Մեքենամասեր և բարձրացնող սարքեր

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՊԱÞՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՆԱÊԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

Վ.ՍԱՐԳՍՅԱՆԻ ԱՆՎԱՆ èԱ¼ՄԱԿԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ

Նվիրվում է ՀՀ ՊՆ Վ.Սարգսյանի անվան ռազմական ինստիտուտի հիմնա¹րման 15- ամյակին

Ա.Ս.Կարապետյան Ն.Հ.Գրիգորյան

ՄԵՔԵՆԱՄԱՍԵՐ ԵՎ ´ԱՐÒՐԱòՆՈÔ

ՍԱՐՔԵՐ

ԵՐԵՎԱՆ ՀՀ ՊՆ Վ. Սարգսյանի անվան ռազմական ինստիտուտ

ՀՏՂ 621 (07) ԳՄՂ Կ - 294 Գրախոսներ

Դասագիրքը հրատարակման է երաշխավորել Վ. Սարգսյանի անվան ռազմական ինստիտուտի գիտական խորհուրդը:

Հայաստանի պետական ճարտարագիտական համալսարանի «Մեխանիկա ն մեքենագիտություն» դեպարտամենտի մեքենագիտության ամ իոնի պրոֆեսոր, տեխ.գիտ. դոկտոր Մ.Գ. Ստակյան ն «Տրանսպորտային համակարգեր» դեպարտամենտի ճանապարհային, շինարարական մեքենաների ն հիդրավլիկայի ամ իոնի դոցենտ, տեխ.գիտ. թեկնածու Մ.Գ. Սարգսյան:

ՏԳԹ, դոցենտ Ա.Ս.ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ, ՏԳԹ, դոցենտ Ն.Հ. ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ Կ - 294 ԿարապետÁան Ա.Ս., Գրիգորյան Ն.Հ.

Մեքենամասեր ն արիրաóնոÕ սարքեր: Ղասագիրք. Եր.: ՀՀ ՊՆ Վ.Սարգսյանի անվան ռազմական ինստիտուտ, 2009 472 էç:

Ղասագրքի առաçին աÅնում համառոտակիորեն ßարա¹րվաÍ են համա÷ոËարինելիության, ստան¹արտաóման ն տեËնիկական ãա÷ումների հիմունքներÁ: Երկրոր¹ աÅնում երվաÍ են Áն¹հանուր նßանակության մեքենամասերի ն հանգույóների հաßվարկման ն կոնստրուկտորավորման հիմունքներÁ: Երրոր¹ աÅնում երվաÍ են հիմնական արիրաóնոÕ սարքերի, մեքենաների ն ¹րանó մեËանիզմների կառուóվաÍքներն ու հաßվարկային հիմունքներÁ: ՂասագիրքÁ նաËատեսվաÍ է ռազմական ինստիտուտի կուրսանտների համար, այն կարոÕ է ûգտակար լինել նան տեËնիկական այլ ուհերի ուսանոÕների համար:

ԳՄՂ

ISBN 978-99941-2-293-6  Ա.Ս. Կարապետյան, Ն.Հ. Գրիգորյան, 2009 թ.  ՀՀ ՊՆ Վ.Սարգսյանի անվան ռազմական ինստիտուտ, 2009 թ.

ՀԵՂԻՆԱԿՆԵՐԻ ԿՈՂՄԻՑ

Դասագիրքը գրված է ՀՀ ՊՆ Վ. Սարգսյանի անվան ռազմական ինստիտուտում դասավանդվող «Մեքենամասեր ն արձրացնող սարքեր» դասընթացի ուսումնական ծրագրին համապատասխան: Դասընթացը, «Մեքենամասեր» հիմնական աժնից ացի, ներառում է «Համափոխարինելիություն ու ստանդարտացում» ն «Բարձրացնող սարքեր» աժինները, որոնք սովորա ար այլ տեխնիկան ԲՈՒՀ-երում դասավանդում են որպես առանձին առարկաներ: Մայրենի լեզվով գրականության ացակայությունն ու դասընթացի յուրահատուկ կառուցվածքը մեզ հարկադրեցին ձեռնամուխ լինել սույն դասագիրքն ստեղծելու կարնոր գործին: Դասագիրքը գրելիս հեղինակներն օգտագործել են ազում տարիների ընթացքում Հայաստանի պետական ճարտարագիտական համալսարանում, ՀՀ ՊՆ Վ. Սարգսյանի անվան ռազմական ինստիտուտում ն արտասահմանյան ԲՈՒՀ-երում կարդացած դասախոսությունների համառոտագրերը, ինչպես նան հանրաճանաչ մասնագետներ Ա. Հ. Յակուշնի, Վ.Ա. Դո րովոլսկու, Դ.Ն. Ռեշետովի, Մ.Ն. Իվանովի, Ա.Ա. Վայնսոնի, Մ.Պ. Ալեքսանդրովի ն ուրիշների աշխատությունները: Դասագրքի հեղինակները խորին երախտագիտություն են հայտնում ՀՊճՀ-ի «Մեխանիկա ն մեքենագիտություն» դեպարտամենտի մեքենագիտության ամ իոնի կոլեկտիվին, գրախոսներ` նույն ամ իոնի պրոֆեսոր, տ.գ.դ. Մ. Գ. Ստակյանին, «Տրանսպորտային համակարգեր» դեպարտամենտի ճանապարհային, շինարարական մեքենաների ն հիդրավլիկայի ամ իոնի դոցենտ, տ.գ.թ. Մ.Գ. Սարգսյանին, դասագրքի որակի արելավմանն ուղղված արյացկամ ու գնահատելի դիտողությունների համար, ինչպես նան Վ. Սարգսյանի անվան ռազմական ինստիտուտի գիտական խորհրդին` դասագիրքը հրատարակելու գործում ակտիվ աջակցություն ցուցա երելու համար: Ընթերցողների ոլոր դիտողություններն ու առաջարկությունները հեղինակները կընդունեն գոհունակությամ ն հաշվի կառնեն դասագիրքը վերահրատարակելիս:

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

«Մեքենամասեր ն արձրացնող սարքեր» առարկան առաջիններից է հաշվեկոնստրուկտորական դասընթացներից, որտեղ ուսումնասիրվում են մեքենաների ն մեխանիզմների նախագծման հիմունքները: Դասընթացը սերտորեն կապված է ընդհանուր ճարտարագիտական հետնյալ առարկաների հետ. ա/ ճարտարագիտական գրաֆիկայի, որի իմացությունը թույլ է տալիս պատկերել մեքենամասի /կամ սարքի/ կառուցվածքը, / կոնստրուկցիոն նյութերի, որի իմացությամ իրականացվում է մեքենամասի նյութի ճիշտ ընտրությունը, գ/ տեսական մեխանիկայի, մեքենաների ու մեխանիզմների տեսության, որոնք թույլ են տալիս որոշել կցորդված մեքենամասերի շարժման օրենքներն ու դրանց վրա ազդող ուժերը, դ/ նյութերի դիմադրության, որը թույլ է տալիս հաշվարկել մեքենամասի ամրությունը, կոշտությունն ու կայունությունը: «Մեքենամասեր ն արձրացնող սարքեր» դասընթացը աղկացած է երեք աժիններից, որոնցից առաջինում ուսումնասիրվում են մեքենամասերի ն հանգույցների համափոխարինելիության ն ստանդարտացման հիմունքները, երկրորդում՝ ընդհանուր նշանակության մեքենամասերի հաշվարկային հիմունքները, իսկ երրորդում՝ եռնամ արձ սարքերի, ինչպես նան հատուկ նշանակության մեքենամասերի ն հանգույցների կառուցվածքներն ու հաշվարկային հիմունքները: Ռազմական ինստիտուտի ուսումնական ծրագրում «Մեքենամասեր ն արձրացնող սարքեր» դասընթացով ավարտվում է ընդհանուր ճարտարագիտական առարկաների ցիկլը՝ այն կապելով մասնագիտական դասընթացների հետ: Դասընթացն ուսումնասիրելու նպատակով անհրաժեշտ է գիտենալ հետնյալ տերմիններն ու սահմանումները: Մեքենան մեխանիզմ է կամ մեխանիզմների համալիր, որը նախատեսված է որոշակի աշխատանք կատարելու, էներգիա փոխակերպելու ն տեղեկատվություն հաղորդելու ու ընդունելու համար: /մեՄեխանիզմը կինեմատիկական զույգերով օղակների քենամասերի/ միասնություն է, որը նախատեսված է շարժման մեկ տեսակը մեկ այլ տեսակով փոխարինելու համար:

Կառուցվածքի արդությունից ն չափերից կախված՝ մեքենաները տարանջատվում են թվով մի քանի հավաքական միավորների /հանգույցների/ ն մեքենամասերի: Մեքենամասը որնէ նյութից պատրաստված ամ ողջական շինվածք է, առանց հավաքման գործողության: Տար երում են ընդհանուր ն հատուկ նշանակության մեքենամասեր: Առաջիններն ուսումնասիրվում են այս դասընթացում, իսկ վերջինները՝ մասնագիտական: Հավաքական միավորը /հանգույցը/ պատրաստվածք է, որի աղադրյալ մասերը /մեքենամասերը/ հավաքման գործողություններով ենթակա են միմյանց հետ միացման: Հանգույցները լինում են պարզ ն արդ, վերջինները կազմված են լինում մեկից ավելի ենթահանգույցներից: Մեքենամասերի կառուցվածքի ընդհանուր զարգացումն անխզելիորեն կապված է մեքենայի ամ ողջական կառուցվածքի զարգացման հետ: Մեքենաների կառուցվածքներն անընդմեջ կատարելագործվում են շահագործման ու արտադրության պահանջներին ն գիտության զարգացմամ առաջացած հնարավորություններին /պահանջվող հատկություններով նոր նյութերի ն տեխնոլոգիաների ստեղծում/ համապատասխան: Յուրաքանչյուր մեքենա ընդհանուր առմամ կազմված է չորս հիմնական հանգույցներից՝ շարժիչից, փոխանցող մեխանիզմից, կատարող օրգանից ն ղեկավարման համակարգից: Մեքենաները նախագծում են հետնյալ փուլերով. 1. Տեխնիկական առաջադրանք: Այստեղ տրվում են մեքենայի նշանակումը, արտադրողականությունը, զանգվածը, եզրաչափքերը ն այլ պարամետրեր: 2. Տեխնիկական առաջարկ: Նախորդ փուլում նշված պարամետրերի վերլուծության հիման վրա. այստեղ հիմնավորվում են մեքենայի տեխնիկական ն տեխնիկատնտեսական հնարավորությունները: 3. էսքիզային նախագիծ: Այստեղ մշակվում են մեքենայի ընդհանուր տեսքի տար երակներ, ն տեխնիկատնտեսական հիմնավորմամ դրանցից ընտրվում է լավագույնը: 4.Տեխնիկական նախագիծ: Այստեղ մշակվում են մեքենայի ընդհանուր տեսքը, հանգույցներն ու մեքենամասերը, կատարվում են ամրության, հուսալիության ն այլ կարգի հաշվարկներ: 5. Աշխատանքային նախագիծ: Այստեղ պատրաստվում են մեքենայի ն դրա հանգույցների ճշգրտված ընդհանուր տեսքերը, դրանց անվանացանկերը, մեքենամասերի գծագրերը, դրանց պատրաստման ն հանգույցների հավաքման տեխնոլոգիական փաստաթղթերն ու փորձարկումների մեթոդակարգը:

Ժամանակակից մեքենաների պատրաստմանն ու շահագործմանը ներկայացվող հիմնական պահանջներն են՝ հնարավոր արձր արտադրողականությունը, շարժիչի մեծ հզորությունն ու տնտեսավետությունը, աշխատանքի անվտանգությունը, արձր հուսալիությունը /երկարատն անխափան աշխատանքը մինչն « արոյական մաշման» սկիզ ը/, նվազագույն ծախսումներով /նյութեր, աշխատատարություն ն այլ միջոցներ/ մեքենայի թողարկման հնարավորությունը: Տեխնիկայի զարգացման պահանջները հանգեցնում են մեքենաների արտադրողականության ն հզորության աճին: Մեքենաների արտադրողականության ն շարժիչների հզորության արձրացման առավել արդյունավետ ուղիներ են արագությունների մեծացումն ու աշխատանքային գործընթացների ավտոմատացումը: Բավական է նշել, որ վերջին հարյուր տարիների ընթացքում փոխադրամիջոցների արագությունը 100 կմ/ժ-ից / շահագործականը՝ 15...20 կմ/ժ/ աճել է մինչն 1000 կմ/ժ /շահագործականը՝ 150 կմ/ժ/: Նշված ընդհանուր միտումները հանգեցրել են տար եր նշանակության մեքենաների կառուցվածքների զարգացման կարնորագույն առանձնահատկությունների՝ համընթաց - հետադարձ շարժմամ մեխանիզմների փոխարինմանը հավասարաչափ պտտվող մեխանիզմներով, հանգուցավոր կառուցվածքների օգտագործմանը, ոչ մեխանիկական շարժա երների օգտագործմանն ու մեքենաների տեսակարար կշռի նվազմանը: Համընթաց-հետադարձ շարժումներն անխուսափելիորեն կապված են պարապ ընթացքի ն արտավազքի վրա ժամանակի կորստի, ինչպես նան արագությունները սահմանափակող դինամիկ եռնվածքների հետ: Այդ պատճառով ժամանակակից մեքենաներում ձգտում են պար երա ար գործող համընթաց-հետադարձ շարժումները փոխարինել պտտական անընդմեջ շարժումներով: Մեքենաների պատրաստման, քանդման-հավաքման ն տեղափոխման նպատակահարմարությունից ելնելով՝ դրանք աժանում են հանգույցների, որը վերջին 55-60 տարիների ընթացքում դարձել է մեքենաների պատրաստման ն շահագործման տնտեսական ցուցանիշների լավացման ինքնուրույն ն կարնոր գործոն: Խելամտորեն հանգույցների աժանված մեքենայի կառուցվածքը, որը ներկայումս ստացել է « լոկավորում» կամ «ագրեգատավորում» անվանումը, ունի հետնյալ առավելությունները. ա/ հեշտանում է մեքենաների արդիականացման գործընթացը, քանի որ մեկ հանգույցի ձնափոխումն անկախ է մյուսներից, / ոչ մեծ թվով ագրեգատների / լոկների/ հիման վրա կարելի է ստեղծել տար եր նշանակում ունեցող մեքենաներ,

գ/ հեշտանում է մեքենայի նորոգումը, հնարավոր է դառնում շարքից դուրս եկած հանգույցը նորով կամ նորոգվածով փոխարինելը: Համեմատա ար մինչն ոչ վաղ անցյալը մեքենայի գլխավոր շարժիչից էներգիան փոխանցվում էր ացարձակապես մեխանիկական միջոցներով: Ժամանակակից մեքենաներին նորոշ է էլեկտրական, հիդրավլիկ, պննմատիկ շարժա երների լայն կիրառությունը, որն զգալիորեն հեշտացնում է մեխանիզմների ղեկավարումը, ընդհուպ ղեկավարման լրիվ ավտոմատացումը, որի դեպքում հնարավոր է դառնում ղեկավարումն իրականացնել հեռավորությունից: Մեքենաների զանգվածի փոքրացումը ժամանակակից կառուցվածքների զարգացման կարնոր ուղղությունն է: Ռացիոնալ կառուցվածքի ցուցանիշ է տեսակարար զանգվածը, որը կառուցվածքի զանգվածի հարա երությունն է օգտակար աշխատանքին: Այսպես, օրինակ՝ շարժիչների համար այդ ցուցանիշը դրա զանգվածի /գ-ով/ հարա երությունն է հզորությանը /Վտ-ով/, իսկ զենքի ն հրազենային համակարգի համար այն հավասար է զենքի զանգվածի /գ-ով/ ն գնդակի /արկի/ փողային էներգիայի /գ.մ/ հարա երությանը: Զանգվածի փոքրացումն ինքնանպատակ չէ. մեքենայի տեսակարար կշիռը պարտադիր կերպով դիտարկվում է մեքենայի պատրաստման ն շահագործման տնտեսավետության, նյութերի ծախսի, հուսալիության ն այլ ցուցանիշների հետ կապված. այն չպետք է իրականացվի ի վնաս նշված ցուցանիշների: Մեքենաների նախագծման տնտեսավետությունը նութագրող հիմնական պարամետրերն են. 1.Ստանդարտացումը՝ մեքենայի կառուցվածքի կանոնակարգումն է դրանում օգտագործվող մեքենամասերի /հանգույցների/ մակարդակով ն նութագրվում է ստանդարտացման գործակցով.

ստ 

Nստ  1000 , N

/ստ-ն ու /-ը, համապատասխանա ար ստանդարտ ն որտեղ ընդհանուր մեքենամասերի /հանգույցների/ քանակներն են: 2. Միօրինականացումը /ունիֆիկացումը/՝ մեքենայի մեջ միատեսակ մեքենամասերի /հանգույցների/ ազմակի օգտագործումն է ն նութագրվում է միօրինականացման գործակցով.

միօր 

2միօր

 1000 ,

որտեղ 2միօր-ն ու 2-ը համապատասխանա ար մեքենայի միատիպ ն ընդհանուր մեքենամասերի /հանգույցների/ քանակներն են:

Ստանդարտացումն ու միօրինականացումը մեծ նշանակություն ունեն հուսալի ն տնտեսավետ մեքենաներ ստեղծելու գործում, որի օգտագործմամ կրճատվում են նախագծման ժամկետները, իջնում է մեքենայի ինքնարժեքը, ն արձրանում հուսալիությունը: 3. Մեքենայի օգտագործման գործակիցը՝

օգ 

հ , 

որտեղ՝ հ-ն ու H-ը, համապատասխանա ար մեքենայի փաստացի օգտագործման ն շահագործման տնողություններն են: Մեկ, երկու ն երեք հերթափոխով աշխատող մեքենաների համար համապատասխանա ար  օգ Հ0,2: 0,4 ն 0,6: 4. Հուսալիությունը ծառայության տրված ժամկետում մեքենայի աշխատունակությունը պահպանելու հավանականությունն է: 5. Երկարակեցությունը՝ նականոն շահագործման պայմաններում նախատեսված ռեժիմով գործող մեքենայի աշխատանքի ընդհանուր տնողությունն է:

ԲԱԺԻՆ ԱՌԱՋԻՆ

ՀԱՄԱՓՈԽԱՐԻՆԵԼԻՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՍՏԱՆԴԱՐՏԱՑՄԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ

Գ Լ Ո ՒԽ 1

ՀԱՄԱՓՈԽԱՐԻՆԵԼԻՈՒԹՅՈՒՆ

1.1.Համափոխարինելիությունն ու դրա տեսակները Համափոխարինելիությունը /փոխադարձ փոխարինելիությունը/ իրի /մեքենա, մեխանիզմ, սարք ն այլն/, դրա մասերի կամ այլ արտադրատեսակների /հումք, նյութեր, կիսաֆա իրկատներ ն այլն/ ազմաքանակ միատեսակ նմուշներից ցանկացածը մեկ ուրիշով հավասարազոր փոխարինման հատկությունն է: Այն ընդհանուր հասկացություն է ն վերա երում է ոչ միայն արդյունա երության տար եր ճյուղերում իրերի արտադությանը, այլն ընդգրկում է դրանց նախագծման տեխնիկական ու տնտեսական, ինչպես նան շահագործման հարցերը: Մեքենաշինության մեջ համափոխարինելի կարող են լինել մեքենամասերը, հանգույցներն ու մեքենաներն ամ ողջությամ :Առաջին հերթին այդպիսին պետք է լինեն մեքենամասերն ու հանգույցները, որոնցից կախված են մեքենաների հուսալիությունն ու շահագործական այլ ցուցանիշներ: Մեքենամասերի ու հանգույցների համափոխարինելիությունը ն հավաքման հատկությունները թույլ են տալիս դրանք պատրաստել որնէ գործարանում /սերիական կամ զանգվածային արտադրության /, իսկ հավաքումը՝ մեկ ուրիշում: Համափոխարինելիության ապահովման կարնորագույն ելակետային պայման է մեքենամասերի ն հանգույցների ճշտության պահանջների կատարումը: Դրանից ացի, համափոխարինելիության ապահովման համար անհրաժեշտ է իրականացնել նան այլ պայմաններ՝ մեքենամասերի ն հանգույցների պարամետրերի լավագույն անվանական /նոմինալ/ արժեքների սահմանում, մեքենամասերի նյութի, դրանց պատրաստման ն ստուգման տեխնոլոգիային ներկայացվող պահանջների ավարարում ն այլն: Նախագծման, պատրաստման ն շահագործման ժամանակ մեքենամասի, հանգույցի ն իրի համափոխարինելիությունն ապահովող ելակետային դրույթների գիտատեխնիկական համալիրն անվանում են համափոխարինելիության սկզ ունք:

Տար երում են լրիվ, ոչ լրիվ /սահմանափակ/, ֆունկցիոնալ, արտաքին ն ներքին համափոխարինելիություններ: Առավել կիրառական է լրիվ համափոխարինելիությունը, որը մեքենաշինության մեջ ապահովում է միմյանցից անկախ, տրված ճշտությամ պատրաստված միատեսակ մեքենամասերի հավաքումը հանգույցներում, իսկ դրանք էլ մեքենայում /կամ փոխարինումը նորոգման դեպքում/՝՝ առանց լրացուցիչ մշակման՝ պահպանելով նախագծով դրանց ներկայացված տեխնիկական ոլոր պահանջները: Լրիվ համափոխարինելիություն հնարավոր է միայն այն դեպքում, եր մեքենամասերի ն հանգույցների պատրաստումից ու հավաքումից հետո դրանց չափերը, ձնը, մեխանիկական, էլեկտրական ն այլ քանակական ու որակական նութագրերը գտնվում են տրված սահմաններում, ն հավաքված մեքենաները ավարարում են նախատեսված տեխնիկական պահանջներին: Լրիվ համափոխարինելիության դեպքում հեշտանում է հավաքման աշխատանքը, մեքենամասերի պարզ միացումները /հանգույցների հավաքումը/ կարող են իրականացնել ոչ արձր որակավորում ունեցող անվորները: Այս դեպքում կարելի է կիրառել արտադրության հոսքային մեթոդներ, ավտոմատացնել արտադրության գործընթացները, լայնորեն օգտագործել մասնագիտացումն ու կոոպերացումը, որոնք կիրառելի չեն մյուս համափոխարինելիությունների դեպքում: Լրիվ համափոխարինելիությունը տնտեսապես ձեռնտու է կիրառել փոքր թույլտվածքներ ունեցող ն փոքրաթիվ մեքենամասերից կազմված հանգույցների համար: Ոչ լրիվ /սահմանափակ/ համափոխարինելիության դեպքում նախքան հանգույցի հավաքումը մեքենամասերը տեսակավորում են ըստ խմ երի, որից հետո դրանք հավաքում են խմ երում: Ֆունկցիոնալ համափոխարինելիությունը մեքենաների ն սարքերի տնտեսական ցուցանիշները արելավելու նպատակով դրանց աշխատանքի որակի, հուսալիության ն երկարակեցության արձրացմանն ուղղված հաուկ նշանակության ուղղությունն է: Այս դեպքում թույլատրելի սահմաններում ապահովվում են միատեսակ արտադրանքների շահագործական ցուցանիշները՝ աշխատանքային նութագրերը, հզորությունը, արտադրողականությունը, ծառայության ժամկետը ն այլն: Ֆունկցիոնալ համափոխարինելիության մեթոդի համաձայն անհրաժեշտ է հայտանշել արտադրանքի այն ֆունկցիոնալ պարամետրերը, որոնք կարող են ազդել դրա շահագործական հատկությունների վրա կամ էլ մեքենամասերի ն հանգույցների ծառայողական ֆունկցիաների վրա: Դրանք կարող են լինել երկրաչափական, էլեկտրական, մեխանիկական ն այլ պարամետրեր: Արտաքին համափոխարինելիությունը առավել արդ իրերում հավաքվող, գնված ն կոոպերացված իրերի ու հանգույցների փոխա-

դարձ փոխարինելիությունն է ըստ շահագործական ցուցանիշների, ինչպես նան կցորդվող մակերնույթների ձների ու չափերի: Օրինակ՝ գլորման առանցքակալներում այն ապահովում են արտաքին օղակի արտաքին տրամագծով ն ներքին օղակի ներքին տրամագծով, ինչպես նան պտտման ճշտությամ , իսկ էլեկտրական շարժիչներում՝ հզորությամ , լիսեռի պտտման հաճախությամ ն կցորդվող մակերնույթների ձնով ու չափերով: Ներքին համափոխարինելիությունը վերա երում է իրի կազմի մեջ մտնող մեքենամասերին, հանգույցներին ն մեխանիզմներին: Օրինակ՝ գլորման առանցքակալներում ներքին խմ ային համափոխարինելիություն ունեն օղակներն ու գլորման մարմինները: Արտադրության համափոխարինելիության մակարդակը նութագրվում է համափոխարինելիության գործակցով / հ /, որը համափոխարինելի մեքենամասերի ն հանգույցների պատրաստման աշխատարարության հարա երությունն է իրի պատրաստման ընդհանուր աշխատատարությանը: Այդ գործակցի արժեքները կարող են տար եր լինել, սակայն դրա մոտեցումը մեկին արտադրության տեխնիկական մակարդակի գնահատման օ յեկտիվ ցուցանիշն է: 1.2. Մակերնույթների տեսակները Մեքենաներն ու մեխանիզմները կազմված են մեքենամասերից, որոնք աշխատանքի ժամանակ գտնվում են մեկը մյուսի նկատմամ հարա երական շարժման մեջ կամ հանգստի վիճակում: Մեքենամասերն իրենցից ներկայացնում են որոշակի երկրաչափական ձն ունեցող մարմիններ, որոնք սահմանափակված են պարզ ձներ ունեցող մակերնույթներով, այդ թվում հարթ գլանային, կոնական ն այլն: Երկու մեքենամասերի տարրերը, մտնելով մեկը մյուսի մեջ, կազմում են միացում: Այդպիսի մեքենամասերը կոչվում են կցորդվող մեքենամասեր, իսկ միացվող մակերնույթները՝ կցորդվող մակերնույթներ: Մեքենամասերի այն տարրերի մակերնույթները, որոնք չեն մտնում միացման մեջ ն չեն կցորդվում մյուս մեքենամասերի մակերնույթների հետ, կոչվում են չկցորդվող մակերնույթներ: Միացումները աժանվում են ըստ կցորդվող մեքենամասերի երկրաչափական ձների ն լինում են՝ 1. հարթ գլանային, եր միացվող մեքենամասերն ունեն կցորդվող գլանային մակերնույթներ /նկ.1.1./, 2. հարթ միացում, որը կազմվում է երկու զուգահեռ հարթությունների կցորդումից /նկ.1.2/: Միացումներում երկու մեքենամասերի մակերնույթներից մեկը ներքին է /ընդգրկող/, մյուսը՝ արտաքին /ընդգրկվող/:

Թույլտվածքների ն նստեցվածքների համակարգում ցանկացած արտաքին (ընդգրկող) տարր պայմանականորեն անվանում են անցք ն նշանակում լատինական այ ու ենի գլխագիր տառերով (օրինակ՝), իսկ ցանկացած ներքին (ընդգրկվող) տարր՝ լիսեռ ն նշանակում նույնի փոքրատառով (հ) /նկ. 1. 3/:

Նկ.1.1

Նկ. 1.2.

Նկ.1.3.

1.3. Չափերի, սահմանային շեղումների, թույլտվածքների ն նստեցվածքների հիմնական հասկացությունները Հիմնական տերմիններն ու սահմանումներն ընդունված են ստանդարտների կողմից: Անվանական չափ /D, d ն այլն/: Դա այն չափն է, որը ծառայում է որպես շեղումների հաշվարկման սկիզ , որի նկատմամ որոշում են

սահմանային չափերը: Այն ստացվում է հաշվարկով՝ ելնելով տվյալ մեքենամասի ամրության ն կոշտության պայմաններից: Ստացվածը կլորացնում են դեպի 0, 2, 5, 8 թվերը, ն այն նշանակվում է գծագրի վրա: Օրինակ՝ 11 չափը նշանակվում է 12, իսկ 16 չափը՝ 18, 19-ը՝ 20 ն այլն: Իրական չափ: Դա այն չափն է, որն ստացվում է մշակումից հետո ն չափվում է որնէ համապիտանի չափիչ-գործիքով /մետր, ձողակարկին, միկրոմետր ն այն/ : Շեղում է կոչվում անվանական ն իրական չափերի տարերությունը: Անցքի համար վերին շեղումը նշանակում են EՏ-ով, ստորին շեղումը՝ E|-ով: Լիսեռի համար վերին շեղումը նշանակում են 6Տ-ով, ստորին շեղումը՝ 6i-ով: Սահմանային չափեր: Յուրաքանչյուր չափ ունի նվազագույն /miո/ ն առավելագույն (mոx) արժեքներ: Անցքի համար՝

Dոու  D  ES ,

Dոiո  D  EI :

dmiո Հ d + 6i: Լիսեռի համար dmոx Հ d + 6Տ, Թույլտվածք է կոչվում անցքի կամ լիսեռի սահմանային չափերի տար երությունը. նշանակում են 7-ով. անցքի համար 7D Հ Dmոx – Dmiո, լիսեռի համար 7d Հ dmոx  dmiո: Զրոյական գիծ: Դա այն գիծն է, որը համընկնում է անվանական չափի հետ ն համարվում է շեղումների հաշվարկման սկիզ /նկ. 1.4/: + շեղումներ

0-ական գիծ Անվանական

- շեղումներ

չափ Հիմնական շեղում է կոչվում այն շեղումը, որն ամենամոտն է զրոյական գծին: Հիմնական շեղում կարող է լինել թե՛ վերին ն թե՛ ստորին շեղումը, նայած, թե դրանցից որն է մոտ զրոյական գծին /նկ.1.4/: Բացակ է կոչվում անցքի ն լիսեռի սահմանային չափերի դրական տար երությունը: Այն կարող է լինել առավելագույն (Տmոx), նվազագույն (Տmiո) ն միջին (Տm) (Նկ.1.5)

Տmոx Հ Dmոx – dmiո Հ EՏ - 6i,

Տmiո Հ Dmiո – dmոx Հ E| - 6Տ,

Sm 

S ոու  S ոiո :

Բացակի թույլտվածքը դրա առավելագույն ն նվազագույն չափերի տար երությունն է.

7Տ Հ Տmոx – Տmiո Հ(EՏ-E|) + (6Տ -6i) Հ 7D +7d:

Նկ.1.4

Նկ.1.5

Ձգվածք է կոչվում լիսեռի ն անցքի սահմանային չափերի տար երությունը, մինչն հավաքումը /նկ.1.6/: Այն նույնպես կարող է լինել առավելագույն (/mոx), նվազագույն (/miո) ն միջին (/m) (նկ.1.6, ).

/mոx Հ dmոx –Dmiո Հ 6Տ –E|, /miո Հ dmiո – Dmոx Հ6i – EՏ,

Nm 

N ոու  N ոiո :

Ձգվածքի թույլտվածքը կլինի.

7/ Հ/mոx – /miո Հ(6Տ-6i) + (EՏ-E|)Հ7D+7d: Նստեցվածք է կոչվում անցքի ն լիսեռի փոխադարձ դիրքը միացման մեջ.

7նստ Հ 7D + 7d:

ա/

/ Նկ.1.6

Նստեցվածքները լինում են երկու տեսակի՝ ա/ շարժական ն / անշարժ, որն իրեն հերթին լինում է անցումային ն մամլային: 1.4. Նստեցվածքների ն թույլտվածքների ընտրության սկզ ունքները Գոյություն ունեն ն օգտագործվում են նստեցվածքների ն թույլտվածքների ընտրության երեք մեթոդներ: 1. Համանմանության մեթոդ: Այս մեթոդի էությունն այն է, որ կոնստրուկտորը թույլտվածքներն ու նստեցվածքները փնտրում է շահագործման մեջ արդեն գոյություն ունեցող հանգույցներում, որոնք նման են նոր նախագծվող հանգույցների կառուցվածքին, ն դրա վրա նշանակում է նույն կամ նման թույլտվածքներն ու նստեցվածքները: 2. Նմանության մեթոդ: Այս մեթոդը համանմանության մեթոդի զարգացումն է: Այն առաջացել է կառուցվածքային ն շահագործման ցուցանիշներով մեքենամասերի դասակարգման հիման վրա: Այս մեթոդով նստեցվածքների ն թույլտվածքների ընտրության համար հաստատում են կառուցվածքային ն շահագործման նույնության հատկություններն ու համեմատում են տեղեկագրում եղածների հետ: Վերը երված երկու մեթոդների թերությունը միատիպության ն նույնության հատկությունների որոշման արդությունն է, որի դեպքում հնարավոր է սխալ թույլտվածքների ն նստեցվածքների կիրառումը: 3. Հաշվարկային մեթոդ: Այս մեթոդն ամենահիմնավորվածն է նստեցվածքների ն թույլտվածքների ընտրության համար:Նախագծման ժամանակ այս մեթոդով ընտրելով կվալիտետները /ճշտության դասերը/, թույլտվածքներն ու նստեցվածքները ձգտում են ավարարել կառուցվածքային ն շահագործման պայմանները, որոնք պահանջ-

վում են արտադրանքից, հավաքական միավորներից, մեքենաներից ու մեքենամասերից: Մեքենայի հուսալիությունն ու ճշտությունը արձրացնելու համար եր եմն մեքենամասի չափերն առավելագույնս մոտեցնում են հաշվարկային չափերին: Այդպիսի կառուցվածքային պահանջները սահմանափակված են լինում տեխնոլոգիապես չափման հնարավորություններով, մեծ աշխատատարությամ , մեքենամասերի արժեքի արձրացմամ ն որակի հսկման ուղղությամ : Թույլտվածքի փոքրացումը հանգեցնում է խոտանների առաջացման հավանականությանը, որն էլ դառնում է տնտեսապես ոչ ձեռնտու ն պահանջում է նոր տեխնոլոգիայի կիրառում: Բայց այս դեպքում մեծ ճշտությամ ապահովվում է կցորդումը, ն արտադրանքն ունենում է շահագործման արձր ցուցանիշներ: Լայն թույլտվածքներով մեքենամասերի պատրաստումը չի պահանջում ճշգրիտ սարքավորումներ, այց ընկնում է ճշտությունը, հետնա ար, ն մեքենայի երկարակեցությունը: Դրա համար կոնստրուկտորների, տեխնոլոգների ն չափագետների առջն խնդիր է դրված տեխնիկատնտեսական հաշվարկներից ելնելով, լուծել շահագործման պահանջների ն տեխնոլոգիական հնարավորությունների հակասությունները՝ առաջին հերթին հաշվի առնելով շահագործման պահանջները: Դրա հետ միասին չի կարելի նշանակել սահմանային շեղումներն ու թույլտվածքները, որոնց պահպանման ստուգումն ապահովված չէ արձր հուսալիության ու ճշտության չափամիջոցներով: 1.5. Նստեցվածքների տեսակները Ստանդարտացման միջազգային կազմակերպության /|ՏՕ,ԻՍՕ/ համակարգում, ինչպես նան թույլտվածքների ն նստեցվածքների միասնական համակարգում մինչն 500 մմ չափերի համար նախատեսված են անցքերի ն լիսեռների հիմնական շեղումների 27 տար երակներ /նկ.1.7./: Հիմնական շեղումը վերին կամ ստորին շեղումն է, որն օգտագործվում է զրոյական գծի նկատմամ թույլտվածքի դաշտի դիրքը որոշելու համար: Անցքի հիմնական շեղումները նշանակում են լատինական այ ու ենի գլխագիր տառերով /մեծատառերով/, լիսեռի շեղումները՝ փոքրատառերով: Ինչպես գիտենք, հիմնական անցքը նշանակում են H- ով, լիսեռը՝ հ-ով: Շարժական նստեցվածքներ (նկ.1.7): Սրանց տեսակներն են՝ անցքի համար /, 8, Շ, ՇD, D , E, EԲ, Բ, ԲՇ, Շ, H, իսկ լիսեռի համար՝ ո, b, Շ, ... հ,որոնք նորոշվում են երաշխավորված ացակով: /-ից դեպի H ուղղությամ ացակի մեծությունը փոքրանում է: Սահող /H ն

հ/ նստեցվածքները շարժականներից են, ն նորոշում են նրանով, որ դրանց նվազագույն ացակը զրո է:

Նկ.1.7 Անցումային նստեցվածքներ (նկ.1.7): Այս նստեցվածքները նորոշվում են կամ փոքր ացակով կամ փոքր ձգվածքով: Դրանցով կցորդված մեքենամասերը ենթակա են քանդման ն նորից հավաքման: ԻՍՕ-ի համակարգում դրանք ընդգրկում են JՏ, J, /, /, /, ((Տ...ո), որտեղ՝ JՏ, J-ն համաչափ են Օ-ական գծի նկատմամ : JՏ-ից դեպի / ուղղությամ ձգվածքի մեծությունը աճում է: Մամլային նստեցվածքներ (նկ.1.7): Սրանք նորոշվում են երաշխավորված ձգվածքով, այսինքն՝ դրանցով կցորդված մեքենամասերը քանդման ն նորից հավաքման ենթակա չեն: ԻՍՕ-ի համակարգում դրանք հետնյալներն են՝ Ք, /, Տ, 7,U, V, 2, ), 2, 2/, 28, 2Շ, (p, 7, Տ, ... 2Շ): Ք-ից դեպի 2Շ ուղղությամ ձգվածքի մեծությունը աճում է:

Վերը երված յուրաքանչյուր նստեցվածքին համապատասխանում են մի շարք հիմնական շեղումներ, որոնց արժեքները կախված են անվանական չափերից: Յուրաքանչյուր հիմնական շեղման չափն ու նշանը լիսեռի համար /վերին 6Տ-ը` լիսեռների համար ո...հ, կամ ստորին 6i-ն` լիսեռների համար (...2Շ /որոշվում է փորձնական /էմպիրիկ/ անաձնով: Լիսեռի հիմնական շեղումը կախված է կվալիտետից /ճշտության դասից/: Անցքի հիմնական շեղումները կառուցված են այնպես, որ ապահովվի նստեցվածքը լիսեռի համակարգում, նույն ձնով՝ նստեցվածքները անցքի համակարգում:Դրանք իրենց ացարձակ արժեքներով հավասար են, սակայն ունեն հակառակ նշաններ նույն տառով նշանակված լիսեռի շեղումների համեմատությամ : Անցքերի հիմնական շեղումների որոշման կարգը հետնյալն է.

E|Հ -6Տ

//-ից մինչն H-ի հիմնական շեղումների դեպքում/,

EՏՀ -6i

/J –ից մինչն 2Շ-ի հիմնական շեղումների դեպքում/:

Այսպիսով, նույն տառով նշանակված անցի ն լիսեռի հիմնական շեղումները 0-ական գծի նկատմամ պետք է լինեն համաչափ: Այս օրենքը չի վերա երում 3մմ-ից արձր չափերով J, /, /, ն / շեղումներով մինչն 8 դասի ճշտության ն Ք...2Շ շեղումներով մինչն 7 դասի ճշտության անցքերին: Դրանց համար գոյություն ունի այլ հատուկ օրենք: Այն է՝ EՏՀ-6i+, որտեղ Հ( |7ո – |7ո-1)-ը տրված ճըշտության դասի թույլտվածքի ն դրան մոտիկ ճշտության դասի թույլտվածքի տար երությունն է: Միացումներում նստեցվածքներն իրականացնում են անցքի կամ լիսեռի համակարգերով: Անցքի համակարգում տվյալ տրամագծի ն կվալիտետի դեպքում անցքի սահմանային չափերը մնում են հաստատուն, իսկ տարեր նստեցվածքներ ստանալու համար փոփոխում են լիսեռի սահմանային չափերը: Անցքն անցքի համակարգում կոչվում է «հիմնական անցք» նշանակում են H-ով ն միշտ ունենում է շեղումներ՝

H 0 : Լիսեռի համակարգում տվյալ տրամագծի ն կվալիտետի դեպքում լիսեռի սահմանային չափերը մնում են հաստատուն, իսկ տար եր նստեցվածքներ ստանալու համար փոփոխում են անցքի սահմանային չափերը: Լիսեռը լիսեռի համակարգում կոչվում է «հիմնական լիսեռ» նշում են հ-ով ն ունենում է շեղումներ՝ հ :

Թույլտվածքների դաշտերի տեղա աշխումը զրոյական գծի նկատմամ տար եր նստեցվածքների դեպքում հետնյալն է. 1.Սահող /ա/ ն շարժական / / նստեցվածքների թույլտվածքի դաշտերինը՝

ա/

/

2.Անցումային /գ/ ն մամլային /դ/ նստեցվածքների թույլտվածքի դաշտերինը`

գ/

դ/ Նկ.1.8

Գոյություն ունեն միացումներ, որոնք լինում են միայն արձր կվալիտետի, որովհետն 3 կվալիտետից արձր միացման իրականացումն անհնարին է: Այս դեպքում տար եր նստեցվածքների համար թույլտվածքի դաշտերը պատկերված են նկ. 1.9-ում:

+

+

+

1զ -

-

ա/ +

-

+

-

1զ

-

- -

/

1զ -

-

-

գ/ Նկ. 1.9. 1.6. Թույլտվածքի միավոր Տվյալ տրամագծին ընկնող անճշտության չափը կոչվում է թույլտվածքի միավոր ն նշանակվում է i տառով: Մինչն 500 մմ տրամագծի համար՝

i  0,45 3 D  0,001 D մկմ,

/1.1/

որտեղ՝ 0,001 D –ն ցույց է տալիս չափումների ժամանակ թույլ տված սխալը, D–ն անվանական չափն է կամ միջակայքի միջին չափը մմ-ով: 500...1000 մմ-ի դեպքում

i  0,004 D  2,1 մկմ, որտեղ՝ D 

/1.2/

Dոու  Dոiո -ը յուրաքանչյուր միջակայքի /ինտերվալի/

վերջնային չափերի երկրաչափական միջինն է մմ-ով: Ցանկացած կվալիտետի թույլտվածքը՝

7Հ a i,

/1.3/

որտեղ՝ a ն կոչվում է ճշտության դասի (կվալիտետի) գործակից.

a

, (7-ն մմ-ով, իսկ i - ն մկմ-ով): i

Օրինակ՝

 125  0,02  a1   64  00,,04 01  a 2 

71 0,04    18 , i1 2,25 2,25

72 0,03 30    17 : 1,8 1,8 i2

Պետական ստանդարտով սահմանված են հետնյալ կվալիտետները՝ 00, 01, 0,1, 1, 2, ..., 17, որտեղ թվերի աճով կվալիտետները ճշգրիտից հեռանում են ու կոշտանում: 00-ից մինչն 3-կվալիտետներն օգտագործվում են չափիչ գործիքների ստուգման համար նախատեսված զուգահեռանիստերի (սալիկներ ն չափերի չորսուներ) համար: 2, 3, 4 կվալիտետներն օգտագործում են չափիչ գործիքների ն ստուգիչ սարքերի (տրամաչափիչներ) չափերի համար: 4...12 կվալիտետները նախատեսված են մեքենամասերի տարատեսակ նստեցվածքային չափերի համար: 12 ... 17-ն կվալիտետները նախատեսված են չկցորդվող կամ համեմատա ար ցածր ճշտությամ կցորդվող չափերի համար: Իրականում գծագրերի վրա ազատ չափեր չկան: Միացումներում մինչն 8-րդ կվալիտետը, լիսեռը հաճախակի տրվում է 1 կվալիտետով ավելի պակաս, քան անցքը:

Օրինակ՝ 

7  40 m6 

Անցքի համակարգ, 7-րդ կվալիտետի համար: Լիսեռի համակարգ, 6-րդ կվալիտետի համար:

8-րդ կվալիտետից հետո մեծամասամ անցքն ու լիսեռը տրվում են միննույն կվալիտետով: Կվալիտետների տար երությունը տրվում է խոտանի քանակը փոքրացնելու համար: ԻՍՕ–ի համակարգում հիմնական չափերը /1...500 մմ/ աժանվում են 13 միջակայքերի. 1...3 մմ, 3...6 մմ, 6...10 մմ, 10...18մմ, 18...30մմ, 30...50մմ, 50...80մմ, 80...120մմ, 120-180մմ,180..250մմ, 250...315մմ, 315... 400մմ, 400...500 մմ: Մամլային նստեցվածքները կարող են ունենալ մինչն 17 միջակայք, իսկ ջերմաընթացային նստեցվածքները՝ մինչն 21 միջակայք: ԻՍՕ–ի համակարգում չափումների ն ստուգումների նականոն ջերմաստիճան ընդունված է 20 Շ-ը: 1.7. Թույլտվածքների ն նստեցվածքների պայմանական նշանակումները գծագրերի վրա Գոյություն ունի նշանակման երկու եղանակ (Նկ.1.10). 1.տառային, որը մեծամասամ նշվում է հավաքական գծագրերի վրա: 2.թվային, որը նշվում է մեքենամասերի գծագրերի վրա: ԻՍՕ-ի աղյուսակներում գոյություն ունեն գերադասելի թույլտվածքների դաշտեր, որոնք առնվում են հաստ գծերով քառակուսու մեջ:

h5

H5

Առաջին հերթին պետք է օգտվել գերադասելի շարքից: Տեխնիկայում հաճախակի օգտվում են համակցված նստեցվածքներից:

Նկ 1.10 1.8. Գլորման առանցքակալների թույլտվածքներն ու նստեցվածքները Գլորման առանցքակալները ծառայում են մեքենաների ն մեխանիզմների լիսեռների ու պտտվող սռնիների հենարաններում եռնվածքն իրենց միջոցով իրանին փոխանցելու ն շփումը փոքրացնելու համար: Գլորման առանցքակալներն ստանդարտ հանգույցներ են, որոնք աղկացած են հետնյալ մեքենամասերից՝ 1 արտաքին ն 2 ներքին օղակներից, 3 գլորման մարմիններից /գնդիկներ, հոլովակներ/ ն 4 զատիչից, որոնք գլորման մարմինները պահում են որոշակի հեռավորությունների վրա /նկ.1.11, ա/: Գլորման առանցքակալները լինում են 0: 6: 5:4: 2 կվալիտետների: Օ-ից դեպի 2-ի ուղղությամ կվալիտետները մեծանում են: 0 ն 6 կվալիտետներն օգտագործում են սովորական մեքենաշինության մեջ, 5 ն 4 կվալիտետները՝ ճշգրիտ հաստոցաշինության մեջ: Կվալիտետ 2-ն օգտագործվում է ճշգրիտ մեխանիկայում ն օպտիկայում: Քանի որ առանցքակալների չափերը փոփոխման ենթակա չեն, հետնա ար, առանցքակալի նստեցման դեպքում արտաքին օղակն իրանի հետ միշտ կցորդվում է լիսեռի համակարգում, իսկ ներքին օղակը՝ լիսեռի հետ անցքի համակարգում: Եր պտտվում է առանցքակալի ներքին օղակը, այն լիսեռի հետ կցորդվում է անցումային որնէ նստեցվածքով, իսկ արտաքինը՝ իրանի հետ անցումային նստեցվածքով, որի ձգվածքը շատ ավելի փոքր է, քան ներքին օղակինը, կամ էլ շարժական նստեցվածքով:

Եր պտտվում է առանցքակալի արտաքին օղակը, ընդհակառակը, արտաքին օղակը նստեցվում է անցումային որնէ նստեցվածքով, որի ձգվածքը շատ ավելի մեծ է, քան ներքին օղակինը:

ա/

/ Նկ.1.11

Գլորման առանցքակալների թույլտվածքները ն նստեցվածքները հաշվելիս ու ընտրելիս ելնում են աշխատանքային պայմաններից ու եռնվածքի տեսակից: Գոյություն ունեն եռնվածության հետնյալ տեսակները՝ ա) տեղային, ) շրջանառու, գ) տատանողական: 1. Եր առանցքակալի վրա ազդում է որնէ շառավղային ուժ, ն պտտվում է ներքին օղակը /լիսեռը/, ներքին օղակը գտնվում է շրջանառու եռնվածքի, իսկ արտաքին օղակը՝ տեղային եռնվածքի տակ: Իսկ եր պտտվում է արտաքին օղակը, ներքին օղակը գտնվում է տեղային, իսկ արտաքինը՝ շրջանառու եռնվածքի տակ: Եր պտտվում է ներքին օղակը, 0 ն 6 կվալիտետների համար Օղակը

Բեռնվածքի

Նստեցվածքները

տեսակը

Ներքին

Շրջանառու

ո6

m6

k6

(Տ 6

Արտաքին

Տեղային

JՏ 7

H7

H8

Շ7

Եր պտտվում է արտաքին օղակը, 0 ն 6 կվալիտետների համար Օղակը

Բեռնվածքի

Նստեցվածքները

տեսակը Ներքին

Տեղային

(Տ 6

հ6

ց6

f 6, f7

Արտաքին

Շրջանառու

Ք7

/7

/7

/7

2. Եր ազդում են Բ7 շառավղային ն պտտող Բt ուժերը, ընդ որում Բt Հ Բ7, ն եթե պտտվում է ներքին օղակը, ապա այն գտնվում է շրջանառու եռնվածքի, իսկ արտաքինը՝ տատանողական եռնվածքի տակ: Եր պտտվում է արտաքին օղակը, ներքինը գտնվում է տատանողական եռնվածքի, իսկ արտաքինը՝ շրջանառու եռնվածքի տակ: 3. Եր Բt » Բ7 ն պտտվում է ներքին օղակը, այն գտնվում է տեղային եռնվածքի, իսկ արտաքինը՝ շրջանառու եռնվածքի տակ: Եր պտտվում է արտաքին օղակը, ներքինը գտնվում է շրջանառու եռնվածքի, իսկ արտաքինը` տեղային եռնվածքի տակ: Գլորման առանցքակալների թույլտվածքներն ու նստեցվածքները պայմանականորեն նշվում են գծագրերի վրա, ինչպես նկ. 1.11-ում:

Գ Լ Ո ՒԽ 2

ՍՏԱՆԴԱՐՏԱՑՄԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ

2.1. Ստանդարտացումն ու դրա տեսակները Ստանդարտների արձր որակը որոշում է արտադրանքի արձր որակը: Այդ նագավառում աշխատանքի փորձը ցույց է տալիս՝ ստանդարտների արձր որակն ու արդյունավետությունն ապահովելու համար անհրաժեշտ է դրանք մշակելիս պահպանել հետնյալ հիմնական սկզ ունքները՝ 1. համակարգության, 2. կոմպլեքսայնության ն օպտիմալ սահմանափակության, 3. առաջընթացության ն ստանդարտի լավարկման, 4. ստանդարտացման օ յեկտների համափոխարինելիության, 5. ստանդարտների փոխադարձ կապի ն այլ: Ստանդարտացումը ստանդարտների սահմանման ն կիրառման կարգն է: Ստանդարտացման հիմնական տերմիններն ու սահմանումներն ընդունվում ն հաստատվում են Հայաստանի Հանրապետության Կառավարությանն առընթեր Ստանդարտացման, Չափագիտության ն Սերտիֆիկացման վարչության կողմից: Ստանդարտը տեխնիկական նորմավորված փաստաթուղթ է ստանդարտացման վերա երյալ, որը հաստատում է նորմերի համալիր, օրենքներ, պահանջներ ստանդարտացման օ յեկտի վերա երյալ ն վավերացվում է իրավասու մարմինների կողմից: Ստանդարտը մշակվում է ինչպես առարկաների վերա երյալ /արտադրանք, չափանմուշ, առարկայի նմուշներ ն այլն/, այնպես էլ նորմերի, օրենքների, պահաջների, կազմակերպչամեթոդական օ յեկտների ն ընդհանուր նույթի սահմանումների վերա երյալ: Ստանդարտը պահանջում է ցուցանիշներ, որոնք երաշխավորում են արտադրանքի որակի արձրացում ն արտադրության տնտեսավետության, ինչպես նան համափոխարինելության մակարդակի արձրացում: Տեխնիկական պահանջները /ՏՊ/ նորմավորված տեխնիկական փաստաթուղթ է, որը սահմանում է պահանջների համալիր՝ կոնկրետ իրերի, նյութերի ն այլ արտադրանքի պատրաստման ն ստուգման վերա երյալ: ՏՊ-ն ձնակերպվում է պետական ստանդարտի համաձայն ն հաստատվում է նախարարության /ձեռնարկության/ ղեկավարության կողմից, արտադրանքի նորմավորված նորացման ժամկետի տնողությամ :

Պետական ստանդարտը /ՊՍ/ սահմանում է պահանջներ՝ հիմնականում զանգվածային ն խոշոր սերիական արտադրության վրա: Այն սահմանում է նան ընդհանուր նորմեր ն տերմիններ: Այս դրույթներից ելնելով՝ կարելի է նշել հետնյալ օ եկտները, որոնք կենթարկվեն ստանդարտի՝ ընդհանուր տեխնիկական ն կազմակերպչամեթոդական կանոններ ն նորմեր, միջճյուղային օգտագործման ճշտության նորմեր, պահանջներ արտադրանքի նկատմամ , որոնք պետք է աշխատեն տար եր կլիմայական պայմաններում, դրանց ստուգման մեթոդներ, միջճյուղային անվտանգության տեխնիկային ն սանիտարահիգիենիկ վիճակին ներկայացվող պահանջներ, գիտատեխնիկական տերմիններ, սահմանումներ ու նշանակումներ ն այլն: Պետական ստանդարտները պարտադիր են ոլոր ձեռնարկությունների, կազմակերպությունների ն հիմնարկությունների համար: Պետական ստանդարտացման համակարգի (ՊՍՀ) սխեման պատկերված է ստորն: Միջճյուղային ստանդարտները օգտագործում են այդ ճյուղի ոլոր ձեռնարկություններն ու կազմակերպությունները /օրինակ՝ ավտոմո իլաշինության, հաստոցաշինության ն այլն/: Ձեռնարկության ստանդարտները տարածվում են միայն ձեռնարկության ներսում կիրառվող նորմերի, կանոնների, մեթոդների, արտադրանքի աղադրամասերի վրա: Դրանք արտադրանքի որակի կառավարման համալիր համակարգեր են, որոնք նպաստում են միօրինականացման զարգացմանն ու հումքի խելամիտ օգտագործմանը: Ստանդարտների տեսակները, կախված օ յեկտից ն ովանդակությունից, լինում են՝ տեխնիկական պայմանների, պարամետրերի, տիպերի, մակնիշների, տեսականու կառուցվածքների, ընդունման կանոնների, փորձարկման մեթոդների, շահագործման ն նորոգման կանոնների, տեխնոլոգիական տիպային գործընթացների ն այլն: Ստանդարտները սահմանվում ն մշակվում են գիտահետազոտական, կոնստրուկտորական, տեխնոլոգիական աշխատանքների հիման վրա՝ հաշվի առնելով տվյալ արտադրանքի զարգացման հեռանկարները: Տվյալ երկրի ստանդարտը մշակելիս պետք է հաշվի առնվեն միջազգային ստանդարտները /|ՏՕ, ԻՍՕ/, որի անդամներ են 70 երկրներ /1992թ./:

կարգի

Մակնիշների ու տեսականու

5առուցվածքների ն ãափերի

Ջեռնարկության ստանդարտ(ՋՍ)

Þահագործման ն նորոգՏեËնիկական պայմաններ ման կարգի

Մակնիշավորման, փաթեթավորման , տեղափոխման ն պահպանման կարգի

Միջճյուղային ստանդարտ

Տեսակների ն հիմնական պարամետրերի ն (կամ) ãափերի

Պարամետրերի ն (կամ) ãափերի

Տեխնիկական պահանջների

Տեխնիկական պայմանների

Պետական ստանդարտ

ìերահսկման մեթոդների (փորձարկումների, վերլուծությունների, ãափումների)

Àնդունման

Տիպային տեխնիկական գործընթացների

Ստանդարտների կատեգորիաներ

Տեխնիկական պայման (ՏՊ)

Ստանդարտների տեսակները

Ստանդարտացման հետ կապված աշխատանքները

Միօրինականացում (ունիýիկացում)

Համակարգում. դասակարգում

Æրերի կառուցվածքային տեխնոլոգիական գործընթացների տիպականացում

Æրերի ագրեգատավորում

Ստանդարտացման գիտատեխնիկական սկզμունքները

Համակարգային սկզμունք

Ստանդարտների առաջընթացի ն լավարկման

üունկցիոնալ համափոխարին ելիության ապահովում

Ստանդարտների փոխադարձ կապի

¶իտահետազոտական սկզμունք

Նյութերի նվազագույն տեսակարար ծախսի սկզμունք

Նախընտրելիության սկզμունք

Ստանդարտացման մեթոդները 5ոմպլեքս ստանդարտացում

Առաջանցիկ ստաստանդարտացում

Առանձին օμյեկտների ստանդարտացում Ստանդարտների կոմպլեքսային միջճյուղային նպատակային համակարգեր

Ստանդարտների ներդրում, դրանց պահպանման հսկողություն ն վերանայում: Ստանդարտների տնտեսական արդյունավետության որոշում:

2.2.Ընդհանուր համակարգերը

տեխնիկական

ստանդարտների

համալիր

Արտադրության մասշտա ների զարգացումն ու ձեռնարկության միջճյուղային լայն կապերը պահանջում են ստեղծել ընդհանուր տեխնիկական միջճյուղային ստանդարտների համալիրներ: Այս համակարգերը յուրաքանչյուր համալիրում ընդգրկում են մի քանի տասնյակ առաջնակարգ ստանդարտներ, որոնք վերա երում են արտադրության ոլոր փուլերին /հետազոտություն, նախագծում, թողարկում, շահագործում ն նորոգում/: Կոնստրուկտորական փաստաթղթերի միասնական համակարգը / ԿՓՄՀ, EՇ/Ճ / սահմանում է միասնական կարգ նախագծման կազմակերպման, գծագրերի կատարման ն ձնավորման համար, որը հեշտացնում է նախագծման-կոնստրուկտավորման աշխատանքները: ԿՓՄՀ-ն թույլ է տալիս օգտագործել համակարգիչներ նախագծման տեխնիկական փաստաթղթերը մշակելու համար: Այն նպաստում է արդյունա երության կոոպերացիային ն նոր արտադրանքների նախագծմանը, ինչպես նան գոյություն ունեցող կառուցվածքների առանձին մասերի ձնափոխմանը: ԿՓՄՀ-ի ներմուծումը նպաստում է կոնստրուկտորական փաստաթղթերի փոխադարձ փոխարինմանը տար եր կազմակերպությունների միջն, պարզեցնում է կոնստրուկտորական փաստաթղթերն ու գրաֆիկական աշխատանքները, նվազեցնում աշխատատարությունը: Դրանք աժանվում են հետնյալ խմ երի՝ 0 -ընդհանուր դրույթներ (ՃÎ/Օ 2.001-70,...,2.002-72), 1 -հիմնական դրույթներ (ՃÎ/Օ 2.201-68,...,2.121-73), 2 -արտադրանքի դասակարգում ն նշանակումներ կոնստրուկտորական փաստաթղթերում (ՃÎ/Օ 2.201-80), 3 -գծագրերի կատարման ընդհանուր կանոններ (ՃÎ/Օ 2.30168,...,2.320-82), 4 -մեքենաշինության ն սարքաշինության արտադրանքի կատարման կանոններ (ՃÎ/Օ 2.401-68,...,2.427-75), 5 - կոնստրուկտորական փաստաթղթերի հետ վարվելաձնի կանոններ /հաշվառում, պահպանում, կրկնօրինակում, փոփոխությունների կատարում/ (ՃÎ/Օ 2.501-68,...,2.503-74), 6 - շահագործման ն նորոգման կատարման կանոնների փաստաթղթեր (ՃÎ/Օ 2.60-68,...,2.609-79), 7-սխեմաների կատարման կանոններ (ՃÎ/Օ 2.701-76,...,2.79781),

8 - մանրակերտի նախագծման մեթոդներ (ՃÎ/Օ 2.801-74,..., 2.803-77), 9 - մնացյալը: ԿՓՄՀ-ի ստանդարտի նշանակման օրինակ՝ ՃÎ/Օ 2.503-74: Այստեղ 2 թիվն ստանդարտի դասն է, 5 թիվը ցույց է տալիս ստանդարտի խում ը, 03-ը նշանակում է տվյալ ստանդարտի կարգահամարը տվյալ խմ ում, վերջին երկու թվերը ցույց են տալիս ստանդարտի գրանցման տարեթիվը: Տեխնոլոգիական փաստաթղթերի միասնական համակարգը /ՏՓՄՀ, EՇ7Ճ/ իրենից ներկայացնում է պետական ստանդարտների համալիր, որը սահմանում է տեխնոլոգիական փաստաթղթերի ձնավորման համար փոխադարձա ար կապված կանոնների մշակումներ: Այժմ ՏՓՄՀ-ն պարունակում է 50-ից ավելի ստանդարտներ, որոնք աժանվում են 9 խմ երի: Այդ ստանդարտներին տրված է 3-րդ դասը: Նշանակման օրինակ՝ ՃÎ/Օ 3.1103-82: Այս համակարգի օգտագործումը նպաստում է մեքենաշինության ն սարքաշինության մեջ միասնական տեխնոլոգիական լեզվի ընտրությանը: Արտադրության տեխնոլոգիական նախապատրաստման միասնական համակարգը /ԱՏՆՄՀ - EՇ7/ իրենից ներկայացնում է պետական ստանդարտների համակարգ արտադրության տեխնոլոգիական նախապատրաստման, կազմակերպման ն ղեկավարման համար: ԱՏՆՄՀ-ի նորույթն այն է, որ սահմանում է միասնական տեխնոլոգիական շղթա /արտադրանքի միօրինականացում, տեխնոլոգիական գործընթացի ավտոմատացում ն այլն/: ԱՏՆՄՀ-ն պարունակում է ստանդարտների 5 խում : Օրինակ՝ ՃÎ/Օ 14.001-73: Այստեղ 14-ն ստանդարտի դասըն է, Օ-ն՝ ստանդարտի խում ը, 01-ը՝ ստանդարտի կարգահամարը տվյալ խմ ում, 73-ը՝ տարեթիվը: Սարքաշինության ստանդարտների միասնական համակարգը /ՍՍՄՀ-EՇՇ/ օգտագործվում է սարքաշինության մեջ դրանց միօրինականացման ն փոխադարձ համաձայնության, կարգավորման ն ղեկավարման համար: Այս դեպքում ապահովվում է տեղեկատվական, կոնստրուկտորական, շահագործական ն այլ համատեղությունը տեխնիկական միջոցներում ն սարքերում:

ԳԼՈՒԽ 3

ՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ ՉԱՓՈՒՄՆԵՐԻ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ: ՄԱԿԵՐԵՎՈՒՑԹՆԵՐԻ

ԽՈՐԴՈՒԲՈՐԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

3.1. Ընդհանուր տեղեկություններ: Երկարության չափեր ն չափամիջոցներ Տեխնիկական չափումների հիմունքները /չափագիտություն/ գիտություն է ֆիզիկական մեծությունների չափման մասին, դրանց միասնության մեթոդների, միջոցների ն պահանջվող ճշտություններին հասնելու մասին: Չափագիտության հիմնական խնդիրներն են՝ ֆիզիկական մեծությունների միավորների սահմանումը, պետական չափանմուշների /էտալոնների/ ն միասնական չափամիջոցների որոշումը, չափման ստուգիչ միջոցների ն ստուգման մեթոդների տեսության մշակումը: Ֆիզիկական մեծությունների չափումը կատարվում է փորձնական եղանակով՝ տեխնիկական միջոցների օգտագործմամ : Ստուգման ժամանակ որոշվում է իրական ֆիզիկական մեծության համապատասխանությունը սահմանվածին: Ստուգման միջոցներից են՝ չափանմուշները, տարատեսակ չափիչները, ձնանմուշները /շա լոնները/, էլեկտրոնային չափասարքերը ն այլն: Չափագիտության նորմավորման օրենսդրական հիմք է ծառայում միասնական պետական չափումների համակարգը /ՄՊՉՀ, EՇ-/: Չափերի ն կշիռների վերա երյալ 1960թ. տեղի ունեցած  Գլխավոր համաժողովում ընդունվել է միավորների միջազգային համակարգ (Շ-, ՄՀ), որի հիման վրա մշակված են համապատասխան պետական ստանդարտներ: Ֆիզիկական մեծությունները վերարտադրելու համար օգտագործում են չափանմուշներ / էտալոններ/: Ֆիզիկական մեծությունների չափանմուշները վերարտադրվում են գործնականորեն ամենահնարավոր հասանելի ճշտությամ ՝ հիմնվելով ֆիզիկական սկզ ունքների ն հատուկ սարքերի վրա: Որպես երկարության միավորի չափանմուշ հաստատված է մետրը, որը հավասար է կրիպտոն 86-ի վակուումում ճառագայթած լույսային ալիքի 1.650.763,73 երկարությանը, եր դրա ատոմը 2p10 մակարդակից անցում է կատարում 5d5-ի: Չափերի ն կշիռների V

Գլխավոր համաժողովում տրված է երկարության միավորի նոր սահմանում: Մետրն, այն ճանապարհի երկարությունն է, որն անցնում է լույսը վակուումում վայրկյանի 1/ 2997924580 մասի ընթացքում: Արդյունա երության մեջ երկարության վերարտադրության համար օգտագործում են գծիկավոր ն ծայրային չափեր: Գծիկավոր չափերն իրագործվում են չափաքանոնների, չափերիզների /ռուլետկա/ ն ցուցանակների ձնով: Չափամիջոցները լինում են՝ 1. Նմուշային չափամիջոցներ, որոնցով ստուգում են չափասարքերը /ստուգաչափիչներ/, փոխակերպիչները, որոնք հաստատված են որպես նմուշային: 2. Չափամիջոցներ, որոնք ծառայում են տվյալ չափերի վերարտադրման համար: Չափման մեթոդները: Տեխնիկայում օգտագործվում են չափման հետնյալ մեթոդները. 1. ՈՒղղակի, որի դեպքում համապիտանի չափիչ գործիքով անմիջականորեն չափվում է հետաքըրքրող չափը: 2. Անուղղակի, որի դեպքում համապիտանի չափիչ գործիքով չափում են մեկ կամ մի քանի չափեր, որոնք անմիջականորեն կապված են հետաքրքրող չափի հետ: Կատարելով մաթեմատիկական գործողություններ՝ մեզ հետաքրքրող չափն ստանալու համար: 3. Հպումային, որի դեպքում համապիտանի չափիչ գործիքը մեքենամասի հետ գտնվում է հպման մեջ: Հպումները լինում են՝ կետային, գծային ն մակերնութային: 4. Ոչ հպումային, որի դեպքում չափիչ գործիքն անմիջականորեն չի հպվում մեքենամասի հետ, այց դրա միջոցով չափվում են մեքենամասի չափերը / օրինակ՝ մանրադիտակը/: 5. Բացարձակ, որի դեպքում չափիչ գործիքի զրոյական արժեքը համընկնում է մեքենամասի ազիսի հետ: 6. Հարա երական, որի դեպքում չափված մեծությունը համեմատում են նույնանուն մեծության հետ, որը ծառայում է որպես ելակետային: 7. Դիֆերենցիալ, որի դեպքում համապիտանի չափիչ գործիքով միմյանցից անկախ չափում են մեքենամասի ոլոր չափերը: 8. Համալիր, որի դեպքում չափում են մեկ հիմնական չափ, որի շեղումներն իրենց մեջ ընդգրկում են այդ չափի հետ կապված մյուս չափերի շեղումները: Արդյունքում որոշում են մեքենամասի պիտանիությունը:

Չափամիջոցների պարամետրերն են՝ 1.Սանդղակի աժանքի երկարությունը: 2. Սանդղակի աժանքի արժեքը /սանդղակի երկու հարնան նիշերի ցուցմունքների տար երությունն է/: 3. Աստիճանավորման նութագիրը /չափասարքի մուտքի ն ելքի արժեքների կախվածությունը/: 4. Ցուցմունքի ընդգրկույթը /սանդղակի տիրույթը/: 5. Չափումների ընդգրկույթը /տիրույթ, նորմավորված թույլատրելի սխալով/: 6. Ազդող ֆիզիկական մեծությունը, որը չի չափվում տվյալ չափամիջոցով, այց ազդում է չափման արդյունքի վրա: 7. Չափամիջոցների կիրառման նականոն պայմանները, որի դեպքում ազդող մեծություններն ունեն նականոն արժեքներ կամ գտնվում են այդ արժեքների տիրույթում: 8. Չափասարքի զգայնությունը, որը չափասարքի ելքում ազդանշանի փոփոխության հարա երությունն է այդ փոփոխությունն առաջացնող մեծությանը, որը լինում է հարա երական ն ացարձակ: Օրինակ՝ լիսեռի 2Հ100մմ անվանական տրամագիծը չափելիս, չափվող մեծության 2Հ0,01մմ փոփոխությունը չափիչ գործիքի վրա առաջացնում է  l Հ10մմ տեղափոխություն: Բացարձակ զգայնությունը կլինի՝ Տ Հ l /Հ10/0,01 Հ1000: Հարա երական զգայնությունը կլինի՝

 0,01     So  l :    100000 :   10 :   100     9. Չափամիջոցի կայունությունը, որը ժամանակի ընթացքում չափամիջոցի չափման նույթի անփոփոխելիությունը պահպանելու հատկությունն է: Չափման սխալը չափման արդյունքի արժեքի շեղումն է չափվող մեծության անվանական արժեքից: Չափման ճշգրտությունը չափման արդյունքի արժեքի մոտ լինելն է չափվող մեծության անվանական արժեքին: Չափման սխալները լինում են՝ 1. Բացարձակ, որը չափման արդյունքի արժեքի ն չափվող մեծության անվանական արժեքի տար երությունն է: 2. Հարա երական, որը ացարձակի հարա երությունն է անվանական արժեքին: 3. Չափման համակարգային սխալը չափման աղադրիչ սխալն է, որը մնում է անփոփոխ կամ փոխվում է որոշակի օրենքով, չափի չափման կրկնության դեպքում:

4. Չափման պատահական սխալը չափման աղադրիչ սխալն է, որը տվյալ պայմաններում փոխվում է պատահական ձնով: 5. Գործիքային սխալը չափման աղադրիչ սխալն է, որն առաջանում է կիրառվող միջոցների սխալներից: 6. Չափման մեթոդի սխալը չափման աղադրիչ սխալն է, որն առաջանում է չափման մեթոդի անկատարելիությունից: 7. Հաշվարկային սխալն առաջանում է չափման արդյունքի ոչ ճիշտ հաշվման հետնանքով ստուգման ժամանակ ստուգիչ գործիքի թույլ տված սխալից: 8. Հիմնական սխալ, որն առաջանում է նականոն չափման պայմաններում, նականոն արժեքների դեպքում ն այդ արժեքների տիրույթում: 3.2. Համապիտանի չափիչ գործիքներ Ձողագործիքները լինում են 3 տեսակի՝ ձողակարկին, ձողախորաչափ ն ձողագծաքաշ: Ձողակարկինն օգտագործում են ինչպես արտաքին չափեր, այնպես էլ անցքերի տրամագծեր չափելու համար (Նկ.3.1,ա): Այն կազմված է անշարժ շուրթից, աժանքներ ունեցող հիմնական ձողից ն շրջանակից, որի թեք հարթության վրա նույնպես կան աժանքներ, որին անվանում են նոնիուս: Ձողակարկինների չափման սահմանները տար եր են ն կազմում են 0 ...125, 0 ...250, 0...2000 մմ: Նկ. 3.1, ա, ում երված են ձողակարկինի ն նոնիուսի, իսկ նկ.3.1,դ-ում՝ միկրոմետրի միջոցով չափի հաշվարկները: Որնէ չափ չափելու համար ձողակարկինի անշարժ շուրթը հենում են մեքենամասի մի կողին ն շարժական շուրթը շարժում մինչն դրա մյուս կողին հպվելը: Չափի ամ ողջ մասը վերցնում են հիմնական ձողի աժանքներից, այնուհետն նայում են նոնիուսի զրոյական աժանքին՝ որոշելով, թե վերջինս հիմնական ձողի որ աժանքների միջն է գտնվում: Չափի տասնորդական ն հարյուրերորդական մասերը կարդում են նոնիուսի սանդղակի վրա՝ նայելով, թե նոնիուսի որ աժանքն է համընկնում հիմնական ձողի որնէ աժանքի հետ: Հաշվարկը կատարվում է հետնյալ անաձնով.

A  n1i1  n 2 i2 ,

/3.1/

որտեղ՝ i1 – ը հիմնական սանդղակի մեկ աժանքի արժեքն է, ո1–ը՝ հիմնական սանդղակի ամ ողջ աժանքների թիվը, i2 – ը՝ նոնիուսի աժանքի արժեքը, ո2 -ը՝ նոնիուսի գծիկի համարը:

Օրինակ՝

նկ.3.1, -ում

չափը

A  14  1  3  0,1  14,3 մմ:

անաձնով

Ձողակարկինի ճշտությունը կլինի՝ ապա S 

S

i2 , եթե n 2  10, n2

 0,1, եթե ո2Հ20, ապա S   0,05 :

գ/

կարդացվում է. /3.2/

/3.3/

դ/ Նկ.3.1

Ձողախորաչափով չափում են խուլ անցքերի խորությունը կամ մեքենամասերի ելուստների արձրությունը: Դրա կառուցվածքը նման է ձողակարկինի կառուցվածքին, իսկ չափման սահմանը կազմում է 0-600 մմ: Նկ.3.1, ա-ում պատկերված ձողակարկինը նան խորաչափ է: Ձողագծաքաշը նույն խմ ի չափիչ գործիք է ն ծառայում է նշագծումներ կատարելու համար, որի չափման սահմանն է 30 -2500 մմ: Միկրոմետրերը /նկ. 3.1, գ,/ լինում են երեք տեսակի՝ հարթ, խորաչափ ն ներչափ: Միկրոմետրի ճշտությունը որոշվում է՝ S 

Ե n

անաձնով, որտեղ՝ b-ն միկրոմետրի պտուտակի քայլն է. b Հ0,5 մմ, ոՀ50-ը պտտվող թմ ուկի աժանումների թիվն է:

S

0,5  0,01մմ :

3.3. Չափիչ գլխիկներ Չափիչ գլխիկները հիմնականում լինում են մեխանիկական, որոնք օգտագործում են կանգնակների հետ, կամ կազմում են ավելի արդ չափիչ գործիքների մի մասը: Դրանցից ամենակիրառականը սլաքավոր ցուցասարքն է /ինդիկատոր/: Ցուցասարքը ժամացույցի տիպի է, որի աժանքի արժեքը 10 մկմ է ն ունի 0...2 մմ ու 0...10 մմ չափման սահմաններ, չափման ճիգը կազմում է 0,8...2,5Ն, չափման սխալը՝ 4...20մկմ: Հեռավորության վրա չափումների արդյունքները հաղորդելու համար ցուցասլաքները կարող են ունենալ էլեկտրոնային թվային ցուցափեղկ: 3.4. Օպտիկամեխանիկական չափասարքեր Այս չափասարքերն ունեն համեմատա ար ավելի մեծ չափման սահմաններ: Դրանց տեսակներն են՝ 1. Հպումային՝ լինում են ուղղաձիգ ն հորիզոնական: ՈՒղ0...180մմ, իսկ ղաձիգի չափման սահմանը կազմում է հորիզոնականինը՝ 0...350 մմ, 0,001 մմ ճշտությամ : Սրանք աշխատում են հարա երական չափման մեթոդով: 2. Երկարաչափ՝ լինում են ուղղաձիգ ն հորիզոնական ն աշխատում են ացարձակ չափման մեթոդով, չափման սահմանը կազմում է 0...100 մմ: 3. Ինտերֆերոմետր: Սրանք աշխատում են լույսի ինտերֆերենցի սկզ ունքով ն լազերային աղ յուրի առկայության դեպքում կարող են զգալ 10 մ չափերը: 4. Մանրադիտակներ, որոնք ոչ հպումային չափասարքեր են ն ունեն երկու սայլակներ՝ լայնական ն երկայնական տեղաշարժերի համար: Ոսպնյակների ճշտությունը 0,001մմ է: Դրանք են՝ ÌÌ--փոքր գործիքային, ÁÌ--մեծ գործիքային, Ó-Ì-23, ճշտությունը 0,001 մմ է:

3.5 Հարթ զուգահեռ վերջնային սալիկներ / Յոհանսոնի սալիկներ/ Սալիկները իրենցից ներկայացնում են պողպատյա ուղղանկյուն զուգահեռանիստեր: Պատրաստում են ØÕ-15 մակնիշի պողպատից, որոնց անող մակերնույթները մշակվում են հայելու մաքրությամ : Ծառայում են ճշգրիտ չափերը չափելու ն չափասարքերն ստուգելու համար: Միկրոնային հավաքածուները պատրաստում են 1-ին ն 2-րդ ճշտության դասերով: ճշտության դասը ցույց է տալիս դրանց պատրաստման ժամանակ թույլ տված սխալները: Հարթ սալիկներն ունեն իրար կպչելու հատկություն, ն դրանք հավաքելով կարելի է չափել տար եր չափեր: Չափերը հավաքում են՝ սկսելով հազարերորդական, հարյուրերորդական, տասնորդական ն ամ ոդջ թվեր կազմող սալիկներից: Օրինակ՝ հավաքել 96, 721 մմ. (|)1,991 + (||) 1, 23 Հ 3,221, մմ (|||) 3,5 + 3,221 Հ 6,721, մմ (|V) 90 + 6,721 Հ 96,721 (մմ): Անկյունային սալիկները պատրաստում են ØÕ-15 մակնիշի պողպատից: Լինում են տար եր ճշտության դասերի հավաքածուներ: օ Յուրաքանչյուր հավաքածուն ունի իր ճշտությունը: Օրինակ՝ 10 00՛ օ 30"", 90 50" 30"" ն այլն: Անկյունային սալիկներով չափը հավաքելիս օգտվում են հատուկ ռնակներից, որոնց մեջ սնեռում են անկյունային սալիկների դիրքը: Սկզ ում հավաքում են վայրկյանները, այնուհետն` րոպեները, իսկ հետո աստիճանները: Տվյալ հավաքածուի համար, եթե անկյունը փոքր է 130օ-ից ն ունի 30"" ճշտություն, ապա այդ դեպքում (|) սալիկը պետք է վերցնել 10օ 00" 30"": Օրինակ՝ 98օ 23"30""Հ (|) 10օ00" 30""+ (||) 15օ03՛+ (|||) 15օ20" + +(|V) 58օ: 3.6. Տրամաչափիչ /կալի ր/ Խոշոր սերիական ն զանգվածային արտադրության մեջ մեքենամասերի պիտանիությունն ստուգվում է տրամաչափիչների միջոցով: Տրամաչափիչների օգնությամ ստուգում են հարթ գլանային, կոնական մակերնույթներով ն պարուրակային ու շլիցային տարրեր պարունակող մեքենամասերը: Հարթ գլանային մակերնույթների ստուգման տրամաչափիչների լրակազմը աղկացած է տրամաչափիչի անցնող գլխիկից /1Ð/, որով ստուգում են մեքենամասի առավելագույն սահմանային չափը /նկ.3.2/ ն չանցնող /HE/ գլխիկից նվազագույն չափն ստուգելու համար:

Նկ. 3.2 Սահմանային տրամաչափիչի միջոցով որոշում են ոչ թե ստուգվող չափը, այլ մեքենամասի պիտանիությունը: Մեքենամասը համարվում է պիտանի, եթե անցնող գլխիկը տրամաչափիչի ծանրության ուժի ազդեցությամ անցնում է, իսկ չանցնող գլխիկը չի անցնում: Տրամաչափիչներն օգտագործում են մեքենամասեր պատրաստելիս: Եթե անցնող գլխիկը չի անցնում, ապա մեքենամասը համարվում է ուղղվող խոտան, իսկ եթե չանցնողը անցնում է, ապա մեքենամասը համարվում է չուղղվող խոտան: Լիսեռները, անցքերը, որոնք ունեն արձր ճշտության /|7 5 ն ավելի/ թույլտվածքով չափեր, խորհուրդ չի տրվում ստուգել տրամաչափիչներով, քանի որ դրանք թույլ են տալիս մեծ սխալներ: Այս դեպքերում օգտագործում են համապիտանի չափամիջոցներ: Տրամաչափիչները տեսականշում են հետնյալ ձնով: Դրանց վրա նշում են մեքենամասի անվանական չափը, որի համար նախատեսված է տրամաչափիչը, այդ չափի թույլտվածքի դաշտը ն սահմանային շեղումների թվային արժեքները մմ-ով /աշխատանքային տրամաչափիչների համար/ ն տրամաչափիչի տեսակը, օրինակ՝ Ք, HE, /-- ստուգման տրամաչափիչները: 3.7. Մակերնույթների պարամետրերը

խորդու որդություններն ու դրանց

Խորդու որդությունը մակերնույթի պար երա ար կրկնվող անհարթություններն են համեմատա ար փոքր քայլերով ազային երկարության վրա: Անհարթություններն առաջանում են մեքենամասերի մեխանիկական մշակման ժամանակ դրանց մակերնույթների պլաստիկ դեֆորմացումից, կտրող գործիքների մակերնույթների անհարթություններից, կտրիչի կողմից մշակվող մակերնույթից փոքր մասնիկներ պոկելու հետնանքով ն այլն:

Խորդու որդությունների թվային արժեքների պարամետրերը որոշվում են մի ընդհանուր գծի նկատմամ , որը կոչվում է միջին գիծ: Խորդու որդությունը ունենում է անվանական մակերնույթի տեսքն ու ձնը: Միջին գիծը տրվում է մակերնույթի պրոֆիլի նկատմամ այնպես, որ ազային երկարության վրա պրոֆիլի քառակուսիական միջին շեղումն այդ գծի նկատմամ լինի նվազագույն: Այն համակարգը, որտեղ դիտարկվում են խորդու որդության պարամետրերը, կոչվում է միջին գծի համակարգ: Միջին գիծը նշանակվում է m տառով, որն էլ ազային գիծն է /հիմնագիծ/, իսկ համակարգը նշանակում են /– ով /նկ.3.3/: Խորդու որդությունները գնահատող պարամետրերը հետնյալներն են. ա/ մակերնույթի պրոֆիլի թվա անական միջին շեղումը, որը նշանակում են / a -ով, / մակերնույթի պրոֆիլի անհարթությունների արձրության թվա անական միջինն ըստ 10 կետերի /ըստ 5 ելուստների ն 5 փոսիկների առավելագույն արժեքների/ ազային երկարության վրա, որը նշանակում են /2 – ով, գ/ ազային երկարությունը նշանակում են l –ով, որի թվային արժեքներն ընտրում են հետնյալ շարքից՝ 0,01, 0,03, 0,08, 0,25, 0,8, 2,5, 8, 25 մմ, դ/ անհարթությունների առավելագույն արձրությունը՝ /mx , ե/ անհարթությունների միջին քայլը՝ Տm, զ/տեղական ելուստների միջին քայլը՝ Տ, է/ պրոֆիլի հարա երական հենարանային երկարությունը՝ tp: / պարամետրը նութագրում է պրոֆիլի ոլոր անհարթությունների միջին արձրությունը ազային երկարության վրա ն որոշվում է որպես՝ l

Ra 

7 ( յ) 4յ , l o

/3.4/

Ra 

1 n  7i , n i 1

/3.5/

կամ

որտեղ՝ l -ը ազային երկարությունն է, ո-ը՝ ընտրված կետերի քանակը, )i-ն՝ միջին գծից պրոֆիլի i -րդ կետի հեռավորությունը:

Նկ. 3.3 Մակերնույթի պրոֆիլի անհարթությունների ըստ 10 կետերի որոշում են հետնյալ անաձնով.

R2 

1 5   7Vi ,   Pi  5  i 1 i 1 

արձրությունն /3.6/

)pi -ն պրոֆիլի i –րդ ելուստի արձրությունն է, իսկ )vi –ն՝ որտեղ՝ պրոֆիլ i –րդ փոսիկի խորությունը: Անհարթությունների առավելագույն արձրությունը //mոx/ ազային երկարության սահմաններում պրոֆիլի ելուստների ն փոսիկների գծերի միջն եղած հեռավորությունն է /նկ.3.3/: Անհարթությունների միջին քայլը ազային երկարության սահմաններում որոշում են այսպես՝

Sm 

1 n  Smi , n i 1

/3.7/

որտեղ ո -ը l ազային երկարության սահմաններում քայլերի թիվն է, իսկ մեկ քայլը Տmi հավասար է երեք հաջորդական կետերում պրոֆիլի հետ հատվող միջին գծի հատվածին: Տեղական ելուստների միջին քայլը ազային երկարության վրա որոշում են այսպես՝

S

1 n  Si , n i 1

/3.8/

ազային երկարության վրա անհարթությունների որտեղ ո -ը l քայլերի թիվն է ըստ գագաթների, իսկ Տi -ն՝ գագաթների քայլը: Վերը երված պարամետրերի թվային արժեքներն ստանդարտացված են: Խորդու որդությունների պարամետրերը կապված են պրոֆիլի անհարթությունների ձնի հետ: Այստեղ պետք է տար երել պրոֆիլի հենարանային երկարությունը՝ (), որը որոշվում է /տես նկ.3.3/ n

    Եi

/3.9/

անաձնով:

i 1

Պրոֆիլի հարա երական որոշվում է այսպես.

t 

 l

հենարանային

երկարությունը

,

/3.10/

Պրոֆիլի հենարանային երկարությունը () որոշում են պրոֆիլի կտրվածքի p մակարդակի վրա: Այն ընտրվում է ըստ /mոx-ի հետնյալ շարքից՝ 5, 10, 15, 20, 25, 30, 40, 50 60,70,80, 90: Ընդհանուր առմամ l ազային երկարությունն ընտրում են աղ. 3.1-ից՝ ելնելով / a , /2 ն /mոx թույլատրելի արժեքներից: Աղ.3.1

/ a , մկմ մինչն 0,025 0,025-ից մինչն 0,4, 0,4 -ից մինչն 3,2 3,2-ից մինչն 12,5 12,5-ից մինչն 100

/2Հ/mոx, մկմ մինչն 0,1 -ից 1,6 -ից 12,5-ից 50 -ից

0,1, մինչն 1,6, մինչն 12,5 մինչն 50, մինչն 400:

l , մմ 0,08 0,25 0,8 2,5

Ստանդարտի համաձայն մեքենամասերի մակերնույթների անհարթությունների ուղղությունները գծագրերի վրա նշանակում են ըստ աղ. 3.2-ի:

Աղ.3.2

Մակերնույթների խորդու որդությունները գծագրերի վրա նշանակում են նկ.3.4, ա-ում պատկերված ձնով:

Նկ.3.4 Եր մակերնույթի մշակման եղանակը կոնստրուկտորը չի նախատեսում, մնացած մակերնույթների համար խորդու որդությունը նշվում է նկ. 3.4, -ում երված նշանով: Եթե մակերնույթն ստացվում է մետաղաշերտի հեռացմամ ` մեխանիկական մշակմամ /շրջատաշում, ֆրեզերում, գայլիկոնում, հղկում ն այլն/, ապա նշվում է նկ. 3.4, գ-ում պատկերված նշանով, իսկ առանց մետաղաշերտի հեռացման մակերեվույթի մշակումը /ձուլում, կոկում, գլոցում ն այլն/ նշվում է նկ.3.4, դ-ում պատկերված նշանով:

Եր ցույց են տալիս խորդու որդությունների մեկից ավելի պարամետրեր, վերջիններիս արժեքները գրում են վերից վար, նկ.3.5 ա-ում երված կարգով: Պրոֆիլի անհարթության արձրության / a պարամետրը՝ մինչն 0,1մկմ, ազային երկարությունը՝ 0,25 մմ, խորդու որդության քայլը՝ ՏmՀ0,063-ից մինչն 0,040 մմ՝ 0,8մմ ազայի վրա, հարա երական հենարանային երկարությունը՝ t508010: Կարելի է ցույց տալ մշակման եղանակը, եթե դա միակն է /նկ.3.5, /:

Նկ.3.5 Թույլատրվում է օգտագործել պարզեցված տությունը /նկ.3.5, գ/, որի ացվածքը հետնյալն է.

արտահայ-

Գծագրերի վրա նշանները տեղադրում են նկ.3.6-ում ցույց տրված ձնով: Չմշակվող մակերնույթների համար գծագրի շրջանակի վերին աջ անկյունում ցույց է տրվում համապատասխան նշանը: Մեքենամասի տար եր մակերնույթների միննույն խորդու որդությունների դեպքում նշանը տեղադրվում է գծագրի վերին աջ անկյունում, ն պատկերի վրա այն ցույց չի տրվում /նկ.3.7/:

Նկ.3.6

Նկ.3.7

Նկ.3.8

Եթե մակերնույթներից մեկի մշակումը տար երվում է մյուսների մշակումից /խորդու որդությունների արժեքները տար եր են/, ապա գծագրի վրա ցույց է տրվում նկ. 3.8 ա-ի ձնով, այսինքն՝ պատկերի վրա ցույց է տրվում մշակվողը՝

0,8 , իսկ մնացածը մշակվում է

R2 40

 ով:

Եթե միննույն մակերնույթի վրա մշակման անհարթությունները տար եր են, ապա գծագրի վրա դրվում են մշակման նշանները, խորդու որդությունների պարամետրերն ու մակերնույթները միմյանցից անջատում են նշագծով /նկ. 3.8, /:

3.8. Մակերնույթների ձնի ն դասավորության շեղումների նորմավորումը 3.8.1. Մակերնույթների ձնի շեղումներ Մեքենամասերի երկրաչափական պարամետրերի ճշգրտության վերլուծման դեպքում տար երում են հետնյալ մակերնույթները. 1. Անվանական /նոմինալ/ մակերնույթներ՝ դրանք իդեալական ճիշտ, ձնի ն չափերի շեղումներ չունեցող մակերնույթներ են, որոնց ձները տրվում են գծագրերում, 2. Իրական (կամ փաստացի) մակերնույթներ, որոնք ստանում են մեխանիկական մշակումից հետո: Սրանց համապատասխան տար երում են անվանական ն իրական պրոֆիլներ ու վերջիններիս դասավորությունը: Պրոֆիլը հարթության կամ տրված մակերնույթի հետ մակերեվույթների հատման եզրագիծն է / կոնտուրը/: Իրական մակերնույթներն ու պրոֆիլները տար երվում են անվանականներից, ն այդ տար երություններն էլ շեղումներն են: Մեքենամասերի ձնի շեղումները որոշվում են հպվող /կից/ ուղղի, հարթության ն մակերնույթի միջոցով, որոնք կարող են լինել երկայնական ն լայնական: Իրական ն անվանական ձների շեղումների հետնանքով մեքենամասի միննույն չափը տար եր կտրվածքներում կարող է տար եր լինել /նկ.3.9/: Երկրաչափական պարամետրերի շեղումները կարելի է դասակարգել հետնյալ կերպ. ա/ սեփական չափի շեղումներ /նկ.3.9-ում D չափը/, որոնք վերագրվում են 0-ական կարգի շեղումներին, / մակերնույթների դասավորության շեղումներ / նկ. 3.9–ում 6 չափը/, որոնք վերագրվում են առաջին կարգի շեղումներին, գ/ մակերնույթների ձնի շեղումներ /նկ.3.9-ում  չափը/, որոնք վերագրվում են 2-րդ կարգի շեղումներին, դ/ մակերնույթների ալիքայնություն, որոնք վերագըրվում են 3րդ կարգի շեղումներին, ե/ մակերնույթի խորդու որդություններ, որոնք վերագրվում են 4-րդ կարգի շեղումներին: Ներքնում երվում են մի քանի հիմնական ձնի ն դասավորության շեղումների նկարագրություններ: Իրի լավագույն որակն ստանալու համար անհրաժեշտ է նորմավորել ու հսկել դրա գծային ն անկյունային չափերի

ճշտությունը, ձնի ն դասավորության, խորդու որդությունների պարամետրերը:

ալիքայնության

ն

Նկ.3.9 3.8.2. Մեքենամասերի մակերնույթների ձնի շեղումներ Բոլոր հնարավոր շեղումները կլորությունից երված են նկ.3.10–ում: Գլանային մակերնույթների լայնական հատույթում շեղումը կլորությունից նշանակում են –ով , որն իրական (փաստացի) պրոֆիլի հեռավորությունն է կից /հպվող/ շրջանագծից /նկ.3.10,ա/: Գլանային մակերնույթի ձվաձնությունն /նկ.3.10, / առաջանում է խառատային կամ հղկող հաստոցների իլի խփոցի, մեքենամասի անհավասարակշռվածության հետնանքով կամ այլ պատճառներով:

ա/

Հ(dmոx-dmiո)/2 / Նկ 3.10

գ/

Նկ.3.10,գ-ում երված է գլանային մակերնույթի նիստավորված շեղումը, որն, օրինակ, առաջանում է առանց կենտրոնների հղկման ժամանակ՝ մեքենամասի պտտման ակնթարթային կենտրոնի փոփոխման հետնանքով: Շեղումը գլանայնությունից // ամենամեծ հեռավորությունն է փաստացի մակերնույթի կետերից մինչն կից /հպվող/ գլանը՝ նորմավորված (Լ) հատվածի սահմաններում /նկ. 3.11/:

Նկ.3.11

Նկ. 3.12 Երկայնական հատույթի պրոֆիլի շեղումն իրենից ներկայացնում է իրական ն հպվող պրոֆիլների միջն եղած ամենամեծ  հեռա վորությունը նորմավորման Լ հատվածի սահմաններում (Նկ.3.11 գ): Երկայնական հատույթի պրոֆիլի շեղումը նութագրում է ծնիչների շեղումն ուղղագծությունից ն զուգահեռությունից: Երկայնական հատույթի պրոֆիլի շեղման մասնավոր տեսակներից են կոնաձնությունը, տակառաձնությունն ու թամ աձնությունը /նկ.3.12/:

Կոնաձնությունը /նկ.3.12ա/ ստացվում է, եր ծնիչներն ուղղագիծ են, այց զուգահեռ չեն: Տակառաձնությունը /նկ.3.12 / ստացվում է, եր ծնիչներն ուղիղ գծեր չեն ն ծայրերից դեպի կենտրոն շարժվելիս տրամագծերը մեծանում են: Այն առաջանում է, եր երկար ն արակ մեքենամասը մշակվում է կենտրոնների վրա առանց հենամահիկի: Թամ աձնությունը /նկ.3.12գ/ առաջանում է, եր ծնիչներն ուղիղ գծեր չեն, տրամագծերը փոքրանում են ծայրերից դեպի կենտրոն շարժվելիս: Սա առաջ է գալիս, եր հաստ ն կարճ մեքենամասը մշակվում է կենտրոնների վրա: Ձնի շեղումը հարթայնությունից որոշվում է որպես իրական մակերնույթի ն կից /հպվող/ հարթության միջն ընկած ամենամեծ հեռավորություն //, որը նորմավորված է Լ1 կամ Լ2 հատվածների սահմաններում /նկ.313/:

ա/

/

գ/ Նկ.3.13

Նկ.3.14

Հարթ մակերնույթների ձների շեղումները լինում են՝ ա/ շեղում հարթայնությունից, / ուռուցիկ շեղում հարթայնությունից (նկ.3.13, ), գ/ գոգավոր շեղում հարթայնությունից (նկ.3.13գ): Հարթության մեջ շեղումն ուղղագծությունից /նկ. 3. 14/ որոշում են որպես իրական պրոֆիլի ն կից /հպվող/ ուղղի միջն եղած ամենամեծ  հեռավորություն: Բերված նկարում 7–ն ուղղագծությունից շեղման թույլտվածքի դաշտն է: 3.8.3. Մակերնույթների դասավորության շեղումներ Հարթության կամ պրոֆիլի դասավորության շեղում է կոչվում իրական հարթության /պրոֆիլի/ դասավորության շեղումը դրա անվանական դասավորությունից: Այս շեղումները որոշելիս կետը, գիծը կամ հարթությունը չեն կարող ծառայել որպես ազաներ: Այս դեպքում օգտագործում են ընդհանուր առանցքը, ընդհանուր համաչափության հարթությունը կամ հպվող հարթության ն գլանների առանցները: Հարթությունների շեղումը զուգահեռությունից /նկ. 3.15/, ամենամեծ ն ամենափոքր հեռավորությունների տար երությունն է հպվող հարթությունների միջն նորմավորված հատվածի սահմաններում /Հ a b/: Այստեղ հարթություններից մեկն ընդունվում է որպես ազային, որի նկատմամ դիտվում է հպվող հարթության դիրքը նորմավորված Լ1 երկարության կամ Լ2 լայնության վրա: Շեղումն ուղղահայացությունից  մեծությունն է, որը նորմավորված է Լ հեռավորության վրա: Հպվող հարթություններից որնէ մեկն ընտրվում է որպես ազային հարթություն /նկ.3.16/:

Նկ.3.15

Շեղումը համառանցքությունից դիտարկվող պտտական մակերնույթի առանցքից, ինչպես նան մի քանի պտտական մակերնույթների առանցքներից մինչն մի ընդհանուր առանցքի միջն եղած ամենամեծ 1 , 2 հեռավորություններն են, որոնք նորմավորված են երկարության տեղամասում /նկ.3.17/:

Նկ.3.16 մամ

Նկ.317

Շեղումը համաչափությունից ազային հարթության նկատշեղումն է, որն ամենամեծ  հեռավորությունն է դիտարկվող

Նկ.3.18

Նկ.3.19

համաչափության ազային հարթության ն համաչափության հարթության միջն, որը նորմավորված է 8 տեղամասի սահմաններում /նկ.3.18/: Շեղումն առանցքների հատումից  ամենափոքր հեռավորությունն է դիտարկվող ն ազային առանցքների միջն /նկ.3.19/

3.8.4. Մակերնույթների ձնի ն դասավորության գումարային շեղումներ Պտտվող մակերնույթի շառավղային խփոցը ազային առանցքի նկատմամ դիտարկվող հատույթի պրոֆիլի կլորությունից շեղման չափի ն ազային առանցքից դրա կենտրոնի շեղման գումարային արտահայտությունն է: Այն հավասար է ազային առանցքից պտտման մակերնույթի իրական պրոֆիլի կետերից ամենամեծ ն ամենափոքր հեռավորությունների  տար երությանը, որը նորմավորված է Լ տեղամասի սահմաններում /նկ.3.20,ա/: Այսպիսով, լրիվ շառավղային խփոցը՝

Հ /mx - /miո:

ճակատային խփոցը ազային առանցքին ուղղահայաց հարթության ն ճակատային մակերնույթի կետերի միջն ընկած ամենամեծ ն ամենափոքր հեռավորությունների  տար երությունն է: ճակատային խփոցը եր եմն որոշում են տրված d տրամագծով գլանի ճակատային մակերնույթի հատույթում /նկ.3.20, /: Նկ.3.20 3.8.5. Մակերնույթների ձնի ն դասավորության թույլտվածքների նշանակումը գծագրերի վրա Մակերնույթների ձնի ն դասավորության թույլտվածքները գծագրերի վրա նշանակվում են գրաֆիկական հատուկ նշաններով /սիմվոլներով/, որոնք երած են աղ. 3.3-ում: Թույլտվածքի նշանն ու թվային արժեքը գրվում են շրջանակներում, ընդ որում, առաջին շրջանակում գրվում է նշանը, երկրորդում՝ թույլտվածքի թվային արժեքը մմ-ով, իսկ երրորդում, եթե

անհրաժեշտ է, ազայի կամ մակերնույթի տառային արտահայտությունը, որի հետ կապված է դասավորության թույլտվածքը /նկ. 3.21,ա/: Շրջանակն անընդհատ գծով միացնում են այն տարրի հետ, որին պատկանում է թույլտվածքը ն ավարտվում է սլաքով /նկ 3.21, /: Եթե թույլտվածքը վերա երում է համաչափության առանցքին կամ հարթությանը, ապա գիծը պետք է լինի չափագծի շարունակությունը /նկ.3. 21,գ,դ/: Եթե թույլտվածը վերա երում է ընդհանուր առանցքին /համաչափության հարթությանը/, ապա միացնող գիծը տարվում է մինչն ընդհանուր առանցքը /նկ.3.21,ե/: Եթե թույլտվածքի դաշտը տրվում է տրամագծային չափի համար, ապա թույլտվածքի թվային արժեքից առաջ պետք է նշել  սիմվոլը /նկ.3.21,զ/ կամ / սիմվոլը, եթե թույլտվածքի դաշտը տրվում է շառավղով /նկ.3.21,է/: Նույնը նշվում է 7 սիմվոլով, եթե տրված մակերնույթի ձնի ու դիրքի թույլտվածքները (համաչափության, առանցքների հատման) երվում են տրամագծային արտահայտությամ /նկ.3.21,ը/, իսկ 7/2-ով նշվում են շառավղային արտահայտությամ /նկ.3. 21, թ/: Եթե շրջանակում գրվում է ,,գունդ,, առը, ն նշվում են  ն / սիմվոլները, ապա թույլտվածքի դաշտը գնդային է /նկ.3.21,ժ/: Եթե թույլտվածքը վերա երում է տրված երկարության մակերնույթի տեղամասին /մակերեսին/, ապա դրա արժեքը ցույց է տրվում թույլտվածքի կողքին՝ դրանից անջատելով թեք գծով /3.21,ի,լ/: Եթե անհրաժեշտ է թույլտվածքը նշանակել մակերնույթի ն՛ ամ ողջ երկարության վրա, ն՛ տրված երկարության վրա, ապա թույլտվածքը տրված երկարության վրա ցույց է տրվում ամ ողջ երկարության թույլտվածքի ներքնում /նկ.3. 21,խ/: Տվյալներին լրացնող գրառումները ցույց են տրվում նկ.3.21,ծ-ում երված ձնով: Մակերնույթների ձնի ն դասավորության գումարային թույլտվածքները, որոնց համար առանձին գրաֆիկական նշաններ չկան, նշանակում են թույլտվածքների աղադրյալ նշաններով, ընդ որում, սկզ ում՝ դասավորության թույլտվածքի նշանը, իսկ հետո՝ ձնի նշանը /նկ.3.21,կ ն հ/: Բազան նշում են սն եռանկյունով /նկ.3.22,ա/: Հաճախ ազան նշում են տառով ն այն միացնում եռանկյան հետ / նկ.3.22, /: Եթե ազան առանցքն է կամ համաչափության հարթությունը, ապա սն եռանկյունը տեղակայում են համապատասխան մակերնույթի չափի չափագծի վերջում /նկ3.22,գ/:

Աղ.3.3 Մակերնույթների ձնի ն դասավորության թույլտվածքների պայմանական նշանակումներ Թույլտվածքի Թույլտվածքի տեսակը Նշանը խում ը Ձնի թույլտվածքներ

ՈՒղղագծության թույլտվածք



Հարթայնության թույլտվածք Կլորության թույլտվածք



Գլանայնության թույլտվածք

Պրոֆիլի երկայնական կտրվածքի թույլտվածք

═

Դասավորության

Զուգահեռության թույլտվածք



թույլտվածքներ

ՈՒղղահայացության թույլտվածք



Թեքության թույլտվածք



Համառանցքության թույլտվածք



Համաչափության թույլտվածք Դիրքային թույլտվածք Առանցքների հատման թույլտվածք Ձնի ն դասավորության գումարային թույլտվածքներ



Շառավղային, ճակատային ն տրված ուղղությամ խփոցների թույլտվածք Լրիվ շառավղային ն լրիվ ճակատային խփոցի թույլտվածքներ Տրված պրոֆիլի ձնի թույլտվածք Տրված մակերնույթի ձնի թույլտվածք



 

Նկ.3.21

ա/

/ Նկ.3.22

գ/

3.8.6. Ձնի ն դասավորության, կախյալ ն անկախ թույլտվածքներն ու դրանց նշանակումները գծագրերի վրա Ձնի ն դասավորության թույլտվածքները կարող են լինել կախյալ ն անկախ: Կախյալ կոչվում է ձնի կամ դասավորության այն փոփոխական թույլտվածքը, որի փոքրագույն արժեքը ցույց է տրվում գծագրում կամ

տեխնիկական պահանջներում: Այս դեպքում թույլատրվում է գերազանցել լիսեռի առավելագույն կամ անցքի նվազագույն սահմանային չափերը: Դասավորության կախյալ թույլտվածքները հիմնականում նշանակում են այն դեպքերում, եր անհրաժեշտ է ապահովել տրված ացակով կամ ձգվածքով մեքենամասերի հավաքումը միաժամանակ մի քանի կցորդվող մակերնույթներով: Նկ.3.23, ա-ում երված է անցքի համառանցքության կախյալ թույլտվածքը: չափի համար /նկ. 3.23, ա/ Օրինակ՝ անցքի 15+Օ,043 նշանակված է 0,0 5 մմ համառանցքային թույլտվածք: Նույն նկարի ...զ-ում ցույց են տրված կախյալ թույլտվածքների նշանակումները: Համառանցքությունից թույլատրելի շեղումն ամենափոքրն է ն վերա երում է այն մեքենամասերին, որոնց անցքերի տրամագծերն ունեն ամենափոքր սահմանային չափերը: Անցքերի տրամագծերի մեծացմամ միացման մեջ առաջանում են ացակներ: Համառանցքությունից շեղումը որոշվում է անցքերի առանցքների շառավղային տար երությամ , իսկ ացակներն առաջանում են տրամագծերի սահմանային ն անվանական չափերի տար երությունից: Այդ պատճառով  չափով համառանցքությունից շեղումը երկու անցքերի գումարային Տ1 + Տ2 ացակի հետ կապված է  (Տ1+Տ2)/2 կախվածությամ :

Նկ.3.23 Անցքերի 15,043 մմ ն 25,052 մմ առավելագույն տրամագծերի դեպքում հնարավոր է համառանցքությունից լրացուցիչ շեղում, որը կորոշվի որպես

0,5 ( 0,043 +0,052)  0,047 մմ: Համառանցքության թույլտվածքն այս դեպքում կլինի՝ 7mոx Հ 0,05 + 0,047 Հ 0,097 մմ: Ձնի ն դասավորության կախյալ թույլտվածքը գծագրի վրա շրջանակում նշանակում են պայմանական / տառով՝ այն գրելով թույլտվածքի թվային արժեքից հետո: Եթե կախյալ թույլտվածքը կապված է ազային մակերնույթի իրական չափերի հետ /նկ.3.23, /, ապա գրում են տառային արտահայտությունից հետո /նկ.3.23,գ/ կամ առանց ազայի տառային արտահայտության /նկ.3.23, դ/ ն նշանակում են շրջանակի երրորդ մասում: Եթե կախյալ թույլտվածքը կապված է քննարկվող ն ազայի տարրերի իրական չափերի հետ, ապա այն նշվում է ազայի վրա առանց տառային նշանակման /նկ.3.23,զ/: Անկախ է կոչվում ձնի ն դասավորության այն թույլտվածքը, որի թվային արժեքը մեքենամասերի ոլոր տեսակների համախմ ության դեպքում հաստատուն է, որոնք պատրաստվում են տվյալ գծագրով ն կախված չեն դիտարկվող մակերնույթների իրական չափերից, օրինակ՝ եր անհրաժեշտ է պահպանել գլորման առանցքակալների ների նըստեցվածքային համառանցքությունը, սահմանափակել ռեդուկտորների իրանների միջառանցքային հեռավորությունների տատանումները ն այլն, որտեղ պետք է վերահսկել մակերնույթների առանցքների դասավորությունը:

ԲԱԺԻՆ

ԵՐԿՐՈՐԴ

ՄԵՔԵՆԱՄԱՍԵՐ

Գ Լ Ո ՒԽ 4

ԲԵՌՆՎԱԾՔՆԵՐԸ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐՈՒՄ: ՄԵՔԵՆԱՄԱՍԵՐԻ ԱՇԽԱՏՈՒՆԱԿՈՒԹՅԱՆ ՉԱՓԱՆԻՇՆԵՐԸ: ՄԵՔԵՆԱՇԻՆԱԿԱՆ ՆՅՈՒԹԵՐ

4.1.Բեռնվածքները մեքենաներում Աշխատանքային եռնվածք է կոչվում մեքենայի շահագործման ընթացքում մեքենամասի կամ հանգույցի վրա ազդող ուժերը, մոմենտները: Փոփոխման նույթից կախված /ըստ ժամանակի/` աշխատանքային եռնվածքները լինում են հաստատուն ն փոփոխական: Շահագործման ընթացքում մեքենամասերն ավելի հաճախ գտնվում են փոփոխական եռնվածքների ազդեցության տակ, որոնց փոփոխման նույթը կարող է լինել համակարգված կամ պատահական գործոններից կախված: Օրինակ՝ տրանսպորտային մեքենաների համար /այդ թվում՝ տանկերի,ՀՄՄ-ների, զրահափոխադրիչների համար/ այն կախված է մի շարք պատահական գործոններից /ճանապարհի վիճակով ն ռելիեֆով պայմանավորված շարժման դիմադրությունից, իներցիոն ն քամու դիմադրության ազդեցությունից ն այլն/: Ազդման նույթից կախված՝ տար երում են ստատիկ ն դինամիկ եռնվածքներ: Ստատիկ եռնվածքներից են ժամանակից կախված հաստատուն, մեքենամասի վրա հանգիստ ազդող /հիմնականում աննշան փոփոխվող/ եռնվածքները: Դինամիկ եռնվածքներից են արժեքով կամ ուղղությամ արագ փոփոխվող եռնվածքները, որոնք առաջացնում են համակարգի տատանումներ, իսկ դրանց կտրուկ կիրառումից՝ առաջանում են հարվածներ: Աշխատանքային եռնվածքների փոփոխական նույթի հետ կապված՝ եր եմն հաշվարկներում մտցնում են, այսպես կոչված, անվանական /նոմինալ/, համարժեք ն հաշվարկային եռնվածք հասկացությունները: Անվանական եռնվածը /Օա/ ընտրում են կայունացված ռեժիմում գործող աշխատանքային եռնվածքներից, որոնցից նախ-

ընտրելի է ամենամեծ կամ երկարատն գործող եռնվածքը: Նկ.4.1-ում պատկերված է եռ արձրացնող մեխանիզմի փոփոխական աշխատանքային եռնվածքի գրաֆիկը: Այստեղ ti -ն փոփոխական Օi-րդ եռնվածքի ազդման տնողությունն է, ti –ն հաշվարկային ծառայության ժամկետում մեխանիզմի աշխատաժամանակն է: Համարժեք են անվանում այն հաստատուն եռնվածքը, որով կարելի է փոխարինել փաստացի գործող փոփոխական աշխատանքային եռնվածքը՝ ենթադրելով, որ հուսալիության համապատասխան չափանիշների /օրինակ՝ երկարակեցության/ նկատմամ դրանք համարժեք են. Օհմ Հ Օա /ե , /4.1/ որտեղ /ե-ն երկարակեցության գործակիցն է: Այն կախված է աշխատանքային եռնվածքի փոփոխության գրաֆիկից:

Նկ. 4.1 Մեքենամասերի չափերը որոշում են հաշվարկային եռնվածքով /Օհշ/: Դրանք կախված են ոչ միայն աշխատանքային եռնվածքից ն փոփոխման նույթից, այլն ուժային շղթայով եռնվածքի փոխանցման առանձնահատկություններից՝ դինամիկության աստիճանից, հպվող մակերնույթներով եռնվածքի աշխման հավասարաչափությունից, դրանց փոխազդման առանձնահատկություններից /շաղկապմամ կամ կառչմամ /, ինչպես նան հանգույցի /մեքենամասի/ նշանակումից ն շահագործման պայմաններից: Այսպիսով, հաշվարկային եռնվածք ասելով հասկացվում է մեքենամասերի չափերն ու ձները որոշող եռնվածքը, որը հաշվարկվում է՝ ելնելով աշխատանքային եռնվածքից, հաշվի առնելով դրա փոփոխության նույթն ու կցորդվող մեքենամասերի

փոխազդեցությունը: Ասվածին համապատասխան, հաշվարկային եռնվածքի որոշման անաձնը կընդունի հետնյալ տեսքը.

ՕհշՀ Օհմ /հպ /դ /պ...Հ Օա /հպ /դ /պ . . . ,

/4.2/

որտեղ /հպ–ն հպվող մակերնույթներով եռի աշխման անհավասարաչափությունը հաշվի առնող գործակիցն է, /դ-ն՝ դինամիկության գործակիցը /պայմանավորված է ուժային շղթայի առանձնահատկություններով/, /պ-ն՝ աշխատանքային ն եռնվածքի փոխանցման /օրինակ՝ շաղկապմամ , շփման ուժերի հաշվին/ պայմաններից կախված գործակիցը: Այս առնչությունը յուրաքանչյուր հաշվարկային դեպքին կիրառելի դարձնելու նպատակով այն ձնափոխում են, մի դեպքում որոշ գործակիցների արժեքներ ընդունում են 1, իսկ այլ դեպքերում նոր գործակիցների ներածման անհրաժեշտություն է առաջանում: Նախնական /պարզեցված/ հաշվարկներում հաճախ որպես հաշվարկային ընդունում են անվանական եռնվածքը: 4.2. Մեքենամասերի հաշվարկման հիմնական չափանիշները

ն աշխատունակության

Մեքենաների հուսալիությունը պայմանավորված է դրանց կառուցվածքային առանձնահատկություններով, պատրաստման տեխնոլոգիայով ն շահագործման պայմաններով: Հուսալիության հիմքը դրվում է մեքենայի նախագծման փուլում, իսկ անխափանություն ն երկարակեցության հատկություններն ստեղծվում ու պահպանվում են մեքենամասերի հաշվարկի ընթացքում դրանց նախագծման ն աշխատունակության չափանիշներին համապատասխան՝ հաշվի առնելով պատրաստման տեխնոլոգիան ն աշխատանքային պայմանները: Նորոգապիտանիության հատկությունն ստեղծվում ն պահպանվում է մեքենամասի, հանգույցի ն մեքենայի կառուցվածքները մշակելիս: Մեքենամասերի հաշվարկման ն աշխատունակության հիմանկան չափանիշներն են ամրությունը, կոշտությունը, մաշա-, թրթռա- ն ջերմակայունությունները, տեխնոլոգիամիտությունը ն այլն: 4.2.1.Ամրություն Մեքենայի շահագործման ընթացքում մեքենամասի ան ավարար ամրության դեպքում դրա վրա ազդող եռնվածքից կարող են առաջանալ անթույլատրելի մնացորդային դեֆորմացիաներ ն քայքայում: Հաճախ մնացորդային դեֆորմացիաներն անթույլատրելի են, քանի որ մեքենամասերի ձնի ն չափերի փոփոխությունը հան-

գեցնում է դրանց նականոն փոխազդման խախտմանը: Մեքենամասերի քայքայումը դրանց կոտրումն է կամ անող մակերնույթների վնասվելը: Վերջիններիս առաջացումը նախատեսված ժամանակից շուտ նույնպես անթույլատրելի է: Մեքենամասերի ամրության հարցն անհրաժեշտ է լուծել դրանց աշխատաժամանակի հետ կապված: Այսպիսով, անհրաժեշտ ամրության ապահովման խնդիրը մեքենամասերի ձների ն չափերի որոշումն է, որը պետք է ացառի դրանց անթույլատրելի մնացորդային դեֆորմացիաները, մակերնույթների անժամանակ քայքայումն ու կոտրումը: Նախնական ն նախագծային հաշվարկներում մեքենամասերի ամրության գնահատման առավել տարածված մեթոդը հաշվարկային նորմալ  ն շոշափող լարումների համեմատումն է դրանց թույլատրելի արժեքների / [] ն [] / հետ.   [] կամ   [], /4.3/ որտեղ

  

u

S 

կամ

  

u

S 

:

Այստեղ ս ն ս -ը մեքենամասի նյութի նորմալ ն շոշափող սահմանային լարումներն են, որոնց արժեքներին հասնելիս անթույլատրելի մնացորդային դեֆորմացիայի կամ քայքայման հետնանքով տեղի է ունենում խափանում, իսկ [ S ] ն [ S ]-ն՝ նորմալ ն շոշափող լարումների թույլատրելի ամրության պաշարի գործակիցները: Ստուգիչ հաշվարկներում նման մոտեցում դրսնորվում է ամրության պաշարի S գործակցի համեմատմամ իրեն թույլատրելի արժեքի [ S ] հետ, S  [ S ]: /4.4/ Այս պայմանով ապահովվում է մեքենամասերի ամրության վրա ազդող տար եր գործոնների առավել լրիվ ն հիմնավորված հաշվառումը: Ծավալային ամրություն: Սովորա ար մեքենամասերի ձները արդ են: Փոփոխական կտրվածքների, անցքերի, ճեղքերի ն այլնի առկայությունն առաջացնում է լարումների կուտակումներ՝ երնույթ, որը մեքենամասի ձնի կտրուկ փոփոխման գոտում առաջ է երում լարման վիճակի փոփոխություն՝ մեծացնելով տեղային լարումները: Վերջիններս կարող են զգալիորեն գերազանցել անվանական լարմանը կամ կուտակիչի վերացման աստիճանով կտրուկ կերպով նվազել:

Որպես օրինակ դիտարկենք նկ.4.2-ում պատկերված, 7 պտտող մոմենտ փոխանցող, աստիճանավոր լիսեռի աստիճանի կլորացման երկարությամ շոշափող լարումների աշխումը:

Նկ. 4.2 Տեղային ամենամեծ լարումների հարա երությունն անվանականին կոչվում է լարումների կուտակման գործակից.

 

 ոու ա

,

 

mոx : ա

/4.5/

Մեքենամասի ամրության փաստացի նվազումը պայմանավորված չէ միայն  գործակցով. այն կախված է ոչ միայն ճեղքի ձնից, այլն նյութի հատկություններից ն գնահատվում է լարումների կուտակման արդյունավետության  ն  գործակիցներով: Վերջիններս նույն չափերն ունեցող ն նույն ձնով եռնավորված ողորկ մակերնույթով փորձանմուշի ն կուտակիչներ ունեցող մեքենամասի սահմանային լարումների հարա երություններն են: Ժամանակից կախված՝ փոփոխական լարումներ առաջացնող եռնվածքների դեպքում

R  , K  R , /4.6/  Rկ  Rկ /կ, /կ մեծությունները համապատասխանա ար

K 

որտեղ՝ /, / ն ողորկ նմուշի ն կուտակիչ ունեցող մեքենամասի դիմացկունության սահմաններն են:

 ն

 գործակիցների

արժեքները սովորա ար փոքր են համապատասխան  ն  գործակիցների արժեքներից: Դրանց քանակական կապը գնահատվում է լարումների կուտակման նկատմամ նյութի զգայնության գործակցով.

