Մենեջմենթ

ՊԵՏԱԿԱՆ

ԵՐԵՎԱՆԻ

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ

ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ

|ԱՍ01Մ են

ԵՐԿՐՈՐԴ՝

ԴԱՍԱԳԻՐՔ

ԼՐԱՑՎԱԾ, ԲԱՐԵՓՈԽՎԱԾ

ԲՈՒՀԵՐԻ

ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՏՆՏԵՄՍԱԳԻՏԱԿԱՆ

ՄԱՍՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈՒՍԱՆՈՂՆԵՐԻ

ՀԱՄԱՐ

Տնտեսագիտության դոկտոր, արոֆեսոր Յու. Մ. Սուվարյանի ընդհանուր դենավարությամբն խմբագրությամը

ԵՐԵՎԱՆ

«ՏՆՏԵՍԱԳԵՏ»

ԳՄԴ

65ց72

Մ 612

է երաշխավորել Վրատարակության

(07)

ԴՏՀ

ԵրՊՏԻ գիտական խորհուրդը

Գրախոսող՝ Երնանիպետականհամալսարանի ն գործարարության ամբիոն կառավարման

Վաստատված է ՀՀ կրթության ն գիտության նախարարությանկողմից որպես դասագիրք բուհերի տնտեսագիտականմասնագիտությունների ուսանողների համար

Մ 612

«Մենեջմենք» / տ.գ.դ., պրոֆ. Յու. Մ. Սուվարյանիընդհանուր ղեկավարությամբն խմբագրությամբ(երկրորդ` լրացված, բարեփոխվածհրատարակություն),-Եր.: 560 էջ: Տնտեսագետ, 2002. -

Դասագիրքը ներկայացնում է կառավարման ժամանակակիցտեսության ն պրակտիկայիհիմնահարցերիամբողջական ե համակարգվածշարադրանքը:

Առանձնակիլուսաբանված են կառավարմանկատեգորիաների,մեթոդների, հիմու հատուկ գործառույթների,կոմունիկացիաների,կառավարչականորոշումճերի ընդունման հիմունքները, խմբերի ե կոնֆլիկտների կառավարման,իշխանության ձների, առաջնորդման տեսությունները, ՀՀ տնտեսության պետական կառավարման ճական

համակարգի, գործարարության իրավականդաշտի առանձնահատկությունները:

Նախատեսվում է բուհերի տնտեսագիտականմասնագիտություններիուսանողների, կառավարմանոլորտի աշխատողների,գործարարությանտեսականու գործնական

զբաղվողներիհամար: հիմնախնդիրներով

Մ

0601000000

719(01)-2002

ԳՄԴ

65ց72

ԷՏՅՒ| 99930 -77-21-6

ՕԹ «Տնտեսագետ» հրատարակչություն,1999 Փ

«Տնտեսագետ» հրատարակչություն,2002

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Ներածություն Գլուխ

1.

Կառավարման էությունը

ն

մեթոդաբանությունը

1.1.

Կառավարմանանհրաժեշտությունը,էությունը ն զարգացմանփուլերը

1.2.

ն սկզբունքները Կառավարմանձճեթոդաբանությունը

1.3.

Կազմակերպությունների ձները ն կառավարման մակարդակները

Հարցեր ն առաջադրանքներ

Գրականություն Գլուխ

2. 2.1.

Կառավարման տեսության զարգացմանպատմականակնարկ Կառավարճանտեսության դասականդպրոցներըն կառավարչականմտքի

զարգացումըե̀եեե.ն.էԼ եւեւ

աա

ւււ

անակ աաա անան անանաս

2.1.1.

Գիտականկառավարմանդպրոցը

2.1.2.

Վարչականդպրոցը

2.1.3.

Մարդկայինհարաբերություններին վարքաբանական գիտություններիդալրոցը

2.14.

Քանակական մոտեցումը

ն իրավիճակային մոտեցումներըկառավարման Վամակարգային տեսությանմեջ

ՅՑ

2.2.

..

2.3. Վայ կառավարչական մտքիզարգացմանպլատմությունից

՛

Հարցերն առաջադրանքներ Գրականություն ..

Գլուխ 3. Կազմակերպությաններքին միջավայրը 3.1.

Յ.2.

Կազմակերպությունըորպես սոցիոտեխնիկական համակարգ հինգ հիմնականենթահամակարգերը Կազմակերպության

3.2.1.

Նպատակներ

Յ.2.2.

Կառուցվածք

3.2.3.

Խնդիրներ

ենե ԼՆ. Փական

Յ.2.4.

Տեխնոլոգիա

3.25.

Մարդկայինռեսուրսներ

աաա աաաա ա մակաաա աաա կու աաանաաաաակ ականա ա

Հարցերն առաջադրանքներ Գրականություն

Գլուխ 4. Կազմակերպության արտաքին միջավայրը 4.1.

Կազմակերպության արտաքինմիջավայրիընդհանուրբնութագիրը

4.2.

Ուղղակի ներգործության արտաքինմիջավայրը Լեւնեմեեււեեենեեւելել

Ձ..............................

եւո...

4.3. Անուղղակիներգործությանարտաքինմիջավեայրը Լո

Հարցերն առաջադրանքներ

Գրականություն

աւա

ւաաաաաաաա

Գլուխ 5. Կառավարման գործընթացը ն գործառույթները 8.1.

Կառավարմանգործընթացիէությունը

5.2.

Կառավարմանգործառույթներըն

դրանցդասակարգումը

Հարցերն առաջադրանքներ

Գրականություն

.

Գլուխ

6.

Ռազմավարականպլանավորում

6.1.

Ռազմավարական պլանավորման էությունըն խնդիրները

6.2.

ն փուլերը Ռազմավարական պլանավորմանւորամաբանությունը

6.3.

Ռազմավարական պլանավորմանճակարդակները Լ.

6.4.

Գործարարության ծրագրիմշակմանմեթոդաբանությունը

աա.

Ձ..............................................

6.4.1.

Գործարարության ծրագրիէությունը,կառուցվածքըն

6.4.2.

Գործարարությանծրագրիմշակմանմեթոդականսկզբունքները

6.4.2.1.

Արտադրանքին ծառայություններիբնութագրությունը

6.4.2.2.

Ապրանքներին ծառայություններիիրացմանշուկան

6.4.2.3.

Տեղեկություններմրցակիցներիմասին

6.4.2.4.

ծրագիր Շուկայավարության

6.4.2.5.

Արտադրական ծրագիր

6.4.2.6.

ն անձնակազմըԼեն... Կառավարման կազմակերպումը

6.4.2.7.

ն կառավարումը Ռիսկերիկանխատեսումը Լեւեն

6.4.2.8.

Ֆինանսականծրագիրն ֆինանսականռազմավարություն

6.4.2.9.

Իրավականկարգավիճակը ելե.

6.4.2.10.

հիմնականցուցանիշները

ւե...............

ե...

Հարցեր ն

-

-

աաա աը 128 ւեւմեւեեւյ.............128 ասու աաա

ւււ.

եեւ

եւո...

եւե.

Ամփոփբաժին

աա

.ս

առաջադրանքներ

Գրականություն :

Գլուխ 7. Կազմակերպում 7-1.

Կազմակերպմանգործառույթիէությունը

Է2.

Կառավարմանկազմակերպականկառուցվածքները

7.21.

|

--Ղ

ւեւ

եան

Կառավարմանկազմակերպական տեսակները կառուցվածքների

Հարցերն առաջադրանքներ

Գրականություն `

ուաունա

..եեւեւմւււեւււեււեւեւ

Գլուխ 8. Մոտիվացիանե

դրա

8.1.

Մոտիվացիայի էությունը

8.2.

Մուոիվացիայյի ձներրը Լեւեն.

Գրականություն 9.

ձները

եւլն

Վարցերն առաջադրանքներ Լեոն Գլուխ

եււ

Կառավարման կազձակերպական կառուցվածքիձեավորմանտարրերը. լիազորություններն պատասխանատվությում` Լեն...

72.2.

եեւ ենե եա

ւււ

ա

եաուջաաւադաաաաաաաամակաաակթնա

ա

ւ

աւաամ

ապաաակաշապկապու

.

-

աասաջատ

Վերահսկողությունը որպես կառավարման գործառույթ

9.1.

Վերահսկողությանանհրաժեշւոությունըկառավարմանգործընթացում

9.2.

Վերահսկողությանգործընթացիհիմնականփուլերը

9.3.

ն աուդիտվերահսկողությանիրականացման Վերահսկողությանկազմակերպումը

կարգը

9.4.

առ

ւա

-

եււ

ու.

Բանկայինվերահսկողության առանձնահատկությունները...............................................185 Հարցերն առաջադրանքներ

-

եւեւ

Լեն

Գրականություն

Գլուխ

6.

Ռազմավարականպլանավորում

6.1.

Ռազմավարական պլանավորման էությունըն խնդիրները

6.2.

ն փուլերը Ռազմավարական պլանավորմանւորամաբանությունը

6.3.

Ռազմավարական պլանավորմանճակարդակները

6.4.

Գործարարության ծրագրիմշակմանմեթոդաբանությունը

Լ.Ն...

Ձ..............................................

6.4.1.

Գործարարության ծրագրիէությունը,կառուցվածքըն

6.4.2.

Գործարարությանծրագրիմշակմանմեթոդականսկզբունքները

6.4.2.1.

ն ծառայություններիբնութագրությունը Արւտադրանքի

6.4.2.2.

Ապրանքներին ծառայություններիիրացմանշուկան

6.4.2.3.

Տեղեկություններմրցակիցներիմասին

6.4.2.4.

ծրագիր Շուկայավարության

6.4.2.5.

Արտադրական ծրագիր եե...

6.4.2.6.

ն անձնակազմը Կառավարման կազմակերպումը

6.4.2.7.

ն կառավարումը Ռիսկերիկանխատեսումը

6.4.2.8.

Ֆինանսականծրագիրն ֆինանսականռազմավարություն մ.մւեեեն

6.4.2.9.

6.4.2.10.

հիմնականցուցանիշները

.

Հարա:

:

ոու աաա

ւու...

եւել...

ւււ...

Իրավականկարգավիճակը եւեւ

ւււ

Ամփոփբաժին`

Լեեւեււ

Հարցեր

ն

առաջադրանքներ

ւււ

ւեւ.

ոակաակ

աաա

նո

աաաաաաըա

Հրո

Գրականություն `

7.

Գուխ

Կազմակերպում

"71. Կազմակերպման գործառույթիէությունը 72.

Կառավարմանկազմակերպական կառուցվածքները

72.1.

Կառավարման կազճակերպականկառուցվածքիձեավորմանտարրերը. լիազորություններԱ պատասխանատվությում`Լեեեե.ե..Լնեւնլել ւււ

7.2.2.

Կառավարմանկազմակերպական տեսակները կառուցվածքների

ւական

Վ. Հարցերն առաջադրանքներ

Հանա նկարա գաւնաւվակ աակ աւա րւայաաանւ աաա արւաամաաաց ակում աւաարոււ

Գրականություն

.....:Հո2ոաանոտմաաւմաաշամոու

Գլուխ

8.

Մոտիվացիան ե

դրա

ձները

8.1.

Մոտիվացիայիէությունը

6.2.

Մուռիվացիայիձները

աաա աաա աաա արթաաաոտագա կարարում

...2չ226ատգթաաթամաաթաաաաւարաաոագոթաաաթ

Հարցեր ն առաջադրանքներ Լեն

եեւ...

Գրականություն Գլուխ

9.

Իռոաթուտոթոաք

Վերահսկողությունը որպես կառավարմանգործառույթ Վերահսկողությանանհրաժեշտությունը կառավարմանգործընթացում

9.2.

Վերահսկողությանգործընթացիհիմնականփուլերը.

9.3.

ն աուդիտվերահսկողության իրականացման Վերահսկողության կազմակերպումը

կարգը

աա

-

ենե

աաա,

Բանկայինվերահսկողության առանձնահատկությունները...............................................185 Հարցերն առաջադրանքներ

-

:

-

9.1.

Ց.4.

Գրականություն

տո

Գլուխ

10.

Կառավարման մեթոդները

10.1.

Կառավարմանմեթոդներիէությունն ու դասակարգումը

10.2.

Կառավարմանտնտեսականմեթոդները

10.3.

Կառավարմանվարչակազմակերպական մեթոդները

10.4.

Կառավարմանսոցիււլ-հոգեբանականմեթոդներըԼ...

առաջադրանքներ

աաաաաւակաաաաաւապաաաա

նամա

ւււ

ե...

Լ.Լ.

նուա

Լե.

Գրականություն 11.

-

Հարցերն

Գլուխ

նակական ականա ոաա աաջաւաամաաուը

Կառավարճանկոմունիկացիաներ

11.1.

ԿոմունիկացիաներըկառավարմանհամակարգումԼ...

11.2.

Կոմունիկացիոնգործընթացը

եե...

եւա

աաւաաաաւա նաւ

11.3.

Միջանձնայինկոմունիկացիաներ

11.4.

Կազմակերպական կոմունիկացիաներ

11.5.

ն փաստաթղթաշրջանառության կազմակերպումը Գործավարության

..

աաա

սա

աա

Լւ

ԼԼ...

-

աաա

ուա

առաջադրանքներ ԼԼ

մւեւմելեւեւ.. ւել ւււ աակկանու աաա աւաւանաակ ոա ջակաաա

Գրականությունը եեւ

աւապաջաակաւկակակաաաւակաաաանաա

ասաց

Գլուխ 12. Կառավարչական որոշումների ընդունումը

Հարցերն

իրագործմանկազմակերպումը

ն

12.1.

որոշումներիէությունըն դասակարգումը Կառավարչական

12.2.

Ռացիոնալկառավարչականորոշումներիընդունմանգործընթացիհիմնական փուլերը Լեւ ոուուանաոաաաաակակաակեքամ աակ

12.3.

Մոդելավորումըկառավարչական որոշումներիընդունմանգործընթացում

12.4.

Կառավարչականորոշումներիիրագործմանկազմակերպումը

ակապ

ակ

անակ

աակ

անակաաւնանաը

աա

Ձ......................................

Հարցեր

ն

առաջադրանքներ

Լ...

ււ

Գրականությումը Լեւ...

ՎՎ

աւա

ւ ւււ

Իրավիճակայինխնդիրներ.

Գլուխ 13.

ւե.

ումա

ականա

ը

ււ աո աաաաաւաաաաաաաւ ակապ

աջաաաաաաաաաանա

աա

եան

աաջաասաաա

աաա

տնտեսության հանրային կառավարման համակարգը

13.1.

էությունը, գործառույթներըն կազմակերպումը Վանրայինկառավարման

13.2.

Տնտեսության կառավարմանպետականմարմիններիկազմը, համապետական կառավարմանմարմիններըն նրանց գործառույթները

Ձ....................................................

13.3. Կառավարմանֆունկցիոնալ մարմինները ն նրանցգործառույթները 13.4. Կառավարմանճյուղային ճարմիններըԼ նրանցգործառույթները

13.5.

Տարածքայինկառավարումը

13.6.

Տեղական

13.7.

Պետականկառավարմանարդյունավետությունը

Լեւեն

Վարցեր Լ

համալլարգը ինքնակառավարման

14.

14.1.

Լւ

Լ.Լ.

առաջադրանքներ Լելե.

Գրականությունը Լ.Լ... Գլուխ

անագան աաա

ւււ

ւււ

եե

ադապաաաաաաաը

ւե...

ա աաա աաա աաա աա ապաան եո

եւեւ.

ակակաեւաաասանաոնաականաանա

Կազմակերպություններիկազմակերպաիրավական ձեերը ւ դրանց կառավարման առանձնահատկությունները Կազմակերպությունների կազմակերպական-իրավական ձները

14.1.1.

Առետրայինկազմակերսվություններ

14.1.2.

Ոչ առոորային կազմակերպություններԼ...

Լա

Լ.Լ...

ւււ.

ո աաա աւան

շէն

14.1.3.

Իրավաբանականանձանց միությունների

14.1.4.

պետականգրանգումըն լուծարումը Կազմակերպությունների

14.2.

աւո

Լ.եւնեենւեեււեեւեեւեեււ

ձների կառավարման Կազմակերպությունների կազմակերպական-իրավական

առանձնահատկությունները

սա.

Վարցերն առաջադրանքներ Գրականությունը Լեւենեեելւլելելեււելնւլււ Գլուխ

15.

աո անան ապաաչաաաաաաաաաաե անական աաա

Խմբերի կառավարումը

15.1.

Խմբերիտեսակներըն կազմավորմանպատճառները

45.2.

Խմբերի կառավարմանարդյունավետությանբարձրացմանուղիները

աշ

աաա աասակաա աաապատաաւը

Հարցեր ն առաջադրանքներ եւու

Գրականություն

-

Գլուխ 16. Իշխանությունն առաջնորդում 16.1.

Իշխանությունըն

16.2.

Առաջնորդում

դրա

ձները

ն առաջադրանքներ ՂՎարցեր ենե.

ԳրականությունԼ.Լ...

..

ԼԼ...

ԼԼ

աւա ւանաաա ուա Լանա Աաաա նան ակա աշականաաարւաւ աաա մաաաաա աա

ԼԼ

եււ

աուաանատաաւմաաաը

աա

Գլուխ 17. Կոնֆլիկտների, փոփոխություների ն սթրեսներիկառավարումը 17.1.

Կոնֆլիկտներիէությունըն ձները

171.1.

Կոնֆլիկտիէությունը, պատճառները

17.12.

Կոնֆլիկտի հիմնականձները ն

1-2.

Կոնֆլիկտներիկառավարումը

ւել.

ենե նու աաա տանական»

եւեւ

գարգացմանփուլերը

մաշ

-

Կոնֆլիկտներիկառավարմանհիմնականմեթոդները

17.2.2.

Հաշտեզմանգործունեությունըկոնֆլիկտի լուծման մեջ

Փոփոխությունների կառավարումըԼեւեն.

17.4.

Սթրեսիկառավարումը

ՈՆ

ԱԱ ՈԱ

Ձ...............

1-3.

առաջադրանքներ

342`

-

.

ԼԼ.

աաա աաաակարաաը աա

Գրականություն ե...

Լեւ...

է.են.եււեւեեեեեե

Վարցերն

18.

172.1.

Գլուխ

Լեւեն

աաա

Աաաա»

Սարքեթինգըկառավարմանհամակարգում

18.1.

հատուկ գործառույթ որպեսկառավարման Մարքեթինգը

18.2.

Մարքեթինգային ռազմավարություն.էությունըն խնդիրները

18.3.

կառուցվածքը Մարքեթինգային գործունեությանկառավարման կազմակերպական

Յ50

ն առաջադրանքներ ՂՎարցեր ւլեելեենէւ. մեյն

Գրականություն... 19.

ականա ականա ականա ուան աաա ու աաաա աաաաակաաաջամոա աաա կակա ոաաաա աաա

Մ

գլուխ

Վե.

Լեւ...

նա

Արտադրությանկառավարումը

191.

Արտադրությանկառավարմանհիմունքները...

19.2.

օպերատիվկառավարումը`... Արտադրության

19.3.

Նորմավորում

19.4.

Պաշարներիկառավարումը

19.5.

Որակիկառավարումը`

.ղեեԼ

եեւ եե աաա լը

-

Լեւեն

եւե եեւ

եեւ

ւա

-

եււ անոմանու աաա ատա աաա նանան աաա աաա աաա ա

ասջանասաաակաապաաաը

աաաաոանաւը

19.6.

աաա յաման381

Կառավարմանարդյունավեւտոությունը Լեւեն

Վարցերե

առաջադրանքներ

Իրավիճակայինխնդիրներ

Գրականությունը... Գլուխ

20.

եե.

ու

եո

աւա

ականա

աա

Անձնակազմի կառավարումը

20.1.

Անձնակազմը,նրա կառուցվածքը ե կառավարմանփուլերը

20.2.

Անձնակազմիհավաքագրումը,կադրերիընտրությունըն

աշխատանքի

աաա մամ ակու աա

վարձատրությունը

Լեն...

20.3.

աաա անաւա աան

աակաաաակաաապոաաապակակ

ը

աաաաաաակյամաաանաաո

Մասնագիտականկողմնորոշումըն աշխատողներիաշխատանքային հարմարումը պատրաստումըն

վերապատրաստումը

20.4.

Կադրերի

20.8.

գործունեությանգնահատումը Աշխատանքային

20.6.

Ղեկավարկադրերիպատրաստումըն

20.7.

Անձնակազմիկառավարմանառանձնահատկություններըճապոնականն աճերիկյան ձեռնարկություններում ակակկաաաաաւաս

Լեն.

անայ

Անաաաաա,

Լեւեն

առաջխաղացման կառավարումը

ԼԼ...

"`

Գարցերն

աառամ

առաջադրանքներ

Գրականություը Լ...

աար

աջ

ումա

աաա աաաաաայացա407 աաականաապակ

Լեւեն...

եւեւ

աաւաւակապակաաապա

Գլուխ 21. Նորաճուծությունների կառավարումը 21.1.

էությունը ն դասակարգումը.ո.ւեեեեենելմ. Նորամուճությունների եւան...

21.2.

կառուցվածքները. Նորամուծականգործունեությանկառավարմանկազմակերպական

21.3.

Նորամուծականգործունեության Վարցերն

առաջադրանքներ

Լեն.

Գրականությունը...եւե... Գլուխ

22.

աղբյուրները ֆինանսավործան աաաւաապաապաա տապանա

ենե

Լու Լեւո

ոա

ակ

ուա ա

ակա

աաա

աաա

աաա

նանն

Ներդրումների կառավարումը

22.1.

Ներդրումներիէությունը, կառուցվածքը ե կառավարմաքխնդիրները

22.2.

Ներդրումների ֆինանսավորմանաղբյուրները

Ձ............................

Լ.Լ...

եււ...

22.3. Արժեթղթերըորպես ներդրումներիՕբյեկքտ 22.4. Ներդրումներիարդյունավետության ն շուկայի

անա,

աոեալ

ւեւ

պորտֆելայիններդրումներ

22.5.

ւււ

Ներդրումայինռիսկիկառավարումը

Լեն.

Հարցեր ն առաջադրանքներ

եւեւ.

գրավչության գնահատումը,

.նեմենւմե նանա եւնո.

-

Գրականությում ` ..ւ..եԼեեեւլեեեւո ւեւ 23.

ւան,

խնդիրներ Իրավիճակային

Գլուխ

աւա

ջապասաաասաան

4ոձ

աաաաակաաաւաաաւաանայա

աջ

աաաաաաաապաաաաա աւաապապապաաաաասակակաաա

Սոցիալական կառավարում

23.1.

Սոցիալականկաուսվարմանէությունը, հիմնականսկզբունքներըն գործատույթները..

23.2.

Սոցիալականկառավարմանտեխնոլոգիաներ Լու. ւեւեն.եեեեեեե. եւեւ

23.3.

Պետության

սոցիալականքաղաքականությունըն

ապահովությանկառավարումը

բնակչությանսոցիալական

աաա ա

եւեւ

23.4.

աաաակաաաաանաաաա

Բնակչության զբաղվածությանկառավարումը

23.5.

Առողջապահության կառավարումը

23.6.

Կրթությանկառավարումը

ւա

..

/

Լեւեն

Վարցեր ն

աաա

աւամապւակապասաաւը

առաջադրանքներ ..

Գրականություն `Լե.ե.ե.եեն. եւեւ

ասե

պակաս,

ենա

-

ւակակաաաա

աաա կակ ապան

ականապաաաան

..

4/5

Գլուխ 24. Կազմակերպությանկուլտուրան ե սոցիալական պատասխանատվությունը 24.1.

Կազմակերպությանկուլտուրան,դրա տարրերը ե գործառույթները

24.2.

ն սոցիալական Կառավարում,բարոյականություն պատսախանատվություն

Վարցերն առաջադրանքներ Գրականություն...

ւ...

ԼԼ.

ԼԼ

.

աա

Լեւ.

աա

աաաաւկակաջաս աւան

աան

Գլուխ 25. Կառավարում ն ճարտասանություն 28.1.

ճարտառանությանդերը կառավարմանհւսմւսկարգում

25.2.

ճարտասանական խույքի խնդիրները.ճարտասնանության հիմնականբաժինները

25.3.

Խոսքի կազմակերպումը

25.4.

Խոսքի կառավարճանտրամաբանական հիմքերը

25.5.

Ղեկավարիճարւոսասանական վարպետությունը (գործնականխորհուրդներ)

Վարցերն առաջադրանքներԼե ւ.ենդ.ւեեեեեւմենե եւու

Լ.Լ...

Ձ.........................

եե.

եւեւ...

ւււ

Գրականությունը...

աա

անանուն

անո ոո

աապանաջաաաւյաան,

ււ արական

ացակակաակվակակա

Իբրն վերջաբան. Մենեջմենթիպարադիգմայիփոփոխությանմիտումները շՕ4 դարում

Հարցերն առաջադրանքներ

Գրականություն

Տերմինաբանական բառարան

Վավելված. «Մենեջմենթ» առարկայիթեստերուլն

2`

.

էեւ

աակ

ականա

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Տ

նտեսական համակարգի կայուն ու վերընթաց զարգացումն ապահովելու նպատակով, մասնավորապես՝ նան ձեռնարկատիրությանլայն ն արդյունավետ ծավալման համար, կարնորագույն նշանակություն ունի կառավարմանմասնագետներիպատրաստումն ու վերապատրաստումը: Տնտեսությունը, որ արդի հասարակականմիջավայրի վճռորոշ գործոն է, օրեցօր ընդլայնվում է, ստանում վիթխարիչափեր, մեծանում են թողարկվող արտադրանքի անվանացանկըն տեսականին: Աշխատանքիբաժանման ու մասնագիտացմանխորացման հետնանքով անընդհատ աճում են արտադրողներիտնտեսականկապերըմիմյանց ն սպառողներիմիջն, դառնում բազմակողմ: Սրընթաց գիտատեխնիկականառաջադիմության ներգործությամբսոցիալ-տնտեսական համակարգը վերաճում է հարափոփոխմի երնույթի, որին բնորոշ են ինչպես վերելքը, այնպես էլ` անկումը: Այդ ամենի հետեանքով տնտեսության կառավարումն անընդհատ բարդանում է` միաժամանակավելի կարնորվելով որպես գործարարության ասպարեզում հաջողության երաշխիք: Ներքին տրամաբանությամբն օբյեկտիվ իրողությունների պահանջով զարգանում ու հարստանում են կառավարման տեսությունն ու մեթոդաբանությունը: Շարունակ առաջադիմող տնտեսական աշխարհում, որտեղ գործարարությանու շահույթի ստեղծման գործընթացնինքնիրեն չի հեշտանում, հաջողությունն ուղեկցում է այն կազմակերպություններին, որոնք ավելի արդյունավետ են կառավարվում, կիրառում են կառավարմանտեսության ու պրակտիկայինվաճումները: «Մենեջմենթ» մասնագիտությամբ կադրերի պատրաստումը մեր հանրապետությունում սկսվել է 1989 թ.: 22« դարի վերջին տասնամյակում մենեջեր-տնտեսագետներ պատրաստելիս օգտագործվելեն գլխավորապես արեմտյան ն ռուսաստանյան մասնագետներիբարձրարժեք դասագրքերը, ուսումնական ձեռնարկները, մենագրությունները:Բնականաբար,դրանք չեն արտացոլում ն չէին կարող արտացոլել գործարարությանհամար հույժ կարնոր այն իրավական դաշտը ն տնտեսական հարաբերությունները, որ ստեղծվելեն կայաստանի Հանրապետությունում1990 թ. հետո, ինչպես նան հայկական մենեջմենթի առանձնահատկությունները, որոնք բնութագրական են

հայ գործարարությանը:

ինչու, խիստ անհրաժեշտություն էր դարձել կառավարման գիտության ժամանակակից մակարդակն արտահայտող ուսումնական ձեռնարկի հրատարակումը հայերեն, ինչն էլ, «Մենեջմենթ» խորագրով, Ահա թե

իրագործվելէ

թվականին:

Երեանի պետական տնտեսագիտական ինստիտուտիկառավարման ամբիոնի հեղինակային կոլեկտիվը, ձեռնամուխ լինելով այդ պատասխանատուգործին, ըստ պատշաճի հաշվի է առել եվրոպական, ամերիկյան ն ռուսական դպրոցների փորձը նման աշխատությունների ստեղծման ասպարեզում: Ուսումնական ձեռնարկի հեղինակները ձգտել են ներկայացնել կառավարմանժամանակակից տեսությունը զարգացման պատմական ընթացքի մեջ, տնտեսավարման հանգուցային հիմնախնդիրների`

արտադրության,անձնակազմի, ներդրումների,նորամուծությունների, մարքեթինգի,ռիսկի կառավարման, գործարարությանծրագրի(բիզնեսպլանի) մշակման հիմունքները: Կարնորելով կառավարման մեթոդները՝ հանգամանորեն լուսաբանվել է դրանց բովանդակությունը: Բնութագրվել են Հայաստանի Հանրապետությունում կազմակերպությունների օրենսդրորեն ընդունված կազմակերպաիրավական ձները ն դրանց կառավարման Ներկայացվել են այաստանի տնտեսության առանձնահատկությունները: պետական կառավարման համակարգը, դրա բաղադրիչներըկազմող համապետական, ֆունկցիոնալ, ճյուղային ն տարածքայինմարմինների գործառույթները: Մենեջերն իր աշխատաժամանակիզգալի մասի ընթացքում ղեկավարում խորհրդակցություններ,ունենում ելույթներ, վարում գործարար բանակցություններ, ինչը պայմանավորում է նրա խոսքի` որպես կառավարման միջոցի կարնորությունը: Այդ նկատառումով աշխատության մի առանձին գլուխ նվիրվել է ճարտասանությանը: է զանազան

հրատարակվածուսումնական ձեռնարկը, ընդունելություն գտնելով ուսանողության ն ընթերցողների շրջանում, արագ սպառվեց: Բացի այդ, մենեջմենթը, ի թիվս այլ գիտաճյուղերի,արագորենզարգւսնում է: Ուստի անհրաժեշտություն առաջացաւ| բարեփոխել, հարստացնել ու վերահրատարակել «Մենեջմենթը» որպես դասագիրք:

թ.

Դասագրքում ավելացել են նոր գլուխներ, ընդլայնվել ն խորացվլել է կառավարմանգործառույթների, սոցիալական մենեջմենթի, կազմակերպությանկուլտուրայի վերաբերյալ շարադրանքը:Տեսական նյութի խոր յուրացման, ուսանողների գործնականկարողությունների զարգացման նպատալներուլ տեքստը հարստացվելէ իրաւլիճակայինվերլուծության ն առաջադրանքներինյութերով, ինչպես նան թեստերով: Ներկայացվելէ մենեջմենթի ն գործարարության հիմնական տերմինների բացատրական բառարան:

Դասագրքի առանձին գլուխները

ն

հատվածները շարադրել

են.

տնտեսագիտությանդոկտոր, այրոֆեսորՅու. Ս. Սուվարյանը` Ներածություն, գլուխներ 1, 5 (ոդ.գ.թ., դոց. Ա. Մ. Սուվարյանի համահեղինակությամբ), 6, 13, 16 (ՀԱ.Սիրոզոյանիհամահեղինակությամբ),20 (ճմ. Ռ. Կարախանյանի համահեղինակությամբ), 22 (22.1, 22.2, 22.4 հատվածները), «Մենեջմենքի պարադիգմայի փոփոխության միտումները 224 դարում» հատվածը, տնտեսագիտությանդոկտոր, այրոֆեսորԲ. Ս. Սեյվինազյանը` գլուխ 18,

ւնտեսագիտության թեկնածուներ,դոցենտներ, Հովհաննիսյանը` գլուխներ 2 (2.2 հատվածը), 7, 10 (10.1, 10.2, 10.3 հատվածները), 19 (19.2 հատվածը`9. . Մանուկյանի համահեղինակությամբ),

Կ. Ս.

Ս. Լ.

Մնացականյանը

Գ. Է.

Անանյանը` գլուխ

խ. Ա.

Ն. Դ.

ն

(Վ.

Շահնազարյանը` գլուխներ 14, 21, Ս.

Միրզոյանիհամահեղինակությամբ),

Սխիթարյանը` գլուխներ 4, 9, 12,

Ս. Կ.

(22.5 հատվածը),

Սարգսյանը` գլուխներ8,

ները), 23, 0.

(22.3 հատվածը),

Ավանեսյանը՝ գլուխներ3, 15 (Վ. Օ. Սիրզոյանի համահեղինակությամբ),

Ռ. Ս.

է. Լ.

