Մեքենաների մասեր

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՀԱՄԱÈՍԱՐԱՆ

Հ.Մ. ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

ՄԵՔԵՆԱՆԵՐԻ

ՄԱՍԵՐ

ՄԵՔԵՆԱՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՐԿԻ ԵՎ ՆԱԽԱԳԾՄԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ

ԵՐԵՎԱՆ ՀՊԱՀ

ՀՏԴ 631.3(07) ԳՄԴ 40.72 ց7 Կ - 294 Աշխատանքը հավանության է արÅանացել Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանի գիտական հորհրդի կողմից:

Գրախոսներ` տ.գ.դ., պրոֆեսոր տ.գ.դ., պրոֆեսոր տ.գ.թ., դոցենտ տ.գ.թ., դոցենտ

Ռ.Պ. æավախյան (ՀՊՃՀ) Ռ.Ա. Բեգլարյան (ՀՊՃՀ) Ն.Ս. Իսախանյան (ՀՊՃՀ) Հ.Ա. Բարսեղյան (ՀՊՃՀ)

Խմ ագիր` Մ.Ä. ÔԱ¼ԱՐՅԱՆ

Կ-294

ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ Հ.Մ.

Մեքենաների մասեր: ՈՒս. ձեռնարկ. - Եր.: ՀՊԱՀ հրատ., 2007. 180 էç: Ուսումնական ձեռնարկում մանրամասն ներկայացված են ընդհանուր նշանակության մեքենաների մասերի ն հավաքական միավորների (հանգույցների) հաշվարկի ու նախագծման հիմունքներն ըստ շահագործման, երկարակեցության ն հուսալիության պայմանների: Այն նախատեսված է ՀՊԱՀ ճարտարագիտական մասնագիտությունների ուսանողների, ինãպես նան ուհերի ճարտարատեխնիկական աշխատողների համար:

Կ

3703030000 2007 թ. 0173(01)2007

Գ ՄԴ 40.72 ց7

1Տ8N 978-99941-52-38-4 Օ Հ.Մ. Կարապետյան, 2007 թ. Օ Հայաստանի պետական ագրարային համալսարան, 2007 թ.

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Արտադրական պրոցեսները հիմնականում իրականացվում են մեխանիկական մեքենասարքավորումների միջոցով, որոնք կիրառվում են էներգիայի վերափոխման, ինչպես նան նախապատրաստվածքների ձների, չափերի ձնափոխման ն տեղափոխման համար: Մեքենաշինությունը, կազմելով արտադրության հիմքը ն ձնավորելով տեխնիկական առաջընթացի մակարդակը, հիմնվում է գիտության այնպիսի դիֆերենցված աժինների վրա, ինչպիսիք են մետաղագիտությունը, ջերմամշակումը, տեսական մեխանիկան, նյութերի դիմադրությունը, մեխանիզմների ն մեքենաների տեսությունը, մեքենաների հաշվարկի ու նախագծման հիմունքները («Մեքենաների մասեր» առարկա) ն այլն: Լինելով ընդհանուր տեխնիկական ազային առարկաների շարունակությունը` մեքենաշինությանը վերա երող աժինները տար երվում են կոնկրետ կիրառական ուղղվածությամ : Առհասարակ հնարավոր չէ պատրաստել որնէ մեքենա` չունենալով դրա մասերի հաշվարկի, նախագծման ն կառուցվածքավորման (ÍՕÌÒÚՐÛՆՐՕ‚‡ÌՆÂ) մասին գիտելիքներ: Գործնականում ոլոր մեքենասարքավորումները կազմված են լինում մեծ քանակի նույն ֆունկցիոնալ նշանակություն ունեցող մեքենամասերից ն հանգույցներից (հավաքական միավորներից), որոնք դասակարգվում են որպես ընդհանուր նշանակության մեքենամասերի ու հանգույցների, որոնց ուսումնասիրությամ զ աղվում է «Մեքենաների մասեր» առարկան: «Մեքենաների մասեր» առարկայի նպատակն է ուսումնասիրել սարքավորումների, մեխանիկական փոխանցումների, միացումների, ընդհանուր նշանակության հիմնական ն օժանդակ մեքենամասերի, հանգույցների հաշվարկի ու նախագծման հիմունքները` հաշվի առնելով աշխատանքային պայմանները, ընտրված նյութերի տեսակները, ջերմամշակման եղանակը, տեխնոլոգիական մշակման կարգը ն այլն: Սույն ուսումնական ձեռնարկը, համապատասխանելով ագրոճարտարագիտական, պարենամթերքի վերամշակման տեխնոլոգիաների մասնագիտությունների համար նախատեսված «Մեքենաների մասեր» դասընթացի առարկայական ծրագրին, կարող է կիրառվել նան ԲՈՒՀ-երի մեքենաշինական մասնագիտությունների ուսանողների ն ճարտարագիտատեխնիկական աշխատողների կողմից: ՈՒսումնական ձեռնարկի ովանդակությունը ավարար է ուսանողների տեսական ու գործնական գիտելիքների ձեռք երման, ինչպես

նան «Մեքենաների մասեր» առարկայից կուրսային ն այլ հաշվարկագրաֆիկական աշխատանքներ կատարելու համար: Ձեռնարկի աժինների ուսումնասիրության հաջորդականությունը (մեքենամասերի հաշվարկի ն նախագծման հիմումքներ, մեխանիկական փոխանցումներ, պտտական շարժում ապահովող մեքենամասեր, միացումներ ն դրանց մեքենամասեր) պայմանավորված է կուրսային ն այլ հաշվարկագրաֆիկական աշխատանքների կատարման հերթականությամ : Յուրաքանչյուր թեմայում նյութերը շարադրված են հետնյալ միասնականացված (ունիֆիկացված) հերթականությամ ` - ուսումնասիրվող մեքենամասերի, հանգույցների կամ փոխանցումների սահմանումներ, - կիրառման նագավառ, առավելություններ ն թերություններ, - երաշխավորվող նյութերի մակնիշներ, - երկրաչափական ն ուժային պարամետրեր, - ըստ հիմնական աշխատունակության չափանիշների` հաշվարկի, նախագծման ն ստուգման անաձների մանրամասն դուրսերումներ: Շարադրված նյութերը համապատասխանում են հանրապետական ն միջազգային ստանդարտներին, ինչպես նան 1ՏՕ-ի երաշխավորություններին: Մասնավորապես նշված ստանդարտների պահանջներին համապատասխանում են ֆիզիկական մեծությունների նշանակումները, թույլտվածքները, նստեցվածքները, տերմինները, սահմանումները, նշանակումները, հաշվարկի մեթոդները, գրաֆիկական պատկերումները ն այլն: Հեղինակն ուսումնական ձեռնարկի ձեռագիրը տպագրության նախապատրաստելու համար իր խորին շնորհակալությունն է հայտնում պրոֆեսորներ Ա.Կ. Ամիրյանին, Կ.Ղ. Կարախանյանին, դոցենտներ Մ.Թ. Բաղդասարյանին ն Ս.Ս. Մարիկյանին: Դասագրքի կատարելագործման նպատակով ներկայացվող դիտողություններն ու առաջարկություններն ուղղել հետնալ հասցեով. ՀՀ, ք. Երնան, Տերյան 74, Հայկական պետական ագրարային համալսարան, գրաֆիկայի ն մեքենաների նախագըծման հիմունքների ամ իոն:

ԳԼՈՒԽ 1. ՄԵՔԵՆԱՆԵՐԻ ՄԱՍԵՐԻ ՀԱՇՎԱՐԿԻ ԵՎ ՆԱԽԱԳԾՄԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

1.1. Հիմնական հասկացություններ Մեքենաշինությունում տար երվում են հետնյալ հասկացությունները`  Մեքենամաս` առանց հավաքման օպերացիաների, համասեռ նյութից մշակված պատրաստվածք (լիսեռ, ատամնանիվ, գլանվակ, աստղանիվ, հեղույս, պնդօղակ ն այլն):  Հավաքական միավոր (հանգույց)` պատրաստվածք (մխոց, հավաքական որդնանիվ, արագության տուփ, կցորդիչ, ռեդուկտոր ն այլն)` հավաքված ֆունկցիոնալ կապեր ունեցող տար եր մեքենամասերից:  Մեխանիզմ` դետալներից ն հավաքական միավորներից հավաքված սարքավորում` նախատեսված տրված շարժման օրենքը տանող օղակներից տարվողներին հաղորդելու համար:  Մեխանիկական փոխանցում` պտտական շարժում հաղորդելու համար տար եր մեքենամասերից ն հանգույցներից աղկացած սարքավորում (շղթայավոր, փոկային, ատամնավոր, որդնակային ն այլ փոխանցումներ):  Մեքենա` էներգիայի տեսակը վերափոխող (մեխանիկական շարժում կատարող) սարքավորում (էլեկտրաշարժիչ, գեներատոր, ներքին այրման շարժիչ ն այլն)` աղկացած մեքենամասերից ն հանգույցներից:  Մեքենայական ագրեգատ` տեխնոլոգիական պրոցեսների համար նախատեսված սարքավարում ( եռնամ արձիչ, փոխադրիչ, տրակտոր, կոմ այն, մետաղահատ հաստոց, ավտոմեքենա ն այլն)` աղկացած մեքենայից, մեխանիկական փոխանցումից ն աշխատանքային օրգաններից: Պատրաստվածքներում ու սարքավորումներում օգտագործվում են նան հատուկ ն ընդհանուր նշանակության մեքենամասեր ու հանգույցներ: Հատուկ նշանակության մեքենամասերն ու հանգույցները (շարժաթներ, մխոցներ, ծնկաձն լիսեռներ, թափանիվներ, հաստոցների իլեր, կարդանային լիսեռներ, կեռեր, ճախարակներ ն այլն) օգտագործվում են սահմանափակ տեսակի սարքավորումներում: Ընդհանուր նշանակության մեքենամասերն ու հանգույցները (հե5

ղույսներ, պնդօղակներ, լիսեռներ, ատամնանիվներ, աստղանիվներ, առանցքակալներ, կցորդիչներ ն այլն) օգտագործվում են գրեթե ոլոր տեսակի սարքավորումներում: Սարքավորումների ընդհանուր նշանակության մեքենամասերն ու հանգույցները աժանվում են հետնյալ խմ երի` 1. Քանդվող (պարուրակային, երիթային, ազմաերիթային, սեպային ն այլն) ն չքանդվող (եռակցված, գամային, զոդված, սոսընձված ն այլն) միացումներ ու դրանք միացնող մեքենամասեր: 2. Պտտական շարժում հաղորդող մեխանիկական փոխանցումների հիմնական մեքենամասեր (ատամնանիվներ, աստղանիվներ, փոկանիվներ, գլանվակներ ն այլն): 3. Պտտական շարժում ապահովող օժանդակ մեքենամասեր ն հանգույցներ (սռնիներ, լիսեռներ, առանցքակալներ, կցորդիչներ ն այլն): Ըստ նշված դասակարգման` «Մեքենաների մասեր» առարկան կազմված է հետնյալ հիմնական աժիններից` 1. Մեխանիկական փոխանցումներ: 2. Պտտական շարժում ապահովող մեքենամասեր: 3. Միացումներ ն դրանց մեքենամասեր:

1.2. Մեքենամասերին ն սարքավորումներին ներկայացվող պահանջներն ու աշխատունակության չափանիշները Նոր սարքավորումներ մշակելու համար անհրաժեշտ է հստակ պատկերացնել դրանց շահագործման նպատակը, պայմանները ն նախագծման մեթոդիկան: Նախագծվող սարքավորումներին ներկայացվում են հետնյալ պահանջները՝ - անհրաժեշտ ն ավարար հզորություն, - համապատասխան արձր արդյունավետություն, - հնարավոր արձր օգտակար գործողության գործակից (օ.գ.գ.), - աշխատանքային ընթացքի ավտոմատացում, - հուսալիություն, երկարակեցություն ն փոքր գա արիտային չափեր, - անվտանգություն, էսթետիկական տեսք, ցածր ինքնարժեք ն այլն: Նախագծվող մեքենամասերին ներկայացվում են աշխատունա6

կության հետնալ հիմնական չափանիշները՝ ամրություն, կոշտություն, մաշակայունություն, թրթռակայունություն ն ջերմադիմացկունություն (ըստ պահանջվող շահագործման ժամկետների): Ամրությունը մեքենամասերի աշխատունակության այն հիմնական չափանիշն է, որը նորոշում է եռնվածքների ազդեցության տակ մեքենամասերի քայքայման դիմադրության ունակությունը պահանջվող ժամկետում: Այն նորոշվում է հետնալ պայմաններով`   || ,   ||, Ն/մմ2, որտեղ` -ն ն -ն համապատասխանա ար աշխատանքային նորմալ ու շոշափող լարումներն են, իսկ ||-ն ն ||-ն` նույն լարումների թույլատրելի արժեքները: Կոշտությունը մեքենամասերի աշխատունակության այն կարնորագույն չափանիշն է, որը նորոշում է եռնվածքների ազդեցության տակ մեքենամասերի ձնի ն չափերի փոփոխության դիմադրության ունակությունը պահանջվող ժամկետում: Այն նորոշվում է հետնալ պայմաններով` 7  |7|, մմ,   || , աստ., որտեղ` 7-ը ն |7|-ը համապատասխանա ար առանցքների աշխատանքային ու թույլատրելի ճկվածքներն են, իսկ -ն ն ||-ն` համապատասխանա ար աշխատանքային ու թույլատրելի անկյունային տեղաշարժերը: Մեքենաշինությունում տար երվում են սեփական կոշտություն ն մակերնութային կոշտություն հասկացությունները: Մաշակայունությունը տրված ժամկետում մեքենամասերի շփվող մակերնույթների անհրաժեշտ չափերի պահպանման ունակությունն է: Այն նորոշվում է հետնալ պայմանով` զ  |զ| , Ն/մմ (Ն/մմ2), որտեղ զ-ն ն |զ|-ն համապատասխանա ար աշխատանքային ն թույլատրելի ճնշումներն են: Թրթռակայունությունը ռեզոնանսային տիրույթից ավարար հեռու աշխատանքային ռեժիմներում մեքենամասերի ն կառուցվածքների աշխատելու ունակությունն է: Այն նորոշվում է հետնալ պայմանով` կ Հ  Հ կ , ռադ/վրկ, -ն ն կ-ն համապատասխանա ար անհրաժեշտ աշխատանքային ու կրիտիկական անկյունային արագություններն են: Ջերմակայունությունը տրված ժամկետում ն անհրաժեշտ ջերմա-

որտեղ

յին ռեժիմներում մեքենամասերի ու կառուցվածքների աշխատելու ունակությունն է: Այն նորոշվում է հետնալ պայմանով` t  |t| , աստ., որտեղ t-ն ն |t|-ն համապատասխանա ար շահագործման գոտում յուղի աշխատանքային ն թույլատրելի ջերմաստիճաններն են: Աշխատունակության նշված չափանիշների պայմաններում աշխատանքային պարամետրերի արժեքները որոշվում են սույն առարկայի համապատասխան աժիններն ուսումնասիրելու ժամանակ, իսկ այդ պարամետրերի թույլատրելի արժեքները հիմնականում ընտրվում են ըստ տեղեկատու նյութերի՝ համաձայն շահագործման պայմանների, նյութերի տեսակների, ջերմամշակման եղանակների, մաքրության, պատրաստման ճշտության աստիճանների ն այլն:

1.3. Մեքենամասերում

եռնվածքների ն լարումների ցիկլերի տեսակները Աշխատող մեքենաների մեքենամասերը ենթարկվում են ստատիկ կամ դինամիկ եռնվածքների ազդեցությունների, որոնց հետնանքով առաջանում են համապատասխան լարումներ: Մեքենամասի լարումը նութագրվում է լարումների ցիկլերով, որոնք հիմնականում լինում են ստատիկ ու դինամիկ, այն է` ոչ սիմետրիկ, զրոյական ն սիմետրիկ (նկ.1):

ա)

)

գ)

դ)

Նկ. 1. Լարումների ցիկլերի տեսակները. ա) ստատիկ, ) ոչ սիմետրիկ, գ) զրոյական, դ) սիմետրիկ:

Բեռնվածության մեկ ցիկլի ժամանակն անվանվում է պար երություն՝ Լ: Փոփոխական լարումների ցիկլը նութագրվում է առավելագույն ն ոiո, միջին լարումով` ն նվազագույն լարումներով` ոaո

ոՀ(ոaոՀոiո)/2, ցիկլի ամպլիտուդով` aՀ(ոaո - ոiո)/2, ցիկլի ասիմետրիայի գործակցով` R Հ ոiո/ոaո:

1.4. Նախագծման փուլերը Սարքավորումների նախագծման ն կառուցվածքավորման գործում կարնոր նշանակություն ունի անհրաժեշտ աշխատանքային փաստաթղթերի մշակումը, որի հիման վրա պատրաստվում, փորձարկվում ն շահագործվում են այդ սարքավորումները: Նախագծումը կառուցվածքի մշակման այն փուլն է, եր մշակվում են մի քանի սխեմաներ, կատարվում են կինեմատիկական, ուժային ն երկրաչափական պարամետրերի հիմնական հաշվարկներ, որոնց հիման վրա կազմվում են ընդհանուր ն հավաքական գծագրերը, էսքիզային ն տեխնիկական նախագծերը: Կառուցվածքավորումը կառուցվացքի մշակման այն փուլն է, եր վերջնական ձնավորվում են ոչ ստանդարտ մեքենամասերը ն մշակվում են աշխատանքային փաստաթղթերը: Նախագծումը ն կառուցվածքավորումն ընդգրկում են հետնալ փուլերը` - տեխնիկական պահանջների մշակում, որի դեպքում հիմնավորվում են կառուցվածքի ստեղծման ն շահագործման անհրաժեշտությունն ու պայմանները, - տեխնիկական առաջարկությունների մշակում, որի դեպքում ընտրված կառուցվածքի մի քանի սխեմանների վերա երյալ ներկայացվում են առաջարկություններ ն հիմնավոր նախնական հաշվարկներ, - էսքիզային նախագծի մշակում, որի դեպքում մշակվում են կառուցվածքի նախնական գծագրերը (ընդհանուր ն հավաքական)` հիմնավորված համապատասխան հաշվարկներով, - տեխնիկական նախագծի մշակում, որի դեպքում մշակվում են կառուցվածքի ճշտված գծագրերը (ընդհանուր ն հավաքական), ինչպես նան կատարվում են ոլոր մեքենամասերի նախագըծման ու ստուգման հաշվարկները, - կոնստրուկտորական աշխատանքային փաստաթղթերի մշակում, որի դեպքում մշակվում են տեխնիկական նախագծի փաստաթղթերը ն ոչ ստանդարտ մեքենամասերի աշխատանքային գծագրերը: Սարքավորումների նախագծման ժամանակ գործնականում ոչ միշտ է պահպանվում վերոհիշյալ հերթականությունը:

ԳԼՈՒԽ 2. ՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ ՓՈԽԱՆՑՈՒՄՆԵՐ

2.1. Հիմնական տեղեկություններ

Մեխանիկական փոխանցումները սարքավորումներ են՝ նախատեսված պտտական շարժումը կցման կամ կառչման սկզ ունքով հաղորդելու համար: Մեխանիկական փոխանցումները լինում են` - ըստ պտտական շարժման հաղորդման սկզ ունքի՝ շփման ն կառչման միջոցով աշխատող, - ըստ նշանակման՝ պտտման հաճախությունը նվազեցնող ն արձրացնող, իսկ ոլորող մոմենտների փոփոխումը համապատասխանա ար արձրացնող ն նվազեցնող, - ըստ արագության կարգավորման սկզ ունքի՝ հաստատուն ն փոփոխական արագության (նկ. 2), - ըստ անիվների (գլանվակների, ատամնանիվների, աստղանիվների, փոկանիվների) փոխադարձ դասավորության՝ արտաքին ն ներքին դասավորության, - ըստ յուղման պայմանների՝ յուղվող կամ չյուղվող:

ա)

) Նկ. 2. Վարիատորների սխեմաներ.

ա) անմիջական հպումով ճակատային վարիատոր, ) օժանդակ հոլովակով երկկոնական վարիատոր:

Երկրաչափական պարամետրերը: Մեխանիկական փոխանցումները նութագրող երկրաչափական պարամետրերն են. - լիսեռի վրա առաջացած հզորությունը՝ P - Ft · Մ, կՆ·մ/վրկ ( կՎտ) կամ Ն·մ/վրկ (Վտ),

- շրջագծային ուժը՝ Ft - P/ Մ - 2·Tո /D, Ն (կՆ), - ոլորող մոմենտը՝ Tո - Ft · D/2 - P/, Նմ (կՆն մ), - շրջագծային արագությունը՝ Մ-P/ Ft - ·D/2 - ·D·ո/60, մ/վրկ, - անկյունային արագությունը՝  - 2·Մ/D - ·ո/30, ռադ/վրկ, - պտտման հաճախությունը՝ ո - 30·/ - 60·Մ/(·D) - 60·Մ/(2·Pt), պտ./րոպե-1, - մեկ զույգի համար փոխանցման օ.գ.գ.-ն` ղ - P2/ P1, - ազմաստիճան փոխանցման ընդհանուր օ.գ.գ.-ն (աստիճանների թիվը` k)՝ ղը Հ ղ1· ղ2 · …· ղk, - փոխանցման թիվը ն փոխանցման հարա երությունը, որոնք պարզա անելու համար անհրաժեշտ է պտտման հաճախությունն ուսումնասիրել նվազեցնող (ուժային), հաստատուն (կինեմատիկական) ն արձրացնող (մուլտիպլիկատոր) փոխանցումներում (նկ. 3): Նվազեցնող փոխանցման դեպքում (նկ. 3ա) փոխանցման հարաերությունը որոշվում է հետնյալ արտահայտությամ ՝ ո1-2 - ո1/ո 2 - 1/2 » 1, իսկ փոխանցման թիվը՝ հետնյալ արտահայտությամ ՝ u - D2 / D1 - 22 / 21 » 1: Նվազեցնող փոխանցումների դեպքում ո1-2 - u » 1: Հաստատուն փոխանցման դեպքում (նկ. 3 ) փոխանցման հարաերությունը որոշվում է հետնյալ արտահայտությամ ՝ ո1-2 - ո1/ո 2 - 1/2 - 1, իսկ փոխանցման թիվը՝ հետնյալ արտահայտությամ ` u - D2 / D1 - 22 / 21 -1: Հաստատուն փոխանցումների դեպքում ո1-2 - u - 1 Բարձրացնող փոխանցման դեպքում (նկ. 3գ) փոխանցման հարա երությունը որոշվում է հետնյալ արտահայտությամ ՝ ո1-2 - ո1/ո 2 - 1/2 Հ 1,

իսկ փոխանցման թիվը` հետնյալ արտահայտությամ ՝ u - D1 / D2 - 21 / 22 » 1: Բարձրացնող փոխանցումների դեպքում` ո1-2  u:

ա)

)

գ) Նկ. 3. Մեխանիկական փոխանցումների հնարավոր տար երակները. ա) նվազեցնող,

) հաստատուն, գ) արձրացնող:

Այսպիսով, փոխանցման հարա երությունը նորոշում է առաջին օղակից դեպի երկրորդ օղակը շարժման պտտման հաճախության փոփոխումը. այն կարող է լինել 1-ից մեծ կամ 1-ից փոքր (ս Հ 1 տար երակը չի ուսումնասիրվում), իսկ փոխանցման թիվը նորոշում է շարժման պտտման հաճախության փոփոխումը` անկախ շարժման հաղորդման ուղղությունից. այն միշտ մեծ է լինում 1-ից (ս Հ 1 տար երակը չի ուսումնասիրվում): Բազմաստիճան (աստիճանների թիվը՝ k) փոխանցումների ընդհանուր փոխանցման թիվը կազմում է uը - u1 · u2 · u3 ·… · uk:

2.2. Շփական (ֆրիկցիոն) փոխանցումներ

Շփական փոխանցումները մեխանիկական սարքավորումներ են, որոնք նախատեսված են շփման միջոցով պտտական շարժում հաղորդելու համար: Շփական փոխանցումները լինում են՝ - ըստ գլանվակների մարմինների ձնի` գլանային, կոնական ն գլանային սեպաձն գլանվակներով, - ըստ գլանվակների հպման եղանակի` անմիջական ն օժանդակ տարրերի հպումով: Շփական փոխանցումներն օգտագործվում են հիմնականում փոքըր ն միջին եռնվածքներ ու տար եր արագություններ փոխանցելու համար (համապատասխանա ար Ք 20 կՎտ ն Մ 25 մ/վրկ): Միջին եռնվածքների դեպքում, որպես գլանվակների նյութ, ընտրվում է տար եր մակնիշների միջին ածխածնային կամ լեգիրված պողպատ (40, 45, 40X, 40XH, 18XÃ0, Ø015 ն այլն), իսկ փոքր եռնըվածքների ն տար եր արագությունների դեպքում` գորշ թուջ կամ պլաստմասսա: Շահագործման պայմաններով թելադրվում է նան յուղման սկզ ունքը: Շփական փոխանցումներն ունեն հետնյալ առավելությունները` կառուցվածքային պարզություն, պատրաստման ն հավաքման հեշտություն, համեմատա ար ցածր ինքնարժեք, հավասարաչափ ն անաղմուկ աշխատանք, փոխանցման թվի սահուն փոփոխում, գեր եռնվածքի դեպքում փոխանցման անջատման հնարավորություն, ինչպես նան հետնյալ թերությունները` տեղապտույտի ժամանակ գլանվակների մակերնույթների անհավասարաչափ մաշում, շառավիղային ուժի մեծ արժեքի ստեղծման անհրաժեշտություն (սահմանափակվում է հաղորդող հզորությունը) ն գլանվակների տեղապտույտի դեպքում ոչ հաստատուն փոխանցման թվի առաջացում: Շփական փոխանցումների գլանվակների մակերնույթները ենթարկվում են հոգնածային փշրամաշման, մաշման ն քերծման քայքայումների, որոնք նվազեցնելու նպատակով արձրացվում են գլանվակների մակերնութային կարծրությունը, մաշակայունությունը ն արելավվում յուղման պայմանները:

2.2.1. Գլանային շփական փոխանցումներ 2.2.1.1. Հիմնական տեղեկություններ Գլանային շփական փոխանցումները մեխանիկական փոխանցումներ են, որոնք գլանվակների միջոցով պտտական շարժում են հաղորդում զուգահեռ առանցքների միջն: Երկրաչափական պարամետրերը: Գլանային շփական փոխանցման (նկ.4) երկրաչափական պարամետրերն են. - փոխանցման թիվը՝ u - ո1 / ո2 - 1 / 2 - D2 / |D1·(1 - ))  D2 / D1, քանի որ սահքի գործակիցն ունի փոքր արժեք, մետաղների դեպքում  Հ 0,002 - 0,03, տեքստոլիտի դեպքում   0,01, իսկ ռետինի դեպքում   0,03, ընդ որում`  Հ (Մ1-Մ2) / Մ1, - գլանային զույգի միջառանցքային հեռավորությունը՝ a - (D2 Հ D1) /2 - D1· (u Հ 1)/2, որտեղ` «Հ» նշանը համապատասխանում է արտաքին կցմանը, իսկ «-» նշանը՝ ներքին կցմանը, - տանող գլանվակի պահանջվող տրամագիծը՝ D1 - 2 · a / (u Հ 1), - տարվող գլանվակի պահանջվող տրամագիծը (առանց ենթասահքի)` D2 - D1 · u:

Նկ. 4. Գլանային շփական փոխանցման հաշվարկային սխեմա:

Ուժային կախումները: Գլանվակների հպման տեղում ոլորող Tո1 մոմենտից առաջանում է շրջագծային Բt1 ուժը, իսկ դիմադրությունից`

շփման Բf ուժը: Փոխանցման ապահովման պայմանը հետնյալն է` Ff »Ft1: Ըստ կցման պաշարի K գործակցի, ինչպես նան շփման Ff ուժի ն այդ ուժը ստեղծող շառավղային Fr ուժի միջն եղած Ff - f·Fr կապի` ստացվում է Fr · f -K · Ft1, որտեղից որոշվում է շառավղային անհրաժեշտ սեղմող ուժը`

Fr 

K·Ft1 2·K·Tո1 K·Tո1·(u  1)   , f D1·f a·f

որտեղ կցման պաշարի գործակիցն ուժային փոխանցումների համար կազմում է KՀ1,2-1,8, կինեմատիկական զույգերի համար` K Հ 2-3, իսկ գլանվակների միջն եղած շփման գործակիցն աշխատանքային չյուղվող պայմանների դեպքում` f Հ 0,11-0,2, գլանվակների յուղման դեպքում` f Հ 0,04 - 0,05:

2.2.1.2. Գլանային շփական փոխանցումների հաշվարկն ըստ մաշակայունության Գլանային շփական փոխանցումների գլանվակները պատրաստվում են ոչ մետաղական նյութերից (ռետինից, կաշվից, փայտից ն այլն): Այդ փոխանցումները չեն ենթարկվում Հուկի օրենքին ն հաշվարկվում են ըստ մաշակայունության՝ զ - Fr / Ե2  |զ): Սեղմող ուժի արժեքը տեղադրելու դեպքում ստացվում է հետնյալ ստուգիչ անաձնը` K·Tո1·(u  1) զ  զ  , Ն/մմ: a·f ·Ե 2 Երկրաչափական պարամետրերի հարա երությունը գլանվակի լայնության Մa - Ե2/a = 0,2- 0,6 գործակցով արտահայտելու դեպքում ստացվում է նախագծման հետնյալ անաձնը` a-

K  Tո1  u  1 , մմ: զ f   Եa

Թույլատրելի գծային ճնշումն աշխատանքային պայմանների դեպքում կազմում է |զ|Հ40-80 Ն/մմ (պողպատ-տեքստոլիտ զույգի համար) ն |զ|Հ10-30 Ն/մմ (պողպատ-ռետին զույգի համար):

Սույն հաշվարկը կիրառվում է նան չյուղվող փոխանցումներում, որոնց գլանվակները պատրաստված են լինում պողպատից:

2.2.1.3. Գլանային շփական փոխանցումների հաշվարկն ըստ հպումային ամրության Հաշվարկը պարզեցնելու նպատակով կարելի է ընդունել, որ գլանվակները պատրաստված ն հավաքված են ացարձակ ճիշտ, դրանց նյութը պողպատից է ն համասեռ, մակերնութային շերտը կոշտ է, կցումը կատարվում է գծով, իսկ փոխանցումը յուղվում է: Կցման գոտում առաջացած դեֆորմացիաներից առավել վտանգավոր է տրորման դեֆորմացիան: Զգալի վտանգ են ներկայացնում նան մակերնութային հպումային լարումները: Վերջիններս որոշվում են Հերց-Բելյանի անաձնով`  

զE





2    1  2  

,

որտեղ` զ -ն գծային եռնվածքն է՝ զ - K·Tո1· (u Հ 1)/ a·f·Ե2, Ն/մմ, E -ն` առաձգականության (Յունգի) երված մոդուլը, որը գլանվակների տար եր նյութերի դեպքում որոշվում է հետնյալ անաձնով` E - 2 · E1· E2 / (E1+ E2), Ն/մմ2,  -ն Պուասոնի գործակիցն է. պողպատի համար  Հ 0,3, գորշ թուջի համար`  Հ 0,25, րոնզի համար  Հ 0,35,

 -ն` երված

կորության շառավիղը`

 

1   2 , մմ, 1   2

որտեղ` 1 - D1/2, իսկ 2 = D2/2: Արժեքները տեղադրելու դեպքում ստացվում է  

D2 D1  D 2 au :    D1 D 2  2u  1 u  12 4   2   2

Վերջինս Հերց-Բելյանի անաձնում տեղադրելու ն հպումային ամրության պայմանը կազմելու դեպքում ստացվում է

   0,418 

K  Tո1  u  1  u  12  E f  Ե2  a  a

  ,

որտեղից դուրս է երվում ստուգիչ անաձնը`

 

0,418 K  Tո1  E  u  1    , ն/մմ2: f  Ե2  u a

Ըստ Մ2 Հ Մa·a կախվածության` ստացվում է վերջնական նախագծման անաձնը`

 0,418  K  Tո1  E   a  u  1  , մմ:     f   Եa  u Վերջինիս վերլուծության հիման վրա կարելի է ի հայտ երել այն պարամետրերն ու շահագործման պայմանները, որոնք կարող են զգալի ազդեցություն ունենալ փոխանցման գա արիտային չափերի փոքրացման վրա: 3

2.2.2. Կոնական շփական փոխանցումներ 2.2.2.1. Հիմնական տեղեկություններ Կոնական շփական փոխանցումները մեխանիկական սարքավորումներ են, որոնք պտտական շարժումը հաղորդում են կոնական գլանվակների միջոցով՝ դրանց առանցքների տար եր անկյուններով: Հիմնականում օգտագործվում են ուղղահայաց առանցքներով (օրթոգոնալ) կոնական փոխանցումները: Երկրաչափական պարամետրերը: Կոնական շփական փոխանցման (նկ. 5) երկրաչափական պարամետրերն են` - ուղղահայացության պայմանը (կոնավորության անկյունների գումարը)՝  Հ 1 Հ 2 Հ 900, - փոխանցման թիվը՝ սՀ ո1/ո2 Հ 1/2  Օ2/Օ1 Հ tg2 Հ 1/tg1Հctg1, - արտաքին կոնական հեռավորությունը` R6 

որտեղից D1 

D12  D 22 2  R6 u2 1



,

D1 u 2  1 D 2 u 2  1 ,  2u 2  R6  u , D2  u2 1

ըստ եռանկյան` D1  2·R 6 ·sոո 1 , D 2  2·R 6 ·sոո 2 , - միջին կոնական հեռավորությունը` Dմ21  Dմ22

Dմ1 u 2  1 Dմ2 u 2  1 ,  2·u որտեղից համապատասխանա ար՝ Rմ 

Dմ1 

2  Rմ

u 1



Հ2·Rմ·sոո1,

Dմ2 

2  Rմ  u u2 1

 2·R մ ·sոո  2 :

Նկ. 5. Կոնական շփական փոխանցմամ հաշվարկային սխեմա:

Ուժային կախումները: Փոխանցման ընթացքում առաջացած շըրջագծային ուժը կազմում է Ft1 

2Tո1 , իսկ անհրաժեշտ սեղմող շառաDմ1

վղային ուժը՝ Fr 

K·Ft1 K·2·Tո1 K·Tո1 · u 2  1 ,   f f ·Dմ1 f ·R մ

վերջինիս ուժային աղադրիչները որոշվում են որպես շառավիղային ն առանցքային ուժեր` Fr1 - Fr·cos1 - Fa2, Fa1 - Fr·sոո1 - Fr2, որոնց հարա երությունը կազմում է

Fr1 Fr ·cos1 cos1    ctg1  u : Fa1 Fr ·sոո1 sոո1

2.2.2.2. Կոնական շփական փոխանցումների հաշվարկն ըստ մաշակայունության Եթե կոնական շփական փոխանցումների գլանվակները պատրաստվում են ոչ մետաղական նյութերից (ռետինից, կաշվից, փայտից ն այլն), որոնք չեն ենթարկվում Հուկի օրենքին, ապա հաշվարկվում են ըստ մաշակայունության (նկ. 5, Մ1 Հ Մ2)՝

զ - Fr / Ե2  |զ): Սեղմող ուժի արժեքը տեղադրելու դեպքում ստացվում է ստուգիչ անաձնը` զ

K·Tո1· u 2  1  զ  , Ն/մմ: f ·R մ ·Ե 2

Երկրաչափական պարամետրերի հարա երությունը գլանվակի լայնության Rմ - Ե2/Rմ - 0,2  0,4 գործակցով արտահայտելու դեպքում ստացվում է նախագծման հետնյալ անաձնը` Rմ 

K·Tո1 u 2  1 , մմ: f · Rմ ·զ 

Աշխատանքային չյուղվող պայմանների դեպքում գլանվակների միջն շփման գործակիցը կազմում է f - 0,150,25 (պողպատ-տեքստոլիտ զույգի համար) ն f - 0,350,7 (պողպատ-ռետին զույգի համար), իսկ թույլատրելի գծային ճնշումը՝ |զ) - 40  80 Ն/մմ (պողպատ-տեքստոլիտ զույգի համար) ն |զ) - 10  30 Ն/մմ (պողպատ-ռետին զույգի համար):

2.2.2.3. Կոնական շփական փոխանցումների հաշվարկն ըստ հպումային ամրության Ընդունելով շահագործման նույն պայմանները (ըստ գլանային շփական փոխանցումների համանման հաշվարկի)` կարելի է կոնական շփական փոխանցումը փոխարինել դրան համարժեք գլանային շփական փոխանցումով: Դրա համար պետք է հաշվարկային սխեմայի հիման վրա կատարել համապատասխան կառուցումներ, որոնց արդյունքում կստացվի գլանային հարթ գլանվակներով փոխանցում, որը համարժեք է ուսումնասիրվող կոնական փոխանցմանը (նկ. 6):

Նկ. 6. Կոնական շփական փոխանցման հաշվարկային սխեմա:

Ըստ գլանվակների նյութի տեսակի (պողպատ)` նշված գլանային զույգի համար հպումային լարումները կազմում են  

զE



 0,418 



2    1  

որտեղ՝ զ -ն գծային ճնշումն է` զ 

զE

,



K·Tո1· u 2  1 , f ·R մ ·Ե 2

 -ն` երված կորության շարավիղը՝  

հ1  հ2 : հ1  հ2

Ըստ ú1PՕ եռանկյան` հ1 - Dհ1/ 2- Rմ · tg1 - RÙ/u , իսկ ըստ Օ2PՕ եռանկյան` հ2 - Dհ2/ 2- Rմ · tg2 - Rմ · u: Արժեքները տեղադրելու դեպքում ստացվում է Rմ  Rմ  u R մ2 ·u R ·u :   u   2մ Rմ u 1  Rմ  u Rմ u  1 u  -ի ն զ-ի արտահայտությունները տեղադրելուց հետո ստացվում է



 H  0, 418 ·

 

K ·Tո1 · u 2  1·( u 2  1)·E f ·R մ Ե 2 ·R մ ·u



,

որտեղից դուրս է երվում վերջնական ստուգիչ անաձնը` H 

Նախագծման Մ2ՀRմ·Rմ արժեքը՝

0,418 KTո1 (u  1) ·E ·  H , Ն/մմ2: Rմ f ·Ե 2 ·u

անաձնը

ստանալու

համար

տեղադրվում

է

 0,418  K·Tո1·E   R մ  u 2  1 · 3  , մմ:   H  f · Rմ ·u

2.2.3. Գլանային սեպաձն գլանվակներով շփական փոխանցումներ 2.2.3.1. Հիմնական տեղեկություններ Գլանային սեպաձն գլանվակներով շփական փոխանցումները կազմված են սեպաձն ելուստներով ն առվակներով գլանվակներից, որոնք շարժում են հաղորդում հիմնականում զուգահեռ առանցքների միջն: Այս փոխանցումներն ունեն հետնյալ առավելությունները՝ հարաերական մեծ եռնվածքների փոխանցում, սեղմող շառավիղային փոքըր (մոտ չորս անգամ) ուժի անհրաժեշտություն, որ պայմանավորված է գլանվակների մակերնույթների սեպաձնությամ , ինչպես նան հետնյալ թերությունը՝ կցման մակերնույթի երկարության վրա կետերի արագությունների տար երությունը, ինչի հետնանքով առաջանում է ինտենսիվ անհավասարաչափ մաշում, ուստի այս փոխանցումները նպատակահարմար է օգտագործել կարճատն ժամկետում: Երկրաչափական պարամետրերը: Գլանային սեպաձն գլանվակներով շփական փոխանցման (նկ. 7) երկրաչափական պարամետրերն են` ո D  - փոխանցման թիվը՝ u  1  1  մ2 , ո 2 2 Dմ1 - զույգի միջառանցքային հեռավորությունը՝ D  Dմ1 Dմ1 · (u  1) a  մ2  , որտեղից տանող գլանվակի միջին տրամագիծը կազմում է 2·a : Dմ1  u 1

Նկ. 7. Գլանային սեպաձն գլանվակներով շփական փոխանցման հաշվարկային սխեմա:

Համաձայն սեպերի կետերի տար եր շրջագծային արագությունների` մաշումը նվազացնելու նպատակով սեպերի արձրությունը սահ0,08 · a արտահայտության, քանի որ մանափակվում է ըստ հ  u 1 D հ  0,08 · մ1 : Նկ. 7-ից երնում է, որ x  հ · tg : Ընդ որում, որպես սեպի անկյուն, նպատակահարմար է ընդունել  Հ15°18°: Գլանվակների լայնությունը կազմում է  8  (  2 · x ) · 2  (2  1) ·   2 ·  2 · 2 · (  x )  2 · 2 · (  հ · tg) , որտեղ՝ 2-ը սեպերի քանակն է, իսկ  -ն` սեպի գլխիկի լայնությունը,   3  5 մմ: Ուժային կախումները: Կցման մեջ առաջանում է հետնյալ ուժաF / 2·2  sոո  , յին հարա երությունը (նկ. 7)` rս Fr գ / 2 · 2