զ 

K   ա   ա K  1  :   ա   ա   1

զ 

K  1 :   1

-ի ն q-ի հայտնի արժեքների դեպքում կարելի է որոշել լարումների կուտակման արդյունավետության գործակիցները. 1q1, 1q1: /4.7/ Եթե նյութը լարումների կուտակումների նկատմամ անզգա է

/qՀ0 ն qՀ0/, ապա 1 ն 1, իսկ լրիվ զգայուն նյութերի

դեպքում՝ qՀ1 ն qՀ1, հետնա ար,  ն  Կոնստրուկցիոն պողպատների համար զգայնության գործակցի միջին արժեքներն են՝ q0,6...0,8, ընդ որում, արձր արժեքները համապատասխանում են մեծ ամրության սահման ունեցող պողպատներին: Ամրությունն ստատիկ լարումների դեպքում: Մեքենամասերի հատույթներում ստատիկ լարումներ առաջացնող եռնվածքների դեպքում /4.3/ ամրության պայմանների՝ սի /սի/ ընտրությունը կախված է նյութի վիճակից /պլաստի՞կ է, թ՞ե փխրուն/: Պլաստիկ նյութերի համար /օրինակ՝ պողպատների/ որպես սահմանային լարումներ են ընդունում դրանց համապատասխան հոսունության սահմանները.

սհ

ն

սհ,

իսկ փխրուն նյութերի համար /օրինակ՝ թուջերի/՝՝ ժամանակավոր դիմադրության սահմանները.  սՀ  Ժ ն սՀԺ: Ստատիկ եռնվածության դեպքում լարումների կուտակումը չի իջեցնում պլաստիկ նյութերից պատրաստված մեքենամասերի ամրությունը, որն այն անի հետնանք է, որ նյութի պլաստիկությունը նպաստում է մեքենամասի հատույթներում լարումների վերա աշխմանն ու հավասարեցմանը: Այս հանգամանքը թույլ է տալիս նման դեպքերում մեքենամասերի հաշվարկն իրականացնել անվանական լարումներով:

Համասեռ կառուցվածքի ցածր պլաստիկությամ նյութերից /լեգիրված պողպատներ, պողպատներ, որոնք աշխատում են ցածր ջերմաստիճանային պայմաններում ն այլն/ պատրաստված մեքենամասերն անհրաժեշտ է հաշվարկել ըստ տեղական ամենամեծ լարումների, քանի որ այս դեպքում լարումների կուտակումներն իջեցնում են դրանց ամրությունը: Տարասեռ փխրուն նյութերի համար /թուջեր/, որոնց զգայնությունը թույլ է լարումների կուտակումների նկատմամ , հաշվարկն իրականացնում են անվանական լարումներով: Ամրությունը փոփոխական լարումների դեպքում: Մեքենամասերի հատույթներում, ժամանակից կախված, փոփոխական լարումներ առաջացնող եռնվածքները մեքենաների համար ավելի նորոշ են: Նկ. 4.3-ում երված են լարումների փոփոխման ն՛ արժեքով, ն՛ նշանով տարատեսակ ցիկլեր՝ համաչափ, ա ախող, անհամաչափ, որոնք նութագրվում են հետնյալ պարամետրերով. ա/ լարման ամենամեծ / mոx, mոx/ ն ամենափոքր /miո, miո/ արժեքներով, / լարման լայնույթով /ամպլիտուդով/ ՝

a 

 ոու   ոiո

,

a 

 ոու   ոiո

Նկ.4.3

,

գ/ լարման միջին արժեքով՝

m 

 ոու   ոiո

, m 

 ոու   ոiո

դ/ անհամաչափության գործակցով՝ R 

,

 ոiո  , R  ոiո ,  ոու  ոու

որը կարող է լինել /, /Հ0, /0, ե/ ցիկլի պար երությամ /7ց /, որը մեկ ցիկլի տնողությունն է, զ/ ցիկլի հաճախությամ . f 

: 7ց

Բեռնվածքի փոփոխական ռեժիմի դեպքում մեքենամասերի քայքայումը տեղի է ունենում ամրության ն նույնիսկ հոսունության սահմաններից ցածր լարումների տակ, եթե լարումների փոփոխությունները կրկնվել են ազմիցս՝ առաջացնելով նյութի «հոգնածություն,»: Մեքենամասերի «հոգնածային» կոտրումները, եթե նույնիսկ դրանք պատրաստված են պլաստիկ նյութերից, տեղի են ունենում հանկարծակի, սովորա ար առանց արտաքին մնացորդային դեֆորմացիաների: ՈՒսումնասիրությունները հաստատել են, որ մեքենամասերի քայքայման մոտավորապես 80-ը հոգնածային են: Տիպիկ հոգնածային կոտրումը /նկ.4.4/ ունի երկու գոտի՝ ա/ հոգնածային քայքայման գոտի /մանրահատիկ, համարյա հարթ մակերնույթով/, որտեղից հոգնածային ճաքն աստիճանա ար թափանցում է հատվածքի խորքը, ն /ստատիկ քայքայման գոտի /խոշորա յուրեղ կառուցվածքով/, որով ընթացել է վերջնական /փխրուն/ քայքայումը: Փոփոխական լարումների դեպքում մեքենամասի ամրության հիմնական նութագրիչները փորձնական ճանապարով ստացած դիմացկունության սահմաններն են, որոնք, փորձարկման ցիկլերի թվից կախված, լինում են երկարատն ն սահմանափակ: Նկ. 4.5-ում երված կորը /Վեյլերի կորը/, որը կառուցված է  ն  կոորդինատային առանցքների վրա, թույլ է տալիս որոշել ցիկլի լարումը /դիմացկունու թյան սահմանը՝ //, եր զգալի մեծ թվով ցիկլերի դեպքում փորձանմուշը չի քայքայվում: Օրինակ՝ սն մետաղների ազային ցիկլերի թիվը կազմում է / օՀ 5 106...5107: Ենթադրվում է, որ եթե փորձանմուշը ազային ցիկլերի դեպքում չի քայքայվել, ապա այն չի քայքայվի նան հետագա

փորձարկումներում: Մաթեմատիկորեն նութագրվում է հետնյալ կերպ.

դիմացկունության

կորը

 m N  const ,

/4.8/ որտեղ m Հ6...9-ը կորի ցուցիչն է՝ կախված մեքենամասի ձնից, դրա նյութի մեխանիկական հատկություններից, ջերմամշակումից, լարվածային վիճակից ն այլն:

Նկ.4.4

Նկ.4.5

Հոգնածային կորի համաձայն /1 թվով ցիկլերի դեպքում փորձանմուշի նյութից պատրաստած մեքենամասը կարող է դիմանալ /1 լարմանը: Մեքենամասի կառուցվածքային ձնի ազդեցությունը դրա դիմացկունության վրա: Փորձնականորեն հաստատված է, որ մեքենամասերի ձների ն դրանց ացարձակ չափերի ազդեցությունն ամրության իջեցման վրա զգալի է: Օրինակ՝ մեքենամասի ն փորձանմուշի դիմացկունության սահմանների հարա երությունը ծնկաձն լիսեռների մոտ կազմում է 0,3-0,4, վագոնների սռնիների մոտ՝ 0,37 ն այլն: Ձնի ազդեցությունը հաշվի է առնվում լարումների կուտակման արդյունավետության գործակցով, որը սովորա ար / Հ1 դեպքի համար, որոշում են /4.6/ անաձնով.

 1  ն K   1 ,  1կ  1կ  1կ,  1կ մեծությունները

K 

/4.9/

որտեղ  1 ,  1 ն համապատասխանա ար ողորկ փորձանմուշի ն մեքենամասի դիմացկունության սահմաններն են համաչափ ցիկլի դեպքում : -ի ն -ի արժեքները կախված են նան մեքենամասի հատույթի ացարձակ չափերից: Պահպանելով մեքենամասերի երկրա-

չափական նմանությունը՝ դրանց չափերի մեծացմամ -ի արժեքներն աճում են` մոտենալով -ին: Հատույթի ացարձակ չափերի ազդեցությունը դիմացկունության սահմանի վրա հաշվի է առնվում հատույթի ացարձակ չափերի ազդեցության  գործակցով /մասշտա ային գործոնով/, որը հավասար է d տրամագծով մեքենամասի ն doՀ 6-10 մմ տրամագծով նմանատիպ փորձանմուշի դիմացկունության սահմանների հարա երությանը.

 

 1 4  1 4 o

 

ն

 1 4 ,  1 4 o

/4.10/

իսկ լարումների կուտակման առկայության դեպքում

 σկ 

   

1կ 4

 τկ 

ն

1կ 4 o

   

1կ 4

:

/4.11/

1կ 4 o

Այսպիսով, լարումների կուտակման ն հատույթի ացարձակ չափերի գումարային ազդեցությունը կարող է գնահատվել ողորկ փորձանմուշի ն մեքենամասի դիմացկունության սահմանմների հարաերությամ .

( K ) D 

 1 4 o

 

:

/4.12/

1կ 4

Հաշվի առնելով /4.9/ ն /4.10/ հավասարությունները՝ կստանանք.

( K ) D 

K



:

/4.13/

Գիտենալով փորձանմուշի դիմացկունության սահմանը, / ն  գործակիցների արժեքները՝ կարելի է որոշել d տրամագծով մեքենամասի դիմացկունության սահմանը.

 

1կ 4



 1 4o K  D



 1 d o K

 :

/4.14/

Շոշափող լարումների համար կիրառելի են նույն անաձները՝ -ն փոխարինելով -ով: Մեքենամասերի դիմացկունության վրա զգալի ազդեցություն են թողնում նան դրա մակերնութային շերտի վիճակը ն հատկություն-

ները: Այդ շերտի դերը պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ սկզ նական հոգնածային ճաքերը մեծամասամ առաջանում են մակերնույթների վրա: Դրան նպաստում են՝ ա/ մակերնույթին առկա լարումների կուտակիչները /միկրոանհարթությունները/, / շերտի առանձնահատկությունները /ամրությամ թուլացված սահմանային յուրեղահատիկիների առկայությունը/, գ/ արտաքին միջավայրի ազդեցությունը, դ/ հիմնական դեֆորմացիաներից /ծռում, ոլորում/ շերտի առավել արձր լարվածությունը: Մակերնութային շերտի ֆիզիկական հատկությունները լավացնելու նպատակով օգտագործվում են մեքենամասերի մշակման ամրացնող տեխնոլոգիա, որն իրականացվում է՝ ա/ մեխանիկական մշակմամ /կոտորուքային մշակում՝ հոլովակներով կամ գնդիկներով գլդոնում, հիդրոողորկում ն այլն/, / ջերմային ն ջերմաքիմիական մշակմամ /մակերնութային մխում, ցեմենտայնացում, ազոտում ն այլն /: Մակերնույթի ամրացումը հաշվի  գործակցով, ըստ որի /4.13/ անաձնը կընդունի է առնվում հետնյալ տեսքը.

K   D



K :   

/4.15/

Մեքենամասերի դիմացկունության վրա զգալի ազդեցություն է թողնում նան արտաքին միջավայրը: Այս դեպքում դրսնորվում է մետաղների մակակլանման ն կոռոզիոն հոգնածությունը: Առավել վտանգավոր երնույթ է կոռոզիոն հոգնածությունը, որն ընթանում է մետաղի վրա քիմիապես ազդող միջավայրում: Օրինակ՝ սովորական կոնստրուկցիոն պողպատների դիմացկունության սահմանն օդում եղածների համեմատ, անհամ ջրում 2 անգամ, իսկ ծովի ջրում 4 անգամ նվազում է: Վերը նշված ամրացնող տեխնոլոգիաներով մակերնույթների մշակումը նպաստում է մեքենամասերի դիմացկունության արձրացմանը: Բեռնվածության ռեժիմի ազդեցությունը: Փոփոխական աշխատանքային եռնվածքները, որոնք կարող են լինել ուժ, ծռող մոմենտ կամ ոլորող մոմենտ, սովորա ար տրվում են գրաֆիկների ձնով: Նկ.4.6-ում պատկերված է որնէ հաշվարկվող մեքենամասի Բ եռնվածքի ն ո պտտման հաճախության փոփոխման գրաֆիկը որոշակի կրկնվող t ժամանակամիջոցի համար: Բեռնվածքի սահուն փոփոխությունը կարելի է փոխարինել Բi  t1, Բ2 t2, ... Բi ti / եռնվածքի կոր/ ն ո1t1, ո2t2, ..., ոi ti /պտտման հաճախության կոր/ կողմեր ունեցող ուղղանկյուններով: Ամենամեծ եռնվածքն ու դրան համապատասխանող պտտման հաճախությունը նշանակենք 1 ինդեքսով, իսկ աստիճանա ար նվազողները՝ 2,3 ն այլն:

Նկ.4.6

Նկ.4.7

Բեռնվածքի փոփոխության դիտարկվող օրենքը կարելի է ներկայացնել նկ. 4.7-ում պատկերված գրաֆիկի տեսքով, որի ուղղաձիգ առանցքի վրա տեղադրված են եռնվածքների /կամ լարումների/ արժեքները, իսկ հորիզոնականի վրա՝ լարումների փոփոխման ցիկլերի թիվը // /: Ցիկլերի թիվը որոշված է   60ոt անաձնով /ոt -ն՝ գումարային ը պտտման հաճախությունն է, աշխատատնողությունը, t Հ 7DՇtհ, որտեղ 7-ն ծառայության ժամկետն է տարիներով, D-ն՝ աշխատաօրերի թիվը տարվա ընթացքում , Շ-ն՝ օրվա հերթափոխերի թիվը, tհ-ն՝ մեկ հերթափոխի աշխատաժամերը/ : Հոգնածային վնասվածքների գումարային գծային օրենքի համաձայն՝ m  1m N 1   2m N 2  ...   im N i   ոու  N հմ , n

կամ

 i 1

m i

m N l   ոու N հմ ,

որտեղից ամենամեծ լարմանը համապատասխանող համարժեք ցիկլերի թիվը կլինի.

N հմ

     i i 1   ոու n

m

  N i 

/4.16/

որտեղ՝ (iՀ)-ն i լարման փոփոխման հաշվարկային ցիկլերի թիվն է: Քանի որ՝

m  ոու N հմ   Rm N o ,

ուստի

 ոու   R m

No N հմ

  R Kռ ,

որտեղ՝ /ռ 1 անվանում են եռնվածքի ռեժիմի գործակից: Վերջին հավասարման մեջ տեղադրելով /հմ-ի արժեքը /4.16/ հավասարությունից՝ կունենանք.

No

Kռ  m

m

 i    N i  i 1   ոու  n

:

/ 4.17/

Ամրության հաշվարկը փոփոխական լարումների դեպքում: Քանի որ մեքենամասերի հոգնածային ամրությունը գնահատելու համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել դրանց կառուցվածքային ձնը, մակերնույթների վիճակը ն այլ գործոններ, ուստի համապատասխան հաշվարկներն իրականացվում են որպես ստուգիչ: Միառանցք լարվածային վիճակի /ձգում, սեղմում, մաքուր ծռում, լայնական ծռում, եթե անտեսենք լայնական հատույթներում շոշափող լարումները/ հաշվարկային ամրության պաշարի Տ գործակիցը որոշում են նկ. 4. 8-ում երված սահմանային լարումների դիագրամներից, որոնք կառուցված են սահմանային  /լայնութային/ ն m /միջին արժեքի/ լարումների համար: -ի արժեքները որոշում են հոգնածային կորերով, դրանց արժեքները փոքրանում են m-ի արժեքների մեծացմամ , եր mՀ0, Հ -1, իսկ եր mՀժ, : Պարզ

S 

a  const , m  1 ,  K  D  a    m

եռնվածքների դեպքում, եր

 1 K  a    m  

/4.18/

Նկ.4.8 իսկ պար երական ոլորման դեպքում ամրության հաշվարկը կատարում են նմանատիպ անաձնով՝ -ները փոխարինելով  ներով.

S 

 1

K  a    m  



 1 , K D  a    m

/4.19/

-1, -1-ը նյութի դիմացկունության սահմաններն են որտեղ համաչափ ցիկլի դեպքում, , -ն՝ լարումների կուտակման արդյունավետության գործակիցները, - ը՝ ացարձակ չափերի ազդեցության գործակիցը, -ն՝ մակերնութային շերտերի ամրացման գործակիցը, , - ն՝ լարման փոփոխվող աղադրիչները /ցիկլի լայնույթները/, m, m-ը՝ լարման հաստատուն /միջին/ աղադրիչները,  

2 1   o

o

,  

2 1   o

o

-ն, ցիկլի անհամաչափու-

թյան նկատմամ նյութի զգայնության գործակիցները, օ, օ- ն՝ դիմացկունության սահմանները ա ախող ցիկլի դեպքում: Այն դեպքերում, եր դիմացկունության քայքայմանը կարող է նախորդել մեծաչափ մնացորդային դեֆորմացիան, հաշվարկային ամրության պաշարի գործակիցը որոշում են հետնյալ անաձնով,

S հշ 

հ հ ,   ոու  m   a

/4.20/

որտեղ՝ հ -ը նյութի հոսունության սահմանն է: Բարդ եռնվածքների դեպքում -ն ն m-ը փոփոխվում են միմյանցից անկախ: Այն դեպքերում, եր հաստատուն m–ի դեպքում փոփոխվում է -ն, հաշվարկային ամրության պաշարի գործակիցը որոշում են հետնյալ անաձնով.



S 

 1 1  

a

m    Ժ 

,

/4.21/

ժ – ը նյութի ժամանակավոր դիմադրության սահմանն է: Երկառանցք խառը լարվածային վիճակի դեպքում /օրինակ՝ համատեղ ծռման ն ոլորման կամ ձգման ն ոլորման/ հաշվարկային ամրության պաշարի գործակիցը որոշում են հետնյալ անաձնով.

որտեղ՝

S

S  S S2  S2

,

/4.22/

որտեղ՝ S -ն ն S -ն /4.18/ ն /4.19/ անաձներով որոշված գործակիցներն են: Դիտարկված հաշվարկային դեպքերի համար ամրության /4.4/ պայմանն ընդունում է հետնյալ տեսքը.

S    S ,

S    S ,

S   S :

/4.23/

Ամրության պաշարի գործակցի ն թույլատրելի լարումների ընտրությունը: Ամրության պաշարի հաշվարկային / S հշ/ ն թույլատրելի /[ S ]/ գործակիցների առնչությունը որոշվում է /4.4/ պայմանով: Այս պարամետրերով է պայմանավորված մեքենամասի կառուցվածքի նպատակահարմարության աստիճանը: Դրանց չհիմնավորված արձր արժեքները կարող են հանգեցնել ծանր՝ անտնտեսվար կառուցվածքների ստեղծմանը, իսկ ցածր արժեքները՝ ամրությամ ամ ավարար կառուցվածքների: Թույլատրելի ամրության պաշարի գործակիցը որոշելու համար օգտվում են ն՛ նորմատիվային, ն՛ վելուծական մեթոդներից: Վերջինս ներկայացվում է երեք գործակիցների արտադրյալի տեսքով.

 S Հ S 1 S 2 S 3,

/4.24/

որտեղ S 1-ը նյութի հուսալիությունը /մեխանիկական հատկությունների համասեռությունը, ներքին խոռոչները ն այլն/ հաշվի առնող գործակիցն է: Կռմամ ն գլոցմամ ստացած մեքենամասերի համար S 1Հ1,05...1,1, իսկ ձուլմամ ստացվածներինը՝ S 1Հ1, 15...1,2, S 2-ը՝ մեքենամասի պատասխանատվության աստիճանը /շահագործման պայմանները/ հաշվի առնող գործակիցը, S 2Հ1...1,3, S 3-ը՝ մեքենամասի հաշվարկային սխեմաների ն անաձների ճշտության աստիճանը հաշվի առնող գործակիցը, որի միջին արժեքներն են՝ S 3Հ1,2...1,3: գործոնների ճիշտ հաշվառման դեպքում Թվարկված [ S ] Հ1,2...1,5, իսկ մոտավոր հաշվարկներում ընտրում են [ S ]»2: Նորմատիվային մեթոդի դեպքում [ S ]-ի արժեքներն ընտրում են աղյուսակներից, եր եմն խիստ կանոնակարգված սահմաններում: Եթե ամրության գնահատումը կատարվում է /4.3/ պայմանով, ապա թույլատրելի լարումների արժեքները որոշում են [ S ]-ի հաշվարկային կամ կանոնակարգված արժեքներով: Փոփոխական լարումների առկայության դեպքում սահմանային լարումները /դիմացկունության սահմանները/ սահմանում են եռնվածության ռեժիմի, ծառայության ժամկետի ն այլ գործոնների հաշվառմամ : Մակերնութային ամրություն: Շատ դեպքերում մեքենամասի աշխատունակությունը սահմանափակվում է դրա աշխատող մակերնույթների ամ ավարար ամրության պատճառով: Հպումային դեֆորմացիաներն ու լարումներն ստատիկ եռնվածքների դեպքում: Որոշ մեքենամասերի կցորդման նույթն աչքի է ընկնում նրանով, որ սահմանափակ մակերնույթներով փոխանցվող եռնվածքները դրանց հպման գոտում առաջացնում են մեծ հպումային լարումներ /օրինակ՝ ատամնանիվների, գլորման առանցքակալների մոտ ն այլն/: Տեսականորեն գնդառանցքակալներում գնդիկներն օղակների հետ հպվում են կետով, իսկ ատամնանիվները միմյանց հետ՝ գծով: Սակայն եռնվածքի տակ դրանց կցորդման նույթը տար երվում է տեսականից, ն հպումն իրականացվում է սահմանափակ մակերնույթով: Այսպես կոչված «հպումային խնդիրը» ուսումնասիրված է առաձգականության տեսության դասընթացում /Հ.Հերցի կողմից 1882թ./, որի լուծման հիմքում ընկած են հետնյալ նախնական ենթադրությունները. ա/ կցորդվող մարմինների նյութերը համասեռ են ն իզոտրոպ, / հպման մակերնույթը կցորդվող մարմինների մակերնույթների համեմատ զգալիորեն փոքր է,

գ/ ազդող ուժերն ուղղահայաց են կցորդվող մարմինների հպման մակերնույթին, դ/ մարմինների վրա կիրառված եռնվածքը հպման գոտում առաջացնում է միայն Հուկի օրենքին ենթարկվող առաձգական դեֆորմացիա: Իրական կառուցվածքներում պահպանվում են վերը նշված ոչ ոլոր ենթադրությունները: Այսպես, օրինակ, ատամնավոր փոխանցիչներում, գնդառանցքակալներում չի պահպանվում երրորդ պայմանը: Այստեղ մակերնույթների հպման գոտում, ուղղահայաց ուժերից ացի, գործում են նան շոշափող /շփման/ ուժեր, որի հետնանքով այդ ուժերի համազորը շեղվում է հպման մակերնույթի ուղղահայացությունից: Բայց ն այնպես, հպումային դեֆորմացիայի տեսության փորձնական ստուգումները միանգամայն հաստատել են դրա գործնական պիտանիությունը: Նկ.4.9 ա-ում երված է զուգահեռ առանցքներով երկու գլանների հպման դեպքը, որոնց հպման հարթակն ունի bx6 չափերով նեղ գոտու տեսք: Ամենամեծ ճնշումը, հետնա ար ն լարումը, տեղի ունի միջին գծի կետերում ն որոշվում է հետնյալ անաձնով.

  ոու  0,418 որտեղ զ 

զE



,

/4.25/

F -ը գլանների հպման գծի միավոր երկարության Ե

եռ-

նվածքն է,

E 

2E1 E2 -ն գլանների E1  E2

նյութերի

երված առաձգա-

կանության մոդուլը /1-ն ու E2-ը թիվ 1 ն 2 գլանների նյութերի առաձգականության մոդուլներն են /: Եթե գլանները նույն նյութից են, ապա

E ՀE1ՀE2ՀE,

 

1  2 1   2

-ը` գլանների հպման գոտու երված կորության

շառավիղը /1ն ու 2-ը թիվ 1 ն 2 գլանների կրթության շառավիղներն են/, ացասական նշանը կիրառելի է 2 շառավղով գոգավոր ն 1 շառավղով ուռուցիկ մակերնույթների հպման դեպքում: Ամենամեծ շոշափող լարումներն առաջանում են հպման հարթակի մակերնույթի տակ՝ 0,46 խորության վրա /նկ.4.9 /, ոլոր տեսակների հպման դեպքում պողպատների համար

mոx  0,3 H :

ա/

/ Նկ.4.9

Աշխատող մակերնույթների ամրությունը փոփոխական հպումային լարումների դեպքում: Կցորդված մեքենամասերի հարա երական տեղաշարժման /շուրջգլորման/ հետնանքով դրանց աշխատող մակերնույթների եռնվածության պայմանները տար երվում են /4. 25/ անաձնի ստացման պայմաններից: Հպման գոտու անընդմեջ տեղափոխման հետ կապված եռնվածքը դառնում է պար երական ն առաջացնում է փոփոխական լարումներ: Դրանով է որոշվում մակերնութային ճաքերի զարգացման նույթը, որը կախված է եռնվածքի ցիկլերի թվից: Այս հանգամանքը թույլ է տալիս նման տիպի քայքայումները դասել հոգնածայինների կարգին: Հպված մակերնույթների գլորումը որպես կանոն ուղեկցվում է նան դրանց հարա երական սահքով, որը կարող է պայմանավորված լինել գեր եռնվածությամ /այդպիսի սահքը կոչվում է տեղապտույտ/, կցորդված մակերնույթների ձնով /երկրաչափական սահք/ ն դեֆորմացիայի նույթով /առաձգական սահք/: Շփման ուժերի ազդեցությունից հպված մակերնույթների հոգնածային ճաքերը, շարժման ուղղությունից կախված, դրանցից յուրաքանչյուրի մոտ ընթանում են տար եր ձներով: ճաքերի հետագա զարգացումը պայմանավորված է հպման գոտում հեղուկ յուղի առկայությունից: Նկ.4.10,ա-ում պատկերված վերին գլանի ճաքի ուղղությունն այնպիսին է, որ հպման ճնշումից յուղը դուրս կմղվի, ն ճաքը չի աճի /նկ. 4.10, /: Ներքնի գլանի ճաքի ուղղությունն այնպիսին է, որ այն հպման գոտի է մտնում աց վիճակում: Այստեղ գլանների սեղմումից յուղի ճնշումը կտրուկ կերպով արձրանում է, ն

յուղը, սեպվելով մետաղի մեջ, առաջացնում է մակերնութային քայքայում, որն ստացել է «փշրամաշում» անվանումը /նկ. 4. 10 /:

Նկ. 4.10 Յուղի ացակայության դեպքում մակերնութային շերտի քայքայման նույթն այլ է. մակերնույթի առաջնային ճաքերն ավելի շուտ վերանում են քերամաշմամ ՝ կանխելով ճաքերի զարգացումը: Հպումային դիմացկունության սահման ասելով հասկանում են այն ամենամեծ լարումը, որի դեպքում ավականին մեծ թվով ցիկլերը փշրամաշում չեն առաջացնում: Հպումային դիմացկունության կորերը հիշեցնում են սովորական դիմացկունության կորերը, լարումների ն ցիկլերի թվի կապը նույնն է (տես նկ. 4.5).

 m / Հ ՇօոՏt: Հպումային դիմացկունության սահմանի վրա ազդող գործոններն են՝ յուղի հատկությունները, հպվող մակերնույթների կարծրությունների հարա երակցությունը, մակերնույթների մշակման որակը ն այլն: Յուղի մածուցիկության մեծացմամ մեծանում է հպումային դիմացկունությունը: Մակերնույթների կարծրության արձրացումն ու դրանց մշակման որակի լավացումը նպաստում են փշրամաշման նկատմամ դիմադրության մեծացմանը: Ոչ մետաղյա, իսկ եր եմն էլ մետաղյա նյութերից պատրաստված մեքենամասերի /օրինակ՝ դադարակների անվի ն շնիկի/ մակերնութային ամրությունն ստուգվում է տեսակարար եռնվածքը սահմանափակող պայմանով.

զ

F  զ , Ե

/4.26/

որտեղ F -ը հպման գոտում ազդող ուժն է, Ե -ն՝ հպման գծի /հարթակի/ երկարությունը: Մակերնութային կարծրությունը հպումային դիմացկունության վրա ազդող հիմնական գործոնն է: Փորձնականորեն սահմանած է մակերնութային լարման /մ/ ն դրա կարծրության միջն եղած կապը.

մ  Շ8H8

կամ

մ  Շ/H/,

/4.27/

որտեղ՝ Շ8-ն ու Շ/-ը նյութից ն ջերմամշակումից կախված գործակիցներ են, 8-ն ու /-ը՝ կարծրության թվերը համապատասխանա ար ըստ Բրինելի ն Ռոկվելլի: Թույլատրելի հպումային լարումների վրա այլ գործոնների ազդեցությունը հաշվառվում է / ուղղիչ գործակցով, որի արժեքները երված են դասընթացի համապատասխան աժիններում,

մմ

/4.28/

իսկ եռնվածքի փոփոխական ռեժիմը հաշվի առնելու դեպքում.

մմռ:

/4.29/

4.2.2. Մաշակայունություն Բազմաթիվ մեքենամասերի ծառայության ժամկետը սահմանափակվում է աշխատող մակերնույթների մաշմամ : Մաշումը մեքենամասերի աշխատող մակերնույթների շփման ընթացքում տեղի ունեցող՝ այդ մակերնույթների աստիճանական քայքայման արդյունքն է: Մաշումը կարող է տեղի ունենալ կցորդված շփվող մակերնույթների փոխազդեցության հետնանքով կամ շփման գոտի թափանցած կարծր մասնիկների մասնակցությամ , որն անվանում են հղկամաշում: Մաշման հետնանքով փոփոխվում են մեքենամասերի չափերն ու ձները, հանգույցներում փոփոխվում է մեքենամասերի կցորդման նույթը: Կցորդման հերմետիկության խախտման, յուղի արտահոսքի ն յուղման պայմանների վատացման հետնանքով նվազում է ՕԳԳ-ն, ճշտության կորստի պատճառով ատամնավոր փոխանցիչների աշխատանքը դառնում է ոչ սահուն /աղմկոտ/, մեքենամասերի հատույթների փոքրացումն իջեցնում է դրանց ամրությունը, աճում են դինամիկ եռնվածքները ն այլն: Շփումը կցորդված մեքենամասերի միջն դրանց հարա երական տեղաշարժումից առաջացած դիմադրության երնույթն է: Ըստ շարժման նույթի շփումը աժանում են սահքի ն գլորման: Շփման ուժը որոշվում է այսպես 7ƒ Հ7նƒ, որտեղ 7–ը շփվող մակերնույթի վրա ազդող նորմալ ուժն է, իսկ ƒ-ը՝ շփման երված գոր-

ծակիցը, որը կախված է շփող նյութերի ֆիզիկամեխանիկական հատկություններից ն միջանկյալ միջավայրից, ըստ որի տար երում են չոր, սահմանային ն հեղուկային շփումներ: Չոր շփումն իրականացվում է առանց քսանյութերի ն նութագրվում է մակերնույթների անհարթությունների չափերով /նկ.4.11 ա/: Գործնականում անհրաժեշտ է խուսափել մեքենամասերի չոր շփումից, որտեղ ƒ Հ 0, 15...0,3:

Նկ.4.11

Նկ.4.12

Սահմանային շփման դեպքում / նկ.4.11 /, յուղման հետնանքով շփվող մակերնույթների վրա գոյանում են յուղի կայուն թաղանթներ, որոնք, կորցնելով հեղուկի հատկությունները, ձեռք են երում եռ կրելու արձր ունակություն: Այս դեպքում շփման գործակիցը նվազում է մինչն ƒՀ0,15...0,08: Հեղուկային շփման դեպքում /նկ.4.11, գ/ շարժման որոշակի ռեժիմների պայմաններում գոյանում է, այսպես կոչված, «Յուղման սեպ» որն ստեղծում է մեծ ճնշում ն վերամ արձ ուժ: Արդյունքում շփվող մակերնույթները հեռանում են միմյանցից՝ ապահովելով շփում միայն յուղի ներքին շերտերի միջն: Այս դեպքում շարժման դիմադրության ուժը պայմանավորվում է միայն հեղուկ յուղի շերտերի ներքին շփման ուժերով. 7ƒ Հ /ն , /4.30/ որտեղ -ն շփվող մակերնույթների մակերեսն է, -ն՝ տեղաշարժման լարումը, որը պայմանավորված է յուղի շերտերի ներքին շփմամ : Սահմանային ն հեղուկային շփումների աշխատանքային ռեժիմների /  -ն յուղի

նութագիրը համարվում է



V p

ինտեգրալ գործոնը

դինամիկ մածուցիկությունն է, V-ն՝ շարժման արա-

գությունը, -ն՝ ճնշումը/: V-ի փոքր արժեքների դեպքում յուղը ացակի

մեջ թափանցում է փոքր քանակով ն առաջացնում է սահմանային շփում: V-ի արժեքների մեծացմամ յուղի թափանցման ուժգնությունն աճում է, ƒ-ի արժեքները նվազում են մինչն կրիտ արժեքը, որից հետո -ի աճն ուղեկցվում է յուղի շերտի մեծացմամ ՝ առաջացնելով ներքին դիմադրության աճ կամ, որ նույնն է, ƒ-ի արժեքների աճ /նկ.4.12/: Տար երում են մաշման հետնյալ տեսակները. 1.Մեխանիկական, որը մեխանիկական գործընթացների արդյունք է ն ուղեկցվում է միկրոանհարթությունների կտրմամ , դրանց պլաստիկ դեֆորմացիայով, հոգնածության պատճառով կամ հղկամաշումից շփվող մակերնույթների վնասվածքներով ն այլն: 2.Մեխանիկակոռոզիոն, որն առաջանում է անշարժ կցորդված մեքենամասերի կամ դրանց փոքր հարա երական տեղաշարժերի դեպքում: Այս դեպքում եռնվածքից մեծանում է միացված մակերնույթների կարծրությունը, գրգռվում է մետաղը ն քիմիական փոխազդեցության մեջ մտնում արտաքին միջավայրի հետ /ենթարկվում է կոռոզիայի/: Արդյունքում ստացվում են ժանգաթաղանթներ, որոնք ճզմվում ն շփման ուժերի ազդեցությունից քերվում ու հեռանում են: 3.Մոլեկուլային-մեխանիկական մաշման դեպքում հպման մեծ լարումների կամ ճնշման հետնանքով առաջանում է համակցման երնույթ. սկսում են փոխազդել հպվող մակերնույթների միջմոլեկուլային կառչման ուժերը: Արդյունքում անջատված նյութի մասնիկները, առավել թույլ կարծրությամ մակերնույթի վրա թողնելով ակոսներ, քերծմամ քայքայում են պաշտպանիչ թաղանթը: Մեքենաներում շփման ն մաշման գործընթացները նվազեցնելու նպատակով լայնորեն օգտագործում են մեքենամասերի շփվող մակերնույթների յուղումը: Քսանյութերը լինում են երեք տեսակի՝ հեղուկ, թանձր /քսուքներ/ ն պինդ /դիֆուզիոն գրաֆիտ, մոլի դենի դիսուլֆիտ/: Քսանյութերի հիմնական հատկություններն են մածուցիկությունը ն յուղայնությունը: Առաջինը նորոշում է յուղի ներքին շփումը, իսկ վերջինն ապահովում է յուղի կայուն շերտի առկայությունը մետաղի մակերնույթին: Նկ.4.13, ա-ում պատկերված են շփվող զույգի մաշման /1/ ն մաշման արագության / 2/ կորերը: Մաշման արագությունը որոշվում է 1 կորի ցանկացած կետով տարված շոշափողով ն ա սցիսների առանցքով կազմված  անկյան տանգենսով. 7 

4u  tg : 4t

Մեքենամասի ծառայության ժամկետը, սկսած դրա աշխատանքի մեջ մտնելու առաջին պահից մինչն անթույլատրելի մաշվածքի հետնանքով աշխատանքի դադարեցումը, աժանում են

երեք ժամանակահատվածների /նկ. 4.13ա/: Առաջինն անվանում են զելման ժամանակաշրջան: Զելումը պայմանավորված է մակերնույթների մշակումից առաջացած խոշոր ելուստների կառչմամ /նկ.4.13 /: Այս դեպքում ելուստները կամ կտրվում են, կամ ենթարկվում պլաստիկ դեֆորմացիայի: Զելումը շարունակվում է այնքան ժամանակ, քանի դեռ առաջացող հարթակների լայնությունները չեն գերազանցել փոսիկների լայնություններին /նկ.4.13գ/:

ա/

Նկ.4.13 Զելումը համարվում է մեքենայի ծառայության շատ պատասխանատու ժամանակաշրջանը, որի ընթացքում անհրաժեշտ է թեթնացնել դրա աշխատանքային ռեժիմը: Հակառակ դեպքում շփման գոտու արձր ջերմանջատումը կարող է առաջացնել յուղի թաղանթի այրում ն կցորդված մակերնույթներից մետաղի մասնիկների անջատում կամ հալում: Զելմանը հետնում է կայունացված մաշմամ նութագրվող՝ մեքենայի նականոն շահագործման ժամանակաշրջանը, որի հիմնա-

կան նութագիրը համարվում է մաշման արագությունը: Որքան փոքր է մաշման արագությունը, այնքան մեծ է շփվող զույգի ծառայության ժամկետը: Երրորդ շրջանը վթարային մաշումն է: Այն առաջացնում է կցորդված զույգերի անթույլատրելի ացակներ: Մեծ ացակների դեպքում վատանում են յուղման պայմանները, ն աճում է աշխատող մակերնույթների փոխհարվածի էներգիան, որի հետնանքով դրանք ձեռք են երում մակակոփում ն արձր փխրունություն: Վթարային մաշման վտանգը կանխելու նպատակով անհրաժեշտ է չափման միջոցով ժամանակին ստուգել ացակների մեծությունն ու ձեռնարկել միջոցներ /նորոգել կամ փոխարինել մեքենամասերը/: Մաշման արագությունը կախված է մի շարք գործոններից, որոնցից գլխավորներն են՝ եռնվածքի մեծությունն ու նույթը, սահքի արագությունը, յուղումն ու հովացումը, միջավայրի ֆիզիկական ն քիմիական ակտիվությունը ն այլն: Մաշման արագությունը որոշվում է հետնյալ անաձնով.

L 

u L

կամ

ց 

u , Nց

/4.31/

որտեղ ս – ն մաշման շերտի հաստությունն է, L -ը՝ շփման ճանապարհը, որի համար դիտարկվում է մաշումը, / ց -ը՝ շվող զույգի ցիկլերի թիվը: Մաշման դեպքում մեքենամասի երկարակեցությունը որոշվում է հետնյալ փորձնական անաձնով.

F mL  Շ

/4.32/

որտեղ Շ-ն գործակից է /հաստատուն/, որը կախված է միացման կառուցվածքից, շփվող նյութերից, մաշման տեսակից, յուղի որակից ն յուղման նույթից, մաշման շերտի թույլատրելի մեծությունից [ս ], m Հ1...3 աստիճանացույցը. չյուղվող մակերնույթների դեպքում m Հ1, յուղի առկայության դեպքում m Հ3: Մաշման վրա ազդող մեծաթիվ գործոնների առկայությունը դժվարացնում է մեքենամասերի մաշակայունության հիմնավորված հաշվարկային մեթոդների ստեղծումը: Մաշման դիմադրության մոտավոր գնահատումը կատարվում է p տեսակարար ճնշման կամ pv արտադրյալի /այն համեմատական է շփման ուժերի կատարած աշխատանքին/ համեմատմամ իրենց [p] կամ [pv] թույլատրելի արժեքների հետ.

p  p,

pv  pv:

/4.33/

Մեքենաներում մաշվածքի նվազեցման կարելի է հասնել կառուցվածքային /կցորդված զույգ մեքենամասերի նյութերի ճիշտ ընտրություն, երաշխավորված հեղուկային շփման պայմանների ստեղծում ն այլն/, տեխնոլոգիական /պատրաստման ն ամրացման ռեժիմներ, ծածկույթապատում ն այլն/, ինչպես նան շահագործական /յուղման ռեժիմի պահպանում, շփվող մակերնույթների վրա հղկանյութի մասնիկների թափանցման պաշտպանություն ն այլն/ միջոցներով: 4.2.3.Կոշտություն Մեքենայի շահագործման որակը շատ դեպքերում որոշվում է դրա առանձին մեքենամասերի ն հանգույցների կոշտությամ : Կոշտությունը արտաքին եռնվածքից առաջացող դեֆորմացիաներին մեքենամասի կամ հանգույցի դիմադրելու հատկությունն է: Որոշ մեքենամասերի համար /օրինակ՝ զսպանակներ, զսպոցներ ն այլն/ կոշտության հաշվարկը հիմնականն է, քանի որ դրանց հաշվարկի հիմքում ընկած են նախապես տրված տեղափոխությունները /դեֆորմացիաները/: Նման դեպքերում կոշտության հաշվարկը սովորա ար կանխորոշում է ամրության պահանջի ավարարվածությունը: Լիսեռներ, առանցքակալներ, ատամնավոր, որդնակավոր ն այլ տեսակի փոխանցիչներ նախագծելիս կարնոր է ապահովել դրանց ավարար կոշտությունը: Լիսեռի ծռման թույլատրելի արժեքը գերազանցող դեֆորմացիան, շաղկապված զույգ ատամնանիվների ոլորման ն ծռման դեֆորմացիաները առաջացնում են ատամների երկարությամ եռնվածքի անհավասարաչափ աշխում / եռնվածքը կուտակվում է ատամների եզրերի վրա/, որն էլ դրանց անժամանակ կոտրման պատճառ է դառնում: Ան ավարար կոշտություն ունեցող լիսեռի ճկվածքը խստիվ վատացնում է առանցքակալների աշխատանքային պայմանները: Որոշ դեպքերում մեքենամասերին կամ դրանց որոշակի տարրերին /ատամներին, ատամնապսակներին ն այլն/ ներկայացվում են արձր դյուրաթեքության պահանջներ: Դյուրաթեքության շնորհիվ դրանցում առաջացած առաձգական դեֆորմացիան նպաստում է եռնվածքի հավասարաչափ աշխմանն ու, հետնա ար, դիմացկունության արձրացմանը:

Այսպիսով, մեքենայի հուսալիությունը կարելի է արձրացնել մեքենամասերի կամ դրանց տարրերի կոշտության կարգավորմամ : Այն դեպքում, եր հանգույցի մեքենամասերի դեֆորմացիան հպվող մակերնույթների վրա առաջացնում է եռնվածքի անհավասարաչափ աշխում, դրանց կոշտությունը արձրացնելու անհրաժեշտություն է առաջանում: Իսկ մեքենամասերի հպման հարթակների այն գոտիներում, որտեղ ենթադրվում են եռնվածքի կուտակումներ, հարկ է փոքրացնել դրանց տարրերի կոշտությունը: Մեքենամասի կոշտությունը գնահատվում է կոշտության գործակցով, որը ուժային գործոնի /ուժի, մոմենտի/ հարա երությունն է դրանից առաջացած դեֆորմացիային: Այսպես օրինակ, Բ-Բ ուժերով ձգված, l երկարության ն հաստատուն / կտրվածքով ձողի /նկ.4.14, ա/ կոշտության գործակիցը կլինի.

Շ ձգ 

F F EA   l l Fl / EA

/4.34/

որտեղ  l – ը ձողի երկարացումն է /դեֆորմացիան/, E – ն`՝ ձողի նյութի երկայնական առաձգականության մոդուլը:

Նկ.4.14 7 մոմենտով ոլորված, l երկարության ն d տրամագծով լիսեռի /նկ.4.14 / կոշտության գործակիցը կլինի.

Շոլ  -ն

որտեղ

 

4



ոլորման

 0,14 4 -ը



GI  , 7 l /G  I l

անկյունն

հեծանի

է,

լայնական

Շ-ն՝

/4.35/ սահքի

հատույթի

մոդուլը, նեռային

իներցիայի մոմենտը:

Բ ուժով ծռված, l երկարության կոշտության գործակիցը կլինի.

Շ ժռ 

F f ոու



հեծանի

48 EԺ 2 F  , Fl / 48 EԺ 2 l3

/նկ.4.14,գ/ /4.36/

որտեղ Ժ 2-ը հեծանի լայնական հատույթի իներցիայի մոմենտն է: Ինչպես երնում է /4.34/, /4.35/ ն /4.36/ անաձներից կոշտության գործակիցների արժեքները կախված են մեքենամասի նյութից ն դրա երկրաչափական պարամետրերից: Կոշտության գործակցին հակադարձ մեծությունն անվանում են ընկրկելիության գործակից.



: Շ

Առաձգական տարրերի միացման տար եր հաշվարկային սխեմաների դեպքում /նկ.4.15/ կոշտության գործակիցների որոշման անաձներն են. ա/ զուգահեռ միացման դեպքում /1 ն 2 տարրերի երկարացումները նույնն են /նկ.4.15,ա/ ՇՀՇ1+Շ2, /հաջորդական միացման դեպքում /նկ.4.15, /

Շ

Շ1  Շ 2 Շ1  Շ 2

գ/ զուգահեռ-հաջորդական միացման դեպքում /1 ն 2 տարերի երկարացումները նույնն են / նկ.4.15.գ/

Շ

ա/

Շ1  Շ 2   Շ3 : Շ1  Շ 2  Շ3

/

գ/ Նկ.4.15

Փոփոխական հատույթներով մեքենամասերը /օրինակ՝ աստիճանավոր լիսեռը/ անհրաժեշտ է դիտել որպես հաջորդական միացված առաձգական տարրերի միասնություն: Կոշտության ազդեցության հաշվառման արդության հետ կապված՝ մեքենամասի /նույնիսկ պարզ կառուցվածքի/ կոշտության ճշգրիտ հաշվարկը ավականին արդ է:

Գործնականում կոշտության գնահատումը կատարվում է հաշվարկային դեֆորմացիաների / l , , ƒmոx/ ն դրանց թույլատրելի արժեքների/ [ l ], [], [ƒ]/ համեմատությամ : Վերջիններիս արժեքներն ստացվում են փորձնական ճանապարհով կամ շահագործման վիճակագրական տվյալների հիման վրա.  l   l  ,   , ƒmոx  ƒ: /4.37/ Մեքենամասի կոշտությունը, ինչպես հետնում է վերը երված անաձներից, կարելի է արձրացնել համապատասխան նյութի ընտրությամ ն կառուցվածքային միջոցներով, որոնցից առավելագույններն են՝ ա/ ծռող ն ոլորող ուժերի ազուկների փոքրացումը, / լրացուցիչ հենարանների տեղադրումը, գ/ ծռմանն ու ոլորմանը լավ դիմադրող լայնական հատույթների կիրառումը, դ/ ձգման ենթարկվող մեքենամասի երկարության փոքրացումն ու լայնական հատույթի մակերեսի մեծացումը: Բնականա ար մեքենամասի ընկրկելիության /դյուրաթեքության/ մեծացմանը կարելի է հասնել վերը նշվածներին հակադարձ գործողություններով: Մեծ թվով մեքենամասերի կցորդման դեպքում տեղի են ունենում զգալի հպումային դեֆորմացիաներ: Այն մեքենամասերում, որոնց կցորդման դեպքում սկզ նական հպումը մինչն եռնվածքի կիրառումը/ իրականացվում է կետով /օրինակ՝ գնդառանցքակալներում/ կամ գծով /օրինակ՝ հոլովակավոր առանցքակալներում, ատամնավոր փոխանցիչներում ն այլն/, հպումային դեֆորմացիաները որոշում են հպումային ամրության տեսության Հերցի-Բելյանի համապատասխան անաձներով: Հպումային կոշտության արձրացմանն ուղղված կարնորագույն կառուցվածքային երաշխավորություններն են՝ ա/ հպվող մակերնույթների մշակման որակի արձրացումը, / նախնական ձգվածքով միացումների ն հանգույցների հավաքումը, գ/ կցվածքների թվի փոքրացումը, դ/ հպվող մակերնույթների միջն յուղի շերտի առկայության ապահովումը: Պետք է նկատի ունենալ, որ յուղի մածուցիկության մեծացումը նպաստում է հպումային կոշտության արձրացմանը: 4.2.4. Թրթռակայունություն Մեքենայի, դրա մեխանիզմների ն մեքենամասերի աշխատանքային արագությունների արձրացումը, ինչպես նան դրանց կառուցվածքների թեթնացումը, հաճախակի նպաստում են

թրթռագոյացմանը: Թրթռման վտանգն այն է, որ որոշակի պայմանների առկայության դեպքում այն կարող է առաջացնել մեքենամասերի հոգնածային քայքայում, մաշման ուժգնության ն աղմուկի աճ, ՕԳԳ-ի իջեցում ն ի վերջո՝ վթար: Թրթռումը տատանում է մեծ հաճախությամ ն փոքր լայնույթով /ամպլիտուդով/, որն ըստ տարածման ձնի լինում է՝ ա/ ազատ կամ ներդաշնակ / նկ.4.16ա/, / մարող / նկ.4.16 /, գ/հարկադրական /նկ.4.16գ/: Առաջինը տեղի է ունենում առանց արտաքին ազդեցության, երկրորդում ժամանակի ընթացքում շփման դիմադրությունների ազդեցությունից տատանումները մարում են՝ ձգտելով զրոյի: Երրորդում արտաքին ազդեցությունից տատանումներն աճում են: Այս դեպքում ռեզոնանսային երնույթից խուսափելու համար համակարգի պարամետրերն ընտրում են այնպես, որ հարկադրական ն սեփական տատանումների հաճախությունները չհամընկնեն

/հարկ. սեփ/:

Նկ.4.16 Տատանումներն ըստ ձնի լինում են նան երկայնական, լայնական ն ոլորման: Տատանման խնդիրը լուծելու համար կառուցում են տվյալ մեխանիկական համակարգի մաթեմատիկական մոդելը, որում մեքենամասի զանգվածը դիտարկում են կենտրոնացված, իսկ միացումն անշարժ հենարանի հետ՝ Շ կոշտությամ առաձգական տարրով:

Երկայնական տատանման հաշվարկային սխեման երված է նկ.4.17-ում, որտեղ m զանգվածի շարժման հավասարումն ըստ Դալաերի հետնյալն է.

m

4 2յ  Շ ձգ յ  F  , 4t 2

/4.38/

որտեղ Բ-ն արտաքին գրգռող ուժն է, x-ը՝ տեղափոխությունը, t -ն՝ ընթացիկ ժամանակը:

Նկ.4.17

Նկ.4.18

Նկ.4.19

Ազատ տատանումների դեպքում ԲՀՕ, հետնա ար, շարժման հավասարումը կընդունի հետնյալ տեսքը.

m

4 2յ  Շ ձգ յ  - : 4t 2

Լայնական տատանումները կարելի է դիտարկել  անկյունային արագությամ պտտվող, 6 արտակենտրոնությամ տեղադրված ատամնանիվ կրող լիսեռի օրինակով /նկ.4.18/: Ատամնանվի զանգվածի արտակենտրոնությունը լիսեռի առանցքի նկատմամ կարող է առաջանալ նյութի անհամասեռությունից, պատրաստման ն հավաքման անճշտությունից: m զանգված ունեցող համակարգի պտտումից առաջանում է կենտրոնախույս իներցիոն ուժ՝ ԲկխՀm2y+6, որը հավասարակշռվում է լիսեռի ճկման /y/ առաձգական ԲառձՀՇծռն y ուժով. m2y+6 Հ Շծռն y, /4.39/ որտեղ Շծռ-ը լիսեռի ծռման կոշտության գործակիցն է:

Այս

հավասարումից

Հ

ունենք՝

e , որից Շ ծռ / m 2  1





հետնում է լիսեռի կոտրման պայմանը՝

Հ

Շծռ  1  0    կրտ  m 2

Շծռ m

/ωկրտ-ը լիսեռի

պտտման կրիտիկական անկյունային արագությունն է/: Երնույթից խուսափելու համար գործնականում ընտրում են 0,7կրտ կամ 1.3կրտ. առաջին դեպքում լիսեռն անվանում են կոշտ, իսկ երկորդում՝ ճկուն: Ոլորման տատանումները դիտարկենք որոշակի զանգվածով ն Ժ m իներցիոն մոմետով օժտված մեքենամասի օրինակով, որն անշարժ հենարանի հետ միացված է Շոլ կոշտությամ /նկ.4.19/: Մեքենամասի տատանման հավասարումը կլինի.

m

4 2  Շոլ : 4t 2

/4.40/

Թրթռակայունության հաշվարկի նպատակներն են ռեզոնանսային երնույթից խուսափելու համար մեխանիկական համակարգի սեփական տատանման հաճախության որոշումն ու դրա համեմատումը հարկադրական տատանման հաճախության հետ՝ ապահովելով սեփ  հարկ. պայմանը: 4.2.5. Ջերմակայունություն Մեքենաների աշխատանքի ժամանակ կինեմատիկ զույգեր կազմող մեքենամասերի տեղաշարժման դիմադրությունների հաղթահարման համար ծախսված մեխանիկական էներգիան փոխակերպվում է ջերմայինի: Դրանց նականոն աշխատանքը պայմանավորված է մեքենամասերի /հանգույցների/ աշխատանքի որոշակի ջերմաստիճանային ռեժիմի ապահովմամ : Հակառակ դեպքում տեղի են ունենում մեքենամասերի ջերմային դեֆորմացիաներ, որոնց հետնանքով մեքենայում /հանգույցում/ փոփոխվում է դրանց փոխազդման նույթը, խախտվում են յուղման նականոն պայմանները /ընկնում է յուղի մածուցիկությունը, մեծանում են ացակները/, ն ընթանում են այլ անթույլատրելի երնույթներ: Հետնա ար, յուղի ջերմաստիճանը չպետք է գերազանցի թույլատրելի սահմանը.

     80...100 o Շ :

Ջերմանջատումը կախված է մեքենայի /մեխանիզմի/ աշխատանքային ռեժիմներից: Տար երում են անընդմեջ ն ընդհատվող ռեժիմներ /նկ.4.20/: Անընդմեջ ռեժիմում /կոր 1/ ջերմաստիճանն աստիճանա ար արձրանում ն որոշ ժամանակ անց կայունանում է: Ընդհատվող ռեժիմում /կոր 2/, աշխատաժամանակի ն հանգստի ժամանակի հարա երությունից կախված, ջերմաստիճանն աճում է դանդաղորեն: Աշխատանքի ժամանակ քսանյութերը խառնվում են, ն ջերմությունն ուժգին կերպով հաղորդվում է իրանին, իսկ վերջինից էլ փոխանցվում է շրջակա միջավայրին: Սառեցման շրջանում ջերմափոխանցումն ընթանում է առավել փոքր ուժգնությամ , քանի որ քսանյութերի շարժումն այդ ընթացքում դադարում է: Ոչ երկարատն աշխատանքի ն մեծ ընդմիջումների դեպքում ջերմաստիճանի փոփոխությունն ընթանում է 3 կորով:

Նկ.4.20 Ջերմանջատման ժամանակ մեքենայում /մեխանիզմներում/ հզորության կորուստը որոշվում է հետնյալ անաձնով. Քƒ Հ Ք(1-) , /4.41/ որտեղ՝ Ք-ն հզորությունն է մուտքի օղակի վրա,  -ն՝ ընդհանուր ՕԳԳն: Այն ջերմաքանակը, որն ստացվում է Քƒ /կՎտ/ հզորության ծախսից, որոշվում է այսպես. Օ Հ 860 Քƒ, կկալ/ժ: /4.42/ Անընդմեջ աշխատանքային ռեժիմի ջերմանջատման կայունացված շրջանում /կոր 1/ գոյացած ջերմությունը նական կամ արհեստական /հովացմամ / եղանակներով հաղորդվում է միջավային,

ն ստեղծվում է կանոնավոր ջերմային ռեժիմ: Այս դեքում ջերմային հաշվեկշիռը հզորության տեսքով կլինի. Քƒ Հ Քհեռ , իսկ հեռացվող ջերմությունը հզորության տեսքով՝ Pհեռ  Շ  ոու   o   K 1 A1  K 2 A2  ոու   o  , /4.43/ որտեղ՝ mոx–ն ու օ-ն համապատասխանա ար մեքենայի առավելագույն տաքացման ն շրջապատի ջերմաստիճաններն են օՇ, 1-ն ու 2-ը՝ տեսակարար ջերմահաղորդականության գործակիցները համապատասխանա ար նական ն արհեստական հովացումների դեպքերում, կկալ/մ2.ժ.աստ, 1-ն ու 2-ը՝ նույն դեպքերի համար ջերմափոխանցման մակերեսները մ2: Նկատի ունենալով, որ հեռ    1-, /4.43/ հավասարումից կարելի է որոշել մեքենայի տաքացման առավելագույն ջերմաստիճանը.

 ոու 

P1      o     80...100 o Շ : K 1 A1  K 2 A2

/4.44/

Բարձր ջերմաստիճաններում աշխատող մեքենամասեր նախագծելիս անհրաժեշտ է կատարել հատուկ հաշվարկներ, քանի որ նման պայմաններում եռնվածքի տակ գտնվող մետաղների պահվածքն զգալիորեն տար երվում է նականոն ջերմաստիճանային պայմաններում դրսնորված պահվածքից: Բարձր ջերմաստիճանային պայմաններում հատուկ նշանակություն են ստանում մետաղի սողքի ն ժամանակի ընթացքում լարումների փոփոխման երնույթները, որոնք ուսումնասիրվում են հատուկ գրականությամ : 4.2.6. Տեխնոլոգիամիտություն Տեխնոլոգիամիտությունը առավելագույն արդյունավետությամ /արագ ն ամենացածր ծախսումներով/ մեքենամասի պատրաստման գործընթացը նութագրող չափանիշ է: Տեխնոլոգիամիտությամ է պայմանավորված մեքենամասի երկրաչափական ձնը, որի ոչ ճիշտ ընտրությունը կարող է ազդել ոչ միայն դրա պատրաստման արդյունավետության, այլն դրա ամրության ն կոշտության վրա: Մեքենամասերը հիմնականում սահմանափակվում են հետնյալ մակերնույթներով. ա/ գլանային ն կոնական, որոնք հեշտությամ մշակվում են խառատային, գայլիկոնման, ներտաշ, կլորա- ն ներքին հղկման հաստոցներով,

/ հարթ, որոնք հարմար է մշակել ֆրեզերման, ռանդման, հարթ հղկման հաստոցներով, գ/ պտուտակային, որոնք մշակվում են պտուտակահանման, պտուտակաֆրեզման, պտուտակահղկման հաստոցներով, դ/ էվոլվենտային, որոնք պատրաստվում են ատամնամշակման հաստոցներով: Մեքենամասը պատրաստելիս դրա ձնն ստացվում է մետաղի կտրմամ /վերնում նշված հաստոցների միջոցով/, ձուլմամ , դրոշմմամ ն այլն: Ձուլմամ ստացվող մեքենամասի ձնը պետք է ապահովի. ա/ հարմար կաղապարում /կաղապարաշրջանակների ն ձողերի նվազագույն քանակ, ձուլման թեքությունների առկայություն, ձողերի հուսալի ամրացում, նվազագույն անջատվող մասերով ձուլանմուշի ստեղծում/, / արձրորակ ձուլվածքի ստացում /ունենալ պատերի հավասարաչափ հաստություն, մետաղի տեղական կուտակումների ացառում, հալված մետաղով կաղապարի լրիվ լցման ն մետաղի ազատ նստվածքի ապահովում/, գ/ ձուլված մեքենամասի հետագա մշակման հնարավորություն /հաստոցի վրա մեքենամասի տեղակայման ազայի նախատեսում, մշակման ենթակա մակերնույթների ջերմամշակման ացառում ն այլն/: Դրոշմմամ ստացվող մեքենամասի ձնը դրոշմման ժամանակ պետք է ապահովի մետաղի ազատ հոսք ն թեքություններ, որոնք անհրաժեշտ են մեքենամասից դրոշմի ազատ դուրս գալու համար: Մետաղի կտրմամ պատրաստվող մեքենամասի նախապատրաստվածքի ձնը նյութի խնայողության ն մետաղի կտրման գործընթացի պարզեցման ու կրճատման նպատակով հնարավորին չափ պետք է մոտեցվի դրա վերջնական ձնին: Եթե չլիներ մեքենամասի պատրաստման տեխնոլոգիամիտությունը, ապա, ելնելով աշխատունակության չափանիշներից, դրա ձնը կարելի էր ընտրել ավելի կատարյալ: Օրինակ՝ լիսեռը որպես հավասարամուր ձող հաշվարկելիս ստանում է խորանարդ պարա ոլորիդի ձն, պատրաստման արդությունից խուսափելով, ընտրում են պարզ ձն՝ գլանաձն փոփոխական տրամագծերով: Մեքենամասի ձնը /կառուցվածքը/ կախված է նան դրա արտադրության տեսակից: Օրինակ՝ հատային արտադրության դեպքում իրանային մեքենամասերը նպատակահարմար է պատրաստել եռակցմամ պողպատյա թերթերից ն գլոցված պրոֆիլներից, մանր ն միջին սերիական արտադրության դեպքում՝ ձուլմամ կամ եռակցմամ , իսկ խոշոր սերիական ն զանգվածային արտադրության դեպքում՝ ձուլմամ : Առանցքակալների տեղադրման համար

համառանցք անցքերը հատային արտադրության դեպքում նպատակահարմար է պատրաստել միննույն տրամագծով, իսկ սերիական կամ զանգվածային արտադրության դեպքում՝ տար եր տրամագծերով, որոնք մի ուղղությամ պետք է նվազող լինեն: Այս հանգամանքը թույլ է տալիս ոլոր անցքերի միաժամանակյա մշակում մեկ հարմարանքով: Այսպիսով, մեքենամասը ձնավորելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել դրա պատրաստման տեխնոլոգիան: Փորձը ցույց է տվել, որ տեխնոլոգիամիտության արձրացմանն ուղղված մեքենամասի ձնի աննշան փոփոխությունն անգամ կարող է մի քանի անգամ նվազեցնել դրա պատրաստման աշխատատարությունը: 4.2.7. Հուսալիություն ն երկարակեցություն Իրի /մեքենամասի, մեքենայի/ աշխատունակությունը սերտորեն կապված է դրա հուսալիության հետ: Հուսալիությունը տրված աշխատատնության ընթացքում նախատեսված սահմաններում շահագործական ցուցանիշների պահպանմամ իրի գործառույթների կատարումն է: Իրի հուսալիությունը պայմանավորված է դրա անխափանության, երկարակեցության, նորոգապիտանիության ն պահպանելիության հատկանիշներով: Անխափանությունը տրված աշխատատնության ընթացքում առանց հարկադրական ընդմիջումների իրի աշխատունակության պահպանման հատկությունն է: Անխափանությունը կարնոր է հատկապես այն իրերի համար, որոնց խափանումը կապված է մարդկանց անվտանգության կորստի հետ /օրինակ՝ թռչող ապարատների/: Աշխատատնությունը իրի գործելու տնողությունն է, իսկ խափանումը՝ դրա աշխատունակությունը խախտող պատահար: Երկարակեցությունը տեխնիկական սպասարկման ն նորոգման սահմանված համակարգի դեպքում իրի աշխատունակության պահպանման հատկությունն է մինչն սահմանային վիճակի սկիզ ը: Սահմանային վիճակ ասելով հասկանում են իրի մի այնպիսի վիճակ, որի դեպքում դրա հետագա շահագործումը դառնում է անհնար կամ աննպատակահարմար ցածր արդյունավետության կամ անվտանգության պահանջների խախտման պատճառով: Նորոգապիտանիությունը իրի տեխնիկական սպասարկումների ն նորոգումների ընթացքում անսարքությունների ու խափանումների հայտնա երմամ ու վերացմամ դրա աշխատունակության վերականգնման հատկությունն է: Պահպանելիությունը իրի պահպանման ն տեղափոխման սահմանված ժամկետից հետո պահանջվող շահագործական ցուցանիշների պահպանման հատկությունն է:

Հուսալիությունն զգալիորեն կախված է իրի պատրաստման որակից ն աշխատանքային ռեժիմից առաջացող լարումների, արագությունների ն ջերմաստիճանների՝ իրենց սահմանային արժեքների հետ համընկնումից: Խափանումները լինում են տար եր ն կախված են մեքենամասերի կամ դրանց մակերնույթների քայքայումից /ջարդվածքներ, փշրամաշում, մաշում, կոռոզիա/ կամ այլ պատճառներից: Անխափանության հիմնական ցուցանիշը տրված t ժամանակաընթացքում անխափան աշխատանքի Ք(t) հավանականությունն է: Վիճակագրությամ այդ ցուցանիշը տրված ժամանակամիջոցում աշխատունակությունը պահպանած մեքենամասերի թվի ն դրանց ընդհանուր թվի հարա երությունն է: Քանի որ խափանումն ու անխափան աշխատանքն իրարամերժ պատահարներն են, ուստի

Ք (t) + Օ (t) Հ 1, որտեղ Օt  

 f t 4t t

o

/4.45/

-ն t ժամանակում խափանումների հավանա-

կանությունն է, իսկ t-ն՝ խափանումների հավանականությունների խտությունը: Օ(t)-ն կարելի է որոշել հետնյալ դատողությամ : Եթե t ժամանակում միննույն շահագործական պայմաններում աշխատող  թվով միատեսակ իրերից շարքից դուրս են եկել Օ(t) իրեր, ապա դրանց անխափասն աշխատանքի հավանականությունը կլինի.

Pt  

Օ(t) N  Օt   1 : N N

/4.46/

Եթե հայտնի է անխափան աշխատանքի Ք(t) հավանականությունը, ապա խափանման հավանականությունը կլինի Օ(t)Հ1-Ք(t): Այսպես, օրինակ, եթե միննույն փորձարկման պայմաններում նույն տիպաչափի թվով 1000 առանցքակալներից 1000, 2000 ն 3000 ժ աշխատատնությունից հետո շարքից դուրս են եկել համապատասխանա ար թվով 30, 55 ն 75 առանցքակալներ, ապա Ք(t)-ն կլինի համապատասխանա ար, 0,97, 0,945 ն 0,925: Համակարգի անխափան աշխատանքի հավանականությունը հավասար է դրա տարրերի անխափան աշխատանքի հավանականությունների արտադրյալին.

P t   P1 t   P2 t ...Pn t ,

/ 4.47/

Ք1(t)ՀՔ2(t)Հ...ՀՔո(t) դեպքում` Ք(t)ՀՔ1 ո(t): / 4.47'/ Քանի որ 1 t Հ 1, ուստի արդ համակարգի հուսալիությունն

ստացվում է ցածր: /4.47/ ն /4.47'/ անաձներն արտահայտելով խափանման հավանականություններով՝ կունենանք.

Ք (t )Հ1- [ Օ1 (t) + Օ2 (t) +...+ Օո (t) ] , Օ1 (t) Հ Օ2 (t) Հ...Հ Օո (t) դեպքում Քt Հ 1-ո Օ1(t ):

/4.48/ /4.48'/

Մեքենամասերի նականոն շահագործման ժամանակամիջոցում մաշվածքային խափանումներն իրենց դեռ չեն դրսնորում, ուստի հուսալիությունը նութագրվում է հանկարծակի խափանումներով: Վերջիներս առաջանում են ազմաթիվ հանգամանքների ան արենպաստ ընթացքից ն, անկախ իրի՝ մինչն խափանումն ընկած շահագործման ժամանակամիջոցից, ունեն հաստատուն ուժգնություն: Այս դեպքում անխափան աշխատանքի հավանականությունը որոշում են հետնյալ անաձնով. -t

Ք(t) Հ 6 , որտեղ

t միջ

/4.49/

-ը խափանումների ուժգնության հաստատունն

է, իսկ tմիջ –ը միջին աշխատատնությունն է մինչն խափանումը:

4.3. Մեքենաշինական նյութերն ու դրանց ընտրությունը Մեքենամասերի նախագծման գործընթացում նյութի ընտրությունը պատասխանատու պահ է, որը պետք է իրականացվի տար եր նյութերի հատկությունների լրիվ իմացությամ ՝ հաշվի առնելով տվյալ մեքենամասի պատրաստմանն ու աշխատանքային պայմաններին ներկայացվող պահանջները: Մեքենաշինության մեջ օգտագործում են պողպատներ, թուջեր, գունավոր մետաղների համահալվածքներ, մետաղախեցե ն ոչ մետաղյա նյութեր /պլաստիկ զանգվածներ, ռետին ն այլն/, որոնց աղադրու-

թյունն ու հատկությունները կանոնակարգված են պետական ստանդարտներով: Ջերմային, ջերմաքիմիական ն մեխանիկական մշակումից նյութերի ձեռք երած հատկությունները զետեղված են տեղեկատու գրականության մեջ: Մեքենաշինական նյութերի քիմիական աղադրությունը, հատկություններն ու մշակման եղանակներն ուսումնասիրվում են նյութագիտության ն մեքենաշինության տեխնոլոգիայի դասընթացներում: Աշխատանքային պայմաններից կախված՝ նյութերին ներկայացվող ընդհանուր պահանջները զետեղված են մեքենամասերի հաշվարկման ն աշխատունակության հիմնական չափանիշների 4.2 ենթակետում: Մեքենամասերի կառուցվածքի ն հաշվարկի առանձնահատկություններով պայմանավորված՝ հատուկ պահանջները դիտարկվում են ներքնում: Մեքենաշինությունն իր զարգացման ոլոր փուլերում խթանել է այնպիսի հատկություններով օժտված նոր նյութերի հայտնվելը, որոնք ապահովել են դրանց անընդմեջ առաջընթացը: Այսպես, օրինակ, ինքնաթիռաշինության զարգացումն առաջ է քաշել արձրամուր, թեթն, իսկ ռեակտիվ շարժիչների զարգացումը՝ հրադիմացկուն համահալվածքների ստեղծումը ն այլն: Նոր նյութերի ստեղծման հետ միաժամանակ անընդմեջ արելավվում է գոյություն ունեցող նյութերի շահագործական որակը: Այսպես, օրինակ, կոնստրուկցիոն պողպատ2 ների ձգման ամրության սահմանը, որը հազիվ կազմում է 600 Ն/մմ , տարատեսակ լեգիրող տարրերի ավելացմամ ն ջերմամշակմամ մեծացվում է մինչն 1800 Ն/մմ2, իսկ եր եմն էլ՝ 2400 Ն/մմ2, այսինքն՝ 3...4 անգամ: Առավել նշանակալից է արձրացել թուջի ամրությունը: Թուջը որպես կոնստրուկցիոն նյութ մոտ 80 տարի առաջ ունեցել է 100...150 Ն/մմ2-ուն չգերազանցող ձգման ամրության սահման: Այժմ լեգիրման ն վերափոխման եղանակով թուջերի ամրության սահմանը արձրացված է մինչն 800Ն/մմ2, այսինքն՝ 5...8 անգամ: Բարձր ամրության շնորհիվ ն միննույն ժամանակ պահպանված առանձնահատկությունների / արձր ցիկլային ճլություն ն դիմացկունություն, քերծվածքատիպ կտրվածքների նկատմամ անզգայնություն, լավ ձուլման հատկություն, ցածր ինքնարժեք/ դեպքում վերափոխված ն գնդաձն գրաֆիտով թուջերը դարձել են արժեքավոր մեքենաշինական նյութեր: Թուջը նույնիսկ օգտագործում են ծնկաձն լիսեռներ պատրաստելու համար, որոնք նախկինում պատրաստում էին միայն պողպատից: Մեքենաշինական նոր նյութերի շարքում հատուկ տեղ են զ աղեցնում պլաստիկ զանգվածները /պլաստմասսաները/, որոնք նական կամ արհեստական պոլիմերների հիմքով ոչ մետաղյա նյութեր են: Դրանցից մեքենամասեր պատրաստում են առավելապես պլաստիկ ձնափոխման մեթոդով: Պլաստիկ զանգվածները

հիմնականում կազմված են երկու աղադրամասերից՝ խեժից /կապակցող/ ն լցանյութից: Տաքացման ընթացքում կապակցող աղադրամասի վարքից կախված՝ տար երում են ջերմառեակտիվ ն ջերապլաստիկ պլաստիկ զանգվածներ: Ջերմառեակտիվները տաքացման ն սեղմման դեպքում անցնում են անհալունակ ն անլուծելի վիճակի, որն անդարձելի գործընթաց է: Ջերմապլաստիկները տաքացման դեպքում հալվում են /դառնում են պլաստիկ/, իսկ սառեցման դեպքում՝ պնդանում, որը դարձելի գործընթաց է ն թույլ է տալիս նյութը կրկնակի մշակել: Լցանյութերն ազդում են պլաստիկ զանգվածի մամլման հատկության /հոսունություն, կծկում/, ջերմակայունության, մշակման ռեժիմի /տեսակարար ճնշում, մամլման ջերմաստիճան/ ն պատրաստի շինվածքի մեխանիկական ամրության վրա: Որպես լցանյութեր օգտագործում են օրգանական /փայտալյուր, գործվածք, թուղթ, արհեստական ն ուսական թելեր ն այլն/ ն անօրգանական /աս եստ, տալկ, ճենակավ, փայլար, ապակե թել ն այլն/ նյութեր: Պլաստիկ զանգվածներում ավելացնում են նան դրա պլաստիկությունը արձրացնող աղադրիչ, որը հեշտացնում է մամլումն ու գրտնակումը, ինչպես նան ներկեր՝ պատրաստվածքին ցանկալի գույն տալու համար: Պլաստիկ զանգվածի ամրությունը արձրացնելու նպատակով որոշ դեպքերում դրա մեջ տեղավորում են մետաղյա կմախք /ցանց, ժապավեն/: Պլաստիկ զանգվածները համարվում են ինքնուրույն նյութեր, որոնց նշանակությունն ու կիրառությունն անընդմեջ աճում են: Նախագծվող մեքենամասի նյութի ընտրության դեպքում ելնում են հետնյալ ընդհանուր նախադրյալներից. ա/ շահագործական՝ նյութը պետք է ավարարի մեքենայում մեքենամասի աշխատանքային պայմաններին, / տեխնոլոգիական՝ նյութը պետք է ավարարի մեքենամասի պատրաստման ամենափոքր աշխատատարության պահանջներին, գ/ տնտեսական՝ նյութը պետք է ձեռնտու լինի իրականացվող ոլոր ծախսումների /նյութերի ն պատրաստման ինքնարժեք, շահագործման ծախսեր/ տեսակետից: Նշված նախադրյալների լրիվ հաշվառմամ որնէ մեքենամասի համար նյութի հիմնավորված ընտրությունը համարվում է արդ տեխնիկատնտեսկան խնդիր: Վերջինիս լուծումն առավել չափով արդանում է նան նրանով, որ մեքենամասի ձնն ու չափերը փոփոխվում են՝ կախված դրա նյութի մեխանիկական հատկություններից ն տեխնոլոգիական հնարավորություններից: Ընդհանուր դեպքում նյութի ճիշտ ընտրությունն իրականացվում է մի քանի տար երակների համեմատության հիման վրա: Ի դեպ, այսպես են վարվում պատասխանատու դեպքերում, եր

մեքենամասի համար այս կամ այն նյութը որոշում է արդ հանգույցի կառուցվածքը, դրա կշիռը, երզրաչափքերն ու արժեքը: Որոշ դեպքերում ցուցանիշների համակարգի օգտագործմամ հեշտանում է նյութի ընտրությունը: Դրանով նութագրում են նյութի ոչ թե առանձին հատկությունը /օրինակ՝ միայն ամրությունը, դիմացկունությունը կամ կոշտությունը/, այլ մի քանի հատկությունների համախմ ությունը: Մեքենամասի կառուցվածքին ներկայացվող պահանջներից ելնելով՝ ցուցանիշների կազմը կարելի է փոփոխել, օրինակ, մեքենամասի նվազագույն արժեքը կամ ամենափոքր կշիռը տրված ամրության, դիմացկունության, կոշտության ն այլնի դեպքում: Հաճախակի ուշադրության է արժանի մեքենամասի կարնոր գործոն համարվող կշռային ցուցանիշը, որը նութագրում է դրա կառուցվածքի արդյունավետությունն ու պատկերացում է տալիս մետաղատարության ն նյութի արժեքի մասին: Ներքնում որոշ դեպքերի համար տրված է այդ ցուցանիշների փոխադրարձ կապը: Դիցուք Լ երկարության ձողն Բ ուժով ենթարկվում է ձգման /-ն նյութի տեսակարար կշիռն է,  Ժ-ն՝ ձգման ամրության սահմանը, Տ-ը՝ ամրության պաշարը/: Ձողի լայնական հատույթի / մակերեսը, V ծավալն ու Շ կշիռը որոշվում են հետնյալ անաձներով.

A

F

 



SF

Ժ

, V  AL 

SFL

Ժ

, G  V  SFL

 : Ժ

Հետնա ար, նույն Լ, Բ ն Տ պարամետրերն ունեցող, տար եր նյութերից պատրաստված /1, ժ, ն 2, ժ2/ երկու ձողերի կշիռների հարա երությունը կկազմի.

G1  Ժ2 /  2  : G2  Ժ1 /  1

/4.50/

Այսպիսով, ձգման դեպքում հավասարամուր ձողերի կշիռները հակադարձ համեմատական են Ժ հարա երությանը: Որքան մեծ է այդ հարա երությունը, այնքան տվյալ նյութը կշռով շահավետ է: ժ/ հարա երությունն անվանում են տեսակարար ամրություն: Կառուցվածքներում, որոնց կշիռները հատուկ կարնոր նշանակություն ունեն, տեսակարար ամրությունը դրանց նյութի որակի գնահատման հինական չափանիշներից է: Եթե հաշվարկը տարվում է ըստ -1 դիմացկունության սահմանի, ապա նման դատողությամ կարելի է ցույց տալ, որ նյութի

շահավետությունը որոշվում է -1/ հարա երությամ , որն անվանում են նյութի տեսակարար դիմացկունություն: Երկրաչափորեն նման կտրվածքով ձողերի ծռման ն ոլորման դեպքերում ստացվում են այլ հարա երություններ. ծռման համար

ոլորման համար

2/3 G1  դ2 /  2  2/3 , G2  դ1 /1

2/3 G1  ժ2 /  2/3 2 , G2  ժ1 /  1

/4.51/

Ծռման կամ ոլորման ենթարկված ձողի նյութի կշռային 2/3 2/3 չափանիշներ են դ / կամ ժ / հարա երությունները: Համեմատելով /4.50/ ն/4.51/ արտահայտությունները՝ տեսնում ենք, որ ծռման ն ոլորման դեպքերում արձր ամրությունը կշռի տնտեսման վրա ավելի պակաս ազդեցություն է թողնում, քան ձգման դեպքում, իսկ դա այն անի հետնանք է, որ փոքր հատույթներն ունեն փոքր դիմադրության մոմենտներ: Նման ճանապարհով, վերը երված ցուցանիշներից ացի, կարելի է ստանալ այլ ցուցանիշներ, որոնք նյութը նութագրում են կոշտության, հարվածային եռնվածքի, ծավալի, արժեքի ն այլնի տեսակետից: Աշխատանքային պայմաններից կախված՝ միննույն մեքենամասի տար եր մակերնույթներին ն ծավալներին հաճախակի ներկայացվում են տար եր պահանջներ՝ մաշակայունություն, հպումային կամ ծավալային ամրություն, կոշտություն կամ ընկրկելիություն, կոռոզիոն կայունություն, ջերմհաղորդականություն ն այլն: Նյութի ընտրության առավել նպատակահարմար ն առաջադիմական սկզ ունք է ընտրությունն ըստ, այսպես կոչված, «տեղական որակի», որի էությունն ավելի հասկանալի է դառնում կոնկրետ օրինակների ացատրությամ : 1. Շփական կցորդիչների շփվող մակերնույթների նյութին ներկայացվում են ազմապիսի պահանջներ՝ արձր շփման գործակից, մաշակայունություն ն ջերմահաղորդականություն, ինչպես նան մեխանիկական ն ջերմային ավարար ամրություն: Չկա այնպիսի համասեռ նյութ, որը միաժամանակ ավարարի նշված ոլոր պահանջներին: Իրենց հատկություններով ավականին մոտ են մետաղախեցե նյութերը, որոնց պղնձի հիման վրա խառնուրդի մոտավոր կազմը օ օ հետնյալն է. պղինձ՝ 60...70 /օ, երկաթ՝ 5...109, անագ՝ 5...15 /օ, կար ո-

րունդ, կվարց կամ այլ կարծր հղկանյութեր: Այդ աղադրիչների դերը հետնյալն է. ա/ պղինձը, որը եռակալման դեպքում արձր ճնշում չի պահանջում, ապահովում է լավ ջերմահեռացումը, / երկաթն ու հղկանյութերը արձրացնում են շփման գործակիցը, գ/ կապարն ու անագը հալվելով ստեղծում են նուր թաղանթ, որը, քսանյութի դեր կատարելով, քերծվածքներից պաշտպանում է անող մակերնույթները: Մետաղախեցե շփանյութերն առանձնանում են արձր փխրունությամ , որի պատճառով պողպատյա կամ թուջե կոշտ հիմքի վրա դրա շերտի հաստությունը կազմում է - 0,2 մմ:Այսպիսով, տար եր աղադրիչների արհեստական զուգակցման ճանապարհով կարելի է ստանալ նյութ, որից պատրաստված մեքենամասի մակերնույթի յուրաքանչյուր կետ օժտված լինի ցանկալի հատկություններով: 2. Վերջին շրջանում, չնայած անընդմեջ աճող եռնվածքներին, շատ դեպքերում հաջողվել է ատամնավոր փոխանցիչներում օգտագործվող արձր լեգիրված պողպատները փոխարինել ածխածնավոր կամ ցածր լեգիրված պողպատներով: Ատամնանիվի մարմինը, որի վրա ծախսվում է մետաղի հիմնական զանգվածը, եռնվածքից ենթարկվում է փոքր լարումների: Առավել ծանրա եռնված տարրերն ատամներն են, որոնցից պահանջվում են արձր դիմացկունություն ծռման դեպքում ն աշխատող մակերնույթների արձր մաշակայունություն ու հպումային ամրություն: Առաջինն ստանում են ատամի հիմքի մոտ մակերնույթի ամրացմամ (տեղամասում մակակոփմամ ստեղծելով ձգման մնացորդային լարումներ), իսկ վերջինը՝ ատամի աշխատող մակերնույթի մխմամ , որը տաքացնում են արձր հաճախության հոսանքով: Այսպիսով, այստեղ էլ անհրաժեշտ արդյունքի հասնում են պահանջված ուղղությամ մեքենամասի նյութի վիճակի ն հատկությունների տեղային փոփոխման ճանապարհով: 3. Ներքին այրման շարժիչների ծնկաձն լիսեռի առանցկալներն առավել ուժգին եռնավորված մեքենամասերից են: Սկզ ում առանցքակալների ներդրակները պատրաստում էին ամ ողջական, հակաշփական լավ հատկություններով օժտված, անագային րոնզից: Հետագայում հատուկ, առավել արձր հակաշփական հատկություններով օժտված, առանցքակալային համահալվածքների / ա իտներ/ հայտնագործումից հետո րոնզե ներդրակները երեսպատեցին դրա արակ շերտով: Սակայն այս դեպքում րոնզը, կորցնելով իր դերը, դարձավ երկրորդական ն փոխարինվեց առավել ամուր նյութով՝ պողպատաթերթով՝ ներդրակը դարձնելով արակապատ: Բա իտները, ունենալով ցածր հոսունության ն դիմացկունության սահմաններ, լավ

են աշխատում ցածր ն միջին եռնվածքի դեպքում, սակայն ի վիճակի չեն կրել մեծ եռվածքներ ն արձր ջերմաստիճաններ: Այս հանգամանքի պատճառով անցում կատարվեց պողպատյա ներդրակներին, որոնք երեսպատված են ոչ թե ա իտով, այլ կապարային րոնզով, որի հակաշփական հատկություններն զգալիորեն զիջում էին ա իտի հատկություններին: Տեսակարար ճնշման ն արագությունների հետագա աճը հանգեցրեց «ցանցաձն» առանցքակալների ի հայտ գալուն: Այստեղ պողպատը նախ պատում են կապարային րոնզի միջանկյալ շերտով, գլանաքերթում ն ակոսած մակերնույթը երեսպատում կապարային ա իտով ու ենթարկում մեխանիկական մշակման: Արդյունքում առաջացած ցանցաձն անող մակերնույթի ա իտով լցված ակոսների մակերեսը, որը կազմում է ընդհանուրի 25...609-ը, զգալիորեն արելավում է առանցքակալի աշխատանքային պայմանները: Այսպիսով, առանցքակալի կառուցվածքի զարգացումն ընթացել է 5մմ հաստության հոծ րոնզե ներդրակից մինչն եռամետաղ արակապատ /2մմ հաստության/ ցանցաձն ներդրակը, որի յուրաքանչյուր մետաղին հատկացված է խիստ սահմանափակ իր դերը: Մետաղների մշակման ժամանակակից տեխնոլոգիաների ազմապիսի միջոցները /տար եր եղանակներով մակերնույթների ծածկութապատում, մետաղների ջերմային ն ջերմաքիմիական մշակում, մնացորդային լարումների արհեստական ստեղծման ճանապարհով մետաղների մեխանիկական ամրացում ն այլն/ մեքենամասի մակերնույթի ցանկացած կետում ն ցանկացած կտրվածքում պահանջվող հատկությունների ստեղծման նպատակով դրա կառուցվածքի վրա ուղղորդված ազդեցություն ունենալու ացարձակ լայն հնարավորություններ են ստեղծում: Թվարկված միջոցներից զգալի է մակերնույթների մշակման դերը, քանի որ ոլոր վնասվածքներն ու քայքայումները /սկսած կոռոզիայից մինչն հոգնածային ճաքերը/ առաջանում են մեքենամասի մակերնույթի վրա ն ապա թափանցում են խորքերը՝ տարածվելով դրա լրիվ հատույթով կամ որոշակի մասով: «Տեղական որակի» հետագա զարգացումը հանգեցրել է նոր դասի նյութերի՝ համակցված նյութերի / աղադրյալ մետաղապատ, ամրանավորած ն այլն/ առաջացմանը, որոնց մեծ ապագա է սպասում: .

Գ Լ Ո ՒԽ 5

ՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ ՓՈԽԱՆՑԻՉՆԵՐ

5.1. Ընդհանուր տեղեկություններ Մեքենայում էներգիայի (շարժման) փոխանցման հիմնական տեսակներն են՝՝ մեխանիկականը, էլեկտրականը, հիդրավլիկը ն պննմատիկը: Մեխանիկական են անվանում այն փոխանցումները, որոնք իրականացվում են մեխանիկական միջոցներով՝ (փոխանցիչներով), դրանք են` ատամնավոր, փոկավոր, շղթայավոր ն այլ տեսակի փոխանցիչները: Հիդրավլիկ ն պննմատիկ փոխանցումներում օգտագործվում են ճնշման տակ եղած հեղուկ յուղի ն սեղմված օդի կինետիկ էներգիան: Փոխանցիչները նախատեսված են մեքենաներում ն մեխանիզմներում շարժման (պտտող մոմենտի), իսկ եր եմն էլ շարժման օրենքների ն տեսակների /օրինակ՝ պտտականը համընթացի կամ հակառակը/ փոփոխմամ ՝ էներգիան որոշակի հեռավորության վրա փոխանցելու համար: Դրանց միջոցով է մեքենայի շարժիչից էներգիան փոխանցվում անող օրգանին / նկ.5.1,ա/: Ժամանակակից մեքենաշինությունում մեխանիկական փոխանցիչների հետ միաժամանակ լայնորեն օգտագործում են էլեկտրական, հիդրավլիկ ն պննմատիկ շարժա երներ :

Նկ.5.1 Մեքենայի շարժիչի ն դրա անող օրգանի միջն փոխանցիչի տեղակայումը կապված է հետնյալ խնդիրների հետ, եր ՝ ա/ մեքենայի անող օրգանից պահանջվող արագությունները տար երվում են շարժիչի արագությունից, / հարկավոր է անող օրգանի արագությունը փոխել, որը ձեռնտու չէ կատարել շարժիչի միջոցով, գ/ մեկ շարժիչով անհրաժեշտ է աշխատեցնել տար եր արագություններով մի քանի մեխանիզմներ,

դ/ անհրաժեշտ է ձնափոխել շարժման տեսակը /պտտականը համընթացի ն հակառակը/, ե/ անհրաժեշտ է փոփոխել շարժման ուղղությունը ն այլն: Այսպիսով, մեխանիկական փոխանցիչներով լուծում են երեք հիմնական խնդիրներ. ա/ ապահովում են մեքենայի հարմարադասումը, /կարգավորում են տարվող լիսեռի պտտման հաճախությունը, գ/ իրականացնում են մեծ փոխանցման թվեր: Օրինակ՝ տրանսպորտային մեքենաներում շարժա եր անիվների արագությունների ն դրանց փոխանցվող պտտող մոմենտների փոփոխման համար հարկավոր է փոփոխել շարժիչի ն անիվների միջն ընկած մեխանիզմների փոխանցման հարա երությունը: Հաստոցներում փոխանցման հարա երության փոփոխմամ կարգավորում են իլի պտտման հաճախությունը ն այլն: Մեխանիկական փոխանցիչները աժանում են երկու հիմնական խմ երի /տես ստորն երված սխեման/. 1/շփական /ֆրիկցիոն/, որոնք լինում են անմիջական հպմամ ն ճկուն կապով /փոկավոր/, 2/ կառչման, որոնք նույնպես լինում են անմիջական հպմամ /ատամնավոր, որդնակավոր, պտուտակաատամնավոր/ ն ճկուն կապով /ատամնափոկավոր, շղթայավոր/: Ըստ նշանակման փոխանցիչները աժանում են կինեմատիկ ն ուժային փոխանցիչների: Ըստ փոխանցման թվի փոփոխման նույթի փոխանցիչները լինում են հաստատուն ն փոփոխական փոխանցման թվերով, իսկ ըստ լիսեռների առանցքների հարա երական շարժման՝ սովորական ն մոլորակային: Տարածության մեջ ըստ լիսեռների առանցքների փոխադարձ դասավորության տար երում են զուգահեռ, հատվող ն խաչվող առանցքներով փոխանցիչներ: Հաստատուն փոխանցման թվով փոխանցիչներին, որոնք իջեցնում են տարվող լիսեռի պտուտաթվերը, անվանում են ռեդուկտորներ, իսկ եր փոխանցիչները արձրացնում են տարվող լիսեռի պտուտաթվերը՝ մուլտիպլիկատորներ: Փոփոխական փոխանցման թվերով փոխանցիչներին անվանում են վարիատորներ, ընդ որում, եր դանդաղընթաց լիսեռի պտուտաթվերը փոխվում են աստիճանական ձնով, անվանում են նան արագության տուփեր, իսկ դանդաղընթաց լիսեռի պտուտաթվերի սահուն փոփոխման դեպքում՝ ուղղակի վարիատորներ:

Յուրաքանչյուր փոխանցիչում /նկ. 5.1, / տար երում են մուտքի ն ելքի լիսեռներ, կամ, որ նույնն է, տանող ն տարվող կամ արագընթաց ն դանդաղընթաց լիսեռներ, եթե փոխանցիչը դանդաղեցնող է: Բազմաստիճան փոխանցիչներում արագընթաց ն դանդաղընթաց լիսեռների միջն տեղակայված լիսեռներին անվանում են միջանկյալ: Փոխանցիչները նութագրվում են հետնյալ պարամետրերով. ա) մուտքի /Ք1/ ն ելքի /Ք2/ հզորություններով (Վտ կամ կՎտ), ո1 ն ո2 պտտման ) տանող ն տարվող լիսեռների հաճախություններով (պտ/ր), գ) տանող ն տարվող լիսեռների 1 ն 2 անկյունային արագություններով վ-1: Բացի հիմնականներից, տար երում են նան երկրորդական նութագրեր: Դրանք են. ա) փոխանցման օգտակար գործողության գործակիցը / ՕԳԳ/՝



Pկ P2  1 , P1 P1

/5.1/

որտեղ Քկ-ն փոխանցիչում կորցրած հզորությունն է, ) փոխանցման հարա երությունը՝

u

1 n1 :  2 n2

/5.2/

Հաճախակի երկրորդական նութագրերն օգտագործում են հիմնականների փոխարեն, այսինքն՝ փոխանցիչը նութագրում են Ք1,ո1,ս, մեծություններով: Եթե ս 1, ո1ո2 /12/, ապա կունենանք դանդաղեցնող փոխանցիչ /ռեդուկտոր/: Եթե ս1, ո1ո2 12/, ապա կունենանք արագացնող փոխանցիչ /մուլտիպլիկատոր/: Ամենաշատ տարածում գտնել են դանդաղեցնող փոխանցիչները, քանի որ անող օրգանի պտտման հաճախությունները մեծամասամ փոքր են շարժիչի պտտման հաճախություններից, այսինքն՝ ո2Հո1, 2Հ1: Մեխանիկական փոխանցիչների հաշվարկման ժամանակ հաճախակի օգտվում են հետնյալ մեծություններից. ա) Ք փոխանցվող հզորությունից /Վտ/՝,

Ք Հ Բt V , /5.3/ որտեղ՝ Բt –ն շրջանային /տանգենցիալ/ ուժն է (Ն), V-ն՝ լիսեռի, անիվի շրջանային արագությունը (մ/վ),

) 7 փոխանցվող պտտող մոմենտից /Ն.մ/, որը որոշում են, ելնելով Ք հզորությունից /Վտ/ ն  անկյունային արագությունից /վ-1 /՝

7

P



, որտեղ



n

:

/5.4/

Արագընթաց ն դանդաղընթաց /տանող ն տարվող/ լիսեռների

71 ն 72 պտտող մոմենտների կապը, փոխանցվող հզորության հոսքի ուղղությամ , որոշվում է հետնյալ անաձնով.

72 Հ 71 ս :

/5.5/

5.2.Շփական փոխանցիչներ ն վարիատորներ 5.2.1. Ընդհանուր տեղեկություններ Այն փոխանցիչները, որոնց աշխատանքը հիմնված է հպման մեջ գտնվող երկու պտտվող մարմինների հպման տեղամասում առաջացած շփման ուժի վրա, կոչվում են շփական փոխանցիչներ: Շփական փոխանցիչների առավելություններն են. ա/ սահուն ն անաղմուկ աշխատանքը, / մեխանիզմի աշխատանքի ժամանակ տարվող լիսեռի անկյունային արագության սահուն կարգավորումը, գ/հզորությունների փոփոխման լայն ընդգրկույթը/ՔՀ0...250 կՎտ, V-ն՝ մինչն 25 մ/վ ս10 դեպքում/, դ/ ծառայում են որպես ապահովիչ կինեմատիկ օղակներ շարժիչները գեր եռնվածությունից ապահովելու համար: Շփական փոխանցիչների թերություններն են. ա) նորմալ սեղմման ուժից լիսեռների ն դրանց հենարանների վրա առաջացող մեծ ճնշումները, որոնց հետնանքով մեծանում են փոխանցիչի եզրաչափքերը, ) փոխանցման թվի անկայունությունը, որը սահքի առկայության հետնանք է, գ/ սահմանափակ հզորության փոխանցումը մեկ զույգ գլդոններով /անիվներով/, դ/ գլդոնների արագ մաշումը: Կառուցվածքն ու աշխատանքային պայմանը: Շփական փոխանցիչները լինում են հետնյալ կառուցվածքների՝ 1/ գլանաձն հարթ գլդոններով /նկ.5.2,ա/,

2/ գլանաձն ակոսավոր գլդոններով /նկ.5.2, /, 3/ կոնաձն գլդոններով /նկ.5.3/: Այս փոխանցիչները գործում են այն դեպքում, եր հպվող գլդոնների /անիվների/ վրա ազդող նորմալ Բո ուժից դրանց միջն առաջացած Բƒ շփման ուժը գերազանցում է Բt շրջանային ուժին. Բt  Բƒ , /5.6/ որտեղ Բƒ Հ Բո ƒ : /5.7/ Այստեղ ƒ –ը երված շփման գործակցին է գլդոնների հպման տեղամասում /պողպատը պողպատի հետ չոր շփման դեպքում՝

ա/

/ Նկ.5.2

Նկ.5.3

ƒ 0,16, յուղի պայմաններում՝ ƒ  0,04, տեքստոլիտ-պողպատ զույգի չոր շփման դեպքում՝ ƒ  0,22 ն այլն/: Բո նորմալ սեղմման ուժը կարելի է ստեղծել զսպանակի կամ լծակային մեխանիզմի միջոցով: Վերը երված (5.6) պայմանի խախտման դեպքում առաջանում է տեղապտույտ, որի հետնանքով անիվներն արագ կերպով մաշվում են: 5.2.2. Փոխանցման կինեմատիկան Դիտարկենք գլանաձն հարթ գլդոններով շփական փոխանցիչը / նկ.5.2,ա/: Երկու գլդոնների հպման Շ կետում շրջանային ակնթարթային արագությունները հավասար են.

V1c 

որտեղ՝

1D1

V1Շ Հ V2Շ,

V2 c 

,

2 D2

:

/5.8/

Այստեղ 1-ն ու 2-ը համապատասխանա ար տանող ն տարվող գլդոնների անկյունային արագություններն են, D1-ն ու D2-ը՝ նույն գլդոնների տրամագծերը: Ելնելով Շ կետում (նկ.5.2. ա) գծային արագությունների հավասարությունից՝ կունենանք

1D1



2 D2

, որտեղից, անտեսելով սահքը, կստանանք փո-

խանցման հետնյալ հարա երությունը՝

1 D2 :  2 D1

u

/ 5.9/

Մյուս կողմից, հայտնի է գծային արագությունների ն պտտման հաճախությունների հետնյալ կապը.

V1c 

D1n1 1000  60

,

V2 c 

D2 n2 1000  60

,

/5.10/

որտեղ D-ն`արտահայտված է մմ-ով, ո-ը՝ պտ/ր-ով: Այդտեղից կստանանք D1ո1 Հ D2ո2 կամ

n1 D2 :  n2 D1

Հետնա ար, փոխանցման հարա երությունը կարտահայտվի նան հետնյալ անաձնով.

u

1 n1 D2 :   2 n2 D1

/5.11/

Կոնաձն գլդոններով փոխանցիչի համար՝

u

1 n1 D2    tg 2  ctg 1 :  2 n2 D1

/5.12/

Իրականում գլդոնների դեֆորմացիաների հետնանքով հպման գոտում առաջանում է առաձգական սահք, ն արագությունների հավասարությունը խախտվում է. տարվող գլդոնը տանողից հետ է ընկնում, որը նութագրում են հարա երական սահքով.

S

n2  n12  1000, n2

/5.13/

որտեղ ո2 – ն ու ո 2 – ը տարվող գլդոնի պտտման հաճախություններն են պարապ ընթացքի ն եռնվածքի առկայության դեպքերում: Հարա երական սահքը կախված է անիվների նյութերից ն փոխանցվող եռնվածքի մեծությունից: Ներքնում երվում են հարա երական սահքի որոշ արժեքներ՝ կախված հպվող գլդոնների նյութերից:

Գլդոնների նյութերը

Հարա երական առաձըգական սահքը Տ(9)

Պողպատը պողպատի հետ Տեքստոլիտը պողպատի հետ Ռետինը պողպատի հետ Հաշվի առնելով հարա երական հարա երությունը կորոշվի այսպես.

u

n1 D2 :  n2 D1 1  S 

0,2 1,0 3,0 սահքը՝

փոխանցման /5.14/

Գլդոնների ձնից ն հպման առանձնահատկություններից կախված՝ որոշ շփական փոխանցիչներում առաջանում է երկրաչափական սահք: Օրինակ՝ ակոսավոր գլդոններով փոխանցիչներում /նկ.5.2, / միայն մեկ կետում է, որ տեղի ունի մաքուր գլորում: Դա սեպի միջին արձրության Ք կետն է, որը կոչվում է գլորման նեռ: Այստեղ V1ՀV2, իսկ մյուս կետերում տեղի ունի սահք, ն այն մեծանում է Ք կետից հեռանալիս: Պարապ ընթացքի դեպքում ակոսավոր 1 ն 2 գլդոնների արագությունները Շ կետում կորոշվեն այսպես.

V1c  V 

հn1

, իսկ V2 c  V 

հn2

Հետնա ար, սահքի արագությունը կլինի.

Vu  V1c  V2 c 

հn 2 u  1

:

/5.15/

,

/5.16/

որտեղ հ-ը հպման գոտում սեպաձն ելուստի արձրությունն է: Նույն երնույթը տեղի ունի նան ճակատային շփական փոխանցիչներում /նկ.5.4/: Պարապ ընթացքի ժամանակ փոքր անվի լայնության մեջտեղում երկու անիվների արագությունները նույնն են ն կորոշվեն այսպես V1ՀV2, կամ

41 n1



4 2 n2

(մ/վ),

/5.17/

որտեղ d1-ի ու d2-ի չափերն արտահայտված են մ-ով, իսկ ո1-ն ու ո2-ը՝ պտ /ր-ով:

Նկ.5.4 Տարվող անվի արագությունը կախված է դրա պտտման առանցքի ն տանող անվի հետ հպման գծի կենտրոնի միջն եղած Շ1 կետերին հեռավորությունից: Այսպիսով, տանող անվի Շ ն համապատասխան տարվող անվի համար կունենանք.

V2 c 

 4 2  Ե n2



4 2 n2



Եn2

 V2 

Եn2

,

/5.18/

V2 c1 

 4 2  Ե n2



4 2 n2



Եn2

 V2 

Եn2

/5.19/

Ստացված արագությունների տար երությունը կլինի սահքի արագության թվային արժեքը.

Vu  V2c  V2 c1 

Եn2

:

/5.20/

Ստացված անաձնից երնում է, որ, որքան մեծ է տանող անիվի

b լայնությունը /հպման գծի երկարությունը/, այնքան մեծ է սահքի Vս

արագությունը: Բեռնվածքի զգալի մեծացման դեպքում, եր հպման նեռը տեղափոխվում է հպման գծի վերջը՝ Շ կետը, առաջանում է տեղապտույտ: 5.2.3. Նյութերն ու հաշվարկային չափանիշները Շփական փոխանցիչներում հպվող գլդոններին ներկայացվող պահանջները հետնյալներն են. 1/ Առաձգական ն երկրաչափական սարքերը փոքրացնելու համար դրանք պետք է ունենան մեծ առաձգականության մոդուլներ: 2/ Գլդոնների սեղմման ուժը փոքրացնելու համար դրանց նյութերը պետք է ունենան մեծ շփման գործակիցներ: 3/ Փոխանցիչի երկարակեցության ապահովման համար անհրաժեշտ է, որ գլդոններն ունենան արձր ամրություն ն մաշակայունություն: Շփական փոխանցիչներում ամենալավ արդյունքներն ստացվում են հետնյալ նյութերի համակցմամ . 1/ Ш215, 18 2Г7, 40 2H, 18 2 2H4// մակնիշների, պողպատպողպատ զույգով /մակերնութային ջերմամշակմամ , 61H/Շ կարծրությամ /: 2/ Թուջ-թուջ կամ թուջ-պողպատ զույգերն օգտագործում են դանդաղընթաց աց փոխանցիչներում՝ ամրացնելով գլդոնների անող մակերնույթները: 3/ Ֆի ր- կամ տեքստոլիտ - պողպատ զույգերն օգտագործում են այն փոխանցիչներում, որտեղ մեծ շփման գործակիցների շնորհիվ ստացվում են փոքր սեղմող ուժեր: 4/ Ռետին-պողպատ կամ ռետին-թուջ զույգերն օգտագործում են մեծ շփման գործակից պահանջող փոխանցիչներում, որտեղ մակերնութային ամրությունները փոքր են:

Ոչ մետաղյա անող մակերնույթներն աշխատում են առանց յուղման, իսկ մետաղյա մակերնույթները կարող են աշխատել ն՛ յուղման դեպքում, ն՛ առանց յուղման: Գլդոնների անող մակերնույթները ենթարկվում են կրկնվող փոփոխական լարումների, հոգնածային փշրամաշման, տաքացման ն մաշման: Փորձերը ցույց են տվել, որ ուժային փոխանցիչներում մետաղյա գլդոնների տրամագծերն ու լայնություններն անհրաժեշտ է որոշել՝ հիմք ընդունելով հպումային լարումները: Ոչ մետաղյա նյութերից պատրաստված գլդոնների դեպքում, փոխանցիչի եզրաչափքերը որոշում են՝ ելնելով տեսակարար ուժից: Այս դեպքում աշխատունակության չափանիշը մաշակայունությունն է: Փակ փոխանցիչները, որոնք աշխատում են յուղում, ստուգում են տաքացմամ :

5.2.4. Շփական փոխանցիչների ամրության հաշվարկը Սեղմող ուժի որոշումը: ՈՒժային փոխանցիչներում մետաղյա գլդոնների եզրաչափքերը որոշում են՝ ելնելով հպումային լարումներից: Հպումային լարումները որոշելու համար պետք է գիտենալ Բո սեղմող ուժը /նկ. 5.2,ա/: Ելնելով ԲƒՀԲոƒՀԲt անաձնից՝ կարող ենք գրել՝ ԲոՀԲt /ƒ: Գլդոնների մշտական հպումն ապահովելու համար Բո-ը մեծացնում ենք  անգամ.

Fn 

Ft f

,

/5.21/

որտեղ -ն ապահովության գործակիցն է: ՈՒժային փոխանցիչներում  1,25...1,5, կինեմատիկ փոխանցիչներում -ն մինչն 3/: Փոխանցիչի նականոն աշխատանքի համար զգալի նշանակություն ունի նորմալ սեղմող ուժի արժեքը, որը կարող է լինել հաստատուն ն փոփոխական: Հաստատուն սեղմող ուժը թույլատրելի է այն փոխանցիչներում, որտեղ շրջանային ուժը թվային արժեքով չի փոփոխվում: Փոփոխական եռնվածքների դեպքում անհրաժեշտ է ապահովել շրջանային ուժին համապատասխան սեղմող ուժ: /5.21/ անաձնում շրջանային ուժը կարելի է արտահայտել պտտող մոմենտով.

Բt Հ

271 272 :  D1 D2

Այդ դեպքում կունենանք.

Fn 

2 71 2 72  : fD1 fD2

/5.22/

Զուգահեռ առանցքներով փոխանցիչների միջառանցքային հեռավորությունը որոշվում է այսպես.

a որտեղից՝

D2 D1  1  կամ 2a  D2  D1  D2 1  ,  u 2a 2au ն D1  D2  u 1 u 1

/5.23/

որտեղ դրական նշանը վերա երում է գլդոնների արտաքին մակերնույթների հպման դեպքին, իսկ ացասականը՝ ներքին: D2 –ի արժեքը տեղադրելով /5.22/ անաձնի մեջ՝ կստանանք սեղմող ուժի հետնյալ հաշվարկային անաձնը.

Fn 

72 u  1 auf

:

/5.24/

Գլանաձն գլդոններով շփական փոխանցիչի ամրության հաշվարկը: Հաշվարկը կատարվում է՝ ելնելով Հերցի անաձնից

   0,418 որտեղ՝

զ 

զE



  H  ,

/5.25/

72 u  1 Fn -ն տեսակարար ուժն է /հպման գծի  Ե Եauf

միավոր երկարության եռնվածքը/,

E 

2 E1 E 2 -ը տանող ն տարվող գլդոնների նյութերի երE1  E 2

ված առաձգականության մոդուլը,

  վիղը,

1 

1  2 1   2

D1  R1 ,

-ը նույն գլդոնների երված կորության շառա-

2 

D2  R2 :

Գլդոնների կունենանք.

 

արտաքին

մակերնույթների

հպման

դեպքում

R1 R2 R a au  , /5.26/  1  1  u  12 R1  R2 1   1 u  11   u  u

իսկ դրանց մակերնույթների ներքին հպման դեպքում`

 

au : u  12

q-ի, E -ի,  -ի արժեքները տեղադրելով Հերցի անաձնի մեջ՝ գլդոնների արտաքին մակերնույթների հպման դեպքի համար կունենանք ամրության հետնյալ պայմանը.

   0,418

72 E fa 2 Ե



u  13    :  u

/5.27/

Ստացված անաձնով կատարվում է շփական փոխանցիչի ստուգման հաշվարկը, եթե հայտնի են a ն b պարամետրերի արժեքները: Նոր փոխանցիչները նախագծելիս նախ որոշում են միջառանցքային a հեռավորությունն ու ապա՝ գլդոնների b լայնությունը: Վերջինս որոշելու համար մտցնում են գլդոնների լայնության գործակիցը.

a 

Ե : a

Ընդունելով    ն /5.27/ հավասարումը լուծելով a -ի նկատմամ ՝ կստանանք գլանաձն գլդոններով շփական փոխանցիչի միջառանցքային հեռավորության որոշման հետնյալ հաշվարկային անաձնը.

 0,418   72   a  u  13  E,    u  f a

/5.28/

որտեղ ացասական նշանը կիրառելի է գլդոնների մակերնույթների ներքին հպման դեպքում: /5.27/ ն /5.28/ անաձներում տեղադրվում են ամրությամ թույլ գլդոնի [  ]-ի արժեքը: Գլդոնների նյութերից կախված՝   -ի արժեքները երվում են աղյուսակներում: Օրինակ՝ պողպատների համար [  ]  2,5...3/ՄՊա, թուջե գլդոնների համար     1,5  ՄՊա ն այլն:

Հաճախակի հանդիպող փոխանցիչներում առաձգականության մոդուլները հետնյալներն են. պողպատների համար՝ E2,2  10 5 ՄՊա, թուրջերի համար՝ EՀ1,1105 ՄՊա, տեքստոլիտների համար՝ E 6103 ՄՊա: Գլդոնների լայնության գործակցի արժեքներն ընտրում են  a 0,2...0,4 սահմաններում: Մեխանիզմի պատրաստման ն հավաքման անճշտությունները չեզոքացնելու նպատակով փոքր /տանող/ գլդոնի լայնությունը որոշում են հետնյալ պայմանով. b1Հb2 + /5...10/ մմ: Եթե փոխանցիչի գլդոններից մեկը պատրաստված է Հուկի օրենքին չենթարկվող նյութից /տեքստոլիտ ն այլն/, ապա փոխանցիչի միջառանցքային հեռավորությունը որոշելու հիմք է ծառայում հպման գծի միավոր երկարության q թույլատրելի եռնվածքը.

Fn 71  u  1 /5.29/   զ  : Ե Ե2 fa Ընդունելով՝ b2 Հ  a  a ` նշված դեպքի համար միջառանցզ

քային հեռավորության նախագծային հաշվարկային անաձնը կլինի`

a

 71 u  1 :  a f զ 

/5.30/

Կոնաձն գլդոններով շփական փոխանցիչի ամրության հաշվարկը: Այս փոխանցիչներում սովորա ար կոների անկյունների գումարը  1   2  90 է /նկ.5.3/: Հաշվարկը տարվում է ըստ միջին D1 ն D2 տրամագծերի: Սեղմող ուժի արժեքն ու ազդման տեղը կորոշվի /1ՇՔ եռանկյունից. Օ1ՀԲո Տiո  1 , Օ2ՀԲո Տiո  2 /5.31/

 1Հ  2 , Օ1ՀՕ2, ս»1, Այստեղից հետնում է, որ, եր հետնա ար, Բո-ն ապահովելու համար սեղմող ուժը պետք է ազդել փոքր գլդոնի կողմից: Եր  1 Հ  2 , D1ՀD2, սՀ1, Օ1ՀՕ2, այս դեպքում միննույնն է թե սեղմող ուժը որ գլդոնի կողմից կազդի: Եր



1»



2,

D1»D2 սՀ1, Օ1 »Օ2, այս դեպքում սեղմող ուժը պետք է ազդի տարվող

գլդոնի կողմից: Գլդոնների սեղմման հետնանքով հպման գծի Ք առաջանում է Բո նորմալ ուժը.

Fn 

Ff f



Ft f

նեռում

:

Կոնաձն գլդոններով փոխանցիչի ամրության հաշվարկը նույնպես տարվում է Հերցի անաձնով, որի հպման գծի միավոր երկարության եռնվածքը կլինի.

զ

Fn Ft 2  71 2  72    : Ե Եf ԵfD1 ԵfD2

/5.32/

ՕՇՔ եռանկյունից կարող ենք գրել.

(6 0,5Ե    D1    D2  , (6 0,5Ե  D2  2   2 

որտեղից

D2 

2(6 0,5Ե u u2  1

 1, u2

:

/5. 33/

D2-ի որոշված արժեքը տեղադրելով /5. 32/ արտահայտության մեջ՝ կստանանք.

զ

72 u 2  1

fԵ(6  0,5Ե u

:

/5.34/

Բերված առաձգականության մոդուլը՝ E 

2 E1E2 , միննույն E1  E2

նյութից պատրաստված գլդոնների դեպքում E Հ E1Հ E2 ՀE: Տանող գլդոնի կորության շառավիղը կորոշվի եռանկյունից՝

/,ՕՔ

u

1  (6 0,5Ե tg 1  (6 0,5Ե  : Տարվող գլդոնի համար կունենաք.

 2  (6  0,5Ե tg 2  (6  0,5Ե u :

Բերված կորության շառավիղը կլինի՝

 

1  2 (6 0,5u :   2  1 u2 1

/5.35/

q-ի E -ի,  -ի ստացված արժեքները տեղադրելով Հերցի անաձնի մեջ՝ կստանանք հպումային լարումների ստուգման հետնյալ արտահայտությունը.

72 u 2  1

   0,418

fԵ(6 0,5Ե  u 2

E   H  :

/5.36/

Ընդունելով b Հ// ն      ՝ կարելի է ստանալ արտաքին կոնական հեռավորության որոշման հաշվարկային անաձնը.

   72 0,418  (6  u  13  E ,    1  0,5 R    R f

որտեղ գործակիցն է:

 /Հ0,2...0,25-ը

կոնաձն

գլդոնների

/5.37/ լայնության

5.2.5. Վարիատորներ Վարիատորները նախատեսված են աշխատանքի ընթացքում տանող լիսեռի հաստատուն արագության դեպքում տարվող լիսեռի անկյունային արագությունները սահուն կերպով կարգավորելու համար: Ընդհանրապես ըստ կարգավորման ձնի վարիատորները լինում են՝ ա/ աստիճանական կարգավորմամ , որոնց անվանում են նան արագության տուփեր, / սահուն կարգավորմամ : Աստիճանական կարգավորմամ վարիատորի /արագության տուփի/ օրինակը երված է նկ.5.5-ում, որտեղ առկա է երկաստիճան փոփոխություն հետնյալ փոխանցման հարա երություններով.

u1 

22 24  , 21 2 3

u2 

22 26  21 2 5

/5.38/

ՈՒնենալով երկու փոխանցման հարա երություններ /ս1 ն ս2/՝, փոխակրիչի ժապավենի վրա ստանում ենք երկու տար եր արագություններ՝ v1 ն v2: Այս վարիատորում կառչվող ատամնանիվների զույգերի փոփոխման հետնանքով տեղի է ունենում որոշակի հարաերական դադար, որը ացակայում է սահուն կարգավորմամ վարիատորներում: Վարիատորներն ըստ աշխատանքի սկզ ունքի ն անող օղակների հպման մակերնույթների կարելի է աժանել՝ ա/ անմիջական հպմամ շփման փոխանցիչների /շփական վարիատորներ/,

Նկ.5.5 / ճկուն կապով շփական վարիատորների /փոկավոր վարիատորներ/, գ/ ճկուն կապով ու կառչման փոխանցիչներով վարիատորների /շղթայավոր վարիատորներ/: Շփական վարիատորները կարող են լինել ինչպես տանող ն տարվող օղակների անմիջական, այնպես էլ միջանկյալ օղակի հպմամ : 1 տանող ն 2 տարվող սկավառակներից կազմված ճակատային վարիատորի սեխման երված է նկ.5.6-ում: Տանող սկավառակը կարող է տեղափոխվել աջ ն ձախ՝ սահուն կերպով փոփոխելով d2 տրամագիծը տարվող սկավառակի ճակատին: Հետնա ար, սահուն կերպով կփոփոխվի նան փոխանցման հարաերությունը: Տանող սկավառակը տեղափոխելով տարվողի առանցքից դեպի ձախ՝ կարելի է փոխել տարվողի պտտման ուղղությունը, այսինքն՝ կարելի է ստանալ տարվողի երկկողմանի պտույտներ: ճակատային վարիատորներում առավելագույն ն նվազագույն փոխանցման հարա երությունները կորոշվեն այսպես.

u ոու 

n1 n2 ոiո



4 2 ոու n , u ոiո  1  2 ոiո : n 2 ոու

/5.39/

Նկ.5.6 Առավելագույն ն նվազագույն փոխանցման թվերի հարա երությունն անվանում են կարգավորման ընդգրկույթ, որն էլ վարիատորի հիմնական նութագրերից է ն որոշվում է այսպես.