Մնրւոչյանը`

է.Օրդյանը`

11.8

20.7

(10.4 հատվածը),17 (17.1, 17.2 հատված-

հատվածը,

հատվածը,

մտիչիսուհայականգիտությունների թեկնածու, դոցենտ Վ Ա. Սիրզոյանը՝ գլուխներ 2 (2.1, 223 հատվածները),17 (17.3, 17.4 հատվածները),24, 25: Գիրքը հրատարակության է նախապատրաստել ԵրՊՏԻ կառավարման ամբիոնի խմբագրականխորհուրդը` ւո.գ.դ., այրոֆ.Յու. Մ. Սուվարյան, տ.գ.թ., դոցենտ Կ. Ա. Դովիաննիսյան, փ.գ.թ. դոցենտ Վ Ա. Սիրգոյան կազմով:

Դասագրքի շարադրանքի ընդհանուր գիտական ղեկավարությունը ո.ց.դ., պրոֆեսոր Յու. Մ. Սուվարյանը:

խմբագրումը իրականացրել Է

Գրքի համակարգչային շարվածքը ն էջադրումը կատարել են` հանյանը, Բ. Ե. խալափյանը, Ս. 3. Սանամյանը:

Ս. Վ. Սա-

ն

ԳԼՈՒԽ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԵՎ

Դ.1. ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

Ղ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ, էՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ՓՈՒԼԵՐԸ

Ա.առավարման

.

անհրաժեշտությունը ծագել է դեռ մարդկային հասարակության ձնավորման արշալույսին, երբ ցեղերի ու համայնքների առաջնորդները ն ավագները որոշակի ուղղվածություն էին հաղորդում համաւոեղ աշխատանքներիկազմակերպմանը, կարգավորում դրանց արդյունքների բաշխումը: Սկզբնական փուլում, երբ մասնավոր կամ համայնքային սեփականությանհիմքի վրա ձնավորվում էր տնւոեսությունը, սեփականաւոերն ինքը միաժամանակ այն կառավարում էր: Վետագայումարտադրության խոշորացումը, դրա ընդգծվածապրանքայինբնույթը, հաւտտկապես խոշոր մեքենայական արտադրության կազմակերպումը պայմանավորեցին սեփականաւոիրոջիցկառավարմանգործառույթիտարանջատումը ն արտադրության կազմակերպիչների /մենեջերներիՐ որպես առանձին մասնագիտական խմբի,ձնավորումը: Ընդունվածէ կառավարմանգիտության նախապատմությունը(մինչն 224 դարի վերջը), այսինքնբ̀ուն գիտության ձնավորումը, բաժանել որոշակի հաջորդական փուլերի |1, էջ 19-20: Ընդ որում, մինչն 19-րդ դարի վերջը կառավարման ամբողջական տեսություն դեռնս չէր կազմավորվել. քաղաքական, տնտեսական ու սոցիալական անհրաժեշտությամբ ձնակերպվել էին դրա առանձին էական դրույթներ: Առաջինփուլը սկիզբ է առնում Շումերական երկրի ժամանակաշրջանից /մ.թ.ա. 5000-2000 բթ, երբ կազմավորվեցին առնտրական գործառըություններին առնչվող կառավարչականաշխատանքիտարրերը, որոնք այնուհեւոն զարգացրին եգիպտացիները: Հաջորդ փուլը սկզբնավորվել է մ.թ.ա. 1790-ական թթ. ն շարունակվել մինչն մ.թ.ա. 1100 թ.: Ուշագրավն այդ փուլում սեփականության, ինչպես նան պետական կառավարմանառանձին սկզբունքների զարգացումն է, ինչը ամրագրվել է Բաբե՞լոնի թագավոր Համմուրաբիի հեղինակածօրենքներում: 3-րդ փուլը կապվածէ բաբելոնյան մեկ այլ թագավորի` Նաբուգոդոնոսոր 2-րդի (մ.թ.ա. 605-562 թթ.) անվան Ծանոթագրվածաշխատությունումմենեքմենթի զարգացմանպատմությունըքննվել է որսյես միմյանց հաջորդող հինգ. կառավարչականհեղափոխություններ:Դասագրքումնպատակահարմարէ համարվել կառավարմանպրակտիկայիզարգացմանն գիտության սաղմնավորմանպատմությունըդիտարկել 6 փուլուլ:

ԳԼՈՒԽ

1. ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ՄԵՁՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Այդ փուլում կարնորվում է պետականկառավարման,խթանմանն վերահսկողության զուգակցման անհրաժեշտությունը:Մինչն մեր թվարկության սկիզբը կառավարմանգիտության ն պրակտիկայիզարգացման ասպարեզում ավանդ են ներդրել Հին աշխարհի խոշորագույն մտածողներ Սոկրատեսը, Քսենոփոնը, Պլատոնը, Արիստոտելը, պետականգործիչ Ալեքսանդր Մակեդոնացին/շտաբի գաղափարը/: են մ.թ. առաջին հազարամյակը ն երկՈրպես չորրորդ փուլ առանձնանում րորդի կեսը, որոնց ընթացքում առաջին քայլերն են արվել արտադրության ծախսերի հաշվառման, լիազորությունների փոխանցման սկզբունքների մշակման, տնտեսական գործունեությանմասնագիտացմանկարնորության ու նշանակության ըմբռնման ն գործադրման,մենիշխանության` իբրն կառավարմանսկզբունքի, կիրառման ասպարեզներում: Քրիստոնեության` որպես համաշխարհայինկրոններից մեկի, ընդունմամբ նոր որակ հաղորդվեց մարդկային հարաբերություններին, ինչը չափազանց կարնոր նշանակություն ունեցավ կառավարմանգործընթացում:Կառավարման կազմակերպականկառուցվածքներիտեսության զարգացման առումով լուրջ նվաճում էր կրոնական կառույցների կառավարման կուռ համակարգը, որն արդյունավետորեն գործում է ն կգործի տասնյակ դարեր: Այդ փուլում առանձնապես ուշագրավ է Ն.Մաքիավելիի /1469 - 1527 թթ./ ներդրումը պետական կառավարման ն ղեկավարման սկզբունքների բնութագրմանոլորտում: Վինգերորդ փուլը /24411 2/1) դարեր/ պայմանավորվել է կապիտալիզմի զարգացմամբ, արդյունաբերական հեղաշրջմամբ ն եվրոպական քաղաքակրթության վերելքով: Այդ փուլում է կայացել ձեռնարկատիրությանն կառավարման գործընթացի սկզբունքային տարանջատումը: Վերջապես, վեցերորդ փուլը սկսվել է 2424 դարի վերջին ն շարունակվել 2Չ4 դարում: Այդ ընթացքում ընդհանրացվել է կառավարմաննախընթացզարգացման փորձը, ստեղծվել են նոր գաղափարներ ն ձնավորվել է կառավարման ժամանակակից տեսությունը` որպես առանձինգիտաճյուղ: Կառավարմանանհրաժեշտությունը պայմանավորվել է աշխատանքի հորիզոնական ն ուղղահայաց բաժանմամբ: Ամենապարզարտադրատեսակըթողարկելու կամ որնէ ծառայություն մատուցելու համար արտադրական գործընթացներըբաժանվում են առանձին աշխատանքային գործողությունների:Այսպես, էլեկտրական լամպ արւոադրելու համար մարդկանց մի խումբ զբաղվում է լամպի հանգույցներից մեկի` պարույրների արտադրությամբ, մյուսը` կոթառների, երրորդը` ապակյա մասերի պատրաստմամբ, իսկ չորրորդը այդ առանձին դետալների միակցումից ստանում է էլեկտրալամպը: Արտադրականգործընթացի բաժանումը աշխատանքային գործողությունների նշանակում է աշխատանքի հորիզոնական բաժանում: Պատմականորեն աշխատանքի հորիզոնական բաժանման առաջին օրինակը խաշնարածությանն հողագործությանտարանջատումնէ, որին հաջորդել է վերջինիցս արհեստագործությանառանձնացումը: Այնուհետն աստիճանաբար ձնավորվել են տնտեսության ժամանակակիցոլորտները ն ճյուղերը: Ի դեպ, աշխատանքի հորիզոնական բաժանման գործընթացնանվերջ է, շարունակվում է ներկայումս ն կընթանա ապագայում նս, իսկ որքան այն խորանում է, այնքան տնտեսականհամակարգը դառնում է ավելի բազմաճյուղ: Արտադրական/աշխատանքային/գործընթացներիբաժանումնառանձինբաղադրատարրերի /գործողություններխ, ողջ տնտեսության առումով` ճյուղերի ն ոլորտների,ձեռնարկություններում` ստորաբաժանումների,Բնականաբարպահանջում է փոխհամաձայնեցնել դրանց գործողությունները, ուղղել միասնական նպատակի: Դա ենթադրում է նան աշխատանքիուղղահայաց բաժանում, երբ նյութական հետ:

-

ՄԵՆԵՋՄԵՆՔՕ

բարիքներ /ծառայություններ/ ստեղծող որոշակի աշխատանքը բաժանվում է այն Շպատակաւլաց դարձնելու հատուկ գործողություններից: Այսինքն` անհրաժեշտաբար առաջանում է տարբեր մարդկանց ու նրանց խմբերի գործողություններըփոխհամաձայնեցնելու խնդիրը: Հենց դա էլ պայմանավորում է կառավարման անհրաժեշտությունը: Այժմ անդրադառնանք «կառավարում» կատեգորիայի էությանը: Գիտական գրականության մեջ հանդիպում են այդ կատեգորիայի տարբեր բնորոշումներ: Ավելի հաճախ այն բնութագրվում է որպես կառավարմանգործառույթների`պլանավորման,կազմակերպման,շահադրդման /մոտիվացիայխն վերահսկողությանգործընթաց, որն անհրաժեշտ է կազմակերպության նպատակներին հասնելու համար |2, էջ 38. 3, էջ 18): Այս բնորոշման թերությունն այն է, որ երնույթի առավել էական, խորքային հատկանիշը շեշտելու փոխարեն ընդգծվում են դրանից բխող գործառույթները, որոնք էության մակերեսային դրսնորումներն են: Այդ թերությունից զերծ է Փ. Դրաքերի հետնյալ ձնակերպումը. «Կառավարումը գործունեության հատուկ տեսակ է, որն անկազմակերպ ամբոխին վերափոխում է արդյունավետ, նպատակասլաց ն արտադրողական խմբի» |2, էջ 39): Մեկ այլ բնորոշմամբ, կառավարումը համակարգի վրա ներգործության գործընթաց է` համակարգը նոր վիճակի փոխադրելու կամ որնէ սահմանվածռեժիմում պահպանելու համար |4, էջ 6): Կառավարմանբովանդակությունն արտահայտելուհամար, կարծում ենք, ավելի ճշգրիտ է հետնյալ բնորոշումը. կառավարումը տնտեսական օրենքների պահանջներին համապատասխաննյութական ու հոգնոր բարիքների, ծառայությունների ստեղծմանը նպատակաուղղվածաշխատանքի վրա համակարգվածկարգավորիչ ներգործությունն է: Այս բնորոշման արժանիքն այն է, որ մատնանշում է բազմաբնույթ կազմակերպությունների գործունեության համար առավել ընդհանուր, կառավարչական ներգործության ենքակա հատկանիշը` նպատակամետ աշխատանքը ն դրա քանակական ու որակական հայյոանիշների փոփոխության եղանակը: Հիմք ընդունելով մարդկանց շրջապատող աշխարհի երեք բաղադրամասերը /անկենդանբնություն, կենսոլորւո, մարդկային հասարակություն որոշ հեղինակներ կառավարումը դիտարկում են որպես դրանցից յուրաքանչյուրի կառավարման գործընթաց|4, էք 6: 5, էջ 19: Մինչդեռ կառավարումը դրսնորվում է որպես լիազորված մարմինների ն անհատների նպատակաուղղվածներգործություն տնւոեսական ն սոցիալական գործունեություն իրականացնող կազմակերպություններիվրա: Լայն առումով, այդ գործունեությունը մարդու ն բնության հարաբերություն է, որը միջնորդավորվում է մարդու ստեղծած արտադրուբյան միջոցներով: Հետնաբար, կառավարմանօբյեկտը այն տնտեսականու հասարակականհարաբերություններն են, որոնք առաջանում են մարդու ն բնության, առանձին կոլեկտիվների ու նրանց անդամների միջն: Մարդը ն՛ կառավարող է, ն՛ կառավարվող,իսկ առանց նրա կամ նրա-անուղղակի մասնակցությանչկա կառավարում, թեն կարող են լինել մարդու կողմից չկառավարվող բնական զանազան գործընթացներ, որոնք տեղի են ունենում ներհատուկ օրինաչափուբյուններովն ուժերով: Միաժամանակ, մեթոդաբանական ընդհանրությամբ հանդերձ, տարբերիչ առանձնահատկություններունի ձեռնարկության, պետության ն հասարակականկազմակերպությունների կառավարումը, որոնք դրսնեորվումեն կառավարման մեթոդների գործադրման,կառավարչականորոշումներիընդունման, առաջնորդման նայլ գործընթացներում: Յարկ է նշել, որ «կառավարում» տերմինը անգլերեն «մենեջմենք» բառի հայերեն թարգմանություննէ. գրքում դրանք օգտագործվումեն որպես հոմանիշներ:

ԳԼՈՒԽ

1. ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

Դ.2. ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

Կառավարման գիտության մեթոդաբանականհիմքը շրջապատող աշխարհի ու հասարակական-տնտեսականկյանքի զարգացմանօրինաչափություններին, հատկապես, տնտեսական օրենքների գործողության մեխանիզմի մասին մարդկային քաղաքակրթությանըհայտնի գիտական գաղափարներնեն, որոնք հնարավորություն են ընձեռում խորապես ն բազմակողմանիճանաչելու կառավարմանենթակա երնույթները: Օրինակ` պահանջարկը, առաջարկը, գործազրկությունը, սղաճը, տնտեսական աճը ն այլ տնտեսական երնույթներ կառավարելու համար անհրաժեշտ է իմանալ դրանք կարգավորողօրենքները ն գործոնները, տիրապետել այն լծակներին,որոնցով կարելի է ներազդել դրանց դինամիկայիվրա: Օբյեկտիվ իրողության գիտական ճանաչողության հիմքի վրա ն ընդհանրացնելով մարդկանց ու կազմակերպությունների գործնական ղեկավարման բազմամյա հարուստ փորձը՝ մշակվել են կառավարման որոշակի սկզբունքներ, մեթոդներ, բնութագրվել են կառավարմանը յուրահատուկ օրինաչափություններն ու կատեգորիաները,որոնց ամբողջությունը կազմում է կառավարմանմեթոդաբանությունը: Կառավարման մեթոդները` որպես մեթոդաբանության կարեոր բաղադրամաս, նպատակներնիրագործելուհամար կառավարմանօբյեկտիվրա կազմակերպության ուղղակի կամ անուղղակի ներգործելու եղանակներն են: Բնականաբար, դրանց բնույթը ն ներգործությանուղղվածությունն ու սկզբունքները պայմանավորվում են կառավարման մեթոդաբանության հիմնարար դրույթներով: Մասնավորապես, սկզբունքային նշանակություն ունի այն, թե` մեթոդաբանականառումով որ համակարգն է համարվում ընդունելի` ազատակացը, թե՞ կենտրոնացվածվարչահրամայականը: Ներկայումս լայնորեն կիրառվող կառավարմանվարչակազմակերպական, տնտեսական ն սոցիալ-հոգեբանական մեթոդները լուսաբանվում են 10-րդ գլխում: Կառավարմանկատեգորիաներն արտահայտում են կառավարման`որպես իրականության ն ճանաչողության երնույթի, առավել ընդհանուր ն էական հատկանիշներն ու հարաբերությունները: Կառավարմանգիտության կատեգորիաներեն` կազմակերպությունը, համակարգը, պլանավորումը, կազմակերպումը, շահադրդումը, վերահսկողությունը, առաջնորդումը, կոմունիկացիան, կառավարչալյան որոշումը, կոնֆլիկտը ն այլն: Դրանք սահմանվում, պարզաբանվումն օգտագործվումեն գրքի ողջ շարադրանքում, քանի որ կառավարմանտեսության հիմնաքարերն են: Սկզբունքները կառավարման մեքոդաբանության բաղկացուցիչ տարրերից են ն զգալիորեն պայմանավորում են կառավարչականաշխատանքիարդյունավետությունը: Կառավարմանսկզբունքներն արտահայտում են կառավարմանգործընթացի հիմնարար ն ելակետային դրույթները, կպռավարող համակարգի վարքի կանոնները: Սկզբունքները հիմնարար ճշմարտություններ են, նշում են կառավարման տեսաբաններ Հ. Կունգը ն Ս. Օ'Դոնելը, որոնք բացատրում են երկու ն ավելի փոփոխականներիկապերը, ունեն նորմատիվային բնույթ ն մատնանշում են ինչպես գործել |Թ,էջ 46-48): Կառավարմանսկզբունքների զանազան դասակարգումների բավական երկար ու ամբողջակախը մնում են Ա. Ֆայոլի նշանավոր 14 շարքում առայսօր արդիականն սկզբունքները |7, էջ 364-366): Դրանք են. 1. աշխատանքիբաժանում, 2. հեղինակություն ու պատասխանատվություն /գիտելիքներով, փորձով, բարոյական նկարագրով պայմանավորված անձնական հեղինակության ն

Յ.

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

իշխանությամբ օժտված հեղինակության զուգակցումը պատաւսխանաւովության հետ/,

կարգապահություն,

4. միանձնյա ղեկավարում /մենիշխանություն/, 5. ղեկավարման միասնականություն /ընդհանուր նպատակ հետապնդող մեկ ղեկավարն միասնականծրագիր/, 6. անհատական շահերի ստորադաւում ընդհանուր շահերին, 7. աշխատանքի վարձատրություն, 8. կենտրոնացում, 9. աստիճանակարգություն, 10. կարգ ու կանոն, 11. արդարություն, 12. անձնակազմի կայունություն, 13. նախաձեռնություն, 14. անձնակազմիմիասնություն /ընկերակգականոգի՛: Աշխատանքիբաժանումը իր ուղղահայաց ն հորիզոնական ձներով չաւիազանց կարնոր է մասնագիտացման խորացման, բոլոր տեսակի աշխատանքները բարձր արտադրողականությամբկատարելուհամար: Ընդ որում, այդ դրույթը վերաբերում է թե՛ արտադրական գործունեությանը,թե՛ կառավարչական աշխատանքին: Աշխատանքի բաժանումը անսահման է, որպես կառավարմանսկզբունք` հավիտենական: Նույնպիսի բնույթ ունեն կարգապահության,կարգ ու կանոնի, արդարության/ղեկավարը ենթականերինկատմամբ/ կամ հավասարությանապահովման սկզբունքները: Կազմակերպությունումանհրաժեշտ է ստեղծել սոցիոտեխնիկականնպաստա"տ վոր միջավայր, որտեղյուրաքանչյուրն ունի իր պարտականությունները,իրավունքները, ապահովվածէ գործունեությանարտադրատեխնիկականդաշտը /սարքավորումների, մեքենաներիտեղադրվածությունը,հումքաէներգետիկռեսուրսների առկայությունը ն այլն/, հարգվում են կնքվածաշխատանքայինպայմանագրերը,պահպանվում սահմանված կանոնները, գոյություն ունի աշխատանքի տրամադրող փոխադարձ հարգանքի, աշխատողների նկատմամբ ղեկավարության արդարացի վերաբերմունքիմթնոլորտ: Նման մթնոլորտն է, որ կարող է տրամադրելնախաձեռնողական աշխատանքի, որը պարունակում է ստեղծագործական,նորարարական մոտեցման տարրեր ն անպայման առավել արտադրողական է, քան սոսկ որպես պարտականություն դիտվող ն հենց այդ պատճառովսովորաբար ցածր արդյունավետ աշխատանքը: Ֆ. Թեյլորի բնութագրմամբ,կառավարմանլավագույն եղանակն այն է, երբ ձեռնարկության ղեկավարությունըկարեորում է արտադրության ն աշխատանքի գիտական կազմակերպումը, կադրերի որակավորման անընդհատ բարձրացումը, իսկ աշխատողները դրսնորում են նախաձեռնություն ն փոխարենը ստանում որոշակի հստակ վարձատրություն:Գիտական կառավարմանթեյլորյան համակարգում ուշագրավ է այն, որ արդյունավետ աշխատանքի համար կարնորվում է լիարժեք ն մշտապես հավելում /պարգե պարունակող վարձատրությունը, ընդ որում` վնասակարէ համարվում թե՛ թերավճարումը/ցածր վարձատրությունը, թե՛ անհիմն բարձր վարձատրությունը |8, էջ 215, 240): Աշխատանքիկազմակերպման նշված տարրերը բեն սխալմամբ կարող են մանրուք թվալ, սակայն դրանք են, որ ձնավորում են կազմակերպությաններքին միջավայրը, այսպես կոչված` ընկերակցության կուլտուրան, հեղինակությունը: Այդ սկզբունքները կառավարմանտեւյության ու պրակտիկայիտարրականկանոններից

են, որոնց շրջանցումը կորստաբերէ կազմակերպությանհամար:

ԳԼՈՒԽ

`

1. ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՒՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Արդյունավետ կառավարման համար խիստ էական է կառավարմանկազմակերպման, մասնավորապես` ղեկավարմաննշանակությունը: Ա. Ֆայոլի դասակարգման մեջ դրան առնչվում են 2-րդ, 4-րդ, 5-րդ, 8-րդ, 9-րդ ն 12-րդ սկզբունքները: Ամենից առաջ յուրաքանչյուր աշխատող հանձնարարություն պետք է ստանա իր անմիջական ղեկավարից, իսկ դա նշանակում է, որ, անկախ մակարդակից, ղեկավարությունը պետք է լինի միանձնյա, ղեկավարին հարկ է օժտել համապատասխանիշխանությամբ,նան՝ պատասխանատվությամբ, զբաղեցրածպաշտոնում գործելու հարաբերական կայունությամբ: Այս առումով կարնորվում է գծային կառավարման շղթայի անհրաժեշտությունը, որը պետք է գործի միասնական նպատակի /ծրագրի/ իրականացման համար: Այս սկզբունքի հիման վրա գործնականում իրականացվում է գծային լիազորությունների աստիճանակարգումը ըստ կառավարման մակարդակների, ն, դրանց փոխանցման միջոցով, որւվես արդյունք, գոյանում է հրամաններիշղթան: Կառավարվող համակարգերի բարդության աճին զուգընթաց, օբյեկտիվորեն անհրաժեշտ դարձան շտաբային լիազորությունները, որոնց կիրառումը չպետք է խանգարի միանձնյա ղեկավարման սկզբունքին: Կառավարմանանփոփոխու կարնորագույն սկզբունքներից է ընդհանուրն անհատական շահերի ճիշտ զուգակցումը, անհատականիստորադասումը ընդհանուրին: » Սարդկանց աշխատանքի ներգրավելու, նրանց բարձրարտադրողականաշխատանքի նպատակամղելու, կոլեկտիվի ն անհատի շահերը զուգակցելու համար աշխատանքի վարձատրության հիմքը պետք է կազմեն անհատական աշխատանքի քանակական ու որակական արդյունքները, ինչպես նան կազմակերպությանգործունեության վերջնական ցուցանիշները /վաճառքի ծավալ, շահույթ ն այլն/: Այդ սկզբունքի հիման վրա կառուցվում է կառավարմանգործառույթներիցմեկի` մոտիվացիայի իրագործման մեխանիզմը: Կառավարման գործընթացի կարնոր փուլը կառավարչական համապատասխան որոշում ընդունելն է ն դրա կենսագործման ապահովումը: Այդ որոշումը, ըստ էության, ուղղություն ն ընթացք է տալիս տնտեսականայս կամ այն երնույթի փոփոխությանը: Ընդունված որոշումը միայն այն դեպքում կլինի ճշգրիտ, երբ հաշվի առնվեն տնտեսական երնույթի փոփոխության բոլոր գործոնները, օրինաչափությունները, տնտեսական օրենքների պահանջները: Վետնաբար, կառավարման հիմնական սկզբունքներից է կառավարչականորոշումների ն, ընդհանուր առմամբ, կառավարմանգիտական հիմնավորվածությունը: Շուկայական տնտեսությանպայմաններումարտադրությանմիջոցների սեւիականության բազմաձւնությունը անպայման ենթադրում է տնտեսական ազատություն բոլոր սեփականատերերիհամար: Դրա հետ մեկտեղ, հասարակությաննյութական ն. սոցիալական պահանջների բավարարման, երկրի բնական, աշխատանքային ն մտավոր ռեսուրսների լավագույն օգտագործման, համաւլետական խնդիրների լուծման շահերը պայմանավորում են տնտեսության պետական կարգավորման անհրաժեշտությունը: Ահա թե ինչու, տնտեսականկառավարման համար կարնորագույն նշանակություն ունի տնտեսության պետական կարգավորման ն տնտեսական ազատության ճիշտ զուգորդման սկզբունքը: Դրանից է կախված շահադրդման մեխանիզմի գործողության ակտիվությունը: Որքան լայն են տնտեսական ազատության շրջանակները, այնքան ներգործուն է նյութական շահադրդվածությունը: Իսկ զուգորդման չափանիշը տնտեսական աճի բարձր տեմպերն են, արտադրությանբարձր արդյունավետությունը:

Մենեջմենթ

ա

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Տնտեսական կառավարման հաջողությունը ն գործնականությունըմեծապես կախված են իր գործառույթների կատարման համար յուրաքանչյուր աշխատողի անձնական պատասխանատվության հստակ սահմանումից ն ընդունված կառավարչական որոշումների կատարմաննկատմամբվերահսկողությունից:Ամեն մի լավագույն որոշումն անգամ կարող է չիրագործվել, մնալ թղթի վրա, եթե գործնականում չկիրառվեն վերը նշված երկու սկզբունքները: Որքան էլ որոշումները լինեն գիտականորեն հիմնավորված, դրանք ինքնին չեն կարող կենսագործվել: Անհրաժեշտ են իրենց պարտականություններըհստակկատարողանհատներ, ինչպես նան որոշումների կատարման ստուգման ն վերահսկման համակարգ: Ահա թե ինչու կառավարչականգործունեությանոլորտում կարնորվումէ կադրերիճիշտ ընտրության ն տեղաբաշխմանսկզբունքը: 1.3.

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՁԵՎԵՐԸ

ՄԱԿԱՐԴԱԿՆԵՐԸ

ԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

Կառավարվող համակարգը` իբրն կառավարման օբյեկտ, հանդես է գալիս որպես կազմակերպություն: Կառավարման տեսության մեջ ընդունված է կազմակերպությունը բնորոշել որպես մարդկանց խումբ, որոնք համագործակցումեն ն որոնց գործունեությունը գիտակցվածկոորդինացվում է որոշակի ընդհանուր նպատակի (նպատակների)իրագործմանհամար |5,էջ 370): Կազմակերպությունները կարող են լինել ձնական ն ոչ ձենական:Ձնական են այն կազմակերպությունները,որոնք ստեղծվում են նախօրոք ընդունված որոշակի կառավարչական որոշումների հիման վրա /կառավարության որոշում, հրաման, հիմնադիր պայմանագիր ն այլն/: Ոչ ձենականկազմակերպությունները կազմավորվում են ձենականկազմակերպությունների կազմում: Դրանք ստեղծվում են տարեեն առաջնորդներ, հետարայնորեն, ինքնաբերաբար, որպես կանոն, ունենում պնդում են որոշակի նպատակներ: Կառավարման գործընթացումկարնորվում է ոչ ձնականկազմակերպություններիդերը, սովորաբար, ապահովվումէ նրանցմասնակցությունը զանազան կառավարչականորոշումների ընդունմանը: Տնտեսության առումով` ձնական կազմակերպությունները տարբեր ոլորտների ն ճյուղերի ձեռնարկություններն են, դրանց սւտոորաբաժանումները /արտադրամասեր, տեղամասեր,բաժիններ, վարչություններ/ ն գործառնականգոտիները /արտադրություն, ֆինանսներ, մարքեթինգ, նորամուծություններ ն այլն/, առանձին ճյուղերը /արդյունաբերություն, գյուղատնտեսություն, տրանսպորտ,կապ, առետուր ն այլն/, տարածքային միավորները /մարզեր, համայնքներ/, ինչպես նան ողջ մակրոտնտեսությունը: Մեկից ավելի նպաւոակ հետապնդող կազմակերպությունն անվանվում է բարդ կազմակերպություն: Կառավարման օբյեկտները մեծաթիվ ն փոխադարձաբար կապված նպատակներ ունեցող բարդ կազմակերպություններ են: Անկախ մաընդհանուր հատկանիշներ: կարդակից, բոլոր կազմակերպություններն ունեն Դրանք են. աշխատանքի հորիզոնական ն ուղղահայաց բաժանում, որի արդյունքում կազմավորվում են կազմակերպությանստորաբաժանումները ն գործառնական գոտիները, ինչպես նան կառավարմանմակարդակները. համապատասխանռեսուրսների /մարդիկ, կապիտալ, նյութեր, տեխնոլոգիա, տեղեկատվություն/ ներգրավման ն վերամշակման շնորհիվ արտա-`

-.

ԳԼՈՒԽ

1. ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

դրանքի /ծառայությունների/ստեղծում ն իրացում, որը համարվում է կազմակերպության ընդհանուր նպատակը. գործունեության պայմանավորվածությունըարտաքին միջավայրով (կազմակերպության գործունեության համար անհրաժեշտ ռեսուրսները ստացվում են արտաքին միջավայրից, այդտեղ էլ իրացվում են ձեռք բերված արդյունքները. կազմակերպությունըգործում է որոշակի իրավական դաշտում, պետական ու հասարակական կազմակերպությունների, մրցակիցների փոխգործողության մթնոլորտում ն, բնականաբար, ստիպված է հարմարվել արտաքին միջավայրին). գործունեությանարդյունավետության կախվածությունը ներքին միջավայրի փոփոխականներից /նպատակներ, խնդիրներ, տեխնոլոգիա, կազմակերպական կառուցվածք, կադրեր/, որի պատճառով էլ յուրաքանչյուր կազմակերպություն ձգտում է հաղթահարել իր թույլ կողմերը, հզորացնել ներքին միջավայրը: Աշխատանքիուղղահայաց բաժանմանշնորհիվ կազմավորվումեն կառավարման մակարդակները: Օրինակ, ժամանակակից բաժնետիրականընկերություններում կառավարման մակարդակները կարող են ներկայացվել հետնյալ տեսքով -.

-.

/գծանկար1.1/:

Բաժնետիրական ընկերության (ԲԸ) ժողով

|

ԲԸ

խորհուրդ

|

ԲԸ

ԲԸ

խորհրդի նախագահ

գործադիրտնօրեն

|

ԲԸ

գործադիր տնօրենի տեղակալներ

| Արտադրամասերիպետեր, բաժիններիվարիչներ

Տեղամասերի պետեր, վարպետներ գծանկար 1.1. Բաժնետիրական ընկերության կառավարման մակարդակները էության, բաժնետիրական ընկերություններում կառավարման մակարդակների բիվը հավասար է7-ի, իսկ եթե խորհրդի նախագահը համատեղում է գործադիր տնօրենի պաշտոնը` 6-ի: Այդ ցուցանիշը, բնականաբար,տարբեր է կազմակերպությունների առանձին իրավակազմակերպական տեսակների համար, ինչը բացատրվում է դրանց բնույթով, նպատակներով ն չափերով: Սակայն, անկախ կառավարման մակարդակներիթվից, տարբեր աստիճանակարգերիվրա գտնվող ղեկավարԸստ

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ների կողմից իրականացվող գործառույթները իրենց բովանդակությամբ դասակարգվում են երեք խմբերի: Ըստ այդմ էլ տարբերվում են ղեկավարների, ուստի ն՝ կառավարմանմակարդակները: Թ. Պարսոնսի հիմնավորմամբ |2, էջ 42-43). հարկ է տարբերել ղեկավարներիհետնյալ մակարդակները. տեխնիկական, -.

կառավարչական, ինստիտուցիոնալ: Այլ կերպ դրանք նան անվանվում են «ստորին», «միջին»

-.

-.