որտեղից

Frս F Frս  sոո  , Fr գ  rս   3,9 · Frս , այսինքն՝ սեպաձն Fr գ sոո  sոո 150

գլանվակների դեպքում, ըստ գլանային զույգերի, անհրաժեշտ է ստեղծել մոտ չորս անգամ փոքր սեղմող ուժ: Քանի որ փոխանցման գոյության պայմանն է Ff  Ft1 , իսկ շըփման ուժը կազմում է Ff  Fr գ · f , ապա Fr գ · f  k · Ft1 , որտեղից

Fr գ 

k · Ft1 k · 2 · Tո1  : f · Dմ1 f

Շրջագծային ուժը կազմում է Ft1  2 · Tո1 / Dմ1 , իսկ տանող գլան-

2·a : u 1 Այսպիսով, հարթ մակերնույթներով գլանվակների կցման գոտում սեղմող շառավղային ուժը կազմում է Fr գ  k · Tո1 ·( u  1) / f · a : վակի միջին տրամագիծը՝ Dմ1 

2.2.3.2. Գլանային սեպաձն գլանվակներով շփական փոխանցումների հաշվարկն ըստ մաշակայունության Չյուղվող գլանվակների դեպքում առավել վտանգ է ներկայացնում մաշումը: Մաշակայունության պայմանն է զ  |զ) , որտեղ զ-ն գծային եռնվածքն է (ճնշումը)՝ Fr գ k · Tո1·( u  1)   զ  : զ 2 · 2 · 8գ 2· f · a · 2·8գ Քանի որ 8գ-հ /cos, ապա զ 

k · Tո1 ·(u  1)·cos   զ  : 2· f · a · 2·հ

հ-0,08·a/(uՀ1) արտահայտությունը տեղադրելու դեպքում ստացվում է ստուգման անաձնը`

զ

k · Tո1·(u  1) 2 ·cos  2· f · 0,08 · a 2 · 2·հ

որտեղից դուրս է երվում նախագծման a

 զ  , Ն/մմ, անաձնը`

k · Tո1·(u  1) ·cos  , մմ: 2· f · 0,08 ·զ · 2·հ

2.2.3.3. Գլանային սեպաձն գլանվակներով շփական փոխանցումների հաշվարկն ըստ հպումային ամրության Հաշվարկ կատարելու համար սեպաձն գլանվակներով փոխանցումը փոխարինվում է դրան համարժեք հարթ գլանվակներով փոխանցումով (նկ. 8): Ստացված զույգի համար օգտագործվում է հպումային լարումների անաձնը՝  H  0,418 · զ ·

E 

,

որտեղ զ-ն գծային եռնվածքն է՝ Fr գ k · Tո1·(u  1) զ :  2 · 2 · 8գ 2· f · a · 2·8գ Քանի որ Ցգ Հ h / cօs, ապա զ 

k · Tո1·(u  1)·cos  : 2· f · a · 2·հ

հ - 0,08 · a / (u+1) արտահայտության տեղադրումից հետո ստացվում է զ

k · Tո1 ·(u  1) 2 ·cos  2· f · 0,08 · a 2 · 2·հ

:

Նկ. 8. Գլանային սեպաձն գլանվակներով շփական փոխանցման հաշվարկային սխեմա:

Հարթ գլանվակների երված կորության շառավիղը կազմում է  ·   հ1 հ 2 , հ1   հ 2 որտեղ համարժեք հարթ մակերնույթներով գլանվակների շառավիղները որոշվում են հետնյալ արտահայտություններով (ըստ Օ1Օ1'P ն Օ2Օ2'P եռանկյունների)` Dմ1 a a·u Dմ2 ն հ 2  ,   հ1   2 · sոո 1 sոո · (u  1) 2 · sոո 2 sոո · (u  1) որոնք վերոհիշյալ անաձնում տեղադրելու դեպքում ստացվում է a·u :   sոո · (u  1) 2 Հպումային ամրության պայմանը ձնափոխելու դեպքում  H  0,418 ·

E · k · Tո1·(u  1) 2 · cos ·sոո ·(u  1) 2 2·2 · f · 0,08 · a 2 · a · u

  H :

Վերջնական ստուգիչ անաձնը ստացվում է  H  0,522 ·

k·E · Tո1 ·(u  1) 4

2 ·f ·a ·u

  H , Ն/մմ :

Վերջինս ձնափոխելուց հետո էլ ստացվում է նախագծման անա2

ձնը`

 0,522  k · Tո1 · E  · , մմ, a  3 (u  1) 4 · 3   f ·2·u  H 

 0,522  k · Tո1 · E ·(u  1) 4  · : կամ a  3   f ·2·u  H 

2.3. Ատամնավոր փոխանցումներ 2.3.1. Հիմնական տեղեկություններ Փոխանցումները, որոնցում պտտական շարժումը հաղորդվում է կառչման սկզ ունքով` ատամնանիվների միջոցով, կոչվում են ատամնավոր: Ուժային ատամնավոր փոխանցումներում տանող փոքր ատամնանիվը կոչվում է ատամնանվակ, իսկ տարվող մեծը՝ ատամնանիվ: Ատամնավոր փոխանցումները մեխանիկական փոխանցումներից ամենատարածվածներն են: Դրանք օգտագործվում են արտադրության ոլոր ճյուղերում, քանի որ հզորություններ ն շրջագծային արագու25

թյուններ են փոխանցում լայն միջակայքով: Ատամնավոր փոխանցումներն ունեն հետնյալ առավելությունները` մեծ հզորությունների (Ք 50000 կՎտ) ն շրջագծային արագությունների (Մ150 մ/վրկ) հաղորդման հնարավորություն, փոքր գա արիտային չափեր ն սպասարկման պարզություն, արձր օ.գ.գ., երկարակեցություն, փոխանցման թվի հաստատունություն, հենարաններում առաջացող հարա երական փոքր եռնվածքներ, ինչպես նան հետնյալ թերությունները` ատամնանիվների ատամների պատրաստման համեմատաար արձր ճշտության աստիճանի ապահովման անհրաժեշտություն, արձր արագությունների դեպքում առաջացող աղմուկ, փոխանցման թվի սահմանափակում (մեկ զույգի համար ս12,5), հարվածային եռնըվածքների փոխհատուցման դժվարություն՝ կապված օղակների արձըր կոշտության հետ ն այլն: Ատամնավոր փոխանցումները լինում են (նկ. 9)` - ըստ կառուցվածքային կատարման՝ աց, փակ ն կիսափակ, - ըստ անիվների ձնի ն լիսեռների դասավորության՝ գլանային զուգահեռ (ա, ,գ,դ,ե), կոնական հատվող (զ,է), որդնակային (թ), պտուտակային (դ), ատամնաձողային (ը), խաչվող առանցքներով, - ըստ օղագոտու վրա ատամների դասավորության՝ ուղղատամ (ա,ե,զ,ը), շեղատամ ( ,դ,թ), երկշեղ (գ) ն կլոր (է) ատամներով, - ըստ ատամի ձնի՝ էվոլվենտային, կլոր պրոֆիլով (Նովիկովի փոխանցում, դ) ն ցիկլոիդային, - ըստ անիվների փոխադարձ դասավորության՝ արտաքին ( ացի ե-ից, ոլորը) ն ներքին (ե) դասավորությամ , - ըստ փոխանցումների աստիճանների թվի՝ միաստիճան, երկաստիճան ն ազմաստիճան, - ըստ շրջագծային արագության մեծության՝ դանդաղընթաց (Մ3 մ/վրկ), միջին արագության (ՄՀ315 մ/վրկ) ն արագընթաց (Մ»15 մ/վրկ), - ըստ հաղորդվող եռնվածքի՝ նվազ եռնավորված (Ք1,0 կՎտ), միջին եռնավորված (Ք15,0 կՎտ) ն գեր եռնավորված (Ք15 կՎտ): Ըստ շահագործման պայմանների` ատամնավոր փոխանցումները պատրաստվում են տար եր նյութերից: Նվազ եռնավորված փոխանցումների համար ատամնանիվները նպատակահարմար է պատրաստել շերտավոր պլաստիկից (/Ñ1),

տեքստոլիտից (10), կապրոնից, նայլոնից ն այնպիսի նյութերից, որոնք կարող են աշխատել նան պողպատյա ատամնանիվների հետ: Պլաստմասսայից պատրաստված ատամնանիվները լավ են զելվում (1ծ6ծ881Ծû48ԵԾո7), նվազ զգայուն են պատրաստման ն հավաքման անճշտությունների նկատմամ , շատ աղմկոտ չեն, լավ են դիմանում ագրեսիվ միջավայրում, սակայն եռնունակությամ ն դիմացկունությամ զիջում են պողպատից պատրաստված ատամնանիվներին:

ա)

զ)

)

գ)

է)

դ)

ը)

ե)

թ)

Նկ. 9. Ատամնավոր փոխանցումների տեսակները. ա) գլանային ուղղատամ, ) գլանային շեղատամ, գ) գլանային երկշեղ, դ) գլանային պտուտակավոր, ե) գլանային ուղղատամ (ներքին կառչումով), զ) կոնական ուղղատամ, ե) կոնական շրջանային ատամներով, ը) ատամնաքանոնային, թ) որդնակային:

Միջին եռնավորված փոխանցումների համար ատամնանիվները նպատակահարմար է պատրաստել տար եր մակնիշների գորշ կամ արձրամուր թուջից (ՇՎ28, ՇՎ32, ՇՎ35 կամ ՑՎ45, ՑՎ55, ՑՎ65՝ փոքր արագությունների դեպքում) ն ածխածնասակավ պողպատից (միջին արագությունների դեպքում) 25, 30, 35: Գեր եռնավորված փոխանցումների ատամնանիվները նպատակահարմար է պատրաստել տար եր մակնիշների որակյալ ն միջին լեգիրված ածխածնային պողպատից (40, 45, 50, 400, 4001, 40011À ն այլն): Ջերմամշակման տար եր եղանակների (ցեմենտացում, արելավում, մակերնութային մխում, ազոտացում ն այլն) միջոցով ապահով27

վում է ատամների մակերնութային ÍՑ265355 կարծրություն: Միջին ն գեր եռնավորված հարվածային ռեժիմների դեպքում, ըստ մակերնութային արձր կարծրության, ապահովվում են ատամների ներքին ճկունությունը ն պլաստիկությունը:

Ատամնանիվների

ատամների

պատրաստման

եղանակները:

Ատամնանիվների ատամների նախապատրաստվածքները ստանում են գլոցումով, դրոշմումով, կռումով, ձուլումով, եռակցումով ն մետաղահատումով: Նվազ եռնավորված, դանդաղընթաց (Մ0,5 մ/վրկ) ատամնանիվների ատամները կարելի է պատրաստել ձուլման կամ դրոշմման եղանակով՝ թեպետ այդ ատամնանիվների ատամների պատրաստման ճըշտության ցածր աստիճանի: Միջին արագության, փոքր մոդուլով ատամնանիվների ատամները կարելի է ստանալ գրտնակմամ ՝ առանց ատամների մակերեվույթների հետագա մշակման: Ուժային փոխանցումների ատամնանիվների ատամները, որոնք պահանջում են ճշտության արձր աստիճան, պատրաստվում են ատամնաֆրեզերող, ատամնառանդող, ատամնաթործող ն ատամնահըղկող հաստոցների վրա` պատճենահանման կամ շրջգլորման (1868Ծ68) եղանակներով (նկ.10):

գ)

)

ա)

դ)

ե)

Նկ.10. Ատամնանիվների մետաղահատման հիմնական եղանակները. ա) պատճենահանում սկավառակային ֆրեզի միջոցով, ) պատճենահանում ծայրային ֆրեզի միջոցով, գ) պատճենահանում որդնակային ֆրեզի միջոցով, դ) շրջգլորում ատամնաթործիչի միջոցով, ե) շրջգլորում կատարավոր ատամնահատիչի միջոցով:

Ատամնանիվների ատամների պրոֆիլների պատրաստման ճըշտության աստիճանը ն փոխանցումների օ.գ.գ-ն: Ստանդարտով նախատեսված ատամնանիվների ատամների պրոֆիլների պատրաստման ճշտության տասներկու աստիճաններից աղյուսակ 1-ում ներկայացված են չորսը (6, 7, 8, 9), որոնք օգտագործվում են ընդհանուր մեքենաշինության մեջ ն ընդունվում են ըստ ատամնանիվների շրջագծային արագության: Ինչպես երնում է աղյուսակից, արագության արժեքի արձրացմանը համապատասխան արձրանում է ատամների պրոֆիլների պատրաստման ճշտության աստիճանը, ինչը նպաստում է դինամիկական հարվածների նվազեցմանը: Աղյուսակ 1 Ատամնանիվների ատամների պրոֆիլների պատրաստման ճշտության աստիճանը Անիվների տեսակները

Ատամների տեսակները

Գլանային

ուղղատամ շեղատամ ուղղատամ շեղատամ շեղատամ

Կոնական Որդնակային

ճշտության աստիճանը անիվների առավելագույն շրջագծային արագությունը, մ/վրկ 1,5 7,5 1,5

6-րդ աստիճանը համապատասխանում է մեծ ճշտությամ , արագընթաց փոխանցումներին: 7-րդ աստիճանը համապատասխանում է նորմալ ճշտությամ փոխանցումներին, որոնք կատարվում են մեծ արագությամ ն միջին եռնվածքով կամ հակառակը: 8-րդ աստիճանը համապատասխանում է միջին ճշտությամ ընդհանուր մեխանիկական փոխանցումներին: 9-րդ աստիճանը համապատասխանում է առավել ցածր ճշտությամ դանդաղընթաց փոխանցումներին: Փոխանցումների օ.գ.գ.-ն հաշվի է առնում հզորությունների կորուստն առանցքակալներում, ատամնվոր կառչման գոտում, ինչպես նան հիդրավլիկական կորուստները` կապված յուղման հետ: Ատամնավոր փակ (յուղվող) զույգերի օ.գ.գ.-ի կախումն ատամնանիվների ատամների պրոֆիլների պատրաստման ճշտության աստիճանից ներկայացված է աղյուսակ 2-ում:

Աղյուսակ 2 Ատամնավոր զույգերի օ.գ.գ.-ի արժեքները Փոխանցման տեսակը Գլանային Կոնական Որդնակային

0,985 0,98 0,85  0,92

ճշտության աստիճանը 0,98 0,97 0,97 0,96 0,82  0,9 0,75  0,85

0,96 0,95 0,6  0,8

Որդնակային զույգերի օ.գ.գ.-ի արժեքների շրջանակը նորոշվում է նան որդնակների մուտքերի թվով: Բաց ատամնավոր զույգերի (չյուղվող) օ.գ.գ-ի արժեքները փոքր են աղյուսակային արժեքներից մոտավորապես 2030 Չ-ով:

2.3.2. Գլանային ուղղատամ ատամնավոր փոխանցումներ 2.3.2.1. Հիմնական տեղեկություններ Գլանային ուղղատամ ատամնավոր փոխանցումներն ատամնավոր կառչման փոխանցումներ են, որոնց ատամները դասավորված են անիվի առանցքին զուգահեռ: Դրանք օգտագործվում են փոքր հեռավորությունների վրա տար եր եռնվածքներ հաղորդելու համար ն ունեն սահմանափակ շրջագծային արագություն: Մ  30 մ/վրկ արժեքով գլանային ուղղատամ փոխանցումներում շրջագծային արագության մեծացման հետ միասին ուժեղանում է ատամների հարվածային աղմուկը: Գլանային ատամնանիվի կառուցվածքային սխեման ներկայացված է նկ. 11-ում: Երկրաչափական պարամետրերը: Ուժային փոխանցումների կառչման հիմնական օրենքից խում է փոխանցումների թվի հարա երության որոշման հետնյալ արտահայտությունը` ո  d r սՀ 1  1  2  2  2  6, ո 2 2 d1 r1 21 որտեղ փոխանցման թվի սահմանափակումը երված է մեկ զույգ ուժային փոխանցումների միջին չափերն ապահովելու համար:

ա)

)

Նկ. 11. Գլանային ատամնանվի կառուցվածքային սխեմա. ա) ատամնանիվների տարրերը,

) ատամնանիվների հիմնական մասերը.

1-անվակունդ, 2-ատամնանիվի պսակ, 3-ատամ, 4-իջվածք (գոգավորություն):

Ուժային ատամնավոր փոխանցումներում ուսումնասիրվում են ստանդարտ պրոֆիլով` առանց շեղման (x-0) ատամնանիվները, որոնց կառչման անկյունն է  Հ 20օ: Այս դեպքում ատամը, երեք շրջանագծերի միջոցով ձնավորվելով ըստ արձրության, աժանվում է երկու մասի՝ ատամի գլխիկի ն ատամի ոտիկի: Ատամի գլխիկի ն ոտիկի արձրությունները ստանդարտով որոշվում են համապատասխանա ար հa-1,0 · ոո ն հf -1,25 · ոո արտահայտություններով (նկ.12):

Նկ. 12. Ատամնավոր էվոլվենտային փոխանցման հաշվարկային սխեմա:

Ատամի արձրությունը կազմում է հ - հa + հf - 1,0·ոո + 1,25·ոո - 2,25·ոո: Ատամների թիվը Z-ով, իսկ կառչման քայլը Քt -ով նշանակելու դեպքում ստացվում է աժանարար շրջանագծի երկարությունը՝ P · d - 2·Pt, որտեղից d - 2· t :  Pt - ոո հարա երությունը կոչվում է կառչման մոդուլ, որի ար ժեքը ստանդարտացված է ըստ ԳՈՍՏ 9563-60-ի: Այսպիսով, զրոյական շեղումով ատամնանիվների համար աժանարար (սկզ նական) շրջանագծի տրամագիծը որոշվում է հետնյալ արտահայտությամ ` d - ոո · 2 - dw , արտաքին տրամագիծը (ատամների գլխիկներով անցնող)՝ հետնյալ արտահայտությամ ` da - d + 2· հa - d + 2 ·ոո, ներքին տրամագիծը (ատամների ոտիկներով անցնող)՝ հետնյալ արտահայտությամ ` df - d – 2,5 · հf - d – 2,5 · ոո, փոխանցման միջառանցքային հեռավորությունը՝ հետնյալ արտահայd  d d  (u  1) ո ո · 21  (u  1)  aՀ 2 1 1 : տությամ ` Վերջինիս համաձայն` ատամնանվակի անհրաժեշտ ատամների 2·a թիվը կազմում է 21  , mn ·(u  1) 2·a , ս  1 որտեղ «Հ» կամ «–» նշանները համապատասխանում են արտաքին կամ ներքին կառչման փոխանցումներին: Որպես ատամնանվակի ատամների թիվ` վերցվում է ստացված արժեքին մոտ ամ ողջական մեծ թիվ: Ատամնանիվի ատամների թիվը որոշվում է 22 - 21 · u արտահայտությամ : ՈՒժային կախումները: Գլանային ատամնավոր փոխանցման կառչման գոտում (N-N) նորմալ գծի ուղղությամ առաջանում է մեկ նորմալ ուժ (Բո), որն ուղղատամ ատամնանիվների մոտ աժանվում է

իսկ աժանարար տրամագիծը՝

d1 

երկու, այն է` շրջագծային (Բt) ն շառավիղային (Բr) (նկ. 13):

աղադրիչների

Նկ. 13. Գլանային ուղղատամ զույգի կառչման գոտում առաջացած ուժերը:

Շրջագծային ուժը որոշվում է հետնյալ արտահայտությամ ` 2·Tո1 Ft1  Fո  cos   , Ն, d1 իսկ շառավիղային ուժը` հետնյալ արտահայտությամ ` Fr1 - Fո·sոո - Ft1·tg, Ն:

2.3.2.2. Գլանային ուղղատամ ատամնավոր փոխանցումների հաշվարկն ըստ ծռման ամրության Հաշվարկը (նկ.14) պարզեցնելու համար ընդունվում են հետնյալ պայմանները. կառչման գոտում գտնվում են մեկ զույգ ատամներ, որոնց նյութը համասեռ է, նորմալ Fո ուժը կիրառվում է կառչման գոտում (Ը կետում), ատամները դիտարկվում են որպես արձակային հեծաններ, պրոֆիլները` որպես գլաններ, ատամների մակերնույթը կոշտ է, կառչումը կատարվում է գծով, սահքը ացակայում է, տեղի է ունենում միայն ատամների շրջգլորում, ատամները չեն յուղվում: Շահագործման նշված պայմաններում ատամների փոխազդեցության պատճառով առաջացած ծռման, սեղմման ն այլ դեֆորմացիաներից առավել վտանգավոր է ծռման դեֆորմացիան: Վտանգավոր հատվածքը հատկապես ատամի ոտիկի հատույթն է, որն ուղղանկյուն է (ատամնանիվի Ե երկարությամ ն Տ լայնությամ ):

Նկ. 14. Գլանային ուղղատամ ատամնավոր փոխանցման հաշվարկային սխեման ըստ ծռման ամրության:

Ծռման ամրության պայմանն է Խ  F  ծ  ծ  F  ծ , Wծ որտեղ Խծ-ն առավելագույն ծռող մոմենտն է, Խծ Հ Fո · 6, իսկ Մծ-ն` ուղղանկյան հատույթի դիմադրության ծռող մոմենտը, Մծ- Ե·Տ2/6: Արժեքները տեղադրելու դեպքում ստացվում է F 

Ft1· 6 F· 6   F : Ե·Տ Ե·Տ2 ·cos 

Ատամի արձրության, ոտիկի լայնության ն նորմալ կառչման մոդուլի միջն ստանդարտով նախատեսված են որոշակի կախվածություններ` արտահայտված ատամի արձրության   6/ո ո  ն լայնության

  Տ / ո ո 

գործակիցներով: Վերջիններս ամրության պայմանի մեջ տե-

ղադրելուց հետո ստացվում է Ft1·  · ո ո Ft1·   F : F   Ե ·  · ոո Ե ·  · ոո · cos  · cos  Ատամի պրոֆիլի ձնը նորոշող գործակիցների հարա երությունը  2  cos  7 6

որպես ատամի պրոֆիլի գործակից, այն է` YF 

6·  նշանակելու դեպքում ստացվում է 7  2 ·cos  F 

Ft1  K F ·YF  Y Ե·ոո



2·Tո1 ·K F ·YF  Y d1 ·Ե·ո ո

 F :

կամ

Վերջնական ստուգիչ անաձնն է 2·Tո1·KF ·YF  Y  F , Ն/մմ2,  F  ծ  21·Ե·ո 2ո որտեղ՝

K F -ը համալիր եռնվածքի գործակիցն է. ծռման ամրության

հաշվարկի դեպքում K F -KF·KF·KFv, KF-ն` եռնվածքի աշխման գործակիցը, ուղղատամ փոխանցման դեպքում KF-1,0, KF-ն` եռնվածքի խտացման գործակիցը. համաձայն հենարանների նկատմամ անիվների դասավորության, Եd-Ե2/d1 պսակի լայնության գործակցի ն ատամների կարծրության (H8  350)` KF-1,01,3, KFv-ն` դինամիկական եռնըվածքի գործակիցն ըստ շրջագծային արագության (Մ), ատամների կարծրության (H8  350), ատամների պատրաստման ճշտության աստիճանի ն ատամների թեքության (գործակիցներն ընտրվում են ստանդարտով նախատեսված աղյուսակներից), KFv-1,01,4, Y-ն` ատամների թեքության գործակիցը, Y-1-0/1400 (ուղղատամի դեպքում Y-1,0)1 Ատամնանիվի պսակի լայնության գործակիցը (  Ե  Ե 2 / ո ո  10  20 ) հաշվի առնելու ն Ե2 - Ե·ոո արտահայտությունը տեղադրելու դեպքում ստացվում է կառչման մոդուլի որոշման նախագծման անաձնը՝ ոո 

K F ·Ft1  YF  Y  Ե · Բ

3

2·Tո1·K F ·YF  Y 21· Ե · Բ

, մմ:

Նախագծման փուլում եռնվածքի գործակցի արժեքը մոտավորապես ընդունվում է KF  KH  KH - 1,151,5:

2.3.2.3. Գլանային ուղղատամ ատամնավոր փոխանցումների հաշվարկն ըստ հպումային ամրության Հաշվարկի (նկ.15) համար ընդունվում են հետնյալ շահագործման պայմանները. կառչման գոտում գտնվում են մեկ զույգ ատամներ, որոնց նյութը համասեռ է, նորմալ Fո ուժը կիրառվում է կառչման Ք կետում, ատամները դիտարկվում են որպես արձակային հեծաններ, իսկ դրանց պրոֆիլները` որպես գլաններ, ատամների մակերնույթը կոշտ է, կառչումը կատարվում է գծով, սահքը ացակայում է ն առաջանում է միայն ատամների շրջգլորում, ատամները յուղվում են:

Նկ. 15. Գլանային ուղղատամ ատամնավոր փոխանցման հաշվարկային սխեման ըստ հպումային ամրության:

Նշված շահագործման պայմաններում ատամների փոխազդեցության պատճառով առաջացած ծռման, սեղմման ն այլ դեֆորմացիաներից առավել վտանգավոր է սեղմման դեֆորմացիան, որի ժամանակ առաջանում են մակերնույթային հպումային լարումներ: Հպումային ամրության պայմանն է  H  0,418· զ·

E 

 H :

Եթե ատամնանիվները պատրաստված են լինում պողպատից, 2·E1  E 2 E   E1  2,1·105 , Ն/մմ2: ապա E1  E 2 Կորության երված շառավիղը կազմում է  

1  2 : 1   2

Հաշվարկային սխեմայից երնում է, որ ըստ Օ1DP ն Օ28P եռանկյունների՝ d d 1  1 ·sոո ,  2  2 ·sոո  , որոնց արժեքները տեղադրելուց հետո ստացվում է d1 d  sոո  · 2 ·sոո  d1·d 2 ·sոո 2  d ·sոո  a  u  sոո     2  , d1 d2   · d ·( u )·sոո 2·(u  1) (u  1) 2  sոո   ·sոո 

2·a·u : u  1 Տարվող ատամնանիվի ատամի մակերնույթի վրա առաջացած գծային եռնվածքը կազմում է (ըստ եռնվածքի K H գործակցի)

որտեղ d 2 

զ

F ·K Fո K H 2·Tո1·K H T ·K ·( u  1) :  t H   ո1 H Ե2 Ե 2 ·cos  Ե 2 ·d1·cos  Ե 2 ·a·cosα

Վերջինս հպումային ամրության պայմանի մեջ տեղադրելու դեպքում ստացվում է  H  0,418·

Tո1·K H ·(u  1) 2,1·105 ·  H : a  u  sոո Ե 2 ·a·cosα (u  1) 2

Գլանային ուղղատամ ատամնավոր փոխանցման համար վերջնական ստուգիչ անաձնը, ըստ  Հ 20օ-ի, կազմում է H 

310 K H ·Tո1  (u  1) 3 ·  H , Ն/մմ2: a Ե2· u

Համալիր եռնվածքի գործակիցը հպումային ամրության հաշվարկի դեպքում որոշվում է հետնյալ արտահայտությամ ` KH - KH· KH· KHՄ,

KH-ն եռնվածքի աշխման գործակիցն է ուղղատամ փոխանցման դեպքում KH-1,0, KH-ն՝ եռնվածքի խտացման գործակիցը. համաձայն հենարանների նկատմամ անիվների դասավորության, Եd-Ե2/d1-0,20,6 պսակի լայնության գործակցի ն ատամների կարծրության (H8  350)` KH-1,0 1,3, KHv-ն՝ դինամիկական եռնվածքի գործակիցն ըստ շրջագծային արագության (Մ), ատամների պատրաստման ճշտության աստիճանի ն ատամների թեքության (գործակիցներն ընտըրվում են ստանդարտով նախատեսված աղյուսակներից), KHv - 1,0 1,11: Ե2-Եa·a արտահայտությունը հաշվի առնելու դեպքում ստացվում է նախագծման հետնյալ անաձնը` որտեղ`

 310  K H · Tո1   a  (u  1) ·  :   H   Եa · u Թվային գործակիցն առանձնացնելուց հետո ստացվում է

a  K a · (u  1) · 3

K H ·Tո1 ,  Եa · u·  2H

որտեղ` Ka-ն միջառանցքային հեռավորության թվային գործակիցն է. ուղղատամ փոխանցման դեպքում Ka - 49,51 Ըստ հենարանների նկատմամ անիվների դասավորության ն H8350 կարծրության` եռնվածքի գործակիցը նախագծման փուլում ընդունվում է KH  KH - 1,0 1,35:

2.3.3. Գլանային շեղատամ ատամնավոր փոխանցումներ 2.3.3.1. Հիմնական տեղեկություններ Գլանային շեղատամ ատամնավոր փոխանցումների ատամները պտտման առանցքի նկատմամ դասավորված են որոշակի օ անկյան տակ: Ատամնավոր զույգի ատամների թեքության անկյունը նույնն է, սակայն ատամները դասավորված են հակառակ ուղղությամ : Գլանային շեղատամ ատամնավոր փոխանցումներն ունեն հետնյալ առավելությունները` ատամների թեքության պատճառով երկու ն ավելի ատամնազույգերի միաժամանակյա մասնակցություն կառչմանը ատամների ողջ լայնությամ ն աստիճանա ար, ինչը նպաստում է ավելի սահուն կարչմանը, անաղմուկ աշխատանքին ն մեկ ատամի վրա ընկնող եռնվածքի փոքրացմանը (ուստի օգտագործվում են միջին ն արձր արագությունների ու եռնվածքների (P  50 Կվտ ն Մ  30 մ/վրկ) դեպքում), ինչպես նան հետնյալ թերությունները՝ համեմատա ար արձր ինքնարժեք, կառչման գոտում երրորդ առանցքային Fa ուժի առաջացում, ինչը հանգեցնում է հանգույցների արդացման: Երկրաչափական պարամետրերը: Նկ. 16-ից երնում է, որ գլանային շեղատամ ատամնանիվներում կարելի է չափել կառչման երկու քայլ՝ պտտման առանցքին ուղղահայաց ճակատային հարթությունում (Pts - ·ոs) ն ատամի նորմալ հարթությունում (Ptո - ·ոո): ՈՒստի տարերվում են ճակատային կառչման (ոs - Pts /) ն նորմալ կառչման (ոոPtո /) մոդուլներ: Ընդ որում` նորմալ մոդուլը ստանդարտացված է: P Քանի որ Pts  tո , ապա վերը նշված մոդուլների կապը կլինի cos  ոs 

ոո : cos 

Նկ.16. Գլանային շեղատամ ատամնանիվի հաշվարկային սխեմա:

Մի կողմից անկյան մեծացումը դրական ազդեցություն է ունենում կառչման պատկերի վրա, մյուս կողմից ացասա ար է ազդում առանցքային ուժի մեծության վրա: Քանի որ շեղատամ ատամնանիվի ատամի չափերը, ըստ արձրության, համապատասխանում են ուղղատամ ատամնանիվի ատամի չափերին, ապա անիվի տրամագծերը որոշվում են հետնյալ կերպ՝ ո ·2 - աժանարար շրջանագծի տրամագիծը՝ d  ոs ·2  ո , cos  - արտաքին տրամագիծը՝  2  ո ·2 d a  d  2·ո ո  ո  2·ո ո  ո ո ·  2  , cos   cos   - ներքին տրամագիծը՝ d f  d  2,5·ո ո 

 2  ո ո ·2  2,5·ո ո  ո ո ·  2,5  , cos   cos  

- զույգի միջառանցքային հեռավորությունը՝ d  d 2 ո s ·21  2 2  ո ո ·21  2 2  ո ո ·21 u  1 ո ո ·2գ a 1 ,     2·cos  2·cos  2·cos  որտեղից որոշվում է ատամնանվակի ատամների անհրաժեշտ թիվը՝ 2·a·cos  : 21  ո ո ·(u  1)

Ստացված ատամների թիվն ամ ողջական ընդունելու դեպքում ճշտվում է ատամների թեքության  անկյունը` ո  2 u  1 cos   ո 1 : 2a

ՈՒժային կախումները: Ներկայացված սխեմայից (նկ. 17) երնում է, որ նորմալ գծի ուղղությամ առաջացած նորմալ Բո ուժը աժանվում է Բt, Բr ն Բa ուժային աղադրիչների, որոնք որոշվում են հետնյալ կերպ՝ 2·Tո1 2·Tո 2 , Ն, - շրջագծային ուժը՝ Ft1   Ft 2  d1 d2 Ft1 · tg  Fr 2 , Ն, cos 

- շառավիղային ուժը՝

Fr1  Fs · tg 

- առանցքային ուժը՝

Fa1  Ft1·tg  Fa 2 , Ն:

Նկ.17. Գլանային շեղատամ զույգում առաջացած ուժերը:

Ատամի թեքության անկյունը շեղատամ ատամնանիվների համար ընդունվում է Հ 8օ18օ տիրույթից, իսկ երկշեղ ատամնանիվների համար՝ Հ25օ  45օ տիրույթից:

2.3.3.2. Գլանային շեղատամ ատամնավոր փոխանցումների հաշվարկն ըստ ամրության Գլանային շեղատամ ատամնանիվի Ա-Ա նորմալ կտրվածքում (տարված ուղղահայաց ատամի երկարությանը) շեղատամ ատամնանիվի պրոֆիլը համընկնում է ուղղատամ ատամնանիվի պրոֆիլի հետ,

քանի որ այդ ատամնանիվների ատամները պատրաստվում ն ձնավորվում են ստանդարտ կտրող գործիքով՝ այն տար երությամ , որ շեղատամ ատամնանիվի դեպքում կտրող գործիքը կամ նախապատրաստվածքը թեքվում է  անկյունով (նկ. 18):

Նկ.18. Համարժեք գլանային ուղղատամ ատամնանիվի առաջացումը:

Սխեմայից երնում է, որ Ա-Ա նորմալ հատույթում աժանարար շրջանագիծը կազմում է էլիպս, որի կորության շառավիղը կառչման նեռում որոշվում է հետնյալ կերպ (համաձայն անալիտիկ երկրաչափության դասընթացի)` : c Ըստ ՕԸE եռանկյան` ՕԸ/ՕE - c/6 - cos, որտեղ c - d/2, իսկ 6/ cos - d/2ն cos: Կառչման P նեռից  հ շառավղով համարժեք գլանային ուղղատամ ատամնանիվի աժանարար շրջանագիծը կառուցելու դեպքում ստացվում է d : d հ  2· հ  cos 2  dհ ն d աժանարար տրամագծերը կառչման նորմալ ն ճակատային մոդուլներով արտահայտելու դեպքում ստացվում է ո ·2 ո ·2 ո ո ·2 հ  s 2  ո 3 : cos  cos  հ 

2h 

հարա երությունը որպես համարժեք գլանային ուղcos 3  ղատամ ատամնանիվի ատամների թիվ ընդունելու դեպքում ստացվում է համարժեք ատամնանիվի աժանարար տրամագիծը` d հ  ո ո ·2հ : Գլանային շեղատամ ատամնավոր փոխանցումները հաշվարկվում են գլանային ուղղատամ ատամնավոր փոխանցումների նման. օգտագործվում են նույն անաձները, որոնցում հաշվի են առնվում ատամների վրա եռնվածքի ն դինամիկական հարվածների նվազեցումն արտահայտող ուղղիչ գործակիցները: Շահագործման նույն պայմանների դեպքում շեղատամ ատամնավոր փոխանցումների չափերը ստացվում են ուղղատամ ատամնավոր փոխանցումների չափերից ավելի փոքր: Այսպիսով, չյուղվող պայմաններում աշխատող գլանային շեղատամ ատամնավոր փոխանցումները հաշվարկվում են ըստ ծռման ամրության` համաձայն նախագծման հետնյալ անաձնի՝ ոո 

K F ·Ft1  YF  Y  Ե ·F

3

2·Tո1·K F ·YF  Y 21· Ե ·F

, մմ:

Ստուգիչ անաձնը կազմում է 2·Tո1 ·K F ·Yհ ·Y F   F , Ն/մմ2, 21 ·Ե·ո ո որտեղ՝ KF -ը համալիր

եռնվածքի գործակիցն է ծռման ամրության

հաշվարկի դեպքում, KF -KF·KF·KFv, KF-ն` եռնվածքի

աշխ-

ման գործակիցը, որը շեղատամ փոխանցման դեպքում ընդունվում է համաձայն հետնալ կախման` ատամնանիվների պրոֆիլների պատրաստման ճշտության աստիճանը` 6, 7, 8, KF-ն` 0,72, 0,81, 0,91, 1,0, KF-ն` եռնվածքի խտացման գործակիցը. համաձայն հենարանների նկատմամ անիվների դասավորության, Եd-Ե2/d1 պըսակի լայնության գործակցի ն ատամների կարծրության (H8  350)` KF-1,0 1,3, KFv -ն` դինամիկական եռնվածքի գործակիցն ըստ շրջագծային արագության (Մ), ատամների կարծրության (H8  350), ատամների պատրաստման ճշտության աստիճանի ն ատամների թեքության (գործակիցներն ընտրվում

են ստանդարտներով նախատեսված աղյուսակներից), KFv-1,0 1,4, Y-ն` ատամների թեքության գործակիցը, Y-1-0/14001 Գլանային շեղատամ ատամնանիվների դեպքում  Ե  Ե 2 / ո ո  15  40 , իսկ գլանային երկշեղ ատամնանիվների դեպքում ՄՀ 30  60: Նախագծման փուլում եռնվածքի գործակցի արժեքը մոտավորապես ընդունվում է KF KH  KH - 1,01,3: Ստուգումը, ըստ ծռման ամրության, կատարվում է նվազագույն ծռման ամրություն ունեցող ատամնանիվի ատամների համար` համաձայն հավասար ամրության հետնյալ պայմանի՝ Բ1  Բ2 :  Yh1 Yh2 Համարժեք գլանային ուղղատամ ատամնանիվների ատամների պրոֆիլների Yհ1 ն Yհ2 գործակիցներն ընտրվում են ըստ ստանդարտով նախատեսված աղյուսակների` համաձայն 2հ1 ն 2հ2 արժեքների: Յուղվող փոխանցումների դեպքում հաշվարկը կատարվում է ըստ հպումային ամրության: Այս դեպքում զույգի միջառանցքային հեռավորությունը որոշվում է նախագծման հետնյալ անաձնով՝

 270  K H ·Tո1  a  (u  1)· 3    H   Եa ·u

կամ

a  K a ·(u  1)· 3

K H ·Tո1

 Եa ·u·2H

, մմ,

որտեղ` Մa-ն ատամնապսակի լայնության գործակիցն է, ՄaՀ0,20,6, իսկ K a -ն` միջառանցքային հեռավորության գործակիցը. գլանային շեղատամ փոխանցումների դեպքում KaՀ43, K H -ը` հըպումային հաշվարկի դեպքում եռնվածքի գործակիցը, KH  KH - 1,0 1,31 Նախագծված զույգը ստուգվում է ըստ հպումային ամրության ստուգիչ անաձնի`

H 

270 K H ·Tո1·(u  1) 3 ·  H , Ն/մմ2: a Ե2 · u

Համալիր եռնվածքի գործակիցը հպումային ամրության հաշվարկի դեպքում որոշվում է հետնյալ արտահայտությամ `

K H -KH· KH· KHՄ,

որտեղ` KH-ն եռնվածքի աշխման գործակիցն է. շեղատամ փոխանցման դեպքում,համաձայն ատամնանիվների պրոֆիլների պատրաստման ճշտության աստիճանի ն Մ-ի, KH-1,01,13, KH-ն` եռնվածքի խտացման գործակիցը. համաձայն հենարանների նկատմամ անիվների դասավորության, Եd-Ե2/d1 պսակի լայնության գործակցի ն ատամների կարծրության (H8  350)` KH-1,01,3, KHv-ն` դինամիկական եռնվածքի գործակիցն ըստ շրջագծային արագության (Մ), ատամների պատրաստման ճըշտության աստիճանի ն ատամների թեքության (գործակիցներն ընտրվում են ստանդարտով նախատեսված աղյուսակներից), KHv - 1,0 1,11:

2.3.4. Կոնական ատամնավոր փոխանցումներ 2.3.4.1. Հիմնական տեղեկություններ Կոնական ատամնավոր փոխանցումները պտտական շարժումը հաղորդում են հատվող առանցքներով լիսեռների միջն: Հատվող անկյունը լինում է ցանկացած մեծության: Առավել կիրառվում են կոնական ուղղանկյուն (օրթոգոնալ) փոխանցումները, որոնց ատամնանիվների հատման անկյունն է  Հ 90օ: Կոնական ատամնավոր փոխանցումների առավելությունը շարժման հաղորդման հնարավորությունն է ցանկացած անկյան տակ, իսկ թերություններն են՝ հենարանների նկատմամ ատամնանիվների ոչ սիմետրիկ ( արձակային) դասավորությունը (հատկապես մեկ աստիճան կոնական փոխանցումների դեպքում), կառչման մեջ առաջացած առանցքային ուժի առկայությունը (ինչը արդացնում է հենարանային հանգույցը): Երկրաչափական պարամետրերը: Ըստ նկ.19-ի` կոնական ատամնավոր փոխանցումների երկրաչափական պարամետրերը որոշվում են հետնյալ կախվածություններով` - հատման անկյունը՝  Հ 1 Հ 2, - ատամնավոր զույգի փոխանցման թիվը՝ u