D

u ոու n2 ոու 4 2 ոու   : u ոiո n 2 ոiո 4 2 ոiո

/5.40/

ճակատային վարիատորի համար տեսականորեն կարելի է ստանալ d2miո0, իսկ կարգավորման ընդգրկույթը՝ D: Իրականում կարգավորման ընդգրկույթը՝ D  3: Դա ացատրվում է նրանով, որ փոքր d2-ի դեպքում մեծանում է սահքը, հետնա ար, ն մաշումը, փոքրանում է ՕԳԳ-ն: Այդ պատճառով ճակատային վարիատորները զիջում են մյուս տեսակի վարիատորներին: Սակայն իրենց պարզ կառուցվածքի ն կարգավորման հնարավորության, ինչպես նան տանող ն տարվող լիսեռների առանցքների ուղղահայացության շնորհիվ, որը պարզեցնում է մեխանիզմի կինեմատիկան, ճակատային վարիատորները լայն կիրառություն ունեն փոքր հզորության փոխանցիչներում, պտուտակային մամլիչներում, սարքերում ն այլն: Կարգավորման ընդգրկույթը մեծացնելու համար օգտագործում են երկսկավառակավոր ճակատային վարիատորներ /նկ. 5.7/, որոնց մոտ DՀ8...10:

Նկ.5.7

Նկ.5.8

Կոնաձն հոլովակներով ն միջանկյալ /3/ օղակով վարիատորի սխեման երված է նկ. 5.8-ում: Այդ վարիատորի համար առավելագույն ն նվազագույն փոխանցման հարա երությունները կլինեն.

u ոու 

4 2 ոու , 41 ոiո

u ոiո 

4 2 ոiո : 4 1 ոու

Կարգավորման ընդգրկույթը՝

D

u ոու 4 2 ոու  41 ոու  : u ոiո 4 2 ոiո  41 ոiո

/5.41/

Տեխնիկայում լայն տարածում են գտել տեղաշարժվող կոնաձն հոլովակներով վարիատորները /նկ.5.9/, որոնց այլ կերպ անվանում են փոկավոր վարիատորներ, որովհետն սրանց մոտ փոխանցող տարրը կամ հարթ, կամ էլ սեպաձն փոկն է: Այդ վարիատորները պատրաստում են նան շղթայավոր փոխանցող տարրով: Նկ.5.9-ում պատկերված վարիատորում պտուտակային մեխանիզմի միջոցով միաժամանակ միննույն չափով մոտեցվում ն հեռացվում են զույգ կոնաձն հոլովակները, արդյունքում փոկը տեղափոխվում է հոլովակների վրայով՝ չփոխելով իր երկարությունը: Այստեղ ունենք u ոու 

4 2 ոու , 41 ոiո

Կարգավորման ընդգրկույթը՝ D 

u ոiո 

4 2 ոiո : 41 ոու

4 2 ոու 41 ոու : 4 1 ոiո  4 2 ոiո

/5.42/

Նկ.5.9 Այս վարիատորի ուժային հաշվարկը կատարվում է փոկավոր փոխանցիչի հաշվարկի սկզ ունքով: Առավելագույն հաշվարկային եռնվածքը որոշվում է սmոx-ին համապատասխանող փոկի դիրքի համար: Ստանդարտ սեպաձն փոկերը թույլ են տալիս ստանալ մինչն 1,5 կարգավորման ընդգրկույթ, իսկ հատուկ լայն փոկերովի դեպքում այն կարելի է հասցնել մինչն 5-ի: Փոկավոր վարիատորներն աչքի են ընկնում իրենց պարզ կառուցվածքով ն աշխատանքի հուսալիությամ : Ներքնում երված են կոնաձն /նկ. 5.10,ա/ պարզ գնդային /նկ.5.10, / ն կրկնակի գնդային /նկ.5.10,գ/ վարիատորների սխեմաները, որոնք առավելապես օգտագործում են սարքերի կինեմատիկ շղթաներում:

Նկ. 5.10 Շփական վարիատորների կրողունակությունը արձրացնելու համար օգտագործում են ազմահոսքայնության սկզ ունքը, որի դեպքում հզորությունը տանող լիսեռից տարվողին հաղորդվում է մի քանի հոսքերով՝ մի խում սկավառակների հպման միջոցով /նկ.5.10,դ/:

5.3. Փոկավոր փոխանցիչներ 5.3.1. Ընդհանուր տեղեկություններ Պարզ փոկավոր փոխանցիչը կազմված է տանող ն տարվող փոկանիվներից ն դրանք ընդգրկող փոկից, որը գործարկելուց առաջ նախապես ձգում են /նկ.5.11/: Փոկի ձգվածությունից փոկանիվների վրա ընդգրկման աղեղների սահմաններում առաջանում է հպումային ճնշում, որը տանող անվի պտտումից վերածվում է շփման ուժերի: Վերջիններս շարժման մեջ են դնում փոկը, իսկ դա էլ՝ տարվող փոկանիվը՝ իրականացնելով պտտող մոմենտի /էներգիայի/ փոխանցում տանող լիսեռից տարվողին: Փոկավոր փոխանցիչները հիմնականում օգտագործում են՝ ա/ ոչ մեծ առաջնային շարժիչներից /ներքին այրման/ էլեկտրական գեներատորներին պտույտներ փոխանցելու համար, / էլեկտրաշարժիչներից փոքր ն միջին հզորության մեքենաներին ն առանձին մեխանիզմներին շարժում փոխանցելու համար: Փոկերը պատրաստում են ուղղանկյուն /հարթ փոկեր/ /նկ.5.12,ա/, սեղանաձն /սեպաձն ն ազմասեպավոր փոկեր/ /նկ.5.12, , գ/, ատամնավոր /նկ.5.12,դ/ ն կլոր /նկ.5.12, ե/ կտրվածքներով:

Նկ.5.11

Նկ.5.12

Հարթ փոկերն օգտագործում են ավական մեծ հեռավորությունների վրա էներգիան փոխանցելու համար ն լինում են 10-500 մմ լայնության: Փոկերը պատրաստում են տար եր նյութերից՝ կաշվից, սինթետիկ նյութերից, ամ ակյա, րդյա գործվածքներից ն այլն: Ամենատարածվածները ռետինապատ փոկերն են, որոնք կազմված են ամուր տեխնիկական գործվածքի՝ ելտինգի /անգլերեն-b6ltiոց՝ փոկ/ մի քանի շերտերից, որոնք իրար հետ կապակցված են վուլկանացված ռետինով: Փոկի ազատ կամ կտրված ծայրերը միացվում են սոսնձման, կարման ն ամրակման /հատուկ մետաղյա ամրակների/ միջոցով: Սեպաձն փոկերը շարժա երներում օգտագործվում են ավելի հաճախակի, քանի որ դրանք, հարթ փոկերի հետ համեմատած, ունեն ավելի մեծ երկարակեցություն ու քարշունակություն, կարող են պտույտները հաղորդել մի քանի լիսեռների միջն առանց ձգող սարքի /հոլովակի/ ն ապահովում են ավելի մեծ փոխանցման թվեր /ս Հ 8...10/: Բազմասեպավոր փոկերն աշխատող կողմում ունեն սեպաձն ելուստներ, որոնք հարթ փոկերի նկատմամ ապահովում են սեպաձնների առավելությունները: Սրանց մոտ փոխանցվող եռնվածքն իր վրա է ընդունում փոկի հարթ մասում տեղավորված կորդալարերը: Փոկն ունի մեծ ճկունություն, արձր քարշունակություն, որը թույլ է տալիս ի հաշիվ փոքր փոկանվի տրամագծի փոքրացման փոխանցման թիվը մեծացնել՝ հասցնելով սՀ15: Կլոր կտրվածքով փոկերն օգտագործվում են սարքաշինության մեջ ոչ մեծ պտտող մոմենտների փոխանցման համար ն կինեմատիկ շղթաներում:

Ատամնավոր փոկերը, որոնց մոտ ացակայում է սահքը, աշխատում են կառչման սկզ ունքով ն պայմանականորեն դասվում են փոկավոր փոխանցիչների շարքին: Սահքի ացակայության հետնանքով այս փոկերով փոխանցման ՕԳԳ-ն զգալի արձր է: Փոկավոր փոխանցիչի առավելություններն են. 1. Պարզ կառուցվածքն ու ցածր ինքնարժեքը: 2. Շարժման փոխանցման հնարավորությունը միջին ն մեծ հեռավորությունների վրա: 3. Անաղմուկ, սահուն աշխատանքն ու հարվածների մեղմումը: 4. Ապահովիչ օղակ լինելը՝ մեքենայի շարժիչը պաշտպանում է գեր եռնվածքից: 5. Բարձր պտուտաթվերի տակ աշխատելու ընդունակությունը: 6. Մեկ շարժիչից մի քանի անող անիվներին շարժում հաղորդելու հնարավորությունը: Փոկավոր փոխանցիչի թերություններն են. 1. Բավականին մեծ եզրաչափքերը: 2. Փոկի ն փոկանիվի միջն սահքի առկայությունը: 3. Սահմանափակ եռնվածքը: 4. Ցածր երկարակեցությունը մեծ արագությունների դեպքում: 5. Լիսեռների ն դրանց հենարանների վրա փոկի նախնական ձգումից լրացուցիչ եռնվածքների առաջացումը: 6. Շփվող մակերնույթները յուղոտվելուց պաշտպանվելու անհրաժեշտությունը: 7. Համեմատա ար փոքր միջառանցքային հեռավորությունների դեպքում փոկը ձգող սարքի անհրաժեշտությունը: 8. Փոկի խզման հանկարծակիությունը: Փոկավոր փոխանցիչները կարող են օգտագործվել ուղիղ /նկ.5.11/ ն հակադարձ /նկ. 5.13/ սխեմաներով, ինչպես նան զուգահեռ,

Նկ.5.13

հատվող ն խաչվող առանցքներով լիսեռների միջն շարժում փոխանցելու համար: ՈՒղիղ սխեմայի դեպքում տանող ն տարվող փոկանիվները պտտվում են միննույն ուղղությամ , իսկ հակադարձի դեպքում՝ հակառակ ուղղություններով: Փոկը որոշ աղեղներով ընդգրկում է փոկանիվները, դրանց համապատասխան 1 ն 2 անկյուններն անվանում են տանող ն տարվող փոկանիվների ընդգրկման անկյուններ:

5.3.2. Փոխանցման կինեմատիկան, ուժերն ու ուժային կախվածությունները Կինեմատիկան:

Շրջանային

արագությունները

տանող

ն

տարվող փոկանիվների վրա /նկ.5.11/ կլինեն.

V1  1

4 2 n2 41n1  (մ/վ) , V2   2 2  (մ/վ) , 2 60  1000 2 60.1000

որտեղ՝ d1-ն ու d2-ը՝ մմ –ով, ո1-ն ու ո2-ը՝ պտ/ր-ով: Հաշվի առնելով փոկի առաձգական դեֆորմացիան՝, կարելի է գրել, որ V2ՀV1 կամ V2 ՀV1 (1-Տ),

/5.43/

որտեղ Տ-ը սահքի գործակիցն է:

V1-ի ն V2-ի արժեքները տեղադրելով /5.43/ կստանանք.

4 2 n2 60  1000



41 n1 1  S  60  1000

կամ

անաձնի մեջ՝

4 2 n 2  41 n1 1  S  ,

որտեղից ստացվում է փոխանցման հետնյալ հարա երությունը՝

u

n1  : n2 41 1  S 

/5.44/

Սահքի գործակցի արժեքը կախված է եռնվածքից, նականոն աշխատանքային եռնվածքների դեպքում ՏՀ0,01...0,02: Փորձերը ցույց են տվել, որ սահքը տեղի է ունենում թերի ընդգրկման անկյան չափով, որը աժանվում է սահքի անկյան /ս / ն հանգստի անկյան /հ /: Երկու փոկանիվների վրա էլ հանգստի անկյունները գտնվում են վրավազ ճյուղերի կողմում /նկ.5.14/: Բեռնվածքի մեծացումն առա-

ջացնում է սահքի անկյան մեծացում /հ-ն փոքրանում է/, ն, եր սՀ1, տեղի է ունենում տեղապտույտ: Ուժերն ու ուժային կախվածությունները: Դադարի վիճակում, եր 71Հ0, փոկի երկու ճյուղերում էլ ճիգերը հավասար են Բo նախնական ձգման ճիգին: Պտտող մոմենտի փոխանցման ժամանակ /եր 71»0/ տարվող փոկանիվի վրա եղած 72 դիմադրող մոմենտի հետնանքով տանող ճյուղի ճիգը մեծանում է մինչն Բ1: Քանի որ փոկի երկարությունը մնում է անփոփոխ, հետնա ար, մեկ ճյուղում ճիգի մեծացումն առաջացնում է մյուսում ճիգի փոքրացում, այսինքն՝ տարվող ճյուղի ճիգը փոքրանալով դառնում է Բ2: Տանող փոկանիվի հավասարակշռության պայմանից՝ Բ1-Բ2ՀԲt, /5.45/ տանող ճյուղի ճիգի աճը նշանակելով Բ` կունենանք. Բ1ՀԲo+Բ, Բ2ՀԲo-Բ, ուստի Բ1+Բ2Հ2Բo: /5.46/ /5.45/ ն /5.46/ հավասարումների համատեղ լուծումից կստանանք՝

F1  Fo 

Ft ,

F2  Fo 

Ft :

/5.47/

Նկ.5.14

Բ1-ի ն Բ2-ի կապն արտահայտվում է էյլերի անաձնով, որն ստացված է ացարձակ ճկուն ն չձգվող թելի համար: Փոկանվի վրա φ անկյան տակ անջատենք dφ տարրական անկյամ մի աղեղ /նկ.5.15/: Նշանակումները հետնյալներն են. Բ-ը փոկի ճիգն է  անկյան տակ անջատված փոկի հատույթում, dԲո-ը՝ փոկանիվի նորմալ հակազդումը

փոկի տարրի վրա, ƒնdԲո-ը՝ տարրական շփման ուժը փոկի ն փոկանիվի միջն, ƒ-ը՝ շփման գործակիցը: ) առանցքի վրա ուժերի պրոյեկցիաների գումարը կլինի.

4Fn  F  Տiո

4 4  F  4F Տiո :

2 առանցքի վրա ուժերի պրոյեկցիաների գումարը կլինի.

4 4  F  4F  Շ0Տ : 4 4 4 4 , Շ0Տ  1, 4F Տiո  -`  Ընդունելով Տiո f4Fn  F Շ0Տ

ստացված հավասարումները կընդունեն հետնյալ տեսքը.

dԲոՀ F

4 4 + F Հ F 4

ƒն dԲո + F Հ F +dԲ

ƒ dԲո Հ dԲ,

կամ

որոնց համատեղ լուծումից կունենանք.

F ƒdՀ dԲ

Նկ.5.15

կամ

f4 

4F : F

Նկ.5.16

Ինտեգրելով ստացված հավասարման երկու մասերը՝, կստանանք. 

F1

F 4F , այսինքն՝ f  Ծո 1 , որտեղից F F2 F2

 f4   o

F1 / F2 Հ 6ƒ կամ F1 Հ F2 6ƒ /էյլերի անաձնը/: Համատեղ լուծելով /5.45/ ն / 5.48/ նկատի ունենալով /5.46/-ը՝ կստանանք.

/5.48/ հավասարումներն ու

e f Ft e f  1 F  F , , :   F t o e f  1 e f  1 2 e f  1 F e f  1 դեպքում սկսվում է տեղապտույտը: Fo  t  f 2 e 1 F1  Ft

/5.49/

Փոկանիվների վրայով փոկի անցման ժամանակ առաջանում է կենտրոնախույս ուժ /Բկխ /, որն իր հերթին փոկում առաջացնում է Բv լացուցիչ ճիգը /նկ. 5.16/: Տարրական կենտրոնախույս ուժը, որն առաջում է V արագությամ շարժվող փոկի dm տարրական զանգվածից, կորոշվի այսպես.

4Fկխ 

V 2 4m V 2 Ե 0,544   V 2 4 0,54 0,54

/5.50/

որտեղ -ն փոկի նյութի խտությունն է, b  -ն՝ փոկի լայնական հատույթի մակերեսը: Քանի որ կենտրոնախույս ուժը հավասարակշռվում է փոկի ճիգով, ուստի փոկի տարրի հավասարակշռության հավասարումը կլինի.

4Fկխ  2 Fv Տiո

4  Fv  4 :

/5.51/

/5.50/ ն /5.51/ արտահայտություններից հետնում է

v 2d Fv d կամ

Fv Հ v 2:

/5.52/

Fv -ն փոքրացնում է F0 նախնական ճիգի օգտակար ազդեցությունը՝ փոքրացնելով շփման ուժն ու փոխանցիչի եռնունակությունը: Հաշվարկները ցույց են տվել, որ կենտրոնախույս ուժերի ազդեցությունն զգացվում է միայն V» 20 մ/վ դեպքում:

5.3.3. Փոկավոր փոխանցիչի երկրաչափական պարամետրերն ու հաշվարկային հիմունքները Նկ.5.17-ում պատկերված փոխանցիչի երկրաչափական պարա-մետրերն են՝ a -ն՝ միջառանցքային հեռավորությունը, -ն՝ փոկի ճյուղերով կազմած անկյունը, -ն՝ փոքր տրամագծով փոկանիվի ընդգըրկման անկյունը, d1 -ն ու d2 -ը՝ տանող ն տարվող փոկանիվների տրամագծերը: Հաշվարկային հիմունքները: Փոխանցիչի d1, d2 ն a հայտնի պարամետրերի դեպքում հաշվարկային են ընդգրկման  անկյունն ու փոկի Լ երկարությունը: Փոկի ձգվածության ն կախվածության պատճառով -ն ն Լ-ը որոշվում են մոտավորապես.

  180o   ,

Տiո





4 2  41 : 2a

Նկ.5.17 Քանի որ սովորա ար



 15o , ուստի մոտավոր ճշտությամ

4 2  41 0 4 2  41 ռադ  57 , հետնա ար, կարելի է ընդունել   a a   180 o  57 o 4 2  41  / a կամ   180 o  57 o 41 u  1 / a /5.53/ Փոկի երկարությունը դրա ուղղագիծ ն կորագիծ տեղամասերի /ընդգրկման աղեղների/ երկարությունների գումարն է.

L  2a Շ0Տ





     4 2      2a Շ0Տ  

 Ձնափոխելով

Շ0Տ

41  4 2 4  41  2 :

ստացված

արտահայտությունը,

ընդունելով



1   1    ն տեղադրելով -ի արժեքը՝ կստանանք. 2 2 

 1   2  4  42 4  41 4  42  2  2a   1  L  2a 1       1  2  2  

4  4 2 4 2  41   4 2  41   24 2 41  ,   2a   1  4a 4a

/5.54/

Եթե հայտնի է փոկի երկարությունը, ապա /5.54/-ից կարելի է որոշել փոխանցիչի միջառանցքային հեռավորությունը.

a

1 2 L   41  4 2   2 L   41  4 2   84 2  41   :  8 

/5.55/

Լարումները փոկում: Լարումները փոկի երկայնքով դրա լայնական տար եր հատույթներում տար եր են /նկ.5.18/: Լարումները նախնական ձգվածությունից նշանակում են օ F0 //: Ամենամեծ լարումներն առաջանում են փոկի տանող ճյուղում F1 Հ F0 +0,5 Ft ուժից, որը կլինի

1 

F1   o  0,5 t , 

/5.56/

որտեղ t  Ft // –ը կոչվում է օգտակար լարում: Մյուս կողմից

t 

F1  F2   1   2 , որտեղ՝  2   o  0,5 t : 

Կենտրոնախույս ուժից առաջացած լարումը՝

V 

FV V 2   V 2 :  

/5.57/

Նկ. 5.18 Փոկանիվների վրա փոկի ծռումից առաջացած լարումը /ըստ Հուկի օրենքի/`

հ հ հ ըստ որի  F 1  E , իսկ  F 2  E ,

F  E ,

որտեղ E-ն փոկի նյութի առաձգականության մոդուլն է, հ-ը՝ փոկի հաստությունը, d-ն՝ փոկանվի տրամագիծը: Այսպիսով, փոկի տանող ճյուղում գումարային լարումն, ըստ նկ.5.18-ի կլինի.  ոու   1   V   F   o  0,5 t   V   F : /5.58/ Հաշվարկն ըստ քարշունակության: Փոկավոր փոխանցիչի աշխատունակությունը նութագրվում է փորձնական եղանակով ստացված սահքի ն ՕԳԳ-ի կորերով /նկ.5.19/: Փոկավոր փոխանցիչում փոխանցվող շրջանային Ft ուժի հարա երությունը հնարավոր առավելագույն ուժին /փոկի ճյուղերի ճիգերի գումարին/ անվանում են քարշի գործակից ն նշանակում -ով.



 F F /A F1  F2  t  t  t , F1  F2 2 Fo 2 Fo / A 2 o

/5.59/

որտեղ /-ն փոկի լայնական հատույթի մակերեսն է:

Նկ.5.19 Նախնական լարումը, կախված փոկի լայնական հատույթի ձնից ն նյութից, երվում է աղյուսակներում: /5.59/ անաձնից t  2  , /5.60/ որտեղ -ի արժեքը չափանմուշային փոկավոր փոխանցիչի համար, որոշում են փորձերի միջոցով: Եր 12180օ, VՀ10 մ/վ, միջառանցքային գծի դիրքն ընդունում են հորիզոնական, իսկ եռնվածքը՝ հավասարաչափ: -ն ստանալու համար հաստատուն F0 ձգվածության դեպքում մեծացնում են

եռնվածքները / Ft / տարվող

անվի վրա ն չափում պտտման հաճախությունները /ո1 ն ո2/: Հաշվարկում են գծային արագություններն ու սահքի գործակիցը.

S

V1  V2 , V1

/5.61/

ըստ որի կառուցում են սահքի կորը /նկ.5.19/: Սահքի կորից վերցնելով օ-ն՝ գտնում են թույլատրելի օգտակար լարումը՝

 t o  2o o , K

որտեղ 1,2...1,4-ը, քարշունակության պաշարն է:

/5.62/

Տար եր փոկերի համար ստացված to-ի արժեքներն աղյուսակավորում են: Խորհուրդ է տրվում փոկավոր փոխանցիչի աշխատանքային եռնվածքն ընտրել o կրիտիկական արժեքին մոտ: Հարթ փոկերի համար   0,4...0,5, սեպաձն փոկերի համար 0,7... 0,8 :    դեպքում փոկի քարշունակությունը լրիվ չի օգտագործվում, իսկ եր , փոկն աշխատում է անկայուն ն արագորեն մաշվում է: ՕԳԳ-ի առավելագույն արժեքը համապատասխանում է  կրիտիկական արժեքին: ՕԳԳ-ի միջին արժեքը հարթ փոկային փոխանցիչի համար 0,98, իսկ ձգող հոլովակի առկայություն դեպքում 0,95: Սեպաձն փոկավոր փոխանցիչի ՕԳԳ-ն կախված է d1/հ հարա երությունից, փոկի տիպից, ձգվածությունից ն եռնվածքից: Եր d1/հ Հ9...19 կորդալարերով փոկավոր փոխանցիչների համար 0,92...0,96, իսկ կորդագործվածքային փոկերով փոխանցիչների համար  0,87 ...0,92: Անցումը չափանմուշային փոկավոր փոխանցիչի to-ից նախագծվող փոկավոր փոխանցիչի [t]-ին կատարվում է մի շարք գործակիցների օգնությամ . [t]Հ[t]oՇ Շv Շ Շo, /5.63/ որտեղ Շ-ն ընդգրկման անկյան գործակիցն է, Շv –ն՝ արագության գործակիցը, Շ -ն՝ եռնվածքի տեսակը հաշվի առնող գործակիցը, Շo-ն գործակից է, որը հաշվի է առնում փոխանցիչի միջառանցքային գծի դիրքը հորիզոնի նկատմամ ն փոկի ձգման միջոցը: Հաշվարկն ըստ երկարակեցության: Փոկն անցնելով փոկանիվների վրայով ենթարկվում է փոփոխական լարումների, որի պատճառով այն ենթարկվում է հոգնածային քայքայման: Ելնելով հոգնածային կորից՝ նկ.5.20 կարող ենք գրել m  Rm N   ոու N,

/5.64/

որտեղ m Հ5, իսկ / Հ10 -ը ազային ցիկլերի թիվն է, /-ը՝ փոկի նյութի սահմանային լարման արժեքը /վերցվում է աղյուսակից/, mոx-ն առավելագույն լարումն է փոկում.

 ոու   1   v   F 

F1 հ  10 6 V 2  E , 

/ –ը` հաշվարկվող ցիկլերի թիվն է փոկի ամ ողջ ծառայության ընթացքում.

N  3600

V Lհ 2 , L

/5.65/

որտեղ 2-ը փոկանիվների թիվն է, V-ն՝ փոկի գծային արագությունը (մ/վ) Լ-ը՝ փոկի երկարությունը (մ) Լհ-ն՝ փոկի երկարակեցությունը (ժամ): / -ի արժեքը տեղադրելով /5.64/ անաձնի մեջ՝ որոշում են փոկի երկարակեցությունը.

  Lհ   R   ոու

m

 10 7  :  3600 V 2 L

Նկ.5.20

/5.66/

Նկ.5.21

Լիսեռների վրա ազդող ուժերը: Փոկի ճյուղերի ճիգերը, ացառությամ կենտրոնախույս ուժի, փոխանցվում են փոկանիվի լիսեռին ն դրա հենարաններին /նկ.5.21/: Լիսեռի վրա ազդող գումարային ուժը կլինի հավասար փոկի տանող ն տարվող ճյուղերի ճիգերի երկրաչափական գումարին.

F7  F12  F22  2 F1 F2 Շ0Տ   F1  F2  Շ0Տ  2 Fo Շ0Տ



 2 Fo Տiո



:



 /5.67/

5.4. Ատամնավոր փոխանցիչներ 5.4.1. Ընդհանուր տեղեկություններ Ատամնավոր փոխանցիչները նախատեսված են շարժման (հզորության) փոխանցման համար՝ փոփոխելով տարվող լիսեռի անկյունային արագությունն ու պտտող մոմենտը (թվային արժեքով ն ուղղությամ ): Այստեղ շարժումը փոխանցվում է ատամնանիվների կառչմամ , որոնցից փոքրին անվանում են ատամնանվակ, իսկ մեծին՝

ատամնանիվ: Ատամնավոր փոխանցիչները կիրառում են տեխնիկայի ոլոր նագավառներում, այդ թվում՝ ավտոմեքենաներում, ամ արձիչներում, տանկերում, ինքնաթիռաշինության մեջ ն այլ մեքենաներում ու սարքավորումներում: Այս փոխանցիչները կարող են աշխատել մինչն 275 մ/վ արագությունների, 65000 կՎտ հզորությունների ն ավական մեծ փոխանցման թվերի դեպքում: Մեկ զույգ ատամնանիվներով փոխանցիչում որպես կանոն 1 պայմանանիշով նշանակում են ատամնանվակը, իսկ 2-ով՝ ատամնանիվը /ատամնաքանակները՝ համապատասխանա ար 21 ն 22/: Պտտող մոմենտը տանող լիսեռից տարվողին փոխանցվում է ատամնանիվի ատամների վրա ատամնանվակի ատամների ճնշմամ : Դասակարգումը: Ատամնավոր փոխանցիչները կարելի է դասակարգել ըստ հետնյալ հատկանիշների. 1. Լիսեռների առանցքների փոխադարձ դասավորության, որոնք լինում են՝ ա/ զուգահեռ առանցքներով /գլանաձն ատամնավոր փոխանցիչներ՝ ուղիղ, շեղ ն երկշեղ ատամներով /նկ.5.22, ա, ,գ,դ/, / հատվող առանցքներով /կոնաձն ատամնավոր փոխանցիչներ՝ ուղիղ, շեղ ն շրջանային ատամներով /նկ.5.24,ա, ,գ/, գ/ խաչվող առանցքնե-րով /պտուտակաատամնավոր փոխանցիչներ, նկ.5.23/, որպես տարատեսակություն պտտական շարժումն համընթացի վերածելու, կամ հակառակը իրականացնում են ատամնաձողային փոխանցմամ /նկ.5.25/: 2. Աստիճանների քանակի, ըստ որի տար երում են միաստիճան ն ազմաստիճան փոխանցիչներ: Եթե միաստիճան փոխանցիչում շարժման փոխանցումն իրականացվում է մեկ զույգ ատամնանիվներով, ապա ազմաստիճան փոխանցիչում այն իրականացվում է միմյանց հաջորդող մի քանի զույգերով: 3. Լիսեռների հարա երական շարժման, ըստ որի տար երում են շարքային /հասարակ/ ն մոլորակային /պլանետար/ շարժման փոխանցիչներ: 4. Կառուցվածքային ձնավորման, ըստ որի տար երում են աց ն փակ փոխանցիչներ: Բայց փոխանցիչներն աշխատում են քսուքային յուղերի պայմաններում, իսկ փակերը՝ հեղուկ յուղի ավազանում ն փակ պայմաններում /տուփում/: 5.Կառչման ձնի, ըստ որի տար երում են ներքին ն արտաքին կառչմամ ատամնավոր փոխանցիչներ: 6. Ատամների պրոֆիլի, ըստ որի տար երում են էվոլվենտային ն շրջանային պրոֆիլներով փոխանցիչներ: Ամենաշատ տարածվածներն էվոլվենտային պրոֆիլով ատամնավոր փոխանցիչներն են, որոնք առաջարկել է էյլերը 1760թ: Շրջանային պրոֆիլներով ատամներն, որոնք առաջարկել է Մ.Լ.Նովիկովը 1954 թ., էվոլվենտայինների

համեմատ հպման մեծ մակերնույթների հետնանքով ունեն եռնունակություն:

Նկ.5.22

Նկ.5.24

արձր

Նկ.5.23

Նկ.5.25

Առավելություններն ու թերությունները: Ատամնավոր փոխանցիչներն, այլ մեխանիկական փոխանցիչների հետ համեմատած, ունեն հետնյալ առավելությունները. ա/ արձր եռնունակություն ն 0,96...098/, / արձր ՕԳԳ /միաստիճան փոխանցիչի երկարակեցություն ն հուսալի աշխատանք, գ/ սահքի ացակայության շնորհիվ հաստատուն փոխանցման թիվ, դ/ փոքր եզրաչափքեր, ե/ սպասարկման պարզություն: Թերություններն են՝ ա/ արձր պահանջները պատրաստման ճշտության նկատման , որը արձրացնում է դրանց ինքնարժեքը, / աղմուկի առկայությունը, որն աճում է արագությունների մեծացման դեպքում, գ/մեծ կոշտությունը, որը թույլ չի տալիս մեղմել դինամիկ եռնվածքները: Վերը նշված ատամնավոր փոխանցիչներից ամենատարածվածները գլանաձն, էվոլվենտային պրոֆիլով ատամնավոր փոխանցիչներն են, որոնք ունեն համեմատա ար պարզ կառուցվածք ու պատրաստման պարզ տեխնոլոգիա, հուսալի են ն ունեն փոքր եզրաչափքեր, պարզ է սպասարկումը: Կոնաձն, պտուտակաատամնավոր ն ատամնաձողային փոխանցիչները մեքենաներում օգտագործում են հարմարադասման որոշակի պայմաններ ապահովելու նպատակով:

5.4.2. Ատամնանիվների կառուցվածքն ու նյութերը Կառուցվածքը: Ատամնավոր փոխանցիչի ատամնաանվակը պատրաստում են երկու եղանակով: Այն դեպքում, եր ատամնաանվակի ատամների փոսիկների տրամագիծը քիչ է տար երվում լիսեռի տրամագծից, դրանք պատրաստում են ամ ողջական ն անվանում են լիսեռ-ատամնաանվակ /նկ.5.26/: Եր նշված տրամագծերի տար երությունը մեծ է, ատամնաանվակը պատրաստում են լիսեռից անջատ

Նկ.5.26 իսկ դրանց միացումն ապահովում են երիթով, շլիցներով կամ մամլմամ : Լիսեռ-ատամնաանվակի առավելությունը մեխանիկական մշակման նվազեցման, միացման ացակայության, մեծ կոշտության ն պատրաստման ճշտության արձրացման մեջ է: 500 մմ-ից փոքր տրամագծերով պողպատյա ատամնանիվների նախապատրաստվածքը պատրաստում են կռման կամ դրոշմման միջոցով /անվակունդով կամ առանց կունդի/, իսկ ավելի մեծ տրամագծերի դեպքում ատամնանվի նախապատրաստվածքն ստանում են ձուլման եղանակով կամ առանձին մասերից հավաքման միջոցով: Լեգիրված պողպատների տնտեսման նպատակով մեծ չափերի ատամնանիվները պատրաստում են անդաժման միջոցով: Այս դեպքում անվի կենտրոնական մասը /կունդի հետ միասին/ ձուլում են թուջից կամ ցածր ածխածնային պողպատից, իսկ անվապսակը / անդաժը/ պատրաստում են պողպատից՝ կռման կամ գլոցման միջոցով: Հատային արտադրության դեպքում զանգվածը փոքրացնելու նպատակով ատամնանիվը պատրաստում են առանձին տարրերից եռակցման միջոցով: Նյութերը: Ատամնանիվների պատրաստման համար կարող են օգտագործվել պողպատները, թուջերն ու պլաստիկ զանգվածները: Ամենաշատ տարածում են գտել ածխածնային պողպատները՝ 35,40,45,50, լեգիրված պողպատները՝ 40, 45, 35Շ/ մակնիշների ն ուրիշներ: Նշված պողպատների համար, որոնց H8350 մինչն ատամների մշակումը կատարում են լավացում: Այդ դեպքում ուղղատամ անվակի ամրությունը 20 միավորով ավելի են վերցնում,

քան ատամնանվինն է, այսինքն՝ 1  2 20, իսկ շեղատամի դեպքում 1  2 /50...70/: Այն ատամնանիվները, որոնց ամրությունը՝ 350 կամ /Շ35 //Շ10/, օգտագործում են ծանրա եռնված փոխանցիչներում դրանց զանգվածների ն չափերի նկատմամ հատուկ պահանջների դեպքում: Ատամնանիվների ատամների մակերնույթների արձր ամրությունը /Շ50...60 ստանում են մակերնութային ն ծավալային մխումների, ցեմենտայնացման, ազոտացման ն ցիանացման միջոցով: Վերջիններիս միջոցով նականոնացված ն լավացված պողպատների նկատմամ լարումները արձրանում են 2, իսկ եռնունակությունը՝ 4 անգամ, արձրանում է նան մաշակայունությունը: Մեծ չափերի ատամնանիվները ձուլում են 35Է ն 55Է մակնիշի պողպատներից՝ դրանք ենթարկելով թրծաթողման ն նականոնացման: Դանդաղընթաց աց փոխանցիչների դեպքում օգտագործում են СЧ18-ից մինչն СЧ35 մակնիշի թուջեր: Ցածր եռնվածքով ն արագընթաց փոխանցիչներում աղմուկը նվազեցնելու նպատակով օգտագործում են  ն  մակնիշների տեքստոլիտներ ն փայտաշերտային ДС- մակնիշի պլաստիկատ: 5.4.3. Ատամնանիվների վնասվածքները Ատամնանիվների ատամների վնասվածքները պայմանավորված են դրանց կառչման աշխատանքային պայմաններով: Պտտող մոմենտ փոխանցելիս, ացի նորմալ Բո ուժից, կառչման մեջ ազդում է նան շփման ԲƒՀԲոƒ ուժը /նկ.5.27 ա/: Այս դեպքում ատամը գտնվում է արդ լարվածային վիճակում: Սակայն ատամի աշխատունակության վրա հիմնական ազդեցություն են թողնում  հպումային ն Բ ծռող լարումները, որոնք, ժամանակից կախված, փոփոխվում են ընդհատվող ա ախող ցիկլով /նկ.5.27 /:

ա/

/ Նկ.5.27

Ատամում Բ ծռող լարումներն ատամնանիվի մեկ ցիկլի t1 ժամանակի ընթացքում ազդում են կառչման t2 ժամանակամիջոցում, իսկ  լարումները՝ ավելի կարճ տնողությամ : Գլխավորապես տար երում են ատամների երկու տեսակի քայքայում. 1.ատամները կոտրվում են ստատիկ կամ դինամիկ գերեռնվածքներից կամ էլ ատամի հիմքում Բ լարումներից առաջացած հոգնածային ճաքերից, որոնք, ընթացքում մեծանալով, հիմքից կոտրում են ատամը, 2. ատամների հոգնածային փշրամաշումից, որը հատուկ է հեղուկ յուղի ավազանում աշխատող փոխանցիչներին /փակ փոխանցիչներ/: Այս դեպքում ատամների քայքայման պատճառը հպումային  լարումներն են: Գոյություն ունեն նան ատամների քայքայման այլ տեսակներ, ինչպիսիք են հղկամաշումը, կերամաշումը ն այլն, որոնց ազդեցությունները նականոն աշխատանքային պայմաններում մեծ չեն: 5.4.4. Ատամնավոր փոխանցիչի հիմնական երկրաչափական պարամետրերն ու կինեմատիկան Ատամնանիվների ատամների անող մակերնույթները, որոնք սահմանափակված են որոշակի կորերով, կոչվում են պրոֆիլներ: Կառչված ատամների՝ մեկը մյուսին հպվող պրոֆիլներն անվանում են լծորդվող պրոֆիլներ: Ատամների պրոֆիլներին ներկայացվող հիմնական կինեմատիկ պայմանն ակնթարթային փոխանցման թվի հաստատունությունն է, որին կարող են ավարարել մի շարք կորեր: Սակայն ատամնավոր փոխանցիչները պետք է ապահովեն նան արձր ՕԳԳ, ամրություն, երկարակեցություն, փոքր սահք ն հպման գոտում ավարար կորության շառավիղներ: Պրոֆիլները պետք է թույլ տան պարզ կտրող գործիքներով պահանջվող ճշտությամ ատամների պատրաստում՝ անկախ դրանց քանակից: Այդ պահանջներին լավագույնս ավարարում են էվոլվենտային պրոֆիլով ատամնավոր փոխանցիչները, որոնք ամենաշատ տարածումն են գտել մեքենաշինության մեջ: Երկրաչափական պարամետրերը: Ատամնանիվի հիմնական երկրաչափական պարամետրերից է դրա աժանարար շրջանագծի dw տրամագիծը /նկ.5.28/, որի շրջանագծով շուրջգլորվում է ատամներ պատրաստող գործիքն ու գլանաձն նախապատրաստվածքը աժանում 2 թվով հավասար մասերի: Հետնա ար,

dw ՀՀz, որտեղից՝ 4 w 

p



2  m2,

/5.68/

աժանարար շրջանային քայլն է, որը որտեղ Հ-ն ատամների հավասար է ատամնաձողի ելքի քայլին, z-ը՝ մշակվող ատամնանիվի ատամնաքանակը, m Հ

p



-ն անվանում են շրջանային մոդուլ:

Նկ.5.28 Առանց տեղախախտման ատամնանիվների աժարար շրջանագիծը համընկնում է սկզ նական շրջանագծի հետ: Հետնա ար, դրանց կառչման միջառանցքային հեռավորությունը կլինի հավասար աժանարար շրջանագծերի շառավիղների գումարին /նկ.5.29/. aw  0,54 w1  4 w 2  : /5.69/

Նկ.5.29 Հիմնական շրջանագծի տրամագիծը՝

4 Ե  4 w1 Շ0Տ  tw ,

/5.70/

որտեղ tw-ն կառչման Ք նեռով անցնող, հիմնական շրջանագիծը շոշափող /1/2 ն նույն նեռով անցնող ու աժանարար շրջանագծերը շոշափող ուղիղներով կազմված ակյունն է, որին անվանում են կառչման անկյուն /էվոլվենտային պրոֆիլով ատամնանիվների մոտ twՀ20o/: /1 /2-ն անվանում են կառչման գիծ, ց -ն կառչման ակտիվ գծի երկարությունն է, որը հատում է երկու ատամնանիվների ատամների գլխիկների շրջանագծերը: Բաժանարար շրջանագիծն ատամը աժանում է երկու մասերի՝ գլխիկի ն ոտքի, որոնց արձրությունները նշանակում են ն հf /նկ.5.28/: Բնականոն /առանց համապատասխանա ար հո տեղախախտման/ ատամների համար հոՀm, հfՀ1,25m, հետնա ար, ատամի արձրությունը կլինի՝ հՀհո+հf Հm+1,25mՀ2,25m:

Շառավղային կազմում է՝

ացակը կառչված ատամնանիվների համար

ՇoՀհf-հոՀ 0,25m: Այսպիսով, առանձին վերցրած ատամնանիվի տրամագծերը կորոշվեն այսպես. dwՀm2, dոՀdw+2հոՀm(2+2), dfՀdw -2հfՀm(2-2,5), իսկ կառչված ատամնանիվների միջառանցքային հեռավորությունը՝

a w Հ0,5(m21+m22)Հ0,5m(21+22): Երկու ատամնանիվներից փոխանցիչ կազմելու համար դրանք պետք է լինեն լծորդված նույն ատամնաձողի հետ, այսինքն՝ փոխանցիչում ատամնանվակն ու ատամնանիվը պետք է ունենան լծորդվող պրոֆիլներ: Լծորդվող պրոֆիլով ատամնաձողի ատամների եզրագիծն անվանում են սկզ նական եզրագիծ /նկ.5.30/: էվոլվենտային պրոֆիլի սկզ նական եզրագիծն ու դրա առանձին չափերը որոշվում են կառչման հիմնական պարամետրից՝ m մոդուլից ելնելով: Մոդուլը համեմատական է քայլին, որը երկու նույնանույն հարնան պրոֆիլների միջն եղած p հեռավորությունն է. pՀm: /5.71/ Ատամի գլխիկի արձրությունը՝ հոՀƒom, որտեղ ƒoՀ1 ատամի գլխիկի գործակիցն է: Շառավղային ացակի գործակիցը՝ ՇoՀ0,25: Այդ դեպքում ատամի ոտքի արձրությունը կլինի հƒՀ1,25m: Պետական ստանդարտը 0,5...100մմ-ի սահմաններում նախատեսում է մոդուլի արժեքների երկու շարք: Առաջնությունը տրվում է առաջին շարքին, որը հետնյալն է. 1: 1,25: 1,5: 2: 2,5: 3: 4: 5: 6: 8: 10: 12: 16: 20: 25: 32: 40: Արագընթաց փոխանցիչներում հարվածները մեղմելու նպատակով նախատեսվում է ատամների պրոֆիլների վերափոխում /նկ.5.30, /՝ ատամների գլխիկները կտրելով m-ով, որի արժեքը կախված է մոդուլից ն փոխանցման ճշտությունից: Ատամների չափերը պայմանավորված են նան դրանց մշակման վերջում նախապատրաստվածքի նկատմամ կտրող գործիքի /ատամնաձողի/ դիրքով: Կտրող գործիքի դիրքը որոշվում է տեղախախտման  գործակցով 1-ով՝ ատամնանվակի համար, 2 –ով՝ ատամնանիվի համար: Եթե ատամնաձողի աժանարար գիծը գտնվի անիվի աժանարար շրջանագծի շառավղից մեծ հեռավորության վրա, ապա տեղախախտման գործակիցը դրական է, հակառակ դեպքում՝ ացասական: Կախված տեղախախտման

գործակցից՝ ատամի ձնը ատամնանիվների մոտ 0:

փոփոխվում

ա/

է

/նկ5.31/:

Բնականոն

/ Նկ.5.30



2

Ատամնանիվի ատամներն իրար նկատմամ դասավորված են անկյունային քայլով: Ատամների կառչման սկզ նական

դիրքից մինչն կառչումից դուրս գալու դիրքը ատամնանիվի պտտման  անկյունն անվանում են ճակատային վրածածկման անկյուն: Փոխանցման անընդհատությունն ապահովված կլինի այն դեպքում, եթե մեկ զույգ ատամների՝ կառչումից դուրս գալն ուղեկցվի հաջորդ զույգ ատամների կառչմամ : Այն տեղի կունենա, եթե ճակատային վրածածկման գործակիցը գերազանցի 1-ից՝

 

 

»1 ,

  -ն կարելի է

որոշել նան

-ին համապատասխանող

աղեղի /կառչման աղեղ/ ն քայլի հարա երությամ : Այլ կերպ ասած՝ վրածածկման գործակիցը ցույց է տալիս, թե միաժամանակ քանի զույգ ատամներ են գտնվում կառչման մեջ: ՈՒղղատամ փոխանցիչները նութագրվում են միայն  1,3 ճակատային վրածածկման գործակցով: Շեղատամ փոխանցիչներում գոյություն ունի նան առանցքային վրածածկման գործակից հասկացությունը՝

 

 

, որտեղ

-ն

անվանում են առանցքային անկյուն:

-ն շեղատամ ատամնանիվի այն պտտման անկյունն է, որն առաջանում է ատամնանիվների հպման կետը ատամի երկայնքով ատամնանիվի մի ճակատից մինչն մյուս ճակատը տեղաշարժումից: Հետնա ար, շեղատամ փոխանցիչում լրիվ վրածածկման գործակիցը կլինի        : Կառչված ատամների առանցքային վրածածկումը նպաստում է եռնունակության մեծացմանը ն դինամիկ եռնվածքների ու աղմուկի նվազեցմանը: Ատամի պրոֆիլի ենթակտրման երնույթը: Շուրջգլորման մեթոդով որոշակի ատամնաքանակով ատամնանիվի մշակման դեպքում առաջանում է մեկ ացասական երնույթ, որն անվանում են պրոֆիլի ենթակտրում: Այս դեպքում կտրող գործիքի ատամի եզրը / նկ.5.32/ մեկ ցիկլի ընթացքում գծում է ցիկլոիդային կոր՝ ներխրվելով մշակվող ատամի ոտքի մեջ, դրանից հեռացնելով պրոֆիլի որոշակի մասը /նկարում գծապատված մասը/: Այս երնույթի հետնանքով՝ ա/ թուլանում է ատամի ոտքը, / կարճանում է էվոլվենտային տեղամասը, հետնա ար, ն վրածածկման գործակիցը, գ/ խախտվում է էվոլվենտային կառչման հիմնական սկզ ունքը՝ փոխանցման թիվը դառնում է փոփոխական: Ապացուցված է, որ 20օ կառչման անկյամ ատամնանիվը կմշակվի առանց ենթակտրման այն դեպքում, եր նվազագույն ատամնաքանակը 17 է կամ ավելի /2miո17/:

Նկ. 5.32

Նկ.5.32 Նկ.5.31 Կինեմատիկան: Նկ.5.29-ից երնում է, որ ատամնանիվների նականոն կառչումը համարժեք է dw1 ն dw2 տրամագծերով շրջանագծերի շուրջգլորմանը /մեկը մյուսի նկատմամ / առանց

սահքի: Ատամնանիվների կառչման Ք նեռում դրանց ակնթարթային գծային արագությունները միմյանց հավասար են.

V1P  1

V1P  V2 P ,

4 w1 ,

V2 P  2

4 w2 ,

որտեղ 1-ն ն 2-ը համապատասխանա ար տանող ն տարվող ատամնանիվների անկյունային արագություններն են. Հետնա ար, փոխանցման հարա երությունը կորոշվի այսպես.

u 5.4.5.

1 n1 4 w 2 m2 2 2 2     :  2 n2 4 w1 m21 21

/5.72/

Թույլատրելի լարումների որոշումը

էվոլվենտային ատամնավոր փոխանցիչների չափերի որոշման հաշվարկները կատարում են ըստ ամրության՝ ացառելով ատամների մնացորդային դեֆորմացիաներն ու քայքայումը: Այն ատամնավոր փոխանցիչներին, որոնք աշխատում են հեղուկ յուղի ավազանում /տուփում/, պայմանականորեն անվանում են փակ, իսկ քսուքային յուղով աշխատողներին՝ աց: Բաց ատամնավոր փոխանցիչների չափերը որոշում են ատամների ծռման հաշվարկից, քանի որ այս դեպքում ատամների քայքայման գլխավոր պատճառը փոփոխական ծռող լարումներից հոգնածային քայքայումն է: Բացի դրանից, եր նյութի մակերնութային ամրությունը մեծ է 350H8-ից, վտանգավոր լարումը ծռող լարումն է: Փակ ատամնավոր փոխանցիչների չափերը որոշում են՝ ելնելով հպումային լարումներից, դրանք ստուգելով ծռման տակ: Այդպես է կատարվում, եր նյութի ամրությունը փոքր է 350H8-ից, ն եր անհրաժեշտ է որոշել կառչման մոդուլի հնարավոր ամենափոքր արժեքը: Ատամների ծռման թույլատրելի լարումները որոշում են հետնյալ անաձնով.

 F  

 Fo Ծiո Ե SF

K Fc K FL ,

/5.73/

իսկ հպումային թույլատրելի լարումները՝

   

 o Ծiո Ե S

K L 2 R ,

/5.74/

որտեղ Բolimb-ն ու Hlimb-ն ատամների դիմացկունության սահմաններն են համապատասխանա ար ծռման ն հպումային դեֆորմացիաների

դեպքերում, ՏԲ-ն ու ՏH–ն՝ անվտանգության գործակիցները նույն դեպքերի համար՝ կախված պողպատի մակնիշից ն ջերմամշակման եռնվածքի տեսակից /ՏԲՀ1,7..2,2, ՏHՀ1,1...1,2/, /ԲՇ-ն՝ ատամի փոփոխությունը հաշվի առնող գործակիցը / եռնվածքի միակողմ ազդեցության դեպքում /ԲՇՀ1, իսկ երկկողմ ազդեցության դեպքում /ԲՇՀ0,7...0,8/, /ԲԼ-ն ու /HԼ-ն՝ երկարակեցության գործակիցները համապատասխանա ար ծռման ն հպումային դեֆորմացիաների դեպքերում ն որոշվում են դիմացկունության /Վեյլերի/ կորի հավասարումից, 2/Հ0,9...1,0-ը՝ մակերնույթների խորդու ոդություններից կախված գործակիցը: Ծռման դեպքում՝

 Fm Ծiո N FE   Fm Ծiո Ե N Fo  Շ ,

 F Ծiո   F Ծiո Ե m այսինքն՝

K FL  m

N Fo

  F Ծiո Ե K FL ,

N FE

N Fo : N FE

/5.75/

Նման ձնով ստացվում է երկարակեցության գործակցի արժեքը հպումային դեֆորմացիայի դեպքում.

K L  m

N H, N HE

/5.76/

որտեղ m Հ6, եր ատամի կարծրությունը Հ350 H8 - ից, ն m Հ9, եր կարծրությունը »350 H8 - ից: Եր /E Հ /Օ, ընդունում են /ԼՀ1: ԲՕՀ4ն106-ը ազային ցիկլերի թիվն է ծռման դեպքում, իսկ ազային ցիկլերի թիվը հպումային դեֆորմացիայից՝ /HՕ Հ 30H82,4: Եր ատամի կարծրությունը »57 H/Շ-ից, ընդունում են /HՕ Հ12ն 107: /ԲE-ն ցիկլերի հաշվարկային թիվն է, որը. ա/ հաստատուն եռնվածքի դեպքում՝

/ԲEՀ/HEՀ60ոՇt,

/5.77/ որտեղ ո-ը ատամնանիվի պտտման հաճախությունն է, Շ-ն՝ մեկ պտույտի ընթացքում ատամի կառչումների թիվը, t–ն՝ ծառայության ժամկետը ժամերով, / փոփոխական եռնվածքի դեպքում ցիկլերի համարժեք թիվը՝

N FE

 7  60nc   i i 1  7ոու k

m

  t i , 

/5.78/

որտեղ՝ 7i-ն ու 7mոx-ը պտտող մոմենտների արժեքներն են, որոնք վերցված են աստիճանական եռնվածքի ցիկլոգրամից, ti-ն՝ ամ ողջ ծառայության ժամկետում 7i պտտող մոմենտի ազդեցության տնողությունը /ժամերով/, m-ը ցուցիչ է, որը 3 է, եր հաշվարկները կատարում են ըստ հպումային լարումների: ՈՒղղատամ ն շեղատամ փոխանցիչներում, եր H»350 H8, [-ն ընդունում են [1 ն [2 արժեքներից փոքրը: Շեղատամ փոխանցիչներում, եր 350 -ից, ընդունում են

     1     2  :

/5.79/

Այս դեպքում պետք է պահպանվի [ Հ1,23 [ miո պայմանը: Սովորա ար [ miոՀ[2:

5.4.6. ՈՒժերը գլանաձն ատամնավոր փոխանցիչներում Գլանաձն ատամնավոր փոխանցիչի ամրության հաշվարկը կատարելու համար նախ անհրաժեշտ է գիտենալ, թե ինչ ուժեր են գործում փոխանցիչում.

ա/

/ գլանաձն ուղղատամ փոխանցիչում պտտող մոմենտից առաջացող Fn նորմալ ուժը ուղղված է /-/ կառչման գծով, ուղղահայաց է ատամների ակտիվ մակերնույթին ն կիրառված է Ք նեռում /նկ.5.33, /: Fn -ը վերածում դրիչների՝

են

Ft

երկու աղաշրջանային ն F7

շառավղային ուժերի /նկ.5.33, ա/: Ելնելով 7 պտտող մոմենտից ն սկզ նական շրջանագծի dw տրամագծից՝ Ft , F7 ն Fn գ/ նկ.5.33

ուժերի կլինեն.

կախվածությունները

271 272  , F7 Հ Ft , tցw, 4 w1 4 w 2 Ft  : Fn  Շ0Տ  7 4 7 Շ0Տ  w Ft 

Տանող ն տարվող ատամնանիվների շրջանային

/5.80/

Ft1  Ft 2

ուժերի ուղղությունները կախված են դրանց պտտման ուղղություններից: Տանող ատամնանիվի Ft1 ուժն ուղղում են դրա պտտմանը հակառակ, քանի որ այն դիտվում է որպես տարվող ատամնանիվի կողմից հակազդող ուժ: Տարվող ատամնանիվի Ft 2 ուժն ուղղված է դրա պտտման ուղղությամ : Տանող ն տարվող ատամնանիվների շառավղային F71  F7 2 ուժերը մշտապես ուղղված են դեպի դրանց պտտման առանցքները (նկ.5.33,գ): Գլանաձն շեղատամ ատամնանիվն ատանմերին ուղղահայաց ո-ո հարթության մեջ կարելի է դիտել որպես համարժեք ուղղատամ ատամնանիվ /նկ. 5.34/: Այս փոխանցիչում գործող Fn նորմալ ուժը ո-ո հարթության մեջ վերածում են

Ft1 շրջանային ն F7 շառավղային

Ft1 -ն իր հերթին ճակատային հարթությանը զուգահեռ ն ուղղահայաց հարթությունների մեջ՝ Ft շրջանային /շեղատամի համար/ ն Fa առանցքային ուժերի: Ft , F7 , Fa ն Fn ուժերի կախվածությունը որոշվում է հետնյալ ուժերի, իսկ

անաձներով.

Ft 

, 4w

Fa Հ Ft ն tg , tg nw  Ft  tg tw , Շ0Տ  Ft   : /5.81/ Շ0Տ  nw  Շ0Տ  4 w Շ0Տ  nw Շ0Տ 

F7  Ft1  tg nw  Ft Fn 

Ft1 Շ0Տ  nw

Նկ.5.34

ա/

/ Նկ.5.35

Կառչման առանցքային ուժը /նկ. 5.35, ա/ լրացուցիչ եռնում է լիսեռներն ու դրանց հենարանները, որն էլ շեղատամ փոխանցիչի հիմնական թերությունն է: Այս թերությունը վերացված է երկշեղ փոխանցիչներում /նկ. 5.35, ,/ որտեղ կիսաատամնանիվների վրա առաջացող առանցքային ուժերը միմյանց չեզոքացնում են: Այդ ատամնանիվներն օգտագործում են մեծ հզորությունների փոխանցման դեպքում: Շեղատամ փոխանցիչներում շրջանային Ft ն F7 շառավղային ուժերի ուղղությունները որոշում են այնպես, ինչպես ուղղատամ փոխանցիչի դեպքում: Առանցքային ուժի ուղղությունը որոշում են ատամնանիվի պտտման ն ատամի պտուտակագծի վերելքի ուղղություններից կախված: Եթե այդ ուղղությունները համընկնում են, ապա Fa ուժն ուղղվում է պտուտակագծի վերելքի ուղղությամ , հակառակ դեպքում

Fa -ն ուղղվում է հակառակ ուղղությամ :

5.4.7.Գլանաձն ատամնավոր փոխանցիչի ամրության հաշվարկն ըստ ծռման Գլանաձն ատամնավոր փոխանցիչի ամրության հաշվարկն ըստ ծռման կատարում են՝ ացառելով ատամի հոգնածայի քայքայումը: Հաշվարկի հիմքում ընկած են հետնյալ նախնական ենթադրությունները. ա/ ամ ողջ եռնվածքը փոխանցվում է մեկ զույգ ատամներով, ն Fn նորմալ ուժը կիրառվում է ատամի գագաթին (նկ.5. 36, ա, գ), / ատամը դիտվում է որպես

արձակային /կոնսոլային/

հեծան, գ/ շփման ուժերն անտեսվում են: Fn նորմալ ուժը տեղափոխելով իր ազդման գծով մինչն ատամի համաչափության առանցքը՝ այն վերածում են աղադրիչների F`t ՝ շրջանային ն F `7 շառավիղային ուժերի.

F ' ï  Fn Շ0Տ  '  Ft Շ0Տ  ' / Շ0Տ  w ,  F ' 7  Fn Տiո  '  Ft Տiո  ' / Շ0Տ  w ,  որտեղ՝

’

կառչման անկյունը մի փոքր մեծ է w-ից,

երկու

/5.82/

Ft –ն՝

աժանարար շրջանագծի վրա կառչման կետում ազդող շրջանային ուժն է:

Նկ.5.36

Այստեղ

F`t ուժը ծռում է ատամը, իսկ F `7 –ն այն սեղմում է

հիմքին: Ամենամեծ լարումներն առաջանում են ատամի հիմքի մոտ՝ էվոլվենտային պրոֆիլից կլորանցման տեղում, որտեղ տեղի է ունենում լարումների կուտակում /նկ.5.36,գ/: Ատամի հիմքում ծռող ն սեղմող լարումները կլինեն.

 ծռ   սեղ.

F 't l 6 Ft l Շ0Տ  ' MF   , Եw S / 6 Եw S 2 Շ0Տ  w

Ft Տiո  ' F7'   ,  Եw  S Շ0Տ  w

7  Ե S 2 6 -ն ատամի հիմքի վտանգավոր հատույթի դիմադրության մոմենտն է, A  Եw s -ը՝ նույն հատույթի մակերեսը: Գումարային լարումը կլինի, եթե σծռ-ի ն σ սեղ-ի արտահայտու-

որտեղ՝

թյունների համարիչն ու հայտարարը ազմապատկենք m-ով.

 F   ծռ   սեղ K 7 

Ft  6ml Շ0Տ  ' m Տiո  '     K7 , Եwm  S 2 Շ0Տ  w S Շ0Տ 7 

որտեղ /7-ն լարումների կուտակման տեսական գործակիցն է:

 6ml Շ0Տ  '

Նշանակում են 

 S Շ0Տ  w



m Տiո  '   K7  7F ն անվանում ատամի S Շ0Տ  w 

ձնի գործակից: Հաշվի առնելով ատամի երկայնքով եռնվածքի անհավասարաչափ աշխումն ու դինամիկ գործոնը՝ գումարային ամենամեծ լարումն ատամի հիմքում ն ատամի ամրության պայմանն ըստ ծռման կլինեն.

Ft /5.83/ 7F K F K F K FV   F  կամ  F  Ft 7F , Եw m m F որտեղ՝ 7 Ft  t K F K F  K FV -ն տեսակարար շրջանային ուժն է, Եw

F 

/Բ  – ն՝ ատամնազույգերի միջն եռնվածքի աշխումը հաշվի առնող

գործակիցը (ուղղատամի համար /Բ1) ն կախված է ատամնանիվների պատրաստման ճշտության աստիճանից ու շրջանային արագությունից, Բqmոx/q-ն՝ ատամնապսակի լայնքով /ատամի երկայնքով/ եռնվածքի աշխումը հաշվի առնող գոծակիցը, որի արժեքը կախված է նյութի ամրությունից, ատամնապսակի լայնությունից ն հենարանների նկատմամ ատամնանիվների դիրքից (Նկ.5.37), /ԲV-ն՝ կառչման մեջ դինամիկ եռնվածքը հաշվի առնող գործակիցը, որի արժեքը կախված է արագությունից, քայլի սխալից, ատամնանիվների ն այլ մեքենամասերի առաձգականություններից:

Նկ. 5.37 Քանի որ՝

Ft 

, ուստի նշանակելով Եw   Ե4 4 w1   Ե4 m21 4 w1

ն տեղադրելով /5.83/ անաձնի մեջ, կստանանք գլանաձն ուղղատամի ծռման լարումների ստուգման հետնյալ անաձնը.

271 K F K Fv

7F   F  : /5.84/ 4 w1 m 2 Ե4 21 Ընդունելով ԲՀԲ ն հաշվի առնելով. որ dw1Հm21, /5.84/-ից

F 

կստանանք գլանաձն ուղղատամ փոխանցիչի մոդուլի հաշվարկային անաձնը.

m3

271 K F K Fv

212 Ե4   

7F :

/5.85/

Գլանաձն շեղատամ փոխանցիչի ամրության հաշվարկը կատարելու համար նախ ահրաժեշտ է ստանալ երկրաչափական պարամետրերը: Այստեղ ատամներն ատամնանիվի առանցքի նկատմամ թեքված են   8...16 անկյամ /նկ.5.38/: Շեղատամում ունենք երկու քայլ ն, հետնա ար, երկու մոդուլ՝ ճակատային pt , mt ն նորմալ (pո,mո), որոնց կապը հետնյալն է.

pt 

pn mn m 2 , mt  , իսկ 4 w  mt 2  n : Շ0Տ  Շ0Տ  Շ0Տ 

Նկ.5.38

Նկ.5.39

Ատամի ամրությունը որոշվում է՝ դրա նորմալ հատույթում համարժեք ատամնանիվի ատամի չափերից ն ձնից կախված: Համարժեք ատամնանիվն էլիպս է, որի կիսառանցքների չափերն են՝

c

4w 4w ն e : էլիպսի փոքր կիսառանցքի վրա կորության 2 Շ0Տ 

շառավիղը կլինի.

7v 

4 /2 e2  w2 , c Շ0Տ 

4w : /5.86/ Շ0Տ 2  mn 2 Քանի որ dvՀmո2v, իսկ 4 w  mt 2  , ուստի դրանց Շ0Տ  իսկ 4 V  27v 

արժեքները տեղադրելով /5.86/-ի մեջ՝ կստանանք.

mn 2 v 

mn 2 mn 2 ,  , այսինքն՝ 2V  Շ0Տ   Շ0Տ  Շ0Տ  Շ0Տ 3 

/5.87/

որտեղ՝ 2-ն ու 2v-ն համապատասխանա ար շեղատամ ն համարժեք ուղղատամ ատամնանիվների ատամնաքանակներն են: Հաշվի առնելով ատամների թերության ) ն ատամների վրածածկման )Հ1/ գործակիցները, գումարային ծռման լարումներն ու ամրության պայմանը գլանաձն շեղատամ ատամնանիվների համար կլինի.

F 

ԲՀԲ,  mn 21 Շ0Տ 

Ընդունելով լով

4 w1

271 K F K F K FV 4 w1 mn Եw նշանակելով կստանանք

7F 7 7   F  :

 Ե4  Ե7 4 7

/5.88/

ն փոխարինե-

գլանաձն շեղատամ ատամնա-

նիվի նորմալ մոդուլի հաշվարկային անաձնը.

mn  3

271 K F K F K FV 2  Ե4  F 

7F 7 7 Շ0Տ 2  :

/5.89/

5.4.8. Գլանաձն ատամնավոր փոխանցիչի ամրության հաշվարկն ըստ հպումային լարումների Գլանաձն ատամնանիվների հաշվարկն ըստ հպումային ամրության կատարում են փակ փոխանցիչների համար՝ հետագայում այն ստուգելով ըստ ծռման: Փոխանցիչի սահուն ն անընդհատ աշխատանքն ապահովելու համար պետք է պահպանվի վրածածկման գործակցի   1 պայմանը, որի դեպքում ունենում ենք մեկից ավելի /մոտավորոպես երկու/ զույգ ատամների կառչում: Այս դեպքում ընդունում են, որ ատամի վրա կառչման գոտում ազդում է մոտավորապես 7ո/2 ուժը (Նկ.5.39): Մեկ զույգ ատամների կառչման գոտում, որն ընկած է ատամի միջին մասում, ազդում է 7ո ուժն ամ ողջությամ : Այս դեպքում եռնվածքի աշխման

գոտու չափը կախված է ճակատային վրածածկման գործակցի արժեքից: Ելնելով վերը շարադրվածից,՝ որպես հաշվարկային եռնվածք ընդունում են 7ո ուժը: Հպումային ամրության տեսակարար հաշվարկային եռնվածքը կորոշվի այսպես.

7 

որտեղ՝

7Ht

Ft Fn K  K   K V  K  K  K HV  Ե7   Շ0Տ  tw l ոiո 7t  , /5.90/   Շ0Տ  tw F  t K   K  K V  K  K  K V -ն՝ տեսա4 w1Եw Եw

կարար հաշվարկային շրջանային ուժն է: ՈՒղղատամ փոխանցիչի համար՝ /H1, շեղատամ փոխանցիչի դեպքում /H-ի արժեքն ընտրում են գրաֆիկից: -ի, V-ի արժեքներն ընտրում են համապատասխան աղյուսակներից ծռման ամրության հաշվարկի նմանությամ : ՈՒղղատամ փոխանցիչի հաշվարկն ըստ հպումային ամրության կատարում են՝ հիմք ընդունելով Հերցի անաձնը.

  որտեղ՝

զ

զE

 2 1   2 

    ,

7 t -ն տեսակարար եռնվածքն է, հաշվի առնելով   Շ0Տ  w

/5.90/ անաձնը՝ տեսակարար եռնվածքը կլինի

Ft K  K V , /5.91/ Եw   Շ0Տ  w 2 E1 E 2 -ն՝ Պուասսոնի գործակիցն է, E  -ն` ատամնանիվների E1  E 2 զ

նյութերի երված առաձգականության մոդուլը (եթե ատամնանիվների նյութերը նույն են, ապա

 12

նեռում երված կորության շառավիղը

),

 

1  2 1   2

-ը՝ կառչման

/1-ն ատամնանվակի, իսկ 2-

ն ատամնանիվի ատամների պրոֆիլների կորության շառավիղներն են/: 1-ն ու 2-ը որոշելու համար ելնում են աժանարար շրջանագծով ատամնանիվների կառչման սխեմայից /նկ.5.40/:

4 w1 Տiո  w  R1 Տiո  w ,  2  PA2  w 2 Տiո  w  R2 Տiո  w , R Հաշվի առնելով, որ u  7 2  2 , արտաքին կառչման 47 1 R1

1  PA1 

համար կունենանք.

R1 R2 Տiո 2  7 R u Տiո  w 4 7 1u Տiո  7    1  : R1  R2 Տiո  7 u 1 2u  1

/5.92/

Նկ.5.40 Հերցի անաձնի մեջ տեղադրելով կստանանք.

q-ի, E -ի, 

-ի արժեքները՝

 

E 7t u  1         : 4 7 1 u Տiո 2 w  1 -     : Տiո 2 w

Նշանակենք՝ 2  

2H գործակիցը հաշվի է

առնում ատամնանիվների ատամների կառչվող մակերնույթների ձնը,

2 

E

 1   2 

-ն կառչվող ատամնանիվների նյութերի մեխանիկա-

կան հատկությունները հաշվի առնող գործակից է, 2  



-ն

հպման գծի գումարային երկարությունը հաշվի առնող գործակից է: Հաշվի առնելով վերը երվածը՝ կստանանք.

   2 2 2 Գործնական

 

7t u  1    : 47 1 u

/5.93/

հաշվարկներում

ընդունում

են

2 aw 7t  K  K  V , 4 w1  , wՀ20o,   Հ1,1...1,2, u 1 4 w1Ե7 Հ0,3, EՀ2, 15ն 10 Ն/ մմ : Այս պարամետրերի արժեքները տեղադրելով -ի արտահայտության մեջ՝ կստանանք հպումային լարումների ստուգման հետնյալ անաձնը.

310 71 u  1   K  K V     : a7 Եw u

Ընդունելով՝

 Եa 

/5.94/

Եw  0,2...0,4 ուղղատամ aw

ատամնանիվների համար կստանանք փոխանցիչի միջառանցքային հեռավորության որոշման հետնյալ անաձնը.

 310  71  K  K  V , aw  u  13   Հ H )  u Եa որտեղ ացասական նշանը կիրառելի ատամնանվավոր փոխանցիչի համար:

/5.95/ է

ներքին

կառչումով

.

Շեղատամ փոխանցիչների ատամների եռնվածքը հաշվում են հետնյալ անաձնով.

զ

տեսակարար

7Ht :   Շ0Տ  nw

Ուղղատամ ատամնանիվների համանման հաշվարկից /նկ. 5.40/ որոշում են ատամների կորության երված շառավիղը՝ /1-ը փոխարինելով /1v-ով, /2-ը՝ /2v-ով, իսկ w-ն` ոw-ով, հետնա ար,

1Հ/1vՏiոոwՀ /1Տiոոw /ՇoՏ2, 2Հ/2vՏiոոwՀ /2Տiոոw /ՇoՏ2:

1 –ի ն 2-ի որոշած արտահայտությունները տեղադրելով  -ի անաձնի մեջ՝ ատամնանիվների արտաքին կառչման համար կստանանք. R1 R2 Տiո 2  nw 4 u Տiո  nw 1  2     w1 : 1   2 R1  R2  Շ0Տ   Տiո  nw 2u  1 Շ0Տ 2  q-ի, E -ի,  -ի որոշած արժեքները տեղադրելով  H -ի անաձնի մեջ՝ կստանանք.

H 

7Ht u  1 2 Շ0Տ 2  E      H  : 4 w1u Տiո 2 nw  1     

Նշանակելով`

2H 

2 Շ0Տ 2  E , 2M  , 2  Տiո  nw   1   

`

կստանանք.

 H  2 H 2 M 2

7Ht u  1    H  : 4 w1 u

Գործնական հաշվարկներում ընդունում են՝

2aw ,nw  200 ,   80....160 ,  1,2...1,5, KH KH KHv, 4w1  u 1 4w1Եw Հ0,3, EՀ2,1510 Ն/մմ , որի արդյունքում շեղատամ ատամնավոր 7Ht 

փոխանցիչի ատամների ամրության ստուգման անաձնը կընդունի հետնյալ տեսքը.

270 71 u  1 H  K H K H K Hv   H  : /5.96/ aw Եw u Ե Ընդունելով HՀ[H],  Եa  ն /5.96/ հավասարումը aw լուծելով a w -ի նկատմամ ՝ կստանանք.

 270  71  a w  u  13  K Ha K H K H ,     H  u Եa

/5.97/

որտեղ ացասական նշանը կիրառելի է ներքին կառչումով ատամնավոր փոխանցիչի համար: Այս անաձնն օգտագործում են գլանաձն շեղատամ փոխանցիչների նախագծային հաշվարկները կատարելու համար: 5.4.9. Կոնաձն ատամնավոր փոխանցիչների ընդհանուր նութագրերը Կոնաձն ատամնավոր փոխանցիչներն օգտագործում են տար եր անկյունների տակ հատվող առանցքներով լիսեռների դասավորության դեպքում: Ամենալայն տարածումն են գտել փոխուղղահայց առանցքներով կոնաձն ատամնավոր փոխանցիչները, որոնց ներառանցքային անկյունների գումարը՝  Σ Հ1+2Հ90 : Կոնաձն ատամնավոր փոխանցիչներն իրենց կառուցվածքով, պատրաստման ն հավաքման տեսակետից ավելի արդ են, քան գլանաձն ատամնավոր փոխանցիչները: Կոնաձն ատամնանիվներ պատրաստելու համար պահանջվում են հատուկ հաստոցներ ն գործիքներ: Այստեղ անհրաժեշտ է պահպանել ոչ միայն ատամների չափերի, այլն 1, 2 ն  անկյունների թույլտվածքները, իսկ հավաքման ժամանակ պետք է ապահովել ատամնանիվների կոների գագաթների համընկեցումը /նկ. 5.41, ա/: Լիսեռների առանցքների հատումը դժվարացնում է հենարանային առանցքակալների տեղա աշխումը: Այստեղ ատամնանիվներից որնէ մեկը տեղադրվում է արձակային /կոնսոլային/ ձնով, որը հանգեցնում է ատամի երկայնքով եռնվածքի անհավասարաչափ աշխմանը: Կոնաձն ատամնանիվների փոխադարձ դասավորության անճշտության պատճառով համարժեք գլանաձն ատամնավոր

փոխանցիչի համեմատ այս փոխանցիչի եռնունակությունը շուրջ 159-ի չափով պակաս է ստացվում: Երկրաչափական պարամետրերը: Կոնաձն ատամնանիվներում տար երում են աժանարար, արտաքին ու հիմքային կամ գոգի կոները: Բաժանարար կոնին ուղղահայաց ցանկացած արտաքին ու ներքին կոնին /նկ. 5.41, / անվանում են լրացուցիչ կոն: Լրացուցիչ կոներով ատամների հատույթները կոչվում են ճակատային հատույթներ: Տար երում են արտաքին, ներքին ն միջին ճակատային հատույթներ: Արտաքին ճակատային հատույթին վերա երող չափերը նշվում են 6 պայմանանիշով, օրինակ, d6, /6 ն այլն /նկ. 5.41, ա/: /6-ն ն /m-ն արտաքին ու միջին կոնային հեռավորություններն են, b-ն՝ ատամնապսակի լայնությունն է: Արտաքին աժանարար տրամագիծը՝ d6Հm62Հmt62: Ատամների գագաթների արտաքին տրամագիծը՝ dո6Հd6+2m6ՇoՏ:

ա/ Նկ.5.41

/ Նկ.5.41 Բնականոն կառչման դեպքում ատամի գլխիկի ն ոտքի հո6Հm6, արձրությունները կլինեն համապատասխանա ար հf6Հ1,2m6: Միջին աժանարար տրամագիծը՝ dmՀdՀm2: Բերված անաձները վերա երում են ուղղատամ ատամնանիվներին: Մնացած պարամետրերը կորոշվեն նկ. 5.42-ից: Շեղատամ ատամնավոր փոխանցիչների համար պետք է հաշվի առնել ատամների ո թեքության անկյունը, օրինակ, 4 m 

mn 2 ն այլն: Շ0Տ  n

Փոխանցման հարա երությունը: Ինչպես կոնաձն շփական փոխանցիչներում, այստեղ նույնպես աժանարար /սկզ նական/ կոների ներառանցքային անկյունները (1 ն 2) կապված են փոխանցման հարա երությամ : Եր ΣՀ1+2Հ900, փոխանցման հարա երությունը կորոշվի այսպես.

u

1 n1 4 e 2 4 2     tg 2 ,  2 n2 4 e1 41

իսկ

tg 1 

: u

/5.98/

Ուժերը կոնաձն ուղղատամ փոխանցիչում: Ատամնանիվը հատենք ատամի միջին մասում աժանարար կոնի ծնիչին նորմալ /-/ հարթությամ : Հատույթում կստանանք ատամնանվակի ատամը /նկ. 5.42, ա/, որի պրոֆիլին ուղղահայց ուղղությամ կազդի նորմալ 7ո

ա/

/

գ/ Նկ.5.42

ուժը: Վերջինս վերածենք

F 't1 ն F '71 աղադրիչների: F '71 -ն ազդում է

/-/ հարթության մեջ: Այն տեղափոխենք, կիրառենք Ք վերածենք

Fa1 առանցքային ն F71

Այսպիսով, կստանանք նային ուժը ն

նեռում ն շառավղային աղադրիչ ուժերի:

Ft  Ft1  Ft 2 

271 272  4 m1 4 m 2

շրջա-

F71  F ' 71 Շ0Տ  1  Ft tg w Շ0Տ  1   Fa 2 ,

շառավղային ուժն ատամնանվակի վրա կամ առանցքային ուժն ատամնանիվի վրա /նկ. 5.42, գ/: Fa1 Հ F '71 Տiո1Հ Ft1 tցwՏiո1Հ- F7 2 , առանցքային ուժն է ատամնանվակի վրա կամ շառավղային ուժն ատամնանվի վրա: Ատամի վրա ազդող նորմալ ուժը կորոշվի այսպես.

Fn 

Ft :  Շ0Տ  w 4 m Շ0Տ  w

Ուժերի ուղղությունները որոշվում են ըստ նկ. 5.42 գ-ի: Կոնաձն շեղատամ փոխանցիչ: Այս փոխանցիչներում տար երում են շեղ /տանգենցիալ/ /նկ. 5.43/ ն շրջանային /նկ. 5.44/ ատամներով անիվներ:

Նկ. 5.43

Նկ. 5.44

Շեղատամ անիվներում որպես ատամների հաշվարկային ո թեքության անկյուն վերցվում է ինչ-որ 6 շառավղով շրջանագծին տարած շոշափողի ն կոնի ծնիչի կազմած անկյունը /ոՀ250 ... 300/, իսկ շրջանային ատամները տեղա աշխվում են a շրջանագծի աղեղով, որով շարժվում է ատամը մշակող գործիքը: Այստեղ թեքության անկյունը փոփոխական է: Ամենալայն տարածումն են գտել ո350 ատամնանիվները /նկ. 5.44/: Կոնաձն շեղատամ անիվները փոխարինում են ատամների ո թեքության անկյամ գլանաձն շեղատամ անիվներով: Համարժեք շեղատամ անիվների համար /նկ. 5.45/ կունենանք շրջանային, առանցքային, շառավղային ն նորմալ ուժերի որոշման հետնյալ անաձները.

Ftv 

tg nw Ftv , Fav  Ftv tg n , F7v  Ftv , Fnv  : Շ0Տ  nw Շ0Տ  n 4v Շ0Տ  n

Նկ.5.45

Քանի որ կոնաձն շեղատամ ն համարժեք /փոխարինող/ ատամնանիվների եռնունակությունները /եր ոՀ30...350/ նույնն են, ուստի շրջանային ուժը՝ Ftv Հ Ft Հ27/d: F7v ն Fav ուժերը կիրառելով Ք կառչման նեռում ն աղադրելով երկու փոխուղղահայց առանցքների ուղղությամ ՝ կստանանք.

Ftv  Ft  271 / 41  272 / 4 2 ,   F71  F7v Շ0Տ  1  Fav Տiո  1  Ft tg nw Շ0Տ  1  Տiո  n Տiո  1  / Շ0Տ  n ,  Fa1  F7v Տiո  1.  Fav Շ0Տ  1  Ft tg nw Տiո  1  Տiո  n Շ0Տ  1  / Շ0Տ  n ,

/5.99/ որտեղ F71 Հ - Fa 2 -ը շառավղային ուժն է ատամնանվակի վրա կամ առանցքային ուժն ատամնանվի վրա,

Fa1 Հ - F7 2 -ն՝ առանցքային ուժն

ատամնանվակի վրա կամ շառավղային ուժն ատամնանվի վրա: Վերջին երկու ուժերի որոշման անաձներում «+» կամ «-» նշանները կախված են անիվների պտտման ու ատամների պտուտակագծի ուղղություններից: եթե ատամնանվակի ատամների պտուտակագծի ուղղությունը համընկնում է պտտման ուղղությանը, ապա F71 -ի ն Fa1 -ի որոշման անաձներում կիրառելի են համապատասխանա ար «+» ն «-» նշանները, իսկ եթե այդ ուղղությունները չեն համընկնում, ապա կիրառելի են համապատասխանա ար «-» ն «+» նշանները: Ստացված ուժերն օգտագործվում են լիսեռների ն դրանց հենարանների հաշվարկման համար: 5.4.10. Կոնաձն ատամնավոր փոխանցիչի հաշվարկն ըստ ծռման Կոնաձն ուղղատամ փոխանցիչի հաշվարկը կատարելու համար այն փոխարինում են համարժեք գլանաձն ուղղատամ ատամնանիվներով /նկ. 5.41 ն նկ. 5.42ա/: Այդ դեպքում ըստ նկ. 5.41 -ի ՕՇՏ-ից կունենանք համարժեք ատամնանիվի աժանարար շրջանագծի շառավիղը.

7ve 

7e 4e կամ տրամագիծը. 4 ve  : Շ0Տ  Շ0Տ 

Տրամագիծն արտահայտելով m մոդուլի ն 2 ատամնաքանակի միջոցով՝ ուղղատամ ատամնանիվի համարժեքության պայմանի համար կստանանք. dv6Հm62v, d6Հm62, հետնա ար, 2vՀ2/ՇoՏ,

4v 

4m

Շ0Տ 

mvՀm, bvՀb:

Ըստ նկ. 5.42 ա-ի Օ1 a Ք-ից կունենանք`

dv1Հdm1/ՇoՏ1, mvՀm, bvՀ Ե : Կոնաձն ատամնանիվի ատամի լայնական հատույթի չափերը փոփոխվում են կոնի գագաթից ունեցած հեռավորությանը համեմատական: Հետնա ար, q տեսակարար եռնվածքն ուղղատամի վրա կ աշխվի անհավասարաչափ /նկ. 5.42 /` եռանկյան օրենքով, որի գագաթը համընկնում է աժանարար կոնի գագաթի հետ, իսկ ծռման լարումները նույնն են ամ ողջ ատամի երկայնքով: Վերջինս թույլ է տալիս հաշվարկները տանել ատամի ցանկացած լայնական հատույթի համար, այց հարմար է որպես հաշվարկային վերցնել ատամի միջին հատույթը, որի համար qմիջՀqm: Փորձերով հաստատված է, որ կոնաձն ուղղատամ փոխանցիչի եռնունակությունը կազմում է համարժեք գլանաձն ուղղատամ փոխանցիչի եռնունակության 859-ը: Գլանաձն ուղղատամ փոխանցիչի նմանությամ կունենանք.

F 

7Ft  7Fv   F , 0,85mtm

որտեղ mtm-ն ատամի ճակատային հատույթում միջին մոդուլն է, որը հավասար է նորմալ հատույթի միջին մոդուլին՝ mոm, կամ, որ նույնն է, mm, այսինքն՝ mtmՀ mոmՀ mm,

7Ft 

Ft K F K Fv , Ե

Ft 

: 4 w1

Այսպիսով, ստանում ենք հաշվարկի ստուգման հետնյալ անաձնը.

2,3571K F K Fv

YFv   F  : /5.100/ 4 w1Եmm Ունենալով dw1Հmtm21Հmm21, bՀbddw1Հbd mtm21 ն ընդու-

F 

նելով ԲՀ[Բ], անաձնը.

կստանանք

mtm  mm  3

միջին

մոդուլի

2,3571K F K Fv

 Ե4 212 Հ F )

որոշման

7Fv

հետնյալ

/5.101/

որտեղ )Բv-ն համարժեք ատամնանիվի ատամի ձնի գործակիցն է ն որոշվում է 2v1-ից ելնելով: Նկ. 5.42-ից ունենք d61Հdm1+2x, իսկ xՀ

Ե Տiո1, այսինքն՝

d61Հdm1+ bՏiո1: Եթե /5.102/ անաձնի երկու մասերը կստանանք արտաքին ճակատային մոդուլը.

mte  mtm 

/5.102/ աժանենք 21-ին, ապա

Ե Տiո  1 :

/5.103/

Ստացված mt6-ի արժեքը կլորացնում են մինչն մոտակա նորմավորված արժեքը: Կոնաձն շեղատամ փոխանցիչի ամրության հաշվարկն ըստ ծռման կատարելու համար այն փոխարինում են նախ գլանաձն շեղատամ ատամնանիվներով, իսկ վերջիններս էլ՝ գլանաձն ուղղատամ ատամնանիվներով: Համարժեք ատամնանվակի տրամագիծը կորոշվի այսպես.

4 ' v1 

4 ' v1 , իսկ 4 v  : Շ0Տ  1 Շ0Տ 2  n

Այսպիսով, կոնաձն շեղատամ ն կլոր ատամներով ատամնանիվների հաշվարկը ներկայացվում է որպես երկհամարժեք ատամնանիվների հաշվարկ՝ հետնյալ պարամետրերով.

4v 

, 2v  , Եv  Ե, mv  mnm : /5.104/ Շ0Տ  Շ0Տ  n Շ0Տ  Շ0Տ 3  n

Օգտագործելով համանման անաձն՝ համարժեք անիվների ծռման լարումները ն ամրության պայմանը կլինի.

F 

271 K F K F K Fv 41 mnm Ե

7Fv7 7   F ,

/5.105/

որտեղ )Բv-ն որոշվում է համարժեք 2v ատամնաքանակից: Ընդունելով

 Ե4 

m 2 Ե ,  F   F , 4 1  nm 1 Շ0Տ  n

`

ատամի միջին հատույթում

նորմալ մոդուլը կորոշվի այսպես.

mnm  3

271 K F K F K Fv 212 Ե4  F 

7Fv7 7 Շ0Տ 2  n :

/5.106/

Ստացված mոm-ը ճշտում են ստանդարտով ն հաշվում հետնյալ պարամետրերը` ատամնանիվի արտաքին մոդուլն ու աժանարար տրամագիծը.

mtm  mnm / Շ0Տ  n , mte  mtm 

Ե Տiո 1 , 4 e1  mte 21 :

5.4.11. Կոնաձն ատամնավոր փոխանցիչի հաշվարկն ըստ հպումային ամրության Կոնաձն ուղղատամ փոխանցիչի հաշվարկն ըստ հպումային ամրության կատարում են՝ հիմք ընդունելով Հերցի անաձնը, կոնաձն ատամնանիվը փոխարինելով համարժեք գլանաձն ուղղատամ անիվներով.

H 

զE

 2 1   2 

  H  :

/5.107/

Համարժեք գլանաձն ուղղատամ փոխանցիչի համար ունենք.

H 

a wv u v

Համարժեքության

dvՀd/ՇoՏ, հետնա ար,

uv 

քանի որ

72 v u v  1 K H K Hv   H  : Եv

պայմանից

4 v 2 4 2 / Շ0Տ  2   4 v1 41 / Շ0Տ  1

ելնելով՝

կարող

/5.108/ ենք

գրել

u

u

u2 1  u2 ,

u2 1  Շ0Տ  2  , 1  tg  2 1 u2 Շ0Տ  1 

1  tg 2 1



u 1 u2

, tg 2  ctg 1  u :

Նկ. 5.41-ից կարելի է որոշել համարժեք միջառանցքային հեռավորությունը.

a wvՀ(/6-0,5b)tց1+(/6-0,5b)tց2Հ(/6-0,5b)

u2  1 u

Համարժեք շրջանային ուժը՝

Ftv  bvՀb:

Ft կամ 0,85

7v 2  , իսկ ատամնանվի լայնությունը՝ 4 v 2 0,854 2

Վերջին առնչությունից կստանանք՝

7v 2 

4 v 2 72 7 Տ6Շ  2    2  4 2 0,85 0,85 Շ0Տ  2 0,85

1  tg 2 2  2 1  u 2 : 0,85 0,85 a wv-ի, սv-ի, 7v2-ի ն bv-ի ստացված արժեքները տեղադրելով 

համարժեք գլանաձն ուղղատամ փոխանցչի հպումային լարման /5.108/ անաձնի մեջ՝ կստանանք.

H

 u ( Re  0,5Ե)

u

Ե

 1

K H K Hv   H  :

/5.109/

Ստացված /5.109/ անաձնն օգտագործում են ստուգման հաշվարկ կատարելիս: Ստանդարտը նորմավորում է կոնաձն ատամնանիվների արտաքին աժանարար տրամագիծը (d62):

 Ե  Ե R  0,3,  H   H  ն արտահայտելով e Re  0,5Ե  Re 1  0,5 Ե  , որտեղ Ընդունելով

4 e 2 1  1 / ctg 2 1 4 e2 4 e2 4 e2 Re     1  tg  1  2 Տiո  2 2 Շ0Տ  1 

4 e2 4 1 u2 1  2  e2 , 2u u

կստանանք. 4 e 2

  72 u   23  K H K Hv :    ,     Ե H  Ե 

/5.110/

Կոնաձն շեղատամ փոխանցիչի հաշվարկն ըստ հպումային ամրության կատարում են՝ օգտագործելով համարժեք գլանաձն շեղատամ փոխանցիչի համար ստացված հպումային լարման անաձնը.

H

 a wv u v

7v 2 u v  1 K H K H K Hv   H  : Եv

Համարժեքության պայմանից ելնելով՝ շեղատամ կամ կլոր ատամներով ատամնանիվների համար կստանանք.

uv  u 2 , Եv  Ե, 4v  4 / Շ0Տ Շ0Տ2 n , awv  Re  0,5Ե կամ

7v2Հ72

u 2 1 , Ftv  Ft u

u2 1 :

Ուղղատամ փոխանցիչի հաշվարկի նմանությունից ելնելով՝ կստանանք.

H

 u Re  0,5Ե 

u

Ե

 1

K H K H K Hv   H  :

/5.111/

Ստացված անաձնը ծառայում է ստուգման հաշվարկ կատարելու համար: Նախագծային հաշվարկի համար ընդունում են` bՀb//6  0,3,

4 e2 u 2  1 HՀ[H], Re  , որոնց արժեքները տեղադրելով /5.111/ 2u անաձնի մեջ՝ որոշվում է արտաքին աժանարար տրամագիծը.

4 e2

  72 u   2.3  K H K H K Hv :  1  0,5 Ե  H    Ե

/5.112/

5.4.12. Մոլորակային փոխանցիչներ Կառուցվածքն ու կիրառությունը: Տեղափոխովի սռնիներով ատամնանիվներ պարունակող փոխանցիչներին անվանում են մոլորակային /նկ. 5.46/: Փոխանցիչը կազմված է 1 ն 2 կենտրոնական ատամնանիվներից, որոնցից առաջինն ունի արտաքին, իսկ երկրորդը՝ ներքին ատամներ, 3 տարիչից ն 4 սատելիտներից /ատամնանիվներից/: Սատելիտները միաժամանակ պտտվում են տարիչին ամրացված սռնիների առանցքի ն տարիչի հետ միասին կենտրոնական ատամնանիվի առանցքի շուրջը, այսինքն՝ կատարում են մոլորակային շարժում: Այստեղից էլ ծագել է մոլորակային փոխանցիչներ անվանումը: Փոխանցիչի 2 ատամնանիվի անշարժ վիճակի դեպքում

Նկ.5.46 /նկ. 5.46, / կարելի է շարժում փոխանցել 1-ից 3-ին կամ հակառակը, իսկ անշարժ տարիչի դեպքում՝ /նկ. 5.46, գ/ 1-ից 2-ին կամ հակառակը: Բոլոր ազատ օղակների դեպքում մեկ շարժումը աժանվում է երկու շարժումների կամ երկու շարժումները համատեղվում են մեկում, օրինակ՝ 2-ից 1-ին ն 3-ին կամ հակառակը ն այլն: Այս դեպքում մոլորակային փոխանցիչն անվանում են դիֆերենցիալ մեխանիզմ: Մոլորակային փոխանցիչների առավելություններն են. ա/ կինեմատիկ լայն հնարավորությունները, որոնք թույլ են տալիս փոխանցիչն օգտագործել որպես հաստատուն փոխանցման թվով ռեդուկտոր, որպես արագությունների տուփ, որում փոխանցման թիվը փոփոխում են տար եր օղակների հաջորդական արգելակմամ , կամ որպես դիֆերենցիալ մեխանիզմ, / յուրաքանչյուր կառչման մեջ ատամների վրա եռնվածքի մի քանի անգամ նվազումը, որը հետնանք է մի քանի հոսքերով հզորության փոխանցման /հոսքերի քանակը հավասար է սատելիտների քանակին/, գ/ փոքրաչափությունն ու փոքր զանգվածը, դ/ մեծ փոխանցման հարա երությունը /մինչն 1000 ն ավելի/, որն ապահովում է փոխանցիչի գործողության մոլորակային նույթը, ե/ հենարանների վրա փոքր եռնվածքները, որոնք արդյունք են սատելիտների համաչափ դասավորության հետնանքով կառչման ուժերի փոխադարձա ար հավասարակշռմանը: Մոլորակային փոխանցիչների թերություններն են. ա/ փոխանցման թվի աճով պայմանավորված փոխանցիչի ՕԳԳ-ի կտրուկ նվազումը, օրինակ, եր ս Հ3...9,  Հ0,99...0,97, եր ս Հ8...30,  Հ0,8...0,75 ն այլն,

/ պատրաստման ու հավաքման ճշտության նկատմամ ներկայացվող արձր պահանջները: Մոլորակային փոխանցիչները մեծ կիրառություն ունեն տրանսպորտային մեքենաշինությունում, ռազմական տեխնիկայում, սարքաշինությունում, հաստոցաշինությունում ն այլն: Կինեմատիկան: Մոլորակային փոխանցիչների կինեմատիկան հետազոտելիս լայնորեն օգտագործում են տարիչի դադարի մեթոդը /Վիլլիսի մեթոդը/: Այս մեթոդում մտովի փոխանցիչին հաղորդում են տարիչի պտտման հաճախությամ , սակայն դրան հակառակ ուղղությամ պտույտներ, որի դեպքում տարիչն արգելակվում է, իսկ մնացած օղակներն ազատվում են: Ստացվում է, այսպես կոչված, երված մեխանիզմ, որը շարքային պարզ փոխանցիչ է: Այս դեպքում 1-ից 2-ին շարժումը փոխանցվում է 4 միջանկյալ /պարազիտ/ ատամնանիվներով /սատելիտներով/: Այսպիսի մեխանիզմի փոխանցման հարա երությունը որոշվում է տարիչի նկատմամ տանող ու տարվող ատամնանիվների պտտման հաճախություններով /Վիլլիսի հավասարմամ /՝՝

u12տ  

n1  nտ  2, n 2  nտ

/5.113/

որտեղ ո1-ը, ո2-ն ու ոտ-ն համապատասխանա ար տանող, տարվող ատամնանիվների ն տարիչի պտտման հաճախություններն են, 21-ն ու 22-ը՝ տանող ն տարվող ատամնանիվների ատամնաքանակները: տ

Փոխանցման հարա երության գրառման ընդունված ձնը ( u12 ) նշանակում է, որ տանողը 1 ատամնանիվն է, տարվողը՝ 2-ը, իսկ տարիչն անշարժ է: Մոլորակային փոխանցիչներում էական նշանակություն ունի փոխանցման հարա երության նշանը: Պայմանականորեն ընդունված է, որ ս0 դեպքում տանող ն տարվող օղակների պտտման ուղղությունները նույնն են, իսկ ս 0 դեպքում՝ տար եր: Դիտարկված օրինակում 1 ն 2 ատամնանիվների պտտման ուղղությունները տ

տար եր են, որի հետնանքով u12 0: Գործնականում մոլորակային փոխանցիչներում առավելապես անշարժացնում են 2 ատամնանիվը, որպես տանող օղակ օգտագործում են 1 ատամնանիվը, իսկ որպես տարվող՝ 3 տարիչը /նկ. 5.46, /, ուստի ըստ /5.113/ անաձնի ո2Հ0 դեպքում կունենանք.

n1  nտ  2,  nտ

u12տ 

կամ

n1  1 2 : nտ

/5.114/

Սատելիտի պտտման հաճախությունը որոշվում է հետնյալ հավասարումից՝

n1  nտ  u124   4 : n 4  nտ

/5.115/

Տրված ո1 ն ոտ պտտման հաճախությունների դեպքում ո4-ը կամ ո4 – ոտ տար երությունը որոշում են որպես տարիչի կամ իր սռնու նկատմամ սատելիտի պտտման հաճախություն, որն օգտագործում են առանցքակալների հաշվարկում: Կառչման մեջ գործող ուժերը: Ըստ նկ. 5.47-ի սատելիտի հավասարակշռության պայմանից՝ փոխանցիչում գործող շրջանային ուժերի կապը հետնյալն է. Ft1  Ft 2 ն Ft 3  2 Ft1 , /5.116/ որտեղ

Ft1  271 K u / 41Շ

Այստեղ Շ-ն սատելիտների քանակն է, /ս-ն՝ սատելիտների միջն եռնվածքի աշխման անհավասարաչափությունը հաշվի առնող գործակիցը: Հայտնի շրջանային ուժի դեպքում փոխանցիչում գործող շառավղային ն առանցքային ուժերը որոշում են այնպես, ինչպես սովորական ատամնավոր փոխանցիչներում: /ս գործակցի արժեքը կախված է սատելիտների քանակից ն դրանց պատրաստման ճշտությունից: Ազդազերծման սարքի ացակայության դեպքում ընդունում են / Հ 1,2...2: Սատելիտների միջն ս Նկ. 5.47 եռնվածքն առավել հավասարաչափ աշխելու նպատակով խորհուրդ է տրվում կենտրոնական ատամնանիվներից որնէ մեկը տեղադրել ինքնակարգավորվող հենարանների վրա: Այս դեպքում, եր Շ Հ3, ընդունում են /սՀ1,1...1,2:

Այլ սխեմաներով կառուցված մոլորակային փոխանցիչներում գործող կառչման ուժերը որոշում են նույն սկզ ունքով: Փոխանցիչի տեսակի ընտրությունը: Գոյություն ունի տար եր սխեմաներով կառուցված մոլորակային փոխանցիչների մեծ տարատեսակություն: Գործնականում առավելապես մեծ կիրառություն է ստացել պարզագույն սխեմայով կառուցված ն նկ. 5.46-ում պատկերված փոխանցիչը, որը մեծ հաջողությամ օգտագործում են մեքենաշինության ն սարքաշինության մեջ, ինչպես փոքր, այնպես էլ մեծ հզորությունների փոխանցման համար: Այստեղ փոխանցման հարա երության նպատակահարմար արժեքներն են ս Հ3...9, որոնց դեպքում կառչման ՕԳԳ-ն կազմում է  Հ0,99...0,97: Այս փոխանցիչի տարատեսակություններից է նկ. 5.48 ա-ում պատկերված կրկնակի սատելիտով փոխանցիչը, որով փոխանցման հարա երությունը մեծացվում է՝ կազմելով

2422  , 2 1 2 5  /5.117/  2 2 u 12 տ  1  1 5 :  2 4 2 2  Խորհուրդ է տրվում ընտրել ս1տ Հ7...16, 0,99...0,96-ի u 12տ  1 

դեպքում: Քանի որ այս փոխանցիչում 4 ն 5 ամ ողջական սատելիտները կառչման մեջ են 1 ն 2 ատամնանիվների հետ, ուստի պահանջվում է պատրաստման արձր ճշգրտություն: Այս փոխանցիչը նախորդի նկատմամ ավելի պակաս կիրառություն ունի: Ուժային

Նկ.5.48

փոխանցիչներում մեծ փոխանցման հարա երությունների դեպքում նպատակահարմար է օգտագործել երկաստիճան ն նույնիսկ եռաստիճան պարզ մոլորակային փոխանցիչներ /նկ. 5.48, /: Նկ. 5.48 գ-ում պատկերված է երկու ներքին կառչմամ փոխանցիչի սխեման, որում փոխանցման հարա երությունը, եր շարժումը տարիչից տրվում է 1-ին, որոշվում է հետնյալ անաձնով՝ uտ1 

: 22 24 1 2 5 21

/5.118/

Այս անաձնից երնում է, որ հայտարարի փոքր արժեքների դեպքում կարելի է ստանալ մեծ փոխանցման հարա երություն /մինչն 1700/: Նպատակահարմար արժեքներն են սՀ30...100: ս-ի մեծացմամ կտրուկ նվազում է փոխանցիչի ՕԳԳ-ն ն նույնիսկ կարող է տեղի ունենալ ինքնարգելակում: Այս փոխանցիչը երաշխավորում են կարճատն ռեժիմով աշխատող կամ փոքր հզորության շարժա երների համար, որոնցում ՕԳԳ-ն վճռորոշ նշանակություն չունի: Մոլորակային փոխանցիչներում օգտագործում են ոչ միայն գլանաձն /ուղղատամ կամ շեղատամ/, այլն կոնաձն /ուղղատամ կամ շեղատամ/ ատամնանիվներ ն նույնիսկ որդակավոր զույգ: Ամրության հաշվարկը: Մոլորակային փոխանցիչի ատամնանիվների ամրության հաշվարկի համար օգտագործում են սովորական ատամնավոր փոխանցիչների հաշվարկային անաձները: Հաշվարկը կատարում են յուրաքանչյուր կառչման համար, օրինակ՝ նկ. 5.46-ում պատկերված սխեմայում՝ արտաքին կառչմամ 1-4 ն ներքին կառչմամ 2-4 ատամնանիվների համար: Քանի որ նշված ատամնանվային զույգերում կառչման ուժերն ու մոդուլները նույնն են /նկ. 5.47/, իսկ ներքին կառչումն արտաքինի համեմատ իր հատկություններով ավելի ամուր է, հետնա ար, միննույն նյութից պատրաստված ատամնանիվների դեպքում ավական է հաշվարկել միայն 1 - 4 ատամնանվային զույգը: Տար եր նյութերի դեպքում ներքին կառչման հաշվարկը կատարում են մեծ անվի նյութի ընտրման նպատակով կամ կատարվում է որպես ստուգիչ հաշվարկ: Ըստ ծռման հաշվարկելիս՝ օգտագործում են /5.83/ անաձնը: Ըստ հպումային լարումների հաշվարկելիս՝ ուղղատամ ն շեղատամ փոխանցիչների համար կիրառելի են համապատասխանա ար /5.95/ ն /5.97/ անաձները՝ հաշվի առնելով սատելիտների քանակը /Շ/ ն դրանց միջն եռնվածքի աշխման անհավասարաչափությունը հաշվի առնող /ս գործակիցը: Օրինակ՝ /5.95/ անաձնը կընդունի հետնյալ տեսքը՝

 310  71 K u  a w  u  13   K H  K Hv ,   H   u Եa Շ

/5.119/

որտեղ Շ-ն ու /ս-ն ունեն /5.116/ անաձնում երված արժեքները: Այս անաձնում ացասական նշանը վերա երում է ատամնանիվների ներքին կառչմանը: Մոլորակային փոխանցիչների համար խորհուրդ է տրվում ատամնանիվի լայնության գործակիցն ընտրել bոՀbw/ a wՀ0,2...0,4 սահմաններում: Ատամնաքանակների ընտրությունը: Ատամնաքանակների ընտրությունը կապված է փոխանցիչի կինեմատիկ հաշվարկի հետ ն սովորա ար նախորդում է դրա ամրության հաշվարկին: Տրված ս փոխանցման հարա երության դեպքում, փոխանցիչի տեսակից կախված, ատամնաքանակները նախապես որոշում են /5.114/, /5.117/ ն /5.118/ անաձներով: Ատամնաքանակների ստացված արժեքները հետագայում ճշտում են՝ ելնելով փոխանցիչի հավաքման պայմաններից: Դիտարկենք այդ պայմանները նկ. 5.46-ում երված փոխանցիչի օրինակով: Համառանցքության պայմանը՝ 0,5d1+d4Հ0,5d2 կամ 24Հ0,5(22 - 21): /5.120/ Սատելիտների համաչափ տեղադրման պայմանը պահանջում է, որ 21-ն ու 22-ը լինեն սատելիտների քանակին ազմապատիկ: Հարնանության պայմանը հարնան սատելիտների միջն նախատեսում է երաշխավորված ացակ: Ըստ նկ. 5.46-ի այդ պայմանը կարելի է արտահայտել հետնյալ կերպ՝

2(0,541  0,54 4 )  Տiո կամ

( 21  2 4 ) Տiո

 Շ



Շ

 2(0,54 4  m)

 ( 2 4  2) :

/5.121/

5.4.13. Նովիկովյան կառչումով փոխանցիչներ Տեխնիկայում իր անվիճելի առավելությունների շնորհիվ լայն կիրառություն ստացած ատամանիվների էվոլվենտային կառչման սկզ ունքն ունի նան հետնյալ թերությունները. ա/ ատամների աշխատող մակերնույթների փոքր կորության երված շառավիղները, / ատամների գծային հպման հետնանքով շեղածռումների նկատմամ արձր զգայնությունը,

գ/ կառչման մեջ զգալի սահքի հետնանքով շփման վրա ծախսված կորուստները: Նովիկովյան կառչման մեջ /1954թ. ԽՍՀՄ/ նշված թերությունները հնարավորինս նվազեցված են: Կառչման առանձնահատկություններն ու համեմատական գնահատականը: Նովիկովյան կառչման մեջ /նկ. 5.49/ ատամների հպումը տեղափոխվում է ոչ թե դրանց պրոֆիլով, ինչպես ուղղատամ էվոլվենտային կառչման մեջ, այլ ատամի երկայնքով, ընդ որում տեղափոխման արագությունն ու ճնշման անկյունը մնում են հաստատուն: Այս հանգամանքը թույլ է տալիս ատամների պրոֆիլն ուրվագծել չլծորդվող կորերով՝ մասնավորապես միմյանց մոտ /1 ն /2 կորության

ա/

/

գ/

դ/ Նկ.5.49

շառավիղներով շրջանագծերի աղեղներով /նկ. 5.49 գ/: Կառչման գիծն ընկած չէ ատամնանիվների պտտման հարթության մեջ, ինչպես էվոլվենտային կառչման դեպքում, այլ զուգահեռ է ատամնանիվների առանցքներին: Ատամների կառչման անընդհատության ն փոխանցման հարա երության անփոփոխության անհրաժեշտ պայմանն է վրածածկման գործակցի մեկից մեծ լինելը /1/: Շեղատամ էվոլվենտային փոխանցիչներում այն ճակատային ն առանցքային վրածածկման գործակիցների գումարն է Հ+ /տես 5.4.4 ենթակետը/: Նովիկովյան փոխանցիչում Հ0, հետնա ար, անհրաժեշտ է դառնում 1 պայմանը: Ատամների աշխատող մակերնույթներն իրենցից ներկայացնում են խողովակաձն շրջանապտուտակային մակերնույթներ, որոնց հետնանքով նովիկովյան փոխանցիչներն անվանում են նան շրջանապտուտակային փոխանցիչներ: Երկայնական հարթության մեջ ատամների աշխատող մակերնույթների մեծ կորության շառավիղների հետնանքով դրանց հպումը նույնպես ընթանում է մեծ կորության երված շառավղով.  Հ12/(1+2) /տես նկ. 5.49 գ/, որի արդյունքում ճնշումն ատամների վրա տարածվում է հպման մեծ մակերեսով՝ էվոլվենտայինների համեմատ կրողունակությունը արձրացնելով 1,5...2 անգամ: Փոխանցիչի կրողունակության արձրացմանը նպաստում է նան ատամների միջն գոյացող յուղի սեպի տեսակարար մեծ կրողունակությունը: Նովիկովյան փոխանցիչները լայն կիրառություն ունեն մեքենաշինության տար եր ճյուղերում, այդ թվում նան ռազմական տեխնիկայում: Նովիկովյան փոխանցիչների կիրառությունն սկսվել է միագիծ կառչմամ փոխանցիչներով, սակայն ներկայումս հիմնականում օգտագործում են երկգծանի կառչմամ փոխանցիչներ: Միգծանի կառչմամ փոխանցիչներում ատամնանիվներից մեկի, որպես կանոն, ատամնանվակի ատամների պրոֆիլը պատրաստում են ուռուցիկ, իսկ մյուսինը՝ գոգավոր /նկ. 5.49, ա, , գ/: Եթե տանողն ատամների ուռուցիկ պրոֆիլով մեծ անիվն է, ապա ատամների հպման կետն ընկած է նեռից դուրս, ն փոխանցիչն անվանում են արտա նեռային: Եթե տանողը գոգավոր ատամներով անիվն է, ապա փոխանցիչը դառնում է մինչ նեռային: Ուռուցիկ պրոֆիլն ընկած է սկզ նական շրջանագծից դուրս, որը թույլ է տալիս առանց լիսեռի ներփորման պատրաստել զգալի փոքրաթիվ ատամներով ատամնանվակ, քան էվոլվենտային պրոֆիլի դեպքում: Պրոֆիլների կորության շառավիղներն ընտրում են ացար-

ձակ արժեքներով շատ մոտ //2(1,2...1,3)/1/: Զելման արդյունքում ապահովվում է ատամների կառչումը դրանց լրիվ արձրությամ : Երկգծանի կառչմամ փոխանցիչը կարելի է ներկայացնել որպես մինչ նեռային ն արտա նեռային փոխանցիչների զուգակցում: Տանող ն տարվող ատամնանիվների ատամների գլխիկներն ունեն ուռուցիկ, իսկ ոտիկները՝ գոգավոր պրոֆիլներ /նկ. 5.49, դ/: Համեմատելով միագիծ ն երկգծանի կառչմամ փոխանցիչները՝ կարելի է նշել հետնյալը. քանի որ միագիծ կառչման դեպքում ատամնանվակի ն ատամնանիվի ատամներն ունեն տար եր պրոֆիլներ /ուռուցիկ ն գոգավոր/, ուստի դրանց պատրաստման համար պահանջվում են տար եր գործիքներ /առկա են երկու սկզ նական եզրագծեր/ , իսկ երկգծանի կառչման դեպքում, որտեղ դրանք ունեն միննույն պրոֆիլը, ատամնանիվները պատրաստում են նույն գործիքով /ունեն մեկ սկզ նական եզրագիծ/: Միագիծ կառչմամ փոխանցիչի համեմատ երկգծանու կրողունակությունն ակնհայտորեն արձր է /ունի առավել մեծ ծռման ու հպումային ամրություն/, որի հետնանքով գերադասելի է համարվում վերջինը: Ատամնանվակի ատամնաքանակն ընտրում են սովորա ար 21Հ10...25 սահմաններում /փոքր արժեքները՝ մեծ փոխանցման թվերի ու փոքր արագությունների դեպքում/: 21-ի փոքր արժեքները թույլատրելի են ատամի ենթակտրման ացակայության հետնանքով: Նովիկովյան փոխանցիչների հիմնական առավելությունն ըստ հպումային ամրության արձր կրողունակությունն է, թերություններն են՝ փոխանցիչի միջառանցքային հեռավորության փոփոխման նկատմամ արձր զգայնությունն ու ատամները պատրաստող գործիքի համեմատա ար արդ սկզ նական եզրագիծը, ընդ որում պետական ստանդարտը կառչման տար եր դեպքերի համար նախատեսում է տար եր սկզ նական եզրագծեր: Հիմնական երկրաչափական պարամետրերը: Նովիկովյան փոխանցիչի ատամնանիվները սովորա ար պատրաստում են առանց տեղախախտման: Մինչ նեռային կառչման դեպքում ատամնանիվների աժանարար /d/, գագաթների /dո / ու գոգերի /d / շրջանագծերի տրամագծերը ն w միջառանցքային հեռավորությունը որոշվում են հետնյալ անաձներով՝

a

 4  mt 2 , 4 ո  4  2mn հa* ,  * * 4 f  4  2mn հa  c ,  a w  0,5mt  21  2 2 , mt  mn / Շ0Տ  ,

/5.122/

որտեղ նշանակումները նույնն են, ինչ որ էվոլվենտային փոխանցիչներում, ատամների թեքության անկյունն ընտրում են Հ8...220

սահմաններում, իսկ ատամների գլխիկի արձրության ն ատամների ացակի գործակիցների արժեքները՝ համապատասխանա ար հոՀ0,9,

ՇՀ0,15:

Ամրության հաշվարկը: Նովիկովյան փոխանցիչների աշխատունակության ն հաշվարկի հիմնական չափանիշն ամրությունն է՝ հպումային ու ծռման լարումներից: Այս փոխանցիչներում ատամների հպման պայմաններն էապես տար երվում են Հերցի գլանների հպման պայմաններից /փոքր է /1 ն /2 շառավիղների տար երությունը, մեծ են 1 ն 2 կորության շառավիղների արժեքները/: Այստեղ ատամների հպվող մակերեսների չափերը համեմատելի են ատամների չափերի հետ, իսկ հպումային լարումները մոտենում են տրորման լարումներին /տեսակարար ճնշմանը/: Դրա համար Հերցի անաձնով որոշված նովիկովյան փոխանցիչների հպումային ամրության հաշվարկն ընդունվում է որպես պայմանական: Ստորն առանց արտածման երված են մինչ նեռային կառչման գլանաձն փոխանցիչի հաշվարկային հիմնական անաձները. ա/ ատամնանվակի աժանարար տրամագիծն ըստ հպումային ամրության՝

41  0,623

E 71 K H K Hv 21 u  1

 H 2  '  u Շ0Տ 

,

/5.123/

/ ամրության պայմանն ըստ ծռման լարումների՝

F 

71 K F K FV mn3 21  7F

որտեղ E -ը, 71 -ը, ս-ն, /Hv-ն,

  F ,

/5.124/

K H -ն, K F , /Բv-ն, mո-ը, -ն, -ն,

[  Բ]-ն ու [  H]-ը 5.4.7 ն 5.4.8 ենթակետերում երված նույն նշանակումներն են, 1 -ն՝  -ի արժեքի մոտակա ամ ողջ թիվն է /օրինակ՝ Հ1,3 դեպքում 1Հ 1/, /H-ի ն /Բ-ի արժեքները, ատամների  թեքության անկյան արժեքներից կախված, ինչպես նան  գործակցի

արժեքները, Հ -  տար երության արժեքներից կախված, տրվում են տեղեկատու գրականությունում, իսկ )Բ ատամի ձնի գործակցի արժեքներն ընտրում են՝ կախված ատամների 2vՀ2/ՇoՏ3 համարժեք ատամնաքանակից: /5.123/ անաձնում ացասական նշանը վերա երում է ատամնանիվների ներքին կառչմանը: Ի տար երություն էվոլվենտային փոխանցիչների նովիկովյան փոխանցիչների հպումային ամրությունը կախված է 2 ատամնաքանակներից կամ հաստատուն 4 -ի դեպքում m մոդուլից:

5.5. Որդնակավոր փոխանցիչներ 5.5.1. Ընդհանուր տեղեկություններ Կառուցվածքը: Որդնակավոր փոխանցիչը /նկ. 5.50 ն 5.52/ կազմված է 1 որդնակից ն 2 որդնանիվից: Այն կարելի է դիտել որպես պտուտակաատամնավոր, այն տար երությամ , որ այստեղ տանող անիվը /որդնակը/՝ պատրաստված է փոքրաթիվ ատամներով, որոնց անվանում են պտուտակի մուտքերի թիվ /21Հ1...4/, իսկ տարվող անիվը /որդնանիվը/՝ մեծաքանակ ատամներով /2228/: Որդնակի ն որդնանիվի հպման գիծը երկարացնելու նպատակով որդնանիվի արտաքին մակերնույթը պատրաստում են գոգավոր, որը դրանց ընդգրկման անկյունը մեծացնում է մինչն 21000: Որդնակավոր փոխանցիչը դասվում է կառչմամ փոխանցիչների խմ ին: Այն օգտագործում են խաչվող առանցքներով լիսեռների միջն շարժման /հզորության/ փոխանցման համար: Խաչման անկյունը սովորա ար 900 է, սակայն այն կարող է նան լինել տար եր 900-ից, որը հազվադեպ է օգտագործվում:

Նկ. 5.50 Դասակարգումը: Որդնակավոր փոխանցիչները տար երում են ըստ՝ ա/ որդնակի մակերնույթի ձնի, լինում են՝ գլանաձն /նկ. 5.51ա/ ն գլո ոիդային /նկ. 5.51 /, / որդնակի գալարների պրոֆիլի ձնի, լինում են՝ ուղղագիծ /նկ. 5.51գ/ ն կորագիծ /նկ. 5.51դ/, գ/ որդնակի գալարների ուղղության, լինում են աջ ն ձախ ուղղություններով,

Նկ.5.51 դ/ որդնանիվի նկատմամ որդնակի դիրքի, լինում են՝ որդնակի ներքին, վերին ու կողային դասավորությամ , ե/ կառուցվածքային ձնավորման, լինում են՝ աց ն փակ փոխանցիչներ, զ/ պատրաստման ճշտության աստիճանի, որդնակավոր փոխանցիչները պատրաստում են ճշտության 12 աստիճաններով, է/ նշանակման, լինում են՝ կինեմատիկ ն ուժային: Գլանաձն մակերնույթով ն գալարի ուղղագիծ պրոֆիլով որդնակներին անվանում են արքիմեդյան /ըստ արքիմեդյան պտուտակագծի/: Առավելություններն ու թերությունները: Ուժային որդնակավոր փոխանցիչներն օգտագործում են մինչն մի քանի տասնյակ կՎտ-ի հասնող հզորությունների /հազվադեպ մինչն 100...200 կՎտ/ ն մեծ փոխանցման թվերի դեպքում: Որդնակավոր փոխանցիչի առավելություններն են. ա/ կոմպակտությունը /փոքրաչափությունը՝ մեծ փոխանցման թվով շարժման իրականացման հնարավորությունը փոխանցիչի համեմատա ար ոչ մեծ եզրաչափքերի դեպքում/, / սահուն ն անաղմուկ աշխատանքը, գ/ արձր կինեմատիկ ճշտությունը, դ/ խնամքի պարզությունն ու արձր հուսալիությունը, ե/ ինքնարգելակման հնարավորությունը: Որդնակավոր փոխանցիչի թերություններն են. ա/ համեմատա ար ցածր ՕԳԳ-ն, որի հետնանքով մեծ է հզորության կորուստը, / արձր մաշումն ու հակումը կերամաշման նկատմամ , գ/ արձրարժեք հակաշփական նյութերի / արձրորակ րոնզների/ օգտագործման անհրաժեշտությունը, դ/ հավաքման ճշտության նկատմամ ներկայացվող արձր պահանջները: Ցածր ՕԳԳ-ն սահմանափակում է դրանց կիրառությունը մեծ հզորությունների փոխանցման դեպքում:

Երկրաչափական պարամետրերը: Որդնակավոր փոխանցիչի երկրաչափությունը նութագրող պարամետրերն են /նկ. 5.52/. ա/ որդնակի պրոֆիլի Հ200 անկյունը /նկ. 5.51գ/ /առանցքային հատույթում արքիմեդյան որդնակների համար ն էվոլվենտային որդնակը պարուրակող ատամնաձողի ատամի նորմալ հատույթում/, / առանցքային մոդուլը՝

m

p



/p-ն որդնակի պարուրակի

քայլն է/: Որդնակի պարուրակը կարող է լինել միամուտք ն ազմամուտք, որդնակի մուտքերի թիվը /ըստ ստանդարտի/ կարող է լինել 21Հ1,2,4 /երաշխավորում են 21 Հ4 ս Հ8...15 դեպքում, 21 Հ2 ս Հ15...30 դեպքում, 21Հ1 ս 30 դեպքում/,

Նկ.5.52 գ/ որդնակի dw1 աժանարար, dո1 արտաքին ն d1 ներքին տրամագծերը, աժանարար տրամագիծն m մոդուլի ն q տրամագծի գործակցի հետ կապված է dw1Հqm առնչությամ , m-ի ն q-ի արժեքներն ստանդարտացված են, դրանց ամենակիրառական արժեքներն են՝ m Հ2: 2,5: 3,15: 4: 5: 6,3: 8: 10: 12,5 մմ, q Հ8: 10: 12,5: 16: 20: Շատ արակ որդնակների պատրաստումը ացառելու նպատակով /այն պետք է ունենա ավարար կոշտություն/ ստանդարտը

նախատեսում է m-ի փոքրացում q-ի մեծացման դեպքում, արտաքին ն ներքին տրամագծերը որոշում են հետնյալ անաձներով. dո1ՀdW1+2mՀm(q+2), df1ՀdW1-2,4m Հ m(q-2,4), /5.125/ դ/ որդնակի պտուտակագծի  արձրացման անկյունը.

tg 

m21 m21 21   4 w1 4 w1 զ

,

/5.126/

ե/ որդնակի պարուրակամասի b1 երկարությունը, որը որոշում են որդնանիվի առավելագույն թվով ատամների միաժամանակյա կառչման պայմանից. b1(11+0,0622)m, եր 21Հ1...2, ն b1(12,5+0,0922)m, եր 21Հ4, զ/ որդնանիվի պրոֆիլի միջին հատույթում dw2 աժանարար, dո2 արտաքին ն df2 ներքին տրամագծերը. d2Հ22m, dո2Հ dW2+2m, df2Հ dW2-2,4m, /5.127/ /5.128/, ատամների ենթակտրումը ացառելու պայմանն է՝ 2228, է/ որդնանիվի b2 լայնությունն ու առավելագույն dո/2 տրամագիծը /կողային մակերնույթների վրա/, որդնանիվի կողմից որդնակի ընդգրկման 2 անկյանը համապատասխան /ուժային փոխանցիչներում 21000/, դրանք որոշում են հետնյալ պայմաններից. b2 dո/2

 0,75 dո1  dո2+2m

 0,75dո1  dո2+1,5m

ը/ փոխանցիչի միջառանցքային որոշում են հետնյալ անաձնով.