«բարձր» օղակների գծանկար 1.2-ում: Տեխնիկական մակարդակի կամ ստորին օղակի ղեկավարները անմիջականորեն զբաղվում են արտադրանք կամ ծառայություններթողարկող աշխատողների գործունեությանկառավարմամբ,նրանց ապահովում անհրաժեշտ ռեսուրսներով, պայմաններ ստեղծում առաջադրված խնդիրների լուծման համար, վերահսկում սարքավորումների ն նյութերի ռացիոնալ օգտագործումը, արտադրական առաջադրանքների կատարումը: Արտադրական ձեռնարկություններումտեխնիկական մակարդակի կամ ստորին օղակի ղեկավարներ են տեղամասի պետը, վարպետը, բուհում` ամբիոնի վարիչը, առետրական կազմակերպությունում, հիվանդանոցում՝ բաժնի վարիչընայլն: Ինչպես երնում է 1.2 գծանկարից,ստորին օղակի ղեկավարների թիվը գերազանցում է մյուս օղակների ղեկավարների թիվը: ն

ղեկավարներ:Կառավարմանմակարդակներըներկայացվածեն

Բարձր օղակի ղեկավարներ

Միջին օղակի ղեկավարներ

Կառավարչական մակարդակ

Տեխնիկական մակարդակ

Հ

Ստորին օղակի ղեկավարներ

գծանկար 1.2. Կառավարման մակարդակները

Միջին օղակի ղեկավարները կոորդինացնում են ստորին օղակներիղեկավարների գործունեությունը, այսինքն` կատարում են զուտ կառավարչականաշխատանք` միաժամանակ հանդիսանալով միջնորդ օղակ կառավարման ստորին ն բարձր մակարդակների միջե: Որպես այդպիսին` նրանք նախապատրաստում են բարձր օղակի ղեկավարությանկողմից կայացվելիք որոշումները, ստորին օղակներին տեղեկացնում են ընդունված որոշումների մասին ն վերահսկում են դրանց կատարումը: Միջին օղակի ղեկավարներ են` արտադրականձեռնարկություննեն րում` արտադրամասիպետը, մարքեթինգի,ֆինանսների, կոնստրուկտորական այլ բաժինների պետերը, բուհում` ֆակուլտետի դեկանը: Ի դեպ, միջին օղակի ղեկավարությունը, կախվածկազմակերպությանբնույթից ն չափերից, իր հերթին կարող է աստիճանակարգվել:Օրինակ, արտադրականձեռ20

ԳԼՈՒԽ

1. ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

նարկությունում, բացի վերը թվարկված պաշտոններից, կարող են լինել արտադրության ն վարչություններիպետեր, որոնք իրենց ենթակայության տակ ունեն արտադրամասերի ն բաժինների ղեկավարներ: Իրենց գործառույթների բնույթով նրանք պատկանում են միջին օղակի ղեկավարներիտարբեր մակարդակների: Այդպիսի աստիճանակարգումը բնութագրական է նան բարձր օղակի ղեկավարությանը: Բաժնետիրականընկերությունների համար բարձր օղակի ղեկավարության աստիճանակարգերի թիվը կարող է հասնել մինչն 5-ի: Նրանց միջն բաշխված են կառավարմանայդ մակարդակինբնորոշ լիազորությունները, որոնք վերաբերում են կազմակերպությանհամար կարնորագույն կառավարչականորոշումներ կայացնելուն: Մասնավորապես, բարձր օղակի ղեկավարությունն է որոշում կայացնում կազմակերպության ռազմավարության, կառավարման կազմակերպական կառուցվածքի, կիրառվող շահադրդման մեխանիզմի ն նման բնույթի այլ կարնորագույն հիմնախնդիրների վերաբերյալ: Ահա թե ինչու Թ. Պարսոնսը կառավարման այդ մակարդակն անվանել է ինստիտուցիոնալ: Բարձր ղեկավարության կայացրած որոշումները կարող են դրական ն բացասական առումներով ճակատագրական լինել կազմակերպությանհամար: Յուրաքանչյուր կազմակերպության համար կառավարման նկարագրված մակարդակների ամբողջությունը կազմում է կառավարող համակարգը, այսինքն` կառավարմանսուբյեկտը, որը կառավարչական ներգործություն է իրականացնում կառավարման օբյեկտի վրա:

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ՀԱՐՑԵՐ

ԵՎ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

Որո՞նքեն կառավարմանտեսության ն պրակտիկայիզարգացման ւիուլերը:

-

Ինչու՞ է անհրաժեշտ կառավարումը. բացահայտել դրա` որպես կատեգորիայի, էությունը:

.

Որո՞նք են կառավարմանսկզբունքները ն ինչու՞ են դրանք կարնոր կառավարման գործընթացում:

-

Ի՞նչ է կազմակերպությունը,որո՞նք են ձնական

.

բարդ

կազմակերպությունները:

ն ոչ

ձնական, պարզ

ու

Որո՞նք են կազմակերպություններինբնորոշ ընդհանուր հատկանիշները:

-

Ինչպե՞սեն դասակարգվումկառավարմանմակարդակները:

.

Պարզաբանել «կառավարման օբյեկտ», «կառավարմանսուբյեկտ» հասկացությունները:

-

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

`

ւ.

..

.

ԻՈԹՅԼԲո ՉՀԵԼ6քՐ Օքոուատմլյոք. Ի(ԲՇԲԾԻ

իճՓ

Ւ/., ՃՃԵՇՇքԸ Է,

Օքոճղատուլք8

-

Խու

ԻԼ 1995 ուճքլԸռշՀո16քր

ՇՕԱՔՅՂԱԸՇՐՔԱՎՇԸԽԱԻԼ ոքօտ380րդԸՂԲՕՐԼ.

Օ'/Մթոլճո Ը. Մ7ոքճոճճում6:ՇՔՇՐՇԻԵԱԵԼԸ 8. 7.1. ԽԼ, 11քօոթծօօ, 1981 Հ: Փամ.

Է,

ոճ.Խ1., ՃԲոօ,

Լոք,

ոքօա38ՕրՇՊՔՕԻԼ

1 ՕՇԱԼԲԸՐՏԲՒԼԻԵԼՐԸ

տոքճ8նճ8

166քող ոքոտոճԲԱ1

--

ՃՇոօՄքք Փ. ՕՇոՇՑԵԼ

Ը116, ԽՈՇ:ո7:Ի16էԼր.

Ք./.

.

Ի/1., ՂՒԼՓՔՃ

Ի.

աՅո-8Օ

ԻՂՐՄ,

Ի/., ՅռՇԻԾԽՃԱԵՃ,

ՅՅՃՔՅ ՇԱՐճլաօորեոք

ՖՈքՅՑՃՏԻԳԵՇԾՈ

.

ՕՃԱՇՏՒ

Ճ.

Մոքմրղճում .

Ղաւտօք քո

Է

օ6

Մզճոր6

8.

Փ.Ֆ.

7ոքճրոճւաաւ

Ւ/., Թ.ՕօՕոլքուճ,

Էնզոռտ

7ոքմ8ոճւմ

ն.

6.

ԷճջԿոռը

օքոճմատուլնմ

Դքջոճ

օքոճմատմկատ

տքշոճ.

ԽԼ, 6086,

Ց

6.

ՒԷԼՄՎուճմ:օքոճոմյում4

Ք

ԳԼՈՒԽ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

ԱԿՆԱՐԿ

2.1.

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ԴԱՍԱԿԱՆ

ՄՏՔԻ

Աառավարման

ԴՊՐՈՑՆԵՐԸ

ԵՎ

ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

գիտության բազմաթիվ սահմանումներից որն էլ ընդունենք, կարելի է վստահորեն ասել, որ կառավարչական միտքը, բառիս լայն իմաստով, մարդկության տարիքին է, սկիզբ է առել անհիշելիժամանակներից: Հնուց ի վեր հասարակական գիտակցության մեջ արտացոլվել են ոչ միայն բնության, այլն հասարակուբյանզանազան երնույթները, այդ բվում` համատեղ աշխատանքի կազմակերպման առանձին խնդիրներից մինչն պետության կառավարմանամենաբարձր մակարդակիընդգրկուն խնդիրները: Կառավարմանանհրաժեշտությունը, ինչպես նշվեց նախորդգլխում, չէր կարող չծագել մարդկանց համակեցության սկզբից նեք: Արդեն նախնադարում, ցեղի, տոհմի, մարդկանց մյուս հանրույթների գոյատնումն ու զարգացումը անհնարին են եղել առանց կառավարման խնդիրների լուծման: Բաբելոնում, Չինաստանում, Եգիպտոն Հռոմում, Հին Վայաստանում կատարվել են ծավալուն սում, Վին Վունաստանում շինարարական աշխատանքներ. կարո՞ղ էին, ասենք, եգիպտական բուրգերը կառուցվել առանց աշխատանքների ընդհանուր կառավարման: Հապա բանա՞կը, արքունի՞քը,եկեղեցի՞ն,վերջապես` տնտեսությու՞նը`ամբողջովին վերցրած: Անվիճելի է, որ կառավարումը, որպես մարդկանց համատեղ կյանքի ն գործունեության որոշակի տարր, միշտ գոյություն է ունեցել: Վետադարձ հայացք նետելով մարդկային մտքի պատմությանը` կարող ենք հայտնաբերել նան տեսական ընդհանրացման փորձեր`առանձին սկզբունքների ձեակերպման, կուտակված գիտելիքի նախնականամփոփման, խորհուրդների, խրատների, վարքականոնիտեսքով: Դարեր շարունակ շատ մտածողներեն փորձել ի մի բերել, համակարգել, կուռ տեսության վերածել կառավարման իրողությանն առնչվող հատվածականիմացուբյունը: Նրանք թողել են մինչն օրս ճանաչողականարժեքը պահպանածբազում աշխատություններ: Իր հարուստ ն ուսանելի ողջ նախապատմությամբ հանդերձ` կառավարումը, որպես գիտություն, ձնավորվել է 2«2« դարի վերջին, երբ հասունացան դրա համար անհրաժեշտ նախադրյալները: Գատկապես այդ շրջանում էր, որ, մի կողմից, կառա23

(ԵՆԵՋԸԵՆԹ

վարչական մտքի նախընթացզարգացումն էր հարուստ փորձ կուտակել Լ, ներքին մի մղում ուներ տեսական ընդհանրացումներիորակականթռիչքի, ն, մյուս կողմից, տնտեսության զարգացման, մասնավորապես` գործարարությանպրակտիկան էր օրվա հրամայական դարձրել կառավարմանգիտության ձեւավորումը: Այդ երկու գործոնների փոխազդեցությամբ`գիտելիքի հարաճուն կուտակման տեսական ամփոփման պահանջով ն տնտեսության, հատկապես գործարարության զարգացման ներքին տրամաբանությանթելադրանքով, 19-րդ դարի վերջին կազմավորվեց ամերիկացի ինժեներ Ֆ. Թեյլորի անվան հետ կապվող գիտական համակարգը` կառավարման առաջին դասական դպրոցը, որին հաջորդեցին մյուս դպրոցները` վերստին արտացոլելով, մի կողմից` տեսական մտքի զարգացումը, ներտեսական կապերն ու հակասությունները, մյուս կողմից` արտադրության նե հասարակության մեջ կատարված տնտեսական, գիտատեխնիկական, սոցիալական, մշակութային, քաղաքական փոփոխությունները: Կառավարման գիտության ձեավորման հիմնական տնտեսականնախադրյալը Ո դարի վերջի 224 դարի սկզբի արդյունաբերականհեղափոխությունն էր. սկսվելով Անգլիայում, ջուլիակագործության մեջ, մեքենաների զանգվածային կիրառությունը աստիճանաբար ընդգրկեց արտադրության բոլոր ճյուղերը: Արտադրության մեքենայացումը հատկապես մեծ թափ էր ստացել ԱՄՆ-ում, ներթափանցել էր նան շինարարության, կապի, հաղորդակցության,սպասարկումներիոլորտները: Կառավարման գիտությանը խթանող տնտեսական հզոր նախադրյալ էր նալ կապիտալի հարաճուն կուտակման գործընթացը.ԱՄՆ-ում զորեղ մոնոպոլիաներ էին ստեղծվել նավթարդյունաբերության, ծխախոտի, մսի պահածոների, երկաթի, քարածխի,պղնձի, շաքարի արտադրությանճյուղերում. խոշորացման,միաձուլման գործընթացներ էին տեղի ունենում բոլոր բնագավառներում. 1895 ք. շուրջ 600 խոշոր արդյունաբերողներ հիմնեցին «Արդյունաբերողներիազգային միությունը» 1, էջ 9-12|: Աննախադեպէր գիտատեխնիկականառաջընթացիթափը. բնագիտության Լ հետնում էին մեկը մյուսին` տեխնիկայիբնագավառներում հայտնագործությունները նե նորանոր տարրերի հայտնագորքիմիական տարրերի պարբերական օրենքը ծումը, էլեկտրամագնիսականդաշտի ընդհանուր տեսության ստեղծումը, ռենտգենյան ճառագայթների հայտնաբերումը,էլեկտրալամպիգյուտը, ավտոմատհեռախոսակայանի կազմակերպումը, ներքին այրման շարժիչը ն այլն: Հասարակականգիտությունները նույնպես վերելք էին ապրում՝ առաջին քայլերն էր անում նորաստեղծ սոցիոլոգիան, ստեղծվում էին տնտեսագիտականտարաբնույթ տեսություններ, ասբազմաթիվ պարեզ էին հանվել սոցիալ-քաղաքական ւ պատմա-փիլիսոփայական -

ուսմունքներ:

Կառավարման գիտության ձեավորման կարեոր նախադրյալ էր կրթության բուռն զարգացումը, աշխատողների ընդհանուր կրթական մակարդակի բարձրացումը: ԱՄՆ-ում 1880-ական թվականների սկզբից համալսարաններինկից բացվեցին գործարարության առաջին դպրոցները, որոնք բացառիկ նշանակություն ունեցան կառավարիչներինոր սերունդների պատրաստմանգործում: Պատմամշակուքային որոշակի նախադրյալ պիտի համարել հենց բուն ամերիկյան հասարակության յուրահատկությունը, որտեղ հավաքվել էին ձեռներեց, պրպտող մարդիկ, որոնք «նոր աշխարհը» յուրացնելիս հույսը պետք է դնեին միայն իրենց վրա, «ինքն իրեն ստեղծած» վաղ բուրժուական իդեալին լավագույնս համաէր գործուպատասխանող մարդիկ, որոնց նորարարական մոտեցումը տարածվում նեության ամեն բնագավառի վրա:

ԳԼՈՒԽ

2. ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

ԱԿՆԱՐԿ

Տնտեսական, գիտատեխնիկական,սոցիալ-պատմականզարգացումը անհրաժեշտաբար տարածվեց նան արտադրության կազմակերպման ն կառավարման վրա: Մանուֆակտուրային բնորոշ գործելակերպն ու մտածելակերպըխոչընդոտում էին մեքենայական տեխնիկայի, արտադրության նոր եղանակի ամբողջ հզորությունը բացահայտելուն ն լիարժեքորեն գործադրելուն: Հանրային աշխատանքի արտադրողականությունըակնհայտորեն չէր բավարարում ընդհանուր վերելքի հարաճուն պահանջներին, արտադրողականության հետագաաճը փաստորենփակուղի էր մտել կառավարմանոլորտի անբավարարզարգացման պատճառով: Այդ հակասության հաղթահարումը, որ առաջընթացի հրամայականով օրվա խնդիր էր դարձել, բաժին ընկավ «գիտական կառավարման» դպրոցին, որն էլ հենց նշանավորեց կառավարմանգիտության վերջնականձնավորումը, ինչպես նան բուն կառավարման/մենեջմենթի/ առանձնացումը` որպես գործունեության ինքնուրույն ասպարեզ: 2.7.1.

Գիտական կառավարման դարոցը

Այս դպրոցիձեավորման սկիզբը թվագրվում է 7424 դարի 80-ական թվականների 1915 թթ. գործունեության հետ, վերջով, կապված է Ֆրեդերիկ Թեյլորի /1856 այնպես որ «գիտական կառավարում» անվանմանը զուգահեռ /այդ անվանումը վերջնականապեսամրագրվելէ 1910 թ./, դպրոցն իրավամբ կոչվում է նան «Թեյլորի համակարգ» կամ պարզապես` թեյլորիզմ: Գիտական կառավարմանդպրոցի գաղափարներըզարգացրել են նան Թեյլորի -

ժամանակակիցները,նրա հետ համագործակցողկամ նրանից անկախ, սակայն նույն հունով ընթացող գիտնականների մի ամբողջ բույլ: Առավել նշանավոր են 1924/, Վենրի Գանտը /1861 1919/, Գարինգտոն էմերՌոբինսոն Թաունը /1844 /1853 /1856 19317, 19417, 1935/, Լուիս Բրենդեյսը սոնը Ֆրեդերիկ Հելսին /1856 /1867 /1878 1949/, 1944/, Կարլ Բարտը Հորենս Վարթուեյը Սենֆորդ Թոմսոնը /1860 1924/ ն նրա տիկինը` Լիլիան Ջիլբրետը: 1939/, Ֆրենկ Ջիլբրետը /1868 1947/, որի հիմնարար աշխատությունՍրանց է հարում նան Հենրի Ֆորդը /1863 են» /1928/ «Իմ ն «Այսօր ն վաղը» /1930/, թեպետ ներում` կյանքը իմ նվաճումներն հատուկ անդրադարձ չկա գիտական կառավարման դպրոցի հիմնադրույթներին, սակայն Ֆորդի աշխարհայացքային, մեթոդաբանական դիրքորոշումը դրանցից էապես չի տարբերվում, իսկ նրա անվանն առնչվող կառավարմանհամակարգը՝ «Ֆորդիզմը», ըստ էության գիտական դպրոցի սկզբունքների գործադրումն է որոշակի արտադրուբյան՝ ավտոմոբիլաշինությանմեջ /հարահոսի գործածումը/: Ֆ. Թեյլորը 1895 թ. հանդես եկավ «Ինժեներ-մեխանիկների ամերիկյան ընկերության» /հիմնադրվել է 1880 թ./ տարեկան ժողովում, «Գործավարձիհամակարգը» թեմայով զեկուցմամբ: Հետագա հետազոտությունները, փորձի կուտակումը, կառավարման սկզբունքների ճշգրտումը թույլ տվեցին 1903 թ. Թեյլորին հանդես գալ ավելի հիմնարար զեկույցով` «Արտադրության կառավարումը»: Նույն վերնագրով լույս տեսած գրքին 1911 թ. ավելացավ Թեյլորի մյուս հիմնարար աշխատությունը՝ «Գիտական կառավարման հիմունքները», այդպիսով լրացնելով ու ամփոփելով գիտական կառավարմանհիմնադրույթները: Արժեքավոր հրապարակումներիցեն նան Հ. էմերսոնի «Արտադրողականության տասներկու սկզբունք» /1911/, Լ. Բրենդեյսի «Արտադրության արդյունավետության նոր հայեցակարգը»/1911/, Ֆ. Ջիլբրետի «Գիտական կառավարման հիմունքները» /19117, Լ. Ջիլբրետի «Կառավարման հոգեբանությունը» /1914/ մենագրությունները: -

-

-

-

-

-

-

-

-

-

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Գիտականկառավարմանդպրոցի հիմնականխնդիրըՖ. Թեյլորը ձնակերպել է հետեյալ կերպ. մարդիկ հեշտությամբ արձանագրում են անտառածածկույթիկրճատումը, ջրի ոչ խնայողական գործածումը, հողի բերրիության անկումը, բնական պաշարների սպառման վտանգը, սակայն քչերն են պատկերացնում,որ շատ ավելի անխնայողաբար է գործածվում, զուր է ծախսվում մարդկային աշխատանքը` սխալ կազմակերպմանե սխալ ուղղորդման հետեանքով: Ամենամեծ չարիքը, որ գրեթե համատարածէ արտադրական ձեռնարկություններում, «Գլուխ պահելու» երնեույթն է, «դիտավորյալ դանդաղ աշխատանքը», «զինվորավարի աշխատելը», «չկամությամբ աշխատանքը», այսինքն` այն իրավիճակը,երբ բանվորներն աշխատում են նվազագույն արտադրողականությամբ,միաժամանակ ներշնչելով ղեկավարությանը, թե իբր կաշվից դուրս են գալիս: Կառավարմանխնդիրն է, հետնաբար, վերացնելով այդօրինակ աշխատանքը, հաղթահարել աշխատանքիարտադրողականության վերելքի հիմնական խոչընդոտը ե ապահովել ձեռնարկատերերիու բանվորների միջե այնպիսի համագործակցություն, որ ամեն մի բանվոր ձգտի աշխատել առավելագույն արտադրողականությամբհ̀օգուտ թե՛ իր ե թե՛ ամբողջ ձեռնարկությանշահի: Թեյլորն առանձնացնում է «չկամությամբ աշխատանքի» հետեյալ երեք պատճառները |2, էջ 11-18) բանվորներիշրջանում արմատացածայն մոլորությունը, թե իբր արտադրողականության աճի հետեանքով իրենք աշխատանքիցզրկում են իրենց ընկերճներին,այսինքն՝ իբր աճում է գործազրկությունը, ձեռնարկատերերի անտեղյակությունը ամեն մի աշխատանքի համար անհրաժեշտ ստույգ ժամաքանակից, ինչի հետեանքով նախաձեռնությունը լիովին անցնում է բանվորներին, աշխատանքիկոպիտ, փորձնական,անարտտադրողական հնարքները, պատճառով բանվորների գործադրածջանքերի մեծ մասը զուր կորչում է: «Սովորական կառավարման լավագույն եղանակ» Թեյլորն անվանում է «նախաձեռնությանե խթանման» համակարգը.այստեղ ձեռնարկատերերըտեղյակ չեն տեխնոլոգիային, բուն աշխատանքի իրականացման մեջ զիջում են աշխաւոողներին ճարտարությամբ, իրազեկությամբ, ուստի ն ամեն կերպ՝ նյութապես ու բարոյապես, խթանում են նրանց` ապավինելով բանվորների նախաձեռնությանդրսնորմանը: «Լավագույն» համարելով հանդերձ` Թեյլորը այս կառավարմանը տալիս է հետնյալ բնութագիրը. «Արտադրականձեռնարկությունների20-ից 19-ում բանվորներն իրենց շահերին ուղղակի հակասող են համարում ձեռնարկատերերիհամար լիարժեք նախաձեռնություն դրսեորելը ն փոխանակամբողջ ուժով աշխատելու ու ձեռնարկատիրոջըառավելագույն քանակի ե լավագույն որակի արտադրանք տալու, նրանք գիտակցաբար աշխատում են այնքան դանդաղ, որքան համարձակվում են` փորձելով միենույն ժամանակ ներշնչել իրենց տերերին, թե բավարար եռանդովեն աշխատում» |2, էջ 27): Նորույթը` գիտական կառավարումը, որը եղած լավագույնից «ոչ թե պարզապես լավն է, այլ՝ անհամեմաւո լավը» |2, էջ 28|, հենվում է չորս հիմնադրույթի վրա: 1. Գիտություն՝ ավանդականհնարքներիփոխարեն:Ձեռնարկությանղեկավարությունը մշակում է արտադրության գիտական հիմքերը, այսինքն` ոչ քե նախկինի պես ամեն բանվոր աշխատում է իր իմացածի պես, ավանդական եղանակներով,մեկընդմիշտ ձեռք բերված ւիորձով, այլ հատկապեսվարչակազմն Է նախաձեռնություննստանձնում, որոնում-գտնում աշխատանքային ամեն մի գործողության կատարման լավագույն եղանակը/«միակ լավագույն եղանակը»/: -.

-.

որոնց

-.

ՉԼՈՒԽ

2.

3.

4.

2.

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

ԱԿՆԱՐԿ

Բանվորների գիտական ընտրություն: Եթե նախկինում բանվորն ինքն էր մասնագիտանում, իր կարողությունների ն ցանկության չափով /ինչն էլ «նախաձեռնությունը» լիովին թողնում էր նրան/, ապա գիտականկառավարման պարագայում ձեռնարկության ղեկավարությունն է իրականացնումբանվորների ընտրությունը, ուսուցումը, հետագա կատարելագործումը: Վամագործակցություն՝ անհատականաշխատանքիփոխարեն:Ղեկավարությունը իրականացնում է բանվորների ն ձեռնարկատերերի«ջերմ համագործակցությունը»` ի նպաստ մշակած գիտական հիմունքների գործադրման, արտադրության բոլոր ոլորտների համապատասխանեցման գիտական կառավարման սկզբունքներին: Աշխատանքի ն պատասխանատվությանհավասար բաշխում ղեկավարության ն բանվորների միջն. եթե նախկինում ողջ աշխատանքն ու պատասխանատվության մեծ մասը ընկած էին բանվորների ուսերին, ապա այժմ վարչակազմը ստանձնում է այն աշխատանքը, ինչն ավելի է համապատասխանում նրա կարողություններին:

Առաջին սկզբունքին հետամուտ` գիտական կառավարման դպրոցի ներկայացուցիչները նպաստեցին աշխատանքային ամեն մի գործողությունն իրականացնելու առավել արդյունավետ, արագ ն հարմար եղանակները հայտնաբերելուն, սխալ ու անարտադրողական, դանդաղկոտ ու աշխատատար եղանակները վերացնելուն, ավելորդ ջանքերի ու անտեղի ժամանակի ծախսումները իսպառ կրճատելուն: Այդ նպատակով լայնորեն գործադրվում էր ժամանակաչափումը /քրոնոմետրաժ/, երբ աշխատանքային գործընթացը տրոհվումէր պարզագույն գործողությունների ն չափվում էր ամեն մի գործողության կատարմանվրա ծախսվող նվազագույն ժամանակը, այսպես կոչված` «Ժամանակային միավորը»: Այս ուղղությամբ հազարավոր փորձեր կատարվեցին արտադրության տարբեր ճյուղերում, աշխատանքի տարբեր տեսակների համար` սկսած բեռների պարզ տեղափոխման աշխատանքից մինչն բարդ մեքենաների զանազան կիրառումը: Օրինակ, Թեյլորն ինքը, մետաղահատման լավագույն եղանակների որոնման ճանապարհին կատարել է ավելի քան 50000 փորձ /դրանց հիման վրա, Կ. Բարտի հետ միասին, Թեյլորը ստեղծեց մետաղահատման հատուկ հաշվիչ քանոն, որը 1900թ. Փարիզի համաշխարհային զուցահանդեսում արժանացավ մրցանակի: Ֆ. Ջիլբրետը ն Ս. Թոմսոնը վայրկյանաչափով կատարվող քրոնոմետրաժին հավելեցին լուսանկարչականսարքի, հետագայում` կինոխցիկի օգտագործումը:Ջիլբրետն անգամ գործողությունների միավոր մտգրեց շրջանառության մեջ` «տերբլիջ» անվանմամբ /իր ազգանունը` հակառակ տառադարձությամբ/,ընդսմին՝ առանձնացվեց 18 տեսակի տերբլիջ /«որոնել», «վերցնել», «ստուգել», «ընտրել» ն այլնՐ համապատասխան խորհրդանիշներով, որոնք կոչված էին դյուրացնելու բանվորների կողմից ամեն մի գործողության կատարումը | 1, էջ 24-26, 41-43): ճշգրիտ հաշվարկված աշխատաժամանակը, ստույգ ընտրված գործիքներնու եղանակները կազմում են ամեն մեկի օրվա անելիքը /«դասը»` թեյլորյան լեզվով/, որի կատարումը պարտադիր է, իսկ գերակատարումը ենթադրում է որոշակի պարգնավճար: Այս կերպ` ամեն ոք գտնում է իրեն համապատասխանաշխատանք, «իր ֆիզիկական ն հոգնոր ունակություններին առավելագույն մատչելի աշխատանքը», ինչը, իսկապես, «հարկադրում է նրան գործադրելիր լավագույն կարողուբյունները, արթնացնում է նրա պատվախնդրությունն ու եռանդը, ապահովում է այնպիսի վարձատրություն, որը թույլ է տալիս ավելի լավ ապրել, քան նախկինումէր» |2, էջ 144, 145):

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Գիտական կառավարման դպրոցի սկզբունքների հետնողական կիրառումը զարկ տվեց բացառիկ կարնորության երկու նորամուծության`ստանդարտագմանն պլանավորման: Իհարկե, ստանդարտացումը վաղուց էր հայտնի մարդկությանը ն լայնորեն կիրառվում էր, օրինակ, մանուֆակտուրային արտադրության մեջ: Նորությունն այստեղ ստանդարտագմանտարածումնէր ոչ միայն գործիքների,այլն բուն աշխատանքային գործողությունների,աշխատողի վարքագծիվրա: Մինչդեռ պլանավորումը, որը նույնպես ընդհանուր ձնով կիրառվում էր /բանակ,արքունիք, շինարարություն ն այլն/, հատկապես թեյլորականների ջանքերով նորովի ըմբռնվեց՝ որպես կազմակերպության կանոնավոր ու արդյունավետ գործունեության անքակտելի տարր: Արտադրությանմեջ առաջ եկան պլանավորմանստորաբաժանումները /Ծեյլորը դրանք անվանում էր նան «բաշխման» բաժիններ, դրանց դերը կազմակերպության ամբողջ համակարգում նմանեցնելով յուրատեսակ «հաշվիչ պալատի»/, որոնք հետագայում հարատնեցին` ապահովելով մարդկանց համատեղ գործունեության կառավարման հիմնական գործառույթներից մեկի իրականացումը: Պլանավորումը դարձավ մտավոր աշխատանքիառանձին բնագավառ,ինքնուրույն

մասնագիտություն: Գիմնավորելով բանվորների ընտրության ն ուսուցման տնտեսական շահավետությունը, հաստատագրելով այդ գործառույթը` որպես ամեն մի կազմակերպության բնականոն գործառությանպարտադիր պայմաններիցմեկը, գիտական կառավարման դպրոցը ուրվագծեցհետագա մասնագիտական տեխնիկականուսուցման համակարգը: Գիտական կառավարման սկզբունքների ներդրումը համոզիչ ապացուցեց, որ «ճիշտ մարդը` ճիշտ տեղում» սկզբունքը ավելի ձեռնտու է իրականազնել կազմակերպության ղեկավարության միջոցով ն նրա հսկողությամբ, քան թե նախկինի պես` աշխատանք ընտրելու ն մասնագիտանալու նախաձեռնությունը լիովին թողնելով իրեն՝ բանվորին: Թե՛ բանվորների ն թե՛ ձեռնարկատերերի համար գիտական կառավարման երկուստեք շահավետ լինելը հատկապես ցայտուն է վարձատրության ն խթանման ասպարեզում: Նախկին եղանակներից լավագույնը` «նախաձեռնությանն խթանման» համակարգը, ինչպես ասվեց, իրականում սահմանափակում էր խթանման ներուժը, խոչընդոտում էր լիարժեք նախաձեռնություն դրսնորելուն: Այնպես որ, 2» դարի վերջին ուշագրավ բազմաթիվ փորձեր էին արվում խթանումն ավելի արդյունավետ ու արդարացիդարձնելու ուղղությամբ: Թեյլորը բացահայտում է խթանմանբոլոր նախկին համակարգերի ն դրանց բարեփոխման փորձերի հիմնական արատը, ելակետային սխալը, այն է՝ աշխատանքի կատարման եղանակը տնօրինում են իրենք` բանվորները, այլ ոչ թե ղեկավարությունը: Խթանման թեյլորյան համակարգի վճռորոշ առավելությունը հենց այն է, որ «աշխատանքի կատարման արագության խնդրի լուծումը ամբողջովին վարչակազմի ձեռքին է» |2. էջ 157): Գիտական կառավարումը, կազմակերպության վարչակազմին հանձնելով թե՛ «միակ լավագույն եղանակը» որոնելը ն թե՛ «ճիշտ մարդը` ճիշտ տեղում» սկզբունքի իրագործումը, փաստորեն նրան է ընձեռումոչ միայն բանվորներին խթանելու նախաձեռնությունը,այլն իրական աշխատանքի լիակատար հսկողությունը: Ահա թե ինչու հենց վերջինս` «անբաժանելի հսկողությունն է ներդաշնակությանգլխավոր տարըը» |2, էջ 157|Գիտականկառավարման դպրոցին հատուկ խթանմանհամակարգի սկզբունքները հանգում են հետնյալ հիմնադրույթներին՝ աշխատավարձ վճարվում է մարդուն, այլ ոչ` նրա զբաղեցրածաշխատատեղին. «վարձատրությունը չի կարելի շփոթել բարեգործությանհետ» |3, էջ -

»

`

ԳԼՈՒԽ

2.

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

ԱԿՆԱՐԿ

1141.հակառակ պարագայում ծաղկում է «չկամությամբ աշխատանքը», անհնար է պայքարել միտումնավոր սաբոտաժի բացահայտ ն քողարկված ձների դեմ, վճարաչափերը պետք է հիմնվեն ստույգ գիտելիքի, այլ ոչ թե գուշակությունների վրա. դրա հնարավորությունը լավագույնս տրամադրում է «ժամանակային միավորների» իմացությունը,

»

գիտելիքի վրա հիմնված վճարաչափերն են արդարացի. արդարացի վարձատրությունըթեյլորականներն իրավամբ կարնորում են, համարելով վարձատրության խնդիրը պայթուցիկ նյութի չափ վտանգավոր, այնպես որ դրա արդարացի կարգավորմամբ ն նորմավորմամբ «կարելի է վերացնել բախումներիինը տասներորդը» |4, էջ 1411, ստույգ

»

»Ջ

»

»

միօրինակ /համեմատելի/ ն արդարացի վճարաչափերի սահմանման շնորհիվ ապրանքներն ավելի էժան են արտադրվում, միաժամանակ` բանվորներն ավելի բարձր աշխատավարձեն ստանում, քան նախկինում, խթանման արդյունավետության առումով անցանկալի է թե չափից քիչ վճարելը ն թե՛ չափից շատ վճարելը. վերջին հանգամանքը բացատրվում է նրանով, որ չափազանց շատ վաստակելիս «շատերն սկսում են աշխատել անփույթ, դառնում են անկարգապահու շռայլող» |2, էջ 143), ն առհասարակ «վճարաչափերի շատ արագ բարձրացումը սովորաբար լոկ մարդկանց ագահությունն է արթնացնում, սակայն իջեցնում է նրանց աշխատունակուբյունը» |3, էջ 1171.