1 ո1 d 2 2 2     ctg1  tg 2 :  2 ո 2 d1 21 tg1

Ակնհայտ է, որ կոնավորության պատճառով կոնական ատամնա44

նիվն ունի անսահմանափակ քանակի տրամագծեր (այդ թվում նան աժանարար տրամագծերը), որոնց հետնանքով ատամի արձրությունը (ինչպես նան գլխիկի արձրությունն ու մոդուլը), ըստ երկարության, լինում է փոփոխական:

Նկ.19. Կոնական ատամնանվի հաշվարկային սխեմա:

Անսահմանափակ քանակի մոդուլներից տար երվում են ճակատային կառչման (արտադրական, որի արժեքը ստանդարտացված է) ն միջին կառչման մոդուլների արժեքները` ոs - ո6 - d1/ 21 - d61/ 21 , ոմ - dմ1 / 21: Արտաքին ճակատի կողմից աժանարար տրամագծերն են` d1 - ո6 · 21 - d61, d2 - ո6 · 22 - d62: Ըստ ստանդարտի` ճակատի կողմից գլխիկի արձրությունը կազմում է հ a  1  ո 6 , իսկ ոտիկի արձրությունը` հ f  1,2  ո 6 : Գլխիկներով անցնող արտաքին (ճակատի կողմից) տրամագծերն են` - ատամնանվակի համար՝ da61 - d1+2·ո6·cos1- ո6·21+2·ո6 ·cos1- ո6 ·(21+2·cos1), - ատամնանիվի համար՝ da62 - d2+2·ո6·cos2 - ո6·22+2·ո6 ·cos2- ո6 ·(22+2·cos2): Ոտիկներով անցնող ներքին (ճակատի կողմից) տրամագծերն են` - ատամնանվակի համար՝ df61 - d1-2,4·ո6·cos1- ո6·21-2,4·ո6·cos1- ո6·(21-2,4·cos1), - ատամնանիվի համար՝ df62 - d2-2,4·ո6·cos2 - ո6·22-2,4·ո6·cos2- ո6·(22-2,4·cos2):

Արտաքին կոնական հեռավորությունը որոշվում է ըստ ելակետային եռանկյան` Հe  ՀմԵ1  

d12  d 22



d1· u 2  1 ո 6 ·21· u 2  1 d 2 · u 2  1    2·u

ո 6 ·2 2 · u  1 d1 : կամ R 6  2·u 2·sոո 1

Միջին կոնական հեռավորությունը որոշվում է հետնյալ սկզ ունքով` R մ  R 6  Ե1 / 2  

d մ12  d մ22



d մ1· u 2  1



ոմ ·21· u 2  1 d մ2 · u  1   2·u

ոմ ·2 2 · u 2  1 d1 կամ R 6  : 2·u 2·sոո 1

Ատամի գլխիկի անկյունը կազմում է հ tga  a : R6 Միջին աժանարար շրջանագծերի տրամագծերն են` - ատամնանվակի համար՝ dմ1  d1  Ե1·sոո 1 , - ատամնանիվի համար՝

dմ2  d 2  Ե 2 ·sոո 2 :

Ատամնանվակի միջին տրամագծի արտահայտությունը 21 -ի աժանելու արդյունքում ստացվում է միջին մոդուլի արժեքը` Ե ·sոո 1 : ոմ  ո 6  1

Ուժային կախումները: Կառչման գոտում առաջացած նորմալ ուժը (Fո) կիրառվում է ատամի միջին կտրվածքում (նկ. 20): Ըստ սխեմայի զուգահեռանիստի` Բո -ը աժանվում է Բt, Բr ն Բa աղադրիչների, որոնք որոշվում են հետնյալ կերպ՝ 2·Tո1 2·Tո 2 - շրջագծային ուժը՝ Հ Ft2 , Ft1  dմ1 dմ2 - շառավիղային ուժը՝ Fr1 - Fs · cos1 - Ft1· tg · cos1 - Fa2, - առանցքային ուժը՝ Fa1 - Fs · sոո1 - Ft1· tg · sոո1 - Fr2: F cos 1 Fr1 ն Fa1 ուժերի կապը կազմում է   ctg1  u : sոո 1 Fa

Նկ. 20. Կոնական ատամնավոր զույգում առաջացած ուժերը:

2.3.4.2. Կոնական ատամնավոր փոխանցումների հաշվարկն ըստ ծռման ամրության Ըստ ամրության` կոնական ատամնավոր փոխանցումները հաշվարկելու ժամանակ կոնական ատամնավոր զույգը (նկ. 21) փոխարինվում է համարժեք գլանային ուղղատամ ատամնավոր զույգով (փոխարինման սկզ ունքը ներկայացված է կոնական շփական փոխանցման (ըստ հպումային ամրության) հաշվարկի դեպքում):

Նկ. 21. Կոնական ատամնավոր փոխանցման հաշվարկային սխեման ըստ ծռման ն հպումային ամրությունների:

Նկ. 22-ում ներկայացված է կոնական ատամնանվակից ստացված համարժեք գլանային ուղղատամ ատամնանվակը՝ 2հ1 համարժեք ատամների թվով:

Նկ. 22. Համարժեք գլանային ուղղատամ ատամնանիվի առաջացումը:

Ըստ OՇՏ եռանկյան` ստացվում է համարժեք գլանային ուղղատամ ատամնանվակի աժանարար տրամագծի կախվածությունը կոնական ատամնանվակի արտաքին աժանարար տրամագծից՝ d 61  cos 1 : dհ1 Վերջինիս համաձայն` համարժեք գլանային ուղղատամ ատամd նանվակի աժանարար տրամագիծը կազմում է dհ1  61 կամ cos 1 ո 6 ·2 հ1 

ո 6 ·21 , իսկ համարժեք գլանային ուղղատամ ատամնանվակի cos 1

ատամների թիվը՝ 2 հ1 

: cos 1

Չյուղվող աշխատանքային պայմաններում կոնական ատամնավոր փոխանցումների հաշվարկը կատարվում է ըստ ծռման ամրության՝ գլանային ուղղատամ զույգի հաշվարկին համանման: Արդյունքում ստացվում են համապատասխան ստուգիչ անաձները ՝ F  F 

Ft1  K F ·YF ·Y Ե · ոմ ·  F



2·Tո1 ·K F ·YF ·Y 21 ·Ե · ո մ2 ·  F

որտեղ` K F -ը համալիր

2·Tո1 ·K F ·YF ·Y d1 ·Ե · ո մ ·  F

  F, Ն/մմ2 ,

  F , Ն/մմ2 ,

եռնվածքի գործակիցն է. ծռման ամրության

հաշվարկի դեպքում K'F - KF · KF · KFՄ, KF-ն` եռնվածքի աշխըման գործակիցը. ուղղատամ փոխանցման դեպքում KF-1,0,

KF-ն` հպումային գծով եռնվածքի անհավասարաչափ աշխման գործակիցը, ԹԲՄ-ն` դինամիկական գործակիցը, YհF -ը` համարժեք ատամնանիվի պրոֆիլի գործակիցն ըստ 2հ-ի, F-ը` ատամների ձնը հաշվի առնող գործակիցը. ուղղատամ փոխանցման դեպքում F-0,85, շեղատամ փոխանցման դեպքում,F-1,0, Y-ն` ատամների թեքության գործակիցը, Y-1-0/1400, ուղղատամ փոխանցման դեպքում Y - 11 Ե-Ե·ո6 արտահայտությունը (ուղղատամ փոխանցման դեպքում ԵՀԵ/ո6-1015, շեղատամ փոխանցման դեպքում ԵՀ1525) ծռման ամրության պայմանի մեջ տեղադրելու դեպքում ստացվում է նախագծման անաձնը՝

ոմ 

K F  Ft1  YF ·Y  F   Ե   F

3

2·Tո1 ·K F ·YF ·Y  F  21 · Ե · F

, մմ:

Բեռնվածքի գործակիցը նախագծման փուլում ուղղատամ փոխանցման դեպքում ընդունվում է KF KH KH- 1,15 1,5, շեղատամ փոխանցման դեպքում` KF -1,0  1,3:

2.3.4.3. Կոնական ատամնավոր փոխանցումների հաշվարկն ըստ հպումային ամրության Փոխանցման յուղման դեպքում հաշվարկը կատարվում է ըստ հպումային ամրության (համանման կոնական շփական փոխանցմանը): Արդյունքում ստացվում են ստուգիչ անաձները (հաշվարկային հպումային լարումը)` H 

310 K H ·Tո1  (u  1) ·  H , Ն/մմ2, Rմ Ե2 · u · H

 H  1900 ·

K H · u ·Tո 2 , Ն/մմ2: d 36 2 ·  H

Վերջիններիս համաձայն ստացվում են նախագծման անաձները` միջին կոնական հեռավորությունը ն արտաքին աժանարար տրամագիծը՝

 310  K H ·Tո1  · , մմ, R մ  u  1 ·    H   Rմ ·u· H

d 6 2  165 · 3

K H ·u·Tո 2  H ·2H

, մմ,

որտեղ H-ն ատամների ձնը հաշվի առնող գործակիցն է. ուղղատամ կոնական փոխանցման համար H Հ Բ Հ 0,85, շեղատամ կոնական փոխանցման համար H Հ 1,0, կլոր ատամներով կոնական փոխանցման համար H Հ 1,85: Բեռնվածքի գործակիցը նախագծման փուլում ուղղատամ կոնական փոխանցման դեպքում ընդունվում է KH -1,151,5, կլոր ն շեղատամ կոնական փոխանցումների դեպքում` KH- 1,0 1,31

2.3.5. Որդնակային փոխանցումներ 2.3.5.1. Հիմնական տեղեկություններ Որդնակային փոխանցումներն ատամնապտուտակավոր մեխանիկական սարքավորումներ են, որոնք նախատեսված են խաչվող առանցքների միջն պտտական շարժում հաղորդելու համար (հիմնականում օգտագործվում է  = 900 խաչման անկյունը): Որդնակը սեղանաձն պարուրակով մշակված պտուտակ է, իսկ որդնանիվը` գլանային շեղատամ ատամնանիվ, որի պսակի օղագոտու վրա ձնավորված է կիսակլոր առվակ՝ պրոֆիլով որդնակի գալարին համապատասխան: Որդնակային փոխանցումներն ունեն հետնյալ առավելությունները՝ մեկ աստիճան զույգի միջոցով փոխանցման մեծ թվի ապահովում (սՀ8100), հարա երական փոքր գա արիտային չափեր, սահուն, անաղմուկ աշխատանք, ինքնարգելակման հնարավորություններ, ինչպես նան հետնյալ թերությունները` հզորության հարա երական մեծ կորուստներ, ցածր օ.գ.գ. (Հ 0,60,9), ինչի հետնանքով առաջանում է հովացման անհրաժեշտություն, որդնանիվների պսակների համար թանկարժեք հակաշփական նյութերի օգտագործման անհրաժեշտություն, որդնակի գալարների ն որդնանիվի ատամների տրորվելու (ծամվելու) ունակություն, զգալի առանցքային ուժերի առկայություն ն այլն: Նշված թերությունները սահմանափակում են որդնակային փո50

խանցումների օգտագործումը մեծ հզորությունների դեպքում (սովորաար Ք ≤ 100 կՎտ ): Որդնակային փոխանցումները լինում են` - ըստ որդնակի արտաքին մակերնույթի ձնի` գլանային ն գլո ոիդային (նկ. 23), վերջիններս, շնորհիվ իրենց կառուցվածքի, ավելի եռնունակ են, սակայն ունենում են կորուստներ ու ավելի արձր ջերմաստիճան (սույն աշխատանքում ուսումնասիրվում են միայն գլանային որդնակով փոխանցումները), - ըստ որդնակի գալարների ուղղության` աջ ն ձախ, - ըստ որդնակի գալարների մուտքերի թվի` միամուտք (2-1), երկմուտք (2-2) ն չորս մուտքանի (2-4). ստանդարտից դուրս հնարավոր է նան եռամուտք (2-3) որդնակի օգտագործումը, - ըստ որդնակի գալարների կողային մակերնույթի ձնի` արքիմեդային, էվոլվենտային ն կոնվոլյուտային պրոֆիլներով, որոնք պահանջում են կտրման առանձին եղանակներ՝ պայմանավորված պարուրակահան կտրիչի տեղադրման տար եր դիրքերով (նկ. 24), այսպես` կտրիչի 1-ին դիրքի դեպքում ձնավորվում է սեղանաձն պրոֆիլով արքիմեդային որդնակ, 2-րդ դիրքի դեպքում` կոնվոլյուտային պրոֆիլով որդնակ, 3-րդ դիրքի դեպքում` էվոլվենտային պրոֆիլով որդնակ, - ըստ որդնանիվի նկատմամա որդնակի դասավորության` վերին, ներքին ն կողային` պայմանավորված միայն շահագործման պայմաններով (նկ. 25):

ա)

)

Նկ. 23. Որդնակային փոխանցումներ. ա) գլանային որդնակով,

) գլո ոիդային որդնակով:

Նկ. 24. Որդնակի գալարի պրոֆիլի առաջացումը:

Նկ. 25. Որդնակի ն որդնանիվի փոխադարձ դասավորության տեսակները:

Ըստ կառչման գոտում առաջացող զգալի հարա երական սահքի` որդնակները ն որդնանիվները պետք է ունենան արձր մակերնութային ամրություն, մաշադիմացկունություն ու տրորվելու նկատմամ դիմադրողականություն: ՈՒստի որդնակները նպատակահարմար է պատրաստել միջին ածխածնային ն լեգիրված պողպատից՝ համապատասխան ջերմամշակումով, ինչը կապահովի աշխատանքային մակերնույթների արձր կարծրություն: 40 ն 45 մակնիշների պողպատից պատրաստված որդնակները մխվում են մինչն HRՇ 4550 կարծրության, իսկ 152, 202, 122H2, 18XÃ0 ն այլ մակնիշների պողպատից պատրաստված որդնակները ենթարկվում են ցեմենտացման կամ մխման՝ ապահովելով HRՇ 5863 մակերնութային կարծրություն: Անհրաժեշտ է հիշել, որ փոքր հզորությունների դեպքում, եր Ք1,0 կՎտ,օգտագործվում է տար եր մակնիշների արելավված, միջին

ածխածնային պողպատ (HՑ350 կարծրությամ ), իսկ Ք1,0 կՎտ-ից ավել հզորության դեպքում, օ.գ.գ.-ն մեծացնելու նպատակով` մխված պողպատ (HRՇ45 կարծրության, որդնակի գալարների մակերնույթների հետագա հղկումով կամ անհրաժեշտության դեպքում նան ողորկումով): Ուժային փոխանցումների որդնանիվները հիմնականում ունեն հավաքովի կառուցվածք, որոնց առանձին մեքենամասերը պատրաստվում են հետնյալ նյութերից՝ - անվակունդը՝ հիմնականում Ñ»12, Ñ»15, Ñ»18 մակնիշների գորշ թուջից, - սնեռող հեղույսները՝ ցածր ածխածնային պողպատից (ÑԾ. 3), - պսակը՝ հակաշփական րոնզե ձուլվածքներից: Որդնանիվների ատամնանիվային պսակները հիմնականում պատրաստվում են արձր հակաշփական հատկություններ ունեցող րոնզից: Խորհուրդ է տրվում որդնանիվի պսակի նյութն ընտրել ըստ որդնակային զույգի հարա երական սահքի մեծության` - Ñ» 12, Ñ»15, Ñ»18 կամ Ñ»20 մակնիշների գորշ թուջն օգտագործվում է փոքր արագությունների դեպքում՝ Մհ.ս ≤ 2 մ/վրկ, - Ճծ.À/9-4Է, Ճծ.À/110-4-4Է, Ճծ.À9/3Է ն այլ մակնիշների անագազուրկ րոնզն ու արույրն օգտագործվում են միջին արագությունների դեպքում՝ Մհ.ս Հ 3÷5 մ/վրկ,

- Ճծ.10 10-1, Ճծ.101, Ճծ.1ՕÑ 6-6-3 ն այլ մակնիշների անագային րոնզն օգտագործվում է Մհ.սՀ 5÷30 մ/վրկ արագությունների դեպքում: Առավել արձր մաշադիմացկունություն ապահովվում է, եր որդնանիվի պսակը պատրաստվում է կենտրոնախույզ ձուլման եղանակով: Որդնանիվի պսակի նյութի ընտրությունը կատարվում է ըստ ենթադրվող հարա երական սահքի արագության, որը մինչն նախագծումը մոտավորապես կարելի է որոշել հետնյալ կախվածությամ ՝ Մs 

4,3  ω1

 3 Tո2 , մ/վրկ, որտեղ` 1 -ը որդնակի անկյունային արագությունն է, ռադ/վրկ, Tո2-ը՝ որդնանիվի վրա առաջացած ոլորող մոմենտը, Նմ: Որդնակի երկրաչափական պարամետրերը: Որդնակը (նկ. 24 ն 26) պարուրակված գլանային մարմին է, որի գալարն ունի առանցքա-

յին քայլ` արտահայտված հարնան գագաթների միջն եղած հեռավորությամ ` Pts -  · ոs , որտեղ ոs -ն առանցքային կառչման մոդուլն է: Բազմամուտք որդնակների մոտ նույն գալարի հարնան գագաթների միջն եղած հեռավորությունը կոչվում է գալարի ընթացք՝ Ps - Pts · 21, որտեղ` 21-ը որդնակի գալարների մուտքերի թիվն է, իսկ Pts-ը՝ առանցքային կառչման քայլը: Որդնակի գալարի տեսքը կտրվածքում ձնավորվում է երեք շրջանագծերով, որոնք, ըստ արձրության, գալարը աժանում են երկու մասի՝ գլխիկի ն ոտիկի: Համաձայն ստանդարտի` գալարի արձրությունը որոշվում է հետնյալ կերպ՝ հ1 -հa + հf - 1,0·ոs + 1,2·ոs - 2,2· ոs :

Նկ. 26. Որդնակի հաշվարկային սխեմա:

Քանի որ որդնակը պարուրակված գլանային մարմին է, ապա, ըստ ստանդարտի, որդնակի աժանարար տրամագծի ն առանցքային d կառչման մոդուլի կապն արտահայտվում է համապատասխան զ  1 ոs գործակցով, որի արժեքը ստանդարտացված է ն ընդունվում է ըստ զ - 6,325 միջակայքի: Որդնակի աժանարար տրամագիծը կազմում է d1- ոs · զ, արտաքին տրամագիծը՝ da1 - d1 + 2·հa- d1 + 2·ոs - ոs· զ + 2·ոs - ոs(զ + 2), ներքին տրամագիծը՝

df1 - d1 – 2,4· հf - d1 – 2,4·ոs - ոs· զ – 2,4 · ոs - ոs· (զ – 2,4), պարուրակված մասի աշխատանքային երկարությունը, եր 21-1 կամ 21Հ 2՝ Ե1 - (11+0,06·22)·ոs+, եր 21- 4` Ե1 - (12,5+0,09·22)·ոs+ , որտեղ 22 -ը որդնանիվի ատամների թիվն է, -20մմ (հղկման դեպքում ուղղման գործակիցն է) գալարի վերելքի անկյունը (նկ. 27)՝ P P ·2 tg  s  ts 1  1 : ·d1 ·ոs ·զ զ

Նկ. 27. Որդնակի գալարի վերելքի անկյան որոշման հաշվարկային սխեմա:

Որդնանիվի երկրաչափական պարամետրերը: Որդնանիվը (նկ. 28) շեղատամ գլանային ատամնանիվ է, որի պսակի արտաքին մակերնույթի վրա մշակված է առվակ, իսկ ատամի արձրությունը միջին կըտրվածքում հավասար է որդնակի գալարի արձրությանը՝ հ1 - հ2 - 2,2·ոs: Որդնանիվի աժանարար տրամագիծը կազմում է d2 - ոs·22 , ատամների թիվը` 22 - 21 · u, որտեղ որդնակի մուտքերի թիվը վերցվում է ըստ փոխանցման թվի մեծության (դրանց արտադրյալը պետք է ապահովի որդնանիվի ատամների նվազագույն քանակ՝ 22ոոո  28), արտաքին տրամագիծը՝

da2 - d2 +2·ոs - ոs·22 +2·ոs - ոs ·(22 +2), ներքին տրամագիծը՝ df2 - d2 -2,4·ոs - ոs·22 -2,4·ոs - ոs ·(22 -2,4), առավելագույն արտաքին տրամագիծը՝ 6·ո s , d 2ա  d a  21  2 ըստ որդնակի մուտքերի թվի` ատամնապսակի լայնությունը, եր 21- 1 կամ 21-2՝ Ե2  0,75· da1, եր 21- 4 ՝ Ե2  0,67· da1:

Նկ. 28. Որդնանիվի հաշվարկային սխեմա:

Որդնակային զույգի երկրաչափական պարամետրերն են` - մեկ զույգի փոխանցման թիվը՝ ո  u 1  1  2 , ո 2 2 21 այց ոչ թե u 

d2 ո ·2 , քանի որ ս  s 2 , d1 ոs ·զ

- որդնակային փոխանցման միջառանցքային հեռավորությունը՝ d d ո ·զ  ոs ·2 2 ոs ·(զ  22 )  a 1 2  s : Ըստ նկ. 29-ի` հարա երական սահքի արագությունը կազմում է Մ  ·d Մs  1  1 1 : cos  2·cos 

Նկ. 29. Որդնակային զույգի արագությունների որոշման հաշվարկային սխեմա:

Որդնակային (որպես պտուտակային) զույգի օ.գ.գ.-ն, եր շարժումը հաղորդվում է որդնակից դեպի որդնանիվը, նորոշվում է հետնյալ արտահայտությամ ` tg  : tg(   ) Ըստ յուղման պայմանների, ինչպես նան գլորման առանցքակալներում առաջացած կորուստների` որոշվում է որդնակային փոխանցման օ.գ.գ.-ն՝ tg   (0,95  0,96) · : tg(   ) Մոտավոր հաշվարկների համար, ըստ որդնակի մուտքերի թվի, ընդունվում են օ.գ.գ.-ի հետնյալ արժեքները՝ - եր 21 = 1,   0,7  0,75, - եր 21 = 2,   0,75  0,82, - եր 21 = 4,   0,82  0,92: Արագացնող մեխանիզմներում (մուլտիպլիկատորներում), եր շարժումը հաղորդվում է որդնանիվից դեպի որդնակը, ուժերի ուղղության փոփոխման հետնանքով զույգի օ.գ.գ.-ն որոշվում է հետնյալ կերպ՝ tg (   )  : tg Համաձայն ստացված արտահայտության` զույգի ինքնարգելակում է առաջանում, եր   /, այսինքն, եր  0,5: Նման փոխանցում57

ներն օգտագործվում են եռնամ արձ մեքենաներում, որոշ փոխադրող էլնատորներում ն այլն: ՈՒժային կախումները: Fո նորմալ ուժը, որն ազդում է կառչման նեռում, աժանվում է Ft, Fr ն Fa աղադրիչների (նկ.30), որոնք որոշվում են հետնյալ կերպ` - որդնակի շրջագծային ն որդնանիվի առանցքային ուժերը՝ Ft1 - 2·Tո1 / d1 - Fa2, Ն, - որդնակի ն որդնանիվի շառավիղային ուժերը՝ Fr1 - Ft 2 · tg - Fr2, Ն, - որդնակի առանցքային ն որդնանիվի շրջագծային ուժերը՝ Fa1 - 2·Tո2 / d2 - Ft 2, Ն:

Նկ. 30. Որդնակային զույգի կառչման գոտում առաջացած ուժերը:

Որդնակի ն որդնանիվի առանցքային ուժերի ուղղությունները կախված են դրանց պտտման ն որդնակի գալարների ուղղություններից:

2.3.5.2. Որդնակային փոխանցումների հաշվարկն ըստ ծռման ամրության Եր նվազ ն միջին եռնավորված ու տար եր արագության որդնակային փոխանցումները չեն յուղվում, իսկ որդնանիվի պսակը պատրաստված է պողպատից, ապա որդնակային զույգի չափերը հաշվարկվում են ըստ ծռման ամրության պայմանի: Բեռնավորված ուժային որդնակային փոխանցումների դեպքում,

եր որդնանիվի պսակը պատրաստված է հակաշփական գունավոր նյութերից, որդնանիվի ատամները ստուգվում են նան ըստ ծռման ամրության: Քանի որ որդնանիվը շեղատամ գլանային ատամնանիվ է, ապա ծռման ամրության պայմանը կազմում է K ·F ·Y  F 2  H t 2 F2  F2 , Լ ոոո ·ոs որտեղ` Լ ոոո -ը կառչման գոտում հպումային գծի նվազագույն երկարությունն է, Լ ոոո  1,3 · d1 / cos  , իսկ Ft2-ը` շրջագծային ուժը,

Ft2 - 2·Tո2 / d2: Արժեքները տեղադրելու դեպքում ստացվում է 2·K H ·Tո 2 ·YF2 ·cos   F2 : F2  ոs ·1,3·d1·d 2 Որդնակի գալարի վերելքի կամ որդնանիվի ատամի թեքության անկյունը կարող է գտնվել հետնալ միջակայքում՝ 1 4 tg  1   , զ 10 10 որտեղից երնում է, որ 21 - 1 դեպքում tg - 0,1,  - 5,71o, cos - cos 5,71օ - 0,995, իսկ 21 - 4 դեպքում tg - 0,4,  - 21,8o, cos - cos 21,8օ - 0,928: Վերջին արժեքները տեղադրելու համաձայն` 2·K H ·Tո 2 ·YF 2 ·0,928  0,995 F2   F 2 : 1,3 ·ոs ·d1·d 2 Ստացված արտահայտությունը ձնափոխելուց հետո ստացվում է հետնյալ ստուգիչ անաձնը` 1,2  1,5·K H ·Tո 2 ·YF2   , F2  F2 ո s ·d1·d 2 որտեղից դուրս է երվում վերջնական ստուգիչ անաձնը` F2 

1,2·K H ·Tո 2 ·YF 2  F 2 , Ն/մմ2: ոs ·d1·d 2

Վերջինիս համաձայն` ծռման ամրության հաշվարկի ժամանակ եռնվածքի գործակիցը կազմում է KH-Kv·K,

որտեղ` Kv-ն դինամիկական գործակիցն է, որն ընտրվում է ստանդարտով նախատեսված աղյուսակներից, K-ն` եռնվածքի աշխման անհավասարաչափության գործակիցը` K- 1+(22/)3 ·(1-2), որտեղ` -ն որդնակի դեֆորմացիայի գործակիցն է, որն ընտրվում է ստանդարտով նախատեսված աղյուսակներից, իսկ 2-ը` արտաքին եռնվածքի գործակիցը, 2-0,3…1,0: Նախագծման անաձնը ստանալու համար d1 - ոs·զ ն d2 - ոs·22 արտահայտությունները ծռման ամրության անաձնում տեղադրելու դեպքում ստացվում է առանցքային մոդուլի արտահայտությունը` ոs  3

1,2 ·K H ·Tո 2 ·YF2 , մմ, զ ·22 ·F2

որտեղ համարժեք գլանային ատամնանիվի պրոֆիլի YF2 գործակիցն ընտրվում է ստանդարտով նախատեսված աղյուսակներից` ըստ համարժեք ատամների թվի` 2հ2 - 22/cos3:

2.3.5.3. Որդնակային փոխանցումների հաշվարկն ըստ հպումային ամրության Որդնակային ուժային փոխանցումները, որոնց որդնանիվի պսակը պատրաստված է հակաշփական, ինքնայուղվող նյութերից, հաշվարկվում են ըստ հպումային ամրության՝ անկախ փոխանցման յուղման կամ չյուղման: Որդնակային զույգը հաշվարկվում է գլանային ատամնանիվային զույգի նման: Նկ. 31-ից երնում է, որ որդնանիվի ատամի պրոֆիլը նորոշվում է կորության 2 շառավիղով, իսկ որդնակի գալարի պրոֆիլը, որ ուղիղ գիծ է՝ կորության 1 Հ  շառավիղով: Հպումային լարումը կազմում է  

զE





:

2    1  2  

Եր պսակը պատրաստված է րոնզից, ապա, ըստ Պուասոնի գործակցի ( Հ 0,35), վերոհիշյալ անաձնն ընդունում է հետնյալ տեսքը`   0,425 ·

զE 

,

որտեղ գծային եռնվածքը կազմում է F զ ո : Լ ոոո

Նկ. 31. Որդնակային փոխանցումների հաշվարկային սխեման ըստ հպումային ամրության:

Fո-ի ն Ft2-ի կապը որոշելու համար ուսումնասիրվում է ուժային զուգահեռանիստը (նկ. 30): F F Ft 2 Ըստ  cos  , Fs  t 2 , s  cos  արտահայտությունների՝ Fs cos  Fո Fո 

Fs Ft 2 :  cos  cos  · cos 

Կառչման գծի նվազագույն երկարությունը կազմում է Լ ոոո  1,3 · d1 / cos  : Վերջինս գծային եռնվածքի արտահայտությունում տեղադրելու դեպքում ստացվում է զ

K H ·Ft 2 ·cos  K ·F 2·K H ·Tո 2 :  H t2  1,3·d1·cos ··cos  1,3 · cos  1,3·d1·d 2 ·cos 

Որդնանիվի ատամի ն գալարի պրոֆիլների շառավիղը որոշվում է հետնյալ կերպ`

երված կորության

1 1      0  :  1  2   2 2 2 Ըստ նկ. 31-ի 02ՏՔ եռանկյան`  Հ 2 Հ d2 · sոո/2:

Քանի որ որդնակը պատրաստված է պողպատից, իսկ որդնանիվի պսակը՝ րոնզից, Յունգի երված մոդուլը որոշվում է հետնյալ արտահայտությամ ՝ 2·E1·E 2 2·2,1·105 ·0,95·105   1,33·105 , Ն/մմ : E1  E 2 2,1·105  0,95·105 Վերջիններս հպումային լարման արտահայտությունում տեղադրելուց հետո ստացվում է E 

2·K H ·Tո 2 1,33 ·10 5 : · 1,3·d1 ·d 2 ·cos  d 2 · sոո  օ Համաձայն Հ20 -ի ն համապատասխան ձնափոխությունների` ստացվում է վերջնական ստուգիչ անաձնը՝  H  0,425 ·

H 

K H · Tո 2 ·  H : d2 d1

Վերջինիս ձնափոխումից էլ ստացվում է նախագծման անաձնը՝  H  480 ·

K H · Tո 2  H , Ն/մմ2: d1·d 22

Համաձայն d1 - ոs· զ ն d2 - ոs· 22 արտահայտությունների`

 H  480 · Վերջին

K H · Tո 2

ո s ·զ· ո s ·2 2 2

անաձնում ո s 

 H :

2·a արտահայտությունը տեղադրե22  զ

լուց հետո ստացվում է H 

480 2 ·K H · Tո 2 ·2 2  զ 3

2·a 3 ·զ·222

 H , Ն/մմ2,

որտեղից

 170  K H ·Tո 2  · a  22  զ ·3  :   H  զ · 22

Վերջինս զ / զ արտահայտությունով ազմապատկելու դեպքում ստացվում է նախագծման հետնյալ անաձնը`

2   170   · K H ·Tո 2 , մմ: a   2  1 ·3    զ   H 

2.3.5.4. Որդնակային ռեդուկտորների ջերմային հաշվարկը Որդնակային փոխանցումների շահագործման ժամանակ համեմատա ար մեծ մակերնույթի վրա առաջացած շփման ուժերի հետնանքով մեխանիկական աշխատանքի ընթացքում առաջանում է համեմատա ար արձր ջերմաստիճան, որը հաղորդվում է մեքենամասներին, յուղին ն ռեդուկտորի իրանին: Եթե յուղի ջերմաստիճանը գերազանցում է դրա մակնիշին նորոշ թույլատրելի արժեքը, ապա յուղի հատկությունների փոփոխման (մածուցիկության նվազման) պատճառով արագորեն առաջանում են ատամների քերծվածք ն տրորվածք: Այս երնույթներից խուսափելու համար անհրաժեշտ է ապահովել ջերմային ալանս` Զա  Զհ: Վերջինիս համաձայն` որդնակային զույգի կողմից արտադրվող ջերմությունը կազմում է ԶաՀ (1-) P1, Վտ, որտեղ` -ն որդնակային զույգի օ.գ.գ. -ն է, P1 -ը` որդնակի հզորությունը, կՎտ, իսկ որդնակային ռեդուկտորից հեռացվող ջերմությունը՝ Զհ - Kջ Fռ (tյ – to) ,Վտ: Արդյունքում ջերմային ալանսն արտահայտվում է հետնյալ կերպ` (1-)P1  Kջ Fռ (tյ – to), որտեղ` Kջ-ն իրանի ջերմահաղորդականության գործակիցն է, Kջ-8 15, Վտ/մ2Շօ, Fռ-ն` ռեդուկտորի հովացվող մակերնույթի մակերեսը, մ2, tյ-ն` յուղի ջերմաստիճանը, Շօ, to-ն` շրջակայքի օդի ջերմաստիճանը, որն ընդունվում է to  20o : Այսպիսով, յուղի ջերմաստիճանը որոշվում է հետնյալ արտահայտությամ `

tյ Հ

1  ·P1  t Kջ ·Fռ

o

 t j ,

որտեղ |t|յ-ն ռեդուկտորրի արդյունա երական յուղերի թույլատրելի ջերմաստիճանն է, | t |յ  70օ90օ:

Եթե ջերմադիմացկունության պայմանը չի ավարարվում, ապա համապատասխան ձնով մեծացվում է հովացվող մակերեսը կամ էլ կատարվում է արհեստական հովացում:

2.3.6. Պնդօղակ - պտուտակ փոխանցումներ 2.3.6.1. Հիմնական տեղեկություններ Պնդօղակ-պտուտակ փոխանցումների պտտական շարժումը փոխարինվում է ուղղագիծ համընթաց շարժմամ : Այս փոխանցումները, հիմնականում կազմված լինելով պտուտակից ն պնդօղակից, օգտագործվում են ամ արձիչներում, մամլիչներում, մետաղահատ ու գլոցման հաստոցներում, եռնամ արձ սարքավորումներում ն այլն: Ըստ շփման սկզ ունքի` պնդօղակ-պտուտակ փոխանցումները լինում են` - սահքի շփումով, որոնք հիմնականում օգտագործվում են միջին մեքենաշինության մեջ, - գլորման շփումով, որոնք օգտագործվում են ճշտության արձր աստիճան ունեցող փոխադրման մեխանիզմներում: Ամ արձիչներում ն մամլիչներում պնդօղակը սովորա ար անշարժ է, իսկ պտուտակը կատարում է պտտական ու համընթաց շարժումներ: Մետաղահատ հաստոցների ենթակիրներում (սուպորտներում) պտուտակը, որ առանցքի ուղղությամ անշարժ է, կատարում է պտտական շարժում, իսկ պնդօղակը` առաջընթաց շարժում: Բեռնամարձ կռունկների սլաքի թռիչքը փոփոխող մեխանիզմում նույնպես պտուտակը պտտվում է, իսկ պնդօղակը կատարում է ուղղագիծ շարժում: Պնդօղակ-պտուտակ փոխանցումներում հիմնականում օգտագործվում են ստանդարտ սեղանաձն ն հենարանային պարուրակներ: Որոշ դեպքերում օգտագործվում են նան ոչ ստանդարտ ուղղանկյուն պարուրակներ, որոնց օ.գ.գ.-ն մեծ է ստանդարտ պարուրակների օ.գ.գ.-ից: Պտուտակները, ըստ նշանակության, լինում են եռնատար, ընթացքային ն տեղադրման: Ըստ փոխանցման շահագործման պայմանների` պտուտակները պատրաստվում են միջին ածխածնային (40, 45, 50), ավտոմատացված (À12, À120), լեգիրված (402, 402H), հազվադեպ 65Ã մակնիշի պողպատից, իսկ պնդօղակները` արձր մաշադիմացկունության հակաշփական նյութերից, ձուլվածքներից (Ճծ.1010-05, Ճծ.1ÑՕ6-6-3, Ճծ.10-1, ÀÑ»-1, ÀՃ»-1), ինչպես նան գորշ թուջից:

2.3.6.2. Պնդօղակ - պտուտակ փոխանցումների հաշվարկն ըստ մաշակայունության Փոխանցման զույգի մեքենամասերի հիմնական քայքայման պատճառը պարուրակված մակերնույթների մաշումն է: Մաշակայունության պայմանը` Fa F  ք , Ն/մմ2, ք a  Ճ · 2  · d 2 · H1· 2 որտեղ`

Fa-ն արտաքին առանցքային ուժն է, Ն, Ճ-ն` մեկ գալարի մակերեսը, մմ2, աշխատանքային մակերնույթի d2-ը` պարուրակի միջին տրամագիծը, մմ, H1-ը` պարուրակի աշխատանքային պրոֆիլի արձրությունը, մմ, 2'-ը` H արձրությամ պնդօղակի գալարների թիվը, 2' - H/քt, |ք)-ն` թույլատրելի ճնշումը: Ըստ պնդօղակի արձրության H - H/d2 գործակցի, որն ամ ողջական պնդօղակների համար կազմում է H - 1,2…2,5, իսկ քանդովի կամ կրկնակի պնդօղակների համար` H - 2,5…3,5 ն պարուրակի աշխատանքային պրոֆիլի արձրության H1 - H1/քt գործակցի, որը սեղանաձն պարուրակի համար կազմում է H1 - 0,5, իսկ հենարանային պարուրակի համար` H1 - 0,75, ստացվում է պտուտակի նախագծման անաձնը՝

d2 

Fa , մմ:  · H ·  H1·ք

|ք| թույլատրելի ճնշումը պտուտակային փոխանցումների համար ընտրվում է աղյուսակ 3-ից: Աղյուսակ 3 Պտուտակային փոխանցումների թույլատրելի ճնշման արժեքները Պտուտակային զույգի նյութը

Թույլատրելի ճնշումը, |ք|, Ն/մմ2

Մխված պողպատ ն րոնզ

12  13

Չմխված պողպատ ն րոնզ

8 10

Մխված պողպատ ն հակաշփական թուջ

79

Չմխված պողպատ ն հակաշփական թուջ

67

Չմխված պողպատ ն գորշ թուջ

Բեռնամ արձ սարքավորումներում |ք|-ի արժեքը կարելի է մեծացնել 3040 %-ով:

2.3.6.3. Պնդօղակ - պտուտակ զույգի կառուցվածքային չափերի որոշումը Հաշվարկված d2 արժեքի հիման վրա ստանդարտով նախատեսված աղյուսակներից նախ` ընտրվում են մոտակա մեծ արժեքները (արտաքին տրամագիծը՝ d քայլը` քt), ապա` որոշվում են պնդօղակի արձրությունը՝ H - H · d2 ն գալարների քանակն այդ արձրության սահմանում՝ 2' -H / քt  10: Անհրաժեշտության դեպքում մեծացվում է քt քայլը: Քառակուսի պարուրակի դեպքում որոշվում են` - գալարի արձրությունը` հ - 0,1· d2 - քt / 2, - պարուրակի քայլը` քt - d1 / 4 - 2 · հ , - ներքին տրամագիծը` d1 - d2 - հ , - արտաքին տրամագիծը` d - d2 + հ - d1 + քt : Բոլոր մյուս տեսակի պարուրակների դեպքում որոշվում են` - պարուրակի ընթացքը՝ քհ - 2 · քt, - պարուրակի վերելքի անկյունը՝ tg - քհ / (d2): Պտուտակավոր զույգերի համար շատ կարնոր է ապահովել ինքնարգելակման պայմանը՝   'Հ arctg(f/cos), որտեղ -ն պարուրակի աշխատանքային մակերնույթի թեքության անկյունն է. մետրական պարուրակների համար -300, սեղանաձն պարուրակների համար -150, հենարանային պարուրակների համար  - 30, քառակուսի պարուրակների համար  - 0, '-  - arctg f:

Նկ. 32. Պտուտակավոր ամ արձիչի հաշվարկային սխեմա:

Պտուտակի աշխատանքային մասի (տեղափոխման) երկարությունը (նկ. 32) որոշվում է հետնյալ արտահայտությամ ` 60Հ ( 8 12 ) · d , մմ: Պտուտակի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 6-60+H, մմ: Պնդօղակի չափերը (նկ. 33) ընդունվում են կառուցվածքային սկըզ ունքով, այն է` նստեցվածքային մակերնույթի տրամագիծը՝ D - 1,5 · d, կցաշուրթի տրամագիծը՝ Dկ - 1,25 · D, արձրությունը՝ a - 0,25 · H:

Նկ. 33. Պտուտակային զույգի պնդօղակի հաշվարկային սխեմա:

Պնդօղակի ստացված չափերը ստուգվում են ըստ ձգման՝ համաձայն ոլորման ազդեցության՝ 4 ·1,3 · Fa ձ    ձ , Ն/մմ2,  · (D 2 - d 2 ) որտեղ ||ձ-ն ձգման թույլատրելի լարումն է, ||ձ Հ 3050, Ն/մմ2 ( րոնզից կամ թուջից պատրաստված պնդօղակների համար): Պնդօղակի կցաշուրթի հենարանային մակերնույթը ստուգվում է ըստ տրորման ամրության՝ 4 · Fa տ    տ , Ն/մմ2, π · (Dկ - D ) որտեղ ||տ-ն թույլատրելի տրորման լարումն է, ||տ Հ 6080, Ն/մմ2 ( րոնզից կամ թուջից պատրաստված պնդօղակների համար): Կցաշուրթի արձրությունը ստուգվում է ըստ կտրման՝ F կ   կ , Ն/մմ2, ·D·a

որտեղ ||կ-ն թույլատրելի կտրման լարումն է, ||կ Հ 3050, Ն/մմ2 ( րոնզից կամ թուջից պատրաստված պնդօղակների համար): Սեղմված պտուտակները ստուգվում են ըստ կայունության՝ համաձայն հաշվարկային կայունության պաշարի գործակցի որոշման` Տ - կ / ս  |Տ), որտեղ` |Տ)-ը թույլատրելի կայունության պաշարի գործակիցն է ընթացքային ն եռնատար պտուտակների համար, |Տ) - 4 5, ս -ն` սեղմման հաշվարկային լարումը պտուտակի լայնական կտըրվածքում` 4 · Fa ս  :  · d12 Կրիտիկական լարումը որոշվում է երեք եղանակով: պտուտակներն ունեն մեծ ճկունություն, այսինքն` Եր սահ.100 (սահ.-ը պտուտակի սահմանային ճկունությունն է, որը կախված է նյութից), կրիտիկական լարումը որոշվում է էյլերի անաձնով՝ 2 · E

, Ն/մմ2, 2 որտեղ E-ն պտուտակի առաձգականության (Յունգի) մոդուլն է. պողպատի համար E - 2,1·105, Ն/մմ2: Նյութերի դիմադրության դասընթացից հայտնի է, որ պտուտակի ճկունությունը որոշվում է հետնյալ անաձնով՝   6  , ո որտեղ` 6'-ը պտուտակի հաշվարկային երկարությունն է, 6' - 60 + H/2, -ն` պտուտակի երկարության երված գործակիցն ըստ պտուտակի ծայրերի ամրացման սկզ ունքի: Եր պտուտակի մի ծայրն ազատ է, իսկ մյուսը՝ անշարժ (օրինակ` ամ արձիկներում), Հ2,0, եր երկու ծայրերն ամրացված են հոդակապերով (օրինակ` մամլիչներում), Հ1,0, եր մի ծայրը անշարժ է, իսկ մյուսը` տեղակայված հոդակապով, Հ0,7, եր երկու ծայրերն անշարժ են` Հ0,5: Պտուտակի կտրվածքի մակերեսի իներցիայի շառավիղը որոշվում է հետնյալ անաձնով` կ 

ո

4 ·1  · d12

d1/4, մմ,

որտեղ պտուտակի լայնական կտրվածքի իներցիայի մոմենտը կազմում է 1

d ·d14  ·  (0,4  0,6 ·  , մմ4: 64  d1 

պտուտակներն ունեն միջին ճկունություն, այսինքն` Եր 60Հսահ.100, կրիտիկական լարումը որոշվում է Տետմայեր-Յասինսկու անաձնով՝ կ - a – Ե·, Ն/մմ2, որտեղ a-ն ն Ե-ն էմպիրիկ գործակիցներ են, որոնք ընտրվում են աղյուսակ 4-ից: Աղյուսակ 4 Օ ն Ե էմպիրիկ գործակիցների արժեքները Պտուտակի պողպատի մակնիշը

Ե

Օ Ն/մմ

Ը.. 4

1,1

Ը..5

1,15

1,67

1,87

Եր պտուտակներն ունեն նվազ ճկունություն, այսինքն`  Հ 60, չեն ստուգվում ըստ կայունության: Գեր եռնավորված պտուտակներն անհրաժեշտ է ստուգել նան ըստ համարժեք լարումների ամրության (էներգիայի վերափոխման օրենքի)՝

հ 

ս2

 3 · ո2

  4 · Fa    3 ·  16 · Tո   2    · d3    · d1 

    ս , Ն/մմ2,  

որտեղ ||ս-ն թույլատրելի սեղմման լարումն է ըստ պտուտակի նյութի հոսունության սահմանի, ||սՀհ / 3:

2.4. Փոկային փոխանցումներ

2.4.1. Հիմնական տեղեկություններ Փոկային փոխանցումները մեխանիկական սարքավորումներ են, որոնք պտտական շարժումը որոշակի հեռավորության վրա հաղորդում են շփման սկզ ունքով՝ օժանդակ ճկուն փոկերի միջոցով: Ըստ կտրվածքի` փոկային փոխանցումների փոկերը լինում են հարթ, սեպաձն, կլոր, ազմասեպաձն, ատամնավոր (նկ. 34):

Նկ. 34. Փոկերի տեսակները. ա) հարթ, ) սեպաձն, գ) կլոր, դ) ազմասեպաձն, ե) ատամնավոր:

Հարթ փոկով փոկային (ա) փոխանցումները մյուս փոկային փոխանցումներից տար երվում են առավել սահուն ընթացքով, արձր արագությամ ն ավելի մեծ հեռավորությունների վրա շարժում փոխանցելու հնարավորությամ (մինչն 15 մ): Այդ փոխանցումներն օգտագործվում են  40 մ/վրկ արագության ն P  50 կՎտ հզորության դեպքում: Մեկ աստիճանի դեպքում փոխանցման թիվը կազմում է u  5 , իսկ օ.գ.գ.-ն`   0,85  0,98 : Հարթ փոկով փոկային փոխանցումների ծառայության ժամկետը կազմում է Լ հ  500  5000 ժամ:

Կլոր փոկով փոկային (գ) փոխանցումները հիմնականում օգտագործվում են սարքերի մեխանիզմներում ն կենցաղային մեքենաներում՝ P  1,0 կՎտ,  100 մ/վրկ, u  3, η  0,9  0,95 արժեքների դեպքում: Սեպաձն ( ), ազմասեպաձն (դ) ն ատամնավոր (ե) փոկերով փոկային փոխանցումները, որոնք հիմնականում ուժային փոխանցումներ են, օգտագործվում են շահագործման հետնյալ արժեքների դեպքում` P  100 կվտ, Մ  50 մ/վրկ, u  7, ղ - 0,9 - 0,98, (սեպաձն ն ազմասեպաձն), P  500 կՎտ, Մ  80 մ/վրկ, ս  30, η  0,94  0,98 (ատամնավոր):

Նկ. 35. Ատամնավոր փոկով փոկային փոխանցման սխեմա:

Ըստ փոկային փոխանցումների տեսակների կիրառման աստիճանի, կարնորության, կուրսային ն դիպլոմային նախագծերում դրանց օգտագործման անհրաժեշտության` սույն աշխատանքում ներկայացվում են հարթ ու սեպաձն փոկերով փոկային փոխանցումների նախագծման հիմունքները: Փոկային փոխանցումներն ունեն հետնյալ առավելությունները` կառուցվածքի պարզություն, համեմատա ար ցածր ինքնարժեք, մեծ հեռավորությունների վրա փոքր ն միջին եռնվածքների հաղորդման հնարավորություն (a15 մ), սահուն ու անաղմուկ աշխատանք, թրթռակլանիչ հատկություն, ինչպես նան հետնյալ թերությունները` արագընթաց փոխանցումներում փոկերի նվազ երկարակեցություն, մեծ գաարիտային չափեր, փոկի ձգվածքի պատճառով հենարաններում առաջացող մեծ եռնվածքներ, ոչ հաստատուն փոխանցման թիվ, պայթյունավտանգ միջավայրերում օգտագործման սահմանափակություն ն այլն: Փոկային փոխանցումները հիմնականում արագընթաց փոխանցումներ են, որոնք օգտագործվում են պտտական շարժումը էլեկտրաշարժիչից այլ սարքերին փոխանցելու համար: Փոխանցման թիվը սահմանվում է u  7, շրջագծային արագությունը՝ Մ 50 մ/վրկ, հզորությունը՝ P 50 կՎտ: Փոխանցման թվի ն հզորության սահմանափակումը պայմանավորվում է փոխանցման գա արիտների մեծացմամ , իսկ շրջագծային արագության սահմանափակումը՝ փոկի արագացված մաշումով:

2.4.2. Հարթ փոկով փոկային փոխանցումներ Ըստ պտտական շարժման եղանակի` օգտագործվում են նկ. 36-ում ներկայացված հարթ փոկով փոկային աց փոխանցումները:

Նկ. 36. Հարթ փոկով փոկային փոխանցումների տեսակները. ա) զուգահեռ առանցքներով, ) խաչվող առանցքներով, գ) զուգահեռ առանցքներով, խաչվող փոկով, դ) զուգահեռ առանցքներով, ձգող հոլովակով:

Ըստ ստանդարտի` արտադրվում են հետնյալ հարթ փոկերը` - ռետինե փոկեր (ԳՈՍՏ 23831-79)՝ պատրաստված ռետինապատված ամ ակագործվածքներից` տեսակ A -

- փոքր ն միջին Մ 30 մ/վրկ,

եռնվածքների համար,

տեսակ Ճ-

- մեծ եռնվածքների համար, Մ 20 մ/վրկ,

տեսակ Ճ-

- փոքր եռնվածքների համար, Մ 15 վ/վրկ,

- թաղանթային սինթետիկ փոկեր`  Հ 0,41,2 մմ հաստությամ . օգտագործվում են Ք15 կՎտ ն Մ100 մ/վրկ աշխատանքային պայմանների դեպքում, - րդյա փոկեր (ԳՈՍՏ 17-34-70)՝ պատրաստված հատուկ հեղուկներով ներծծված րդյա գործվածքից. օգտագործվում են հատկապես հարվածային ռեժիմների դեպքում, Մ 30 մ/վրկ, - կաշվե փոկեր (ԳՈՍՏ 18679-73)՝ պատրաստված խոշոր եղջերավոր անասունների կաշվից. դիմացկուն են, օգտագործվում են ծանր շահագործման պայմաններում, Մ 45 մ/վրկ: Երկրաչափական պարամետրերը: Հարթ փոկով փոկային փոխանցումների (նկ. 37) երկրաչափական պարամետրերն են`

- փոխանցման թիվը՝ սՀո1/ո2Հ1/2ՀՕ2/Օ1, - միջառանցքային հեռավորությունը՝ 15 մ  a  2·(D1+D2), - տանող փոկանիվի պահանջվող տրամագիծը, որը որոշվում է Սավերինի անաձնով` D1- 60· 3 Tո1 , մմ, որտեղ Tո1 -ը ոլորող մոմենտն է տանող փոկանիվի վրա, Նն մ, - փոկի հաշվարկային երկարությունը, եր u - 1 ( D1 - D2 )` Լ - 2 · Օ1Օ2 +  · (D1 + D2) / 2 - 2 · a +  · D1: Ուժային փոխանցումների համար, եր u 1 (D1 Հ D2), փոկի հաշվարկային երկարությունը որոշվում է ըստ նկ. 37-ի` Լ - 2 · Օ18 + ( - 2 · ) · D1/2 + ( + 2 · ) · D2/2:

Նկ. 37. Փոկային փոխանցման հաշվարկային սխեմա:

Օ18Օ2 եռանկյունուց երնում է, որ Օ18 - a · cos , իսկ փոքր անկյունների համար sոո - (D2 - D1) / 2 · a  : Վերջիններս տեղադրելու դեպքում ստացվում է Լ - 2·a·cos +·D1/2-·D1+·D2/2+·D2 -2·a·cos +·(D1+D2)/2+·(D2 - D1): cos -ն շարքի վերածելով` cos  - 1-2/2 - ... ն վերոհիշյալ արտահայտության մեջ տեղադրելով ստացվում է`





Լ  2  a  1   2 / 2    D1  D 2  / 2  D 2  D1 2 / 2  a   2a  2a

D2  D1 2    D 2  4  a2

1  D2

  D 2  D1 2 / 2  a 

D  D1 2   D1  D 2   2 2a

 1  1   :  2 Փոկի անհրաժեշտ երկարությունը կազմում է  2a 

Լ- 2· a +· (D1+D2)/ 2 + (D2-D1)2/ 4· a, մ: Քանի որ փոկի ծայրերն ամրանում են միմյանց, ապա ստացված երկարությունն ավելացվում է 100…400 մմ-ով: Տանող փոկանիվի փոկի ընդգրկման անկյունը կազմում է  -1800 - 570· (D2 - D1)/ a  |) - 1500: ՈՒժային կախումները: Պտտական շարժում հաղորդելու համար փոկը փոկանիվների վրա տեղադրվում է որոշակի նախնական ձգվածքով (F0): Պարապընթաց վիճակում փոկի երկու ճյուղերը ձգվում են նույն ուժով (F0): Պարապընթաց ն աշխատանքային պայմաններում տանող փոկանիվի հանգույցը պատկերված է նկ. 38-ում:

Նկ. 38. Փոկային փոխանցման ճյուղերում առաջացած ուժերը:

Շարժում հաղորդելու ժամանակ արտաքին ուժերից առաջացած պտտող մոմենտների հավասարակշռության հավասարումն է Tո1 - F1· D1/ 2 + F2· D1/ 2 - 0: Tո1-Ft1·D1/2 արտահայտությունը տեղադրելու ն D1/2-ը կրճատելու դեպքում ստացվում է Ft1 - F1 – F2 : (1) Ակնհայտ է, որ ինչքան ձգվում է փոկի աշխատանքային ճյուղը, այնքան սեղմվում է պարապընթաց ճյուղը, այսինքն՝ F1-F0+ F ն F2-F0 - F: F-F0-F2 հավասարումը որոշելու ն փոկի աշխատանքային ճյուղի ճիգի արտահայտության մեջ տեղադրելու դեպքում F1 + F2 - 2·F0: (2) (1) ն (2) հավասարումները համատեղ լուծելուց հետո ստացվում են F1 - F0 + Ft1/2 ն F2 - F0 – Ft1/2: Փոկի ճյուղերի մեջ առաջանում է նան կենտրոնախույս ճիգ՝

Fկ - զ·Մ2, որտեղ զ-ն փոկի գծամետրի կշիռն է, կգ/մ: Չաշխատող փոկային փոխանցումների հենարաններում նախնական ճիգից առաջացող գումարային եռնվածքը (նկ. 39 ա) կազմում է Fհ - 2 · F0 · sոո(/2): Աշխատող փոկային փոխանցումների դեպքում գումարային եռնըվածքը հենարաններում որոշվում է ըստ ուժային զուգահեռանիստի (նկ. 39 )` համաձայն կոսինուսների թեորեմի`





Fհ  F12  F22  2  F1  F2  cos 180  1 :

ճուղերի մեջ առաջացած նախնական ճիգերը կարելի է որոշել հետնյալ անաձնով` F0 - 0 · Տ: Նախնական ձգվածքից առաջացած լարումն ընդունվում է 0 - 1,6  2,0, Ն/մմ2:

ա)

)

Նկ. 39. Հենարաններում ազդող Բո ուժի որոշման հաշվարկային սխեմա:

Նշված ճիգերից առաջանում են համապատասխան լարումներ (նկ. 40)՝ 1 - F1/Տ - 0 + Ft/2 , 2 - F2/Տ -0 - Ft/2, 1 Հ 2 Հ 2·0, որտեղ` 1-ն աշխատանքային ճյուղում առաջացած լարումն է, 2-ը` պարապընթաց ճյուղում առաջացած լարումը: Օգտակար լարումը կազմում է Ft - Բt1/Տ - 1 - 2, կենտրոնախույս ուժերից առաջացած լարումը` կ - Fկ/Տ, որտեղ Տ-ը փոկի հատույթի մակերեսն է: Բացի նշված լարումներից, փոկի ն փոկանիվների կցման

տեղամասերում առաջանում են նան ծռման լարումներ (Հուկի օրենք)՝ ծ1 Հ 1· E ն ծ2 Հ 2· E, որտեղ՝ 1, 2-ը փոկի արտաքին մակերնույթի թելիկների հարա երական երկարացումներն են համապատասխանա ար տանող ն տարվող փոկանիվների վրա, 1 -  / D1, 2 -  / D2, E-ն` փոկի առաձգականության մոդուլը:

Նկ. 40. Փոկային փոխանցման փոկի ճյուղերում առաջացած լարումները:

Փոկի լարումների դիագրամը կառուցելու միջոցով կարելի է որոշել գումարային ն առավելագույն լարումները փոկի ցանկացած հատվածում:

2.4.3. Սեպաձն փոկով փոկային փոխանցումներ Սեպաձն փոկով փոկային փոխանցումներն օգտագործվում են P100 կվտ հզորությամ , Մ50 մ/վրկ շրջագծային արագությամ աշխատանքային ռեժիմների համար: Հարթ փոկով փոկային փոխանցումների համեմատությամ սեպաձն փոկով փոկային փոխանցումներն ունեն հետնյալ առավելությունները՝ փոկի սեպաձնության պատճառով ավելի մեծ հզորությունների հաղորդում, ավելի փոքր ընդգրկման անկյուն (1), ինչպես նան հետնյալ թերություները՝ փոկերի առավել նվազ երկարակեցություն, փոկանիվների հարա երական արձր ինքնարժեք, ցածր օ.գ.գ., ազմապրոֆիլային փոկանիվների դեպքում փոկերի անհավասարաչափ աշխատանք, մաշում ն այլն: Սեպաձն փոկով փոկային փոխանցումները նպատակահարմար է օգտագործել փոքր հեռավորությունների, փոխանցման մեծ թվերի ն լիսեռների ուղղահայաց դասավորության դեպքում:

Սեպաձն փոկով փոկային փոխանցումները լինում են՝ - ընդհանուր նշանակության (ԳՈՍՏ 1284-80), որոնք օգտագործվում են ընդհանուր նշանակության հաղորդակներում ն ստանդարտով արտադրվում են յոթ կատարումներով (ըստ հատույթի մեծության)՝ 1, À, Ճ, Ճ, Ã, /, Ճ: - օդափոխիչային (ԳՈՍՏ 5813-76), որոնք օգտագործվում են ավտոտրակտորային ու գյուղատնտեսական այլ մեքենաներում ն ստանդարտով արտադրվում են հինգ կատարումներով (ըստ հատույթի մեծության)՝ 1, 2, 3, 4, 5: Սեպաձն փոկերն արտադրվում են տար եր տրամագծեր ունեցող անվերջ օղակների տեսքով: Ըստ փոկերի չեզոք գոտում գտնվող կրող շերտի կառուցվածքի` սեպաձն փոկերը լինում են կորդքուղային ն կորդգործվածքային (նկ. 41): Կորդն ամուր ոլորված թել է, որի վրա ձուլվում է ռետինագործվածքային շերտ: Կորդքուղային փոկերն ավելի ճկուն են ու դիմացկուն ն, որպես օդափոխիչային փոկեր, կիրառվում են արագընթաց փոխանցումներում:

ա)

)

Նկ. 41. Սեպաձն փոկերի կտրվածքի տեսակները. ա) կորդգործվածքային, ) կորդքուղային:

Կորդգործվածքային փոկերը կիրառվում են ընդհանուր նշանակության հաղորդակներում: Սեպաձն փոկերի ոլոր տեսակներն ունեն սեղանաձն տեսք: Դըրանց պրոֆիլի անկյունը կազմում է 0 Հ 400: Երկրաչափական պարամետրերը: Սեպաձն փոկով փոկային փոխանցումների երկրաչափական պարամետրերն են` - փոխանցման թիվը՝

u - ո1 /ո2 - 1 /2 - D2 /D1 , - միջառանցքային հեռավորությունը՝ 2·(D1+D2 ) a  0,55·(D1+D2) + հ, - տանող փոկանիվի պահանջվող տրամագիծը (ըստ Սավերինի D1- 60· 3 Tո1 , մմ,

անաձնի)`

- փոկի հաշվարկային երկարությունը՝ Լ-2·a +·(D1+D2)/2+(D2-D1)2/4·a, մ, որի հիման վրա փոկերի երկարությունների ստանդարտ շարքից նախ` ընտրվում է առավել մոտ ն մեծ արժեքը, ապա` ճըշտվում միջառանցքային հեռավորությունը՝   2  8  2 ,   2  Լ    (D1  D 2 ) ,   (D 2  D1 ) , a

որտեղ՝

- տանող փոկանիվի փոկի ընդգրկման անկյունը` -1800 - 570·(D2-D1)/a |)-1200 : Սեպաձն փոկով փոկային փոխանցման ճյուղերում առաջանում են ճիգեր ն լարումներ, որոնք որոշվում են վերոհիշյալ արտահայտություններով: Նույն սկզ ունքով որոշվում են նան լարումների արժեքները ն համապատասխանա ար կառուցվում են դրանց դիագրամները: Փոկի նախագծման ժամանակ որոշվում է իրական օգտակար, թույլատրելի լարումը՝

Ft  Ft 0  Ը  Ը v  Ըռ  Ը ,

Ն/մմ2,

որտեղ՝ Ft0 -ն օգտակար թույլատրելի լարման աղյուսակային արժեքըն է, որն ընտրվում է ստանդարտով նախատեսված աղյուսակներից՝ համաձայն շահագործման հետնյալ պայմանների` 0Հ1,8 ն/մմ2, Մ-10 մ/վրկ,  -1800,  Հ 00, Ը -ն` ընդգրկման անկյան գործակիցը, Ը  1  0,003  (1800  1 ) , Ը v -ն` արագության գործակիցը. հարթ փոկերի համար Ը v  1,03  0,003  Մ 2 , սեպաձն փոկերի համար Ը v  1,04  0,004  Մ 2 , Շռ-ն` աշխատանքային ռեժիմի գործակիցը, Շ-ն` փոխանցման թեքության ն փոկի ձգվածության կարգավորման սկզ ունքի գործակիցը (Շռ ն Շ գործակիցներն ընտրվում են ստանդարտով նախատեսված

2

Ft

Ft  Տ

 2  8 ,

որտեղ Տ-ը մեկ փոկի հատույթի մակերեսն է:

2.4.4. Փոկերի հաշվարկն ըստ քարշային ունակության ն երկարակեցության Փոկերի աշխատունակության հիմնական չափանիշը քարշային ունակությունն է, որը նորոշում է փոկի ն փոկանիվի կցման աստիճանը: Քարշային ունակությունը որոշելու համար կառուցվում են սահքի ն օ.գ.գ.-ի կորերը: Փորձնական եղանակով F0-coոst նախնական ձգվածությունը հաստատուն թողնելու դեպքում որոշվում են` - ըստ փոկանիվների Մ1 ն Մ2 շրջագծային արագությունների` ենթասահքի գործակիցը՝  - ( Մ1 - Մ2)/ Մ1, - ըստ տանող ն տարվող փոկանիվների P1 ն P2 հզորությունների` փոխանցման օ.գ.գ.-ն՝ ղՀ P2 / P1, - ըստ օգտակար շրջագծային Բt1 ուժի աստիճանա ար փոփոխման` քարշային գործակցի արժեքները` 0 

 Ft1 F  t1  Ft : F1  F2 2  F0 2  0

Վերջինիս համաձայն` որոշվում է օգտակար լարման առավելագույն օպտիմալ արժեքը՝  Ft  2  0  0 :

Նկ. 42. Սահքի դիագրամը:

Ըստ սահքի դիագրամի (նկ. 42)` նշվում են հետնյալ աշխատանքային գոտիները` 1. ճկուն սահքի գոտի, որտեղ ենթասահքը ավականին փոքր է (Հ0,8 Չ), օ.գ.գ.-ն, ինչպես նան փոկի երկարակեցությունը ձըգտում են առավելագույն արժեքի, քարշային գործակցի արժեքը կազմում է 0 0,45: 2. Մասնակի սահքի գոտի, որտեղ ենթասահքը սկսում է կտրուկ աճել (0,8Հ 3 Չ), օ.գ.գ.-ն ն փոկի երկարակեցությունը կտրուկ նվազում են, քարշային գործակցի արժեքը կազմում է 0,45 Հ  Հ 0,65, նկատվում են տեղապտտման երնույթներ: 3. Լրիվ տեղապտտման գոտի, որտեղ ենթասահքը ձգտում է անսահմանության, օ.գ.գ.-ն կտրուկ ձգտում է 0-ի, փոկն ունի նվազագույն երկարակեցություն, քարշային գործակցի արժեքը կազմում է 0,65 Հ  Հ 0,7, տարվող փոկանիվը կանգ է առնում: Գրաֆիկից երնում է, որ շահագործման օպտիմալ պայմաններ են առաջանում, եր F 0  t1 Հ0,45: 2  F0 Վերջինիս համաձայն` ստացվում է օգտակար շրջագծային ուժի պահանջվող արժեքը` Ft1 - 2 · F0 · 0, որի դեպքում ապահովվում է փոխանցման օ.գ.գ-ի առավելագույն արժեքը: Քարշային գործակցի օպտիմալ արժեքը (0) փոկի յուրաքանչյուր տեսակի համար որոշվում է փորձնական եղանակով: Եր  » 0, շահագործումը թույլատրվում է միայն փոխանցման գործարկման ժամանակ: Փոկի երկարակեցությունը նորոշվում է փոկի վազքի հաճախությամ ՝ Ս Հ Մ/ LՀ |Ս|, որտեղ |Ս|-ն փոկի վազքի թույլատրելի հաճախությունն է: Միջին երկարակեցություն (20003000 ժամ) ապահովելու համար ընդունված է հարթ փոկերի համար վերցնել |Ս| 10 վրկ-1, սեպաձն փոկերի համար՝ |Ս| 20 վրկ-1, ազմասեպաձն փոկերի համար՝ |Ս| 30 վրկ-1:

2.5. Շղթայավոր փոխանցումներ

2.5.1. Հիմնական տեղեկություններ Շղթայավոր փոխանցումները պատկանում են ճկուն տարրերով կառչման փոխանցումների թվին, որոնք կազմված են տանող, տարվող (անհրաժեշտության դեպքում նան ձգիչ ու պարուրիչ) աստղանիվներից ն ճկուն շղթայից: Շղթայավոր փոխանցումներն ունեն հետնյալ առավելությունները՝ տար եր մեծության եռնվածքների (Ք300 կՎտ) փոխանցում համեմատա ար մեծ հեռավորությունների վրա (a5 մ), փոխանցման թվի հաստատունություն, ինչպես նան հետնյալ թերությունները՝ շղթայի օղակների ու աստղանիվի ատամների փոխադարձ հարվածի հետնանքով զգալի աղմուկի առաջացում ն, դրա հետ կապված, արագության սահմանափակում, շղթայի համեմատա ար արագ մաշում, շղթայի ճյուղերի պար երական ձգման անհրաժեշտություն, արձր իքնարժեք ն այլն: Շղթայավոր փոխանցումները կիրառվում են տար եր հեռավորությունների վրա համապատասխան հզորություններ հաղորդելու համար: Շղթայավոր փոխանցումները լինում են՝ - ըստ կատարման՝ աց ն փակ, - ըստ շարժման հաղորդման սկզ ունքի՝ պտտման հաճախությունը նվազեցնող ն արձրացնող: Ըստ շահագործման նշանակության` շղթաները դասակարգվում են շարժա երային, եռնավոր ն քարշային շղթաների: Շարժա երային շղթաները (նկ. 43) օգտագործվում են տար եր նշանակության մեքենաների հաղորդակներում, շահագործվում են տար եր արագությունների դեպքում, ունեն փոքր կառչման քայլեր ն առավել մաշակայուն են: Բեռնավոր շղթաներն օգտագործվում են եռներ տեղափոխելու համար, շահագործվում են փոքր արագությունների (Մ  0,25 մ/վրկ) ն մեծ եռնվածքների դեպքում, լինում են օղակային ու թիթեղնավոր: Քարշային շղթաներն օգտագործվում են փոխադրիչ մեքենաներում՝ եռներ տեղափոխելու համար, շահագործվում են ոչ մեծ արագությունների դեպքում (Մ Հ 2,04,0 մ/վրկ), ունեն մեծ քայլ: Սույն աշխատանքում ուսումնասիրվում են միայն շարժա երային շղթաներով շղթայավոր փոխանցումները:

ա)

)

գ) Նկ. 43. Շարժա երային շղթաների տեսակները. ա) հոլովակավոր միաշարք, ) վռանավոր երկշարք, գ) ատամնավոր:

Շարժա երային շղթաները հիմնականում օգտագործվում են նվազեցնող, ուժային փոխանցումներում ն, ըստ ստանդարտի, լինում են`  Հոլովակավոր (ԳՈՍՏ 13568-75, նկ. 43 ա)` կազմված երկշարք արտաքին ն ներքին թիթեղներից, որոնք մամլված են հոլովակներ կրող սռնիներին ն վռաններին, օգտագործվում են Մ 15,0 մ/վրկ արագությունների դեպքում:  Վռանավոր (ԳՈՍՏ 13568-75, նկ. 43 ), որոնք նույն հոլովակավոր շղթաներն են, սակայն առանց հոլովակների, օգտագործվում են Մ 1,0 մ/վրկ արագությունների դեպքում:  Ատամնավոր (ԳՈՍՏ 13552-81, նկ. 43 գ)` կազմված ատամնաձն պրոֆիլով թիթեղների կապոցների հոդակապային միացումներից, օգտագործվում են Մ 25 մ/վրկ արագությունների դեպքում:

Նշանակումների օրինակներ՝ 1. 2 1Ք 25,4-115300 ԳՈՍՏ 13568-75-երկշարք շարժա երային հոլովակավոր շղթա. կառչման քայլը՝ Քt»25,4 մմ, քայքայիչ ճիգը՝ Q»115300 Ն: 2. 1ՔՕ-միաշարք շարժա երային հոլովակավոր շղթա` ուժեղացված թիթեղներով: 3. 1Ք0-միաշարք շարժա երային հոլովակավոր շղթա` ծանր կատարմամ : 4. 1ՔԲ-միաշարք շարժա երային հոլովակավոր շղթա` ծռված թիթեղներով: 5. 31Ճ-եռաշարք շարժա երային վռանավոր շղթա: Շղթաների օղակները ն թիթեղները պատրաստվում են 40, 45, 50, 30013À մակնիշների պողպատից (ջերմամշակումը՝ մխում (18Շ 3244)), սռնիները, հոլովակները ն վռանները՝ 10, 15, 20, 12013À մակնիշների պողպատից (ջերմամշակումը՝ ցեմենտացում (18Շ 40  65)): Միջին ն արագընթաց փոխանցումների աստղանիվները պատրաստվում են 40, 45, 400, 50Ã2, 350ÃÑÀ, 4001 մակնիշների պողպատից (ջերմամշակումը՝ մխում (18Շ4050)): Դանդաղընթաց փոխանցումների (Մ3 մ/վրկ) աստղանիվները նըպատակահարմար է պատրաստել Ñ»15, Ñ»18, Ñ»20, Ñ»30 մակնիշների գորշ թուջից (մակերնութային կարծրությունը՝ 1Ճ 260300):

Երկրաչափական պարամետրերը: Հոլովակավոր ն վռանավոր շղթաների տանող աստղանիվի աժանարար շրջանագծի տրամագիծը ստացվում է ըստ նկ. 44-ում պատկերված սխեմայի` Pt Pt , d 2  : d1 sոո sոո

Նկ. 44. Շարժա երային շղթայի քայլի որոշման սխեմա:

Հոլովակավոր ն վռնավոր շղթաների աստղանիվի արտաքին շըրջանագծի տրամագիծը կազմում է   180  180   , d a 2  Pt   0,5  ctg , d a1  Pt   0,5  ctg   21  2 2    ատամնավոր շղթաների աստղանիվի արտաքին շրջանագծի տրամագիծը՝  180   180   , d a 2  Pt ·ctg  d a1  Pt ·ctg   2 :  21   2  Տանող (փոքր) աստղանիվի ատամների թիվը հոլովակավոր ն վռանավոր շղթաների համար կազմում է 21 - 29 - 2·u, իսկ ատամնավոր շղթաների համար` 21 - 35 - 2·u: Շղթայավոր փոխանցման (նկ. 45) երկրաչափական պարամետրերն են` - փոխանցման թիվը`  ո d u 1  1  2  2 , ո 2 2 d1 21

ընդունվում է ս  7, - շղթայի գծային կամ աստղանիվի շրջագծային արագությունը` d 1 , մ/վրկ, Մ1  1  - աժանարար շրջանագծի երկարությունն ըստ ·d 1Հ21·Pt կախվածության` d 1Հ21·Pt/, մմ,   ո1 անկյունային արագությունը կազմում է 1  , 2·Pt ·ո1 արդյունքում Մ1  , մ/վրկ, 60·1000 - միջառանցքային հեռավորությունը (շարժա երային շղթայավոր փոխանցումների համար)` a - (30 50)·Pt:

Նկ. 45. Շղթայավոր փոխանցման հաշվարկային սխեմա:

Միջակայքի փոքր արժեքները երաշխավորվում են փոխանցման փոքր թվերի դեպքում, իսկ մեծ արժեքները՝ փոխանցման մեծ թվերի դեպքում: Շղթայի երկարությունը, արտահայտված քայլերով, որոշվում է փոկային փոխանցումների նման`

Լ Pt 

2  a 21  2 2  2 2  21  Pt    · : Pt  2  a

Ընդ որում` ստացված արժեքը կլորացվում է մինչն զույգ թիվ ստանալը, որից հետո ճշտվում է միջառանցքային հեռավորությունը` a

 2  22  2  22 Pt   22   Լ Pt  1   Լ Pt  1    8 2  4   2   

  , մմ:  

Փոխանցման նորմալ շահագործում ապահովելու համար ստացված միջառանցքային հեռավորությունը փոքրացվում է 0,20,4 Չ-ով: ՈՒժային կախումները: Աշխատանքային ճյուղի մեջ առաջանում է օգտակար շրջանային ուժ՝ 2·Tո1 Ft1  , Ն: d 1 Շղթայի տարվող ճյուղի կախվածքից առաջացած նախնական ձգվածությունը կազմում է Ff - Kf · զ · a · g, Ն, որտեղ` Kf -ը շղթայի կախվածքի գործակիցն է, Kf - 6 1, (առավել մեծ արժեք ընդունվում է փոխանցման հորիզոնական դասավորության ժամանակ), զ-ն` շղթայի գծամետրի կշիռը, կգ/մ, a-ն` շըղթայավոր փոխանցման միջառանցքային հեռավորությունը, մ, g-ն` ազատ անկման արագացումը, g - 9,81, մ/վրկ2: Արագընթաց շղթայավոր փոխանցումների (Մ3 մ/վրկ) ճյուղերում կենտրոնախույս ուժերից առաջացած ճիգը կազմում է Fv - զ · Մ2, Ն: Աշխատանքային ճյուղի մեջ առաջանում է հետնյալ գումարային ճիգը՝ F1 - Ft1 + Ff + Fv: Շղթան աստղանիվների լիսեռների վրա առաջացնում է հետնալ գումարային ճիգը՝ FգՀ Ft1 + 2·Ff + 2·Fv:

2.5.2. Շղթայի հաշվարկն ըստ մաշակայունության Ըստ աստղանիվի վրա շղթայի աշխատանքի ուսումնասիրման` շղթայի մեքենամասերը՝ թիթեղները, սռնիները, վռանները ն հոլովակները, ենթարկվում են ձգման, տրորման, ծռման դեֆորմացիաների, ինչպես նան մաշման: Առավել վտանգավոր է մաշումը (անկախ յուղման պայմաններից):

Շղթայի հոդակապերի մաշակայունության պայմանը ( նութագրվում է ճնշումով) կազմում է ք

K շ  Ft Տ

 ք ,

որտեղ Kշ-ն շղթայի շահագործման գործակիցն է՝ Kշ - Kդ · Ka · K · Kկ · Kյ · Kռ, որտեղ՝ Kդ-ն եռնվածքի դինամիկական գործակիցն է. հանգիստ եռնըվածքների դեպքում Kդ =1, փոփոխական կամ հրումներով եռնվածքների դեպքում Kդ=1,251,5, ուժեղ հարվածների դեպքում Kդ=1,8, Ka-ն` միջառանցքային հեռավորության գործակիցը. եր a  25 Pt , Ka-1,25, եր a - (3050)Pt , Ka-1, եր a  60  Pt, Ka-0,8, K-ն՝ փոխանցման թեքության անկյան գործակիցը. եր   600, K -1, եր  » 600, K -1,25, Kկ -ն՝ շղթայի ձգվածության կարգավորման գործակիցը. ձգվածության կարգավորման դեպքում Kկ-1, հակառակ դեպքում Kկ-1,25, Kյ-ն՝ յուղման սկզ ունքի գործակիցը. տաշտակի մեջ թաթախման դեպքում Kյ-0,8, կաթիլային յուղման դեպքում Kյ-1, պարերա ար յուղման դեպքում Kյ-1,5, Kռ-ն՝ աշխատանքի շահագործման ռեժիմի գործակիցը. մեկ հերթափոխ աշխատանքի դեպքում Kռ-1, երկու հերթափոխ աշխատանքի դեպքում Kռ-1,25, երեք հերթափոխ աշխատանքի դեպքում Kռ-1,5, Տ-ը՝ շղթայի հոդի պրոյեկցիայի մակերեսը, որը հոլովակավոր ն վռանավոր շղթաների համար կազմում է Տ - do·8  (0,250,3)·Pt2·, որտեղ` do-ն սռնու տրամագիծն է, 8-ն՝ վռանի երկարությունը, իսկ -ն՝ շղթայի շարքերի թիվը: Ատամնավոր շղթաների դեպքում Տ  0,76· do·8: Աստղանիվների շրջագծային ուժը կազմում է 2·Tո1 2·Tո1 : Ft1   d 1 21·Pt /  Նշված պարամետրերը մաշադիմացկունության պայմանի մեջ տեղադրելուց հետո ստացվում է 2· ·Tո1·K շ ք  ք , Ն/մմ2: 21·Pt ·0,3·Pt2 · Վերջինիս համաձայն` անհրաժեշտ քայլը հոլովակավոր ն վռանավոր շղթաների համար կազմում է

Pt  2,8· 3

K շ ·Tո1

21 ·ք·

, մմ,

իսկ ատամնավոր շղթաների համար՝

Pt  3,3· 3

K շ ·Tո1

21 ·ք· t

, մմ,

որտեղ շղթայի լայնության գործակիցը, ըստ քայլի, ստանդարտով նախատեսված է t   2 8: Pt Ըստ ստանդարտով նախատեսված աղյուսակների` ընտրվում է շղթայի քայլի ստանդարտ արժեքը: Ընտրված շղթան ստուգվում է ըստ ամրության պաշարի գործակցի՝ Գ ո  ո  : K դ ·Ft  Ff  Fv Թույլատրելի ամրության պաշարի գործակիցը հոլովակավոր ն վռանավոր շղթաների համար կազմում է |ո)-7 15, իսկ ատամնավոր շղթաների համար՝ |ո) - 20  40: Շղթան անհրաժեշտ է ստուգել նան ըստ երկարակեցության՝ 4·Մ1 u  u  : Լ 2·Pt ·ո 1 ն Լ - Լ ·P արտահայտությունները տեղադրելու դեպքt t Մ1  60·1000 քում շղթայի երկարակեցության պայմանը, արտահայտված վազքի թվով (1/վրկ), կազմում է 4·21 ·Pt ·ո 1 21 · ո 1 u   u  : 60·Լ քt ·Pt 15 ·Լ քt Հոլովակավոր ն վռանավոր շղթաների համար |u) - 1560 վ-1, իսկ ատամնավոր շղթաների համար |u) - 25  80 վ-1:

ԳԼՈՒԽ 3. ՊՏՏԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄ ԱՊԱՀՈՎՈՂ ՄԵՔԵՆԱՄԱՍԵՐ

3.1. Սռնիներ ն լիսեռներ

3.1.1. Հիմնական տեղեկություններ Սռնիները նախատեսված են պտտվող կամ անշարժ մեքենամասերը տարածության մեջ պահելու համար: Դրանք ենթարկվում են ծըռման, ձգման կամ սեղմման դեֆորմացիաների (առանձին կամ համատեղ) ն ոլորող մոմենտ չեն հաղորդում, ինչի հետնանքով չեն ենթարկվում ոլորման դեֆորմացիայի: Լիսեռները նախատեսված են պտտվող մեքենամասերը տարածության մեջ պահելու ն ոլորող մոմենտ հաղորդելու համար: Դրանք ենթարկվում են մշտական ոլորման, ինչպես նան ծռման, ձգման կամ սեղմման դեֆորմացիաների (առանձին կամ համատեղ): Սռնիներն աշխատանքի ժամանակ լինում են, ինչպես պտտվող, այնպես էլ անշարժ, իսկ լիսեռները՝ միայն պտտվող: Սռնիները ն լիսեռնեը դասակարգվում են հետնյալ կերպ` - ըստ երկրաչափական առանցքի ձնի՝ ուղիղ ն ոչ ուղիղ (ոչ ուղիղ լիսեռներին են պատկանում ծնկաձն ն արտակենտրոն լիսեռները), - ըստ երկրաչափական առանցքի հատկությունների՝ ճկուն ն կոշտ, - ըստ մակերնույթի ձնի՝ հարթ ն աստիճանավոր: Լիսեռները, ըստ նշանակման, լինում են շարժա երային, արագընթաց, միջանկյալ, դանդաղընթաց, փոխհաղորդիչ (ÚՐ‡ÌÒÏՆÒÒՆՕÌÌ˚È) ն այլն, իսկ ըստ կառուցվածքային հատկանիշների՝ ազմաերիթային, որդնակային ատամնանվակային ն այլն: Ընդհանուր ն գյուղատնտեսական մեքենաշինության մեջ օգտագործվող սռնիներն ու լիսեռները, ըստ շահագործման պայմանների, հիմնականում պատրաստվում են ցածր ածխածնային (Ст.3, Ст.4, Ст.5), միջին ածխածնային (30, 40, 45) ն լեգիրված (40Х, 40ХН, 30ХН3А, 30ХГТ) պողպատից: Ավելի քիչ օգտագործվում են ձուլված պողպատը (35Л, 40Л, 45Л), գորշ թուջը ն պլաստմասսան: Առանցքակալների մեջ տեղադրված սռնիների ն լիսեռների մակերնույթները կոչվում են` - դարձյակներ. սռնիների ն լիսեռների ընդհանուր նշանակութ89