 0,67dո1  dո2+m

հեռավորությունը,

a wՀ0,5(dW1+dW2)Հ0,5m(q+22):

որը

/5.129/

5.5.2. Փոխանցիչի կինեմատիկան ու ՕԳԳ-ն Փոխանցման հարա երությունը: Որդնակավոր փոխանցիչում, ի տար երություն ատամնավորի, շրջանային V1 ն V2 արագություններն ուղղությամ ու թվային արժեքով տար եր են ն ուղղված են խաչման անկյան տակ, սովորա ար 900 /նկ. 5.53/: Այդ պատճառով էլ որդնակավոր փոխանցիչներն ունեն հետնյալ առանձնահատկությունները. ա/ փոխանցման հարա երությունը չի կարող արտահայտվել dw2/dw1 հարա երությամ , / հարա երական շարժման ժամանակ որդնակի ն որդնանիվի սկզ նական գլանները ոչ միայն շուրջգլորվում են, այլն սահում են միմյանց նկատմամ : Որդնակի մեկ պտույտի ընթացքում որդնանիվը

կպտտվի մի այնպիսի անկյունով, որը կընդգրկի որդնակի մուտքերի թվին հավասար որդնանիվի ատամնաքանակ: Որդնանիվի լրիվ պտույտի համար անհրաժեշտ է որդնակի

u

22 21

1 n1 2 2   :  2 n2 21

պտույտ, այսինքն՝ /5.130/

Այստեղ որդնակի մուտքերի թիվը կատարում է ատամնավոր փոխանցիչի տանող ատամնանիվի ատամնաքանակի ֆունկցիան: Քանի որ 21-ը մեծ չէ /հաճախ 21Հ1, որը չի կարող լինել ատամնավոր փոխանցիչներում/, ուստի մեկ որդնակավոր զույգում կարելի է ստանալ մեծ փոխանցման թիվ, որն էլ որդնակավոր փոխանցիչների հիմնական առավելությունն է: Ուժային որդնակավոր փոխանցիչներում առավել կիրառական է համարվում փոխանցման թվի ս Հ10...80 արժեքը, իսկ կինեմատիկ սարքերում ս-ն կարող է հասնել մինչն 300-ի ն նույնիսկ ավելիի: Որդնակավոր փոխանցիչում տանողը հիմնականում որդնակն է: Սահքը կառչման մեջ: Որդնակի պտտման դեպքում գալարները սահում են որդնանիվի ատամների վրայով, ինչպես պտուտակազույգում: Vս սահքի արագությունն ուղղված է որդնակի պտուտակագծի շոշափողով ն որպես հարա երական արագություն այն հավասար է որդնակի /V1 / ն որդնանիվի /V2 / ացարձակ արագությունների երկրաչափական տար երությանը.

Vu  V1  V2 /նկ. 5.53/,

Vu  V12  V22  V1 / Շ0Տ  , /5.131/ որտեղ V1Հdw1ո1/60, V2ՀՀdw2ո2/60, V2/V1Հtց: Այստեղ -ն որդնակի պտուտակագծի արձրացման անկյունն է:

Նկ.5.53

Քանի որ գործնականում 300, ուստի V2-ը միշտ զգալիորեն փոքր է V1-ից, իսկ Vս-ն էլ մեծ է V1-ից: Որդնակավոր փոխանցիչի հիմնական թերություններ համարվող ցածր ՕԳԳ-ի ն ուժգին մաշման /նան հակումը դեպի կերամաշումը/ պատճառը փոխանցման մեջ գործող մեծ սահքն է: Փոխանցիչի ՕԳԳ-ն: Ընդհանուր դեպքում որդնակավոր փոխանցիչի ՕԳԳ-ն որոշվում է /5.1/ անաձնով. տար երվում են միայն կառչման մեջ կորուստները որոշող անաձները: Պտուտակազույգի նմանությամ տանող որդնակի դեպքում որդնակավոր փոխանցիչում ՕԳԳ-ն որոշվում է հետնյալ անաձնով.  Հ tց/tց(+), /5.132/ որտեղ -ն որդնակի պտուտակագծի արձրացման անկյունն է, -ն՝ որդնակ-որդնանիվ զույգի շփման անկյունը: ՕԳԳ-ն արձրանում է որդնակի մուտքերի թվի մեծացմամ /մեծանում է -ն/ ն շփման գործակցի /շփման  անկյան/ փոքրացմամ : Եթե որդնանիվն է տանողը, ապա փոխանցման մեջ գործող ուժերի ուղղության փոփոխման հետնանքով ստացվում է. Հ tց(-)/tց : /5.133/  դեպքում /0/ շարժման փոխանցումը որդնանիվից որդնակին դառնում է անհնար, ն զույգը ձեռք է երում ինքնարգելակման հատկություն: Այս առանձնահատկությունը հաշվի առնելով՝ ինքնարգելակող որդնակավոր զույգն օգտագործում են եռնամ արձ ն այլ մեխանիզմներում, որտեղ եռի ինքնիջեցում չպետք է տեղի ունենա: Ինքնարգելակման հուսալիության նպատակով խորհուրդ է տրվում ընտրել   0,5: Փորձնականորեն հաստատված է, որ ավարար քանակով քսանյութերի առկայության դեպքում  շփման գործակցի արժեքը կախված է Vս սահքի արագությունից: Օրինակ՝ պողպատե որդնակի ն անագային րոնզե որդնանիվի համար VսՀ0,01...15մ/վ, Հ0,12...0,014 /Հ6051’...0048’/: Vս-ի մեծացմամ -ի արժեքը նվազում է: Սա ացատրվում է նրանով, որ Vս-ի աճն առաջացնում է անցում կիսահեղուկային շփումից դեպի հեղուկային շփման ռեժիմի /տես 4.2.2 ենթակետը/: Սահքի արագությունից ացի, -ի արժեքը կախված է նան շփվող մակերնույթների խորդու որդություններից, ինչպես նան քսանյութի որակից: Նախնական հաշվարկների համար, եր փոխանցիչի  ն Vս պարամետրերը դեռ անհայտ են, ՕԳԳ-ի միջին արժեքները կարելի է ընտրել հետնյալ երաշխավորություններից.

0,7...0,75 0,75...0,82 0,87...0,92  Փոխանցիչի չափերը որոշելուց հետո -ի ընտրված արժեքն ստուգում են հաշվարկով: 5.5.3. Կառչման մեջ գործող ուժերը Որդնակավոր կառչման մեջ /նկ. 5.54/ գործում են որդնակի 7t1 շրջանային ուժը, որը հավասար է որդնանիվի 7 a 2 առանցքային ուժին.

7t1 Հ 7 a 2 Հ 271/dW1,

որդնանիվի 7t2

/5.134/ շրջանային ուժը, որը հավասար է որդնակի Fa1

առանցքային ուժին.

7t2 Հ 7 a 1 Հ 272/dW2, /5.135/ որդնակի ն որդնանիվի շառավղային ուժերը, որոնք միմյանց հավասար են ն, որդնանիվի շրջանային ուժից կախված, որոշվում են հետնյալ անաձնով. 771 Հ772 Հ 7t2 tց, /5.136/ որդնակի գալարի ն որդնանիվի ատամի հպման մակերնույթի վրա ազդող 7ո նորմալ ուժը. 7ո Հ 7t2/(ՇoՏՇoՏ), /5.137/ որտեղ 71-ն ու 72-ը պտտող մոմենտներն են համապատասխանա ար որդնակի ն որդնանիվի վրա (72Հ71ս), -ն՝ որդնակի գալարի պրոֆիլի, իսկ -ն՝ որդնակի պտուտակագծի արձրացման անկյունները:

Նկ. 5.54

/5.136/ ն /5.137/ անաձներն ստացված են նկ. 5.54-ում երված որդնակի գալարի վրա ազդող ուժերի հարա երակցությունից: Որդնակի առանցքային հարթության մեջ 7t2 ն 771 ուժերն 71ո ուժի աղադրիչներն են / 71ո-ը 7ո նորմալ ուժի պրոյեկցիան է առանցքային հարթության վրա/: 5.5.4. Որդնակավոր փոխանցիչի ամրության հաշվարկը Որդնակավոր փոխանցիչներն ատամնավորների նման հաշվարկում են ըստ ծռման ն հպման լարումների: Ի տար երություն ատամնավորների, որդնակավոր փոխանցիչներում ավելի հաճախակի նկատվում են մաշում ու կերամաշում, քան ատամների մակերնութային փշրամաշում: Փափուկ նյութից /անագային րոնզ/ պատրաստված որդնանիվի դեպքում կերամաշումը դրսնորվում է որդնակի վրա րոնզի աստիճանական հետքաթողմամ , որի դեպքում փոխանցիչը կարող է աշխատել դեռ երկար ժամանակ: Կարծր նյութերի դեպքում /ալյումինաերկաթային րոնզ, թուջ ն այլն/ կերամաշումը վերածվում է որդնանիվի մակերնույթի քերծվածքների, որին հաջորդում է դրա ատամների արագ քայքայումը: Որդնակավոր փոխանցիչների արագ մաշումն ու կերամաշումը պայմանավորված են սահքի մեծ արագություններով ն հպման գծի նկատմամ սահքի ուղղության ան արենպաստությամ : Կերամաշումն իջեցնելու նպատակով սահմանափակում են հպումային լարումների արժեքներն ու օգտագործում նյութերի հատուկ հակաշփական զույգ /որդնակը՝ պողպատ, որդնանիվը՝ րոնզ կամ թուջ/: Որդնակավոր փոխանցիչներում կերամաշման վերացումը չի վերացնում ատամների հղկամաշումը: Մաշման ուժգնությունը կախված է նան հպումային լարումների արժեքներից, որի պատճառով որդնակավոր փոխանցիչի հաշվարկն ըստ հպումային լարումների հիմնականն է: Հաշվարկն ըստ ծռման լարումների իրականացվում է որպես ստուգիչ, իսկ ձեռքի շարժա երով փոխանցիչներում՝ որպես հիմնական: Ամրության հաշվարկն ըստ հպումային լարումների: Որդնակավոր փոխանցիչի ամրության հաշվարկի համար հիմք է ծառայում Հերցի /4.25/ անաձնը.

 H  0,418 զE /    H  :

Արքիմեդյան որդնակների առանցքային հատույթում դրա գալարների կորության շառավիղը՝ 1Հ∞: Այս դեպքում ըստ /5.92/ անաձնի հաշվի առնելով /5.86/ առնչությունը՝ կունենանք.

 dW2Տiո/2ՇoՏ2:

Գլանաձն շեղատամ փոխանցիչի հաշվարկի նմանությամ որդնակավորի տեսակարար եռնվածքը կլինի՝

272 K H Fn K H Ft 2 K H   , l l Շ0Տ   Շ0Տ  4 w14 w 2   Շ0Տ 2 որտեղ l  Հ dW1/ՇoՏ մեծությունը հպման գծի գումարային երկարությունն է /տես նկ. 5.50 /, Հ1,8...2,2-ը՝ որդնանիվի միջին զ

հարթության մեջ ճակատային վրածածկման գործակիցը,   0,75-ը՝ հպման գծի երկարության թերի օգտագործման հանգամանքը հաշվի առնող գործակիցը: Հերցի անաձնում տեղադրելով  -ի ն q-ի արժեքները՝ պարզ ձնափոխությունից հետո կունենանք՝

 H  1,18

E 72 K H Շ0Տ 2  4 w14 w2 2   Շ0Տ 2

  H  :

/5.138/

Հ200 ն 2Հ0 (առանց տեղախախտման) դեպքում՝

 

 0,032



 2 2  1  0,17 2 2  2,9 / 2,95 :

Նախագծման հաշվարկներում /5.138/ անաձնի աջակողմյան պայմանից որոշում են dW2-ը՝ փոխարինելով dW1ՀqmՀqdW2/22 ն ընդունելով Հ200, /H1,1, Հ100, 21000Հ1,75 ռադ, Հ1,9, Հ0,75: Այս դեպքում՝

4 7 2  1,253

E 72

 H զ / 2 2 

:

/5.139/

Փոխանցիչի միջառանցքային հեռավորությունն ըստ /5.129/ անաձնի կլինի՝

a w  0,625զ / 2 2  13

E 72

 H 2 զ / 2 2 

:

/5.140/

/5.137/ .../5.139/ անաձներում E Հ2E1E2/(E1+E2), որտեղ E1-ն ու E2-ը որդնակի ն որդնանիվի նյութերի առաձգականության մոդուլներն են, պողպատինը՝ E1Հ2,1105 ՄՊա, րոնզինն ու թուջինը՝ E2Հ0,9105 ՄՊա, հետնա ար, E Հ1,26105 ՄՊա: Նախագծային հաշվարկներում q/22 հարա երությունն ընտրում են: Այդ հարա երությամ /կամ, որ նույնն է, որդնակի ճկման չափով/ է պայմանավորված հպման գծի երկայնքով եռնվածքի աշխման անհավասարաչափությունը: Որդնակի տրամագիծը համեմատական է

q-ին, իսկ դրա հենարանների միջն եղած հեռավորությունը՝ որդնանիվի 22-ին/, որի պատճառով մեծ 22-ի դեպքում տրամագծին /կամ անհրաժեշտ է ընտրել q-ի մեծ արժեք: Սակայն q-ի մեծացմամ փոքրանում են -ն ն ՕԳԳ-ն /տես 5.126 ն 5.132 անաձները/, ինչպես նան մեծանում են փոխանցիչի եզրաչափքերը: Ուժային փոխանցիչներում ընտրում են q/22Հ0,22...0,4: Ամրության հաշվարկն ըստ ծռման լարումների: Ըստ ծռման լարումների հաշվարկում են միայն որդնանիվի ատամները, քանի որ որդնակն իր գալարների կառուցվածքով ն նյութի ամրությամ զգալիորեն գերազանցում է որդնանիվի ատամների ամրությանը: Ծռման լարումների ճշգրիտ հաշվարկը արդանում է նրանով, որ որդնանիվի ատամը կոր է /շրջանագծի աղեղ է, տես նկ. 5.52/, լայնական հատույթն էլ փոփոխական է: Մոտավոր հաշվարկներում որդնանիվը դիտում են որպես շեղատամ ատամնանիվ: Այս դեպքում /5.88/ անաձնում անհրաժեշտ է կատարել հետնյալ ուղղումները. 1.Որդնանիվի ատամը ձնի շնորհիվ շեղատամից ամուր է մոտավորապես 409-ով /պայմանավորված է ատամի աղեղնաձնությամ ն նրանով, որ ոլոր լայնական հատույթներով, ացառությամ միջինից, ատամը տաշվում է դրական տեղախախտմամ /: Որդնանիվի ատամի ձնի առանձնահատկությունները հաշվի է առնում )Բ ատամի ձնի գործակիցը, որի արժեքներն ըստ 2v համարժեք ատամնաքանակի /2vՀ22/ՇoՏ3/ երված են ստորն. 2v )Բ 2v )Բ

1,98 1,45

1,88 1,85 80 100 1,34 1,3

1,8 1,27

1,76 1,24

1,71

1,64

1,61

1,55 1,48

2.Որդնակավոր զույգը լավ զելված է, որի հետնանքով ընդունում են /ԲՀ1 ն )Հ1, հետնա ար,

K F 7



1 1  0,7 : 1,9  0,75

Որդնակավոր փոխանցիչների կընդունի հետնյալ տեսքը՝

F 

համար

1,472 K F 7F 7   F , 4 7 2 Ե2 mn

/5.88/

անաձնը /5.141/

որտեղ /Բ-ը հաշվարկային եռնվածքի գործակիցն է /տես ստորն/, )-ը՝ ատամների վրածածկումը հաշվի առնող գործակիցը, )Բ-ի արժեքները երված են վերնում: Հաշվարկային եռնվածքը որդնակավոր փոխանցիչների համար ընդունում են՝

/H  /ԲՀ /v/,

որտեղ /v-ն դինամիկ եռնվածքի գործակիցն է, /-ն՝ եռնվածքի կենտրոնացման գործակիցը: Ինչպես նշվեց վերնում, սահուն ն անաղմուկ աշխատանքը որդնակավոր փոխանցիչների առավելություններից է, որի շնորհիվ այս փոխանցիչներում դինամիկ եռնվածքները մեծ չեն: Բավարար արձր ճշտությամ փոխանցիչ պատրաստելիս ընդունում են /v1, եր V23մ/վ ն /vՀ1...1,3, եր V23մ/վ: Որքան լավ է զելված որդնակավոր զույգը, այնքան փոքր է դրա հպման գծով եռնվածքի աշխման անհավասարաչափությունը: Հաստատուն արտաքին եռնվածքի դեպքում /Հ1, փոփոխական եռնվածքի դեպքում /Հ1,05...1,2 /մեծ արժեքները փոքր q-ի ն մեծ 22-ի դեպքում/: 5.5.5. Նյութերն ու թույլատրելի լարումները Կապված սահքի մեծ արագությունների ն յուղման ան արենպաստ պայմանների հետ՝ որդնակավոր զույգի նյութերը պետք է օժտված լինեն հակաշփական հատկություններով, մաշակայունությամ ն կերամաշման նկատմամ թույլ հակմամ : Ժամանակակից փոխանցիչների որդնակը պատրաստում են ածխածնավոր կամ լեգիրված պողպատներից: Առավել եռնվածքային ընդունակությամ օժտված են այն զույգերը, որոնց որդնակի գալարները ենթարկում են ջերմամշակման մինչն արձր կարծրությունը /մխում, ցեմենտայնացում ն այլն/: Որդնանիվն առավելապես պատրաստում են րոնզից, հազվադեպ արույրից կամ թուջից: Օ10-1, ՕH ն այլ մակնիշի անագային րոնզները որդնանիվների համար լավագույն նյութեր են, սակայն թանկ են: Այդ պատճառով դրանց կիրառությունը սահմանափակում են ն օգտագործում սահքի մեծ արագությունների VսՀ5...25մ/վ դեպքում: Ոչ անագային րոնզները, օրինակ, ալյումինաերկաթյա //Ж9-4 մակնիշի/ ն այլն, օժտված են արձր մեխանիկական նութագրերով /H8,ժ /, սակայն ունեն հակակերամաշման ցածր հատկություն: Դրանք օգտագործում են սահքի ոչ մեծ արագությունների` /Vս  5մ/վ/ դեպքում: Գորշ կամ արեփոխված /մոդիֆիկացված/

թուջերն օգտագործում են Vս2մ/վ դեպքում, առավելապես ձեռքի շարժա երներում: Հպումային թույլատրելի լարումները անագային րոնզների համար կազմում են [  H] Հ(0,85...0,9)  ժ հղկված ն ողորկված որդնակների դեպքում, որոնց կարծրությունն է՝ H/Շ45/, [  H] Շv0,75  ժ եթե վերը նշված պայմանները չեն ապահովված: Бp/Ж9-4 մակնիշի րոնզի համար [  H] (300-25Vս)ՄՊա /հղկված ն ողորկված որդնակների դեպքում, որոնց կարծրությունն է H/Շ45/: Շv-ն սահքի արագությունը հաշվի առնող գործակից է, որի արժեքները հետնյալներն են. Vս մ/վ Հ1 Շv 1,33 1,21 1,11 1,02 0,95 0,88 0,83 0,8 Նախագծման հաշվարկներում սահքի արագությունը մ/վ գնահատում են հետնյալ մոտավոր առնչությամ .

Vu  4,5  10 4 n1 3 72 : Բերված առնչությունները վերա երում են երկարատն ծառայության ժամկետի ն հաստատունին մոտ եռնվածքի դեպքերին: Ծռման թույլատրելի լարումները ոլոր մակնիշի րոնզների համար՝ [  Բ]Հ0,25  H+0,08  ժ: Կարճատն գեր եռնվածքների դեպքում որդնակավոր փոխանցիչի ամրությունն ստուգելու համար ընդունում են թույլատրելի լարումների հետնյալ արժեքները. անագային րոնզներինը՝ [  H]mոxՀ4  հ, ոչ անագային րոնզներինը՝ [  H]mոxՀ2  հ, թուջինը՝ [  H]mոxՀ1,65  ժ: 5.5.6. Որդնակավոր փոխանցիչի ջերմային հաշվարկը, սառեցումն ու յուղումը Ընդհանրապես փոխանցման մեջ կորցրած մեխանիկական էներգիան փոխակերպվում է ջերմության ն տաքացնում փոխանցիչը: Որդնակավոր փոխանցիչներն աշխատում են մեծաքանակ ջերմանջատմամ : Եթե ջերմության հեռացումն ան ավարար է, ապա փոխանցիչը, չափից ավելի տաքանալով, շարքից դուրս է գալիս /950Շից արձր ջերմաստիճանում յուղը կորցնում է իր պաշտպանիչ հատկությունն ու նպաստում է կերամաշման վտանգին/: Փոխանցման մեջ 1վ-ում անջատված ջերմաքանակը /կամ ջերմային հզորությունը/ որոշվում է այսպես. Քf Հ Ք1(1-), /5.142/

որտեղ Ք1-ը մուտքի լիսեռի հզորությունն է /Վտ/, -ն՝ փոխանցման ՕԳԳ-ն: Փոխանցիչի իրանի պատի միջով ջերմությունը հաղորդվում է շրջակա միջավայրին՝ իրականացնելով փոխանցիչի նական սառեցում: 1վ-ում հաղորդված ջերմաքանակը /կամ ջերմատվության հզորությունը/ որոշվում է այսպես. Ք1f Հ //(Օ1-Օ0), /5.143/ որտեղ /-ն տեսակարար ջերմատվության գործակիցն է /Վտ/(մ2.0Շ)/, /-ն՝ ջերմափոխանցման մակերեսը /մ2/, Օ1-ն ու Օ0-ն՝ համապատասխանա ար փոխանցիչի /կամ յուղի/ ն շրջակա միջավայրի /օդի/ ջերմաստիճանները: Նախագծման հաշվարկներում սովորա ար ընդունում են Օ0200Շ: Օ1-ի թույլատրելի արժեքը կախված է յուղի տեսակից ն ջերմաստիճանի արձրացման դեպքում դրա յուղման հատկության պահպանման ընդունակությունից: Ռեդուկտորներում օգտագործվող սովորական յուղերի համար թույլատրելի են Օ1100...1200Շ: Փակ, օդափոխությունից զուրկ ն ոչ մեծ շինության պայմաններում ընդունում են /8...10, իսկ ուժգին օդափոխության պայմաններում՝ /(14...17) Վտ/(մ2.0Շ): Եթե /5.142/ ն /5.143/ անաձներով որոշված մեծությունները ավարարում են Քf  Ք1f պայմանին, ապա դա նշանակում է, որ փոխանցիչի նական հովացումն ապահովված է: Հակառակ դեպքում անհրաժեշտ է նախատեսել արհեստական հովացում կամ փոքրացնել փոխանցվող հզորությունը: Արհեստական հովացումն իրականացնում են հետնյալ եղանակներով. 1.Ռեդուկտորի իրանը փչահարում են օդափոխիչով /նկ. 5.55 ա/: Այս դեպքում /-ն մեծանում է մինչն (20...28) Վտ/(մ2.0Շ), իսկ փչահարվող մակերեսն էլ պատրաստում են կողավոր:

ա/

/ Նկ. 5.55

գ/

2.Ռեդուկտորի ներսում /յուղի մեջ/ տեղադրում են ջրահոսքով գալարախողովակ /նկ. 5.55 /: Այս դեպքում /-ն մեծանում է մինչն (90...200) Վտ/(մ2.0Շ), եր խողովակում ջրի հոսքի արագությունը մինչն 1 մ/վ է: 3.Օգտագործում են սառնարանով սարքավորված շրջանառու յուղման համակարգ /նկ. 5.55 գ/: Առաջին երկու դեպքերում, ինչպես նան նական հովացման ժամանակ, փոխանցիչի յուղումն իրականացնում են յուղի ավազանում որդնակի ընկղմամ : Շրջանառու յուղման դեպքում յուղը կառչման տեղամաս ն առանցքակալներին տրվում է պոմպի միջոցով՝ անցնելով զտիչի ն սառնարանի միջով: Յուղի անընդմեջ զտումը շրջանառու յուղման եղանակի մեծ առավելությունն է. այն օգտագործում են V12...15մ/վ շրջանային արագության դեպքում: 5.6. Շղթայավոր փոխանցիչներ 5.6.1. Ընդհանուր տեղեկություններ Շղթայավոր փոխանցիչի սկզ ունքային սխեման պատկերված է նկ. 5.56-ում: Այն կազմված է 1 տանող ն 2 տարվող աստղանիվներից ն դրանք ընդգրկող 3 շղթայից: Փոխանցիչի աշխատանքի հիմքում ընկած է աստղանիվների հետ փակ օղակ կազմող շղթայի կառչումը: Կառչման սկզ ունքը, ինչպես նան պողպատյա շղթայի արձր ամրությունը շղթայավոր փոխանցիչներին թույլ է տալիս փոխանցել փոկավորների համեմատ մեծ հզորություններ, սակայն ավելի փոքր, քան ատամնավոր փոխանցիչները: Սահքի ն տեղապտույտի ացակայությունն ապահովում են հաստատուն փոխանցման թիվն ու կարճատն զգալի գեր եռնվածքների դեպքում աշխատելու հնարավորությունը: Կառչման սկզ ունքը պահանջում է շղթայի նախնական թույլ ձգում, որի հետ կապված մեծ չեն լիսեռների ն դրանց հենարանների վրա առաջացող լրացուցիչ եռնվածքները:

Նկ.5.56

Նկ.5.57

Շղթայավոր փոխանցիչներն օգտագործում են համեմատա ար մեծ միջառանցքային հեռավորությունների առկայության դեպքում, դրանք կարող են աշխատել նան փոքր միջառանցքային հեռավորությունների ն մեծ փոխանցման թվերի դեպքերում, ինչպես նան շարժում փոխանցել տանող լիսեռից մի քանի տարվող լիսեռների /նկ. 5.57/: Շղթայավոր փոխանցիչներն ունեն նան որոշ թերություններ: Շղթան, կազմված լինելով առանձին կոշտ օղակներից, աստղանիվների վրա դիրքավորվում է ոչ թե շրջանագծով, այլ ազմանկյունով: Դրանով են պայմանավորված շղթայի հոդակապերի մաշումը, աղմուկն ու լրացուցիչ դինամիկ եռնվածքները, յուղման համակարգի անհրաժեշտությունը: Ժամանակակից շղթայավոր փոխանցիչներով փոխանցվող հզորությունը հասնում է մինչն մի քանի հազար կիլովատտի, իսկ առավել կիրառականը՝ մինչն 100 կՎտ, քանի որ մեծ հզորությունների դեպքում ատամնավորների համեմատ աճում է շղթայավոր փոխանցիչների ինքնարժեքը: 5.6.2. Հիմնական տարրերի կառուցվածքն ու նյութերը Շարժա երման շղթա: Ժամանակակից շարժա երման շղթաների հիմնական տեսակները հոլովակավոր, սռնակավոր ն ատամնավոր հոդակապավոր շղթաներն են, որոնց չափերն ստանդարտացված են: Շղթայի գլխավոր նութագրիչներն են՝ քայլը, լայնությունն ու խզման եռնվածքը: Հոլովակավոր միաշարք շղթայի կառուցվածքը պատկերված է նկ. 5.58 ա-ում, իսկ երկշարք շղթայինը՝ նկ. 5.58 -ում: Այստեղ շղթայի

ա/

/ Նկ. 5.58

4 վռանը մամլված է ներքին օղակի 1 թիթեղների անցքերի մեջ, իսկ 3 սռնին՝ արտաքին օղակի 2 թիթեղների անցքերի մեջ: Վռանը սռնու վրա, իսկ 5 հոլովակը վռանի վրա կարող են ազատ կերպով պտտվել: Շղթայի կառչումը աստղանիվի 6 ատամի հետ տեղի է ունենում հոլովակի միջոցով: Վռանի օգտագործմամ եռնվածքը սռնու վրա աշխվում է հավասարաչափ՝ նպաստելով հոդերի մաշվածքի նվազեցմանը: Աստղանիվի ատամների վրայով հոլովակի գլորաշարժումը սահքի շփումը մասամ վերածում է գլորման՝ նվազեցնելով ատամների մաշվածքը: Բացի դրանից, հոլովակը վռանի վրա ատամի կենտրոնացված ճնշումը նրա երկայնքով աշխում է հավասարաչափ՝ իջեցնելով վռանի մաշվածքը: Հոլովակավոր շղթաներն օգտագործում են մինչն 20մ/վ շրջանային արագության դեպքում: Միաշարք հոլովակավոր շղթաներից ացի, պատրաստում են նան երկշարք /նկ. 5.58 /, եռաշարք ն քառաշարք շղթաներ: Դրանք հավաքում են նույն տարրերից, միայն սռնին է երկար, որն անցնում է ոլոր շարքերի միջով: Բազմաշարք շղթաները թույլ են տալիս եռնվածքի ավելացում՝ մոտավորապես շարքերի թվին համեմատական: Այսպիսի շղթաներն օգտագործում են մեծ եռնվածքների դեպքերում, որոնք ուղեկցվում են շարժման մեծ արագությամ : Այս դեպքում նպատակահարմար չէ օգտագործել միաշարք ծանր շղթաներ մեծ քայլով, քանի որ դրանք կառաջացնեն մեծ դինամիկ եռնվածքներ: Սռնակալավոր շղթաները կառուցվածքով հոլովակավորներից տար երվում են միայն 5 հոլովակի ացակայությամ , որի հետնանքով շղթայի ն աստղանիվի մաշվածքը մեծանում է, սակայն դրա շնորհիվ փոքրանում են դրանց զանգվածն ու ինքնարժեքը: Ատամնավոր շղթաները /նկ. 5.59/ կազմված են ազմաշարք

Նկ. 5.59

դասավորությամ , սռնիներով միացված, ատամնակերպ երկու ելուստներով թիթեղներից: Շղթայի թիթեղներն աստղանիվի ատամների հետ կառչվում են իրենց ճակատային հարթություններով:  ներսեպման անկյունն ընդունում են 600: Ատամնավոր շղթաների կառուցվածքի ազմաշարքությունը թույլ է տալիս փոխանցել մեծ եռնվածքներ, աշխատում են սահուն կերպով ու թույլ աղմուկով: Խորհուրդ է տրվում այս շղթաներն օգտագործել համեմատա ար արձր արագությունների /մինչն 35մ/վ/ դեպքերում: Ատամնավոր շղթաները տար երվում են իրենց հոդակապերի կառուցվածքով, որոնց կատարելագործումն ուղղված է շփման վրա կորուստների ն մաշվածքի նվազեցմանը: Ներկայումս օգտագործում են սահքի /նկ. 5.60 ա/ ն գլորման /նկ. 5.60 / շփման հոդակապեր:

Նկ.5.60

Նկ.5.61

Սահքի հոդակապում 1 ն 2 ներդրակները տեղադըրված են շղթայի ամ ողջ լայնքով, ընդ որում 1 ներդրակն ամրացված է Բ թիթեղին, իսկ 2-ը՝ Ա թիթեղին: Գլորման հոդակապերում սռնիները փոխարինված են 1 ն 2 սեգմենտաձն ներդրակներով: Թիթեղների պտտման դեպքում ներդրակները գլորվում են միմյանց վրա՝ նվազեցնելով շփումը: Վերջինիս հետնանքով արձրանում են փոխանցիչի ՕԳԳ-ն ն շղթայի երկարակեցությունը: Շարժա երման շղթայի աստղանիվները: Աստղանիվները /նկ. 5.61/ կառուցվածքով նման են ատամնանիվներին: Դրանց աժանարար շրջանագիծն անցնում է շղթայի հոդերի կենտրոններով, հետնա ար, աստղանիվի աժանարար տրամագիծը կորոշվի այսպես.

4

pշ

Տiո  / 2 

,

/5.144/

որտեղ pշ-ն շղթայի քայլն է, իսկ 2-ը՝ աստղանիվի ատամնաքանակը:

Այս անաձնը ճիշտ է նան ատամնավոր շղթաների աստղանիվների համար, սակայն դրանց կառուցվածքն այնպիսին է, որ աժանարար տրամագիծը մեծ է արտաքին տրամագծից /տես նկ. 5.59/: Աստղանիվի ատամների պրոֆիլն ու չափերը կախված են շղթայի տեսակից ու չափերից, որոնք ստանդարտացված են: Ատամնավոր շղթաների աստղանիվների ատամների պրոֆիլն ուղղագիծ է: Շղթաների ն աստղանիվների նյութերը: Շղթաներն ու աստղանիվները պետք է լինեն դիմացկուն մաշման ու հարվածային եռնվածքների նկատմամ , որի հետ կապված դրանք մեծամասամ պատրաստում են ցածր ն միջին ածխածնային ու լեգիրված պողպատներից: Այսպես, օրինակ, աստղանիվների համար երաշխավորված են պողպատներ՝ 45, 402 ն այլ, շղթայի թիթեղների համար պողպատներ՝ 45, 50 ն այլ, իսկ սռնու ն հոլովակների համար՝ 15, 20, 202 ն այլ մակնիշի պողպատներ: Շղթայի տարրերը մեծամասամ ցեմենտայնացնում են, որը արձրացնում է դրանց մաշակայունությունը՝ պահպանելով հարվածային ամրությունը: Հեռանկարային է պլաստիկ զանգվածներից աստղանիվների պատրաստումը, որոնք իջեցնում են փոխանցման դինամիկ եռնվածքները՝ նպաստելով աղմուկի նվազեցմանը: 5.6.3. Երկրաչափական պարամետրերն ու կինեմատիկան Երկրաչափական պարամետրերը: Շղթայավոր փոխանցիչի աստղանիվների աժանարար տրամագծերը որոշում են /5.144/ անաձնով, իսկ արտաքին տրամագծերը՝ հետնյալ անաձներով.

 եր 2  30,   tg 180 / 2  pշ 4a   0,96 pշ , եր 2  31   tg 180 0 / 2 4a 





pշ



 1,141 ,

/5. 145/



որտեղ pշ-ն շղթայի քայլն է, իսկ d1-ը՝ հոլովակի տրամագիծը: Աստղանիվների ակոսների տրամագծերը որոշում են այսպես. df Հd-27, /5.146/ որտեղ 7 Հ 0,5025d1+0,05 մեծությունն ակոսների շառավիղն է: Աստղանիվի ատամի լայնությունը միաշարք շղթաների համար որոշում են հետնյալ անաձնով. bՀ0,938ն+0,15, որտեղ 8ն-ն շղթայի ներքին թիթեղների միջն եղած հեռավորությունն է:

Փոխանցիչի նվազագույն միջառանցքային հեռավորությունը սահմանափակվում է աստղանիվների միջն թողնվելիք 30...50մմ թույլատրելի ացակով. a ոiո Հ0,5(d a 1+d a 2)+(30...50)մմ, /5.147/ որտեղ d a 1 -ն ու d a 2-ը համապատասխանա ար տանող ու տարվող աստղանիվների արտաքին տրամագծերն են: Շղթայի երկարակեցությունն ապահովելու նպատակով խորհուրդ է տրվում գործնական հաշվարկներում միջառանցքային հեռավորությունն ընտրել հետնյալ պայմանից. a Հ(30...50)pշ: /5.148/ Թվային գործակցի փոքր արժեքներն ընտրում են փոքր փոխանցման թվերի դեպքում, եր ս 1...2, իսկ մեծ արժեքները՝ ս 6...7 արժեքների դեպքում: Շղթայում օղակների քանակը (ո0) կարելի է որոշել փոկավոր փոխանցիչի փոկի երկարության որոշման /5.54/ անաձնով, եթե Α-ի արտահայտությունը աժանվի շղթայի pշ քայլին.

n0 

2a 21  2 2  2 2  21  pշ   :  pշ  2  a

/5.149/

ո0-ի գտած արժեքը կլորացնում են մինչն մոտակա զույգ թիվը: Այս անաձնից միջառանցքային հեռավորության ճշտված արժեքը կորոշվի այսպես. pշ  21  2 շ 21  2 2    2 2  21    a n0    n0    8  : 4  2  2      

/5.150/

Փոխանցիչը լավ է աշխատում շղթայի պարապ ճյուղի թույլ կախվածքի դեպքում, որի համար խորհուրդ է տրվում a -ի հաշվարկային արժեքը փոքրացնել (0,002...0,004) a -ի չափով: Շղթայի երկարությունը մեծանում է հոդակապերի մաշվածքին համեմատական: Փոխանցիչի նականոն աշխատանքն ապահովելու նպատակով մաշվածքի հետնանքով շղթայի երկարացումը չեզոքացնում են /պարապ ճյուղի կախվածքը նվազեցնելով մինչն թույլատրելի սահմանը/ հատուկ ձգող աստղանիվի օգնությամ կամ փոխանցիչի աստղանիվներից մեկի տեղաշարժմամ , որի համար դրա լիսեռի հենարանները պատրաստում են տեղափոխովի: Շղթայի պարապ /տարվող/ ճյուղի առավե-լագույն կախվածքը մոտավոր ճշտությամ որոշում են հետնյալ անաձնով.

f 

a 2 զg a2զ  1,23   f   0,01...0,02a , 8F2 F2

/5.151/

որտեղ q-ն շղթայի 1մ երկարության զանգվածն է, Բ2-ը՝ տարվող ճյուղի ճիգը: Կինեմատիկան: Աստղանիվների պտտման հաճախությունները, հետնա ար ն շղթայի արագությունը սահմանափակվում են աստղանիվների ատամների ն շղթայի միջն առաջացող հարվածի ուժով, փոխանցիչի տարրերի մաշվածքով ն աղմուկով: Սովորա ար շղթայի շարժման արագությունը չի գերազանցում 15 մ/վ-ը, սակայն արձր ճշտությամ պատրաստված աստղանիվների ն շղթայի, ինչպես նան դրանց արդյունավետ յուղման դեպքում այն կարող է հասն ել մինչն 35մ/վ: Շղթայի շարժման միջին արագությունը /մ/վ/ որոշվում է հետնյալ անաձնով.

V 

2np շ 60  1000

,

/5.152/

որտեղ 2-ն աստղանիվի ատամնաքանակն է, ո-ը՝ դրա պտտման հաճախությունը (պտ/ր), pշ-ն՝ շղթայի քայլը /մմ/: Շղթայի միջին արագության հաստատունության 21ո1pշՀ22ո2pշ, պայմանից՝ որոշում են փոխանցիչի փոխանցման հարա երությունը.

u

n1 2 2  , n 2 21

/5.153/

որտեղ ո1-ն ու ո2-ը համապատասխանա ար տանող ն տարվող աստղանիվների պտտման հաճախություններն են, իսկ 21-ն ու 22-ը՝ դրանց ատամնաքանակները: Փոխանցման հարա երությունը սահմանափակվում է փոխանցիչի եզրաչափքերով, աստղանիվների ատամնաքանակներով ն ընդգրկման անկյուններով: Սովորա ար ս 7, առանձին դեպքերում /դանդաղընթաց փոխանցիչներում/, եթե տեղը ավականացնում է, ընդունում են ս 10: Աստղանիվների նվազագույն ատամնաքանակները սահմանափակվում են շղթայի հոդակապերի մաշվածքով, փոխանցման մեջ առաջացող դինամիկ եռնվածքներով ն աղմուկով: Որքան փոքրաթիվ են աստղանիվի ատամները, այնքան մեծ է մաշվածքը, քանի որ աստղանիվի վրա շղթայի վրավազքի ն արտավազքի դեպքում դրա օղակի պտտման անկյունը պայմանավորված է ատամնաքանակով. φ Հ3600/2:

Փոխանցիչի ՕԳԳ-ն: Շղթայավոր փոխանցիչներում էներգիայի կորուստ է տեղի ունենում շղթայի հոդակապերում, շղթայի ն աստղանիվների հպման տեղամասերում ու աստղանիվների լիսեռների հենարաններում առաջացող շփման ուժերի հաղթահարման հետնանքով: Հեղուկ յուղի ավազանում ընկղմված փոխանցիչների մոտ հաշվառվում է նան յուղի խառնման վրա ծախսված էներգիայի կորուստը: ՕԳԳ-ի միջին արժեքը կազմում է  0,96...0,98: 5.6.4. Ուժերն ու ուժային հարա երակցությունները Շղթայավոր փոխանցիչի ուժային սխեման նման է փոկավորի ուժային սխեմային: Այստեղ նույնպես տար երում են շղթայի 71 տանող ն 72 տարվող ճյուղերի ճիգերը, շրջանային 7t ուժը, նախնական ձգման 70 ուժը: Փոկավոր փոխանցիչի նմանությամ ՝ 71 - 72 Հ 7t: /5.154/ Շղթայի նախնական ձգման Բ0 ուժը որոշում են շղթայի տարվող /պարապ/ ճյուղի ծանրության ուժից. 70 Հ /f a զ ց, /5.155/ որտեղ a -ն շղթայի պարապ ճյուղի երկարությունն է, որը մոտավորապես հավասար է միջառանցքային հեռավորությանը, q-ն՝ շղթայի միավոր երկարության զանգվածը, ց-ն՝ ազատ անկման արագացումը, /f -ը՝ շղթայի կախվածքի գործակիցը, որի արժեքը պայմանավորված է շղթայի կախվածքի f սլաքով ն շարժա երի դիրքով: Շղթայի կախվածքի սլաքի երաշխավորված f Հ(0,01...0,02) a արժեքների ն փոխանցիչի հորիզոնական դիրքի դեպքում ընդունում են /f  3, իսկ ուղղաձիգ դիրքի դեպքում՝ /f  1: Կենտրոնախույս ուժերից շղթայի 7v ձգման ուժը որոշվում է այսպես. 7vՀqv2, /5.156/ որտեղ V-ն շրջանային արագությունն է: Շղթայի տարվող ճյուղի 72 ճիգը հավասար է 70 ն 7v ուժերից ամենամեծին: Կառչման սկզ ունքով աշխատող շղթայավոր փոխանցիչի համար 70-ի արժեքը վճռորոշ նշանակություն չունի, ինչպես փոկավոր փոխանցիչների համար: Սովորա ար 70-ն կազմում է 7t-ի միայն մի քանի տոկոսը. 70Հ/0,03...0,06/ 7t: Գործնականում լայն կիրառություն գտած դանդաղընթաց ն միջին արագության (V  10մ/վ) փոխանցիչներում մեծ չէ նան շղթայի ձգման 7v ուժը (7vՀ/0,001...0,002/ 7t): Նշված հանգամանքը հաշվի առնելով, գործնական հաշվարկներում

մեծ սխալներ թույլ չտալով՝ կարելի է անտեսել 70 ն 7v ուժերի ազդեցությունը, որի արդյունքում կունենանք՝ 71 7t, 720: /5.157/ 5.6.5. Աշխատունակության չափանիշներն ու հաշվարկը Աշխատունակության չափանիշները: Շղթայավոր փոխանցիչների շարքից դուրս գալու պատճառներն են. 1.Հոդակապերի մաշվածքը, որի հետնանքով շղթան երկարում է ու խախտվում է դրա կառչումն աստղանիվների հետ /շատ դեպքերում աշխատունակության հիմնական չափանիշը/: 2.Թիթեղների հոգնածային քայքայումը /անցքերի շրջանում/, որը հեղուկ յուղի ավազանում աշխատող ծանրա եռնված արագընթաց շղթաների աշխատունակության հիմնական չափանիշն է: 3.Սռնիների ն վռանների պտտումը թիթեղներում, դրանց մամլման տեղերում, որոնք էլ ոչ արձր որակով պատրաստված շղթաների՝ ժամանակից շուտ շարքից դուրս գալու տարածված պատճառներից են: 4.Հոլովակների փշրամաշումն ու քայքայումը: 5.Շղթայի պարապ ճյուղի սահմանային կախվածքին հասնելը, որը չկարգավորվող միջառանցքային հեռավորությամ ն առանց ձգող հոլովակի փոխանցիչների աշխատանքային չափանիշներից է: 6.Աստղանիվների ատամների մաշվածքը: Շղթայավոր փոխանցիչների շարքից դուրս գալու նշված պատճառներին համապատասխան կարելի է այն հետնությունն անել, որ դրանց ծառայության ժամկետները հաճախակի սահմանափակվում են հիմնականում շղթաների երկարակեցությամ : Շղթայի երկարակեցությունն առաջին հերթին կախված է դրա հոդակապերի մաշակայունությունից, որն էլ փոխանցիչի աշխատունակության ն հաշվարկի հիմնական չափանիշն է: Հաշվարկը: Շղթայավոր փոխանցիչի գործնական հաշվարկը հանգեցնում է նրան, որ հայտնի Ք հզորության, տանող լիսեռի ո1 պտտման հաճախության ն ս փոխանցման թվի դեպքում որոշում են շղթայի pշ քայլը, աստղանիվների 21 ն 22 ատամնաքանակները, դրանց աժանարար ն արտաքին տրամագծերն ու միջառանցքային a հեռավորությունը: Հոլովակավոր շղթաների փոքր աստղանիվի նվազագույն ատամնաքանակը, փոխանցման թվից կախված, ընտրում են հետնյալ փորձնական պայմանից. /5.158/ 21miոՀ29 - 2ս 13:

Ցածր պտտման հաճախությունների դեպքում ընտրում են

21miոՀ13...15, միջինի դեպքում՝ 21miոՀ17...19, իսկ արձրի դեպքում՝ 21miոՀ19...23: Ատամնավոր շղթաներով փոխանցիչներում 21miո-ը

նշվածից ավելի են ընտրում 20...309-ով: Տարվող աստղանիվի ատամնաքանակը որոշում են /5.153/ անաձնից: Նախընտրելի են աստղանիվների կենտ թվով ատամնաքանակները /հատկապես փոքր աստղանիվինը/, որոնք շղթայի զույգ թվով օղակների հետ զուգակցմամ նպաստում են փոխանցիչի հավասարաչափ մաշվածքին: Փոխանցիչի աշխատունակության չափանիշին համապատասխան դրա կրողունակությունը որոշում են շղթայի հոդակապերում առաջացող p ճնշմամ .

p

Ft   p , B4

/5.159/

որտեղ d-ն ու 8-ն շղթայի սռնու տրամագիծն ու ներքին օղակի լայնությունն են, [p ]-ի արժեքները երվում են տեղեկատուներում: /5.159/ անաձնից, հաշվի առնելով փոխանցիչի շահագործական պայմանները, որոշում են շղթայով փոխանցվող օգտակար ուժի թույլատրելի արժեքը.

Ft 

 p B4 ,

/5.160/

Kշ

որտեղ /շ-ն շահագործման գործակիցն է, որը որոշվում է մի խում գործակիցների արտադրյալով. /շՀ/դ/ a /թ/կ/յ/ռ/ջ: /5.161/ Այստեղ /դ-ն հաշվի է առնում եռնվածքի դինամիկությունը, / a -ն՝ շղթայի երկարությունը կամ փոխանցիչի միջառանցքային հեռավորությունը, /թ-ն՝ հորիզոնի նկատմամ փոխանցիչի տեղակայման թեքությունը, /կ-ն՝ կարգավորման եղանակը, /յ-ն՝ յուղման նույթը, /ռ-ն՝ աշխատանքի ռեժիմը, /ջ-ն՝ միջավայրի ջերմաստիճանը: Տար եր գործոններից կախված՝ նշված ոլոր գործակիցների արժեքները երվում են տեղեկատուներում: Շղթայի կրողունակությամ է պայմանավորված դրա քայլը, որի նվազագույն արժեքը /մմ/ պետք է ավարարի հետնյալ պայմանին.

pշ  2,83

71 K շ

21  p m

,

/5.162/

որտեղ 71-ը պտտող մոմենտն է փոքր աստղանիվի լիսեռի վրա /Ն.մմ/, [p]-ն՝ թույլատրելի ճնշումը հոդակապերում /Ն/մմ2/, m-ը՝ շղթայի շարքերի քանակը: pշ-ի հաշվարկային արժեքը ենթակա է ստանդարտացման: Աստղանիվների աժանարար, արտաքին ն ակոսների տրամագծերը, ինչպես նան փոխանցիչի միջառանցքային հեռավորությունը որոշում են /5.144/, /5.145/, /5.146/ ն /5.150/ անաձներով:

Գ Լ Ո ՒԽ 6

ԼԻՍԵՌՆԵՐ ԵՎ ՍՌՆԻՆԵՐ

6.1. Ընդհանուր տեղեկություններ Մեքենաներում ն մեխանիզմներում պտտվող մեքենամասերը տեղադրում են լիսեռների ն սռնիների վրա: Դրանք ձողանման մեքենամասեր են, որոնք ապահովում են իրենց վրա տեղադրված մեքենամասերի պտտման առանցքի հաստատուն դիրքը: Սռնիներն իրենց հենարանների նկատմամ կարող են լինել շարժական` պտտվող /նկ. 6.1 ա/ կամ անշարժ: Պտտվող սռնիները երեմն պտտվող մեքենամասի հետ պատրաստում են ամ ողջական: Գործողության ընթացքում սռնիները պտտող մոմենտ չեն փոխանցում, որի հետնանքով արտաքին եռնվածքից ենթարկվում են միայն ծռման դեֆորմացիայի: Լիսեռները /նկ. 6.2/, ի տար երություն սռնիների, իրենց վրա տեղադրված մեքենամասերին /ատամնանիվներ, փոկանիվներ, աստղանիվներ ն այլն/ փոխանցում են պտտող մոմենտ, որի հետնանքով արտաքին եռնվածքից ենթարկվում են ոլորման ու ծռման համատեղ դեֆորմացիաների: Նկ.6.2-ում 2 լիսեռը 3 կիսակցորդչից հաղորդած 7 պտտող մոմենտը 1 ատամնանվակով փոխանցում է տարվող լիսեռի ատամնանիվին /վերջիններս նկարում ացակայում են/: Մեքենաների ն մեխանիզմների աշխատանքի ժամանակ դրանցում գործող եռնվածքները լիսեռների ն Նկ. 6.1 սռնիների միջոցով փոխանցվում են դրանց հենարանային մասերին, իսկ հետո հենարանային շրջանակին, իրանին կամ հենոցին: Լիսեռների ն պտտվող սռնիների հենարանային մասերը շփման ուժերի նվազեցման նպատակով տեղադրվում են առացքակալներում: Ընդհանրապես լիսեռների հենարանային մասերն անվանում են դարձյակներ: Վերջնային դարձյակները, որոնք ընդունում են առանցքին ուղղահայաց հակազդումներ ն պտտող մոմենտ չեն փո-

խանցում, անվանում են ութակներ /նկ. 6.2-ում ձախակողմյան դարձյակ/, իսկ եթե պտտող մոմենտ են փոխանցում՝ վզիկներ /նկ. 6.2ում աջակողմյան դարձյակ/: Եթե հենարանային հակազդումն անցնում է լիսեռի առանցքով, ապա այդպիսի դարձյակն անվանում են կրունկ, իսկ դրա տակ տեղադրված հենարանը՝ կրնկակալ /նկ. 6.3/: Դասակարգումը: Լիսեռներն ըստ իրենց երկրաչափական առանցքի ձնի լինում են ուղղագիծ, ծնկաձն ն կորագիծ /ճկուն լիսեռներ/ /նկ. 6.4/: Լայն կիրառություն ունեն ուղղագիծ առանցքներով լիսեռները /նկ. 6.4, ա, /, որոնք օգտագործվում են համարյա ոլոր

Նկ. 6.2

Նկ. 6.3

մեքենաներում: Ծնկաձն լիսեռները /նկ. 6.4 գ/ օգտագործվում են ներքին այրման շարժիչներում, մխոցապոմպերում, մամլիչներում ն այլն: ճկուն լիսեռները /նկ. 6.4դ/ ունեն փոփոխվող ձնի երկրաչափական առանցք ն թույլ են տալիս պտտող մոմենտի փոխանցում տարածական մեծ ծռվածքների դեպքում: ճկուն լիսեռներն առավելապես օգտագործվում են մեքենայացված գործիքներում /թրթռախտարար, հղկամեքենա ն այլն/: Ըստ կառուցվածքային ձնի լիսեռներն ու սռնիները լինում են հարթ /օրինակ՝ փոխհաղորդման լիսեռներ /նկ. 6.4ա//, աստիճանավոր /լայնական փոփոխական հատույթներով/ /նկ. 6.4 /, ինչպես նան լայնական հատույթով հոծ կամ սնամեջ: Լիսեռներն առանձին տեղամասերում կարող են ունենալ կոնական մակերնույթներ, երիթային ն շլիցային առվակներ, անցքեր ն այլն, որոնք նախատեսվում են տար եր մեքենամասեր տեղադրելու համար:

Նկ. 6.4 Նյութերը: Լիսեռների ն սռնիների համար օգտագործում են

Շ7 4, Շ7 5 ն Շ7 6 մակնիշի պողպատներ՝ առանց ջերմամշակման, իսկ

ջերմամշակվածների համար՝ 45 մակնիշի միջին ածխածնային պողպատ կամ 452, 402H, 25XՃT ն այլ մակնիշի լեգիրված պողպատներ: Այն արագընթաց լիսեռները, որոնք տեղադրվում են սահքի առանցքակալներում, պատրաստում են 122H3/, 18 2ՃT ն այլ մակնիշի պողպատներից՝ ցեմենտայնացնելով մաշման ենթակա տեղամասերը /հենարանային մասերը/: 6.2. Լիսեռների ն սռնիների հաշվարկային հիմունքները Արտաքին եռնվածքից կախված՝ չպտտվող սռնիներում  F ծռող լարումները կարող են փոփոխվել հաստատուն կամ ա ախող ցիկլերով /նկ. 6.5, ա, /, իսկ պտտվող սռնիներում՝ համաչափ ցիկլով /նկ. 6.5 գ/: Սռնու ամրությունն ապահովված է, եթե արտաքին եռնվածքից դրանում առաջացած առավելագույն աշխատանքային լարումները չեն գերազանցում թույլատրելի լարմանը, որոնք հաստատուն, ա ախող ն համաչափ ցիկլերի համար նշանակում են համապատասխանա ար [  ], [  0] ն [  -1]: Լիսեռների ն սռնիների ձները պայմանավորված են դրանց լայնական հատույթներում գործող ծռող ն ոլորող մոմենտներով՝

ա/

/ Նկ. 6.5

գ/

ձգտելով ստանալ հավասար ամրության ձողին մոտ մարմին /նկ. 6.6/: Ըստ նկ.6.6-ի / հենարանից 21, 22, ..., 2ո հեռավորությամ , լայնական հատույթներում ծռող մոմենտները կլինեն համապատասխանա ար /x1Հ//21, /x2Հ//22, ..., /xոՀ//2ո: Հայտնի է նան, որ

/x1Հ0,1 4 1 [Բ], /x2Հ0,1 4 2 [Բ],..., /xոՀ0,1 4 n [Բ]:

Ծռող մոմենտների հարա երություններից ստացվում է՝

X n 4 n3 X 2 4 23  3 , ...,  , հետնա ար, 4 n  41 3 X n / X 1 , X 1 41 X 1 413

/6.1/

Նկ. 6.6 որն իրենից ներկայացնում է պտտման պարա ոլոիդ /նկարում նշված է ընդհատ գծերով/: Գործնականում լիսեռի ու սռնու պատրաստման նպատակահարմարությունից ելնելով՝ դրանց տալիս են պարաոլոիդին մոտ աստիճանական ձն:

Սռնու հաշվարկային պարամետրերը դրա վտանգավոր հատույթի չափերն են, կլոր հատույթի համար՝ տրամագիծը, որը որոշում են՝ ելնելով ծռող մոմենտից.

M F  0,14 3Հ F ) ,որտեղից 4  3

MF : 0,1 F 

/6.2/

Պողպատների համար ընդունում են [  Բ]Հ60...80ՄՊա: Լիսեռների ամրության հաշվարկն ու նախագծումը կատարում են հետնյալ երեք փուլերով. ա/ կողմնորոշիչ, / մոտավոր, գ/ ստուգիչ /ճշգրիտ/: Լիսեռները հաշվարկում են նան ըստ կոշտության ն կրիտիկական պտուտաթվերի: Լիսեռի կողմնորոշիչ հաշվարկը կատարում են՝ ելնելով միայն դրա ոլորման պայմանից /7 պտտող մոմենտից/, ն կլոր հատույթի տրամագիծը (մմ) որոշում հետնյալ անաձնով.

4 3

10 3 7 , 0,2  ռլ

 

/6.3/

որտեղ 7-ն չափվում է Ն.մ-ով, [  ոլ]-ը՝ ՄՊա-ով: Փոխհաղորդիչ /տրանսմիսիոն/ լիսեռների համար ընդունում են [ոլ]Հ20...30ՄՊա, ռեդուկտորների արագընթաց լիսեռների համար՝ [ոլ]Հ10...15ՄՊա, միջանկյալ լիսեռների համար՝ [ոլ]Հ15...20ՄՊա, իսկ դանդաղընթաց լիսեռների համար՝ 20...25ՄՊա: Լիսեռի մոտավոր հաշվարկը կատարում են դրա կողմնորոշիչ հաշվարկից հետո, եր արդեն հայտնի է դառնում մոտավոր տրամագիծը հենարանային մասերում: Լիսեռի հենարանների տրամագծերին ն եռնվածքներին համապատասխան՝ ընտրում են առանցքակալներ ն իրականացնում լիսեռի հանգույցի հարմարադասում՝ հենարաններից մինչն լիսեռի վրա ամրացված մեքենամասերը /ատամնանիվներ, փոկանիվներ, աստղանիվներ/, նպատակ ունենալով որոշել վերջիններիս միջն եղած հեռավորությունները /թռիչքները/: Լիսեռի հայտնի թռիչքների ն եռնվածքների դեպքում արդեն հնարավոր է կատարել դրա հաշվարկն, որի համար կառուցում են ծռող մոմենտների էպյուրներն ու ամրության 3-րդ կամ 4-րդ տեսությամ որոշում լիսեռի վտանգավոր հատույթների տրամագծերը ոլորման ն ծռման համատեղ դեֆորմացիաներից ելնելով: Ամրության պայմանն ըստ 3-րդ տեսության հետնյալն է.

   F2  4 ոլ2   F  ,

իսկ ըստ 4-րդ տեսության՝

/6.4/

   F2  3 ոլ2   F  ,

/6.5/

որտեղ  -ն երված լարումն է լիսեռի ծռման ու ոլորման համատեղ դեֆորմացիաներից, Բ-ն ու ոլ-ը՝ համապատասխանա ար ծռման ն ոլորման լարումները, իսկ [Բ]-ը՝ լիսեռի նյութի ծռման թույլատրելի լարումը: Հաշվարկային անաձներն ստանալու համար անհրաժեշտ է /6.4/ ն /6.5/ հավասարումների աջ ու ձախ մասերը ազմապատկել լիսեռի լայնական հատույթի W դիմադրության մոմենտով, որի արդյունքում ըստ ամրության 3-րդ տեսության կունենանք.

M  M F2  7 2 ,

/6.6/

իսկ ըստ ամրության 4-րդ տեսության՝

M  M F2  0,757 2 ,

/6.7/

որտեղ / -ն երված, իսկ /Բ-ն ու 7-ն ծռող ու ոլորող մոմենտներն են լիսեռի վտանգավոր /հաշվարկային/ հատույթում: Լիսեռի հաշվարկային հատույթում ամրության պայմանն է՝

F 

M

  1 ,

WՀ0,1(1- 4 04 4 4 ) 4 -ը սնամեջ հատույթներով լիսեռների դիմադրության մոմենտներն են /d0-ն սնամեջ որտեղ

WՀ0,1 4 -ը

հոծ

ն

լիսեռի ներքին տրամագիծն է/: Այս պայմանից հոծ հատույթով լիսեռի տրամագիծը կորոշվի այսպես.

4 3

M

0,1 1 

,

/6.8/

իսկ սնամեջ լիսեռի տրամագիծը՝

4 3 որտեղ

 1  

 1 

s  K 



M



0,1 1  4 04 / 4 4  1 

,

/6.9/

մեծությունները լիսեռների նյութերի ծռման

թույլատրելի լարումներն են, որոնք փոփոխվում են համաչափ ցիկլով /այստեղ -1-ը լիսեռի նյութի սահմանային լարումն է. պողպատների համար -10,43ժ, ժ-ն՝ ժամանակավոր դիմադրության սահմանը,

[Տ]Հ1,5...2,5-ը՝ ամրության պաշարի գործակիցը, Հ0,78...0,83-ը՝ մասշտա ային գործոնը հաշվի առնող գործակիցը, /Հ1,6...2,2-ը՝ ծռման լարումների կուտակման արդյունավետության գործակիցը/: Լիսեռի ճշգրիտ հաշվարկը: Մեքենայի շահագործման պայմանները հաճախ թույլ չեն տալիս ճշգրտորեն որոշել լիսեռի եռնվածքի փոփոխման ցիկլի տեսակը, որից ելնելով հաշվարկը տարվում է պայմանական անվանական եռնվածքով՝ դրանից առաջացած ծռման լարումների փոփոխման ցիկլն ընդունելով համաչափ, իսկ ոլորմանը՝ ա ախող: Բա ախող ցիկլի ընտրությունը հիմնավորված է նրանով, որ մեքենաների մեծամասնությունն աշխատում է փոփոխական պտտող մոմենտով, իսկ մոմենտի նշանը փոխվում է միայն դարձափոխային /ռներսիվ/ շարժման դեպքում: Լիսեռի հաշվարկի այս փուլում, դրա կառուցվածքի ավարտուն վիճակում որոշում են վտանգավոր լայնական հատույթներն ու կատարում դրանց ամրության պաշարի ստուգում՝ հետնյալ անաձնով.

S որտեղ S  

դրության

S 

S   S S2  S2

 1

 a K    m  Kv

/ամրության/

 1

 S   1,5,

մեծությունը ծռման հոգնածային դիմա-

պաշարն

է

մեծությունը

 a K   m  K v

/6.10/

/տես

(4.18)

ոլորման

անաձնը/ հոգնածային

դիմադրության /ամրության/ պաշարն է /տես (4.19) անաձնը/: Այստեղ /v-ն մակերնրույթի տեղային խորդու որդությունները հաշվի առնող գործակից է: Համաչափ ցիկլով փոփոխվող լարումների դեպքում

 m  0,

 a   ոու 

Բա ախող

MF , 0,14 3

ցիկլով

իսկ

 a ՀmոxՀ7/0,2d3:

փոփոխվող

 m   a   ոու / 2,  m   a   mոx /2 :

լարումների

դեպքում

Լիսեռի կոշտության հաշվարկը: Առաձգական դեֆորմացիաները ացասա ար են անդրադառնում լիսեռի վրա տեղադրված մեքենամասերի նականոն աշխատանքի վրա: Օրինակ՝ ատամնա-

նիվների տակ լիսեռի ճկվածքներն ատամների հպման մակերնույթների վրա առաջացնում են եռնվածքի կուտակում, իսկ մեծ ճկվածքների դեպքում խախտվում է առանցքակալների նականոն աշխատանքը: ymոx Լիսեռի ծռման կոշտությունը նութագրվում է առավելագույն ճկվածքով /նկ. 6.7/: Ծռման կոշտության պայմանն է՝ ymոx  [y], /6.11/ որտեղ [y]-ը լիսեռի թույլատրելի ճկվածքն է: Ատամնավոր ն որդնակավոր փոխանցիչների լիսեռների համար [y]0,1m,  իսկ կոնաձն ն գլոոիդալ փոխանցիչնե-րի լիսեռներինը՝ [y]Հ0,005m /որտեղ m-ը կառչման մոդուլն է/: Ընդհանուր մեՆկ. 6.7 քենաշինության մեջ լիսեռի թույլատրելի ճկվածքը, կախված հենարանների միջն եղած l հեռավորությունից, որոշվում է այսպես. [y]Հ(0,0002...0,0003) l : Սահքի առանցքակալների վրա հենված լիսեռի շրջման  անկյան /նկ. 6.7/ թույլատրելի արժեքը կազմում է [  ]Հ0,001ռադ, իսկ գնդառանցքակալների դեպքում՝ [  ]Հ0,005ռադ: Այս դեպքում կոշտության պայմանն է /6.12/  mոx [  ] : ճկվածքի ն շրջման անկյան առավելագույն արժեքները որոշում են՝ կախված ինչպես լիսեռի /հեծանի/, այնպես էլ դրա եռնվածքի տեսակից, օգտագործելով Մորի ինտեգրալային ն Վերեշչագինի մեթոդները, որոնք ուսումնասիրվում են «Նյութերի դիմադրություն» դասընթացում: Լիսեռի ոլորման անկյան չափը որոշում են հետնյալ անաձնով.



7l1 , GI

/6.13/

որտեղ 7-ն ոլորող մոմենտն է, l 1-ը՝ լիսեռի ոլորվող մասի երկարությունը, Շ-ն՝ սահքի առաձգականության մոդուլը, I -ն՝ լիսեռի դիտարկվող հատույթի նեռային իներցիայի մոմենտը: Ոլորումից լիսեռի կոշտության պայմանն է φ  [φ], /6.14/ որտեղ [φ]-ն լիսեռի ոլորման թույլատրելի արժեքն է: Լիսեռների հաշվարկը /ստուգումը/ ըստ կրիտիկական պտտման հաճախության: Լիսեռի կրիտիկական պտտման հաճախությունը որոշում են դրա վրա տեղադրված m զանգված ունեցող սկավառակաձն մեքենամասի առկայությամ /նկ. 6.8/:

ա/

/ Նկ. 6.8

Ընդունենք, որ պատրաստման, հավաքման կամ այլ պատճառներով սկավառակաձն մեքենամասի ծանրության կենտրոնը լիսեռի առանցքից շեղված է 6 արտակենտրոնությամ /նկ. 6.8 ա/: ω անկյունային արագությամ լիսեռի պտտումից առաջացած կենտրոնախույս ուժն առանցքը կճկի y չափով, հետնա ար, այդ ուժի արժեքը կլինի 7կՀm2(y+6): Կենտրոնախույս ուժին հակազդում է լիսեռի կոշտության 71ՀՇy ուժը /Շ-ն լիսեռի կոշտության գործակիցն է/: Այս ուժերի հավասարակշռության պայմանն է՝

m2(y+6)ՀՇy,

որտեղից ճկվածքը կլինի

Հ

լիսեռի

m 2 e  Շ  m 2

e Շ 1 m 2

:

/6.15/

Ստացված /6.15/ անաձնից երնում է, որ ω-ի մեծացմամ ճկվածքն աճում է, իսկ եր ՇՀm2, yՀ, լիսեռը

ռեզոնանսային երնույթի հետնանքով կարող է կոտրվել: Այս դեպքում լիսեռի պտտման անկյունային արագությունն անվանում են կրիտիկական, որը որոշվում է այսպես.

կրտ 

Շ : m

Լիսեռի Շ կոշտության գործակիցը կարելի է արտահայտել դրա ստատիկ ճկվածքով. ՇՀՇ/yստ /ՇՀmց-ն սկավառակաձն մեքենամասի ծանրության ուժն է/, իսկ կրիտիկական անկյունային արագությունը՝ կրիտիկական պտտման հաճախությամ .

կրտ 

  nկրտ

  nկրտ որտեղից

nկրտ 





, հետնա ար, կունենանք.

G Հստ m

g : Հստ



mg  Հստ m

g , Հստ /6.16/

Ռեզոնանսային երնույթից խուսափելու նպատակով անհրաժեշտ է խուսափել լիսեռի պտտման հաճախության n Հ/0,7...1,3/ n կրտ արժեքներից: Ռեզոնանսային տիրույթից խուսափելու կառուցվածքային լուծումներից է լիսեռի հենարանների տակ մարիչների /զսպանակներ, ռետինե սալեր ն այլն/ տեղադրումը:

Գ Լ Ո ՒԽ 7

ԱՌԱՆՑՔԱԿԱԼՆԵՐ

7.1. Ընդհանուր տեղեկություններ Լիսեռների ն պտտվող սռնիների հենարաններն անվանում են առանցքակալներ, որոնք կարող են ընդունել ինչպես շառավղի, այնպես էլ առանցքի ուղղությամ ազդող ուժեր՝ դրանք փոխանցելով մեքենայի իրանին, հենոցին կամ շրջանակին՝ պահպանելով լիսեռների ն սռնիների առանցքների պահանջվող դիրքը: Դասակարգումը: Առանցքակալները դասակարգում են ըստ շփման տեսակի ն եռնվածքների: Ըստ շփման տեսակի տար երում են սահքի ն գլորման առանցքակալներ: Սահքի առանցքակալների մոտ լիսեռի կամ սռնու հենարանային մակերնույթը սահում է առանցքակալի անող մակերնույթի վրայով: Գլորման առանցքակալների մոտ հենարանային երկու մակերնույթների միջն գնդիկներ կամ հոլովակներ տեղադրելով՝ սահքի շփումը փոխարինում են գլորման շփմամ : Ըստ եռնվածքի ազդման ուղղության առանցքակալները լինում են՝ ա/ շառավղային, որոնք ընդունում են միայն շառավղի ուղղությամ ազդող ուժեր, / հենարանային, որոնք ընդունում են միայն առանցքի ուղղությամ ազդող ուժեր, գ/ շառավղահենարանային, որոնք միաժամանակ ընդունում են ն՛ շառավղային, ն՛ առանցքային ուժեր: Սրանց տարատեսակությունն են հենարանաշառավղային առանցքակալները, որոնք հիմնականում ընդունում են առանցքային ն փոքր շառավղային ուժեր: 7.2. Սահքի առանցքակալներ 7.2.1. Սահքի առանցքակալների կառուցվածքն ու դրանցում օգտագործվող նյութերը Կառուցվածքով սահքի առանցքակալները շատ ազմազան են. դա պայմանավորված է հենարաններում դրանց օգտագործման հնարավորությամ ն աշխատանքային պայմաններով: Կառուցվածքային առումով սահքի առանցքակալները պայմանականորեն կարելի է աժանել. ա/ չքանդվող /ամ ողջական/, / քանդվող /անջատովի/, գ/ ներդրակով, դ/ առանց ներդրակի, ե/ ինքնակարգավորվող, զ/ ոչ ինքնակարգավորվող առանցքակալների:

Չքանդվող սահքի առանցքակալները /նկ. 7.1 ն 7.2/ օգտագործում են ցածր արագությունների դեպքում կամ ընդհատումներով աշխատող հենարաններում: Հաճախ դրանք չեն ունենում հատուկ իրաններ, իսկ եր եմն էլ կառուցվածքում ացակայում են ներդրակները /նկ. 7.1/: Ներդրակների առկայության դեպքում դրանք տեղադրում են իրանի մեջ /նկ. 7.2/: Չքանդվող առանցքակալների առավելություններն են պարզ կառուցվածքն ու ցածր ինքնարժեքը:

Նկ. 7.1

Նկ. 7.2

Նկ.7.3 Քանդվող սահքի առանցքակալների տարրերն անջատվում են միմյանցից /նկ. 7.3 ն 7.4/՝ հեշտացնելով լիսեռների հավաքման ու քանդման գործողությունները: Այստեղ հնարավոր է շառավղային ացակի կարգավորում ինչպես սկզ նական հավաքման, այնպես էլ նորոգման ժամանակ: Քանդվող սահքի առանցքակալները կարող են

տեղադրվել շրջանակների մեջ /նկ. 7.3/ կամ ունենալ սեփական իրան /նկ. 7.4/: Սեփական իրան ունեցող առանցքակալը կազմված է 1 իրանից, դրա հետ 2 հեղույսներով միացված 3 կափարիչից ն դրանց ներսում տեղադրված 4 կիսաներդրակներից: Սահքի առանցքակալների առավելություններն են. ա/ փոքր չափը շառավղի ուղղությամ , / թույլ են տալիս արձր պտտման հաճախություններ /մինչն 100000պտ/ր ն ավելի/, գ/ կարելի է պատրաստել անջատովի ն թույլ են տալիս շառավղային ացակի կարգավորում, հետնա ար, լիսեռի երկրաչափական առանցքի ճիշտ տեղակայում: Սահքի առանցքակալների թերություններն են. ա/ հզորության մեծ կորուստները շփման ուժերի վրա, որի հետնանքով փոքր է ՕԳԳ-ն, / պահանջում են անընդհատ յուղում ն մեծ ուշադրություն, գ/ լիսեռի ն առանցքակալի շփվող մակերնույթների անհավասարաչափ մաշվածքը, դ/ արձրարժեք մետաղների / րոնզ, ա իտ ն այլն/ օգտագործման անհրաժեշտությունը:

Նկ. 7.4 Սահքի առանցքակալներում շփման ուժերն ու հետնա ար մաշվածքը նվազեցնելու նպատակով դրանք յուղում են: Քսանյութերն առանցքակալային հանգույց են տրվում ներդրակի չ եռնավորված գոտու ացակով լիսեռի պտտման ուղղությամ , որը ներդրակի

երկայնքով աշխվում է յուղման առվակով /նկ. 7.3/: Յուղման մեթոդներն են՝ անընդհատ, պար երա ար, շրջանառու, պաշարային, ճնշման տակ, ընկղմմամ , յուղային ամպով, պատրուգային, կաթիլային ն այլն: Նյութերը: Ներդրակը համարվում է սահքի առանցքակալի հիմնական տարրը, քանի որ դա է ուղղակի իր վրա ընդունում լիսեռից փոխանցվող եռնվածքը: Ներդրակի նյութը պետք է ունենա. ա/ փոքր շփման գործակից ն հեղուկային շփման ռեժիմի ացակայության ժամանակաշրջանում /գործարկում, արգելակում ն այլն/ կերամաշման նկատմամ արձր դիմադրություն, / ավարար մաշակայունություն, ընդ որում այն պետք է ցածր լինի լիսեռի դարձյակի մաշակայունությունից, քանի որ մաշված լիսեռի փոխարինումը նորով զգալիորեն թանկ է ներդրակների փոխարինման համեմատ, գ/ ավարար արձր մեխանիկական նութագրեր՝ հատկապես հարվածային եռնվածքի դեպքում փխրուն քայքայման նկատմամ արձր դիմադրություն: Ներդրակները պատրաստում են ամենատար եր նյութերից / րոնզ, թուջ, ա իտ, պլաստիկ զանգված, մետաղախեցեղեն ն այլն/: Բրոնզները /անագային, կապարային, սիլիցիումային, ալյումինային ն այլն/ ունեն արձր մեխանիկական նութագրեր, սակայն համեմատա ար վատ են զելվում ն նպաստում են յուղի օքսիդացմանը: Բրոնզներն ամենալայն կիրառությունն ունեն խոշոր սերիական ն զանգվածային արտադրության դեպքում: Թուջը ազատ գրաֆիտի առկայության շնորհիվ ունի հակաշփական հատկություն, սակայն ավելի վատ է զելվում, քան րոնզները: Թուջն օգտագործում են դանդաղընթաց ն չափավոր եռնավորված առանցքակալներում: Բա իտը /անագային, կապարային ն այլ հիմքի վրա/ լավագույն նյութերից է, լավ է զելվում, յուղը չի օքսիդացնում, քիչ է մաշում լիսեռը, կայուն է կերամաշման նկատմամ , սակայն փխրուն է ն թանկ: Բա իտով երեսպատում են ներդրակը / րոնզե, պողպատյա ն այլն/ արակ շերտով: Սահքի առանցքակալների ամրությունը արձրացնելու նպատակով, հատկապես փոփոխական ն հարվածային եռնվածքների դեպքում, օգտագործում են երկմետաղ ներդրակներ, որոնցում պողպատյա հիմքի վրա մակահալում են հակաշփական նյութի / րոնզ, արծաթ, ալյումինե համահալվածք ն այլն/ շերտ: Մետաղախեցեղեն ներդրակները պատրաստում են մամլամ արձր ջերմաստիճանային պայմաններում րոնզի կամ երկաթի փոշուց՝ ավելացնելով գրաֆիտ, պղինձ, անագ կամ կապար: Այս ներդրակների հիմնական առավելությունը արձր ամրությունն է:

Ծակոտկենությունը կազմում է ներդրակի ծավալի 20...309-ը: Անցքերը ծառայում են որպես յուղաթափանցման ճեղքեր: Յուղումն իրականացնում են պար երա ար, քանի որ յուղով ներծծված ներդրակն առանց յուղի մատուցման կարող է աշխատել երկար ժամանակ՝ յուղի ծախսը իջեցնելով մինչն 10 անգամ: Պլաստիկ զանգվածներից լայն կիրառություն ունի կապրոնը, որով հիմնականում երեսպատում են ներդրակի անող մակերնույթը: Այսպիսի ներդրակն այլ պլաստիկ զանգվածների հետ համեմատած ընդունակ է կրելու մեծ եռնվածքներ ու պակաս զգայուն է յուղի քայքայման նկատմամ : 7.2.2. Սահքի առանցքակալների հաշվարկային հիմունքները Սահքի առանցքակալների աշխատունակության չափանիշը մաշակայունությունն է: Սահմանային յուղման պայմաններում առանցքակալի աշխատունակությունն ու հուսալիությունը գնահատում են շփվող մակերնույթներում գործող p միջին տեսակարար ճնշմամ ն pv արտադրյոլով /v-ն սահքի արագությունն է/, որը համեմատական է շփման ուժերի կատարած աշխատանքին: Առանցքակալների գործնական հաշվարկը դանդաղընթաց /v0,1 մ/վ/ լիսեռների համար կատարում են՝ ելնելով [p] թույլատրելի տեսակարար ճնշումից .

p

F7  Հ p ), l4

/7.1/

իսկ միջին ն արձր արագությունների դեպքում՝

pv[pv]:

/7.2/

[p] ն [pv] պարամետրերի արժեքները, կախված լիսեռի ն առանցքակալի նյութերից, երվում են տեղեկատու գրականությունում: Հեղուկային շփման ն սահքի մեծ արագությունների առկայության պայմաններում սահքի առանցքակալները ենթարկվում են յուղման հիդրոդինամիկ տեսությանը: Հիդրոդինամիկայի հավասարումից շառավղային առանցքակալների համար ստացված է շառավղային ուժի հետնյալ կախվածությունը՝

F7 

 l4, 2

/7.3/

որտեղ -ն յուղի մածուցիկությունն է, -ն՝ դարձյակի անկյունային արագությունը, ՀՏ/d հարա երական ացակը /Տ-ը ացակն է/, d-ն՝ լիսեռի դարձյակի տրամագիծը, l -ը՝ ներդրակի երկարությունը,  -ն՝ առանցքակալի եռնավորման չափազուրկ գործակիցը:

7.3 Գլորման առանցքակալներ 7.3.1. Ընդհանուր տեղեկություններ, դասակարգումը Գլորման առանցքակալների օգտագործմամ լիսեռների ն պտտվող սռնիների հենարաններում սահքի շփումը փոխարինվում է գլորման շփմամ , որը քիչ է կախված քսանյութերից: Գլորման պայմանական շփման գործակիցը փոքր է ն արժեքով մոտ սահքի առանցքակալներում հեղուկային շփման գործակցին /Հ0,0015...0,006/: Այս դեպքում պարզեցվում են առանցքակալի յուղման համակարգն ու սպասարկումը, նվազում է քայքայման հնարավորությունը յուղման կարճաժամկետ ընդհատումների դեպքում /օրինակ՝ գործարկման, եռնվածքների ն արագությունների կտրուկ փոփոխման ժամանակ/: Գլորման առանցքակալներն արտադրվում են առաջատար արդյունա երություն ունեցող երկրներում՝ որպես ստանդարտ հանգույցներ, տարեկան հարյուր միլիոնավոր /եր եմն միլիարդի հասնող/ քանակով: Ներկայումս արտադրվում են 1,5...2600մմ արտաքին տրամագծով ն 0,5գ-ից մինչն 3,5տ զանգվածով հազարից ավելի տիպաչափերի գլորման առանցքակալներ: Գլորման առանցքակալները /նկ.7.5 ն 7.6/ կազմված են վազքուղիներ ունեցող արտաքին ն ներքին օղակներից, գլորվող մարմիններից /գնդիկներ կամ հոլովակներ/ ն զատիչներից, որոնք անջատում ն ուղղություն են տալիս գլորվող մարմիններին: Համատեղված հենարաններում կարող են ացակայել առանցքակալի որնէ մեկ կամ երկու օղակները. այս դեպքում գլորվող մարմինները գլորվում են լիսեռի կամ իրանի վրա պատրաստված վազքուղիներով:

Նկ. 7.5

Նկ. 7.6

Եր եմն առանցքակալային հանգույցները, ացի գլորման առանցքակալներից, ներառում են նան կափարիչով իրան՝ սարքավորված կողակափարիչով ն յուղող սարքով:

Սահքի առանցքակալների նկատմամ գլորման առանցքակալների առավելություններն են. ա/ զգալիորեն փոքր են շփման կորուստները, որի շնորհիվ արձր է ՕԳԳ-ն /մեկ զույգ առանցքակալների համար ղ Հ0,99...0,995/ ն քիչ են տաքանում, / արձրարժեք գունավոր մետաղներ չեն պահանջում, գ/ փոքր է եզրաչափքն առանցքի ուղղությամ /լայնքով/, դ/ պատրաստում են զանգվածային արտադրությամ , որի շնորհիվ ցածր է ինքնարժեքը, ե/ փոքր է յուղի ծախսը, ն շատ զգայուն չեն յուղման նկատմամ , զ/ պարզ են սպասարկումն ու փոխարինումը նորոգելիս, Գլորման առանցքակալների թերություններն են /սահքի առանցքակալների նկատմամ /. ա/ վատ են աշխատում մեծ եռնվածքների ն արձր արագությունների պայմաններում, / արձր հպումային լարումների պատճառով ցածր է աշխատունակությունը ագրեսիվ միջավայրում ն տատանողական ու հարվածային եռնվածքների դեպքերում, գ/ կառուցվածքը ացառում է տարրերի անջատման հնարավորությունն առանցքային հարթությամ , դ/ մեծ է եզրաչափքը շառավղի ուղղությամ : Դասակարգումը: Գլորման առանցքակալները դասակարգում են ըստ հետնյալ հատկանիշների. ա/ ըստ եռնվածքի ընդունման ուղղության լինում են շառավղային /նկ. 7.5 ա,գ,դ ն 7.6 ա, , գ, դ, զ/, շառավղահենարանային /նկ. 7.5 ն նկ. 7.6, ե/, հենարանաշառավղային ն հենարանային /նկ. 7.9/, / ըստ գլորվող մարմինների ձնի /նկ.7.7/ լինում են գնդիկավոր /նկ. 7.5/ ն հոլովակավոր /նկ. 7.6/, հոլովակավորներն իրենց հերթին լինում են կարճ գլանաձն /նկ. 7.7, / երկար գլանաձն /նկ. 7.7գ/, ոլորված գլանաձն /նկ. 7.7, դ/, կոնաձն /նկ. 7.6, ե ն նկ. 7.7, ե/, տակառաձն /նկ. 7.6, դ ն նկ. 7.7, զ, է/, ասեղնավոր /նկ.7.6, զ ն նկ. 7.7, ը/, գ/ ըստ գլորվող մարմինների շարքերի թվի լինում են միաշարք /նկ. 7.5, ա, ն նկ. 7.6, ա, , գ, ե, զ/, երկշարք /նկ. 7.5 գ, դ ն նկ. 7.6, դ/ ն ազմաշարք, դ/ ըստ ինքնատեղակայման հատկության լինում են ինքնատեղակայվող /նկ. 7.5, դ ն նկ. 7.6, դ/ ն ոչ ինքնատեղակայվող /դրանք ոլոր գնդիկավոր ն հոլովակավոր առանցքակալներն են, ացի գնդաձներից/, ե/ ըստ եռնունակության հատկության /կամ ըստ եզրաչափքերի/ գլորման առանցքակալները աժանում են չափային սերիա-

ների: Ըստ տրամագծային եզրաչափքի աժանում են գերթեթն /երկու սերիա/, հատուկ թեթն /երկու սերիա/, թեթն, միջին ն ծանր սերիաների, իսկ ըստ լայնության՝ նեղ, նականոն, լայն ու հատուկ լայն, ըստ ճշտության դասի՝ 0 / նականոն դաս/, 6 / նականոնից արձր/, 5 / արձր/, 4 /հատուկ արձր/ ն 2 /գեր արձր/: Հիմնական կիրառություն ունեն նականոն դասի հատուկ թեթն, թեթն ն միջին սերիաների առանցքակալները:

Նկ. 7.7 Գլորման առանցքակալներն ունեն թվերից ն տառերից կազմված պայմանական նշանակումներ /օրինակ՝ 7208/: Աջից առաջին երկու թվերը /00...99/ նութագրում են առանցքակալի d ներքին տրամագիծը /00 թվերի դեպքում dՀ10մմ, 01-ի դեպքում՝ dՀ12մմ, 02-ի դեպքում՝ dՀ15մմ, 03-ի դեպքում՝ dՀ17մմ, 04 թվերից սկսած՝ ներքին տրամագիծն այդ թվերի ն 5-ի արտադրյալն է /20...495մմ/: Աջից երրորդ թիվը նութագրում է առանցքակալի սերիան /օրինակ՝ հիմնական հատուկ թեթն սերիան նշանակում են 1-ով, թեթնը՝ 2-ով, միջինը՝ 3-ով, ծանրը՝ 4-ով ն այլն/: Աջից չորրորդ թիվը նութագրում է առանցքակալի տեսակը, օրինակ՝ միաշարք շառավղային գնդառանցքակալները նշանակում են 0-ով, երկշարք շառավղային գնդաձն գնդառանցքակալը՝ 1-ով, շառավղային կարճ գլանային հոլովակավոր առանցքակալը՝ 2-ով ն այլն /ընդամենը 10 տեսակի/: Աջից հինգերորդը կամ հինգերորդն ու վեցերորդը կիրառվում են ոչ ոլոր առանցքակալների համար ն նութագրում են կառուցվածքային առանձնահատկությունը, օրինակ՝ շառավղահենարանային առանցքակալների մոտ գնդիկների հպման անկյունը, արտաքին օղակի վրա սնեռման ակոսի առկայությունը ն այլն: Նյութերը: Բոլոր գլորման առանցքակալների օղակներն ու գլորվող մարմինները պատրաստում են գերամուր հատուկ առանցքակալային պողպատներից /օրինակ՝ ØÕ15, ØÕ15/Ճ ն այլ մակնիշների/՝ արձր կարծրություն ապահովող ջերմամշակմամ :

Զատիչները պատրաստում են դրոշմմամ ՝ հիմնականում պողպատյա ժապավենից: Լիսեռի արձր շրջանային արագությունների դեպքում /10...15մ/վ-ից արձր/ օգտագործում են րոնզից, անագից, դյուրալյումինից կամ պլաստիկ զանգվածից պատրաստած ամ ողջական զատիչներ:

7.3.2 Գլորման առանցքակալների հիմնական տեսակներն ու դրանց նութագրերը Գնդառանցքակալներ: Շառավղային միաշարք գնդառանցքակալը /նկ. 7.8, ա/ նախատեսված է հիմնականում շառավղային (77 ) ն ոչ մեծ առանցքային (7 a  0,2577 ) ուժեր ընդունելու համար: Շառավղային երկշարք գնդաձն գնդառանցքակալը /նկ. 7.8, / նախատեսված է արտաքին օղակի հնարավոր զգալի շեղումների /մինչն 1,5...40/ պայմաններում շառավղային ուժեր ընդունելու համար, որոնք կարող են առաջանալ առանցքակալների համար նախատեսված անցքերի տարառանցքությունից ն լիսեռի մեծ առաձգական դեֆորմացիայից: Առանցքակալը թույլ է տալիս լիսեռի առանցքային սնեռում ն ոչ մեծ առանցքային ուժերի ընդունում: Արտաքին օղակի վազքուղին պատրաստում են առանցքակալի կենտրոնով ներգծված գնդաձն մակերնույթով, որն ապահովում է առանցքակալի ինքնատեղակայումը: Շառավղահենարանային գնդառանցքակալը /նկ.7.8,գ/ նախատեսված է համատեղ գործող շառավղային ն միակողմանի առանցքային ուժեր ընդունելու համար: Արտաքին կամ ներքին օղակի եզրակողերից մեկը համարյա ամ ողջությամ կտրված է, որը թույլ է տալիս վազքուղում տեղավորել 45-ով ավելի գնդիկներ, քան նույն տրամագծի սովորական շառավղային առանցքակալներում: Առանցքակալը, կախված օղակների հետ գնդիկների հպման  անկյունից, պատրաստում են Հ12 /տեսակ 36000/, Հ26 /տեսակ 46000/ ն Հ360 /տեսակ 66000/, ինչպես նան արտաքին օղակի քանդովի ն չքանդովի տար երակներով: Այս առանցքակալների շառավղային եռնունակությունը 30...409-ով արձր է, քան միաշարք շառավղային առանցքակալներինը: Հենարանային հանգույցում հաճախ տեղադրում են երկու այդպիսի առանցքակալներ, որոնք ապահովում են արձր եռնամ արձություն ն կարող են ընդունել երկկողմանի գործող առանցքային ուժեր:

Նկ. 7.8 Շառավղահենարանային երկշարք գնդառանցքակալը /նկ. 7.8, դ/ նախատեսված է կոշտության նկատմամ ներկայացվող արձր պահանջների դեպքում զգալի շառավղային, առանցքային ն համակցված եռնվածքներ ընդունելու համար: Քանդովի ներքին /կամ արտաքին/ օղակով շառավղահենարանային միաշարք, երեք կամ չորսկետանի հպմամ գնդառանցքակալը /նկ. 7.8, ե/ նախատեսված է առանցքային փոքր եզրաչափքի պայմաններում շառավղային ն երկկողմանի գործող առանցքային ուժեր ընդունելու համար: Հենարանային գնդառանցքակալը /նկ. 7.9, ա/ նախատեսված է միակողմանի գործող առանցքային ուժ ընդունելու համար ն ավարար չափով աշխատում է լիսեռի 5...10մ/վ-ից ոչ արձր արագությունների պայմաններում: Բարձր արագությունների դեպքում կենտրոնախույս ուժերի ազդեցության հետնանքով այս առանցքակալները վատ են աշխատում: Հորիզոնական լիսեռների վրա դրանք ավելի վատ են աշխատում, քան ուղղաձիգների, ն պահանջում են լավ կարգավորում կամ զսպանակներով օղակների մշտական սեղմում: Առանցքակալը պատ-

րաստում են նան երկկողմանի գործող առանցքային ուժեր ընդունելու համար /նկ. 7.9, /, որի միջին օղակն է ամրացվում լիսեռի վրա:

ա/

/ Նկ.7.9

Գնդառանցքակալների զատիչները մինչն լիսեռի 15մ/վ արագության դեպքում պատրաստում են դրոշմմամ ՝ պողպատյա ժապավենից, երկու կեսով ն միմյանց միացնում գամերով /նկ. 7.8, զ/: Երկշարքանի առանցքակալներում զատիչն ամ ողջական է ն ունի, այսպես կոչված, «տերնաձն» կառուցվածք /նկ. 7.8, է/: Լիսեռի արձր արագությունների դեպքում /V»15մ/վ/ զատիչները պատրաստում են հոծ ն ամ ողջական /նկ. 7.8, ը/: Հոլովակավոր առանցքակալներ: Կարճ հոլովակներով շառավղային առանցքակալը /նկ. 7.10ա/ նախատեսված է համեմատա ար մեծ շառավղային ուժեր ընդունելու համար, որի եռնամ արձությունը մի քանի տասնյակ տոկոսով ավելի արձր է, քան նմանատիպ ն նույն չափերի գնդառանցքակալինը: Առանցքի ուղղությամ առանցքակալը հեշտությամ քանդվում է ն թույլ է տալիս օղակների որոշակի առանց-քային տեղաշարժ, որի հետնանքով հարմար է այն օգտագործել լիսեռի ջերմային մեծ դեֆորմացիաների դեպքում, այլ կերպ ասած՝ ապահո-վում է լիսեռի ինքնատեղակայումը /օրինակ՝ երկշեղ ատամնանիվ կրող լիսեռի համար/: Բացի առանցքակալի հիմնական տեսակից /երկկող ներքին օղակով/, օգտագործում են նան միակող ն երկկող արտաքին օղակով առանցքակալներ /նկ. 7.10, , գ/, որոնցից առաջինն օգտա-գործում են լիսեռի միակողմանի, իսկ վերջինը՝ երկկողմանի սնեռման դեպքում: Կարճ հոլովակներով շառավղային երկշարք առանցքակալը /ներքին կոնական անցքով, նկ. 7.10, դ/ օգտագործում են պտտման մեծ ճշտություն պահանջող արագընթաց լիսեռների համար: Առանցքակալի զատիչը րոնզից է ու հոծ, հոլովակներն ունեն շախմատաձն դասավորություն: Շառավղային հոլովակավոր երկշարք գնդաձն առանցքակալը /նկ. 7.10, ե/ նախատեսված է շատ մեծ շառավղային ուժեր ընդունելու համար ն թույլ է տալիս միմյանց նկատմամ օղակների շեղում 0,5...2,5 սահմաններում, սակայն շատ զգայուն է առանցքային ուժերի

նկատմամ : Արտաքին օղակի վազքուղին գնդաձն է, իսկ հոլովակներն ունեն համաչափ կամ անհամաչափ տակառի ձն:

Նկ. 7.10 Հոլովակավոր շառավղահենարանային կոնական առանցքակալը /նկ. 7.10, զ/ նախատեսված է միջին արագությունների դեպքում /լիսեռի վրա մինչն 15մ/վ/ միաժամանակ գործող շառավղային ն միակողմանի գործող առանցքային ուժեր ընդունելու համար: Այս առանցքակալների շառավղային եռնվածքն զգալիորեն գերազանցում է նմանատիպ գնդառանցքակալների եռնվածքին: Առանցքակալը տարանջատվող է, հարմար է քանդման, հավաքման ն կարգավորման տեսակետից, որի շնորհիվ լայն կիրառություն ունի: Սովորա ար առանցքակալը պատրաստում են հպման անկյան /արտաքին օղակի վազքուղու կոնի կիսանկյունը/՝  Հ10...16 արժեքներով, իսկ մեծ առանցքային ուժեր ընդունելու դեպքում՝  Հ20...300: Հոլովակավոր առանցքակալների զատիչները պատրաստում են դրոշմմամ ՝ պողպատյա թիթեղներից, ամ ողջական կամ աղադրյալ կառուցվածքով: Գնդառանցքակալները հոլովակավորների համեմատ ավելի արագընթաց են, սակայն վերջիններիս եռնամ արձությունը մեծ է մոտ 50...709-ով:

7.3.3. Գլորման առանցքակալների հաշվարկային հիմունքները Մեքենաները նախագծելիս, հաշվի առնելով, որ գլորման առանցքակալներն իրենց նշանակությամ , չափերով ն եռնամ արձությամ ստանդարտ հանգույցներ են, դրանց գործնական հաշվարկը հանգում է երկարակեցության ն եռնամ արձության որոշմանն ու առանցքակալի ընտրությանը: Գլորման առանցքակալները հաճախակի ենթարկվում են շառավղային ն առանցքային ուժերի համատեղ ազդեցությանը: Դրանք կարող են լինել հաստատուն, փոփոխական կամ ուղեկցվել հարվածներով, կարող է պտըտվել ներքին կամ արտաքին օղակը, ջերմաստիճանը կարող է լինել նականոն, արձր կամ ցածր: Թվարկված ոլոր գործոններն ազդում են առանցքակալների աշխատունակության վրա ն պետք է հաշվի առնվեն դրանց գործնական հաշվարկի ն ընտրության դեպքում: Տար երում են գլորման առանցքակալների ընտրության հետնյալ մեթոդները. ա/ ըստ ստատիկ եռնամ արձության, որի հիմքում ընկած է մնացորդային դեֆորմացիաների կանխումը, / ըստ դինամիկ եռնամ արձության, որի հիմքում ընկած է հոգնածային քայքայման /փշրամաշման/ կանխումը: Առանցքակալների ընտրությունն ըստ Շ դինամիկ եռնամարձության /տրված երկարակեցության դեպքում/ կատարում են պտտման հաճախության Ո ≥10պտ/ր ն համարժեք եռնվածքի Ք ≤ 0,5Շ արժեքների դեպքում: Ընտրության պայմանը հետնյալն է. Շհշ ≤ Շաղ, /7.4/ որտեղ Շհշ-ն ու Շաղ-ը համապատասխանա ար դինամիկ եռնամ արձության հաշվարկային ն աղյուսակային արժեքներ են: Աղյուսակային դինամիկ եռնամ արձությունը եռնվածք է, որի ազդեցությամ որոշակի քանակով առանցքակալների փորձարկումից առնվազն 909-ն առանց հոգնածային նշանների /միկրոճաքերի/ ի հայտ գալու կարող են դիմանալ՝ կատարելով մինչն մեկ միլիոն պտույտ: Այս դեպքում եռնվածք ասելով հասկանում են շառավղային ուժը շառավղային ու շառավղահենարանային պտտվող ներքին օղակով առանցքակալների համար ն առանցքային ուժը հենարանային ու հենարանաշառավղային առանցքակալների համար: Յուրաքանչյուր տիպաչափի առանցքակալի համար Շաղ-ի արժեքները երվում են տեղեկատու գրականությունում: Դինամիկ եռնամ արձությունն ու երկարակեցությունը կապված են հետնյալ փորձնական անաձնով.

P

 Շհշ   կամ Cհշ Հ 7  L L    F 

/7.5/

որտեղ L -ն երկարակեցությունն է՝ միլիոն պտույտներով, 7-ը` համարժեք եռնվածքը /տես ստորն/, pՀ3 գնդառանցքակալների ն pՀ10/3Հ3,33 հոլովակավոր առանցքակալների համար: Երկարակեցությունը /ժամերով/ որոշվում է այսպես. /7.6/ L ժ Հ 10 L /60ո, որտեղ ո-ը պտտման հաճախությունն է պտ/ր-ով: Համարժեք դինամիկ եռնվածքը /7/ շառավղային ն շառավղահենարանային առանցքակալների համար այնպիսի պայմանական շառավղային հաստատուն ուժ է /77 /, որի կիրառմամ ներքին պտտվող արտաքին անշարժ օղակներով առանցքակալի վրա ապահովում է դրա երկարակեցությունն այնքան, որքան կլիներ փաստացի եռընվածքի ու պտտման պայմաններում: Հենարանային ն հենարաFa նաշառավղային առանցքակալների համար այն կլինի առանցքային հաստատուն ուժը օղակներից որնէ մեկի պտտման դեպքում.

F Հ(2V F7 + ) Fa )//7 F Հ(2 F7 + ) Fa )//7 որտեղ

/7.7/

F7 -ն ու Fa -ն համապատասխանա ար շառավղային ն

առանցքային ուժերն են, 2 –ն ու )-ն՝ շառավղային ն առանցքային ուժերի ազդեցությունը հաշվի առնող գործակիցները, որոնց արժեքները, կախված Fa / V F7 հարա երությունից, երվում են տեղե-կատու գրականությունում, V-ն՝ պտտվող օղակի գործոնը հաշվի առնող գործակիցը /ներքին օղակի պտտման դեպքում՝ V Հ1, իսկ արտաքինի դեպքում՝ V Հ1,2/, /-ն ն /7-ն՝ անվտանգության ու ջերմաստիճանային գործակիցները //-ն հաշվի է առնում դինամիկ եռնվածքը, հանգիստ եռնվածքի դեպքում /Հ1, եռնվածքի չափավոր տատանումների դեպքում / Հ1,3...1,8, իսկ հարվածային եռնվածքի դեպքում /Հ2,3, ջերմաստիճանի մինչն 1000Շ-ի դեպքում /7Հ1, t Հ125...2500Շ-ի դեպքում /7 Հ1,05...1,4/: Բեռնվածքի ռեժիմի փոփոխությունը հաշվառում են՝ /7.5/ անաձնում 7 եռնվածքը փոխարինելով համարժեք եռնվածքով.

7հմ Հ 3 Fi Li  / Li

/7.8/

որտեղ 7i -ն եռնվածքի յուրաքանչյուր փուլի համար /օրինակ՝ տես նկ. 4.1-ում երված փոփոխական եռընվածքի գրաֆիկը/ /7.7/

անաձնով որոշված եռնվածքն է, Լi-ն՝ երկարակեցությունը 7i եռնվածքի դեպքում՝ միլիոն պտույտներով: Առանցքակալների ընտրությունն ու ստուգումն ըստ ստատիկ եռնամ արձության կատարում են պտտման փոքր հաճախության /ո10պտ/ր/ դեպքում, եր եռնվածքի ցիկլերի թիվը փոքր է ն հոգնածային քայքայում չի առաջանում: Ընտրության ն ստուգման պայմանը հետնյալն է. Բ0  Շ0, /7.9/ որտեղ Բ0-ն համարժեք ստատիկ եռնվածքն է, Շ0-ն՝ ստատիկ եռնամարձությունը: Ստատիկ եռնամ արձությունն այնպիսի ստատիկ եռնվածք է, որի ազդեցությունից առանցքակալի օղակների ն գլորվող մարմինների հպման կետերում առավելագույն եռնվածքից ընդհանուր մնացորդային դեֆորմացիան պետք է կազմի գլորվող մարմնի տրամագծի 0,0001 մասը: Այս դեպքում եռնվածք ասելով հասկանում են շառավղային ուժը շառավղային, շառավղահենարանային ն առանցքային ուժը հենարանային ու հենարանաշառավղային առանցքակալների համար: Յուրաքանչյուր տիպաչափի առանցքակալի համար Շ0-ի արժեքները երվում են տեղեկատու գրականությունում: Ստատիկ համարժեք եռնվածքը որոշում են հետնյալ անաձնով. 7օ Հ20 F7 + )0 Fa /7.10/ սակայն ոչ պակաս, քանի 7օՀ F7 , որտեղ F7 -ն ու Fa -ն համապատասխանա ար շառավղային ն առանցքային ուժերն են, 20-ն ու )0-ն՝ այդ ուժերի ազդեցությունը հաշվի առնող գործակիցները, որոնց արժեքները երվում են տեղեկատու գրականությունում: առանցքակալների եռնվածքի Շառավղահենարանային հաշվարկի առանձնահատկությունները կապված են  հպման անկյան հետ /տես նկ.7.10զ ն նկ.7.11/: Որպես օրինակ նկ. 7.11-ում պատկերված են կոնաձն ատամնաանվակով լիսեռի առանցքակալների կառուցվածքային /ա/ ն հաշվարկային / / սխեմաները: Կառչման եռնվածքները երված են լիսեռի առանցքի վրա .

4 m1 , որտեղ 7t-ն շրջանային, F7 -ը շառավղային ն Fa -ն առանցքային ուժերն են ն որոշվում են /5.99/ անաձներով: 7t-ն լիսեռի ծայրի F7   Ft 2  F72 , / Հ Fa 

եռնվածքն է:

Առանցքակալների F7 1 ն F7 2 շառավղային ուժերը որոշում են   0

ն   0 հավասարումներից: Այստեղ պետք է նկատի ունենալ, որ 771 ն 772 ուժերը կիրառված են լիսեռի առանցքի ն հպման ուղղահայացի հատման կետերում: Այդ կետերի միջն եղած հեռավորությունը կախված է առանցքակալների տեղադրման սխեմայից ն  անկյունից: Եթե նկ. 7.11-ում գծագրի հարթության մեջ յուրաքանչյուր առանցքակալ դիրքով շրջվի 1800-ով, ապա 771 ն 772 ուժերի կիրառման կետերը կտեղափոխվեն ներս՝ փոքրացնելով իրենց միջն եղած հեռավորությունը, սակայն 771 ն 772 ուժերը կաճեն, որն անցանկալի տար երակ է:

Fa 1 ն Fa 2

Նկ. 7.11 առանցքային ուժերը որոշելու համար ունենք միայն մեկ

հավասարում՝   0 կամ

Fa - Fa 1 + Fa 2 Հ0 Ընդհանուր դեպքում Fa 1-ը հավասար չէ

/7.11/

Fa 2-ին, ուստի

խնդիրը լուծելու համար անհրաժեշտ են լրացուցիչ պայմաններ: Դիտարկենք այդ պայմանները: Շառավղահենարանային առանցքակալներում հպման գծերի թեքությունը հանգեցնում է նրան, որ 77 շառավղային ուժերն ուղեկցվում են Տ ներքին առանցքային ուժերով, որոնք ձգտում են առանցքի ուղղությամ միմյանցից հեռացնել առանցքակալի օղակները /նկ. 7.11, գ/: Դրան խոչընդոտում են լիսեռի ն իրանի ելուստների Fa 1 ն Fa 2 հակազդումները: Ակնհայտ է, որ պետք է ապահովված լինեն հետնյալ պայմանները.

Fa 1 ≥ Տ1

ն

Fa 2 ≥ Տ2

/7.12/

հակառակ դեպքում օղակները կտեղաշարժվեն: Բացի դրանից, առանցքակալներից որնէ մեկում պետք է տեղի ունենա Fa i Հ Տi պայմանը: Քանի որ հայտնի չէ, թե որ առանցքակալում է տեղի ունենալու այդ պայմանը, ուստի խնդիրը կարելի է լուծել փորձելու մեթոդով: Օրինակ՝ Fa 1 Հ Տ1 դեպքում ստացվում է

Fa 2 Հ Տ1 – Fa

/7.13/

ն եթե ստացվի, որ Fa 2 ≥ Տ2, ապա առանցքային ուժերը ճիշտ են որոշված: Եթե Fa 2  Տ2, ապա ընդունում են Fa 2 Հ Տ2 ն որոշում են Fa 1 -ը.

Fa 1ՀՏ2+ Fa

/7.14/

Այս դեպքում պարտադիր կեր-պով կատարվում է Fa 1 ≥ Տ1 պայմանը, քանի որ Fa 1 Հ Տ1 դեպքում տեղի կու-նենա Fa 2  Տ2 պայմանը, իսկ Fa 2-ը մեծացնելիս կմեծանա նան Fa 1 -ը /տես /7.11/ հավասարումը/: Տ առանցքային ուժը կախված է առանցքակալի տեսակից,  անկյունից ն առանցքակալի հավաքման ու կարգավորման պայմաններից: Եթե առանց-քակալները հավաքված են մեծ ացակով, ապա ամ ողջ եռնվածքն իր վրա է կրում մեկ կամ երկու հոլովակներ: Այս դեպքում Տi Հ F7i tց /i-ն հենարանի համարն է ընդհանուր դեպքում/: Մեծ ացակները հանգեցնում են առանցքակալների արագ քայքայմանը, հետնա ար, անթույլատրելի են: Սովորա ար տեղակայման ացակն ընտրում են զրոյին մոտ: Այս դեպքում եռնվածքի տակ հայտնվում է գլորվող մարմինների մոտավորապես կեսը, իսկ գումարային առանցքային աղադրիչը կկազմի Տi Հ 61 F7i /7.15/

որտեղ 6’-ն առանցքային ուժի պարամետրն է /  Հ 180 շառավղահենարանային գնդառանցքակալների համար 6’Հ6, իսկ կոնաձն հոլովակավորների համար 6’ Հ0,836, 6-ի արժեքները երվում են տեղեկատու գրականությունում/: Բեռնվածքի աշխումն առանցքակալի գլորվող մարմինների միջն: Շառավղային եռնվածքից ուժերը գլորվող մարմինների վրա աշխվում են անհավասարաչափ /նկ. 7.12/: Բեռնվածքի ընդունմանը մասնակցում են միայն 1800-ը չգերազանցող աղեղի վրա դասավորված գլորվող մարմինները / եռնավորման գոտի/, որոնցից

առավելագույն եռնավորվածը համարվում է ուժի ազդման ուղղության վրա եղած գլորվող մարմինը: Գլորվող մարմինների միջն եռնվածքի աշխման խնդիրը համարվում է ստատիկորեն անորոշելի: Հաշվարկի պարզության համար ընդունում են, որ գլորվող մարմիններն 77 ուժի հարթության նկատմամ ունեն համաչափ դասավորություն ն եռնավորվում են նույն ձնով: Ներքին օղակի հավասարակշռության պայմանն է.

77 Հ 70 + 271ՇoՏ  + 272ՇoՏ2  + ...+27ոՇoՏո  ,

որտեղ



/7.16/

Հ 360 /2, 2 –ը գլորվող մարմինների քանակն է /ո Հ 2/2/: Ի լրումն /7.16/ հավասարման խնդիրը լուծելու համար օգտագործում են տեղափոխությունների հավասարումը: Անտեսելով առանցքակալի օղակների դեֆորմացիան ն ընդունելով շառավղային ացակի ացակայությունը՝ կարելի է ընդունել, որ օղակների ն գլորվող մարմինների մոտեցումը հավասար է ներքին օղակի 0 լրիվ տեղափոխման համապատասխան պրոյեկ-ցիաներին, այսինքն՝

1Հ0ՇoՏ  , 2 Հ0ՇoՏ2  ,..., /7.17/ iՀ0ՇoՏi  , որտեղ i-ն գլորվող մարմնի

համարն է: Նկ. 7.12 Գնդառանցքակալների համար ըստ առաձգական մարմինների սեղմման առաձգականության տեսության խնդրի լուծման  ն 7 պարամետրերի կապը հետնյալն է.  Հ Շ72/3 , /7.18/ որտեղ Շ-ն համեմատականության գործակից է: /7.17/ հավասարման մեջ տեղափոխություններն արտահայտելով ուժերով /նկատի ունենալով 7.18 հավասարումը/՝ կունենանք. 71 Հ 70ՇoՏ3/2  , 72 Հ 70ՇoՏ3/22  ,..., 7i Հ 70ՇoՏ3/2i  /7.19/

/7.19/ հավասարումից ուժերի արժեքները տեղադրելով հավասարակշռության /7.16/ հավասարման մեջ՝ կունենանք. n

F  F0 1  2 Շ0Տ5 / 2i



/7.20/

i 1

Ստացված անաձնի աջ մասը միաժամանակ կելով 2-ով ու աժանելով 2-ի ն նշանակելով n

K  2 / 1  2 Շ0Տ 5 / 2 i

ազմապատ-

 ` կունենանք.

i 1

70 Հ / F7 / 2

/7.21/ 2 Հ 10...20 գնդիկներ ունեցող առանցքակալների համար /-ի արժեքն ստացվում է / Հ4,37  0,01: Հաշվի առնելով շառավղային ացակի ազդեցությունը, ինչպես նան օղակների ն գլորվող մարմինների անճշտությունները՝ միաշարք գնդառանցքակալների համար ընդունում են / Հ5, հետնա ար, 70 Հ 572 /2, իսկ ո-րդ գլորվող մարմնի վրա ազդող ուժը կլինի 7ո Հ 5 F7 ՇoՏ3/2ո  /2: Գնդաձն երկշարք գնդառանցքակալներում հաշվի առնելով շարքերի միջն ուժերի աշխման անհավասարաչափությունը ընդունում են / Հ 6: Այստեղ ամենածանրա եռնված գնդիկների /թվով երկուսն են/ վրա ընկնող ուժը կլինի 70 Հ 6 F7 /2 ՇoՏ, որտեղ -ն հպման գծի թեքության անկյունն է: Հոլովակավոր առանցքակալների համար խնդիրը լուծվում է նույն ձնով, սակայն մոտավոր ճշտությամ  -ի ն 7 -ի կապն ընդունում են գծային.  Հ Շ1 7 (Շ1- ը համեմատականության գործակից է): Գնդառանցքակալների նմանությամ հոլովակավոր առանցքակալների համար առավելագույն ուժը նույնպես կորոշվի /7.21/ անաձնով: 2 Հ 10...20 հոլովակներ ունեցող առանցքակալների համար /-ի միջին արժեքը կազմում է / ≈ 4: Հաշվի առնելով ացակի ազդեցությունը՝ ընդունում են / Հ 4,6: Երկշարք հոլովակավոր առանցքակալների համար, հաշվի առնելով շարքերի միջն եռնվածքի աշխման անհավասարաչափությունը, ընդունում են /Հ5,2: Շառավղահենարանային առանցքակալներում շառավղային եռնվածքից գնդիկների ու հոլովակների վրա ընկնող ուժերը 1/ՇoՏ-ի չափով մեծ են շառավղայինների համեմատ / -ն հպման անկյունն է/: Առանցքակալների ճիշտ պատրաստման ն օղակների փոխադարձ շեղվածքների ացակայության դեպքում առանցքային ուժը գլորվող մարմինների միջն աշխվում է հավասարաչափ:

Գ Լ Ո ՒԽ 8

ԿՑՈՐԴԻՉՆԵՐ

8.1. Ընդհանուր տեղեկություններ, նշանակումն ու դասակարգումը Տեխնիկայում կցորդիչներ են անվանում այն սարքերը, որոնք նախատեսված են միմյանց շարունակություն կազմող լիսեռների, ձողերի, խողովակների ծայրերը միացնելու համար: Մեքենաշինության մեջ լիսեռների ծայրերը միացնող ն մեկից մյուսին պտտող մոմենտ հաղորդող կցորդիչներն անվանում են շարժահաղորդ կցորդիչներ /նկ. 8.1/: Լիսեռների միացումը կցորդիչների ընդհանուր, սակայն միակ նշանակումը չէ: Այսպես, օրինակ, կցորդիչներն օգտագործում են անընդմեջ աշխատող շարժիչի դեպքում կատարող մեխանիզմը միացնելու ն անջատելու համար /կառավարվող կցորդիչներ/, գերեռնվածքից մեքենան /մեխանիզմը/ պաշտպանելու համար /ապահովիչ կցորդիչներ/, տարառանցք լիսեռների ացասական երնույթներն ազդազերծելու համար /հարմարվող կցորդիչներ/, դինամիկ եռնվածքները մեղմելու համար /առաձգական կցորդիչներ/ ն այլն: Ժամանակակից մեքենաշինության մեջ օգտագործվող կցորդիչները տարատեսակ են ն դասակարգվում են նշանակմամ , կառուցվածքով ն կառավարման ու գործողության սկզ ունքներով: Կցորդիչների դասակարգումն ըստ նշված հատկանիշների երված է 8.1 սխեմայում: Սխեմայում նշված էլեկտրական ն հիդրավլիկ կցորդիչներում օգտագործվում են էլեկտրամագնիսական ն հիդրոդինամիկ ուժերի միջոցով շաղկապման սկզ ունքները, որոնք ուսումնասիրվում են հատուկ դասընթացներում: Այս դասընթացում կուսումնասիրենք միայն մեխանիկական կցորդիչները: Լայն տարածում գտած կցորդիչներն ստանդարտացված են: Դրանց հիմնական նութագրիչ պարամետրը պտտող մոմենտն է: Պատրաստման ն հավաքման սխալների հետնանքով մշտապես առկա են միացվող լիսեռների երկրաչափական առանցքների դիրքերի որոշակի շեղումներ: Տար երում են միացվող լիսեռների առանցքների շեղումների երեք տեսակներ /նկ. 8.2/` երկայնական տեղախախտում ∆ a /կարող է առաջանալ նան լիսեռների ջերմային ընդարձակումից/, շառավղային շեղում (∆7) /կամ արտակենտրոնություն/ ն անկյունային շեղում (∆) /կամ շեղվածք/: Գործնականում ավելի հաճախ հանդիպում է նշված շեղումների համակցված տեսակը, որն ստացել է «լիսեռների տարառանցքություն» ընդհանուր անվանումը:

8.1 Կցորդիչների դասակարգումը Լիսեռները միացնող կցորդիչներ

Մեխանիկական գործողության կցորդիչներ (մեխանիկական)

էլեկտրական գործողության կցորդիչներ (էլեկտրական)

Չկառավարվող կցորդիչներ (մշտական գործողության)

Կոշտ կցորդիչներ

Հարմարվող առաձգական կցորդիչներ

Հարմարվող կոշտ կցորդիչներ

Բռունցքավոր կցորդիչներ

Կառավարվող կցորդիչներ ն (միացվող անջատվող)

Հիդրավլիկ գործողության կցորդիչներ (հիդրավլիկ)

Ինքնակառավարվող (ինքնաշխատ) կցորդիչներ

Կենտրոնա խույս կցորդիչ ներ (ինքնակառավարվող է պտտման հաճախությամ )

Շփական կցորդիչներ

Ապահովիչ կցորդիչներ (ինքնակառավարվող է պտտման մոմենտի մեծությամ )

Ազատ ընթացքով կցորդիչներ (ինքնակառավարվող է պտտման ուղղությամ )

Նկ.8.1

Նկ..8.2

8.2. Կոշտ կցորդիչներ Կոշտ կցորդիչներով իրականացնում են լիսեռների կոշտ ն անշարժ միացումները: Դրանք պատրաստման ն հավաքման սխալները չեն ազդազերծում ն պահանջում են միացվող լիսեռների ճիշտ կենտրոնացում: Վռանավոր կցորդիչը պարզագույն կոշտ կցորդիչներիցն է: Այստեղ վռանի միացումը լիսեռների հետ իրականացնում են ույթերի /նկ. 8.3/, երիթների /նկ. 8.4/ կամ ատամների /շլիցների/ միջոցով: Կցորդիչն աչքի է ընկնում պարզ կառուցվածքով ն տրամագծային փոքր եզրաչափքով, սակայն հավաքումը արդ է, քանի որ հավաքելիս պահան-

Նկ. 8.3

Նկ.8.4

ջում է լիսեռների մեծ առանցքային տեղաշարժեր: Կցորդիչների հավաքման պայմանները դժվարացնում են ձգվածքով նստեցվածքների օգտագործումը: Նշված թերությունների պատճառով վռանավոր կցորդիչները սովորա ար օգտագործում են մինչն 70մմ տրամագծով լիսեռների համար: Կցորդիչի տարրերի հավասարաամրության պայմանից ընտրում են չափերի հետնյալ հա-

րա երակցությունը՝ D Հ/1,5...1,8/d, ԼՀ/2,5...4/d, որտեղ թվային գործակիցների մեծ արժեքները վերա երում են փոքրաչափ, իսկ փոքր արժեքները՝ մեծաչափ կցորդիչներին: Կցաշրթավոր կցորդիչները կոշտ կցորդիչների հիմնական տեսակներն են: Նկ.8.5–ում լիսեռների առանցքից դեպի վեր ն վար պատկերված են կցաշրթավոր կցորդիչի կառուցվածքի երկու տար երակներ, որոնցում 1 ն 2 կիսակցորդիչները միացված են հեղույսներով. | տար երակում դրանք տեղադրված են ացակով, իսկ ||–ում՝ առանց ացակի: Առանց ացակի տեղադրված հեղույսները միաժամանակ իրականացնում են նան լիսեռների կենտրոնացման գործառույթը, իսկ ացակով տեղադրված հեղույսների դեպքում կենտրոնացումն ապահովում է կիսակցորդչի 3 ելուստը, որն ընդունում է ոլոր լայնական եռնվածքները: Կենտրոնացնող ելուստը դժվարացնում է կցորդչի հավաքման ն քանդման գործողությունները, քանի որ այս դեպքում զգացվում է լիսեռներից մեկի առանցքային տեղաշարժի անհրաժեշտություն: Անվտանգության նկատառումներով /հեղույսները ծածկելու նպատակով/ կիսակցորդիչները պատրաստում են 4 ելուստներով /| տար երակ/, իսկ այն դեպքում, եր կցորդիչն ունի ընդհանուր պաշտպանակ, ելուստներ չեն նախատեսում /|| տար երակ/:

Նկ. 8.5

Առաջին տար երակում 7 պտտող մոմենտը փոխանցվում է հեղույսների ձգումից կիսակցորդչների կցվանքում առաջացող շփման ուժերով: Մեկ հեղույսի ձգման ուժը կորոշվի հետնյալ անաձնով.