հատկապես արդյունավետ է այն պարգեմտրման խթանողդերը, որն անմիջապես է հետնում կատարված աշխատանքին. «շատ քիչ մարդ կա, որ ունակ է առաջ նայելու մեկ շաբաթ, ծայրահեղ դեպքում` մեկ ամիս` սպասելով գալիք վարձատրությանըն դրա շնորհիվ ամբողջ ուժով աշխատելու», այնպես որ, միջին բանվորը պետք է հնարավորին չափ շուտ իմանա իր աշխատանքի արդյունքները ն շոշափելի պարգնատրումը, եթե ղեկավարությունն ուզում է նրանից մշտապես ակնկալել աշխատանքայինեռանդի դրսնորում |2, էջ 79):

Գիտական կառավարմանդպրոցը, անտարակույս, իր վաստակի հետ մեկտեղ, ուներ նան լուրջ տեսական, աշխարհայացքային թերություններ, մասնավորապես՝ այս դպրոցի ներկայացուցիչները թերագնահատում էին կազմակերպության արտաքին միջավայրի դերը, իսկ ներքին միջավայրի առումով ոչ միայն չէին օգտագործում, այլե ուղղակի վնասակար էին համարում միջանձնային հաղորդակցումը ն այլն: Այս, տվյալ փուլում անխուսափելի, թերությունները հետագայում շտկվեցին մյուս դպրոցների կողմից: 2.12.

Վարչական դպրոցը

Կառավարման «վարչական» /ադմինիստրատիվ/ կամ «դասական» դպրոցը, որ է 224 դարի առաջին տեսական մտքի զարգացման մեջ հատկապես առանձնանում

կեսին, առնչվում է հիմնականում ֆրանսիացի ինժեներ, արդյունաբերող,կառավար1925/ գործունեությանը:Նրա դիրքորոշմանն ման տեսաբան Անրի Ֆայոլի /1841 են հարել ն տվյալ դպրոցին բնորոշ դատողությունները զարգացրել անգլիացի տեսաբանԼինդալ Ուրվիկը, ամերիկացիներ Ջեյմս Մունին, Լյութեր Գյուլիկը ն այլք: -

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Գրականության մեջ, «գիտական» ն «վարչական» դպրոցները համեմատելիս, տարածվածմի ւփիոխաբերությունէ գործածվում, թե Ֆ. Թեյլորը կազմակերպության կառավարմանիր համակարգն ստեղծումէր «ներքնից», իսկ Ա. Ֆայոլը` «վերնից» (5, էջ 190-191. 6, էջ 255. 7, էջ 58-59 | Թեյլորը ուշադրությունը կենտրոնացրել էր արտադրամասի,բուն աշխատանքի վրա, նա կատարողականաշխատանքիռացիոնալացումից էր շարժվում դեպի ընդհանուր կառավարմանխնդիրները, մինչդեռ Ֆայոլը կենտրոնացավ կառավարման գործառույթների պարզաբանման վրա` վարչակազմի աշխատանքի ռացիոնալացումից վերստին հանգելով ընդհանուր կառավարմանխնդիրներին: «Վարչական» դպրոցի ներկայացուցիչները կառավարումը դիտարկում են ոչ միայն արտադրության մակարդակում, այլ որպես համընդգրկուն, համապիտանիմի գործընթաց,որը կիրառելի է բոլոր տեսակի կազմակերպությունների` արտադրական ձեռնարկության, պետական մարմնի, առետրամիջնորդական ընկերության, զորամասի ն այլնի համար: ապահովագրական գործակալության, Ա. Ֆայոլի հիմնարար աշխատությունը «Ընդհանուր ն արդյունաբերականկառավարում» /1916/ մենագրությունն է, իսկ առավել հակիրճ ձնակերւպումները տրված են կառավարման հարցերով 2-րդ միջազգային համագումարում Ֆայոլի կարդացածհռչակավորզեկուցման մեջ /Բրյուսել, 1923 թ. սեպտեմբեր/:Արժեքավոր հրապարակումներից են Ջ. Մունիի ն Ա. Ռեյլիի «Առաջադեմ արդյունաբերություն» /1931/ Լ. Ուրվիկի «Կառավարման տարրերը» /1943/ ն այլ մենագրություններ: Ֆայոլը, դասակարգելով ամեն մի կազմակերպությունում բոլոր գործողությունները, ապա նկարագրելով կառավարման հիմնական գործառույթները, մշակում է ղեկավարի գործունեության յուրատեսակ վարքականոնը/նշանավոր 14 սկզբունքները. տես` 1-ին գլուխը/, ինչպես նան քննարկում այդ կանոնները արդյունավետորեն կենսագործելու համար անհրաժեշտ անձնային հատկանիշները: Ըստ «վարչական» դպրոցի մոտեցման` բոլոր կազմակերպություններում, անկախ դրանց բնույթից, չափից, գործունեության ուղղվածությունից, կարելի է առանձնացնել գործողությունների /օպերացիաների/ հետնյալ 6 խումբը. տեխնիկական, առետրային, ֆինանսական, պահպանության, հաշվողական ն վարչական /ադմինիստրատիվ/ |8, էջ 41): Կառավարել նշանակում է ապահովել բոլոր վեց խումբ գործողություններիբնականոն ընթացքը: Վարչական գործառույթըդրանցից մեկն է, սակայն այնպիսին, որ «եթե վարչական գործառույթը պատշաճ ձնով է իրականացվում, ապա կարելի է ենթադրել, որ մնացած գործառույթներիիրականացումն էլ բարվոք վիճակում է» |8, էջ 44): Ուստի Ֆայոլը իր ուշադրությունը կենտրոնացրելէ հատկապես վարչական գործողություններիխմբի վրա (մասամբ դրանով էլ պայմանավորվածէ այս դպրոցի անվանումը), առանձնացելով կառավարման հետնյալ հիմնական գործառույթները` կանխատեսում, կազմակերպում, տնօրինում (տնօրինություն), համաձայնեցում ն վերահսկում: Ի տարբերություն «գիտական» կառավարմանդպրոցի, որտեղ ոչ միայն կատարողական ն կառավարման աշխատանքներնեն տրոհված,միմյանցից մեկուսացած, այլն բուն կառավարման մեջ նեղ մասնագիտացումէ ենթադրվում /գործառական ղեկավարություն/, «վարչական» դպրոցը ելնում է այն հիմնադրույթից, որ անգամ ստորին մակարդակի պաշտոնյան որոշակի վարչական գործառույթ ունի, իհարկե անհամեմատ փոքրածավալ`բարձր ղեկավարությանկատարածիկողքին: Կարնորը ոչ թե ծավալն է ինքնին, այլ «դիրքորոշումը». եթե ստորին ն միջին մակարդակի կատեգորիաների «դիրքորոշումը» առավելապես մասնագիտական-տեխնիկականէ

ԳԼՈՒԽ

2.

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

ԱԿՆԱՐԿ

/ըստ տվյալ կազմակերպությանյուրահատկությունների/,ապա բարձր մակարդակի ղեկավարներիդիրքորոշումը հիմնականում վարչական է |8, էջ 44): կառավարել նշանակում է մասնագիտորեն զբաղվել հետնյալ գորՀՎետնաբար,

ծառույթներով՝ -

կանխատեսել,այսինքն` ուսումնասիրել գալիքը

ն

ների ծրագիր, -

-

-

-

ձնավորել գործողություն-

Սազմակերայել,այսինքն՝ «կառուցել կազմակերպության երկակի օրգանիզմը՝ նյութական ն սոցիալական», տնօրինել, այսինքն՝ գործողությանմեջ դնել ձեռնարկությանանձնակազմը, համաձայնեցնել, այսինքն` կապակցելու միավորել, համադրել բոլոր գործողություններն ու ջանքերը, վերահսկել, այսինքն` հետնել, որ աճեն ինչ տեղի կանոնների ն տրվածհրահանգների |8, էջ 42-43|:

ունենա

ըստ

սահմանված

Առավել հանգամանորեն՝ Ֆայոլը շարադրում է կառավարչի հետնյալ պարտականությունները.

1) կազմել գործունեության մի այնպիսի ծրագիր,որտեղ սոցիալական ն նյութական օրգանիզմները կհամապատասխանենձեռնարկության խնդիրներին, կարիքներին ու միջոցներին, 2) հսկել ծրագրի կատարումը, Յ ապահովել միասնական,իրազեկ ու եռանդուն ղեկավարում, 4) օժանդակել անձնակազմի հաջող ընտրությանը, ջանասեր ու բանիմաց մարդկանց նշանակմանը ստորաբաժանումների պետ` իրենց ծառայողական դերին լիովին համապատասխան, 5) ստույգ սահմանել իրավասությունները, 6) միավորել աշխատանքը, համաձայնեցնել ջանքերը, Դ պարզ, հստակ ու ճշգրիտ ձնակերպել որոշումները, 8) խրախուսել պատասխանատվությանն նախաձեռնողականության ոգին, ու 9 կատարված ծառայությունների համար արդարագիորեն հմտորեն վարձատրել, 10) կանխել սխալներն ու թյուրիմացությունները, 11) հարկադրել կարգապահության, 12) հետնել, որ անհւստական շահերը ենթարկվածլինեն ձեռնարկությանշահերին, 13) հատուկ ուշադրություն դարձնել ղեկավարման միասնականությանը, 14) սահմանել համընդհանուր վերահսկողություն, 15) պայքարել կարգուկանոնի չարաշահումների, բյուրոկրատականձնամոլության, թղթարարության, քաշքշուկների դեմ |Բ,էջ 56-57) Վարչական դպրոցի էական տարբերություններից մեկը գիտական դպրոցից այն է, որ կառավարման գործառույթի մասնատման փոխարեն այստեղ պարտադիր է կարգադրության ն ղեկավարման միասնականությունը /որն ընդգրկվածէ Ֆայոլի 14 սկզբունքների շարքում/ «մեկ ղեկավար ն միասնական պլան` ընդհանուր նպատակ հետապնճնդող գործողություններիհամախմճբիհամար» |8, էջ 48):

ՄԵՆԵՋԱԵՆԹՁ

Բացի առավել ընդհանուր բնույթ կրող 14 սկզբունքներից, առաջարկվում են բուն վարչական 5 գործառույթներից ամեն մեկի դյուրին կատարման /նան՝ Ֆայոլի բնորոշմամբ` «վարչական տգիտության» հաղթահարման/ հատուկ կանոններ:Օրինակ, Կանխատեսման գործառույթնիրականացնելիս գլխավորը գործողությունների ծրագրի ստեղծումն է, որն ընդգրկում է կազմակերպությանգործունեության բոլոր կողմերը` տեխնիկական,ֆինանսական, առնտրական ն այլն: Ծրագիրը ապագայի ուրվագիծն է, կազմակերպությանընթացքը՝ որոշակի ժամանակահատվածիհամար նախատեսված ե նախապատրաստված.ծրագիրը չի կարող կանխատեսել գալիք բոլոր իրադարձությունները, սակայն «ծրագիրը մի զենք է, որով կարելի է դեմ առ դեմ դիմավորել այդ իրադարձությունները, հնարավորություն է տալիս ղեկավարին ակնթարթորեն կենտրոնացնել իր ուշադրությունը տվյալ պահին կարնորագույն խնդրի վրա» |8, էջ 55|: Կազմակերպման գործառույթն իրականացնելին, կազմակերպության խոշորացմանը զուգահեռ, հարաճուն կարնորություն է ձեռք բերում շտաբր` որպես բարձր ղեկավարության խորհրդակցականմարմին. «շտաբը մարդկանց խումբ է, ովքեր օժտված են իշխանությամբ: իրազեկությամբ ն ժամանակով, որոնցից կարող է զրկված լինել ղեկավարը. շտաբը մի տեսակօգնական է, որ ամրապնդում ն ընդլայնում է ղեկավարի անձը, դյուրացնում նրա լիազորությունների իրականացումը» լ8, էջ 58-59|Կադրերի հետ աշխատանքը, անձնակազմը արդյունավետորեն տնօրինելը, ըստ Ֆայոլի, ղեկավարից պահանջում են՝ կատարելապեսիմանալ իր անձնակազմը, ազատվել անընդունակներից. սա բնավ դյուրին գործ չէ, «ղեկավարից բարձր բարոյական հատկանիշներ են ակնկալվում, մասնավորապես`քաղաքացիական քաջություն, որը հաճախ ավելի դժվար է դրսնորել, քան ռազմականքաջությունը», քաջատեղյակ լինել այն պայմաններին, որոնք կապում են կազմակերպությունը ե ծառայողներին.ղեկավարը երկակի դեր է կատարում` պաշտպանում է ձեռնարկության /բաժնետերերի/ շահերը ծառայողներին ծառայողների շահերը բաժնետերերի շահերից. այս կրկնակի խնդիրը ներդաշնակորեն լուծելու նպատակով` ղեկավարը պետք է իմանա ընդհանուր իրավիճակը, ունենա պարտքի զգացում ն նրբանկատություն,լինի արդարամիտու -.

-

-.

-`

-.

-.

-`

եռանդուն, դրական օրինակ ծառայել. «ղեկավարի ճշտապահության, նվիրվածության ն ակտիվության օրինակը միշտ ավելի հզոր խթան է ենթականերիհամար, քան պատժի վախը», պարբերաբար անցկացնել անձնակազմի տեսչական վերահսկում,

մշտական խորհրդակցություններ անցկացնել, տեղեկանալ աշխատւսակիցների կարծիքին, ճշտել, թե ինչպես են ըմբռնվել իր կարգադրությունները, որքանով են կատարվել. այս կերպ ղեկավարը նան հնարավորություն է ստանում լավագույնս ճանաչելու իր ենթականերին, չտալ, որ մանրուքները գրավեն իր ողջ ուշադրությունը. վարչական աշխատանքի ամենամեծ վտանգն Է սա, ուստի ղեկավարը պիտի կարողանպ իր լիազորությունների մի մասը վերահանձնել իր ենթականերին ու շտաբին` ծանրաբեռնելով նրանց այն աշխատանքով, որում իր անձնական մասնակցությունըպարտադիր չէ. «ղեկավարը չի կարող ամեն ինչ անձամբ Քույլ

ԳԼՈՒԽ

2.

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ՋԱՐԳԱՑՄԱՆ

տեսնել ն ամեն ինչ անձամբ անել, սակայն տեղյակ լինել» |8, էջ 61-66):

ճա

ԴԱՏՄԱԿԱՆ

ԱԿՆԱՐԿ

պարտավոր է ամեն ինչին

զորՂեկավարը պիտի հետնի որոշակի կանոնների հատկապես մ/ե'րահալման ծառույթն իրականացնելիս. Ինչպես նկատում է Լ. Ուրվիկը, ամեն մի ղեկավար կարող է արդյունավետորենվերահսկել իր հետ անմիջաբարշփվող 5 6 աշխատակցի գործունեությունը, մինչդեռ, եթե ենթակաների թիվն աճում է թվաբանորեն, ապա նրանց միջն հնարավոր կապերինը (որոնք ղեկաւլարի ուշադրությունն են պահանջում)` երկրաչափորեն:Լուծումն այն է, որ ամեն մակարդակիղեկավար հավասարաչափ ունենա ն պատասխանատվություն,ն՛ իշխանություն |6, էջ 271-272): Բոլոր երկու կանոնները՝ պարագաներում հարկավոր է պահպանել Ֆայոլի ձենակերպած վերահսկումը պիտի լինի ժամանակին(անգամ շատ լավ կազմակերպված,սակայն ուշացածվերահսկումըանօգուտ է) ն անպայման գործնականհետնանքներունենա 8, էջ 66): «Վարչական» դպրոցի հիմնադրույթները դիմացան ժամանակի փորճությանը: Ֆայոլի ն նրա համախոհներիզարգացրածգաղափարներըլրացրին, հարստացրին «գիտական» կառավարման դպրոցի հիմնադրույթները: Կառավարման հիմնարար ըմբռնումը, իրոք, վեր բարձրացավ արտադրամասի մակարդակից,իալ կառավարման հիմնական գործառույթների դասդասումը, սկզբունքների ն կանոնների մանրամասն ձնակերպումը նոր, ավելի բարձր կարգավիճակ հաղորդեցին բուն կառավարման գիտությանը: Եվ եթե «գիտական» անվանումը իրավամբ տրվեց Թեյլորի հիմնադրածդպրոցին, ապա նույնքան հիմնավորվածէր «վարչական» դպրոցի մյուս բնութագրումը` «դասական»: Իսկ, լայն իմաստով` երկուսն էլ ն՛ գիտական են, ն դասական, քանի որ այդ դպրոցների ներկայացուցիչների ջանքերով վերջնական ճանաչում գտավ կառավարմանգիտությունը, ամփուփտեսք ստացան մի շարք տեսություններ ն սկզբունքներ: -

2173.

Մարդկայինհարաբերությունների ն վարքաբանական գիտությունները դարոցը

Այս դպրոցն էլ է դասվում կառավարման դասական դպրոցների շարքը: Ի տարբերություն նախորդ երկուսի, որոնք ինքնուրույն են ձնավորվել ն գործել, «մարդկային հարաբերությունների»դպրոցի կենսագրությունը ածանցյալ է, ծագել է «գիտական» կառավարման դպրոցի հիմնադրույթների գործնականներդրմանընթացքում արձանագրվածհակասուբյունների շնորհիվ: Ինչպես դիպուկ բնորոշել է արդյունաբերականսոցիոլոգիայի պատմության մասնագետ Պոլ Ալբուն, այս դպրոցը թեյլորիզմի կողմնակի հետնանքն է, «տեխնիկականդիպվածիարդյունք» |9, էջ 3): Իսկապես, դպրոգի ձնավորման պատմությունն սկսվել է 1924 թ., երբ Չիկագո քաղաքի Վոտորն արվարձանում տեղակայված «Վեսթերն էլեկտրիկ» ընկերության ձեռնարկություններում փորձեր ձեռնարկվեցին գիտական կառավարման ներդրման նպատակով: Եվ լոկ հետագայում, երբ ընկերության ղեկավարությունը գիտակցեց, որ փակուղի է մտել, որ թեյլորյան գաղափարներն անբավարար են, ն փորձերը շարունակելու համար հրավիրեց Հարվարդի համալսարանի ադմինիստրատիվ ֆակուլտետի մի խումբ հոգեբանների` էլթոն Մեյոյի գլխավորությամբ, նոր միայն զուտ գործնական նպատակներ հետապնդող ձեռնարկումը վերածվեց լուրջ ու երկարատնգիտափորձի, հիմք դարձավ կառավարման նոր դպրոցի ձեավորման: Իհարկե, մինչ այդ էլ հոգեբանությունըհեռու չի մնացել արտադրության, կառավարճան, կազմակերպությունների գործունեությանն առնչվող հարցերից: Կառա3-

մենեջմենթ

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

վարման ասպարեզում հոգեբանության մեթոդների գործադրմաննախակարապետն է համարվում գերմանացի հոգեբան ն փիլիսոփա Հյուգո Մյունստերբերգը /18631916: Նրա հիմնարար աշխատությունը` «Հոգեբանությունը ն արդյունաբերությա արդյունավետությունը» /1912թ./, նվիրվածէ մասնագիտականպիտանիության թեստերի կիրառությանը ն գնահատվում է որպես հոգետեխնիկայիձեավորման հիմնաքար: Հոգեբանության դիրքերից «գիտական»կառավարմանսկզբունքների սահմանափակության, մասնավորապես` դրանց բնորոշ տեխնոկրատիզմի,վարձատրության դերի գերագնահատման, միջանձնային ն ներխմբային գործոնների դերի թերագնահատմանքննադատության առումով բացառիկ արժեքավոր է անգլուհի 1933/: ՕԹեպետ Ֆոլետի հայացքներն անմիՄերի Ֆոլետի գործունեությունը /1868 ջականորեն չեն ազդել «մարդկային հարաբերությունների» տեսական եզրահանգումների վրա, սակայն հետագայում, մանավանդ նրա հոդվածների ն զեկուցումների ժողովածուի հետմահու հրապարակմամբ /«Դինամիկ ադմինիստրացիա», 1942 թ./, Մ. Ֆոլետի ազդեցությունը վարքաբանականգիտությունների զարգացման վրա ընդունում են շատերը |6, էջ 290-297: Կառավարման տեսությունների հարացույցի /պարադիգմա/փոփոխման առումով ուշագրավ է ծանոթանալքննարկվող դպրոցի ծնունդը պայմանավորած «տեխնիկական դիպվածի» էությանը: Այսպես, երբ «Վեսթերն էլեկտրիկի» ղեկավարությունը փորձեր կատարեց լուսավորության ն աշխատանքիարտադրողականության կապը բացահայտելու նպատակով, սկզբնապես գիտական կառավարմանդպրոցի հիմնադրույթներըլիովին հաստատվում էին. մասնավորապես,որքան հաջողվում էր կարգավորել լուսավորությունը, այնքան բարձրանում էր աշխատանքի արտադրողականությունը: Այդ փորձերից մեկի ընթացքում առանձնացվել էր վեցական բանվորուհիներից բաղկացած երկու խումբ: «Հսկիչ» խմբում աշխատանքային պայմաններն անփոփոխ էին, այնինչ «փորձարարական» խմբում տարբեր փոփոխություններ էին կատարվում /«միակ լավագույն եղանակը» որոնելիս/: Այն, որ փորձարարականխմբում հաստատվում էր լուսավորության բարելավման ն աշխատանքի արտադրողականությանմիջն ուղիղ համեմատականկապը, լիովին հասկանալի էր ու կանխատեսելի: Անբացատրելին այն էր, թե ինչու՞ է աճում աշխատանքի արտադրողականությունը հսկիչ խմբում, երբ դրանում ոչ մի փոփոխություն չի կատարվում, ն նման երնույթ ակնկալելու ոչ մի հիմք չկա: Վենց այս հանգուցային հարցին էլ փորձեցին պատասխանել էլթոն Մեյոն ե նրա համախոհները /Ֆրից Ռոթլիսբերգեր, Վիլյամ Դիքսոն ն այլք/: /1880-1949/ Վոտորնյան փորձերը շարունակվեցին մինչն 1932 թ., ծավալուն աշխատանք կատարվեց, մի շարք արժեքավոր մենագրություններ լույս տեսան, այդ թվում՝ է.Մեյոյի «Արդյունաբերականքաղաքակրթության սոցիալական հիմնախնդիրները» /1945թ./, Ֆ. Ռոթլիսբերգերի ն Վ. Դիքսոնի «Կառավարումը ն բանվորը» /1941 թ./, նույն Ռոթլիսբերգերի «Կառավարում ն բարոյականություն» /1942 թ./ աշխատությունը ն այլն: Վստակ ձնակերպելով հետազոտական խնդիրները, այն է` ինչո՞վ բացատրել «անսպասելի, անտրամաբանական իրավիճակը», ո՞րն է պատճառը արտադրողականության այդ «անշեղ վերելքի, որն անտեսում է փորձարարականփոփոխությունները» |10, էջ 63, Մեյոն սկսեց փորձերի մի նոր շարք: Մասնավորապես,սկսեցին միտումնավոր վատացնել աշխատանքիֆիզիկական պայմանները, օրինակ, իջեցվեց լուսավորվածության մակարդակը, ընդհուպ «լուսնի լույսի», սակայն արտադրողականությունը, այս անգամ երկու խմբում էլ, շարունակում էր աճել: Այսինքն` մարդիկ ավելի արդյունավետ էին աշխատում, այնինչ պայմաններն ավելի քան հեռու էին լավագույնը լինելուց: -

`

ԳԼՈՒԽ

2.

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

ԱԿՆԱՐԿ

Գետնաբար, այստեղ դրսնորվում է հզոր մի գործոն, որը չի բացատրվում գիտական կառավարման հիմնադրույթներով: Եվ ահա Մեյոն ու մյուսները վարկած առաջ քաշեցին, ըստ որի, աշխատանքի արտադրողականության ն արտադրության արդյունավետության մեջ նախկինում անտեսված գործոնը մարդկային փոխհարաբերություններն են` համակրանքըն հակակրանքը, բարոյահոգեբանականմթնոլորտը, խմբային արժեքները, հաղորդակցման ոճերը, ղեկավարի վարվելակերպը, խմբի ազդեցությունը անդամի վարքագծի վրա ն այլն: Վերը նշված հսկիչ խմբի պարագայում մասնավորապես վճռորոշ էր եղել այն հանգամանքը, որ բանվորուհիներն իրենց հանդեպ հետաքրքրություն ու հարգանք էին զգացել, իրենց համարել կարնոր փորձի մասնակիցներ, համակվել պատասխանատվությանզգացումով, իսկ խմբի առաջնորդը լիովին սատարում էր վարչակազմին ն նույն դիրքորոշմամբ տոգորում մյուսներին: Հաջորդ փորձերի ընթացքում հայտնաբերվեց ու բացատրություն ստացավ հակադիր երնույթը. 14 տղամարդուց բաղկացածխումբը ոչ մի կերպ դրական չէր արձագանքում ադմինիստրացիայի խրախուսանքին, ն՛ աշխատանքի արտադրողականությունը մնում էր ոչ թե միջին, այլ նույնիսկ ամենավատ աշխատողի մակարդակին: ՛Դատճառը, ինչպես պարզվեց, տվյալ խմբի առաջնորդի դիրքորոշումն էր. նա թշնամաբար էր տրամադրվածվարչակազմի հանդեպ, վերջինիս ձեռնարկումների մեջ սպառնալիք էր տեսնում խմբի ու անձամբ իր` որպես առաջնորդի, գոյությանը ն կարողացել էր մյուսներին էլ տրամադրել ընդդեմ ղեկավարության բոլոր քայլերի: 1933 թթ. համաշխարհային Թեպետ հոտորնյան փորձերն ընդհատվեցին 1929 տնտեսական ճգնաժամի պատճառով, դրանից հետո էլ երկրորդ համաշխարհային պատերազմը հետին պլան մղեց այդօրինակ հետազոտությունները, սակայն հետպատերազմյանշրջանում, 50-ական թվականների սկզբից, մարդկային հարաբերությունների դպրոցը վերելք ապրեց: Մեծ ու փոքր կազմակերպություններն սկսեցին լրջորեն զբաղվել արտադրության կառավարման սոցիալ-հոգեբանական խնդիրներով, ստեղծեցին հոգեբանական ծառայություններ,մարդկային հարաբերությունների բաժիններ, հրատարակվեցին բազմաթիվ գրքեր, նկարահանվեցին հատուկ կինոնկարներ, պարբերաբար միջազգային գիտաժողովներ էին հրավիրվում, կատարվում փորձի փոխանակություն: Նույն 50-ականներին, ավանդաբար գործածվող «մարդկային հարաբերություններ» անվանմանը զուգահեռ սկսեց կիրառվել նան «մարդկային գործոն» անվանումը, որն էլ նշանավորեց այս դպրոցի յուրատեսակ սահուն անցումը, ընդգրկումը վարքաբանական գիտություններին բնորոշ ընդհանուր հոսանքի մեջ: Եթե արժեքավորենք մարդկային հարաբերությունների դպրոցի տեսական վաստակը, որպես կառավարման տեսության դասական դպրոցներից մեկի, կարելի է առանձնացնել հետնյալ դրույթները՝ -

-

-.

-

-.

մարդու աշխատանքային վարքը հնարավոր չէ ո՛չ լիովին ըմբռնել, ոչ էլ լիարժեքորեն կառավարել, եթե սահմանափակվենք«տնտեսականմարդու» հայեցակարգով, մարդը նախնառաջսոցիալական էակ է ն կողմնորոշված է խմբային վարքագծի չափանմուշներին,

աշխատանքային խումբը ոչ թե մեկուսացվածանհատապաշտներիխառնակույտ է, այլ բարդ սոցիալական միկրոաշխարհ, խմբային գործոնները կարող են ավելի վճռորոշ լինել` որպես անձի վարքի կարգավորիչ, քան տնտեսական գործոնները: ՅՑ

ՍԵՆԵՋՍԵՆԹ

Այս դպրոցի ջանքերով էր, որ հոգեբանությունն ու սոցիոլոգիան մտան արտադրական կյանք, լծվեցին կազմակերպությունների կառավարման բազմատեսակ խնդիրներիլուծմանը: Հիմք դրվեց սոցիալ-հոգեբանականմի շարք երնույթների ուսումնասիրության՝ փոքր խմբերի, առաջնորդման,համախմբվածության,միջանձնային հարմարման /ադապտացիա/ ն այլն: Ներխմբայինգործոններիքանակական հետազոտությունները ծնունդ տվեցին մի նոր գիտաճյուղի` սոցիոմետրիայի, որի հիմնադիրն է համարվում ամերիկացի հոգեբան ն սոցիոլոգ Ջեկոբ Մորենոն /18921974/: Կառավարմանտեսությունը հարստացավ մարդու սոցիալական վարքի մեխանիզմների ն մոտիվացիայի մասին նոր գիտելիքներով, որոնք հետագայում նպաստավոր եղան բուն մոտիվացիայի սկզբունքային նոր տեսությունների համար (Դուգլաս Մակ-Գրեգոր,ԱբրահամՄասլոու, Ֆրեդերիկ Հերցբերգ ն այլք): Միննույն ժամանակ, «մարդկայինհարաբերությունների»դպրոցի ներկայացուցիչները հասան ծայրահեղության, քանի որ սկսեցին թերագնահատել տնտեսական գործոնների դերը: Նրանք փորձում էին կազմակերպության ներսում առկա բոլոր .հարաբերությունները հանգեցնել մարդկանց միջն անձնական, հուզական հարաբերություններին ւ, վերջիններիս կարգավորման միջոցով կարգավորել Սան սոցիալ-

տնտեսականխնդիրները, ձնավորել փոխըմբռնմանն համերաշխությանմթնոլորտ: Այնուամենայնիվ, եթե վարչական դպրոցը իսկապես ընդհանրացրեց,զարգացրեց գիտական կառավարման դպրոցի հիմնադրույթները, մնալով, այնուհանդերձ, միննույն հունի մեջ, ապա մարդկայինհարաբերություններիդպրոցը նան լրացրեց նախորդ երկուսին, գտավ իր ուրույն հայեցակարգը: Կառավարման տեսության զարգացման պատմությունը վերլուծելիս դպրոցների առանձնացումըյուրատեսակ մի տուրք է ավանդույթին:Կառավարմանգիտության ձեավորման արշալույսին հստակ էր հետնյալ օրինաչափությունը` այս կամ այն դպրոցը կենտրոնանում էր որնէ առաջատար մտածողի շուրջը` Թեյլորի, Ֆայոլի, Մեյոյի, կամ նրանցից անկախ ն ինքնուրույն գործող անհատները ընթանում էին այդ ռահվիրաների բացած հունով: Այս իմաստով կառավարման տեսության դասական դպրոցները քննարկվածերեքն են: Ժամանակակից գիտության համար առավել ստույգ են «ուղղություն», «հոսանք» ն «մոտեցում» բնորոշումները: Կառավարչական մտքի երկու ազդեցիկ ուղղությունները` վարքաբանականգիտությունները ե քանակական մոտեցումը /կամ` «կառավարման գիտությունը»/, ոմանք շարունակում են ներկայացնել իբրն կառավարչականմտքի «դպրոցներ» |11, էջ 65711 սակայն, վերոհիշյալ նկատառումներով,դա լոկ պայմանականանվանում է: վարք բառից/ Վարքաբանական|բիհեյվիորիստական,անգլերեն` Ետհճտօո ուղղությունը հենվում է «մարդկային հարաբերությունների» դպրոցի հիմնադրույթների վրա, սակայն ավելի լայն, ընդգրկուն մոտեցմամբ: Իհարկե, այդ դպրոցի շատ ներկայացուցիչներնույնպես հակված էին լայն ընդհանրացումներանելու, սակայն նրանց բուն մոտեցումը կառավարմանը, վերջիվերջո, սահմանափակվում էր միջանձնային հարաբերությունների կարգավորմանխնդրով: Վարքաբանականգիտությունների ներկայացուցիչները /հոգեբաններ, սոցիալական հոգեբաններ, սոցիոլոգներ, կառավարմանտեսաբաններ/չեն մեկուսացնում իրենց ուսումնասիրության առարկան սոցիալական լայն միջավայրից, ոչ թե լոկ արձանագրում են միջանձնային, խմբային գործոնների կարնորությունը /առավել ես՝ չեն գերագնահատում դրանք, ինչպես վարվեցին «մարդկային հարաբերությունների» կողմնակիցները` տուրք տալով ծայրահեղությանը/,այլ դրսնորում են ավելի հավասարակշիռ, համակարգային,համալիր մոտեցում: --

ԳԼՈՒԽ

2.

ԿԱՈՍՎԱՐՄԱՆ

ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԶԱՐԳԱՑԱԱՆ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

ԱԿԵԱՐԿ

Բացի այդ, վարքաբանական գիտություններն ավելի խորն են թափանցում անձի ներաշխարհը, նրա պահանջմունքների ն դրդապատճառների համակարգը, ավելի հարուստ ու գունեղ են ներկայացնում անձի աշխատանքային վարքի ն կազմակերպությաններքին ու արտաքին միջավայրի փոխադարձ պայմանավորվածությունը, ղեկավարի աշխատանքի ոճը, առաջնորդմանմեխանիզմները ն այլն: Վերջապես, վարքաբանական գիտությունները ոչ միայն դեպի «ներս» են

բափանցում` անձի աշխարհը, այլն դեպի «դուրս»` ներկազմակերպականկապերի ու առնչությունների աշխարհը ն դիտարկում են անձի դերակատարումները ոչ միայն որպես փոքր խմբի անդամի, այլն ողջ կազմակերպության կառավարման բոլոր գործառույթներիմեջ ընդգրկվածության,անձնական ու խմբային մասնակցության տեսանկյունով: Փաստորեն, գիտական մոտեցման առումով, այստեղ

«մարդկային հարաբերությունները» ընդլայնված

են

«մարդկային ռեսուրսների»

/կամ «մարդկային ներուժի»/, ինչին վարքաբանականգիտությունները միավորել են «մասնակցողական» /պարտիսիպատիվ/կառավարմանզանազան հայեցակարգեր: 2:74.