ութակներ. սռնիների ն լիսեռների ծայրերում տեղադրված դարձյակները, որոնք հիմնականում եռնվածքներ են ընդունում շառավիղային ուղղությամ , - վզիկներ. սռնիների ն լիսեռների միջին մասերում տեղադըրված դարձյակները: - կրունկներ. սռնիների ն լիսեռների առանցքային եռնվածքի տակ գտնվող դարձյակները: Մեքենամասերն ու սարքավորումները, որոնց վրա հենվում են դարձյակները, կոչվում են առանցքակալներ: -

3.1.2. Սռնիների հաշվարկն ըստ ծռման (ստատիկ) ամրության Որպես օրինակ` ուսումնասիրվում է կեռի կախոցի սռնին: Նախ` կազմվում է սռնու հաշվարկային սխեման (նկ. 46), որի վրա նշվում են ոլոր ազդող ն հակազդող ուժերը, ինչպես նան դրանց միջն եղած հեռավորությունները, ապա` որոշվում է սռնու առավել վտանգավոր հատույթը, որի համար էլ կազմվում է ծռման ամրության պայմանը, քանի որ սռնին ենթարկվում է ծռման դեֆորմացիայի` Խ  ծ  ծ   ծ , Մծ որտեղ Խծ-ն առավելագույն ծռող մոմենտն է, Խծ Հ R21 · a: Վտանգավոր հատույթում (գլանաձն պրոֆիլ) ծռման դիմադրության մոմենտը որոշվում է հետնյալ անաձնով`  ·d 3u  0 ,1·d 3u : Վերջինս ծռման ամրության պայմանի մեջ տեղադրելու դեպքում ստացվում է ստուգիչ անաձնը՝ Խծ ծ    ծ , Ն/մմ2, 0,1·d u Մծ 

որտեղից դուրս է երվում է նախագծման անաձնը (սռնու անհրաժեշտ տրամագիծը վտանգավոր հատույթում)` dս  3

Խծ , մմ: 0,1·ծ

Միջին ածխածնային պողպատից պատրաստված պտտվող (շարժական) սռնիների դեպքում |)ծ-6090 Ն/մ2, իսկ անշարժ սռնի90

ների դեպքում |)ծ -ի արժեքները

արձրացվում են 75 Չ-ով:

Նկ. 46. Սռնու հաշվարկային սխեման ըստ ծռման ամրության:

Ծռման էպյուր պատկերելու համար որոշվում է առավելագույն ծռող մոմենտը վտանգավոր կտրվածքում, որն առաջանում է xo2 հարթությունում՝ Խծ(xo2) Հ R21 · a: Սռնու տեսական պրոֆիլը հիշեցնում է ձգված էլիպս (խորանարդային պտտման պարա ոլոիդ), այդ պատճառով էլ սռնիները ն լիսեռները պատրաստվում են աստիճանանման:

3.1.3. Լիսեռների հաշվարկն ըստ ոլորման ամրության Նման հաշվարկ (նկ. 47) կատարվում է մուտքային ն ելքային լիսեռների ծայրերի համար, որոնցում լիսեռները ենթարկվում են միայն ոլորման դեֆորմացիայի: Լիսեռների ծայրերը ոլորող մոմենտ են ստանում կցորդիչի միջոցով: Ոլորման ամրության պայմանը վտանգավոր կտրվածքի համար կազմում է

ո 

Tո1  ո , Մո

որտեղ Tո1 -ը ոլորող մոմենտն է, Tո1  P1 / 1 , Նն մմ:

Նկ. 47. Լիսեռի հաշվարկային սխեման ըստ ոլորման ամրության:

Ոլորման դիմադրության մոմենտը կլոր հատույթների համար որոշվում է հետնյալ անաձնով` ·d 631  0,2·d 361 : Վերջիններս ամրության պայմանի մեջ տեղադրելու դեպքում ստացվում է ստուգիչ անաձնը` Tո1 ո   ո , Ն/մմ2, 0,2·d 631 Մո 

որտեղից դուրս է երվում նախագծման (լիսեռի ծայրի տրամագծի) անաձնը՝ d 61  3

Tո1 , մմ, 0,2·ո

որտեղ ||ո-ն ոլորման թույլատրելի լարումն է. ածխածնային պողպատի համար ||ո Հ 15  40, Ն/մ2: Թվային արժեքներն առանձնացնելուց հետո ստացվում է հետնյալ պարզեցված արտահայտությունը` d 61  (0,5  0,7) · 3 Tո1 :

Լիսեռների մյուս մակերնույթների տրամագծերը որոշվում են կառուցվածքային սկզ ունքով: Այսպես` - առանցքակալի ներքին օղակի տակ գտնվող լիսեռի տրամագիծը՝ d 61  d 61  5 , մմ, - ատամնանիվի տակ գտնվող լիսեռի տրամագիծը՝

d61  61 

- հենարանային անվակունդի տրամագիծը՝ d 61  d 61  (5  10) , մմ: Նշված տրամագծերի նշանակումները ներկայացված են նկ. 48-ում:

Նկ. 48. Լիսեռի հաշվարկային սխեման ըստ արդ դեֆորմացիայի:

3.1.4. Լիսեռների հաշվարկն ըստ ոլորման ն ծռման համատեղ դեֆորմացիայի Լիսեռների մեծ մասն աշխատում են ծռման ն ոլորման դեֆորմացիաների համատեղ ազդեցությամ : Այն լիսեռները, որոնց վրա տեղադրված են կոնական ատամնանիվներ կամ որդնանիվներ (որդնակներ), ենթարկվում են նան ձգման ու սեղմման դեֆորմացիաների, սակայն դրանցից առաջացած համապատասխան լարումները զգալիորեն փոքր են լինում ծռման լարումներից, ինչի հետնանքով էլ այդ դեֆորմացիաներն անտեսվում են, ն հաշվարկը կատարվում է ըստ ծռման ու ոլորման համատեղ ամրության: Կազմվում են լիսեռի էսքիզն ու հաշվարկային սխեման, որոնց

վրա նշվում են ազդող ն հակազդող ոլոր ուժերն ու դրանց միջն եղած հեռավորությունները (նկ. 48): Որոշվում են երկու հարթություններում առաջացած հենարանային ն գումարային հակազդումները՝ RՀ R 27  R 22 : Ատամնանիվի տակ գտնվող լիսեռի կտրվածքում որոշվում է գումարային ծռող մոմենտը` Խգ.ծՀ Խ 27  Խ 22 , որտեղ

Խ7 -R7 · a ն Խ2 -R2 ·a արտահայտությունները ցույց են տալիս համապատասխան հարթություններում Ft, Fr, Fa ուժերից առաջացած ծռող մոմենտները: Ըստ նկ. 48-ի` ոօ2 հարթությունում առաջանում են Խ'ծ - R24 · a ն Խ"ծ-R23·a ծռող մոմենտները, որոնց թռիչքը կազմում է Խ"ծ-Խ'ծՀFa2·d2 /2 : Համարժեք մոմենտը որոշվում է հետնյալ անաձնով՝ Խ հ  Խ 2գ.ծ  Tո2 :

Համարժեք լարումը որոշվում է համաձայն երրորդ ամրության տեսության, ըստ որի` ստացվում է ստուգիչ անաձնը՝ հ 

Խհ Խհ   ծ , Մծ 0,1·d 63

որտեղից դուրս է երվում նախագծման անաձնը (ատամնանիվի տակ գտնվող վտանգավոր հատույթում)՝ d6  3

Խհ , մմ: 0,1·ծ

Վերջինիս արժեքը ճշտվում է համաձայն ստանդարտով նախատեսված աղյուսակների (ընդունվում է առավել մեծ արժեք): Ատամնանիվի տակ գտնվող լիսեռի տրամագիծը d 6 -ով նշանակելու դեպքում կառուցվածքային սկզ ունքով որոշվում են լիսեռի մյուս տրամագծերը` - առանցքակալի տակ գտնվող լիսեռի տրամագիծը՝

d 6  d 6  5 , մմ,

- ատամնանիվի տակ գտնվող լիսեռի տրամագիծը` d 6  d 6  5 , մմ, - հենարանային անվակունդի տրամագիծը՝ d 6  d 6  (5  10) ,մմ:

3.1.5. Սռնիների ն լիսեռների հաշվարկն ըստ կոշտության Հաշվարկն ըստ կոշտության հիմնականում կատարվում է, եր սռնու ն լիսեռի չափերը որոշված են լինում ստուգիչ հաշվարկի արդյունքում (նպատակահարմար է հաշվարկի ենթարկել այն սռնիներն ու լիսեռները, որոնց մոտ 6/d » 3): Առանցքակալների ն ատամնավոր զույգերի ճիշտ աշխատանքի համար անհրաժեշտ է ապահովել սռնիների ու լիսեռների ավարար կոշտությունը, ինչի ժամանակ ստեղծվում է ճնշման հավասարաչափ աշխում ատամների ն առանցքակալների հպումային գծերի վրա: Սռնիների ն լիսեռների կոշտությունն ըստ ծռման ապահովելու համար անհրաժեշտ է նախ ապահովել հետնյալ պայմանները` 7  |7), մմ,   ||, աստ. (ռադ), որտեղ 7-ը ն -ն առանցքի ճկվածքի ու տեղաշարժի անկյան իրական արժեքներն են, որոնք որոշվում են «Նյութերի դիմադրություն» առարկայի անաձներով: Անհրաժեշտության դեպքում լիսեռները ստուգվում են նան ըստ ոլորման՝ 

Tո · 6   , աստ. (ռադ), G· 1 o

որտեղ Tո-ն ոլորող մոմենտն է լիսեռի վրա, G-ն` լիսեռի հատույթի ճկունության մոդուլը տեղաշարժման ժամանակ, 1օ-ն՝ լիսեռի հատույթի մակերեսի իներցիայի նեռային մոմենտը, 1օ-0,1·d4, մմ4, ||-ն` շրջադարձի թույլատրելի անկյունը. լիսեռի մեկ մետր երկարության համար (հաստոցաշինությունում) ||  5', փոխհաղորդիչ լիսեռների համար ||  15'20': Երկու հենարաններով սռնիների ու լիսեռների 7 ն  արժեքների որոշման անաձները երված են աղյուսակ 5-ում:

Բանաձներում E-ն սռնու կամ լիսեռի նյութի առաձգականության մոդուլն է, Ն/մմ2, 1-ն՝ սռնու կամ լիսեռի կտրվածքի մակերեսի իներցիայի մոմենտը, մմ4, F-ը՝ շառավիղային ծռող ուժը, Ն: Աղյուսակ 5 Սռնիների ն լիսեռների ճկվածքի ու թեքության անկյունների արժեքների որոշումը ճկվածքը, 7, մմ ն թեքության անկյունը, , ռադ

7c

F·a·Ե·c·(6  a ) 6·E·1·6

F·c 2 ·(6  c) 3·E·1

7D

F·Ե·d·(6 2  Ե 2  d 2 ) 6·E·1·6

7բ

F·a·6·(6 2  a 2  6 2 ) 6·E·1·6

F·c·d·(6 2  d 2 ) 6·E·1·6 -

7F A Ց Շ Օ բ Բ

F·a 2 ·Ե 2 3·E·1·6 F·a·Ե·(6  Ե) · 6·E·1·6 F·a·Ե·(6  a ) 6·E·1·6 F·a·Ե·(6  a ) ՑՀ 6·E·1·6 F·Ե·(6 2  Ե 2  3·d 2 ) 6·E·1·6 F·a·(6 2  a 2  3·6 2 ) 6·E·1·6 F·a·Ե·(Ե  a ) 3·E·1·6

F·c·6 6·E·1 F·c·6 3·E·1 F·c·( 2·6  3·c) 6·E·1 F·c·(3d 2  6 2 ) 6·E·1·6 -

-

Առանցքի համապատասխանա ար |7) ճկվածքի ն || տեղաշարժի անկյունների թույլատրելի արժեքները սռնիների ու լիսեռների համար որոշվում են համաձայն հետնյալ հաստատված նորմաների. - առավելագույն թույլատրելի ճկվածքը՝ |7)  (0,00020,0003)·6, - ատամնանիվի տակ գտնվող հատույթում թույլատրելի ճկվածքը` |7)  (0,010,03)·ո, որտեղ` 6-ը հենարանների միջն եղած հեռավորությունն է, ո-ը՝ ատամնանիվի կառչման մոդուլը, մմ, - ատամնանիվի ն սահքի առանցքակալի տակ թույլատրելի տեղաշարժի անկյունը` ||  0,001, ռադ, - շառավիղային գնդառանցքակալի տակ թույլատրելի տեղաշարժի անկյունը` ||  0,01, ռադ, - գնդաձն գնդառանցքակալի տակ թույլատրելի տեղաշարժի անկյունը՝ ||  0,05, ռադ:

3.1.6. Սռնիների ն լիսեռների հաշվարկն ըստ տատանման Այս հաշվարկը, որպես օժանդակ ստուգիչ հաշվարկ, կատարվում է արագընթաց սռնիների ու լիսեռների համար, քանի որ դրանց վրա տեղադրված պտտվող մեքենամասերը հիմնականում հավասարակշռված չեն, ինչի արդյունքում առաջացած արտաքին ուժերի հաճախության ն պտտվող մեքենամասի սեփական հաճախության համընկնման հետնանքով առաջանում է ռեզոնանս, որի պատճառով սռնիներն ու լիսեռները ենթարկվում են արագ քայքայման: Ռեզոնանս առաջացնող արագության ռեժիմները կոչվում են կրիտիկական արագությունների ռեժիմներ: Տատանման տեսակները ազմազան են, սակայն սույն աշխատանքում ուսումնասիրվում են միայն լայնական տատանումները: Սռնիների ն լիսեռների հաշվարկային սխեման ըստ տատանման ներկայացված է նկ. 49-ում: Ըստ սխեմայի` սռնու վրա տեղադրված սկավառակի ծանրության կենտրոնը սռնու առանցքից շեղված է 6 չափով: Ընդ որում` սկավառակը տեղադրված է երկու հենարանների մեջտեղում: Սռնու հավասարաչափ պտտման ժամանակ առաջացած կենտրոնախույս ուժը կազմում է Fկ  ո·2 ·( 7  6) ,

որտեղ` ո-ը սկավառակի զանգվածն է, -ն՝ սռնու անկյունային արագությունը, իսկ (7 + 6)-ն՝ սկավառակի ծանրության կենտրոնի պտտման շառավիղը:

Նկ. 49. Սռնիների ն լիսեռների հաշվարկային սխեման ըստ տատանման:

Կենտրոնախույս ուժի ազդեցության տակ սռնու առանցքը ծըռվում է՝ առաջացնելով հետնյալ ճկվածքը` 7

Fկ ·a 2 ·Ե 2



Fկ ·(6/2) 2 ·(6/2) 2



Fկ · 6 3

: 3·E·1·6 3·E·1·6 48·E·1 Վերջինիս համաձայն ստացվում է կենտրոնախույս ուժը՝ 48·E·1 Fկ  ·7 : Fկ 48·E·1   F հարա երությունը ցույց է տալիս 1 մմ Քանի որ ճկվածք առաջացնող ուժը, այսինքն՝ սռնու կոշտությունը (Ն/մմ), ապա Fկ - F · 7: Կենտրոնախույս ուժի ստացված երկու արտահայտությունները հավասարացնելու դեպքում ստացվում է F · 7 - ո·2· (7 + 6), ըստ որի ձնափոխությունների` F·7 – ո·2·7 - ո·2·6, 7·(F-ո·2) - ո·2·6: Արդյունքում ստացվում է հաշվարկային ճկվածքի մեծությունը՝

ո ·2 · 6 F  ո ·2



: F  ո ·2

Ստացված արտահայտության վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ

F արժեքի դեպքում ճկվածքի մեծուո թյունը ձգտում է անսահմանության՝ 7  -, այսինքն` սռնին են1 1 թարկվում է արագ քայքայման, իսկ նշված անկյունային արագությունը դիտվում է որպես կրիտիկական՝ անկյունային արագության  

F : ո Ստացված արտահայտության հիման վրա կարելի է դուրս երել կիրառական նույթի անաձներ, որոնց միջոցով, առանց սռնիների փորձարկման ն փորձնականորեն կրիտիկական անկյունային արագության որոշման, հնարավոր է նախօրոք սահմանել անկյունային արագության կրիտիկական արժեքը: Դրա համար կատարվում է հետնալ ձնափոխությունը՝ կ 

կ 

F F F , ռադ/վրկ,  · g  3,13 ·  3,13 · ո Գ Գ f

որտեղ` ո -ը սկավառակի զանգվածն է, ո 

Գ , Գ-ն` սկավառակի կշիg

ռը, Ն, g-ն` ազատ անկման արագացումը, մ/վրկ2, f -ը` սռնու Գ ստատիկ ճկվածքը, f  , այսինքն` սռնու ստատիկ կոշտութF Գ յունը՝ F  , Ն/մմ: f Նման ձնով կարելի է դուրս երել նան պտտման կրիտիկական հաճախության կախվածությունն ըստ ստատիկ ճկվածքի՝ 30 · կ 30 · 3,13 1 , պտ./րոպե: ոկ    30 ·  3,14 f f Այսպիսով, որոշելով հաշվարկային ստատիկ ճկվածքի մեծութ3 F·a 2 ·Ե 2 Fկ ·6  , մմ, 3·E·1·6 48·E·1 կարելի է նախօրոք որոշել պտտման կրիտիկական հաճախությունը, սռնու (լիսեռի) աշխատանքային արագության ռեժիմները (ո) ն նախակրիտիկական կամ հետկրիտիկական միջակայքերը՝ ոկ Հ ո Հ ոկ:

յունը՝

f-7-

3.2. Սահքի առանցքակալներ

3.2.1. Հիմնական տեղեկություններ Ըստ աշխատանքային գոտում գործող շփման տեսակի` առանցքակալները լինում են սահքի ն գլորման: Սահքի առանցքակալները սահքի շփման հիման վրա աշխատող սարքավորումներ են՝ նախատեսված տարածության մեջ լիսեռներ ն պտտվող սռնիներ տեղակայելու համար: Դրանք հիմնականում աղկացած են վռանից ն իրանից (նկ. 50): Սահքի առանցքակալներն ունեն հետնյալ առավելությունները՝ արձր աշխատունակություն ու հուսալիություն գեր եռնվածքների ն հարվածային (տատանողական ռեժիմների) եռնվածքների դեպքում (յուղի ավարար ն կայուն շերտի ապահովմամ ), հարա երական փոքր շառավիղային չափեր, անաղմուկ աշխատանք, մեծ տրամագծերով ծնկաձն լիսեռների ն սռնիների վրա տեղադրման ու շահագործման հնարավորություն, ինչպես նան հետնյալ թերությունները` յուղի ավարար ն կայուն շերտի նվազման ու վերացման դեպքում ջերմաստիճանի արձրացում ն արագ մաշում, հարա երական մեծ առանցքային չափեր, առանցքակալների ն դրաց մեքենամասերի անհամափոխարինելիություն, յուղման համակարգի անհրաժեշտություն ն այլն:

ա)

)

Նկ. 50. Սահքի առանցքակալների կառուցվածքը. ա) չքանդվող կցաշուրթային, ) հենարանային:

Սահքի առանցքակալները, ըստ եռնվածքի ընդունման ուղղության, լինում են՝

- շառավղային, որոնք նախատեսված են միայն շառավիղային ուղղությամ ազդող եռնվածքների տակ աշխատելու համար, - շառավղահենարանային, որոնք ընդունում են եռնվածքներ՝ ուղղված պտտվող առանցքին ուղղահայաց ն զուգահեռ, - հենարանային, որոնք ընդունում են եռնվածքներ՝ ուղղված միայն պտտվող առանցքին զուգահեռ, ըստ կառուցվածքային հատկանիշների` - քանդվող, որոնք օգտագործվում են հիմնականում ընդհանուր ն ծանր մեքենաշինության մեջ՝ հատկապես այն դեպքում, եր անհրաժեշտ է թեթնացնել լիսեռների հավաքումն ու քանդումը, - չքանդվող, որոնք օգտագործվում են պարզ կառուցվածքներում, դանդաղընթաց ն ընդմիջումներով աշխատող մեքենաներում՝ ինչպես տեղադրված վռանով, այնպես էլ առանց վռանի, ըստ իքնատեղակայման սկզ ունքի՝ - ինքնատեղակայվող, որոնցում վռանի գնդաձնությունը հնարավորություն է տալիս փոխհատուցել լիսեռների տեղադրման անճշտությունները, ոչ համառանցքայնությունը ն այլն, - ոչ ինքնատեղակայվող, ըստ անհրաժեշտ, ավարար յուղման եղանակի` - հիդրոստատիկական, որոնց մոտ անրաժեշտ յուղի շերտը գոյանում է արտաքին սարքավորման (յուղի պոմպի) միջոցով, - հիդրոդինամիկական, որոնց մոտ անհրաժեշտ յուղի շերտը գոյանում է ութակի պտտման շնորիվ:

3.2.2. Սահքի առանցքակալների նյութերը, յուղման պայմանները ն յուղերի տեսակները Յուղերի տեսակները: Յուղերը նախատեսված են սահքի առանցքակալների շփումն ու մաշումը նվազեցնելու, հովացման, ինչպես նան մաշումից առաջացած մասնիկները հպումային գոտուց հեռացնելու համար: Նշված պահանջներն ապահովվում են օգտագործվող յուղերի համապատասխան յուղայնությամ ն մածուցիկությամ : Յուղման նյութերը լինում են հեղուկ, պլաստիկ (թանձրացված քսուքներ), կարծր ն գազային: Հեղուկ յուղերից են հանքային ն օրգանական յուղերը, ինչպես նան ջուրը, որոնք օգտագործվում են միջին ու արձր արագության առանցքակալների համար:

Հանքային յուղերը լինում են արդյունա երական, շարժիչային ն այլն, որոնք պատրաստվում են նավթից, իսկ օրգանական յուղերը` ուսական ն կենդանական, որոնք արձրորակ են ու թանկ: Պլաստիկ քսուքները պատրաստվում են հանքային հեղուկ յուղերից (սոլիդոլ, կոնստալին ն այլն): Դրանք օգտագործվում են փոքր արագությունների ն հարվածային եռնվածքների դեպքում: Կարծր քսայուղերից են գրաֆիտը, մոլի դենի երկսուլֆիդը, փայլարը, տալկը ն այլն, որոնք օգտագործվում են սննդի արդյունա երության, մանածագործական ն այլ մեքենաներում: Գազային քսանյութերից են օդը, գոլորշիները ն այլն, որոնք օգտագործվում են գեր արձր արագության, նվազ եռնավորված սահքի առանցքակալներում: Յուղման պայմանները: Յուղված սահքի առանցքակալն անշարժ վիճակից մինչն կայունացած աշխատանքային ռեժիմին հասնելն անցնում է շահագործման երեք աշխատանքային ռեժիմներ` 1. Սահմանային յուղման ռեժիմ, եր լիսեռն անշարժ է, ութակը ն վռանը աժանվում են 0,1 մկմ հաստության արակ թաղանթով, առանցքակալի գործարկման ժամանակ յուղի շերտը չի անջատում միմյանցից շփվող մակերնույթների խորդու որդությունները: 2. Կիսահեղուկ յուղման ռեժիմ, եր լիսեռը, սկսելով պտտվել, մըղում է յուղը ութակի ն վռանի սեպաձն ացակի մեջ, ինչի հաշվին յուղի շերտը մեծանում է, սակայն առանձին խորդու որդություններ շարունակում են քսվել միմյանց, այսինքն` ապահովվում է հետնյալ պայմանը (նկ. 51)` հ  1 + 2: 3. Հեղուկ յուղման ռեժիմ, եր լիսեռը հավաքում է հաստատուն առավելագույն արագություն ն մակերնույթների խորդու որդությունները լիովին անջատվում են միմյանցից ավարար յուղի շերտով: Արդյունքում մաշումը ն տրորումը ացակայում են, քանի որ առաջանում է անհրաժեշտ ացակ՝

հ  K( R21+ R22 ), որտեղ` R21-1 ն R22-2 համապատասխանա ար խորդու որդությունների միջին թվա անական արձրություններն են ութակի ն վռանի համար (նկ. 51), իսկ K-ն` յուղի շերտի պաշարի գործակիցը, որը կախված է եռնվածքի մեծությունից, արագությունից ն մեքենայի նշանակության կարնորությունից, K  2:

Հեղուկ յուղման ռեժիմով սահքի առանցքակալների միացումների նստեցվածքները, որոնք ապահովում են նշված հ ացակը, հետնյալն են՝ H7/f7, H8/68, H8/d9 ն այլն: Սահքի առանցքակալների նյութերը: Վռանի նյութն ընտրելու ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել շահագործման պահանջները (հակաշփական նյութերին նորոշ), այն է` ցածր շփման գործակիցը, արձր մաշակայնությունը, ջերմահաղորդականությունը ն դիմադրողականությունը լռվելու նկատմամ ՝ հատկապես ան ավարար յուղման պայմաններում:

Նկ. 51. Յուղման ռեժիմների հաշվարկային սխեմա:

Վռանները լինում են մետաղական, մետաղախեցեգործական ն ոչ մետաղական: Մետաղական վռանները պատրաստվում են ա իտից, րոնզից, այլ գունավոր հակաշփական նյութերից, ինչպես նան թուջից: Բա իտից (Ե88, Ե83) ն րոնզից (Ճծ11001, Ճծ14Օ4Ñ17, ՃծÀ9/3Է, ՃծÑ31 ն այլն) պատրաստված վռաններն օգտագործվում են եռնավորված ու արագընթաց շահագործման ռեժիմների դեպքում, իսկ թուջից (À»Ñ-1 ն այլն) պատրաստված վռանները` դանդաղընթաց, ոչ կարնոր նշանակության սարքավորումներում: Մետաղախեցեգործական վռանները կիրառվում են դանդաղընթաց մեխանիզմներում, որոնք դժվար է ապահովել յուղումով: Ոչ մետաղական վռանները, որոնք պատրաստվում են հակաշփական, ինքնայուղվող պլաստմասսայից (ÀÑ1 ն այլն), օգտագործվում են այն մեխանիզմներում (պոմպեր, սննդի արդյունա երության մեքենաներ ն այլն), որոնք հնարավոր չէ յուղել:

3.2.3. Սահքի առանցքակալների ութակների հաշվարկը Սահքի առանցքակալների երկրաչափական պարամետրերը որոշելու նպատակով ուսումնասիրվում է ներկայացված (նկ. 52) հաշվարկային սխեման, ըստ որի` ութակը, գտնվելով շառավիղային սահքի առանցքակալում, ենթարկվում է միայն շառավիղային ուժի ազդեցությանը:

Նկ. 52. Բութակի հաշվարկային սխեմա:

Ըստ սխեմայի` ութակը ենթարկվում է նան ծռման դեֆորմացիայի ն մաշման: Ծռման ամրության պայմանն է Խ ծ  ծ  ծ , Մծ որտեղ` Խ ծ -ն ծռող մոմենտն է, Խ ծ 

R ·6 , իսկ Մծ -ն` ծռման դիմադ2

րության մոմենտը`

Մծ 

·d3  0,1· d 3 :

Արժեքները տեղադրելու դեպքում ստացվում է R ·6 ծ   ծ , Ն/մմ2: 0,2 · d Մաշակայունության պայմանն է R ք  ք , Ն/մմ2: d ·6 Ներկայացված երկու ամրության պայմաններից որոշվում է շառավիղային հակազդումը՝

0,2 · d 3 · ծ , R  d · 6 ·թ  : Հավասարումների աջ մասերը հավասարեցնելու դեպքում ստացվում է R

0,2 · d 3 · ծ - d · 6 ·թ  :

Վերջինս

d3

հարա երությունով

ազմապատկելու դեպքում

ստացվում է 0,2 · ծ 

· ք : d2 Բութակի երկրաչափական պարամետրն է    0,5  1,5 : d Ավտոմեքենաների համար  Հ 0,5  0,6: Ըստ որոշակի շահագործման պայմանների ն նյութերի տեսակնե-

րի` 

0,2 · ծ :  ք d

6- · d արտահայտությունը ծռման ամրության ն մաշակայունության պայմանների մեջ տեղադրելու դեպքում ստացվում են համապատասխանա ար ութակի պահանջվող տրամագծերի որոշման հետնյալ արտահայտությունները` d

 ·R R ն d , մմ: 0,2 · ծ  · ք

Հետագա հաշվարկների համար ընդունվում է ստացված տրամագծերից առավելագույնը: Բերված կախվածություններում |)ծ-ն ծռման թույլատրելի լարումն է. մխված միջին ածխածնային պողպատի համար |)ծՀ80100 Ն/մմ2, իսկ |ք)-ն` թույլատրելի ճնշումը. ա իտի համար |ք)-1520 Ն/մմ2, րոնզի համար |ք)-610 Ն/մմ2, թուջի համար |ք)-24 Ն/մմ2: Նախագծված ութակները ստուգվում են ըստ տաքացման, այն է` առանցքակալում արտադրված ջերմության ն թույլատրելի արժեքի համեմատությամ ՝

ք · Մ  |ք·Մ): ճնշման ն արագության արժեքները տեղադրելու դեպքում ստացվում է R · ·d  ք·Մ  , d ·6 · 2 որի համաձայն՝ R ·  ք·Մ  : 2·6

Բա իտից պատրաստված վռանների համար թույլատրելի ջերմաստիճանը կազմում է |քՄ|Հ5075 Ն·մ/մմ2 վրկ, րոնզից պատրաստված վռանների համար՝ |քՄ|Հ610 Ն·մ/մմ2 վրկ, թուջից պատրաստված վռանների համար՝ |քՄ| Հ 2  5 Ն·մ/մմ2 վրկ:

3.3. Գլորման առանցքակալներ

3.3.1.Հիմնական տեղեկություններ Գլորման առանցքակալները սարքավորումներ են, որոնք նախատեսված են պտտվող մեքենամասերը տարածության մեջ տեղակայելու ն շփումը հենարաններում փոքրացնելու համար (գլորման շփումն օգտագործելու միջոցով):

Նկ. 53. Գլորման առանցքակալի կառուցվածքը:

Գլորման առանցքակալները (նկ. 53) կազմված են հիմնականում (1) արտաքին ն (2) ներքին օղակներից, (3) գլորման մարմիններից (գնդիկներից կամ հոլովակներից), (4) զատիչից (գլորման մարմինները միմյանցից աժանող ն ուղղող), եր եմն նան պաշտպանիչ օղակներից: Առանցքակալների օղակներն ու գնդիկները պատրաստվում են Ø06, Ø09, Ø015, Ø015ÃÑ մակնիշների հատուկ առանցքակալային, 12013À, 120214À մակնիշների քրոմոնիկելային պողպատից ն այլն:

Դրանք ջերմամշակվում են (HRՇ 6265 կարծրությամ ), որից հետո դըրանց շփվող մակերնույթները հղկվում են ն փայլեցվում: Զատիչները պատրաստվում են ցածր ածխածնային թիթեղնավոր պողպատից, րոնզից կամ տեքստոլիտից: Գլորման առանցքակալները ստանդարտացված են ն արտադրվում են մեծաքանակ արտադրությամ : Դրանք ունեն հետնյալ առավելությունները` գործարկման ընթացքում շփման նվազագույն կորուստներ, հարա երական ցածր ինքնարժեք, համափոխարինելիության արձր աստիճան, շահագործման պարզություն ն հուսալիություն, յուղման ն գունավոր նյութերի նվազագույն ծախս, առանցքային փոքր չափեր, ինչպես նան հետնյալ թերությունները` շառավիղային հարա երական մեծ չափեր, սեփական արձր կոշտության պատճառով առանցքակալների վատ աշխատանք հարվածային, տատանողական աշխատանքային ռեժիմներում ն այլն:

ա)

)

զ)

գ)

դ)

ե)

է)

Նկ. 54. Գլորման առանցքակալների տեսակները. ա) գնդիկավոր շառավղային, ) գնդիկավոր շառավղահենարանային, գ) հոլովակավոր շառավղային, դ) ասեղնաձն շառավղային, ե) կոնական շառավղահենարանային, զ) երկշարք գնդաշառավղային, է) հենարանային:

Գլորման առանցքակալները (նկ. 54), ըստ եռի ընդունման ուղղության, լինում են՝ - շառավղային (ա,գ,դ,զ), որոնք ընդունում են եռնվածքներ հիմնականում շառավղային ուղղությամ (ուղղահայաց պտտվող առանցքին), իսկ թեր եռնվածքի դեպքում շառավղային գնդառանցքակալներ ընդունում են նան առանցքային ուղղությամ եռնըվածքներ, որոնք կազմում են չօգտագործվող շառավղային եռնվածքի 70 Չ -ը, - շառավղահենարանային ( ,ե), որոնք ընդունում են պտտվող առանցքին միաժամանակ ուղղահայաց ն զուգահեռ եռնըվածքներ. հպման անկյունը կազմում է   36օ, - հենարանաշառավղային ( ,ե), որոնք նույնպես ընդունում են պտտվող առանցքին միաժամանակ զուգահեռ ն ուղղահայաց եռնվածքներ, սակայն շառավղահենարանային առանցքակալներից տար երվում են հպման անկյան մեծությամ . հըպման անկյունը կազմում է  » 36օ, - հենարանային (է), որոնք ընդունում են միայն պտտվող առանցքին զուգահեռ եռնվածքներ, ըստ գլորման մարմինների ձնի` - գնդիկավոր, - հոլովակավոր. հոլովակներն իրենց հերթին լինում են` - երկար գլանային,

- կարճ գլանային,

- կոնական, - ասեղնաձն, - ոլորված, - գնդաձն (ՇôՓðè÷ՓՇêèո), ըստ գլորման մարմինների շարքերի թվի` միաշարք, երկշարք ն ազմաշարք,

ըստ կառուցվածքային հատկանիշների՝ - ինքնատեղակայվող, որոնք կոմպենսացնում են լիսեռների ոչ համառանցքայնությունը, հավաքման անճշտությունները ն այլն, - ոչ ինքնատեղակայվող, ըստ գա արիտային չափերի (միննույն ներքին տրամագծի դեպքում)` - համաձայն շառավղի` գերթեթն (երկու սերիա), հատուկ թեթն (երկու սերիա), թեթն, միջին ն ծանր՝ ընդամենը յոթ սերիա (նկ. 55), - համաձայն լայնության՝ հատուկ նեղ, նեղ, նորմալ, լայն ն հատուկ լայն՝ ընդամենը հինգ սերիա:

Նկ. 55. Առանցքակալների տրամագծերի սերիաները:

3.3.2. Գլորման առանցքակալների նշանակումը Համաձայն ստանդարտի` արտադրվում են ներքին տրամագծի dՀ1 մմ  3 մ չափերով գլորման առանցքակալներ, որոնք հիմնականում աժանվում են երեք միջակայքի` d Հ 1, 2, 3,…, 9 մմ, d Հ 10,12 ,15,17 մմ, d Հ 20, 25, 30,…, 495 մմ: Գլորման առանցքակալների յուրաքանչյուր մակնիշ ներկայացվում է երեք նշանակումներով, որոնք նշվում են օղակների ճակատների վրա: Հիմնական նշանակումը կարող է աղկացած լինել յոթ ինդեքսներից, ընդ որում` նշանակման շարքում` թվի ձախ կողմից, զրոներ չեն նշվում, ինչի հետնանքով հիմնական նշանակումը կարող է աղկացած լինել յոթից պակաս ինդեքսներից` Ճ Ճ Ճ Ճ Ճ Ճ Ճ 7 6 5 4 3 2 1

Ընդհանուր մեքենաշինության մեջ օգտագործվող գլորման առանցքակալները պատկանում են 3-րդ չափային միջակայքի, ըստ որի` 1-ին ն 2-րդ ինդեքսները համապատասխանում են գլորման առանցքակալի ներքին տրամագծին, ընդ որում` վերջին երկու թվերը ստանալու համար առանցքակալի ներքին տրամագծի արժեքը աժանվում է 5-ի կամ երկու ինդեքսները ազմապատկում են 5-ով: Արդյունքում ստացվում է գլորման առանցքակալի ներքին օղակի տրամագծի արժեքը: 3-րդ ինդեքսը նորոշում է տրամագծերի սերիաները, ընդ որում` 1 թիվը համապատասխանում է հատուկ թեթն սերիային, 2 թիվը՝ թեթն սերիային, 3 թիվը` միջին սերիային, 4 թիվը՝ ծանր սերիային (1-ին միջակայքում գտնվող առանցքակալների դեպքում 2-րդ ինդեքսն է նորոշում սերիաները): 4-րդ ինդեքսը նորոշում է գլորման առանցքակալի տեսակը՝ շառավղային միաշարք գնդառանցքակալ` 0, շառավղային երկշարք գնդաձն գնդառանցքակալ` 1, շառավղային միաշարք կարճ հոլովակներով առանցքակալ` 2, շառավղային երկշարք գնդաձն հոլովակներով առանցքակալ` 3, շառավղային միաշարք ասեղնաձն հոլովակներով առանցքակալ` 4, շառավղային միաշարք ոլորված հոլովակներով առանցքակալ` 5, շառավղահենարանային միաշարք գնդառանցքակալ` 6, շառավղահենարանային միաշարք կոնական հոլովակներով առանցքակալ` 7, հենարանային միաշարք գնդառանցքակալ` 8, հենարանային միաշարք հոլովակներով առանցքակալ` 9: 5-րդ ն 6-րդ ինդեքսները նորոշում են կառուցվածքային (օղակների վրա շրջակողերի, հպման անկյան պաշտպանիչ օղակների, առվակների ն այլնի) փոփոխությունները: 7-րդ ինդեքսը նորոշում է առանցքակալի լայնության սերիան՝ 0,1, 2,..: Ծանոթություն: 1-ին միջակայքում գտնվող առանցքակալների համար հիմնական նշանակման աջ կողմի առաջին թիվը համապատասխանում է ներքին օղակի տրամագծին, իսկ 2-րդ միջակայքում տրամագծերի նշանակումները հաստատվում են հետնալ սկզ ունքով` dՀ10 մմ-ի դեպքում ինդեքսը 00 է, dՀ12 մմ-ի դեպքում՝ 01, dՀ15 մմ-ի դեպքում՝ 02, dՀ17 մմ-ի դեպքում՝ 03: Բացի հիմնական նշանակումից, ձախ ն աջ կողմերում կատարվում են օժանդակ ու լրացուչից նշանակումներ:

Հիմնական նշանակման ձախ կողմից կարող է նշվել առանցքակալի պատրաստման ճշտության աստիճանը: Ստանդարտով նախատեսված են ( արձրացման կարգով) առանցքակալի պատրաստման ճշտության 0, 6, 5, 4, 2 աստիճանները: Ընդհանուր մեքենաշինության մեխանիզմներում օգտագործվում են նորմալ ճշտության 0 ն 6 աստիճանները, իսկ արագընթաց ն արձր ճշտություն պահանջող հանգույցներում` ճշտության 5 ն 4 աստիճանները: ճշտության 2 աստիճան ունեցող առանցքակալներն օգտագործվում են գիրոսկոպային (գերճիշտ, արձր հերմետիկություն պահանջող) սարքերում: ճշտության 0-յական աստիճանը մակնիշում չի նշվում: Հիմնական նշանակման աջ կողմից նշվում են առանցքակալների մեքենամասերի նյութի տեսակը, հատուկ տեխնիկական պահանջները ն այլն: Օրինակ, եր զատիչը պատրաստվում է ՝ - անագազուրկ րոնզից` Ճ, - ալյումինի համաձուլվածքից` /, - պլաստմասսայից` Ճ, - արույրից` Է, P, - ջերմադիմացկուն պողպատից` - ցեմենտացված պողպատից` 0 ն այլն:

Գլորման առանցքակալների նշանակման օրինակներ 21-շառավղային միաշարք (4-րդ թիվը՝ 0), թեթն (2-րդ թիվը` 2) սերիայի գնդառանցքակալ, ներքին տրամագիծը՝ d Հ 1 մմ: 112-շառավղային միաշարք (4-րդ թիվը՝ 0), առանձնակի թեթն (3րդ թիվը՝ 1) սերիայի գնդառանցքակալ, ներքին տրամագիծը՝ d Հ 60 մմ: 5-200-P-շառավղային միաշարք (4-րդ թիվը` 0), թեթն (3-րդ թիվը` 2) սերիայի գնդառանցքակալ, ներքին տրամագիծը՝ d Հ 10 մմ, պատրաստման 5-րդ աստիճանի ճշտությամ , զատիչը` պատրաստված ջերմադիմացկուն պողպատից ( P): 6-36310-Ճ-շառավղահենարանային միաշարք (4-րդ թիվը՝ 6), միջին (3-րդ թիվը՝ 3) սերիայի գնդառանցքակալ` պատրաստման 6-րդ աստիճանի ճշտությամ , հպման անկյունը՝ Հ120 (5-րդ թիվը՝ 3), ներքին տրամագիծը՝ dՀ50 մմ, զատիչը` պատրաստված պլաստմասսայից (Ճ): 46218-Է-շառավղահենարանային միաշարք (չորրորդ թիվը՝ 6), թեթն (3-րդ թիվը՝ 2) սերիայի գնդառանցքակալ` պատրաստման 0-ա111

կան աստիճանի ճշտությամ , հպման անկյունը՝ Հ260 (5-րդ թիվը՝ 4), ներքին տրամագիծը՝ dՀ90 մմ, զատիչը` պատրաստված արույրից (Է): 5-1422-շառավղային երկշարք գնդաձն (4-րդ թիվը՝ 1), ծանր (3րդ թիվը՝ 4) սերիայի գնդառանցքակալ` պատրաստման 5-րդ աստիճանի ճշտությամ , ներքին տրամագիծը՝ d Հ 110 մմ: 7208-շառավղահենարանային միաշարք (4-րդ թիվը՝ 7), թեթն (3րդ թիվը՝ 2) սերիայի կոնական հոլովակներով առանցքակալ` պատրաստման 0-ական աստիճանի ճշտությամ , ներքին տրամագիծը՝ dՀ 40 մմ: 8106-0-հենարանային միաշարք (4-րդ թիվը՝ 8), հատուկ թեթն (3-րդ թիվը՝ 1) սերիայի գնդառանցքակալ, ներքին տրամագիծը՝ d Հ 30 մմ, զատիչը` պատրաստված ցեմենտացված պողպատից (0),: 38207-երկշարք (5-րդ թիվը՝ 3), հենարանային (4-րդ թիվը՝ 8), թեթն (3-րդ թիվը՝ 2) սերիայի գնդառանցքակալ` պատրաստման 0-ական աստիճանի ճշտությամ , ներքին տրամագիծը՝ d Հ 35 մմ: 6-9103-հենարանային միաշարք (4-րդ թիվը՝ 9), առանձնակի թեթն (3-րդ թիվը՝ 1) սերիայի հոլովակներով առանցքակալ` պատրաստման 6-րդ աստիճանի ճշտությամ , ներքին տրամագիծը՝ d Հ 17 մմ (վերջին երկու թվերը՝ 03):

Գլորման առանցքակալների քայքայման տեսակները ն աշխատունակության չափանիշները  Առանցքակալների քայքայման հիմնական տեսակը դրանց աշխատանքային կցվող մակերնույթների հոգնածային մաշումն է՝ անկախ յուղման ն անվտանգության պահպանման պայմաններից:  Հարվածային կամ ստատիկ գեր եռնվածքներից հպվող մակերնույթները ենթարկվում են տրորման դեֆորմացիաների:  Բացակների ան ավարար յուղման կամ ոչ ճիշտ հավաքման դեպքում կցվող մակերնույթները ենթարկվում են քերծման:  Վատ յուղման ն հերմետիկության դեպքում առաջանում է հըղկամաշում:  Արագընթաց առանցքակալների մոտ արտակենտրոն ուժերից առաջանում է զատիչի, օղակների ն գլորվող մարմինների քայքայում: Այսպիսով, գլորման առանցքակալների աշխատունակության հիմնական չափանիշները երկարակեցությունը ն ստատիկ եռնունա112

կությունն են (համապատասխանա ար ըստ հոգնածային փշրամաշման ն պլաստիկ դեֆորմացիաների):

3.3.3. Գլորման առանցքակալների հաշվարկը ն ընտրությունն ըստ ստատիկ եռնունակության Ըստ ԳՈՍՏ 18854-82-ի` սահմանվում են գլորման առանցքակալների ազային ստատիկ եռնունակության ն համարժեք ստատիկ եռնվածքի հաշվարկի մեթոդներ, եր առանցքակալների օղակների պտտման հաճախությունը n≤ 1 պտ./րոպե է: Գլորման առանցքակալների ընտրությունը կատարվում է ըստ լիսեռների հաշվարկային տրամագծերի (d'6) ն ազային ստատիկ եռնունակության մեծության (Շ0). վերջինս ընդունվում է առանցքակալների կատալոգներից: Գլորման առանցքակալների ընտրության ժամանակ շառավիղային ն շառավիղահենարանային առանցքակալների համար անհրաժեշտ է պահպանել հետնյալ պայմանը` Por  Ը or , Ն, իսկ հենարանաշառավիղային ն հենարանային առանցքակալների համար հետնյալ պայմանը՝ Poa  Ը oa , Ն, որտեղ` Por-ը ն Poa-ն համապատասխանա ար համարժեք ստատիկ շառավիղային ն առանցքային եռնվածքներն են, որոնց ազդեցությունից առաջանում են նույնպիսի ընդհանուր, մնացորդային դեֆորմացիաներ, ինչպիսին եռնման իրական պայմանների դեպքում առաջանում են գլորման մարմնի ու օղակների հպմամ առավել եռնված գոտում, Ըo-ն ն Ըoa-ն` համապատասխանա ար ազային ստատիկ շառավիղային ն առանցքային եռնունակությունները, այսինքն` այն ստատիկ շառավիղային ու առանցքային եռնվածքները, որոնց համապատասխանում է գլորման մարմնի օղակների ընդհանուր դեֆորմացիան, որը հավասար է գլորման մարմնի տրամագծի 0,0001 մասին: Համարժեք ստատիկ եռնվածքի մեծությունը որոշվում է աղյուսակ 6-ում ներկայացված անաձների համաձայն:

Աղյուսակ 6 Գլորման առանցքակալների համարժեք ստատիկ եռնվածքները Առանցքակալների տեսակները Գնդիկավոր կամ հոլովակավոր շառավիղային առանցքակալներ Գնդիկավոր կամ հոլովակավոր շառավիղահենարանային առանցքակալներ Գնդիկավոր կամ հոլովակավոր hենարանային առանցքակալներ Գնդիկավոր կամ հոլովակավոր հենարանաշառավիղային առանցքակալներ

Համարժեք ստատիկ եռնվածքը, Ն եր

 Հ 00, ապա Por - F'r ,

Por - 2o·F'r + 7o·Fa եր

 - 900, ապա Poa - Fa,

Poa - Fa + 2,3·F'r·tg 

Նշված անաձներում 20-ն շառավիղային եռնվածքի երված գործակիցն է, 70-ն` առանցքային եռնվածքի երված գործակիցը, F'r-ը` մեծությամ ն ուղղությամ հաստատուն շառավիղային եռնվածքը, որը որոշվում է հենարաններում հակազդումների հաշվարկի ժամանակ, F'r - R, Ն, Fa-ն` մեծությամ ն ուղղությամ հաստատուն առանցքային եռնվածքը, որը որոշվում է կառչման մեջ առաջացած ուժերի հաշվարկի ժամանակ, Ն: Հենարանաշառավիղային գնդիկավոր ն հոլովակավոր առանցքակալների համար պետք է ապահովել F'r / Fa·ctg » 0,44 պայմանը, հակառակ դեպքում դրանք չեն կարող օգտագործվել: 20 ն 70 գործակիցների մեծություններն ընտրվում են ստանդարտով նախատեսված աղյուսակներից:

3.3.4. Գլորման առանցքակալների հաշվարկը ն ընտրությունն ըստ դինամիկ եռնունակության Ըստ ԳՈՍՏ 18855-82-ի` սահմանվում են ազային դինամիկ եռնունակության ն երկարակեցության հաշվարկի մեթոդներ, եր առանցքակալների օղակների պտտման հաճախությունը ո » 10 պտ./րոպե է: Տվյալ դեպքում առաջարկվում է առանցքակալների ընտրության երկու եղանակ: Առաջին եղանակը կիրառվում է այն դեպքում, եր առանցքակալներն ընտրվում են ըստ կառուցվածքային նշանակումների ն նստեցվածքային տրամագծի. հաշվարկների միջոցով ստուգվում են

դրանց երկարակեցությունը, աշխատանքի տնողությունը ն այլն: Այս եղանակը մեթոդապես անկատար է ն չի կիրառվում «Մեքենաների մասեր» առարկայից կուրսային նախագծեր կատարելու ժամանակ: Այն կարելի է կիրառել, եր անհրաժեշտ է առանցքակալներն ընտրել ըստ կառուցվածքային սկզ ունքների: Երկրորդ եղանակը կիրառվում է այն դեպքում, եր առանցքակալներն ընտրվում են ըստ դինամիկ եռնունակության ն լիսեռի տրամագծի մեծության: Օրինակ, եր հենարանների վրա ազդում են շառավիղային ն առանցքային ուժեր, ըստ լիսեռի (d'6) տրամագծի` առանցքակալների կատալոգից ընտրվում է առանցքակալի տիպաչափը, որը համապատասխանում է միջին կամ լայն, թեթն սերիային: Ընտրված առանցքակալի համար դուրս են գրվում ստատիկ ն դինամիկ եռնունակությունների՝ Ըr.ա-ի ն Ըօ.r-ի ստանդարտով նախատեսված աղյուսակային արժեքները: Ամ ողջ հաշվարկը կատարվում է ընտրության պայմանը ավարարելու նպատակով`

Ըr ≤ Ըr.ա, Ըa ≤ Ըa.ա, Ն, որտեղ` Ըr-ը ն Ըa-ն շառավիղային, շառավիղահենարանային ն հենարանային առանցքակալների համապատասխանա ար ազային դինամիկ շառավիղային ու առանցքային եռնունակություններն են, այսինքն` հաստատուն շառավիղային ն առանցքային եռնվածքները, որոնց դեպքում առանցքակալները կարող են դիմանալ հաշվարկային ժամկետի (ներքին օղակի 1 մլն պտույտի) ընթացքում, իսկ Ըr.ա-ն ն Ըa.ա-ն` համապատասխանա ար շառավիղային ն առանցքային դինամիկ (ստանդարտով նախատեսված աղյուսակային) արժեքները: Բազային դինամիկ եռնունակությունը ն առանցքակալի երկարակեցությունը միմյանց կապված են հետնյալ կախվածությամ ` Ը Լ10 Հ  r  Pr

կամ Լ հ 

ք

  , մլնպտ. 

103  Ը r  60  ո  Pr

ք

  , ժամ:  

Նշված կախվածությունները ճիշտ են նան հենարանային առանցքակալների համար`

ք

  , ժամ,  որտեղ` Լ10-ն առանցքակալի ազային երկարակեցությունն է, այսինքըն՝ աշխատանքի հաշվարկային ժամկետը (պտույտների թըվով), որի ընթացքում տվյալ խմ ի 90 Չ -ից ոչ պակաս առանցքակալներ միննույն պայմաններում պետք է աշխատեն այնքան ժամանակ, քանի դեռ մետաղի հոգնածության նշաններ չեն նկատվում, Լհ-ը` առանցքակալի ազային երկարակեցությունը. ընդհանուր նշանակության ռեդուկտորների համար Լհ - 2500  15000 ժամ, ք-ն` աստիճանացույցը երկարակեցության անաձներում. գնդառանցքակալների համար ք - 3, իսկ հոլովակավոր առանցքակալների համար ք - 10/3, Pr-ը ն Pa-ն` շառավիղային, շառավիղահենարանային ն հենարանային առանցքակալների համապատասխանա ար համարժեք դինամիկ շառավիղային ու առանցքային եռնվածքները, որոնց կցումը պտտվող ներքին ն անշարժ արտաքին օղակներով առանցքակալին ապահովում է աշխատանքային այնպիսի ժամկետ, ինչպիսին իրական եռնվածության ու պտտման դեպքում է: Համարժեք դինամիկ շառավիղային ն առանցքային եռնվածքները հաշվարկվում են հետնյալ անաձներով` - շառավիղային գնդիկավոր ն հոլովակավոր առանցքակալների համար` Pr - Մ· F'r· Kա· Kջ, Ն, - շառավիղահենարանային գնդիկավոր ն հոլովակավոր առանցքակալների համար` Pr- ( Մ· x · F'r+ 7 · Fa/ ) · Kա · Kջ, Ն, - հենարանային առանցքակալների համար՝ Pa - Fa· Kա· Kջ, Ն, Լհ 

10 6  Ը a  60  ո  Pa

որտեղ` Մ-ն առանցքակալի օղակի պտտման գործակիցն է. ներքին պտտվող օղակի դեպքում Մ - 1,0, արտաքին պտտվող օղակի դեպքում Մ - 1,2, F'r-ը` մեծությամ ն ուղղությամ հաստատուն շառավիղային եռնվածքն առավել եռնավորված հենարանի համար, F'a-ն (F'a i ն F'a( iՀ1))` հենարաններում մեծությամ ու ուղղությամ հաստատուն գումարային առանցքային եռնվածքը, x-ը ն 7-ը` համապատասխանա ար շառավիղային ն առանց116

քային եռնվածքների գործակիցները, Kա-ն` անվտանգության գործակիցը, որը ցույց է տալիս դինամիկ եռնվածքների ազդեցության աստիճանն առանցքակալի երկարակեցության վրա. հանգիստ եռնվածքի դեպքում KաՀ1,0, չափավոր հրումների դեպքում KաՀ1,3-1,8, հարվածային եռնվածքի դեպքում KաՀ 2-3, Kջ-ն` ջերմաստիճանային գործակիցը, որը ցույց է տալիս ջերմաստիճանի արձրացման ազդեցության աստիճանըն առանցքակալի երկարակեցության վրա՝ t0, Ը-ը` 1000, 1250, 1500, 1750, 2000, 2500, Kջ-ն` 1,0, 1,05, 1,1, 1,15, 1,25, 1,4: Շառավիղահենարանային առանցքակալի վրա ազդող F'a առանցքային գումարային հակազդումը որոշվում է Fa առանցքային ուժով ն առանցքային Տ աղադրիչով, որն առաջանում է շառավիղային ուժից: Գնդառանցքակալների համար Տ - 6· F'r, Ն, կոնական հոլովակավոր առանցքակալների համար` Տ - 0,83 · 6 · F'r, Ն: Հենարաններում F'a ն F'a(iՀ1) գումարային առանցքային հակազդումները որոշվում են ըստ առանցքակալների փոխադարձ դասավորության՝ համաձայն արտաքին ուժերի ազդեցության սխեմայի: Աղյուսակ 7-ում ներկայացված են շառավիղահենարանային գընդիկավոր ու հոլովակավոր առանցքակալների տեղակայման երկու տար երակներ, այն է` ըստ ընդարձակման ն ըստ ձգման: Նշված անաձներում 6 օժանդակ գործակցի արժեքները որոշվում են ըստ F'a/Ըor հարա երության: Գումարային առանցքային F'a հակազդումը որոշվում է 6-ի միջոցով, ինչը ստեղծում է անորոշություն, որից խուսափելու նպատակով թույլատրվում է F'a-ն փոխարինել Fa -ով, այսինքն` որոշել Fa /Ըor հարա երության արժեքը: Առանցքակալի ստատիկ Ըor եռնունակությունն ընդունվում է առանցքակալների կատալոգներից (միջին սերիայի)` ըստ լիսեռի համապատասխան d'լ տրամագծի: x-ի ն 7-ի արժեքներն ընտրվում են ստանդարտով նախատեսված աղյուսակներից` ըստ առանցքակալների տեսակների՝ համաձայն 6-ի ն i-ի արժեքների, որոնցում i-ն առանցքակալների գլորման մարմինների շարքերի թիվն է:

Աղյուսակ 7 Առանցքակալների տեղակայումը Տեղակայման սխեմաներ

Ուժերի հարա երակցությունը

Առանցքային գումարային եռնվածքը

Տ 1 ≥ Տ2 Fa » 0 Տ1Հ Տ2 Fa»Տ 2 - Տ1

F'a1 - Տ1 F'a 2 - Տ1 + Fa

Տ 1 ≤ Տ2

F'a 1- Տ2 - Fa

Fa ≤Տ 2 - Տ1

F'a2 - Տ2

Ըստ ընդարձակման

Ըստ ձգման

x ն 7 գործակիցներն ընտրելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել հետնյալը` - եթե ո·F'a / v·F'r ≤ 6, ապա x - 1, 7 - 0, իսկ շառավիղահենարանային առանցքակալի փոխարեն ընտրվում է շառավիղային առանցքակալ, - եթե ո · F'a / v · F'r »6, ապա x-ի ն 7-ի արժեքներն ընտրվում են ստանդարտով նախատեսված աղյուսակներից՝ ըստ 6-ի արժեքի: Առավել եռնավորված հենարանի համար հաշվարկվող համարժեք դինամիկ եռնվածքի P (Pr կամ Pa ) արժեքի հիման վրա որոշվում է անհրաժեշտ հաշվարկային ազային դինամիկ եռնունակության արժեքը: Երկարակեցության անաձները ձնափոխելու դեպքում ստացվում են հետնալ արտահայտությունները` - շառավիղային ն շառավիղահենարանային առանցքակալների համար`

Ը r ք Լ հ  60  ո  , Pr - հենարանաշառավիղային ն հենարանային առանցքակալների համար` Ը a ք Լ հ  60  ո :  Pa 10 6 Արտահայտությունների արմատները Թ-ով նշանակելու դեպքում ստացվում են Ըr - K· Pr, Ն, Ըa Հ K· Pa, Ն, որտեղ K-ն ազային դինամիկ եռնունակության գործակիցն է ըստ համարժեք դինամիկ շառավիղային կամ առանցքային եռնըվածքի, որը կախված է առանցքակալի երկարակեցությունից (Լհ), առանցքակալի շարժվող օղակի պտտման հաճախությունից (ո) ն ընտրվում է ստանդարտով նախատեսված աղյուսակներից: Առանցքակալի տիպաչափի վերջնական ընտրությունը կատարվում է տար եր սերիաների հիման վրա` ըստ լիսեռի տրամագծի (d/6 ) ն դինամիկ եռնունակությունների (Շr ն Ըa)` համաձայն ընտրության պայմանի ապահովման` Ըr ≤ Ըr.ա, Ըa ≤ Ըa.ա, Ն: Ծանոթություն: Եթե լիսեռի պտտման հաճախությունը կազմում է 1ՀոՀ10 պտ./րոպե, ապա Թ գործակցի ընտրության ժամանակ առանցքակալի շարժվող օղակի պտտման հաճախականությունը (ո) ընդունվում է 10 պտ./րոպե:

3.4. Մեխանիկական կցորդիչներ

3.4.1.Հիմնական տեղեկություններ Մեխանիկական կցորդիչները սարքավորումներ են, որոնք նախատեսված են լիսեռներ կամ այլ մեքենամասեր միմյանց միացնելու համար: Որոշ տեսակի կցորդիչներ օգտագործվում են տատանումները ն հարվածները կլանելու կամ անհրաժեշտության ու գեր եռնվածության դեպքում մեքենայի աշխատանքն անջատելու համար (առանց շարժիչը կանգնացնելու): Մեխանիկական կցորդիչները լինում են`  Հաստատուն (նկ. 56), որոնք չեն անջատում պտտական շարժումն աշխատանքի ընթացքում: Դրանցից են կոշտ վռանա119

)

ա)

գ)

Նկ. 56. Հաստատուն կցորդիչների տեսակները. ա) վռանային, ) կցաշուրթային, գ) մատնավռանային:

 Կցվածքային (նկ. 57), որոնք, աշխատանքի կամ դադարի ժամանակ կցվելով կամ արտակցվելով, անջատում են լիսեռների միացումը: Դրանք իրենց հերթին լինում են ռնցքային (ա), շփական ( ) ն այլն:

ա)

) Նկ. 57. Կցվածքային կցորդիչների տեսակները. ա) ռունցքային , ) շփական:

 Հատուկ (նկ. 58), որոնք նախատեսված են շահագործման համապատասխան պայմանների դեպքում ավտոմատ սկզ ունքով միացված լիսեռներն անջատելու (պտտական շարժման

հաղորդումն ընդհատելու) համար: Այս սկզ ունքն օգտագործվում է հատկապես այն դեպքում, եր աշխատանքի ընթացքում առաջանում է անսպասելի գեր եռնվածք: Հատուկ կցորդիչներից են ապահովիչային, կենտրոնախույս, ազատ ընթացքով, շփական ն այլ կցորդիչները:

Նկ. 58. Հատուկ ապահովիչային կցորդիչներ:

Մեխանիկական կցորդիչների ընտրությունը կատարվում է հետնյալ սկզ ունքով.  Համաձայն շահագործման պայմանների ն կցորդիչին ներկայացվող պահանջների` ընտրվում է կցորդիչի տեսակը:  Որոշվում է կցորդիչով հաղորդվող հաշվարկային (աշխատանքային) ոլորող մոմենտը՝ Tհ.ո  K· Tո , որտեղ` K-ն կցորդիչի աշխատանքային ռեժիմի գործակիցն է ըստ մեքենայի տեսակի, K-1,154, իսկ Tո-ը` լիսեռի վրա առաջացած ոլորող անվանական (íîìèíàëüíûո) մոմենտը, Tո - P/:  Ըստ ստացված հաշվարկային ոլորող մոմենտի` ստանդարտով նախատեսված աղյուսակներից ընտրվում է կցորդիչի տիպաչափը՝ համաձայն միացվող լիսեռների ծայրերի տրամագծերի արժեքների (տվյալ տիպաչափի կցորդիչների կիսակցորդիչներն արտադրվում են ըստ անցքերի տրամագծերի չափերի որոշակի տիրույթի):  Ընտրված կցորդիչների հիմնական տարրերը ստուգվում են ըստ ամրության: Ծանոթություն: Նոր նախագծվող կցորդիչների տիպը մշակվում է համաձայն աշխատանքային սկզ ունքի, իսկ աշխատանքային տարրերի չափերը որոշվում են ըստ ամրության պայմանների:

ների հաշվարկը Կոշտ վռանային կցորդիչները լիսեռների ծայրերի վրա անշարժ նստեցված վռաններ են (նկ. 59): Պտտական շարժումը լիսեռից վռանին ն հակառակը իրականացվում է երիթների, կոնական ույթերի (2Ծ6ôԾû), տեղադրվող պտուտակների ն այլ տարրերի միջոցով: Վռանները պատրաստվում են 45 մակնիշի պողպատից կամ գորշ թուջից (համեմատա ար փոքր եռնվածքների համար):

Նկ. 59. Կոշտ վռանային կցորդիչների հաշվարկային սխեմաներ:

Կոշտ վռանային կցորդիչներն օգտագործվում են փոքր ն միջին եռնվածքների ու արագությունների դեպքում, տեղադրվում են սահմանափակ (d6  100 մմ) տրամագծեր ունեցող լիսեռների վրա, պահանջում են խիստ համառանցքայնության ապահովում: Նախագծվող կոշտ վռանային կցորդիչները կարող են ունենալ չափերի հետնյալ հարա երությունները` - վռանի երկարությունը՝ 6 Հ (3,5  4)· d6 , - վռանի պատի հաստությունը՝   0,3 · d6 կամ վռանի արտաքին տրամագիծը՝ D  1,5 · d6 , - ույթերի տրամագծերը՝ d Հ (0,25  0,3) · d6 : Կոշտ վռանային կցորդիչի աշխատանքային տարրերը ստուգվում են համաձայն առաջացած դեֆորմացիաների: Օրինակ` ույթերը ստուգվում են ըստ կտրման ամրության պայմանի՝ 8 ·Tհ.ո կ   կ , ·d 2 ·d 6 ·2 որտեղ` 2-ը ույթերի թիվն է, իսկ կ -ն թույլատրելի կտրման լարումը, ||կ Հ 40, Ն/մմ2:

Անհրաժեշտության դեպքում ստուգվում է նան տրորման ամրության պայմանը՝ 2·Tհ.ո տ   տ , d 6 · d · ·2 որտեղ տ -ն թույլատրելի տրորման լարումն է, |)տ - 120200, Ն/մմ2:

Նշված ամրության պայմաններից կարելի է որոշել ույթի տրամագիծը ( d ) կամ ույթերի քանակը (2):

3.4.3. Կոշտ կցաշուրթային կցորդիչների հաշվարկը Կոշտ կցաշուրթային կցորդիչները կազմված են երկու կիսակըցորդիչներից, որոնք համառանցք լիսեռների վրա տեղադրվում են փոխանցիկ նստեցվածքներով (նկ. 60): Դրանք արտադրվում են երկու կատարմամ (կոնական ու գլանային անցքերով) ն պատրաստվում են 40, 35Է մակնիշների պողպատից կամ Ñ» 21 մակնիշի գորշ թուջից (փոքր արագությունների դեպքում): Կիսակցորդիչների միացումը ձըգվում է 35 մակնիշի պողպատից պատրաստված հեղույսների ն պնդօղակների միջոցով: Կոշտ կցաշուրթային կցորդիչներն օգտագործվում են մինչն Tո 20 կՆմ ոլորող մոմենտներ հաղորդելու ն լիսեռների մինչն d  250 մմ տրամագծեր միացնելու համար: Ստանդարտացված կցորդիչների ընտրությունից հետո կատարվում են աշխատանքային տարրերի ստուգման հաշվարկներ: Հեղույսները տեղադրվում են`  Առանց ացակի (նկ. 60, դիրք 1), եր հեղույսային միացումները հավաքվում են ոչ մեծ ձգման մոմենտով, քանի որ հեղույսի տեղադրման պատճառով կիսակցորդիչներն իրար նըկատմամ անշարժ են: Արդյունքում հեղույսները ենթարկվում են` - կտրման դեֆորմացիայի. կտրման ամրության պայմանը՝ 8 ·Tհ.ո կ   կ , ·d 2 ·D1 ·2 - տրորման դեֆորմացիայի. տրորման ամրության պայմանը՝ 2·Tհ.ո տ   տ , 61·d·D1 ·2 որտեղ` d-ն հեղույսի արտաքին տրամագիծն է, մմ, 2-ը` հեղույսների

թիվը, կ -ն` թույլատրելի կտրման լարումը,

||կ Հ 6090,

Ն/մմ2, տ -ն թույլատրելի տրորման լարումը, ||տՀ120200,

Ն/մմ2, Օ1-ը` հեղույսների միջառանցքային հեռավորությունը, մմ, 61-ը` կցաշուրթի լայնությունը, մմ:

Նկ. 60. Կոշտ կցաշուրթային կցորդիչի հաշվարկային սխեմա:

 Բացակով (նկ. 60, դիրք 2), եր կիսակցորդիչների հարա երական անշարժությունն ապահովելու նպատակով հեղույսային միացումը ձգվում է անհրաժեշտ ն ավարար ձգման մոմենտով: Արդյունքում հեղույսները ենթարկվում են ձգման դեֆորմացիայի: Հակառակ դեպքում կիսակցորդիչները տեղաշարժվում են, ինչի հետնանքով ացակը վերանում է ն առաջանում են կտրման ն տրորման դեֆորմացիաներ: Ձգման ամրության պայմանն է 4·Fձ ձ   ձ , ·d12 որտեղ մեկ հեղույսում առաջացած առանցքային ձգող ուժը կազմում է F 2·Tհ.ո : Fձ  t  f D1 ·f ·2 Այսպիսով՝ ձ 

8·Tհ.ո ·d12 ·D1 ·f ·2

  ձ  80  120 , Ն/մմ2,

որտեղ f-ը շփման գործակիցն է, f - 0,10,2:

3.4.4. ճկուն մատնավռանային կցորդիչների հաշվարկը ճկուն մատնավռանային կցորդիչները կազմված են երկու կիսակցորդիչներից, որոնցից մեկի կոնական անցքի մեջ տեղադրված են ճըկուն վռանային տարրերով հեղույսներ (նկ. 61): Այս կցորդիչներն օգտագործվում են տար եր եռնվածքների ն արագություների դեպքում (Tո 35 կՆմ, լիսեռների ծայրերի տրամագծերը՝ d  300 մմ): ճկուն վռանների դեֆորմացիայի շնորհիվ դրանք մեղմացնում են տատանումներն ու հարվածները ն կոմպենսացնում շառավիղային (  0,6 մմ) ու անկյունային ( մինջն 10 ) շեղումները:

Նկ. 61. ճկուն մատնավռանային կցորդիչի հաշվարկային սխեմա:

Կիսակցորդիչները պատրաստվում են միջին ածխածնային պողպատից կամ գորշ թուջից, իսկ ճկուն վռանները` հատուկ տեխնիկական ռետինից: Հեղույսները ստուգվում են ըստ ծռման ամրության՝ Խ ծ  ծ  ծ : Մծ Վտանգավոր կտրվածքի նկատմամ ծռող մոմենտը կազմում է Խ ծ  Ft· 6վ / 2 , որտեղ` 6վ-ն վռանի երկարությունն է, Ft -ն` մեկ հեղույսի վրա ազդող ծռող, շրջագծային ուժը, Ft 

Ft 2·Tհ.ո  , Ն: D 0 ·2

Հեղույսի կլոր կտրվածքի ծռման դիմադրության մոմենտը կազմում է

 · d3  0,1· d 3 , մմ3: Խ ծ -ի ն Մծ -ի արժեքներն ամրության պայմանի մեջ տեղադրելու Մծ 

դեպքում ստացվում է

ծ 

Tհ.ո · 6վ 0,1· d 3 ·D 0 · 2

 ծ ,

որտեղ |)ծ-ն հեղուսյների թույլատրելի ծռման լարումն է, |)ծ - 8090, Ն/մմ2: Ռետինե վռանները ստուգվում են ըստ տրորման՝ 2·Tհ.ո տ   տ , d · 6վ ·D 0 · 2 որտեղ |)տ-ն ռետինե վռանի |)տ - 1,82,0, Ն/մմ2:

թույլատրելի տրորման լարումն է,

3.4.5. Բռնցքային կցվածքային կցորդիչների հաշվարկը Բռնցքային կցվածքային կցորդիչները կազմված են երկու կիսակցորդիչներից. տանող կիսակցորդիչն անշարժ միացված է լիսեռին, իսկ տարվող կիսակցորդիչը շարժական է ն տեղաշարժվում է առանցքային ուղղությամ (նկ. 62):

Նկ. 62. Բռնցքային կցվածքային կցորդիչի հաշվարկային սխեմա:

Բռնցքային կցվածքային կցորդիչների աշխատանքային տարրերը ռունցքներն են, որոնք արտադրվում են ուղիղ, սեղանաձն, եռանկյունաձն ն հենարանային պրոֆիլներով (նկ. 63): Ուղիղ պրոֆիլով ռունցքների դեպքում չեն առաջանում կիսակցորդիչներն անջատող Fa առանցքային ուժեր (ի տար երություն մյուս պրոֆիլների), ինչի հետնանքով հպման անկյունը սեղանաձն ն հենարանային պրոֆիլներով ռունցքների մոտ լինում է համեմատա ար փոքըր:

ա)

)

)

դ)

Նկ. 63. Բռունցքների պրոֆիլները. ա) ուղղանկյուն,

) սեղանաձն,

) եռանկյունաձն, դ) հենարանային:

Կցորդիչների ռունցքները պետք է լինեն մաշակայուն ն լավ դիմանան հարվածային եռնվածքներին: Ուստի կցորդիչները պատրաստվում են 20,150,200 (հետագա ցեմենտացումով) ն 400,3001 (մխման ջերմամշակումով) մակնիշների պողպատից: Բռնցքային կցվածքային կցորդիչներն օգտագործվում են ցածըր ն միջին արագությունների դեպքում: Կիսակցորդիչների արագությունների տար երությունը միացման ժամանակ չպետք է գերազանցի 1,0 մ/վրկ-ից: Մաշակայունության պայմանն է ք

որտեղ՝ Ft -ը մեկ Ft 

Ft  ք , Ճ

ռունցքի միջոցով հաղորդվող շրջագծային ուժն է,

2·Tհ.ո , D· ·2

D -ն` ռունցքների միջն եղած հեռավորությունը

· 2 -ը` եռնվածքի տակ գտնվող ռունցք3 ների թիվը, Ճ -ն` մեկ ռունցքի ճնշման ենթարկվող մակերեսը, Ճ-հ·Ե, մմ2, Ե-ն` ռունցքի հաստությունը, հ-ը՝ ռունցքի արձրությունը: Վերոհիշյալ արժեքները տեղադրելու դեպքում ստացվում է 3· Tհ.ո  ք , ք D·2·Ե·հ (տրամագիծը), մմ,

որտեղ |ք|-ն ջերմամշակված ռունցքների թույլատրելի ճնշումն է, |ք| Հ 3570, Ն/մմ2: Բռունցքները կարելի է ստուգել նան ըստ ծռման ն կտրման ամ127

րությունների: Ծռման ամրության պայմանն է

ծ 

Ըստ Ft 

Խ ծ Ft ·Ե   ծ : Մծ հ·c 2

2·Tհ.ո արտահայտության` ստացվում է վերջնական D· ·2

անաձնը՝

18·Tհ.ո ·Ե

 ծ : հ·c 2 ·D·2· Կտրման ամրության պայմանն է F 2·Tհ.ո 3·Tհ.ո   կ : կ  t  Ճ c·հ·D1 ·2 D·c·հ· ·2 Բռնցքային կցորդիչների միացման ն անջատման համար անհրաժեշտ առանցքային ուժը որոշվում է հետնյալ անաձնով` 2·Tհ.ո  D  Fa  ·f ·  tg   , D  d  որտեղ` f-ը շփման գործակիցն է, f-0,080,2, -ն` ռունցքների հպման անկյունը, -ն` շփման անկյունը, «Հ» նշանը վերա երում է կըցորդիչի միացմանը, իսկ «–» նշանը՝ անջատմանը: ծ 

3.4.6. Շփական կցվածքային կցորդիչների հաշվարկը Շփական կցվածքային կցորդիչները կազմված են երկու կիսակցորդիչներից. տանող կիսակցորդիչն անշարժ միացված է լիսեռին, իսկ տարվող կիսակցորդիչը տեղաշարժվում է առանցքային ուղղությամ : Fa առանցքային սեղմող ուժի փոփոխման դեպքում հնարավորություն է ստեղծվում տար եր մեծության ոլորող մոմենտներ հաղորդելու համար: Աշխատանքային տարրերը կիսակցորդիչների ճակատային մակերնույթներն են, որոնք անհրաժեշտության դեպքում (մեծ եռնվածք ն արագություն հաղորդելիս) օգտագործվում են որպես վրադիրներ՝ պատրաստված արձր շփման գործակից ունեցող հատուկ նյութերից (ֆերրադո կամ մետաղախեցեղեն): Շփական կցվածքային կցորդիչներն օգտագործվում են եռնը128

վածքի դեպքում (աշխատանքի ընթացքում) լիսեռների միջն սահուն շարժում հաղորդելու համար: Շփական կցվածքային կցորդիչները լինում են` - ըստ աշխատանքային մակերնույթների ձնի` սկավառակային, կոնական ն գլանային (նկ. 64), - ըստ յուղման պայմանների` յուղվող ն չյուղվող:

ա)

)

գ)

Նկ. 64. Շփական կցորդիչների տեսակները. ա) սկավառակային,

) կոնական, գ) գլանային:

Շփական կցվածքային կցորդիչների աշխատանքային պայմանն ապահովվում է, եր Tf  K1 · Tհ.ո , որտեղ` K1-ը կցման պաշարի գործակիցն է, K1Հ1,31,5, Tf -ը շփման ուժերից առաջացած պտտական մոմենտը, Tf -Fa· f · Rմ·2, Նն մ (Fa-ն սկավառակները սեղմող անհրաժեշտ առանցքային ուժն է, Ն, f-ը` շփման գործակիցը, f-0,150,4, Rմ-ը` սկավառակների շփվող մակերնույթների միջին շառավիղը, Rմ-(D1+D2)/4, մմ (D1-ը ն D2-ը համապատասխանա ար սկավառակների արտաքին ն ներքին տրամագծերն են), 2-ը` շփվող մակերնույթների զույգերի թիվը, 2-ո-1, որտեղ ո-ը սկավառակների ընդհանուր քանակն է): Վերոհիշյալ արժեքներն աշխատանքային պայմանի մեջ տեղադրելու դեպքում ստացվում է Fa ·f ·R մ ·2  K1 ·Tհ.ո , ըստ որի` դուրս է երվում անհրաժեշտ առանցքային սեղմող ուժի մեծությունը՝ K ·T Fa  1 հ.ո : f ·R մ ·2

Անհրաժեշտության դեպքում ստուգվում է մաշակայունության պայմանը՝ 4·K1 ·Tհ.ո F 4·Fa   ք , Ն/մմ2, ք a  Ճ ·(D12  D 22 ) f ·R մ ·2··(D12  D 22 ) որտեղ թույլատրելի ճնշումը շահագործման չյուղվող պայմաններում կազմում է |ք)-0,20,3, Ն/մմ2, իսկ յուղման պայմաններում՝ |ք)-0,61,0 Ն/մմ2: Համաձայն մաշակայունության պայմանի` ստացվում է անհրաժեշտ առանցքային սեղմող ուժի արտահայտությունը՝

Fa - · ( D12  D 22 ) · |ք) /4, Ն: Շփական կցվածքային կցորդիչներն անհրաժեշտության դեպքում օգտագործվում են նան որպես ապահովիչային կցորդիչներ, ինչի համար սեղմող օղակի առանցքային ուժը վերակարգավորվում է ըստ համապատասխան սահմանային ոլորող մոմենտի մեծության:

3.4.7. Ապահովիչային հատուկ կցորդիչների հաշվարկը Ապահովիչային հատուկ կցորդիչները (նկ. 65) կազմված են երկու կիսակցորդիչներից, որոնք միացված են մխված վռանների մեջ տեղադրված հատուկ թուլացված ույթերի միջոցով: Կիսակցորդիչները պատրաստվում են միջին ածխածնային, վըռանները՝ 40X մակնիշի (մխված), իսկ ույթերը՝ 45 մակնիշի (առանց ջերմամշակման) պողպատից: Գեր եռնվածքի դեպքում պտտական շարժումն անջատելու նըպատակով ույթերը կտրվում են: Շարժումը վերսկսելու համար տեղադրվում են նոր ույթեր: Հաղորդվող աշխատանքային ոլորող մոմենտի դեպքում Լո հաշվարկային սահմանային ոլորող մոմենտն ընդունվում է Լս Հ 1,25 · Լո:

Նկ. 65. Ապահովիչային հատուկ կցորդիչի հաշվարկային սխեմա:

Բույթերի կտրման ամրության պայմանն է

կ 

Ft   կ , A

որտեղ Ft -ն շրջագծային ուժն է, Ft  1,25·

2·Tո 2,5·Tո  , Ն, Օ0 -ն՝ ույթեD0 D0

րի միջն եղած հեռավորությունը, Օ0 Հ2·R, մմ: Հոծ ույթերի կտրվածքի մակերեսը կազմում է

միջանցիկ

·d 2

, մմ2, ույթերի կտրվածքի մակերեսը` Ճ 

Ճ 

) ·(d 2  d ա

,

որտեղ d ա -ն ույթում առկա անցքի տրամագիծն է: Արժեքները տեղադրելու դեպքում հոծ

ույթերի համար ստաց-

վում է կ 

10·Tո D 0 ·2··d 2

 կ :

Վերջինիս համաձայն` որոշվում է ույթերի անհրաժեշտ տրամագիծը՝ d 

10·Tո : ·D 0 ·2·կ

Մխված ույթերի համար թույլատրելի կտրման լարումը կազմում է ||կՀ400 Ն/մմ2:

ԳԼՈՒԽ 4. ՄԻԱՑՈՒՄՆԵՐ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ՄԵՔԵՆԱՄԱՍԵՐ

4.1. Գամային միացումներ

4.1.1. Հիմնական տեղեկություններ Գամային միացումները մեքենամասերի չքանդվող միացումներ են, որոնք իրականացվում են գամային կարերով ն աղկացած են միացվող մեքենամասերից ու գամերից: Գամային միացումները (նկ. 66) կատարվում են միացվող մեքենամասերի համատեղ գայլիկոնումով ն դրանց գամումով (ձեռքով կամ մեքենայացված եղանակներով):

Նկ. 66. Գամային միացման ձնավորումը:

Գամային միացումներն ունեն հետնյալ առավելությունները` արձր ամրություն ու հուսալիություն, միացման որակի վերահսկման պարզություն, տար եր նյութերից պատրաստված մեքենամասերի միացման հնարավորություն, տատանողական ն հարվածային ռեժիմներում արձր աշխատունակության ապահովում, ինչպես նան հետնյալ թերությունները` հավաքման օպերացիաների մեծ ծավալ, արդություն ն համեմատա ար արձր ինքնարժեք, գունավոր նյութերի մեծ ծախս, արդ կառուցվածքներով մեքենամասերի միացման դժվարություն, միացվող մեքենամասերի ն գամերի համասեռության ապահովման անհըրաժեշտություն, քանի որ տարասեռության դեպքում առաջանում են գամային կարերը քայքայող գալվանական հոսանքներ:

Նշված թերությունների պատճառով գամային միացումները փոխարինվում են եռակցման, զոդման ն սոսնձման միացումներով: Գամերը ցածր ածխածնային պողպատից (Ը..1, Ը..2, Ը..3, Ը..10 ն Ը..15) կամ ալյումինե ն պղնձե համաձուլվածքներից տրամաչափված ձողեր են, որոնք պատրաստվում են հատուկ ավտոմատ հաստոցների վրա: Գամերը ստանդարտացված են ն լինում են` կիսակլոր, թաքնըված, կիսաթաքնված, հարթ գլխիկներով ն խողովակաձն ու պայթուցիկ (նկ. 67):

ա)

դ)

)

ե) Նկ. 67. Գամերի տեսակները.