Fիգ 

s f2D0 / 2

/8.1/

որտեղ Տ Հ1,2...1,5-ը կցորդման պաշարն է,  Հ0,15...0,2-ը՝ շփման գործակիցը, 2-ը՝ հեղույսների քանակը, D0 –ն՝ հեղու(սների տեղադրման շրջանագծի տրամագիծը: Երկրորդ տար երակում պտտող մոմենտը անմիջապես փոխանցվում է հեղույսներով, որոնք ենթարկվում են կտրման դեֆորմացիայի: Ընդունելով, որ ոլոր հեղույսները եռնավորվում են հավասարաչափ, մեկ հեղույսը կտրող ուժը կլինի.

Fկտ 

 2D0 / 2

/8.2/

8.3. Հարմարվող կամ ազդազերծող կցորդիչներ Հարմարվող կոշտ կցորդիչների խմ ից լայն կիրառություն ունեն ռնցքասկավառակավոր ն ատամնավոր կցորդիչները: Բռնցքասկավառակավոր կցորդիչը /նկ. 8.6/ կազմված է 1 ն 2 կիսակցորդիչներից ն 3 միջանկյալ սկավառակից: Յուրաքանչյուր կիսակցորդչի ներքին ճակատի վրա պատրաստված են մեկական տրամագծային ճեղքեր, իսկ սկավառակի երկու ճակատների վրա՝ փոխուղղահայաց տրամագծային ելուստներ ( ռունցքներ), որոնք հավաքված կցորդչում տեղավորվում են կիսակցորդիչների ճեղքերի մեջ՝ վերջիններս միացնելով միմյանց: Ելուստներ փոխուղղահայաց դասավորությունը թույլ է տալիս ազդազերծել լիսեռների շառավղային /∆7 / ն անկյունային /∆ / շեղումները: Լիսեռների պտտման ժամանակ ելուստները սահում են ճեղքերով, որի հետնանքով սկավառակի կենտրոնը գծում է ∆7 շառավղով շրջանագիծ: Կիսակցորդիչների ն սկավառակի միջն եղած  ացակները թույլ են տալիս ազդազերծել նան լիսեռների առանցքային ոչ մեծ տեղաշարժը: Խորհուրդ է տրվում այս կցորդիչներն օգտագործել հիմնականում ∆7 -ի մինչն 0,04d ն ∆α -ի մինչն 0030՛ արժեքների դեպքում: ճեղքերի միջով ելուստների սահքն ուղեկցվում է դրանց մաշմամ , որի ուժգնությունն աճում է պտտման հաճախության ն տարառանցքության մեծացմամ : Մաշվածքը նվազեցնելու նպատակով կցորդչի շփվող մակերնույթները պար երա ար յուղում են /նկ. 8.6, աում՝ 4 պտուտակի անցքով/ ն սահմանափակում դրանց վրա

առաջացող տրորման լարումները, որն էլ համարվում է այս կցորդիչների հիմնական հաշվարկային չափանիշը:

Նկ. 8.6 Բռնցքասկավառակավոր կցորդիչների հաշվարկի ժամանակ ընդունում են, որ ճեղքերի ն ելուստների միջն ացակն ու ձգվածքը ացակայում են: Այս դեպքում հպման մակերնույթների տար եր կետերում լարումներն ու դեֆորմացիաները համեմատական են կցորդչի առանցքից մինչն այդ կետերը եղած հեռավորություններին /նկ. 8.6, /, այստեղ տրորման լարումների էպյուրը ճեղքերի կողերից պայմանականորեն տեղափոխված է տրամագծի վրա: Կիսակցորդչի հավասարակշռության պայմանը կարելի է գրել հետնյալ տեսքով.

 



տր



 ' տր 4 1 2 D հ D   հ 41

/8.3/

որտեղ /-ն եռնվածքի ռեժիմի դինամիկության գործակիցն է, հ-ը՝ ռունցքների աշխատող արձրությունը /նկ. 8.6ա/, իսկ D/d հարաերությունը գործնականում ընդունում են 2,5...3:

Հաշվի առնելով, որ տր/ տր ՀD/d1, /8.3/ անաձնի ձնափոխությունից կստանանք ռունցքների վրա տրորման լարումների որոշման հետնյալ անաձնը. տր Հ6/D/հ(D3- d31) [տր] : /8.4/ Սովորա ար այս կցորդիչների տարրերը պատրաստում են Շ5 /կռածո/ կամ 25Է /ձուլածո/ մակնիշի պողպատներից, իսկ ծանրա եռնված կցորդիչներում օգտագործում են 152, 202 մակնիշի լեգիրված պողպատներ՝ ցեմենտայնացնելով աշխատող մակերնույթները: Այս դեպքում տրորման թույլատրելի լարումները կազմում են [տր] Հ 15...20ՄՊա: Կցորդչի աշխատանքն արտակենտրոնությամ ուղեկցվում է շփման կորուստներով ն լիսեռների վրա լրացուցիչ եռնվածքով, որը հավասար է դրա ճեղքերում առաջացող 7f շփման ուժին.

Ff 

 տր   տր

D  41 հf

:

/8.5/

Այսպիսով, հարմարվող կցորդչի օգտագործմամ զգալիորեն նվազում, սակայն չեն վերանում տարառանցքությունից առաջացող վնասակար եռնվածքները լիսեռների ն դրանց հենարանների վրա: Ատամնավոր կցորդիչը /նկ.8.7/ կազմված է արտաքին ատամներով 1 ն 2 կիսակցորդիչներից ու ներքին ատամներով 3 անջատովի պահունակից: Առավել տարածված է ատամների էվոլվենտային պրոֆիլը: Կցորդիչն ազդազերծում է լիսեռների ոլոր տեսակի շեղումները: Այդ նպատակով նախատեսում են ատամների կառչման Շ ացակը, իսկ կիսակցորդիչների ատամնապսակները պատրաստում են 7 շառավղով գնդային մակերնույթներով, որոնց կենտրոնները գտնվում են լիսեռների առանցքների վրա: Տարառանցքությունից կցորդչի պահունակի առանցքի անկյունային շեղումը լիսեռներից որնէ մեկի առանցքից չպետք է գերազանցի 0030՛’-ն: Ատամնավոր կցորդչի աշխատանքի ժամանակ լիսեռների տարառանցքության ազդազերծումն ուղեկցվում է ատամների հպման մակերնույթների սահքով ն դրանց մաշմամ : Մաշակայունությունն այս կցորդիչների աշխատունակության հիմնական չափանիշն է: Կցորդչի պայմանական հաշվարկում ընդունում են, որ ոլոր ատամների միջն եռնվածքը աշխվում է հավասարաչափ, իսկ ատամները միմյանց հպվում են իրենց լրիվ երկարությամ ն արձրությամ : Այս դեպքում կունենանք.

   տր A

D0

/8.6/

որտեղ 2-ը կիսակցորդչի ատամների քանակն է, D0Հm2-ը՝ ատամնապսակի աժանարար տրամագիծը, m-ը՝ կառչման մոդուլը, /Հbհ-ը՝ ատամի աշխատող մակերնույթի պրոյեկցիան իր միջին տրամագծային հարթության վրա /b-ն ատամի երկարությունն է, իսկ հ-ը՝ ատամի աշխատող արձրությունը/:

Նկ. 8.7 Գործնականում լայն կիրառություն են ստացել այն ատամնավոր կցորդիչները, որոնց հՀ1,8m: /8.6/ անաձնի մեջ տեղադրելով հ-ի նշված արժեքն ու նկատի ունենալով, որ m2ՀD0, կունենանք կցորդչի ատամների վրա տրորման լարումների որոշման հետնյալ անաձնը.

 տր 

1,1   տր : ԵD02

 

/8.7/

Ստանդարտ կցորդիչների համար թույլատրելի է [տր] Հ12...15 ՄՊա արժեքը: Ատամնավոր կցորդիչների տարրերը պատրաստում են 45, 402, 45Է մակնիշի պողպատներից: Կիսակցորդիչների ատամների մաշակայունությունը արձրացնելու նպատակով դրանք ենթարկում են ջերմամշակման ատամնապսակի H/Շ 40-ից ոչ պակաս կարծրությամ : Կցորդչի նախագծային հաշվարկի համար նշանակելով b/D0 Հ ն ձնափոխելով /8.7/ անաձնը՝ կստանանք.

D0  3 1,1 / Հ տր ) ,

/8.8/

որտեղ  Հ0,12...0,16-ը ատամնապսակի լայնության գործակիցն է: Ատամնաքանակներն ընտրելով 2Հ30...80 սահմաններում /մեծ արժեքները ծանրա եռնված կցորդիչների համար են/՝ կարելի է կառչման մոդուլը որոշել mՀD0/2 անաձնով, որը ենթակա է ստանդարտացման: Ատամնավոր կցորդիչներն ունեն տարառանցքության ազդազերծման լավ հատկություն ն փոքրաչափ են: Դրանք օգտագործում են մեծ պտտող մոմենտները փոխանցելու համար: 8.4. Առաձգական կցորդիչներ Նշանակումն ու դինամիկ հատկությունները: Նկ. 8.8-ում պատկերված է առաձգական կցորդիչներից մեկի կառուցվածքը, որը կարելի է դիտել որպես ոլոր առաձգական կցորդիչների սկզ ունքային սխեմա: Այստեղ 1 ն 2 կիսակցորդիչները միացված են /սոսնձված կամ վուլկանացված/ 3 առաձգական տարրով: Կիսակցորդիչների առաձգական կապը թույլ է տալիս. ա/ ազդազերծել լիսեռների տարառանցքությունը, / ռեզոնանսային տատանումներից խուսափելու նպատակով փոփոխել համակարգի կոշտությունը, դ/ մեղմել հարվածային եռնվածքները: Առաձգական կցորդչի հիմնական նութագրերից է դրա կոշտությունը. Շφ Հd7/dφ, /8.9/ որտեղ 7-ն կցորդչով փոխանցվող պտտող մոմենտն է, φ-ն՝ կցորդչի ոլորման անկյունը: Շφ նութագրից կախված՝ տար երում են հաստատուն ն փոփոխական կոշտությամ առաձգական կցորդիչներ /նկ. 8.9-ում 1 կորը հաստատուն կոշտությամ կցորդչի նութագիրն է, իսկ 2-ը՝ փոփոխական/: Հաստատուն կոշտությամ կցորդչի /մետաղական առաձգական տարրերով/ համար՝ ՇφՀ7/φՀՇoոՏt: Փոփոխական կոշտություն ունեն ոչ մետաղական առաձգական տարրեր /ռետին, կաշի ն այլն/ ունեցող կցորդիչները, որոնց առաձգական տարրերը չեն ենթարկվում Հուկի օրենքին: Առաձգական կցորդչի կոշտության նութագրից զգալիորեն կախված է եռնվածքի կտրուկ փոփոխություն /հարված/ ընդունելու ն առանց ռեզոնանսի՝ տատանումներով աշխատելու մեքենայի ընդունակությունը:

Նկ. 8.8

Նկ. 8.9

Առաձգական կցորդչի կարնոր հատկությունն է տատանամարման ընդունակությունը, որը նութագրվում է կցորդչի կողմից անվերադարձ կլանված էներգիայով: Այդ էներգիան ծախսվում է առաձգական տարրերի դեֆորմացման ժամանակ առաջացող ներքին ն արտաքին շփումների վրա: Առաձգական կցորդիչների տատանամարման ընդունակությունը նպաստում է դինամիկ եռնվածքի նվազեցմանն ու տատանումների մարմանը: Ռետինե աստղիկով կցորդիչը /նկ. 8.10/ կազմված է ճակատային ելուստներով 1 ն 2 կիսակցորդիչներից ու ռետինե 3 աստղիկից, որի ատամները տեղավորում են ելուստների միջն: Աստղիկի ատամներն աշխատանքի ժամանակ ենթարկվում են սեղմման դեֆորմացիայի: Կցորդիչն ստանդարտացված է ն լայն կիրառություն ունի արագընթաց լիսեռները միացնելու համար / Օ Հ3...120նմ, ն dՀ12...45մմ արժեքների դեպքում լիսեռների տրամագծերի համապատասխանա ար ոՀ6000...3000պտ/ր/: Կցորդիչը փոքրաչափ է ն հուսալի է շահագործելիս, թույլատրում է լիսեռների առանցքների շառավղային /∆7Հ0,2մմ/ ն անկյունային շեղումներ /∆ Հ1030՛/:

Նկ. 8.10 Կցորդչի թերությունը դրա քանդման ն հավաքման դեպքում առանցքի ուղղությամ լիսեռների անհրաժեշտ տեղաշարժն է:

Ռետինե աստղիկի աշխատունակությունը որոշվում է տրորման լարումներով, որը կարելի է որոշել հետնյալ անաձնով.

 տր 

24D   տր  , հ D 3  413





/8.10/

որտեղ 2-ն աստղիկի ատամնաքանակն է, հ-ը՝ ատամի աշխատող մասի արձրությունը, d1-ը ելուստների ներքին տրամագիծը: Ընդունում են՝ [տր] Հ3...2,5ՄՊա: Մատնավռանավոր կցորդչում /նկ. 8.11/ պտտող մոմենտը փոխանցվում է մատների ն դրանց վրա տեղադրված ռետինե ծալքավոր վռանների միջոցով: Մատներն իրենց կոնական պոչերով ամրացնում են կիսակցորդիչներից մեկում ն ռետինե վռանի հետ միասին տեղավորում մյուս կիսակցորդչի անցքերում: Կցորդչի չափերից կախված՝ մատների քանակը 4...10-ն է: Եզրաչափքերն են՝ DՀ/3,5...4/d, ԼՀ/3,5...4/d:

Նկ. 8.11

Նկ. 8.12

Պարզ կառուցվածքի ն ռետինե տարրերի հեշտությամ փոխարինման շնորհիվ այս կցորդիչները լայն կիրառություն են ստացել հատկապես փոքր ն միջին հզորության էլեկտրաշարժիչներով շարժաերներում: Ռետինե վռանների պատերի ոչ մեծ հաստության պատճառով կցորդչի մոտ տարառանցքության ազդազերծումը մեծ չէ /∆7 ≈0,3...0,6մմ, ∆ a ≈1...5մմ, ∆α ≈մինչն 10/: Կցորդիչներն ստանդարտացված են պարամետրերի հետնյալ ընդգրկույթներում. լիսեռների տրամագծերը՝ dՀ10...160մմ, պտտող մոմենտը՝ Օ Հ63...16000նմ: Կցորդչի տարրերի ամրությունն ստուգելու համար դրա մատները հաշվարկում են ըստ ծռման, իսկ ռետինե վռանների ներքին մակերնույթները՝ ըստ տրորման: Այս դեպքում ընդունում են, որ ոլոր մատների վրա եռնվածքը աշխվում է հավասարաչափ, իսկ տրորման

լարումները երկայնքով.

հավասարաչափ

 տր 

են

աշխվում

վռանների

2   տր  , D 0 4 1 l

ամ ողջ /8.11/

որտեղ D0-ն մատների տեղադրման շրջանագծի տրամագիծն է, d1- ն ու

l-ը՝ մատների գլանաձն մասի տրամագիծն ու երկարությունը, 2-ը՝

մատների քանակը: Ընտրում են [տր]Հ1,8...2ՄՊա: Առաձգական թաղանթով կցորդչի /նկ. 8.12/ ավտոմո իլային դող հիշեցնող առաձգական տարրը պտտող մոմենտ փոխանցելիս ենթարկվում է ոլորման դեֆորմացիայի: Այն կցորդչին տալիս է առաձգականության ն լիսեռների տարառանցքության ազդազերծման արձր հատկություններ /∆7 ≈1...5մմ, ∆ ≈2...6մմ, ∆≈1,5...20, ոլորման անկյունը՝  Հ5...300/: Կցորդիչն ունի համեմատա ար մեծ եզրաչափքեր՝ DՀ/4...5/d, ԼՀ/3...4/d, ստանդարտացված է ն ունի լայն կիրառություն: Կցորդչի եռնունակությունը սահմանափակվում է ռետինե թաղանթի հոգնածության ն կայունության կորստով: Առաջին մոտավորությամ թաղանթի ամրության հաշվարկն ըստ սահքի լարման ամրացման կտրվածքում կատարում են հետնյալ անաձնով.



2    , D02

/8.12/

որտեղ D0-ն թաղանթի ամրացման շրջանագծի տրամագիծն է, -ն՝ թաղանթի պատի հաստությունը: Փորձնական տվյալներով ընդունում են []≈0,4ՄՊա: 8.5. Կառավարվող կամ կցորդվող կցորդիչներ Կառավարվող կցորդիչները կառավարող մեխանիզմի միջոցով միացնում ն անջատում են տանող ն տարվող լիսեռները: Ըստ գործողության սկզ ունքի այս կցորդիչները աժանում են երկու խմ ի՝ ա/ կառչման սկզ ունքով գործող կցորդիչների / ռնցքավոր կամ ատամնավոր/ ն / շփման ուժերի ազդեցությամ գործող կցորդիչների /շփական/: Բռնցքավոր կցորդիչը /նկ. 8.13, ա/ կազմված է ելուստներ / ռունցքներ/ ունեցող 1 ն 2 կիսակցորդիչներից, որոնցից մեկը /նկարում՝ աջակողմյանը/ լիսեռի վրա տեղադրում են շարժական առանցքի ուղղությամ : Շարժական կիսակցորդչի առանցքային տեղափոխությունն իրականացնում են հատուկ կառավարող մեխանիզմի միջոցով, որի երկժանին տեղավորում են 4 ճեղքում: Կցորդչի աշխատանքային դիրքում կիսակցորդիչներից մեկի 3 ելուստները մտնում են մյուսի հա-

մապատասխան ճեղքերի մեջ: Կիսակցորդիչները կենտրոնացնելու նպատակով դրանցից մեկի ներսում /նկարում՝ ձախակողմյան/ ամրացնում են 5 օղակը: Կցորդչի անջատված դիրքում շարժական կիսակցորդիչը հեռացված է մյուսից /նկարում՝ աջակողմյան կիսակցորդչի՝ ընդհատ գծերով ցույց տրված դիրքը/: Լիսեռների տարառանցքությունը կտրուկ կերպով իջեցնում է ռնցքավոր կցորդչիների աշխատունակությունը, որի պատճառով ավելի հաճախ այս ն ատամնավոր կցորդվող կցորդիչները /նկ. 8.14, ն 8.15/ տեղավորում են համակենտրոնացված լիսեռների կամ նույն լիսեռի վրա ն օգտագործում են արագությունները փոխարկելու համար:

Նկ.8.13 Բռունցքների տարածված տեսակները պատկերված են նկ. 8.13, , գ, դ-ում: Ուղղանկյուն պրոֆիլը /նկ. 8.13, / կցորդչի միացման պահին պահանջում է կիսակցորդիչների փոխադարձ ճիշտ դասավորություն: Բացի այդ, այս կցորդիչներում անխուսափելի են տեխնոլոգիական կողային ացակներն ու դրա հետ կապված ուղղության փո-

փոխման դեպքում առաջացող հարվածները: Բռունցքների մաշման հետնանքով ացակները մեծանում են ն առաջ երում հարվածների աճ: Սեղանաձն պրոֆիլը /նկ. 8.13, գ, դ/ կցորդչի միացման պահին չի պահանջում կիսակցորդիչների փոխադարձ ճիշտ դասավորություն, իսկ կողային ացակներն էլ վերանում են ռունցքների նստեցման խորության մեծացմամ : Բռունցքների սեղանաձն համաչափ պրոֆիլը երկկողմանի գործողության է, իսկ անհամաչափը՝ միակողմանի: Սեղանաձն պրոֆիլի դեպքում պտտող մոմենտից առաջանում է առանցքային ուժ /7 a /, որը դժվարացնում է կիսակցորդիչների միացումը: Այս թերությունից զերծ են ուղղանկյուն պրոֆիլով ռունցքները: Սեղանաձն պրոֆիլի α անկյունն ընտրում են այնպիսին /սովորա ար αՀ2...50/, որ միացման ժամանակ մեծ ուժեր չպահանջվեն ն ապահովված լինի ինքնարգելակումը: Առաջացող հարվածների պատճառով այսպիսի կցորդիչները խորհուրդ չի տրվում օգտագործել եռնվածքի տակ աշխատող մեծ արագությունների /V1մ/վ/ ն մեխանիզմները միացնելու համար: Բռնցքավոր կցորդիչների աշխատունակության հիմնական չափանիշը ռունցքների մաշակայունությունն է, որը կախված է դրանց հպման մակերնույթների տրորման լարումներից: Այդ լարումները որոշում են ընդունելով, որ ոլոր ռունցքների վրա եռնվածքը աշխվում է հավասարաչափ.

 տր 

2   տր  , D0 Եհ2

/8.13/

որտեղ D0-ն ռունցքների միջին շրջանագծի տրամագիծն է, b-ն ու հ-ը՝ ռունցքի արձրությունն ու երկարությունը, 2-ը՝ կիսակցորդչի ռունցքների քանակը: Կցորդչի տարրերը պատրաստում են 402, 302H մակնիշների պողպատներից՝ ենթարկելով ծավալային մխման կամ 152, 202 մակնիշների պողպատներից՝ ռունցքները ենթարկելով ցեմենտայնացման: Վերջին տար երակը նախընտրելի է, քանի որ այս դեպքում պահպանվում է տարրերի միջուկների ճլությունը, որը արձրացնում է ռունցքների դիմադրությունը առաջացող հարվածների նկատմամ : Այս դեպքում ընդունում են [տր]Հ90...120ՄՊա, եր միացվում են նույն հաճախությամ պտտվող լիսեռները, [տր]Հ50...70ՄՊա, եր միացումը կատարվում է դանդաղ ընթացքով, ն [տր]Հ35...45ՄՊա, եր միացումը կատարվում է արձր արագությունների տակ: Ատամնավոր կցորդվող կցորդիչը /նկ. 8.14/ կառուցվածքով ն հաշվարկի մեթոդով նման է ազդազերծող ատամնավոր կցորդչին

/նկ. 8.7/: Տար երությունն այն է, որ այստեղ 2 պահունակը պատրաստում են շարժական, որն առանցքով տեղաշարժվում է կառավարող մեխանիզմի միջոցով /նկ. 8.14-ում այդ մեխանիզմը ացակայում է/: Նկարում պահունակը գտնվում է կցորդչի ""միացված"" դիրքում: Կցորդչում 1 ն 3 սկավառակները սահմանափակիչներ են, իսկ 4 վռանը նախատեսված է լիսեռները կենտրոնացնելու համար, որը միաժամանակ ձախակողմյան լիսեռի համար /կցորդչի անջատված վիճակում/ ծառայում է որպես սահքի առանցքակալ:

Նկ. 8.14

Նկ.8.15

Օգտագործում են նան առանց պահունակի ատամնավոր կցորդիչներ, որոնց մոտ կիսակցորդիչներից մեկն ունի ներքին ատամներ, իսկ մյուսը՝ արտաքին, կիսակցորդիչներից մեկը լիսեռի առանցքով տեղափոխովի է: Միացման ժամանակ ատամնավոր կցորդիչներում հարվածները վերացնելու համար օգտագործում են համաժամիչներ /օրինակ, ավտոմո իլների արագության տուփերում/: Համաժամիչը նախատեսված է մինչն լիսեռները միացնելը դրանց արագությունները հավասարեցնելու համար: Համաժամիչի գործողության սկզ ունքը կարելի է մեկնա անել նկ. 8.15-ով: Փոխանցման տուփում արագությունները փոխարկող ատամնավոր կցորդչի կառուցվածքում նախատեսված է երկկողմանի գործողության կոնական շփական կցորդիչ, որն էլ համարվում է դրա համաժամիչը: Ներքին ատամներով 2 պահունակն աջ կամ ձախ տեղափոխելիս դրա նկատմամ կիրառված առանցքային ուժը գնդիկի միջոցով փոխանցվում է կոնական կիսակցորդչին՝ վերջինս միացնելով ատամնանվակներից որնէ մեկին /նկ. 8.15, ա/: Արդյունքում տանող ն տարվող լիսեռների արագությունները հա-

վասարվում են, իսկ պահունակի հետագա տեղափոխմամ միացվում է ատամնավոր կցորդիչը /նկ. 8.15, /: Շփական կցորդիչներ: Այս կցորդիչները միացնելիս պտտող մոմոենտը, ի տար երություն կառչման սկզ ունքով գործող կցորդիչների, աճում է աստիճանա ար՝ շփվող մակերնույթների վրա սեղմող ուժի մեծացմանը զուգընթաց: Միացման ընթացքում կցորդիչը տեղապտույտ է տալիս, իսկ տարվող լիսեռն առանց հարվածի սկսում է սահունորեն թափ առնել: Այս հանգամանքը թույլ է տալիս եռնվածքի տակ լիսեռների արագություների մեծ տար երության դեպքում իրականացնել դրանց միացումը: Կարգա երվածից արձր պտտող մոմենտի տակ շփական կցորդչում տեղի է ունենում տեղապտույտ, որի դեպքում այն միաժամանակ կատարում է նան ապահովիչ սարքի դեր: Բոլոր շփական կցորդիչները, կախված շփվող մակերնույթների ձնից, աժանում են երեք խմ ի. ա/ սկավառակավոր կցորդիչներ /հարթ մակերնույթ/, / կոճղակավոր, ժապավենավոր կցորդիչներ /գլանային մակերնույթ/ ն գ/ կոնական կցորդիչներ /կոնական մակերնույթ/: Շփական կցորդիչները ռնցքավորների նման լիսեռների տարառանցքություն չեն ազդազերծում: Սկավառակավոր կցորդիչը, որը կազմված է մեկ զույգ շփվող մակերնույթներից, պատկերված է նկ. 8.16-ում: Այստեղ 1 կիսակցորդիչը լիսեռի վրա ամրացվում է անշարժ, իսկ 3 կիսակցորդիչը՝ առանցքի ուղղությամ շարժական, 2-ը շփական վրադիրն է: Լիսեռները միացնելու համար անհրաժեշտ է շարժական կիսակցորդչի նկատմամ կիրառել Fa Նկ. 8.16 առանցքին ուժ, որի ստեղծած շփման մոմենտը կլինի. 7f Հ Fa f 7միջՀ/7, /8.14/ որտեղ 7միջՀ(D1+D2)/4-ը շփվող մակերնույթների միջին շառավիղն է(D1ն ու D2-ը այդ մակերնույթներն ստեղծող սկավառակների ներքին ն արտաքին տրամագծերն են), f-ը՝ շփման գործակիցը: Շփվող մակերնույթների անհավասարաչափ մաշվածքը սահմանափակելու նպատակով սովորա ար ընդունում են D1/D2Հ2...1,5:

Նկ. 8.17 Կցորդչի տրամաչափն ու Fa ուժը փոքրացնելու նպատակով օգտագործում են ազմասկավառակ կցորդիչներ /նկ. 8.17/: Այս կցորդիչներում առկա են երկու խում սկավառակներ՝ 3 արտաքին ն 2 ներքին: Արտաքին սկավառակներն իրենց ելուստներով տեղավորված են 1 կիսակցորդչի ներսում, իսկ ներքինները՝ 7 կիսակցորդչի վրա ն կարող են շարժվել առանցքի ուղղությամ : Աջակողմյան ներքին սկավառակը հենված է 4 կարգավորիչ մանեկի վրա, իսկ ձախակողմյան ներքին սկավառակի վրա 6 լծակի միջոցով ազդում է կառավարման մեխանիզմի ստեղծած Fa սեղմման ուժը: Այս դեպքում

Fa ուժը փոխանցվում է

ոլոր շփվող մակերնույթների վրա, որի

արդյունքում /8.14/ անաձնը կընդունի հետնյալ տեսքը. /7 Հ Fa f7միջ  2,

/8.15/

որտեղ 2-ը շփվող զույգ մակերնույթների քանակն է (2Հո-1, ո-ը սկավառակների ընդհանուր քանակն է, նկ. 8.17-ում պատկերված կցորդչում ոՀ9): Այսպիսով, ազմասկավառակ կցորդիչների օգտագործմամ փոխանցվող պտտող մոմենտը երկսկավառակավորների նկատմամ անփոփոխ տրամագծերի ն Fa ուժի դեպքում մեծանում է 2 անգամ: /8.14/ ն /8.15/ անաձներից երնում է, որ 7f շփման մոմենտը կարելի է մեծացնել Fa , f ն 7միջ պարամետրերի մեծացմամ : Տրամագծերի մեծացումը նպատակահարմար չէ եզրաչափքերի մեծացման տեսանկյունից, այդ քայլին դիմում են ծայրահեղ դեպքում: Fa ուժի

մեծացումը սահմանափակված է շփվող մակերնույթների թույլատրելի միջին տեսակարար ճնշմամ .

p



D

Fa

D



  p :

/8.16/

f շփման գործակիցը կարելի է մեծացնել՝ սկավառակները պատելով շփական նյութերով: Կցորդիչը կառավարող մեխանիզմի կողմից 5 օղակի նկատմամ կիրառվող Fa 1 ուժը կարելի է որոշել 6 լծակի հավասարակշռության պայմանից.

Fa1  Fa

l1 tg    , l2

/8.17/

որտեղ -ն 5 օղակի կոնի անկյունն է, -ն՝ շփման անկյունը: Կոնական կցորդչում /նկ. 8.18/ Fa սեղմման ուժից կիսակցորդիչների շփման մակերնույթի վրա առաջանում են p տեսակարար ճնշումն ու p տեսակարար շփման ուժը: Կոնի շրջանագծի շոշափողով ուղղված շփման ուժն օգտագործվում է պտտող մոմենտը փոխանցելու համար: Դիտարկելով աջակողմյան կիսակցորդչի հավասարակշռության պայմանը՝ կունենանք. F a = pԵDÙÇçsin, /8.18/ K7=7f = pfԵ D2ÙÇç /2: /8.19/ Համատեղ լուծելով այս հավասարումները՝ կստանանք.

K7  7 f 

Fa Dմիջ



Dմիջ f  Fa  f ', Տiո 

/8.20/

անող մակերնույթների միջին որտեղ Dմիջ-ը կիսակցորդիչների շրջանագծի տրամագիծն է, f Հ f/Տiո-ն՝ երված շփման գործակիցը: Դժվար չէ նկատել, որ -ի փոքրացմամ 1-ն աճում է: 1-ի մեծացումը նույնքան անգամ փոքրացնում է Fa -ն, որն էլ համարվում է կոնական կցորդիչների առավելությունը երկսկավառակավորների համեմատ / ազմասկավառակավորների մոտ Fa -ն կարող է ավելի փոքր լինել, քան կոնականների մոտ/: Սակայն -ի շատ փոքր արժեք խորհուրդ չի տրվում ընտրել, քանի որ այդ դեպքում կարող է առաջ գալ կիսակցորդիչների ինքնասեպում՝ դժվարացնելով դրանց անջատումը: Այս երնույթը կանխելու նպատակով անհրաժեշտ է

ապահովել հետնյալ պայմանը՝ »Հո7Շtցf /սովորա ար ընտրում են Հ150/: Կոնական կցորդչի անող մակերնույթների մաշակայունության պայմանը հետնյալն է.

pՀ

Fa   p Dմիջ Ե Տiո 

/8.21/

Կոնական կցորդիչները ազմասկավառակավորների համեմատ ունեն մեծ եզրաչափքեր, արդ է դրանց պատրաստումը, ն արձր են պահանջները լիսեռների կենտրոնացման նկատմամ , որի հետնանքով էլ այս կցորդիչները հազվադեպ են օգտագործում: Շփական կցորդիչների նյութերը հիմնականում պետք է ավարարեն այն նույն պահանջներին, ինչ որ շփական փոխանցիչներինը /տես 5.2.3 ենթա աժինը/: Գործնականում առավել կիրառական է հետնյալ նյութերի համակցությունը. լավ յուղելու դեպքում՝ մխված պողպատը Նկ.8.18 մըխված պողպատի հետ կամ պողպատը թուջի հետ, չյուղելու դեպքում՝ աս եստյա կամ փոշենյութե վրադիրները պողպատի կամ թուջի հետ: 8.6 Ինքնակառավարվող կամ ինքնաշխատ կցորդիչներ Ինքնակառավարվող կցորդիչները նախատեսված են միացված լիսեռների ինքնաշխատ /ավտոմատ/ անջատման համար այն դեպքերում, եր մեքենայի աշխատանքային պարամետրերը որնէ ցուցանիշով դառնում են անթույլատրելի: Այս կցորդիչների դասակարգումը ներկայացված է 8.1 սխեմայում: Ինքնակառավարվող կցորդիչները կցորդվող են, հետնա ար, վերջիններիս ներկայացվող վերնում նշված համառանցքության խիստ պահանջները վերա երում են նան այս կցորդիչներին:

Ապահովիչ կցորդիչը նախատեսված է մեքենան գեր եռնվածքից պաշտպանելու համար: Ցանկացած շփական կցորդիչ, որը կարգավորված է սահմանային պտտող մոմենտով, կատարում է ապահովիչ կցորդչի դեր: Շփական հատուկ ապահովիչ կցորդիչները կառավարող մեխանիզմ չունեն. դրանցում անհրաժեշտ սեղմման ուժերն ապահովում են գործող զսպանակներով: Այդպիսի կցորդիչների հաշվարկը նման է շփական կառավարվող կցորդիչների հաշվարկին: Հատուկ քայքայվող տարրով ապահովիչ կցորդիչները տար եր կառուցվածքային լուծումներով կազմում են առանձին խում : Դրանցից պարզագույնի կառուցվածքը պատկերված է նկ. 8.19-ում, որտեղ 1 ն 4 կիսակցորդիչների միջն պտտող մոմենտը փոխանցվում է 3 ույթի միջոցով, որը կտրվում է գեր եռնվածքի դեպքում: Կցորդչի աշխատանքը վերականգնելիս կտրված ույթը փոխարինում են նորով: Մխված 2 վռանները հեշտացնում են ույթի փոխարինումն ու այդ շրջանում կանխում առավել թույլ նյութից պատրաստված կիսակցորդիչների տրորման դեֆորմացիան, որով ույթի կտրման պայմանը մոտեցնում են հաշվարկայինին.

2D1 4 2   ,   2K 2 4

/8.22/

որտեղ 2-ը ույթերի քանակն է /գործնականում ընտրում են 2Հ1 կամ 2Հ2/, d-ն՝ ույթի տրամագիծը, D1-ը՝ ույթերի տեղադրման շրջանագծի /2-ը՝ ույթերի միջն եռնվածքի աշխման տրամագիծը, անհավասարաչափության գործակիցը /2Հ1-ի դեպքում /2Հ1, 2Հ2-ի դեպքում /2Հ1,2/: Շ7 5 մակնիշի մխված պողպատյա ույթերի համար կտրման թույլատրելի լարումն ընդունում են []Հ420ՄՊա: Կենտրոնախույս կցորդիչը /նկ. 8.20/ լիսեռներն ինքնաշխատ կերպով միացնում է այն դեպքում, եր տանող լիսեռի Նկ.8.19 անկյունային արագությունը գերազանցում է որոշակի տրված արժեքը, այսինքն՝ այս կցորդիչն ինքնակարգավորվող է ըստ անկյունային արագության: Տանող լիսեռի պտտումից 1 կիսակցորդչի վրա առաջացած Բկ կենտրոնախույս ուժը 3

կոճղակը սեղմում է 2 կիսակցորդիչ-թմ ուկին: Դրան խոչընդոտում է 4 զսպանակի ճկումից առաջացած 7 ուժը, որի արժեքը կարգավորում են 5 պտուտակով: Կոճղակը թմ ուկին կարող է սեղմվել հետնյալ պայմանի ապահովման դեպքում.

F ≤ F կՀm72,

/8.23/ որտեղ m-ը կոճղակի զանգվածն է, 7-ը՝ պտտման առանցքից կոճղակի ծանրության կենտրոնի հեռավորությունը, -ն՝ տանող կիսակցորդչի անկյունային արագությունը: /8.23/ անաձնը թույլ է տալիս տրված 0 անկյունային արագության դեպքում որոշել զսպանակի անհրաժեշտ ուժը, որից առաջ տանող կիսակցորդիչն ազատորեն պտտվում էր:

Նկ. 8.20

ω1 Պտտող մոմենտը փոխանցելու համար անհրաժեշտ անկյունային արագությունը կարելի է որոշել հետնյալ պայմանից. /7  0,5(Fկ-F)f2D Հ 0,5m7D2 f(21 - 20), /8.24/ որտեղ 2-ը կոճղակների քանակն է, f-ը՝ շփման գործակիցը, D-ն՝ թմ ուկի ներքին տրամագիծը: Անկյունային արագության 0-ից մինչն 1 արժեքների դեպքում կցորդիչը տեղապտույտ է կատարում՝ աստիճանա ար թափառքի երելով տարվող լիսեռը: Տվյալ դեպքում զսպանակի ուժը կարելի է որոշել հետնյալ անաձնով. FՀ48E Ժ y / l 3 ,

/8.25/ որտեղ E-ն զսպանակի նյութի առաձգականության մոդուլն է, Ժ Հbհ3/12-ը՝ զսպանակի լայնական հատույթի առանցքային իներցիայի մոմենտը /b-ն ու հ-ը զսպանակի լայնությունն ու

հաստությունն են/, y-ը՝ զսպանակի ճկվածքը, l -ը՝ զսպանակի հենման կետերի միջն եղած հեռավորությունը: Կոճղակների աշխատունակությունը հաշվարկում են ըստ [p] թույլատրելի տեսակարար ճնշման այնպես, ինչպես այլ շփական կցորդիչներում:

ԳԼՈՒԽ 9

ՄԵՔԵՆԱՄԱՍԵՐԻ ՄԻԱՑՈՒՄՆԵՐ

9.1. Ընդհանուր տեղեկություններ, դասակարգումը Մեքենայում մեքենամասերի գործառույթներն իրականացնելու նպատակով դրանք միմյանց հետ միացնում են՝ առաջացնելով շարժական ն անշարժ միացումներ: Շարժական միացումներից են. տարատեսակ հոդավոր միացումները, առանցքակալները, ուղղորդները ն այլն: Մեքենայում այս միացումների առկայությունը պայմանավորված է դրա կինեմատիկայով: Անշարժ միացումներից են. գամավորը, հեղույսավորը, եռակցվածը, սոսնձվածը, երիթավորը ն այլն: Այս միացումների առկայությունը պայմանավորված է մեքենան հանգույցների, ենթահանգույցների ն մեքենամասերի տարանջատելու նպատակահարմարությամ , որպեսզի պարզեցվեն մեքենայի արտադրությունը, հավաքումը, նորոգումը, փոխադրումը ն այլն: Ըստ տարանջատման հատկանիշի այս միացումները աժանում են երկու խմ ի. քանդովի /անջատովի/ ն չքանդվող /չանջատվող/ միացումների: Քանդովի միացումներում միացված մեքենամասերը կարելի է տարանջատել առանց դրանց անող մակերնույթների վնասման: Դրանցից են պարուրակավոր, երիթավոր, շլիցային /ատամնավոր/, պրոֆիլավոր, սեղմակավոր, ույթավոր միացումները: Չքանդվող միացումներում միացված մեքենամասերը հնարավոր չէ տարանջատել առանց դրանց կցորդված մակերնույթների վնասման: Այս միացումների օգտագործումը պայմանավորված է հիմնականում տեխնոլոգիական ն տնտեսավետության պահանջներով: Միացումների այս խմ ին են պատկանում գամավոր, եռակցված, սոսնձված, մամլային միացումները: Միացումները համարվում են կառուցվածքների կարնոր տարրերը: Կառուցվածքներում ն մեքենաների աշխատանքի ընթացքում շատ անսարքություններ ն վթարներ պայմանավորված են հատկապես միացումների ան ավարար որակով: Միացումների աշխատունակության ն հաշվարկի հիմնական չափանիշն ամրությունն է: Անհրաժեշտ է ձգտել, որ միացումն իր տարրերով լինի հավասարամուր: Ցանկալի է, որ միացումը չփոխի իրի ձնն ու դրա կառուցվածքում չավելացնի լրացուցիչ տարրեր:

9.2. Պարուրակավոր միացումներ 9.2.1. Ընդհանուր տեղեկություններ, դասակարգումը Պարուրակի միջոցով մեքենամասերի միացումն ամենահին ն ամենատարածված քանդովի միացումներից է: Դրանցից են հեղույսների, պտուտակների, երկծայրավոր պտուտակների ն մանեկների միջոցով իրականացվող միացումները: Պարուրակը /նկ. 9.1, ա, / հեղույսի կամ մանեկի հիմնական մակերնույթի վրա պարուրակագծով պատրաստած ելուստներն են: Ըստ հիմնական մակերնույթի ձնի տար երում են գլանային ն կոնական պարուրակներ: Առավել կիրառելի են գլանային պարուրակները: Կոնական պարուրակներն օգտագործում են խիտ /հերմետիկ/ միացումների համար:

Նկ. 9.1 Պարուրակի պրոֆիլը առանցքային հարթությամ պարուրակի հատույթի եզրագիծն է /նկ. 9.1, ա/: Ըստ պրոֆիլի ձնի տար երում են եռանկյուն, ուղղանկյուն, սեղանաձն /համաչափ ն անհամաչափ/ ն կլոր պարուրակներ /նկ. 9.3/: Ըստ պտուտակագծի ուղղության տար երում են աջ ն ձախ պարուրակներ: Աջ պարուրակում պտուտակագիծը ձախից գնում է աջ ն դեպի վեր, ձախ պարուրակում՝ աջից ձախ ն դեպի վեր: Առավել կիրառություն ունեն աջ պարուրակները: Ձախ պարուրակներն օգտագործում են հատուկ դեպքերում, օրինակ, եր պտտվող հանգույցում պտտման ուղղությունն առաջ է երում պարուրակավոր միացման ինքնաքանդում: Ըստ մուտքերի թվի տար երում են միամուտք ն ազմամուտք պարուրակներ: Միամուտք պարուրակն ունի մեկ պտուտակագիծ, իսկ ազմամուտքը՝ միմյանց զուգահեռ երկու կամ ավելի պտուտակագծեր: Առավել տարածում ունեն միամուտք պարուրակները: Ամրակցող ոլոր

պարուրակները միամուտք են: Բազմամուտք պարուրակներ օգտագործում են առավելապես պտուտակավոր մեխանիզմներում, ընդ որում երեքից ավելի ազմամուտք պարուրակներ օգտագործում են հազվադեպ: Պարուրակի երկրաչափական պարամետրերը երված են նկ. 9.1, -ում, ընդ որում՝ պտուտակինը նշված են փոքրատառերով, իսկ մանեկինը՝ մեծատառերով (d-ն ու D-ն՝ արտաքին տրաd մագծերն են, 1-ն ու Նկ. 9.2 D1-ը՝ ներքին տրամագծերը, d2-ն ու D2ը՝ միջին տրամագծերը): Համանուն տրամագծերի անվանական արժեքները նույնն են: Բացակները պտուտակի ն մանեկի միջն առաջանում են չափերի սահմանային շեղումներից:  -ն պրոֆիլի անկյունն է, H-ը՝ սկզ նական եռանկյան արձրությունը, H1-ը՝ պրոֆիլի աշխատանքային արձրությունը, p-ն՝ քայլը /պարուրակի առանցքով չափվող հարնան պրոֆիլների համանուն կետերի միջն եղած հեռավորությունը/, Տ-ը՝ ընթացքը /մեկ պտույտի ընթացքում մանեկի հարա երական առանցքային տեղափոխությունը/: Միամուտք պարուրակների համար ՏՀp, իսկ ազմամուտքերի համար ՏՀոp, /ո-ը մուտքերի քանակն է/:  -ն պտուտակագծի արձրացման անկյունն է ըստ միջին տրամագծի /նկ. 9.2/:

tg 

s np  : 4 2 4 2

/9.1/

Պարուրակների ոլոր երկրաչափական պարամետրերն ու դրանց թույլտվածքները ստանդարտացված են: Պարուրակների հիմնական տեսակները: Տար երում են մետրական ն դյույմական պարուրակներ: Պարուրակները մետրական են կոչվում այն պատճառով, որ դրանց ոլոր չափերը չափում են մմ-ով: Դյույմականներում չափումներն իրականացվում են դյույմերով /1 դյույմՀ 25,4մմ/: Միջազգային ստանդարտը խողովակների համար նախատեսում է դյույմական պարուրակներ, որոնց եր եմն անվանում են նան խողովակային պարուրակներ: Ստանդարտը նախատեսում է խոշոր ն մանր քայլերով մետրական պարուրակներ: Նույն տրամագծի

դեպքում մանր քայլերով պարուրակները խոշորների համեմատ ունեն փոքր քայլ, որին համապատասխան փոքրանում են պարուրակի պրոֆիլի արձրությունն ու պտուտակագծի արձրացման անկյունը, այսինքն՝ փոքրանում է ինքնաքանդման հնարավորությունը: Այս դեպքում մեծանում է պարուրակի ներքին տրամագիծը՝ արձրացնելով պտուտակաձողի ամրությունը: Նշված պատճառներով մանր պարուրակներն օգտագործում են դինամիկ եռնվածքով աշխատող, ինքնաքանդման

Նկ. 9.3 հակում ունեցող միացումների, փոքրաչափ ն քենամասերի ն խողովակների համար:

արակապատ մե-

Ըստ նշանակման պարուրակները աժանում են հետնյալ խմ երի. 1/ Ամրակցող պարուրակները նախատեսված են մեքենամասեր ամրացնելու համար ն, որպես կանոն, պատրաստված են եռանկյուն պրոֆիլով /նկ. 9.3, ա/: Այս պրոֆիլի օգտագործումը պայմանավորված է. ա/ մեծ շփման ուժերով, որոնք կանխում են ձգված պարուրակի ինքնաքանդումը, / պարուրակի արձր ամրությամ , գ/ պատրաստման հարմարությամ , 2/ խտաամրակցող պարուրակները նախատեսված են մեքենամասերն ամրացնելու ն դրանց հերմետիկությունն ապահովելու համար /նկ. 9.3, դ/: Այս պարուրակները նշված պատճառներով նույնպես պատրաստում են եռանկյուն պրոֆիլով, սակայն առանց շառավղային ացակների: 3/ Ընթացային պարուրակները նախատեսված են պտուտակավոր մեխանիզմներում շարժումը փոխանցելու համար /նկ. 9.3 ,գ/: Շփումը նվազեցնելու նպատակով այս պարուրակները պատրաստում են սեղանաձն համաչափ /նկ. 9.3 / ն սեղանաձն անհամաչափ /հենարանային/ /նկ. 9.3գ/, իսկ եր եմն էլ ուղղանկյուն /նկ. 9.3ե/ պրոֆիլներով: Հենարանային պարուրակները նախատեսված են միակողմանի առանցքային մեծ ուժերի տակ աշխատելու համար: Դասակարգման այս սկզ ունքը խիստ չէ, քանի որ եր եմն եռանկյուն պրոֆիլով պարուրակներն օգտագործում են փոքր քայլով, մեծ ճշտությամ գործող ընթացային պտուտակներում, իսկ հենարանային պարուրակները՝ որպես ամրակցող: Առավելություններն ու թերությունները: Մեքենաշինության մեջ պարուրակային միացումները լայն տարածում են ստացել հետնյալ առավելությունների շնորհիվ՝ արձր կրողունակության ն հուսալիության, հավաքման ու քանդման պարզության, տարատեսակության, մեծաքանակության ն ցածր ինքնարժեքի, ինչպես նան ստանդարտացման, պարուրակային նմանատիպ մեքենամասերի օգտագործման ն փոխարինման հնարավորության շնորհիվ: Պարուրակային միացումների հիմնական թերությունը լարումների մեծաքանակ կուտակիչների /պարուրակի/ առկայությունն է, որոնք փոփոխական եռնվածքների դեպքում իջեցնում են դրանց ամրությունը: Մեքենամասերը միացնելու համար օգտագործում են. ա/ հեղույսներ (պտուտակը մանեկի հետ, նկ. 9.4, ա), / պտուտակներ (նկ. 9.4, ), գ/ մանեկների հետ երկծայր պտուտակներ (նկ. 9.4, գ): Հեղուսային միացման /նկ. 9.4, ա/ հիմնական առավելությունը միացվող մեքենամասերում պարուրակ չպատրաստելն է, իսկ որպես թերություններ կարելի է համարել մանեկի ն պտուտակի գլխիկի հենատեղերի անհրաժեշտությունը, մանեկի ձգման /կամ թուլացման/ դեպ-

քում պտուտակի գլխիկից ռնելու անհրաժեշտությունն ու համեմատա ար մեծ զանգվածը: Պտուտակներն ու երկծայր պտուտակներն օգտագործում են այն դեպքերում, եր հեղույսների տեղադրումն անհնար է կամ նպատակահարմար չէ, օրինակ, եր մանեկենի տեղ չկա կամ միացվող մեքենամասերի պատերը հաստ են, որի դեպքում կպահանջվեն խոր գայլիկոնում ն երկար հեղույսներ: Հաճախակի քանդվող ն հավաքվող միացումներում հենման մակերնույթները տրորումից վնասազերծելու նպատակով մանեկի տակ տեղադրում են հարթ տափօղակ: Փոփոխական եռնվածքով աշխատող միացումների դեպքում դրանց ա/ / գ/ ինքնաքանդումը Նկ. 9.4 կանխելու նպատակով մանեկների տակ տեղադրում են զսպանակավոր տափօղակներ կամ միացմանը տալիս այլ կառուցվածքային լուծումներ: Նյութերը: Ստանդարտ ամրակցող հեղույսները, պտուտակները, երկծայր պտուտակներն ու մանեկները պատրաստում են ցածր ն միջին ածխածնային՝ 10...35 մակնիշի պողպատներից: Լեգիրված 352 ն 300Ճ/À մակնիշի պողպատներից պատրաստած պարուրակային մեքենամասերն օգտագործում են փոփոխական ն հարվածային մեծ եռնվածքների, արձր ջերմաստիճանի ն ագրեսիվ միջավայրի առկայության դեպքերում: Ամրության, կոռոզիադիմացկունության ն հրադիմացկունության արձրացման համար օգտագործում են հատուկ ջերմային ն ջերմաքիմիական մշակումներ, ինչպես նան գալվանական ն այլ տեսակի երեսպատումներ: Առանձին դեպքերում օգտագործում են նան գունավոր մետաղների համահալվածքներ /արույր, րոնզ ն այլն/:

9.2.2. Պտուտակային զույգի տեսությունը Պտուտակ-մանեկ զույգում, եր պտուտակը եռնավորված է առանցքային ուժով, մանեկի պտտման համար անհրաժեշտ մոմենտը ձգման դեպքում կլինի. 7ձգՀ71 + 72 , /9.2/ որտեղ 71-ը շփման մոմենտն է պարուրակում, 72-ը՝ շփման մոմենտը մանեկի ճակատին: Շփման մոմենտը պարուրակում որոշվում է այսպես. 71Հ0,5Ft d2 , /9.3/ որտեղ Ft - ն շրջանային, շփման ուժն է պտուտակ-մանեկ զույգում, d2ը՝ պարուրակի միջին տրամագիծը: Ft -ն որոշելու նպատակահարմարությունից ելնելով՝ ուղղանկյուն պրոֆիլով պարուրակի մեկ գալարի ացվածքն ըստ d2 միջին տրամագծի ներկայացնենք որպես թեք հարթություն (  անկյան թեքությամ /, իսկ մանեկը փոխարինենք սողանով /նկ. 9.5, ա/: Թեք հարթությամ սողանի շարժման դեպքում դրանց փոխազդման ուժն իրենից կներկայացնի Fa առանցքային ն Ft շփման ուժերի Fո համազորը, որն ո ուղղահայացից շեղված կլինի φ շփման անկյամ / φ Հո7Շtցf,որտեղ f -ը շփման գործակիցն է պարուրակում/: Հետնա ար, F t Հ Fa tց(+φ), /9.4/ որտեղ -ն պտուտակագծի արձրացման անկյունն է: Եռանկյուն պրոֆիլով պարուրակների համար շրջանային ուժը /նկ. 9.5, / կլինի

Ft '  Nf 

Ff Շ0Տ 

 Ff ' ,

շփման /9.4’/

որտեղ /ՀF a /ՇoՏ  2 (-ն պրոֆիլի անկյունն է), f1Հf/ՇoՏ  /2-ը՝ երված շփման գործակիցը /նույն տրամա անությամ երված շփման անկյունը կլինի φ’ Հ φ/ՇoՏ  /2: Մետրական պարուրակների համար

/2Հ300, հետնա ար, f‘Հ1,15f ն φ’Հ1,15φ : Մանեկի ճակատի շփման մոմենտը կորոշվի հետնյալ անաձնով. 72 Հ 0,5Բ0Dմիջ, /9.5/ որտեղ 0-ն շփման գործակիցն է մանեկի ճակատին, Dմիջ-ը՝ մանեկի օղակաձն հենման ճակատի միջին տրամագիծը:

Նկ.9.5

71 ն 72 մոմենտների արժեքները տեղադրելով /9.2/ հավասարման մեջ ն նկատի ունենալով /9.4/ առնչությունը՝ ուղղանկյուն պրոֆիլով պարուրակների համար կունենանք. 7ձգՀ0,5 Fa d2tց(  +φ) + Dմիջ0] , /9.6/ Մանեկի ետ պտուտակման դեպքում Ft շրջանային ուժն ու շփման ուժը մանեկի ճակատին փոխում են իրենց ուղղությունները: Այս դեպքում կստանանք FtՀ Fa tց(φ-): Մանեկի ետ պտուտակման մոմենտը /9.6/-ի նմանությամ կլինի.

7եպՀ0,5[d2tց(φ-) + Dմիջ0] , /9.7/ /9.6/ արտահայտությունը թույլ է տալիս որոշել պտուտակի առանցքային 7 a ն մանեկը պտտող ռնակի վրա կիրառվող 7 ուժերի հարա երությունը, որը մանեկը պտտելիս ապահովում է շահում ուժի մեջ /ընդունում են Fa /F Հ70...80/: Պտուտակաձողը ոչ միայն ձգման է ենթարկվում Fa ուժից, այլն ոլորվում է 71 մոմենտով: Ինքնարգելակման պայմանը հետնյալն է. 7եպ0, որտեղ 7եպ-ն որոշվում է /9.7/ անաձնով: Դիտարկելով ինքնարգելակումը միայն պարուրակում /անտեսելով մանեկի ճակատի շփումը/՝ կստանանք

tց(φ-)0

կամ

Հφ:

/9.8/

Ամրակցող պարուրակների մոտ Հ2 30 ...3 30’, իսկ շփման անկյան արժեքները, կախված f շփման գործակցից, հետնյալներն են φ Հ60...160 /fՀ0,1...0,3 արժեքների դեպքում/: Այսպիսով, ոլոր ամրակցող պարուրակներն ինքնարգելակիչ են: Ընթացային պարուրակները պատրաստում են ինչպես ինքնարգելակվող, այնպես էլ ոչ ինքնարգելակվող: Շփման ցործակցի երված արժեքները, որոնք ապահովում են ինքնարգելակման զգալի պաշար, ճիշտ են միայն ստատիկ եռնվածքների համար: Փոփոխական եռնվածքների ն հատկապես թրթռման դեպքերում շփվող մակերնույթների փոխադարձ միկրոտեղափոխությունների հետնանքով շփման գործակիցը Նկ.9.6 էապես նվազում է մինչն 0,02 ն նույնիսկ ավելի փոքր: Այս դեպքում ինքնարգելման պայմանը խախտվում է, ն տեղի է ունենում մանեկի ետ պտուտակում, որը կանխում են տար եր կառուցվածքային լուծումներով: Պտուտակային զույգի ՕԳԳ-ն /η/ հետաքրքրություն է ներկայացնում գլխավորապես պտուտակավոր մեխանիզմների համար: ՕԳԳն կարելի է որոշել որպես մանեկի պտտման վրա ծախսած աշխատանքների հարա երություն՝ առանց շփման ուժերի հաշվառման ն շփման ուժերի հաշվառմամ , որը նույնն է, ինչ 7’ձգ/7ձգ հարա երությունը: Այստեղ 7ձգ-ը որոշվում է /9.6/ անաձնով, իսկ 71ձգ-ը՝ նույն անաձնով՝ ընդունելով 0Հ0 ն φ Հ0, հետնա ար, Հ7’ձգ/7ձգՀd2tց/ [d2tց(+φ)+Dմիջ0): /9.9/ Հաշվի առնելով միայն պարուրակում եղած կորուստները, այսինքն՝ անտեսելով մանեկի ճակատի շփման մոմենտը / 72Հ0/՝ կունենանք պտուտակային զույգի ՕԳԳ-ն.  -tg /tց(  +  ): /9.10/

’

Դժվար չէ նկատել, որ  -ն կարող է աճել  -ի մեծացման ն  ի փոքրացման դեպքերում: Պտուտակային մեխանիզմներում պտուտակագծի արձրացման  անկյունը մեծացնելու համար օգտագործում են ազմամուտք պարուրակներով պտուտակներ: Գործնականում հազվագյուտ են օգտագործում պտուտակներ, որոնց պարուրակի  -ն մեծ է 200...250-ից, քանի որ դրա հետագա մեծացումը երում է ՕԳԳ-ի աննկատ աճ: ՕԳԳ-ն արձրացնելու համար պտուտակային մեխանիզմներում օգտագործում են շփումներն իջեցնող տարատեսակ միջոցներ՝ հակաշփական նյութեր, շփվող մակերնույթների խնամքով մշակում ն յուղում, մանեկի տակ կամ պտուտակի հենման ճակատին առանցքակալի տեղադրում, գնդիկավոր պտուտակային զույգի օգտագործում ն այլն: Պարուրակի գալարների միջն F առանցքային ուժի աշխումը հավասարաչափ կլիներ, եթե պարուրակը պատրաստված լիներ ացարձակ ճիշտ, ն պտուտակի ու մանեկի նկատմամ դրա ընկրկելիությունն էլ զգալիորեն մեծ լիներ: Գործնականում անհնար է ապահովել ո՛չ մեկ ն ո՛չ էլ մյուս պայմանը, հետնա ար, գալարների միջն ուժի աշխումն անհա-վասարաչափ է, որն էլ ստատիկորեն անորոշելի խնդիր է: Այս խնդիրն առա-ջին անգամ թվով տասը գալար ունե-ցող մանեկի համար լուծել է Ն.Ե. Ժուկովսկին /1902թ./: Առաջին /ամենածանրա եռնված/ գալարի վրա ընկը-նում է F ուժի մո-տավորոպես 1/3 մասը, իսկ վերջինի վրա՝ 1/100 մասից էլ քիչ /նկ. 9.6/: Գալարների միջն ուժի այսպիսի խիստ անհավասարաչափ աշխման դեպքում մանեկի արձրության մեծացումը, կապված գալարների հաջորդական /շղթայական/ քայքայման վտանգի հետ, դառնում է աննպատակահարմար: 9.2.3. Պարուրակի ամրության հաշվարկը Պարուրակների քայքայման հիմնական տեսակներն են. ա/ ամրակցողների համար գալարների կտրումը, / ընթացայինների համար գալարների աշխատող մակերնույթների մաշվածքը: Սրա հետ կապված ամրակցող պարուրակների աշխատունակության ն հաշվարկի հիմնական չափանիշն ամրությունն է՝ պայմանավորված գալարների կտրման τ լարումներով, իսկ ընթացային պարուրակներինը՝ մաշակայունությունը՝ պայմանավորված գալարների տրորման σտր լարումներով /նկ. 9.7/:

Կտրման լարումներից պարուրակի ամրության պայմաններն են՝ պտուտակի համար.   F / 4 1 HK 1 K 2   , իսկ մանեկի համար.



  F / 4 HK1 K 2   ,

որտեղ H-ը մանեկի արձրությունն է կամ ամրակցվող մեքենամասի մեջ պտուտակի ներպտուտակման խորությունը, /1Հոb/p -ը՝ պարուրակի քայլի լիարժեքության գործակիցը /եռանկյուն պարուրակների համար /10,87, ուղղանկյունների համար /1-0,5, սեղանաձների համար /1Հ 0,65/, /2,-ը՝ գալարների միջն եռնվածքի աշխման անհավասարաչափության գործակիցը / Նկ 9.7 /2Հ0,6...0,7/: Եթե պտուտակի ու մանեկի նյութերը նույնն են, ապա կտրման ամրության հաշվարկը կատարում են միայն պտուտակի պարուրակի համար, քանի որ d1Հd: Ընթացային պարուրակների մաշակայունության պայմանն ըստ տրորման լարումների հետնյալն է.



տրՀ

F/πd2հ2  [ 

տր]

, /9.12/ որտեղ 2ՀH/p-ը պարուրակի աշխատող գալարների քանակն է: /9.12/ անաձնն ընդհանուր է մանեկի ն պտուտակի համար: Նկատի ունենալով ընթացային պարուրակների զելված վիճակը՝ /9.12/ անաձնում /2 գործակցի արժեքն ընդունված է 1: Պտուտակաձողի ն պարուրակի հավասարաամրությունն ստանդարտ մանեկի արձրության որոշման հիմնական պայմաններից է, ըստ որի ստանդարտ ամրակցող նականոն մանեկի արձրությունը սահմանված է H0,8d: Ստանդարտը նախատեսում է նան արձր (H1,2d) ն ցածր (H0,5d) մանեկներ /d-ն պտուտակաձողի պարուրակի արտաքին տրամագիծն է/: Նույն դատողությամ սահմանված են նան միացվող մեքենամասերի մեջ պտուտակի, այդ թվում նան

երկծայր պտուտակի ներպտուտակման խորությունը /պողպատյա մեքենամասերում H1Հd, թուջե ն սիլումինե մեքենամասերում H11,5d/: 9.2.4. Պտուտակաձողի /հեղույսի/ ամրության հաշվարկը տար եր եռնվածքների դեպքում Պտուտակաձողը եռնավորված է արտաքին ձգող ուժով: Որպես օրինակ կարելի է դիտարկել 7 առանցքային ուժով եռնավորված կեռի պտուտակաձողը /պոչամասը/ /նկ. 9.8/, որի վտանգավոր կտրվածքը պարուրակի d1 ներքին տրամագծային հատույթն է: Պտուտակաձողի ամրության պայմանն ըստ ձգման կլինի

σՀF/( 412 /4)  [σ] , որտեղ

[σ]-ն

պտուտակաձողի

նյութի

/9.13/ թույլատրելի

լարումն

է

([σ]0,6σհ): Հեղույսը ձգված է, արտաքին եռնվածքը ացակայում է: Որպես օրինակ կարելի է դիտարկել իրանի հետ հերմետիկորեն ամրացված, սակայն չ եռնավորված կափարիչի ամրացման հեղույսները /նկ. 9.9/: Այս դեպքում հեղույսի ձողը ենթարկվում է ձգման Fձգ հեղույսը ձգող ուժից ն ոլորման պարուրակում առաջացող շփման ուժերի 71 մոմենտից /տես 9.3 ն 9.4 անաձները, որտեղ F a ՀFձգ/: Ձգման լարումներն Fձգ ուժից կորոշվեն այսպես.

σՀFձգ/( 412 /4), իսկ ոլորման լարումները 71 մոմենտից՝

τոլ Հ 71/W Հ0,5 Fa d2tց(+φ)/0,2 413 : Ձգող անաձնով.

ուժի

պահանջվող

Fձգ 

արժեքը

A  տր ,

որոշում

/9.14/ են

հետնյալ /9.15/

որտեղ /-ն միացվող մեքենամասերի / երված օրինակում իրանի ն կափարիչի/ կցվանքի մակերեսն է, 2-ը՝ հեղույսների քանակը, տր-ը՝ տրորման լարումը կցվանքում, որի արժեքը որոշում են միացման հերմետիկության պայմանից:

Նկ. 9.8 Հեղույսի լարմամ .

Նկ. 9.9

ամրությունը

որոշում

են

   2  3 2    :

երված

/համարժեք/ /9.16/

Ստանդարտ մետրական պարուրակների հաշվարկները ցույց են տվել, որ   1,3, հետնա ար, այս դեպքում հեղույսների հաշվակըկարելի է կատարել հետնյալ պարզեցված անաձնով.

 

1,3Fձգ

d12 / 4

   :

/9.17/

Լայնական տեղաշարժող ուժերով եռնավորված հեղուսավոր միացումներ /նկ. 9.10, 9.11/: Միացումների հուսալիության պայմանը կցվանքում մեքենամասերի տեղախախտման ացակայությունն է: Այսպիսի միացումների կառուցվածքն իրականացնում են երկու տար երակներով: 1.Հեղույսը տեղադրված է ացակով /նկ. 9.10/: Այս դեպքում կառուցվածքի F արտաքին եռնվածքը հավասարակշռում են հեղույսի ձգումից /Fձգ/ կցվանքում առաջացող շփման ուժերը: Հեղույսի ան ավարար ձգվածության դեպքում մեքենամասերը կտեղաշարժվեն առկա ացակի չափով, որն անթույլատրելի է:

Նկ. 9.10 Դիտարկելով թիվ պայմանը՝ կարելի է գրել.

մեքենամասի

հավասարակշռության

F  iFշ  iFձգ f կամ FձգՀ/F / if , /9.18/ որտեղ i-ն կցվանքի հարթությունների քանակն է, /նկ. 9.10-ում iՀ2/, f-ը՝ կցվանքում եղած շփման գործակիցը /պողպատյա ն թուջե չոր մակերնույթների համար fՀ0,15...0,2/, /-ն՝ միացման պաշարի գործակիցը /հաստատուն եռնվածքի դեպքում ընդունում են /Հ1,3...1,5, իսկ փոփոխականի դեպքում՝ /Հ1,8...2/: Հեղույսի ամրությունը գնահատում են ըստ երված /համարժեք/ լարման, որը որոշում են /9.17/ անաձնով: Բացակով տեղադրված հեղուսավոր միացումներում արտաքին եռնվածքը հեղույսին չի փոխանցվում, որի պատճառով նույնիսկ արտաքին փոփոխական եռնվածքի դեպքում հեղույսն Fձգ ուժով հաշվարկում են միայն ըստ հաստատուն ամրության, իսկ փոփոխական եռնվածքի ազդեցությունը հաշվառում են ամրության պաշարի գործակցի արձրացված արժեքի ընտրությամ : Տեղաշարժող մեծ եռնվածքների դեպքում կցվանքում նախատեսում են հատուկ եռնաթափող տարրեր /նկ. 9.18/, որտեղ հեղույսը հաշվարկում են ըստ ձգման, իսկ եռնաթափող տարրը՝ ըստ կտրման: 2. Հեղույսը տեղադրված է առանց ացակի /նկ. 9.11/: Այս դեպքում ն՛ հեղույսի ձողը, ն՛ անցքը մշակում են տրամագծերի այնպիսի թույլտվածքներով, որոնք կապահովեն առանց ացակի դրանց

միացումը նստեցվածքով: Միացման ամրության հաշվարկում կցվանքի շփման ուժերը չեն հաշվառվում, քանի որ այս դեպքում հեղույսի ձգումը պարտադիր չէ, նույնիսկ հեղույսը կարելի է փոխարինել ույթով: Հեղույսի ձողը հաշվարկում են ըստ կտրման ն տրորման լարումների: Ամրության պայմանն ըստ կտրման կլինի. ՀF/ (id 2 / 4)  [], /9.19/ որտեղ i-ն կտրվող հարթությունների քանակն է /նկ. 9.11, ա-ում i Հ2, ում i Հ1/:

ա/

/

գ/

դ/ Նկ. 9.11

Հեղույսի ձողի ն մեքենամասերի հպման գլանային մակերնույթների վրա տրորման լարումների աշխման օրենքը դժվար է ճիշտ որոշել: Զգալիորեն այն կախված է միացվող մեքենամասերի ձնից ն չափերի ճշտությունից: Այդ պատճառով էլ տրորման լարումների հաշվարկում դրանց իրական աշխման էպյուրը /նկ. 9.11, գ/ փոխարինում են պայմանական հավասարաչափ աշխման օրենքով /նկ. 9.11 դ/, որի դեպքում տրորման լարումներից մեջտեղում տեղադրված մեքենամասի ամրության պայմանը կլինի. տրՀFd2  [տր] , /9.20/

իսկ եզրային մեքենամասերինը՝

1 2 3 4

տրՀF/2d1  [տր] : /9.21/ Այս պայմանները ճիշտ են նան հեղույսի ձողի համար: Ամրության հաշվարկը կատարում են տրորման լարման փոքր արժեք ունեցող մեքենամասի համար, իսկ լարման թույլատրելի արժեքն ընտրում են նվազագույնը: Համեմատելով ացակով ն առանց ացակի հեղույսի տեղադրման տար երակները՝ հարկ է նշել, որ առաջինը երկրորդից էժան է, քանի որ չի պահանջում հեղույսի ն անցքի ճշգրիտ չափեր: Սակայն ացակով տեղադրված տար երակում հեղույսի աշխատանքային պայմաններն ավելի վատն են, քան մյուս տար երակում: Այսպես, օրինակ, ընդունելով Հ0,2, /Հ1,5, i Հ1, /9.18/ անաձնից ստացվում է, որ 7ձգՀ7,57: Հետնա ար, ացակով տեղադրված հեղույսի հաշվարկային եռնվածքը 7,5 անգամ գերազանցում է արտաքին եռնվածքին: Բացի այդ, շփման գործակցի անկայունության ն հեղույսի ձգվածքի հսկման դժվարության հետնանքով տեղաշարժող եռնվածքի դեպքում այդպիսի միացումներն անհուսալի են: Հեղույսը ձգված է, արտաքին եռնվածքն աշխատում է ացել մեքենամասերի կցվանքը: Որպես օրինակ կարող են ծառայել p ճնշման տակ գտնվող հեղուկով կամ գազով լցված անոթի կափարիչի ամրացման հեղույսները /նկ. 9.12/: Այս դեպքում հեղույսների ձգվածքը պետք է ապահովի միացման հերմետիկությունը կամ եռնվածքի տակ կցվանքի փակ վիճակը: Այսպիսի միացման տարրերի միջն եռնվածքի աշխման խնդիրն ստատիկորեն անորոշելի է. այն լուծում են այդ տարրերի դեֆորմացիաների հաշՆկ. 9.12 վառմամ : Հեղույսի ձգման ուժը նշանակենք Fձգ-ով, իսկ միացման արտաքին եռնվածքից մեկ հեղույսի վրա ընկնող ուժը՝ FՀ//2 /2-ը հեղույսների քանակն է/: Ձգված միացման դեպքում արտաքին եռնվածքի կիրառումից հետո հեղույսը լրացուցիչ կերպով կձգվի որոշակի  մեծությամ , իսկ մեքենամասերի սեղմման դեֆորմացիան կնվազի նույն չափով: Ընդունում են, որ միավոր արտաքին եռնվածքի մի մասը //F/

լրացուցիչ կերպով եռնավորում է հեղույսը, իսկ մնացածը /(1-/)F/ եռնաթափում է կցվանքը: / գործակցի արժեքը որոշում են հեղույսի ն մեքենամասերի լրացուցիչ դեֆորմացիաների հավասարության պայմանից. ՀkFհՀ(1-/)Fմմ, /9.22/ որտեղ հՀ lհ /Eհ/հ -ը հեղույսի ընկրկելիությունն է, որը հավասար է միավոր եռնվածքից առաջացած դեֆորմացիային, մմՀմմ/Eմմ/մմ-ը՝ միացված մեքենամասերի գումարային ընկրկելիությունը /այստեղ Eհ-ն ու Eմմ-ը, /հ-ն ու /մմ-ը համապատասխանա ար հեղույսի ն մեքենամասերի նյութերի առաձգականության մոդուլներն են ն լայնական հատույթների մակերեսները, l հ –ը՝ հեղյուսի երկարացումը, մմ-ը՝ կցվանքում մեքենամասերի գումարային հաստությունը, կարելի է ընդունել l հ մմ/: /9.22/ հավասարումից հետնում է, որ /Հմմ/(հ+մմ): /9.23/ Այնուհետն կարելի է որոշել հեղույսի եռնվածքի աճը. FհՀ/F, /9.24/ հետնա ար, հեղյուսի հաշվարկային եռնվածքը կլինի. Fհաշվ.ՀFձգ+FհՀFձգ+/F, /9.25/ իսկ մեկ հեղույսից կցվանքի մնացորդային ձգվածքը. FկցՀFձգ-(1-/)F: /9.26/ Կցվանքը չ ացվելու պայմանն է՝ Fկց0 : Գործնականում կցվանքի չ ացվելը կախված է ոչ միայն Fձգ ձգման ուժի արժեքից, այլն շահագործման ժամանակ սրա պահպանումից, որը կախված է հետնյալ գործոններից՝ ա/ կցվանքի մակերնույթների մշակման որակից, / կցվանքի մակերնույթների քանակից, գ/ պարուրակի ճշտությունից ն մակերնույթի որակից, դ/ պարուրակի սնեռապնդման եղանակի հուսալիությունից ն ե/ միջադիրի որակից: Թվարկված գործոններից կախված՝ դժվար է ճիշտ հաշվառել Fձգ ուժի արժեքը: Հաշվի առնելով կցվանքի ացման վտանգավորությունը՝ նպատակահարմար է ապահովել կցվանքի արձր ձգվածություն, հատկապես փոփոխական եռնվածքների դեպքերում: Գործնականում խորհուրդ է տրվում ընտրել FձգՀ/ձգF, /9.27/ որտեղ /ձգ-ը ձգման ապահովության գործակիցն է /հաստատուն եռնվածքի դեպքում ընդունում են /ձգՀ1,25...2, իսկ փոփոխականի դեպքում՝ /ձգՀ2,5...4/:

Շատ դեպքերում մեքենամասերի ընկրկելիության որոշումը կապված է որոշակի արդությունների հետ: Կառուցվածքների հաշվարկներն ու փորձարկումները ցույց են տվել, որ մմ/(հ+մմ) հարա երությունը մեծ չէ ն սովորա ար կազմում է 0,2...0,3, հետնա ար, առանց փափուկ միջադրի կցվանքների մոտավոր հաշվարկներում ընդունում են. /Հմմ/(հ+մմ)  (0,2...0,3) : /9.28/ Շատ դեպքերում հեղույսների ձգման ուժի արժեքը գործնականում չի հսկվում, դրա համար էլ ճշգրիտ հաշվարկն իր իմաստը կորցնում է, ուստի, նկատի ունենալով /9.28/-ը, կունենանք. FհՀ(0,2...0,3)F, /9.29/ FհաշվՀ 7ձգ+ (0,2...0,3)F, /9.30/ որտեղ Fձգ-ի արժեքը որոշում են /9.27/ երաշխավորությամ : Այնուհետն հեղույսների ամրությունը հաշվարկում են՝ կախված եռնվածքի նույթից: Հաստատուն եռնվածքների դեպքում նկ. 9.12ում նշված տեսակի կցվանքների հեղույսների ամրության պայմանն է.

Հ1,3Fհաշվ /( 412 /4)  [],

/9.31/ որտեղ 1,3 թվային գործակիցը հաշվի է առնում ոլորման լարումները, որոնք կարող են առաջ գալ լրիվ եռնվածքի տակ հեղույսների ձգումից /որպես կանոն, անվտանգության նկատառումներով նման գործողությունները խորհուրդ չի տրվում իրականացնել/: Փոփոխական եռնվածքների դեպքում հեղույսներում առաջացող լրիվ լարումը կարելի է աժանել հաստատուն լարման. ն a լայնույթով փոփոխական լարման

 m  Fձգ  Fհ / 2  / Aհ   a  Fհ / 2  / Aհ

  /9.32/ 

Ամրության պաշարը փոփոխական լարումներից որոշվում է այսպես.

S

 1  S   2,5...4 ,  a K    m

/9.33/

որտեղ -1-ը հեղույսի նյութի դիմացկունության սահմանն է, /-ն՝ պարուրակում լարումների կուտակման արդյունավետության գործակիցը /ածխածնավոր պողպատների համար Kσ-3,5...4,5, լեգիրված պողպատների համար K-4...5,5/, Հ0,1 լարման ցիկլի անհամաչափության նկատմամ նյութի զգայնության գործակիցը:

Հաստատուն ամրության պաշարն ըստ նյութի հոսունության ստուգում են հետնյալ անաձնով. ՏհՀσհ/σmոxՀո /(σm+σո)  [Տհ]Հ1,5...2,5: /9.34/ Հեղույսը եռնավորված է արտակենտրոն: Հեղույսի արտակենտրոն եռնվածք առաջանում է մեքենամասերի ն մանեկի կամ հեղույսի գլխիկի հենման մակերնույթների ոչ զուգահեռությունից /նկ. 9.13, ա/ կամ, միացման կառուցվածքից ելնելով, արտակենտրոն գլխիկի հեղույսի օգտագործումից /նկ. 9.13, գ/, ինչպես նան հեղույսի ն մանեկի պատրաստման սխալներից:

ա/

/

գ/ Նկ. 9.13

Նշված ոլոր դեպքերում հեղույսի ձողում, ացի ձգման լարումներից, կառաջանան նան ծռման լարումներ: Հեղույսի ձողի ձգման լարումները որոշում են այսպես.



ձգՀ

Fձգ / (412 / 4)

իսկ ծռման լարումները /հեղույսի դեֆորմացիան չսահմանափակող (-ի մեծ արժեքների դեպքում/ այսպես.

 ծռ  Fձգ X / 0,1413 Եթե ընդունենք 2Հd1, ապա



:

ծռՀFձգ /0,1 412 :

/9.35/ /9.351/

անկյան փոքր արժեքների դեպքում ծռման լարումները որոշում են -ով պայմանավորված դեֆորմացիայով /նկ. 9.13, /.

 

M E4  : 2l հ

Այստեղ

M 

EI



,



lհ



, 7

I : 4 /2

Գումարային լարումը հեղույսի ձողում կլինի.  Հ ձգ+ ծռ ≤ [ձգ]: /9.36/ անաձնով որոշված ծռող լարումների ն ձգող /9.351/ լարումների հարա երությունը կազմում է ծռ/ձգ≈7,5, որը թույլ է տալիս ասել, որ հեղույսի արտակենտրոն եռնվածքն զգալիորեն իջեցնում է դրա ամրությունը: Միացումների կառուցվածքները մշակելիս ու պատրաստելիս անհրաժեշտ է առավելագույնս խուսափել հեղույսների արտակենտրոն եռնավորումից: 9.2.5. Խմ ային հեղույսներով միացումների հաշվարկը Միացման հաշվարկը հանգում է հեղույսների խմ ից ամենածանրա եռնվածի եռնվածքի որոշմանը: Այնուհետն այդ հեղույսի ամրությունը հաշվարկում են 9.2.4. ենթակետում դիտարկված դեպքերից որնէ մեկի անաձնով: Ստորն երված հաշվարկներում կատարված են հետնյալ ընդունելությունները՝ ա/ կցվանքի մակերնույթները եռնվածքի ոլոր փուլերում մնում են հարթ /չեն դեֆորմացվում/, / կցվանքի մակերնույթներն ունեն երկու համաչափության առանցքներ, իսկ ոլոր հեղույսներն այդ առանցքների նկատմամ ունեն համաչափ դասավորություն, գ/ միացման ոլոր հեղույսները նույնն են ն ձգված են հավասարաչափ: Թվարկված պայմանները տեղի ունեն միացման ամենակիրառական կառուցվածքներում: Տար երում են խմ ային հեղույսներով միացման հաշվարկի երեք նորոշ դեպքեր: 1. Միացման համազոր եռնվածքն ուղղահայաց է կցվանքի հարթությանն ու անցնում է դրա ծանրության կենտրոնով: Այս դեպքը նորոշ է հեղուկի կամ գազի ճնշմամ եռնավորված ուղղանկյուն ն կլոր կափարիչների հեղուսավոր միացումների համար /տես նկ. 9.14/: Այս դեպքում միացման կիպությունն ապահովող հեղույսները ձգում են հավասարաչափ: Ընդունում են, որ նման միացման ոլոր հեղույսներն / արտաքին եռնվածքից եռնավորվում են հավասարաչափ, հետնաար, մեկ հեղույսի արտաքին եռնվածքը կլինի. F Հ //2, որտեղ 2-ը հեղույսների քանակն է: 2. Միացման եռնվածքը կցվանքում տեղաշարժում է մեքենամասերը: Որպես օրինակ կարող է ծառայել / արտաքին եռնվածք կրող արձակի ամրացումը /նկ. 9.15/: Միացման հաշվարկի դեպքում / ուժը փոխարինում են կցվանքի ծանրության կենտրոնում ազդող

նույնպիսի ուժով ն 7 Հ / l մոմենտով: Մոմենտն ու / ուժը կձգտեն արձակը պտտել ն տեղաշարժել: / ուժի եռնվածքը հեղույսների միջն աշխվում է հավասարաչափ. F/ Հ //2 /9.37/

Նկ.9.14 Նկ.9.15 Մոմենտից առաջացած եռնվածքը /F71 , F72 , ..., F72 / հեղույսների միջն աշխվում է իրենց դեֆորմացիաներին համեմատական: Իրենց հերթին, հեղույսների դեֆորմացիաները համեմատական են պտտման կենտրոն համարվող կցվանքի ծանրության կենտրոնից եղած հեռավորություններին: F71 , F72 , ..., F72 հակազդումները համապատասխանա ար ուղղահայաց են 71, 72, ..., 72 շառավիղներին, հետնա ար, արձակի հավասարակշռության պայմանից կունենանք. որտեղ

7  F71 71  F7 2 72      F72 72 , F71 / F7 2

   71 / 72 ,  , F71 / F72  71 / 72 :

/9.38/

Նկ. 9.15-ում երված օրինակի համար . 7 Հ 4F7171 + 2F7272 :

Յուրաքանչյուր հեղույսի գումարային եռնվածքը համապատասխան F/ ն F7 ուժերի երկրաչափական գումարն է /նկ. 9.15-ում F1 գումարային եռնվածքը ցույց է տրված թիվ 1 հեղույսի համար/: Որպես հաշվարկային՝ ընտրում են գումարային եռնվածքներից առավելագույնը: Համեմատելով հակազդումների ուղղություններն ու արժեքները, կարելի է նկատել, որ նկ. 9.15-ում երված միացման համար առավելապես եռնավորված են թիվ 1 ն 3 հեղույսները /F/ ն F7 հակազդումներն ուղղություններով մոտ են միմյանց/: Միացման կառուցվածքում հեղույսները կարող են տեղադրվել ացակով կամ առանց ացակի: Առանց ացակի հեղույսների տեղադրման դեպքում հեղույսների ն մեքենամասերի ամրությունը հաշվարկում են ըստ կտրման ն տրորման լարումների /9.19, 9.20, 9.21/ անաձներով: Բացակով տեղադրված հեղույսների դեպքում արտաքին եռնվածքը հավասարակշռում են դրանց ձգումից կցվանքում առաջացած շփման ուժերը: Միացման ամրությունն ապահովված է / արձակը չի տեղաշարժվի/, եթե յուրաքանչյուր հեղույսի տակ շփման ուժերի ուժերի համազորը մեծ լինի համապատասխան F/ ն F7 համազորից: Քանի որ ըստ խնդրի պայմանի հեղույսները ձգում են հավասարաչափ ն ձգման ուժն էլ սահմանում են առավելապես եռնավորված հեղույսների եռնվածքով /օրինակում թիվ 1 ն 3 հեղույսների/, ուստի հեղույսների ձգման ուժը կլինի. Fձգ Հ /Fmոx/f, /9.39/ որտեղ / Հ 1,3...2-ը ձգման պաշարի գործակիցն է, Fmոx-ը՝ առավելապես եռնավորված հեղույսի եռնվածքը /օրինակում FmոxՀF1/, f-ը՝ մեքենամասերի կցվանքում եղած շփման գործակիցը: Այս դեպքում հեղույսների ամրությունը հաշվարկում են /9.17/ անաձնով: Որպես խմ ային հեղույսներով միացման երկրորդ օրինակ՝ դիտարկենք լիսեռների կցաշուրթավոր միացումը: Այսպիսի միացման կառուցվածքում սովորա ար նախատեսում են կենտրոնացնող ելուստ /նկ. 9.16ա/ կամ տեղադրում են կենտրոնացնող տափօղակ /նկ. 9.16 /, որոնք միաժամանակ միացումը եռնաթափում են լայնական եռնվածքից: Առանց ացակի տեղադրված 2 թվով հեղույսների դեպքում մեկ հեղույսի հաշվարկային եռնվածքը կլինի. FՀ 27/2D0 : /9.40/ Բացակով տեղադրված հեղույսների դեպքում դրանց ձգման անհրաժեշտ ուժը կլինի. Fձգ Հ 2/7 / 2D0 f: /9.41/

ա/ Նկ. 9.16

/

3. Միացման եռնվածքը ացում է մեքենամասերի կցվանքը: Գործնականում այսպիսի դեպք հաճախակի է հանդիպում, օրինակ՝ տարատեսակ արձակների, կանգնակների ամրացումները: Հաշվարկի մեթոդը դիտարկենք նկ. 9.17-ում պատկերված կանգնակի ամրացման հեղույսների օրինակով: / արտաքին եռնվածքը վերլուծենք /1 ուղղաձիգ ու /2 հորիզոնական աղադրիչների ն դրանց ազդեցությունը կցվանքի կենտրոնում փոխարինենք /1 ու /2 ուժերով ն / մոմենտով: / Հ /2 l2 - /1 l1 , /9.42/ /1 -ն ու / -ն աշխատում են ացել կցվանքը, իսկ /2-ը՝ տեղաշարժել կանգնակը: Կցվանքի ացումն ու կանգնակի տեղաշարժը կանխում են Fձգ ուժով հեղույսների ձգմամ : Միացման հաշվարկը կցվանքի չ ացվելու պայմանից կատարում են որպես հիմնական: Մինչն / արտաքին եռնվածքի կիրառումը 2 թվով հեղույսների Fձգ ուժով ձգումից / մակերեսով կցվանքում առաջանում են տրորման լարումներ. ձգՀ Fձգ2// , /9.43/ որն ընդունում են ամ ողջ հենման մակերեսով հավասարապես աշխված: /1 ուժը ձգում է հեղույսներն ու ձգ լարումները նվազեցնում /1 -ի չափով.

 R1 

R1 1  K   R1 : A A

/9.44/

եռնվածքը կցվանքը ացող Այս անաձնում /1(1-/) արտաքին եռնվածքի մի մասն է, որը ծախսվում է կցվանքի եռնաթափման վրա /տես 9.26 անաձնը/: Գործնականում նման միացումներում /-ի արժեքը փոքր է, որը թույլ է տալիս հաշվարկները պարզեցնելու նպատակով ընդունել / Հ0, դրանով մեծացնելով կցվանքի չ ացվելու պաշարը:

Որոշակի անորոշություն կա մոմենտի ազդեցությունից կցվանքի պտտման առանցքը որոշելու հարցում: Քանի որ կցվանքի պտտման ամենափոքր դիմադրության մոմենտն առաջանում է համաչափության առանցքի նկատմամ , ուստի ընդունում են, որ կցվանքը պտտվում է այդ առանցքի շուրջը: Այս դեպքում / մոմենտից կցվանքում առաջացած / լարումները կ աշխվեն ծռման լարումների աշխման էպյուրի նմանությամ : Ընդունելով / Հ0, ինչպես վերնում, այդ լարում-ները կորոշվեն այսպես. /  //W, /9.45/ որտեղ W-ն կցվանքի մակերեսի համար որոշված ծռման դիմադրության մոմենտն է: Կախված արտաքին եռնվածքի ն հեղույսների ձըգման ուժի արժեքներից՝ կցվանքում գումարային լարումների աշխման էպյուրը կարող է ընդունել նկ. 9.17-ում պատկերված | կամ || տար երակներից որնէ մեկի տեսքը: Առաջին տար երակում գումարային լարման առավելագույն ն նվազագույն արժեքներն են.

/

Նկ. 9.17

 ոու   ձգ   R   M  :  ոiո   ձգ   R   M 

/9.46/

Երկրորդ տար երակն ասում է այն մասին, որ կցվանքը 66 տեղամասով ացված է, քանի որ այդ տեղամասում լարումը 0 է, որն անթույլատրելի է: Առաջին տար երակը նորոշում է կցվանքի չ ացվելն ու դիտարկվում է որպես հաշվարկային: Կցվանքի չ ացվելու պայմանն է miո 0 կամ ձգ/1+/ կամ ձգՀ/(/1 + /) , /9.47/ որտեղ /1,3...2-ը կցվանքի չ ացվելու պաշարի գործակիցն է: /9.47/ պայմանից որոշում են ձգ-ը, որից հետո /9.43/ անաձնով որոշում Fձգ-ը: Այն դեպքերում, եր հեղույսների նյութի նկատմամ հիմքի նյութի ամրությունը թույլ է /օրինակ՝ ետոն կամ փայտ/, անհրաժեշտ է հիմքի ամրության պայմանն ստուգել ըստ առավելագույն լարումների. mոx  [տր]: /9.48/ Եթե այս պայմանը չի ավարարվում, ապա անհրաժեշտ է մեծացնել կցվանքի չափերը: Միացման հաշվարկը կցվանքում մեքենամասերի տեղաշարժը ացառելու պայմանից կատարում են որպես ստուգիչ հաշվարկ: Միացումներում, որտեղ ացակայում են մեքենամասերի տեղաշարժը կասեցնող սարքերը, /2 ուժը հավասարակշռվում է կցվանքում առաջացող շփման ուժերով: Մեքենամասերը չեն տեղաշարժվի, եթե շփման ուժերը գերազանցեն /2 ուժին. (Fձգ 2  /1)  /1/2, /9.49/ որտեղ -ը կցվանքում եղած շփման գործակիցն է, /1Հ1,3...2-ը՝ պաշարի գործակիցը: Եթե այս պայմանը չի ավարարվում, ապա դա նշանակում է, որ տվյալ միացման համար կցվանքի չ ացվելու /9.47/ պայմանը չի համարվում որոշիչ, հետնա ար, 7ձգ-ն անհրաժեշտ է որոշել /9.49/ պայմանից հետնյալ անաձնով. FձգՀ (/ ’/2 /1) / 2, /9.50/ կամ հեղույսները տեղադրել առանց ացակի: Տեղաշարժող մեծ եռնվածքների դեպքում կցվանքի կառուցվածքում նախատեսում են նան եռնաթափող հատուկ տարրեր՝ ույթ /նկ. 9.18, ա/, վռաններ /նկ. 9.18, /, երիթ /նկ. 9.18, գ/, հենակ /նկ. 9.18, դ/ ն այլն: Այս կառուցվածքներւմ ացակով տեղադրված հեղույսները եռնավորվում են միայն կցվանքը ացող եռնվածքներից: Հեղույսների ամրության հաշվարկի դեպքում հաշվառում են /9.47/ կամ /9.50/ անաձներով որոշված ձգման առավելագույն ուժը: /1 ուժից յուրաքանչյուր հեղույսի արտաքին եռնվածքը կլինի. F/1 Հ /1/2, /9.51/

իսկ / մոմենտից արտաքին հավասարությունից.

եռնվածքը որոշվում է հետնյալ

/ Հ i(F1261 + F2262 + + Fո 26ո),

որտեղ i-ն հեղույսների քանակն է լայնական շարքում /նկ. 9.17-ում iՀ2/, ո-ը՝ կցվանքի շրջման առանցքի մեկ կողմում եղած հեղույսների լայնական շարքերի քանակը /նկ. 9.17-ում ո Հ2/: F1, F2, , Fո ուժերը համեմատական են կցվանքի շրջման առանցքից դրանց հեռավորություններին. F1/F2Հ 61/62 ն այլն: Հաշվի առնելով այս հարա երակցությունն ու F1-ը փոխարինելով FM-ով որպես մոմենտից առաջացած առավելագույն եռնվածք՝ որոշ ձնափոխությունից հետո կգտնենք, որ FM Հ/61 / i(2621 + 2622+ + 262ո): /9.52/ Գումարային եռնվածքը կլինի F Հ FM  F/1: /9.53/

Նկ.9.18 Հայտնի Fձգ ն F ուժերի դեպքում հեղույսի հաշվարկային եռնվածքը որոշում են /9.30/, իսկ ամրությունը՝ /9.31/ անաձներով: 9.3. Գամավոր միացումներ 9.3.1. Ընդհանուր տեղեկություններ Կառուցվածքը, միացման տեխնոլոգիան, կիրառությունը: Գամավոր միացումները չքանդվող միացումների խմ ից են ն օգտագործվում են հիմնականում թիթեղներ ու պրոֆիլավոր գլոցվածքներ միացնելու համար: Միացումն առաջացնում են մեքենամասերի նախապես ացված անցքերում տեղադրված գամի ձողի նստեցմամ /նկ. 9.19/: Բերված նկարում 1-ը մամլիչն է, 2-ը՝ սեղմակը /մեքենայական գամման դեպքում/, 3-ը՝ պարփակող գլխիկը, 4-ը՝ տակդիր գլխիկը, 5-ը՝ գլխակալը:

Գամի մամլան դեպքում դրա պլաստիկ դեֆորմացիայի հետնանքով գոյանում է պարփակող գլխիկը, իսկ գամի ձողն զ աղեցնում է անցքում եղած ացակը: Մեքենամասերը գամելու համար անհրաժեշտ անցքերը ացում են գայլիկոնմամ կամ դրոշմամ : Գայլիկոնումը պակաս արտադրողական է, սակայն ապահովում է արձր ամրություն: Դրոշմման դեպքում թիթեղները դեֆորմացվում են, ն անցքերի եզրագծով գոյանում են միկրոճաքեր, իսկ դրանց ելքի կողմում՝ սուր եզր, որը կարող է դառնալ գամի ձողի կտրման պատճառ: Այդ պատճառով էլ եր եմն դրոշմումը համատեղում են գայլիկոնման հետ: Գամում կարելի է իրականացնել ձեռքի գործիքներով կամ մեքենայական եղանակով /մամլամ /: Մեքենայական եղանակով ստացված գամավոր միացումներն ավելի արձրորակ են, քանի որ այս դեպքում ապահովված է գամերի նստեցման համասեռությունը, ն մեծ է մեքենամասերը միմյանց սեղմող ուժը: Գամում կարելի է իրականացնել սառը Նկ. 9.19 կամ տաք եղանակներով: Փոքր տրամագծով /մինչն 10մմ/ պողպատյա ն գունավոր մետաղներից պատրաստած գամերը տեղադրում են առանց տաքացման, այսինքն՝ գամումն իրականացնում են սառը եղանակով: 10մմ-ից մեծ տրամագծով պողպատյա գամերը տեղադրում են տաքացված վիճակով ն գամումն իրականացնում տաք եղանակով: Այս դեպքում զգալիորեն հեշտանում է գամման գործընթացը, ն արձրանում է միացման որակը: Կախված միացման կառուցվածքից՝ օգտագործում են տարատեսակ գամեր, որոնց երկրաչափական պարամետրերն ստանդարտացված են:

Ըստ կառուցվածքի գամերը լինում են. կիսակլոր գլխիկով /նկ. 9.20, ա/, կիսաթաքնվող գլխիկով /նկ. 9.20, /, թաքնվող գլխիկով /նկ. 9.20, գ/, խողովակաձն /նկ. 9.20, դ/:

Նկ. 9.20 Եր անհնար է մոտենալ գամի պարփակող գլխիկին /օրինակ՝ ինքնաթիռի սնամեջ թնին/, այդ դեպքում օգտագործում են միակողմանիորեն գամվող գամեր: Նկ. 9.20, ե-ում պատկերված գամի պարփակող գլխիկն առաջանում է կոնական անցքով կոնաձն շտկոցի ձգմամ , իսկ նկ. 9.20, զ-ում՝ լիցքի պայթեցմամ : Դասակարգումը: Ըստ նշանակման գամավոր միացումները աժանում են հետնյալ տեսակների՝ ամուր /մետաղական կառուցվածքներում/, կիպ ամուր /մեծ ճնշման կաթսաներում ն ռեզերվուարներում/ ն կիպ /փոքր ճնշման ռեզերվուարներում/: Յուրաքանչյուր գամ ունի իր ազդեցության գոտին /նկ. 9.21-ում D տրամագծով շրջանը/, որի վրա տարածվում են մեքենամասերի միացՆկ.9.21 ման կցվանքում առաջացած սեղմման դեֆորմացիաները: Եթե հարնան գամերի ազդեցության գոտի-ները հատվում են /տե՛ս նկ. 9.21/, ապա միացումը կիպ է: Ըստ կառուցվածքային հատկանիշի գամավոր միացումները լինում են՝ եզրածածկ /նկ. 9.22, ա/ ն կցվանքային /նկ. 9.22, /, միաշարք ն ազմաշարք, ինչպես նան միահատույթ /մեկ հարթությամ կտրվող/ /նկ. 9.22, ա/ ն ազմահատույթ /երկու ն ավելի հարթություններով կտրվող/ /նկ. 9.22, /:

ա/

/ Նկ. 9.22 Գամավոր միացումներն օգտագործում են վատ եռակցվող նյութերից պատրաստված մեքենամասերը միացնելու համար ն արագորեն փոփոխվող եռնվածքների /հատկապես թրթռման/ տակ աշխատող մետաղե կառուցվածքներում: Նյութերը: Գամերը պատրաստում են պողպատից /CՕ0, CՕ2 ն Շí3 մակնիշների/, պղնձից, ալյումինից, արույրից ն այլ մետաղներից: Գամերի նյութը պետք է ունենա արձր պլաստիկություն ն չենթարկվի մխման: Նյութի արձր պլաստիկությունը հեշտացնում է գամման գործընթացն ու նպաստում գամերի միջն եռնվածքի հավասարաչափ աշխմանը: Գամերի նյութն ընտրելիս անհրաժեշտ է, որպեսզի միացվող մեքենամասերի ն գամերի գծային ընդարձակման ջերմաստիճանային գործակիցները լինեն նույնը կամ շատ մոտ միմյանց: Հակառակ դեպքում ջերմաստիճանի փոփոխությունից միացման մեջ

կառաջանան անցանկալի ջերմային լարումներ: Առանձնակի վտանգ է ներկայացնում գալվանական զույգ կազմելու ընդունակ տարասեռ նյութերի զուգակցումը: Այս դեպքում առաջացող գալվանական հոսանքներն արագորեն քայքայում են միացումը: Նշված երնույթը ացառելու նպատակով ալյումինե մեքենամասերը գամելու համար օգտագործում են ալյումինե գամեր, իսկ պղնձե մեքենամասերը գամելու համար՝ պղնձե գամեր: 9.3.2. Գամակարերի տարրերի ամրության հաշվարկը Գամակարերում գամերի եռնավորման պայմանները նման են առանց ացակի տեղադրված հեղյուսների եռնավորման պայմաններին /համեմատել նկ. 9.22 ն նկ. 9.11/: Այդ նկատառումով էլ կտրման /  / ն տրորման /տր/ լարումներից հեղույսների ամրության որոշման /9.19/, /9.20/ ն /9.21/ անաձներն ամ ողջությամ կիրառելի են նան գամերի համար: Գամավոր միացումների հաշվարկի դեպքում ընդունում են, որ կցվանքի հարթությամ ազդող ուժերը գամակարի գամերի միջն աշխվում են հավասարաչափ, իսկ կցվանքում առաջացած շփման ուժերն անտեսում են: Գամավոր միացումների հինական չափերից ելնելով՝ մշակված են նորմեր, որոնք, միացվող մեքենամասերի  հաստությունից կախված, երաշխավորում են  1 պարամետրի ընտրությունը /նկ. 9.22 ա, /: Այս դեպքում հաշվարկը համարվում է ստուգիչ: Ստորն դիտարկված են գամավոր միացումների կառուցվածքների ն հաշվարկի որոշ առանձնահատկություններ: Լայն թիթեղների միացման դեպքում /նկ. 9.22/ որպես հաշվարկային ընդունում են մեկ քայլի /t / Ft ճակատային ուժը, որը սովորա ար որոշում են գամերի անցքերով չթուլացված թիթեղի հատույթում եղած լարումներով.

Ft Հ ’ t  :

Թիթեղի ամրությունը դրա bb հատույթում կլինի

 Հ Ft (t-d)   []:

 ն  լարումների հարա երությունը նշանակում են 1/ Հ (t-d) / t Հφ

/9.54/ ն անվանում գամակարի ամրության գործակից: Ամրության գործակցի արժեքը՝ φ-ն, ցույց է տալիս, թե գամակարի դեպքում ինչպես է նվազում թիթեղի ամրությունը: Օրինակ՝ ստանդարտ չափերով միաշարք ն միահատույթ գամակարի /նկ. 9.22 ա/ համար φՀ0,65, այսինքն՝ գամվածքը թիթեղների ամրությունը նվազեցնում է 359-ով: Միացվող մեքենամասերի ամրության նվազումը գամավոր միացումների հիմնական թերությունն է: Ամրութ-

յան գործակցի արժեքը մեծացնելու նպատակով օգտագործում են ազմաշարք ն ազմահատույթ գամակարեր /նկ. 9.22, /: Նկ. 9.23, ա-ում պատկերված է գամերով հավաքված ֆերմայի հանգույցի կառուցվածքը, որը կարող է ծառայել որպես ամուր տեսակի գամավոր միացման օրինակ: Այսպիսի միացման կառուցվածքը մշակելիս հաշվի են առնում հետնյալ պայմանները.

Նկ. 9.23 1. Ձողերը /անկյունակներ կամ այլ տիպի պրոֆիլներ/ անհրաժեշտ է այնպես դասավորել, որ դրանց հատույթների ծանրության կենտրոններով անցնող ուժերի ազդման գծերը հատվեն մեկ կետում: Հակառակ դեպքում միացման մեջ, ացի ուժերից, կառաջանան նան մոմենտներ: 2. Յուրաքանչյուր ձողի գամերի թիվը երկուսից փոքր չպետք է լինի: Հակառակ դեպքում այն կվերածվի հոդի: 3. Անհրաժեշտ է գամերը տեղավորել ձողի հատույթի ծանրության կենտրոնով անցնող առանցքին առավելագույն չափով մոտ /նկ. 9.23, /: Այդ առանցքից գամերի շեղման դեպքում միացման մեջ կառաջանան F l 1 ն F l 2 մոմենտները, որոնց ազդեցությունը վերացնելու նպատակով կարելի է օգտագործել ձողերի համաչափ դասավորություն: Օրինակ՝ նկ. 9.23, գ-ում պատկերված անկյունակների դասավորության դեպքում չեզոքացվում է F l 2 մոմենտը, իսկ նկ. 9.23դ-ում՝ երկու մոմենտներն էլ: 9.4 Եռակցված միացումներ 9.4.1. Ընդհանուր տեղեկություններ Եռակցված միացումը պատկանում է չքանդվողների խմ ին: Այն առաջանում է կցվանքի գոտում միացվող տարրերի եռակցմամ ն օժանդակ տարրեր չի պահանջում: Միացման ամրությունը կախված է եռակցված կարի տեսակից, դրա երկարությունից, նյութի համասեռութ-

յունից ն շրջակա միջավայրից: Ժամանակակից մեքենաշինության մեջ օգտագործվող եռակցման տեսակները շատ ազմազան են, դրանցից յուրաքանչյուրն ունի իր կիրառության նագավառը: Օգտագործվող էներգիայի աղ յուրից կախված՝ տար երում են եռակցման հետնյալ հիմնական տեսակները. ա/քիմիական /գազաեռակցում, թթվածնաացետիլային եռակցում/, / քիմիամեխանիկական /թերմիտային, դար նոցային ն այլն/, գ/ էլեկտրամեխանիկական /հպումային եռակցում/, դ/ էլեկտրական /աղեղային եռակցում/, ե/ այլ տեսակի /գերձայնային, լազերային, դիֆուզիոն, պայթեցմամ ն պլազմայի միջոցով եռակցումներ/: Թվարկվածներից ամենատարածվածներն էլեկտրական ն էլեկտրամեխանիկական եռակցման տեսակներն են: էլեկտրաաղեղային եռակցման դեպքում մետաղը հալեցնելու համար օգտագործվում է էլեկտրական աղեղից անջատված ջերմությունը: Հալված մետաղը շրջակա օդի վնասակար ազդեցությունից պաշտպանելու նպատակով էլեկտրոդը պատում են ծածկույթով, որն եռակցման ժամանակ անջատում է խարամ ն գազեր՝ եռակցված կարը մեկուսացնելով օդից: Դրանով ապահովվում է կարի մետաղի արձր որակը, որի մեխանիկական հատկություններն օդում եղած թթվածնի ն ազոտի ազդեցությունից կտրուկ կերպով կարող են վատանալ: Այս նպատակով էլ ավտոմատ էլեկտրաեռակցումն իրականացնում են հալանյութի /ֆլյուսի/ շերտի տակ: Ներկայումս եռակցման այս տեսակն ավտոմատ եռակցման հիմնական տեսակն է, որի արտադրողականությունը 10...20 անգամ գերազանցում է ձեռքով իրականացվող եռակցմանը: Բարձր արտադրողականության հասնում են արձր հոսանքի ուժի /1000...3000Ա/ օգտագործմամ , մինչդեռ ձեռքով եռակցման ժամանակ այն կազմում է 200...500Ա: Դա ապահովում է եռակցվող կարի առավել նպատակահարմար ձնավորումն ու արձրացնում է եռակցման արագությունը: Եթե ձեռքով եռակցման դեպքում կարն առաջանում է հիմնականում հալվող էլեկտրոդի մետաղից /նկ. 9.24, ա/, ապա ավտոմատ եռակցման դեպքում այն զգալի չափով ձնավորվում է հիմնական մետաղից, որը ոչ միայն կրճատում է ժամանակը, այլն զգալիորեն իջեցնում է էլեկտրոդի նյութի ծախսը: Հալանյութի շերտի տակ ավտոմատ եռակցումն ապահովում է միացման համասեռ մեխանիկական հատկություններ: Հպումային եռակցումը հիմնված է միացվող տարրերի կցվանքում առաջացած մեծ դիմադրությունն օգտագործելու վրա:

Կցվանքով հպումային եռակցման դեպքում միացվող տարրերով անցկացնում են մի քանի հազար Ամպեր հոսանք, որից կցվանքում անջատվում է հիմնական ջերմաքանակը, քանի որ այստեղ դիմադրությունն ամենամեծն է: Մետաղը կցվանքի գոտում տաքանում է մինչն պլաստիկ վիճակը կամ նույնիսկ մինչն մակերնութային հալման աստիճանը: Այնուհետն հոսանքն անջատում են, իսկ տաքացած տարրերը որոշակի ուժով սեղմում են միմյանց: Արդյունքում տեղի է ունենում եռակցում կցվանքի ամ ողջ մակերնույթով: Խորհուրդ է տրվում եռակցման այս տեսակը կիրառել ոչ մեծ լայնական հատույթով տարրերի կցվանքային միացման դեպքում: Կետահպումային եռակցման դեպքում միացումը գոյանում է ոչ թե կցվանքի լրիվ մակերնույթով, այլ միայն դրա այն առանձին կետերում, որտեղ հպում են եռակցող մեքենայի էլեկտրոդները: Կարային եռակցման դեպքում մեքենամասերի կցվանքի երկայնքով ստեղծում են ընդհատվող կամ անընդհատ նեղ կար, որն իրականացնում են կարի երկայնքով գլորվող սկավառակաձն էլեկտրոդներով: Կետահպումային ն կարային եռակցումներն օգտագործում են թերթավոր /3...4մմ-ից ոչ մեծ հաստությամ / տարրերի ն փոքր տրամագծով մետաղալարերից պատրաստվող ցանցերի եռակցման համար: Ի տար երություն կետահպումայինի, անընդհատ կարային եռակցմամ կարելի է ստանալ հերմետիկ միացում: Հպումային եռակցման դիտարկված երեք տեսակներն էլ արձր արտադրողական են ն լայնորեն օգտագործվում են զանգվածային արտադրության մեջ ավտոմո իլների թափքերի, ինքնաթիռների իրանի, արակապատ ռեզերվուարների ն այլնի եռակցման համար: Եռակցված միացումները չքանդվող միացումներից առավել կատարելագործվածներն են, քանի որ մյուսների համեմատ սրանց ամրությունն ավելի մոտ է հիմնական տարրերի ամրությանը: Եռակցված միացման դեպքում հեշտությամ է իրականացվում հավասար ամրության պայմանը, իրի զանգվածի ն ինքնարժեքի իջեցման ապահովումը: Եռակցումն օգտագործում են ոչ միայն որպես առանձին տարրերի միացման եղանակ, այլն որպես մեքենամասերի պատրաստման տեխնոլոգիական եղանակ: Եռակցմամ պատրաստված մեքենամասերը շատ դեպքերում հաջողությամ փոխարինում են ձուլված կամ կռված մեքենամասերին: Եռակցված մեքենամասեր պատրաստելու համար չեն պահանջվում ձուլամոդելներ /ձնանմուշներ/, կաղապարներ կամ դրոշմոցներ, ն հատային ու մանր սերիական արտադրության դեպքում զգալիորեն իջեցնում է դրանց ինքնարժեքը:

Եռակցված միացումներն ըստ միացվող տարրերի փոխադարձ դասավորության աժանում են հետնյալ խմ երի. 1.Կցվանքային միացումներ, որտեղ միացվող տարրերը կազմում են միմյանց շարունակությունը, իսկ կարն իրականացնում են

Նկ. 9.24

Նկ. 9.25 դրանց ճակատներով /նկ. 9.24/:: 2. Եզրածածկ միացումներ, որտեղ միացվող տարրերի կողային մակերնույթները մասամ միմյանց ծածկում են /նկ. 9.25/, իսկ կարն իրականացնում են տարրերի ճակատներով կամ կողերով:

3. Տավրային միացումներում միացվող տարրերը միմյանց ուղղահայաց են կամ շեղված որոշակի թեքությամ , որտեղ տարրերից մեկը ճակատով եռակցում են մյուսի կողային մակերնույթին /նկ. 9.26, ա, , գ/:

Նկ.9.26 4. Անկյունային միացումներում միացվող տարրերը նույնպես միմյանց ուղղահայաց են կամ շեղված, իսկ կարն էլ իրականացնում են դրանց ճակատներով /նկ. 9.26,դ,ե, զ/: 9.4.2. Միացումների կառուցվածքներն ու եռակցված կարերի ամրության հաշվարկը Կցվանքային միացումը կառուցվածքով ավելի պարզ է ն հուսալի: Խորհուրդ է տրվում հնարավորության դեպքում տարրերի միացումն իրականացնել կցվանքային կարով: Միացվող տարրերի հաստությունից կախված՝ միացումն իրականացնում են մշակված եզրերով /նկ. 9.24, դ, ե, զ/ կամ առանց դրանց մշակման /նկ. 9.24, ա, , գ/, ինչպես նան հակառակ կողմից եռակցմամ /նկ. 9.24, , դ, ե, զ/ կամ առանց դրա /նկ. 9.24, ա, գ/: Ոչ մեծ հաստության /   8մմ/ թիթեղների եռակցման դեպքում եզրերի մշակումը պարտադիր չէ, սակայն մնացած դեպքերում միացվող տարրերի ամ ողջ հաստությամ կար առաջացնելու նպատակով եզրամշակումն անհրաժեշտ է:

Կցվանքային եռակցմամ միացնում են ոչ միայն թիթեղներ ն ժապավեններ, այլն խողովակներ, անկյունակներ ն այլ տեսակների ձնավոր պրոֆիլներ: Նշված ոլոր դեպքերում կարի ամրությունն ստացվում է մոտ հիմնական տարրերի ամրությանը: Կցվանքային միացումները կարող են քայքայվել կարից, կարի ն հիմնական մետաղների միացման տեղերից, ինչպես նան միացվող տարրերի ջերմային ազդեցության գոտու մասով /դրանք եռակցված կարի մոտի տեղամասերն են, որտեղ տաքացման հետնանքով միացվող տարրերի մետաղը փոխում է իր մեխանիկական հատկությունները/: Գործնականորեն հաստատված է, որ արձրորակ կարի դեպքում միացման քայքայումը տեղի է ունենում տարրերի ջերմային ազդեցության գոտում: Այդ պատճառով էլ ընդունված է կցվանքային միացման ամրության հաշվարկը կատարել տարրերի այդ գոտու հատույթի չափերով: Եռակցմամ միացված տարրերի ամրության հնարավոր նվազումը հաշվառվում է թույլատրելի լարման իջեցմամ : Օրինակ՝ b լայնությամ ն  հաստությամ կցվանքով եռակցված ժապավենի ձգման ամրության պայմանը կլինի.

 ձգ  F / A  F / Ե   1 , 

իսկ ծռմանը՝

 ծռ

  1   M / 7  6 M / Ե   

/9.55/

 

որտեղ [ ]-ը եռակցված միացման թույլատրելի լարումն է: [1]-ի ն միացվող տարրերի [ձգ] ձգման թույլատրելի լարման հարա երությունն անվանում են եռակցված միացման ամրության գործակից.

φ Հ[1] / [ձգ] Հ0,9...1,0:

/9.56/ Այս գործակցի արժեքներից երնում է, որ կցվանքային միացումն ու դրա միացվող տարրերը համարյա հավասարամուր են: Այն դեպքերում, եր պահանջվում է արձրացնել միացման ամրությունը, օգտագործում են թեք կարեր /նկ.9.27/: Թեք կարի ամրության հաշվարկը կատարում են /9.55/ անաձնով՝ ընդունելով

Նկ. 9.27

    : 

ձգ

Նկ. 9.28

Եզրածածկ միացումն իրականացնում են անկյունային կարերով /նկ. 9.28/, որի լայնական հատույթի ձնից կախված՝ տար երում են նականոն /1/, գոգավոր /2/ ն ուռուցիկ /3/ կարեր: Գործնականում լայն տարածում են ստացել նականոն կարերը: Միացման տեղում ուռուցիկ կարն առաջացնում է միացվող տարրերի հատույթների կտրուկ փոփոխություն, որը լարումների զգալի կուտակման պատճառ է դառնում: Գոգավոր կարն իջեցնում է լարումների կուտակումն ու երաշխավորվում է փոփոխական եռնվածքների ազդման դեպքում: Եռակցված կարի գոգավորությանը սովորա ար հասնում են մեխանիկական մշակմամ , որն զգալիորեն արձրացնում է միացման ինքնարժեքը: Այդ պատճառով էլ այսպիսի կարեր օգտագործում են հատուկ դեպքերում, եր արդարացվում են լրացուցիչ ծախսերը: Անկյունային կարերի հիմնական նութագրերն են հ արձրությունն ու / էջը, նականոն կարի համար.

հ Հ /Տiո4500,7/:

Եթե եռակցվող թիթեղների հաստությունը 3մմ, ապա տեխնոլոգիական նկատառումներով ընդունում են /3մմ, իսկ սովորա ար /Հ: Դասավորությունից կախված՝ եզրածածկ միացումներում տարերում են ճակատային, թնային ն թեք եռակցված կարեր: ճակատային կարը կառուցվածքի վրա ազդող ուժերի ուղղությանն ուղղահայաց է, իսկ թնայինը՝ զուգահեռ: Սովորա ար օգտագործում են ճակատային ն թնային կարերի համակցված տեսակը: Թնային կարերում /նկ. 9.29, ա/ հիմնականներն mm հատույթում առաջացող  շոշափող լարումներն են, որոնք կարի երկայնքով աշխվում են անհավասարաչափ. եզրերում դրանք ավելի մեծ են, քան մեջտեղում: Հաստատված է, որ լարումների աշխման անհավասարաչափությունն աճում է կարի l երկարության մեծացմամ , ուստի գործնականում այն սահմանափակում են l 50/: Այդպիսի կարերի ամրության հաշվարկը կատարում են լարման միջին արժեքով հետնյալ անաձնով. ՀF/2 l 0,7/ [1], /9.57/ որտեղ 0,7/-ն կարի արձրությունն է mm հատույթում: Այն դեպքերում, եր միացման ամրությունն ապահովելու տեսակետից թնային կարճ կարերն ան ավարար են, անհրաժեշտ ամրության կարելի է հասնել ճեղքակարի կամ ճակատային կարի տեղադրմամ /նկ. 9.25, դ, 9.29, /: ճեղքակարով միացման պայմանը /Հ դեպքում կլինի ՀF/2/(0,7 l + l1 )  [1]: /9.58/

ա/

/ Նկ. 9.29

Եթե միացվող տարրերից մեկն անհամաչափ է, ապա միացման ամրության հաշվարկը կատարում են հաշվի առնելով յուրաքանչյուր կարի եռնվածքը: Օրինակ՝ թիթեղին եռակցված է անկյունակ /նկ. 9.30/, որի 7 համազոր եռնվածքն անցնում է անկյունակի ծանրության կենտրոնով ն աշխվում կարերի վրա 61 ն 62 ազուկներին հակադարձ համեմատական: Պահպանելով հավասարաամրության պայմանը՝ կարերի երկարությունները սահմանում են այնպես, որ l 1/ l 2 Հ 62/ 61 : /9.59/ Այդ դեպքում երկու կարերում էլ լարումները կորոշվեն հետնյալ անաձնով. ՀF/0,7/( l 1+ l 2)  [1]: /9.60/ Եթե միացումը եռնավորված է 7 մոմենտով /նկ. 9.31/, ապա կարի երկայնքով առաջացած լարումները կ աշխվեն անհավասարաչափորեն, իսկ դրանց վեկտորներն ուղղված կլինեն այնպես, ինչպես ցույց է տրված նկ. 9.31ա-ում /լարումները համեմատական են 6 ազուկներին ն ուղղահայաց են դրանց/: Որքան մեծ է l /b հարա երու թյունը այնքան մեծ է լարումների աշխման անհավասարաչափությունը: Ընդհանուր դեպքում առավելագույն լարումները կարելի է որոշել հետնյալ անաձնով.