Քանակական մուռեցումը

Կառավարչական մտքի մյուս հիմնական ուղղությունը «քանակական մոտեգումն» է. այս նկարագրական անվանումն արդեն մատնացույց է անում մոտեցման էությունը, այն է` քանակական վերլուծության ու կանխատեսմանզանազան մեթոդների գործադրումըկառավարման խնդիրների տեսական լուսաբանման ն գործնական լուծման ընթացքում: Խորհրդառուսական ն հայրենական գրականության մեջ օգտագործվում է նան «մաթեմատիկական մեթոդները ն մոդելները տնտեսության մեջ» անվանումը: էականն այն է, որ կառավարչականմտքի այս փաստորեն ձնավորվեց թեյլորիզմի վերածննդի ալիքով, ժառանգեց «գիտական» կառավարման հիմնադրույթները`ամրապնդելով դրանք ժամանակակիցմի քանի գիտաճյուղերի, հատկապես` մաթեմատիկայի ն վիճակագրության, քակակական վերլուծությանմիջոգների հարուստ զինանոցով: Ի դեպ, ամերիկյան հեղինակները ծագումնաբանական այդ կապը լեզվական կաղապարներովեն արտահայտում` կոչելով քանակական մոտեցումը «կառավարման գիտություն» /ոոճցօոտծու ՏՇլԹոշ։/, թեյլորիզմի համար պահպանելով գիտական կառավարումը /ՏՕԹոէհՇ ՈՈՅոճցօտծու: «Միակ լավագույն եղանակը», որին թեյլորականներըձգտում էին փորձնական ճանապարհով, ըստ էության, չփոխեց իր որակական բկույթը, սակայն քանակական մեթոդները վիթխարիառավելություններ ապահովեցին ժամանակակից մենեջերներին: Հետնաբար, այս մոտեցման շրջանակներում, եքե պարզ է կառավարմանորեէ գործընթացի մոդելը, ապա խնդիրը տեղափոխվում է տարբերակների որոնման, ճշգրտման, քանակական փուիոխությունների վերլուծությամբ իսկապես միակ լավագույն եղանակը հայտնաբերելու հարթություն: Քանակական մոտեցումը ընդլայնում է նան կառավարչական մտքի հորիզոնները, հնարավորություն է ընձեռում ավելի խորն ըմբռնել կառավարման օբյեկտի էությունը, ներքին կառուցվածքը, ամեն մի օղակի առանձնահատկությունները, քանի որ ենթադրությունկերի ու կռահումների փոխարեն ամեկ մի իմացություն, գաղափար, առաջարկություն ճշգրտվում է տարբեր մոդելներով, բազում փոփոխականներով, բազմատեսակփորձարկումներով: Ամբողջ կառավարմանհամակարգը դառնում է ավելի չափելի, քանակապես արտահայտելի, համեմատելի, բարելավվում ու առավել արդյունավետ են դառնում կառավարմանբոլոր գործառույթները:

ուղղությունը

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Քանակական մոտեցումը լայնորեն կիրառվում է հատկապես կանխատեսման ռազմավարականպլանավորման, կազմակերպություններում տեդեկատվական հոսքերի մշակման ն կարգավորման, կառավարչական որոշումներ կայացնելու ն ու

այլ

գործընթացներում: 2.2.

ԳԱՄԱԿԱՐԳԱՅԻՆ

ԵՎ ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ՄՈՏԵՑՈՒՄՆԵՐԸ

ՄԵՋ

Ի տարբերություն կառավարման ավանդական տեսությունների, որոնք շեշտը դնում էին խնդիրների/գիտականկառավարմանդպրոց/, կառուցվածքների/վարչական դպրոց(, մարդկանց/մարդկային հարաբերությունների ու վարքաբանական տեսությունների/վրա, 20-րդ դարի երկրորդկեսիցսկսեցին ձնավորվել ն ճանաչում ստանալ, այսպես կոչված՝ սինթետիկ/համադրման/ տեսությունները, որոնք կառավարումը դիտում էին որպես բազմագործոն,համալիր ն փոփոխականերնույք` իր բազմաթիվ կապերով ներքին ու արտաքինմիջավայրերի հետ: Խոշոր տեսաբան, հանրաճանաչ Փ. Դրաքերը 50-ական թվականներին ձեակերպեց ըստ նպատակների կառավարման տեսությունը, որի համաձայն` կառավարումը, որպես գործընթաց,պետք է սկսել նպատակիսահմանումիցն հետո միայն անցնել գործառույթների` որպես դրան ,հասնելու միջոցների ձնակերպմանը ն հստակեցմանը:Այդ տեսությունը արմատապեսփոխեց կառավարմանգործընթացի տրամաբանությունը ն սկիզբ դրեց նոր մոտեցումների որոնմանը, որոնց արդյունքում էլ ձեավորվեցին իրավիճակայինմոտեցման, ռազմավարականկառավարման ն այլ ժամանակակիցտեսությունները, իսկ կազմալլերպությունը սկսեց դիտարկվել որպեսհամալլարգ: «Համակարգ» հասկացությունը առաջին անգամ հանդիպում է հին հունարենում ն նշանակում է առանձինմասերից բաղկացածամբողջություն: Այդ ամբողջուբյունը ոչ թե առանձին մասերի պատահական հավաքածու է, այլ փոխադարձաբար իրար հետ կապված մասերի միասնություն, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր տեդն ու դերը համակարգում ն անմիջականորեն ազդում է վերջինիս գործունեության վրա: Եթե մասերից մեկը խափանվում է կամ չի կատարումիր գործառույթը, ապա համակարգը դադարում է գործելուց կամ գործում է ոչ լիարժեք: Ավտոմեքենաները, համակարգիչները, հեռուստացույցները համակարգերի օրինակներ են: Դրանք բաղկացած են բազմաթիվ մասերից, որոնցից յուրաքանչյուրը գործում է մյուս մասերի հետ փոխկապակցվածա̀պահովելով նրանց բնորոշ նպատակային որոշակի հատկությունը: Յուրաքանչյուր համակարգիմասերը ոչ միայն փոխկապակցվածեն, այլն գտնվում են իրարից կախյալ վիճակում |11, էջ 79Է Օրինակ, ավտոմեքենան չի կարող աշխատել, եթե կտրվելէ էլեկտրասնուցման հաղորդալարը: Գամակարգերեն նակ բոլոր կենսաբանականմարմինները: Մարդու բնականոն գոյությունն ու գործունեուքյունը կախվածէ բազմաթիվ, միմյանց կապված օրգանների ճիշտ աշխատանքից: Վամակարգայինմոտեցման թափանցումըկառավարմանգործընթացներ20-րդ դարի երկրորդ կեսին օբյեկտիվ անհրաժեշտություն էր, քանի որ արտադրության մասշտաբներիաճն ու տնտեսականկապերիխճճվածությունը ստիպում էին համեմատաբար խոշոր հարցեր լուծելիս հաշվի առնել ընդունվող որոշմանն առնչվող

ԳԼՈՒԽ

2.

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

ԱԿՆԱՐԿ

բոլոր հիմնահարցերի համալիրը, առանձին գործոնների կապն ու փոխպայմանավորվածությունը, անմիջական ու հեռանկարային հետնանքներըՆ այլն: Մինչ այդ, համակարգերիտեսության զարգացումն ու գործնականկիրառումը կապվածէր ճշգրիտ ու տեխնիկականգիտությունների հետ, ն միայն դրանից հետո այն սկսեգ կիրառվել նան կառավարման գործընթացներում:Առաջինը կառավարման գիտության դպրոցն էր, որ կազմակերպությունն իր ներքին կառուցվածքով տեսականորեն սկսեց դիտարկել որպես մի ամբողջություն, որը գործում է արտաքին միջավայրում ն անքակտելիորեն կապված է նրա հետ: «Համակարգ» հասկացությունն ունի միայն իրեն բնորոշ, որոշակի ընդհանուր ճանաչում գտած հատկանիշներ, որոնք բնութագրական են բոլորի համար ն որոնք առանձնահատուկ նշանակություն են ստանում, երբ կազմակերպությունն է դիտարկվում որպես համակարգ: Դրանց թվին են դասվում. առանձին մասերի /տարրերի, ենթահամակարգերի/առկայությունը, դրանց որով էլ ապահովվում է համակարգի փոխկապակցվածությունը, թյունը, ընդհանուր կամ գլխավոր նպատակի գերակայությունը, ունեն ամբողջականկաառանձին մասերը /տարրերը, ենթահամակարգերը/ ոուցվածք ն հարաբերական անկախություն, առանձին մասերը ունեն նպատակներ, որոնք գլխավոր նպատակի նկաւոմամբ հանդիսանում են ենթանպատակներ, համակարգն ունի իր կառուգվածքը,որն ապահովում է նրա կայունությունը, առանձին մասերից յուրաքանչյուրի հանգեցնում է մյուսների ն համակարգի փոփոխությանը: -`

ամբողջ

-.

-.

-.

-

փոփոխությունը

-

Յուրաքանչյուր կազմակերպություն պետք է դիտարկվի որպես համակարգ՝ վերջինիս բնորոշ բոլոր հատկանիշներով: Համակարգերն անհամար են, բազմաբնույթ, ունեն իրենց նշանակությունը, նպատակները, գործելակարգը ն այլն, միաժամանակ ունեն նան որոշակի ընդհանրություններ, որոնք էլ հնարավորություն են տալիս համակարգերը բաժանել որոշակի խմբերի: Արտադրական ն տեղեկատվական համակարգերը ենթարկվում են ընդհանուր ճանաչում գտած հետնյալ դասակարգմանը. 1. Բնական ն արհեստական համակարգեր Յուրաքանչյուր կենդանի օրգանիզմ, առանձին վերցրած, յուրահատուկ բնական համակարգ է: Արհեստականհամակարգերը ձնավորվում են այն ժամանակ, երբ մարդիկ կազմում են խմբեր` նպատակադրվածհամատեղ գործունեություն իրականացնելու համար: Արհեստականհամակարգերը ձնավորվել են անհամար տարբերակներովն իրարից զանազանվում են` ինչպես նպատակներով, այնպես էլ` գործունեության բնույթով: Դրանց շարքն են դասվում երկրի պաշտպանականն սոցիալական ապահովման համակարգերը, ավտոլցման կետն ու հիվանդանոցը: Իսկ արդյունաբերականձեռնարկությունը` որպես համակարգ, իր մեջ ներառում է մի շարք այլ` արտադրական, որակի վերահսկման, հաշվառման, տեղեկատվական ն այլ ավելի փոքր համակարգեր: 2. Սոցիալական, «մարդ մեքենա» ն մեքենայական համակարգեր Համակարգը, որը կազմված է բացառապես մարդկանգից, դիտարկվում է որպես սոգիալական համակարգ: Օրինակ կարող են ծառայել կառավարականհիմ-

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹՁ

նարկները, քաղաքական կուսակցությունները, հասարակական ակումբները, արհմիությունները ն այլն: Արհեստական համակարգերի մեծ մասը «մարդ մեքենա» համակարգերն են: Դժվար է պատկերացնելորնէ համակարգ, որ բացառապես կազմված լինի մարդկանցից ն առանց, թեկուզ ամենապարզ, սարքավորումների,իրականացնի արտադրատնտեսական գործունեություն: Եթե հանդիպում են որոշ շատ փոքր օբյեկտներ, են: ապա դրանք, որպես կանոն, այլ համակարգի ենքահամճակարգեր Մեքենայականհամակարգերը գործող համակարգ համարվելու համար պետք է ինքնուրույն օգտվեն արտաքին միջավայրի ռեսուրսներից, ապահովեն սեփական գործունեությունը ն հարձարվեն արտաքին միջավայրին: Ավտոմեքենան ինքնին բավական բարդ տեխնիկական համակարգ է, ունի իր ենթահամակարգերը, բայց ինքնուրույն գործել չի կարող: -

Բաց ն փակ համակարգեր Փակ է համարվում այն հաձճակարգը,որը գործում է իր ներքին ռեսուրսների հաշվին ն չի արձագանքում արտաքին ճիջավայրի փոփոխություններին, չի ենթարկվում արտաքին միջավայրի ազդեցությանը: Օրինակ, ժամացույցը` այնքան ժամանակ, որքան ապահովված է ներքին էներգիայի աղբյուրով: Իրականում ամբողջովին փակ համակարգեր գոյություն չունեն, բայց «փակ հաճակարգ» հասկացությունը լայն տարածում է գտել կազմակերպությունը որպես 3.

համակարգդիտարկողգիտականհետազոտություններում:

Վերափոխում

Մուտք

Տեղեկատվություն,

հումք, կաւվիտալ, աշխատանքային ռեսուրսներ |

ցժանկար2.1.

Լ

"|

Սուտքի մշակում ն ձնափոխում/կախվածէ

արդյունավեկառավարման

տությունից/

Ելք

յ

Արտադրանքկամ ծառայություն, | սոցիալականպատասխանատվություն,շուկայում -՞ մասնաբաժին,աշխատակիցների բավարարվածություն Է

Կազմակերպուբյունը որպես բաց համակարգ 117. էջ 60)

Բաց է համարվում այն համակարգը, որն առնչվում, համագործակցումէ արտաքին միջավայրի հետ: Բոլոր կենդանի օրգանիզմները ն այն համակարգերը, որոնք պարունակում են կենդանի օրգանիզմներ, առնչվում են արտաքին միջավայրի հետ, ենթարկվում այդ միջավայրի ներգործությանը: Աճեն մի կազմակերպություն` ձեռնարկություն, բանկ, դպրոց ն այլն, բաց հաէ ռեսուրսներ, իրականացնում մակարգ է, որն արտաքին միջավայրից ստանում նրանց ձենափոխմճան գործընթացըԱնարտաքինմիջավայրինվերադարձնում ստեղծված արդյունքը, որի իրացումը հնարավորություն է տալիս նորից ձեռք բերել ռեսուրսներ ն շարունակել գործունեությունը: Կայուն ն ոչ կայուն /իոփոխական/ համակարգեր Կայուն է համարվում այն համակարգը, որի հատկություններն

4.

կամ փոխվում են

գործելաձնով: կրկնվող գործընթացների ու

կերպը էականորենչեն փոխվում Օրինակ կարող է ծառայել միջնակարգ դպրոցը: «Կայուն համակարգը» պայմանականհասկացություն է, քանի որ բոլոր համակարգերն էլ ենթարկվում են փոփոխության: Եթե դրանք ժամանակի որոշակի /երկար/ հատվածումկայուն են կամ գտնվում են կրկնվող իրավիճակում, ապա հնա40

ԳԼՈՒԽ

2.

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

ԱԿՆԱՐԿ

րավոր է ավելի հստակ ընկալել համակարգի գործունեության օրինաչաւփությունները, ավելի արդյունավետ իրականացնելկառավարչականներազդեցուբթյունը: Մշտական ն ժամանակավոր համակարգեր ժամանակավորհամակարգերըստեղծվում են նախատեսվածորոշակի ժամանակահատվածիհամար, որից հետո վերացվում են: Այդպիսի օրինակ է ընտրարշավի համար ձնավորվածհենակետը, կազմակերպությունումստեղծված ժամանակավոր հանձնաժողովըն այլն: Ընդհանրապես, արհեստական համակարգերը,որպես կանոն, ժամանակավոր են, բայց, ուսումնասիրության ու պրակտիկ գործունեությանկարգավորման նկատառումներով, այն համակարգերը, որոնք գոյատեում են երկար ժամանակահատվածում, պայմանականորեն համարվում են մշտական: Օպերատիվ կառավարման համակարգը, որն աստիճանաբար ենթարկվում է փոփոխության, գործնականորեն հեռանկարային պլանավորման տեսանկյունից համարվում է մշտական գործող համակարգ: Որպեսզիհամակարգնընդունվի որպես այդպիսին, առանձնացվիուրիշ համակարգերից, պետք է ունենա սահմաններ, որով անջատվում է արտաքին միջավայրից: Վամակարգիսահմանները կարող են լինել ինչպես ֆիզիկական, այնպես էլ ըմբռնողական/կոնցեպտուալ/: Եթե կազմվի համակարգի բոլոր բաղադրիչների ն դրանց բնորոշ սահմանափակումներիանվանացանկը, ապա այն բոլորը, ինչ գտնվում է սահմանափակտարածքի շրջանակներում, համարվում է համակարգ, իսկ ինչ գտնվում է այդ տարածքից դուրս` շրջակա միջավայր: Ֆիզիկական սահմանները որոշվում են քարտեզով /հատակագծով/,հաճախ՝ սահմանվումօրենսդրությամբ, օրինակ` որնէ բնակավայր: Սոցիալական համակարգերն ունեն ըմբռնողականսահմաններ: Օրինակ` ձեռնարկությունը իր ներքին միջավայրով: Արհեստականհամակարգի սահմանները բաց են, թափանցիկ, ինչն էլ հնարավորություն է տալիս նրանց առնչվել արտաքին միջավայրի հետ: Վամակարգեր կազմող առանձին մասերը հաճախ իրենք են համակարգ ն համարվում են որոշակի համակարգի ենթահամակարգեր: Յուրաքանչյուր մարդ բնական համակարգէ, հաստոցը՝ տեխնիկական համակարգ, բայց ձեռնարկության` որպես համակարգի, դիտարկման ժամանակնրանք հանդես են գալիս որպես ենթահամակարգեր: Յուրաքանչյուր համակարգ, որպես կանոն, գտնվում է որնէ այլ` ավելի խոշոր համակարգի կազմում: «Բացառությամբ ամբողջ տիեզերքի, բոլոր համակարգերը հանդիսանում են ենթահամակարգեր» |12, էջ 51) Ենթահամակարգը կառավարմանկարնոր հասկացություններից է: Կազմակերպության ղեկավարությունն ինքն է կանխամտածված ձնավորում կառուցվածքային ստորաբաժանումներ/տես` գլուխ 5-17/, որոնք հանդիսանում են ենթահամակարգեր՝ իրենց նպատակներով, խնդիրներով ն որոնք, իրենգ հերթին, ունեն ենթահամակարգեր, ավելի փոքր ստորաբաժանումներ: Ի տարբերություն համակարգային մոտեցման, որը դիտարկում է կազմակերպությունը որպես արհեստական բարդ համակարգ, որի բոլոր ենթահամակարգերը կապվածեն իրար ն յուրաքանչյուրում տեղի ունեցող փուիոխությունները ազդում են մյուսների ն համակարգի վրա ամբողջությամբ վերցրած, կառավարման դասական դպրոցներն ու տեսությունները ուշադրությունը կենտրոնացնում էին առանձին վերցրած որնէ համակարգի վրա` առանց հաշվի առնելու փոխադարձ կապերը 5.

|

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

մյուսների հետ, որն էլ գործնականում սահմանաւիակում էր դրանց կիրառման շրջանակները: Նրանց մի մասը շեշտը դնում էր սոցիալական ենթահամակարգի /բիհեյվիորիստականդպրոց/, մյուսը` հիմնականում տեխնիկական,արտադրական ենթահամակարգի/գիտական կառավարման դպրոց/, երրորդը` կառավարման համակարգի վրա /դասական դպրոց/ ն այլն: Վամակարգերիտեսության շրջանակներում 70-ական թվականներին մշակվեց նե կազմակերպության կառավարման գործընթացներում սկսեց կիրառվել համակարգայինմոտեցումը, որի հիմնադրույթը կազմակերպությանկառավարման գործընթացի դիտարկումն է՝ որպես նրա առանձին բաղադրիչների կապի ն փոխպայմանավորվածությանմիասնություն, այսինքն` շեշտը դրվում է բաղադրիչների կապի կարգավորման վրա: Համակարգային մոտեցումը առաջարկում է համակարգը կառուցել /դիտարկելՐ ելնելով համաժամանակացման/սինխրոնացման/ պահանջներից, այսինքն՝ առանձին, իրար հետ կապված մասերի ու ենթահամակարգերի միաժամանակյա համաձայնեցվածայն գործունեությունից, որն ապահովում է ավելի մեծ արդյունավետություն, քան առանձին վերցրած առանձին բաղադրիչների գործունեության արդյունավետությունների գումարն է: Վաղուց հայտնի է, որ կազմակերպվածմարտականհեծելազորի հարձակողական ներուժը ավելի մեծ է, քան առանձին հեծյալներինը: Նույնը վերաբերում է յուրաքանչյուր /հատկապեսխոշոր արտադրական/ֆիրմայի ու կազմակերպության: Վամակարգային մոտեցումն առաջարկում է ուշադրությունը կենտրոնացնել են առանձին բաղադրիչների այն ւիոխկապակցություններիվրա, որոնք այդ ներուժը: Վամակարգային մոտեցման տեսությունը ենթադրում է համակարգի ն դրա առանձին բաղադրիչների գործունեության դիտարկումը` որպես փոխկապակցված գործընթացներիմիասնություն: Կազմակերպությունը որպես համակարգ դիտարկելիս այդ մոտեցումը, մասնավորապես, պահանջում է կատարել հետնյալ հարցադրումները. որքան տարբեր բաղադրիչներ են ընդգրկված տվյալ համակարգում, ինչպիսին են դրանց միջն պատճառահետնանքայինկապերը, ինչ գործառույթներ պետք է իրականացվենյուրաքանչյուր առանձին դեպքում, ինչպիսին են առկա /պահանջվող/ռեսուրսների փոխարկումները: Ինչպես առանձին բաղադրիչները,այնպես էլ նշված հարցադրումները, համակարգային մոտեցման պահանջներից ելնելով, դիտարկվում են փոխադարձ կապի մեջ՝ հաշվի առնելով ուսումնասիրվող համակարգի նպատակներիհերթագայության պահանջները: Վամակարգայինմոտեցմանտեսությունը ներառում է կազմակերպական,ստեղծագործական,տեսական, գործնական ու փորձարարականտարրեր, որոնք բնորոշ են նան այլ տեսություններին ու մոտեցումներին, բայց ունի նան միայն իրեն բնորոշ

ձնավորու

-

-

-.

-.

առանձնահատկություններ:

՝

տեսությունը խոշոր, հիմնականում ոչ հստակ սահմանված /ձնակերպված/հիմնահարցերի լուծման միջոց է, երբ անհրաժեշտ է կազմակերպվ օգտագործել մեծածավալ ռեսուրսներ: Ընդունված որոշակի ընթացակարգովհանդերձ, որ բնորոշ է համակարգերիտեսությանը,ուշադրության կենտրոնում պահելով առաջին հերթին համակարգի նպատակները ն հետո միայն հաշվի առնելով մյուս խնդիրներն ու դրանց լուծման համապատասխան մեթոդները, համակարգային Նախ`

այս

`

ՉԼՈՒԽ

2.

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

ԱԿՆԱՐԿ

մոտեցումը միաժամանակպահանջում է ստեղծագործական ինքնատիպ աշխատանքի կիրառում: Դա պայմանավորվածէ մի կողմից` հիմնահարցերի բարդությամբ, մյուս կողմից` անհրաժեշտ տեղեկատվության ու տվյալների, որպես կանոն, ու երկիմաստությամբ: Բացի այդ, համակարգի առանձին անբավարարվածությամբ ու դրանց կապերը բնութագրվում են տարբեր ցուցանիշներով ու բաղադրիչներն չափանիշներով, պահանջում տարբեր մոտեցումներ ինչպես ուսումնասիրման, այնպես էլ համակարգի կառուցման ժամանակ: Ընդ որում, յուրաքանչյուր որոշում ընդունելիս անհրաժեշտ է առաջնորդվել համակարգը որպես ամբողջություն դիտարկելու պահանջով: Բնական է, որ համակարգային մոտեցումը չի կարող տալ հստակ ձենակերպված սահմանումներ, որոնք կիրառվեն առանձին համակարգի ուսումնասիրման կամ կառուցման ժաճանակ: Այդ մոտեցումն ընդունում է, որ հիշյալ գործընթացներում կարող են կիրառվել ամենատարբեր մոտեցումներ` սկսած սթափ բանականությունից ելնող հիմնավորումներից մինչն գործառնությունների հետազոտման բարդ տեխնիկականմիջոցների կիրառումը: Վամակարգայինմոտեցումը նախատեսում է հիմնահարցերի լուծման ճանապարհին բոլոր գործոնները, տարրերը, մեթոդները դիտարկել անքակտելի կապերի միասնության մեջ` առաջնորդվելով ընդհանուր /վերջնական/նպատակների արդյունավետ իրականացմանսկզբունքով: Համակարգերի տեսության կիրառումը կառավարման գործընթացներում հնարավորություն տվեց 60 70-ական թվականներին ձեավորել իրավիճակային մոտեցման տեսությունը: Իրավիճակային մոտեցումը, որպես գիտական ուղղություն, մշակվել է Վարվարդի բիզնեսի դպրոցի (ԱՄՆ) կողմից ն 2օ« դարի 70-ական թվականնետեսություն: Ըստ իրավիճարին ճանաչվել որպես կառավարման ժամանակակից միննույն գործառույթը, միննույն մեթոդը կամ մոկային տեսության` կառավարման են Այդ տեսուտարբեր կերպ իրականացվում: տեցումը տարբեր իրավիճակներում է, որ դրանց ձեռքկառավարման մյուս տեսությունները, գտնում թյունը չի ժխտում ն են է լուծելիս: Ավելին, կարող պետք կիրառվեն որոշակի խնդիրներ բերումները ըստ այդ տեսության, շատ մոտեցումներ ն հասկացություններ պետք է ընդունվեն ինչպես կան: Օրինակ` կառավարման ընդհանուր գործառույթները պետք է դիտարկվեն, ինչպես առաջարկվում է դասական դպրոցի կողմից, իրենց անքակտելի կապերի մեջ ն ոչ թե իրարից անջատ: Իրավիճակային մոտեցումն առաջարկում է կառավարչական գործունեությունը կապակցել որոշակի իրավիճակների հետ այնպես, որ դրանց կարգավորումը նպաստի կազմակերպության նպատակների առավել արդյունավետ իրականացմանը: Ուսումնասիրությունների արդյունքում ձնավորվեցին ն ընդհանուր ճանաչում գտան այն մոտեցումները, համաձայն որոնց՝ իրավիճակը ձնեավորող գործոնների վերլուծության արդյունքում անհրաժեշտ է ընտրել համապատասխան մոտեցում կամ մեթոդներ` իրավիճակը կարգավորելու համար, հավանական իրավիճակային գործոններըհաշվի առնել ռազմավարության ընտրության ն իրականացման, կառավարման կազմակերպական կառուցվածքներիմշակման ժամանակ, ղեկավարները կարող են ն պետք է կազմակերպությունը կառավարչական որոշումներով հարմարեցնեն իրավիճակին կամ, եթե հնարավոր է, փոխեն իրավիճակը` ելնելով կազմակերպության պահանջներից: Ինչպես համակարգային, այնպես էլ իրավիճակային մոտեցումը առանձին կանոնների ու լուծման եղանակների հավաքածու չէ, որ ղեկավարները կարող են -

-.

-

-.

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹՁ

օգտագործելգործնականում:Այն ավելի շատ կազմակերպականհիմնախնդիրների բացահայտման/ձնավորման/ ու դրանց լուծման ուղիների որոնման մտածելակերպ է, որում պահպանվում են բոլոր կազմակերպություններիհամար ընդհանուր կառավարման գործընթացինբնորոշ դրույթները: Իրավիճակային մոտեցման գլխավոր օղակը, որի վրա դրվում է շեշտը, իրավիճակն Է` այն գործոնների ու հանգամանքների հավաքակազմը, որոնք առավել ուժեղ են ազդում կազմակերպությանվրա տվյալ ժամանակահատվածում:Դա վերաբերում է ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքինմիջավայրիգործոններին: Իրավիճակային մոտեցումը շեշտը դնում է ներքին ն արտաքինմիջավայրի այն փոփոխականների կամ իրավիճակների վրա, որոնք որոշակի ժամանակահատվածում ավելի մեծ ազդեցություն են ունենում կազմակերպության գործունեության վրա ն, ելնելով արդյունավետությանպահանջներից,կառավարչականներազդեցությունը ուղղում դրանց կարգավորմանը: Միանգամայն արդարացիորենՀ. Կունցը ն Ս. Օ'Դոնելը նշում են, որ «չկա միակ լավագույն պլանավորման եղանակ, չկա միակ լավագույն ղեկավարման եղանակ, խմբերի կազմակերպման միակ լավագույն եղանակ, հսկողության իրականացման միակ լավագույն եղանակ: Ամենալավ հայեցակարգերն ու մեթոդները կարելի է ընտրել գործունեության ոլորտի որոշակի իրավիճակներին ծանոթանալուց հետո» 12, էջ 60) Յուրաքանչյուր իրավիճակում, ըստ ընդհանուր ճանաչում գտած մոտեցման, առաջարկվում է իրականացնել հետնյալ գործողությունները |131 վերլուծել իրավիճակը, բացահայտել որոշակի իրավիճակից բխող պա-

հանջները,

-

ընտրել կառավարման այն մոտեցումները, որոնք առավել չափով համապատասխանում են իրավիճակից բխող պահանջներին, ձնավորել այն ներուժն ու մոտեցումները, որոնք կապահովեն նոր գործելաոճի կամ նոր մեթոդներիկիրառումը, անհրաժեշտ միջոցներ ձեռնարկել իրավիճակին հարմարվելու համար: Իրավիճակային մոտեցման մեթոդաբանությունը ներառում է հետնյալ չորս գործընթացները|11, էջ 831 1. Ղեկավարը պետք է ծանոթ լինի մասնագիտականկառավարմանայն միջոցներին, որոնք ապացուցել են իրենց արդյունավետությունը: Դա ենթադրում է կառավարման գործընթացների, անհատական ու խմբային վարքագծի, համակարգային վերլուծության, պլանավորման,հսկողության ու որոշումների ընդունման քանակական մեթոդներին այլնի ընկալումը: -`

-.

-.

2.

3.

4.

Կառավարման ընդհանուր ըմբռնումներից ն մեթոդներից յուրաքանչյուրն ունի իր ուժեղ ն թույլ կողմերը կամ էլ համեմատականբնութագրերը, այն դեպքում, երբ դրանք կիրառվում են որոշակի իրավիճակներում: Ղեկավարի խնդիրն է կանխատեսել որոշակի մոտեցման կամ մեթոդի կիրառման ինչպես դրական, այնպես էլ բացասականհետնանքները: Ղեկավարը պետք է կարողանա ճիշտ մեկնաբանել իրավիճակը, ճիշտ սահմանել, թե ո՛ր գործոններն են տվյալ իրավիճակում առավել կարնոր ն ի՛նչ հավանականազդեցություն կունենան մեկ կամ մի քանի փոփոխականների տեղաշարժերը: Ղեկավարը պետք է ունենա գործելաձնի որոշակի եղանակները (որոնք կապահովեն նվազագույն բացասական հետնանքներ ն ունեն քողարկված

ԳԼՈՒԽ

2.

ԿԱՌԱՎԱՐԱԱՆ

ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

ԱԿԵԱՐՑ

ամենաքիչ թերությունները) առկա իրավիճակների հետ կապակցելու ունակություն, ստեղծված հանգամանքներում դրանով իսկ ապահովելով կազմակերպության նպատակների իրագործումը ամենաարդյունավետճանապարհով:

Իրավիճակային մոտեցման գործնականկիրառման հաջողությունը հիմնակակախված է որոշակի իրավիճակների ճիշտ ընկալումից ու այն փոփոխականների սահմանումից, որոնք ավելի շատ են կապված ն ազդեցություն ունեն այդ իրավիճակի վրա: նում

2.3.

