրուցն էլ այնւես է սկսվում, որ կարծես մեղադրվողը դիմացը կանդնած չէ, մի ւեսակ քաղաքական երկխոսություն է Հիչեցնում, ուր կողմերը ÷որձում են ոչ թե սե÷ական ճչւությունն աւացուցել, այլ` նախ ն առաջ մյուսի անճչւությունը: Ու լեղվակռիվը չարունակվում է այնքան ժամանակ, երբ կողմերից մեկը ինքն է Հայւնվում իր ւաչււանած ւեսակի կաչվի մեջ ու

ւեսնում է, որ ինքն այդ ւեսակի մեջ թերի է ու անկաւար: Արդարության կաւեդորիան երկրորդական է դառնում, որովՀեւն կողմերից մեկը Հասկանում է, որ ինքն իր ւաչււանած արդարության ու բարության մեջ անբարի ու անարդար է: Մյուսի սխալականությունն ու չարությունը նրանն են, իսկ իր արդարամւությունն ու բարությունը իրենը չեն: Ու Հեւաքրքիրն այն է, որ ղրույցից անմիջաւես Հեւո Ոսկանը ÷որձանքի մեջ է ընկնում ու նրան այդ ÷որձանքից Հանողն Հենց Արւաչն է լինում, ինչւես իչխանը Զարմայրին աղաւեց ÷որձանքից: Բայց այս դեւքում դինը մաՀը չի լինում, որովՀեւն Արւաչը սե÷ական ճչւությունն աւացուցելու Համար այլնս մեռնելու կարիք չունի: Հանկարծ ամեն ինչ սովորական է դառնում, նսւում են նույն սեղանի չուրջ, ու Ոսկանն այլնս չի աւում Արւաչին ն երբ նրա մեջ մեռնում է այդ ոչկյանքային բարության դիրքերից ուրիչներին դաւողը, այդ ուրիչն էլ այլնս չար չի թվում: կյանքը խմբադրում է Հորինված Հակասությունները: Ոչինչ էլ չի դեղեցկանում, Արւաչը նույն կենսունակն է, Ոսկանը` նույն անճարը, բայց նրանցից ոչ մեկն այլնս մյուսին իր դժբախւությունների ւաւճառ չի Համարում: Մաթնոսյանն իչխանին ու Արւաչին է դարձրել իր ւաւմության Հերոսներ` ընդդծելով նրանց ւեսակի վկայման կարնորությունը: Սրանք օրինակելի կերւարներ չեն, դուցե ավելին` դուրս են բոլոր ընդունված սաՀմաններից, բայց ինչ-որ նորի սկիղբ են, նորի, որ իրենցից լավն է լինելու, բայց իրենք ւիւի անցնեն բոլոր մեղքերի միջով, որ եկողները Հաղթողի կոդ ունենան իրենց արյան մեջ: Ժանրը Տեքսւը դրելու ընթացքում անընդՀաւ խուսա÷ել եմ ժանրային բնութադրում օդւադործելուց: ԱմենաՀեչւը «Նանան ...» վիւակ Համարելն է` ըսւ Մաթնոսյանի արձակն ընթերցելու ողջ իներցիոն ավանդույթի: Բայց այս սւեղծադործությունը վիւակ չէ, այսինքն` երկար ւաւմվածք չէ, որ ժանրային արՀեսաւական ւիւակ սւանա` «վիւակ»: Նախ` խոսելով Հակունյա կերւարների, որւես այս երկի դլխավոր ւեքսւասւեղծ մուիվի

մասին, ւիւի նկաւենք, որ ւեքսւային բաղմաձայնությունն աւաՀովող չարաՀյուսման այս եղանակը վեւի` որւես ինքնուրույն ժանրի առանձնացման դլխավոր Հաւկանիչներից է, որի մասին խոսում է Մ. Բախւինը Դոսւոնսկու դրականությունն ընթերցելիս: Սակայն «Նանայի ...» ժանրային բնութադրիչը «վեւը» չէ նան, որովՀեւն վիւական դեւալները չեն ամբողջացած, Հսւակվածություն չունեն: Այս սւեղծադործությունն ավելի չոււ սկանդինավյան սադայի ժանրին է մուենում, որն իր մեջ կրում էր վիւականանալու ւեսլականը, բայց ինքն իրենով ավելի սաՀմանա÷ակ է` բանաՀյուսական ւարրերի դերակայությամբ ու բավականին դեղարվեսւականացած չէ, որւեսղի վեւ կոչվի: Այս ղդացողությունն է, որ մւածել է ւալիս` եթե «Նանայով ...» սկսվեր, մենք բոլորովին ուրիչ Մաթնոսյան էինք ունենալու, կուղենայի ասել` վիւադիր: Ամ÷ո÷ում Զնայած բոլոր ջանքերին` Դեբեդը վարարում ու քանդում է մեծ կամուրջը: Այն, որ երեք ւարի կառուցում էին, իսկ Նանայի ութ Հարյուր ւարի առաջ կառուցած կամուրջը դեռ մնում է: ի՞նչ խորՀրդանիչ է սա. այս նորերի` իչխանների ու արւաչների ջանքերն այդւես էլ աւարդյու՞ն են անցնում ու նորն այդւես էլ քննություն չի՞ բռնում, ն մնայունը դարձյալ Նանայի «անանցանելին» է: Այսւեղ էլ լուծումն առկախ է, ավելի ճիչւ լուծումը դրականության խնդիրը չէ: Գրականությունը ւեսնում է նորերին` իրենց բոլոր ուժեղ ու թույլ կողմերով, դնաՀաւում է նրանց վերցրած բեռն իրենց ժամանակի առջն, բայց նրանց, այնուամենայնիվ, Հերոսներ չի դարձնում, եթե, իՀարկե, վարակված չէ դաղա÷արախոսական ախւով: Այն, որ այս երկիրն ու Հողը` իր բոլոր Հաւվածներով, ավելի չաւ ւաւմական է, քան իրական, ն մեկ-երկու սերնդի ուժերից վեր է լիովին սրբադրել այդ քարացած ավանդույթը, դրողը, եթե իրեն ու իր ընթերցողին չի խաբում, չի կարող չրջանցել, բայց երանի նրանց, ովքեր այդ դարավոր անչարժության մեջ չարժվողին են վկայել ու վկայում, թեկուղ նրա քայլերն առայժմ բռի են ու անկաւար:

ՍԵՎԱկ ՂԱԶԱՐՅԱՆ

ՀՐԱՆՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ ԵՎ ՎԱՍԻԼԻ ՇՈՒԿՇԻՆ

1930-1950-ական թվականներին խորՀրդաՀայ արձակում (եղակի բացառություններով) բացակայում է ժամանակակից կյանքը (կամ` այդ կյանքի աղավաղված ւաւկերն է ւրվում), չկա ժամանակակից մարդը (կա այդ մարդու կուսակցականսովեւական սարքովի իդեալ-կաղաւարը): Հեւսւալինյան առաջին իսկ ւարիներին Հայ դրողները կարծես աղաւ չունչ քաչեցին. սկսվեց բարեչրջության մի ÷ուլ, Հասարակական ն աղդային մւածողության անկասելի նորացում: Վերականդնվեց նախորդ չրջանի դրողների Հեւ արՀեսւականորեն ընդՀաւված կաւը, 60-ականների սերունդը Հնարավորություն սւացավ առնչվելու ժամանակակից ՀամաչխարՀային դրական արժեքների ն մեծությունների Հեւ (իՀարկե` այն չա÷ով, ինչ չա÷ով թույլաւրելի էր ու Հնարավոր): Գրականության մեջ սկսեց երնալ մարդը` իր Հոդսերով, մւածումներով, երաղանքներով: Ոդնորված «ՁնՀալով»` խորՀրդային (նան խորՀրդաՀայ) դրողների Հաւկաւես նոր սերունդը ձեռնամուխ եղավ իր ժամանակների կյանքն ու Հոդսերը, ժամանակակից մարդուն դրականություն բերելու դործին: Հին սերնդի դրողները` դեռնս վախվորած` ավելի աղաւ չունչ քաչեցին, ւաւերաղմից վերադարձածներն ավելի Համարձակ էին թերնս, նորերն անկաչկանդ էին անՀամեմաւ: Հրանւ Մաթնոսյանը, որ դրականություն մոււք դործեց անսւասելի ու չռնդալից, միայնակ չէր բոլորովին, դրչակից ընկերները նրա կողքին էին: Բայց Մաթնոսյանը ավելի մեծ «դրողական Հանրաւեւության» անդամ էր` ՀամաչխարՀային, Հայրենի ն սովեւական «դրողական Հանրաւեւության» լիիրավ անդամ: Նրա կողքին ու ՀամախոՀն էին Շուկչինը ն Բելովը,

Ասւաֆնը ն Բիւովը, Ռասւոււինը, Դումբաձեն, Այթմաւովը, էլի ուրիչներ: Մաթնոսյանն իր այս ընկեր-ՀամախոՀների Հեւ լծվել էր մի կարնորադույն դործի. Մեծ երկրի (Սովեւական Միության) լիարժեք քաղաքացի ղդալով` ձդւում էր սւեղծել այդ Մեծ երկրին (իր երկրին) վայել ճչմարիւ դրականություն: Ձդւում էր, ճչմարիւ խոսք ասելով, նւասւել այդ երկրի վերա÷ոխմանն ու բարդավաճմանը: «Գրողն ի՞նչ է անում. աչխարՀն իր ուղածի ւես չէ, ուղում է աչխարՀը բերել իր ուղածի ւեսքին: Դա վեր էր ֆաչիղմի ուժից, բոլոր Հանճարներն ու չիղոֆրենիկներն իրենց դլուխը կուրել են դրա վրա, իսկ աՀա մի խեղճուկրակ կերւարանք, անունը` դրող, ունեցածը` թանաք, նսւել է ն ուղում է իր ւեսքին բերել այս քաոսային աչխարՀը»1, - այսւիսի խոսւովանությամբ է իր դրական կրեդոն սաՀմանում Մաթնոսյանը: Գրողի կոչման մասին մաթնոսյանական այս ւաւկերացումը նոր չէր բոլորովին. այն Հաւուկ էր առանձնաւես ռուս դրականությանն ու դրողներին (թե՛ դասական, թե՛ ժամանակակից): Թերնս Հայացքի այս ընդՀանրությունն է ռուս դրականության ն Մաթնոսյանի ընդդծված ՀոդեՀարաղաւության Հիմնական ւաւճառը: «Մաթնոսյանը ն ռուս դրականությունը» կամ «Մաթնոսյանը ն ռուս «դյուղադրությունը»» թեմաները դիւական լուրջ ն բաղմաՀաւոր ուսումնասիրության խնդիր են, մինչդեռ այս Հոդվածի չրջանակները չաւ ավելի Համեսւ են ու սաՀմանա÷ակ: Ուսւի մենք կկենւրոնանանք Մաթնոսյանի ն իրեն ժամանակակից ռուս «դյուղադիրներից» միայն մեկի` Վ.Շուկչինի սւեղծադործական առնչությունների ու դրական կաւերի բացաՀայւման որոչ Հարցադրումների վրա: Մաթնոսյանին ու Շուկչինին առավելադույնս մերձեցնում են մի քանի կարնոր ընդՀանրություններ` ւարիքը (նույն սերնդից

Հրանւ Մաթնոսյան, Սւիւակ թղթի առջն, Երնան, 2004, էջ 31:

են), ծննդավայրը (դավառից-դյուղից են), մարդադրությունը (Մաթնոսյանի խոսքերով` «Հին մարդադրությունը») ն այսւեղից ածանցյալ` նյութի, միջավայրի ւաւկերման նույնականությունը` «դյուղադրությունը»: Նրանց միավորում է նան Հայացքի նմանությունը. Մաթնոսյանի ձնակերւմամբ իրենց «դյուղադրությունը քաղաքակրթության ծնունդ է»1: Վերջաւես` «Զկա դյուղադրություն կամ քաղաքադրություն. կա միայն մարդկային Հայացք բնությանն ու աչխարՀին»2: Այս Հայացքն են դրականություն բերել 1960-ականների արձակադիրներից չաւերը, Հաւկաւես` Վ. Շուկչինն ու Հ. Մաթնոսյանը: Վ. Շուկչինը 20-րդ դարի երկրորդ կեսի ռուսական արվեսւի Հայւնի ներկայացուցիչներից մեկն է ն, թերնս, ամենից Հայւնի «դյուղադիրը»: Նրա ւաւմվածքները, վիւակներն ու վեւերը (մասնակիորեն կամ ամբողջությամբ) Հաճախ ֆիլմերի սցենար են դարձել` ցուցադրվելով ամբողջ ԽորՀրդային Միությունում, խաղացվել են ռուսական ւարբեր թաւրոններում: Շուկչինը մի յուրօրինակ երնույթ է. բաղմակողմանի ւաղանդով օժւված այս մարդը Հավասարաչա÷ Հաջողությունների է Հասել արվեսւի միանդամից երկու բնադավառներում` դրականություն ն կինո, ընդ որում` կինոյում Հանդես է եկել ն՛ որւես դերասան, ն՛ որւես ռեժիսոր ու սցենարիսւ: Դժվար է ւաւկերացնել, թե ինչւես է մեկ անձը կարողացել մեկւեղել այս չորս «մասնադիւությունները» (մեկը մյուսից բարդ ն դժվարՀասանելի), ն ոչ միայն սոսկ Համաւեղել, այլն` Հասցնել Համասովեւական ճանաչման մակարդակի: Մաթնոսյան-Շուկչին Հարաբերության սույն քննության Հիմքում ընկած են Մաթնոսյանի սւեղծադործությունները դրեթե ամբողջությամբ ն Շուկչինի ւաւմվածքները (100-ից ավելի), թեւեւ վերջինս դրել է նան կինովիւակներ, որոնք, սակայն, Հենց ինքը չէր Համարում մաքուր դրական դործեր, այլ կի1

Հրանւ Մաթնոսյան, Սւիւակ թղթի առջն, Երնան, 2004, էջ 42: Նույն ւեղում, էջ 44:

նո-դրականություն1, դրել է Հեքիաթ-վիւակներ ն երկու վեւ («Ես եկել եմ ձեղ աղաւություն ւալու», «Լյուբավինները»), որոնցից առաջինը ւաւմավեւ է, իսկ երկրորդը Հաղիվ թե կարելի է դասել դրական Հաջողությունների չարքում: Երկու դրողներին մերձեցնող առաջին դործոնը մեծ սերը, նվիրվածությունն ու Հարդանքն են, որ նրանք ունեն դյուղի ն դյուղի մարդու, բնության, անարաւ ու մաքուր աչխարՀի Հանդեւ: Երկուսն էլ ցավով են արձանադրում դյուղի դաւարկվելը, ամայանալը, դյուղի` եթե ոչ վերացումը, աւա լիակաւար վերա÷ոխումը, թեւեւ Հնացած, բայց անչար ու անվնաս ավանդների մոռացումը, ինչը Հղի էր բաղում վւանդներով, մարդկային, բարոյական արժեքների նվաղմամբ կամ կորսւյամբ: Երկուսն էլ այնքան լավ են ճանաչում իրենց Հերոսներին, այնքան խորն են ընկալում նրանց մւածողությունը, աչխարՀայացքը, որ, Մաթնոսյանի խոսքով ասած, ոչ թե ւաւմում են նրանց մասին, այլ խոսում են նրանց ներսից: Այս Հերոսները, լինեն նրանք Հայկական լեռներում-ձորերում, թե սիբիրյան դաչւ-ւա÷ասւաններում, ունեն բաղմաղան նմանություններ: Նախ` արւաքին ընդՀանրությունները. նրանք աւրում են միննույն երկրում` ԽորՀրդային Միությունում («...իմ երկիրն սկսվում է Մասիսներից ու վերջանում Զուկուկայով»2,- «Թա÷անցիկ օր»): Աղդային ւաւկանելությունը, ինչ խոսք, աղդում է նրանց ներաչխարՀի վրա, անցած ւաւմական ւարբեր ճանաւարՀները, մչակույթներն անչուչւ ւարանջաւում են նրանց չաւ ու չաւ ւարադաներում (ընւանեկան Հարաբերություններից մինչն աչխարՀընկալման ÷իլիսո÷այություն): Բայց չւեւք է մոռանալ, որ ԽորՀրդային Միությունը արդեն 2-3 սերունդ ւված կայուն ն Հասւաւուն ւեւություն Տե’ս «Գրականության ն կինոյի միջոցները» Հոդվածը (В.Шукшин, Собрание сочинений в трех томах, том третий, <<Средства литературы и средства киноՕՕ, Москва, 1985). Հրանւ Մաթնոսյան, Երկեր երկու Հաւորով, Հաւոր 1, Երնան, 1985, էջ 339 (մյուս մեջբերումները նույնւես այս երկՀաւորից են):

էր, որի դրոչի ւակ աւրում էին այս մարդիկ, նրանց ղավակները ն թոռները, ն որը վաղուց արդեն ուներ իր ուրույն կենցաղը, այսւես ասած սոցիալ-Հասարակական այն միախավությունը, որը Հավասարաւես ւարածվել էր բոլոր Հանրաւեւություններում: Դա ակնառու էր Հաւկաւես մարղերում (ւարբերությունը Երնանի ն Մոսկվայի միջն ավելի ցայւուն էր, քան, ասենք, ԱՀնիձորի ն Սրուսկիի. «...քաղաքն ավելի մու է կոմունիղմին, քան մեր Հարաղաւ դյուղը»1, - ասում է չուկչինյան Հերոսներից մեկը): Նրանք (Հերոսները) անցել են միննույն երկրորդ աչխարՀամարւի միջով, ւեսել ն սե÷ական մաչկի վրա ղդացել են երկրում ւիրող միննույն սովն ու չքավորությունը, քիչ թե չաւ բարեկարդ ւարիներին արդեն բախվել են սովեւական իրականության ւարաբնույթ խնդիրների Հեւ: կերւարների նմանությունը չի սաՀմանա÷ակվում միայն արւաքին երանդներով: Բնությանը մու կանդնած լինելը, նրա ւված բարիքներով (չաւ ավելի, քան քաղաքացին) աւրելը, բնության Հանդեւ սերն ու Հարդանքը ծնում են յուրաւեսակ մարդկանց, յուրօրինակ արարքներ, խոսք ու մւածողություն: Հիչենք «ԱՀնիձորի» արջի ւաւմությունը, արջի, որը «չա÷ի ղդացումը կորցնում է»: Նրա ւված վնասները սկսում են անՀանդսւացնել դյուղին, ղեկավարությունը թույլաւրում է սւանել «ա՛յդ արջին» (իսկ ընդՀանրաւես արջի որսն արդելված էր): «-Արջը բնության ղարդն է,- ասացին Հեռախոսի ԱՀնիձորի ծայրից,- մենք բնության ղարդը ÷չացնողը չենք»2: Անկախ նրանից` Հայ ես, թե ռուս, եթե դիւես բնության արժեքը, դիւակցում ես նրա ողջ կարնորությունը ն «սկիղբը», ըմբռնում ես նրա մեծությունն ու դեղեցկությունը, աւա նրա ղարդերը Հասւաւ ÷չացնողը չես: Այդւիսին է ծերուկ որսորդ Նիկիւիչը` խսւաչունչ ւայդայի անխռով բնակիչը, ում նյարդայնացնում են քաղաքներից եկած «որսորդները», որոնք աջ ու ձախ կրա1

Վասիլի Շուկչին, Պաւմվածքներ, Երնան, 1979, էջ 187: Հրանւ Մաթնոսյան, Երկեր, Հաւոր 1, էջ 16:

կում են, չնայելով որսն արո՞ւ է, թե՞ էդ, «էնքան որ` սւանեն». «կեղւու դործ է Հոդին ղվարճացնել` դաղաններ սւանելով»1 («Ուղում եմ աւրել»): Բնության ղարդերից մեկն էլ... կովն է: Այո՛, կովը: Նա չունի աՀնիձորյան արջի ուժն ու Հմայքը, բայց Հասարակ կենդանի էլ չէ. դյուղացու ւան ան÷ոխարինելի անդամն է ու կերակրողը: Նրա մասին են ւաւմում Մաթնոսյանի «Պաւիժը» ն Շուկչինի «իվան Պուովի մանկական ւարիներից» սւեղծադործությունները: Դրանք նման են մի չարք կողմերով: Նախ` երկու ւաւմվածքներն էլ ինքնակենսադրական բնույթ ունեն, երկուսի ւաւումից էլ Հասկանում ենք, որ դլխավոր Հերոսները` Արմիկ Մնացականյան ն իվան Պուով ւղա-երեխաները աւադա Մաթնոսյան ու Շուկչին դրողներն են: Երկու դեւքում էլ ընթերցողի առջն Հառնում է ւաւերաղմական ւարիների դյուղը (Հայկական, թե ռուսական` կրկին ւարբերություն չկա): Պաւկերվում է մի ժամանակաչրջան, երբ մարդիկ ոչ թե աւրում, այլ մի կերւ, ծայրը ծայրի Հասցնելով, դոյաւնում էին: Սնունդ Հայթայթելը, օրվա վերջում սովից չմեռնելը դարձել էր դերխնդիր: Եվ չմեռնելուն, աւրելուն օդնում էր ընւանիքի անդամներից մեկը` կովը: Եվ ղարմանալի չէ, որ Արմիկը «լաց է լինում, որովՀեւն կովի Համար խու չի բերել, բայց նրա չռայլ, միամիւ, անվարձ, մայրական ջերմությամբ ւաքանում է»2: իսկ իվանը մւաՀոդվում ու անՀանդսւանում է Ռայկայի (կովի) Համար. ինքը ւանն է, ուր քիչ թե չաւ ւաք է, իսկ դուրսը սիբիրյան ձմեռն է, իսկ դուրսը Ռայկան «չոււով կոււի, կվերջացնի իր խուը ն կկանդնի, կսառչի մինչն առավու: Այդ մւքից ինքդ էլ ես մրսում, ն ցավալի է, ն խիղճդ է ւանջում ւաք աղյուսների վրա»3: Այս մարդկանց աչխարՀը` չարունակ լծի ն աչխաւանքի ւարւադրող, ւղամարդուն ն կնոջը դրեթե ղրկում է ՀովվերВ. Шукшин, Собрание сочинений в трех томах, том второй, стр. 199-200 (մյուս մեջբերումները նույնւես այս երկՀաւորից են). Հրանւ Մաթնոսյան, Երկեր երկու Հաւորով, Հաւոր 1, էջ 164: В.Шукшин, Собрание сочинений, стр. 325:

դական ղեղումներից, դդվանքները ն Հուղառաւ սիրային երկխոսությունները խորթ են նրանց, բացակայում են նրանց խոսքում: «Սեր» բառը նրանց բառաւաչարում Համարյա թե չկա, իսկ եթե Հնչում է, առերնույթ կարծես ժխւում է դրա դոյությունը. «Սերը քաղաք էր, քաղաքային աւրանք էր»1 («Նժույդս, նժույդս»), «Սերը մեր ցեղում չկա... Մեր ցեղը դործ է անում, լւսւվելու ժամանակ չունի»2 («Աչնան արն»): իր կյանքի մայրամոււին Հասած Մաւվեյ Ռյաղանցնը («Մւորումներ»), որի «մւքինը միայն մի բան է եղել` աչխաւանք, աչխաւանք, աչխաւանք... երբ լսում էր, որ իր մու մեկնումեկն օրինակ, ասում էր «սեր», մի քիչ չէր Հասկանում»3: Մաւվեյը դիւեր, որ աչխարhում կա սեր. աՀա իրենց դյուղի ջաՀելներից մեկը դիչերները Հարմոնը ձեռքն առած չարունակ «դայլայլում է»: Բայց նա դեռ խակ է, երիւասարդ, իսկ Մաւվեյը մի երկար, խորդուբորդ ճանաւարՀ էր անցել, ն այդ ղդացմունքը (կամ դրա դիւակցումը) վաղուց բթացել, թմրել էր նրա մեջ, կյանքը անընդՀաւ այն մղել էր եւին ւլան, Հոդու խոր Հաւակ: ՊաւաՀական չէ, որ այս ւեսակ մւորումների մեջ նա դիչերով քնից արթնացնում է իր ւառավին ն Հարցնում. «կյանքումդ սիրած կա՞ս: ինձ կամ ուրիչի: կարնոր չի»: Բիչ Հեւո ւառավը, իՀարկե, կւաւասխանի` «Սիրել եմ, բա ո՜նց», սակայն սկղբում նա «լուռ էր բավական ժամանակ... նույնւես չդիւեր, մոռացել էր»4: Թեւեւ Հաղվադեւ` այս մարդիկ նան սիրում են, իսկաւես սիրում են ն դիւակցում են դա, բայց այս դեւքում էլ ամեն ինչ կարծես կաւարյալ չէ: Հիչենք մաթնոսյանական Սիմոնին ն Սոնային («Աչնան արն»): իր կյանքի դաժան ւայմանների բերումով ն այդ կյանքը դոնե դույղն-ինչ մարդավայել դարձնելու նւաւակով Աղունն անընդՀաւ «կռվել» ու ծեծվել էր, անընդ1

Հրանւ Մաթնոսյան, Երկեր, Հաւոր 1, էջ 317: Հրանւ Մաթնոսյան, Երկեր, Հաւոր 2, էջ 30: Վասիլի Շուկչին, Պաւմվածքներ, էջ 266: Նույն ւեղում, էջ 267:

Հաւ խնդրել ու մերժվել էր, անընդՀաւ ւայքարել ն ի վերջո, ուժերի դերլարումով, նյարդերի խիսւ ջղաձդումով Հասել էր իր նւաւակին. սւեղծել էր կայուն ւուն-ւեղ, ընւանիք: Բայց ի՞նչ դնով: կինը, կանացիությունը նրա մեջ մեռել էր կարծես, մնացել էին ամուր կողակիցը, չարքաչ բեռնաձին, Հոդաւար մայրը, բայց կինը չկար, վերացել էր: Մինչդեռ Սոնան այդւիսին չէր, իդականությունից ղուրկ չէր. «Սոնան քնած էր մորից մերկ, կեսը վերից վար բաց, աղջամուղջի մեջ` թուխ... Սոնան լուռ ծիծաղում էր ու նրա կուրծքը թրթռում էր Հադուսւի Հեւ»1: Սիմոնն այս ամենի կարիքը չէր կարող չունենալ, նրան այս ամենը չէր կարող դուր չդալ: Անարդարացի կլիներ ասել, թե Սիմոնը Աղունին աւում էր ն չուղելով, ղղվելով էր Հեւը աւրում: Ո՛չ, իրենց երեխաները ն այն, որ ինքը Աղունից այդւես էլ չբաժանվեց (թեն մեկ-երկու անդամ լրջորեն մւադրվել էր), աւացուցում են ճիչւ Հակառակը: Բայց Սոնան Հավիւյան մնում է Սիմոնի սրւում, Սոնան մի աչխարՀ ու կյանք էր (ամեննին ոչ ռոմանւիկ կամ չքեղ, բայց սիրով լի), որն այդւես էլ անՀասանելի մնաց ի վերջո. «Սիմոնը մեխվել էր Սոնայի ւան մու, ն նեղվածք ու ցուրւ էր, ն ձդող ոչ մի ւաք անկյուն չկար, քանի որ նա ուղում էր միայն Սոնային, իսկ Սոնան մեռած ու Հողավորված էր...»2: Անմիւ ն նույնիսկ քմծիծաղ առաջացնող «քաղաքական» ւաւճառներով (եկեղեցական ւսա՞կ, թե՞ քաղաքացիական ամուսնություն) երկու սրւամու, միմյանց իրոք սիրող (միաժամանակ իրենց ւեսակեւի մեջ Համառ ու անղիջում) Ֆիլիւ Տյուրինը ն Մարյա Երմիլովան ղույդ չեն դառնում Շուկչինի «Աչնանը» ւաւմվածքում: Նրանց ճամ÷աները բաժանվում են. մեկ ուրիչը դալիս Հարսանիքով ամուսնանում է Մարյայի Հեւ ն դյուղից ւանում նրան: Ֆիլիւի Համար դա ծանր Հարված էր, մի ւաՀ սկսեց մւածել ինքնասւան լինելու մասին, բայց... անցավ:

Հրանւ Մաթնոսյան, Երկեր երկու Հաւորով, Հաւոր 2, էջ 86: Նույն ւեղում, էջ 91:

Հիմա նա արդեն ւարեց մարդ է, ընւանիք, երեխաներ ունի, բայց միննույնն է` «Ամբողջ կյանքում սրւից արյուն էր կաթում ու ցավում էր սիրւը: Օր չէր լինում, որ չՀիչեր Մարյային»1: Հեղինակը Հւանցիկ ակնարկում է նան, որ Մարյան էլ իր ամուսնությամբ երջանիկ չէր, որ նա էլ չէր դադարել Ֆիլիւին սիրելուց: Մարյան էլ է Ֆիլիւից չոււ մեռնում: Բայց եթե Սիմոնին Հաջողվում է Սոնայի թաղման ժամանակ դյուղից ÷ախչել, խուսա÷ել իր ցանկալիի թաղմանը մասնակցելուց, աւա Ֆիլիւի Հանդեւ ճակաւադիրը առավել դաժան է դւնվում. միանդամայն ւաւաՀաբար նա ւեսնում է մաՀվան մի թա÷որ ն ճանաչում է Մարյայի ամուսնուն (Պավելին) ու անմիջաւես Հասկանում, որ դադաղում Մարյան է... ինչւես Սոնան Սիմոնի, այնւես էլ Մարյան Ֆիլիւի Համար թեն քաղցր, սակայն Հավիւյան անցյալ դարձած ն նույնիսկ մեռած մի Հուչ էր արդեն: Անարդյունք, անււուղ, ոչ կայուն, խոցելի սերը Մաթնոսյանի ն Շուկչինի սւեղծադործություններից մի քանիսում բավական Հսւակ է ւաւկերված, որոչ դեւքերում անդամ նկաւում ենք «սիրային եռանկյունիներ» (թերնս այս արւաՀայւության ոչ դասական իմասւով): Մաթնոսյանի առնչությամբ Հիչենք «ԽումՀարը» (Արմեն-Եվա-Հասմիկ), «Տերը» (Ռոսւոմնրա չբեր կինը-էլյա), «Օդոսւոս» (Անդրո-Աչխեն-Մարիամ) դործերը, Շուկչինի դեւքում` «Բիճը» (Սւիրկա-Սերդեյ ն իրինա ամուսիններ), «կյաժին կբարնես» (Միխայիլ-կաւյա-Սերժ), «Անմաւ Սերյոդան» (Սերյոդա-կլարա-Սլավկա) ւաւմվածքները: Այնուամենայնիվ, վերոբերյալ օրինակներում առկա մուիվը Մաթնոսյանի ն Շուկչինի Համար սկղբունք, օրինաչա÷ություն կամ դեղարվեսւական Համողմունք չէ: Այդ դործերը չեն առընչվում անՀաղորդակցականության, կաւերի բացակայության Հեւ: Սրանք ւարղաւես կյանքում երբեմն ւաւաՀող իրավիճակներն են ն ոչ ավելին: Համենայն դեւս այդւես են ընկալումմաւուցում դրողները:

Վասիլի Շուկչին, Պաւմվածքներ, էջ 394:

Ասվածի մեջ Համողվելու Համար կրկին անդրադառնանք Սիմոնին ու Աղունին: Նրանք կանդնած են Ձորադես կայարանի «լուսավոր խանութի առաւ ցուցա÷եղկի առաջ»: Այս մի ÷ոքրիկ դրվադը` Աղունի ւրուսիկ ուղելն ու ամաչելը ն Սիմոնի առնել չկարողանալն ու խեղճանալը, թվացյալ այդ անՀաջողությունը, իրականում քնքչանք ու ջերմություն է բերում երկուսին, քանղի նրանք Հասկանում են, որ այդւեղ իրենց ցանկությունները Համընկնում են (ւարղաւես միջոցները չեն Հերիքում), որ այդ ւաՀին իրենք «այնքան մու ու միասին են, այնքան մարդ ու կին են», որքան երբնէ չեն եղել ու միդուցե չեն էլ լինի. «Եթե մեր միջն սիրո ւես մի բան եղել է` այդ եղել է Ձորադես կայարանի լուսավոր խանութում»1: Սիրո մի աննչան բռնկում էլ ւեղի է ունենում Սերդեյ Դուխանինի ն կնոջ` կլավդյայի միջն: Ամուսինը քաղաքից դեղեցիկ ու թանկ կոչիկներ է դնում կնոջ Համար (Հաղվադեւ երնույթ դյուղացու կյանքում), այնքան դեղեցիկ ն այնքան թանկ, որ ընկերները, ւեսնելով կոչիկները, ղարմանում են, անդամ սկսում են ծաղրել Սերդեյին, թե կինդ ի՞նչ ւեւք է անի այդ կոչիկները, որւե՞ղ ւեւք է Հադնի դրանք, դյուղի ÷ոչու ն ցեխի մե՞ջ... Ամուսինն այդւես էր ուղում, ուղում էր ուրախություն ւաւճառել կլավդյային (այս դեւքում միջոցները Հերիքում են): Եվ արդեն կարնոր չէ, որ կոչիկները, իրականում, կնոջ ուքին ÷ոքր էին, ոչինչ, մեկ ւարուց իսկը աղջկա Համար կլինեն: Փոխարենը` «Սերդեյի սրւում կրկին մի անկոչ մրմուռ թրթռաց: կարեկցանք, թեթնակի մոռացված սեր: Ձեռքը դիւցրեց կնոջ` կոչիկը չոյող ձեռքին: Սեղմեց: կլավդյան նրան նայեց... Աչքերն աչքերին առավ: կլավդյան չ÷ոթված քմծիծաղ ւվեց, ցնցեց դլուխը, ինչւես անում էր մի ժամանակ, երբ ջաՀել էր...»2: Այս անւաճույճ օրինակներով Շուկչինն ու Մաթնոսյանը ցուցանում են, թե ինչւիսին կարող է լինել սերը, ավելի ճիչւ`

Հրանւ Մաթնոսյան, Երկեր, Հաւոր 2, էջ 15: Վասիլի Շուկչին, Պաւմվածքներ, էջ 68:

նրա դրեթե աննչմար ելնէջները` անվերջ աչխաւող, միչւ ղանաղան խնդիրների առաջ կանդնած դյուղացիների կյանքում: Նման «սեր» բանասւեղծները Հաղիվ թե ÷առաբանեն կամ դովերդեն: ի վերջո չուկչինյան ն մաթնոսյանական ւղամարդ-կին Հարաբերությունները բոլորովին նման չեն սիրո «սւանդարւ» ւաւկերացումներին: ԱՀա Օլյա ւաւիկը, թեւեւ ամուսնուց միչւ քնքչության ւակաս է ղդացել («Ցանկացած կենդանի է ÷աղաքչանք սիրում, իսկ մարդն` առավել նս»1), բայց, կարծես, դրա ժամանակը չէր, կյանք էր, աւրում էին: Համենայն դեւս նա դեմ չէր լինի կրկնել անցած ճանաւարՀը: Թվում է` ղդացմունք չկա, Հույղ չկա, մի առանձնակի դուրդուրանք չկա, սիրային խոսւովանությունները Համարյա թե բացակայում են (եթե եղել են, աւա միայն ջաՀել ւարիներին), բայց արի ու ւես, որ այս մարդիկ առանց իրար նույնիսկ քսան օր չեն կարողանում աւրել (Հիչենք նան Ավադի ծերունի քեռուն - «Մենք ենք, մեր սարերը»): Նեչայ ւաւը երեք օր է, ինչ կորցրել է իր կնոջը ն արդեն խելադարության չեմին է («Վիչւը»): Գյուղով քայլում ն «խոսում է» կնոջ Հեւ իբրն կենդանի մարդու, ւաւմում, թե ինչւես թաղեցին նրան, ով էր եկել, թե որքան ծանր ու անւանելի է այժմ իր Համար. «Հմի միւք եմ անում, դլուխս ո՞ր քարին դնեմ: Մարդ կախվեր ւրծներ»2: Նա չի կարողանում Հաչւվել կաւարվածի Հեւ, դալիս դերեղմանին ականջ է դնում` ձայն չկա՞ արդյոք (մի անդամ իրեն ասել էին, որ ւաւաՀում է` մարդը խորը քնում է, իսկ Հարաղաւները կարծում են, թե մեռած է): Նեչայի Հավաւը չի դալիս, թե` վերջ, այլնս ինքը մենմենակ է մնալու, դիչերը վաւ երաղ ւեսնելիս վեր է թռչելու ու ւառավին չի արթնացնելու, որ ւաւմի երաղը... ն ծերուկը «բարձրաձայն, վայնասունով» լալիս է: Ցանկացած մարդ կողակցի կարիք է ղդում, ցանկացած ծե1

В.Шукшин, Собрание сочинений, стр. 513. Վասիլի Շուկչին, Պաւմվածքներ, էջ 189:

րունի` էլ ավելի: Անդամ եթե քսան-երեսուն-քառասուն ւարվա կինդ կամ ամուսինդ մաՀացել է, ն կարծես թե «իրավունք» չունես նորի Հեւ աւրելու, միննույնն է` մենակ դժվար է (մանավանդ, երբ իսկաւես մենակ ես, ղավակներդ կողքիդ չեն): Այդւիսի բարդ կացության մեջ էին Հայւնվել այրիացած ծերուկ Գլուխովը («Անխիղճները») ն Ավադ Հորեղբայրը («Մենք ենք, մեր սարերը»): Երկուսի Համար էլ չաւ ծանր էր, չդիմացան, որոչեցին նոր կին բերել: Ճիչւ է` երկուսն էլ անՀաջողության մաւնվեցին (Ավադն ու իր նոր կինը երկար յոլա չդնացին, իսկ Գլուխովն իր վաղեմի ծանոթից «բարոյախրաւական ամոթանք» սւանալուց Հեւո ընդՀանրաւես Հրաժարվեց ամուսնանալու մւքից), բայց կարելի՞ է որնէ բանում նրանց մեղադրել, կարելի՞ է ասել, թե նրանք թույլ մարդիկ էին, ի ղորու չէին Հարդել իրենց կանանց Հիչաւակը ն աւրվելիք մի քանի ւարիները մի կերւ ձդել-ձդձդել: Երնի թե` այո՛, կարելի՛ է: Միայն չւեւք է մոռանալ, որ խոսքը դյուղի մասին է. այնւեղ որւեսղի ւունը ւան նման լինի, կնոջ առկայությունը կրկնակի է անՀրաժեչւ: Առանց կնոջ դյուղացի ւղամարդը (առավել նս ծերունին) կիսով չա÷ անօթնան է, կիսով չա÷ թա÷առիկ է, ընդՀանրաւես կեսմարդ է: Մի դյուղացի ւղամարդ էլ իվան Պեւինն է, որի կինը Հանկարծ, ինչ-որ անմիւ երկւող դրելով, թողնում է ամուսնուն ու ոմն սւայի Հեւ ÷ախչում քաղաք («Պաւմվածք»): ի՞նչ անի խեղճ մարդը: Մի երկու օր խմում է, չի օդնում: Զղայնությունից ն ՀուսաՀաւությունից ÷որձում է «ւաւմվածք» ուղարկել չրջանային թերթ, ւաւմել եղելությունը, դոնե այդւես ցավը ÷ոքր-ինչ մեղմել: իվանը կիսադրադեւ էր, դրողական ւաղանդից էլ` ղուրկ. թերթում դրածը չեն ընդունում, սրւի մղկւոցն էլ չի անցնում: Նրա «ւաւմվածքում» մի բան է չաւ ււավորիչ` իր վերաբերմունքը դավաճանության Հանդեւ. «Հավաւացնում եմ ձեղ, թեւեւ ն ես ճաղաւ եմ, բայց ինչ-որ մեկին նույնւես կարող էի բռնել, որովՀեւն ճամ÷եքին (իվանը վարորդ էրՍ.Ղ.) ով ասես չի ւաւաՀում: Բայց ես այդ չեմ անում: իսկ միդուցե նա որնէ մեկի կի՞նն է... Ո՞վ կլինեմ ես այն ւղամարդու

առաջ, ում դլխին ւողեր եմ դրել: Ես չարադործ չեմ»1: ի ւարբերություն իվան Պեւինի` անւառաւաՀ Ռոսւոմին չեն դավաճանել ն նրանից չեն ÷ախել: Ավելին, Ռոսւոմն է դավաճանել («նիՀար ու անմարմին» չբեր կնոջը) ն ուրիչից ղավակ ունեցել: ԱյդուՀանդերձ այդ որդուն («իրենից սերվածին») նա երբեք չի ընդունում որւես Հարաղաւի: Եվ խնդիրն այն չէ, որ դրեթե ամբողջ աչխարՀը թչնամի է իրեն ու այդ ւղան էլ բացառություն չէ, այլ որ իր արածը սխալ է, Հարիր չէ նախ ն առաջ Հենց իրեն` Ռոսւոմին` բարձր բարոյականության ւեր, բայց ն ոչ կաւարյալ մի մարդու: Այդ իսկ ւաւճառով իվանի ն Ռոսւոմի ասածը այդքան էլ ւարբեր չեն. «...մենք էդ ոնց կանդնենք ասենք էդ դործի ւերն ենք, որ ղոռով կանդնենք խեղճին ասենք` «խ÷ել ու կնիկդ ւակիցդ քաչել ենք, քու կողքին` քոնը չի եղել, մերն է եղել». մենք մարդասւան չենք»2: Մաթնոսյանական ն չուկչինյան դյուղացիներին միանդամայն օւար է «Անձնական կյանք» ն «Աչխաւանք» Հասկացությունների ւարանջաւումը, այնւես, ինչւես այդ լինում է քաղաքում: Այս երնույթները դյուղացու Համար միաՀյուսվում են մեկ ընդՀանուր դեւի մեջ, որի անունն է` կյանք: Նույնիսկ կարելի է ասել, որ Աչխաւանքը առաջնային ւեղ է դրավում` Անձնականին թուլ ւալով միայն մեջընդմեջ խառնվել կյանքին: Մաթնոսյանը դիւուկ, մեկ բառի օդնությամբ բնորոչել է աչխաւավոր դյուղացու էությունը` բեռնաձի` դիմացկուն, աչխաւասեր, Համեսւ, ն այդ ամենի մեջ` դեղեցիկ: Մաթնոսյանի Հերոսը մանուկ Հասակից արդեն բեռնաձի է. «Տղան ելավ, կանդնեց ու ծառերի արանքով ւեսավ դյուղը: Տղան վերցրեց դույլը, դույլը ծանր էր, ն ամբողջ դյուղի դեմ կանդնեց իր բեռը ձեռքին»3 («Սկիղբը»): Մարդ-ձի ղուդաՀեռը Հանդիւում է նան Շուկչինի դործերում: ԱՀա «կիսադիմի ն դիմաՀայաց» ւաւմВ.Шукшин, Собрание сочинений, стр. 286-287. Հրանւ Մաթնոսյան, Երկեր, Հաւոր 2, էջ 531: Հրանւ Մաթնոսյան, Երկեր, Հաւոր 1, էջ 239:

վածքի իվանը` առաջին Հայացքից ւկար ու նիՀար մի դյուղացի, բայց «այսւիսիները թույլ են միայն արւաքինից, իսկ դործնականում դիմացկուն են, ինչւես ձիերը»1: կամ մեկ այլ դյուղացի` Եդորը, որ «չէր կարող ո՛չ որնէ բան ճարել, ո՛չ Հանդսւյան ւան ուղեդրեր դասավորել, ո՛չ դւրոցում ուսուցիչների Հեւ բացաւրվել... կարող էր միայն աչխաւել... Ձիերը նույնւես կարող են աչխաւել»2 («ինչւես էր նաւասւակն օդաւարիկներով թռչում»): իսկ «Պաւվանդան» ւաւմվածքում ուղղակի ասվում է. «Լավադույն մարդիկ ձիեր են»3, այնւիսի մարդիկ, որ բարի են, դլուխը կախ աչխաւում են, օդնության կարիք ունեցողին ձեռք մեկնում, քեն ու նախանձ չեն ւաՀում, մի խոսքով` իրենց դործն են անում, աւրում են լուռ, անձայն` ավելորդ ուչադրությունից, աղմուկից, իրարանցումից Հեռու: Այդւիսի մարդը ÷առքից խուսա÷ում է, դովեսւից` ամաչում, նեղվում («Գրինկա Մալյուդին»): Սա այն նույն մարդն է, «որ եթե չէր աչխաւել ` Հացից ամաչում էր, թե իր մւածածը չէր` ասում էր «ասում են, ասվել է», եթե դործից, ընկերությունից, թչնամությունից անւղամարդ էր եղել` իրեն արժանի չէր Համարում կնոջ ծոցը մւնել»4 («ԽումՀար»): Մարդու այս ւեսակին օւար են խաբեությունը, կեղծիքը, ձներ թա÷ելը, դերասանություն անելը. «Ես կարծում էի` դու ընդՀանրաւես սւի ընդունակ չես. մուժիկի ինչի՞ն է ւեւք»5 («Գենա»): Անդամ մեռնել ւեւք է ուրիչներին չխանդարելով, նեղություն չւալով. «... օդոսւոսը մեռնելու ամիս չի...»6 («ԱՀնիձոր»), «... ձմեռ օրով մարդ չմեռնի...»7 («ինչւես էր մեռնում ծերունին»): Ե՛վ Մաթնոսյանը, ն՛ Շուկչինը ւայքարում են Հենց այս Մարդու ւաՀւանման В.Шукшин, Собрание сочинений, стр. 262. Նույն ւեղում, էջ 65: Նույն ւեղում, էջ 102: Հրանւ Մաթնոսյան, Երկեր երկու Հաւորով, Հաւոր 2, էջ 162: В.Шукшин, Собрание сочинений, стр. 96. Հրանւ Մաթնոսյան, Երկեր, Հաւոր 1, էջ 25: Վասիլի Շուկչին, Պաւմվածքներ, էջ 189:

Համար, մարդկային այս էության մնայունության Համար: իսկ «ւայքարել» ւեւք է, որովՀեւն կար վւանդը, Հաւկաւես` «քաղաքի» վւանդը: Շուկչինն այս վւանդը Հեւնյալ կերւ է ներկայացնում. դյուղը թողնում են, քաղաքում մի նորմալ բան չեն դառնում, բայց մնում են այնւեղ. արդյունքում` քաղաքը չի չաՀում, բայց դյուղը կորցնում է («Հարցեր ինքդ քեղ» Հոդվածը): Անչուչւ, մաթնոսյանական կամ չուկչինյան կերւարները (դյուղացիները) ղուրկ չեն նան թերություններից («Երբ Հերոսը մւացածին չէ, նա չի կարող լինել միայն անբարոյական կամ միայն բարոյական»1, - ասում է Շուկչինը): Օրինակ` Գիքորը («Ալխո») ն Նաում Եվսւիդննիչը («Տիեղերք, նյարդային Համակարդ ն ճարւի մի կւոր») իրենց «վերջին չաւիկը» չեն Հանի ն ւան դիմացինին, նրանք կարող են ն՛ ժլաւ լինել, ն՛ անխիղճ: Սակայն նրանց մեջ էլ աղնվությունն ու մարդկայնությունը դերիչխող են: Նույն «ոչ կաւարյալ» Գիքորը ն իր քաղաքաբնակ Հենրիկ որդին միմյանց չեն Հասկանում: Որդին դալիս է. «ոչ բաՀ դիւի, ոչ եղան»: Ոււում է, խմում, թա÷ում, աղւուում ու թողնում-դնում: Նա կարծես դյուղի ծնունդ չի էլ եղել. «... քոսու չանորդին ամաչում էր, կնոջ Համար էլ, Հոր Համար էլ»2: Նույն վիճակում էլ Նաումն է: Տունը լիքն է, նկուղում ինչ ասես կա` բանջարեղեն, կարւոֆիլ, միս... Ու՞մ Համար է այս ամենը: «-Բոսու չան որդիք, բա մարդ էսւեղ չաւրի՞, - ...Տղաների ու աղջկա մասին է ասում: Նա աւում է ղավակներին այն բանի Համար, որ նրանք քաղաք են դնացել»3: Բիչ չեն ն այնւիսիները, որոնք, քաղաքի Հեւ չ÷վելով, այնւեղ մի որոչ ժամանակ աւրելով, իրենց «քաղաքացի» են երնակայում. իբրն թե «մարդ» են դարձել: Զւեսնելու են ւալիս Համադյուղացուն, խոսում են նրա Հեւ մի ւեսակ վերամբարձ, В.Шукшин, Собрание сочинений , стр. 618-619. Հրանւ Մաթնոսյան, Երկեր, Հաւոր 1, էջ 189: Վասիլի Շուկչին, Պաւմվածքներ, էջ 244-245:

ոչ անմիջական («Մչւաւես դժդոՀ Յակովլնը»): «Բիթն ավելի վեր ւնկած մարդ չկա, քան Հենց քո դյուղացին, որը քաղաքում սովորել ու նորից եւ է եկել: Ախր նա քայլու՛մ է, ոչ ոքի չի ւեսնում»1 («ինքնադլուխ Ալյոչան»): Այդւես «քիթը վեր էր ւնկել ն ոչ ոքի չէր ւեսնում» Հրանւ Բառյանը, երբ մի ւաՀ մոռացել էր, որ ինքը Շիլ Եղիչի ւղան է ն «քաղաքային միրաժի» մեջ էր սուղվել. «Դյումա Հայրը վայելում էր ÷առք ու կանայք` այդ ես էի, ճակաւամարւի ժամին կոււուղովը քնել էր` այդ ես էի... նոբելյան մրցանակ... երրորդ սեղանին երկու չիչ կոնյակ... էդ կաւվիկ Բրիջիդ Բորդո...»2 («կայարան»): Հրանւից եւ չի մնում բժչկական իսւիւոււի ուսանող Վոլոդյա Պրոխորովը, երբ արձակուրդներին ւուն վերադառնալիս Հանդիւում է Հարնան դյուղից մի աղջկա (նույնւես ուսանող): Նրանց ղրույցը չինծու է, քաղաքային ձնականություններով ւարուրված: Հեւո Վոլոդյան չաւ էր ամաչելու («Բժիչկ Վոլոդյան»): Բաղաքը դյուղացիներից չաւերին է ձդում, բայց ոչ բոլորին: Ոմանց այն խիսւ ճնչում է, խեղճացնում, ինչւես օւար մարդու ւունը: Առավել նս, եթե մի դժբախւություն է ւաւաՀել, ն նրանք ւաւաՀաբար ու չուղելով են եկել քաղաք, երեխայի ւես իրենց կորցնում են, չեն կարողանում կողմնորոչվել, չեն իմանում իրենց անելիքը: Հիչենք Վանկայի մորը Հիվանդանոցի չեմին («Վանկա Տեւլյաչին») ն նույն դրության մեջ` Վանիի կնոջը` Զարիկին («Բաց երկնքի ւակ Հին լեռներ»): Մաթնոսյանը ն Շուկչինը երբնէ չեն իդեալականացնում դյուղը կամ դյուղացիներին («դրական-բացասական Հերոս» ւարանջաւումը այսւեղ անկիրառելի է): իսկաւես ւՀաճ, անցանկալի մարդկանց նույնւես կարելի է Հանդիւել նրանց սւեղծադործություններում: ԱՀա «դյուղական ճոռոմաբան, չարալեղու» Գլեբ կաւուսւինը («Շչւռեց»), մի «ւիւիկ դեմադոդ-բանսարկու», որն այսւեղ-այնւեղից, քիչ-միչ կարդացած

Վասիլի Շուկչին, Պաւմվածքներ, էջ 376: Հրանւ Մաթնոսյան, Երկեր երկու Հաւորով, Հաւոր 1, էջ 201:

է, բայց իրեն «ամենադեւ» է կարծում, քաղաքից եկածներին անւեղի վիրավորում ն իր «դիւելիքներով» իբրն թե «սխալ» է Հանում: Նրանից ւակաս չէ Շամոււի բժիչկ Մերուժանը. «Նա սուլեց, ն այդ սուլոցն սւանեց ինձ: Ընկերն ընկերոջը այդւես չի սուլում, ւերը ծառային այդւես չի սուլում, այդւես սուլում են միանդամից վերն թռածները ներքնիններին»1 («կայարան»): Մաթնոսյանի ն Շուկչինի Հերոսը ղուրկ է չարությունից, աւելության ղդացմունքից: Անդամ երբ նրան անւեղի, անիմասւ վիրավորում են, միննույնն է, նրա Հոդեկան աչխարՀը, կաղմավորված բնության անաղարւությունից ն մարդկային անչաՀախնդրությունից, ունակ չէ չարադործելու, դիմացինին վաւը ցանկանալու: Այդւիսին է «Մենք ենք, մեր սարերը» վիւակի Զավենը: իրեն վիրավորած ն սւորացրած լեյւենանւի վրա նա թեն բարկացած է (Զավենին մայր էր ՀայՀոյել ն չէր թողել, որ ւաւասխանի), այնուամենայնիվ նրա բարկությունը ոչ մի կերւ չի վերա÷ոխվում աւելության. «Աւելությունը մեծ ղդացմունք է: կես ժամում չես աւի: Ուղենաս աւել` աչքդ կընկնի լուսամոււից դուրս ճնճղուկներին, ցանկաւաւին, օրացույցին, նկարին, լողունդին` ն նրան կմոռանաս: կես ժամվա մեջ նրան աւես ամենաչաւը մի վայրկյան: Մի վայրկյանն ի՞նչ է, որ մի վայրկյանի ւված ղդացմունքն ինչ լինի»2: Մարդու նույն ւեսակին է ւաւկանում Սւիրկա Ռասւորդունը («Բիճը»): ի ւարբերություն Զավենի` Սւիրկային չեն ՀայՀոյել. ÷ոխարենը` ուսուցիչ Սերդեյ Յուրնիչը նրան մի լավ ծեծել է (Սւիրկային ն կնոջը Համբուրվելիս էր ւեսել): Սւացած ւաւիժը, ճիչւ է, ւեղին էր, բայց նույնւես չաւ վիրավորական ն սւորացուցիչ էր. օրը ցերեկով, երեխայի ւես ծեծվել էր: Եվ Սւիրկան որքան էլ ճդնում է իր մեջ աւելություն առաջացնել Սերդեյ Յուրնիչի նկաւմամբ, միննույնն է` չի կարողանում, չի սւացվում. «Եթե նա դլխի ընկներ իր կյանքի մասին նույնւես մւածել, նույնւես

Նույն ւեղում, էջ 207: Հրանւ Մաթնոսյան, Երկեր, Հաւոր 1, , էջ 106:

կՀասկանար, կՀիչեր, որ ընդՀանրաւես երբեք ոչ մեկին չար բան չի կամեցել»1: Մաթնոսյանը ն Շուկչինը իրենց սւեղծադործություններում անդրադարձել են նան ճչմարիւ արվեսւ սւեղծելու խնդրին` Հաւկաւես առանձնացնելով իրական դյուղական միջավայր ու Հերոսներ կերւելու Հարցը: ԽորՀրդային ւարիներին արվեսւով «ղբաղվում» էին չաւերը: Այսւիսիք չէին խախւում արվեսւի ւեւականորեն սաՀմանված «կանոնները», «թույլաւրելիի» չրջանակներից դուրս չէին դալիս` առանձնաւես չմւաՀոդվելով իրենց «սւեղծածի» իրական արժեքի մասին: իչխանությունները Հովանավորում էին նման «արվեսւադեւներին», սոցիալաւես նրանք աւաՀովված էին: Սակայն եղակիներն էին, որոնք իսկաւես արժանի էին Արվեսւադեւի բարձր կոչմանը, որոնք կարողանում էին ւեսնել խորՀրդային անամւ ն անՀոդ «իրականությունից» այն կողմ: Այս խնդիրները արծարծվում են Շուկչինի «Արւիսւ Ֆյոդոր Գրայը» ն «Բննադաւները» ւաւմվածքներում: Ֆյոդոր Գրայը մի Հասարակ դյուղացի է, որը չաւ ավելի բնաղդորեն, ներքին ղդայական մակարդակով, քան դիւակցաբար, կաւված է արվեսւի (թաւրոնի) Հեւ, խաղում է դյուղի ակումբում: Բայց անդամ նա` սովորական դարբինը, ղդում է չինծու, անբնական դյուղացու դերը, որը նրան Հանձնարարել է անւաղանդ ռեժիսորը: Ֆյոդորը չի լսում նրան ն խաղում է իսկական դյուղացու: Նույն խնդրի չուրջ «ԽումՀար» վիւակի Հերոս Արմեն Մնացականյանը վիճում է «վասւակաչաւ» իվան Վաքսբերդի Հեւ. «Դուք ուղում եք կյանքը սցենարի միջից Հանել, ÷ոխարենը Հաղար անդամ եղած-նկարված կեղծիք խցկել ու կեղծիքը Հարթել խնամքու աչխաւանքով»2: «Բննադաւները» ւաւմվածքում Պեւկայի ւաւը, որ չաւ էր սիրում կինոն, ղայրանում է, երբ ֆիլմում ւեսնում է մի «դյուղացու» կամ ւաւի խոսքով ասած` «Վանյա-աւուչի», որը, դյուղով մեկ

Վասիլի Շուկչին, Պաւմվածքներ, էջ 106: Հրանւ Մաթնոսյան, Երկեր, Հաւոր 2, էջ 136:

Հարմոն նվադելով, չարունակ իր սիրո մասին է երդում: Գյուղում այդւես չեն վարվում. «Երբ սիրում են` ամաչում են»1,- ասում է Պաւը: Նորից խաթարվում է արվեսւ-կյանք Հարաբերության ճչմարւացիությունը ն անկողմնաւաՀությունը: Յոթանասուներեքամյա ծերուկ դյուղացին, կրթական իր «կուրությամբ» Հանդերձ, «սնը սւիւակից» Հսւակ ղանաղանում է: Մաթնոսյանական ն չուկչինյան Հերոսները, անկախ նրանից` «լավն են, թե վաւը», Համակրելի են դառնում ն ձդում են ընթերցողին, քանղի նրանք կենդանի են, իրական մարդիկ, կյանքից վերցված: Եվ խոսքը միայն վավերականության մասին չէ (արդյոք կա՞ այս կամ այն կերւարի նախաւիւը, թե՞ ոչ), այլ այդ Հերոսներին կերւողների դրողական ւաղանդի, վարւեւության, կյանքը ճչմարւացիորեն արվեսւի ÷ոխակերւելու մասին: Որւես ասվածի Հասւաւում մեջբերենք Մաթնոսյանի խոսքը Շուկչինի ն նրա Հերոսների մասին, որ, մեծ Հաչվով, նան իրեն ն իր Հերոսներին է վերաբերում. «... ինձ իսկական խիղախում է թվում Վասիլի Շուկչինի դրականությունը... նրա մարդիկ լինում էին, այլ ոչ թե դեր էին կաւարում...»2: Երկու ճչմարիւ դրողների սւեղծադործությունները իսկական խիղախում էին:

В.Шукшин, Собрание сочинений, стр. 154. Հրանւ Մաթնոսյան, Սւիւակ թղթի առջն, Երնան, 2004, էջ 70:

ԱՆԱՀիՏ ԱՆՏՈՆՅԱՆ

ՀՐԱՆՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆԻ

«ԱՅՍ ԿԱՆԱՉ-ԿԱՐՄԻՐ ԱՇԽԱՐՀԸ» ԿԻՆՈՎԻՊԱԿԸ

Խոր ու բաղմաչերւ է Հրանւ Մաթնոսյանի սւեղծադործական աչխարՀը: Պաւկերն ավելի Հեւաքրքիր է դառնում, երբ իրար են ձուլվում արվեսւի երկու ձները` դրականությունն ու կինոն` մի ուրույն աչխարՀ դառնալով Մաթնոսյանի աչխարՀում: Հրանւ Մաթնոսյանի կինովիւակների Հիման վրա Համո Բեկնաղարյանի անվան կինոսւուդիան նկարաՀանել է «Մենք ենք, մեր սարերը», «Աչնան արն», «Օդոսւոս», «Տերը» դեղարվեսւական ֆիլմերը: «Այս կանաչ - կարմիր աչխարՀը» կինովիւակը Մաթնոսյանը դրել է 1966 թվականին, որի Հիման վրա 1975 թվականին Յուրի Երղնկյանը նկարաՀանել է Համանուն ֆիլմը: Սցենարի բնադիրը ււադրվել է 1983 թվականին կինովիւակների «Տերը» խորադրով դրքում: «Այս կանաչ-կարմիր աչխարՀը» վիւակն այն խաչմերուկն է, ուր Հանդիւում են ոչ միայն դրականությունն ու կինոն, այլն երկու այնւիսի ինքնաւիւ դրողներ, ինչւիսին Ակսել Բակունցն ու Հրանւ Մաթնոսյանն են: «Այս կանաչ-կարմիր աչխարՀը» կինովիւակը դրվել է Բակունցի «ՄիրՀավի» թեմայով, բայց ւեւք է խուսա÷ել այս երկու սւեղծադործությունները նույնացնելուց: Վիւակը դրված է «ՄիրՀավի» թեմայով, ինչը նչանակում է, որ ոչ թե «ՄիրՀավն» է վերածված սցենարի, այլ դործ ունենք մի նոր, որակաւես այլ սւեղծադործության Հեւ: Այդ նչումով Հեղինակն իրեն Հնարավորություն է ւալիս ավելի աղաւ վարվելու նյութի Հեւ: «Այս կանաչ-կարմիր աչխարՀը» «ՄիրՀավի» ւարղ ընթերցում

- վերածումը չէ կինովիւակի, այլ նրա բացում - մեկնաբանումը, ն կարելի է ու ւեւք է ասել, նույնիսկ չրջումը: Հեղինակը նչում է, որ «Այս կանաչ-կարմիր աչխարՀ»-ի Հղացումը ւայմանավորված չէ միայն «ՄիրՀավ»-ով: Հ. Մաթնոսյանին ւաւմել են ճաւոնական «Լերկ կղղին» ֆիլմի ն իոն Դրուցեի «Աչնան վերջին ամիսը» ֆիլմի սցենարները, Մոսկվայում նա դիւել է Սերդեյ Փարաջանյանի «Մոռացված նախնիների սւվերները» ֆիլմը ն ... «Սրանք, մեկ էլ Բակունցի «ՄիրՀավը» չդիւեմ իրարու ինչւես ադուցվեցին իմ մեջ ն ղդացի, որ կինոյում մի լավ բան է առաջանում: ինձանից վերացած` դրեցի այդ 45 էջանոց դործը, առանց Բակունցի դիրքը բացելու»1: Երկու սւեղծադործությունների Հիմքում Դիլանի վերՀուչն է Սոնայի մասին: Արւաքին, սյուժեւային նմանության ւակ Մաթնոսյանն այլ խնդիր է բարձրացնում. «Ծավալվող ու բացարձակվող անբարո այս աչխարՀում Հարկավոր էր ուղղակի «կոնւր» ֆիլմ անել: ինչւես որ, ասենք Բրիսւոսին կռեցին ու կո÷եցին բարոյական մարդիկ էն դողության, չնության, դավաճանության բացարձակումների մեջ, որւես դրանց Հակակչիռ»2: Այսւիսով, Հեղինակը վերցնում է արդեն եղած, ւաւրասւի սւեղծադործությունը ն այն ւրոեկւում այլ Հարթությունում: «ՄիրՀավը» Հեղինակի մւաՀղացման Համար միայն մեկնակեւ է, սկիղբ: Այսւեղից էլ չրջումը. Մաթնոսյանի նւաւակը բարոյականությունն է: «Բարոյական ւրոբլեմաւիկան առանցքայինն է Մաթնոսյանի Հարցադրումներում: ԱնՀաւի Հեղինակային կոնցեւցիայի Հիմքում նրա բարոյական կողմնորոչման ն անմիջաւես դրանից բխող Հոդեբանական դրսնորումների ճանաչումն է»3: Հակադրությունն ակնառու է դառնում երկու սւեղծադործությունների կուլմինացիոն կեւում` Հնձանի ւեսարանում:

Հրանւ Մաթնոսյան, Ես ես եմ, Երնան, 2005, էջ 296: Նույն ւեղում: Ս. Փանոսյան, Հրանւ Մաթնոսյանի սւեղծադործությունը, Երնան, 1984, էջ 208:

Դիլանը ւեսնում է, թե ինչւես է Սոնան դալիս Հնձան` դանդաղ, վճռական, մղված: «Դիլանը ւրորեց արա՛դ, արա՛դ: իրենն այս կւչող ծանր Հյութն է, քարե ւաչւը, քրւինքը ն մեջքի մրմուռը: Մնացած ամեն ինչ Դիլանը մերժում է մերժելով: Դիլանը ւրորեց արադ, արադ, արադ: ... Եվ Սոնան ներս եկավ սիրով, լացով, կարուով, վախով ու Դիլանի ցանկությամբ լիքը: Դիլանը նսւել էր քարե ւաչւի եղրին ն նայում էր վանող Հայացքով: -ինչի՞ ես եկել,- անթարթ նայելով, Հեւո աչքերը ճւճւացնելով ասաց Դիլանը: -ինչի՞ ես լաց լինում,-ասաց Դիլանը,-ես քո մա՞րդդ եմ, թե՞ Հերդ եմ, թե՞ ախւերդ եմ, ինչի՞ ես ինձ մու լաց լինում:..... Ոռնոցը սկսում էր ծայր առնել Հոդու ամենախորքից,-խու÷ աչքերով Դիլանը դուրս եկավ խաղողի միջից, դնաց դեւի Սոնան ն խու÷ աչքերով ÷ուլ եկավ նրա վրա...Սոնան լաց էր լինում լռիկ ու դուրդուրում էր իր ծեծված Դիլանին»1: Ու Հեւո Սոնան դնում է անդարձ, իսկ Դիլանը չարունակում է ջարդել իր որձաքարը, մինչն որ նսւում է Հանդսւանալու ծերացած: Այս Հաւվածում չկա բակունցյան ւոռթկումը սիրո ն կրքի: Դիլանը չի ունաՀարում ուրիչի աչխարՀը, ուրիչի ւաւիվը: Սա է Մաթնոսյանի նւաւակը, ցույց ւալ «Հայ մարդու Հավաւարմությունը, բարոյականությունը, Հավաւարմությունը մեր չ÷երթ ու չ÷ացող, անառակացող այս աչխարՀում»2: Բակունցի «ՄիրՀավի» մասին Մաթնոսյանը դրում է. «Դիլան դայու երկար կյանքի Համար միջնասյուն է դարձել եղած, անցած-դնացած մի կին, դարձել է, որովՀեւն եղել է միակը, ն նրա աւրած այդ միակ օրը չաղախված է արյամբ»3: ԱՀա այսւես ընկալելով ու բացելով Բակունցի դործը` Մաթնոսյանը Հանում է Դիլան դայու կյանքի այդ միջնասյունը` աւրած միակ

Հրանւ Մաթնոսյան, Տերը, Եր., 1983, էջ 25: Հրանւ Մաթնոսյան, Ես ես եմ, էջ 296: Հրանւ Մաթնոսյան, Սւիւակ թղթի առջն, Եր., 2004, էջ 95:

օրը` ւալով չաւրված, ÷չրված կյանքի ւաւմությունը: «Բակունցյան Հերոսները մեկ անդամ են «ճանաչում»: Եվ ակսելյան աչխարՀի այս բոլոր բնակիչների ճակաւին դրած է. Ճաչակելով ճաչակեցի ղսակավ մի մեղր ն աՀա մեռանիցեմ»1,-դրում է Հ. Մաթնոսյանը: Եվ դունային Հեւաքրքիր ու դեղեցիկ ընդՀանրացում է անում. «Դա բացարձակ սն ֆոնի վրա սւիւակ կեւի դեղեցկությունն է, կամ, իր բառերով` «մի ւան ւաւուՀանից ճրադի սւիւակ լույս էր երնում, կարծես այդ մթին սւվերների մեջ մոլորվել էր մի մանրիկ ասւղիկ»2: Այսւիսով, «Այս կանաչկարմիր աչխարՀը» դառնում է այս կանաչ ու կարմիր աչխարՀում ծավալված բացարձակ սն ֆոնի ւաւմությունը, որի դեղեցկությունը ւեւք է ÷նւրել բարոյական արժեքների Համակարդում: Այս Հաւվածն այլ Հարցադրումների ւեղիք է ւալիս: «Մաթնոսյանը սիրո ն սեռի միասնականություն է ÷նւրում իր Հերոսների Հարաբերություններում», - դրում է Ս. Ավեւիսյանը «Սեռի ն սիրո Հայեցակարդը Մաթնոսյանի արձակում» Հոդվածում3: Հիչենք Սոնայի ն Սիմոնի, Անդրոյի ն Մարիամի, Սիրուն Թնիկի ն Վարդիկի կաւը: Այս Հերոսները, ճդնելով ÷րկվել առօրյա դորչությունից, մի կարճաւն ւաՀի վայելում են սերը, որն իմասւավորում է նրանց դոյությունը, բարձրացնումաղնվացնում նրանց ( մի ւաՀ Մարիամը դադարում է բեռնաձի լինել, մեր առաջ բացվում է նրա կանացի էությունը, որ դեղեցիկ է ու նուրբ, բաjց դաւաւարւված....): Մաթնոսյանը Հեռանում է Բակունցից, միննույն ժամանակ սւեղծադործական որոնումների սե÷ական ճանաւարՀին նոր Հանդրվանի է Հասնում: Վիւակում միրՀավի որսն ու անւառաւաՀի ծեծը նախորդում են Հնձանի ւեսարանին: Զկա Սոնա-միրՀավ ղուդաՀեռը: Բակունցը «ՄիրՀավ»-ում ակնարկում է սոցիալական խնդրի մասին, իսկ Մաթնոսյանը Սոնայի ամուսնությանը չի ւվել սոցիալական երանդավորում: Սոնան մեծաւուն մեկի Հեւ

Նույն ւեղում, էջ 96: Նույն ւեղը: Մաթնոսյանական ընթերցումեր, Երնան, 2006, էջ 149:

չի ամուսնանում, այլ Դիլանի նման մեկի: Սա ւայմանավորված է ոչ թե դրողների դեղարվեսւական ըմբռնումների ւարբերությամբ, այլ նրանով, որ Մաթնոսյանը սւեղծադործության ժամանակը մուեցրել է ընթերցողի ժամանակին` նրան կաւելով սւեղծադործության Հեւ: Մաթնոսյանի` խորՀրդային ժամանակաչրջանի դյուղում, բնականաբար, չէին կարող լինել սոցիալական ւարբերություններ: Այս ւարբերակով Մաթնոսյանի բարձրացրած բարոյական խնդիրը ն առաջարկած լուծումն ավելի Համողիչ են դառնում: Գեղարվեսւական առումով Բակունցի ակնարկը Համողիչ է դարձնում բակունցյան լուծումը, Մաթնոսյանի ւարադայում` մաթնոսյանական լուծումը: Երկուսն էլ դեղարվեսւական առումով Համողիչ են: «Այս կանաչ-կարմիր աչխարՀը» սւեղծադործության մեջ չկա Բակունցի «ՄիրՀավի» բանասւեղծականությունը: Մաթնոսյանի` բարոյական արժեքներ կրող Հերոսը` Դիլանը, կուիւ է, վանող: Վերը բերված Հաւվածում, ասես միւումնաբար, Մաթնոսյանը Հնարավորինս կոււացնում է Դիլանին` չեչւելով, որ խոսում է աչքերը ճւճւացնելով: Ա. Բակունցը «ՄիրՀավ»-ում սիրով ու քնքչությամբ է նկարադրում դեղձան մաղերով, լուսեղեն լանջով, լույս աւամներով, խաղողի սն Հաւիկների նման աչքերով ու լաջվարդ չաւիկով, ղառ մանդիլով Սոնային: Մաթնոսյանի վիւակում բառ անդամ չկա Սոնայի արւաքինի վերաբերյալ: Մենք նրան ւեսնում ենք բակն ավլելիս, ջուր կրելիս, ամուսնու Հեւ ÷այւ սղոցելիս, եղանով սայլին խու բարձելիս: Հեղինակը չեչւը դնում է կերւարների ներաչխարՀի վրա: Մաթնոսյանի Սոնան սիրում է, խանդից մեռնում է ու Հնձան է մւնում «սիրով, լացով, կարուով, վախով ու Դիլանի ցանկությամբ լիքը»: Գեղեցի՞կ է արդյոք Սոնան: Բայց Դիլանի Համար «արար աչխարՀում չկար նրա ւես Հմայքու, նրա ւես սիրելի, նրա չա÷ ւխուր ուրիչ մեկը»: Մաթնոսյանը չի բարձրացնում իր Հերոսներին մինչն բանասւեղծություն: Նրանք կոչւ ու կուիւ, սովորական մարդիկ են: Մաթնոսյանը չի խուսա÷ում նրանց իրենց կոււության մեջ ներկայացնել, չի Հեռացնում նրանց իրենց բնությունից: կուիւ ու չՀղկված է նան նրանց խոսքը: Օրինակ, Սոնայի ամուսինը դեղի վրայից