Հ7 / W

,

որտեղ W -ն քայքայման հարթության մեջ կարի հատույթի դիմադրության մոմենտն է:

նեռային

Նկ.9.30

ա/

/ Նկ.9.31

Նկ.9.32

Նկ. 9.33

Համեմատա ար կարճ կարերի համար / l b/, որոնք գործնականում լայն տարածում ունեն, կիրառում են մոտավոր հաշվարկի հետնյալ անաձնը. Հ7/0,7/ l b  [1 ] : /9.61/ Այս անաձնն արտածելիս պայմանականորեն ընդունված է, որ լարումները կարի ամ ողջ երկայնքով աշխված են հավասարաչափորեն ն ունեն նկ. 9.31, -ում նշված ուղղությունը: ճակատային կարի լարվածային վիճակն անհամասեռ է /նկ. 9.32/: Այստեղ, եռնվածքի արտակենտրոնությունից ն եռակցման տեղում միացվող տարրերի հատույթների կտրուկ փոփոխությունից կախված, տեղի են ունենում լարումների զգալի կուտակումներ: Միացվող տարրերի կցվանքի հարթության մեջ առաջացող  շոշափող ն դրան ուղղահայաց հարթության մեջ առաջացող  նորմալ լարումները հիմնական են, սակայն գործնականում ընդունված է ճակատային կարերի հաշվարկն իրականացնել ըստ շոշափող լարումների: Այստեղ,

ինչպես ն թնային կարերում, որպես հաշվարկային ընդունում են կարի mm հատույթը: Այս դեպքում կարի ամրության պայմանը կլինի ՀF/0,7/ l  [1]: /9.62/ Թեք ճակատային կարի /նկ. 9.33/ ամրության պայմանը նույնն է, ինչ որ /9.62/-ը: Նկ. 9.34-ում պատկերված է 7 մոմենտով եռնավորված ճակատային կարով միացման դեպքը: Այստեղ միացվող տարրի ճակատին առաջացած  ն մյուս տարրի մակերնույթին առաջացած  լարումները աշխվում են այնպես, ինչպես նորմալ լարումները ծռման ենթարկված հեծանի հատույթում /նկ. 9.32/: Այս դեպքում էլ միացման ամրության գործնական հաշվարկը տարվում է ըստ շոշափող լարումների, որոնք որոշվում են հետնյալ անաձնով. Հ7/ WՀ67/0,7/b2  [1]: /9.63/ ճակատային ն թնային եռակցված կարերով միացումը հաշվարկում են առանձին կարերի կրողունակությանը համեմատական եռնվածքի աշխման սկզ ունքով, հետնա ար, նկ. 9.35-ում պատկերված միացման համար ամրության պայմանը կլինի ՀF/0,7/(2 lթ + l ճ)  [1], /9.64/ որտեղ l թ-ն ն l ճ-ն թնային ն ճակատային կարերի երկարություններն են: Նկ. 9.36ա-ում պատկերված է F ուժով ն 7 մոմենտով եռնավորված համակցված միացման դեպքը: Այդպիսի միացման հաշվարկի դեպքում 7 մոմենտից առաջացած շոշափող լարումների արժեքները որոշում են կարերի վտանգավոր հատույթի /նկ. 9.36, / նեռային դիմադրության մոմենտով: Մոտավոր հաշվարկներում ընդունում են, որ համակցված կարի դիմադրությունը հավասար է աղադրիչ կարերի դիմադրությունների գումարին կամ որ նույնն է 7Հ 7թ+ 7ճ , /9.65/ որտեղ 7թ-ն ն 7ճ-ն թնային ն ճակատային եռակարերի կրելի մոմենտներն են:

Ն կ. 9.34

Նկ.9.35

ա/

/ Նկ. 9.36

Հավասարաամրության

պայմանից,

եթե

ընդունենք,

որ

l թ0,5 l ճ , ապա 7թ-ն որոշելու համար կարելի է կիրառել /9.61/ անաձնը, ըստ որի

7թՀթ0,7/ lթ l ճ ,

/9.66/

իսկ 7ճ -ն որոշելու համար կարելի է օգտվել /9.63/ անաձնից.

7ճՀճ0,7/ l ճ2 /6:

/9.67/ Եռակցված կարերի հատման տեղը պատկանում է ինչպես թնային, այնպես էլ ճակատային կարերին: Գումարելով /9.66/ ն /9.67/ արտահայտություններն ու նկատի ունենալով հավասարաամրության թՀճՀ7 պայմանը՝ պարզ ձնափոխությունից կստանանք 7 մոմենտից առաջացած լարումները.

7 Հ 7/(0,7/ lթ l ճ +0,7/ l ճ2 /6):

/9.68/

F ուժի ազդեցությունից կարերում առաջացող լարումները որոշում են /9.64/ անձնով: Այդ լարումները նշանակելով Բ-ով՝ կստանանք դիտարկվող դեպքի գումարային առավելագույն լարումները. mոx Հ 7 + Բ [1]: /9.69/ Գնահատելով եզրածածկ միացումները՝ կարելի է նշել, որ ձնով ն նյութերի ծախսով դրանք զիջում են կցվանքային միացումներին, սակայն եզրերի մշակում չեն պահանջում: Տավրային միացումները իրականացնում են եզրերի մշակմամ ՝ կցվանքային կարերով /նկ. 9.37, ա/ կամ առանց եզրերի մշակման՝ անկյունային կարերով /նկ. 9.37, /:

Նկ. 9.37

Նկ. 9.38

Նկ. 9.39

Ծռող մոմենտով ն ուժով եռնվածքի դեպքում /նկ. 9.38/ միացման ամրությունը որոշում են հետնյալ անաձներով. ա/ կցվանքային կարերի համար՝ Հ6// l 2+F/ l [1], /9.70/ / անկյունային կարերի համար՝

Հ6//(2 l 2 .0,7/)+F/(2 l 0,7/ ) [1]:

/9.71/ /9.71/ անաձնն արտածելիս հաշվի է առնված, որ / մոմենտի ազդեցությունից առաջացող / լարումները կարի երկայնքով աշխվում են այնպես, ինչպես / ծռման լարումները հեծանի լայնական հատույթում: Որպես հաշվարկային ընդունված է կարի mm անկյունագծային հատույթը: Նկ. 9.39-ում պատկերված է խողովակի տավրային միացում, որը եռնավորված է / ծռող ն 7 ոլորող մոմենտներով: Ոլորող մոմենտից կարում առաջացող լարումները կլինեն 7 Հ 7/W 27/0,7/d 2, /9.72/ որտեղ W 0,7/d 2/2-ը կարի mm հատույթի նեռային դիմադրության մոմենտն է: Ծռող մոմենտից կարում առաջացած լարումները կլինեն / Հ //W4//0,7/d 2: /9.73/ Այստեղ ընդունված է, որ դիտարկված հատույթների համար WՀ0,5W : Կարի mm հատույթում 7 ն / լարումները փոխուղղահայաց են, հետնա ար, գումարային լարումն ու միացման ամրության պայմանը կլինի

   72   M2   1 :

/9.74/

Հպումային եռակցմամ միացումներ: Սահմանված տեխնոլոգիական կարգի պահպանման դեպքում կցվանքով հպումային եռակցումն ապահովում է միացման ն միացվող տարրերի հավասարա-

ամրությունը, ուստի միացման ամրության հաշվարկը հաստատուն եռնվածքների դեպքում կարելի է ն չկատարել: Սա արդարացվում է այն դեպքում, եր եռակցման գոտում մետաղի տաքացումը չի իջեցնում դրա ամրությունը, օրինակ, ցածրածխածնային ն ցածր լեգիրված պողպատների դեպքում, որոնք չեն ջերմամշակվում: Հակառակ դեպքում միացվող տարրերի թույլատրելի լարումները ջերմաստիճանային ազդեցության գոտում անհրաժեշտ է իջեցնել  գործակցով /տես 9.56 անաձնը/: Փոփոխական եռնվածքների դեպքում թույլատրելի լարումները հաստատունի համեմատ իջեցնում են այնպես, ինչպես աղեղային եռակցման կցվանքային միացումներում /տես 9.4.3. ենթակետը/: Կետահպումային եռակցում /նկ. 9.40/: Առավելապես օգտագործում են թիթեղավոր մեքենամասերի միացման դեպքում, որոնց հաստությունների հարա երությունը 3-ից: Եռակցման կետի տրամագիծն ընտրում են՝ կախված միացվող թիթեղներից ամենա արակի  հաստությունից: 3մմ դեպքում dՀ1,2+4մմ, »3մմ դեպքում dՀ1,5 +5մմ: Նվազագույն քայլը՝ t-ն, սահմանափակվում է եռակցված նախորդ կետով հոսանքի շունտավորման երնույթով, որի ճիշտ ընտրման դեպքում հոսանքը պետք է անցնի միայն եռակցվող կետով, իսկ եզրերից t1 ն t2 հեռավորությունները նորմավորվում են տեխնոլոգիական ն ուժային գործոնների հաշվառմամ : Սովորա ար ընդունում են tՀ3d, t1Հ2d, t2Հ1,5d: Կետահպումային եռակցմամ միացումներն աշխատում են ըստ կտրման: Հաշվարկի դեպքում ընդունում են, որ եռնվածքը ոլոր կետերի վրա աշխվում է հավասարաչափորեն: Հաշվարկի անճշտու-

Նկ. 9.40

Նկ.9.41

թյունն ազդազերծում են թույլատրելի լարման իջեցմամ .

 Հ 4F/2id 2[1],

/9.75/ որտեղ 2-ը եռակցման կետերի քանակն է, i -ն՝ կտրման հարթությունների քանակը /նկ. 9.40 ա-ում՝ 2 Հ4, i Հ1, իսկ նկ. 9.40 -ում՝ 2 Հ4, i Հ2/: Եթե կետահպումային եռակցմամ միացումը եռնավորված է կցվանքի հարթությամ ազդող մոմենտով, ապա հաշվարկային կետն ու դրա եռնվածքը որոշում են այնպես, ինչպես գամավոր ն առանց ացակի տեղադրված հեղուսավոր միացումների համար /տես նկ. 9.15/: Կետահպումային եռակցմամ միացմանը նորոշ է լարումների մեծ կուտակումը, որի պատճառով փոփոխական եռնվածքների դեպքում այն համեմատա ար վատ է աշխատում: Լարումների կուտակումներ առաջանում են ոչ միայն եռակցման կետերում, այլն եռակցման գոտու շրջանում միացվող տարրերում: Կարահպումային եռակցման /նկ. 9.41/ ամրության պայմանն է  Հ F/b l  [1]: /9.76/ Այստեղ լարումների կուտակումները կետահպումայինի համեմատ ավելի քիչ են: 9.4.3. Միացումների ամրությունն ու թույլատրելի լարումները Եռակցված միացումների ամրությունը կախված է հետնյալ հիմնական գործոններից՝ ա/ միացվող տարրերի նյութի որակից, որը պայմանավորում է եռակցման նկատմամ դրանց հակումը, / եռակցման տեխնոլոգիական գործընթացի կատարելիությունից, գ/ միացման կառուցվածքից, դ/ եռակցման եղանակից, ե/ ազդող եռնվածքի նույթից /հաստատու՞ն է, թե՞ փոփոխական/: Լավ եռակցվում են ցածր- ն միջինածխածնային պողպատները: Բարձրածխածնային պողպատները, թուջերն ու գունավոր մետաղների համահալվածքները վատ են եռակցվում: Կարերի ամրությունն զգալիորեն իջեցնում են այնպիսի արատներ, ինչպիսիք են թերեռքերն ու հալախորշերը /նկ. 9.42/, խարամային ն գազային ներառուկները, կարերի հատման տեղերում մետաղի կուտակումը ն այլն: Այս արատներն այն հիմնական պատճառներն են, որոնք ճաքեր են առաջացնում ինչպես եռակցման ժամանակ, այնպես էլ շինվածքը շահագործելիս: Եռակցման տեխնոլոգիական արատների

ազդեցությունն զգալիորեն աճում է, եր այդպիսի եռակարերը ենթարկվում են փոփոխական ն հարվածային եռնվածքների: Եռակցված միացումների ամրության արձրացման արդյունավետ միջոցներ են. ա/ հալանյութի շերտի տակ ավտոմատ եռակցումն ու եռակցումը պաշտպանիչ գազային միջավայրում, / եռակցված կառուցվածքի ջերմամշակումը թրծաթողմամ , գ/ կոտորուքով ն հպաՆկ. 9.42 մշակմամ կարերի մակակոփումը: Թվարկված միջոցները թույլ են տալիս փոփոխական եռնվածքների դեպքում եռակցվող տարրերի ամրությունը արձրացնել 1,5...2 անգամ: Հաստատուն եռնվածքների դեպքում ցածր- ն միջինածխածնային, ինչպես նան ցածր լեգիրված /14Ճ/, 15Ճ/, 15Õ/ÍՃ, 09Ճ2, 19Ճ ն այլ մակնիշի/ պողպատներից պատրասվտած մեքենամասերի եռակցված միացումների թույլատրելի լարումների ընդունված նորմերը երված են աղ. 9.1-ում: Աղյուսակ 9.1 Եռակցման տեխնոլոգիական գործընթացի տեսակը Հալանյութի շերտի տակ ավտոմատ, ձեռքով Ý42À ն Ý80À մակնիշի էլեկտրոդներով, կցվանքահպումային Ձեռքով էլեկտրաաղեղային Ý42 ն Ý50 մակնիշի էլեկտրոդներով, գազաեռակցում Կետահպումային ն կարահպումային

Եռակցված կարերի թույլատրելի լարումները ձգման սեղմման կտրման [1ձգ] [1սեղ] [1] [ձգ]

[ձգ]

0,65[ձգ]

0,9[ձգ]

[ձգ]

0,6[ձգ]

-

-

0,5[ձգ]

Փոփոխական եռնվածքների դեպքում աղ. 9.1-ից ընտրված թույլատրելի լարումներն իջեցնում են՝ այն ազմապատկելով 1 գործակցով /տես 9.77 անաձնը/, իսկ հաշվարկներն իրականացնում են ցիկլի առավելագույն լարմամ /mոx կամ mոx /: Այս դեպքում խորհուրդ է տրվում հաշվարկել ոչ միայն կարի ամրությունը, այլն

կարի գոտում միացվող տարրերի ամրությունը: Վերջիններիս թույլատրելի լարումները նույնպես իջեցվում են  գործակցով, ածխածնային պողպատների համար այն հաշվարկում են հետնյալ անաձնով.  Հ1/[(0,6/0  0,2)-(0,6/0  0,2)/]1, /9.77/

որտեղ /Հmiո/mոx-ը կամ miո/mոx-ը լարումների ցիկլի անհամաչափության գործակիցն է, /0-ն՝ լարումների կուտակման արդյունավետության գործակիցը, որի արժեքները երվում են տեղեկատու գրականությունում: /9.77/ անաձնում վերին նշանները վերա երում են ձգող, իսկ ստորինները՝ սեղմող դեֆորմացիաների դեպքերին: Եթե հաշվարկելիս -ի արժեքն ստացվում է 1-ից մեծ, ապա ընդունում են Հ1: Սովորա ար 1 ստացվում է ցիկլի մեծ անհամաչափության դեպքում //0/, այսինքն՝ տվյալ ցիկլում վճռական նշանակություն ունի ոչ թե հոգնածային դիմադրությունը, այլ հաստատուն ամրությունը: 9.5. Զոդված ն սոսնձված միացումներ 9.5.1. Ընդհանուր տեղեկություններ Զոդված ն սոսոնձված միացումներն օգտագործվել են անհամեմատ ավելի վաղ, քան եռակցվածները: Զոդված միացումներն օգտագործվել են դեռնս 3...5 հազար տարի առաջ: Կառուցվածքով զոդված ն սոսնձված միացումները նման են եռակցվածներին /տես նկ. 9.43/: Ի տար երություն եռակցման, զոդումն ու սոսնձումը թույլ են տալիս միացնել ոչ միայն նույն, այլն տար եր նյութեր, օրինակ՝ պողպատն ալյումինի հետ, մետաղն ապակու, ռետինի, փայտի, պլաստիկ զանգվածնեի հետ ն այլն:

Նկ. 9.43 Զոդման ն սոսնձման ժամանակ միացվող տարրերը չեն հալվում, որի արդյունքում հնարավոր է առավել ճիշտ պահպանել դրանց չափերն ու ձնը, ինչպես նան իրականացնել կրկնակի միացումներ: Այս միացումներն ամրությամ եռակցվածներին զիջում են այն դեպքերում,

եր միացվող տարրերի նյութերը ավականին լավ եռակցվող են: Բացառություն է կազմում արակապատ թաղանթատիպ տարրերի միացումը, եր եռակցման դեպքում առկա է դրանց այրման վտանգը: Մեքենաշինության մեջ զոդման ն սոսնձման կիրառությունը, կապված նոր կառուցվածքային նյութերի /պլաստիկ զանգվածների/ ն վատ եռակցվող արձրամուր լեգիրված պողպատների օգտագործման հետ, անընդմեջ աճում է: Զոդմամ պատրաստում են ավտոմո իլների ռադիատորներ, հեղուկ վառելանյութի ն յուղատար խողովակաշարեր ն այլն: Ինքնաթիռաշինության մեջ առկա է գամավոր միացումներով ալյումինե երեսվածքից անցում զոդված արակապատ պողպատյա թիթեղներից կազմված երեսվածքի: Զոդման ն սոսնձման գործընթացները համեմատա ար հեշտությամ են մեքենայացվում ն ավտոմատացվում: Շատ դեպքերում զոդումն ու սոսնձումը զգալիորեն արձրացնում են աշխատանքի արտադրողականությունը, իջեցնում կառուցվածքի զանգվածն ու ինքնարժեքը: Զոդված ն սոսնձված միացումների օգտագործման արդյունավետությունը, դրանց ամրությունը ն այլ որակական նութագրեր զգալի չափով պայմանավորված են տեխնոլոգիական գործընթացի որակով /զոդանյութի կամ սոսնձի, ինչպես նան ջերմաստիճանային ռեժիմի ճիշտ ընտրություն, կցվանքի մակերնույթների մաքրություն, օքսիդացումից պաշտպանվածություն ն այլն/:

9.5.2. Զոդված միացումներ Զոդված միացումներով կառուցվածքները պատկերված են նկ. 9.43-ում ն նկ. 9.44-ում. դրանցում միացումներն առաջանում են միացվող տարրերի ն զոդանյութի քիմիական կապերի առաջացման արդյունքում: Զոդումից առաջ նախ միացվող տարրերի կցվանքի մակերնույթները յուղազրկում են, մաքրում օքսիդներից ն այլ կողմնակի մասնիկներից, որից հետո ստեղծում են պայմաններ տաքացված մակերնույթներով հալված զոդանյութի հոսքի համար՝ առաջացնելով զոդված միացում: Միացման ամրությունն զգալի չափով պայմանավորված է կցվանքում առկա ացակի չափերով: Մինչն որոշակի սահմանը ացակի փոքրացումը արձրացնում է միացման ամրությունը: Վերջինս պայմանավորված է նախ նրանով, որ փոքր ացակների դեպքում դրսնոր-

վում է մազահոսքի երնույթը, որը նպաստում է ամ ողջ ացակով հալված զոդանյւթի տարածմանը, երկրորդ, որ առաջացած դիֆուզիոն ն միացվող տարրերի ու զոդանյութի լուծման գործընթացները կարող են տարածվել զոդակարի ամ ողջ հաստությամ : Շատ փոքր ացակները խոչընդոտում են հալված զոդանյութի շարժմանը: Շահավետ ացակի չափը կախված է միացվող տարրերի նյութերից ն զոդանյութից: Դժվարահալ զոդանյութերով /արծաթե կամ պղնձե/ պողպատյա մեքենամասերի զոդման դեպքում խորհուրդ է տրվում ացակն ընտրել 0,03...0,15 մմ-ի, իսկ դյուրահալ զոդանյութերի /անագե/ դեպքում՝ 0,05...0,2 մմ-ի սահմաններում: Փոքրաչափ ն հավասարապես աշխված ացակների անհրաժեշտությունը զոդման թերություններից է, որը սահմանափակում է դրա կիրառությունը, հատկապես, խոշորաչափ կառուցվածքների համար: Զոդված միացումները եռակցվածների համեմատ պահանջում են միացվող մեքենամասերի առավել ճիշտ մեխանիկական մշակում ն հավաքում: Զոդումից առաջ միացվող մեքենամասերի հավաքման մի քանի օրինակներ երված են նկ. 9.44-ում: Միացվող մեքենամասերի հարա երական դիրքը սնեռելու նպատակով եր եմն օգտագործում են հարմարանքներ, իսկ մեծ հարթ կցվանքները կետակցում են հպումային եռակցմամ /նկ. 9.44, ա/: Զոդման դեպքում միացվող մեքենամասերի ն զոդանյութի տաքացումն իրականացնում են զոդիչով, գազայրիչով, արձր հաճախության հոսանքով, ջերմավառարաններում, հալված զոդանյութով լցված տաշտակում՝ դրանց ընկղմամ ն այլն: Բարձր հաճախության հոսանքով կամ ջերմավառարաններում զոդման դեպքում զոդանյութը եզրալարի /նկ. 9.44, , զ, է/, թերթավոր միջադիրի կամ ժապավենի /նկ. 9.44, գ/ տեսքով մեքենամասերի հավաքման ժամանակ տեղավորում են դրանց կարատեղում:

Նկ. 9.44

Միացվող մակերնույթների օքսիդացման վնասակար ազդեցությունը փոքրացնելու նպատակով օգտագործում են հատուկ հալանյութեր / որակի, ցինկի քլորիդի կամ նեկնախեժի հիմքով/, իսկ զոդումն իրականացնում են իներտ գազերի /արգոնի/ միջավայրում կամ վակուումում: Որպես զոդանյութ օգտագործում են ինչպես մաքուր մետաղներ, այնպես էլ անագի, պղնձի կամ արծաթի հիմքով համահալվածքներ: Զոդված միացումների ամրության հաշվարկը նման է եռակցված միացումների հաշվարկին: Օրինակ՝ կցվանքային միացումների /նկ. 9.45, ա/ ամրության պայմանն է. Հ F/b[1], /9.78/ իսկ եզրածածկ միացումներինը՝ /նկ. 9.45, /  Հ F/b l  [1], /9.79/ որտեղ [1] ու [1]-ը զոդակարի թույլատրելի լարումներն են: Այլ կառուցվածքով միացումների համար հաշվարկային լարումները կարելի է որոշել նմանության եղանակով: Պողպատյա մեքենամասերի միացման դեպքում դրանց նյութերի ամրությունները սովորա ար արձր են զոդակարի նյութի ամրությունից: Նման դեպքերում հավասարաամրության պայման կարելի է ապահովել միայն եզրածածկ միացումների համար, ըստ որի եզրածածկի երկարությունը /նկ. 9.45, / կարելի է որոշել այսպես. l Հ[] / [1], /9.80/ որտեղ []-ն միացվող մեքենամասերի նյութի թույլատրելի լարումն է:

Նկ.9.45

9.5.3. Սոսնձված միացումներ Սոսնձված միացումների կառուցվածքները նման են զոդվածներին, միայն այստեղ զոդանյութը փոխարինված է սոսնձով, իսկ միացումն իրականացվում է առանց տաքացման /միայն որոշ տեսակի սոսինձներն են պահանջում միացվող մակերնույթների թույլ տաքացում/ հեղուկ սոսնձի պնդացումից առաջացած շաղկապող ուժերի հաշվին: Գոյություն ունեն ընտրովի շաղկապող ուժերով աղադրության սոսինձներ /հատուկ սոսինձներ/, որոնք նախատեսված են որոշակի նյութերի, օրինակ ռետինի սոսնձման համար ն արձր շաղկապող ուժով համապիտանի սոսինձներ. օրինակ՝ ÁÔ մակնիշի, որոնք նախատեսված են տար եր նյութերի՝ մետաղի, պլաստիկ զանգվածների, փայտի ն այլնի սոսնձման համար: Սոսնձման գործընթացում կատարում են մի շարք հաջորդական գործողություններ՝ միացվող մակերնույթների նախապատրաստում, սոսնձապատում, միացման հավաքում ն պահում համապատասխան ճնշման ն ջերմաստիճանի տակ: Մակերնույթների նախապատրաստման ժամանակ նախ դրանք հարմարեցնում են միմյանց, իսկ հետո հեռացնում են փոշին, յուղազրկում օրգանական լուծիչներով ն սոսնձվող մակերնույթները մեծացնելու նպատակով հղկաթղթով մաքրելով առաջացնում խորդու որդություններ: Մակերնույթները սոսնձապատում են վրձնով կամ հեղուկացրիչով: Այս միացումների թերություններից է սոսնձի պոլիմերացման համար անհրաժեշտ համեմատա ար երկար պահաժամը: Սոսնձված միացումների ամրությունն զգալի չափով կախված է սոսնձի շերտի հաստությունից, որը պայմանավորված է սոսնձի մածուցիկությամ ն սոսնձումից հետո ստեղծած ճնշմամ : Խորհուրդ է տրվում սոսնձի շերտի հաստությունն ընտրել 0,05...0,15մմ-ի սահմաններում: Սոսնձված միացումները լավ են աշխատում սահքի ն վատ պոկման դեպքերում, որի պատճառով գերադասելի են դրանց եզրածածկ միացումները: Միացման ամրությունը արձրացնելու նպատակով օգտագործում են նան սոսնձվածի համակցումը պարուրակավոր, եռակցված ն գամավոր միացումների հետ: Սոսնձված միացումների ամրության հաշվարկը կատարում են զոդված միացումների հաշվարկային անաձներով: Այս միացումների որակը նութագրվում է ոչ միայն ամրությամ , այլն ջրա- ն ջերմակայունությամ ն այլ ցուցանիշներով:

9.6. Սեղմակային միացումներ 9.6.1. Կառուցվածքն ու կիրառությունը Սեղմակային միացումներն օգտագործում են լիսեռների ն սռնիների, ինչպես նան գլանաձն սյուների ն արձակների վրա մեքենամասեր ամրացնելու համար: Այդպիսի միացման օրինակներ պատկերված են նկ. 9.46-ում, որտեղ լծակն ամրացված է լիսեռի վրա:

Նկ. 9.46 Կառուցվածքային առումով տար երում են սեղմակային միացումների երկու հիմնական տեսակներ՝ ա/ ճեղքակունդով /նկ. 9.46, ա/ / անջատովի կունդով /նկ. 9.46, /: Անջատովի կունդով միացումն որոշ չափով արձրացնում է միացման զանգվածն ու ինքնարժեքը, սակայն այս դեպքում հնարավոր է սեղմակի տեղադրում լիսեռի ցանկացած մասում՝ անկախ դրա վրա տեղադրված այլ մեքենամասերի դասավորությունից: Սեղմակների միջոցով մեքենամասերի միացման դեպքում օգտագործվում են հեղույսների ձգումից կցվանքի մակերնույթում առաջացած շփման ուժերը: Այս ուժերը թույլ են տալիս միացումը եռնավորել ինչպես մոմենտով /7ՀF l /, այնպես էլ Fa առանցքային ուժով: Քանի որ միայն շփման ուժերով եռնվածքի փոխանցումը մեծ հուսալիություն չունի, ուստի մեծ եռնվածքներ փոխանցելիս խորհուրդ չի տրվում օգտագործել սեղմակային միացումներ:

Սեղմակային միացման առավելություններից են հավաքման ն քանդման պարզությունը, գեր եռնվածքից ինքնապահովումը ն առանցքային ու շրջագծային ուղղություններով միացված մեքենամասերի տեղափոխման ու կարգավորման հնարավորությունը: 9.6.2. Ամրության հաշվարկը Սեղմակային միացման իրագործումից կախված՝ տար երում են հետնյալ երկու հաշվարկային դեպքերը: Դեպք առաջին: Սեղմակը ավական կոշտ է, իսկ մեքենամասերի նստեցվածքն իրականացված է մեծ ացակով /նկ. 9.47, ա/: Այս դեպքում կարելի է ընդունել, որ մեքենամասերը հպվում են գծով, իսկ միացման ամրության պայմանը կլինի

Ft dՀFոd7,

2Fո Fa ,

/9.81/

որտեղ Fո-ը հպման տեղամասում եղած նորմալ հակազդումն է, -ը՝ շփման գործակիցը: Սեղմակի ցանկացած կեսի հավասարակշռության պայմանից հետնում է, որ FոՀ2Fձգ /որտեղ Fձգ-ը հեղույսների ձգման ուժն է/: Fո-ի արժեքը տեղադրելով /9.81/ անաձների մեջ կունենանք

2Fձգd7,

4Fձգ  Fa :

/9.82/

Դեպք երկրորդ: Սեղմակը ավական ճկուն է, մեքենամասերի կցորդումը՝ խիստ գլանական, իսկ միացման ացակն էլ մոտ է զրոյին /նկ. 9.47, /: Այս դեպքում կարելի է ընդունել, որ հեղյուսների ձգումից մեքենամասերի հպման մակերնույթում առաջացած p ճնշումը աշխվում է հավասարաչափ, հետնա ար, միացման ամրության պայմանը կլինի pdbd/2 7, pdb  Fa : /9.83/ Կիսասեղմակի հավասարակշռության պայմանից, հաշվի առնելով դիտարկվող դեպքի նմանությունը նկ. 9.11զ-ում ճնշման աշխման ընդունած օրենքին, կարելի է գրել pՀ2 Fձգ/db: /9.83/ անաձների մեջ p-ի արժեքի տեղադրումից ն կրճատումից հետո կստանանք

 Fձգd 7,

2 Fձգ  Fa :

/9.84/

Նկ. 9.47 Այսպիսով, դիտարկված երկու դեպքերում հնարավոր փոխանցվող եռնվածքների հարա երությունը 2/ է /տես 9.82 ն 9.84 անաձները/: Առաջին դեպքը հեղույսների պահանջվող ձգման տեսանկյունից համարվում է առավել ան արենպաստ, իսկ երկրորդը՝ առավել նպատակահարմար: Միացման մեջ մեծ ացակները կարող են ծռման լարումներից սեղմակների քայքայման պատճառ դառնալ, որն այս դեպքի թերությունն է: Գործնականում սեղմակային միացման աշխատանքային պայմանը դիտարկում են վերն ուսումնասիրված երկու ծայրահեղ դեպքերի միջինի համար ն ամրության հաշվարկն էլ իրականացնում են հետնյալ անաձներով. 2,5 Fձգd 7, 5 Fձգ  Fa , /9.85/ որտեղ 2,5 ն 5 գործակիցները մոտավորապես հավասար են /9.82/ ն /9.84/ անաձների գործակիցների միջին արժեքներին: Հեղույսների միակողմանի դասավորությամ սեղմակային միացման /նկ. 9.46, ա/ ամրության հաշվարկն ընդունված է կատարել /9.85/ անաձներով: Այս դեպքում պայմանականորեն ընդունում են, որ ուղղաձիգ առանցքի աջակողմյան հեղույսների դերը կատարում է լծակը, հետնա ար, օգտվելով /9.85/ անաձներից, կարելի է որոշել հեղույսների ձգման ուժը տար եր եռնվածքների համար. FձգՀ/7/2,52d, FձգՀ/ Fa /52, /9.86/ որտեղ 2-ը լիսեռի մի կողմում դասավորված հեղույսների քանակն է, /Հ1,3...1,8-ը՝ միացման պաշարի գործակիցը: 7 մոմենտի ն Fa առանցքային ուժի համատեղ ազդեցության դեպքում մեքենամասերի հպման մակերնույթում կառաջանան դրանց

հավասարակշռող Fa առանցքային ն FtՀ27/d շրջանային ուժերը: Այս դեպքի համար կունենանք

Fձգ   Fa2  Ft 2 / 52f :

/9.87/

Հեղույսների Fձգ ձգման ուժի հայտնի արժեքի դեպքում դրանց ամրության հաշվարկն իրականացնում են /9.17/ անաձնով: 9.7. Երիթավոր ն շլիցային /ատամնավոր/ միացումներ Երիթավոր ն շլիցային /ատամնավոր/ միացումները նախատեսված են լիսեռների վրա տարատեսակ մեքենամասեր /փոկանիվներ, ատամնանիվներ, թափանիվներ, կցորդիչներ, ռունցքներ ն այլն/ ամրացնելու համար: Այսպիսի միացումները եռնավորում են պտտող մոմենտով: 9.7.1. Երիթավոր միացումներ Ըստ կառուցվածքի երիթները աժանվում են երկու խմ ի՝ սեպաձն ն պրիզմայաձն: Առաջին խում ն առաջացնում է լարված միացումներ, երկրորդը՝ ոչ լարված: Երիթների չափերն ու թույլտվածքներն ստանդարտացված են:

Նկ. 9.48 Սեպաձն երիթով միացումը /նկ. 9.48/ նութագրվում է լիսեռի վրա կունդի ազատ նստեցվածքով / ացակով/, ակոսում երիթի տեղավորման կողային ացակներով ն լիսեռից կունդին կամ հակառակ ուղղությամ շփման ուժերի միջոցով պտտող մոմենտի փոխանցմամ :

Միացման մեջ շփման ուժերն առաջանում են երիթի մամլումից: Երիթի մամլամ կունդի կենտրոնը լիսեռի կենտրոնից շեղվում է ացակի կեսի ն մեքենամասերի դեֆորմացիայի չափով: Այդպիսի շեղումն առաջ է երում հավասարակշռախախտում /դիս ալանս/, որը պտտման մեծ հաճախությունների դեպքում ացասա ար է անդրադառնում մեխանիզմի աշխատանքի վրա: Երիթի սեպաձնությունը կարող է նան առաջ երել լիսեռի վրա ամրացվող մեքենամասի կողաշեղում, որի դեպքում խախտվում է լիսեռի առանցքից վերջինիս ճակատային հարթության ուղղահայացությունը: Կունդում ակոսի թեք մշակումն իրենից որոշակի տեխնոլոգիական լրացուցիչ դժվարություն է ներկայացնում ն հաճախակի պահանջում է ակոսում երիթի անհատական հարմարեցում, որն անթույլատրելի է զանգվածային արտադրության պայմաններում: Նշված թերությունների պատճառով ժամանակակից արտադրության մեջ խիստ կրճատված է սեպաձն երիթների կիրառությունը: Պրիզմայաձն երիթով միացումը /նկ. 9.49/ պահանջում է լիսեռի ն կունդի անցքի պատրաստման մեծ ճշտություն: Շատ դեպքերում լիսեռի վրա կունդի նստեցումն իրականացվում է ձգվածքով: Պրիզմայաձն երիթները լայն կիրառություն ունեն մեքենաշինության ոլոր ճյուղերում: Պրիզմայաձն երիթավոր միացման հիմնական առավելություններն են կառուցվածքի պարզությունն ու համեմատա ար ցածր ինքնարժեքը: Այս միացման թերություններն են. լիսեռի վրա ն կունդի անցքում երիթի ակոսների ացման հետնանքով միացման ամրության նվազումը, երիթի ակոսի գոտում լարումների կուտակման հետնանքով լիսեռի հոգնածային դիմադրության նվազումը: Միացման ամրությունը ցածր է լիսեռի ն կունդի ամրություններից, հատկապես ացակով կամ անցումային նստեցվածքների դեպքերում: Նշված թերությունների պատճառով խորհուրդ չի տրվում պրիզմայաձն երիթավոր միացումն օգտագործել դինամիկ եռնվածքով արագընթաց լիսեռների համար: Պրիզմայաձն երիթի տեխնոլոգիական թերությունը դրա համափոխարինելիությունն ապահովելու դժվարությունն է: Հաճախ ակոսում երիթի կայուն դիրքն ապահովելու նպատակով հարմարեցման անհրաժեշտություն է զգացվում, որն էլ սահմանափակում է դրա կիրառությունը խոշոր սերիական ն զանգվածային արտադրության մեջ:

Նկ. 9.49 Լիսեռից կունդին կամ հակառակ ուղղությամ պտտող մոմենտը փոխանցվում է երիթի կողային մակերնույթներով, որի դեպքում դրանց վրա առաջանում են տր տրորման լարումներ, իսկ երիթի երկայնական հատույթում՝ կտր կտրման լարումներ: Հաշվարկի պարզության համար ընդունում են, որ երիթը լիսեռի ակոսում տեղավորվում է իր արձրության կեսով, ն տր լարումները հավասարաչափորեն աշխվում են երիթի արձրությամ ն երկարությամ , իսկ տրորումն առաջ երող ուժերի ազուկը d/2 է: Այս ընդունելությունների դեպքում երիթի ամրության պայմաններն ըստ տրորման ն կտրման կլինեն. տրՀ47/հ l 0 d  [տր], /9.88/

կտրՀ27/ b l0 d  [կտր]:

/9.89/

Ստանդարտ երիթների b լայնությունն ու հ արձրությունն ընտրված են այնպես, որ միացման եռնվածքը սահմանափակում են ոչ թե կտրման, այլ տրորման լարումները, հետնա ար, ամրության հաշվարկում կիրառելի է միայն /9.88/ անաձնը: Պրիզմայաձն երիթի կողերի զուգահեռությունը թույլ է տալիս իրականացնել լիսեռի վրա կունդի շարժական միացում, որն օգտա-

գործում են արագության տուփերում: Լիսեռի վրայով կունդի շարժումից առաջացած շփման ուժերը կարող են խախտել երիթի դիրքն ակոսում, որից խուսափելու նպատակով երիթը պտուտակներով ամրացնում են լիսեռին /նկ. 9.50, ա/: Որոշ կառուցվածքների շարժական միացումներում նպատակահարնար է օգտագործել կունդում ամրացված կարճ երիթներ /նկ. 9.50, /:

ա/

/ Նկ. 9.50

Սեգմենտաձն ն գլանաձն երիթները /նկ. 9.51 ն 9.52/ պրիզմայաձն երիթների տարատեսակություններ են, քանի որ դրանց աշխատանքի սկզ ունքը նույնն է: Լիսեռի ակոսում մեծ խորությամ սեգմենտաձն երիթի տեղավորումը /նկ. 9.51/ ապահովում է դրա կայուն դիրքը պրիզմայաձն երիթների համեմատ: Սակայն խոր ակոսն իջեցնում է լիսեռի ամրությունը, ուստի նպատակահարմար է սեգմենտաձն երիթներն օգտագործել լիսեռի թույլ եռնավորված տեղամասերում՝ օրինակ, լիսեռի ծայրերին մեքենամասեր ամրացնելու համար: Պրիզմայաձն երիթի նմանությամ սեգմենտաձն երիթի ամրության պայմանը կլինի. տր27// l d  [տր]: /9.90/ Երկար կունդերի դեպքում լիսեռի առանցքի ուղղությամ կարելի է տեղադրել երկու սեգմենտաձն երիթներ: Գլանաձն երիթով / ույթով/ միացումը /նկ. 9.52/ օգտագործում են լիսեռի ծայրին մեքենամաս ամրացնելու համար: Երիթը տեղադրելու համար անհրաժեշտ անցքը գայլիկոնում ն անցքակոկում են լիսեռի վրա կունդը նստեցնելուց հետո: Մեծ եռնվածքների դեպքում տեղադրում են երկու կամ երեք երիթներ, համապատասխանա ար 1800 ն 1200 անկյունների տակ: Գլանաձն երիթներն անցքում տեղադրում են ձգվածքով: Որոշ դեպքերում երիթը պատրաստում են կոնաձն:

Նկ. 9.51

Նկ.9.52

Գլանաձն երիթի ամրության պայմանը /9.88/ անաձնի նմանությամ կլինի տր 47/dե l d  [տր]: /9.91/ Երիթների նյութերն ու թույլատրելի լարումները: Ստանդարտ երիթները պատրաստում են 500ՄՊա-ից արձր ամրության ածխածնային կամ լեգիրված /ձգմամ ստացված/ պողպատյա ձողերից: Թույլատրելի լարման արժեքը կախված է աշխատանքային ռեժիմից, լիսեռի ն կունդի նյութի ամրությունից ն դրանց նստեցման տեսակից: Անշարժ միացումների համար խորհուրդ է տրվում ընտրել. ա/ անցումային նստեցվածքների դեպքում [տր]Հ80...150ՄՊա, / ձգվածքով նստեցվածքների դեպքում [տր]Հ110...200ՄՊա: Թույլատրելի լարման փոքր արժեքներն ընտրում են թուջե կունդի համար ն կտրուկ փոփոխվող եռնվածքների դեպքում: Շարժական միացումների համար ընտրում են [տր]Հ20...30ՄՊա: 9.7.2. Շլիցային /ատամնավոր/ միացումներ Կառուցվածքն ու դասակարգումը: Շլիցային միացումներն առաջանում են լիսեռի վրա ատամների ն կունդի անցքում դրանց համապատասխան ակոսների առկայության պայմաններում, եր կունդը նստեցնում են լիսեռի վրա /նկ. 9.53/: Շլիցային միացման ոլոր չափերն ու դրանց թույլտվածքներն ստանդարտացված են: Ըստ շլիցների /ատամների/ պրոֆիլի ձնի տար երում են երեք տեսակի միացումներ՝ ուղղակող, էվոլվենտային ն եռանկյուն: Ուղղակող շլիցներով միացումներում լիսեռի վրա կունդի կենտրոնացումն ապահովում են շլիցների /ատամների/ կողային նիստերով /նկ. 9.54, ա/, D արտաքին /նկ. 9.54, / կամ d ներքին /նկ. 9.54, գ/ տրամագծերով: Կախված շլիցների /ատամների/ քանակից /2 Հ6...20/ ն դրանց արձրությունից՝ ստանդարտը նախատեսում է թեթն, միջին ն ծանր սերիաների միացումներ: Ծանր սերիայի միացման մոտ թեթնի ն միջինի համեմատ ատամնաքանակները շատ են, իսկ ատամներն էլ՝ արձր:

D կամ d տրամագծերով կենտրոնացումն ապահովում է լիսեռի ն կունդի առավել արձր համառանցքություն, քան կողային նիստերով կենտրոնացումը, սակայն վերջին դեպքում ապահովվում է ատամների միջն եռնվածքի հավասարաչափ աշխումը: Այս հանգամանքը հաշվի առնելով՝ կողային նիստերով կենտրոնացումն օգտագործում են ծանր աշխատանքային պայմանների Նկ.9.53 դեպքում /հարվածային ն դարձափոխային եռնվածքներ, արձր լարումներ ն այլն/: էվոլվենտային շլիցներով միացումներում կենտրոնացումն իրականացնում են կողային նիստերով /նկ. 9.55, ա/ կամ լիսեռի արտաքին տրամագծով /նկ. 9.55, /, ընդ որում՝ առաջին եղանակն առավել տարածված է: էվոլվենտային ատամներով շլիցների պատրաստման ճշտությունը արձր է: Միացման այս առավելությունը, ինչպես նան համեմատական արձր ամրությունը /մեծաքանակ ատամների ն դրանց գոգերի կլորացումների շնորհիվ/ ապահովում են էվոլվենտային շլիցներով միացման անընդմեջ աճող լայն կիրառությունը: էվոլվենտային ն ուղղակող շլիցները /ատամները/ օգտագործում են նան շարժական միացումներում:

ա/

/ Նկ. 9.54

Նկ. 9.55

գ/

Նկ. 9.56

Եռանկյուն շլիցներով /ատամներով/ միացումները /նկ. 9.56/ ստանդարտացված չեն. դրանք օգտագործում են հիմնականում արակապատ կունդի /վռանի/ անշարժ նստեցման դեպքում: Այս միացումն ունի մեծաքանակ /մինչն 70/ մանր շլիցներ: Համեմատական գնահատականն ու կիրառությունը: Շլիցային միացումները երիթավորների համեմատ ունեն մի շարք առավելություններ, որոնցից հիմնականներն են. ա/ լիսեռների վրա մեքենամասերի լավ կենտրոնավորումը, / առանցքային շարժման դեպքում շարժման առավել ճիշտ ուղղությունը, գ/ միացման արձր ամրությունը, հատկապես դինամիկ եռնըվածքի դեպքում, որը լիսեռի ն ատամների ամ ողջականության, ատամների աշխատանքային գումարային մակերնույթների մեծացման ն ատամների միջն եռնվածքի հավասարաչափ աշխման արդյունք է: Թվարկված առավելություններով է պայմանավորված շլիցային միացումների լայն կիրառությունը ծանր մեքենաշինության, ռազմական մեքենաշինության, ինքնաթիռաշինության, ավտոտրակտորային արդյունա երության մեջ: Հաշվարկային հիմունքները: Շլիցային միացումների աշխատունակության հիմնական չափանիշներն են ամրությունը /ատամների աշխատող մակերնույթների տրորման լարումներից/ ն կցորդված մակերնույթների մաշակայունությունը: Կցորդված մակերնույթների կոռոզիոն-մեխանիկական մաշվածքն առաջանում է դրանց շատ փոքր տատանողական համեմատական տեղափոխություններից, որոնք պայմանավորված են ացակներով ն մեքենամասերի դեֆորմացմամ : Հաշվարկն ըստ տրորման լարումների կատարելիս /նկ. 9.57/ ընդունում են, որ եռնվածքն ատամների միջն ն դրանց երկայնքով աշխվում է հավասարաչափորեն: Այս դեպքում միացման ամրության պայմանը կլինի

տրՀ27/2հ l dմիջ[տր], /9.92/ որտեղ 2-ը, l -ն ու հ-ը համա-

Նկ.9.57

պատասխանա ար ատամների քանակը, երկարությունն ու աշխատանքային արձրությունն են /հ Հ0,5(D-d)-2f/, dմիջՀ0,5(D+d)-ն միջին տրա-

մագիծը: էվոլվենտային ատամնե-րի համար հm ն dմիջՀ2m, որտեղ m-ը միացման մոդուլն է: Հաշվարկը, որը կատարվում է /9.92/ անաձնով, համարվում է նախագծային հաշվարկի առաջին փուլը, որում որոշում են l -ի մոտավոր արժեքն ու մշակում միացման կառուցված-քը: Հաշվարկի երկրորդ փուլում՝ ըստ մաշակայունության չափանիշի ճշտում են հ l մեծության արժեքը: Մաշակայունության հաշվարկը կատարում են հետնյալ պայմանով. տր [մշ]////ռ /առ /յ, /9.93/ որտեղ [մշ]-ն մաշման պայմանական թույլատրելի լարումն է, որի արժեքները երվում են տեղեկատու գրականությունում,

   108 /  -ը՝ ծառայության լրիվ ժամկետում ատամների եռնավորման ցիկլերի թվի գործակիցը //Հ60tո, որտեղ t-ն ժամանակն է (ժ), ո-ը՝ պտտման հաճախությունը (պտ/ր), /ռՀ0,43...1,0-ն՝ եռնվածքի ռեժիմի գործակիցը /հաստատուն եռնվածքի դեպքում /ռՀ1, /ռ-ի փոքր արժեքներն ընտրում են եռնվածքի այլ ռեժիմների դեպքերում/, /առ-ը՝ միացման առանցքային շարժունակության գործակիցը /անշարժ միացման դեպքում՝ /առՀ1, առանց եռնվածքի շարժական միացման դեպքում /առՀ1,25, եռնվածքով շարժական միացման դեպքում /առՀ3/, /յ-ն՝ շարժական միացման յուղման պայմանի գործակիցը /մաքուր յուղի դեպքում՝ /յՀ0,7, յուղի կեղտոտվածության միջին վիճակի դեպքում /յՀ1, կեղտոտված յուղի դեպքում՝ /յՀ1,4/: 9.8. Մամլային միացումներ 9.8.1. Ընդհանուր տեղեկություններ Գլանային մակերնույթներով երկու մեքենամասերի միացումը կարելի է իրականացնել առանց հեղույսների, երիթների կամ այլ տարրերի: Դրա համար ավական է, որ միացվող մեքենամասերը պատրաստելիս ապահովվի դրանց ձգվածքով նստեցվածքը, իսկ միացումն իրականացնելիս՝ մեկի մամլումը մյուսի մեջ /նկ. 9.58/:

Նկ. 9.58

Նկ. 9.59

Ձգվածք անվանում են լիսեռի ն անցքի տրամագծերի դրական տար երությունը՝ /Հ8-/: Հավաքման գործողությունից հետո առաձգական ն պլաստիկ դեֆորմացիաների հետնանքով նստեցված մակերնույթների d տրամագիծը դառնում է ընդհանուր: Այդ դեպքում նստեցված մակերնույթի վրա առաջանում է p տեսակարար ճնշում, իսկ եռնվածքի առկայության դեպքում՝ p-ին համապատասխան շփման ուժեր: Շփման ուժերն ապահովում են մեքենամասերի անշարժ միացումն ու թույլ են տալիս ինչպես պտտող մոմենտի, այնպես էլ առանցքային ուժի կիրառում: Այսպիսի միացումը ճարտարագիտական գործում անվանում են մամլում: Մամլային միացումների կրողունակությունը նախ ն առաջ կախված է ձգվածքից, որը սահմանում են եռնվածքին համապատասխան: Ցանկացած մամլային միացում իրականացնում են հետնյալ երեք եղանակներից որնէ մեկով՝ մամլում սենյակային ջերմաստիճանում, մամլում վռանի տաքացմամ ն մամլում լիսեռի սառեցմամ : Մամլումը սենյակային ջերմաստիճանում հավաքման պարզ ն ամենատարածված եղանակն է, սակայն դրան հատուկ են հետնյալ թերությունները՝ ա/ նստեցման մակերնույթների տրորումն ու դրանց խորդու որդությունների մասնակի կտրումը, / մեքենամասերի հավասարաչափ դեֆորմացվելու հնարավորությունն ու դրանց ճակատների վնասվելը: Տաքացման կամ սառեցման եղանակների համեմատ այս եղանակում տրորումն ու խորդու որդությունների կտրումը միացման ամրությունն իջեցնում են 1,5 անգամ: Հավաքման գործողությունը հեշտացնելու ն խորդու որդությունների կտրումը նվազեցնելու համար խորհուրդ է տրվում լիսեռի ծայրն ու անցքի եզրը /մուտքը/ պատրաստել կոնաձն /նկ. 9.59/: Վռանի տաքացման /մինչն 200...400 Շ/ կամ լիսեռի սառեցման /պինդ ածխաթթու՝ -79 Շ, հեղուկ օդ՝ -1960Շ/ եղանակներով հավաքման դեպքերում ամ ողջությամ վերանում է մակերնույթային խորդու որդությունների կտրումը: Տաքացման եղանակի թերություններից են. մետաղի կառուցվածքի փոփոխման հնարավորությունը, այրաթեփի ն ծռվածքների առաջացումը: Սառեցման եղանակը զերծ է այս թերություններից: Հավաքման ազատ գործողությունն ապահովող վռանի տաքացման կամ լիսեռի սառեցման ջերմաստիճանների անհրաժեշտ տար երությունը /0Շ/ հաշվում են հետնյալ անաձնով.

tՀ(/mոx+Տ0)d,

/9.94/

որտեղ /mոx-ը նստեցվածքի առավելագույն ձգվածքն է, Տ0-ն՝ ազատ հավաքումն ապահովող անվանական անհրաժեշտ ացակը, ընդունում են երաշխավորված նստեցվածքի՝ H7/ց6-ի չափով,  1010-6 0Շ-1/, dն՝ նստեցման անվանական տրամագիծը: 9.8.2. Ամրության հաշվարկը Մամլային միացման ժամանակ հնարավոր են դեպքեր, եր նախատեսված նստեցվածքը, կախված միացվող մեքենամասերի ամրության պայմանից, դառնում է անթույլատրելի: Այդ պատճառով էլ մամլային միացման հաշվարկի ժամանակ անհրաժեշտ է դիտարկել ինչպես միացման ամրության /անշարժության/ պայմանը, այնպես էլ մեքենամասերի ամրության պայմանները: Մեքենամասերի ամրության հաշվարկը համարվում է նախատեսված նստեցվածքի իրականացման հնարավորության ստուգում: Միացման ամրության հաշվարկի նորոշ օրինակ է նկ. 9.60-ում պատկերված երկու գլանների մամլային միացումը: Fa առանցքային ուժի Միացման ամրության պայմանն ազդման դեպքում կլինի.

/ Fa pd l , որտեղ p-ն տեսակարար ճնշումն է մեքենամասերի մակերնույթի վրա , /Հ1,5...2-ը՝ պաշարի գործակիցը:

/9.95/ հպման

Նկ. 9.60 Միացման ամրության պայմանը 7 պտտող մոմենտի ազդման դեպքում կլինի. / 7  pd 2 l /2: /9.96/ 7-ի ն Fa -ի համատեղ ազդման դեպքում միացման ամրության պայմանը կլինի.

 Ft 2  Fa2  fp4l ,

/9.97/

որտեղ Ft Հ 27/d-ն պտտող մոմենտից առաջացած շրջանային ուժն է: Նյութերի դիմադրության դասընթացից հաստապատ գլանների հաշվարկի տեսությունից հայտնի է, որ դրանց հպման մակերնույթի վրա ձգվածքից առաջացած տեսակարար ճնշումը որոշվում է հետնյալ անաձնով. pՀ//d(Շ1/E1+ Շ2/E2), /9.98/ որտեղ /-ը հաշվարկային ձգվածքն է, Շ1 ն Շ2 գործակիցները որոշվում են հետնյալ անաձներով.

Շ1 

4 2  412  1 , 4 2  412

Շ2 

4 22  4 2 4 22  4 2

 2 :

Այս անաձներում E1 -ն ու E2 -ը, 1 -ն ու 2 -ը համապատասխանա ար ներքին ն արտաքին վռանների նյութերի առաձգականության մոդուլներն են ն Պուասսոնի գործակիցները /պողպատի համար E/21...22/ 104ՄՊա, Հ0,3/: Միացման ամրության հաշվարկում / հաշվարկային ձգվածքը որոշում են նվազագույն ձգվածքով //miո/` հաշվի առնելով մամլման դեպքում մակերնույթների խորդու որդությունների կտրման ս արժեքը: Եթե մեքենամասերի հավաքումն իրականացնում են տաքացման կամ սառեցման եղանակներով, ապա ընդունում են սՀ0: /Հ /miո-ս, սՀ1,2(/21+/22), /9.99/ որտեղ /21 -ն ու /22 -ը նստեցման մակերնույթների խորդու որդություններն են: Միացվող մեքենամասերի դեֆորմացիաների ն ամրության հաշվարկը կատարում են հաստապատ գլանների անաձներով: Ներքին ն արտաքին գլաններում լարումների էպյուրները պատկերված են նկ. 9.61-ում, որտեղ 7-ը սեղմման լարումն է շառավղի ուղղությամ , t1-ն ու t2-ը՝ սեղմման ն ձգման լարումները շոշափողի ուղղությամ /առանցքային լարումները փոքրության պատճառով անտեսում են/: Մեքենամասերի ամրության հաշվարկում p տեսակարար ճնշումը /տես /9.98/ անաձնը/ որոշում են առավելագույն ձգվածքի համար.

/Հ/mոx-ս:

/9.100/

Բերված առնչությունները ճիշտ են միայն առաձգական դեֆորմացիաների սահմաններում: Մամլվող մեքենամասերում պլաստիկ դեֆորմացիաների ացակայության պայմանն ըստ առավելագույն շոշափող լարումների տեսության հետնյալն է.

համՀ1-3 հ, որտեղ համ-ը համարժեք, 1 -ը առավելագույն, իսկ 3-ը նվա-

զագույն նորմալ լարումներն են /ձգման լարումները համարելով դրական/, հ-ն՝ նյութի հոսունության սահմանը: Նկ. 9.61

Դժվար չէ նկատել, որ առավելագույն համարժեք լարումներ առաջանում են գլանների ներքին մակերնույթների կետերում: Արտաքին գլանի համար

1Հt2,

3 Հ -7 Հ -p,

հետնա ար, դրա պլաստիկ դեֆորմացիայի ացակայության պայմանը կլինի.

 համ2  p

24 22 4 22  4 2        հ2 p p 4 22  4 4 22  4 pհ2( 4 22 -d 2)/2 4 22 ,

կամ

/9.101/

որտեղ հ2-ն արտաքին գլանի նյութի հոսունության սահմանն է: Ներքին գլանի համար 1Հ0, 3Հ-t1, հետնա ար համ1Հt1 կամ

pհ1(d2- 412 )/2d 2:

/9.102/ Պլաստիկ դեֆորմացիայի հայտնվելը ոլոր դեպքերում չէ, որ համարվում է անթույլատրելի: Մամլային նստեցվածքների կիրառության փորձը վկայում է այն մասին, որ հուսալի միացումներ կարելի է ստանալ նան արտաքին գլանի ներքին մակերնույթի գոտում որոշակի օղակաձն պլաստիկ դեֆորմացիայի առկայության դեպքում: Այդ

դեպքում հպման մակերնույթի վրա տեսակարար ճնշումը կարելի է որոշել հետնյալ մոտավոր անաձներով. /  1,5/հ դեպքում pՀpհ(2/հ- /)/ /հ /  1,5/հ դեպքում pՀ0,5 pհ, /9.103/ որտեղ /հ-ն ու pհ-ը հոսունության սահմանին համապատասխանող հաշվարկային ձգվածքն ու ճնշումն են: ճնշման առժեքն՝ pհ-ն ընդունում են /9.101/ ն /9.102/ անաձներով որոշված արժեքներից ամենափոքրը: pհ-ի հայտնի արժեքի դեպքում /հ-ն որոշում են /9.98/ անաձնով: Արտաքին գլանի արտաքին տրամագծի մեծացումը, որը պայմանավորված է նստեցվածքի հետնանքով դրա ընդարձակմամ , կարելի է որոշել հետնյալ անաձնով.

d2Հ2pd 2d2/E( 4 22 -d 2):

/9.104/

9.8.3. Համեմատական գնահատականն ու կիրառությունը Մամլային միացումները պատկանում են նախապես լարված ն չքանդվող միացումների խմ ին: Այստեղ միացված մեքենամասերի տարանջատումը դժվար է. պահանջվում են հատուկ հարմարանքներ ն ուղեկցվում են նստեցված մակերնույթների վնասմամ : Սակայն, կախված ձգվածքից ն հավաքման տեխնոլոգիայից, կարելի է ստանալ կրկնակի քանդման ն հավաքման համար իրենց աշխատունակությունը պահպանող միացումներ: Մամլային միացումների հիմնական առավելություններն են. դրանց կառուցվածքի պարզությունն ու տեխնոլոգիամիտությունը: Այս առավելություններն ապահովում են միացումների ցածր ինքնարժեք ն զանգվածային արտադրության մեջ դրանց կիրառության հնարավորություն: Մեքենամասերի լավ կենտրոնացումն ու նստեցված մակերնույթով եռնվածքի հավասարաչափ աշխումը թույլ են տալիս մամլային միացումները լայնորեն օգտագործել ժամանակակից արձր արագությամ աշխատող մեքենաներում: Մամլային միացումների էական թերությունն է դրանց եռնունակության կախվածությունը դժվարությամ հաշվառվող մի շարք գործոններից, դրանք են՝ շփման գործակցի ն ձգվածքի արժեքների լայն ցրվածությունը, միացման ամրության վրա աշխատանքային ջերմաստիճանի ազդեցությունը ն այլն: Միացման թերություններից են նան մեքենամասերում հավաքումից առաջացած արձր լարումների առկայությունն ու անցքի եզրերում ճնշման կուտակման հետնանքով դրանց հոգնածային դիմադրության նվազումը: Թվարկված թերությունների ազդեցությունը տեսական ն փորձարարական հետազոտությունների արդյունքների կուտակմանը զուգընթաց նվազում է, քանի որ դրանք

թույլ են տալիս կատարելագործել միացման հաշվարկը, տեխնոլոգիան ն կառուցվածքը: Տեխնոլոգիական կուլտուրայի ն հատկապես մեքենամասերի պատրաստման ճշտության արձրացումն ապահովում են մամլային միացումների լայն կիրառություն: Մամլային միացումների միջոցով լիսեռի հետ միացնում են ատամնանիվներ, գլորման առանցքակալներ, էլեկտրաշարժիչի ռոտորներ ն այլն: Մամլային միացումներ օգտագործում են նան աղադրյալ ծնկաձն լիսեռներ, որդնանիվներ ն այլ մեքենամասեր պատրաստելիս: Գործնականում մամլային միացումներ հաճախակի օգտագործում են երիթավոր միացումների հետ համատեղ:

ԲԱԺԻՆ ԵՐՐՈՐԴ

ԲԱՐՁՐԱՑՆՈՂ ՍԱՐՔԵՐ

Գ Լ Ո ՒԽ 10

ԲԱՐՁՐԱՑՆՈՂ ՍԱՐՔԵՐԻ ՏԱՐՐԵՐՆ ՈՒ ՀԱՆԳՈՒՅՑՆԵՐԸ

10.1 Ընդհանուր տեղեկություններ: Բեռնամ արձ մեքենաների հիմնական պարամետրերն ու տեխնիկական նութագրերը Ժամանակակից արձր արտադրողականության ն մեծ եռնամարձության եռնամ արձ ու փոխակրիչ մեքենաներն ու սարքերը դեռնս մեր թվարկությունից 4000 տարի առաջ հայտնագործված եռ արձրացնող պարզագույն սարքերի աստիճանական զարգացման արդյունքներն են: Օրինակ՝ լծակներից, ճախարակներից ու ազմաճախարակներից կազմված հասարակ եռնամ արձ սարքերը տար եր երկրներում հնում օգտագործվել են շինարարական աշխատանքներ կատարելու ն ջրհորներից ջուր արձրացնելու համար: Մերձավոր Արնելքում եռնամ արձ սարքերը կիրառվել են եգիպտական ուրգեր, օրինակ, մ.թ.ա. 22|| դարում Քեոփսի ուրգը կառուցելիս, որն ունի 147մ արձրություն ն կազմված է 2...30տ զանգվածով 2,5 միլիոն կրաքարի կտորներից: Այնուհետն անտիկ ժամանակներում /մ.թ.ա.V| դարում/ Հելիոսպոլիսում /Լի անան/ կառուցվել է Զնսի տաճարը, որի հենասյուներից յուրաքանչյուրի զանգվածը 360տ է: Ձեռքի աշխատանքը թեթնացնող առաջին միջոցներից են եղել լծակը, անիվն ու թեք հարթակը, որոնք օգտագործելու համար պահանջվել է մեծ թվով մարդկանց ուժ: Մ.թ.ա. || դարում հայտնագործվել ն օգտագործվել են ատամնավոր, որդնակավոր ն շղթայավոր ձեռքի շարժա երով ոլորակներ: 2| – 2|| դարերում արդյունա երության զարգացմանը համընթաց հայտնագործվել են ժամանակակից ձեռքի շարժա երներով ամ արձիչներ: Առաջին շոգեշարժիչով ամ արձիչն ստեղծվել է 1860թ., իսկ 2|2 դարի 80-ական թվականներին սկսեցին օգտագործել էլեկտրական շարժիչներով ամ արձիչներ: Բեռնամ արձ-փոխակրիչ սարքավորումները զարգացնելու գործում մեծ ծառայություններ ունի Ռուսաստանը: Դեռ 2| դարում Նովգորոդում Սոֆիայի տաճարը կառուցելիս օգտագործվել են ազմաճախարակների ավականին արդ համակարգեր: 2|V... 2V դարերում տար եր կառույցներում լայնորեն կիրառվել են տար եր համակարգերի ոլորակներ ն ճախարակներ, այդ թվում՝ 1677թ. Մոսկվայի Կրեմլի զանգակատան 130տ զանգվածով զանգը արձրացնելիս ն այլն:

Նկ.10.1 Բեռնամ արձ մեքենաների հիմնական նութագրական պարամետրերն են /նկ. 10.1/. անվանական եռնամ արձությունը՝ (Օ, կՆ) կամ արձրացվող եռի զանգվածը /Օա, տ/, սլաքավոր ամ արձիչների սլաքի թռիչքը //,մ/ /նկ. 10.1, ա/, թռիչքավոր ամ արձիչների հենամեջը /Լ,մ/ /նկ. 10.1, /, եռի արձրացման արձրությունը /H,մ/, եռի արձրացման արագությունը /V ,մ/վ կամ մ/ր/, V 30մ/ր, ամ արձչի տեղաշարժման արագությունը /Vա,մ/վ, մ/ր/, Vա100մ/ր/, եռնասայլակի տեղաշարժման արագությունը /Vս, մ/վ, մ/ր/, Vս30...50մ/ր, ամ արձչի պտտվող մասի անկյունային արագությունը /, ռադ/վ/, որի փոխարեն հաճախ տրվում է ամ արձչի պտտվող մասի պտտման հաճախությունը /ո, պտ/ր/, որը չի գերազանցում 3պտ/ր-ից, մեքենայի զանգվածը /Շ, տ/: Սլաքավոր ամ արձիչների համար ՇՀՇմկ+Շմ+Շհ, որտեղ Շմկ-ն, Շմ-ն, Շհ-ն ամ արձչի համապատասխանա ար մետաղակառուցվածքի, մեխանիզմների ն հակակշռի զանգվածներն են: Բեռնամ արձ մեքենաները նութագրվում են նան ամենամեծ եռնային մոմենտով //, կն.մ/, սլաքավոր ամ արձիչների համար

/ՀՕ/, իսկ թռիչքավորների համար /ՀՕԼ/4 ՕՀՕաց10 Օա կՆ-ը արձրացվող եռի ծանրության ուժն է/:

/որտեղ

10.2 Ամ արձիչների ն դրանց մեխանիզմների աշխատանքային ռեժիմները Ամ արձիչների ն դրանց մեխանիզմների աշխատանքային ռեժիմները շահագործման կարնոր պարամետրերից են, որոնք որոշվում են հարա երական եռնվածքներով, աշխատաժամանակով, միացումների հաճախությամ ն օգտագործման ժամանակով: Բեռնամ արձ մեքենաների ն մեխանիզմների մեկ ցիկլի աշխատաժամանակը /7ց/ կազմված է գործարկման /tգ /, կայունացված շարժման /tկ /, արգելակման /tա / ն դադարի /ընդհատումների/ /tդ / ժամանակներից, այսինքն՝

7ցՀtգ+ tկ+ tա +tդ: /10.1/ Հարա երական եռնվածքը նութագրվում է F մկ միջին կշռային ն Fա անվանական եռնվածքների հարա երությամ . /հ Հ F մկ/ F ա : /10.2/ Ընդունված է ամ արձչի անվանական աշխատանքային ռեժիմը որոշել եռնամ արձ մեխանիզմի, որպես հիմնական մեխանիզմի, շահագործման ռեժիմով, որից ելնելով էլ հաշվարկում են դրա մետաղական կառուցվածքը: Բեռնամ արձ մեխանիզմի հարա երական եռնվածքի գործակիցը սովորա ար անվանում են եռնամ արձության օգտագործման գործակից.

 

Օմիջ Օա

կամ  

Օմիç  զ , Օա  զ

/10.3/

որտեղ Օմիջ-ը՝ մեկ հերթափոխում արձրացվող եռի միջին զանգվածն է, q-ն՝ եռ ռնող հարմարանքների զանգվածը /հաշվի են առնում, եր q 0,2Օա/: Քանի որ եռնամ արձ մեքենաների մեխանիզմները գործում են պար երա ար ու զգալի ընդհատումներով, ուստի շահագործման ռեժիմը նութագրող հիմնական պարամետրը համարում են միացման հարա երական տնողությունը ն նշանակում 1Ճ-ով /ï01816æ6ԾՕ6611ոԾ6 â66þ-Օ16ÿ/, որը տրված 7ց ժամանակում մեխանիզմի աշխատաժամանակի /ti / հարա երությունն է այդ ժամանակին՝ արտահայտված տոկոսներով.

 

t i  100 9: ց

/10.4/

7ցՀ1ժ, իսկ Մեխանիզմների համար ընդունում են էլեկտրասարքավորումների համար՝ 7ցՀ10ր: Մեխանիզմի աշխատանքային ռեժիմը համարում են թեթն (Է), եթե 1Ճ159, միջին (/), ծանր (Օ) ն գերծանր (ՃՕ) ռեժիմների դեպքերում 1Ճ-ն կազմում է համապատասխանա ար 259, 409 ն 409: Շահագործման ռեժիմը որոշելիս հաշվի են առնում նան ժամվա, օրվա ն տարվա ընթացքում մեխանիզմի օգտագործման գործակիցները, որոնք որոշում են համապատասխանա ար հետնյալ անաձներով.

 օր 

տ

t

, Օրվա աշխատ. ժամերը ,  Տարվա աշխատ. օրերը , 

ժ 

/10.5/ /10.6/ /10.7/

որտեղ t-ն մեկ ժամվա ընթացքում մեխանիզմի աշխատաժամանակն է րոպեներով: Բեռնամ արձ մեքենաների շահագործման ռեժիմների վրա ազդում է նան դրանց արտադրողականությունը: Տար եր զանգվածներով հատով եռներ տեղափոխելիս եռնամ արձ մեքենայի արտադրողականությունը /տ/ժ/ որոշվում է. 1 Հ 2i Օi /10.8/ անաձնով, որտեղ 2i-ն 1 ժամում Օi զանգվածով եռը տեղափոխելու աշխատանքային ցիկլերի քանակն է

2 i

 3600

7ց

):

Օ զանգվածով ն 2 թվով հատով եռներ տեղափոխելիս ժամային արտադրողականությունը (տ/ժ) կլինի. 1 Հ 2 Օ: /10.9/ Սորուն եռներ /ավազ, ցեմենտ ն այլն/ տեղափոխելիս՝ 1 Հ 2V,

/10.10/

որտեղ V-ն եռը կրող անող օրգանի /շերեփ, գրեյֆեր/ տարողությունն է /մ3/, -ն՝ եռի խտությունը /տ/մ3/, -ն՝ անող օրգանի լցման գործակիցը /սովորա ար Հ0,6...1,0/: 10.3. Հատուկ նշանակության մեքենամասեր ն հանգույցներ 10.3.1. ճկուն օրգաններ ճկուն օրգանները եռնամ արձ մեքենաների մեխանիզմներում օգտագործում են եռ ռնող հարմարանքները թմ ուկին միացնելու ն այլ նպատակների համար: ճկուն օրգաններից են եռակցված ու թիթեղավոր շղթաները, կանեփե, ամ ակե ն արհեստական թելերից պատրաստված ճոպաններն ու մետաղաճոպանները: Մետաղաճոպանների համեմատ կանեփե, ամ ակե ն արհեստական թելերից հյուսված ճոպանների ամրությունը շատ ցածր է, որի պատճառով դրանք օգտագործում են միայն ձեռքի կարապիկներում: Բեռնամ արձ մեքենաներում օգտագործում են միայն մետաղաճոպաններ: Եռակցված շղթաները /նկ. 10.2/ լայնորեն կիրառում են որպես եռնային ն քարշիչ տարրեր: Դրանք պատրաստում են լավ եռակցվող ցածրածխածնային Շ72 /ժՀ340...420 ՄՊա/, Շ73 /ժՀ370...450 ՄՊա/ ն Շ710 /ժՀ300 ՄՊա/ մակնիշի պողպատներից: Այս շղթաները հավաքում են առանձին օղակներից՝ դար նոցային ն հպումային եռակցմամ : Շղթայի հարնան օղակները միմյանց նկատմամ փոխուղղահայց դիրքերում են, որն էլ շղթային տալիս է տարածական մեծ ճկունություն: Ըստ պատրաստման ճշտության եռակցված շղթաները լինում են չափա երված ն ոչ չափա երված: Չափա երված շղթայի օղակների t ն Ճ չափերի թույլտվածքները շատ ավելի փոքր են /t  0,03d, Ճ  0,05d/, քան ոչ չափա երվածինը / t  0,1d, Ճ  0,1d/: Չափա երված շղթաները նախատեսված են միայն հատուկ ներ ունեցող աստղանիվների հետ աշխատելու համար, իսկ ոչ չափաերվածները՝ հարթ մակերնույթներով ճախարակների ն թմ ուկների հետ:

Նկ. 10.2

Նկ. 10.3

Տար երում են երկու տեսակի եռակցված շղթաներ՝ երկար օղակներով, եր t3d, ն կարճ օղակներով, եր t3d: Եռակցված շղթաների հաշվարկը կատարում են՝ ելնելով դրանց աշխատանքի պայմաններից. մեծամասամ ըստ ձգման /նկ. 10.2/ ն մասամ էլ՝ ըստ ծռման /նկ. 10.3/: Գործնականում այս շղթաները ա-ա հատույթում հաշվում են միայն ձգող լարումներից.

 ձգ  որտեղից 4 

0,5 F  Հ ձգ ) , 4 2 / 4

2 F  Հ ձգ ) :

/10.11/

Ձեռքի շարժա երով մեխանիզմների դեպքում ընդունում են

[ձգ]Հ50ն/մմ2, իսկ մեքենայական շարժա երով մեխանիզմների դեպքում՝ [ձգ]Հ 35...50 ն/մմ2:

Գործնականում եռակցված շղթաներն ընտրում են՝ ելնելով խզող ուժի արժեքից, ըստ հետնյալ պայմանի՝

/խզFmոx/ ,

/10.12/ որտեղ Fmոx-ը շղթայի առավելագույն ձգող ուժն է /ճիգը/, /-ն՝ շղթայի ամրության պաշարի գործակիցը /ձեռքի շարժա երի դեպքում ընդունում են / Հ 3, իսկ մեքենայական շարժա երի դեպքում չափաերված շղթաների համար / Հ 8, ոչ չափա երվածների համար / Հ 6/: Այս շղթաների թմ ուկի /կամ ճախարակի/ տրամագիծը որոշում են՝ ելնելով հետնյալ պայմաններից. ա/ ձեռքի շարժա երով մեխանիզմների համար D20d, / մեքենայական շարժա երով մեխանիզմների համար D30d: Եռակցված շղթաներն ընդունակ չեն մեծ արագություններով աշխատելու, որի պատճառով դրանք սահմանափակվում են /VՀ0,5...1,5մ/վ/: Եռակցված շղթաների առավելություններն են. ա/ մեծ ճկունությունը ոլոր ուղղություններով, / կարող են աշխատել փոքր տրամագծերով աստղանիվների ն թմ ուկների հետ, որը թույլ է տալիս փոքրացնել պտտող մոմենտի արժեքը: Այս շղթաների թերություններն են. ա/ համեմատա ար մեծ զանգվածը, / հանկարծակի խզման վտանգը, գ/ օղակների հպման տեղերում մեծ մաշվածքը /109 մաշվածքի դեպքում շղթան խոտանում են/: Թիթեղավոր շղթաները /նկ. 10.4/ կազմված են մեկ քայլում թվով 2...12 պողպատե թիթեղներից, որոնք իրար հետ միացված են

սռնիների միջոցով: Բեռնվածքի մեծացմամ շղթայի մեկ քայլում ավելանում է թիթեղների քանակը: Թիթեղները կարող են լինել տար եր ձների /տես նկ. 10.4/: Սռնիներն ու թիթեղները պատրաստում են 40, 45, 50 մակնիշի պողպատներից՝ ենթարկելով ջերմամշակման /լավացում կամ նականոնացում/: Թիթեղավոր շղթաների առավելագույն եռնվածքն է՝ 500կՆ: Շղթայում սռնիները ենթարկվում են ծռման, իսկ թիթեղները՝ ձգման դեֆորմացիաների: Թողարկող գործարանում շղթաները պարտադիր կերպով ենթարկվում են փորձարկման:

Նկ. 10.4 Թիթեղավոր շղթաների աշխատանքն ավելի սահուն է ն անաղմուկ, սակայն առավելագուն աշխատանքային արագությունը 0,25մ/վ-ից չի գերազանցում, քանի որ այս շղթաներն ավելի զգայուն են իներցիոն եռնվածքների նկատմամ : Եռակցված շղթաների համեմատ այս շղթաներն ավելի ծանր են ու թանկ, կարող են ծռվել միայն մեկ հարթության մեջ, հոդակապերը ենթակա են արագ մաշման, որն էլ պահանջում է մշտական յուղում ն հսկողություն: Դրանք չեն փաթաթվում թմ ուկների վրա ն կարող են աշխատել համեմատա որ փոքր տրամագծերով աստղանիվների հետ:

Թիթեղավոր շղթաները նույնպես հաշվարկում են /10.12/ պայմանով՝ ընդունելով / Հ3 ձեռքի շարժա երի ն / Հ5 մեքենայական շարժա երի դեպքերում: Մետաղաճոպանները /նկ. 10.5/ պատրաստում են ճոպանափաթաթող մեքենաներով 0,2...3մմ տրամագծով սառը ձգմամ ստացված պողպատե լարերից: Ձգման դեպքում լարերը մակակոփվում են, որի արդյունքում ձգման ամրությունը արձրանում է մինչն ժՀ2600ՄՊա: Խոնավ կամ ագրեսիվ միջավայրում աշխատող մետաղաճոպանի լարերը ցինկապատում են կամ դրանք պատրաստում են չժանգոտվող պողպատներից: Բեռնամ արձ մեքենաներում լայն տարածում են գտել ժՀ1600...2000ՄՊա ձգման ամրություն ունեցող մետաղաճոպանները: Միննույն խզող ուժի դեպքում մետաղալարերի ձգման ցածր ամրության սահմանը արձրացնում է մետաղաճոպանի ճկունությունը, սակայն մեծանում է դրա տրամագիծը, իսկ արձր ամրության սահմանը մետաղալարերի կոշտության արձրացման պատճառով իջեցնում է մետաղաճոպանի ծառայության ժամկետը: Մետաղաճոպաններն ըստ կառուցվածքի լինում են միահյուսք, որոնք հյուսում են /ոլորում/ առանձին լարերից, ն կրկնակի հյուսվածքով, եր մետաղալարերը նախապես ոլորում են հյուսքում, իսկ հետո՝ հյուսքերը ճոպանում: Եր լարերը հյուսքում, իսկ հյուսքերը ճոպանում ոլորված են միննույն ուղղությամ /աջ կամ ձախ/, այդպիսիներն անվանում են միակողմանի հյուսված ճոպաններ /նկ. 10.5, /, իսկ եթե դրանք ոլորված են հակառակ ուղղություններով՝ խաչաձն հյուսված ճոպաններ /նկ. 10.5, գ/: Վերջինները կայուն են հետոլորման նկատմամ , սակայն կոշտ են: Ըստ հյուսվածքի տեսակի ճոպանները պատրաստում են հյուսքում շերտերի միջն լարերի կետային հպմամ /պայմանանիշը՝ 7//, լարերի գծային հպմամ /պայմանանիշը՝ ԷԷ/, ինչպես նան լարերի կետագծային հպմամ , /պայմանանիշը՝ TԷԷ/: Լարերի տրամագծից կախված՝ ԷԷ տեսակի մետաղաճոպանները տարատեսակ են. ԷԷ-0 պայմանանիշով ճոպանը հյուսված է միննույն տրամագծի լարերից, իսկ ԷԷ-Ք տեսակի ճոպանի մոտ լարերը հյուսքերի արտաքին շերտերում տար եր տրամագծերի են, ԷԷ-Ք0 տեսակի ճոպանի մոտ հյուսքերում կան ինչպես տար եր, այնպես էլ միննույն տրամագծերով լարերից կազմված շերտեր: Մետաղաճոպանի հյուսքերը ոլորում են յուղով ներծծված օրգանական թելերից պատրաստված կենտրոնական միջուկի շուրջը, որը ճոպանին հաղորդում է ճկունություն ն, ծառայելով որպես յուղի շտեմարան, ապահովում է մետաղալարերի յուղումը: Բարձր ջերմաս-

Նկ. 10.5 տիճաններում աշխատող մետաղաճոպանների միջուկները պատրաստում են փափուկ մետաղալարերից կամ աս եստից: TԷ տեսակի ճոպաններն օգտագործում են չծանրա եռնված աշխատանքային ռեժիմներում: ԷԷ տեսակի ճոպանները, որոնք ունեն լայնական հատույթի ամենա արձր լցվածությունը, ավելի ճկուն են ն մաշակայուն: Սրանց ծառայության ժամկետը TԷ տեսակի մետաղաճոպանների համեմատ արձր է 30...1009-ով: ԷԷ տեսակի ճոպանի տրամագիծը TԷ-ի համեմատ հատույթի արձր լցվածության պատճառով միննույն եռնվածքի դեպքում ավելի փոքր է: Ըստ հյուսվածքի տեսակի ճոպանները պատրաստում են ձգող ուժից հետ պտտմամ , ոլորքը քանդվող ն չքանդվող: Վերջիններս հյուսում են նախօրոք դեֆորմացված մետաղալարերից ն հյուսքերից: Այս ճոպաններում ձգող ուժերն առավել հավասարաչափ են աշխվում հյուսքերի ն լարերի միջն, որի շնորհիվ դրանց ծառայության ժամկետներն զգալիորեն արձր են: Մետաղաճոպաններն ըստ հյուսքերի ոլորման ուղղության պատրաստում են աջ ն ձախ: Աջի դեպքում հյուսքերը ոլորում են ձախից դեպի աջ ուղղությամ , իսկ ձախի դեպքում՝ հակառակը /նկ. 10.5/:

Խորհուրդ է տրվում եռնամ արձ մեքենաներում օգտագործել օրգանական միջուկով ԷԷ-Ք6x19, ԷԷ-Ք06x«6 ն մետաղե միջուկով TԷԷ- Ք06x«6+6x6 տեսակի մետաղաճոպաններ /այստեղ 6 ն 7 թվերը հյուսքերի քանակներն են ճոպանում, իսկ 19-ն ու 36-ը՝ լարերի քանակը հյուսքում/: Մետաղաճոպանի առավելություններն են. ա/ սահուն ն անաղմուկ աշխատանքը ցանկացած արագությունների դեպքում, / արձր ճկունությունը ոլոր ուղղություններով, գ/ մեծ առաձգականությունը, որը մեղմում է դինամիկ եռնվածքները մեխանիզմները գործարկելիս ն արգելակելիս, դ/ հուսալի աշխատանքը, քանի որ ճոպանի մաշվածության աստիճանով /մեկ քայլում կտրված լարերի Նկ.10.6 քանակով/ կարելի է կանխել դրա հանկարծակի խզումը, ե/ համեմատա ար փոքր զանգվածը: Մետաղաճոպանի թերություններն են. ա/ ծառայության համեմատա ար ոչ մեծ ժամկետը, / երկայնական մեծ դեֆորմացիան ձգող ուժերից, գ/ մեծ տրամագծով թմ ուկի օգտագործման անհրաժեշտությունը, հետնա ար, մեխանիզմում մեծ փոխանցման թվով, եզրաչափքերով ն զանգվածով ռեդուկտորի օգտագործումը: Մետաղաճոպանների հաշվարկն ու ընտրությունը: Կառուցվածքով մետաղաճոպանները արդ մարմիններ են, որոնց առանձին լարերը ենթարկվում են տար եր դեֆորմացիաների /ձգման, ծռման, ոլորման, տրորման ն դրանց համատեղ դեֆորմացիաների/: Մետաղալարերում առաջացող լարման արժեքները կախված են մեծ թվով գործոններից. եռնվածքից, ճոպանի կառուցվածքից, լարերի ն ճոպանի տրամագծերից, հյուսքերի քանակից, լարերի ն հյուսքերի թեքման անկյուններից, միջուկի նյութից, ճախարակների ու թմ ուկների տրամագծերից ն այլն: Հետնա ար, մետաղաճոպանի ամրության հաշվարկի համար մաթեմատիկական ընդհանուր կախվածություն / անաձն/ ստանալը շատ արդ խնդիր է: Ընդունելով

լարերը զուգահեռ ճոպանի առանցքին՝ առաջին մոտավորությամ ճոպանի ամրությունը հաշվարկում են ըստ ձգման հետնյալ անաձնով՝

 ձգ 

  ձգ  ,

S ոու 2 

/10.13/

որտեղ Տmոx-ը ձգող առավելագույն ուժն է /ճիգը/, 2-ը՝ ճոպանում եղած լարերի քանակը, -ն՝ լարի տրամագիծը, [ձգ]-ը՝ լարի նյութի թույլատրելի լարումը: ճոպանում ծռման լարումները որոշելիս այն ներկայացնում են մեկ լարի տեսքով, որը ծռվում է D տրամագծով ճախարակի վրա /նկ. 10.6/: Ծռումից առաջացած ձգման ու սեղմման լարումները որոշում են հետնյալ անաձնով՝

 ձգ սեղ   

Հ , I

/10.14/

որտեղ y-ը լարի չեզոք առանցքից /լարի առանցքից/ դիտարկող թելի հեռավորությունն է ymոx Հ0,5, I -ն՝ լարի լայնական հատույթի իներցիայի մոմենտը, /-ը՝ ծռող մոմեն-տը, -ն` լարի տրամագիծը: Մյուս կողմից հայտնի է, որ  կորության շառավղով լարը ծռելու համար անհրաժեշտ մոմենտի արժե-քը որոշվում է այսպես.



EI



,

որտեղ  Հ0,5 D0-ն լարի ծռման կորության շառավիղն է / D0 ՀD+/, E-ն՝ լարի նյութի առաձգականության մոդուլը, որը ձգման դեպքում որոշվում է հետնյալ անաձնով. /10.15/   80 ... 120 10 6 S Փ / S ա : Այստեղ Տփ-ն ու Տա-ն համապատասխանա ար ձգման փաստացի ն անվանական ուժերն են: Հնգապատիկ ամրության պաշարի դեպքում ՏփՀ/0,3...1,0/ Տա: /10.14/ անաձնում տեղադրելով /-ի ն y-ի արժեքները՝ կունենանք.

 ձգ սեղ   

I 0,5    : I D0 

/10.16/

Հաշվի առնելով ճոպանում լարերի փաստացի աշխատանքային պայմաններն ու ոլորման լարումները՝ /10.16/ անաձնը կգրվի այսպես.

 ձգ սեղ    որտեղ

3  E , 8 D0

/10.17/

-ը Բախի գործակիցն է:

Գումարային անաձնով.

լարումը

ճոպանում

   ձգ   ձգ(սեղ) 

որոշում

են

4 S ոու 3   E    : 2 2 8 D0

հետնյալ /10.18/

Ելնելով վերոհիշյալ գործոններից՝ մետաղաճոպանի գործնական հաշվարկն իրականացնում են խզող ուժի որոշմամ ն ճոպանի ընտրությամ : ճոպանը խզող ուժի արժեքը որոշում են հետնյալ պայմանից՝ /10.19/ /խզ  nS ոու

որտեղ Տmոx-ը ճոպանի առավելագույն ճիգն է, ո-ը՝ ամրության պաշարի գործակիցը, որի արժեքները, աշխատանքային ռեժիմից կախված, չափավորված են /ձեռքի շարժա երի դեպքում ընդունում են ո Հ4, իսկ մեքենայականի դեպքում՝ ո Հ5...6/: Ինչպես երնում է /10.16/ անաձնից, ճոպանի ծռման լարումները նվազեցնելու, հետնա ար, դրա երկարակեցությունը արձրացնելու նպատակով անհրաժեշտ է ընտրել ճախարակի /թմ ուկի/ ն ընտրված ճոպանի տրամագծերի շահավետ հարա երակցություն, ըստ որի ճախարակի ու թմ ուկի նվազագույն տրամագիծը որոշում են հետնյալ պայմանից՝

D(6-1)d,

/10.20/

որտեղ 6 Հ18...30 գործակիցը կախված է եռնամ արձ մեքենայի տեսակից ու մեխանիզմի աշխատանքային ռեժիմից: Մետաղաճոպանի երկարակեցությունը, տարիներով արտահայտված, կախված է ծռումների թվից ն որոշվում է հետնյալ անաձնով.



A , K 2

որտեղ /-ն ճոպանի ծռումների թիվն է՝ արտահայտված հազար ծռումներով /ծռումը ճոպանի ուղիղ վիճակից կորին ն հակառակին անցման երնույթն է/, / Հ1,4...2,0-ն՝ ճոպանի տեսակից ն շահագործման պայմաններից կախված գործակից է, 2Հ/1m-ը՝ ճոպանի ծռումների

թիվն է տարվա ընթացքում / /1-ը ճոպանի ծռումների թիվն է մեկ ցիկլի ընթացքում ո թվով ճախարակների դեպքում ն որոշվում է /1Հ1,35ո+0,5 անաձնով, m-ը ցիկլերի մոտավոր թիվն է տարվա ընթացքում, որը երվում է աղյուսակներում/: 10.3.2. Աստղանիվներ, ճախարակներ, ազմաճախարակներ ն թմ ուկներ Աստղանիվներ: Եռակցված շղթաների համար օգտագործվող աստղանիվները, ճախարակներն ու թմ ուկները ձուլում են թուջից կամ պողպատից: Եռակցված շղթայի օղակները պառկում են աստղանիվների վրա եղած իրենց ձնին համապատասխան հատուկ ների մեջ /նկ. 10.7, ա/:

Նկ. 10.7 Բազմանկյան տեսքի աստղանիվի հիմնական երկրաչափական պարամետրն սկզ նական շրջանագծի տրամագիծն է, որը որոշվում է հետնյալ անաձնով՝

 90 0 D   t / Տiո 

  90 0    4 / Շ0Տ  

  , 

/10.21/

որտեղ t -ն շղթայի օղակի ներսի երկարությունն է, d-ն՝ շղթայի մետաղալարի տրամագիծը, 2-ը՝ աստղանիվի ների քանակը: 26 ն d16մմ դեպքում աստղանիվի սկզ նական տրամագիծը կարելի է որոշել հետնյալ պարզեցված անաձնով՝

D  t / Տiո

90 0 :

/10.22/

Թիթեղավոր շղթաների աստղանիվները /նկ. 10.7, / պատրաստում են գլոցված պողպատներից /ԸՕ4, ԸՕ5, ԸՕ20 մակնիշի/ կամ ձուլածո պողպատներից: Դրանք նման են ատամնանիվներին, որոնց ատամները մտնում են շղթաների թիթեղների միջն ն հպվում հոդերի սռնիների հետ: Թիթեղավոր շղթայի աստղանիվի սկզ նական շրջանագծի տրամագիծը որոշվում է հետնյալ անաձնով՝

180 0 , D  t / Տiո

/10.23/

որտեղ t-ն շղթայի քայլն է, 2-ը՝ աստղանիվի ատամնաքանակը: ճախարակներ: ճախարակը ծառայում է շարժվող մետաղաճոպանի ուղղությունը փոխելու համար: Այն պատրաստում են գորշ թուջերից՝ ձուլման միջոցով, իսկ մեծ եռնվածքների դեպքում՝ ձուլածո պողպատներից՝ ձուլմամ , ինչպես նան եռակցման միջոցով: Պողպատե ճախարակներն իջեցնում են ճոպանների երկարակեցությունը, որի պատճառով դրանց առվակները երեսպատում են տար եր նյութերով՝ պլաստիկ զանգվածներով, ալյումինե շերտով ն այլն /նկ. 10.8, դ/: ճախարակներն իրենց սռնիների վրա կարող են հավաքված լինել գլորման /նկ. 10.8, ա/ կամ սահքի /նկ. 10.8, / առանցքակալներով: ճախարակներն ըստ իրենց սռնիների շարժման նույթի լինում են. ա/ շարժական ճախարակներ, որոնց սռնիները տարածության մեջ շարժվում են, / անշարժ ճախարակներ, որոնց սռնիներն անշարժ կերպով ամրացվում են մեքենայի մետաղե կառուցվածքին: ճախարակի առվակի պրոֆիլը սեղանաձն է, այն կանխում է ճոպանի կողային շեղումները ն ունի հետնյալ հիմնական չափերը /նկ. 10.8, գ/. առվակի խորությունը՝ հ Հ(1,5...2)d, առվակի ացվածքը՝ b Հ/2...2,25/d, առվակի հատակի շառավիղը՝ 7 Հ(0,6...0,7)d, առվակի ացվածքի անկյունը՝ 2600 /d-ն ճոպանի տրամագիծն է/: ճախարակի ամենափոքր տրամագիծը /հաշվված առվակի հատակից/ որոշվում է d տրամագծով՝ ճոպանի երկարակեցության /10.20/ պայմանից: Անշարժ ճախարակի ՕԳԳ-ն որոշելու համար օգտվում են նկ. 10.9-ում պատկերված հաշվարկային սխեմայից: ճոպանը, անցնելով ճախարակի վրայով, կարող է ունենալ տար եր ընդգրկման անկյուններ, այդ թվում 2Հ1800 /նկ. 10.9, /: ճախարակի դադարի վիճակում ճոպանի Տ1 վրավազ ն Տ2ՀՏ0 արտավազ ճյուղերի ճիգերը միմյանց հավասար են /Տ0Հ Տ1/: ճախարակը կպտտվի Տ2Տ1 պայմանի դեպքում, ընդ որում Տ2-Տ1 տար երությունը պայմանավորված է ճախարակի հենարանի ու ճոպանի ծռման կոշտության դիմադրությունների հաղթահարմամ :

Նկ.10.8

ա/

/ Նկ. 10.9

գ/

ճախարակի վրայով ճոպանի անցման ժամանակ դրա վրավազ ճյուղը ճոպանի կոշտության պատճառով միանգամից չի ընդունում ճախարակի կորությունը, իսկ արտավազը միանգամից չի ուղղվում: Երկու ճյուղերն էլ դիրքափոխվում են՝ առաջինը դեպի դուրս, իսկ երկրորդը դեպի ներս՝ 6 չափերով /նկ. 10.9, գ/: ճոպանի կոշտությունն ու Տ1-ը հաղթահարելու համար ծախսված Տ’ ուժը որոշում են ճախարակի պտտման առանցքի նկատմամ մոմենտների հավասարության հետնյալ պայմանից. Տ’(/0ՇoՏ  -6)ՀՏ1(/0ՇoՏ  +6), որտեղ /0-ն ճոպանի առանցքից մինչն ճախարակի կենտրոն եղած հեռավորությունն է: Վերին հավասարությունից կարելի է գրել՝

  e 2e e2 1   1  2 R0 Շ0Տ  R0 Շ0Տ 2  S ' R0 Շ0Տ   e  R0 Շ0Տ      , e2 S1 R0 Շ0Տ   e e2 1 2 1 2 R0 Շ0Տ 2  R0 Շ0Տ 2  որտեղ

e2 -ն որպես երկրորդ կարգի փոքր մեծություն կարելի է R02 Շ0Տ 2 

անտեսել:

  

Այսպիսով ստացվում է. S  S1 1 

որտեղ

  1  2e  -ն  R Շ0Տ    

անվանում

2e  , R0 Շ0Տ  

են

ճոպանի

կոշտության

գործակից: ճախարակի հենարանում շփման ուժերից առաջացած W դիմադրությունը որոշում են մոմենտների հավասարության հետնյալ պայմանից՝

7R0  S1  S 0 

, որտեղից 7  S1  S 0  0 , 2 R0

որտեղ -ն ճախարակի հենարանում եղած շփման գործակիցն է: Քանի որ ճախարակի դադարի վիճակում ճոպանի ճյուղերի ճիգերը միմյանց հավասար են ն (Տ0Հ Տ1), ուստի Տ1+ Տ0Հ2Տ1, հետնա ար,

ճախարակի պտտման դիմադրությունը կորոշվի 7  S1

R0

ա-

նաձնով: Ընդհանուր ուժը, որը պետք է կիրառել արտավազ ճյուղի ծայրին, ճոպանի շարժման համար կլինի.

 4  2e   0  : S 2  S 1  7  S1 1  R0   R0 Շ0Տ  Փակագծերի միջի արտահայտությունը նշանակում են -ով ն անվանում ճախարակի ընդհանուր դիմադրության գործակից, հետնաար, Տ2ՀՏ1  : Գիտենալով անշարժ ճախարակի վրավազ ն արտավազ ճյուղերի ճիգերը՝ կարելի է դրա ՕԳԳ-ն որոշել հետնյալ հարա երությամ ՝

անշ 

S0 S1 1   : S2 S2 

/10.24/

ճախարակի ՕԳԳ-ի արժեքը կախված է շատ գործոններից` հենարանի կառուցվածքից, յուղի տեսակից, ճոպանի կառուցվածքից, մետաղալարերի տրամագծից, ճախարակի առվակի կառուցվածքից ն այլն: Եր ճախարակը տեղադրված է սահքի առանցքակալի վրա  Հ1,05,  Հ0,95, իսկ գլորման առանցքակալի դեպքում  Հ1,02,  Հ0,98: Շարժական ճախարակի ՕԳԳ-ն որոշելիս հաշվի են առնում հետնյալ երկու դեպքերը՝ 1/ եր Օ եռը կախված է ճախարակի սռնուց /նկ. 10.10, ա/, որի դեպքում ուժի մեջ ունենում ենք շահում /կորուստն արագության, ճանապարհի մեջ է/, 2/ եր ճախարակի սռնու վրա ազդում է եռը արձրացնող ուժը /նկ. 10.10, /, որի դեպքում ունենում ենք արագության /ճանապարհի/ մեջ շահում /կորուստն ուժի մեջ է/: Այսպիսի ազմաճախարակներն օգտագործում են թեթն եռներն արագորեն արձրացնելու համար: Առաջին դեպքում ճախարակի հավասարակշռության հավասարումը կլինի ՕՀՏ1+Տ2: Քանի որ Տ1ՀՏ2/, ուստի կունենանք Տ2Հ Օ-Տ2/, իսկ ճոպանի արտավազ ճյուղին կիրառված ուժը կլինի S 2  Օ 1    :

ճախարակի դադարի վիճակում Տ2ՀՏ0ՀՏ1Հ0,5 Օ, հետնա ար առաջին դեպքում շարժական ճախարակի ՕԳԳ-ն կորոշվի հետնյալ հարա երությամ ՝

շ 

S0 0,5Օ(1   ) 1     : S2 Օ 2

/10.25/

Եթե Հ1,05, ապա ստացվում է շ անշ:

Նկ. 10.10 Այս դեպքում ճոպանի արտավազ ճյուղի անցած ճանապարհը՝ l Հ2հ, իսկ դրա շարժման արագությունը՝ V1Հ2V /որտեղ հ-ն ու V-ն Օ եռի արձրացման չափն ու արագությունն են/: Երկրորդ դեպքում ճախարակի հավասարակշռության հավասարումը կլինի 7ՀՕ+Տ2, քանի որ Տ2Հ Օ, հետնա ար 7ՀՕ(1+): ճախարակի դադարի վիճակում Տ2ՀՕ, իսկ 7Հ70ՀՕ+Տ2Հ2Օ, հետնա ար, երկրորդ դեպքում ՕԳԳ-ն կորոշվի հետնյալ հարաերությամ ՝

շ 

F0 2Օ :   F Օ1    1  

/10.26/

Եր Հ1,05, այս դեպքում էլ է ստացվում շ անշ: Բազմաճախարակներ: Բազմաճախարակ են անվանում ճկուն օրգանով միմյանց հետ միացված անշարժ ն շարժական ճախարակների համակարգը: Բեռնամ արձ մեքենաներում օգտագործում են երկու տեսակի ազմաճախարակներ՝

ա/ ուժային ազմաճախարակներ, որոնք օգտագործում են ուժի մեջ շահում ստանալու համար /նկ. 10.11, ա, , գ, դ/, / արագության ազմաճախարակներ, որոնք օգտագործում են ճանապարհի մեջ շահում ստանալու համար /նկ. 10.11, ե/: Բեռնամ արձ մեքենաներում օգտագործում են հիմնականում ուժային ազմաճախարակները, քանի որ դրանք, իջեցնելով ճկուն օրգաններում ճիգերը, փոքրացնում են թմ ուկի պտտող մոմենտն ու մեխանիզմի փոխանցման թիվը, որն էլ իր հերթին փոքրացնում է մեխանիզմի ռեդուկտորի եզրաչափքերն ու զանգվածը:

Նկ. 10.11 Տար երում են ազմաճախարակներ, որոնց ճոպանի ազատ ծայրը դուրս է գալիս անշարժ ճախարակից, իսկ մյուս ծայրն ամրացված է անշարժ կամ շարժական պահունակին /նկ.10.11,ա, /, ն ազմաճախարակներ, որոնց ճոպանի ազատ ծայրը դուրս է գալիս շարժական ճախարակից, իսկ մյուս ծայրն ամրացված է նախորդների պես /նկ.10.11,գ, դ/: Բազմաճախարակները նութագրվում են պատիկությամ /ո/, որը ցույց է տալիս, թե քանի անգամ է այն շահում ապահովում ուժի կամ ճանապարհի /արագության/ մեջ: Տար երում են նան միատակ ն երկտակ ազմաճախարակներ: Միատակի դեպքում թմ ուկի վրա փաթաթվում է ճոպանի միայն մեկ ճյուղը /նկ. 10.11, ա, , գ, դ/, իսկ երկտակի դեպքում՝ ճոպանի երկու ճյուղերն էլ /նկ. 10.11, զ/:

Միատակ ազմաճախարակներն օգտագործում են հիմնականում սլաքավոր ամ արձիչներում, դրանց պատիկությունը որոշվում է ճոպանի եռը կրող ճյուղերի թվով: Երկտակ ազմաճախարակներն օգտագործում են թռիչքավոր ամ արձիչներում, դրանց պատիկությունը հավասար է ճոպանի եռը կրող ճյուղերի թվի կեսին: Բազմաճախարակի ո պատիկությունը կարելի է որոշել նան դրանում եղած ճախարակների m թվով: Միատակ ազմաճախարակի մոտ, եր ճոպանի ազատ ծայրը դուրս է գալիս անշարժ ճախարակից /նկ.10.11, ա, /, ոՀm, իսկ շարժական ճախարակից դուրս գալու դեպքում /նկ10.11 գ,դ/ ոՀm+1: Բազմաճախարակի ՕԳԳ-ն: Դադարի վիճակում ուժի մեջ շահում տվող ազմաճախարակով արձրացվող Օ եռի ու կեռով կախոցի q ծանրության ուժերը ճոպանի ճյուղերի միջն կ աշխվեն հավասարաչափորեն /նկ. 10.12/.

S1  S 2  ...  S n 

Օզ : n

/10.27/

Բեռը արձրացնելիս ճախարակներում դիմադրող ուժերի առկայության պատճառով ճոպանի ճյուղերում տեղի է ունենում ճիգերի վերա աշխում: Քանի որ շարժման դեպքում ճոպանի յուրաքանչյուր արտավազ ճյուղի ճիգը գերազանցում է վրավազ ճյուղի ճիգին, ուստի կունենանք.

ՏmոxՀՏ1Տ2Տ3...»Տո, Տ2ՀՏ1, Տ3ՀՏ2ՀՏ12, ...,ՏոՀՏ1ո-1, /10.28/ որտեղ -ն շարժական ճախարակի ՕԳԳ-ն է: Բազմաճախարակի հավասարակշռության պայմանն է՝

Տ1+Տ2+Տ3+...ՏոՀ Օ+q:

Այս հավասարման մեջ տեղադրելով /10.28/ անաձներով որոշված ճոպանի ճյուղերի ճիգերի արժեքները կունենանք. Տ1(1++2+3+...+ո-1)ՀՕ+q: Փակագծում եղած արտահայտությունն  հայտարարով երկրաչափական պրոգրեսիայի անդամների գումարն է, որը հավասար է (1-ո) / (1-), հետնա ար,

1  1  n S1  Օ  զ կամ S mոx  S1  Օ  զ  : 1  1  n

/10.29/

Բազմաճախարակի ՕԳԳ-ն կարելի է որոշել դրա դադարի ն շարժման դեպքերում ճոպանի դուրս եկող ճյուղի ճիգերի հարա երությամ ՝

Նկ. 10.12

 





S1 Օ  զ  1   n  1   n :  S ոու nՕ  զ 1    n1   

/10.30/

Հաճախ անհրաժեշտ է լինում ազմաճախարակից դուրս եկող ն թմ ուկ գնացող ճոպանի ուղղությունը շեղել t թվով /1, /2, /3, ... անշարժ ճախարակների միջոցով: Այս դեպքու թմ ուկի վրա փաթաթվող ճոպանի առավելագույն ճիգն ըստ /10.29/ արտահայտության կորոշվի հետնյալ անաձնով՝

S թ mոx   Օ  զ 

1  , 1  n  t





/10.31/

որտեղ  Հ(0,95...0,96)-ը ճախարակի ՕԳԳ-ն է սահքի,  Հ(0,97...0,98)ը՝ գլորման առանցքակալների դեպքերում: Միատակ ազմաճախարակներում ուղղորդ ճախարակի ացակայության դեպքում, եր ճոպանը միանգամից փաթաթվում է թմ ուկի վրա /նկ. 10.13, ա, դ/, եռը արձրացնելիս /կամ իջեցնելիս/ տեղի է ունենում եռի տեղաշարժ նան հորիզոնական ուղղությամ , որն առաջացնում է եռի տատանումներ: Նման դեպքերում նպատակահարմար է ուղղորդ ճախարակով միատակ /նկ.10.13, ,գ/, կամ երկտակ /նկ. 10.13,ե,զ,է/ ազմաճախարակների օգտագործումը: Վերջինս կազմված է երկու միատակ ազմաճախարակներից ն ապահովում է եռի խիստ

Նկ. 10.13 ուղղաձիգ արձրացումը: Նույն պատիկության երկտակ ազմաճախարակում կրկնակի մեծ է եռի արձրացման արագությունը /թմ ուկի վրա միաժամանակ փաթաթվում են ճոպանի երկու ճյուղերը/, որը նույն չափով փոքրացնում է փոխանցիչի /ռեդուկտորի/ փոխանցման թիվը: ճոպանի ճյուղերի անհավասարաչափ ձգվածության դեպքում երկտակ ազմաճախարակներում կեռով կախոցի առանցքի հորիզոնական դիրքն ապահովելու համար օգտագործում են հավասարակշռող ճախարակ /նկ. 10.13, ե, է/ կամ լծակ /նկ. 10.13, զ/: Հավասարակշռող ճախարակը թույլ է տալիս Նկ 10.14 ամ ողջական ճոպանի օգտագործում, սակայն եռը

արձրացնելիս /իջեցնելիս/ ոչ թե պտտվում է, այլ որոշակի դարձ կատարելով, հավասարակշռում է ազմաճախարակի համաչափության առանցքից աջ ն ձախ ընկած ճոպանի ճիգերը: Հավասարակշռող ճախարակի տրամագիծը որոշում են D0Հ/0,6...0,8/D պայմանից / D-ն թմ ուկի կամ աշխատող ճախարակի տրամագիծն է/: Արագության /ճանապարհի/ մեջ շահում տվող ազմաճախարակում /նկ. 10.14/, որին անվանում են նան մուլ-տիպլիկատոր, Օ եռը արձրացնելու համար անհրաժեշտ F ուժը կի-րառում են ազմաճախարակի շարժական պահունակին: Այս ազ-մաճախարակով եռի արձրացման չափը կլինի HՀոհ, եռի արձրացման արագությունը՝ vՀոv1, /v1-ը պահունակի շարժման արագությունն է/, իսկ շարժական պահունակին կիրառված ուժի արժեքը՝

F

Օn

 t

,

որտեղ ո -ը ազմաճախարակի պատիկությունն է,  -ն՝ ազմաճախարակի ՕԳԳ-ն, t-ն՝ t թվով ուղղորդ ճախարակների ՕԳԳ-ն /նկ. 10.14ում պատկերված սխեմայում ո Հ4, t Հ2/: Թմ ուկներ: Մետաղաճոպանների համար օգտագործվող թմ ուկները, որոնք ձուլում են Ը-18, Ը-24 մակնիշի գորշ թուջերից կամ 35Է, 55Է մակնիշի ձուլածո պողպատներից կամ էլ եռակցում 15,20 մակնիշի թերթավոր պողպատներից, նախատեսված են ճոպանի միաշերտ ն ազմաշերտ փաթաթման համար /նկ. 10.15/: Բազմաշերտ փաթաթման թմ ուկներից հնարավորին չափ պետք է խուսափել, քանի որ այս դեպքում ճոպանի աշխատանքային պայմանները ծանր են, որի հետնանքով այն շատ ավելի շուտ է մաշվում, քան միաշերտ փաթաթվելու դեպքում: Բազմաշերտ փաթաթման թմ ուկները /նկ. 10.15, ա/, որոնք լինում են հարթ կամ պտուտակաձն ակոսված մակերնույթներով, օգտագործում են մեծ երկարության ճոպաններ փաթաթելու համար: ճոպանի վերին շերտերը թմ ուկից դուրս չընկնելու համար այդ թմ ուկները պատրաստում են երկկողավոր, ընդ որում կողերի արձրությունը ճոպանի վերին շերտից պետք է արձր լինի 6Հ2d-ի չափով: Թմ ուկին պտտող մոմենտ հաղորդելու համար հիմնականում կիրառում են կառուցվածքային երկու սխեմաներ՝ ա/ ատամնավոր կցորդիչով /նկ. 10.15, ա/, / աց ատամնավոր փոխանցիչով /նկ.10.15, /: Բեռնամ արձ մեքենաներում մեծամասամ օգտագործում են ճոպանի միաշերտ փաթաթման, ակոսված մակերնույթով թմ ուկներ, որոնցում մեծ է ճոպանի հենման մակերեսը, վերացված է շփումը հա-

ա/

/

գ/

Նկ. 10.15

րնան գալարների միջն, փոքր են ճոպանի տրորման լարումներն ու մաշվածքը: Ակոսվածքի քայլն ընտրում են tՀd+/2...3/մմ, իսկ շառավիղը՝ 7 0,54d: Թմ ուկի նվազագույն տրամագիծը՝ հաշված ակոսների հատակից, որոշում են /10.20/ անաձնով, իսկ դրա ընդհանուր երկարությունը /միատակ ազմաճախարակի դեպքում/՝ հետնյալ անաձնով՝ L0 Հt(2+20), /10.32/ որտեղ t-ն ճոպանի գալարների /թմ ուկի ակոսների /քայլն է, 20-ն ու 2- ը` համապատասխանա ար ճոպանի պահեստային /չքանդվող/ ն աշխատող գալարների քանակները: Պահեստային գալարները, որոնց քանակը չափավորված է /20Հ1,5...3/, նախատեսված են թմ ուկի հետ ճոպանն ամրացնելու տեղում դրա ճիգը փոքրացնելու համար: ճոպանի աշխատող գալարների քանակը կախված է ճոպանի աշխատող մասի L երկարությունից /մմ/, որն էլ պայմանավորված է եռի արձրացման H արձրությամ /մմ/. L Հ2D0ՀHո, որտեղից

2

Hn , D0

/10.33/

որտեղ ո -ը ազմաճախարակի պատիկությունն է, D0-ն՝ ճոպանագալարի միջին տրամագիծը / D0Հ D+d/: Միատակ ազմաճախարակի դեպքում թմ ուկի լրիվ երկարությունը /մմ/ կորոշվի հետնյալ անաձնով՝

 Hn   1,5...3 , L0  t   D0 

/10.34/

իսկ երկտակ ազմաճախարակի դեպքում՝

 Hn   1,5...3  Ե , L10  2t   D0 

/10.35/

որտեղ b-ն թմ ուկի միջին /չակոսված/ մասի երկարությունն է, որն ընտրում են b Հ100...350մմ-ի սահմաններում: ճոպանի ազմաշերտ փաթաթման դեպքում թմ ուկի աշխատանքային երկարությունը որոշում են հետնյալ անաձնով՝

L 

l4 , mm4  D 

/10.36/

որտեղ m-ը թմ ուկի վրա փաթաթված ճոպանի շերտերի քանակն է, l ը` փաթաթվող ճոպանի երկարությունը: Թմ ուկի ամրության հաշվարկը կատարում են դրա պատի  հաստությունը որոշելու համար: Աշխատանքի ընթացքում թմ ուկի պատը գտնվում է արդ լարվածային վիճակում՝ ենթարկվելով սեղմման, ոլորման ու ծռման համատեղ դեֆորմացիաների: Գորշ թուջերից ձուլված թմ ուկների պատի հաստությունը /մմ/ ձուլման պայմանն ապահովելու նպատակով որոշում են հետնյալ մոտավոր փորձնական անաձնով՝ 0,02D+(6...10)մմ, /10.37/ իսկ պողպատներից ձուլված թմ ուկներինը՝ 0,01D+3մմ: /10.38/ /10.37/ ն /10.38/ անաձներով որոշված թմ ուկի պատի հաստությունն ստուգվում է ըստ սեղմման ամրության: Թմ ուկի պատում սեղմող լարումներն որոշելու համար քննարկենք նկ. 10.16ում պատկերված հաշվարկային սխեման, որտեղ թմ ուկից անջատված է ճոպանի t քայլի լայնությամ կիսաօղակ, իսկ մյուս կեսի ազդեցությունը փոխարինված է ճոպանի ճյուղերի Տ ճիգերով: Օ) առանցքից շեղված  անկյան տակ առանձնացնենք d կենտրոնական անկյամ տարրական սեկտոր, որի մակերեսն է d/Հ0,5Dtd, իսկ դրա վրա ազդող տարրական ուժը կլինի dԲՀpd/Հ0,5pDtd, որտեղ p-ն ձգված ճոպանի փաթաթումից թմ ուկի մակերնույթին առաջացած նորմալ ճնշումն է: Քննարկված կիսաօղակի հավասարակշռության պայմանը կլինի 2

2ՏՀ2

 0,5pDtՇoՏφdՀpDt,

որտեղից նորմալ ճնշման արժեքը կլինի p 

2S : /10.39/ Dt

ճոպանի միաշերտ փաթաթման դեպքում սեղմման առավելագույն լարումն առաջանում է թմ ուկի պատի ներքին մակերնույթի վրա ն ըստ Լյամեի անաձնի որոշվում է այսպես. Նկ. 10.16

 սեղ  2 p

D2 , D 2  D12

որտեղ D1 -ը թմ ուկի ներքին տրամագիծն է /D1ՀD-2/: Հաշվի առնելով, որ -ն D-ի նկատմամ փոքր մեծություն է, կարելի է ընդունել D-D: /10.39/ անաձնից տեղադրելով p-ի արժեքը՝ համապատասխան ձնափոխությունից հետո կունենանք.

 սեղ 

S  Հ սեղ ) , t

/10.40/

որտեղ [սեղ]-ը թմ ուկի նյութի թույլատրելի սեղմման լարումն է: անաձնից թմ ուկի պատի Ընդունելով սեղ Հ [սեղ]՝ այս հաստությունը կորոշվի այս-պես.