ՎԱՅ ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ՄՏՔԻ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԻՑ

Կառավարման դասական դպրոցների հիմնադրույթներում ազգային առանձնահատկությունների վերաբերյալ որնէ վերապահումչկա: Համարվել է, որ այդ հիմնադրույթները, թե՛ տեսական ըմբռնման, թե՛ գործնականմարմնավորմանառումով պիտի որ նույնը լինեն, անկախ այն բանից, թե որ երկրում են տեղայնացվում, ինչ ազգային-մշակութային շրջանակներում:Վետագայում,կառավարմանորձի հարստացումը, տարբեր երկրներում գիտական կառավարման ներդրումը, հատկապես ճապոնական մենեջմենթի ուրույն համակարգի ձնեավորումը հուշեցին տեսաբաններին, որ հարկավոր է ըստ արժանվույն հաշվի առնել մի կողմից` միննույն տեսական դրույթների գործադրման ազգային առանձնահատկությունները, մյուս կողմից` տեղական առանձնահատկությունների խորազնին ուսումնասիրությունԱյնպես որ, 20 ներից տեսական եզրահանգումներ անելու անհրաժեշտությունը: դարի 70-ական թվականների կեսից խիստ աճել է հետաքրքրությունը կառավարման ազգային համակարգերի հետազոտությունների հանդեպ, հրապարակվել են ծավալուն մենագրություններ` նվիրվածմարդկանց համատեղ աշխատանքի, կազմակերպությունների կառավարման մեջ ընդհանուր ւ առանձնահատուկ երնույբների վերլուծությանը |14,15, 16, 1Ղ: Մարդկանց համատեղ աշխատանքի կառավարումն ավելի շատ ընդհանրություններ է հայտնաբերում, քան տարբերություններ:Այսպես` ֆինն հեղինակների մի խումբ, քննարկելով ֆիննական կառավարմանառանձնահատկությունները,թվարկում է բարձր կրթական մակարդակը,ղեկավարիբարձր պատասխանատվությունը, կառավարման բաց եղանակը, ճկուն ոճը, աշխատանքային ն արտաաշխատանքային ոլորտների կամրջման կարնորությունը ն այլն 18, որոնք բնութագրական են շատ երկրների, եթե ոչ բոլոր, ազգային համակարգերի համար: Այս առումով պերճախոս է հենց նույն ճապոնական մենեջմենթի օրինակը. ձեավորման նախնական փուլում տիրւսպետում էր տարբերվելու միտումը, իսկ արդեն հասուն փուլում շեշտադրվում է ընդհանրությունը, մասնավորապես,ուղղակի հայտարարվումէ, թե կառավարմանամերիկյան ու ճապոնականոճերը 95 տոկոսով նույնական են|14, էջ 56|: Միննույն ժամանակ` կառավարման համակարգը ենթադրում է ազգային առանձնահատկություններիառկայություն. պլանավորվում, կազմակերպվում, վերահսկվում է մարդկանց աշխատանքը, շահադրդում են ու լիազորություններով օժտում դարձյալ մարդկանց, այլ ոչ թե անշունչ առարկաներինու գործիքներին,իսկ քանի որ մարդկանցմիջն գոյություն ունեն ազգայինյուրահատկությամբ պայմանավորված տարբերություններ, կառավարման գիտությունը, թե՛ ամբողջությամբ վերցրած ն թե՛ առանձին հիմնախնդիրներիառումով, չի կարող հաշվի չառնել այդ տարբերությունները:

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Ճապոնական կառավարման ազգային առանձնահատկոթյուններին նվիրված ծավալուն գրականություն կա |14, 19, 20, 21, 22, 23, 241: Այստեղ խնդիրը ոչ թե սոսկ դրանց լուսաբանումն է, այլ պատմականձեավորման ընթացքի ուրվագծումը: «Դոնկայ» խմբի անդամներըդիմեցին Ճապոնիայի դարավոր մշակույթին, գործող ն մոռացվածավանդույթներին,վերհանեցին անգամ միջնադարյանՃապոնիայում միջանձնային փոխհարաբերություններին բնորոշ տարրերը, կարողացան դրանք զտել, զուգակցել իրական կյանքի պահանջներին, արւոադրության ն կառավարման արդիական իրողությանը, միով բանիվ՝ արարեցին «Նիհոնթեքի կեյեյ» /կառավարման ճապոնական ոճ/ կոչվող այն երեույթը, որը բացառիկ դեր խաղաց ճապոնիայի տնտեսականվերելքի մեջ ե այսօր էլ ապահովում է նրա գերհզոր տերության կարգավիճակը: Այսպես, արդեն 50-ականների սկզբին ճապոնացի մասնագետներըլայնորեն քննարկում էին «մարդկային հարաբերությունների» դպրոցի հիմնական գաղափարները, իսկ 1955 ք., դրանց ներդրման համար ստեղծվեց Արտադրողականության ճապոնական կենտրոնը, ե, ընդամենըմի քանի տարի անց, բոլոր ճապոնական ընկերություններն այս կամ այն կերպ օգտագործում էին այդ գաղաւիարները՝ դարձյալ վերաձուլելով, հարմարեցնելով սեփականազգային-մշակութայինհիմքին: Վարազատորեն արտահայտելովճապոնացիների ազգային առանձնահատկությունները ե, դրանով իսկ, ապահովելով տնտեսական ե սոցիալական մեծ արդյունավետություն, կառավարման ճապոնական համակարգը, իր հերթին, ամրապնդելով ճապոնացիների ազգային ինքնությունը, զորացնում է նրանց նախանձելի կարողությունը` վերցնել ուրիշ ազգերից դրական, ընդօրինակելի փորձը, հարմարեցնել ն յուրացնել` հաշվի առնելով սեփականառանձնահատկությունները: ճապոնական մենեջմենթի ձեավորմամբ կառավարմանընդհանուր գիտությունը նույնպես հարստացավ նոր գաղափարներով ու նոր փորձով, այդ թվում` հենց բուն ճապոնականկառավարման համակարգիստեղծմանուսանելի պատմության

փորձով:

։

ճապոնացիների փորձն ուսանելի է մյուս ազգերի, մանավանդ մեզ` հայերիս համար: 224 դարի վերջին տասնամյակում հայ կառավարչական միտքը հիրավի թռիչքաձն զարգացում ապրեց: Նոր գաղափարաքաղաքական ու սոցիալ-տնտեսական պայմաններում, արդեն կուտակված գիտականհիմքի առկայությամբվստահորեն կարելի է եզրահանգել, որ «հայկական մենեջմենթի»ձեավորումը դարձել է մոտակա տարիներին լուծելի խնդիր: Վայ տեսական միտքը շուրջ 16 դարի պատմություն ունի. Մեսրոպ Մաշտոցի գյուտից հետո ճիշտ այդքան է պահպանվածգրավոր պատմությունը` Մովսես Խորենացուց սկսած: Վեթանոսշրջանի հեղինակներից, մինչմեսրոպյանտեսական մտքի ոչ մի նմուշ չի պահպանվել: Թեպետ վստահաբարկարելի է ասել, որ արդեն ամենավաղ շրջանում հայազգի մտածողներըինչ-որ ձեով պիտի որ անդրադառնային կառավարմանհարցերին, կապված, օրինակ, տնւոեսական կյանքի, բանակի, արքունիքի գործունեության կարգավորման,իշխանական բուրգի զանազան մակարդակների միջե փոխհարաբերությունների կանոնակարգման, աշխարհիկ ե միջպետականհարահոգեոր իշխանությունների գործառույթներիտարանջատման, բերություններում ռազմավարականու մարտավարականխնդիրներիձեակերպման հետ ն այլն: Հայ կառավարչականմտքի բովանդակ ւպատմությունը,դրա փուլերը, զարգացման միտումները, կառավարմանհանգուցային խնդիրների որոշակի մեկնաբանումները տակավին լուրջ ու բազմակողմանի հետազոտության կարիք ունեն: Զուտ

ԳԼՈՒԽ

2.

ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

ԱԿՆԱՐԿ

տեսական, ճանաչողական հետաքրքրությունից բացի, անցյալի տեսական լուծումների իմացությունը կարնոր է հայոց մենեջմենթի ձնավորման համար` ներկայում լինելիություն ապրող այն գործընթացինպատակասլաց ուղղորդման համար, որի արդյունքում կգոյանա կառավարճան մի համակարգ` իր մեջ ներձուլած համամարդկայինլավագույն փորձը ն հայոց ազգային առանձնահատկությունները: Կառավարչական միտքը ներկայացվածէ հայ տնտեսագիտական, իրավաբանական ն սոցիալ-փիլիսուփայականմտքի զարգացմանը նվիրված աշխատություններում |25, 26, 27. ն, օգտվելով պատմիչների հաղորդածից,փորձենք ուրվագծել մի քանի հիմնախնդրի առավել բնութագրական ըմբռնումները: Նշենք, որ հայ մարդկանց համատեղ կյանքի ն գործունեությանկանոնարկման /իսկ գործնականսահմանումները վկայում են տեսականսկզբունքների գոյությունը՝ գրառվածկամ բանավոր/ առաջին փորձ պիտի համարել 356 թ. Աշտիշատի ժողովը /հրավիրված Մեծ Հայքի Տարոն նահանգի Աշտիշատ ավանում՝ Ներսես կաթողիկոսի նախաձեռնությամբ/: Վոգնոր ն աշխարհիկ իշխանավորները մի շարք կանոններ սահմանեցին, որ վերաբերում էին ոչ միայն հավատին, այլն սոցիալական հարաբերությունների կարգավորմանը: Ինչպես Փավստոս Բուզանդն է վկայում, Աշտիշատի կանոնադիր ժողովի մասնակիցները «կարգ ու կանոն սահմանեցին, կազմակերպեցին ն Հայոց աշխարհի բոլոր ժողովուրդը դարձրին իբրն վանականների մի ընդհանուր միաբանություն, բացի ամուսնությունից» |27, էջ 119: Ներսես Մեծն ինքն էլ «շատ հայրենական կարգեր ու կանոններ հաստատեց», որոնց մեջ կային համապարտադիր պահանջներ. «Եվ բոլոր աշխարհին պատվիրում էր նա, նույն ինքն թագավորին, մեծամեծներին ն առհասարակ նրանց, որոնք ուրիշի վրա իշխանություն ունեին, որ գութ ունենան իրենց ծառաների, ստորադրյալների ն աշակերտների վրա, սիրել նրանց իբրն իրենց ընտանիներին, ապօրինի կերպով ու չափազանց հարկերով նրանց չնեղել, հիշեցնելով, որ նրանց համար էլ աստվածկա երկնքում: Ծառաներին էլ պատվիրում էր հավատարիմ ն հնազանդ լինել իրենց տերերին, որի համար վարձք կստանան-տերից»|27, էջ 121,123) Քրիստոնեական վարդապետության ընդհանուր հարցադրումների շրջանակներում հայ մտածողները կարողացել են միանգամայն աշխարհիկ բարոյախոսական սկզբունքներ, ազգային միաբանությանը միտված դրույթներ ձնակերպել, որոնք առնչվում են իշխանավորի ն ստորադրյալի փոխադարձպատասխանատվությանը, ղեկավարի անձնային հատկություններին, նրա անձնական օրինակին, արդարացի վարձահատուցման ապահովմանը,չափավորության դերին ն այլն: Այսպես, Հովհան Մանդակունին/Վովհաննես Ա Մանդակունի, Վայոց կաթողիկոս, ճ՛ դարի վերջ/, քննարկելով քահանայի ն իր ղեկավարածհոտի փոխհարաբերությունները, ձգտում է առանձնացնել ղեկավարին անհրաժեշտհատկությունները` հանդարտ ու զուսպ բնավորություն, հեզություն, խոնարհություն, հավատարմություն, մտերմություն, մարդկային հաղորդակցականություն |27, էջ 373-374): Կառավարման մեջ ղեկավարի բացառիկ դերի մասին է գրում հայ մեծ փիլի450/: Կատարյալ ղեկավարը միաբանության գլուխն սոփա Եզնիկ Կողբացին /380 է համատեղ գործունեության արդյունավետության երաշխավորը, սակայն վատ ղեկավարից էլ ավելի մեծ չարիք չկա. «Տգետ ու անշրջահայաց առաջնորդը բուժելիս խոցում է, ուղղելիս` խորտակում, սիրո փոխարեն ատելություն է ցույց տալիս, ատելության փոխարեն՝ սեր ն միաբաններին իրար խառնելով` անվաստակ է դուրս բերում» |29, էջ 259): Վովհան Մայրավանեցին /Մայրագոմեցի, հայ փիլիսոփա ն եկեղեցական գոր650/ քննարկում է մարդու վարքի ղեկավարման մեջ զանազան ներգործիչ, 5/2 -

-

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ծության միջոցների հարցը` իրավական, օրինական հիմքերի ապահովումից մինչն սոցիալ-հոգեբանական ներազդեցության մեթոդները: Ղեկավարի /իշխողի/ գլխավոր գործառույթը արդար դատելն է, ամեն մեկին արդար վարձահատուցում ապահովելը, իսկ դրան հասնելու գերագույն սկզբունքը չափավորությունն է, չափավորություն` իշխանության գործադրման բոլոր ձներում: Դրա դրսնորումներից է աշխատանքի ճիշտ, համարժեք վարձատրումը. եթե աշխատողինքիչ են վճարում, նա մատնվում է հուսահատության, ոչ միայն արդյունավետորեն չի աշխատում, այլն խորհում է գողություն անելու, անգամ օտար աշխարհներհեռանալու մասին /«... ն երբեմն զանօրէն գողանալն ախորժՒ ն երբեմն խորհի գաղտագնաց լինել ի տար աշխարհ»/. դատապարտելի է նան այն արհեստավորը, ով իր արածի վարձից ավելին է պոկում /«կորուսանէ ն զարուեստաւորն սատանայ, եթե վարձն աւելի առնուցուն քան զգործն»/: Չափավորությունը խախտում է ղեկավարը, եթե դաժանության չափ խիստ է վարվում ենթակաների հետ, եթե կաշառասուն է ու անարդար դատող. «Կորուսանէ ն զիշխանս սատանայ, որ ծանր իշխանութեաննլինիցի, ն գազանացեալ սրտիւ զռամիկսն ահաբեկեսցի, ն վասն շքեղ երեսանց ինչ ն կաշառոց` զիրաւունսն արդարոցն գողանայցէ» |27, էջ 283-286: Կառավարման կարնորագույն հիմնադրույթը` ամեն մեկը, լինի ղեկավար, թե ենթակա, պետք է իր տեղում լինի, իր տեղին ու գործին համապատասխանի. մի սկզբունք, որ ընդհանուր ձեով արտահայտել էին տակավին Պլատոնն ու Արիստոտելը ն որը ստացավ «ճիշտ մարդը` ճիշտ տեղում» ձնակերպումը գիտական կառավարման ներկայացուցիչների կողմից: Իսկ եթե խախտվու՞մ է այդ համընդհանուր պահանջը, խախտվում բոլոր մակարդակներում, կառավարման բոլոր դերակատարումներում, բոլորի կողմից` վարից վեր ու վերից` վար: Այս պարագայում ստացվում է ճիշտ այն պատկերը, որ ներկայացրել է Պատմահայր Մովսես Խորենացին 410495/ իր «Վայոց պատմությունը» եզրափակող նշանավոր «Ողբ»-ում: Ոչ ոք իր տեղում չէ, ոչ ոք չի անում այն, ինչ պարտավոր է անել` համապատասխանելով իր տեղին ու դերին, այլ վարվում է դերակատարմանըհակառակ` «ուսուցիչները՝ տխմար ու ինքնահավան», «կրոնավորները՝ կեղծավոր», «աշակերտները՝ սովորելու մեջ ծույլ, սովորեցնելու մեջ` իութաջան», «ժողովրդականները`ամբարտավան, ստահակ, մեծախոս», «զինվորականները` անարի, պարծենկոտ, զենք ատող», «իշխանները` ապստամբ», «դատավորները` տմարդի, սուտ, խաբող, կաշառակեր, իրավունքը չպահպանող» |30, էջ 238): Եվ այսպես է, քանի որ իր տեղում չէ ղեկավարը, այսպես խառնվել է ամեն ինչ, «որովհետն կառավարիչներըկարգ չեն պահպանում ...» |30, էջ 239|: Վետագայում այս սկզբունքը` ամեն մեկն իր տեղում, իր կարողություններին դդ./ սազական դերում, դառնում է հայ մեծ առակագիրՎարդան Այգեկցու /41 4 խրատականպատումների գլխավոր թեման: Շատերը, որ իրենց կարողություններից վեր բեռ են վերցնում, ոչ միայն չեն կարողանում գործն անել, այլն իրենք են կործանվում` սա է Այգեկցու «Վասն հպարտության» առակի խրատը. «Եւ բազումք կամեցան առնել գործ ինչ որ վեր է քան զկարողութիւն իւր, հպարտութեամբ` ն ոչ կարացին տանել ի կատարումն, այլ ի ծանրութենէ գործոյն սատակեցան» |31, էջ 286): Վավատ ընծայելով Խորենացուն պիտի ընդունել, որ արդեն մ.թ.ա. | դարում հայ գործիչները մտահոգվել են կազմակերպությանգործունեության կազմակերպման հարցերով. դա է հայոց թագավոր Վաղարշակիարածի իմաստը արքունիքի գործունեության կազմակերպման մեջ. «Եվ իր թագավորական տանը օրենքներ է հաստատում, ժամեր է սահմանում արքունիք մտնելու ն իջնելու, խորհրդի, կերուն Սահճմճանում է զինվորական կարգեր` առաջին, խումի զբոսանքների համար:

-

ԳԼՈՒԽ

2. ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

ԱԿՆԱՐԿ

երրորդն երկրորդ,

այլն. ն երկու մարդ գրով հիշեցնողներ, մեկը բարին հիշեցնող, մյուսը` վրեժխնդրությունը: Բարին հիշեցնողին հրաման է տալիս` թագավորի բարկանալու կամ անիրաւ հրաման տալու դեպքում հիշեցնել իրավացին ն մարդասի-

է իրավարարներ արքունի տանը, իրավարարներ քաղաքրությունը: Սահմանում ն ներում ավաններում» |30, էջ 76): Այստեղ կարնորը այն չէ, այդ կանոնակարգումը ընդօրինակվե՞լէ ուրիշներից /դիցուք` Վռոմից/, թե՞ներքնածինէ. փաստն այն է, որ փորձ է արվել վերսուբյեկտային, անանձնականկարգ սահմանելու: Վայոց արքունիքում նախարարների տեղը խստիվ սահմանվածէ եղել հատուկ վավերականցուցակով՝ «գահնամակով» (սա պահլավերեն է, նշանակում է «գահերի տեղերի թուղթ»): Ըստ դրա` ամեն մի նախարարի(օտանուտեր», իշխան) տեղը պայմանավորված էր ավանդական կարգով, արտահայտում էր նրա տնտեսական հզորությունն ու հասարակական կշիռը: Թագավորը միայն առանձնահատուկ դեպքերում (օրինակ` պետական դավաճանություն) կարող էր փոխել այս կաճ այն նախարարի դիրքը այդ աստիճանակարգում: Գահնամակը Արշակունիների օրոք ընդգրկել է 400 անուն (Փավստոս Բուզանդն ավելի մեծ թիվ է հիշատակում՝ 900): Խստիվ կարգավորված է եղել հայոց բանակի կառավարումը:Ըստ սահմանված կարգի` բանակը կազմավորվել է բուն արքունի (ոստանիկ) ն նախարարաց զորագնդերից: Ամեն նախարար, ինչպես հայտնի է, իր տիրույթում լիիրավ տեր էր` գերագույն օրենսդիր, գերագույն դատավոր, հարկահավաք, ուներ սեփական զորք ն այլն: Թագավորի հրովարտակով նախարարներն իրենց զինուժը դնում էին նրա տրամադրությանտակ: Դա արվում էր «Զորանամակի»` ռազմականուժերի թվաքանակի ու դասավորության մասին պետական վավերագրի: Զորանամակը (որ գործել է մինչե Արշակունիների անկումը` 428 թ.) բոլորակ մի աղյուսակ է, քառաբաժին, ըստ զորաթների, գրառված, թե ամեն նախարար քանի հեծյալ պետք է տրամադրի թագավորին: Հայոց այրուձին Արշակունիների օրոք կազմել է 124 հազար զինվոր, որից 84 հազարը` նախարարների, իսկ 40 հազարը` արքունի ու մարդպետական զորք:

Հայոց հին ն միջնադարյան պետություններին բնորոշ է եղել միասնական կառավարումը, որն իրականացրել է թագավորը` արքունիքին կից պետականճարճինների` «գործակալությունների» միջոցով: Այս համակարգը, աննշան փուիոխություններով, գործել է շուրջ 14 դար՝ Արշակունիների, Բագրատունիների ն Կիլիկյան Վայաստանիօրոք: Հիմնականգործակալություններիցէին` փազարասյետություն (կամ՝ «աշխարհաշեն»). վարել է պետության ներքին գործերը, շինարարական աշխատանքները, վերահսկել հարկագանձումը: այս գործառույթների մի մասը առանձնացավ Բագրատունիների օրոք «իշխանաց իշխանի» ձեռքին, որն զբաղվել է գլխավորապես պետության ներքին գործերով. Կիլիկիայում այդ գործակալությունը վերանվանվել է «սեղանապետություն», Կաարասյետություն տնօրինել է պետության զինուժը, վարել ռազմական գործողություններ (եթե արքան անձամբ չի մասնակցել դրանց), Մարդսյետություն. կարգավորել է արքունի տնտեսությունը, հսկել պալատի ելեմճտական(ֆինանսական) ծախսերը, գանձարանը, մաղխազություն. զբաղվել է արքայի անձի անվտանգությանկազմակերպ-.

-

-.

-.

մամբ, ղեկավարել թիկնազորը,

-.

Քագանաս («թագադիր», «ասպետն»). ղեկավարել է թագադրումը, բոլոր տեսակի արարողությունները, գահնամակի պահանջների կատարումը, հսկել պալատականվարվելակերպը,

մենեջմենթ

-.

-.

-.

ՍԵՆԵՏՍԵՆԹ

խնամակալություն («պայլուբյուն»). ստեղծվել է Կիլիկյան Վայաստանում. խնամակալը թագաժառանգիխորհրդականնէ, երկրի կառավարիչը թագավորի անչափահասլինելու կամ երկրից բացակայելու ժամանակ, մաքսապետություն կառավարել է մաքսային գործը, արտաքին ն ներքին առնտուրը Կիլիկյան կՎայաստանում, արքունի քարտուղարություն Կիլիկյան Հայաստանում կազմակերպել է պաշտոնական գրագրությունը, վարել արտաքին հարաբերությունները, դեսպանների աշխատանքը:

Վամապետական կառավարման մարմնի` Արքունիքի մշտական աշխատանքը իրականացվել է պալատական ծառայողներիանձնակազմի կողմից, որոնց անվանել են «Որեար Դրան»: Արշակունիների օրոք պալատական պաշտոններից էին` ներքինաւվետ («թագավորահայր»), թագադիր, թիկնապահ, զինակիր, հանդերձապետ («զգեցուցանող»), համբարակապետ (մատակարար), տակառապետ, կարապետ արքայի (սուրհանդակ), որսաւվետ,շահ ախոռապետ,գրչունիք, նամակունիք ն այլն:

Վայոց պետության մեջ պաշտոնակալումը իրականացվել է ավանդույթի կարգով. ամեն գործակալի ն պալատականի պաշտոն կցված է եղել որնէ նախարարական տան, որպես «ժառանգականպատիվ», ն թագավորը սոսկ վավերացնում էր պաշտոնի ժառանգորդումը տվյալ տոհմի ավագագույն ներկայացուցչի կողմից: Այսպես` սպարապետի (նան` զինակրի) պաշտոնը պատկանում էր Մամիկոնյան տոհմին, մաղխազուբյունը՝ Խորխոռունիների, թագադիրը՝ Բագրատունիների,հանդերձապետը` Գնթունիների, համբարակապետը` Գաբեղյան, տակառապետը`Գնունիների տոհմին ն այլն: Կարգը փոխվել է Կիլիկյան Վայաստանում (ն իր ժամանակի համար սա հույժ առաջադեմ քայլ է եղել), երբ թագավորըպաշտոնների է նշանակել ոչ թե ավանդույթին ենթարկվելով, այլ ըստ սեփականհայեցողության: Կառավարմանհարուստ փորձ է կուտակել Վայ Առաքելական եկեղեցին, որպես թե՛ հավատքի որոշակի կառույց ն բե՛ հանրային կարնորագույն հաստատություններից մեկը: Վայոց եկեղեցու իշխանական կառույցը բրգաձն. է. կառավարման վերին ատյանը էջմիածնի կաթողիկոսությունն է, երկրորդ մակարդակում Կիլիկիո (Անթիլիասի) կաթողիկոսությունն է, այնուհետն՝ Երուսաղեմի ն Կ. Պոլսի պատրիարԿաթողիկոսըբարձքությունները, վերջապես` թեմերը` ըստ տարածաշրջանների: րագույն իշխանությունն է, գերագույն պետ, միայն նա է օծում եպիսկոպոսներին, մյուռոն օրհնում, հաստատում նոր թեմեր ն այլն: Միաժամանակ,թեմերն ունեն որոշակի ինքնուրույնություն, ներքին խնդիրներում ինքնակառավարմանհնարավորություն |32, էջ 39-43): Ակնհայտ է, որ եթե Վայ Առաքելական եկեղեցին չունենար կենտրոնաձիգ կազմակերպություն,խստիվ կանոնակարգված գործունեություն,ունակ չէր լինի հայ ժողովրդի համար դարեր շարունակ կատարել նան պետականության գործառույթներ,ուրեմն` բացառիկ կարնորության միասնականացնող դեր: Գ Օձնեցի, Վովհան ԻմաստաԴԱ դարի սկզբին Վովհան Օձնեցին /14ովհաննես սեր. Վայոց կաթողիկոս, փիլիսոփա,դիվանագետ/ հայ իրականությանմեջ առաջին անգամ կազմում է իրավաբանական փաստաթղթերի ժողովածու` «Կանոնագիրք Վայոց», որն ընդգրկում է ոչ միայն իրավահարաբերությունների,այլն կենցաղավարության, ընտանեվարության, տնտեսության կառավարման, պետական կառուցվածքիկարգաւլորման, առանձին հաստատությունների գործունեությանկանոններ: Վոգնոր ու աշխարհիկ կյանքի կազմակերպմանկանոնների մշակումներ են ամփոփված մի շարք կոթողային աշխատություններում: Դրանցից են հայ մեծ բանաս50

ԳԼՈՒԽ

2. ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ՊԱՏՄԱՇԱՆ

ԱԿՆԱՐԿ

տեղծ, Վայոց կաթողիկոս Ներսես Շնորհալու «Թուղթ ընդհանրականը» /1166 թ./, իրավագետ ու մանկավարժ Դավիթ Ալավկա Որդու «Կանոնական օրինադրությունը» /24է դարի սկիզբ հռչակավոր առակագիր, օրենսգետ, քաղաքական գործիչ ՄխիթարԳոշի «Դատաստանագիրքը»/1184 թ./, Կիլիկիայի հայոց պետության խոշոր քաղաքական գործիչ, օրենսդիր, զորավար Սմբատ Սպարապետի«Դատաստանագիրքը» /1265 թ. ն այլն: Սմբատ Սպարապետի դատաստանագիրքըԿիլիկիայի հայոց պետության համար Սահմանադրության դեր է կատարել. ընդհանուր առմամբ 202 հոդվածից բաղկացած այդ փաստաքուղթը կարգավորում է պետական կառավարումը,կենտրոնական ն տեղական իշխանությունների փոխհարաբերությունները,քաղաքացիների իրավունքները, գույքային, ընտանեկան, ժառանգական ն մյուս իրավահարաբերությունները: Դատաստանագիրքը տեսական մտքի մեծ նվաճում է, հենվում է ժամանակի իրավական, փիլիսոփայական, տնտեսագիտականգրականության վրա, ամփոփում Կիլիկիայի ն հարնան պետությունների պետականկառավարմանփորձը: Դատաստանագրքի հիմնադրույթը պետական իշխանության հզորացումն է, միասնականկառավարումը՝ երկրում օրինականությունըամրապնդելուճանապարհով: Ընդ որում, Սմբատ Սպարապետըբնավ կողմ չէ ասիական բռնապետությունների կառավարման համակարգի ընդօրինակմանը: Այսպես, ըստ Դատաստանագրքի` թագավորն իրավունք է ստանում շնորհազուրկ անել այն իշխանին («բերդատեր պարոնին»), որին հենց ինքն է իշխանական իրավասություն շնորհել: Միաժամանակ, նախատեսվում է թագավորի հնարավոր իշխանազանցությանհակակշիռ. նա իրավասու է երկրից որնէ իշխանի արտաքսել միայն մյուս բոլոր իշխանների համաձայնության պարագայում: Ավելին` թագավորն ինքը կարողէ աքսորվել` իշխանների, եկեղեցու ն երկրի բնակչության ընդհանուր համաձայնությամբ: Առաջադիմական դրույթներից մեկն այն էր, որ դադարեց գործել ավագության սկզբունքը ե փոխարինվեցարժանավորությանսկզբունքով. ի տարբերությունԱրշակունիների՝ գահը ժառանգում է ոչ թե անպայմանավագ որդին, այլ առավել արժանավորը.դա վերաբերում էր նան գահերեց իշխանի հերթաւփոխմանը |32, էջ 169-141): Վետագա շրջանի հայ տեսական մտքի առավել արժեքավոր նվաճումներից է «Որոգայթ փառացը» /1773 թ.Ր հայոց առաջին սահճանադրականնախագիծը,որ շարադրել ու հրատարակել են հնդկահայ գաղութի երնելի գործիչ Շահամիր Շահամիրյանն ու նրա որդի Վակոբ Շահամիրյանը: Ուշագրավ է նան Շ. Շահամիրյանի «Տետրակ, որ կոչվի նշավակ» աշխատությունը, որ Մադրասի հայության ինքնակառավարման համար կանոնադրության դեր է կատարել: Այս սահմանադրության (կոչվել է նան՝ «Նշավակջ», «Կարգադրություն հայոց») հիմնադրույթը պետական կառավարման մեջ օրենքների գերակայության ապահովումն է: Ինչպես հանրության, այնպես էլ ամեն քաղաքացու կյանքը կարող է ապահով ու բարեկեցիկ լինել, եթե բոլորն անխտիրենթարկվում են օրենքների պահանջին. «Օրենքը պիտի թագավորի հայ ազգի ն Վայաստանաշխարհի վրա» |34, էջ 30|: Թե՛ հւեյազգիները, թե՛ քրիստոնյաները, թե՛ անհավատները գույքային համահավասար իրավունքներ ունեն, ազատ են իրենց բոլոր գործերում` պայմանով, որ հնազանդ են օրենքին ւ ըստ օրենքի կատարում են իրենց հարկային պարտականությունները |34, էջ 75-76): Այդ կերպ, ապրելով «օրենքի հարկի ներքո», ամեն ոք իր գործունեության վարձահատուցումն է ստանում` «թե՛ պատիվ ն թե՛ պատիժ՝ ըստ օրենքի» |34, էջ 15, 22|: «Որոգայթ փառաց»ջ-ում ձնակերպված են որոշակի սկզբունքներ պետության կառուցվածքի, պետական մարմինների կազմավորման ու գործունեության կարգի,

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

պաշտոնատարներիընտրության ն պատասխանատվությանմեխանիզմների վերաբերյալ: Հիմնավորվում է հատկապես հանրապետականկառավարմանցանկալի լինելը (հիշեցնենք, որ «ՄԱԼ դարի վերջին պետությունների մեծ մասին միապետական կառավարումնէր բնորոշ): Հույժ արդիականէ հեղինակների փաստարկումը.հանրապետությունը («ընդհանուրի թագավորություն», «հավասարապատկանտուն») գերադասելի է, քանի որ ամեն քաղաքացի հնարավորությունէ ունենում մասնակցել օրինականության հաստատմանը, որի դեպքում նա գիտակցական կարգապահություն է դրսնորում, օրինավոր վարքագիծ, ինչը դժվար է ակնկալել լոկ պարտադրվածօրենքների, առավել ես՝ «կաձճապաշտհրամայողների» իշխանության ներքո: Ըստ «Որոգայթ փառաց»-ի` պետական բոլոր պաշտոններն ընտրովի են: Ժողովրդի ուղղակի կամարտահայտությամբ` «բոլորի կամքի ու հաճության համաձայն», ամեն 12 հազար քաղաքացուց երեք տարով ընտրվում է երկու ներկայացուցիչ (փոխանորդ ն տեղակալ), որոնք էլ կազմում են օրենսդիր իշխանությունը` «Հայոց տունը»: Վերջինս իր կազմից ընտրում է գործադիր իշխանության կազմը` Տանուտիրությունը, ն դատական իշխանությունները (հաձապետական ն տեղաեն բոլոր պաշտոնյաներիիրավասությունները`նախարական): Կանոնակարգված րի (ժամանակակիցլեզվով` «վարչապետ»), սպարապետի, հազարապետի, գանձապետի, կերակրապետի, տկարաց պետի, ռոճկահատույցի,երկրաչափիԼնայլն: Սահմանադրությանմի շարք հոդվածներ (ընդհանուր առմամբ` 521 հոդվածէ) կարգավորում են հարկահավաքությունը, քաղաքաշինությունը, բանակը, ամուսնությունը, քաղաքացիների գույքային փոխհարաբերություններըն այլն: 2ե« դարում կառավարման զանազան խնդիրներին, հանրային ու ազգային կյանքի տարբեր ոլորտների կարգավորմանհարցերին անդրադարձել են հայ շատ հեղինակներ` Միքայել Խաչատուր Աբովյանը,Մկրտիչ ՊեշիկթաշլյաՆալբանդյանը, նը, Եղիա Տեմիրճիպաշյանը, ՍտեփանոսՊալասանյանը, Ղեոնդ Ալիշանը, Գրիգոր Արծրունին ն այլք: Քանի որ այդ շրջանը ազգերի միջն ոչ միայն տնտեսական ու քաղաքական կապերի, այլն մշակութային եռանդուն շփման շրջան էր, հայ մտածողները, ի թիվս այլ խնդիրների, ուշադրություն են դարձրել նան օտարների փորձը կիրառելու թեր ն դեմ կողմերին: Վերոբերյալ դատողությունները հիմք են տալիս եզրակացնելու, որ հայ կառավարչական միտքը շատ հարուստ անցյալ ունի (թեն բուն կառավարման գիտությունը մեզանում նույնպես սկզբնավորվում է 224 դարի առաջին տասնամյակներին): Վայ կառավարչական մտքի այս նորագույն շրջանը տրոհվում է երկու փուլի: Առաջինփուլը` 20-ականներից մինչն 80-ական թվականներիվերջը, կառավարումը զարգացել է գերկենտրոնացվածպլանավորման, պետականխստիվ հսկողության, շուկայի դերը իսպառ բացառող, անձնական նախաձեռնությունըլոկ վերնից նախատեսված կարգով խթանող, մասնավոր շահադրդվածությունըբացառող մի համակարգում: Այս պայմաններում էլ հայ գիտականմիտքը զարգացել է, հրապարակվել են մի շարք արժեքավոր աշխատություններ, մասնավորապես` կապված պլանավորման կատարելագործման,գիտատեխնիկական առաջընթացի հիմնական ուղղությունների կանխատեսման,աշխատանքի կազմակերպմաննորագույն եղանակների ներդրման, կադրերի պատրաստմանաշխատանքներիկարգավորման հետ ն այլն: Շատ ավելի բարենպաստ են երկրորդ փուլի` 224 դարի վերջին տասնամյակում սկզբնավորվածգիտական մտքի զարգացմանպայմանները.վերացել են քաղաքական ճնշումն ու գաղափարախոսական-կուսակցականպատվերը, հանրային կյան52

ԳԼՈՒԽ 2. ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ՋԱՐԳԱՑՄԱՆ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

ԱԿԵՍԱՐԿ

քի ժողովրդավարացման, տնտեսության զարգացման հետ մեկտեղ սոցիալական խնդիրների տեսական լուսաբանումն ու գործնականլուծումները ստացել են ազգային կերպարանք: Իրողություն են դարձել նախկինում հանրային կյանքում բացառվածնոր կազմակերպություններ` բորսաներ /սակարաններ/,արտասահմանյան ընկերությունների հետ համատեղ ձեռնարկություններ, փակ ու բաց բաժնետիրական ընկերություններ, ոչ պետական կրթականհաստատություններ, միջնորդական գրասենյակներ ն այլն, նոր որակ ու դերակատարում են ստացել տասնյակ հասարակական քաղաքական Լ հարյուրավոր հասարակական կազմակերպուբյունները: Կառավարչականմտքի առջն որոշակի խնդիրներ են դնում ազգային արժույթի, սեփականհարկային ու վարկայինքաղաքականություններիիրականացումը, Վայաստանի ընդլայնվող կապերը այլ պետությունների հետ ն աստիճանական ինտեգրումը եվրոպական ն համաշխարհային տնտեսական կառույցների մեջ: Պետության ն հասարակուքյան կառավարման վերին մակարդակից՝օրենսդիր, գործադիր ն դատականիշխանությունների գործունեության բարեփոխման խնդիրներից մինչե ստորին մակարդակ` տեղական ինքնակառավարում, համայնքների առօրյա աշխատանքի կազմակերպում ե կառավարում, տեսական մտքի զարգացմանը ներկայացվում է միանգամայն որոշակի ու անհետաձգելի սոցիալական պատվեր: Ընդհանուր առմամբ, կառավարման ազգային համակարգի ձնավորումը, դրա տեսական, աշխարհայացքային, մեթոդաբանականհիմքերի ստեղծումը կառավարման հայ մասնագետների առջն դրել են լուրջ ու պատասխանատուխնդիրներ,քան նախկինում:Ուրիշների դրական, ընդօրինակելիփորձըյուրացնելով, տեղայնացնե-

լով, հարմարեցնելով` պետք է չանտեսել նան սեփականի արարման գերխնդիրը, որի կարնորությունը լավագույնս ապացուցում է ճապոնիայի օրինակը ն որի բարեհաջող լուծման համար առկա են բոլոր նախադրյալները:

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ՀԱՐՑԵՐ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵԲ

ԵՎ

1.