գ)

զ)

ա) կիսակլոր գլխիկով, ) թաքնված գլխիկով, գ) կիսաթաքնված գլխիկով, դ) խողովակաձն, ե) հարթ գլխիկով, զ) պայթուցիկ:

Գամային միացումները (նկ. 68) լինում են. - ըստ նշանակման` ամուր կարերով, որոնք ապահովում են միացման ամրությունը ն կիպ կարերով, որոնք ապահովում են միացման ամրությունը ն հերմետիկությունը, - ըստ միացվող մեքենամասերի փոխադարձ դասավորության`

- ըստ գամերի շարքերի քանակի` միաշարք (ա, դ, ե), երկշարք ( , գ, զ, է), եռաշարք (ը) ն ազմաշարք, - ըստ շարքերում գամերի դասավորության` զուգահեռ ( , զ) ն շախմատաձն (գ, է, ը), - ըստ կտրման հարթությունների քանակի` միակտրվածք (ա, , գ, դ) ն երկկտրված (ե, զ, է, ը):

ա)

դ)

)

գ)

ե)

է)

զ)

ը)

Նկ. 68. Գամային միացումների տեսակները:

4.1.2. Գամային ամուր կարերի հաշվարկը Նկ. 69-ում պատկերված է միաշարք կարով կատարված մակադիր միացման սխեման, ըստ որի` - ազդող եռնվածքը հավասարաչափ է աշխվում գամերի վրա, - միացված մեքենամասերն անշարժ են, - գամերի ն անցքերի տրամագծերն իրար հավասար են:

Նկ. 69. Ձգող ուժի ազդեցությամ աշխատող գամային միացման հաշվարկային սխեմա:

Կարի վրա ազդող ձգող ուժն առաջացնում է` - գամերի կտրման դեֆորմացիա. ամրության պայմանը՝ F 4  Fձ կ  ձ    կ , Ճ   d 0 2 ·2

(1)

որտեղ` 2 -ը գամերի քանակն է, իսկ d0 -ն` գամի ն անցքի տրամագիծը, - գամերի ն միացված մեքենամասերի անցքերի տրորման դեֆորմացիա. ամրության պայմանը` F Fձ (2) տ  ձ/    տ , Ն/մմ , d ·  · Ճ որտեղ -ն միացվող մեքենամասի հաստությունն է, մմ, - 1-1 կտրվածքում միացվող մեքենամասերի ձգման դեֆորմացիա. ամրության պայմանը՝ F Fձ (3) ձ  ձ    ձ , Ն/մմ ,   t  d 0 · · 2 A որտեղ t -ն գամային կարերի քայլն է, մմ,

իսկ Ճ  {|( 2  1)  t  t )  2  d 0 }    (2  t  t  t  2  d 0 )    ( t  d 0 )    2 : - 2-2 կտրվածքում միացվող մեքենամասերի կտրման դեֆորմացիա. ամրության պայմանը` F Fձ կ  ձ   կ , Ն/մմ2: (4) d0  A    ·  ·   2   Եր ||տ-1,6 ||կ, ապա (1) ն (2) անաձներից ստացվում է d0 2·, եր ||տ- ||կ, d0 - 2·, ապա (1) ն (3) անաձներից ստացվում է t  2,6·d0, որը սովորա ար ընդունվում է t - 3·d0, եր ||'կ Հ 0,8·||կ, d0 - 2·, ապա (1) ն (3) անաձներից ստացվում է 61,5·d0, որը գործնականում ընդունվում է 6 - (1,5 2)·d0, 61- 0,8·t  62 (նկ. 68, ը): Բազմաշարք կարերի դեպքում գամերի շարքերի միջառանցքային հեռավորությունը որոշվում է a  0,6 · t արտահայտությամ :

4.1.3. Գամային կիպ կարերի հաշվարկը Գամային կիպ կարերով միացումներն օգտագործվում են ճնշման տակ գտնվող կաթսաների, անոթների ն խողովակների համար, որոնք պահանջում են կարերի ամրություն ն կիպություն: Հաշվարկը կատարելիս նախ ն առաջ որոշվում է անոթի պատերի հաստությունը՝ ք0 · D    , մմ, 2 · ·  ձ որտեղ՝ ք0-ն ճնշումն է անոթի պատերի վրա, Ն/մմ2, ||-ն` երկայնական գամային կարերի ամրության թույլատրելի գործակիցը, որն ընդունվում է ստանդարտով նախատեսված աղյուսակներից` ըստ միացումների տեսակի, -ն` կարի ամրության գործակիցը,  -(t - d0)/t, ||ձ-ն` անոթի պատերի ձգման թույլատրելի լարումը, ||ձ Հ 70110 Ն/մմ2 , Օ-ն` անոթի ներքին տրամագիծը, մմ, -ն` մետաղի քայքայումը հաշվի առնող մեծությունը, -13 մմ: Անոթի պատերի հաստությունը որոշելուց հետո ստանդարտով նախատեսված աղյուսակներից նախ` ընտրվում են գամերի տրամագիծը (d0), քայլը (t), ապա` գամերը ստուգվում են ըստ կտրման՝

կ 

4 ·F1   կ , ո ·  · d 02

որտեղ` ո-ը կտրման հարթությունների քանակն է, F1-ը` մեկ գամի վրա ազդող կտրող ուժը, ընդ որում` երկայնական կարի համար F1-0,5·ք0·D·t/2', լայնական կարի համար F1-0,25·ք0·D·t/2' (2'-ը գամերի քանակն է t լայնությամ կարի տեղամասում): Այնուհետն որոշվում են` - գամերի հեռավորությունը միացվող մեքենամասի մոտակա եզրից՝ 6 - 1,65·d0, - գամերի շարքերի միջառանցքային հեռավորությունը՝ a - 0,5·t: Գամային կիպ կարերով միացումներում միջադիրների հաստությունը կազմում է 1-0,8·:

4.2. Եռակցված միացումներ

4.2.1. Հիմնական տեղեկություններ Եռակցումը մետաղական մեքենամասերի կցվող գոտիների տաքացմամ միացման տեխնոլոգիական պրոցես է: Եռակցված միացումները պատկանում են չքանդվող միացումներին: Տար երվում են եռակցման երկու տեսակներ՝ եռակցում ճնշումով ն եռակցում հալապատումով: ճնշումով եռակցման ժամանակ միացվող մեքենամասերի եզրերը տաքացվում են մինչն t-110013000Շ, որի ժամանակ միացվող տաքացած մակերնույթները, կորցնելով իրենց առաձգականությունը, անցնում են պլաստիկ վիճակի ն ճնշման ազդեցության ժամանակ առաջանում է մետաղների մասնիկների դիֆուզիա: Եռակցման կարն այս դեպքում լինում է աննկատ: Հալապատմամ եռակցման ժամանակ միացվող գոտին տաքացվում է մինչն հալման ջերմաստճան (t»30000Շ): Արդյունքում կցման գոտում առաջանում է հալված մետաղի շերտ, որի հովացումով ձնավորվում է եռակցման կարը: Հալապատմամ եռակցումները լինում են գազային ն էլեկտրական, իսկ վերջիններս էլ իրենց հերթին` էլեկտրաաղեղային ն էլեկտրահպումային (կցվածքային, կետային ն կարային տեսակներով):

էլեկտրաաղեղային եռակցումները կատարվում են` ձեռքով, կիսաավտոմատ ն ավտոմատ եղանակներով՝ տար եր միջավայրերում: Եռակցված միացումներն ունեն հետնյալ առավելությունները` եռակցման ավտոմատացման հնարավորություն ն դրանից խող ինքնարժեքի իջեցում, եռակցված կարերի հարա երական արձր որակ, արդ կառուցվածքների պատրաստման հնարավորություն, միացվող մեքենամասերի մինչն 30Չ տնտեսում, ինչպես նան հետնյալ թերությունները` եռակցված կարերում առաջացող լարումների խտացումներ, ձեռքով կատարված կարի որակի կախվածություն եռակցողի որակավորումից, կարի որակի ստուգման արդություն, վատ աշխատանք շահագործման տատանողական, հարվածային ռեժիմների դեպքում ն այլն: Եռակցված կարերը լինում են կցվածքային ն անկյունային (նկ. 70): Համաձայն միացումների շահագործման նույթի ն նշանակման` տար երվում են կիպ, ամուր ն ամրակիպ եռակցված միացումներ: Ըստ միացվող մեքենամասերի փոխադարձ դասավորության` տար երվում են ՝ - կցվածքային եռակցված միացումներ՝ իրականացված կցվածքային կարերով, - մակադիր եռակցված միացումներ՝ իրականացված կցվածքային կամ անկյունային կարերով, - տավրաձն եռակցված միացումներ՝ իրականացված կցվածքային կամ անկյունային կարերով, - անկյունային եռակցված միացումներ՝ իրականացված անկյունային կարերով:

Նկ. 70. Անկյունային ն կցվածքային կարեր:

Եռակցված միացումների կարերին ն միացվող մեքենամասերին ներկայացվում են ամրության միննույն պահանջները:

4.2.2. Կցվածքային կարերի հաշվարկը Կցվածքային կարերի վրա ազդում են հետնյալ ուժերն ու մոմենտները`  Ձգող կամ սեղմող Fձ ուժը (նկ. 71). ըստ ուժի ազդման ուղղության` կարը ենթարկվում է սեղմման կամ ձգման դեֆորմացիայի, որի ամրության պայմանն է F  ձ  ձ  ձ , 6 որտեղ` -ն միացվող մեքենամասերի հաստություններից նվազագույնն է, 6-ը` կարի երկարությունը, ||'ձ-ն` կարի նյութի թույլատրելի ձգման լարումը, որն ընդունվում է միացվող մեքենամասերի թույլատրելի ձգման լարմանը հավասար:

Նկ. 71. Ձգող ուժի ազդեցությամ կցվածքային կարի հաշվարկային սխեմա:

 Ծռող մոմենտը (նկ. 72, առանց ձգող Fձ ուժի). կարը հաշվարկվում է ըստ ծռման ամրության՝ Խ  ծ  ծ    ծ , Մծ որտեղ Խծ-ն եռակցված կարի վրա ազդող ծռող մոմենտն է, իսկ Մծ -ն` ուղղանկյուն մակերնույթ ունեցող կարի ծռման դիմադրության մոմենտը՝ Մծ 

δ ·6 2 :

Արժեքները տեղադրելու դեպքում ստացվում է 6 ·Խ ծ ծ    ծ :  · 62

Նկ. 72. Ձգող ուժի ն ծռող մոմենտի ազդեցությամ կցվածքային կարի հաշվարկային սխեմա:

 Ծռող մոմենտը ն ձգող ուժը (նկ. 72). առաջացաց արդ դեֆորմացիաի դեպքում գումարային լարումը որոշվում է հետնյալ կերպ` գ  ձ  ծ  ձ : Համաձայն ձ ն ծ լարումների արտահայտությունների` ստացվում է գ 

Fձ 6 · Խ ծ    ձ :  · 6   62

4.2.3. Անկյունային կարերի հաշվարկը Անկյունային կարերի վրա ազդում են հետնյալ ուժերն ու մոմենտները`  Ձգող կամ սեղմող Fձ ուժը (նկ. 73). ըստ ուժի ազդման ուղղության` կարը ենթարկվում է կտրման դեֆորմացիայի, որի ամրության պայմանն է F Fձ կ  ձ   կ : Ճ 0,7 · k · 6

 Ձգող ուժը ն ծռող մոմենտը (նկ. 74). առաջանում է հետնյալ գումարային լարումը՝ Fձ 6 · Խծ գ  կ  ծ    կ , 0,7 · k 6 0,7 · k · 6 2 որտեղ` k-ն կարի լայնական կտրվածքի երկարությունն է, մմ, ||'կ-ն՝ կարի կտրման թույլատրելի լարումը, ||'կ 0,65||կ, (||կ-ն միացվող

մեքենամասերի կտրման թույլատրելի լարումն է, Ն/մմ2), 6-ը` կարի երկարությունը, մմ, Mծ-ն` ծռող մոմենտը, Նն մմ:

Նկ. 73. Ձգող ուժի ազդեցությամ անկյունային կարի հաշվարկային սխեմա:

Նկ. 74. Համատեղ դեֆորմացիայի դեպքում անկյունային կարերով միացումների հաշվարկային սխեմա:

4.3. Պարուրակային միացումներ

4.3.1.Հիմնական տեղեկություններ Պարուրակային միացումները պատկանում են քանդովի միացումներին: Դրանք հավաքվում են պարուրակված պրոֆիլով մեքենամասերից: Երկու պարուրակված մեքենամասերը կազմում են պարուրակային զույգ: Պարուրակային մակերնույթներ կարելի է ստանալ մետաղա141

հատման միջոցով՝ պարուրակահան կտրիչով, արտապարուրակիչով, ներպարուրակիչով, հոլովակներով ն այլն, որոնց կիրառումը պայմանավորվում է արտադրողականությամ ու համապատասխան շահագործման պահանջներով: Պարուրակային միացումների հիմնական տարրերն են` հեղույսները, պնդօղակները, պտուտակները, գամասեղները ն տար եր տեսակի օժանդակ տափօղակները (նկ. 75):

Նկ. 75. Հեղույսների տեսակները. 1-պնդօղակ, 2-զսպանակային տափօղակ, 3-հեղույս, 4-պտուտակ, 5-գամասեղ, 6-միացվող մասեր:

Պարուրակային միացումներն ունեն հետնյալ առավելությունները` հավաքման ն քանդման, միացվող մեքենամասերի փոխադարձ տեղադրման ու կարգավորման հնարավորություն, կառուցվածքի ն մշակման պարզություն, ավարար արձր եռնունակություն, հարա երական ցածր ինքնարժեք, ինչպես նան հետնյալ թերությունները` պարուրակային զույգում լարումների արձր խտացումների առաջացում, փոփոխական եռնվածքների ազդեցությամ վատ աշխատանք: Պարուրակները լինում են`  Ըստ մակերնույթի ձնի` գլանային ն կոնական (նկ. 76):

Նկ. 76. Գլանային ն կոնական պարուրակների տեսքը:

 Ըստ պարուրակված գալարների մուտքերի թվի` միամուտք, երկմուտք ն ազմամուտք:  Ըստ պարուրակված գալարների ուղղության` աջ ն ձախ:  Ըստ պարուրակի նշանակության` - ամրակցման, որոնք օգտագործվում են մեքենամասերի միացման համար, - կիպ ամրակցման, որոնք օգտագործվում են մեքենամասերի միացման ն հերմետիկության ապահովման համար, - շարժումը փոխանցող (ընթացքային), որոնք պտտման ընթացքում հաղորդում են պտտական շարժում (պտուտակպնդօղակ կինեմատիկական զույգերում, որդնակային փոխանցումներում):  Ըստ պարուրակի պրոֆիլի ձնի (նկ. 77)` եռանկյունաձն (ա), հենարանային ( ), սեղանաձն (գ), ուղղանկյուն (դ) ն կլոր (ե):

ա)

)

գ)

դ)

ե)

Նկ. 77. Պարուրակի պրոֆիլի ձները:

Եռանկյունաձն պարուրակները (ԳՈՍՏ 9150-81, նկ. 82) հիմնականում օգտագործվում են ամրակցման միացումներում: Դրանք մյուս պարուրակներից տար երվում են քանդման նկատմամ ավելի արձր դիմադրությամ ն ամրությամ : Հենարանային պարուրակները (ԳՈՍՏ 10177-62, նկ. 78) հիմնականում օգտագործվում են եռ արձրացնող ն ընթացքային մեխանիզմներում (ամ արձիկներում, մամլիչներում, հրիչներում ն այլն): Դըրանց աշխատանքային պրոֆիլի անկյունը կազմում է 30, ինչի հետնանքով այս պարուրակների օ.գ.գ.-ն ավելի արձր է սեղանաձն պարուրակների օ.գ.գ.-ի համեմատությամ : Պատրաստվում են խոշոր, միջին ն մանր քայլերով:

Նկ. 78. Հենարանային պարուրակի հաշվարկային սխեմա:

Սեղանաձն պարուրակները (ԳՈՍՏ 9484-73, նկ. 79) հիմնականում օգտագործվում են ընթացքային (պտուտակ-պնդօղակ կինեմատիկական զույգեր, որդնակային փոխանցումներ) ն եռնամ արձ մեխանիզմներում:

Նկ. 79. Սեղանաձն պարուրակի հաշվարկային սխեմա:

Կլոր պարուրակները (ԳՈՍՏ 13536-68, նկ. 80) ունեն արձր դիմացկունություն: Դրանք նախատեսված են աղտոտված միջավայրերում ու հերմետիկություն պահանջող պայմաններում աշխատելու համար (սանտեխնիկա, ճնշման տակ գտնվող անոթներ ն այլն): Պարուրակի պրոֆիլը, որի պրոֆիլային անկյունն է  Հ 300, ձնավորվում է աղեղների ն հատվածների լծորդումով:

Նկ. 80. Կլոր պարուրակի հաշվարկային սխեմա:

ՈՒղղանկյուն պարուրակները (նկ. 81) հիմնականում օգտագործվում են ընթացքային մեխանիզմներում (մետաղահատ հաստոցներում, մանրադիտակներում ն այլն): Դրանք ապահովում են արձր օ.գ.գ.:

Նկ. 81. Ուղղանկյուն պարուրակի հաշվարկային սխեմա

 Ըստ պարուրակների տեսակների՝ - մետրական (նկ. 82). ամրակցման պարուրակներից ամենատարածվածն են, պրոֆիլը հավասարակողմ եռանկյուն է, ըստ ստանդարտի` լինում են խոշոր (հիմնականում օգտագործվում են ամրակցման պարուրակներում) ն մանր (հիմնականում օգտագործվում են փոփոխական եռնվածքների դեպքում, եր անհրաժեշտ է ապահովել ինքնարգելակման պայմանը) քայլերով, պարուրակի պրոֆիլի անկյան առկայությունը հնարավորություն է ստեղծում ապահովել մեծ առանցքային ուժեր ն ինքնարգելակում,

Նկ. 82. Մետրական պարուրակի հաշվարկային սխեմա:

- խողովակային (նկ. 83). հիմնականում կիպ ամրակցվող են, օգտագործվում են ճնշման տակ գտնվող խողովակները միացնելու ն հերմետիկություն ապահովելու համար (կոնական խողովակային պարուրակներով ապահովվում է ավելի արձր հերմետիկություն), պրոֆիլը կլորացված գագաթներով հավասարակողմ եռանկյուն է,

Նկ. 83. Խողովակային պարուրակ:

- դյույմական. ունեն խողովակաձն պարուրակի կառուցվածք, պրոֆիլի անկյունն է  Հ 550, օգտագործվում են ներմուծված մեքենաներում: Մետրական պարուրակների (նկ. 82) երկրաչափական պարամետրերն են` d-ն` պարուրակի արտաքին տրամագիծը, d1-ը` պարուրակի ներքին տրամագիծը, d2-ը` պարուրակի միջին տրամագիծը, d2 - 0,5(d+d1),

ք-ն` պարուրակի քայլը, որն առանցքի ուղղությամ հարնան գալարների նույնանման կողերի միջն եղած հեռավորությունն է, քհ -ը` պարուրակի ընթացքը ազմամուտք պարուրակների համար, ընդ որում` միամուտք պարուրակներում քհ - ք, ազմամուտք պարուրակներում քհ - 2 · ք (2-ը պարուրակի մուտքերի թիվն է), -ն` պարուրակի պրոֆիլի անկյունը,  = 600, -ն` պարուրակի պրոֆիլի կողի թեքության անկյունը, - /2-300, -ն` պարուրակի գալարի վերելքի անկյունը (նկ. 84), tg - քհ /(d2):

Նկ. 84. Պարուրակի գալարի վերելքի անկյան որոշումը:

Ստանդարտ պարուրակների համար գործում են հետնյալ կախվածությունները` H-0,866·ք (պարուրակի ելակետային եռանկյունու արձրությունը), H1-0,541·ք (պարուրակի աշխատանքային մակերնույթի արձրությունը) d/d11,15, d2 /d1 1,05, H1-5·H/8:

4.3.2. Պարուրակային միացումների ուժային հարա երակցությունները, ինքնաարգելակման պայմանը ն օ.գ.գ.-ն Ըստ նկ. 85-ի` պնդօղակ-պտուտակ կինեմատիկական զույգի աշխատանքը դիտվում է որպես թեք հարթության ն սողնակի փոխազդեցություն: Պնդօղակի ձգման ժամանակ սողնակը արձրանում է թեք հարթությունով վերն ու կցման գոտում նորմալ FN ն շփման Ff ուժերից առաջանում է գումարային Fգ ուժը, որը աժանվում է երկու աղադրիչների՝ շրջագծային (Բt ) ու առանցքային ( Fa ) ուժերի:

Նկ. 85. Ձգման դեպքում պարուրակային միացման ուժային հարա երակցությունների որոշման սխեմա:

Ըստ սխեմայի` Ft - Fa· tg(  +  ), որտեղ` -ն ուղղանկյուն պարուրակներում շփման անկյունն է,  Հarctg f , իսկ Ff -ն` շփման ուժը, Ff - f · FN - f · Fa: Պարուրակների մյուս (սուրանկյուն) տեսակների դեպքում առաf ջանում է շփման երված գործակիցը՝ f   , իսկ շփման երված cos  / 2 անկյունը որոշվում է   arctg f  արտահայտությամ : Այսպիսով, եռանկյունաձն, սեղանաձն, հենարանային ն կլոր պարուրակների դեպքում ուժային հարա երակցությունները կազմում են Ft - Fa· tg( + '), որտեղ պարուրակի գալարի վերելքի անկյունը որոշվում է հետնյալ անաձնով` tg - քհ /(d2): Հեղույսային միացումների ձգվելու ժամանակ առաջանում է ձըգող ոլորող մոմենտ (նկ. 86)՝ Tձ - Tպ + Tճ - F · 6, որտեղ` Tպ-ն` պարուրակում առաջացած դիմադրության մոմենտն է՝

Tպ  Ft · d 2  Fa· d2 tg(  + ')/2, Tճ-ն` պնդօղակի ճակատի վրա առաջացած դիմադրության մոմենտը, Tճ-Fa·f·dմ/2, F -ն ձգման ժամանակ մանեկադարձակի վրա կիրառվող ուժը, 6-ը՝ նշված ուժի ազուկը:

Նկ. 86. Ձգման մոմենտի որոշման սխեմա:

Այսպիսով, գումարային ձգող ոլորող մոմենտը կազմում է Tձ- Fa· d2· tg(  + ' )/2 + Fa· f · dմ /2: Պարուրակային միացումների օ.գ.գ.-ն որոշվում է հետնյալ կերպ` 

Ճ օ.ու , Ճ շ.ու

որտեղ` Ճ օ.ու -ն օգտակար ուժերից առաջացած աշխատանքն է`

Ճօ.ու- Fa·քհ-Fa· · d· tg, Ճշ.ու-ն` շփման ուժերից առաջացած աշխատանքը` Ճշ.ու- Ft · ·d -Fa· tg(+')· ·d: Ճ F · ·d 2 ·tg tg Արդյունքում   օ.ու  a  : Ճ շ.ու Fa · ·d 2 ·tg (  ) tg (  ) Ըստ ստացված կախվածության` ինքնարգելակման պայմանը կատարվում է, եր   ' (քառակուսի պարուրակների համար    ): Ստանդարտ մետրական պարուրակների համար -20 29', իսկ '-9050': Պարուրակային միացումների օ.գ.գ.-ն արձրացնելու նպատակով անհրաժեշտ է մեծացնել -ն (օգտագործելով ազմամուտքանի պարուրակներ) ն փոքրացնել '-ն (օգտագործելով յուղեր ն հակաշփական նյութեր): Պարուրակային միացման քանդման դեպքում (նկ. 87) օ.գ.գ.-ն որոշվում է հետնյալ կախվածությամ ` tg(   )  : tg

Նկ. 87. Քանդման դեպքում պարուրակային միացման ուժային հարա երակցությունների որոշման սխեմա:

4.3.3. Հեղույսային միացումների հաշվարկն ըստ ամրության Հեղույսների քայքայումը հիմնականում կատարվում է դրանց պարուրակված մասում ն գլխիկի մոտ, իսկ պնդօղակներինը` պարուրակներում: Ստանդարտ հեղույսները, պտուտակները ն գամասեղները հավասարամուր են ըստ ձգման ու կտրման, այդ պատճառով էլ հեղույսների հիմնական հաշվարկը կատարվում է համաձայն պարուրակված մասի ձգման ամրության (ընդունվում է, որ պարուրակի գալարները եռնավորված են հավասարաչափ): Առանցքային եռնվածքը, ըստ պնդօղակի գալարների գագաթների քանակի (ոՀ6, ոՀ10), աշխվում է հետնյալ սկզ ունքով (համաձայն Ն.Ե. Ժուկովսկու հետազոտությունների)` - եր ոՀ6, ապա ընդհանուր եռնվածքից 1-ին գալարի եռնվածքը կազմում է 52 Չ, 2-րդինը` 25 Չ, 3-րդինը՝ 12 Չ, 4-րդինը՝ 6 Չ, 5-րդինը՝ 3 Չ, 6-րդինը՝ 2 Չ, - եր ոՀ10, ապա ընդհանուր եռնվածքից 1-ին գալարի եռնըվածքը կազմում է 34 Չ, 2-րդինը՝ 22 Չ, 3-րդինը՝ 15 Չ, 4-րդինը՝ 11 Չ, 5-րդինը՝ 7 Չ, 6-րդինը՝ 4 Չ, 7-րդինը՝ 3 Չ, 8-րդինը՝ 2 Չ, 9-րդինը՝ 1,1 Չ, 10-րդինը՝ 0,9 Չ: Կարնոր նշանակության հեղույսային միացումներում եռնվածքը գալարների վրա հավասարաչափ աշխելու համար օգտագործվում են հատուկ պնդօղակներ (նկ. 88):

ա)

)

Նկ. 88. Հատուկ պնդօղակների տեսակները. ա) ենթակտրված պարուրակով ,

) հատուկ առվակով:

Ստորն ուսումնասիրվում են հեղույսների եռնվածքների հիմնական տեսակները ն դրանց հաշվարկներն ըստ ամրության:

4.3.3.1. Առանց նախնական ձգման ն առանցքային ուժով եռնավորված հեղույսների հաշվարկն ըստ ամրության Որպես օրինակ` ուսումնասիրվում է եռնամ արձ մեխանիզմի կեռի կախոցը (նկ. 89): Ինչպես երնում է սխեմայից, հեղույսը, եռնված լինելով առանցքային ( եռի քաշին համապատասխան) ուժով, ենթարկվում է ձգման դեֆորմացիայի:

Նկ. 89. Կեռի պարուրակի հաշվարկային սխեմա:

Ձգման ամրության պայմանն է F ձ  a  ձ , Ճ որտեղ՝ Ճ-ն հեղույսի ներքին տրամագծով լայնական կտրվածքի մակե·d12 , մմ, |)ձ-ն` ածխածնային պողպատից պատ4 րաստված հեղույսների թույլատրելի ձգման լարումը` |)ձ - 80 120 Ն/մմ2: Արժեքները տեղադրելու դեպքում ստացվում է ստուգիչ անա-

րեսն է, Ճ-

ձնը՝ ձ 

4 ·Fa   ձ , · d12

որտեղից դուրս է երվում հեղույսի անհրաժեշտ տրամագծի որոշման նախագծման անաձնը` d1 

4 · Fa , մմ:  · ձ

Տրամագծի ստացված արժեքի հիման վրա ստանդարտով նախատեսված աղյուսակներից ընտրվում է հեղույսի արտաքին տրամագիծը՝ d-ն (օրինակ` 1 20): Անհրաժեշտության դեպքում հեղույսի պարուրակը ստուգվում է նան ըստ կտրման ամրության պայմանի՝ F Fa կ  a    կ , Ճ ք t ·  · d1 որտեղ` քt-ն պարուրակի քայլն է, մմ, իսկ ||կ-ն` կտրման թույլատրելի լարումը է, ||կ Հ 0,25·հ, Ն/մմ2 (հ-ն հոսունության սահմանն է ցածր ածխածնային պողպատի համար, հ - 220  320 Ն/մմ2): Ըստ տրորման ամրության պայմանի՝

տ 

Fa 4 ·Fa    տ , Ն/մմ2, Ճ  · (d 2  d12 )

որտեղ |)տ -ն թույլատրելի տրորման լարումն է, |)տ - 0,8հ:

4.3.3.2. Նախնական ձգմամ ն արտաքին ուժերի ազդեցությամ եռնավորված հեղույսների հաշվարկն ըստ ամրության Նախնական ձգմամ ն արտաքին ուժերի ազդեցությամ եռնավորվում են անոթների, առանցքակալների, ներքին այրման շարժիչների

կափարիչների հեղույսները: Հեղույսները ձգվում են այնպիսի ձգող մոմենտով, որը ստեղծում է կցատեղի կիպություն ապահովող առանցքային ուժ ՝ Բձ (նկ. 90)` Fձ-K·(1-)· F1, որտեղ՝ K-ն հեղույսի ձգման պաշարի գործակիցն է. հաստատուն եռնըվածքի դեպքում K-1,252, փոփոխական եռնվածքի դեպքում K-24, -ն` արտաքին եռնվածքի գործակիցը. ներդիրների ացակայության դեպքում -0,20,3, ճկուն ներդիրների դեպքում -0,50,8, F1-ը` մեկ հեղույսի վրա ազդող ուժը, F1-F/2: Հեղույսների ներքին տրամագիծը որոշվում է ըստ ձգման ամրության պայմանի՝ համաձայն հեղույսների վրա ազդող ձգող հաշվարկային ուժի՝ Fհ - Fձ+·F1: Ըստ  ձ 

4 ·Fհ   ձ · d12

անաձնի` d1 

4 · Fհ , մմ:  · ձ

Հեղույսների չափերի ընտրությունը կատարվում է ստանդարտով նախատեսված աղյուսակներից:

Նկ. 90. Հերմետիկ անոթի հեղույսների հաշվարկային սխեմա:

4.3.3.3. Ձգման ուժի ն ոլորող մոմենտի ազդեցությամ եռնավորված հեղույսների հաշվարկն ըստ ամրության Որպես օրինակ` ուսումնասիրվում է ձգիչի հաշվարկային սխեման (նկ. 91), ըստ որի` ձախ ն աջ պարուրակված հեղույսները ենթարկվում են մշտական ձգող ուժի (F0- Fa- Fձ) ն պար երա ար գործող ոլորող մոմենտի ազդեցությանը: Արդյունքում հեղույսները համատեղ ենթարկվում են արդ դեֆորմացիայի, որի դեպքում, համաձայն ամրության չորրորդ տեսության, համարժեք լարումը որոշվում է հետնյալ անաձնով`

 հ   2ձ  3 · ո2    ձ , որտեղ`  ձ -ն ձգման հաշվարկային լարումն է հեղույսներում`

ձ 

4Fa  ·d12

,

կ -ն` ոլորման հաշվարկային լարումը պարուրակներում՝ ո 

16 · Tպ  · d13

d2 d Fa · 2 · tg (   ) :   0,2 · d13 0, 2 · d13 Ft ·

Նկ. 91. Ձգիչի հաշվարկային սխեմա:

=2029', '-9050' ն d21,1·d1 արժեքներն ամրության պայմանում տեղադրելու դեպքում ստանդարտ խոշոր քայլով մետրական պարուրակների համար ստացվում է հ  1,3 ·  ձ   ձ : Այսպիսով, եր հեղույսը ենթարկվում է արդ դեֆորմացիայի, դրա ներքին տրամագիծը կարելի է հաշվել միայն ըստ ձգման ամրության պայմանի` սակայն հաշվի առնելով ոլորող մոմենտի ազդեցությունը լրացուցիչ 1,3 գործակցի արժեքով՝ d1 

1,3· 4 · Fձ :  · ձ

4.3.3.4. Բացակով տեղադրված ն լայնական ուժերի ազդեցությամ եռնավորված հեղույսների (սնատաշ) հաշվարկն ըստ ամրության Որպես օրինակ` ուսումնասիրվում է նկ. 92-ում ներկայացված հաշվարկային սխեման, ըստ որի երկկցվածքային միացումը ձգված է Fձ-Fa առանցքային ուժով, որը կցվող մեքենամասերի անշարժությունն

ապահովում է շփման ուժերի շնորհիվ: Այս դեպքում հեղույսը ենթարկվում է ձգման ն ոլորման դեֆորմացիաների, իսկ անհրաժեշտ ձգման ուժը կախված է ազդող լայնական F ուժից՝ K· F Fձ  , ո ·f ·2 որտեղ` K-ն մեքենամասերի անշարժությունն ապահովող գործակիցն է, K -1,42, i-ն` կցատեղերի քանակը (սույն օրինակում ո-2), f-ը՝ շփման գործակիցը թուջից ն պողպատից պատրաստված կըցվող մեքենամասերի համար, f-0,150,2, 2-ը` հեղույսների թիվը:

Նկ. 92. Բացակով տեղադրված հեղույսի հաշվարկային սխեմա:

Քանի որ հեղույսը ենթարկվում է նան ոլորման դեֆորմացիայի, ապա ձգման ամրության պայմանն է 1,3· 4 · Fձ 5,2 · K· F ձ     ձ , Ն/մմ2,  · d12  · d12 · ո·f ·2 որտեղից դուրս է երվում հեղույսի ներքին տրամագիծը՝ d1 

5,2·K·F , մմ:  ·ո ·f ·2 ·  ձ

4.3.3.5. Առանց ացակի տեղադրված ն լայնական ուժերի ազդեցությամ եռնավորված հեղույսների (մաքրատաշ) հաշվարկն ըստ ամրության Որպես օրինակ` ուսումնասիրվում է նկ. 93-ում ներկայացված հաշվարկային սխեման, ըստ որի` հեղույսը միացվող մեքենամասերի անցքերի մեջ տեղադրված է առանց ացակի ն հեղույսային միացումը չի ձգվում մեծ ուժով, քանի որ մեքենամասերի անշարժությունն ապահովվում է հեղույսի կիպ միացումով:

Այս դեպքում հեղույսը ենթարկվում է կտրման դեֆորմացիայի: 4 ·Fկ   կ կտրման ամրության պայմանի (կցատեղերի Ըստ կ  · d2 ·ո · 2 քանակը` ո-1)` որոշվում է հեղույսի արտաքին տրամագիծը՝ d

4·F կ

 · ո ·2 ·  կ

, մմ:

Նկ. 93. Առանց ացակի տեղադրված հեղույսի հաշվարկային սխեմա:

Եթե միացվող մեքենամասի հաստությունը փոքր է հեղույսի տրամագծից (Հd), ապա կարելի է հեղույսը ստուգել նան ըստ տըրորման ամրության՝ Fկ տ   տ , Ն/մմ2, d· որտեղից դուրս է երվում հեղույսի անհրաժեշտ տրամագիծը՝ Fկ d , մմ:  · տ

4.3.3.6. Բարդ դեֆորմացիայի ազդեցությամ եռնավորված արտակենտրոն գլխիկով հեղույսների հաշվարկն ըստ ամրության Որպես օրինակ` ուսումնասիրվում է նկ. 94-ում ներկայացված հաշվարկային սխեման, ըստ որի` հեղույսային միացումը ձգվում է միացվող մեքենամասերի անշարժությունն ապահովող ձգող ուժով` K· F , Fձ  ո ·f ·2

որտեղ` F-ը միացված մեքենամասերի տեղաշարժող ուժն է, ո-ն` կցատեղերի քանակը, 2-ը` հեղույսների քանակը, f-ը` մեքենամասերի միջն շփման գործակիցը, f-0,10,3:

Նկ. 94. Արտակենտրոն գլխիկով հեղույսի հաշվարկային սխեմա:

Արտակենտրոն գլխիկի պատճառով հեղույսի մարմինը ենթարկվում է արդ դեֆորմացիայի, որին համապատասխանում է հեղույսում առաջացած հետնյալ գումարային լարումը`  գ   ձ  ծ   ձ : Ձգման ն ծռման հաշվարկային լարումների արժեքները տեղադրելու դեպքում ստացվում է F Խ  գ  ձ  ծ   ձ , Ճ Մծ որտեղ` Խծ-ն ծռող մոմենտն է արտակենտրոնության հետնանքով, Խծ-Fձ·6, իսկ Մծ-ն` ծռման դիմադրության մոմենտը`  ·d13 : Նշված արտահայտություններն ամրության պայմանում տեղադրելուց հետո ստացվում է 4 ·1,3 ·Fձ 32 · Fձ · 6 գ     ձ :  · d12  d13

ՄծՀ

6-d1 ընդունելու ն վերջին արտահայտությունը ձնափոխելու դեպքում ստացվում է 4 ·1,3 ·Fձ 1  6,15  7,15 · ձ   ձ , գ   · d12

որտեղից դուրս է տրամագիծը՝

երվում արտակենտրոն գլխիկով հեղույսի ներքին d1 

5,2· 7,15 · Fձ 5,2 · Fձ :  2.67·  ·  ձ  · ձ

Ինչպես երնում է ստացված անաձնից, արտակենտրոն գլխիկով հեղույսի տրամագիծը մեծ է ստանդարտ գլխիկով հեղույսի տրամագծից մոտ 2,7 անգամ, հետնա ար արտակենտրոն գլխիկով հեղույսները նպատակահարմար է օգտագործել միայն այն դեպքերում, եր ստանդարտ հեղույսների կիրառությունն անհնար է ն նպատակահարմար չէ:

4.3.3.7. Սեղմակային միացումների հեղույսների հաշվարկն ըստ ամրության Սեղմակային (քանդովի) միացումներն օգտագործվում են շփման շնորհիվ պտտական, ճոճվող կամ համընթաց շարժումներ հաղորդելու համար: Այս միացումների առավելությունը սեղմակային սարքավորումը լիսեռների ն սռնիների ցանկացած տեղում տեղադրելու հնարավորությունն է, իսկ թերությունը` փոփոխական եռնվածքների ժամանակ ոչ արձր հուսալիությունը:

Նկ. 95. Սեղմակային միացման հաշվարկային սխեմա:

Ըստ սխեմայի (նկ. 95)` Fձ առանցքային ուժի ազդեցությամ լիսեռի վրա առաջանում են FN նորմալ (սեղմող) ն Fշ շփման (FշՀFN·f) ուժերը: Միացման նորմալ աշխատանքի համար ապահովվում է շփման ն արտաքին ուժերից առաջացած մոմենտների հետնյալ կախվածու158

թյունը՝ d d Fշ ·  Fշ ·  F · 6 կամ Fշ·d  F·6: Շփման ուժի արտահայտությունը տեղադրելու դեպքում ստաց-

վում է

FN · f · d F·6, որտեղից

F·6 FN  : f ·d

Ձգող ուժը որոշելու համար ձգող ն առաջացած նորմալ ուժերից Օ կետի նկատմամ կազմվում է հետնյալ մոմենտը` Fձ· 2 ·(a +d/2) - FN · d/2, որտեղից FN  d F·6·d : Fձ   2   (a d 2   (a d· f · d Ձգման ուժն ավելացնելով 20 Չ-ով` ստացվում է 1,2 ·F · 6 : Fձ   (2a d · f  Քանդովի կունդի դեպքում (նկ. 96) 1,2 ·F · 6 : Fձ   d ·f

Նկ. 96. Քանդովի կունդով սեղմակային միացման հաշվարկային սխեմա:

Սեղմակային միացումների հեղույսերի ներքին տրամագիծը որոշվում է ըստ ձգման ամրության պայմանի՝ d1 