S tՀ սեղ )

:

/10.41/

Կարճ թմ ուկներում, որոնցում Լ03D, ծռման ու ոլորման լարումները սովորա ար չեն գերազանցում սեղմող լարումների 10...159-ը, այդ դեպքում թմ ուկի պատը հաշվում են միայն ըստ սեղմման դեֆորմացիայի: Եթե Լ03D, ապա պետք է հաշվի առնել նան ծռման լարումները: Ոլորման լարումները կախված են թմ ուկին պտտող մոմենտ հաղորդելու ն թմ ուկի ու սռնու /լիսեռի/ միացման սխեմաներից: Թմ ուկի ամենածանրա եռնված վիճակում, եր պտտող մոմենտն անմիջապես հաղորդվում է թմ ուկին, իսկ ճոպանի Տ ճիգը կիրառված է դրա մեջտեղում /նկ. 10.15, /, այն պետք է հաշվել ըստ գումարային լարման: Թուջե թմ ուկների համար գումարային լարումները որոշում են հետնյալ անաձնով՝

  0,5 սեղ   ծռ   



  ծռ   4 2  , 

սեղ

/10.42/

որտեղ ծռՀ//W, իսկ Հ7/W (/-ն ու 7-ն թմ ուկը ծռող ն ոլորող մոմենտներն են, WՀ0,1(D4-D41)/D-ն՝ թմ ուկի ծռման /առանցքային/ դիմադրության մոմենտը, W Հ2W-ն՝ թմ ուկի ոլորման / նեռային/ դիմադրության մոմենտը): Պողպատե թմ ուկների համար գումարային լարումները որոշում են հետնյալ անաձնով՝





  սեղ   3 2 :

ծռ

/10.43/

ճոպանի ամրացումը թմ ուկին իրականացնում են տար եր կառուցվածքային լուծումներով /նկ. 10.15,ա, ,գ/: ճոպանի ամրացմանը ներկայացվում են հետնյալ հիմնական պահանջները՝ հուսալիություն, դյուրազննություն, ճոպանի դյուրին փոխարինում, կառուցվածքի ն պատրաստման պարզություն, ամրացման հանգույցի առջն ճոպանի կտրուկ ծռման ացառում:

Թմ ուկին ճոպանը կարելի է ամրացնել սեղմաձողով ն պտուտակներով /նկ.10.15, ա/, թմ ուկի առվակի մեջ սեպի տեղադրմամ /նկ.10.15, / կամ սեղմաձողի /սեղմաձողերի/ ն պտուտակների միջոցով /նկ. 10.15, գ/: Ամենակիրառականը վերջին կառուցվածքն է, որը կարելի է նախատեսել թմ ուկի գլանային մասի կամ թմ ուկի կողի վրա: Ամրացման հանգույցում սեղմաձողերի քանակը պայմանավորված է ճոպանի տրամագծով, եր d30մմ, օգտագործում են մեկ սեղմաձող, d 30մմ դեպքում՝ երկու սեղմաձողեր, ընդ որում անվտանգության նկատառումներով յուրաքանչյուր սեղմաձողին նախատեսում են երկու սեղմիչ պտուտակներ: Ամրացման հանգույցի տարրերը /սեղմաձող, պտուտակներ/ հաշվում են սեղմաձողին ճոպանի հպման սկզ նակետում ճոպանի նվազած ճիգով, որն էյլերի անաձնով կլինի՝

S

S ոու , e f

/10.44/

որտեղ Տmոx-ը ճոպանի առավելագույն ճիգն է,  Հ0,12...0,16-ը՝ ճոպանի ն թմ ուկի մակերնույթի միջն եղած շփման գործակիցը, Հ3-ն՝ ճոպանի կողմից թմ ուկի ընդգրկման անկյունը, որը համապատասխանում է 1,5 պահեստային գալարին: Հ0,14դեպքում 6Հ2,7180,1435, հետնա ար ՏՀ0,2Տmոx, այսինքն՝ ամրացման տեղում ճոպանի 1,5 պահեստային գալարի առկայությունը դրա ճիգը նվազեցնում է -5 անգամ:

10.3.3. Բեռ ռնող հարմարանքներ Բեռնամ արձ մեքենաներում եռ ռնող հարմարանքներն օգտագործում են արձրացվող եռը ճկուն օրգանին միացնելու համար, որոնք կառուցվածքով շատ տարատեսակ են: Բեռ ռնող հարմարանքներն ընտրում են՝ կախված եռի նույթից, ձնից ու չափերից: Ամենաշատ հանդիպող ն համապիտանի հարմարանքներ են կեռերն ու եռնօղակները: Կիրառվում են նան աքցանատիպ ռնիչներ, էլեկտրամագնիսներ, վակուումային ռնիչներ, կոնքեր ն շերեփներ /գրեյֆերներ/, որոնք հատուկ նշանակության հարմարանքներ են: Կեռերը /նկ. 10.17/, որոնցից արձրացվող եռը կախում են անմիջապես կամ մետաղաճոպանների ն շղթաների միջոցով, լինում են երկու տեսակի՝ միաեղջյուր ն երկեղջյուր: Դրանց ձներն ու չափերն ստանդարտացված են:

Կեռերն ընտրում են եռնամ արձությունից ելնելով: Միաեղջյուր կեռերը նախատեսված են 0,25...75տ, իսկ երկեղջյուր կեռերը՝ 5տ ն ավելի զանգվածով եռներ արձրացնելու համար: Կեռերը պատրաստում են ցածրածխածնային պողպատներից կռման կամ դրոշմման միջոցով, որից հետո ջերմամշակմամ հանում են դրանց ներքին լարումները: 50տ ն ավելի մեծ զանգվածով եռներ արձրացնելու համար օգտագործվող կեռերն ունեն աղադրյալ կառուցվածք, հավաքված են թիթեղներից /նկ. 10.17, գ/: Կեռերից ացի, 5տ ն ավելի մեծ եռնամ արձությունների դեպքում օգտագործում են նան ամ ողջական ն աղադրյալ եռնօղակներ /նկ. 10.18, ա, /:

Նկ. 10.17

ա/

/ Նկ. 10.18

Կեռերն ու եռնօղակները հավաքում են կեռային կախիչներում, որոնք իրենց պահունակի վրա կրում են ազմաճախարակի շարժական ճախարակները /նկ. 10.19/: Կախիչում եղած ճախարակների թիվը կախված է ազմաճախարակի պատիկությունից: Զույգ թվով ճախարակների դեպքում երկարապոչ կեռը կախում են դրանց պահունակից՝ առաջացնելով կարճ կախոց /նկ. 10.19, , գ/, իսկ կենտ թվով ճախարակների դեպքում առանձնացված պահունակից կախում են կարճ պոչով կեռ /նկ. 10.19, ա/:

Նկ. 10.19 Մեծ զանգվածով հատով տարատեսակ եռներ /պրիզմայաձն, գլանաձն, տակառաձն ն այլն/ եռնելու- եռնաթափելու համար օգտագործում են աքցանատիպ ռնիչներ /նկ. 10.20/, որոնք զգալիորեն կրճատում են եռի կախման ժամանակը՝ արձրացնելով եռնամարձ մեքենայի արտադրողականությունը: Պողպատե տարատեսակ եռներ /թիթեղներ, անկյունակներ ն այլն/ եռնելու- եռնաթափելու համար օգտագործում են էլեկտրամագնիսներ /նկ. 10.21, ա/, որոնք լինու են կլոր ն ուղղանկյունաձն: էլեկտրամագնիսով չ ռնվող եռների դեպքում /գունավոր մետաղների թիթեղներ, ապակի, նր ատախտակ ն այլն/ օգտագործում են վակուումային ռնիչներ /նկ. 10.21, /:

Նկ.10.20 Շաղախներ ն սորուն նյութեր տեղափոխելու համար օգտագործում են ացվող հատակով կամ շրջվող իրանով կոնքեր /ծավալներ/ /նկ. 10.22, ա, /, իսկ սորուն նյութեր ինքնուրույնա ար եռնելու- եռնաթափելու համար՝ ճանկաշերեփներ /գրեյֆերներ/ /նկ. 10.22, գ/:

Նկ. 10.21

Նկ.10.22 Նկարում պատկերված ճանկաշերեփը ացում ու փակում են ճոպանի ն դրա ձգման ու թուլացման համար նախատեսված մեխանիզմի /կարապիկի/ միջոցով: 10.4. Դադարակներ ն արգելակներ 10.4.1. Ընդհանուր տեղեկություններ Բեռնամ արձ մեքենաների ոլոր մեխանիզմներում շարժման արագությունը փոփոխելու կամ դրանց աշխատանքը դադարեցնելու նպատակով օգտագործում են դադարակներ ն արգելակներ: Դադարակներն օգտագործում են եռ արձրացնող մեխանիզմներում: Դրանք թույլատրում են մեխանիզմի աշխատանքը եռ արձրացնելու ուղղությամ ու դադարեցնում են այն հակառակ ուղղությամ ՝ արդյունքում կանխելով եռի ինքնիջեցումը: Դադարակները, որպես ինքնուրույնա ար արգելակող սարքեր, ունեն սահմանափակ կիրառություն. դրանք հիմնականում օգտագործում են արդ արգելակային համակարգերում: Մեխանիզմի շարժումը դադարակով կանգնեցնելիս՝ գործող կինետիկ էներգիան փոխակերպվում է դրա տարրերի դեֆորմացիաների, որի պատճառով դադարակները պետք է միացնել շարժման փոքր արագությունների կամ մեխանիզմի ժամանակավոր դադարի դեպքերում: Արգելակներով մեխանիզմի արգելակման գործընթացը հիմնված է պտտվող ն վերջինիս սեղմվող չպտտվող տարրերի միջն առաջացող շփման ուժերի աշխատանքի վրա: Այս դեպքում մեխանիզմի շարժման կինետիկ էներգիան շփման ուժերի միջոցով վերածվում է ջերմության, որը փոխանցվում է միջավայրին: Այս հանգամանքը թույլ է տալիս արգելակներն օգտագործել ցանկացած արագության դեպքում:

10.4.2. Դադարակներ Դադարակներն ըստ կառուցվածքի աժանում են երկու խմ ի՝ շփական ն արգելանվավոր: Շփական դադարակները լինում են կոճղակավոր ն հոլովակավոր: Կոճղակավորներն օգտագործում են հազվադեպ, այն էլ ձեռքի շարժա երով մեխանիզմներում: Հոլովակավոր դադարակները համարվում են առավել կատարելագործված կառուցվածքներ ն լայն կիրառություն ունեն տար եր շարժա երներով մեխանիզմներում: Հոլովակավոր դադարակը /նկ. 10.23/ կազմված է 1 գլանաձն իրանից, 2 վռանից ն վերջինիս սեպման ակոսներում դրված 3 հոլովակներից: Իրանի անշարժ վիճակում վռանի՝ ժամացույցի սլաքի շարժմանը հակառակ ուղղությամ պտտման դեպքում շփման ուժերի ազդեցությունից հոլովակները հայտնվում են սեպման ակոսների լայն մասում, որն ապահովում է վռանի, հետնա ար, մեխանիզմի լիսեռի ազատ պտույտն իրանի նկատմամ : Հակառակ ուղղությամ վռանի պտտման դեպքում շփման ուժերը հոլովակներին տեղափոխում են սեպման ակոսների նեղ մասը, որի դեպքում հոլովակները սեպվում են ակոսներում ն դադարեցնում վռանի շարժումը: Հոլովակներն արագորեն սեպելու նպատակով դադարակի կառուցվածքում նախատեսված են 4 հրիչներն ու 5 զսպանակ-

Նկ.10.23

ները, որոնց միջոցով հոլովակները հրվում են ակոսների նեղ մասերը: Հոլովակավոր դադարակները սեպմանը նախորդող պարապ ընթացքի փոքր անկյան դեպքում ապահովում են եռնվածքի անհարված կիրառում: Հոլովակների սեպման ժամանակ առաջացող առավելագույն պտտող մոմենտը, հաշվառած նան դինամիկ եռնվածքը, կլինի՝

7mոxՀ/դ7, /10.45/ որտեղ 7-ն դադարակի լիսեռի վրա եղած անվանական պտտող մոմենտն է, /դՀ/շ+/մ` դինամիկության գործակիցը / /շ-ն շարժիչի տեսակը հաշվի առնող գործակից է, իսկ /մ -ն՝ մեքենայի տեսակը. էլեկտրաշարժիչների դեպքում ընդունում են /շՀ0,25, իսկ ներքին այրման շարժիչների դեպքում՝ /շՀ0,4...0,5, եռնային վերհանների համար /մ Հ1,2, իսկ ամ արձիչների ն մարդատար վերհանընդունում են ների /լիֆտերի/ համար՝ /մ Հ2/: Հոլովակավոր դադարակների հաշվարկը տարվում է ըստ հաշվարկային պտտող մոմենտի 7հշՀ7mոx//, որտեղ /Հ0,6...0,9 գործակիցը հաշվի է առնում դադարակի պատրաստման ճշտությունը: /-ի մեծ արժեքներն ընտրում են առավել ճիշտ պատրաստված դադարակների համար: Հոլովակի վրա պտտող մոմենտից առաջացող նորմալ ուժը որոշվում է հետնյալ անաձնով.

N

27հշ

2Dtg ( / 2)

,

/10.46/

որտեղ 2 Հ(3...5)-ը հոլովակների քանակն է, Հ(60...80)-ը՝ սեպման անկյունը: Դադարակը նախագծելիս հոլովակի տրամագիծն ընդունում են

4  0,188 7հշ 2 , հոլովակի երկարությունը՝ l Հ/1.25...1,5/d, իրանի ներքին տրամագիծը՝ D Հ8d: Դադարակի տարրերի ամրության հաշվարկը կատարում են ըստ առավելագույն հպումային շոշափող լարումների: Հոլովակի ն վռանի հպման տեղում առավելագույն շոշափող լարումը որոշվում է հետնյալ անաձնով՝

 ոու  0,2

NE l4

   ,

/10.47/

որտեղ E -ն հոլովակի ն վռանի նյութերի երված առաձգականության մոդուլն է, []Հ(8...12)H/Շ-ն՝ թույլատրելի հպումային լարումը /ց107 միացումների թվի դեպքում:

Հոլովակները պատրաստում են 402 մակնիշի պողպատից /ջերմամշակում մինչն H/Շ(45...50) կարծրությունը/, իսկ իրանը ն վռանը՝ 152, 202 կամ Ø215, Ø212 մակնիշների պողպատներից, որոնց աշխատող մակերնույթները ցեմենտայնացնում են մինչն H/Շ 60 կարծրությունը: Արգելանվավոր դադարակը /նկ.10.24ա/ կազմված է մեխանիզմի 2 լիսեռի վրա երիթով անշարժ նստեցված 1 ատամնավոր արգելանիվից ն անշարժ 4 սռնու վրա տեղադրված 3 շնիկից: Ժամացույցի սլաքի շարժման ուղղությամ արգելանիվի պտտվելու դեպքում շնիկը, կառչման մեջ մտնելով դրա հետ, դադարեցնում է արգելանիվի պտույտը, այսպիսով, կանխում է Օ եռի ինքնիջեցումը: Հակառակ ուղղությամ պտույտի դեպքում իրականացվում է եռի արձրացում: Բեռն իջեցնելու դեպքում շնիկը հեռացվում է արգելանվից:

ա/

/

գ/ Նկ. 10.24

Բեռը արձրացնելու ժամանակ շնիկն ազատորեն սահում է պտտվող արգելանիվի ատամների վրայով, իսկ հակառակ ուղղությամ պտույտի դեպքում շնիկը, հենվելով ատամի վերին եզրին, F ուժի ազդեցությունից ներքաշվում է դեպի ատամի հիմք ու սեղմվում ատամի աշխատող նիստին: Այդ դեպքում շնիկի վրա արգելանիվի Ft շրջանային ուժից կառաջանան NՀFt ՇoՏ նորմալ ն FՀFt Տiո շոշափող ուժերը: Բացի դրանցից, շնիկի վրա կառաջանա նան Nf շփման ուժը, իսկ դրա 0 հենարանում՝ Ftd/2 շփման մոմենտը, որը խոչընդոտում է շնիկի կառչման մեջ մտնելուն /-ն շնիկի ն դրա d տրամագծով սռնու միջն եղած շփման գործակիցն է/: Շնիկի հավասարակշռության պայմանը հետնյալն է՝

F  Nf L Շ0Տ  Ft  4

 0: Այս հավասարման մեջ տեղադրելով F ն N ուժերի արժեքները՝ արտահայտված Ft -ով, ն ընդունելով Հtց /որտեղ -ն շփման անկյունն է/, որոշակի ձնոփոխություններ կատարելով՝ կստանանք դադարակի նականոն գործելու պայմանը՝ tց-tց0 կամ : /10.48/ Գործնականում ընտրում են 20 : Արգելանիվի ատամի ձնը պատկերված է նկ. 10.24 գ-ում: Արգելանվավոր դադարակի տարրերի ամրության հաշվարկը կատարում են ատամնանիվի հետ շնիկի հարվածով կառչման դեպքի համար, եր դրանց վրա առաջանում է առավելագույն գծային տեսակարար ճնշում: Շնիկի ն ատամի հպման թույլատրելի գծային տեսակարար ճնշումն ընդունելով [q]՝ դրանց ամրության պայմանը կլինի՝

FtՀb[q],

որտեղից արգելանիվի կամ շնիկի b լայնությունը /մմ/ կորոշվի հետնյալ անաձնով՝

Ե

Ft  , զ Dզ

/10.49/

որտեղ 7-ն արգելանիվի լիսեռի պտտող մոմենտն է, D-ն՝ արգելանիվի արտաքին տրամագիծը: Արգելանվավոր դադարակի հաշվարկի պարամետրերը երված են աղ. 10.1-ում, որտեղ [q]-ի արժեքներում հաշվառված է նան եռնվածքի դինամիկ նույթը:

Արգելանիվի ատամը ենթարկվում է նան ծռման դեֆորմացիայի, որի վտանգավոր հատույթում լարումը կորոշվի այսպես՝

F 

M   F  :

Արգելանվի նյութը

[q], ն/մմ

Հb/m

Գորշ թուջ Ը-15 Պողպատ 35Է1,55Է1

2-4 1,5-4 1-2 1-2

Պողպատ ՇՕ 3 Պողպատ 45

/10.50/ Աղյուսակ 10.1 Ամրության պաշարը /Տ/

Ընդունելով ԲՀ[Բ] /10.50/ անաձնից, կարելի է գրել՝

M  7 Հ F ) 

Եa 2  F ,

/10.51/

որտեղ /ՀFtհ-ը ատամը ծռող մոմենտն է /հ-ն ատամի արձրությունն է, ընդունում են հՀm, m-ը՝ կառչման մոդուլը/, 7  Եa

-ը՝ ատամի

հիմքի հատույթի ծռման դիմադրության մոմենտը / a Հ1,5m-ն ատամի հաշվարկային հատույթի արձրությունն է, bՀm-ը՝ ատամի լայնությունը, -ն՝ ատամի լայնության գործակիցը/: հ-ի, a -ի, Ե -ի ն /-ի արժեքները տեղադրելով /10.51/ անաձնում, արտահայտելով FtՀ27/DՀ27/m2 /որտեղ 2-ն արգելանիվի ատամնաքանակն է/ ու կատարելով համապատասխան ձնափոխություն՝ արտաքին կառչման համար կստանանք մոդուլը որոշելու հետնյալ անաձնը.

m Հ1,75

, 2Հ F )

/10.52/

որտեղ [  F ]Հ  ժ / S , կամ [  F ]Հ  հ S մեծությունները համապատասխանա ար թուջերի ն պողպատների թույլատրելի լարումներն են (Տ-ն ամրության պաշարի գործակիցն է, որի արժեքները երված են աղ.10.1-ում:) Արգելանիվի ն շնիկի ներքին կառչման դեպքում ընդունում են a Հ3m, հետնա ար, մոդուլը որոշելու անաձնը կլինի.

m  1,13

2 F 

:

/10.53/

Շնիկը սովորա ար պատրաստում են 402 մակնիշի պողպատից ն ջերմամշակում մինչն H/Շ50 կարծրությունը: Դադարակի հուսալի աշխատանքի համար շնիկն արգելանիվին սեղմում են հարկադրա ար, տար եր միջոցներով /նկ. 10.25/: Բացի այդ, դինամիկ եռնվածքները փոքրացնելու համար այս դադարակներում տեղադրում են մի քանի շնիկներ:

Նկ. 10.25 Շնիկը կարող է ենթարկվել ծռման ն ձգման կամ ծռման ու սեղմման համատեղ դեֆորմացիաների: Սեղմված շնիկի դեպքում /նկ. 10.24/ լարումը վտանգավոր ո-ո հատույթում որոշվում է հետնյալ անաձնով՝

F 

M Ft    F  , A

/10.54/

որտեղ WՀb2/6 մեծությունը շնիկի դիտարկվող հատույթի դիմադրության մոմենտն է /-ն հատույթի արձրությունն է/, /Հb-ն՝ հատույթի մակերեսը, /Հ Ft  : -ն՝ ծռող մոմենտը: Այս անաձնում տեղադրելով W-ի, /-ի ն /-ի արժեքները՝ կստանանք շնիկի ամրությունն ստուգելու հետնյալ պայմանը՝

F 

6 Ft  e Ft    F  , Ե 2 Ե

/10.55/

որտեղ [Բ]Հհ/Տ մեծությունը շնիկի նյութի թույլատրելի լարումն է /ՏՀ5-ն ամրության պաշարի գործակիցն է/:

10.4.3. Արգելակներ: Դասակարգումը: Բեռնամ արձ մեքենաների մեխանիզմներում օգտագործվող արգելակները դասակարգում են ըստ հետնյալ հատկանիշների: 1. Ըստ կառուցվածքի դրանք լինում են. ա/ կոճղակավոր /նկ. 10.26/, որտեղ կոճղակները / անող օրգանները/ արգելանիվի հետ կարող են շփվել արտաքին կամ ներքին մակերնույթով, / ժապավենավոր /նկ. 10.30/, որտեղ արգելանիվի շարժումը կարգավորում կամ դադարեցնում են շփական նյութով երեսպատած պողպատե ճկուն ժապավենի միջոցով, գ/ սկավառակային /նկ. 10.37/, որտեղ անող տարրեր են միմյանց հետ շփվող շարժական ն անշարժ ամ ողջական (հարթ օղակաձն) սկավառակները, կոնաձն սկավառակները կամ սկավառակների հետ շփվող սեգմենտաձն կոճղակները: 2. Ըստ նշանակման արգելակները լինում են. ա/ իջեցնող, որոնք կարգավորում են եռի իջեցման արագությունն ու անհրաժեշտության դեպքում ապահովում մեխանիզմի կանգառը, / սնեռող, որոնք ծառայում են պահանջվող արձրության վրա եռը պահելու ն մեխանիզմի աշխատանքը դադարեցնելու համար: 3. Ըստ կառավարման համակարգի արգելակները լինում են. ա/ ոտնակի կամ ռնակի միջոցով կառավարվող, / ինքնաշխատ, որոնք գործում են ինքնուրույնա ար, սպասարկող անձնակազմից անկախ: 4. Ըստ ուժերի գործողության նույթի արգելակները լինում են. ա/ նականոն փակ, որոնցում արգելակը փակում են մշտապես գործող արտաքին /զսպանակի, հատուկ ծանրոցի/ ուժով, անջատում են միայն արգելակի շարժա երի /էլեկտրամագնիսի, հիդրոհրիչի/ միջոցով. / նականոն աց, որոնցում արգելակն անջատում են մշտապես գործող արտաքին ուժով, փակում է կառավարող անձը, եր անհրաժեշտ է կանգնեցնել մեխանիզմը, գ/ համակցված, որոնք նականոն պայմաններում աշխատում են որպես նականոն աց, իսկ վթարային պայմաններում՝ որպես նականոն փակ արգելակներ: Կոճղակավոր արգելակներն օգտագործում են անհատական էլեկտրաշարժա երով մեխանիզմներում, իսկ ժապավենավորները՝ կարապիկներում ն սլաքավոր ամ արձիչների խմ ային շարժա երով մեխանիզմներում: Սկավառակային արգելակներն օգտագործում են տալերում:

Արգելակները տեղադրում են հիմնականում շարժա երի արագընթաց լիսեռի վրա, որտեղ պտտող մոմենտն ամենափոքրն է: 10.4.4. Կոճղակավոր արգելակներ Կոճղակավոր արգելակները լինում են կարճընթաց /նկ.10.26ա/ ն երկարընթաց /նկ.10.26 ն նկ.10.27/: Այս արգելակները մակնիշավորում են 7/7, 7/1, 77, 7/Ճ ն 7/7Ճ պայմանանիշերով՝ դրանց հետ նշելով նան արգելանիվի՝ մմ-ով արտահայտված տրամագիծը: 7/ պայմանանիշը վերա երում է արգելակի մեխանիկական մասին՝ նութագրելով դրա տեսակը /Ծ1011ç 616181-106-կոճղակավոր արգելակ/, իսկ դրան հաջորդող տառերը նութագրում են արգելակի շարժա երը կամ դրա հոսանքի տեսակը /հաստատուն հոսանքով գործող էլեկտրամագնիսի դեպքում նշում են 1 տառով, իսկ փոփոխականի դեպքում՝ 7 տառով, Ճ-ն ցույց է տալիս, որ շարժա երը հիդրավլիկ է, 7Ճ-ն՝ հիդրոհրիչով/: Կարճընթաց, նականոն փակ տիպի երկկոճղակավոր արգելակը /նկ. 10.26,ա/ կազմված է 1 հենոցից, որին հոդերով միացված են պողպատաձույլ կամ դրոշմված 2 ն 3 կանգնակները: Վերջիններիս հետ հոդերով միացված են 5 շփական վրադիրներով երեսպատած 4 կոճղակները: Այդպիսի միացումն ապահովում է անիվի վրա կոճղակների կիպ ընդգրկումը: Արգելակը փակում /կոճղակները մոտեցնում/ են 2 կանգնակին միացված 6 ձգիչից ն 3 կանգնակին ամրացված 7 խամութից կազմված համակարգով, որը գտնվում է 8 սեղմված զսպանակի առաձգական ուժի ազդեցության տակ: Արգելակն անջատում /կոճղակները հեռացնում/ են 3 կանգնակին ամրացված 9 էլեկտրամագնիսի միջոցով: Մեխանիզմի էլեկտրաշարժիչն ու դրա արգելակի էլեկտրամագնիսը զուգահեռա ար միացված են նույն էլեկտրական շղթայում: էլեկտրաշարժիչը միացնելիս գործում է նան էլեկտրամագնիսը, որի խարիսխը, ձգվելով կոճի կողմից, սեղմում է 6 ձգիչը՝ արդյունքում սեղմելով 8 զսպանակը: Զսպանակի սեղմմամ կանգնակներն ազատվում են, որոնք իրենց ծանրության ուժերի ն 2 կանգնակի ու խամութի միջն տեղավորված սեղմված օժանդակ զսպանակի ուժի ազդեցությամ հեռանում են միմյանցից՝ իրենց հետ տանելով նան կոճղակները: Անիվից կոճղակների հավասարաչափ հեռացումն ապահովում է 10 կարգավորիչ հեղույսը:

Նկ. 10.26, ա Կարճընթաց, նականոն փակ երկկոճղակավոր արգելակները կիրառում են մինչն 300մմ տրամագծով արգելանիվների դեպքում, իսկ երկարընթացները՝ 400մմ ն ավելի տրամագծով արգելանիվների դեպքում: Կարճընթաց էլեկտրամագնիսով արգելակներն ավելի լավ են աշխատում, քան երկարընթաց էլեկտրամագնիսով արգելակները, քանի որ դրանց մոտ փոքր է արգելակային համակարգի շարժվող մասերի զանգվածը, ն ացակայում է լծակային համակարգը, որի հետնանքով չկա մեծ թվով ացակների ազդազերծման անհրաժեշտություն: Երկարընթաց, նականոն փակ տիպի երկկոճղակավոր արգելակը /նկ. 10.27/ վերը նկարագրվածից տար երվում է լծակային համակարգով:

Նկ.10.26, Այստեղ 2 ն 3 կանգնակները միմյանց հետ կապված են 4 եռանկյունաձն կոշտ լծակով ն 5 ձգաձողով, ընդ որում վերջինի երկարությունը փոփոխելով կարգավորում են անիվի ն կոճղակների միջն եղած ացակները: Լծակային համակարգը կազմված է նան 6 լծակից ն 7 ձգաձողից, որոնք միմյանց, ինչպես նան 3 կանգնակի ու 4 լծակի հետ միացված են հոդերով: Արգելակը փակում է 6 լծակի վրա տեղադրված ծանրոցը, որի ծանրության ուժի ստեղծած մոմենտը, լծակային համակարգը պտտելով ժամացույցի սլաքի շարժման ուղղությամ , կանգնակները մոտեցնում է միմյանց՝ արդյունքում կոճղակները սեղմելով անիվին: Արգելակը ացում է դրա էլեկտրամագնիսը, որը, միացված վիճակում դեպի իրեն ձգելով 6 լծակին միացված խարիսխը, լծակային համակարգը կպտտի նախորդին հակառակ ուղղությամ ՝ կանգնակները /կոճղակները/ հեռացնելով միմյանցից, արդյունքում ազատելով անիվի լիսեռը:

Նկ. 10.27 Երկարընթաց այս արգելակի թերություններն են մեծ եզրաչափքերն ու մեծաքանակ հոդային միացումների հետնանքով լծակային համակարգի մեծ պարապ ընթացքը: Երկարընթաց, նականոն փակ տիպի երկկոճղակավոր արգելակներում որպես շարժա եր օգտագործում են նան էլեկտրահիդրավլիկ ն էլեկտրամեխանիկական հրիչներ: էլեկտրահիդրավլիկ շարժաերով արգելակում /նկ.10.26 / զգալիորեն պարզեցված է լծակային համակարգը, սակայն արդ է հրիչի կառուցվածքը, յուղի առկայությունը պահանջում է միացումների արձր կիպություն ու ստեղծում է շահագործման անհարմարություն: Այստեղ արգելակումն իրականացնում են երկու սեղմված 1 զսպանակների առաձգական ուժերը, ինչպես կարճընթացների մոտ, իսկ արգելակը ացվում է 2 հիդրոհրիչով՝ 3 լծակի արձրացմամ : Կոճղակավոր արգելակների լծակային համակարգի գումարային դեֆորմացիան, անկախ շարժա երի տեսակից, չպետք է գերազանցի ձգիչի նականոն ընթացքի 109-ից: Արգելակի չափերն ու դրա շարժա երի հզորությունը փոքրացնելու, ինչպես նան մեծ արգելակման մոմենտ ստանալու համար օգտագործում են հատուկ շփանյութեր, որոնք օժտված են մեծ շփման գործակիցով, արձր մաշակայունությամ ու ջերմակայունությամ :

Այդպիսիններից են գրտնակման եղանակով ստացված ժապավենաձն ÝÌ-2, 6ԷՃ-10 մակնիշի նյութերը, որոնց հաստությունն է 5...10մմ, իսկ լայնությունը՝ 30...160մմ: Շփական վրադիրները կոճղակներին ամրացնում են գամմամ /գունավոր մետաղագամերով/ կամ սոսնձագամմամ ՝ օգտագործելով ՃC-10Օ մակնիշի սոսինձ: Կոճղակավոր արգելակների հաշվարկն ու ընտրությունը: Միակոճղակ արգելակով /նկ.10.28ա/ արգելանվի լիսեռը կանգնեցնելու համար անհրաժեշտ է դրա l երկարությամ կանգնակի ծայրին ազդել Ք ուժով: Վերջինս, N ուժով կոճղակը սեղմելով արգելանվին, դրա շփման մակերնույթում կառաջացնի FՀN շփման ուժը: Լիսեռը կարգելակվի, եթե շփման ուժի ստեղծած մոմենտն անվի վրա գերազանցի դրա լիսեռի ստատիկ պտտող մոմենտին: Արգելանիվի վրա նշված մոմենտների հավասարության պայմանից կարելի է որոշել արգելակման մոմենտի արժեքը՝

ա  Nf

D ,

/10.56/

որտեղից կոճղակն անվին սեղմող ուժի արժեքը կլինի՝

N

27ա : fD

/10.57/

Նկ. 10.28 Արգելակը փակող ուժը որոշում են կանգնակի հավասարակշռության /0Հ0 պայմանից.

Nl  Pl  FԵ  0 :

Տեղադրելով F-ի արժեքը՝ կստանանք. Nl  Pl  NfԵ  0 , որտեղից

P

N l1  fԵ  , l

/10.58/

որտեղ դրական նշանը համապատասխանում է ժամացույցի սպաքի շարժման ուղղությամ արգելանվի պտույտին, իսկ ացասականը՝ հակառակ ուղղությամ պտույտին: Ժամացույցի սլաքի շարժմանը հակառակ ուղղությամ անվի պտույտի ն l 1Հfb դեպքում ստացվում է ՔՀ0, այսինքն՝ արգելակը դառնում է ինքնաշխատ: Այս դեպքում դժվար է ապահեվել արգելակման մոմենտի պահանջվող արժեքն ու արգելակման անվտանգությունը, քանի որ f-ի արժեքը հաստատուն չէ: Այս արգելակի մյուս թերությունն էլ այն է, որ N ուժը լիսեռի վրա ստեղծում է լրացուցիչ ծռող մոմենտ՝ մեծացնելով լիսեռի ն դրա հենարանների չափերը: Դրա համար էլ միակոճղակ արգելակներն օգտագործում են հազվադեպ՝ ձեռքի շարժա երով մեխանիզմներում: Առավել կիրառական են երկկոճղակավոր արգելակները, որոնք զերծ են նշված թերություններից: Երկկոճղակավոր արգելակում /նկ.10.28, / արգելակման մոմենտի արժեքը, նկատի ունենալով /10.56/ արտահայտությունը, կարելի է որոշել հետնյալ անաձնով՝

D

Ը 1  Ը 2  , /10.59/ որտեղ N1 -ն ու N2 -ն արգելակի ձախ ն աջ կոճղակների վրա ազդող նորմալ ուժերն են, որոնց արժեքները կարելի է որոշել կանգնակների հավասարակշռության պայմաններից: Ձախակողմյան կանգնակի հավասարակշռության /01Հ0 պայմանն է. T ա f

Pl  N1l1  fN1Ե  0 , որտեղից

Ը1  մանն է.

/  1  fb  :

Աջակողմյան կանգնակի հավասարակշռության /02Հ0 պայ-

որտեղից

Pl  fN 2 Ե  N 2 l1  0 , N 2  Pl / l1  fԵ  :

N1-ի ն N2-ի արժեքները տեղադրելով /10.59/ անաձնի մեջ՝ կստանանք արգելակման մոմենտի արժեքը հետնյալ տեսքով.

PDfll1 : /10.60/ l  f 2Ե 2 Կոճղակների վրա գործող N ն FՀ Nf ուժերի համազորներն են. 7ա 

S1  N1 1  f 2 , S 2  N 2 1  f 2 :

/10.61/

Ինչպես երնում է N1-ի ն N2-ի արտահայտություններից, N1 N2, հետնա ար, Տ1Տ2: Ժամացույցի սլաքի շարժման ուղղությամ անվի պտույտի դեպքում Տ1-Տ2 տար երությունն անվի լիսեռը ծռող ուժն է: Նշանակելով Տ1-Տ2ՀՏ՝ կունենանք՝

S  S1  S 2 

2 Plf Ե 1 f 2 : l  f 2Ե 2

/10.62/

Այս անաձնի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ եր bՀ0, ՏՀ0, որը համապատասխանում է ուղիղ կանգնակներով արգելակին: Այս դեպքում՝

N1  N 2 

Pl 7ա  , l1 fD

P

որտեղից՝

7ա l1  : fD l

/10.63/

Ուղիղ կանգնակներով երկկոճղակավոր արգելակներում /նկ. 10.29/ կոճղակների ստեղծած արգելակման մոմենտները միմյանց հավասար են, ն դրանց արժեքները կախված չեն անվի պտտման ուղղությունից: Այս դեպքում արգելակման ընդհանուր մոմենտը կլինի.

7ա  PDf

l : l1

Հաշվի առնելով կանգնակների շփման կորուստները՝ կարելի է գրել

7ա  PDf

/10.64/ հոդավոր

l , l1

միացումներում /10.65/

որտեղ  Հ(0,9...0,95)-ն՝ արգելակի լծակային համակարգի ՕԳԳ-ն է /ՕԳԳ-ի մեծ արժեքները վերա երում են լավ յուղված հոդավոր միացումներին/: Արգելանվի ն կոճղակների միջն առաջացող միջին ճնշումը որոշվում է հետնյալ հարա երությամ ՝

p

N N    p , D A    360 0

/10.66/

 

որտեղ /-ն մեկ կոճղակի աշխատող մակերեսն է,  A 

D

    0 , 

/D-ն անվի տրամագիծն է, 8-ն՝ կոճղակի լայնությունը, ընդունում են 80,4D, Հ(60...110)0-ը՝ կոճղակի կողմից անվի ընդգրկման անկյունը/, [p]-ն՝ թույլատրելի տեսակարար ճնշումը, որի արժեքները, շփվող մակերնույթների նյութերից կախված, երվում են տեղեկատու գրականությունում՝ ([p]Հ0,2...1,5ՄՊա):

Նկ. 10.29 Ընդունելով pՀ[p]` /10.66/ անաձնից կոճղը սեղմող թույլատրելի նորմալ ուժի արժեքը կլինի՝

N

D

 0  p  

7ա , fD

որտեղից, 8-ն արտահայտելով D-ով, որոշում են անվի տրամագիծը.

D 3

3600T ,ա

0,4  f

 

 2,0...2,53

Tա, f

 

:

/10.67/

Անվի լայնությունն ընտրում են կոճղակների լրիվ հպումն ապահովող հետնյալ պայմանից՝ 8աՀ8+10մմ: Արգելակի կանգնակները, Ք ուժի առաջացրած / ծռող մոմենտից ելնելով, հաշվարկում են ըստ ծռման հետնյալ անաձնով՝

F  K

M   F ,

/10.68/

որտեղ W-ն կանգնակի վտանգավոր հատույթի դիմադրության մոմենտն է, /-ն՝ դինամիկության գործակիցը /հաշվի է առնում արգելակի փակման ժամանակ կիրառված ուժի փոփոխման նույթն ու կախված է շարժա երի տեսակից, /Հ1,5...2,5, [Բ] Հ0,6հ-ն՝ կանգնակի նյութի ծռման թույլատրելի լարումը: Բեռնամ արձ մեքենաների մեխանիզմներում օգտագործում են հիմնականում ստանդարտ երկկոճղակավոր արգելակներ, որոնց տեխնիկական նութագրերը երվում են տեղեկատու գրականությունում: Ստանդարտ արգելակն ընտրում են ըստ հաշվարկային արգելակման մոմենտի՝ 7հշՀ7, /10.69/ որտեղ 7-ն արգելանվի լիսեռի պտտող ստատիկ մոմենտն է, -ն՝ արգելակման պաշարի գործակիցը, որի արժեքները թեթն, միջին, ծանր ն գերծանր աշխատանքային ռեժիմների համար ընտրում են համապատասխանա ար 1,5, 1,75, 2,0 ն 2,5: Արգելակն ընտրելիս պետք է ապահովել 7հշ  7աղ պայմանը, որտեղ 7աղ-ն արգելակի նութագրում նշված արգելակման մոմենտի աղյուսակային արժեքն է: 10.4.5 Ժապավենավոր արգելակներ Նկ.10.30-ում պատկերված ժապավենավոր արգելակը կազմված է 1 շփական վրադիրով երեսպատած 2 պողպատե ճկուն ժապավենից, որի վրավազ ճյուղն անշարժ կերպով ամրացված է 3 շրջանակի 4 սռնուց, իսկ արտավազը՝ 5 ձգիչ-կարգավորիչով 6 լծակին: Լծակը շրջանակին միացված է հոդով, որի շուրջը կարող է պտտվել: Լծակի վրա տեղադրված է արգելակը փակող 7 ծանրոցը, իսկ արգելակը ացող 8 էլեկտրամագնիսի խարիսխը միացված է դրա ազատ ծայրին: Արգելանիվից ժապավենի հավասարաչափ հեռացումն ապահովում են 9 կարգավորիչ հեղույսներով, իսկ դրանց միջն անհրաժեշտ ացակն ապահովում է 5 ձգիչ-կարգավորիչը: Ժապավենի կողմից արգելանվի ընդգրկման  անկյունը սովորա ար փոքր է 2-ից:

Նկ. 10.30 Նկարում հատուկ կառուցվածքի երկժանի ժապավենի օգտագործմամ ընդգրկման անկյունը մեծացված է մինչն 5900: Նկարագրված կառուցվածքի ժապավենավոր արգելակը նականոն փակ տեսակի է, օգտագործում են նան նականոն աց տեսակի ժապավենավոր արգելակներ: էլեկտրամագնիսի անջատված վիճակում լծակի վրա ծանրոցի ստեղծած պտտող մոմենտի ազդեցությունից ձըգվում է ժապավենի արտավազ ճյուղն ու ճնշում առաջացնում արգելանվի վրա: ճնշման ուժերն անվի պտտման ժամանակ վերածվում են շփման ուժերի, իսկ դրանք էլ՝ շփման /արգելակման/ մոմենտի: Եր վերջինս գերազանցում է անվի պտտման մոմենտին, անիվն արգելակվում է: Ժապավենավոր արգելակներն ավելի փոքրաչափ են, քան կոճղավորները, օգտագործվում են արգելակման մեծ մոմենտների դեպքում, ինչպես նան խըմ ային շարժա երով մեքենաներում: Քանի որ ընդգրկման անկյան սահմաններում ճնշումը աշխվում է անհավասարաչափորեն՝ առաջացնելով վրադիրի անհավասարաչափ մաշում, ն անվի լիսեռն էլ եռնավորվում է միակողմանի լրացուցիչ եռնվածքով /լիսեռը ծռող ուժով/, ուստի ժապավենավոր արգելակներն օգտագործում են այն մեխանիզմներում, որտեղ հնարավոր չէ կիրառել կոճղակավոր արգելակներ: Ժապավենավոր արգելակում ձգված ժապավենի /որպես ճկուն թելի/ 7 վրավազ ն t արտավազ ճյուղերի ճիգերի կախվածությունը

ստացել է Լ.էյլերը 1775թ: Այդ կախվածությունն արտահայտ-վում է հետնյալ հավասարումներով /նկ. 10.31/՝

7Հt6

f

ն 7-tՀFt,

/10.70/

որտեղ f -ն արգելանվի ն շփական վրադիրի միջն եղած շփման գործակիցն է, -ն՝ ժապավենի կողմից անվի ընդգրկման անկյունը /սովորա արՀ1800...2500/, Նկ. 10.31 FtՀ27ա/D-ն՝ անվի վրա գործող շրջանային ուժը/, 7ա-ն արգելանվի զարգացրած մոմենտն է, D-ն՝ անվի տրամագիծը/: Համատեղ լուծելով այս հավասարումները՝ կստանանք

t  Ft

e f  1

,

7  Ft

e f : e f  1

/10.71/

Արգելանվի զարգացրած մոմենտը, ժապավենի ճյուղերի ճիգերով արտահայտված, կլինի

7ա - 0,5

e f  1  0,5TD e e f  1 : 

f



/10.72/

Քանի որ այս արտահայտության մեջ շփման գործակիցը մտնում է որպես աստիճանացույց, ուստի դրա թեկուզ փոքր փոփոխությունը կառաջացնի 7ա-ի զգալի փոփոխություն: Ժապավենի ն անվի միջն իրական ընթացիկ ճնշումն որոշվում է հետնյալ անաձնով՝ pՀ2t0/8D, որտեղ t0-ն ժապավենի ընթացիկ ճիգն է, որը փոփոխվում է t-ից մինչն 7, 8-ն՝ ժապավենի լայնությունը: Ըստ այս հավասարման անվի վրա ճնշման նվազագույն ն առավելագույն արժեքները կլինեն. pmiոՀ2t/8D, pmոxՀ27/8D  [p]: /10.73/

Նկ. 10.32 Ընդունելով pmոxՀ[p] ([p]-ն անվի վրա թույլատրելի տեսակարար ճնշումն է)՝ այս հավասարումից կարելի է որոշել ժապավենի /շփական վրադիրի/ լայնությունը. 8Հ27/D[p]: /10.74/ Ժապավենի ծայրերի միացման որոշ կառուցվածքներ պատկերված են նկ. 10.32-ում: Ժապավենի  հաստությունը դրա ամենաթույլ /-/ հատույթում որոշում են ձգման ամրության հետնյալ պայմանից՝ ձգՀ7/(8-2d)[ձգ]: /10.75/ Ընդունելով ձգՀ[ձգ] ([ձգ]Հ(100...120)ՄՊա-ն ԸՕ6 մակնիշի պողպատե ժապավենի ձգման թույլատրելի լարումն է՝ այս հավասարումից որոշում են -ն. Հ7/(8-2d)[ձգ], /10.76/ որտեղ d-ն գամի տրամագիծն է, 2-ը՝ ժապավենի լայնությամ մեկ շարքում տեղադրված գամերի քանակը: Ժապավենավոր արգելակների երաշխավորվող պարամետրերը ներկայացված են աղ. 10.2-ում: Աղյուսակ 10.2 Արգելանվի տրամագիծը,D, մմ 100- 250400630200 700- 1400- 1800- 2800Արգելակման մոմենտը,7ա, Նմ 860 1600 2100 4000 Ժապավենի լայնությունը, 8, մմ 30709012070 3-4 4-6 4-7 6-10 Ժապավենի հաստությունը, , մմ Նախատեսվող շառավղային ա1,50,8 1,0 1,25 2,0 ցակը, , մմ

Տար երում են ժապավենավոր արգելակների հետնյալ սկըզունքային սխեմաները՝ հասարակ, դիֆերենցիալ, գումարող ն երկկողմանի գործողության: Հասարակ ժապավենավոր արգելակում /նկ. 10.33/ ժապավենի վրավազ /ձախակողմյան/ ճյուղն անշարժ կերպով ամրացվում է հենոցի որնէ անշարժ 0 կետից, որը սովորա ար լծակի պտտման՝ սռնու առանցքն է: Այս արգելակը համարվում է միակողմանի գործողության, քանի որ նույն փակող ուժի /միննույն զանգվածով ծանրոցի/ ն անվի հակադարձ պտույտի դեպքում առավելագույն ճիգը կառաջանա լծակի հետ ժապավենի միացման ճյուղում /աջակողմյան/: Այստեղ ճիգն արժեքով 6f անգամ ավելի մեծ է, քան ճիգն անվի սկզ նական ուղղությամ պտտման դեպքում, հետնա ար, արգելակման մոմենտն էլ 6f անգամ փոքր կստացվի: Դրա համար էլ հասարակ ժապավենավոր արգելակն օգտագործում են այն մեխանիզմներում, որտեղ անվի երկկողմանի պտույտի դեպքում չի պահանջվում միննույն արգելակման մոմենտը /օրինակ՝ եռ արձրացնող մեխանիզմներում, որտեղ արգելակը տեղադրում են այնպես, որ այն մեծ արգելակման մոմենտով գործի իջեցվող եռն արգելակելիս, իսկ փոքր արգելակման մոմենտը պետք է ավարարի արձրացվող եռն արգելակելիս/:

Նկ. 10.33

Արգելակման մոմենտ ստեղծելու համար անհրաժեշտ ծանրոցի

Շ ծանրության ուժը, հաշվառած լծակային համակարգի ՕԳԳ-ն //, որոշում են լծակի հավասարակշռության /0Հ0 պայմանից.

 1 a t  G1Ե  G2 c   ,  4  

G 

/10.77/

որտեղ a , b, Շ, d չափերը համապատասխան ուժերի ազուկներն են ըստ նկ. 10.33-ի, Շ1 -ն ու Շ2 -ը լծակի ն էլեկտրամագնիսի խարսխի ծանրության ուժերն են: Որակով պատրաստված հոդակապերի դեպքում ընդունում են  Հ0,9...0,96: Հասարակ ժապավենավոր արգելակի զարգացրած արգելակման մոմենտը նկ.10.33-ում նշված ուղությամ անվի պտտման դեպքում որոշում են հետնյալ անաձնով՝



 D2  G Ե  Ga c  G4  :

7ա  e f  1

/10.78/

Արգելակը ացելիս ժապավենն անվից հեռանում է  շառավղային ացակի չափով, հետնա ար, ժապավենի  ընթացքը լծակի հետ դրա միացման տեղում կորոշվի այսպես. Հ(/+) -/Հ, /10.79/ որտեղ -ն ընդգրկման անկյունն է /ռադ./: Դիֆերենցիալ ժապավենավոր արգելակում /նկ.10.34/ ժապավենի վրավազ ճյուղը /ձախակողմյան/ a 2 ազուկով ամրացվում է լծակի պոչամասին, ընդ որում t ն 7 ճիգերի a 1 ն a 2 ազուկները տար եր են: Այս արգելակները նույնպես միակողմանի գործողության են: Արգելակման մոմենտ ստեղծելու համար անհրաժեշտ ծանրոցի ծանրության ուժը որոշում են լծակի հավասարակշռության /0Հ0 պայմանից.

G

 1  a1 t  7a2  G1Ե  G2c   :  4  

/10.80/

Անվից  շառավղային ացակով ժապավենի հեռանալու դեպքում դրա ընթացքը լծակի հետ միացման տեղերում որոշում են հետնյալ անաձներով՝

 1  

a1 , a1  a 2

 2  

a2 : a1  a 2

/10.81/

Նկ. 10.34 Դիֆերենցիալ ժապավենավոր արգելակի զարգացրած արգելակման մոմենտը նկ. 10.34-ում նշված ուղղությամ անվի պտտվելու դեպքում որոշվում է հետնյալ անաձնով՝

7ա 

e f  1 G1Ե  G2 c  G4  D  : f a1  a 2 e

/10.82/

Այս անաձնի վերլուծությունից երնում է, որ a 1 ն a 2 ազուկների հարա երությունը սխալ ընտրելիս /եր a 1/ a 2 6f/ դիֆերենցիալ արգելակը կարող է դառնալ ինքնարգելակող, այսինքն՝ արգելակում կարող է տեղի ունենալ առանց արտաքին ուժի ազդեցության: Նման երնույթը ացառելու համար անհրաժեշտ է ապահովել a 1/ a 26f պայմանը: a 1 ն a 2 ազուկները ճիշտ ընտրելիս արգելակը փակող ծանրոցի զանգվածը կարելի է հասցնել նվազագույնի, դրա համար էլ դիֆերենցիալ արգելակները պիտանի են մեծ մոմենտներ արգելակելու համար: Շփման գործակցի անկայունությունն առաջացնում է արգելակի ան ավարար աշխատանք, որի հետնանքով այն սահմանափակ կիրառություն ունի:

Գումարող ժապավենավոր արգելակում /նկ. 10.35/ ժապավենի երկու ծայրերն էլ ամրացվում են լծակի պտտման առանցքի նույն կողմում: Այստեղ ժապավենի ճյուղերի 7 ն t ճիգերի a 1 ն a 2 ազուկները կարող են լինել տար եր կամ միմյանց հավասար: Նույն ազուկների դեպքում արգելակման մոմենտի արժեքն դառնում է անկախ անվի պտտման ուղղությունից: Գումարող ժապավենավոր արգելակներն առավելապես օգտագործում են այն մեխանիզմներում, որտեղ անվի պտտման ուղղությունից անկախ, պահանջվում է հաստատուն արգելակման մոմենտ /օրինակ՝ շրջադարձման, ընթացքի մեխանիզմներում/: Արգելակման մոմենտ ստեղծելու համար անհրաժեշտ ծանրոցի ծանրության ուժը որոշում են լծակի հավասարակշռության /0Հ0 պայմանից.

G





t a 2 e f  a1  /   G1Ե  G2 c  :

/10.83/

Անվից  շառավղային ացակով ժապավենի հեռանալու դեպքում դրա ընթացքը լծակի հետ միացման տեղերում որոշում են հետնյալ անաձներով՝

a1 a2 ,  2   , a1  a 2 a1  a 2 իսկ a 1 Հ a 2 դեպքում 1Հ2Հ0,5:  1  

Նկ. 10.35

/10.84/

Հետնա ար, նույն շառավղային ացակի դեպքում այս արգելակի էլեկտրամագնիսի ընթացքը երկու անգամ ավելի պակաս է ստացվում, քան հասարակ ժապավենավոր արգելակի մոտ: /10.83/ արտահայտության վերլուծությունից պարզ է դառնում, որ a 1Հ a 2 դեպքում որոշակի արժեքով արգելակման մոմենտ ստեղծելու համար գումարային արգելակի փակող ուժը (6f+1) անգամ ավելի մեծ է, քան հասարակ ժապավենավոր արգելակինը /տես /10.77/ անաձնը/: Գումարային ժապավենավոր արգելակի զարգացրած արգելակման մոմենտը որոշվում է հետնյալ անաձնով՝

7ա  G1Ե  G2 c  G4 

e f  1 D  : a 2 e f  a1 2

/10.85/

Ժապավենավոր արգելակների էլեկտրամագնիսն ընտրում են դրա ն շփման ուժերի կատարած աշխատանքների հավասարության պայմանից: Հասարակ արգելակի համար կունենանք.

PհK 

27ա , D e f  1 





/10.86/

որտեղ Ք-ն էլեկտրամագնիսի քարշի ուժն է, հ-ը՝ դրա խարսխի ընթացքը, /Հ(0,8-0,85)-ը՝ խարսխի ընթացքի օգտագործման գործակիցը: Հասարակ ժապավենավոր արգելակների էլեկտրամագնիսի քարշի ուժի հնարավոր առավելագույն ազուկը որոշում են անվից ժապավենի նականոն հեռացումն ապահովելու պայմանից.

Շ  Kհ

a



:

/10.87/

Գումարային արգելակների համար

PհK 

7ա e f  1 2a  f , Շ  Kհ : D e  1 

Երկկողմանի գործողության ժապավենավոր արգելակում /նկ. 10.36/ ժապավենի 7 ճիգով վրավազ ճյուղի միացման / հենակետը արգելակման ժամանակ անվի պտտման ուղղությունից կախված, դիրքափոխվում է: Ժամացույցի սլաքի շարժման ուղղությամ անվի պտտման դեպքում /նկ. 10.36 ա/ 1 եռանկյունաձն կոշտ լծակի / ծայրը, որը նան ժապավենի վրավազ ճյուղի ամրացման հոդն է, տեղավորվում է 2 անշարժ հենարանի վերին նիկում: Հակառակ ուղղությամ անվի պտտման դեպքում /նկ.10.36 / հենակետը տեղափոխվում է 2 հենարանի ներքնի նիկը //’ կետը/: Բերված

սխեման, անվի պտտման ուղղությունից անկախ, թույլ է տալիս ստանալ հաստատուն արգելակման մոմենտ: Այս արգելակների փակող ուժն անվի միննուն տրամագծի ն ընդգրկման անկյան դեպքում նույնաչափ ազուկներով գումարային ժապավենավոր արգելակի փակող ուժից փոքր է (6f+1) անգամ:

ա/

/ Նկ. 10.36

10.4.6. Սկավառակային արգելակներ Սկավառակային արգելակներում /նկ. 10.37/ անհրաժեշտ շփման /արգելակման/ մոմենտն ստեղծվում է 1 պտտվող սկավառակներին 6 չպտտվող սկավառակների սեղմմամ : Պտտվող սկավառակները շլիցային միացմամ նստեցվում են մեխանիզմի արգելակվող լիսեռի վրա, իսկ անշարժները՝ արգելակի իրանի մեջ: Արգելակը փակող ուժն ստեղծում են սեղմող զսպանակի կամ փակող եռի ծանրության ուժերով, կամ էլ կառավարող անձի կողմից նույնանուն մեխանիզմի /մեխանիկական, հիդրավլիկ կամ պննմատիկ/ ոտնակի սեղմմամ : Սկավառակային արգելակներն օգտագործում են եռնամ արձ մեքենաների ոլոր մեխանիզմներում: Նկ. 10.37-ում պատկերված է էլեկտրատալի սկավառակային արգելակը, որը փակվում է սեղմող զսպանակի ուժով ն ացվում փոփոխական հոսանքի երեք հատ 4 էլեկտրամագնիսների միջոցով: էլեկտրամագնիսների 3 խարիսխներն անշարժ կերպով ամրացված են 6 չպտտվող սկավառակի վրա, որի աշխատող մակերնույթն ու մնացած չպտտվող սկավառակների աշխատող մակերնույթները երեսպատած են 2 շփական վրադիրներով: Շարժական պողպատե սկավառակները պատրաստում են առանց շփական վրադիրների: Սկավառակների /ն

ա/

/ Նկ. 10.37

ներքին շառավիղն ընտրում են հնարավոր նվազագույնը, իսկ /ա արտաքին շառավիղը յուղի ավազանում աշխատող արգելակի համար սովորա ար ընտրում են սկավառակների նականոն յուղման պայմանից, որը տեղի է ունենում դրանց /աՀ/1,25...2,5//ն հարա երակցության դեպքում, ընդ որում շառավիղների տար երությունը չպետք է գերազանցի 60մմ-ը: Սկավառակային արգելակների առավելությունը փոքր եզրաչափքերի դեպքում մեծաքանակ շփվող մակերնույթների հաշվին զարգացրած մեծ արգելակման մոմենտն է, իսկ թերությունը՝ այդ մակերնույթներից ջերմահեռացման դժվարությունը: Սկավառակային արգելակի արգելակման մոմենտը, սեղմող Fa առանցքային ուժից կախված, որոշվում է հետնյալ անաձնով՝

7աՀո  Fa /միջ,

/10.88/

որտեղ ո-ը շփվող զույգ մակերնույթների քանակն է, -ը՝ շփվող մակերնույթներում եղած շփման գործակիցը /շփվող նյութերից կախված չոր շփման դեպքում Հ0,15...0,42, իսկ յուղի ավազանում աշխատելու դեպքում Հ0,06...0,16/, /միջ-ը՝ շփվող մակերնույթների միջին շառավիղը: Շփվող զույգ մակերնույթների /միջ միջին շառավիղը շփման ուժերի ազդման շառավիղն է, որը համարժեք է պտտման առանցքի

նկատմամ այդ մակերնույթների վրա առաջացող ոլոր տարրական շփման ուժերի ազդման ազուկին: Պտտման առանցքից / շառավղով հեռացված d/ լայնությամ օղակաձն մակերնույթի վրա /նկ. 10.37, / p տեսակարար ճնշման դեպքում առաջացող տարրական շփման /արգելակման/ մոմենտը կորոշվի՝

d7աՀ2p/2d/,

իսկ լրիվ մոմենտը շփվող զույգ մակերնույթների համար կլինի

7ա  2f

Rա

 pR

4R :

/10.89/

Rն

Շփվող զույգ մակերնույթների վրա p տեսակարար ճնշում ստեղծող տարրական առանցքային ուժը կորոշվի՝

d Fa Հ 2p/d/, իսկ առանցքային լրիվ ուժը օղակաձն մակերնույթի վրա կլինի

Fa  2

Rա

 pR4R :

/10.90/

Rն

Շփվող զույգ մակերնույթների միջին շառավիղը /10.88/ նաձնից ոՀ1 դեպքում կլինի

ա-

Rա

Rմիջ

 ա կամ Rմիջ  fFa

 pR

Rն Rա

4R :

/10.91/

 pR4R

Rն

Այս անաձնով որոշված /միջ-ի արժեքը կախված է շփման օղակի լայնքով p ճնշման աշխման օրինաչափությունից, որը կախված է հիմնականում շփվող զույգի տարրերի կոշտությունից ն Fa առանցքային ուժի ազդման եղանակից: Գոյություն ունեն p-ի աշխման օրենքի երկու վարկածներ: Առաջին դեպքում ընդունում են, որ ճնշումը շփման ամ ողջ մակերնույթով աշխվում է հավասարաչափորեն (pՀՇoոՏt): Այս դեպքում ըստ /10.91/ անաձնի շփման միջին շառավիղը կլինի՝

Rմիջ 

2 Rա3  Rն3 :  3 Rա2  Rն2

/10.92/

Երկրորդ դեպքում ընդունում են, որ շփման ուժերի կատարած

pv աշխատանքը շփման մակերնույթի ցանկացած կետում նույնն է, որն էլ գործնականում հաստատվում է շփական վրադիրների հավասա-

րաչափ մաշմամ : Քանի որ գծային արագությունը համեմատական է շառավղին, ուստի ասված պայմանը կընդունի p/ՀՇoոՏt տեսքը, որը թույլ է տալիս /10.91/ արտահայտությունն ինտեգրելիս ստանալ միջին շառավղի հետնյալ արժեքը՝ /միջՀ0,5(/ա-/ն): /10.92’/ Չնայած յուղի ավազանում աշխատող սկավառակների շփման մակերնույթներում նվազում է շփման գործակիցը, սակայն մաշվածքի իջեցմամ զգալիորեն արձրանում է դրանց երկարակեցությունը ն լավանում է ջերմափոխանակությունը: Շփվող մակերնույթների վրա միջին տեսակարար ճնշումն ըստ երկրորդ վարկածի առանցքային ուժից կախված, կարելի է որոշել /10.90/ անաձնի ինտեգրումից.

p

Fa   p ,  R  Rն2  ա

/10.93/

որտեղ [p]-ն թույլատրելի տեսակարար ճնշումն է, որի արժեքները, կախված շփվող նյութերի տեսակից ն աշխատանքային պայմաններից, երվում են տեղեկատու գրականությունում: Ընդունելով pՀ[p]` մեկ զույգ շփվող մակերնույթների համար առանցքային ուժի արժեքը կորոշվի՝ Fa Հ[p](/2ա -/2ն) /10.94/ անաձնը, իսկ ո զույգ շփվող մակերնույթների համար՝ Fa Հո[p](/2ա -/2ն) :

/10.95/

Fa ուժի արժեքից կախված՝ սկավառակային արգելակի էլեկտրամագնիսն ընտրվում է հետնյալ պայմանով՝ Fէմ  Fa , որտեղ Fէմ-ն էլեկտրամագնիսի ձգող ուժն է: Սկավառակները միմյանց սեղմող զսպանակի պարամետրերը որոշում են Fa ուժի ն զսպանակի թույլատրելի սեղմման արժեքներից ելնելով: Արգելակի ացված վիճակում զսպանակի թույլատրելի սեղմման չափն սկավառակների միջն եղած Հ(0,05...0,1)մմ ացակն է, ազմասկավառակների մոտ՝ Հո մեծությունը: 10.4.7. Բեռնահենման արգելակներ Բեռնահենման արգելակներն ինքնաշխատ են ն գործում են /փակվում/ արձրացվող եռի ծանրության ուժի ազդեցությամ , կանխում են եռի ինքնիջեցումը /մեխանիզմի անջատված վիճակում/ կամ

մեխանիզմի աշխատանքի դեպքում սահմանափակում են եռն իջեցնելու արագությունը: Բեռնահենման սկավառակային արգելակները /նկ.10.38/ մեծ կիրառություն ունեն ինչպես ձեռքի, այնպես էլ մեքենայական շարժա երներով եռ արձրացնող մեխանիզմներում: Մեքենայական շարժա երի դեպքում արգելակի աշխատանքի վրա պտտվող մասերի իներցիայի ուժերի ադեցությունը նվազեցնելու նպատակով այն տեղադրում են սովորա ար շարժիչի կողմից երկրորդ լիսեռի վրա: Մեքենայական շարժա երի դեպքում ըստ նկ.10.38, ա-ի արգելակի կառուցվածքն ու գործողության սկզ ունքը հետնյալն է. 1 լիսեռը շարժիչից ստացած պտույտները 5 ատամնանվակով փոխանցում է եռնային թմ ուկին: Լիսեռի վրա 2 սկավառակը տեղադրված է երիթով, իսկ 5 ատամնանվակի հետ ամ ողջական կառուցվածքով պատրաստված 4 սկավառակը՝ պարուրակով: Պարուրակի ուղղությունն ընտրում են այնպես, որ եռից առաջացած պտտող մոմենտով 4 սկավառակը պարուրակով տեղաշարժվի դեպի ձախ՝ հենվելով լիսեռի վրա ազատ նստեցված, սակայն 6 շնիկով պահվող դադարակի 3 արգելանվին ն, հետնա ար, 2 սկավառակին: Բեռի արձրացման ուղղությամ 1 լիսեռը պտտելիս արգելանվի ատամների ուղղությունը թույլատրում է սկավառակների ն արգելանվի համատեղ պտույտ ժամացույցի սլաքի շարժման ուղղությամ : Բարձրացման գործողությունն ավարտելիս եռի ինքնիջեցում տեղի չի ունենում, քանի որ լիսեռի վրա հակառակ ուղղությամ եռի ստեղծած պտտող մոմենտը պահվում է 6 շնիկով, իսկ 2 ն 4 սկավառակներով սեղմված արգելանվի վրա առաջացած շփման /արգելակման/ մոմենտը գերազանցում է եռի մոմենտին: Բեռն իջեցնելու համար անհրաժեշտ է 1 լիսեռը պտտել ժամացույցի սլաքի շարժմանը հակառակ ուղղությամ : Այս դեպքում, քանի որ լիսեռն առանցքային տեղաշարժ չունի, ուստի 5 ատամնանվակը պարուրակով կտեղաշարժվի դեպի աջ մինչն որ արգելանվի վրա ճնշումը նվազի այնքան, որ շփման մոմենտն ան ավարար լինի եռը պահելու համար, որի արդյունքում եռը կիջնի: Բեռի ազատ իջեցումը կշարունակվի այնքան ժամանակ, քանի դեռ 4 սկավառակի անկյունային արագությունը չի գերազանցել լիսեռի անկյունային արագությանը, իսկ գերազանցելիս տեղի է ունենում 5 ատամնանվակի տեղաշարժ դեպի ձախ՝ մեծացնելով սկավառակների ն արգելանվի միջն եղած շփման մոմենտը, կանխելով դրանց հարա երական պտույտը: Բեռի իջեցման դեպքում այդ հարա երական պտույտները վերածվում են արգելանվի նկատմամ 2 ն 4 սկավառակների անընդմեջ սահքի մինչն արագությունների հավասարվելը, որի դեպքում եռն արդեն կիջնի շարժիչի լիսեռի պտտմանը համապատասխան:

Նկ.10.38 Արգելակի լիսեռի վրա եռի ստեղծած 7 պտտող մոմենտը, որն ազդում է պտուտակ-մանեկ զույգի վրա, հավասարակշռվում է այդ

զույգում ն արգելանվի ու 4 սկավառակի միջն առաջացող շփման մոմենտներով: Սկավառակն արգելանվին սեղմող առանցքային ուժը կլինի

Fa 

7tg      fRմիջ2

,

/10.96/

որտեղ 7-ը պարուրակի միջին շառավիղն է, -ն՝ պարուրակի պտուտակագծի արձրացման անկյունը, -ն՝ պարուրակում եղած շփման անկյունը /յուղի ավազանում աշխատելիս Հ(2...3)0/, -ը՝ արգելանվի ն 4 սկավառակի միջն եղած շփման գործակիցը, /միջ2-ը՝ արգելանվի ու 4 սկավառակի շփման միջին շառավիղը: Բեռի ծանրության ուժով փակվող արգելանվի արգելակման մոմենտը կլինի՝ 7աՀF a (/միջ1 + /միջ2), /10.97/ որտեղ /միջ1-ն արգելանվի ն 2 սկավառակի շփման միջին շառավիղն է: Բեռնահենման արգելակի նականոն աշխատանքի համար անհրաժեշտ է ապահովել հետնյալ պայմանը՝ 7ա /7 , /10.98/ որտեղ /Հ1,2-ն արգելակման պաշարի գործակիցն է: Այս արտահայտության մեջ տեղադրելով 7ա ն 7 մոմենտների արժեքները /10.97/ ն /10.96/ անաձներից՝ որոշակի պարզեցումից հետո կունենանք արգելակի պարամետրերի հարա երակցության հետնյալ պայմանը՝

7  tg     

fRմիջ2 : K

/10.99/

Բեռնահենման արգելակների որոշ կառուցվածքներում, օրինակ, 7Ý -5 մակնիշի էլեկտրատալում /նկ. 10.38, / պտուտակմանեկ զույգի փոխարեն օգտա-գործված են 7 ատամնանվի վրա պատրաստված ճակատային ռունցքները, որոնք կառչվում են 9 վռանի ճակատային ռունցքներից: 9 վռանը մեխանիզմի միջանկյալ լիսեռի վրա տեղադրված է երիթով: Պատրաստման տեսակետից այս կառուցվածքի փակման հանգույցն ավելի արդ է, սակայն ապահովում է մեքենամասերի լավ կենտրոնացում, հետնա ար, դրա կիրառությունը մեծ եռնամ արձության տալերում լիովին արդարացված է: Ձեռքի շարժա երով մեխանիզմներում եռնահենման արգելակները տեղադրում են առավել արագընթաց /շարժահաղորդ/ լիսեռի վրա /նկ. 10.39/: Այդպիսի սարքն անվանում են անվտանգ ռնակ, որը կազմված է շարժահաղորդ 1 լիսեռի վրա երիթով տեղադրված 2 սկա-

վառակ-պտուտակից, դրա վրա ազատորեն նստեցված ատամնանվավոր դադարակի 3 արգելանվից, 4 շնիկից ն պտուտակի պարուրակային մասում տեղա-դրված 5 ռնակմանեկից: Արգելակի գործողության սկզ ունքը նույնն է, ինչ որ մեքենայական շարժա երի դեպքում: Կոնաձն արգելակները ներկայումս հաջողությամ օգտագործում են ինչպես ձեռքի, այնպես էլ մեքենայական շարժա երով եռ արձրացնող մեխանիզմներում /հատկապես էլեկտրատալերում/: էլեկտրատալում արգելակի շփական նյութով երեսպատած 1 շարժական կոնը /նկ. 10.40/ շլիցային միացմամ տեղադրված է կոնաձն ռոտորով էլեկտրաշարժիչի 2 լիսեռի վրա ն ունի 7 վռանով Նկ.10.39 սահմանափակված առանցքային տեղաշարժման հնարավորություն: Արգելակում որպես անշարժ կոն է ծառայում դրա 10 իրանը: Սեղմված 8 զըսպանակի ստեղծած արգեակը փակող առանցքային ուժը շարժական կոնին փոխանցվում է 6 պահունակի, 5 առանցքակալի ն 7 վռանի միջոցով: Մեխանիզմի էլեկտրաշարժիչը միացնելիս դրա կոնավոր ռոտորը 2 լիսեռի ն 1 կոնի հետ միասին ստատորի կողմից ձգվում է դեպի ձախ՝ ացելով արգելակը: Այս ընթացքում զսպանակը սեղմվում է: Շարժիչն անջատելիս սեղմված զսպանակի ուժի ազդեցությամ լիսեռը կոնի հետ միասին տեղաշարժվում է դեպի աջ՝ փակելով արգելակը: Զսպանակի ուժը կարգավորում են 9 ատամնանվի պտտմամ , որը կառչման մեջ է 10 իրանի անցքում երիթով շարժվող, 3 հենման վռանի վրա անշարժ կերպով ամրացված 4 մանեկ-ատամնանվի հետ: Շփվող մակերնույթների միննույն մակերեսի, միջին տրամագծի ն առանցքային ուժի դեպքում սկավառակավոր արգելակի համեմատ կոնաձն արգելակի առավելությունը 2,5...3 անգամ մեծ արգելակման մոմենտն է: Թերություններից են արգելակի շփվող տարրերի տարառանցքության ու շեղվածքի նկատմամ արձր զգայնությունը, մեծ արգելակման մոմենտի դեպքում կոների աշխատող մակերնույթների մեծ լայնությունն ու շփման միջին

տրամագծի մեծ արժեքը, որը, մեծացնելով սահքի արագությունը, նպաստում է շփվող մակերնույթների մաշման ուժգնությանը:

Նկ.10.40 Կառուցվածքային նկատառումներից ելնելով՝ կոնաձն անվի ներքին ն արտաքին շառավիղների հարա երություններն ընդունում են /աՀ/1,2...1,6//ն սահմաններում: Կոների լռվելը կանխարգելու պայմանից կոնի /2 անկյունը (2...3)0-ով պետք է գերազանցի շփման անկյանը /ընդունում են /2150/: 7ա արգելակման մոմենտ ստեղծելու համար անհրաժեշտ առանցքային ուժը կլինի

Fa 

7ա Տiո  2  , fRմիջ

որտեղ /միջՀ0,5(/ա+/ն)-ը կոների շփման միջին շառավիղն է:

/10.100/

 շփման գործակցի արժեքի անկայունությունը հաշվի է առնվում 1,2 հուսալիության գործակցով, այսինքն՝ tց/2Հ1,2: Այստեղից -ի արժեքը տեղադրելով /10.100/ անաձնի մեջ՝ կունենանք /10.1001/ Կոների աշխատող մակերնույթների 8 լայնությունը որոշում են օգտագործվող շփական նյութի տեսակից կախված [p] թույլատրելի ճնշման արժեքով հետնյալ անաձնով՝

FaՀ1,27աՇoՏ(/2)//միջ :

8Հ Fa /2 /միջ[p]Տiո(/2), /10.101/ որի դեպքում կոնի արտաքին ու ներքին շառավիղները կլինեն /աՀ /միջ+0,58Տiո(/2) ն /նՀ /միջ-0,58Տiո(/2):

/10.102/

Կենտրոնախույս արգելակներն առավելապես օգտագործում են վերհանների կարապիկներում եռն իջեցնելու արագությունը սահմանափակելու համար: Արգելակը, արագությունն իջեցնելով մինչն հաշվարկային սահմանը, դադարեցնում է իր գործողությունը: Մեխանիզմի արգելակվող 1 լիսեռի վրա /նկ.10.41/ երիթավոր միացմամ անշարժ տեղակայված է 2 սկավառակը, որի կունդի վրա ազատորեն պտտվում են շփական վրադիրներով երեսպատած 3 արգելանիվն ու շլիցային միացմամ առանցքով շարժվող 4 սկավառակը: Վերջինիս հետ հոդով միացված են 6 ծանրոցները կրող 5 լծակները: Լիսեռի վրա տեղադրված ն աջ եզրով սնեռված 7 զսպանակը, ձախ եզրով սեղմելով 5 լծակների ռունցքներին ձգտում է 4 սկավառակը հեռացնել դադարակի 3 արգելանվից: Բեռն իջեցնելու հաշվարկային արագությունը գերազանցելիս կենտրոնախույս ուժերի ազդեցությամ 6 ծանրոցները հեռանում են պտտման առանցքից՝ պտտելով լծակները իրենց հոդերի նկատմամ : Արդյունքում լծակների ազատ ծայրերը, հանդիպելով զսպանակի դիմադրությանը, հոդերը տեղաշարժում են դեպի ձախ՝ միմյանց սեղմելով 4,3 ն 2 սկավառակները: ո պտտման հաճախությամ /պտ/ր/, 2 թվով ն Շ զանգվածով /կգ/ պտտվող ծանրոցների զարգացրած կենտրոնախույս ուժը /Ն/ որոշվում է հետնյալ անաձնով՝

Fկխ

2G7n 2  n   2G7    ,  30 

որտեղ 7-ը պտտման առանցքից կենտրոնների հեռավորությունն է (մ):

ծանրոցների

/10.103/ ծանրության

Նկ.10.41 Սկավառակները սեղմող առանցքային ուժը կլինի

Fa  Fկխ

a ,

/10.104/

որտեղ a -ն ու d-ն լծակի ազուկներն են: Արգելակի զարգացրած շփման մոմենտն սկավառակների / թվով զույգ շփվող մակերնույթների (Նկ.10.41-ում /Հ2) ն դրանց /միջ միջին շառավղի դեպքում որոշվում է հետնյալ անաձնով՝ 7շփՀ/( Fa - Տ)/միջ, /10.105/ որտեղ Տ-ը զսպանակը սեղմելու համար անհրաժեշտ ուժն է, որը որոշում են լիսեռի տրված պտտման հաճախության ո0ո պայմանից, որի դեպքում արգելակը դեռ չի սկսել գործել

S

2G7n02 a ,

/10.106/

հետնա ար, շփման մոմենտը կորոշվի հետնյալ անաձնով՝

7շ  KRմիջ f որտեղից

2G7a 2  n  n02 ,

/10.107/

2G7 

7շ n n



: KfRմիջ a

/10.108/

Ինչպես երնում է այս անաձներից, լիսեռի ո պտտման հաճախությունը, որի դեպքում արգելակը կսկսի գործել, կախված է 7շփ -ի արժեքից: Դա կենտրոնախույս արգելակների թերությունն է:

ԳԼ Ո ՒԽ 11

ԲԵՌՆԱՄԲԱՐՁ ՍԱՐՔԵՐԻ ԵՎ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐԻ ՇԱՐԺԱԲԵՐՆԵՐ

11.1. Ընդհանուր տեղեկություններ Շարժա երը շարժիչից, փոխանցիչներից, արգելակից, կցորդիչից ն կառավարման սարքերից /ապարատներից/ կազմված համակարգ է: Շարժա երները լինում են ուժային, որոնցով աշխատացնում են են մեքենայի կատարող մեխանիզմները, ն կառավարող, որոնցով իրականացնում են առաջնային շարժիչների, արգելակների ու կցորդիչների կառավարումը: Ըստ օգտագործվող էներգիայի տեսակի շարժա երները լինում են. ձեռքի, էլեկտրական, հիդրավլիկ, օդաճնշական /պննմատիկ/ ն ներքին այրման շարժիչով: Հաճախ օգտագործում են նան համակցված շարժա երներ, օրինակ, էլեկտրահիդրավլիկ, էլեկտրապննմատիկ, ներքին այրման շարժիչով գործող էլէկտրաշարժա երների հետ զուգակցված շարժա երներ ն այլն: Շարժա երի տեսակն ընտրելիս հաշվի են առնում ինչպես դրա, այնպես էլ կատարող մեխանիզմի առանձնահատկությունները: Շարժա երի տեսակի ընտրության վրա ազդող հիմնական գործոններն են. ա/ շարժա երի շարժիչի հատկությունների համապատասխանությունը մեխանիզմի տրված աշխատանքային ռեժիմին /աշխատանքի պար երական նույթ, մի քանի մեխանիզմների աշխատանքի համատեղում, մեխանիզմի հնարավոր գեր եռնումներ, արագության կարգավորման ն դարձափոխման անհրաժեշտություն, միացումների հաճախականություն ն այլն/, / մեքենայի վրա գործող արտաքին եռնվածքների իներցիոն նույթը /արտաքին եռնվածքների անկախությունը կշռից, շփման ն իներցիոն ուժերից, արագությունից ն այլն/, գ/ տվյալ շարժա երով մեքենայի պատրաստման ու շահագործման արժեքը, դ/ տարատեսակ էներգիայի օգտագործման հնարավորությունը, ե/ մեքենայի կառավարման հարմարությունը, զ/մեքենայի շահագործման առանձնահատկությունները /աշխատանքային միջավայրի պայթյունա- ն հրդեհավտանգությունը/: Բեռնամ արձ մեքենաներում ն սարքերում ամենից շատ տարածում են ստացել էլեկտրաշարժա երները, որոնց հիմնական առավելություններն են. ցածր ինքնարժեքը /հատկապես փոփոխական հոսանքի շարժիչներ օգտագործելիս/, արձր ՕԳԳ-ն, գեր եռնման մեծ ունակությունն ու եռնվածքի տակ գործարկման հնարավորությունը,

կառավարման պարզությունը: էլեկտրաշարժա երների թերություններից են. կախվածությունն էներգիայի սնուցման արտաքին աղ յուրից, որը որոշակի դժվարություններ է առաջացնում տեղաշարժվող մեքենաների համար, կարգավորվող արագությամ շարժա երների կառավարման սարքերի մեծածավալությունն ու միավոր հզորության համեմատա ար մեծ զանգվածը: Ինքնագնաց մեքենաներում, որոնք անկախ են էներգիայի արտաքին աղ յուրից, օգտագործում են ներքին այրման շարժիչով գործող շարժա եր: Այս դեպքում շարժիչից մեքենայի կատարող մեխանիզմներին պտտող մոմենտի փոխանցման համար օգտագործում են մեխանիկական, էլեկտրական կամ հիդրավլիկ փոխանցիչներ: էլեկտրականի դեպքում առաջնային շարժիչով գործի է դրվում էլեկտրագեներատորը, որի ստեղծած էլեկտրաէներգիան հաղորդվում է կատարող մեխանիզմների էլեկտրաշարժիչներին: Հիդրավլիկի դեպքում առաջնային շարժիչով գործի է դրվում հիդրոպոմպը, որը անող հեղուկը /յուղը/ ճնշման տակ մղում է դեպի կատարող մեխանիզմների հիդրոշարժիչները կամ հիդրագլանները: էլեկտրական ն հիդրավլիկ փոխանցիչներով շարժա երները դասվում են համակցվածների խմ ին: Պննմաշարժա երները նպատակահարմար է օգտագործել այն դեպքերում, եր առկա է օդաճնշիչ կայան: Այս շարժա երների հիմնական առավելություններն են պարզ կառուցվածքն ու սահուն աշխատանքը: Անվտավգության նկատառումներով պայթյունավտանգ միջավայրում միակ թույլատրելին պննմաշարժա երն է: Բացի այդ, այս շարժա երները հիմնականում օգտագործում են կատարող մեխանիզմների կցորդիչներն ու արգելակները կառավարելու համար: 11.2. Ձեռքի շարժա երներ Ձեռքի շարժա երն օգտագործում են փոքր հզորություն ն շարժման փոքր արագություն ունեցող արձրացնող սարքերի կատարող մեխանիզմներում: Ձեռքի շարժա երով սարքերի արտադրողականությունը հիմնականում պայմանավորված է շարժա եր ռնակի կամ ձգիչ անվի վրա կիրառված ուժով, որը տար եր պատճառներով / անվորի հոգնածություն, անուշադրություն ն այլն/ հաստատուն չէ: Այդ պատճառով էլ լարված ռեժիմով աշխատող արձրացնող սարքերում նպատակահարմար է օգտագործել մեխանիկական կամ ինքնաշխատ կառավարման շարժա եր: Ձեռքի շարժա երով արձրացնող մեխանիզմները պատկերված են նկ. 12.4-ում ն նկ. 12.5-ում: Շարժա եր ռնակի /կամ անվի/ վրա կիրառվող ուժի ն շարժման արագության հաշվարկային արժեքները պայմանավորված են աշխատանքի տնողությամ :

Օրինակ՝ երկարատն աշխատանքի դեպքում ընդունում են, որ ռնակի վրա FՀ80...100Ն, VՀ0,9...1,2մ/վ, իսկ անվի վրա F Հ120...160Ն, V Հ0,6...0,8մ/վ ընդմիջումներով աշխատանքի դեպքում ընդունում են, որ ռնակի վրա FՀ150...160Ն, VՀ0,7...0,8մ/վ, իսկ անվի վրա FՀ180...200Ն, VՀ0,5...0,6մ/վ, կարճատն /մինչն 5ր տնողությամ / աշխատանքի դեպքում ընդունում են, որ ռնակի վրա F Հ200Ն, VՀ0,5...0,6մ/վ, իսկ անվի վրա F Հ300...400Ն, VՀ0,3...0,4մ/վ: Հարմար ն անվտանգ աշխատանքի համար ռնակի լծակի երկարությունն ընդունում են 300մմ /մեկ անվորի դեպքում/ ն 450մմ /երկու անվորների դեպքում/, իսկ անվորների կանգնելու հարթակից մինչն ռնակի պտտման առանցքի արձրությունը՝ 1000մմ: Ձեռքի շարժա երով մեխանիզմների մեքենամասերի ամրության հաշվարկի դեպքում ելնում են ռնակի վրա կիրառված ուժի FՀ800Ն, իսկ ձգիչ անվով մեխանիզմներում FՀ1200Ն արժեքներից: 11.3. էլեկտրաշարժա երներ Բեռնամ արձ մեքենաներում ն սարքերում օգտագործում են հաստատուն ն փոփոխական հոսանքի շարժիչներով էլեկտրաշարժաերներ: Փոփոխական հոսանքի էլեկտրաշարժա երներում օգտագործում են 220Վ ն 380Վ լարումների եռաֆազ, մեծ գեր եռնունակություն ունեցող ամ արձիչային ասինքրոն էլեկտրաշարժիչներ, ընդ որում մինչն 7...8 կՎտ հզորության դեպքում էլեկտրաշարժիչները կարճ միացված ռոտորով են, իսկ ավելի մեծ հզորության շարժիչները՝ ֆազային ռոտորով /հպօղակավոր/: Կարճ միացված ռոտորով շարժիչները կառավարման տեսակետից շատ հարմար են, քանի որ դրանք գործարկվում են մագնիսական գործարկիչի միջոցով կոճակի սեղմմամ : Այս շարժիչների թերություններն են. գործարկման ժամանակ առաջացող զգալի մեծ հոսանքը (մինչն յոթնապատիկ), որը մեխանիզմում առաջացնում է դինամիկ եռնվածքներ, ն արագության կարգավորման անհնարինությունը: Հպօղակավոր շարժիչները ավարար չափով աշխատում են հաճախակի գործարկման ն արգելակման ռեժիմի դեպքում ն թույլատրում են արագության կարգավորում: Նկ.11.1ա-ում պատկերված է եռաֆազ ասինքրոն ամ արձիչային էլեկտրաշարժիչի գործարկման նութագիծը: Այստեղ շարժիչի լիսեռի ո հարա երական պտտման հաճախության /9-ով/ ն շարժիչի զարգացրած 7 հարա երական պտտող մոմենտի /9-ով/ կապը պատկերված է V կորով, որը կազմված է կայուն /հոծ գծով/ ն անկայուն

/ընդհատ գծով/ մասերից: Բնութագծի կայուն մասի վրա անմիջական ելքն իրականացվում է միայն կարճ միացված ռոտորով շարժիչներում: Ֆազային ռոտորով շարժիչները գործարկում են օժանդակ նութագծերով /||, |||, |V կորեր/, որոնք ստացվում են ռեոստատի միջոցով շարժիչի ռոտորի շղթայից /1, /2, /3 դիմադրությունների հաջորդական դուրս երմամ :

Նկ. 11.1 Շարժիչը գործարկելիս 7,  ն  պարամետրերի արժեքների փոփոխությունը ցույց է տրված նկ. 11.1, -ում /  -ն ու  -ը շարժիչի լիսեռի պտտման անկյունային արագությունն ու արագացումն են/: Եթե մեխանիզմի թափառքը դիտարկվի իր տարրերի առաձգականության անտեսմամ , ապա շարժիչի լիսեռի  անկյունային արագությունը կ նութագրվի ալիքաձն կորով, որի առանձին տեղամասեր իրենցից կներկայացնեն թույլ արտահայտված ցուցչային կորեր: Ոչ մեծ սխալներ թույլ տալով՝ կարելի է գործարկման կորը փոխարինել մոտարկված գծով, որը կհամապատասխանի գործարկման  հաստատուն արագացմանը: Կարգավորման սահման // անվանում են շարժիչի լիսեռի անվանական ու կայուն նվազագույն պտտման հաճախությունների հարա երությունը. Հոա/ոmiո : Սովորական աշխատանքային պայմաններում ավարար է Հ3 կարգավորման սահմանը, սակայն այս դեպքում միջանկյալ արագությունների երկարաժամկետ սնեռումը դժվար է: Մշակված

հատուկ կառավարման սխեմաներով ժամանակակից շարժաերներում ապահովում են 10 կայուն կարգավորման սահման: Շարժիչի գեր եռնման ունակությունը // որոշում են որպես գործարկման պահին դրա զարգացրած 7mոx առավելագույն ն կայունացված ռեժիմում առաջացած 7ա անվանական մոմենտների հարա երություն. Հ7mոx/7աՀ2,5...3: Հաստատուն հոսանքի էլեկտրաշարժա երն օգտագործում են միայն այն դեպքերում, եր անհրաժեշտ է լայն ընդգրկմամ շարժման արագությունների կարգավորում, օրինակ, մեծ արձրությունների համար նախատեսված արձրացնող մեխանիզմներում ն ինքնագնաց անվավոր մեքենաների ընթացքային մեխանիզմներում: Լայն ընդգրկույթում արագությունը կարգավորելու համար հաստատուն հոսանքի շարժա երը սովորա ար կազմում են գեներատոր-շարժիչ /Ճ-Ճ/ համակարգով, որով կարելի է հասնել մինչն Հ20 սահմանը: Սովորա ար կայուն կարգավորման սահմանն է 10: Կարգավորման լայն ընդգրկույթի անհրաժեշտության դեպքում նպատակահարմար է օգտագործել էլեկտրամեքենայական ուժեղարարով /ÝÌÓ/ ավելի արդ համակարգ: Հաստատուն հոսանքի շարժա երներում սովորա ար օգտագործում են Հ3,5...5 գեր եռնունակությամ հաջորդական գրգռմամ շարժիչներ: Զուգահեռ գրգռմամ շարժիչների գեր եռնունակությունը ցածր է ն կազմում է 2...3: Օգտագործման ռեժիմից /1Ճ%-ով/ կախված՝ ամ արձիչային էլեկտրաշարժիչներն ունեն փոփոխական անվանական հզորություն: Այս շարժիչները գործարկում են աշխատանքային երեք տար եր ռեժիմների համար /1ՃՀ15: 25 ն 409/: Աշխատանքային տար եր ռեժիմներում նույն էլեկտրաշարժիչին հատուկ է իրեն թույլատրելի հզորությունը: Անվանական հզորություն /Քա / համարում են 1ՃՀ259 (1Ճա) ռեժիմի դեպքում: Այլ ռեժիմում /1Ճփ/ շարժիչի փաստացի հզորությունը որոշում են հետնյալ անաձնով.

PՓ  Pա  ա /  Փ : Շարժիչի ti պար երությամ ն Քi փոփոխական հզորությամ աշխատանքի դեպքում դրա հաստատված հզորությունը որոշում են տաքացման պայմանից քառակուսիական միջին հզորության անաձնով.

Pհ  Pi 2 t i / t i

Քառակուսիական միջին հզորությունից ելնելով՝ ընտրված շարժիչի առավելագույն հզորությունը պետք է ավարար լինի գործարկման ընթացքում արտաքին դիմադրությունները հաղթահարելու համար: 11.4. Ներքին այրման շարժիչով գործող շարժա երներ Ինքնագնաց եռնամ արձ մեքենաների համար ներքին այրման շարժիչները հիմնականն են, քանի որ, էներգիայի արտաքին աղ յուրից լրիվ անկախ լինելով, այլ շարժիչների համեմատ ցանկացած պայմաններում ոլորից լավ են ապահովում մեքենայի աշխատանքը: Ներքին այրման շարժիչները նութագրվում են փոքր տեսակարար զանգվածով, աշխատանքին մշտապես պատրաստ լինելով,վառելանյութի ծախսի արձր արդյունավետությամ ն լայն սահմաններում անկյունային արագության կարգավորմամ /Հ2...2,5/ : Այս շարժիչների թերություններն են. անմիջական դարձափոխման անհնարինությունը, պըտտող մոմենՆկ. 11.2 տը կարգավորելու համար արագության տուփ օգտագործելու անհրաժեշտությունը, քանի որ պտտող մոմենտը ինչպես երնում է շարժիչի արտաքին նութագծից /նկ. 11.2/, քիչ է կախված լիսեռի պտտման հաճախությունից: Ներքին այրման շարժիչները գեր եռնվածքներ թուլ չեն տալիս, ուստի դրանք չեն կարող գործարկվել եռնվածքի տակ, որի համար էլ մեխանիզմների հետ պետք է միացվեն շփական կամ հիդրավլիկ կցորդիչներով: Ամ արձիչային մեխանիզմների շարժա երի շարժիչն ընտրում են՝ հաշվի առնելով դրա արտաքին նութագիծը, ընդ որում դրա աշխատունակությունը մաշման դեպքում ապահովելու համար խորհուրդ է տրվում լիսեռի ո պտտման հաճախությունը, 7 պտտող մոմենտն ու Ք հզորությունն ընտրել իրենց առավելագույն արժեքների հետնյալ սահմաններում ոՀ/0,7...0,8/ ոmոx, 7Հ/0,65...0,75/ 7mոx, ՔՀ/0,65...0,75/ Քmոx:

Շարժիչի տեսակն ընտրելիս անհրաժեշտ է նախապատվությունը տալ տրանսպորտային դիզելային շարժիչներին, որոնք, չնայած կար յուրատորայինների համեմատ ծանր են ն թանկ, սակայն աշխատում են առավել էժան վառելիքով, որի տեսակարար ծախսն զգալիորեն փոքր է /200...240գ/կՎտ.ժ կար յուրատորային շարժիչների 300...400գ/կՎտ.ժ ծախսի համեմատ/: Գեր եռնվածքների դեպքում ներքին այրման շարժիչի նականոն աշխատանքն ապահովելու ն, ամենակարնորը՝ շարժա երի նութագիրը լավացնելու համար մի շարք դեպքերում նպատակահարմար է մեքենայի փոխհաղորդակի հետ շարժիչը միացնել հիդրոկցորդչի կամ, որն առավել արդյունավետ է՝ հիդրոտրանսֆորմատորի միջոցով: Շարժա երում հիդրոտրանսֆորմատորի օգտագործումը թույլ է տալիս արագությունները սահուն կարգավորել, շարժիչը պաշտպանում է գերեռնումից ն իջեցնում է դինամիկ եռնվածքները: 11.5. Հիդրոշարժա երներ ն պննմաշարժա երներ Ժամանակակից եռնամ արձ մեքենաներում ն սարքերում լայն կիրառություն ունեն հիդրոշարժա երները: Այստեղ հիդրոշարժիչները համարվում են երկրորդական, քանի որ դրանք էներգիան ստանում են առաջնային էլեկտրական կամ ներքին այրման շարժիչներով գործող պոմպի մղած անող հեղուկից /յուղից/: Հիդրոշարժիչների առավելությունը մեկ պոմպով առանձին մեխանիզմների անհատական շարժա երների անկախ աշխատելու կամ մեկից ավելի թվով պոմպերով մի քանի մեխանիզմների միաժամանակ աշխատելու հնարավորությունն է, ինչպես նան լայն ընդգրկույթում արագությունները կարգավորելու հնարավորությամ հարմար կառավարումը: Հիդրոշարժա երների թերությունը ցածր ն արձր ջերմաստիճանների դեպքերում շահագործման արդությունն է ն խողովակաշարերի միացումների վիճակն ամեն օր խնամքով զննելու անհրաժեշտությունը, որոնց անսարքության դեպքում կտրուկ կերպով մեծանում է անող հեղուկի /յուղի/ ծախսը, ն կեղտոտվում է արտաքին միջավայրը: Ծավալային հիդրոշարժա երի սկզ ունքային սխեման պատկերված է նկ. 11.3-ում, որտեղ անող հեղուկը, 12 աքից1 պոմպով ն 13 սնող խողովակաշարով հավաքվելով, ճնշման տակ մղվում է 2 ճնշումային խողովակաշար, որի վրա տեղադրված են 4 հակադարձ ն 3 ապահովիչ փականները: ճնշումը մեծանալիս ապահովիչ փականը յուղը ճնշումային խողովակաշարից աց է թողնում աքի մեջ, իսկ հակադարձ փականը կանխում է յուղի հետհոսքը: 5 կառավարող մղակի միջոցով յուղը մղվում է 6 հիդրոգլանի /կամ հիդրոշարժիչի/ խոռոչներից որնէ մեկը, որի ընթացքում մյուս խոռոչից աշխատած յուղն 8 հեղուկաթափ խողովակաշարով վերադառնում է աք: ճնշումային խո-

ղովակաշարի վրա տեղադրում են 7 եռընթաց փականը, որը շարժաերի պարապ ընթացքում օգտագործվում է ճնշումային խողովակաշարն ու պոմպը եռնաթափելու համար: Բեռնաթափում կարելի է իրականացնել նան կառավարող մղակի միջոցով, որի չեզոք դիրքում ճնշումային խողովակաշարից յուղը աց է թողնվում դեպի աք: Հիդրոհամակարգում տեղադրում են նան 9 դրոսելը /կարգավորիչ փականը/, որով կարգավորում են յուղի շարժման արագությունը: Հեղուկաթափ խողովակաշարում տեղադրված է յուղի 11 զտիչը, իսկ աքը սարքավորված է յուղ լցնելու 10 զտիչաթասակով: Հիդրոշարժա երներում կարելի է օգտագործել ինչպես հաստատուն, այնպես էլ փոփոխական (կարգավորվող) մատուցման պոմպեր, որոնցից առավել կիրառական են առաջինները: Հիդրոշարժա երներն աշխատում են 6,3...32 ՄՊա ճնշման տակ, ավելի հաճախակի 16ՄՊա: Որպես անող հեղուկ Նկ.11.3 մինչն +900Շ 40 -ից ջերմաստիճանների դեպքում առավել նպատակահարմար է օգտագործել ոՃ/ մակնիշի հատուկ յուղ, իսկ որպես փոխարինող՝ -100-ից մինչն +900Շ ջերմաստիճանների դեպքում ոÓ մակնիշի իլիկայուղ կամ տրանսֆորմատորային յուղ: Բարձրացնող սարքերում օգտագործվող պննմաշարժիչներն իրենցից ներկայացնում են մխոցատիպ հրիչներ, որոնց սեղմված օդը 0,5...0,8ՄՊա ճնշման տակ տրվում է կոմպրեսորի միջոցով: Պննմաշարժիչները հիմնականում օգտագործում են կատարող մեխանիզմների կցորդիչները, արգելակները ն այլ սարքեր կառավարելու համար:

ԳԼ Ո ՒԽ 12

ԲԵՌՆԱՄԲԱՐՁ ՍԱՐՔԵՐ ԵՎ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ

12.1. Ընդհանուր տեղեկություններ, դասակարգումը Բեռնամ արձ մեքենաները պար երական գործողության են, նախատեսված են եռ արձրացնելու ն, սպասարկվող հրապարակի չափերով պայմանավորված, ոչ մեծ հեռավորությունների վրա տեղափոխելու համար: Բեռնամ արձ սարքերն ու մեքենաները նշանակմամ , կառուցվածքով ն գործողության սկզ ունքով շատ ազմազան են: Նշանակմամ եռնամ արձ մեքենաները պայմանականորեն աժանում են երկու խմ ի՝ ընդհանուր ն հատուկ նշանակության: Ընդհանուր նշանակության մեքենաները համապիտանի են ն օգտագործվում են տարատեսակ եռները եռնելու- եռնաթափելու համար: Հատուկ նշանակության եռնամ արձ մեքենաներն օգտագործում են որոշակի տեսակի եռները եռնելու- եռնաթափելու համար կամ հատուկ տեխնոլոգիական գործընթացներում: Դասագրքում դիտարկված են միայն ընդհանուր նշանակության մեքենաները: Կառուցվածքով եռնամ արձ սարքերն ու մեքենաները դասակարգում են. ա/ արձրացնող մեխանիզմների /ամ արձիկներ, տալեր ն այլն/, / վերհանների, գ/ ամ արձիչների, դ/ եռնիչների, ե/ մանիպուլյատորների: Դասագրքում դիտարկված են արձրացնող մեխանիզմներից՝ ամ արձիկները, տալերն ու կարապիկները, իսկ մեքենաներից՝ ամ արձիչների որոշ տեսակներ: 12.2. Բեռնամ արձ մեխանիզմներ 12.2.1. Ամ արձիկներ Ամ արձիկները հրիչի սկզ ունքով գործող հասարակ եռնամարձ սարքեր են, որոնք, եռի տակից ազդելով, այն արձրացնում են ոչ մեծ արձրությունների վրա /0,15մ-ից մինչն 0,7մ/ ն առավելապես օգտագործում են նորոգման ու մոնտաժման աշխատանքներում: Ամ արձիկների առանձնահատկությունն առանց եռ ռնիչ սարքերի եռ արձրացնելն է: Որոշ ամ արձիկներով արձրացված եռը կարելի է նան հորիզոնական ուղղությամ տեղափոխել ոչ մեծ հեռավորությունների վրա: Ամ արձիկները լինում են անշարժ ն տեղափոխովի: Ըստ կառուցվածքի տար երում են ձողավոր, պտուտակավոր ն հիդրավլիկ ամ արձիկներ: Ամ արձիկների շարժա երը կարող է լինել ձեռքի կամ մեքենայական:

Ձողավոր ամ արձիկներն ունենում են միայն ձեռքի շարժա եր, եռնամ արձությունն էլ կազմում է 5...100ԿՆ: Դրանք լինում են լծակաձողավոր ն ատամնաձողավոր: Դիտարկենք լծակաձողավոր ամ արձիկի կառուցվածքը: Լծակաձողավոր ամ արձիկը /նկ. 12.1/ կազմված է 2 ատամնավոր ձողից, դրա երկայնքով շարժվող 3 պահունակից, 5 շարժա եր լծակից ն պահունակի ներսում տեղավորված 4 ն 6 շնիկների համակարգից: Պահունակին կոշտ կերպով ամրացված 1 թաթը արձրացվող եռի համար ծառայում է որպես հենարան: Բեռը արձրացնելիս դարձափոխիչ 8 լծակը տեղակայում են | դիրքում: Դեպի ներքն շարժա եր լծակի շարժման դեպքում 6 մեծ շնիկը, հենվելով ձողի ատամին, նպաստում է պահունակի, հետնա ար, ն եռի արձրացմանը: Այս դեպքում 4 փոքր շնիկը մտնում է մոտակա ատամների միջն: Դեպի վեր շարժա եր լծակի շարժման դեպքում փոքր շնիկը կանխում է եռի ինքնիջեցումը, իսկ մեծ շնիկը, սահելով ատամների վրայով, 7 զսպանակով սեղմվում է փոքր շնիկին: Բռնակի մեկ ճոճքի դեպքում պահունակը արձրանում է ատամների քայլի չափով:

Նկ. 12.1

Բեռն իջեցնելու համար, 8 լծակը թեթնակի սեղմելով դեպի ներքն՝ այն տեղակայում են || դիրքում՝ զսպանակից հեռացնելով արտաքին հենակը /8 լծակը/: Այս դեպքում փոքր շնիկը, դուրս գալով ձողի հետ կառչումից, պահունակին թույլ է տալիս եռի ազդեցությամ իջնելու, մինչն փոքր շնիկի հաջորդ ատամին հենվելը: Ձողին փոքր շնիկի հարվածից խուսափելու համար շարժա եր լծակը արձրացնելով՝ պահվում է վերին դիրքում: Լծակաձողավոր ամ արձիկներն ունեն արձր ՕԳԳ /Հ0,95...0,97/: Այս ամ արձիկների թերությունը դրանց գործողության պար երականությունն է ն շնիկների արագ մաշման հետնանքով եռի հնարավոր անկումը: Լծակաձողավոր ամ արձիկի շարժա եր լծակի վրա կիրառվող ուժի արժեքը որոշվում է հետնյալ անաձնով.

FՀՕ l /Լ,

/12.1/ որտեղ Օ-ն եռի ծանրության ուժն է, l -ն ու Լ-ը՝ լծակի փոքր ն մեծ ազուկները, -ն՝ ամ արձիկի ՕԳԳ-ն: Պտուտակավոր ամ արձիկները կարող են ունենալ ձեռքի կամ էլեկտրական շարժա երներ: Ի տար երություն ատամնաձողավորների, այս ամ արձիկներով տեղակայվող եռը կարելի է արձրացնել մեծ ճշտությամ : Պարզ կառուցվածքի պտուտակավոր ամ արձիկը /նկ. 12.2/ կազմված է 1 իրանից, որի ներսում անշարժ նստեցված է 4 մանեկը, 2 պտուտակից, որի հետ անշարժ ամրացված է 7 անիվն ու հոդով միացված է 3 գլխիկը, ն 5 շարժա եր ռնակից, որի վրա սարքավորված են արգելակային մեխանիզմի 6 շնիկն ու դրա դիրքը սնեռող 8 ռունցքը: Շարժա եր ռնակի հորիզոնական ճոճմամ արգելակիչ անիվը պտուտակի հետ միասին պտտվելով, վերջինիս դուրս է երում իրանից՝ արձրացնելով գլխիկի վրա եղած եռը: Բեռն իջեցնելու համար նախ փոխում ն սնեռում են շնիկի դիրքը ն ապա ճոճում ռնակը: Բեռի ինքնիջեցումը կանխելու նպատակով այս ամ արձիկների պտուտակի պարուրակը /սեղանաձն համաչափ կամ անհամաչափ/ պատրաստում են ինքնարգելակող, որի դեպքում պտուտակագծի արձրացման  անկյունը չպետք է գերազանցի պարուրակի շփման  անկյանը: Բեռը արձրացնելիս պտուտակավոր ամ արձիկի ՕԳԳ-ն որոշվում է հետնյալ անաձնով. Հtց/tց(+): /12.2/ Պտուտակավոր ամ արձիկի աշխատունակությունը նութագրող հիմնական չափանիշը պարուրակի մաշակայունությունն է, սակայն պտուտակը պետք է ստուգվի նան կայունության պայմանով: Օ

ծանրության ուժով եռը արձրացնելու համար l երկարության ռնակի նկատմամ կիրառվող Բ ուժը որոշվում է հետնյալ անաձնով.

F

Օ 4tg      f4 միջ  , 2l

/12.3/

որտեղ d-ն պարուրակի միջին տրամագիծն է, -ը՝ գլխիկի ն պտուտակի միջն շփման գործակիցը, dմիջ-ը՝ պտուտակի հետ գլխիկի շփման օղակի միջին տրամագիծը:

Նկ.12.2 Պտուտակավոր ամ արձիկների հիմնական թերություններն են ցածր ՕԳԳ-ն ն եռն իջեցնելու փոքր արագությունը:

Հիդրավլիկ ամ արձիկները պատրաստում են ձեռքի կամ մեքենայական շարժա երներով: Այս ամ արձիկներին նորոշ են ընթացքի սահունությունն ու արձրացվող եռը տեղակայելու ճշտությունը: Ի տար երություն ձողավորների ն պտուտակավորների հիդրոամ արձիկներն ունեն արձր ՕԳԳ ն զգալի մեծ եռնամ արձություն /մինչն 7500կՆ/: Ձեռքի շարժա երով հիդրոամ արձիկի սխեման պատկերված է նկ.12.3-ում: Ամ արձիկը կազմված է 1 սուզակից, 2 գլանից, ձեռքի 4 մխոցավոր պոմպից, որը գործի է դրվում 5 շարժա եր ռնակով, ն 6 յուղի տաշտակից: Բռնակի ճոճմամ յուղը տաշտակից նախ հոսում է մխոցի տակ, ապա մղվում սուզակի տակ, որի արդյունքում սուզակը եռի հետ միասին արձրանում է: Բեռն իջեցնելու համար անհրաժեշտ է ացել 3 ծորակը, որի դեպքում գլանը կապվում է յուղի տաշտակի հետ, ն սուզակն սկսում է իջնել սեփական ու եռի ծանրության ուժերի ազդեցությունից՝ յուղը ետ մղելով դեպի տաշտակ: Իջեցման արագությունը կարգավորում են ծորակի ացվածքով:

Նկ.12.3

Օ ծանրության ուժով

եռը կողմից ռնակի վրա կիրառվող անաձնով.

արձրացնելու համար անվորի F ուժը որոշվում է հետնյալ

Օl  4  F   , L   D 

/12.4/

որտեղ d-ն ու D-ն մխոցի ն սուզակի տրամագծերն են, l -ն ու Լ-ը՝

լծակի ազուկները, 0,8-ը՝ ամ արձիկի ՕԳԳ-ն:

Հիդրոամ արձիկով վում է հետնյալ անաձնով.

եռը

արձրացնելու արագությունը որոշ2

4 V   sm  , D

/12.5/

որտեղ -ն խցուկներից յուղի արտահոսքը հաշվի առնող գործակից է /Հ0,9...0,95/, Տ-ը՝ պոմպի մխոցի ընթացքը, m-ը՝ միավոր ժամանակում պոմպի կրկնակի ընթացքների քանակը: Ձեռքի շարժա երով հիդրոամ արձիկների հիմնական թերությունը եռը արձրացնելու շատ ցածր արագությունն է /VՀ0,001...0,002մ/վ/, որը մեծացնելու համար հիդրոամ արձիկները սարքավորում են էլեկտրաշարժա եր ունեցող պոմպերով: Հիդրոամարձիկներում յուղի ճնշումը, որը պայմանավորված է պլունժերի մակերեսով ն եռնամ արձությամ , կազմում է մինչն 500ՄՊա, իսկ եռը արձրացնելու չափը՝ 0,15...0,7մ: Խոշոր ու ծանր եռներ արձրացնելու համար օգտագործում են նույն պոմպից սնվող մի քանի հիդրոամ արձիկներ: 12.2.2 Տալեր Տալը ձեռքի, էլեկտրական կամ պննմատիկ շարժա երով եռնամ արձ սարք է /կարապիկ/, որը կախվում է հեծանից կամ միառելս ուղիով տեղափոխովի հատուկ սայլակից: Ձեռքի տալերով /ձեռքի շարժա երով/ /նկ. 12.4 ն 12.5/ եռը արձրացնում են ձեռքով շարժման մեջ դրվող շարժա եր աստղանիվների, թիթեղավոր կամ չափա երված եռակցովի եռնաշղթաների միջոցով: Բեռնաշղթայով ն աստղանիվներով կազմում են 2 կամ 3, հազվադեպ 4 պատիկությամ ազմաճախարակներ: Տար երում են որդնակավոր ն ատամնանվավոր ձեռքի տալեր: Որդնակավոր տալը, որը պատկերված է նկ. 12.4-ում, 10 թիթեղավոր եռնաշղթայով ն 2 ու 5 աստղանիվներով կազմել է երկպատիկ ազմաճախարակ: Տալը կազմված է շարժա եր մեխանիզմով սարքավորված 6 վերին պահունակից ու եռնաշղթայից կախված, 2 շարժական աստղանիվը կրող, 1 կեռով կախոցից: Շարժա եր մեխանիզմը կազմված է 9 որդնակից, որի վրա ամրացված է 3 եռակցված շղթան կրող 4 շարժա եր աստղանիվը, ն 7 որդնանվից, որը 5 աստղանվի հետ ամ ողջական է: 5 աստղանիվը շարժման մեջ է դնում եռնաշղթան, որը կարճացնելիս եռը արձրանում է, իսկ երկարացնելիս՝ իջնում: ՕԳԳ-ն արձրացնելու նպատակով որդնակավոր փոխանցիչը պատրաստում են ոչ ինքնարգելակվող

/երկմուտքանի որդնակով, որի պտուտակագծի անկյունն է 15...200/: Բեռի ինքնիջեցումը կանխելու հա-

Նկ. 12.4

արձրացման

մար տալը որդնակի ձախ ծայրում ունի սկավառակավոր 8 եռնահենման արգելակ: Որդնակավոր տալերի եռնամ արձությունն է 5...100կՆ, իսկ ՕԳԳ-ն՝ 0,55-0,7: Ատամնանվավոր ձեռքի տալը պատկերված է նկ. 12.5-ում: Այստեղ արձրացնող մեխանիզմը շարժման մեջ է դրվում 5 քարշիչ

Նկ.12.5

անիվն ընդգրկող, փակ օղակ կազմող, չափա երված 7 եռակցված շղթայի միջոցով: Քարշիչ անվի ստեղծած պտտող մոմենտը 3 լիսեռատամնանվակով նախ փոխանցվում է 4 երկու ատամնանիվներին, իսկ հետո՝ դանդաղընթաց ատամնազույգերով՝ 2 աստղանվին: Բեռը արձրացնում են 2 աստղանիվն ընդգրկող, կեռի կախոցի հետ երկպատիկ ազմաճախարակ կազմող, թիթեղավոր 1 շղթայով: Բեռի ինքնիջեցումը կանխելու համար տալը քարշիչ անվի հետ սարքավորված է եռնահենման սկավառակավոր 6 արգելակով: Ատամնանվավոր տալերի եռնամ արձությունն է 2,5...100կՆ, իսկ ՕԳԳ-ն՝ 0,7...0,9: էլեկտրական տալի (էլեկտրական շարժա երով) /նկ.12.6/ առանձնահատկությունը փոքրաչափությունն է: էլեկտրատալերը կախում են անշարժ հենարաններից (հեծանից, սյունից ն այլն) կամ միառելս ուղիով շարժվող սայլակից ն կառավարում հատակից` ճկուն մալուխով կախված երկկոճակ վահանակով: էլեկտրատալերի եռնամ արձությունն է 1...160կՆ, երը արձրացնելու արագությունն ու արձրությունը՝ 0,05...0,15մ/վ ն 30մ: էլեկտրատալերը կարող են օգտագործվել որպես ինքնուրույն եռնամ արձ մեքենաներ կամ առավել արդ մեքենաներում՝ որպես արձրացնող մեխանիզմներ /միառելս սայլակներ, կամրջաձն միահեծան ամ արձիչներ, պատի արձակային ամ արձիչներ ն այլն/: էլեկտրատալերում որպես եռը արձրացնող ճկուն տարր հիմնականում օգտագործում են մետաղաճոպան, հազվադեպ՝ եռակցված կամ թիթեղավոր շղթաներ: ճոպանավոր էլեկտրատալերի կառուցվածքները շատ տարատեսակ են, որոնք միմյանցից տար երվում են հիմնականում էլեկտրաշարժիչի ն թմ ուկի փոխադարձ դիրքով: Այս հատկանիշով տար երում են. ա/ կցաշրթավոր շարժիչով տալեր, որոնց շարժիչի ն թմ ուկի առանցքներն ընդհանուր են, / թմ ուկում ներկառուցված շարժիչով տալեր, գ/ շարժիչի ու թմ ուկի զուգահեռ դասավորությամ տալեր: Թմ ուկում ներկառուցված շարժիչով TÝ սերիայի էլեկտրատալերն /նկ. 12.6/ ունեն 5, 10, 20, 32, 50, 80, 125 ն 160 կՆ եռնամարձություններ: Այսպիսի էլեկտրատալերի շարժիչի 4 ստատորը նստեցված է 5 թմ ուկի մեջ, որի ձախ մասում դասավորված է երկաստիճան համառանցք ռեդուկտորը, որը կազմված է 1 ու 9 տանող ն 10 ու 2 տարվող ատամնանիվներից: Ռեդուկտորի արագընթաց ն միջանկյալ լիսեռների վրա սարքավորված են էլեկտրամագնիսական 12 կոճղակավոր ն եռնահենման 11 սկավառակավոր արգելակները, որոնցից առաջինը նախատեսված է տալի աշխատանքը եռն իջեցնելու արագությունը դադարեցնելու, իսկ երկրորդը՝ սահմանափակելու համար:

Բեռնահենման արգելակը, որի տանող ն տարվող սկավառակները միացված են 13 մատով (նկ. 12.6 ) ծառայում է նան որպես ապահովիչ կցորդիչ: Թմ ուկի աջ մասում /6 պահարանում/ տեղավորված են տալը կառավարելու էլեկտրասարքերը: Ռեդուկտորի դանդաղընթաց լիսեռից թմ ուկին պտտող մոմենտ փոխանցվում է 8 ատամնավոր կցորդչով: Նկատի ունենալով թմ ուկի հետ շարժիչի ստատորի համատեղ պտույտը՝ ստատորին էլեկտրաէներգիա հաղորդելու համար նախատեսված է 7 օղակաձն հոսանքաընդունիչը:

ա/

/ Նկ.12.6

Շարժական էլեկտրատալերի կառուցվածքում տալը, որպես եռը արձրացնող մեխանիզմ, կախված է միառելս ուղիով տեղափոխվող սայլակից, որը կարող է լինել շարժա երով կամ առանց դրա: Նկ.12.7-ում պատկերված շարժական էլեկտրատալի կառուցվածքում 2 տալը կախված է 1 քառանիվ սայլակից, որը տեղափոխում են 4 շարժա եր սայլակով: Տալն ու շարժա եր սայլակը կառավարում են հատակից՝ 3 քառակոճակ վահանակի միջոցով:

էլեկտրատալի շարժա եր սայլակը /նկ. 12.8/ ունի երկու շարժա եր հոլովակներ /2/ ն երկու սեղմող ձնավոր հոլովակներ /3/: Հոլովակների պրոֆիլը համապատասխանեցված է երկտավր հեծանի պրոֆիլին: Շարժա եր հոլովակները պտտական շարժում են ստանում 5 էլեկտրաշարժիչից 1 երկաստիճան ռեդուկտորի միջոցով: Հեծանի հետ շարժա եր հոլովակների կցորդումն ապահովում են սեղմող հոլովակները, որոնց սեղմող ուժերն ստեղծում են երկու 4 զսպանակներն ու շարժա եր սայլակի ծանրության ուժը: Քանի որ սայլակի շարժման արագությունը մեծ չէ ն չի գերազանցում 0,5մ/վ-ից, ուստի դրա տեղաշարժման մեխանիզմում արգելակ չի նախատեսվում:

Նկ. 12.7 Նկ. 12.8 Պննմատալերը /պննմատիկ շարժա երով/ օգտագործում են պայթյունավտանգ միջավայրում, որտեղ էլեկտրաշարժիչների օգտագործումն արգելված է: Շարժական պննմատալը /նկ. 12.9/ ընդհանուր կառուցվածքով նման է էլեկտրատալին /նկ. 12.7/, միայն այն տար երությամ , որ այստեղ էլեկտրաշարժիչը փոխարինված է պննմաշարժիչով: Պննմատալի արձրացման մեխանիզմը կազմված է 1 իրանից, 6 սկավառակավոր արգելակով սարքավորված 4 ռոտացիոն թիակավոր պննմաշարժիչից, 13 եռաստիճան համառանցք մոլորակային ռեդուկտորից, 3 ճոպանատեղավորիչով սարքավորված 2 թմ ուկից ն 8 կառավարման սարքերից: Շարժիչի լիսեռը ռեդուկտորի մուտքի լիսեռին է միացված վռանավոր կցորդիչով: Շարժիչն աջ կողմով 11 արձակի միջոցով իրանին է ամրացած 9 առաձգական վռանի միջոցով: Սեղմված օդը շարժիչին է տրվում 5 օդահավաքիչի միջոցով: Թմ ուկը 12 ձախակողմյան շլիցներով նստեցված է ռեդուկտորի ելքի լիսեռի վրա, իսկ աջ եզրով գլորվում է 10 հավաքովի հոլովակավոր առանցքակալի վրա, որը հենված է իրանի կցաշրթի վրա: Պննմատալի

Նկ.12.9 կառավարման սարքերը մոնտաժված են շարժիչի օդահավաքիչին ամրացված 7 վահանակի վրա: 12.2.3. Կարապիկներ Կարապիկները քարշիչ օրգանով /մետաղաճոպան կամ եռակցված շղթա/ եռնամ արձ մեխանիզմներ են, որոնք եռի տեղաշարժման ուղղությունից կախված լինում են. ա/ արձրացնող, որոնք նախատեսված են ուղղաձիգ ուղղությամ եռներ արձրացնելու համար, / քարշիչ՝ նախատեսված թեք կամ հորիզոնական ուղղությամ ուղղորդներով եռներ տեղափոխելու համար: Կարապիկներ են անվանում նան եռնամ արձ մեքենաների ու վերհանների արձրացնող, ինչպես նան ամ արձիչների թռիչքը փոփոխող կամ սայլակները տեղաշարժող մեխանիզմները, եթե դրանցում օգտագործում են մետաղաճոպան կամ շղթա: Տար երում են ձեռքի ն մեքենայական շարժա երով կարապիկներ: մեքենայական շարժա երի դեպքում օգտագործում են էլեկտրական, ներքին այրման շարժիչներ, հազվադեպ՝ հիդրոշարժիչներ կամ պննմաշարժիչներ:

Ձեռքի շարժա երով կարապիկները /նկ. 12.10/ օգտագործում են հիմնականում որպես մոնտաժման օժանդակ սարքավորում ն պատրաստում են 5...100կՆ քարշի ուժով ու 100...300մ ճոպանատարողությամ : Հենովի մոնտաժման կարապիկի 1 հենոցը թիթեղավոր պող-

ա/

/ Նկ.12.10

պատներից եռակցված ն միմյանց հետ ձողերով միացված կառուցվածք է, որի ներսում սարքավորված է արձրացման /ձգման/ մեխանիզմը: Վերջինս 2, 3, 4 ն 5 լիսեռների վրա հավաքված 6, 7 ն 8 շարքային ատամնավոր փոխանցիչներից կազմված մեխանիզմ է, որը սարքավորված է 9 ռնակով, 10 եռնահենման արգելակով ու 11 թմ ուկով: Թեթն եռներ արձրացնելիս արագությունը մեծացնում են մեխանիզմում նախատեսված 6 արագափոխիչով, որն իրենից ներկայացնում է երկու տար եր տրամագծեր /մոտ 2 անգամ/ ունեցող զույգ ատամնանիվներ, որոնցից տանողը լիսեռի առանցքի ուղղությամ շարժական է: Դրանցից ձախ ատամ-

նազույգը նախատեսված է եռը արձրացնելու անվանական արագությամ , իսկ աջը՝ դրանից արձր արագություն ապահովելու համար: Կարապիկը կարող է օգտագործվել ազմաճախարակով կամ առանց դրա: Ձեռքի շարժա երով կարապիկներում ռնակի ն թմ ուկի միջն ընկած փոխանցիչի փոխանցման հարա երությունը որոշում են՝ ելնելով ռնակի լիսեռի վրա անվորի ստեղծած 7 ՀF7 պտտող մոմետից /նկ. 12.10, /: Դրան համապատասխան ճոպանի Տ ճիգի, թմ ուկի 7թՀՏD/2 պտտող մոմենտի ն մեխանիզմի  ՕԳԳ-ի դեպքում կունենանք. սՀ7թ/7 : /12.6/ Թմ ուկի վրա ճոպանի փաթաթման արագությունը /մ/վ/ կախված է ռնակի լիսեռի ո պտտման հաճախությունից /պտ/ր/, ս փոխանցման հարա երությունից, թմ ուկի D ն ճոպանի d տրամագծերից /մ/ ն ճոպանի փաթաթման m շերտերի թվից.