ասում է Սոնային օդնության եկած Դիլանին. «Զի սաւկի, Դիլան, թող: -Սաւկեց` սաւկեց,- Հենց էնւես ասաց Դիլանը (....]»1: Արւաքուսւ կոչւ ու կուիւ, չՀղկված ձնի մեջ ավելի ակնառու է դառնում նրանց նուրբ ու քնքուչ, ցավով ու ւառաւանքով լցված Հոդին: «Այս կանաչ-կարմիր աչխարՀը» մաթնոսյանական ջղոււ դրականության Հարաղաւ ներկայացուցիչն է: Արդեն նչեցինք, որ «ՄիրՀավը» Մաթնոսյանի Համար միայն մեկնակեւ է, ն ւեսանք, որ Մաթնոսյանը Հեռացել է նախանյութից թե՛ դաղա÷արային դաչւում, թե՛ կերւարների Հարաղաւության Հարցում: Այսւեղ էլ առաջանում է նյութի ընկալման դժվարությունը: Բակունցյան ւաւմվածքից եկող բառերը, ն Հաւկաւես Հաւուկ անունները էներդեւիկ Հղոր դաչւ ունեն: Դրանք մեր ենթադիւակցության մեջ այլ ղդայնություններ ու աղերսներ են ենթադրում: Ընթերցողի ընկալման դաչւում առաջանում է բախում-Հակասություն, ինչը խոչընդուում է դրության ուրույն ընկալմանը: Անչուչւ, Մաթնոսյանը կարող էր ÷ոխել կերւարների անունները. Անունների, մի չարք բանալի բառերի նույնական կիրառումը լի էր վւանդներով, թեն միննույն ժամանակ դրանց նույնական դործածությունը ավելի Հսւակ է դարձնում Հեղինակի միւումը: կարծում եմ, դործն ավելի կչաՀեր ընկալման մակարդակում, եթե Մաթնոսյանն առնչություններն ավելի խորքային մակարդակում թողներ` խուսա÷ելով ակնառու նույնություններից: Այս դեւքում ւվյալ դրության ընկալումը Հնարավոր է դառնում միայն «ՄիրՀավի» Հենքի վրա: Պեւք է կարնորել այն Հանդամանքը, որ «Այս կանաչկարմիր աչխարՀը» միւված էր կինոյին ն ենթադրում էր նս մեկ ընթերցում-մեկնաբանում-բացում-լրացում, ն Հեղինակի ակնկալիքները բավականին մեծ էին. «Գրեցի ն երկար երանի էի ւալիս այն մարդուն, որ այդ դլուխդործոցի Հեղինակն էր լինելու: Ո՞վ էր լինելու դաժան այդ դիւակը, դիւակը Հայոց Հողի, Հայ

Հրանւ Մաթնոսյան, Տերը, էջ 27:

մչակ մարդու, որ ծաւաններ է կաւել, որ խաղող է արարել մեր դաժան Հողի մեջ, դժվար խնձոր է աճեցրել, դժվար Հաց է արել»1: «Այս կանաչ-կարմիր աչխարՀը» Մաթնոսյանի ամենասիրած ու ամենադժբախւ դործը եղավ: «Ես չաւ դուրդուրացել էի ն ուղղակի դլուխդործոց էի սւասում Բակունցի «ՄիրՀավի» թեմաներով դրած իմ «Այս կանաչ-կարմիր աչխարՀը» սցենարից: Ես չաւ էի դուրդուրում աՀա այդ ֆիլմը, ն ցավալիորեն ամենավաւը Հենց դա եղավ: Շաւ դժբախւ ֆիլմ եղավ ն ւաւճառ դարձավ, որ դրանից Հեւո չաւ էլ խոր վերաբերմունք դեւի կինոն առՀասարակ չունենամ»2: Այսւիսով` Զւեւք է նույնացնել «Այս կանաչ-կարմիր աչխարՀը» ն «ՄիրՀավ» սւեղծադործոթյունները: «ՄիրՀավը» Հեղինակի մւաՀղացման Համար լոկ նախանյութ է, մեկնակեւ: Մաթնոսյանի Համար դեղեցիկի չա÷անիչը սիրո ն բարոյականության միասնականությունն է (ւվյալ ւեքսւի Համաւեքսւում), Բակունցի Համար` դեղեցիկի չա÷անիչը սերն է: Բակունցի ւաւմվածքը Հարուսւ է բանասւեղծությամբ: Մաթնոսյանի սւեղծադործությունից ակնկալում ենք Բակունցի չունչը ու չենք դւնում, ինչը խոչընդուներ է առաջ բերում ընկալման մակարդակում: Զւեւք է մոռանալ, որ կոււությունն էլ իր յուրաՀաւուկ Հմայքն ունի: «Այս կանաչ-կարմիր աչխարՀը» սւեղծադործությունն առանձնանում է Մաթնոսյանի սւեղծադործությունների Համաւաւկերում: Այն նոր Հանդրվան էր Հեղինակի դեղադիւական որոնումների ճանաւարՀին: Հ. Մաթնոսյանի այս սւեղծադործությունը դուրս է մնացել ուսումնասիրողների ուչադրությունից: Այն Հեւաքրքիր է իր բաղմաչերւությամբ, առաջ քաչած խնդիրներով ն կարող է դառնալ ւարաբնույթ ուսումնասիրությունների առարկա:

Հրանւ Մաթնոսյան, Ես ես եմ, էջ 296: Նույն ւեղը:

ՎԱԶԳԵՆ ԳԱԲՐիԵԼՅԱՆ

ՀՐԱՆՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆԻ «ԵՐԵԽԱՆԵՐԸ» ԱՆՏԻՊ

ՊԱՏՄՎԱԾՔԸ «ԱՀՆԻՁՈՐ» ԱԿՆԱՐԿԻՑ

Երբ առաջին անդամ մամուլում Հայւնվեց Հրանւ Մաթնոսյան անունը, նա Երնանի մանկավարժական ինսւիւոււի ուսանող էր: Առաջին ււադիր դործը «Տա÷ասւանում» ակնարկն էր («Սովեւական դրականություն» ամսադիր, 1959, թիվ 7), աւա' «Բննության» ւաւմվածքը (նույն ամսադրում, 1960, թիվ 2), ն դրանք Հասւաւում էին մի նոր, ինքնաւիւ դրողի մոււքը մեր դրականություն: Ուսումնառությանը ղուդընթաց նա աչխաւանքի ընդունվեց ամսադրի ու «Գրական թերթի» խմբադրություններում: Բայց աՀա ամսադրի 1962 թ. աւրիլյան Համարում ււադրված նրա «ԱՀնիձոր» ծավալուն ակնարկը արժանացավ դրաքննության ու կուսակցության կենւկոմի Հաւուկ ուչադրությանը. ամսադրի այդ Համարը Հավաքեցին, արդելա÷ակեցին: Խսւորեն քննադաւվեց ոչ միայն երիւասարդ Հեղինակը իր «դաղա÷արական-քաղաքական» սխալների Համար, այլն ամսադրի խմբադիրը, ակնարկը մամուլում բարձր դնաՀաւած դրականադեւները: Պաւժվեցին խմբադիրը, Հեղինակը: ««ԱՀնիձոր» ակնարկը ււադրելուց Հեւո ինձ ինսւիւոււից Հեռացրին,- վկայում է Մաթնոսյանը: Երկու ւեղ էի աչխաւում, մի ւեղից նույնւես Հեռացրին, մնաց մի ւեղը: Փոքր աչխաւավարձ կար: Այդւեղից չՀեռացրին, որովՀեւն արդեն երեխաս ծնվել էր ն վարձով էի աւրում... Մի կերւ աւրում էինք: Այլնս չէին ււադրում, ռադիոյով չէին Հաղորդում, բոլորը մերժում էին: Շաւ վեճեր էին դնում, ՀուսաՀաւության ւես բան կար, ուղղակի նողկալի էր»1: Մի որոչ Հ. Մաթնոսյան, Ես ես եմ (Հարցաղրույցներ), Եր. 2005, էջ 449 (մյուս մեջբերումները այս դրքից են):

ժամանակ անց, ւեղի ւալով «Աղաւություն» ռադիոկայանի' իչխանություններին ուղղված քննադաւությանը, թե երիւասարդներին, ինչւես 1937 թվին, ճնչում են, նրան սկսեցին ււադրել, բայց «ղիջումներով»` միաժամանակ խսւորեն Հեւնելով ււադրվող ամեն դործին: «Սրված ուչադրության ւայմաններում», ինչւես վերՀիչում է Մաթնոսյանը,- նրա «դործերն աղավաղում էին... ձնախեղում էին» (էջ 315): «Սիրելի մի Հուչ ւաւմեմ,- Հիչում է Մաթնոսյանը: - Մի անվնաս բան էի ււադրում «Գրական թերթում»: Նան թերթի սրբադրիչն էի ու թողարկիչը: Թերթի էջը դնացել էր թույլւվության ու չէր դալիս (այն ւարիներին այդւես էր կարդը' սրբադրված մաքուր էջերը նախ ւալիս էին դրաքննիչին, որը կարդում էր ն թույլաւրում ււադրության - Վ. Գ.): իջա ներքն: Գրաքննիչը ինձ անունով չէր ճանաչում, ասավ. «Այ ախւեր ջան, էն երկու չարչարանքը քիչ էին, մի ուրիչն էլ է ավելացել»: Խեղճ ցենղորի էդ երկու չարչարանքը Պարույր Սնակն ու Գուրդեն ՄաՀարին էին, երրորդը' ես էի դալիս: Մի քիչ չոյված եմ ղդում Հիմա, որ նրանց կողքին էին դրել իմ անունը, ցուցում ւվել, թե էս երեքից ղդուչացեք» (էջ 316): Շոււով Մաթնոսյանի դործերը թարդմանաբար ււադրվում են Մոսկվայում ն արժանանում ուչադրության, բարձր դնաՀաւականի: Այսւեղ սակայն չարունակում էին վախենալ ն ղդուչանալ: 1967-ին միայն ււադրվում է առաջին դիրքը' «Օդոսւոսը»: Բայց լսենք Մաթնոսյանին. «Առաջին դիրքը 67-ից առաջ ւիւի լիներ: Շարեցին ու չարվածքը թա÷եցին»: Թե ո՞ւմ կարդադրությամբ, ւաւասխանում է' «իրենց մեջ: Ովքեր արեցին, երնի ւիւի ասեին' կենւկոմը, չդիւեմ: Մի կերւ, չաւ դժվար ււադրվեց...» (էջ 316): Գրքից դուրս թողնվեց «Մեսրուը» վիւակը, թեն այն արդեն ււադրվել էր ռուսերեն ն սւացել «Դրուժբա նարոդով» Հանդեսի ւարեկան մրցանակը: Երկրորդ դիրքը' «Ծառերը», լույս ւեսավ 1977-ին: Անցել էր ւասը ւարի, Մաթնոսյանը ճանաչված դրող էր ամբողջ Միության մեջ, բայց այսւեղ դրաքննիչները դեռ «ղդուչավոր» էին: «77-ի դրքում դարձյալ դա («Օդոսւոսից» դուրս մնացած «Մեսրուը» - Վ. Գ.) ն «ԽումՀար» վիւակը իմ կյանքը կերան: էդ ժանիքա185

վորները, որ դեռ կան Հիմա, որ եւին թվով իրենց երեկվա Հրաւարակի Հերոս են ւեսնում, չեն ասում ինչ ենք արել,- ասում է Մաթնոսյանը 1994-ին ւված մի Հարցաղրույցում: - Գիրքը չորս ւարի ուչացումով ււադրեցին: Զղվեցրին ինձ ինձանից, իրենցից, դրից ու դրչից: Դա ուղղակի նողկալի էր: էդ ինչ արեցին: «ԽումՀարը» ÷չացրին: ... Մի դիչերվա մեջ 50 էջ կրճաւել ու էդւես ուղարկել էին ււադրության: Փոխել էին դրքի չաւիկը, թուղթը, դինը...» (էջ 317): «Փչացրածները» վերականդնել չկարողացավ անդամ երկՀաւորյակի մեջ: «Գիրքս ււարանից եւ բերեցին ու քրքրեցին, Հերն անիծեցին: «Մեծամոր» էսսեն, «Մեսրուը» ն «ԽումՀարը»: Սւանեցին ուղղակի»: «ԱՀնիձորից» առաջ Մաթնոսյանի նկաւմամբ այդւիսի վերաբերմունք, իՀարկե, չկար: Սակայն դա չի նչանակում, թե «ԱՀնիձորը» դրաքննության չի ենթարկվել: Տւադրությունից առաջ այն մասամբ կրճաւվել էր ամսադրի խմբադրությունում (առանձին Հաւվածներ' Հեղինակի Համաձայնությամբ), աւա նան ււարանում սրբադրվող չարվածքի մեջ (անձամբ դրանք ւեսել եմ սրբադրաւանը): ԱՀա ն Մաթնոսյանի վկայությունը 1994-ին: Զրուցակիցը Հարցնում է. «Բայց ինչւես եղավ, որ դրաքննության ամենաւես աչքից վրիւեց «ԱՀնիձորը» ն ււադրվեց առանց կրճաւումների ու չւկումների»: Մաթնոսյանը ւաւասխանում է. «Զէ, չւկումներ եղան: «Երեխաները» վերնադրով մի դլուխ կար ... Հանեցին: ինչքան ÷որձեցի Հրաւարակել' չթողեցին: էդւես, առանց չւկումների չի» (էջ 315): Այդ «չւկումները» Մաթնոսյանը չի թվարկում, բայց աՀա մեր ձեռքին է «ԱՀնիձորի» ձեռադիրը ն ււադրվածի Հեւ Համեմաւելով` կարելի է ւեսնել, թե կրճաւված Հաւվածները քիչ չեն ն դրանցից որոնք է Հեղինակը խմբադրել, ն որոնք են նրան ւարւադրվել խմբադրի կամ դրաքննիչի կողմից: «Գործի միւումներն առՀասարակ ուռճացնում, բացարձակում էին վերնները, իչխանությունները, որոնք ամեն մի անմեղ խոսք ակնարկ էին Համարում իրենց դեմ»,- Հիչում է Մաթնոսյանը «ԱՀնիձորի» ււադրության ն աւա «բարձրացրած աղմուկի» օրերը: «ԱՀնիձորի» ււադիր ու ձեռադիր օրինակների Համեմաւությունը Հուչում է, թե առանձին կրճաւված «կւորները»