4 ·1,3 · Fձ :   ձ

4.4. Մամլանստեցվածքային (երաշխավորված ձգվածքով) գլանային միացումներ

4.4.1. Հիմնական տեղեկություններ Գլանային լիսեռ-վռան միացումները, հավաքվելով երաշխավորված ձգվածքով, ապահովում են միացվող մեքենամասերի փոխադարձ անշարժությունը ն անհրաժեշտ շարժում հաղորդելու հնարավորությունը: Երաշխավորված ձգվածքն ապահովվում է համապատասխան նստեցվածքների կիրառման միջոցով, եր ընդգրկվող լիսեռի տրամագիծը մեծ է լինում ընդգրկող վռանի տրամագծից (d6 » dվ): Այս տրամագծերի տար երության (Հd6-dվ»0) մեծությունը նորոշում է ձգվածքի տեսակը, որը, կցման գոտում ստեղծելով տեսակարար ճնշումներ, ինչպես նան շփման ուժեր, ապահովում է միացման անշարժություն ու պտտական կամ համընթաց շարժում: Մամլանստեցվածքային գլանային միացումները լայն կիրառություն ունեն ատամնանիվների, որդնանիվների, աստղանիվների, փոկանիվների, առանցքակալների, լիսեռների, ինչպես նան շարժա երային շղթաների օղակների ն այլ միացումների դեպքում: Մամլանստեցվածքային գլանային միացումներն ունեն հետնյալ առավելությունները` միացման պարզություն, միացվող մեքենամասերի լավ կենտրոնացում, ստատիկ ն դինամիկ եռնվածքների դեպքում լավ աշխատանք, քանդման ու հավաքման հնարավորություն, ինչպես նան հետնյալ թերությունները՝ հավաքման ն քանդման արդություններ` կապված մամլման սարքի առկայությունով, պատրաստման արձր ճշտության ապահովման անհրաժեշտություն, լարումների արձր խըտություն ն այլն: Մամլանստեցվածքային գլանային միացումները կատարվում են երեք եղանակով՝ մեխանիկական, տաքացման ն սառեցման: Մեխանիկական եղանակի դեպքում մամլումը կատարվում է մամլիչների միջոցով, եր լիսեռի տրամագիծը գերազանցում է վռանի տրամագծին: Տաքացման եղանակի դեպքում ընդգրկող վռանի ջերմաստիճանը վերցվում է օգտագործվող նյութերի մխամեղման ջերմաստիճանից ցածըր. պողպատի համար t2202400 Ը, իսկ րոնզի համար t1502000 Ը: Սառեցման եղանակի դեպքում լիսեռի ջերմաստիճանն ապահովվում է չոր սառույցի (t  - 800 Ը) կամ հեղուկ օդի (t  - 1900 Ը) միջոցով: Առավել արդյունավետ են տաքացման եղանակները:

4.4.2. Մամլանստեցվածքային միացումների հաշվարկը Որպես օրինակ` ուսումնասիրվում է երաշխավորված ծգվածքով լիսեռ-վռան միացումը (նկ. 97): Ըստ սխեմայի` միացման երկարությամ հպումային ճնշումները աշխված են անհավասարաչափ ն եզրերում միջին մասերից մեծ են մոտ 23 անգամ:

Նկ. 97. Մամլանստեցվածքային միացման հաշվարկային սխեմա:

ճարտարագիտական հաշվարկներում հպումային ճնշումների աշխումն ընդունվում է հավասարաչափ: Ստորն ներկայացված են շահագործման երեք հնարավոր տարերակները:

Միացման վրա ազդում է միայն առանցքի ուղղությամ տեղաշարժող Fa ուժը: Այս դեպքում մեքենամասների անշարժությունը պահպանելու համար ապահովվում է հետնյալ ուժային պայմանը՝ Ff - ·d·6·ք·f K·Fa, որտեղ` Ff-ը շփման ուժն է, Ff-R·f (R-ը գումարային շառավիղային եռնըվածքն է, որը կիրառվում է վռանի մեջտեղում R - ·d·6·ք), d-ն` միացման անվանական տրամագիծը, մմ, 6-ը` վռանի երկարությունը, մմ, ք-ն` հպումային լարումների միջին արժեքը, Ն/մմ2, f-ը` շփման գործակիցը, f-0,050,07, Fa-ն` առանցքային ուժը (մամլման կամ արտամամլման), Ն, K-ն` կցման պաշարի գործակիցը, K-24,5: Հպումային լարումների միջին արժեքները որոշվում են հետնյալ պայմանով`

ք

K·Fa , Ն/մմ2:  ·d·6·f

Միացման վրա ազդում է միայն 1n ոլորող մոմենտը: Այս դեպքում մեքենամասերի անշարժությունը պահպանելու համար ապահովվում է հետնյալ ուժային պայմանը՝ Tf - Ff · d/2  K·Tո, որտեղ Tf -ը շփման ոլորող մոմենտն է, Նն մմ: Շփման ուժի արժեքը տեղադրելու դեպքում ստացվում է ·d2·6·ք·f/2  K·Tո , 2 · K · Tո որտեղից , Ն/մմ2: ք  · d 2 ·l ·f Միացման վրա համատեղ ազդում են Fa առանցքային ուժը ն 1n ոլորող մոմենտը: Այդ դեպքում մեքենամասերի անշարժությունը պահպանելու համար ապահովվում է հետնյալ ուժային պայմանը՝ Fգ  Ff  K· Fa2  2 · Tո / d 2   · d · 6 · ք ·f ,

որտեղից ք

K · Fa2  2 · Tո / d 2  · d · 6 ·f

:

Անհրաժեշտ ձգվածքի  արժեքը որոշելու համար «Նյութերի դիմադրություն» առարկայից կիրառվում է Լամեի հայտնի անաձնը՝   ք · d · Ը1 / E1  Ը 2 / E 2  , մմ, որտեղ` d-ն միացման անվանական տրամագիծն է, մմ, E1-ը ն E2-ը` համապատասխանա ար լիսեռի ն վռանի նյութերի առաձգականության մոդուլները, Ն/մմ2, Ը1-ը ն Ը2-ը համապատասխանաար վռանի ն լիսեռի չափերից ու նյութերի տեսակից կախված գործակիցները` Ը1 

d 2  d12 d 2  d12

  1 , Ը2 

d 22  d 2 d22  d2

 2 ,

որտեղ` d1-ն ընդգրկվող լիսեռի անցքի տրամագիծն է, մմ (հոծ լիսեռի դեպքում d1-0), d2-ը` ընդգրկող վռանի արտաքին տրամագիծը, մմ, 1-ը ն 2-ը` համապատասխանա ար լիսեռի ն վռանի նյութերի Պուասսոնի գործակիցները (պողպատի համար Հ0,3, թուջի համար  Հ 0,25, րոնզի համար  Հ 0,35):

Միացման հաշվարկային (ըստ ստանդարտով նախատեսված աղյուսակների) ձգվածքը (հ) որոշվում է միացման ընթացքում մակերնույթների խորդու որդությունների դեֆորմացիայի համաձայն՝ հՀ - U, մկմ: Մակերնույթների խորդու որդությունների դեֆորմացիայի ուղըղման գործակիցը կազմում է U- 1,2 (R21+R22), մկմ կամ U- 5,5(Ra1+Ra2), մկմ, որտեղ` R21-ը ն R22-ը լիսեռի ն վռանի խորդու որդությունների արձրություններն են, մկմ, իսկ Ra1-ը ն Ra2-ը` լիսեռի ն վռանի խորդուորդությունների պրոֆիլների միջին թվա անական շեղումները, մկմ: Միացման հաշվարկային ձգվածքի (հ) ն միջին հպումային ճնշման (ք) արժեքների հիման վրա նախ` ընտրվում են միացումների նըստեցվածքների տեսակները, ապա` որոշվում են վռանի առավելագույն թույլատրելի հպումային լարումները՝ |ք)ոax - 0,5 · h· | 1- (d / d2)2 ), Ն/մմ2, որտեղ h-ն ընդգրկող մեքենամասի (վռանի) նյութի հոսունության սահմանն է, Ն/մմ2:

4.5. Երիթային միացումներ

4.5.1.Հիմնական տեղեկություններ Երիթային միացումները նախատեսված են պտտական կամ համընթաց շարժում հաղորդելու համար ն կազմված են երիթից ու լիսեռանվակունդ զույգից: Երիթը պողպատյա չորսու է, որը տեղադրվում է անիվի կունդի ն լիսեռի առվակների միջն ու ծառայում է ոլորող մոմենտը լիսեռից անիվին ն հակառակը հաղորդելու համար կամ որպես ուղղորդիչ: Երիթային միացումներն ունեն հետնյալ առավելությունները` կառուցվածքի պարզություն ու հուսալիություն, քանդման ն հավաքման համեմատա ար հեշտություն, ինչպես նան հետնյալ թերությունները` երիթային առվակների առկայություն (ինչը թուլացնում է հատկապես լիսեռների կտրվածքը), լարումների զգալի խտացումների առաջացում, առվակների պատրաստման արդություն: Երիթային միացումները, ըստ շահագործման պայմանների ն

երիթների ձնի, դասակարգվում են լարված ու ոչ լարված միացումների ն լինում են անշարժ ու շարժական: Երիթները պատրաստվում են 45, 50 ն այլ մակնիշների պողպատից, որոնք ունեն ժ590 Ն/մմ2 ժամանակավոր դիմացկունության սահման: Ստանդարտ երիթները լինում են` պրիզմայաձն, սեգմենտաձն, սեպաձն, տանգենցիալ: Պրիզմայաձն երիթները (ԳՈՍՏ 23360-78) արտադրվում են կառուցվածքային երեք կատարումներով (նկ. 98)` 1-ին կատարում` երկու կողմից կլորացված ճակատներով (ա), 2-րդ կատարում` երկու կողմից ուղիղ ճակատներով ( ), 3-րդ կատարում` մի կողմից կլորացված ճակատով (գ): Դրանք հիմնականում օգտագործվում են անշարժ, ոչ լարված միացումներում ն կարող են հաղորդել տար եր մեծության եռնըվածքներ ու արագություններ:

ա)

)

գ)

Նկ. 98. Պրիզմայաձն երիթների տեսակները. ա) 1-ին կատարում, ) 2-րդ կատարում, գ) 3-րդ կատարում:

Շարժական միացումներում օգտագործվում են լիսեռների վրա պտուտակներով ամրացված պրիզմայաձն ուղղորդ երիթներ, որոնց վրա տեղակայվում են առանցքային ուղղությամ տեղաշարժվող ըռունցքային ն շփական կիսակցորդիչներ, ատամնանիվներ ն այլն: Սեգմենտաձն երիթները (ԳՈՍՏ 24071-80) արտադրվում են կառուցվածքային երկու կատարումներով (նկ. 99)` 1-ին կատարում` սեգմենտաձն (ա), 2-րդ կատարում` հատված սեգմենտաձն ( ): Դրանց արձրությունը կազմում է հ1-0,8·հ:

ա) ) Նկ. 99. Սեգմենտաձն երիթների կառուցվածքային կատարումները. ա) 1-ին կատարում

) 2-րդ կատարում

Սեգմենտաձն երիթները հիմնականում օգտագործվում են անշարժ, ոչ լարված միացումներում (նկ. 100) ն կարող են հաղորդել փոքր մեծության եռնվածքներ ու տար եր արագություններ:

Նկ.100. Սեգմենտաձն երիթով միացման հաշվարկային սխեմա. 1,4-միացվող լիսեռների ծայրերը, 2-վռան, 3-սեգմենտաձն երիթներ, 5-տեղադրմամ պտուտակ:

Սեպաձն երիթները (ԳՈՍՏ 24068-80) արտադրվում են կառուցվածքային չորս կատարումներով՝ 1-ին կատարում` սեպաձն, երկու կողմից ուղիղ ճակատներով ու գլխիկով, 2-րդ կատարում` սեպաձն, երկու կողմից կլորացված ճակատներով, 3-րդ կատարում` սեպաձն, երկու կողմից ուղիղ ճակատներով, 4-րդ կատարում` մի կողմից կլորացված ճակատով:

Նկ.101. Սեպաձն երիթով միացման հաշվարկային սխեմա:

Ինքնարգելակում ապահովելու համար ստեղծվում է սեպի 1:100 թեքություն (նկ.101): Քանի որ սեպաձն երիթները միացման մեջ տեղադրվում են որոշակի ուժի գործադրմամ (ինչն առաջացնում է դիս ալանս), ուստի օգտագործվում են դանդաղընթաց ն գեր եռնավորված փոխանցումներում: Տանգենցիալ երիթները (ԳՈՍՏ 24069-80) արտադրվում են նորմալ, ուժեղացված կառուցվածքային կատարումներով ն միացումնե165

րում տեղադրվում են որպես կրկնապատկված սեպաձն երիթներ (նկ.102):

Նկ.102. Տանգենցիալ երիթներով միացման սխեմա:

Տանգենցիալ երիթներն օգտագործվում են գեր եռնավորված, դանդաղընթաց փոխանցումներում ն լավ են աշխատում հարվածային աշխատանքային ռեժիմներում:

4.5.2. Երիթների ընտրությունը ն ստուգման հաշվարկը Երիթների ընտրությունը կատարվում է հետնյալ հերթականությամ `



Ըստ միացման կառուցվածքի ու նշանակման, փոխանցման անհրաժեշտ ճշտության ն այլնի` ընտրվում է երիթի տեսակը (պրիզմայաձն, սեգմենտաձն, սեպաձն կամ տանգենցիալ` համապատասխան կատարումներով):  Ըստ լիսեռի (որի վրա տեղադրվում է երիթը) d6 տրամագծի` ստանդարտների համապատասխան աղյուսակներից ընտըրվում են երիթի լայնական կտրվածքի ն առվակների խորության չափերը` Ե, հ , t1 ն t2:  Ըստ անիվի անվակունդի (որի տակ տեղադրվում է երիթը) 6ան. երկարության` երիթների երկարությունների ստանդարտ շարքից ընտրվում է երիթի 6 գա արիտային երկարությունը, որն ընդունվում է 6  6ան.-(510) մմ:  Ընտրված երիթը ստուգվում է ըստ տրորման (տ|)տ) ն կըտրման (կ|)կ) ամրությունների: Եթե ամրության պայմանը չի ավարարվում, ապա հնարավորության սահմանում մեծացվում է երիթի երկարությունը կամ տեղադրվում է երկու երիթ: Երիթների ստուգման հաշվարկը կատարելու համար ուսումնասիրվում են պրիզմայաձն ն սեգմենտաձն երիթային միացումները:

Պրիզմայաձն երիթային միացման հաշվարկային սխեմայից (նկ. 103) երնում է, որ փոխանցվող ոլորող մոմենտի ազդեցությամ երիթի համապատասխան կողային մակերնույթները ենթարկվում են տրորման, իսկ մարմինը` կտրման դեֆորմացիաների: Երիթների հիմնական աշխատունակության չափանիշը տրորումն է, որի ամրության պայմանն է F տ  t   տ , Ճտ որտեղ` Ft-ն շրջագծային ուժն է, Ft - 2·Tո /d6 , Ն, Ճ-ն` երիթի տրորման մակերեսն անիվում, Ճ-(հ-t1)·6ա, մմ2 (6ա-ն երիթի աշխատանքային երկարությունն է. երկու կողմից կլորացված ճակատներով երիթների դեպքում 6ա-6-Ե, մմ, իսկ մի կողմից կլորացված ճակատով երիթների դեպքում 6ա - 6- Ե/2): Արժեքները տեղադրելու դեպքում ստացվում է

տ 

2·Tո   տ : d 6 ·(հ  t1 )·6ա

Անշարժ միացման դեպքում թույլատրելի տրորման լարումը պողպատից պատրաստված կունդի համար կազմվում է |)տ-100150, Ն/մմ2, իսկ թուջից պատրաստված կունդի համար` |)ճ - 60 80, Ն/մմ2:

Նկ.103. Պրիզմայաձն երիթային միացման հաշվարկային սխեմա:

Երիթները կարելի է ստուգել նան ըստ կտրման ամրության պայմանի՝ F կ  t   կ , Ճկ

որտեղ Ճկ-ն երիթի կտրման ենթակա մակերեսն է, Ճկ-Ե·6: Վերջինիս տեղադրումով ստացվում է 2 · Tո կ    կ , d6 · Ե · 6 որտեղ |)կ -ն թույլատրելի կտրման լարումն է, |)կ - 60  90, Ն/մմ2: Սեգմենտաձն երիթային միացման դեպքում առաջանում են նմանատիպ դեֆորմացիաներ ն լարումներ, ինչի հետնանքով տրորման ամրության պայմանը կազմում է 2·Tո տ    տ , d 6 ·K·6ա որտեղ K-ն երիթի արձրությունն է անիվի կունդում, K - հ – t1: Ի տար երություն պրիզմայաձն երիթների, սեգմենտաձն երիթները պարտադիր ստուգվում են նան ըստ կտրման ամրության պայմանի, քանի որ դրանք նեղ են` 2 · Tո կ    կ : d6 · Ե · 6 Եթե ամրության պայմանը չի ավարարվում, ապա հնարավորության սահմանում մեծացվում են անիվի կունդի ն երիթի երկարությունները կամ պտտական, համընթաց շարժում հաղորդելու համար տեղադրվում է երկու, երեք երիթ (որոնց գումարային երկարությունը կարող է ավարարել ամրության պայմանին): Երկու երիթները տեղադրվում են 1800 անկյան տակ, իսկ երեք երիթները` 1200 անկյան տակ:

4.6. Շլիցային միացումներ

4.6.1. Հիմնական տեղեկություններ Շլիցային միացումները աղկացած են շլիցային ելուստներով լիսեռից ն շլիցային առվակներով անիվից: Դրանք օգտագործվում են տար եր աշխատանքային ռեժիմներում` անշարժ ն շարժական միացումներում պտտական շարժում հաղորդելու համար: Լիսեռի շլիցները պատրաստվում են մետաղահատման (ֆրեզման, ձգման ն այլ միջոցներով) կամ պլաստիկ դեֆորմացիայի (հոլովակների միջոցով) սկզ ունքով, իսկ անիվների շլիցները մշակվում են ձգման միջոցով: Շլիցային միացումները, ըստ շահագործման պայմանների, լինում են անշարժ ն շարժական, լարված ն ոչ լարված:

Շլիցային միացումները լայն կիրառություն ունեն մեքենաշինության մեջ, ուստի դրանց հիմնական տեսակները ստանդարտացված են: Շլիցային միացումներն ունեն հետնյալ առավելությունները` լավ կենտրոնավորման ն առանցքային ուղղությամ համընթաց տեղափոխման արձր ճշտության ապահովում, միացման մեջ ընդամենը երկու մեքենամասերի առկայություն, շլիցների աշխատանքային մակերեսների մեծացման շնորհիվ շլիցների առվակների խորության փոքրացում, աշխատանքային տար եր ռեժիմներում օգտագործման լայն հնարավորություն, ինչպես նան հետնյալ թերությունները՝ պատրաստման տեխնոլոգիայի արդություն ն արձր ինքնարժեք: Շլիցային լիսեռներն ու անիվների անվակունդերը նպատակահարմար է պատրաստել միջին ածխածնային կամ լեգիրված պողպատից (ժամանակավոր դիմացկունության սահմանը` ժ500, Ն/մմ2): Ըստ շլիցի պրոֆիլի` շլիցային միացումները լինում են`  ՈՒղիղ կողերով (ԳՈՍՏ 1139-80), որոնք օգտագործվում են միջին ն արձր ոլորող մոմենտներ ու արագություններ հաղորդելու համար, եր պահանջվում է միացվող մեքենամասերի համառանցքայնության արձր ճշտություն (նկ. 104 ա): Կենտրոնացումը կատարվում է որնէ տրամագծի նկատմամ կամ շլիցի կողերով:

ա)

)

գ)

Նկ. 104. Շլիցների պրոֆիլների տեսակները. ա) ուղիղ կողերով, ) էվոլվենտային, գ) եռանկյունաձն:

Ուղիղ կողերով շլիցներն արտադրվում են երեք սերիաներով՝ թեթն (անշարժ ն նվազ եռնավորված միացումների համար), միջին (անշարժ, միջին եռնավորված կամ շարժական, առանց եռնվածքի միացումների համար) ն ծանր (գեր եռնավորված ն տեղաշարժվող

միացումների համար): Այս սերիաները նույն ներքին տրամագծի դեպքում ունենում են տար եր արտաքին տրամագծեր ն շլիցների քանակ:  էվոլվենտային պրոֆիլով (ԳՈՍՏ 6033-80), որոնք օգտագործվում են տար եր ոլորող մոմենտներ ն արագություններ հաղորդելու համար, եր պահանջվում է միացվող մեքենամասերի որոշակի համառանցքայնության ճշտություն: Կենտրոնավորումը կատարվում է հիմնականում շլիցների կողերով կամ արտաքին տրամագծով (հազվադեպ): Միացման երկրաչափական պարամետրերը որոշվում են մոդուլի (ո) միջոցով, եր կառչման անկյունը Հ300 է, իսկ ատամի ոտիկը` ուժեղացված: Այս միացման տեսակն ավելի ամուր է ն ունի արձր ճշտություն, սակայն պատրաստումը արդ է` համեմատած ուղիղ կողերով շլիցների հետ :  Եռանկյունաձն պրոֆիլով, որոնք ստանդարտացված չեն ն օգտագործվում են հիմնականում անշարժ, փոքր եռնվածքներ հաղորդելու համար ( արակ պատերով անվակունդերի, խողովակների, անոթների ն այլ միացումների դեպքում):

4.6.2. Շլիցային միացումների ընտրությունը ն ստուգման հաշվարկը Շլիցային միացումների ընտրությունը կատարվում է հետնյալ հերթականությամ `  Ըստ շահագործման պայմանների, կենտրոնադրման ճշտության, ինչպես նան հաղորդվող եռնվածքի մեծության` ընտրվում են շլիցները ն դրանց միացման տեսակը (անշարժ, շարժական, ուղիղ կողերով ն այլն):  Ըստ նախօրոք հաշվարկված լիսեռի d6 տրամագծի` շլիցների ստանդարտների աղյուսակներից ընտվում է շլիցների տիպաչափը` կտրվածքի համապատասխան չափերով (d, D ն 2): Ուղիղ կողերով շլիցային միացման դեպքում H12 H7 D9 D2xd xD xԵ , a11 f8 որտեղ՝ 2-ը շլիցների քանակն է, d-ն` լիսեռի ներքին տրամագիծը, D-ն` շլիցի արտաքին տրամագիծը, Ե-ն` շլիցի լայնությունը: Շլիցային միացումների կենտրոնացումը կատարվում է ըստ արտաքին տրամագծի:  Ըստ տրորման (տ|)տ) ն կտրման (կ|)կ) ամրության պայ170

մանների` ստուգվում են ընտրված շլիցային միացման շլիցները:  Եթե ամրության պայմանը չի ավարարվում, ապա հնարավորության սահմանում մեծացվում է անվակունդի երկարությունը կամ ընտրվում է շլիցի ավելի ծանր տեսակ: Շլիցային միացումները ստուգվում են (նկ. 105) հիմնականում ըստ տրորման ամրության պայմանի ՝ F տ  t ≤ |σ|տ, Ճտ որտեղ՝

Ճտ-ն

մեկ շլիցի տրորման ենթարկվող մակերեսն է, D  d  Aտ    2  f   6ան , մմ2 (f-ը երեսակի արժեքն է, որն ըն 2  դունվում է ստանդարտների աղյուսակներից, 6ան-ն` անվակունդի երկարությունը, ստանդարտ էվոլվենտային շլիցների համար (D-d )/2 - 0,8 ո), Ft-ն` շրջագծային ուժը, Ft -2Tո/Dմ (Dմ-ը միջին տրամագիծն է, որի վրա ազդում է Ft ուժը, Dմ=2Rմ = (D+ d)/2): Արժեքները տեղադրելու դեպքում ստացվում է Tո σտ Հ ≤ |σ|տ, 0,75  2  Ճ տ  R մ

որտեղ 0,75 թվային գործակիցը հաշվի է առնում շլիցների վրա ճնշման աշխման անհավասարաչափությունը (ճնշման ենթարկվում է շլիցների 75 Չ-ը): Հանգիստ եռնվածքի ն անշարժ միացման դեպքում |σ)տ -100, Ն/մմ2, իսկ փոփոխական կամ հարվածային եռնվածքի դեպքում

|σ)տ - 30÷50, Ն/մմ2: Եթե շլիցները ենթարկվում են ջերմաքիմիական մշակման, ապա

|σ)տ - 140÷150, Ն/մմ2:

Նկ. 105. ՈՒղիղ կողերով շլիցային միացման հաշվարկային սխեմա:

էվոլվենտային շլիցային միացումները (նկ. 106) ընդունվում ն ստուգվում են նույնանման ձնով, սակայն ստուգման անաձնում Ճտ0,8·ո·6ան., որտեղ ո-ը շլիցների կառչման մոդուլն է, որն ընդունվում է ստանդարտների աղյուսակներից:

Նկ.106. էվոլվենտային շլիցային միացման հաշվարկային սխեմա:

Շլիցների ստուգումն ըստ կտրման ամրության կրում է օժանդակ նույթ ն անհրաժեշտության դեպքում դուրս է երվում դրա ամրության պայմանը՝ Tո կ    կ , R մ ·0,75·2· Ե · 6ան. որտեղ |)կ-ն թույլատրելի կտրման լարումն է, |)կ - 80 100, Ն/մմ2:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. Կարապետյան Հ.Մ., Բաղդասարյան Մ.Թ. «Մեքենաների մասեր» առարկայից կուրսային նախագծերի առաջադրանքների ն կատարման մեթոդական ցուցումներ: Երնան, ՀԳԱ, 2001: 2. Կարապետյան Հ.Մ., Իսկանդարյան Վ.Խ. Գլորման առանցքակալների նախագծման հիմունքներ: Մեթոդական ցուցումներ: Երնան, ՀԳԱ, 2001: 3. Թարվերդյան Ա.Պ. ն ուրիշներ Նյութերի դիմադրություն (տեսություն ն խնդիրներ): Դասագիրք ԲՈՒՀ-ի ճարտարագիտական ն տեխնոլոգիական մասնագիտությունների ուսանողների համար: Երնան, Ասողիկ, 2001: 4. A1ծծü44 Ճ.Բ. Ñ1ծ841:166 611ոԾծծ6Ծ1ծ8-182611ոԾծ16Ծ467. – 1., 1992. 5. Ãծ041614 1.Ã. /4Ծ866 18261. -4-4 608. – 1.: Ճûո287 26168,1986. 6. /16Ծծ644 Ճ.À. /4Ծ866 18261. – Է.: Ñծ81ոԾծ14164, 1970. 7. /ծ1844 1.0., Է466614 1.1. Բ11ոԾծծ6ծ148164 ծ0614 6 84Ծ8646 18261. –1.: Ճûո287 26168, 2000. 8. /ծ1844 1.0., Է466614 1.1. /4Ծ866 18261: Բծծո1414 1ծ146Ծ6ծ148164. – 1.: Ճûո287 26168, 1990. 9. Բ48114 1.1. /4Ծ866 18261. – 1., 1998. 10. Բ1ո66446: Ã.Ճ. /4Ծ866 18261: Օ:48114 11ո1864 867 ոԾծ841Ծ14 182. ո146. 4ծ014. – 1.: 182611ոԾծ14164,1988. 11. Բ66146: Ã.1. 6 8ծ. Բծծո1414 1ծ146Ծ6ծ148164 84Ծ8646 18261. – 1.: 182611ոԾծ14164, 1970. 12. Բ8ծ814Ծ71 Ã.1., À16ծ71 Բ.À. 1ո114û 1ծ146Ծ6ծ148167 461Ծ14ûõ 14õ8160114: 14Ծ186:4ո664 ծ6808167. - Ճծ4481: Àծ1Ñ0Բ, 1979. 13. Բծ0161 À.Ճ. 6 8ծ. Բծծո1414 1ծ146Ծ6ծ148164 84Ծ8646 18261: Ñ1ծ841:114 11ո1864. - ». 1,2. – 161ո6: Ճûո287 26168,1982. 14. Բծ0161 À.Ճ. 6 8ծ. Ք8ո:4Ծû 84Ծ8646 18261: Ñ1ծ841:114 11ո1864. - 3-4 608., 14ծ4ծ88. 6. 811. – 161ո6: Ճûո287 26168,1986. 15. Բծ6661 1.Ã. 6 8ծ. /4Ծ866 18261: Օ:48114 11ո1864 867 Ծ4õ166ծ114. – 1.,1999. 16. Բծծ180 Է.Ճ., Ñ6168488 À.0. /4Ծ866 18261: Ñ1ծ. ծ:.-14Ծ. 11ո1864. – 1.: Ճûո287 26168, 2004. 17. 182614 À.À. 041ծ67 14õ8160114 6 18261. – 161ո6.: Ճûո287 26168, 1971.

18. 14ծ46ü Է.ß. 1182611666 68:4167: ծ8ո:4Ծ, 1ծ146Ծ6ծ148164 6 18ո6ծæ648164 111ծ: Ñ1ծ841:166. – 1.: 182611ոԾծ14164,1983. 19. 1ծ146Ծ6ծ148164 14õ816:4ո66õ 14ծ488:. /118 ծ48866646 Ñ.À. »4ծ184ո61ã1. - 5-4 608. – 1.: 182611ոԾծ14164,1984. 20. Ք424Ծ14 /.1. /4Ծ866 18261. – 1.,1989. 21. 04181ոü44 Ճ.Բ. Ñ11ծ1Ծ6464164 18Ծ4ծ68614. – 1., 1979. 22. »4618ծ44 À.À. 6 8ծ. Ñ1ծ841:166 11 182611ոԾծ16Ծ46ü111ծ :4ծ:416Ե. - 4-4 608., ոԾ4ծ. – 1.: Ճûո287 26168, 2003. 23. »4ծ184ո666 Ñ.À. 6 8ծ. Բծծո1414 1ծ146Ծ6ծ148164 84Ծ8646 18261: Օ:48114 11ո1864 867 Ծ4õ166ծ114. – 1.: 182611ոԾծ14164, 1979. 24. »4ծ184ո666 Ñ.À. 6 8ծ. Բծծո1414 1ծ146Ծ6ծ148164 84Ծ8646 18261: Օ:48114 11ո1864 867 ծ:8ù6õո7 182611ոԾծ16Ծ46ü16õ ո146686ü11ոԾ46 Ծ4õ166ծ114. – 1.: 182611ոԾծ14164, 1988. 25. »4ծ16644ո666 /.Ճ. 1ո114û 1ծ146Ծ6ծ148167 18261. – 1 .,1998. 26. Ø461866Ծ À.Ճ. Բծծո1414 1ծ146Ծ6ծ148164 84Ծ8646 18261. – 1.: Ճûո287 26168, 1991.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ……………..………………………………………………………… 3 ԳԼՈՒԽ 1. Մեքենաների մասերի հաշվարկի ն նախագծման հիմունքները……………………………………………………………… 5 1.1. Հիմնական հասկացություններ ………………………………………... 5 1.2. Մեքենամասերին ն սարքավորումներին ներկայացվող պահանջներն ու աշխատունակության չափանիշները……………...6 1.3. Մեքենամասերում եռնվածքների ն լարումների ցիկլերի տեսակները …………………………………………………….8 1.4. Նախագծման փուլերը ……………………………………………………9 ԳԼՈՒԽ 2. Մեխանիկական փոխանցումներ...…………………………………….10 2.1. Հիմնական տեղեկություններ…………………………………………..10 2.2. Շփական (ֆրիկցիոն) փոխանցումներ............................................ 13 2.2.1. Գլանային շփական փոխանցումներ....................................14 2.2.1.1. Հիմնական տեղեկություններ .................................14 2.2.1.2. Գլանային շփական փոխանցումների հաշվարկն ըստ մաշակայունության ....................15 2.2.1.3. Գլանային շփական փոխանցումների հաշվարկն ըստ հպումային ամրության ................16 2.2.2. Կոնական շփական փոխանցումներ ................................. 17 2.2.2.1. Հիմնական տեղեկություններ................................. 17 2.2.2.2. Կոնական շփական փոխանցումների հաշվարկն ըստ մաշակայունության .................... 19 2.2.2.3. Կոնական շփական փոխանցումների հաշվարկն ըստ հպումային ամրության …............ 19 2.2.3. Գլանային սեպաձն գլանվակներով շփական փոխանցումներ ................................................................... 21 2.2.3.1. Հիմնական տեղեկություններ ................................ 21 2.2.3.2. Գլանային սեպաձն գլանվակներով շփական փոխանցումների հաշվարկն ըստ մաշակայունության .................................................23 2.2.3.3. Գլանային սեպաձն գլանվակներով շփական փոխանցումների հաշվարկն ըստ հպումային ամրության ...............................................................24 2.3. Ատամնավոր փոխանցումներ. ........................................................25 2.3.1. Հիմնական տեղեկություններ .............................................. 25 2.3.2. Գլանային ուղղատամ ատամնավոր փոխանցումներ......... 30 2.3.2.1. Հիմնական տեղեկություններ ................................ 30 2.3.2.2. Գլանային ուղղատամ ատամնավոր փոխանցումների հաշվարկն ըստ ծռման ամրության……………………………………………. 33

2.4.

2.5.

ԳԼՈՒԽ 3.

3.1.

2.3.2.3. Գլանային ուղղատամ ատամնավոր փոխանցումների հաշվարկն ըստ հպումային ամրության …………………..................35 2.3.3. Գլանային շեղատամ ատամնավոր փոխանցումներ ...................................................................38 2.3.3.1. Հիմնական տեղեկություններ ............................... 38 2.3.3.2. Գլանային շեղատամ ատամնավոր փոխանցումների հաշվարկն ըստ ամրության .......41 2.3.4. Կոնական ատամնավոր փոխանցումներ……......................44 2.3.4.1. Հիմնական տեղեկություններ ................................ 44 2.3.4.2. Կոնական ատամնավոր փոխանցումների հաշվարկն ըստ ծռման ամրության ...................... 47 2.3.4.3. Կոնական ատամնավոր փոխանցումների հաշվարկն ըստ հպումային ամրության ................ 49 2.3.5. Որդնակային փոխանցումներ ..............................................50 2.3.5.1. Հիմնական տեղեկություններ .................................50 2.3.5.2. Որդնակային փոխանցումների հաշվարկն ըստ ծռման ամրության…………...........58 2.3.5.3. Որդնակային փոխանցումների հաշվարկն ըստ հպումային ամրության....................................60 2.3.5.4. Որդնակային ռեդուկտորների ջերմային հաշվարկը................................................................63 2.3.6. Պնդօղակ-պտուտակ փոխանցումներ ………..….................64 2.3.6.1. Հիմնական տեղեկություններ ..................................64 2.3.6.2. Պնդօղակ-պտուտակ փոխանցումների հաշվարկն ըստ մաշակայունության ......................65 2.3.6.3. Պնդօղակ-պտուտակ փոխանցումների զույգի կառուցվածքային չափերի որոշումը ..........66 Փոկային փոխանցումներ ................................................................70 2.4.1. Հիմնական տեղեկություններ ...............................................70 2.4.2. Հարթ փոկով փոկային փոխանցումներ.............................. 71 2.4.3. Սեպաձն փոկով փոկային փոխանցումներ..........................76 2.4.4. Փոկերի հաշվարկն ըստ քարշային ունակության ն երկարակեցության ..........................................................79 Շղթայավոր փոխանցումներ ...........................................................81 2.5.1. Հիմնական տեղեկություններ ..............................................81 2.5.2. Շղթայի հաշվարկն ըստ մաշակայունության ....................86 Պտտական շարժում ապահովող մեքենամասեր .............................89 Սռնիներ ն լիսեռներ .........................................................................89 3.1.1. Հիմնական տեղեկություններ ................................................ 89 3.1.2. Սռնիների հաշվարկն ըստ ծռման (ստատիկ) ամրության ……………………………………………………….90

3.1.3. Լիսեռների հաշվարկն ըստ ոլորման ամրության ............... 91 3.1.4. Լիսեռների հաշվարկն ըստ ոլորման ն ծռման համատեղ դեֆորմացիայի ………………………………………................93 3.1.5. Սռնիների ն լիսեռների հաշվարկն ըստ կոշտության ...........95 3.1.6. Սռնիների ն լիսեռների հաշվարկն ըստ տատանման .........97 3.2. Սահքի առանցքակալներ…….........................................................100 3.2.1. Հիմնական տեղեկություններ ..............................................100 3.2.2. Սահքի առանցքակալների նյութերը, յուղման պայմանները ն յուղերի տեսակները………………..............101 3.2.3. Սահքի առանցքակալների ութակների հաշվարկը...........104 3.3. Գլորման առանցքակալներ…….....................................................106 3.3.1. Հիմնական տեղեկություններ ..............................................106 3.3.2. Գլորման առանցքակալների նշանակումը .......................109 3.3.3. Գլորման առանցքակալների հաշվարկը ն ընտրությունն ըստ ստատիկ եռնունակության ...........113 3.3.4. Գլորման առանցքակալների հաշվարկը ն ընտրությունն ըստ դինամիկ եռնունակության .............114 3.4. Մեխանիկական կցորդիչներ ……...................................................119 3.4.1. Հիմնական տեղեկություններ .............................................119 3.4.2. Կոշտ վռանային կցորդիչների հաշվարկը ……………..… 122 3.4.3. Կոշտ կցաշուրթային կցորդիչների հաշվարկը ..................123 3.4.4. ճկուն մատնավռանային կցորդիչների հաշվարկը ...........125 3.4.5. Բռնցքավոր կցվածքային կցորդիչների հաշվարկը……...126 3.4.6. Շփական կցվածքային կցորդիչների հաշվարկը ...............128 3.4.7. Ապահովիչային հատուկ կցորդիչների հաշվարկը .............130 ԳԼՈՒԽ 4. Միացումներ ն դրանց մեքենամասեր...............................................132 4.1. Գամային միացումներ ……..............................................................132 4.1.1. Հիմնական տեղեկություններ …….......................................132 4.1.2. Գամային ամուր կարերի հաշվարկը....................................135 4.1.3. Գամային կիպ կարերի հաշվարկը ……………....................136 4.2. Եռակցված միացումներ .................................................................137 4.2.1. Հիմնական տեղեկություններ ..............................................137 4.2.2. Կցվածքային կարերի հաշվարկը ........................................139 4.2.3. Անկյունային կարերի հաշվարկը ....................................... 140 4.3. Պարուրակային միացումներ .........................................................141 4.3.1. Հիմնական տեղեկություններ ..............................................141 4.3.2. Պարուրակային միացումների ուժային հարա երակցությունները, ինքնարգելակման պայմանը ն օ.գ.գ.-ն.......147 4.3.3. Հեղույսային միացումների հաշվարկն ըստ ամրության ……………………………………...................... 150 4.3.3.1. Առանց նախնական ձգման ն առանցքային ուժով եռնավորված հեղույսների հաշվարկն ըստ

ամրության……………………………………………..151 4.3.3.2. Նախնական ձգմամ ն արտաքին ուժերի ազդեցությամ եռնավորված հեղույսների հաշվարկն ըստ ամրության……….........................152 4.3.3.3. Ձգման ուժի ն ոլորող մոմենտի ազդեցությամ եռնավորված հեղույսների հաշվարկն ըստ ամրության…………………………..........................153 4.3.3.4. Բացակով տեղադրված ն լայնական ուժերի ազդեցությամ եռնավորված հեղույսների (սնատաշ) հաշվարկն ըստ ամրության……...........154 4.3.3.5. Առանց ացակի տեղադրված ն լայնական ուժերի ազդեցությամ եռնավորված հեղույսների (մաքրատաշ) հաշվարկն ըստ ամրության.............155 4.3.3.6. Բարդ դեֆորմացիայի ազդեցությամ եռնավորված արտակենտրոն գլխիկով հեղույսների հաշվարկն ըստ ամրության...................................156 4.3.3.7. Սեղմակային միացումների հեղույսների հաշվարկն ըստ ամրության....................................158 4.4. Մամլանստեցվածքային (երաշխավորված ձգվածքով) գլանային միացումներ ……...........................................................160 4.4.1. Հիմնական տեղեկություններ ............................................. 160 4.4.2. Մամլանստեցվածքային միացումների հաշվարկը …….....161 4.5. Երիթային միացումներ…….............................................................163 4.5.1. Հիմնական տեղեկություններ ..............................................163 4.5.2. Երիթների ընտրությունը ն ստուգման հաշվարկը ..............166 4.6. Շլիցային միացումներ……………………………............................168 4.6.1. Հիմնական տեղեկություններ ..............................................168 4.6.2. Շլիցային միացումների ընտրությունը ն ստուգման հաշվարկը .....................................................170 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ............................................................................................. 173 ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ ..........................................................................................175

ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ՀԱՅԿ ՄԱԿԱՐԻ

ՄԵՔԵՆԱՆԵՐԻ ՄԱՍԵՐ

(ՄԵՔԵՆԱՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՐԿԻ ԵՎ

ՆԱԽԱԳԾՄԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ)

Երնան 2007

ԲÀՔÀ1Ճ0ß1 ÃÀÉԲ 1ÀԲÀՔ1ՃԲ»

/Ճ0ÀԷԲ 1ÀØԲ1

(1Ñ11ՃÛ 1Ք1ՃԲ0ԲՔ1ՃÀ1Բß 1ÀØԲ1) Ճծ4481 2007

Ստորագրված է տպագրության 15.05 11,25 տպ. մամուլ, հրատ. մամուլ 9,0 Պատվեր 164 Տպաքանակ 300 Գինը պայմանագրային ՀՊԱՀ-ի տպարան Տերյան ÷. 74