Vճ 

n

60u

D  4 2m  1 :

/12.7/

էլեկտրաշարժա երով դարձափոխվող միաթմ ուկ կարապիկը /նկ. 12.11/, որը հավաքված է 1 եռակցված շրջանակի վրա, կազմված է 2 թմ ուկից, 3 երկաստիճան ատամնավոր ռեդուկտորից, 4 կոճղակավոր արգելակից ն 6 էլեկտրաշարժիչից: էլեկտրաշարժիչը ռեդուկտորի հետ միացված է 5 առաձգական կցորդիչով, որի կիսակցորդիչներից մեկը ծառայում է որպես արգելանիվ: էլեկտրամագնիսով կամ էլեկտրահիդրավլիկ հրիչով գործող երկկոճղակ արգելակի էլեկտրամասն էլեկտրաշարժիչի հետ միացված է զուգահեռա ար՝ ապահովելով շարժիչի միացված վիճակում կարապիկի արգելակահանումը: Անվտանգության նկատառումներով եռն իջեցնում են շարժիչի ռեժիմով՝ փոխելով դրա լիսեռի պտտվելու ուղղությունը: Բեռն իջեցնելու արագությունը հավասար է սովորա ար արձրացման արագությանը կամ որոշ չափով գերազանցում է այն: էլեկտրաշարժիչը կառավարում են կարապիկի շրջանակի վրա ամրացված 7 կոնտրոլերով: Նույն շրջանակի վրա է ամրացված նան գործարկակարգավորման 8 դիմադրությունը: Կարապիկները եր եմն սարքավորում են նան հեռակառավարման համակարգերով: էլեկտրաշարժա երներով կարապիկներն օգտագործում են սովորա ար ազմաճախարակի հետ միասին: Ամենակիրառական միաթմ ուկ կարապիկների պարամետրերն են. քարշի ուժը՝ 3,2...125 կՆ, ճոպանի փաթաթման արագությունը՝ Vճ Հ0,5...0,1 մ/վ, ճոպանատարողությունը՝ 80...800մ:

Նկ.12.11 Կարապիկի էլեկտրաշարժիչի Ք հզորությունը (Վտ) ճոպանի Տ ճիգի /Ն/, ճոպանի Vճ շարժման արագության /մ/վ/ ն մեխանիզմի  ՕԳԳ-ի դեպքում որոշում են հետնյալ անաձնով.

P

S  Vճ



:

/12.8/

Բազմաճախարակով կարապիկի աշխատանքի դեպքում ճոպանի ճիգը պայմանավորված է դրա ո պատիկությամ , որը ճոպանի եռը կրող ճյուղերի թիվն է, եթե թմ ուկի վրա փաթաթվում է ճոպանի

միայն մի ծայրը /այս դեպքում ազմաճախարակը անվանում են միատակ/: ճոպանի ճիգը կորոշվի հետնյալ անաձնով.

ՏՀ(Օ+q)/ո t,

/12.9/ որտեղ Օ-ն ն q-ն արձրացվող եռի ն կեռով կախոցի ծանրության ուժերն են,  -ն ու -ն՝ ազմաճախարակի ն դրանից դուրս գտնվող ուղղորդ /անշարժ/ ճախարակների ՕԳԳ-երը, t-ն՝ ուղղորդ ճախարակների քանակը: ճոպանը շարժելու (Vճ) ն եռը արձրացնելու (V) արագությունների կապը հետնյալն է. Vճ ՀV ո: /12.10/ Բազմաճախարակի ացակայության դեպքում ՏՀՕ, Vճ ՀV : էլեկտրաշարժա երով մոնտաժային կարապիկների էլեկտրաշարժիչն ընտրում են /12.8/ անաձնով որոշված ստատիկ հզորությամ : Կարապիկի ռեդուկտորի փոխանցման հարա երությունը կլինի սՀոշ /ոթ, /12.11/ որտեղ ոշ-ն ու ոթ-ն շարժիչի ն թմ ուկի պտտման հաճախություններն են / ոթՀ60Vճ/D պտ/ր/: Ստանդարտ ռեդուկտորն ընտրում են ոշ, ս ն Ք պարամետրերով կամ նույն պարամետրերով նախագծում են նորը: Կարապիկի արգելակը որպես ստանդարտ հանգույց ընտրում են այն լիսեռի 7 պտտող մոմենտով, որի վրա նախատեսվում է դրա տեղադրումը: Միաթմ ուկ կարապիկներում փոքրաչափ արգելակ ունենալու ձգտմամ այն տեղադրում են արագընթաց /էլեկտրաշարժիչի/ լիսեռի վրա, իսկ ազմաթմ ուկ կարապիկներում՝ յուրաքանչյուր թմ ուկի /կամ դրանց լիսեռների/ վրա: Արգելակի զարգացրած նվազագույն մոմենտը որոշում են հետնյալ պայմանից. 7աՀ/7, /12.12/ որտեղ /Հ1,5...2,5-ն արգելակման պաշարի գործակից է, որի ընտրությունը պայմանավորված է կարապիկի աշխատանքային ռեժիմով: Կարապիկները, որոնցով սարքավորում են եռնամ արձ մեքենաների եռը արձրացնող միաթմ ուկ մեխանիզմը, կառուցվածքով սկզ ունքորեն չեն տար երվում վերը նկարագրվածից: Գործնականում այս մեխանիզմների էլեկտրաշարժիչը նույնպես ընտրում են /12.8/ անաձնով որոշված ստատիկ հզորությամ : Սակայն, հաշվի առնելով, որ այս մեխանիզմներում շարժիչն աշխատում է փոփոխական հզորությամ /նկ. 12.12/, ն մեկ միացման տնողությունն էլ մեծ չէ /սովորա ար չի գերազանցում 10ր/, այն ընտրում են մոտակա փոքր հզորությամ ն ստուգում ըստ տաքացման /քառակուսիական միջին մոմենտով/.

7միջ 

7

գ



t գ  7ստ t կ / t ,

/12.13/

որտեղ 7գ-ը գործարկման միջին մոմենտն է, tգ-ը՝ տար եր եռնվածքներով աշխատանքի տար եր ժամանակամիջոցներում մեխանիզմի թափառքի գումարային ժամանակը, 7ստ-ը՝ տվյալ եռնվածքի դեպքում ստատիկ դիմադրության մոմենտը, tկ-ը՝ նույն եռնվածքի դեպքում կայունացած շարժման ժամանակը, t-ն՝ մեկ ցիկլի ընթացքում էլեկտրաշարժիչի գումարային աշխատաժամանակը: 7միջ-ից /Ն.մ/ ելնելով՝ որոշում են էլեկտրաշարժիչի քառակուսիական միջին հզորությունը /կՎտ/ հետնյալ անաձնով. ՔմիջՀ7միջ, /12.14/ որտեղ -ն էլեկտրաշարժիչի լիսեռի անկյունային արագությունն է /ռադ/վ/: Ընտրված էլեկտրաշարժիչի նականոն աշխատանքն ապահովված է / ավարարում է տաքացման պայմանին/, եթե դրա քառակուսիական միջին հզորությունը չի գերազանցում ստատիկ հզորությանը:

Նկ. 12.12 Խմ ային շարժա երով եռը արձրացնող մեխանիզմը օգտագործում են հիմնականում ինքնագնաց սլաքավոր ամ արձիչներում, որտեղ ինչպես եռ արձրացնող, այնպես էլ մնացած մեխանիզմներն աշխատում են մեկ ընդհանուր շարժիչով: Որպես օրինակ դիտարկենք նկ. 12.13-ում պատկերված խմ ային շարժա երով պննմաանվավոր ամ արձիչի մեխանիզմների կինեմատիկ սխեման: Ամ արձիչն ունի եռ արձրացնող երկու մեխանիզմ, որոնք սարքավորված են 16 ն 17 թմ ուկներով, ինչպես նան սլաքը արձրացնող, շրջադարձման, մեքենայի տեղաշարժման /ընթացքի/ մեխանիզմներ: Բոլոր

մեխանիզմներն աշխատում են 1 ներքին այրման շարժիչով, որի զարգացրած պտտող մոմենտը 2 հիդրոտրանսֆորմատորով ն 3 շղթայավոր փոխանցիչով հաղորդվում է || լիսեռին: Հիդրոտրանսֆորմատորը նախատեսված է շարժիչից | լիսեռին փոխանցվող պտտող մոմենտը /շարժումը/ սահունորեն փոփոխելու համար: || լիսեռից |||-ին պտտող մոմենտը փոխանցվում է 4-7 ատամնավոր կամ 5-9 շղթայավոր փոխանցիչներով:

Նկ. 12.13 8 պննմախցավոր շփական կցորդիչը միացնելիս լիսեռի վրա ազատորեն տեղադրված 7 ատամնանիվը լիսեռը պտտեցնում է եռը

արձրացնելու ուղղությամ : Հակառակ ուղղությամ լիսեռը պտտեցնում են 5-9 շղթայավոր փոխանցիչով, եթե միացված է 6 պննմախցավոր շփական կցորդիչը, ընդ որում 6 ն 8 կցորդիչների միաժամանակյա աշխատանք չի նախատսված /դրանցից մեկի միացումն առաջացնում է մյուսի անջատում/: Բեռ արձրացնող մեխանիզմների 16 ն 17, ինչպես նան սլաքը արձրացնող մեխանիզմի 13 թմ ուկներն իրենց լիսեռի վրա տեղադրված են ազատորեն /գլորման առանցքակալներով/ ն լիսեռի հետ կպտտվեն, եթե միացվեն իրենց պննմախցավոր 14, 19 ն 10 շփական կցորդիչները: Թմ ուկներից յուրաքանչյուրն ունի իր ժապավենավոր արգելակը /15, 18 ն 12/, իսկ սլաքը արձրացնող թմ ուկը՝ նան 11 սնեռակիչը: Ամ արձիչի շրջադարձման ն տեղաշարժող մեխանիզմների կառուցվածքի ու գործողության սկզ ունքի նկարագրությունը երված է համապատասխան գլուխներում /տե՛ս 13.2 ն 14.1 ենթակետերը/: 12.3. Բեռնամ արձ մեքենաներ 12.3.1. Կամրջաձն ամ արձիչներ Ընդհանուր նշանակության կեռի կախոցով սարքավորված կամրջաձն ամ արձիչները նախատեսված են արտադրամասերում ն պահեստներում տարատեսակ եռները զանգվածա ար եռնելու- եռնաթափելու, ինչպես նան մոնտաժման աշխատանքներ կատարելու համար: Կամրջաձն ամ արձիչները /նկ. 12.14, նկ. 12.15/ կազմված են երկու հիմնական հանգույցներից՝ արտադրամասի /պահեստի/ երկայնքով ռելսերի վրայով շարժվող 1 կամրջից ն կամրջի վրայով շարժվող 8 ամ արձիչային եռնասայլակից /կամ էլեկտրատալից/: Կամրջի կառուցվածքից կախված՝ այս մեքենաները լինում են միահեծան /նկ. 12.15/ ն երկհեծան /նկ. 12.14/, իսկ ըստ կամրջի հենման եղանակի լինում են հենովի ն կախովի: Միահեծան ամ արձիչն անվանում են նան ամ արձահեծան: Կամրջաձն ամ արձիչները պատրաստում են ձեռքի ն էլեկտրական շարժա երներով: Առաջիններն օգտագործում են օժանդակ գործողություններում՝ սարքավորումների նորոգման, մոնտաժման ն այլ աշխատանքներում, որոնց կատարման համար եռ արձրացնելու ն տեղափոխելու մեծ արագություններ չեն պահանջվում: Ամենալայն կիրառությունն ստացել են էլեկտրական շարժա երով ամ արձիչները:

Նկ. 12.14 Նկ. 12.14-ում պատկերված էլեկտրական շարժա երով երկհեծան կամրջաձն ամ արձիչը կազմված է 1 կամրջից, որն իրենից ներկայացնում է տուփաձն հատվածքի երկու երկայնական հեծաններ, որոնք միմյանց հետ միացված են 3 կողային հեծաններով: 4 ռելսուղիներին կամուրջը հենվում ն դրանց վրայով շարժվում է կողային հեծանների տակ տեղադրված չորս հատ 5 ընթացանիվներով, որոնցից երկուսը տանող են: Կամուրջը տեղաշարժող 6 մեխանիզմը կենտրոնական շարժա երով է /կառուցվածքի ն գործողության սկզ ունքի նկարագրությունը տես 13.2 ենթակետում/: Կամրջի երկայնական հեծանների վերին /որոշ կառուցվածքներում՝ ստորին/ գոտիների 7 ռելսուղիներով շարժվում է եռնասայլակը, որը սաքավորված է եռ արձրացնող ն սայլակը տեղաշարժող 2 ն 9 մեխանիզմներով, որոնց կառուցվածքներն ու գործողության սկզ ունքները նկարագրված են համապատասխանա ար 12.2.3 ն 13.2 ենթակետերում: Նշանակումից կախված՝ արձր եռնամ արձության /12,5տ-ից արձր/ ամ արձիչների եռնասայլակները սարքավորում են եռ արձրացնող երկու մեխանիզմներով՝ հիմնական ն օժանդակ /փոքր եռնամ արձության/: Ամ արձչի ոլոր մեխանիզմները կառավարում են 10 խցիկից: Անվտանգության նկատառումներով ամ արձչի ոլոր մեխանիզմները սարքավորված են ծայրային անջա-

տիչներով, իսկ կամրջի կողային հեծանների երկու ծայրերը՝ նան 11 թափամեղմիչներով: Կամրջաձն ամ արձիչների հիմնական պարամետրերն ստանդարտացված են, ներկայումս ԱՊՀ երկրներում արտադրվող ընդհանուր նշանակության ամ արձիչների հիմնական պարամետրերն են. եռնամ արձությունը՝ 5...320տ /մոնտաժման ամ արձիչներինը՝ մինչն 500տ/, կամրջի թռիչքը՝ 16,5...34մ, եռը արձրացնելու արձրությունը՝ 12,5...25մ, եռը արձրացնելու արագությունը՝ 1,25...10մ/ր, ամ արձիչը տեղաշարժելու արագությունը՝ 32...80 մ/ր, եռնասայլակը տեղաշարժելու արագությունը՝ 20...40մ/ր, զանգվածը՝ 14...335տ: Նկ.12.15-ում պատկերված էլեկտրական շարժա երով միահեծան կամրջաձն ամ արձիչների /ամ արձահեծաններ/ եռնամ արձությունը 1...5տ է, եռը արձրացնելու արագությունը՝ 8մ/ր, էլեկտրատալը տեղաշարժելու արագությունը՝ 20 ն 32 մ/ր, ամ արձիչը տեղաշարժելու արագությունը՝ 24, 38, 60մ/ր, եռը արձրացնելու արձրությունը՝ 6, 12 ն 18մ, թռիչքը՝ 4,5...25,5մ: Ամ արձահեծաններում որպես եռը արձրացնող մեխանիզմ օգտագործում են տեղաշարժող մեխանիզմով էլեկտրատալ: Հորիզոնական ն ուղղաձիգ հարթություններում ամ արձահեծանի կոշտությունն ապահովում է ֆերմայաձն մետաղական կառուցվածքը:

Նկ. 12.15

12.3.2. Դարպասային ամ արձիչներ Դարպասային ամ արձիչները նախատեսված են ացօթյա արտադրամասերում ն պահեստներում տարատեսակ եռներ եռնելուեռնաթափելու, ինչպես նան տեխնոլոգիական ծանր սարքավորումներ մոնտաժելու համար: Դարպասային ամ արձիչը /նկ. 12.16/ կազմված է 1 կոշտ ն 7 ճկուն ոտքերի վրա հենված տարածական կառուցվածքի 8 կամրջաձն հեծանից, որի երկայնքով վերնի նիստով (որոշ կառուցվածքներում՝ տակի նիստով), տեղաշարժվում է 4 ճախարակները կրող 5 եռնասայլակը: Ոտքերից յուրաքանչյուրը հենվում է ռելսերի վրայով շարժվող երկու ընթացասայլակներին, որոնցից մեկը տանող է /9/, իսկ մյուսը՝ տարվող: Բեռ արձրացնող 2 կարապիկը, որը տեղադրված է հեծանի ծայրի կոշտ ոտքի վրա, սարքավորված է 10 ազմաճախարակով: Կարապիկի կառուցվածքն ու գործողության սկզ ունքը նկարագրված են 12.2.3 ենթակետում այն տար երությամ , որ այստեղ օգտագործվող կարապիկի երկկողմ ակոսվածքով թմ ուկն իր վրա փաթաթում է երկ-

Նկ. 12.16 տակ ազմաճախարակի ճոպանի երկու ճյուղերը: Բազմաճախարակի կեռի կախոցը լայնակ է /11/, որը սարքավորված է 12 կեռով ն 13 ճախարակներով: Բեռ արձրացնող ճոպանի փաթաթվելու սխեման պատկերված է նկ. 12.16, -ում: Բեռնասայլակը տեղաշարժող 3 կարապիկը

նույնպես տեղադրված է կոշտ ոտքի վրա, որի ճոպանի փաթաթվելու սխեման պատկերված է նկ.12.16 գ-ում. դրա կառուցվածքի ն գործողության սկզ ունքի նկարագրությունը տե՛ս 13.2 ենթակետում /նկ. 13.4/: Բարձրացնող ն տեղաշարժող կարապիկների տեղադրումը կոշտ ոտքի վրա, ն ոչ թե սայլակի, զգալիորեն իջեցնում է սայլակի զանգվածն ու, հետնա ար, հեծանի եռնվածքը, որի արդյունքում նվազում է ամ արձիչի ընդհանուր զանգվածը: Դարպասային ամ արձիչի այն կառուցվածքներում, որոնցում կախովի եռնասայլակը /կամ էլեկտրատալը/ տեղաշարժվում է կրող հեծանի տակի նիստով /նկ. 12.17/, կրող հեծանը եզրերում կարող է ունենալ արձակային մասեր: Այս դեպքում հեծանի հետ ոտքերի միաց-

Նկ. 12.17 ման կառուցվածքը թույլ է տալիս 15 սայլակի /կամ էլեկտրատալի/ տեղաշարժ հենամեջից դուրս՝ արձրացնելով ամ արձիչի աշխատանքի հնարավորությունը: Նմանատիպ կառուցվածքներում եռ արձրացնող 16 ն սայլակը տեղաշարժող 17 կարապիկները կարելի է տեղադրել հեծանի վերնամասի ցանկացած կետում, սակայն դրանց տեղադրումը հենարանների վրա իջեցնում է հեծանի եռնվածքը: Նկատի ունենալով ոչ մեծ հենամեջը՝ ամ արձիչը պատրաստում են տարածական կառուցվածքի կոշտ ոտքերով:

Ընդհանուր նշանակության դարպասային ամ արձիչների հիմնական պարամետրերն են. եռնամ արձությունը՝ 3,2...32տ, հենամեջը՝ 10...32մ, եռը արձրացնելու արձրությունը՝ 7,1...10մ, իսկ մոնտաժային ամ արձիչներինը՝ համապատասխանա ար 300...400տ, 60...80մ, 20...30մ: 12.3.3. Սլաքավոր ինքնագնաց ամ արձիչներ Սլաքավոր ինքնագնաց դարձովի ամ արձիչները նախատեսված են աշխատանքային հարթակներում ն պահեստներում տարատեսակ եռներ եռնելու- եռնաթափելու ն մոնտաժման աշխատանքներ կատարելու համար: Սլաքավոր ինքնագնաց ամ արձիչները /նկ. 12.18/ կազմված են ընթացամասով սարքավորված չպտտվող մասից ն դրա վրա հենաշրջադարձային սարքվածքով տեղակայված պտտվող մասից: Պտտվող մասի վրա են տեղադրվում ամ արձիչի ուժային սարքավորումը /շարժիչ, գործարկող ն այլ օժանդակ սարքեր/, կատարող մեխանիզմները, սլաքն ու կառավարման խցիկը: Որոշ ամ արձիչների չպտտվող մասը սարքավորում են նան հանովի հենարաններով: Բեռը արձրացնելիս հանովի հենարաններով մեծացնելով ամ արձիչի հենման ազան, ապահովում են մեքենայի կայունությունը: Ամ արձիչի մեխանիզմները գեր եռնվածքից, ինչպես նան սլաքն անթույլատրելի տեղափոխումներից, պաշտպանելու նշատակով մեքենայում տեղադրում են անհրաժեշտ ստուգիչ-ապահովիչ սարքեր: Սլաքավոր ինքնագնաց ամ արձիչները դասակարգում են ըստ եռնամ արձության, ընթացասարքավորման տեսակի /պննմաանվավոր, թրթուրավոր, ավտոմո իլային ն այլն/, ուժային սարքավորման

ա/

/

գ/

դ/

Նկ. 12.18

տեսակի /ներքին այրման շարժիչներ ն էլեկտրագեներատորներ կամ հիդրոպոմպեր, որոնցով գործի են դրվում կատարող մեխանիզմների էլեկտրա- կամ հիդրոշարժիչները/ ն անող սարքավորման տեսակի /տար եր երկարությամ սլաքներ, այդ թվում նան փոխագուցավոր սլաքներ, սլաքիկով երկարացված սլաքներ, աշտարակասլաքավոր սարքավորում/: Փոքր եռնամ արձության /Օ10տ/ ամ արձիչներում կատարող մեխանիզմները գործի են դրվում մեքենայի ներքին այրման շարժիչից մեխանիկական փոխհաղորդակով փոխանցված պտտող մոմենտով: Ավելի մեծ կիրառություն ունեն անհատական շարժա երով /էլեկտրական կամ հիդրավլիկ/ գործող մեխանիզմները: Սլաքավոր ինքնագնաց ամ արձիչներն ունեն եռ արձրացնելու, սլաքի թռիչքը փոփոխելու /սլաքը արձրացնելու/, շրջադարձման ն տեղաշարժման մեխանիզմներ: Մինչն 16տ եռնամ արձությամ ամ արձիչներն ունենում են սովորա ար երկու արձրացնող մեխանիզմներ, որոնցից մեկն օգտագործում են մեծ պատիկությամ ազմաճախարակով փոքր արագությամ ծանր եռներ արձրացնելիս, իսկ մյուսը՝ գրեյֆերային անող օրգանով սարքավորված ամ արձիչներում որպես գրեյֆերը փակող մեխանիզմ: Թրթուրավոր ընթացասարքով ամ արձիչները /նկ. 12.18, ա/ ունեն շարժման փոքր արագություն /1...4կմ/ժ/, որի հետնանքով մեկ աշխատատեղից մեկ այլ աշխատատեղ վերա ազայավորում են օժանդակ տրանսպորտային միջոցներով /ծանրաքարշերով/: Լայնացված թրթուրներով ընթացասարքերն օգտագործում են այն ամ արձիչներում, որոնք նախատսված են թույլ կրողունակություն /0,1ՄՊա-ից փոքր/ ունեցող տեղանքում շարժվելու համար: Պննմաանվավոր ընթացասարքով ամ արձիչները /նկ. 12.18, , գ, դ/ առավել շարժունակ են, քան թրթուրավորները: Դրանցից ավտոմո իլային /նկ. 12.18, գ/ ն ավտոմո իլային տիպի հատուկ հենասարքով /շասսի/ /նկ. 12.18, դ/ ամ արձիչները շարժվում են սովորական եռնատար ավտոմո իլների նման /տրանսպորտային արագությունը 50...90կմ/ժ է/: Դրանց ն նկ. 12.18, -ում պատկերված պննմաանվավոր ամ արձիչի տար երությունն այն է, որ առաջինների մոտ ամ արձիչային սարքավորման կատարող մեխանիզմները գործի են դրվում ավտոմո իլի շարժիչով՝ մեխանիկական փոխհաղորդակի միջոցով, իսկ վերջինի մոտ դա կատարվում է ամ արձիչի պտտվող հարթակի վրա տեղադրված շարժիչով ն մեխանիկական փոխհաղորդակով կամ օժանդակ շարժա երով /էլեկտրական կամ հիդրավլիկ/, որոնցով գործի են դրվում ոչ միայն ամ արձիչային, այլն մեքենայի տեղաշարժման մեխանիզմները: Ավտոմո իլային տիպի հատուկ հենասարքով մեծ եռնամ արձության /Օ60տ/ ամ արձիչներն ունենում են երկու շարժիչ, որոնցից մեկը /մեծ հզորության/ տեղադրած է շասսիի վրա ն

նախատեսված է մեքենան տեղաշարժելու համար, իսկ մյուսը՝ պտտվող հարթակի վրա ն նախատեսված է ամ արձիչային մեխանիզմներն աշխատեցնելու համար: Ըստ անող սլաքավոր սարքավորման ինքնագնաց ամ արձիչները լինում են՝ սլաքի ճկուն կախվածքով /ճոպանակախվածք/ ն կոշտ կախվածքով /հիդրոգլանների միջոցով/: Առաջինն օգտագործում են մեխանիկական կամ էլեկտրական, իսկ երկրորդը՝ հիդրավլիկ շարժաերով ամ արձիչներում: ճոպանակախվածքով սլաքավոր սարքավորումը /նկ. 12.19/ պատրաստում են սովորա ար վանդակավոր ուղիղ սլաքով, որը կազմված է երկու եզրային /հիմնական ն գլխամասային/ ն միջանկյալ /ներդիր/ հատվածամասերից: Եզրային հատվածամասերով սլաքն ամենակարճն է ն ապահովում է տվյալ ամ արձչի առվելագույն եռնամ արձությունը: Ներդիրների տեղադրմամ սլաքն երկարացվում է, որին համապատասխան նվազում է եռնամ արձությունը: Ենթասլաքային տարածքը մեծացնելու նպատակով եր եմն սլաքը սարքավորում են 4 սլաքիկով՝ հոդով միացնելով սլաքին: Աշտարակասլաքավոր անող սարքավորման դեպքում ամարձիչի հիմնական սլաքն ուղղաձիգ դիրքով լրացուցիչ ձողերով սնեռում են որպես աշտարակ, որին հոդով միացնում են 5 սլաքը /նկ. 12.19/: Շարժման մեծ արագությունների հետնանքով հաճախակի տեղափոխվելու հնարավորություն ունեցող ավտոմո իլային ն պննմաանվավոր ամ արձիչների մաննրայնությունը արձրացնելու նպատակով դրանք սարքավորում են նան 2 փոխագուցավոր վանդակավոր սլաքներով /նկ. 12.19/: Կոշտ կախվածքով սլաքները, որոնք օգտագործում են հիդրոշարժա երներով ամ արձիչներում, սովորա ար փոխագուցավոր են, պատրաստված են թերթավոր պողպատից ն ունեն տուփաձն հատվածք /նկ. 12.20/: Այստեղ սլաքի թեքությունը փոփոխում, ինչպես նան սլաքի երկու շարժական հատվածամասերը դուրս են հրվում հիդրոհրիչներով: Նկ. 12.20 ա-ում պատկերված ամ արձիչի փոխագուցավոր սլաքի ենթասլաքային տարածությունը մեծացնում են վերջին հատվածամասի վրա սլաքիկ տեղադրելով: Նկ. 12.20 -ում պատկերված է նույն ամ արձիչն աշտարակասլաքավոր անող սարքավորմամ , որտեղ փոխագուցավոր սլաքը սնեռված է որպես աշտարակ, իսկ եռնասայլակով սարքավորված վանդակավոր սլաքը հոդով միացված է աշտարակի գլխամասին:

Նկ. 12.19

Նկ. 12.20 Ռուսաստանի Դաշնությունում արտադրվող ընդհանուր նշանակության սլաքավոր ինքնագնաց ամ արձիչները պայմանանշելու համակարգը երված է նկ. 12.21-ում: Օրինակ՝ /Շ-4573Á0Է պայմանանիշը նշանակում է. /Շ- 6081 ո811õ18106 /ինքնագնաց ամ արձիչ/, պատկանում է 4-րդ չափային խմ ին /առավելագույն եռնամ արձությունը 16տ է/, սարքավորված է ավտոմո իլի շասսիի վրա, ունի սլաքային սարքավորման կոշտ կախվածք, մոդելի հերթական թիվն է 3, արդիականացված է երկրորդ անգամ ն նախատեսված է սառը կլիմայական պայմաններում /հյուսիսում/ աշխատելու համար: Որպես օրինակ դիտարկենք /p/3-250 մակնիշի եռնատար շասսիի վրա սարքավորված /Շ-4573 սլաքավոր ինքնագնաց ամ ար-

ձիչի կառուցվածքը /նկ. 12.22/: Այս մեքենայի անող սարքվորման հիդրոշարժա երն ապահովում է փոխագուցավոր սլաքի երկարության ու սլաքի թեքության անկյան փոփոխություն, պլանում սլաքի /հարթակի/ լրիվ պտույտ /3600/, եռի արձրացում ն իջեցում:

Նկ. 12.21 Այստեղ սլաքի կամ եռի արձրացումն ու իջեցումը կարելի է համատեղել հարթակի պտտման կամ սլաքի երկարացման-կարճացման գործողությունների հետ: Հիդրոշարժա երով է իրականացվում նան հանովի չորս հենարանների դուրսհրման ու ներքաշման ն դրանց ամ արձիկների՝ թվով ութ հիդրոգլանների աշխատանքը: Ամ արձիչը նեղ պայմաններում կարող է աշխատել նան առանց հանովի հենարանների: Ամ արձիչի փոխագուցավոր սլաքը կազմված է տուփաձն հատվածքի երեք հատվածամասերից, որոնցից հիմքինը հոդով միացված է պտտվող հարթակի կանգնակներին, իսկ դուրս հրվող միջին ն վերին հատվածամասերը տեղավորված են հիմքի հատվածամասում: Սլաքի վերին հատվածամասի գլխամասում տեղադրված են եռը արձրացնող ազմաճախարակի 3 անշարժ ճախարակները, որոնցից ճոպանով կախվում է 2 կեռով կախոցը: Սլաքի հատվածամասերը դուրս են հրում ու ներս են քաշում երկու երկարընթաց, կրկնակի գործողության 4 հիդրոգլանները հետնյալ հաջորդականությամ . նախ դուրս է հրվում միջին հատվածամասն ամ ողջությամ , որից հետո՝ վերին հատվածամասը: Սլաքը 4տ

արձրացված եռով կարելի է երկարացնել մինչն 14,7մ, իսկ 2տ եռով՝ ամ ողջ երկարությամ /21,7մ/: Սլաքի թեքության անկյունը փոփոխում են 5 հիդրոգլանով: Սլաքը կարող է սարքավորվել օժանդակ կեռի կախոցով, 9մ երկարությամ երկարիչով ն սլաքիկով:

Նկ. 12.22 Ամ արձիչի եռային կարապիկը կազմված է 8 կարգավորվող հիդրոշարժիչից, 10 երկաստիճան ռեդուկտորից, 9 թմ ուկից ն նականոն փակ, հիդրոհրիչով գործող / ացվող/ ժապավենավոր 7 արգելակից: Կարապիկի կարգավորվող հիդրոշարժիչը թույլ է տալիս մինչն 6տ զանգվածով եռները արձրացնելու արագությունն անվանականից մեծացնել մոտ երկու անգամ /մինչն 18,2 մ/ր/: Ամ արձիչը սարքավորված է նմանատիպ օժանդակ կարապիկով, որը նախատեսված է սլաքիկով անող սարքավորման համար: Ամ արձիչի անող սարքավորումը հավաքված է պտտվող հարթակի վրա, որը հոլովակավոր ստանդարտ հենաշրջադարձային սարքվածքով հենված է շասսիի ընթացքային շրջանակի վրա: Մեքենայի շրջադարձման մեխանիզմը կազմված է 6 հիդրոշարժիչից, 13 երկաստիճան ռեդուկտորից ն նականոն փակ, հիդրոհրիչով գործող, կոճղակավոր 14 արգելակից: Ռեդուկտորի ելքի լիսեռի վրա ամրացված 11 ատամնանվակը, որը կառչման մեջ է հենաշրջադարձային սարքվածքի 12 անշարժ ատամնապսակի հետ, պտտվելով իր առանցքի շուրջը՝ պտտեցնում է հարթակն ու հետնա ար սլաքը: Բեռը արձրացնելիս ամ արձիչի կայունությունն ապահովելու նպատակով մեծացնում են դրա հենման ազան, որի համար հիդրոհրիչներով դուրս են հրվում չորս հանովի հենարանների հեծանները ն ապա հիդրոամ արձիկները գետնին սեղմելով՝ ապահովում են պտտվող հարթակի հորիզոնական դիրքը: Ամ արձիչի հիդրոհամակարգի շարժիչներն ու հիդրոգլանները սնվում են 16 ն 17 առանցքամխոցավոր պոմպերից, որոնք 18 փոխան-

ցիչ ն 15 աշխիչ- աժանիչ տուփերի միջոցով գործի են դրվում մեքենայի 1 շարժիչով: Ամ արձիչը տեղաշարժող մեխանիզմը գործում է աշխիչ- աժանիչ տուփից, պոմպերի անջատված վիճակում: Բանող հեղուկը /յուղը/ պոմպերով, խողովակաշարով ն դրանց պտտական միացումներով մղվում է պտտվող հարթակի վրա սարքավորված հիդրոհամակարգ: Ամ արձչային մեխանիզմները կառավարում են հիդրոաշխիչների միջոցով՝ պտտվող հարթակի վրա տեղադրված մեքենավարի խցիկից: Ամ արձիչային մեխանիզմների աշխատանքային արագությունները կարգավորում են ավտոմո իլի շարժիչի լիսեռի պտտման հաճախության ն փականով անող հեղուկի հոսքի փոփոխությամ : Հիդրոհամակարգում հեղուկի ճնշումը կազմում է 12...16ՄՊա: 12.3.4. Մնայուն /ստացիոնար/ դարձովի ամ արձիչներ Ներկայումս առավել կիրառական են հենասյան վրա սարքավորված մնայուն դարձովի ամ արձիչները, որոնցում հենասյունը կարող է լինել անշարժ կամ շարժական /պտտվող/: Նկ. 12.23-ում պատկերված անշարժ հենասյունով ամ արձիչը կազմված է հետնյալ հիմնական հանգույցներից՝ 1 անշարժ հենասյունից, 2 պտտվող սյունից, հիմքի 3 շրջանակից, 4 շրջադարձման, 5 սայլակը տեղաշարժող ն 6 եռ արձրացնող մեխանիզմներից: Անշարժ հենասյունը /նկ. 12.23, / խողովակ է, որի վերնամասում հենարանային ու սֆերիկ շառավղային առանցքակալներով հենված է 7 լայնակը: Լայնակի վրա է ամրացված 8 հոսանքահանիչը, որի 9 խոզանակակալները տեղադրված են պտտվող սյան վրա: Հենասյունը ներքնի մասով հեղույսներով ամրացված է հիմքի 3 շրջանակին: Պտտվող սյունն անշարժ հենասյանն է միացված վերնի ն ներքնի հենարաններով, որոնցից վերնինը 7 լայնակով սյանն է միանում 10 հենակների միջոցով, իսկ ներքնինն իրենից ներկայացնում է սահքի առանցքակալ, որը պահվում է 11 լայնակով ն 12 հենակներով: Կատարելագործված կառուցվածքներում ներքնի հենարանը սարքավորում են ինքնատեղակայվող շառավղային առանցքակալով: Հենարանների այդպիսի կառուցվածքը հենասյան կամ պտտվող մասի ծռման դեպքում, ացառելով սեպման երնույթը, ապահովում է հենարանային հանգույցների նականոն աշխատանքը: Պտտվող սյանը եռակցված են երկու հորիզոնական շվելերներ /որպես սլաք/, որոնց նիստերով տեղաշարժվում է եռ արձրացնող մեխանիզմի /էլեկտրատալի/ սայլակը: Սլաքի հակադիր կողմում հարթակի վրա տեղադրված է էլեկտրատալի ճոպանավոր քաշանքով 5 տեղաշարժող մեխանիզմը, որն իրենից ներկայացնում է որդնակավոր ռեդուկտորով կարապիկ:

Նկ. 12.23, ա

Նկ.12.23, Ամ արձչի 4 շրջադարձման մեխանիզմը, որի կառուցվածքն ու գործողության սկզ ունքը նկարագրված է 14.1 ենթակետում, տեղադրված է պտտվող սյան ներքնի հարթակի վրա:

ԳԼ Ո ՒԽ 13

ՏԵՂԱՇԱՐԺՄԱՆ ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐ

13.1. Ընդհանուր տեղեկություններ Տեղաշարժման մեխանիզմներն ապահովում են եռնամ արձ մեքենաների կամ դրանց շարժական մասերի /սայլակների/ տեղաշարժը հորիզոնական կամ թեք ուղիներով: Մեքենայի տեսակից կախված՝ տար երում են ռելսավոր, անռելս ն ճոպանավոր ուղիներով շարժման համար նախատեսված տեղաշարժման մեխանիզմներ: Ռելսուղին օգտագործում են կամրջաձն, դարպասային, աշտարակային, երկաթուղային ն այլ տեսակի ամ արձիչներ, ինչպես նան տալեր ն եռնասայլակներ տեղաշարժելու համար: Անռելս ուղին նորոշ է թրթուրավոր ն պննմաանվավոր ընթացքով սլաքավոր ամ արձիչների, իսկ ճոպանուղին՝ ճոպանավոր ն հատուկ տեսակի ամ արձիչների համար: Ռելսուղիով տեղաշարժվող ամ արձիչներում օգտագործում են երկու տեսակի տեղաշարժման մեխանիզմներ. ա/ շարժա եր ընթացանիվներով ն / ճոպանավոր կամ շղթայավոր քաշանքով: Շարժա եր ընթացանիվներով ամ արձիչում տեղաշարժման մեխանիզմը տեղադրում են մեքնայի կամ եռնասայլակի շարժվող շրջանակի վրա, իսկ ճոպանավոր կամ շղթայավոր քաշանքով մեխանիզմում շարժիչն ու փոխանցիչը տեղադրում են սայլակից դուրս՝ մեքենայի շրջանակի վրա: Շարժա եր ընթացանիվներով տեղաշարժման մեխանիզմները նախատեսված են երկռելս ն միառելս ուղիներով շարժվող ամ արձիչներ ն եռնասայլակներ տեղաշարժելու համար: Ամ արձիչների ու եռնասայլակների մեծ մասը տեղաշարժվում է երկռելս ուղիով: 13.2. Տեղաշարժման մեխանիզմների հիմնական սխեմաները Շարժա եր ընթացանիվներով տեղաշարժման մեխանիզմը կազմված է շարժիչից, փոխանցման համակարգից ն ընթացամասից /թրթուրավոր, պննմաանվավոր, գլդոնավոր/: Ամ արձիչների ն եռնասայլակների տեղաշարժման մեխանիզմներն ունենում են հիմնականում մեքենայական շարժա եր, իսկ փոքրածավալ աշխատանքների համար նախատեսվածները՝ ձեռքի շարժա եր: Գլդոնավոր ընթացամասով ամ արձիչների տեղաշարժման մեխանիզմները պատրաստում են կենտրոնական կամ առանձնացված /անհատական/ շարժա երներով /նկ. 13.1/:

Կենտրոնական շարժա երի դեպքում /նկ. 13.1, ա, / հորիզոնական հարթության մեջ ամ արձչի դիրքաշեղումը փոքրացնելու նպատակով մեխանիզմի 6 էլեկտրաշարժիչը տեղավորում են տանող գլդոնների մեջտեղում: Գլդոններին շարժումը փոխանցվում է 5 ռեդուկտորի ն 4 փոխհաղորդիչ դանդաղընթաց լիսեռների միջոցով /նկ. 13.1, ա/ կամ միջինընթաց 4 լիսեռների ն 7 ատամնավոր փոխանցիչների միջոցով /նկ. 13.1, /:

Նկ. 13.1 Այստեղ փոխհաղորդիչ լիսեռները տեղադրում են ինքնատեղակայվող 2 առանցքակալային հենարանների վրա, իսկ դրանց առանձին

մասերի ծայրերի միացումներն իրականացնում են 1 ն 3 ատամնավոր կցորդիչներով: Արագընթաց փոխհաղորդիչ լիսեռներով տեղաշարժման մեխանիզմում /նկ. 13.1, գ/ լիսեռներն ունեն էլեկտրաշարժիչի լիսեռի պտտման հաճախությունը, որը նվազեցվում է ընթացանիվների մոտ տեղադրված երկու 8 ռեդուկտորների միջոցով: Արագընթաց լիսեռները, ի տար երություն դանդաղընթացների, ունեն փոքր տրամագիծ /2...3 անգամ/ ն փոքր զանգված /4...6 անգամ/, սակայն դրանց օգտագործումը պահանջում է կոշտ հենարանների վրա առանցքակալների տեղակայման արձր ճշտություն ն պտտվող մասերի դինամիկ հավասարակշռություն: Արագընթաց փոխհաղորդիչ լիսեռների օգտագործումը նպատակահարմար է ոչ մեծ թռիչք ունեցող /15...20մ/ ամ արձիչներում, որոնց կմախքն ուղղաձիգ հարթության մեջ ունի մեծ կոշտություն, ն եռնվածքի տակ դրա առաձգական դեֆորմացիան էական ազդեցություն չի թողնում մեխանիզմի աշխատանքի վրա: Դանդաղընթաց փոխհաղորդիչ լիսեռների դեպքում եռնվածքի տակ ամ արձչի կմախքի դեֆորմացիան շատ փոքր ազդոցություն է ունենում լիսեռների աշխատանքի վրա, որը սովորա ար անտեսում են: Տեղաշարժման մեխանիզմների փոխհաղորդիչ լիսեռների ամրությունը հաշվարկում են ելնելով փոխանցվող պտտող ն սեփական կշռից առաջացած ծռող մոմենտների համատեղ ազդեցությունից: Արագընթաց լիսեռներն իրենցից ներկայացնում են տատանողական համակարգեր, որոնցում սեփական ն հարկադրական տատանումների հաճախությունների համընկման դեպքում առաջանում է ռեզոնանսային երնույթ: Այս ացասական երնույթից խուսափելու համար արագընթաց լիսեռների պտտման ո հաճախությունը պետք է ընտրվի դրանց պտտման ոկրտ կրիտիկական հաճախությունից դուրս /մինչկրիտիկական գոտում աշխատելու դեպքում 0,6ոկրտո0,8ոկրտ, իսկ կրիտիկականից դուրս գոտում ո 1,2ոկրտ/: Արագընթաց լիսեռների պտտման կրիտիկական հաճախությունը /պտ/ր/ դրանց d տրամագծի /մմ/ ն հենարանների միջն եղած l հեռավորության /մ/ դեպքում որոշում են հետնյալ անաձնով.

ոկրտՀ121 d / l :

/13.1/ Առանձնացված /անհատական/ շարժա երի դեպքում /նկ.13.1դ/ ամ արձչի տանող յուրաքանչյուր գլդոն /կամ գլդոնների խում / ունի առանձին շարժա եր, որը կազմված է 6 էլեկտրաշարժիչից, 10 արգելակից ն տանող գլդոնի հետ միացված 8 ռեդուկտորից: Այսպիսի շարժա երներն օգտագործում են 15մ-ից մեծ թռիչք ունեցող կամրջաձն ամ արձիչներում: Աշտարակային ն դարպասային ամ արձիչների տեղաշարժման մեխանիզմներում օգտագործում են շարժա եր ընթա-

ցասայլակներ /նկ. 13.2ա, տանող գլդոններ:

/, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի երկու

Նկ. 13.2 Միառելս ուղիով շարժվող սայլակի տեղաշարժման մեխանիզմի կառուցվածքի ու գործողության սկզ ունքի նկարագրությունը տըրված է 12.2.2 ենթակետում /տես նկ. 12.7 ն նկ. 12.8/: Անռելս ուղիով /ծածկույթով կամ անծածկույթ ճամապարհով/ տեղափոխվող ամ արձիչների /պննմաանվավոր ն թրթուրավոր ընթացամասով/ տեղաշարժման մեխանիզմները նույնպես ունենում են խմ ային կամ անհատական շարժա երներ: Որպես խմ ային շարժաերով տեղաշարժման մեխանիզմի օրինակ կարելի է դիտարկել նկ.12.13 -ում պատկերված պննմաանվավոր ամ արձչի կինեմատիկ սխեման (տես 12.3.1 ենթա աժին): Այս սխեմայում մեքենան տեղաշարժող /ընթացքի/ մեխանիզմի |V ուղղաձիգ լիսեռը երկկողմանի շարժումն ստանում է || լիսեռից վերջինիս վրա տեղադրված դարձափոխիչ մեխանիզմի միջոցով: Դարձափոխիչ մեխանիզմն իրենից ներկայացնում է || լիսեռի վրա ազատորեն տեղադրված երկու 21 կոնաձն ատամնանիվեր, որոնք կառչման մեջ են |V լիսեռի վրա անշարժ կերպով ամրացված 23 կոնաձն ատամնանիվի հետ: Կախված նրանից, թե 20 պննմախցավոր կցորդիչներից որն է միացված /աջակողմյանը թե ձախակողմյանը/, |V լիսեռը կարող է

պտտվել տար եր ուղղություններով՝ ապահովելով մեքենայի առաջընթացն ու հետընթացը: 20 կցորդիչների աշխատանքը փոխկապակցված է, դրանցից մեկի միացումն առաջացնում է մյուսի անջատում: Շարժումը |V լիսեռից V| ուղղաձիգ լիսեռին փոխանցվում է 24-25-28 ատամնավոր փոխանցիչով: Քանի որ 28 ատամնանիվը լիսեռի վրա տեղադրված է ազատորեն, ուստի լիսեռը կպտտվի, եթե միացվի 27 ռնցքավոր կցորդիչը: 27 ն մեքենայի շրջադարձման մեխանիզմի 26 կցորդիչների աշխատանքը նույնպես փոխկապակցված է դրանցից մեկի միացմամ մյուսն անջատվում է: վերջինս պայմանավորված է մեքենայի շրջադարձման ն ընթացքի մեխանիզմների միաժամանակյա աշխատանքի աննպատակահարմարությամ : V| լիսեռից շարժումը |2 ն 2 կարդանային լիսեռներին հաղորդվում է 29-36 կոնաձն ատամնավոր փոխանցչի ն 35 արագության տուփի միջոցով, որն ապահովում է մեքենայի շարժման երկու արագություն: Արագության փոփոխությունն իրականացնում են V|| լիսեռի 32 ռնցքավոր կցորդիչով, որի աջ կամ ձախ տեղաշարժմամ միացվում են տար եր փոխանցման թվեր ունեցող ատամնավոր փոխանցիչները: |2 ն 2 կարդանային լիսեռներով շարժումը հաղորդվում է մեքենայի պննմաանիվներով սարքավորված ավտոմո իլային տիպի առջնի /34/ ն հետնի /39/ կամրջակներին: Մեքենայում տանողը հիմնականում հետնի կամրջակն է, սակայն անհրաժեշտության դեպքում 33 շփական կցորդիչների միացմամ տանող կարող է դառնալ նան առջնի կամրջակը: Հետնի կամրջակը սարքավորված է նան 37 կենտրոնական ն անիվների վրա տեղադրված 38 արգելակներով: Նկ.13.3-ում պատկերված է անհատական էլեկտրաշարժա երով թրթուրավոր ընթացքով տեղաշարժման մեխանիզմ ունեցող հզոր ամ արձչի կինեմատիկ սխեման: Մեքենայի 1 ուժային սարքավորումը կազմված է դիզելային /առաջնային/ շարժիչից ն փոփոխական հոսանքի գեներատորից, որի ստեղծած հոսանքով գործի են դրվում եռ արձրացնող 2 հիմնական ն 3 օժանդակ մեխանիզմների, ինչպես նան 6 ն 7 տեղաշարժման մեխանիզմների էլեկտրաշարժիչները: Տեղաշարժման մեխանիզմներից յուրաքանչյուրը կազմված է էլեկտրաշարժիչից, արգելակից ն եռաստիճան ռեդուկտորից, որի ելքի լիսեռի վրա տեղադրված է թրթուրավոր ընթացամասի շարժա եր աստղանիվը: ճոպանավոր կամ շղթայավոր քաշանքով տեղաշարժման մեխանիզմներն օգտագործում են հիմնականում ամ արձիչների եռնասայլակներ տեղաշարժելու համար: Այսպիսի մեխանիզմ ունեցող սայլակին նորոշ է պարզ կառուցվածքը, փոքրաչափությունն ու փոքր զանգվածը:

Նկ. 13.3 ճոպանավոր քաշանքով ամենատարածված եռնասայլակը /նկ. 13.4/ իրենից ներկայացնում է կոշտ շրջանակ /8/, որին անշարժ կերպով միացված են 7 սռնիները: Սռնիների վրա ազատորեն պտտվում են 6 ընթացանիվներն ու եռ արձրացնող 4 ճոպանի ուղղությունը շեղող 5 ճախարակները: Բեռ արձրացնող ճոպանի մի ծայրն անշարժ կերպով ամրացված է 9 մետաղե կառուցվածքին, իսկ մյուսը փաթաթված է արձրացնող մեխանիզմի 1 թմ ուկի վրա: Սայլակը ռելսերով տեղաշարժվելիս տեղի է ունենում ճախարակների վրայով արձրացնող ճոպանի գլորաշարժում՝ առաջացնելով շարժման լրացուցիչ դիմադրություններ: 3 քարշող ճոպանը /կամ շղթան/ մի ծայրով անշարժ կերպով ամրացված է սայլակի շրջանակի աջակողմյան ճակատին, ընդգրկելով 10 անշարժ ճախարակը /աստղանիվը/՝ մի քանի գալարով փաթաթված է տեղաշարժող մեխանիզմի 2 թմ ուկի վրա /շղթայի դեպքում այն անցնում է շարժա եր աստղանիվի վրայով/, իսկ մյուս ծայրով ամրացված է շրջանակի ձախակողմյան ճակատին: Թմ ուկի /շարժա եր աստղանվի/ պտտման ուղղությունից կախված՝ ճոպանի /շղթայի/ ճյուղերից մեկը ձգվում է, իսկ մյուսը՝ թուլանում, արդյունքում սայլակը շարժվում է ձգող ճյուղի ուղղությամ :

Նկ. 13.4 13.3. Տեղաշարժման մեխանիզմների հաշվարկային հիմունքները Տեղաշարժման մեխանիզմի աշխատանքի կայունացած ռեժիմում շարժիչի ծախսած հզորությունը /կՎտ/, որն անվանում են նան ստատիկ հզորություն, որոշում են հետնյալ անաձնով.

Pստ 

7ստ nշ 7ստV  , 1000 մեխ 9550 մեխ

/13.2/

որտեղ Wստ-ը մեխանիզմի կողմից հաղթահարվող լրիվ ստատիկ դիմադրությունն է /Ն/, V-ն՝ ամ արձչի /կամ սայլակի/ շարժման արագությունը /մ/վ/, մեխ-ը՝ մեխանիզմի շարժա երի ՕԳԳ-ն, 7ստ-ը՝ լրիվ ստատիկ դիմադրությունից առաջացած ն շարժիչի լիսեռի վրա երված պտտող մոմենտը /Ն.մ/, ոշ-ը՝ շարժիչի լիսեռի պտտման հաճախությունը /պտ/ր/: Շարժման մեծ արագությունների ն փոքր դիմադրությունների դեպքում էլեկտրաշարժիչի հզորությունը /կՎտ/ նախապես որոշելու համար կարելի է օգտվել հետնյալ հայտնի անաձնից՝

Pշ  7ստ  1,1...1,3m/ 

V , 1000

/13.3/

որտեղ m-ը եռնված ամ արձչի /կամ սայլակի/ զանգվածն է /կգ/, /-ն՝ գործարկման միջին թույլատրելի արագացումը / / Հ0,05...0,25մ/վ2 /, Հ7գմ/7ա-ն՝ էլեկտրաշարժիչի գործարկման գեր եռնվածքի գործակիցը / 7գմ-ն ու 7ա-ն՝ գործարկման միջին ն անվանական մոմենտներն են/: /13.3/ անաձնով որոշված հզորությամ կատալոգից ընտրված էլեկտրաշարժիչն անհրաժեշտ է ստուգել ըստ հնարավոր կարճաժամկետ գեր եռնվածքի 7ստ.mոx7շ.mոx պայմանով, ինչպես նան ըստ տաքացման: Այս դեպքում գործարկման ժամանակն ամ արձիչների համար չպետք է գերազանցի 8...10վ-ից, իսկ սայլակների համար՝ 5...6վից: Տեղաշարժման Wստ դիմադրությունը կախված է ամ արձչի /կամ սայլակի/ Շ ծանրության ուժից, եռի Օ ծանրության ուժից, ացօթյա աշխատանքի դեպքում՝ քամու Wք ազդեցությունից ն այն տեղանքի  թեքությունից, որով պետք է տեղի ունենա շարժումը: Եթե շարժման դիմադրության ընդհանուր գործակիցը նշանակենք w -ով, ապա ինքնագնաց ամ արձիչների համար կունենանք՝

WստՀw(Շ+Օ)ՇoՏ+(Շ+Օ)Տiո+Wք:

/13.4/

w-ի արժեքը կախված է ամ արձչի ընթացային սարքավորման տեսակից /անվավո՞ր է, թե՞ թրթուրավոր/ ն ճանապարհային պայմաններից: Ամ արձչի /դրա տարրերի ն եռի/ վրա քամուց առաջացած դիմադրությունը / եռնվածքը/ /Ն/ որոշում են հետնյալ անաձնով. WքՀpՏi , /13.5/ որտեղ Տi-ն ամ արձչի i-րդ տարրի՝ քամու ճնշումն ընդունող մակերեսն է /մ2/, pՀqոՇ-ն՝ քամու տեսակարար եռնվածքը /Ն/մ2/, qՀ0,615V2-ն՝ քամու արագության ճնշումը /Ն/մ2/, V-ն՝ քամու արագությունը /մ/վ/, ո Հ1...2,7-ը՝ արձրությունից կախված քամու արագության աճի գործակիցը, Շ Հ0,6...2,8-ը՝ օդային հոսքի շրջհոսելիությունը նութագրող աերոդինամիկության գործակիցը,  Հ1,4...2,15-ը՝ ամ արձչի արձրությունից ն դրա սեփական տատանման պար երությունից /վ/ կախված՝ քամու դինամիկության գործակիցը: Ռելսուղիով տեղաշարժվող ամ արձիչների /կամրջաձն, աշտարակային ն այլն/ ստատիկ դիմադրությունը կազմված է հետնյալ երեք աղադրիչներից՝ WստՀW1+W2+W3, /13.6/

որտեղ W1 -ը ռելսով անիվների գլորման դիմադրությունն է, W2-ը՝ շփման դիմադրությունը դարձյակներում, W3-ը՝ կողային եռնվածքից անիվների ճակատային մակերնույթների շփման դիմադրությունը: Առաջին երկու դիմադրությունները / W1 ն W2 / ուղիղ համեմատական են ամ արձչի ընթացամասի վրա ընկնող ընդհանուր եռնվածքին / եռնված ամ արձչի ծանրության ուժին/: W3 դիմադրությունը գումարային դիմադրություն է, որը կազմված է ռելսի հետ անվի եզրակողերի շփման, ռելսի վրայով անվի լայնական սահքի շփման ն սռնու հետ անվի կունդի կողային մակերնույթների շփման դիմադրություններից: W3 դիմադրությունը տեսականորեն անորոշելի է, որի պատճառով այն հաշվառվում է / գործակցով առաջին երկու դիմադրությունների մեծացմամ . WստՀ/(W1+W2): /13.6'/

/-ի արժեքները, կախված ամ արձչի տեսակից ու թռիչքից, անվի տեսակից ու դրա տակ տեղադրված առանցքակալի տեսակից, տատանվում են լայն սահմաններում //Հ1,1...3,2/: Եթե շարժա եր անիվների եռնվածքը Շ0 է /Ն/, գլորման տրամագիծը՝ D /մ/, ռելսերի վրայով դրանց գլորման շփման գործակիցը՝ Հ0,0007մ, անիվների ութակում շփման գործակիցը՝  /0,1 սահքի ն 0,01 գլորման առանցքակալների դեպքերում/, ապա ըստ նկ. 13,5-ի կունենանք՝

71 

G0 f G 4 / 2 , 72  0 , D/2 D/2

/13.7/

հետնա ար,

7ստ  K

2G0  4  f   : 2 D 

w տեղաշարժման դիմադրության գործակիցը կորոշվի այսպես. 4 2K  w  ստ  /13.8/  f  : G0 D  2 Անվավոր ն թրթուրավոր շարժասարքերի wա ն wթ դիմադրու-

թյան, ինչպես նան ճանապարհի հետ ընթացամասերի ա ն թ շաղկապման գործակիցների միջին արժեքները որոշում են փորձնական ճանապարհով, չնայած, որ ավարար մոտավորւթյամ դրանք որոշելի են նան տեսականորեն: Այս գործակիցների միջին արժեքները, ճանապարհի տեսակից ն դրա երկայնական թեքության i գործակցից կախված, երված են 13.1 աղյուսակում:

Աղյուսակ 13.1

ճանապարհը Ցեմենտ ետոնե Ասֆալտապատ Գետաքարաշեն Չորգրունտային Փափուկ ավազային Խորը ցեխոտ Ձյունոտ գլդոնված

Շարժասարքը անվավոր թրթուրավոր

ճանապարհի երկայնական թեքությունը, i

wա

0,06 0,05 0,08 0,07 0,1 0,07 0,07

0,014 0,015 0,04 0,07 0,35 0,25 0,03

ա 0,7 0,4 0,45 0,7 0,55 0,1 0,25

wթ

թ

0,03 0,3 0,03 0,35 0,06 0,4 0,07 0,45 0,1 0,25 0,12 0,25 0,05 0,35

Մեծ թեքությամ կամ դժվարանցանելի ճանապարհներով շարժվելիս կարող է տեղի ունենալ շարժա եր անիվների տեղապտույտ: Վերջինս տեղի է ունենում այն դեպքում, եր տեղաշարժման դիմադրությունը գերազանցում է շարժա եր ընթացանիվների ն ճանապարհի միջն առաջացող շաղկապման ուժին: Շարժա եր ընթացանիվների քանակը որոշվում է դրանց տեղապտույտը ացառելու պայմանից: Եթե շարժա եր ընթացանիվների վրա ընկնող գումարային եռնվածքն ընդունենք /շ, իսկ տեղից պոկվելու պահին սահքի շփման /շաղկապման/ գործակիցը շփ, ապա ճանապարհի ն շարժաեր անիվների միջն առաջացող շաղկապման ուժը կորոշվի այսպես. FՀշփ/շ: /13.9/ շփՀ0,12...0,18, եր պողպատե ռելսերով գլորվում են պողպատե կամ թուջե անիվներ, իսկ պննմաանիվների ն հարթ թրթուրՆկ. 13.5 ների համար մոտավոր ճշտությամ կարելի է ընդունել 13.1 աղյուսակում երված ա-ի կամ թ-ի արժեքները:

Մեքենայի տեղաշարժն ապահովված է հետնյալ պայմանը պահպանելու դեպքում. F Wշփ, /13.10/ որտեղ  Հ1,2...1,5-ը շաղկապման ուժի պաշարի գործակիցն է, WշփՀWստ+Wին-Wշ-ն տեղաշարժման դիմադրությունն է տեղից պոկվելու պահին, որը հավասար է ստատիկ ն իներցիոն դիմադրությունների գումարի ն շարժա եր անիվների ութակներում առաջացող շփման դիմադրությունների տար երությանը: Թրթուրավոր ընթացամասի համար, որտեղ լրիվ ծանրության ուժը համարվում է շաղկապող, /13.10/ պայմանից կարելի է որոշել ճանապարհի հնարավոր վերելքի անկյունը: Շարժիչի ն շարժա եր անիվների /թրթուրավորների մոտ շարժիչի ն շարժա եր աստղանիվների/ միջն տեղաշարժման մեխանիզմի փոխանցման հարա երությունը որոշում են դրանց լիսեռների պտտման հաճախությունների հարա երությամ . 

շ

,

որն առանձին փոխանցիչների միջն կարելի է անաձնով.

/13.11/ աժանել հետնյալ

սՀս1ս2...սm-1սm, /13.12/ որտեղ m-ը փոխանցիչների քանակն է: Մեխանիզմի յուրաքանչյուր լիսեռի, սկսած երկրորդից /քանի որ առաջին լիսեռի պտտման հաճախությունն ընդունում են սովորա ար շարժիչի լիսեռինը. ո1Հոշ, պտտման հաճախությունը որոշում են հետնյալ անաձներով.

n2 

n n1 n1 n n , n3  2  1 , n 4  3  : /13.13/ u1 u2 u1  u2 u 3 u1  u 2  u 3

Մեխանիզմի յուրաքանչյուր լիսեռի վրա պտտող մոմենտը որոշում են հետնյալ անաձներով. 71Հ9550 Քշ.ստ/ոշ, 72Հ71ս1ղ1, 73Հ72ս2ղ2Հ71ս1ս2ղ1ղ2,..., /13.14/ որտեղ Քշ.ստ-ն շարժիչի ստատիկ հզորությունն է (կՎտ), ոշ-ըշարժիչի լիսեռի պտտման հաճախությունը (պտ/ր), ղ1 -ը, ղ2 -ը,...ղm -ը` առանձին փոխանցիչների ՕԳԳ-ները: Մեխանիզմի ընդհանուր ՕԳԳ-ն կլինի

մեխՀ12m:

/13.15/

ԳԼ Ո ՒԽ 14

ՇՐՋԱԴԱՐՁՄԱՆ ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐ

14.1. Շրջադարձման մեխանիզմների հիմնական սխեմաները Ամ արձչի շրջադարձման մեխանիզմը նախատեսված է պտտման առանցքի նկատմամ դրա պտտվող մասը շրջադարձելու համար: Ամ արձիչներում շրջադարձման մեխանիզմը դիրքավորում են երկու սխեմաներով. մի դեպքում այն տեղադրում են ամ արձչի պտտվող շրջանակի /հարթակի/ վրա /նկ. 12.23 ն նկ. 14.1/, իսկ մյուս դեպքում՝ անշարժ շրջանակի վրա: Լայն կիրառություն է ստացել մեխանիզմը պտտվող շրջանակի վրա տեղադրված սխեման, որն օգտագործում են ինչպես անհատական, այնպես էլ խմ ային շարժա երների դեպքում: Անհատական շարժա երով պտտվող շրջանակի վրա տեղադրված շրջադարձման մեխանիզմը /նկ. 14.1/ կազմված է 3 էլեկտրաշարժիչից, 1 որդնակավոր ռեդուկտորից, որոնց լիսեռները միացված են 2 կցորդիչով, ն վերջինիս վրա տեղադրված 6 արգելակից: Ռեդուկտորի ելքի ուղղաձիգ լիսեռի վրա անշարժ կերպով տեղադրված 5 ատամնանվակը կառչման մեջ է ամ արձչի անշարժ շրջանակին ամրացված 4 ատամնապսակի հետ: Ատամնապսակի հետ ատամնանվակի կառչումը կարող է լինել ինչպես արտաքին /նկ. 14.1, ա, /, այնպես էլ ներքին /նկ. 14.1, գ/: Երկու դեպքում էլ իր առանցքի նկատմամ ատամնանվակի պտույտն առաջացնում է դրա մոլորակային պտույտ անշարժ ատամնապսակի առանցքի շուրջը, որի արդյունքում ամ արձչի պտտվող շրջանակը /մեխանիզմի հետ միասին/ շրջադարձ է կատարում ատամնապսակի առանցքի /ամ արձչի պտտման առանցքի/ նկատմամ : Շրջադարձման մեխանիզմն անշարժ շրջանակի վրա սխեմայում /նկ. 14.2/ շարժա երի ռեդուկտորի ելքի ուղղաձիգ լիսեռի 1 ատամնանվակը կառչման մեջ է ամ արձչի 2 պտտվող սյան վրա անշարժ կերպով ամրացված ն մեքենայի պտտման առանցքի հետ ընդհանուր առանցք ունեցող 3 ատամնանվի կամ ատամնապսակի հետ: Մեխանիզմի աշխատանքի ժամանակ ատամնապսակի հետ միասին պտտվում է նան ամ արձչի պտտվող մասը: Ամ արձչի պտտման հաճախությունն ընտրում են մեքենայի արտադրողականությունից կախված, սակայն այն սահմանափակվում է ճոպանից կախված եռի ճոճը նվազագույնի հասցնելու պայմանով: Պտտման հաճախության լավագույն արժեքներն են ոՀ0,75...3,5պտ/ր: Շարժիչի լիսեռի 760...1000 պտ/ր պտտման հաճախության դեպքում

անհրաժեշտ է լինում ապահովել մեխնիզմի 200-ից մինչն 1000 փոխանցման թիվ, որից 30...40-ն ապահովում է ռեդուկտորը, իսկ 10...25-ը՝ աց ատամնավոր փոխանցիչը:

Նկ. 14.1 Շրջադարձման մեխանիզմի ռեդուկտորը պատրաստում են տար եր կինեմատիկ սխեմաներով, սակայն օգտագործում են առավելապես որդնանվի ուղղաձիգ լիսեռով որդնակավոր կամ ուղղաձիգ լիսեռներով գլանական ատամնավոր ռեդուկտորներ: Որոշ կառուցվածքի շրջադարձման մեխանիզմները պատրաստում են պտտող մոմենտի արժեքը սահմանափակող շփական կցորդիչով: Քանի որ ամ արձիչը պտտվելիս շարժման մեջ են դրվում մեծ զանգվածներ, ուստի, շարժիչն անջատելիս, ինքնարգելակման համակարգի առկայության դեպքում կարող են առաջանալ պտտվող զանգվածից դեպի շարժիչն ուղղված, մեխանիզմի տարրերը վնասող մեծ եռնվածքներ: Սահմանային մոմենտի ապահովիչ կցորդիչը գործում է այն դեպքում, եր շարժիչի ստեղծած մոմենտը 15...209-ով գերազանցում է իր անվանական արժեքը:

Նկ. 14.2 Շրջադարձման մեխանիզմի որդնակավոր ռեդուկտորը /նկ. 14.3/ կազմված է 9 իրանից, որի ներսում տեղավորված են որդնակավոր զույգն ու շփական սահմանային մոմենտի կցորդիչը: Շարժիչից պտտող մոմենտը փոխանցվում է 7 որդնակին, որը կառչման մեջ է 5 անվի վրա անշարժ կերպով ամրացված 6 ատամնապսակի հետ: 5 անվի շրջագոտին ներսի կողմից ունի կոնական մակերնույթ, որի վրա հենվում է շփական զույգ կազմող 4 կոնաձն անիվը: Անիվներից 5-ը լիսեռի վրա տեղադրված է շարժական նստեցմամ , իսկ 4-ը՝ շլիցային միացմամ : Պտտող մոմենտը 5-ից 4 անվին ն, հետնա ար, 8 լիսեռին է փոխանցվում կոնաձն մակերնույթների միջն առաջացող շփման ուժերի շնորհիվ: Փոխանցվող պտտող մոմենտի արժեքը կախված է 3 զսպանակի սեղմման ուժից այդ մակերնույթների միջն առաջացած ճնշումից: Զսպանակի ուժը կարգավորում ն, հետնա ար, շփական զույգով փոխանցվող մոմենտը փոփոխում են 2 տափօղակի ն 1 մանեկի միջոցով՝ վերջինիս ձգմամ կամ թուլացմամ : Պտտող մոմենտն ուղղաձիգ լիսեռից փոխանցվում է իր վրա անշարժ կերպով տեղադրված ն անշարժ ատամնապսակի հետ կառչման մեջ գտնվող 10 ատամնանվակին՝ իրականացնելով ամ արձչի պտտվող մասի շրջադարձը: Եթե ամ արձչի շրջադարձի դեպքում որնէ պատճառով տեղի է ունենում պտտվող մասի շարժման հանկարծակի դադար, ապա 4 անիվը, 5-ի նկատմամ պտտվելով, թույլ չի տալիս, որ մեխանիզմում գործող մոմենտը գերազանցի կցորդիչով կարգավորված սահմանային մոմենտի առավելագույն արժեքը:

Նկ. 14.3 Կցորդիչով փոխանցվող 7mոx մոմենտի ն զսպանակի

Fa սեղմ-

ման ուժի կախվածությունն արտահայտվում է հետնյալ անաձնով.

7mոxՀ Fa ¦ f dմիջ/2ՇoՏ,

/14.1/

որտեղ dմիջ-ը կոների աշխատող մակերնույթների միջին տրամագիծն է, -ը՝ շփվող մակերնույթների միջն եղած շփման գործակիցը, -ն՝ առանցքի նկատմամ կոնի ծնիչի կազմած անկյունը:

Տալով արժեքը՝ /14.1/

կցորդիչով փոխանցվող սահմանային մոմենտի անաձնից որոշում են զսպանակի Fa սեղմման ուժի

արժեքը: Որպես խմ ային շարժա երով շրջադարձման մեխանիզմի օրինակ կարելի է դիտարկել նկ.12.13-ում պատկերված պննմաանվավոր ամ արձչի կինեմատիկ սխեման: Այս սխեմայում շրջադարձման մեխանիզմի V ուղղաձիգ լիսեռը երկկողմանի շարժում է ստանում իր վրա ազատորեն տեղադրված 25 ատամնանվից, եթե միացված է այդ մեխանիզմի 26 ռնցքավոր կցորդիչը: Վերջինիս միացմամ անջատվում է ամ արձիչը տեղաշարժող մեխանիզմի 27 ռնցքավոր կցորդիչը /նկարում ցույց տված դիրքը/, քանի որ այդ երկու մեխանիզմների միաժամանակյա աշխատանքը նպատակահարմար չէ: 25 ատամնանվի երկկողմանի պտույտն իրականացնում են || լիսեռի վրա տեղադրված դարձափոխիչ մեխանիզմով, որի կառուցվածքն ու գործողության սկզ ունքը նկարագրված են 13.2 ենթակետում /նկ. 12.13/: V լիսեռի վրա անշարժ կերպով տեղադրված 30 ատամնանվակը ներքին կառչման մեջ է 31 անշարժ ատամնապսակի հետ: Լիսեռի պտույտն առաջացնում է ատամնանվակի մոլորակային շարժում ատամնապսակի առանցքի շուրջը /տես նկ. 14.1, գ/՝ արդյունքում իրականացնելով ամ արձչի պտտվող մասի շրջադարձ: 14.2. Մնայուն դարձովի ամ արձիչների հենարանային եռնվածքները

Նկ.14.4

Նկ. 14.4-ում պատկերված են պտտվող ն չպտտվող հենասյուներով մնայուն դարձովի ամ արձիչների հաշվարկային սխեմաները: Ամ արձչի Շպտ պտտվող մասի, հակակշռի Շհ ն արձրացվող Օ եռի ծանրության ուժերից դրանց հենարաններում առաջանում են H հորիզոնական ն V ուղղաձիգ հակազդումները / եռնվածքները/: Պտտվող հենասյունով ամ արձչի /նկ. 14.4, / ներքնի հենարանում առաջանում են H ն V, իսկ վերնի հենարանում՝ H հակազդումներ: Չպտտվող հենասյունով ամ արձչի /նկ. 14.4, ա/ վերնի հենարանում առաջանում են H ն V, իսկ ներքնի հենարանում՝ H հակազդումներ, որոնք որոշում են հետնյալ անաձներով.

VՀՕ+Շպտ+Շհ,

HՀ (Օ  +Շպտ  1 -Շհ  2 ) : հ

/14.2/ /14.3/

Նկ. 14.4, -ում պատկերված սխեմայում, որտեղ ացակայում է հակակշիռը, հորիզոնական հակազդումը որոշելու /14.3/ անաձնում ընդունում են ՇհՀ0: Ամ արձչի հենարաններում առաջացած շփման դիմադրության մոմենտը պտտման առանցքի նկատմամ որոշում են հետնյալ անաձնով. 7շփՀ7v+7H1+7H2, /14.4/ որտեղ 7v-ն, 7H1-ն ու 7H2-ը հենարաններում V ն H հակազդումներից առաջացած շփման մոմենտներն են: Կախված հենարանների կառուցվածքից ն չափերից 7H1 ու 7H2 մոմենտները կարող են միմյանց հավասար լինել կամ չլինել: 14.3. Ամ արձիչների հենաշրջադարձային սարքվածքներ Հենաշրջադարձային սարքվածքները /ՀՇՍ/ սլաքավոր ամ արձիչների պտտվող ու չպտտվող մասերը միացնող կառուցվածքներ են, որոնք մեքենայի հենարանային /չպտտվող/ մասին են փոխանցում պտտվող մասի ու եռի ծանրության ուժերը, ինչպես նան քամու ն իներցիոն եռնվածքները: ՀՇՍ-ներն ընդունակ են կրել ինչպես դրական, այնպես էլ ացասական /պոկող/ եռնվածքներ, քանի որ ամ արձչի պտտվող մասի ծանրության կենտրոնը / արձրացվող եռով կամ առանց դրա/ գտնվում է հենարանային շրջանից դուրս: Ժամանակակաից ամ արձիչներում լայն տարածում են ստացել ստանդարտ ՀՇՍ-ները, առավել պակաս՝ ոչ ստանդարտները: Ստանդարտ ՀՇՍ-ները պատրաստում են հենարանաշառավղային առանցքակալի տեսքով՝ երկշարք գնդիկավոր /նկ. 14.5/ կամ միաշարք երկտակ հոլովակավոր /նկ. 14.6/ գլորվող

մարմիններով, լինում են նան շրջադարձի մեխանիզմի աց ատամնավոր փոխանցիչի ատամնապսակի արտաքին ն ներքին կառչմամ : Ատամնապսակի արտաքին կառչմամ ՀՇՍ-ները /նկ. 14.5, ա, / կազմված են ներքին աղադրյալ /երկու կեսից աղկացած ն հեղույսներով միացված/ ն արտաքին ամ ողջական օղակներից, որոնց վազքուղիներում տեղավորված են միմյանցից կապրոնե կամ մետաղե զատիչներով անջատված գլորվող մարմինները: Այստեղ արտաքին օղակը, որին ամրացված է նան ատամնապսակը, հեղույսներով ամրացնում են ամ արձչի անշարժ /չպտտվող/ շրջանակին, իսկ ներքին օղակը տեղադրում են ամ արձչի պտտվող շրջանակի տակ ն ամրացնում դրան:

ա/

/

գ/ Նկ.14.5

Ատամնապսակի ներքին կառչմամ /նկ 14.5, գ ն նկ. 14.6/ ՀՇՍ-ները կառուցված են ն ամ արձչի անշարժ ու պտտվող շրջանակներին են ամրացվում վերը նկարագրածին հակառակ սկզ ունքով: Ստանդարտ ՀՇՍ-ները փակ կառուցվածքներ են ն ոչ ստանդարտների համեմատ ունեն շփվող մակերնույթները յուղելու նպաստավոր պայմաններ /պաշտպանված են միջավայրից շփման գոտի կեղտի թափանցումից/, հետնա ար, ունեն արձր ՕԳԳ:

Բարձր կրողունակության պատճառով առավել առաջադիմական են համարվում հոլովակավոր ՀՇՍ-ները, որոնք ունեն նան փոքր արձրություն ն պատրաստման պարզ գործընթաց:

Նկ. 14.6 Ստանդարտ ՀՇՍ-ների հիմնական նութագրական պարամետրերն են. առավելագույն Fmոx ուղղաձիգ ն Wmոx հորիզոնական թույլատրելի ենռվածքները, /mոx շրջման մոմենտն ու հենման /գլորման/ շրջանագծի Dմիջ տրամագիծը: Գնդիկավոր ՀՇՍ-ների նշված պարամետրերն են. FmոxՀ60...2000կՆ,WmոxՀ27...605կՆ, /mոxՀ47,5...3900կՆմ, DմիջՀ915...2910մմ, իսկ հոլովակավորներինը՝ FmոxՀ400...1500կՆ, WmոxՀ20...600կՆ, /mոxՀ50...5000կՆմ, DմիջՀ800...3150մմ: Գնդիկավոր ն հոլովակավոր ստանդարտ ՀՇՍ-ներում պտտման առանցքի նկատմամ շփման ուժերի /պտտման դիմադրության/ մոմենտը կարելի է որոշել հետնյալ փորձնական անաձնով.

7շփՀ(0,025/+0,005FDմիջ)/ՇoՏ,

/14.5/

որտեղ F-ն ու /-ը ՀՇՍ-ն եռնավորող ուղղաձիգ ուժն ու մոմենտն են /F-ը Ն-ով, /-ը Նմ-ով/, Dմիջ-ը՝ գլորման շրջանագծի միջին տրամագիծը /մ/, -ն՝ ուղղաձիգի նկատմամ գլորվող մարմինների հակազդումների կազմած անկյունը /տես նկ. 14.6/:

14.4. Շրջադարձման մեխանիզմի հաշվարկային հիմունքները Ամ արձչի շրջադարձը նութագրվում է այն իրականացնող մեխանիզմի աշխատանքի երեք ժամանակամիջոցներով, որոնք անհրաժեշտ է հաշվառել դրա հաշվարկում: Առաջինը մեխանիզմի գործարկման (թափառքի) ժամանակամիջոցն է մինչն կայունացած պտտական շարժումը: Երկրորդ ժամանակամիջոցում ամ արձիչը պտտվում է կայունացած հաստատուն արագությամ ՝ հաղթահարելով միայն ստատիկ եռնվածքները: Երրորդն արգելակման ժամանակամիջոցն է, եր պտտվող զանգվածի շարժումը դադարում է արգելակի զարգացրած մոմենտի ն դիմադրող ուժերի մոմենտի ազդեցությունից: Անկայուն շարժման` առաջին ն երրորդ ժամանակամիջոցներում ամ արձչի ն շրջադարձման մեխանիզմի տարրերի վրա ազդում են ստատիկ ն դինամիկ եռնվածքներ: Գործարկման (թափառքի) ժամանակամիջոցում մեխանիզմի հաշվարկային մշտապես գործող /ստատիկ/ եռնվածքներից են ամ արձչի պտտվող մասի հենարաններում սահքի կամ գլորման շփման դիմադրությունները, որոնք կախված են հենարանների կառուցվածքից, վիճակից ն եռնվածքից: Ամ արձչի ացօթյա աշխատանքի պայմաններում շրջադարձման մեխանիզմը հաղթահարում է նան ամ արձչի ն եռի վրա ազդող քամու դիմադրության ուժի մոմենտը: Հորիզոնի նկատմամ  թեքությամ տեղանքում աշխատող ամ արձչի շրջադարձման մեխանիզմի ստատիկ եռնվածքների շարքին պետք է դասել նան եռի ծանրության ուժի ՕՏiո աղադրիչը /զուգահեռ է հենման հարթությանն ու դիտարկվում է սլաքի ծայրին աղադրիչը կիրառված/ ն ամ արձչի պտտվող մասի ՇպտՏiո /նույնպես զուգահեռ է հենման հարթությանն ու կիրառվում է պտտվող մասի ծանրության կենտրոնում/: Ամ արձչի պտտվող մասի շրջադարձի դեպքում քամու ուժի, ՕՏiո ն ՇպտՏiո եռնվածքներից առաջացող դիմադրող մոմենտները կախված քամու ն տեղանքի թեքության ուղղություններից, արժեքով ն ազդման նույթով փոփոխվում են, այսինքն՝ մոմենտները շրջադարձի շրջանագծի մի կեսում կարող են լինել դրական /դիմադրող/, իսկ մյուս կեսում՝ ացասական /նպաստող/: Սակայն շրջադարձման մեխանիզմի հաշվարկի դեպքում ամ արձչի պտտման առանցքի նկատմամ դիմադրող առավելագույն 7ստ ստատիկ մոմենտը որոշելիս ընդունում են, որ ոլոր եռնվածքներն ազդում են միաժամանակ, ն դրանցից առաջացած մոմենտներն ունեն դիմադրող մոմենտի ուղղություն, հետնա ար,

7ստՀ7շփ+ 7ք+7թ,

/14.6/

որտեղ 7շփ-ը /14.4/ կամ /14.5/ անաձներով որոշված շփման ուժերի մոմենտն է ամ արձչի պտտման հենարաններում կամ ՀՇՍ-ում, 7ք-ն՝ արձրացվող եռի ն ամ արձչի պտտվող մասի վրա ազդող քամու ուժերի մոմենտը, 7թ-ն՝ տեղանքի թեքությունից առաջացած ՕՏiո ն ՇպտՏiո ուժերի մոմենտը: Մեխանիզմի գործարկման /թափառքի/ ժամանակ առաջացող դինամիկ եռնվածքները պայմանավորված են արագացում ստացող զանգվածների իներցիայի ուժերի ազդեցությամ ն ուղղված են պտտվող տարրերի արագացումների ուղղություններին հակառակ: Այդ պահին մեխանիզմի շարժիչի զարգացրած մոմենտը պետք է լինի

7շՀ7ստ/ ս+ 7ին,

/14.7/

որտեղ 7ստ-ը /14.6/ անաձնով որոշված ստատիկ դիմադրությունների մոմենտն է, 7ին-ը՝ պտտվող զանգվածների իներցիայի ուժերի մոմենտը՝ երված շարժիչի լիսեռի վրա, ս-ն՝ շրջադարձման մեխանիզմի փոխանցման հարա երությունը, -ն՝ նույն մեխանիզմի ՕԳԳ-ն: Պտտվող զանգվածների իներցիայի ուժերը հաղթահարելու համար շարժիչի անհրաժեշտ մոմենտը մեխանիզմի պտտվող տարրերի, եռի ն ամ արձչի պտտվող մասի զանգվածների իներցիայի ուժերի մոմենտների գումարն է՝ երված շարժիչի լիսեռի վրա.

7ինՀ71+72+73:

/14.8/

Մեխանիզմի պտտվող տարրերի զանգվածների իներցիայի ուժերի 71 մոմենտը (Ն.մ) գործնականում հաշվառում են միայն արագընթաց /շարժիչի/ լիսեռի համար, իսկ մեխանիզմի մնացած լիսեռների իներցիայի ուժերի ազդեցությունը փոքր է (կազմում է արագընթաց լիսեռի 10...209) ն հաշվառվում է / Հ1,1...1,2 գործակցով.

71  K 1 1  K 1

1 tգ

 K 1

n1

30t գ

 (1,1...1,2) 1

n1 9,55t գ

/14.9/

որտեղ I 1 ն արագընթաց լիսեռի /շարժիչի ռոտորի, կցորդչի ն մեխանիզմի ռեդուկտորի առաջին լիսեռի/ իներցիայի մոմենտն է /կգմվ2/,( I 1 ՀՇD2/4ց, որտեղ ՇD2-ն արագընթաց լիսեռի նշված

տարրերի թափառքի մոմենտների գումարն է /կգմ2/, ցՀ9,81մ/վ2-ն՝ ազատ անկման արագացումը),  1-ը, 1-ն ու ո1-ը՝ համապատասխանա ար արագընթաց լիսեռի անկյունային արագացումը /վ-2/, կայունացած անկյունային արագությունը /վ-1/ ն պտտման հաճախությունը /պտ/ր/,

tգ-ն՝ շարժիչի գործարկման /թափառքի/ տնողությունը մինչն մեխանիզմի պտտման հաճախության կայունանալը /վ/: 72 մոմենտը /Նմ/ որոշելու համար նախ անհրաժեշտ է ամարձչի պտտման առանցքի նկատմամ որոշել Օ զանգվածով եռի իներցիայի ուժի մոմենտը հետնյալ անաձնով.

7ին.  I որտեղ I

ա tգ

I

nա nա  ՕL2 , 9,55t գ 9,55t գ

/14.10/

ՀՕԼ2-ն եռի զանգվածի իներցիայի մոմենտն է /կգմվ2/ /Լ-ն

ամ արձչի թռիչքն է՝ եռի զանգվածի կենտրոնից մինչն պտտման առանցքը եղած հեռավորությունը/, ոա-ն՝ ամ արձչի կայունացած պտտման հաճախությունը /պտ/ր/: Ամ արձչի պտտման հաճախությունն արտահայտելով շարժիչի լիսեռի պտտման ո1 հաճախությամ (ոաՀո1 / ս )` կունենանք

7ին.  ՕL2

n1 , 9,55utգ

որը շարժիչի լիսեռի վրա տեղափոխելիս կդառնա

72  7ին. / u  ՕL2

n1 : u t գ

/14.11/

73 մոմենտը /Ն.մ/ որոշում են 72 մոմենտի հաշվարկի նմանությամ , նախ որոշում են ամ արձչի պտտվող առանձին հանգույցների /պտտվող հարթակ, հակակշիռ, մեխանիզմներ ն այլն/ զանգվածների իներցիայի ուժերի մոմենտներն ամ արձչի պտտման առանցքի նկատմամ , իսկ հետո տեղափոխում շարժիչի լիսեռի վրա՝ ստանալով

73 

n1 I , 9,55u 2t գ

/14.12/

որտեղ  I -ն ամ արձչի առանձին պտտվող հանգույցների զանգվածների իներցիայի մոմենտների գումարն է /կգ.մ.վ2/: Այսպիսով, գործարկման պահին շարժիչի լիսեռի պտտող մոմենտը, որն անհրաժեշտ է դիմադրող ուժերը հաղթահարելու համար, կլինի

7շ  1,1...1,2

7 I 1 n1 ՕL2 n1 n1I   ստ    9,55t գ  u 9,55u t գ 9,55u 2 t գ

1  : /14.13/  

Ամ արձչի շրջադարձման մեխանիզմի շարժիչի ընտրությունը մի քանի, նույնիսկ փոփոխական գործոնների / եռնվածք, մեխանիզմի աշխատանքային ռեժիմ, կառավարման համակարգի տեսակ ն այլն/

ազդեցության պատճառով համարվում է արդ խնդիր, որն ուսումնասիրվում է հատուկ դասընթացներում: Գործնականում առավել կիրառական է էլեկտրաշարժիչի հզորությունը որոշելու հետնյալ պարզեցված մեթոդակարգը. մինչն 900 անկյան սահմաններում ամ արձչի շրջադարձի դեպքում տեղանքի թեքությունից առաջացած ուժերի ն քամու դիմադրող ուժերի մոմենտների քառակուսիական միջին արժեքներն ամ արձչի պտտման առանցքի նկատմամ ընդունում են իրենց առավելագույն արժեքների մոտավորապես 709-ը, հետնա ար. 7գ0,77գmոx ն 7ք0,77քmոx: Թեք տեղանքում ն ացօթյա աշխատանքի պայմաններում աշխատող ամ արձչի պտտվող մասի շրջադարձի համար մեխանիզմի շարժիչի անհրաժեշտ քառակուսիական միջին հզորությունը /կՎտ/ որոշում են հետնյալ անաձնով. /14.14/ P  7շ  0,7 7գmոx  7քmոx nա / 9550 :







Հարթ տեղանքում ն փակ շինության պայմաններում աշխատող ամ արձչի շրջադարձման մեխանիզմի շարժիչի նախնական հզորությունը /կՎտ/ որոշում են հետնյալ անաձնով.

P  7շ  1,1... 1,37ին nա / 9550 ,

/14.15/

որտեղ -ն շարժիչի գեր եռնման ունակությունն է /տես 11.3 ենթակետը/: Ամ արձչի աշխատանքային պայմաններից կախված՝ /14.14/ կամ /14.15/ անաձներով որոշված հզորությամ ընտրում են մեխանիզմի շարժիչը, որն անհրաժեշտ է ստուգել ըստ գործարկման ժամանակի: Թռիչքից կախված եռնամ արձությունը փոփոխվող ամ արձիչների շրջադարձման մեխանիզմի (14.13) անաձնով որոշված գործարկման ժամանակը չպետք է գերազանցի սահմանված թույլատրելի արժեքները՝ tգՀ3...5վ քամու ացակայության ն tգՀ4...10վ քամու առկայության դեպքում: Թռիչքից անկախ եռնամ արձություն ունեցող ամ արձիչների շրջադարձման մեխանիզմի գործարկման ժամանակը, մեքենայի աշխատանքային ռեժիմից կախված, որոշում են հետնյալ անաձնով tգՀ

60 , որտեղ -ն գործարկման ժամանակ ամ արձիչի շրջադարձի nա

երաշխավորված անկյունն է (աշխատանքային թեթն ռեժիմի համար Հ 

, միջինի համար Հ 

, ծանրի համար Հ 

ռադիան):

Շրջադարձման մեխանիզմի անկայուն շարժման մյուս փուլն արգելակման ժամանակամիջոցն է: Այս դեպքում ամ արձչի պտտվող մասի վրա ազդում են հետնյալ եռնվածքները.

1. Շրջադարձման մեխանիզմի արագընթաց լիսեռի իներցիայի ուժերի մոմենտը՝ 71Հ(1,1...1,2) I1 ո1/9,55tա /այստեղ I1 -ն ու ո1-ը նույն պարամետրերն են, ինչ որ /14.9/ անաձնում, tա-ն՝ արգելակման տնողությունը, որն գործնականում ընդունում են գործարկման տնողությանը հավասար tաՀ tգ/: 2.Ամ արձչի պտտման առանցքի նկատմամ մեքենայի պտտվող մասի ն եռի զանգվածների իներցիայի ուժերի մոմենտները՝

7ին.  7ին.պտ  ՕL

n1 n1  I , 9,55utա 9,55utա

որտեղ Օ, Լ,  I , ո1 ն ս պարամետրերը նույնն են, ինչ որ /14.10/, /14.11/ ն /14.12/ անաձներում: 3.Նույն առանցքի նկատմամ ամ արձչի պտտվող մասի ու եռի վրա ազդող քամու եռնվածքի մոմենտը /7ք /: 4.Նույն առանցքի նկատմամ տեղանքի թեքությունից առաջացած ՕՏiո ն ՇպտՏiո ուժերի մոմենտը /7թ /: 5.Նույն առանցքի նկատմամ ամ արձչի պտտման հենարանների շփման ուժերի մոմենտը /7շփ/: 6.Շրջադարձման մեխանիզմի արգելակի ստեղծած 7ա մոմենտը: Շրջադարձման մեխանիզմն արգելակելիս թվարկված առաջին չորս մոմենտներն ակտիվ են ն նպաստում են ամ արձչի շրջադարձին, իսկ պտտման հենարանների 7շփ շփման մոմենտը, ինչպես նան մեխանիզմի այլ շփման ուժերի մոմենտները, որոնք հաշվառված են անուղղակիորեն ՕԳԳ-ի միջոցով, հակազդող են ն ունեն արգելակի ստեղծած 7ա մոմենտի ուղղությունը: Քանի որ ամ արձչային մեխանիզմներում արգելակները տեղադրում են սովորա ար արագընթաց /շարժիչի/ լիսեռի վրա, ուստի հաշվարկներ կատարելիս նպատակահարմար է ամ արձչի պտտման առանցքի նկատմամ գործող մոմենտները երել շարժիչի լիսեռի վրա: Մոմենտների հավասարության պայմանից որոշում են շարժիչի լիսեռի վրա տեղադրվող արգելակի արգելակման մոմենտը.

7ա  1,1...1,2

7ք  7թ  7շ   n1 n1 I1 n1  ՕL2  I   : u 9,55tա  9,55u tա 9,55u tա 

Այս մոմենտի արժեքով ընտրում են ստանդարտ արգելակ կամ նախագծում նորը:

ԳԼՈՒԽ 15

ԹՌԻՉՔԻ ՓՈՓՈԽՄԱՆ ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐ

15.1 Թռիչքի փոփոխման մեխանիզմի կառուցվածքային սխեմաները Մնայուն դարձովի, սլաքավոր, այդ թվում նան աշտարակային ամ արձիչներում արձրացվող եռն ամ արձիչի սլաքի երկայնքով տեղափոխում են թռիչքի փոփոխման մեխանիզմով: Թռիչքը կարելի է փոփոխել ինչպես ամ արձիչի սլաքի մետաղակառուցվածքի գոտիներով ճոպանավոր կամ շղթայավոր քաշանքով տեղաշարժվող եռնասայլակով (տես գլուխ 13, նկ.13.4), այնպես էլ սլաքի թեքման անկյան փոփոխմամ (տես 12.3.3 ենթակետը): Վերջին դեպքում արձրացվող եռը կախված է լինում սլաքի գլխիկից:

Նկ.15.1. Սլաքի թեքման անկյունը փոփոխում են երկու սխեմաներով ն ըստ սլաքի հետ մեխանիզմի կապի տար երում են. 1) ճկուն կինեմատիկ կապով, որոնք իրենց հերթին ըստ նշանակման ունենում են տար եր կառուցվածքային սխեմաներ ն օգտագործվում են. ա)ընդհանուր նշանակության ամ արձիչներում (նկ. 15.1) ն ) հատուկ նշանակության ամ արձիչներում (աշտարակային, նավահանգստային ն այլն)(նկ.15.2): 2) Կոշտ կինեմատիկ կապով, որոնցում թռիչքը փոփոխում են սլաքի արձրացմամ ու իջեցմամ (նկ.15.3 ն նկ.15.5) կամ սլաքի հատվածամասերի դուրս հրմամ ու ներքաշմամ (տես նկ.12.20):

Նկ.15.2 ճկուն կինեմատիկ կապով թռիչքի փոփոխման մեխանիզմներն աշխատում են եռնամ արձ մեխանիզմի սխեմայով: Նկ. 15.2-ում 1 սլաքն ու 2 երկոտանի կանգնակն ամ արձիչի պտտվող շրջանակի վրա միացված են հոդերով: Սլաքը արձրացնում են իր ն երկոտանի կանգնակի միջն տեղավորված 3 սլաքային ազմաճախարակի 4 ճոպանի ձգմամ , որը փաթաթվում է սլաքը արձրացնող կարապիկի 5 թմ ուկի վրա: Բարձրացնող կարապիկը կազմված է 7 շարժիչից, 6 ատամնավոր փոխանցիչից ն 8 կցորդիչից: Այստեղ եռը արձրացնելու ն իջեցնելու համար նախատեսված է առանձին եռնամ արձ մեխանիզմ (կարապիկ): Սլաքի հետ կոշտ կինեմատիկ կապով թռիչքի փոփոխման մեխանիզմների տարատեսակ սխեմաները պատկերված են նկ.15.3ում, որոնցից նկ.15.3, ա-ում երվածը նութագրվում է պարզ կառուցվածքով ու փոքր զանգվածով ն կազմված է ճոճվող ուղղորդներով շարժվող 1 ատամնաձողից ու 2 շարժա եր ատամնանվակից: Ատամնաձողը 3 սլաքի հետ միացված է հոդով: Պտուտակային մեխանիզմով սխեմայում (նկ.15.3, ) սլաքը արձրացնում են իրեն հետ հոդով միացված 2 պտուտակաձողով ն

ուղղորդներում պտտվող 1 շարժա եր մանեկով: Այն կառուցվածքի պարզությամ ն կշռային պարամետրերով մոտ է ատամնաձողավորին, սակայն արդ է պատրաստման տեսակետից ն թանկ է, տեխնիկական սպասարկման ժամանակ պահանջում է մեծ ուշադրություն: Հիդրոհրիչով թռիչքի փոփոխման մեխանիզմը (նկ. 15.3,գ) կազմված է ճոճվող 1 հիդրոգլանից ու սլաքին հոդով միացված 2 մխոցակոթից: Այս սխեմայի մեկ այլ տար երակ պատկերված է նկ.15.5-ում, որտեղ հիդրոգլանը տեղադրված է սլաքի տակ: Ի տար երություն նախորդի, որտեղ սլաքը արձրացնում են մխոցակոթի ներքաշմամ , այստեղ այն իրականացնում են մխոցակոթի դուրս հրմամ : Այս սխեմաներում ապահովվում է մեխանիզմի սահուն աշխատանքը, սակայն արդ է պատրաստման ն շահագործման տեսակետից, քանի որ կարող է տեղի ունենալ յուղի արտահոսք: Սեկտորային թռիչքի փոփոխման մեխանիզմը (նկ.15.3,դ) կազմված է 2 տանող ատամնանվակից, որը կառչման մեջ է սլաքի հետ ամ ողջական պատրաստված ատամնանվային 1 սեկտորի հետ: Այստեղ ապահովվում է սլաքի հաստատուն անկյունային արագությամ ճոճն ու իջեցման լայն ընթացքը: Թերությունը կառուցվածքի մեծ չափերն են ու մեծ զանգվածը: Այս թերությունները որոշ չափով վերացված են սեկտորաշուռտվիկային տիպի թռիչքի փոփոխման մեխանիզմում (նկ.15.3, ե): Շուռտվիկաշարժաթն ային թռիչքի փոփոխման մեխանիզմը (նկ.15.3, զ) կազմված է 1 շուռտվիկից, 2 շարժաթնից, 3 ճոճալծակից ն սլաքին հոդով միացած 4 ձգիչից: Այս մեխանիզմի առավելությունը հուսալի ն անվտանգ աշխատանքն է, հատկապես, եր սլաքի ծայրային դիրքերը համընկնում են շուռտվիկային մեխանիզմի մեռյալ կետերի հետ, որի դեպքում ացառվում է սլաքի հետ շուռգալը: Այս մեխանիզմը նկարագրվածներից ամենածանրն է: Նկ.15.3 Ներկայումս ամենալայն կիրառությունն ունեն կոշտ կի-

նեմատիկ կապով, հիդրա-վլիկ շարժա երով թռիչքի փոփոխման մեխանիզմները (նկ.15.5), որի հաշվարկը երվում է ստորն: 15.2.Թռիչքի փոփոխման մեխանիզմների հաշվարկային հիմունքները ճկուն կամ կոշտ կինեմատիկ կապով թռիչքի փոփոխման մեխանիզմները հաշվարկելիս դիտարկում են սլաքի մի քանի դիրքեր, մեխանիզմի միացնող օղակի (ճոպան, ատամնաձող, պտուտաձող ն այլն) վրա ազդող առավելագույն ուժն ու շարժա երի պահանջվող հզորությունը որոշելու նպատակով: ճկուն կապով թռիչքի փոփոխման մեխանիզմի հաշվարկային սխեմայում (նկ.15.1) սլաքի ազմաճախարակի ճոպանի ճյուղերի գումարային F ուժի արժեքը որոշում են սլաքի հավասարակշռության ΣM1=1 պայմանից.

ՕԼ+Շb- Fհ-Տ6+WգH+WսՇՀ0, որտեղ Օ-ն ն Շ-ն համապատասխանա ար արձրացվող եռի ն սլաքի ծանրության ուժերն են, Տ-ը` եռնամ արձ մեխանիզմի ճոպանի ճիգը, Wգ –ն ն Wս-ն` աշխատանքային պայմաններում եռի ու սլաքի վրա ազդող քամու ուժերը, ընդ որում Wգ –ն կիրառվում է սլաքի գլխին, Լ-ը, b -ն, հ-ը, 6 -ն, H -ը, Շ –ն` համապատասխան ուժերի ազդման ազուկները: Վերին հավասարումից հետնում է.

FՀ ( ՕԼ+Շb-Տ6+WգH+WսՇ) :

հ

/15.1/

Այստեղ հաշվառված չէ արձրացվող եռի ու սլաքի կենտրոնախույս ուժերի ազդեցությունը, որը հաշվառվում է միայն պտտման արձր արագությամ աշխատող ամ արձիչներում: Սլաքի Լ առավելագույն թռիչքի դեպքում սլաքային ազմաճախարակի թմ ուկի վրա փաթաթվող ճոպանի Տmոx առավելագույն ճիգը եռնամ արձ մեխանիզմի նմանությամ կորոշվի.

Տmոx Հ

F n  ճt

անաձնով, որտեղ ո-ը սլաքի

/15.2/

ազմաճախարակի պատիկությունն է,

η -ն` ազմաճախարակի ՕԳԳ-ն, ηճ-ն` ուղղորդ ճախարակի ՕԳԳ-ն, tն` ուղղորդ ճախարակների քանակը:

Սլաքի թռիչքը փոփոխելիս փոփոխվում են արձրացվող եռի ն սլաքի ծանրության ուժերից առաջացած մոմենտները, հետնա ար, կփոխվի նան ճոպանի ճիգը, որը գլանաձն թմ ուկների դեպքում կառա-ջացնի փոփոխական մոմենտ: Մեխանիզմի շարժիչի լիսեռի վրա հաստատուն պտտող մոմենտ ունենալ նպատակով օգտագործում են կոնաձն մակերնույթով թմ ուկներ (նկ.15.4): Թմ ուկի վրա ճոպանի փաթաթման արագությունը որոշում են` ելնելով նրանից, որ թռիչքի առավելագույնից մինչն նվազագույնը փոխվելու դեպքում ազմաճախարակի շարժական ճախարակների պահունակի երկու դիրքերում շարժական ն անշարժ ճախարակների առանցքների միջն եղած հեռավորությունը փոքրանում է ∆ հՀհ1-հ2 չափով: Այս դեպքում Նկ.15.4 ճոպանի փաթաթման միջին արագությունը կլինի

VճՀ

հn , t

/15.3/

որտեղ t-ն թռիչքի փոփոխման ժամանակն է, ∆հո-ը` թմ ուկի վրա փաթաթվող ճոպանի երկարությունը: Շարժիչի առավելագույն հզորությունը (կՎտ) կայունացված շարժման ժամանակ առավելագույն թռիչքին համապատասխանող Տmոx ճիգի (Ն) դեպքում կորոշվի.

PmոxՀ

S ոուVճ 1000մ

/15.4/

անաձնով, որտեղ ηմ –ն սլաքային մեխանիզմի (կարապիկի) ՕԳԳ-ն, Vճ-ն` ճոպանի փաթաթման արագությունը, մ/վ: Սլաքի ամենա արձր դիրքը սահմանափակվում է դրա թեքման համար նախատեսված եզրային անջատիչով: Այդ դեպքում սլաքի վրա ազդող ստատիկ ն դինամիկ եռնվածքներից, ինչպես նան քամու ուժից սլաքը հետ շրջվելու ենթակա չէ: Թռիչքի փոփոխման մեխանիզմում դրվում է նորմալ փակ տեսակի արգելակ, որի արգելակման պաշարի գործակիցն ընդունվում է 2-ից ոչ պակաս: Այս դեպքում արգելակի լիսեռի վրա սլաքի ն անվանական եռի ծանրության ուժերից ու քամու ուժերից

առաջացած ստատիկ մոմենտը որոշվում է սլաքի այն դիրքի համար, որի դեպքում մոմենտն առավելագույնն է: Հիդրավլիկ շարժա երով թռիչքի փոփոխման մեխանիզմի հաշվարկում անհրաժեշտ է որոշել հիդրոգլանի մխոցակոթի վրա ազդող N ուժը սլաքի հավասարակշռության ΣMA=1 պայմանից (նկ.15.5). N b – Օa –G 6 +S Շ -0, որտեղից

NՀ

( Օa +G 6–S Շ): Ե

/15.5/

Նկ.15.5

N ուժի արժեքից, սլաքի արձրացման չափից ն հիդրոհամակարգի ճնշումից ելնելով` ընտրում են համապատասխան ընթացքով ստանդարտ հիդրոգլան: N-ի արժեքից ելնելով` հաշվարկում են նան 8 ն Շ հոդակապերի տարրերը: Սլաքի հիմքի / հոդակապում առաջացող ուժը կարելի է որոշել ստատիկայի հավասարակշռության պայմաններից վերլուծական կամ գրաֆիկական եղանակով:

Օգտագործված գրականություն

1. Àëåê6àíäքîâ Խ.Լ. è äք., Ãք73îïîäՇåԽíûå Խàøèíû. Խ.: Խàøèíî6òքîåíèå. 1986.3996. 2. Թàղí6îí À.À., ԼîäՇåԽíî-òքàí6ïîքòíûå Խàøèíû. Խ.: Խàøèíî6òքîåíèå. 1975. 4316. 3. Äîáքîâîëü6êèղ Թ.À. è äք. Äåòàëè Խàøèí. Խ.: Խàøèíî6òքîåíèå. 1972.5036. 4. Çàáëîí6êèղ Ê.È. Äåòàëè Խàøèí. Ê. : Թèùà øêîëà. 1985. 5186. 5. Èâàíîâ Խ.է. Äåòàëè Խàøèí. Խ.: Թû6øàÿ øêîëà. 1984. 3366. 6.Êàքàïåòÿí À... Äåòàëè Խàøèí. Ê7ք6 ëåêղèղ. 1àî6, Թüåíòÿí, 1989, 2966. 7. Êàքàïåòÿí À... ԼîäՇåԽíî-òքàí6ïîքòíûå Խàøèíû. Ê7ք6 ëåêղèղ. Կ. 1 è 2, 1àî6, Թüåíòÿí, 1989, 1006 è 2236 8. Ðåøåòîâ Ä.է. Äåòàëè Խàøèí.: Խ.:Խàøèíî6òքîåíèå. 1989. 4966. 9. ßê7øåâ À.È. è äք., Թ3àèԽî3àԽåíÿåԽî6òü, 6òàíäàքòè3àղèÿ è òåõíèԿå6êèå è3Խåрåíèÿ. Խ.:Խàøèíî6òքîåíèå. 1987.3516.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Հեղինակների կողմից Ներածություն

Բաժին առաջին: Համափոխարինելիություն ն ստանդարտացման հիմունքները Գլուխ 1.Համափոխարինելիություն 1.1.Համափոխարինելիությունն ու դրա տեսակները 1.2.Մակերնույթների տեսակները 1.3.Չափերի, սահմանային շեղումների, թույլտվածքների ն նստեցվածքների հիմնական հասկացությունները 1.4.Նստեցվածքների ն թույլտվածքների ընտրության սկզ ունքները 1.5.Նստեցվածքների տեսակները 1.6.Թույլտվածքի միավորը 1.7.Թույլտվածքների ն նստեցվածքների պայմանական նշանակումները 1.8.Գլորման առանցքակալների թույլտվածքներն ու նստեցվածքները Գլուխ 2.Ստանդարտացման հիմունքներ 2.1.Ստանդարտացումն ու դրա տեսակները 2.2. Ընդհանուր տեխնիկական ստանդարտների համալիր համակարգերը Գլուխ 3. Տեխնիկական չափումների հիմունքները: Մակերնույթների խորդու որդությունները 3.1.Ընդհանուր տեղեկություններ: Երկարության չափեր ն չափամիջոցներ 3.2.Համապիտանի չափիչ գործիքներ 3.3.Չափիչ գլխիկներ 3.4.Օպտիկամեխանիկական չափասարքեր 3.5.Հարթ զուգահեռ վերջնային սալիկներ 3.6.Տրամաչափիչ (կալի ր) 3.7.Մակերնույթների խորդու որդություններն ու դրանց պարամետրերը

3.8. Մակերնույթների ձնի ն դասավորության շեղումների նորմավորումը 3.8.1.Մակերնույթների ձնի շեղումներ 3.8.2. Մեքենամասերի մակերնույթների ձնի շեղումներ 3.8.3. Մակերնույթների դասավորության շեղումներ 3.8.4. Մակերնույթների ձնի ն դասավորության գումարային շեղումներ 3.8.5. Մակերնույթների ձնի ն դասավորության թույլտվածքների նշանակումը գծագրերի վրա 3.8.6. Ձնի ն դասավորության, կախյալ ն անկախ թույլտվածքներն ու դրանց նշանակումները գծագրերի վրա

Բաժին երկրորդ: Մեքենամասեր Գլուխ 4.Բեռնվածքները մեքենաներում: Մեքենամասերի աշխատունակության չափանիշները: Մեքեքնաշինական նյութեր 4.1.Բեռնվածքները մեքենաներում 4.2.Մեքենամասերի հաշվարկման ն աշխատունակության հիմնական չափանիշները 4.2.1.Ամրություն 4.2.2.Մաշակայունություն 4.2.3.Կոշտություն 4.2.4.Թրթռակայունություն 4.2.5.Ջերմակայունություն 4.2.6.Տեխնոլոգիամիտություն 4.2.7.Հուսալիություն ն երկարակեցություն 4.3.Մեքենաշինական նյութերն ու դրանց ընտրությունը Գլուխ 5. Մեխանիկական փոխանցիչներ 5.1.Ընդհանուր տեղեկություններ 5.2.Շփական փոխանցիչներ ն վարիատորներ 5.2.1.Ընդհանուր տեղեկություններ 5.2.2.Փոխանցման կինեմատիկան 5.2.3.Նյութերն ու հաշվարկային չափանիշները 5.2.4. Շփական փոխանցիչների ամրության հաշվարկը

5.2.5.Վարիատորներ 5.3.Փոկավոր փոխանցիչներ 5.3.1.Ընդհանուր տեղեկություններ 5.3.2.Փոխանցման կինեմատիկան, ուժերն ու ուժային կախվածությունները 5.3.3.Փոկավոր փոխանցիչի երկրաչափական պարամետրերն ու հաշվարկային հիմունքները 5.4.Ատամնավոր փոխանցիչներ 5.4.1.Ընդհանուր տեղեկություններ 5.4.2.Ատամնանիվների կառուցվածքն ու նյութերը 5.4.3.Ատամնանիվների վնասվածքները 5.4.4.Ատամնավոր փոխանցիչի հիմնական երկրաչափական պարամետրերն ու կինեմատիկան 5.4.5.Թույլատրելի լարումների որոշումը 5.4.6.Ուժերը գլանաձն ատամնավոր փոխանցիչներում 5.4.7.Գլանաձն ատամնավոր փոխանցիչի ամրության հաշվարկը ըստ ծռման 5.4.8. Գլանաձն ատամնավոր փախանցիչի ամրության հաշվարկն ըստ հպումային լարումների 5.4.9. Կոնաձն ատամնավոր փոխանցիչների ընդհանուր նութագրերը 5.4.10.Կոնաձն ատամնավոր փոխանցիչի հաշվարկն ըստ ծռման 5.4.11. Կոնաձն ատամնավոր փոխանցիչի հաշվարկն ըստ հպումային ամրության 5.4.12.Մոլորակային փոխանցիչներ 5.4.13.Նովիկովյան կառչումով փոխանցիչներ 5.5.Որդնակավոր փոխանցիչներ 5.5.1.Ընդհանուր տեղեկություններ 5.5.2.Փոխանցիչի կինեմատիկան ու ՕԳԳ-ն 5.5.3.Կառչման մեջ գործող ուժերը 5.5.4.Որդնակավոր փոխանցիչի ամրության հաշվարկը 5.5.5.Նյութերն ու թույլատրելի լարումները

5.5.6.Որդնակավոր փոխանցիչի ջերմային հաշվարկը, սառեցումն ու յուղումը 5.6.Շղթայավոր փոխանցիչներ 5.6.1.Ընդհանուր տեղեկություններ 5.6.2.Հիմնական տարրերի կառուցվածքն ու նյութերը 5.6.3.Երկրաչափական պարամետրերն ու կինեմատիկան 5.6.4.Ուժերն ու ուժային հարա երակցությունները 5.6.5.Աշխատունակության չափանիշներն ու հաշվարկը Գլուխ 6. Լիսեռներ ն սռնիներ 6.1.Ընդհանուր տեղեկություններ 6.2.Լիսեռների ն սռնիների հաշվարկային հիմունքները Գլուխ 7. Առանցքակալներ 7.1. Ընդհանուր տեղեկություններ 7.2.Սահքի առանցքակալներ 7.2.1.Սահքի առանցքակալների կառուցվածքն ու դրանցում օգտագործվող նյութերը 7.2.2.Սահքի առանցքակալների հաշվարկային հիմունքները 7.3.Գլորման առանցքակալներ 7.3.1.Ընդհանուր տեղեկություններ, դասակարգումը 7.3.2.Գլորման առանցքակալների հիմնական տեսակներն ու դրանց նութագրերը 7.3.3.Գլորման առանցքակալների հաշվարկային հիմունքները Գլուխ 8.Կցորդիչներ 8.1.Ընդհանուր տեղեկություններ, նշանակումն ու դասակարգումը 8.2.Կոշտ կցորդիչներ 8.3.Հարմարվող կամ ազդազերծող կցորդիչներ 8.4.Առաձգական կցորդիչներ 8.5.Կառավարվող կամ կցորդվող կցորդիչներ 8.6.Ինքնակառավարվող կամ ինքնաշխատ կցորդիչներ Գլուխ 9. Մեքենամասերի միացումներ 9.1. Ընդհանուր տեղեկություններ, դասակարգումը

9.2.Պարուրակավոր միացումներ 9.2.1. Ընդհանուր տեղեկություններ, դասակարգումը 9.2.2.Պտուտակային զույգի տեսությունը 9.2.3.Պարուրակի ամրության հաշվարկը 9.2.4.Պտուտակաձողի (հեղույսի) ամրության հաշվարկը տար եր եռնվածքների դեպքում 9.2.5.Խմ ային հեղույսներով միացումների հաշվարկը 9.3.Գամավոր միացումներ 9.3.1. Ընդհանուր տեղեկություններ 9.3.2.Գամակարերի տարրերի ամրության հաշվարկը 9.4.Եռակցված միացումներ 9.4.1. Ընդհանուր տեղեկություններ 9.4.2.Միացումների կառուցվածքներն ու եռակցված կարերի ամրության հաշվարկը 9.4.3.Միացումների ամրությունն ու թույլատրելի լարումները 9.5.Զոդված ն սոսնձված միացումներ 9.5.1. Ընդհանուր տեղեկություններ 9.5.2.Զոդված միացումներ 9.5.3.Սոսնձված միացումներ 9.6.Սեղմակային միացումներ 9.6.1. Կառուցվածքն ու կիրառությունը 9.6.2.Ամրության հաշվարկը 9.7.Երիթավոր ն շլիցային /ատամնավոր/ միացումներ 9.7.1.Երիթավոր միացումներ 9.7.2.Շլիցային /ատամնավոր/ միացումներ 9.8.Մամլային միացումներ 9.8.1. Ընդհանուր տեղեկություններ 9.8.2.Ամրության հաշվարկը 9.8.3.Համեմատական գնահատականն ու կիրառությունը

Բաժին երրորդ: Բարձրացնող սարքեր Գլուխ 10: Բարձրացնող սարքերի տարրերն ու հանգույցները 10.1. Ընդհանուր տեղեկություններ: Բեռնամ արձ մեքենաների հիմնական պարամետրերն ու տեխնիկական նութագրերը 10.2.Ամ արձիչների ն դրանց մեխանիզմների աշխատանքային ռեժիմները 10.3.Հատուկ նշանակության մեքենամասեր ն հանգույցներ 10.3.1.ճկուն օրգաններ 10.3.2.Աստղանիվներ, ճախարակներ, ազմաճախարակներ ն թմ ուկներ 10.3.3.Բեռ եռնող հարմարանքներ 10.4.Դադարակներ ն արգելակներ 10.4.1. Ընդհանուր տեղեկություններ 10.4.2.Դադարակներ 10.4.3.Արգելակներ 10.4.4.Կոճղակավոր արգելակներ 10.4.5.Ժապավենավոր արգելակներ 10.4.6.Սկավառակային արգելակներ 10.4.7.Բեռնահենման արգելակներ Գլուխ 11.Բեռնամ արձ սարքերի ն մեքենաների շարժա երներ 11.1. Ընդհանուր տեղեկություններ 11.2.Ձեռքի շարժա երներ 11.3.էլեկտրաշարժա երներ 11.4.Ներքին այրման շարժիչով գործող շարժա երներ 11.5.Հիդրոշարժա երներ ն պննմաշարժա երներ Գլուխ 12.Բեռնամ արձ սարքեր ն մեքենաներ 12.1. Ընդհանուր տեղեկություններ, դասակարգումը 12.2.Բարձրացնող մեխանիզմներ 12.2.1.Ամ արձիկներ 12.2.2.Տալեր 12.2.3.Կարապիկներ

12.3.Բեռնամ արձ մեքենաներ 12.3.1.Կամրջաձն ամ արձիչներ 12.3.2.Դարպասային ամ արձիչներ 12.3.3.Սլաքավոր ինքնագնաց ամ արձիչներ 12.3.4.Մնայուն /ստացիոնար/ դարձովի ամ արձիչներ

Գլուխ 13. Տեղաշարժման մեխանիզմներ 13.1. Ընդհանուր տեղեկություններ

13.2.Տեղաշարժման մեխանիզմների հիմնական սխեմաները 13.3.Տեղաշարժման մեխանիզմների հաշվարկային հիմունքները Գլուխ 14. Շրջադարձման մեխանիզմներ 14.1.Շրջադարձման մեխանիզմների հիմնական սխեմաները 14.2.Մնայուն դարձովի ամ արձիչների հենարանային եռնվածքները 14.3.Ամ արձիչների հենաշրջադարձային սարքվածքներ 14.4.Շրջադարձման մեխանիզմի հաշվարկային հիմունքները Գլուխ 15.Թռիչքի փոփոխման մեխանիզմներ 15.1.Թռիչքի փոփոխման մեխանիզմի կառուցվածքային սխեմաները 15.2.Թռիչքի փոփոխման մեխանիզմների հաշվարկային հիմունքները Օգտագործված գրականություն

Դասագիրքը խմ ագրվել է Վ. Սարգսյանի անվան ռազմական ինստիտուտի խմ ագրահրատարակչական աժանմունքում` փոխգնդապետ Ա. Մեհրա յանի ղեկավարությամ . խմ ագիր`

Ռ.Պողոսյան,

համակարգչային ձնավորումը`

ենթասպա Ն. Մանուկյանի

Կարապետյան Արßավիր Սոսի Գրիգորյան Նորայր Հովհաննեսի

Մեքենամասեր ն արիրաóնոÕ սարքեր

Карапетян Аршавир Сосиевич Григорян Норайр Оганесович

Детали машин и подúемные устройства

ՍտորագրվաÍ է տպագրության 07.09.09թ.. /16 : ՏպագրությունÁ ûýսեթ. 29,5 տպագ. մամուլ, 23,6 հրատ. մամուլ Պատվեր 230: Տպաքանակ 300:

Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանի տպարան Տերյան 74