Ի՞նչ սոցիալ-տնտեսական ն գիտատեխնիկական գործոններ նավորել կառավարմանգիտության ձնավորումը:

2.

Որո՞նք են

3.

Մեկնաբանեք քեյլորյան «միակ լավագույն եղանակի» ըմճբռնումը, գնահատեք այդ ըմբռնումը ժամանակակիցմենեջմենթի դիրքերից:

4.

Ի՞նչ է նշանակում «ճիշտ մարդը` ճիշտ տեղում»: Մեկնաբանեքայդ դրույթը որնէ կազմակերպության պաշտոնատարներիգործունեության օրինակով: Ինչո՞վ է տարբերվում Ա. Ֆայոլի մոտեցումը գիտական կառավարման դպրոցին բնորոշ հայեցակարգից: Ո՞րն է կառավարման վարչական դպրոցի հիմնական տեսական վաստակը:

5.

6.

Ֆ.

են

պայմճա-

4 հիմնադրույթները: Թեյլորի ձենակերպած

7.

Ի՞նչ գիտափորձ է ընկած «մարդկային հարաբերությունների» դպրոցի ձնավորման հիմքում:

8.

Բնութագրեք «մարդկային հարաբերությունների» դպրոցի նվաճումներն թերությունները:

9.

Հիմնավորեք համակարգային մոտեցման կիրառման անհրաժեշտությունը կառավարմանգործընթացներում:

ու

ն ի՞նչ նպատակների է ծառայել Սմբատ Սպարապետի 10.Ո՞ր պետությունում «Դատաստանագիրքը»: 11.Ըստ

«Որոգայթ փառաց»-ի` պետական կառավարմանո՞ր ձեն է նախընտրե-

լի Կինչո՞ւ:

12.Թվարկեք վերջին տարիներին կառավարմանհիմնադրույթներին նվիրված ձեզ հայտնի հայերեն աշխատությունները:Ի՞նչ առանձնահատկություններ կարող եք նշել:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Փօքոաքօոճրն`Բ Բում

1.

Եճքո0ՑաՎհ. ՒԼՈՄՔՅ, 1973

2.

ՂՏետօք Փ.7.

Յ.

Փօքո

4.

Յուճքոօո 7. ՃՏԲՈՅոՆՅՂԵ ոքուաոոօտ ոքօա:յտ0Ն8Ղ6ՂԵԼՕՇՆՔ1 ՒՇքօուօՐՕ ԽՇԽԱՇՇՅքքոՂՅԼ Խ"Ր611ՇօօՇեղճուա, 1921

5.

Ըտօ8ճքե-ՇոքճրՕՎԵԼԻ

6.

ԼԲաւաուամ

7.

ՇճԽԲՈՕԲՅ

1166թ ԷՕԾՒԱ Ո-ՃՃՒԼՆՃ, 2000 ՂՂՈ

Ի.

ԷոՄՎոճց

Լ. 108

շուտ

--

օքոճո ԽՕքտ

ատմ

տ ոքի.

րՕՇՆԽ618.

ոքօա3Յ80ՇՂՏՑՕԻԼ.

Եքոտու, ՃԱՅՇՐՅԻ,

քի.

ԽԼ, Լոու.

7ոքմՑՃ6Բ 126. 2-06 հօԱ.13Յի. 7ՎԸՇՇ. ոՕՇՕՇԱԲ ոտ

խՀԿԲԷՈՅ:

Է/1,

Ի/., ՍՆքճոՇՈոՇՎՅՆԻ,

Ի/., էնւֆքո-Ւ/(

ոլԸԲճոշճճքճ.

/.Ի/1. Օքոճումտաոն 11.11.

Մոքոճոճումմ

Խ/1., ոՄոճ, 87308.

Ւ/Լ,

ԳԼՈՒԽ

ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

2. ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

8.

Փոոօրե

9.

ՃճյԵօս

Ե. ՔղՇԵԼԲոոտ հառոճլոՏտ Ճ6

10.

Ի/Բ5օ

Է. ՛հտ

Ճ. ՄՎԲԷՈԼ6

11. ԻՂՇՇԵՕՒԼ Խ/.,

12.

Ը.

ՄԱքԲՊ6ԻՕ

ԿՇՇԽո:Փուլ. 13. Էռնա 14. ԲԵՅ 15.

քճՇօրուօր

պոօո

Ի/1., Յո.

Յու.

1.8. 1.62:Յ1ԷՕԲՅ,

/.11.

ՕՇոՕՑԵԼ

ոօ

Տ.Լ,ԿՄիլէճելլ

ԱԴՅԱԼԾԻՒԵԼԼ

ՅԲւմՆՔ83

ԻՂՏ:ԹՈՉՅԵԼԷՐ. Ի/., Փաքուճ Լճքոճքուտա, 1996

ք.

ԵՕՇաԼՇԽԾիլ

օո ւաՅ,

Խ/1.,թօ Ը.Ճ.

Խալքօ8օն

ՅԵՕԲՕՈՔԿԾԸԽՕԽՔ

ՕՌԵԼԸ

Յան.

Մաքճտոճաա

Խ/.Ե.

օոօրոտԷ1Յքօիօտ

ԿՄՅՖՏ:մճքճո ձոմ

7Ճ.Ի/. ՄՄՕ

ԹՕՈՑՈՅԱՒԼ6

էԼ 9., Ոօքճտուծ ԼԼ, (ԼքօՐք6ՇՇ, 1988

Վ. քոօքլՇԲՅտ

ԱքօուտաօԾ8 Է.Ճ., Յճճոօտ

ՒԹՄԲճ, 1քօուա

ԷՀ

ՇԱՇՐՔԻԼՃ.

ԱՈքՕԾԽԵԵԼԱՊԲԻՈՒՅՑ

ւռ աք. ՄՊօք6Լր, 1օմ7օ,

/Ճո6ԱՇճ.

Լ

Հութւ

Մոքոտոօ

Վոօաաւ.

ւթ

ԻԼ,

`

Է.Ճ., ՊՅճճոօտ ԷԼ.

ՑոԾԲԼԵԼ

ԽԲՆՕՃԵԼՄՈքճրոծէլ ԸթԱ6

22. 1ՇՅ6Յ8Բ8

Ի. Հոծ

23. ԲօԷլօ

1.

ԸՂքոր6ոոՑ 2 ՇՂքՄԾՐՄքՅՃ ՋՈՕԵՇ:

7.

ԻՈՂԲՈՕԴԵԼ

օքոճքււտուաւ

ՕդՎո

Ի/., 1քօոք6ՇՇ,

ՄոքճտոճոԱճոճքՇօտճոօրոլ

ԷԼ.

ք

11ի.

ք63Յ7ՄՊԵՂՅՂՅՈԼ.Ի՛.,

19. Ի/ՃՅՈՍՄՅԵԼ

24.

Ւ/Լ, /Ճ6ճՕ, 1995

81681լ6յշՀոԼ6էր18.

ՇԱԸՆՇԻՐԼԼՍԼ

Ի/., 1981

ոքճճոթոջւտ

ԼՇոմծո,

ԸԷԽՂԱ2ՅԱծո.

18. ԸՅՒՈՐՆՈՂՒՒՒԹՔԼ Ղ.,

21.

1.1.

ԸՄ:ճք68 8.Ճ., Օք: Ըձոճն:ք, 1997

17. ՂՅԽ628Մ8

20.

/ոճնտեղո|

ձո

2Ճ7քՅոո6տ 11.8, Եջոճոօտ ԽԼԷԼ, Ը7չճք68 ՈՇքՇՕԲ

16.

օՒ

Մոքճտոճոի6:

ԷԲոօտ

Օ.Ը.,

թա

ԱԿՆԱՐԿ

1'6ոէճոքոՏճ, է 1, Քճոտ, 1971

ՃճԵՇ6քՆ ԽԼ, Ճ6րօՄքը Փ.

Լ., ՕՃօքուճո

թու

ՔւՇԵԼ6աՏ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

տ.0388 Ե, ԵՋՅոռ ր, 1924

օ6 Մոքճրոճո

Տօօ181

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ԽԼ, ՒԾՄՔՅ, 1983

ՀՅՎՇՇՐՏՕՐԼ.

Ի/., ՅԽԾԻօուոՀձ, ւ ոքճոոթաոււք. Ի/., ԼԼքօրք6`օ,

ոքօՔ2380ՊՇՐԲՅ

Խ1., ԹՅԾԷՕԻԱԱԵՅ, 1984

ԱՕոճՀՃՕՃԵԼ/.

/2108:Յան

թան ճոլճքա«ՅԲ

25.

Թովմասյան Ն.Ռ. ն ուրիշներ. Վայ տնտեսականմտքի պատմության ուրվագծեր: Երնան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1988

26.

Թովմասյան

27.

Խրլոպյան Գ.Տ. Վայ սոցիալական իմաստասիրության պատմություն: Երնան, Երնանի համալսարանի հրատ.. 1978

28.

Փավստոս Բուզանդ. Հայոց պատմություն: Երնան, Երեանի համալսարանի հրատ.,

Հին ն միջնադարյան հայ քրեական իրավունք: Երնան, Երնանի համալսարանիհրատ.. 1962 Ա.Թ.

29.

Եզնիկ Կողբացի. Եղծ աղանդոց: Երնան, Երեանի համալսարանիհրատ., 1994

30.

Մովսես Խորենացի. Հայոց պատմություն: Երեան, Գայաստան,1990

31.

Վայ մշտկույթի նշանավոր գործիչները: Երնան, Երեանիհամալսարանիհրատ., 1976

32.

Սարգսյան Ա.Հ. Ժամանակակից Հայ եկեղեցին: Երնան, Վանեվան, 1999

33.

Գալստյան

34.

Որոգայթ փառաց: Երնան, Վայաստան,2002

Ա.Գ.

Սմբատ Սպարապետ:Երնան, Յայպետհրատ,1961

3Յ

ԳԼՈՒԽ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ

ՆԵՐՔԻՆ

3.1.

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՈՐՊԵՍ

ՄԻՋԱՎԱՅՐԸ

ՍՈՑԻՈՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳ

Համակարգերի

տեսությունը գիտության զանազան ոլորտներում կիրառում են տարբեր խնդիրների լուծման նպատակով: Այսպես, ճշգրիտ գիտությունների ոլորտում այն ծառայում է որպես մի մեթոդ, որը թույլ է տալիս հնարավորինս լայն ընդգրկմամբ բացահայտել այս կամ այն երնույթի վրա ազդող գործոններիմիջն առկա քանակական կապերը: Մենեջմենթի առումով կարնորվում է այն, որ կազմակերպության բոլոր բաղադրամասերի, վերջիններիս ն ամբողջի քանակական ու որակական բնութագրերի միջն սերտ կապեր են գործում: Դա է պատճառը, որ մենեջմենթի ոլորտում համակարգերի տեսության կիրառումը հանդես է գալիս որպես մի մոտեցում, որը հնարավորությունէ տալիս կառավարմանգործառույթներից ակնկալվող արդյունքները ճիշտ գնահատելու նկատառումներիցելնելով հնարավոր հետնանքները դիտարկել կազմակերպության ւիոխկապակցված բաղադրամասերի քանակական ն որակական համամաւնությունների հաշվառմամբ: մասերից բաղկացածամբողՎամակարգը,ինչպես նշվել է, փոխկապակցված ջություն է, որոնցից յուրաքանչյուրը կարեոր նշանակություն ունի մյուսների ն ամբողջի բնութագրերի համար: Բոլոր կազմակերպություններըյուրահատուկ բաց համակարգեր են: Նրանց մեջ մարդիկ սոցիալական, իսկ մնացածը` տեխնիկական բաղադրամասերն են: Այդ պատճառու կազմակերպություններըհամարվում են սոցիոտեխնիկականհամակարգեր: Ընդ որում, սոցիոտեխնիկականհամակարգերի արդյունավետկառավարումը զգալիորեն ավելի բարդ խնդիր է, քան զուտ տեխնիկական համակարգերի կառավարումը: Նման պնդումը հիմնված է այն իրողության վրա, որ նույնիսկ ամենաբարդտեխնիկականհամակարգերի կառավարմանհամար կարող են պահանջվել թեկուզ բարձր որակավորման, բայց ն այնպես անփուիոխ, սահմանափակ մասնագիտականգիտելիքներ ու հմտություններ: Դրան հակառակ, կազմակերպություններիկառավարման արդյունավետությունըկախվածէ մի կողմից` բազմաթիվ ներքին ն արտաքին փուիոխական գործոններից, որոնց մի զգալի մասը գտնվում է մենեջերի անմիջական ազդեցության գոտուց դուրս, իսկ մյուս կողմից` սոցիալական բաղադրամասերի գործունեությունից, որոնց վարքագիծը միշտ չէ, որ նախօրոք միարժեքորեն հնարավոր է կանխատեսել ն ծառայեցնել

առաջադրվածնպատակներիիրականացմանը: Արդյունավետ փոխազդեցությանհասնելու նպատակուլ անհրաժեշտ է բացահայտել համակարգի ն արտաքին միջավայրի ւսիփոխկապակգված գործոններիւիուոխման միտումներն ապագայում ն դրանց կողմից ներկայացվող պահանջներին

ԳԼՈՒԽ

3.

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ

ՆԵՐՔԻՆ

ՄԻՋԱՎԱՅՐԸ

համապատասխան գործունեություն իրականացնել: Բաց համակարգերի գործունեության տնողությունը ն արդյունավետությունը առավելապես կախված է նրանից, թե դրանց կառավարմանգործընթացըորքանով է համապատասխանումներքին ն արտաքին միջավայրերի փոխազդեցության առանձնահատկություններին: Մենեջմենթը որպես մարդկային գործունեության ինքնուրույն տարատեսակ հանդես է եկել կազմակերպությունների, ապրանքայինարտադրության ն շուկայական հարաբերությունների ձնավորմանն ու զարգացմանը զուգընթաց: Կազմակերպությունները քիչ թե շատ տնական ժամանակամիջոցում կարող են գոյատնել, քանի դեռ հաջողվում է արտաքինմիջավայրի հեւո համագործակցել:Այս առումով մենեջերի գործունեությունը հանգում է շուկայի պահանջարկիբնութագրերի փուիոխման միտումների գնահատման, կազմակերպության նպատակների ընտրության, արտադրության տեխնիկա-տնտեսական մակարդակի բարձրացման ն արտաքին միջավայրի հետ համագործակցելուն ուղղված բազմաթիվ այլ գործընթացներիարդյունավետ կառավարմանը: Հետնապես, մենեջմենթը նպատակաուղղված է բոլոր տիպի կազմակերպությունների, որպես բաց համակարգերի, արդյունավետ կառավարմանը: 3.2.

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՆԳ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ԵՆԹԱՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԸ

Ինչպես նշվեց, կազմակերպությունը մեկ միասնական սոցիոտեխնիկական համակարգ է: Հետնապես, վերջինիս արդյունավետ կառավարման համար խիստ կարնոր է բացահայտել նրա բոլոր բաղադրամասերի փոխազդեցության առանձնահատկությունները: Կազմակերպության` որպես սոցիոտեխնիկականհամակարգի, հիմնական բաղադրամասերն են` նպատակները, կառուցվածքը, խնդիրները, տեխնոլոգիան, մւորդկային ռեսուբսները:

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆ

»

ՄարդիկպՎՀ-----»

Տեխնոլոգիա

Նպատակներ Վ«-----»

Կառուցվածք

3.7. Ներքին փոփոխականների փոխկապակցվածությունը ցծժանկար

Կազմակերպությանգործունեության վրա ազդող բոլոր ներքին փոփոխականեն: Վետնապես, դրանցիցորնէ մեկի փոփոխությունը ները խիստ փոխկապակցված չի կարելի դիտարկել կազմակերպության գործունեությունից անկախ: Կազմակերպության հինգ հիմնական ենթահամակարգերի փոխկապակցվածությունըներկայացված է 3.1 գծանկարում|1, էջ 107):

3.2. 7.

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Նայատանչնելր

Նպատակը կառավարման տեսության հիմնական կատեգորիաներից մեկն է, ներկայացնում է կառավարվող համակարգի հնարավոր ցանկալի վիճակը, վերջինիս ցուցանիշներն ապագայում, գործունեության վերջնական արդյունքը: Բացի այդ, նպատակը բնութագրում է կազմակերպությանակնկալվող տեղը հասարակական միջավայրում, այսինքն այն, թե կազմակերպությունըարտադրատեսակներին ծառայություններինկատմամբ ամբողջականպահանջարկիոր մասն է բավարարելու: Նպատակների ենթահամակարգըկանխորոշում է կազմակերպությանմյուս բուոր ենթահամակարգերի Հետնապես, այն ձեավորմանառանձնահատկությունները: պետք է հստակ սահմանել, որպեսզի հնարավոր լինի բոլոր ենքահամակարգերի միջե քանակական ե որակական համապատասխանհամամաւնություններ ձնավորել: Մարդկանցպահանջմունքները բազմազանեն ն դրանցիցյուրաքանչյուրի բավարարմանը կարելի է հասնել տարբեր ուղիներով: Ընդ որում, ժամանակի ընթացքում աճում է մարդկանց պահանջմունքների, հետնապես ն դրանց բավարարման հաճար թողարկվող ապրանքներիքանակական ն որակական կառուցվածքը:Հենց տարբեր տիպի արտադրատեսակներիթողարկումն ու ծառայություններիմատուցումն էլ հանդես են գալիս որպես կազմակերպություններինպատակներ: Զանազան կազմակերպությունների նպատակները իրարից կարող են տարբերվել բազմաթիվ ցուցանիշներով իրականացմանհամար անհրաժեշտ ռեսուրսներով, ժամկետներով, ընդգրկման մասշտաբներով ն այլ բնութագրերով: Յուրաքանչյուր կոնկրետ նպատակիարդյունավետ իրականացմանհամար անհրաժեշտ է համապատասխան մոտեցումներ կիրառել: Այս առումով կարնոր նշանակություն է ձեռք բերում կազմակերպությաննպատակներիենթահամակարգերիձնավորումը՝ ներկայացվող պահանջներին համապատասխան: Անկախ կազմակերպությունների առջե դրված նպատակներիբազմազանությունից՝ դրանք պետք է. բխեն արտաքին միջավայրիպահանջներից, լինեն իրատեսականն հասանելի, լինեն որոշակի ն ենջակա՝ քանակական ու որակականգնահատման: հասցեագրվածլինի Նպատակը պետք է բխի շուկայի իրականպահանջներիցնե սպառողներին: Բացի այդ, նպատակիիրականացումըպետք է չառնչվի գործունեության այնպիսի ձների հետ, որոնք գործող օրենսդրությամբ արգելվում են: է, թե դրա իրականացման Նպատակի իրատեսականլինելը պայմանավորված համար պահանջվող տեխնիկալյան ն կառավարչական բնույթի լուծումները որքանով են համապատասխանում գործունեությանտվյալ ոլորտի կազմակերպություններում կիրառվող ձներին ն գիտատեխնիկականնվաճումներին: Նպատակի հասանելիությունը կախված է դրա իրականացմանհամար պահանջվող բոլոր տեսակի ռեսուրսների ն տեխնոլոգիական հնարավորություններիառկայությունից: Որպեսզիընտրվածնպատակներիհասանելիությունըհնարավոր լինի գնահատել, դրանք պետք է լինեն հստակ, որոշակի, ընձեռեն քանակական ն որակական գնահատմանհնարավորություն: Այսպես, որոշակի չի լինի, եթե որպես նպատակ սահմանվի վաճառքի ծավալի ավելացումը: Մինչդեռ հստակ է, եթե որպես նպատակ ի՛նչ քանակի ն որակի արտադրատեսահմանվի, թե ի՛նչ ժամձանակահատվածում, սակների թողարկման ծավալի ավելացման, ո՛ր ստորաբաժանումներիարտադրա-

-`

-

կան հզորությունների ընդլայնման միջոցով է հնարավոր ապահովել իրացման 20

ԳԼՈՒԽ

3. ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ

ԵԵՐՔԻՆ

ՄԻՋԱՎԱՅՐԸ

տոկոսով աճ: Նպատակներին ներկայացվող նշված պահանջների ապահովումը թույլ է տալիս հաշվարկել դրանց իրականացման համար պահանջվող ֆինանսական, նյութական ն աշխատանքային ռեսուրսները, գնահատել տվյալ կազմակերպության համար դրանք տնտեսական շրջանառության մեջ ընդգրկելու հնարավորությունները: Նպատակներիենթահամակարգիճիշտ ձեավորմանհամարկարնորնշանակություն ունի նան դրանց դասակարգումը: Նպատակներն ընդունված է դասակարգել ըստ չորս հայտանիշների՝ բովանդակային,ժամանակային, աստիճանակարգայինն կառավարմանմակարդակների: Ըստ բովանդակային հայտանիշի, տարբերում են տնտեսական, սոցիալալյան, քաղաքական ն գիտատեխնոլոգիական նպատակներ: Անկախ կառավարման ճակարդակից՝արտադրատնտեսականգործունեությանցանկալի կամ ակնկալվողարդյունքները տնտեսական նպատակներ են: Օրինակ, համախառն ազգային արդյունքի ն ազգային եկամտի ավելացումը ճակրոմակարդակում, իսկ վաճառքի ն շահույթի ծավալների մեծացումը, արտադրության արդյունավետության բարձրացումը՝ միկրումակարդակում: Սոցիալական նպատակներն առնչվում են մարդկանց բնականոն կենսագործունեության ապահովման, զբաղվածությանաճի, մարդկային կապիտալիավելացման /կրթություն, առողջապահություն/ հետ կապվածխնդիրների լուծմանը: Գիտատեխնոլոգիական են համարվում գիտության ն տեխնիկայի նվաճումների, արտադրության տեխնիկական զինվածության մակարդակիբարձրացմանն ուղղված նպատակները: Պետության քաղաքական համակարգի զարգացման, կուսակլցությունների, հասարակականկազմակերպությունների գործունեությանհետ առնչվող նպատակները համարվում են քաղաքական: Ըստ ժամանակային հայտանիշի՝ տարբերում են ընթացիկ, միջին ժամկետային նե հեռանկարային նպատակներ: Նպատակների նման դասակարգումը պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ զանազան տնտեսական նպատակների իրականացման համար պահանջվում են տարբեր ժամանակահատվածներ: Ընթացիկ են համարվում մինչն մել տարի, միջին ժամկետային՝1 3, իսկ հեռանկարային 3-5ն ավելի տարիների համար սահմանվող նպատակները:Ընթացիկ ն միջին ժամկետային նպատակներըբխում են հեռանկարայիննպատակներից,վերջիններիս իրականացման փուլերն են: Ըստ աստիճանակարգի տարբերում են հիմնական (կամ գլխավոր) ն ածանցյալ նպատակներ:Առաջիննարտահայտում է այն, ինչի համար ստեղծվել է կառավարվող համակարգը: Օրինակ, հաստոցաշինական գործարանըկոչված է տարբեր հաստոցներիարտադրությունը կազմակերպելու ն վաճառելու համար, ինչը կազմակերպությանհիմնականնպատակնէ: Դրա իրականացմանհամարձեռնարկությունը ձեռք է բերում հումք, սարքավորումներ, վարձու աշխատողներ, իրացնում արտադրանքը, շահույթ ստանում ն այլն: Վերջիններս նույնպես հանդես են գալիս որպես նպատալներ ն ածանցվումեն հիմնականնպատակից:Դրանք կարող են անվանվել նան ենքջանպատակներ: Ռեսուրսների ն աշխատուժի ձեռք բերումը նպատակիիրագործման միջոցներ են: Գլխավոր ե ածանցյալ նպատակներն ու դրանց կապերը կազմում են, այսպես կոչված՝ «նպատակներիծառը»/գծանկար3.2/: Ըստ կառավարման մակարդակների՝ նպատակներըվերաբերում են մակրոմակարդակին, առանձին ճյուղերին, ձեռնարկություններին ն տարածքայինկազմավորումներին: -

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Մակրոմակարդակում առաջադրվում են ողջ տնտեսության հավասարակշռված կայուն զարգացում ապահովող նպատակներ, իսկ առանձին տարածքներում գերակշռում են տեղական նշանակությանխնդիրները: Առանձին ճյուղերի ն ձեռնարկությունների նպատակները վերաբերում են գլխավորապես ներճյուղային ն ներարտադրական հիմնահարցերին: Մակրոնպատակները միկրոմակարդակի համար ունեն որոշիչ նշանակություն, թեն միկրոմակարդակումծագող հիմնահարցերիլուծման անհրաժեշտությամբմակրոնպատակներըկարող են փոփոխվել: ն

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՆՊԱՏԱԿ

Ենթանպատակնեկրի առաջին մակարդակ

Ենթանպատախնեիիերկրորդ մակարդա

թեմ

գծանկար3.2. Նպատակների ծառը

Կազմակերպության բոլոր հիմնական ն ածանցյալնպատակների ամբողջությունը իրենից ներկայացնում է նպատակներիենթահամակարգը:Նրա արդյունավետ իրականացումն ապահովելու համար «նպաւոակների ծառի» ցանկացած ստորադաս մակարդակի վրա գտնվող ենջանպատակների ամբողջությունը պետք է ձնավորված լինի` ելնելով նրանցից վեր գտնվող ենթջանպատակիկամ գլխավոր նպատակի կատարման ապահովման առաջնայնությունից, իսկ ստորադաս նպատակների փոխհամաձայնեցվածկատարումը ժամանակի ն տարածությանմեջ հնարավորուբյուն կընձեռի հասնել համապատասխան վերադաս մակարդակում գտնվող ենթջանպատակներին, ի վերջո, գլխավոր նպաւտտակի իրագործմանը: 3.2.2.

Կառուցվածք

Յուրաքանչյուր ձնական կազմակերպությունում աշխատանքի հորիզոնական ն ուղղահայաց բաժանմանշնորհիվ ստեղծվում են առանձինստորաբաժանումներու

ԳԼՈՒԽ

3.

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ

ԵԵՐՔԻՆ

ՄԻՋԱՎԱՅՐԸ

կառավարման մակարդակներ: Այնուհետն որոշվում է կառավարման տարբեր մակարդակներում գտնվող ստորաբաժանումների հարաբերակցությունը, աշխատողների իրավունքների ն պարտականությունների շրջանակը, դրանց միջն գործող կապերի բնույթը: Կազմակերպության ստորաբաժանումները նան անվանում են գործառնականոլորտներ, որոնցից յուրաքանչյուրն իրականացնումէ աշխատանքների մի որոշակի համախումբ: Օրինակ, շուկայավարություն, արտադրուքյան պլանավորում, իրացման կազմակերպում ն այլն: Կազմակերպության կառուցվածքը կառավարման մակարդակների ն գործառնական ոլորտների տրամաբանական փոխհարաբերություններիայնպիսի ձն է, որը հնարավորություն է տալիս առավել բարձր արդյունավետությամբ ապահովել նպատակներիիրականացումը |1, էջ 90): Բոլոր տեսակի կազմակերպությունները այս կամ այն չափով իրականացնում են աշխատանքի հորիզոնական ն ուղղահայաց բաժանում: Ժամանակակիցկազմակերպությունների առանձնահատկությունն այդ տեսակետից այն է, որ նրանցում իրականացվում է աշխատանքի մասնագիտացվածբաժանում ն առաջադրանքների կատարումը հանձնարարվում է նեղ մասնագիտացում ն բարձր որակավորում ունեցող աշխատողների: Կառավարչական աշխատանքի բաժանումը շուկայավարության, արտադրության, ֆինանսների ն իրացման գծով մասնագետների միջն նման մոտեցման ձներից մեկն է: Կառավարման տարբեր մակարդակներումաշխատանքի մասնագիտացվածբաժանման ձները անընդհատ փոփոխվում ն կատարելագործվում են: Դրանցից յուրաքանչյուրի կիրառման տնտեսականնպատակահարմարության հարցը պետք է դիտարկել կատարմանենթակա աշխատանքների արտադրական համասեռության (աշխատանքների արտադրական համասեռություն ասելով պետք է հասկանալ դրանց համախմբի կատարման համար պահանջվող մասնագիտական գիտելիքների, տեխնիկատեխնոլոգիականմիջոցներին կազմակերպչական ձների ընդհանրությունը), համակենտրոնացման, օգտագործվող տեխնիկական միջոցների ն կառավարման մեթոդների հետ անխզելի կապի մեջ: Այսինքն՝ կառուցվածքային ենթահամակարգի ձնավորման հիմքում ընկած է կազմակերպության նպատակների իրականացման համար պահանջվող աշխատանքների համասեռ խմբերի համակենտրոնացումը: կազմակերպության գործառնականգոտիՎաշվի առնելով այդ հանգամճմանքը՝ ների ստեղծման նպատակով որոշվում է աշխատանքի համասեռ խմբերի քանակը: Այնուհետն, այդ համասեռ խմբերից յուրաքանչյուրի կատարճանհաճար ստեղծվում են հաճմձապատասխան ստորաբաժանումներ /գործառնականոլորտներ/: Վամասեռ աշխատանքների համակենտրոնացման ցուցանիշի բարձր արժեքների դեպքում նպատակահարմարէ հնարավորին չափով սահմանափակելմեկ ստորաբաժանման տարաբնույթ աշխատանքների թիվը: Յուրաքանչյուր ստորաբաժանման աշխատանքների համասեռության աստիճանը հակադարձ համեմատական է կատարման ենթակա տարաբնույթ աշխատանքների թվին: Գործառնականոլորտների ճիշտ ընտրությունը էական ազդեցություն է թողնում կառավարման կազմակերպական կառուցվածքի արդյունավետության վրա: Աշխատանքի ուղղահայաց բաժանման հետնանքով ձնավորվում են կազմակերպության կառավարման մակարդակները: Յուրաքանչյուր ստորաբաժանման ն ն վերահսկվում է նրանից վեր նրա ղեկավարի գործունեությունըկառավարվում կանգնած ղեկավարի կողմից: Կառավարման յուրաքանչյուր օղակի ղեկավար իր ենթակայության տակ կարող է ունենալ կառավարման ավելի ցածր մակարդակում գտնվող ստորաբաժանումներ ն ղեկավար աշխատողներ: Մեկ ղեկավարի անմիջական ենթակայության տակ գտնվող մարդկանց թիվն իրենից ներկայացնում է վե61

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ոլորտը: |նյլ

րահսկման հավասար պայմաններում, այդ ցուցանիշի մեծ արժեքները վկայում են, որ վերահսկման ոլորտը լայն է, իսկ կառավարման մակարդակները՝ Քիչ: Նման դեպքերում կառավարման կառուցվածքը ընդունված է անվանել հարթ

/գծանկար 3.3/:

Աշ

Ա.