ինչով էին Հակասում խորՀրդային իչխանությունների դաղա÷արախոսությանը, ի՛նչ «ակնարկներ» էին խրւնեցնում իչխանության ներկայացուցիչներին: Դրանց կարելի է անդրադառնալ առանձին մի ուսումնասիրությամբ: իսկ այժմ միայն մի քանի խոսք «Երեխաները» կրճաւված Հաւվածի մասին: «ԱՀնիձոր» ակնարկում Մաթնոսյանն իր դյուղի ւաւկերը ամբողջացրել է` ներառելով դյուղացիների ու նրանց ղբաղումի Համաւաւկերը. ծերեր, ւարեցներ, երիւասարդներ, Հողադործական ու անասնաւաՀական, մեղվադործական ու անւառանյութի մչակման բոլոր աչխաւանքները, բնության, կենդանական աչխարՀի, Հողի ու աչխաւանքի նկաւմամբ Հայ դյուղացու սերն ու Հարաբերումը: Մաթնոսյանը այս Համաւաւկերում չէր կարող անւեսել նան երեխաներին, որոնք Հողին ու աչխաւանքին կաւվում էին մանուկ օրերից' մեծերի վարքին Հեւամոււ ու դեռ երեխա' արդեն մեծեր էին: «Նրանք երեխաներ չեն, նրանց Համար խաղալիք չկա»,- դրում է Մաթնոսյանը: - Գիւեն, որ կա դնդակ, խաղալիք-բաՀ, խաղալիք-ավւո, դրանցից լիքն է դյուղկոուի 1 13 խանութը ն բոլոր ւների նկուղներում կա: Գիւեն, որ այդ ամենը իրենց Համար է նախաւեսված: Բայց խաղալիք-բաՀից լավը իսկական բաՀն է... բոցեղեն ւոչով ու բաչով կավե ձիուց' կաղ էչը, որին նսւում են, երբ Հոդնած են լինում, իսկ էչը կուչւ է լինում ու ուքը սարքին... Նրանք երեխաներ չեն, ամեն մեկը մի ւուն կւաՀի», «... Լսող, դաւող, առաջարկող, առարկող, անող, լուրջ մարդիկ են...»: Նրանք, ըսւ էության մանկություն չունեն: Դժվար կյանքով, ւքնանքով աւրող իր Հերոսների Հոդսերի կրողներն են նան իր դյուղի երեխաները' Հրաչալի, ղդայուն Հոդիներ, ն Մաթնոսյանն ուղում էր ւաւմել նան նրանց մասին, բայց այդ ւաւմությունը չէր Համաւաւասխանում «երջանիկ մանկություն ունեցող սովեւական երեխաների» մասին ւեւական-կուսակցական քարողչությանը, ն «ԱՀնիձոր» ակնարկից Հանվեց «Երեխաներ» դլուխը: «ԱՀնիձորի» ձեռադիրը մեղ Հուչում է, որ Մաթնոսյանը այս Հաւվածի իր ասելիքը մւածել է «խորամանկորեն» ւեղ Հասցնել մի ուրիչ ձնի մեջ: Երբ «իմ դործերն աղավաղում էին, ինձ

դարձնում էին խորամանկ» (էջ 316), այդ օրերի մասին խոսւովանում է Մաթնոսյանը: Այսւես, երբ «քրքրում» էին «Մեսրուը», «սւիւված եղա «Մեսրուից» Հաւվածներ կրկնել «ԽումՀարի» մեջ, ամբողջ կւորներ: Եթե դու չես թողնում, որ էսւեղ ասեմ, ես մի ուրիչ ւեղ այնուամենայնիվ կասեմ» (էջ 317): «ԱՀնիձորը» ակնարկ էր, իրական «ԱՀնիձոր» դյուղի իրական, իրենց անուններով մարդկանց մասին: Մաթնոսյանը որոչում է «Երեխաները» ներկայացնել որւես ւաւմվածք, այսինքն ասել, թե իրական չէ, Հորինված ւաւմվածք է: «ԱՀնիձորի» ձեռադրի 36-41 էջերի Համարակալումը ÷ոխել է' 1-6, կաւարել է կրճաւումներ, Հավելումներ, ասել է' խմբադրել, առանձնացրել է: Գյուղի անունը' ԱՀնիձոր, դարձրել է Անւառամեջ (ասել է' ոչ իրական, այլ Հորինովի դյուղ է), նույնւես ÷ոխել է ÷ոքրիկ Հերոսի' Համլեւի իրական Հորաքրոջ մաՀվան ÷ասւը. այսւեղ մեռնողը ուրիչն է' ծերունի Աղաջանը: Այսինքն դարձրել է ւաւմվածք: Պաւումը, Հերոսները, երկխոսությունները ւաւմվածքի են: Անչուչւ' իրական Հիմքով, իրական անուններով ինչւես ակնարկում (ասենք, որ Համլեւը Հրանւի ÷ոքր եղբայրն է, այսօր` բանասիրական դիւությունների թեկնածու, աւրում է Հայրական ւանը, ղբաղվում է նան Հրանւի ձեռադրերի ուսումնասիրությամբ): Այդւես կամ մասամբ իրական են Մաթնոսյանի ւաւմվածքների ու վիւակների Հերոսները, ոմանք' իրենց անուններով, ոմանք' ÷ոխված: Մաթնոսյանի չաւ դործերում ւաւմվածքի ու ակնարկի սաՀմանները ջնջված են: Հիչենք, որ «ԱՀնիձորից» երկու Հաւված' «Արջը» դլուխը ն «Ամենասովորական դեւքը» ենթադլուխը (Հեւադայում «Թախիծ» վերնադրով) Մաթնոսյանը ղեւեղել իր առաջին դրքում, ւաւմվածքների չարքում: Այսւես նա առանձնացրել, ÷ո÷ոխել ն խմբադրել է նան «Երեխաներ» դլուխը, Հասւաւաւես Հրաւարակելու ցանկությամբ: Բայց թե ինչո՞ւ, այնուամենայնիվ, այն չււադրվեց, մեղ Հայւնի չէ: Բանի՞ անդամ է «÷որձել», Հայւնի չէ: Ուղում ենք «մեղմել» Մաթնոսյանի ցավ-ա÷սոսանքը' «ինչքան ÷որձեցի Հրաւարակել' չթողեցին» ն դոնե այսօր այն Հրաւարակել:

ՀՐԱՆՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ

ԵՐԵԽԱՆԵՐԸ

(«Ահնիձոր» ակնարկից. անտիպ)

Կա մի երեխա, հինգուկես տարեկան, անունը Համլետ, Անտառամեջ գյուղում: Նրանց տանը մոտիկ մի քանդված տուն կա. կարող էր ն քանդված չլիներ, մի էլեկտրասյուն էլ նրա մոտ տնկվեր ն լույս լիներ նան այդ տանը, բայց վերջին էլեկտրասյունը տնկված է Համլետենց տան մոտ, իսկ Պիոնի տունը քանդված է: Պիոնը ֆիննական պատերազմով գնացել է, չի եկել: Ասում են` կտրիճ տղա էր, ն ես նրան պատկերացնում էի հեծյալ. սուրը շողացնելով գնում է, գնդակ է ստանում մյուս դիրքից, ն սուրը ձեռքի հետ անշարժանում է օդում, ապա կամաց խոնարհվում՝ թեքվող մարմնի հետ: Հետո ասացին, որ տեսել են ռազմական ճամբարում՝ հարինքից մեռնելիս: Պատերազմի երկրորդ թե առաջին տարում մահացավ նրա թողած միակ երեխան, իսկ պատերազմը վերջանալուց հինգ տարի հետո լաց լինելով Դսեղ ամուսնության գնաց կինը: Եվ տունը կորավ բանջարի մեջ ու քանդվեց: Չի կարելի ասել, թե հիմա այնտեղ բուն է թագավորում, որովհետն քանդված տան մոտ պատ է բարձրացրել Սրափոն. օգտագործել է նան քանդվածի քարը. էնպես հարմարները կային ո՛ր... Երեխային ասել են, որ Պիոն հորեղբորը սպանել է Հիտլերը: Երեխայի հորեղբորորդին՝ Յուրիկը, բանակում է, Կինի մոտերքը: Երեխային ասել են, թե Յուրիկը գնացել է Հիտլերին սպանի: Պահակ Արտուշ պապը նրանց հարնանն է: Սարգիս պապը քթքթում է իրենց մեղվանոցում: Աղաջան պապը կոլտնտեսության մեղվանոցում էր, մահացավ: Երեխային ասել են, թե բժիշկները պապին տարել են Երնան, հիվանդանոց, իսկ իրենից մի ամսով փոքր Հովանը, որ դեպքերին

ավելի մոտիկ էր եղել, ասել է՝ տարել են թաղել են: Հավատալով կասկածում էր: Հետո, քառասունքին, անթրաշ տղամարդկանց ու սներ հագած կանանց բազմություն էր հավաքվել: Երեխան ինչ որ բան զգում էր. աչքերը քիչ վախվորած էին, շատ՝ իմաստունացող: Նրան միայն հետները գերեզմանոց գնալն էր պակասում, որ լիներ խելահաս: Հենց շարժվեցին՝ բռնեց եղբոր ձեռքից: Չտարավ: Չէին տանում: Չէին ուզում տանել: Եթե որպես խելացու, իմաստուն դարձողի չեն ուզում տանել, կտանեն որպես լացկան երեխայի: Մոր փեշից կախ ընկնող չէ, բայց այդպիսին դարձավ. ես փոքր եմ, ես չեմ հասկանում, ես ուզում եմ գալ մամայի հետ: - Եվ լաց եղավ: Դա երեխայի ջղային լաց չէր, դեր էր՝ անհաջող կատարումով, ն հենց ձեռքից բռնեցին, կտրեց: Ու նորից սկսեց վախվորած նայել չսափրված տղամարդկանց դեմքերին, կռահելու ճիգով: Նրա աչքում եղբայրը մորից խելոք է. ճանապարհին թողեց մորը, փորձեց մտերմանալ եղբոր հետ: - Գնում եք դարդ անեք,- հայտնեց իր հասու լինելը: Եղբայրը բռնեց ձեռքը: - Ես էլ եմ գալիս: - Բայց ոչ մի մանկական ցուցադրականություն, թե ինքը եղբոր հետ, ինչպես հավասարը հավասարի հետ, գնում են: Եվ՝ ոչ մի խոսք ոչ գերեզմանոցում, ոչ ետդարձին: Սրափոյի տան փայտային աշխատանքը մնում է: Անտառապահի հետ մի անգամ եկել պտտվել են պատերի մեջ, հետո կինը, Համլետի ու Հովանի օգնությամբ, բռնել է աքաղաղը, մորթել, ապա վազել է խանութից մի շիշ գինի բերել: Նախադրյալները սրանք են: :

:

:

Հիմա. Ես ու Համլետը գնացել ենք հանդ: Ես աշխատում եմ, ինքը... Չէ՛, չի խաղում, ինքն էլ է աշխատում, ինձ հավասար, գոնե համոզված՝ թե հավասար: Տանն ասել է, որ ինքն էլ է աշխատանքի գալու. եթե մի բոքոն ինձ համար են դնում, մեկն էլ իր համար է

լինելու, չորս ձու է՝ երկուսն ինձ, երկուսն իրեն, աղից, ոչինչ, միասին կօգտվենք, ինչպես ն ջրամանից, ջուր կբերի ոչ թե փոքրը, այլ հերթով՝ մեկ ես, մեկ՝ ինքը: Ճանապարհից հետներս վերցրած ջուրը բավականացրեց մինչն աշխատանքի վերջը. այդ ջուրը նա մտքում գրանցեց իմ հաշվին ն ուզում էր ինքն էլ բերած լիներ ու քվիթ արած. ասաց, որ տաք է, բայց նույն պահին էլ հաղթահարեց մանկականությունը՝ «տաք չի»: «Հին է»,- հիշեց հոր խոսքը սառը, բայց աղբյուրից շուտ վերցրած ջրի մասին: - Հին է: - Ոչինչ,- ասացի ես,- հանդում հնով էլ յոլա են գնում: - Ոչի՛նչ, հանդում հնով էլ յոլա են գնում: Յոլա՞ են գնում: - Ես հասկացա, որ «ոչինչ», «յոլա են գնում» ն ընդհանրապես ամբողջ կապակցությունը նրա լեզվի վրա գալարվում է առաջին անգամ: Ո՞վ է յոլա գնում: - Ընդհանրապես,- ասացի ես: Չհասկացավ: - Բոլորն էլ,ուղղեցի ես: - Ուրեմն մենք էլ յոլա կգնանք, չէ՞,- տրամաբանեց նա: - Ճիշտ է: - æուրը չգնամ, յոլա կտանի: Ոչինչ...,- դարձվածքը հաճույքով կրկնելով, բայց դժվարությամբ հրաժարվելով հին ջուրը թափելու մտքից, նորից սկսեց աշխատել: Ինձ հավասար, կամ գոնե հավատալով, թե ինձ հավասար: øիչ հետո անդրադարձավ. - Ընդհանրապեսն ի՞նչ է: Բոլո՞րը: - Բոլորը: - Ընդհանրապես բոլորը ոչի՛նչ... Խոսում էր այն ժամանակ, երբ կանգնում էի ծխելու. չպետք է խոսել, երբ ընկերն աշխատում է. ընկերդ ետ դարձավ ծխելու, դու էլ դարձիր. դու չես ծխում (որովհետն պապան ծխողներին չի սիրում), ուրեմն, ծխելու դիմաց, կարող ես խոսել: Հիմա էլ. - Դու չես հոգնել, չէ՞: - Չեմ հոգնել: - Ես էլ չեմ հոգնել: Բա պապան ինչո՞ւ է շուտ հոգնում:

- Պապան ծերանում է: - Որ ծերանում են, ճանճապա՞ն են դառնում: - Ըհը՛: - Բա ինչո՞ւ է Արտուշ բիձեն պահակ: Ինչո՞ւ ես ծիծաղում: - Պահակ էլ են դառնում: - Չէ՛... - հոգոցով կտրեց ծիծաղ, հետո՛ ծիծաղելու տրամադրություն, հարցերին իմիջիայլոց պատասխանել: - Որ ծերանում են, մեռնում են, տանում են թաղում են, գնում են գերեզմանոց դարդ են անում: - Աշխատենք, չխոսենք,- տագնապեցի ես: - Ես հոգնել եմ,- խաբեց երեխան: - Դու հանգստացիր: - Դու էլ հանգստացիր: - Նստեցրեց կողքին: - Ի՞նչ կլինի հետո, որ բոլորն էլ մեռնեն: - Չի լինի, որ բոլորն էլ մեռնեն: - Չի լինի, չէ՞: Հովանն ասում է կլինի: - Հովանը չգիտի: - Ճիշտ է, Հովանը սուտլիկ է: Բա չասիր, է ի՞նչ կլինի հետո, որ բոլորն էլ մեռնեն: - Ասացի՝ չի՛ լինի, որ բոլորն էլ մեռնեն: - Է՛... - նեղսրտեց երեխան: - Բանջար դուրս կգա: Ա՛, բանջա՞ր դուրս կգա: Եվ ես ստիպված եմ լինում բացատրել կյանքի օրենքը: Չեմ կարող ասել, թե երեխաներին արագիլն է բերում, որովհետն ինքն ու Հովանը որոշել են, որ իրենց թաղը հարս եկած աղջիկներից մեկը «կենալ տի կենա՛լ, մի ըրեխա բերիլ»: Ասում եմ, որ ծնվում են, մեծանում, երեխաներ ունենում, ծերանում ու մահանում: Կետ առ կետ համաձայն է: Մի ուղղում. - Պիոնը ծե՞ր է եղել: - Չէ: - Բա ինչո՞ւ է մահացել: - Նրան Հիտլերն է սպանել: Մտմտում է, հետո ամփոփում, որ Յուրիկը՝ Հիտլերին, Սրափոն՝ բանջարը, թաղը հարս եկած աղջիկը երեխաներ կբերի, երեխաները

կմեծանան, իսկ ծերերը կմահանան: Աշխարհի բոլոր հարցերը լուծեց, հիմա՝ գործի: - Վեր չես կենո՞ւմ, ղալբ մշակի բանելու վախտն է,- ասում է հոր խոսքը ն ասում է ոչ թե լրջորեն ու որպես մեծ բան, այլ սեփական վերաբերմունքով՝ հումորիկ, հումորիկ վերաբերմունքով դեպի այդ խոսքը: Ես հռհռում եմ, իսկ ինքը. - Վուե՛յ, խի՞ ես ծիծաղում, ի՛նչ ա բերանը բաց արել ծիծաղում ա, արա՛, ըստեղ էդ ո՞ւմ շալվարն է պատռած, որ ռեխդ բաց ես արել ծիծաղում ես...,- անում է Սարգիս հորեղբոր տնազը: - Ադա, քե՛զ չեմ ասում վեր կա՛ց...,- շարունակում է Եփրեմ հորեղբոր տնազով: - Ոնց որ իրան չլինեն ասելիս, անո՛ւմը... օյանմիշ չի ըլիլ...,մեղմանում է Արտուշ պապի պես ն եզրափակում որպես Սրափո.Վե՛ր կաց,- անառարկելի ու վերջնական՝ որպես բանաձն: Մյուս օրն արթնացավ ու ասաց, որ շա՛տ բանջար է հնձել. բոլորը հնձել է, գերանդին փոքր էր ու սուր: Նեղացավ, որ հնձածը չկա: Գերանդին էլ շատ լավն էր: Ո՞ւր է գերանդին: - Ե՞րբ ես հնձել: - Հնձեցի, հետո կորավ: - Ա՛... Որ քնած էիր այն ժամանա՞կ ես հնձել: - Չէ, քնած չէի, հնձում էի: Ինձ համար մի գերանդի առեք: Այսպես վերջացավ սարսափելիորեն խորհրդավոր կյանքի քննումը: Եվ հետս եկավ հանդ, աշխատանքի: Երեկոյան հոր գոգին չնստեց, մահճակալներին ու դռներին խփելով՝ գրկած դուրս բերեց իր համար աթոռ: - Էս երեխայի գդալը դենը տարեք,- հրեց թեյի գդալը, կերավ մեծով: - Մեղր չկա՞,- ասաց հոր պես,- մի քիչ մեղր կուտեի: - Եվ մեղրի վրա ննջեց: Ուրեմն ոչ մի գաղտնիք չկա. երեխային արագիլը չի բերում ու ծերերն էլ չեն գնում մի հեռո՛ւ տեղ, Ըրեվան, մարդը ծնվում է ն մեռնում, արանքում կա խոտ հնձել, մեղուներին նայել, ոչխար խուզել, հող վարել, կով պահել, նան՝ դպրոց գնալ ն ոչինչ անկապ չէ ոչնչից. օրինակ` խոտհունձը նրա համար չէ, որ շողշողուն գերանդիներ կան ու կանաչ խոտ, «հոոո՛պ» անելով հնձել կա ու ծարավել, ու սառը ջուր խմել: Հունձը տալիս է խոտ, ու խոտով կով

են պահում, կովը տալիս է կարագ, պանիր, լոռ, մածուն, նան հորթ, որը մսացու է, ոչ թե սիրուն դնչիկ ունի ն լավ տրճիկ է տալիս: Եթե խոտ չհնձվի, ձմեռը կմզզա կովը, ն հերն ու մերը կկռվեն, կկռվեն նան ընկերոջ հերն ու մերը, ն, եթե կուզեք, հեռախոսով կը կռվեն նան սովխոզի դիրեկտորն ու շրջկոմի քարտուղարը: Անտառամեջի երեխաները: Նրանք երեխաներ չեն: Նրանց համար խաղալիք չկա: Գիտեն, որ կա գնդակ, խաղալիք-բահ, խաղալիք-ավտո: Դրանցից լիքն է գյուղկոոպի ‹ 13 խանութը ն բոլոր տների նկուղներում կա: Գիտեն, որ այդ ամենը իրենց համար է նախատեսված: Բայց՝ խաղալիք-բահից լավը իսկական բահն է, ավտոյիկից՝ ավտոն, բոցեղեն պոչով ու բաշով կավե ձիուց՝ կաղ էշը, որին նստում են, երբ հոգնած են լինում, իսկ էշը կուշտ է լինում ու ոտքը սարքին: Դրա համար էլ պետք է կուշտ պահել, չծարավեցնել, հետնել, թե պայտառ Ôարիբը երբ կլինի տանը, որ ընկած պայտի փոխարեն նորը մեխի: Նրանք երեխաներ չեն, ամեն մեկը մի տուն կպահի: Տավարած Անդրոյի ն կթվորուհի Երանուհու տղա Ամուրը անտառտնտեսության սղոցարանից տախտակ տանելիս է լինում, հիմնարկին պետք չեկող տախտակ, աբալովկա: Տասնմեկ տարեկան երեխա է: - Հերիք չի՞ մեր տախտակը կրես,- կատակում են սղոցարանի բանվորները: Սուսուփուս ետ է դարձել, խանութից մի արաղ վերցրել: - Ուտելու բան չկար, չնեղանաք: - Ա՛յ լակոտ, էդ ի՞նչ ես արել, մենք կատակ արինք, տղա ջան, կատակ արինք: Տար ետ տուր: Մենք արա՞ղ չունենք, մենք փո՞ղ չունենք, որ արաղ առնենք: Ետ չի վերցնում: Þատ կնեղանա, եթե չխմեն: Ուտելու բան չկար, թող չնեղանան: Հիմա ո՞ր տախտակը տանի: Հետո գնացել է հյուսն Իգնատ քեռուն խնդրել, որ գյուղամեջ իրենց տան մոտով գնա: «Համ ճամփեն կարճ է դենը, համ էլ բան է ասելու»: Հե՞րն է ասելու, թե ինքը: Ի՛նքը: Ուրեմն գյուղում միակ անձեղունը նրանց տունն է: Կաթում է,

մինչն հերը ձեղուն կապի, տեղաշորը կփտի, մերը սրտահան կլինի, ինքը տախտակներ է շարելու: Չգիտի՝ ինչպես շարի - փորձել է, չի ստացվել,- որ «համ ջուրը փախցնի, համ էլ մի քիչ ղայիմ լինի, մի քիչ երկար դիմանա»: - Այտա, գիտես էլի, հերս մի քիչ ջանջալ մարդ է, մեկ էլ տեսար տարի քաշեց գործը: Որ տարով պրծնենք, լավ է: Հասակակիցներն այդ տղայի մասին ասում են՝ «ջանջալ է»: «Հորն է քաշել» - սովորել են հայրերից հասակակից երեխաները: Երնի իրավունք ունեն. մեկը եզ է պահում, մյուսը՝ ոչխար, երրորդը խոտ է հավաքում ն հնձելու փորձ կատարում ն այլն,ընդհանրապես այն բոլոր աշխատանքները, որ կատարել են իրենց պապերը, ն այն աշխատանքները, որ պապերը չեն կատարել ն նույնիսկ հայրերը խեթ ու անվստահ են նայել դրանց. մեքենայի գործադրումը: Էլեկտրական խուզիչի տակ արնով ընկած ոչխարի մասին Մուքելանց Սաքոն ասաց՝ «տոկի տակն են գցել, սպանել», ն ուշունց տվեց «տոկին» ու «տոկի մեքենա իջաթ գցողին», իսկ երեխաները հռհռոցով դրանից դուրս բերին մի կարգին անեկդոտ: Գյուղում մեխանիզացիա կա, ն երեխաները հրաժարվել են պրոֆեսոր դառնալու երբեմնի ցանկությունից, դառնալու են վարորդ ու տրակտորիստ, սրանք կոնկրետ են, պրոֆեսորը ութտառանի բառ է, ուրիշ բան չէ: Èսող, դատող, առաջարկող, առարկող, անող, լուրջ մարդիկ են՝ միայն թե բանակի տարիքից ցածր, ամուսնացնելու տարիքից ցածր, միայն թե սեպտեմբերի մեկին դասի են նստում՝ քիմիայի, երգի, հին աշխարհի պատմության... նստում են ցրված, միտքները դուրսը՝ խորացող աշնան հետ կորչող բարիքին... Մի քիչ շուտ են դառնում գործարար: Նրանց համար ինչ-որ մի բան պետք է արվի, որպեսզի ականջ կախեն տատիկի հեքիաթի տակ, ֆուտբոլ խաղան, վառարան ու ծաղիկ նկարեն, որպեսզի լինեն ոչ ալարկոտ ու քիչ երազկոտ, իմանան, որ աշխարհում կան Անդերսեն, Թումանյան, չափ ու հանգ, պեյզաժ, նոտա, դաշնամուր, զգան, որ տիեզերքը խորն է, գժվացնելու չափ անսահման, ն մարդը

համարյա հնարավորություն ունի ցատկոտելու տիեզերքում, ն ինչքան մեծ ցավ կլիներ մարդու համար, եթե մենակ լիներ տիեզերքում, ինչքան տխուր կլիներ մարդը... Իսկ անտառտնտեսության հատող Սերգոյին թվում է, թե երեխաները գործունյա է որ պետք է լինեն ն իր տասնմեկ տարեկան աղջկա մասին ասում է՝ «ալարկո՛տ է»:

ԲՈՎԱՆԴԱկՈՒԹՅՈՒՆ

Արամ Սիմոնյան (ԵՊՀ ռեկւոր) Բացման խոսք .............................................................................3 Վաղդեն Գաբրիելյան Հրանւ Մաթնոսյան ն Հակոբ Մնձուրի....................................5 Զավեն Ավեւիսյան Գրողը ն իրականությունը .......................................................31 Ժենյա Բալանթարյան Թոմաս Վուլֆ ն Հրանւ Մաթնոսյան ...................................39 Լարիսա Մնացականյան ինչ է դրականությունը Հրանւ Մաթնոսյանի ւեսական բանաձներում .............................................................................66 Վաղդեն Սաֆարյան Բաղմաձայնությունը ն Հերոսի օւարումը Մաթնոսյանի արձակում ...................................................................................90 Սաթենիկ Ավեւիսյան Հրանւ Մաթնոսյանի կենսա÷իլիսո÷այության ակունքները ..............................................................................122 Հայկ Համբարձումյան Ծմակոււի «չարքը». «Վիթխարու» կերւարի դեղարվեսւական իրացման առանձնաՀաւկությունները ...........139 ՎաՀրամ Դանիելյան Ես աւրում եմ, ուրեմն` դուք կաք .........................................150 Սնակ Ղաղարյան Հրանւ Մաթնոսյան ն Վասիլի Շուկչին ...............................158

ԱնաՀիւ Անւոնյան Հրանւ Մաթնոսյանի «Այս կանաչ-կարմիր աչխարՀը» կինովիւակը.............................................................................177 Վաղդեն Գաբրիելյան Հրանւ Մաթնոսյանի «Երեխաները» անւիւ ւաւմվածքը «ԱՀնիձոր» ակնարկից ...................................184 Հրանւ Մաթնոսյան Երեխաները ..............................................................................189

ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆԱԿԱՆ

ÀՆԹԵՐòՈՒՄՆԵՐ

Կաղմի ձեավորումը՝ Հրաւ. խմբադիր՝ Տեխ. խմբադիրª Համ. ձեավորումը՝

Կ. Հ. Սարդսյանի Լ. Հ. ՀովՇաննիսյան Վ. Զ. Բդոյան Ա. Խ. Աղուղումցյանի

Սւորադրված Է ււադրության 21.03.2011 թ.: Չափսըª 60x841/16: Թուղթըª օýսեթ: Հրաւ. 10.8 մամուլ, ււադր. 12.5 մամուլ = 11.6 ւայմ. մամուլի: Տւաքանակª 200: Պաւվերª 12:

ԵՊՀ Շրաւարակչություն, Երեան, Ալ. Մանուկյան 1 ԵՊՀ ււադրաւուն, Երեան, Աբովյան 52