Ազ

ԱՅ

գծանկար 3.3.

ԱՏ

Կառավարման հարթ կառուցվածքը

Կառավարման հարթ կառուցվածքները հնարավորություն են տալիս կրճատել կառավարչական որոշումների ձեավորման ն իրացման շղթան: Բայց դրանց ոչ ճիշտ կիրառումը կարող է գործնականումնպատակահարմարչլինել` վերահսկման ոլորտի ավելորդ ընդլայնման պատճառով: Դրանից խուսափելու նպատակով ստեղծում են մեծ թվով կառավարման մակարդակներ ունեցող կառուցվածքներ, որոնք ընդունված է անվանել բարձր /գծանկար3.4/: ս

,

Ազ

ա:

Այ.

Աշ.՛

Աշ

Ա.2.

գծանկար 3.4.

Ալ.22

Աշ...

Աշ.շ

Աշ.յ.շ

Աշ.2:

Աշ.2.2

Կառավարմանբարձր կառուցվածքը

Լ կառավարճան բարձր կառուցվածքներիկիրառումը թույլ է տալիս կրճատել վե-

րահսկման ոլորտները: Սակայն դրանց ոչ ճիշտ կիրառումը կարող է պատճառ

Լ ՈՒԽ 3. ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ

ՆԵՐՔԻՆ

ՄԻՋԱՎԱՅՐԸ

ու իրացման շղթայի ավելորդ դառնալ կառավարչական որոշումների ձնավորմճման երկարացման: 8ուրաքանչյուրճյուղի կազմակերպություններիհամար վերահսկման ոլորտի արդյունավետ մասշտաբների որոշման նպատակով կարելի է օգտվել կառավարելիության նորմայի ցուցանիշից: Այն ցույց է ւտտալիս գործունեության տվյալ ոլորտում մեկ ղեկավարիանմիջականենթականերիթվի նպատակահարմար միջակայքը: Բացի այդ, նման հարցերի լուծման ժամանակ կարելի է կողմնորոշվել օգտվելով նույն ոլորտի` արդյունավետության բարձր ցուցանիշներ ունեցող կազմակերպությունների մուռեցումներից: Բոլոր դեպքերում, այլ հավասար պայմաններում/ կազմակերպության կառուցվածքայինենթահամակարգըայնքանով է համարվում արդյունավետ, որքանով հնարավորություն է տալիս առաջադրվածնպատակների իրականացման համար պահանջվող ամբողջ աշխատանքը բաժանել համասեռ դրանց կատարումը հանձնարարել նեղ մասնագիտացում ն բարձր որակավորում ունեցող աշխատողների ն վերջիններիս ջանքերը տարածության ու ժամանակի մեջ այնպես փոխհամաձայնեցնել, որ նվազագույն ծախսումներով հնարավոր լինի հասնել առավելագույն արդյունքների:

խմբերի|

32.3.

Խնդիրներ

Խնդիրն

իրենից ներկայացնում է կարգադրվածաշխաւոանք, աշխատանքների համախումբ կամ դրանց մի մասը, որը պետք է կատարվի նախօրոք սահմանված եղանակով ն նախատեսվածժամկետներումլ|1, էջ 92): Խնդիրը ներկայացվում է ոչ թե որոշակի աշխատողին, այլ` աշխատատեղին ն պաշտոնին: Դա կատարվում է այն նկատառումներից ելնելով, որ նախօրոք հնարավոր լինի սահմանել կազմակերպության բոլոր պաշտոնների ն աշխատատեղերի հաճար նախաւտեսվողփոխկապակցվածխնդիրների ենթահամակարգը:Բացի այդ, նման մուռեցումը հնարավորություն է տալիս կազմակերպությանխնդիրների, հետնաբար ն՝ նպատակների իրականացմանգործընթացըկախվածությանմեջ չդնել որոշակի անձնավորությունից, այլ դրանց կատարումը պայմանավորել համապատասխան ճասնագիտականորակավորմանմակարդակունեցող գանկացածաշխատողի ընտրությամբ: Միաժամանակ, որոշակի դեպքերում կարող են փոփոխվել խնդիրների ենթահամակարգիձնավորճան ժամանակ օգտագործվող մոտեցումները հաշվի առնելով առանձին աշխատողների մասնագիտականորակավորման բարձր մակարդակը: Բայց, ընդհանուր առմամբ, խնդիրների ենթահամակարգի ձնավորմճանվրա որոշիչ ազդեցություն են թողնում յուրաքանչյուր ստորաբաժանմանն առաջադրված նպատակներըկամ ենթանպաւոակները:Յուրաքանչյուր ստորաբաժանման բոլոր աշխատողների առաջ դրված խնդիրները պետք է ձնավորվեն՝ ելնելով խմբի գործունեության միասնականությանն խմբին առաջադրված ընդհանուր նպատակներիիրականացմանառաջնայնուբթյունից:Այսինքն`յուրաքանչյուր աշխատողի խնդիրների տարածությանն ժամանակի մեջ համակարգված,փոխհամաձայնեցված կատարումը պետք է հնարավորություն տա հասնել առանձին ստորաբաժանումների ն կազմակերպությաննւպատակներիիրականացմանը: ազմակերպության խնդիրները ընդունված է բաժանել հետնյալ երեք խմբերի՝ աշխատանք մարդկանց, առարկաների ն տեղեկատվության հետ: Կառավարման տեսակետիցբարդության ավելի բարձր աստիճանով է բնութագրվումաշխաւտտանքը պետք է լավ գիտակցեն, որ կազմակերպության մարդկանց հետ.Ղեկավարները յուրաքանչյուր աշխատող անկրկնելի անհատականությունէ, իր առանձնահատուկ ընդունակություններով, սովորություններով, բնավորության գծերով, սպասելիքնե63

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

րով, արժեքների ընկալմամբ ն անհատին բնորոշ մյուս հատկանիշներով, ն հաշվի առնելով արտաքին միջավայրի պայմանները` պետք է փոփոխել նրանց վարքագծի վրա ազդելու ու կազմակերպությաննպատակներիիրականացմանշահերին ծառայեցնելու ժամանակ օգտագործվող մոտեցումները: Այս հանգամանքը վերաբերում է նան ձնական ն ոչ ձնական խմբերի վրա ազդելու գործընթացին: Մեքենաների հետ կապված աշխատանքների կատարման ժամանակ հարկ է կարնորել դրանց ընթացիկ խնամքի, միջին ն կապիտալնորոգման կազմակերպումը: Վերջիններիս ժամանակին ն որակյալ իրականացումից էապես կախված է կազմակերպության ընդհանուր նպատակներիկատարմանարդյունավետությանը: Այդ տեսակետից կարնոր նշանակություն ունի նան հումքի ն նյութերի ռիթմիկ մատակարարմանկազմակերպումը`նախօրոք կազմված գրաֆիկներին համապատասխան ընթացիկ ն ապահովագրական պաշարների ստեղծումը, դրանց առանձին տեսակների մատակարարմանհամար մեկից ավելի մատակարարներիհետ պայմանագրերի առկայության ապահովումը ն այլն: Գործիքների հետ աշխատանքներ իրականացնելիս պետք է կարնորել պահանջարկի որոշման ն հաշվառման ճիշտ կազմակերպումը, դրանց մշտական, անխաւիան մատակարարմանապահովումը: հետ առնչվող խնդիրների լուծման առումով կարնորվում է տնտեսական իրավիճակները հնարավորինս որոշակի դարձնելու անհրաժեշտությունը: Գրեթե բոլոր դեպքերում տնտեսապես շահեկան է նախօրոք լրացուցիչ միջոցներ ծախսել իրավիճակը որոշակի դարձնելու նպատակով,քան գործունեություն ծավալել բարձր ռիսկայնության պայմաններում:Վերջինդեպքում, առավելհաճավա-հնարավոր կորուստները զգալիորեն գերազանցում են իրավիճակը որոշակի դարձնելու նպատակով լրացուցիչ տեղեկություններիձեռք բերման ծախսերին: |

Տեղեկությունների

3.2.4.

Տեիսնոլոգիա

Սոցիոլոգ Չարլզ Պերոուն տեխնոլոգիան համարում է հումքը արտադրանքին ծառայությունների վերափոխման միջոց |1, էջ 94): Լյուիս Դեյվիսի մեկնաբանմամբ՝ «տեխնոլոգիանիրենից ներկայացնումէ մասնագիտականկարողությունների,սարքավորումների, ենթակառուցվածքի, գործիքների ե համապատասխանտեխնիկական միջոցների այնպիսի զուգորդում, որը թույլ է տալիս նյութերի, տեղեկությունների ն մարդկանց մեջ անհրաժեշտ փոփոխություններ իրականացնել» |1, էջ 94): Յուրաքանչյուր խնդիր ենթադրում է որոշակի տեխնոլոգիական գործընթացների կիրառումժՏեխնոլոգիաների զարգացմանը բնորոշ են երեք փուլեր` արդյունաբերական հեղաշրջում, ստանդարտացում ն մեքենայացում, հոսքային գծերի կիրառում: Արդյունաբերական հեղաշրջումը նշանավորվեց արտադրության տարբեր ոլորտներում մեքենաների ն սարքավորումների զանգվածային կիրառմամբ: Այն սկսվել է Անգլիայում 19-րդ դարում: Մեքենաների կիրառումը հնարավորություն տվեց զգալիորեն խորացնել աշխատանքի մասնագիտացվածբաժանմանձները, բարձրացնել համասեռ աշխատանքների համակենտրոնացմանն մասնագիտացման մակարդակը, ինչի շնորհիվ շեշտակիորեն աճեց աշխատանքի արտադրողակակությունը: ռաջին անգամ արտադրության մեջ ստանդարտ, փոխադարձ փոխարինելի բաղադրամասերի կիրառումը կապվում է բամբակազտիչ մեքենաների գյուտարար էլի Ուիթնիի անվան հետ: Ստանդարտ մասերիօգտագործումըհնարավորություն է տալիս զգալիորեն կրճատել ինչպես արտադրության, այնպես էլ շահագործման

ՉՐՈՒԽ

3.

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ

ՆԵՐՔԻՆ

ՄԻՋԱՎԱՅՐԸ

ծախսերը: Առաջին ուղղությամբ նման հնարավորություններեն ստեղծվում համասեռ աշխատանքների համակենտրոնացման ն մասնագիտացման մակարդակի մեբարձրացման, հատուկ ն մասնագիտագված,բարձր արտադրողականությամբ քենաների, ինչպես նան ցածր որակավորման աշխատուժի կիրառման հնարավորության շնորհիվ: Մյուս կողմից, մեքենաների ու սարքավորումներիշահագործման ընթացքում, ստանդարտմասերի շարքից դուրս գալու դեպքերում դրանք հեշտությամբ կարելի է փոխարինել նորով: Այդ հնարավորության շնորհիվ ներկայումս ստանդարտացումը արտադրության բոլոր ոլորտներում զանգվածայինկիրառում է

մՍտանդարտացման

գտել:

ն մեքենայացման առավելություններն արդեն լայնորեն հայտնի էին, երբ 2224դարի սկզբներին սկսեց ձեավորվել ավտոմոբիլայինարդյունաՍկզբնական շրջանում այդ ոլորտի բանվորները ամբողջ տեխնոլոգիական գործընթացին համապատասխան փոփոխել են բանվորական տեղերը ն իրականացրել ավտոմոբիլի հավաքման աշխատանքները: Հենրի Ֆորդը 1913 թ. առաջարկեց ավտոմոբիլի հավաքումն իրականացնել հոսքային գծի միջոգով, որի աշխատատեվրա մեքենայի հիմնային մասերը տեղափոխվում են հաստատուն ղերով, ըստ նախատեսված հերթականության, որոնգում էլ կատարվում է հավաքումը: Այս դեպքում բանվորները ամբողջ աշխատաժամանակըծախսում են մեքենայի մասերի հավաքման վրա, ն բանվորականտեղերով տեղաշարժի համար պահանջվող ժամանակամիջոցը տնտեսվում է: Եթե մինչն այդ նորամուծության ներդրումը «Տի» մեքենաների մեծածախգինը 2100 դոլար էր, ապա ներդրումից հետո՝ 290 դոլար |1, էջ 96|: հոսքային գծերը լայն կիրառում են գտել գրեթե բոլոր խոշոր արտադրություններում:Դրանց առավելությունների լրիվ իրացման համար աշխատողների խնդիրները պետք է ունենան համասեռության ն մասնագիտացման բարձր

բերությունը:

(Ներկայումս

մակարդակ: Կախված կազմակերպությանառջն դրված նպատակներիառանձնահատկություններից, դրանց իրականացման համար պահանջվող աշխատանքների համասեռ խմբերի քանակից, վերջիններիս մասնագիտացման ու համակենտրոնացման մակարդակից` գործնականում նպատակահարմար է լինում կիրառել զանազան տեխնոլոգիական գործընթացներ: Այդ տեսակետից կարնոր նշանակություն ունի դրանց դասակարգումը: Ուսումնասիրելով արտադրականֆիրմաների գործունեությունը, բրիտանացի մասնագետ Ջոան Վուդվորդը տեխճոլոգիական գործընթացները դասակարգել է հետնյալ կերպ |1, էջ 961 Հատային, մանը սերիական կամ անհատականարտադրություն, որի դեպքում միաժամանակ իրականացվում է միայն մեկ արտադրատեսակի կամ դրանց մանը խմբաքանակի թողարկում: Հաճախ վերջինս թողարկվում է որոշակի պատվիրատուի համար կամ էլ հանդես է գալիս որպես փորձնա"

կան նմուշ:

»

»

Զանգվածային կամ խոշոր սերիական արտադրություն: Կիրառվում է մեծ քանակի նույնատիպ կամ իրար խիստ նման արտադրատեսակներիթողարկման համար: Բնութագրվում է մեքենայացման բարձր աստիճանով, ստանդարտ մասերի ն հոսքային գծերի լայնամասշտաբօգտագործմամբ: Անընդհատ արտադրություններ: Այս դեպքում օգտագործվումեն ավտոմաաշխատանք են կատարում՝ տացված սարքավորումներ, որոնք շուրջօրյա մեծ քանակի նույնատիպ արտադրանք:Որպես օրինակ կարող թողարկելով է ծառայելնավթի վերամշակումը,էլեկտրակայաններիաշխատանքը ն այլն:

մենեջմենթ

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Կառավարման տեսության ն սոցիոլոգիայի բնագավառի մասնագետ Ջեյմս Թոմպսոնը առաջարկել է տարբերել տեխնոլոգիաներիհետեյալ տեսակները |1, էջ

97|.

»

»

»

Բազմօղակ տեխնոլոգիաներ, որոնք բնութագրվում են իրականացվող փոխկապակցված խնդիրներիհամախմբերիառկայությամբ:Զանգվածային արտադրության հոսքային գծերը նման տեխնոլոգիաներիկիրառմանօրինակներ են: Մեքենայի հաւլաքման յուրաքանչյուր գործողություն պետք է իրականացվի խիստ որոշակի հերթականությամբ: Օրինակ` չի կարելի տեղադրել շարժիչը, քանի դեռ հավաքված չէ հիմքը: Միջնորդականտեխնոլոգիաներ,որոնք բնութագրվում են առաջարկ ն պահանջարկ ներկայացնող կողմերի միջն մարդկանց որոշակի խմբի առկայությամբ: Օրինակ, բանկային գործունեությունն իրենից ներկայացնում է միջնորդական տեխնոլոգիա: Ինտենսիվ տեխնոլոգիաներ, որոնք բնութագրվում են արտադրություն մուտք գործող կոնկրետ նյութերի մեջ պահանջվողփոփոխություններիհասնելու համար անհրաժեշտ հատուկ մեթոդների,հմտություններիկամ ծառայությունների օգտագործման հնարավորություններով: Որպես օրինակ կարող է ծառայել կինոնկարի մոնտաժումը:

Ընդհանուր առմամբ, տեխնոլոգիական ենթահամակարգը, որպես կառաւվարգործընթացիվրա ազդող գործոն, երկակի բնույթի է՝ ներքին ն արտաքին: Որպես ներքին միջավայրի գործոն, այն պետք է հնարավորություն ընձեռի պահանջվող ցուցանիշներուլ ապահովել խնդիրների ենթահամակարգի կատարումը: Որպես արտաքինմիջավայրի գործոն, այն պետք է կազմակերպությանըհնարավորություն ընձեռի մշտապես շուկա ներկայացնել մրցունակ արտադրատեսակներ ն ծառայություններ: Նշված խնդիրների լուծման համար անհրաժեշտ է տեխնոլոգիական ենթահամակարգըձնավորել` ելնելով համասեռ աշխատանքներիհամակենտրոնացման ն մասնագիտացման փաստացիմակարդակներից:Դրանց ցածր արժեքների դեպքում հաճախ ավելի նպատակահարմար է լինում բարձր որակավորման բանվորական ուժի, ունիվերսալ բնույթի մեքենաների ու սարքավորումների կիրաավտոմատ համակարգերի կիրառման դեպքում զգալիորեն կրճատվում է պահանջարկը ցածր որակաւլորման աշխատուժի նկատմամբ, որի փոխարեն հարկ է լինում ներգրավել սահմանափակ թվով բարձր որակավորման օպերատորներ: Ընդհանրապես,տեխնոլոգիականենթահամակարգի արդյունավետությունը բարձրացնելու նպատակու|անհրաժեշտ է այն պարբերաբար նորազնել՝ հաշվի առնելու| մրցակցային շուկայի կողմից ներկայացվող ճոր ման

հումբ(Աիտադրույան

պահանջն

3.2.5.

Մարդկային ռեսուրսներ

Կազմակերպության

ներքին միջավայրում աշխատողների մասնագիտական որակավորմանմակարդակը, նրանց վարքի ն փոխհարաբերություններիառանձնահատկությունները վճռորոշ ներգործություն են ունենում նպատակներիիրականացման ն խնդիրների լուծման գործընթացի արդյունավետության վրա:)1Ընդ որում, ինչպես կազմակերպությունը, այնպես էլ ղեկավարներն ու ենթականերն իրենցից ներկայացնում են մարդկանց խմբեր: Ղեկաւլարըկազմակերպության նպատակների իրականացմանը հասնում է աշխատողներիջանքերի շնորհիվ: կառավարման ամեն մի մոդելի պայմաններում հանդես են գալիս որպես այդ գործընթացիարդյունավետության վրա ազդող վճռորոշ փոփոխական:Ընդունվածէ

Հետնապես| մարդի

ԳԼՈՒԽ

3.

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ

ՆԵՐՔԻՆ

ՄԻՋԱՎԱՅՐԸ

տարբերել մարդկային գործոնի դրսնորման երեք տեսանկյուններ՝ առանձին անհատի վարքը, մարդկանց վարքը խմբերում, ղեկավարի վարքը ն ազդեցությունն առանձին մարդկանց ու նրանց խմբերի վարքի դրսնորման վրա: Մարդու վարքի դրսնորման առանձնահատկություններըայս կամ այն իրավիճակում բնութագրվում են անորոշության բարձր աստիճանով, որպես տվյալ անհատին բնորոշ հատկանիշների ն արտաքին միջավայրի բարդ համակցման հետնանք: Ընդ որում, որնիցե իրավիճակում դրա դրսեորման հնարավորտարբերակներիթիվը գործնականում անսահմանափակ է: Կառավարման գործընթացի արդյունավետության բարձրացմանտեսակետիցմենեջերը պետք է կարողանագտնել մարդկանց ն նրանց խմբերի վարքի վրա ազդելու այնպիսի ձներ, որոնց դեպքում վերջիններս իրենց պահանջմունքների բավարարումը առավելագույնս կկապեն կազմակերպության առաջադրած նպատակների իրականացման հետԱյդտեսակետից կարնոր նշանակություն ունի նան մարդկանց մասնագիտական կողմնորոշմանն Առնչվող հարցերի ճիշտ լուծումը: "Վերջինս,որպես գործող տնտեսական հարաբերությունների, ի ծնե տրված հատկանիշներին ձեռք բերված փորձի զարգացման արդյունք, մարդկանց հնարավորություն է տալիս իմացության ն մասնագիտական աշխատանքների կատարման այս կամ այն ոլորտում լուրջ հաջողությունների հասնել: տեսակետից կարնորվում են հետնյալ երկու հիմնական հարցերը.

(Սս

կազմակերպության խնդիրների ն նպատակների իրականացման համար ստեղծված աշխատատեղերի ն ոլորտների համալրում համապատասխան որակավորման մասնագետներով, առանձին մարդկանց ն նրանց ձնեականու ոչ ձենականխմբերի միջն այնպիսի հարաբերությունների ապահովում, որոնց դեպքում վերջիններիս վարքն առավելագույնս կնպաստի կազմակերպության ձենական նպատակների իրականացմանը: Վետնապես, կազմակերպության աշխատողների ենթահամակարգը կարելի է համարել արդյունավետ ձնավորված, եթե յուրաքանչյուր աշխատող իր մասնագիտականմակարդակով բավարարում է համապատասխան պաշտոնիկամ աշխատատեղի պահանջները,իսկ ղեկավարներին ամեն իրավիճակում հաջողվում է ստեղծել կազմակերպության ներքին ն արտաքին միջավայրի համակցման այնպիսի տարբերակ, որի դեպքում յուրաքանչյուր աշխատողի, մարդկանց ձնական ն ոչ ձենական են առաջադրված խմբերի ջանքերը բարձր արդյունավետությամբ օգտագործվում ձնական նպատակներիիրականացմանգործընթացում: -.

-.

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ՀԱՐՑԵՐ 1.

ԵՎ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

Բնորոշել «համակարգ» հասկացությունը Լ ներկայացնել կազմակերպության` որպես սոցիոտեխնիկականհամակարգի, առանձնահատկություն-

ները: 2.

Բնորոշել նպատակը որպես ենթահամակարգ ն ներկայացնել վերջինիս ձնավորճմճան պահանջները:

3.

Ինչպե՞ս են դասակարգվումնպատակները:

4.

Ի՞նչ գործոններիազդեցությամբ է ձեավորվում «նպատակներիծառը»:

5.

Բնորոշել «կառավարմանկազմակերպականկառուցվածք», «աշխատանքի մասնագիտացված բաժանում», «կառավարման մակարդակներ ե կառուցվածքային ստորաբաժանումներ» հասկացությունները:

6.

Բնորոշել «վերահսկողության ոլորտ», «կառավարման հարթ ե բարձր կառուցվածքներ», «կառավարելիությաննորմա» հասկացությունները: Բնորոշել խնդիրներիենթահամակարգը:

7.

Պարզաբանել տեխնոլոգիայիենթահամակարգը նեդրա փոփոխությունների ազդեցությունը կառավարմանգործընթացիվրա:

8.

Բնութագրել մարդկանց վարքագծի դրսեորման երեք հիմնական ուղղությունները: 10.Ինչպե՞ս Է գնահատվում կազմակերպությաններքին միջավայրը:

9.

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԽԼ, ՃԲոօՄքո Փ.

ՃռԵՇԾԲքՂ

1.

ԻՂԲՇոօԾ

2.

Լք

Յ.

ՂաւճքուլՕո 8.4. ոք.

4.

ւօոճ

ՒԼ,

ԷԼԷԼ

ՕՇՈԾՏԵԼ

Խ/Լ, ԵոՒո«տ ԽՂ6:Տ Մ

շ2ՀԱԸՒՐԸ.

Մոքճոոէլ6

ՃՅճքմիոմ

Բ

1Ը:ԲՀՃՅՀՎԱԸԻՅ.

աՅճատտ.

«օքոօքությու

Ի1., 1118-ԻՆ,

Շճաքշաւ,1995

ՒԻՂ1օՇՔոձճ,

ԻՂՇԱՏՈՏՈԼԲԷՐ՝օքրՅու

ԻԼ, /Ճ6ռօ,

ՇԼԼԱՃ, 4ոՇոտո, Լճքոաձ-

4Դ

ԳԼՈՒԽ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ

ԱՐՏԱՔԻՆ

4.1.

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ

ԱՐՏԱՔԻՆ

ՄԻՋԱՎԱՅՐԸ

ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

գործընթացում արտաքին միջավայրն իրենից ներկայացնում է Ակառավարման

այն արտաքին ուժերի, գործոններին պայմանների ամբողջությունը, որոնք ուղղակի կամ անուղղակի կերպով ազդում են կազմակերպության գործունեության վրա: Արտաքին միջավայրի ներգործությամբ աշխատող կազմակերպությունը ներքուստ նման է կենդանի օրգանիզմի: Բանն այն է, որ ամեն մի օրգանիզմ գոյատնում է ե բարգավաճում, եթե կարողանում է հարմարվել արտաքին աշխարհին (կլիմա, աշխարհագրական դիրք, շրջապատող այլ կենդանի օրգանիզմներ): Կազմակերնույնպես հաջող գործունեություն ծավալելու համար պարտավոր է ենպությունը թարկվել արտաքին միջավայրի հարափուիոխպայմաններին: Այլ կերպ ասած՝ ձեռնարկուբյպն ամեն մի գործողություն նպատակահարմարէ միայն այն դեպքում, երբ համապատասխանում է արտաքին միջավայրի պահանջներին: Արտաքին միջավայրը կազմակերպությանն անհրաժեշտ ռեսուրսների հայբայթման հիմնական աղբյուրն է: Սակայն, ինչպես հայտնի է, արտաքին միջավայրի ռեսուրսները սահմանափակ են, ն կազմակերպությունը կարող է նան չհայթայբել անհրաժեշտ ռեսուրսներ, ինչը, ըստ էության, կսահմանափակի ձեռնարկության գործունեության շրջանակները: Ուստի կառավարման կարնոր խնդիրներից է արտաքին միջավայրի հետ կազմակերպության ն այլ տնտեսավարող սուբյեկտների փոխհարաբերություններիկարգավորումը, ինչը հնարավորություն կտա իրականացնել նրա հիմնական նպատակները: Կազմակերպության վրա ազդում են արտաքինմիջավայրի բազմաթիվգործոններ, որոնցից յուրաքանչյուրի դերն ու նշանակությունը տարբեր է: Ընդգծելով արտաքին միջավայրի ներգործության կարնորությունը, Ջորջ Շտեյները ն Ջոն Սայները «Կառավարման քաղաքականություն ն ռազմավարություն» աշխատուբյան մեջ նշում են, որ եթե նախկինում ձեռնարկության ղեկավարությունը իր ուշադրությունը կենտրոնացնում էր արտաքին միջավայրի սոսկ տնտեսական ն տեխնիկական փոփոխությունների վրա, ապա ժամանակակից պայմաններումկադրերին ներկայացվող պահանջների, սոցիալական արժեքների, քաղաքական ուժերի ն այլ գործոնների փոփոխությունըձեռնարկությանղեկավարությանը պարտադրում է ընդլայնել արտաքին միջավայրի գործոնների հաշվառման սպեկտրը |1, էջ 41):

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Յուրաքանչյուր ձեռնարկության բնորոշ է իր արտաքին միջավայրը՝ առանձնահատուկ գործոնները, որոնք իրենց ազդեցությունն են ունենում նրա ընթացիկ Լ հեռանկարայինգործունեության վերջնականարդյունքների վրա: Կազմակերպության վրա ազդող արտաքին միջավայրի գործոնները փոխկապակցվածեն (գծանկար4.1), ն մի գործոնիէական ւիուփոխությունը առաջ է բերում ն մյուսների քանակական որակական բնութագրիչների համապատասխանփուիոխություն: Ուստի ձեռնարկության ղեկավարությունըարտաքին միջավայրի գործոնների ուսումնասիրությունը, հնարավոր կանխատեսումներն ու վերլուծությունը պետք է իրականացնիհամակարգվածմոտեցմամբ:

Ուղղակի ներգործության միջավայր

։

ԿազմճակերԽնդիրներ |«ք-թլսության նպատակճեր

:

Կառուցվածք

Տեխնոլոգիա

Անուղղակի ներգործության միջավայր Գծանկար 4.1.

Կազմակերելության արտաքին միջավայրը

Բացի այդ, կազմակերպությանարտաքին միջավայրը բնութագրվում է բարդությամբ, բազմազանությամբ ն անորոշությամբ: Շուկայական տնտեսության ժամանակակից պայմաններում էապես բարդացել է արտաքին միջավայրի գնահատման գործընթացը՝դրա գործոններիբազմատեսակացմանպատճառով:Արտաքին միջավայրի անորոշության գործոնն ավելի է մեծանում անբավարար տեղեկատվության հետնանքով: Պաշտոնական տեղեկատվության պակասը փորձում են լրացնել ոչ պաշտոնական տեղեկատվությանաղբյուրները, որոնք թեն, ընդհանուր առմամբ, որոշակի պարզաբանում մտցնում են ուսումնասիրվող հիմնախնդրիմեջ, այդուհան-.

ԳԼՈՒԽ

4.

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ

ԱՐՏԱՔԻՆ

ՄԻՋԱՎԱՅՐԸ

դերձ ունեն մի շարք թերություններ, որոնցից էականը մատուցվող տեղեկատվության արժանահավատության ցածր աստիճանն է: Այսպիսով, որքան բարձր է անորոշության գործոնը, այնքան ավելի բարդանում է հիմնավորված կառավարչական կարԼորագույն որոշումների ընդունման գործընթացը: Կազմակերպության արտաքին միջավայրի փոփոխականգործոնների ուսումնասիրության համար, որպես կանոն, յուրաքանչյուր ձեռնարկությունում ստեղծվում են մարքեթինգայինծառայություններ ն նորամուծականգործունեությամբզբաղվող մասնագիտացված ստորաբաժանումներ: Դրանք ուսումնասիրում են շուկայում կատարվող անընդհատ փոփոխությունները, կանոնավորապես վերլուծության են ենթարկում ձեռնարկության գործունեության վրա արտաքին միջավայրի գործոնների ազդեցության աստիճանը՝ դրականն բացասականհետնանքներով: Վերոհիշյալ ուսումնասիրություններն ու վերլուծություններն իրականացվում են տարբեր եղանակներով,որոնցից առավել տարածվածեն. գիտատեխնիկականառաջադիմության նվաճումների համալիր ուսումնասիրությունը ն կազմակերպությունում գործնականկիրառման հնարավորության փորձերը, մասնագիտական, գիտահանրամատչելի ն տեղեկատվական հրաւլարակումների վերլուծությունը, մասնակցությունը մասնագիտականնստաշրջաններին ն գիտաժողովներին, ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների շուկայում առաջատար փորձի վերլուծությունը, սոցիոլոգիական հարցումների իրականացումը, կազմակերպությանաշխատողների կարծիքների վերլուծությունը,՝ ներկազմակերպականժողովների, խորհրդակցությունների անցկացումը ն այլն: Կազմակերպության արտաքին միջավայրի գործոնները բաժանվում են երկու -

-.

-.

-`

-.

|

-.

խմբի.

ներգործության միջավայրի գործոններ, անուղղակի ներգործության միջավայրի գործոններ:

1. ուղղակի

2.

4.2.

ՈՒՂՂԱԿԻ ՆԵՐԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ

ԱՐՏԱՔԻՆ

ՄԻՋԱՎԱՅՐԸ

Կազմակերպությանվրա ուղղակիորեն ներգործող արտաքին միջավայրը բնութագրվում է այնպիսի գործոններով,որոնք անմիջաբարներգործում են ձեռնարկության գործունեության ընդհանուր արդյունավետության ն ֆինանսատնտեսական վերջնականարդյունքների վրա ն մշտապեսպետք է գտնվենղեկավարությանուշադրության կենտրոնում: Դրանց թվին են դասվում մատակարարները, մրցակիցները, սպառողները (գնորդները), պետական կարգավորման մարմինները, օրենքներն ու ենթաօրենսդրական ակտերը, աշխատանքի շուկան: Մաստակարարների անխափանաշխատանքիցեն կախվածկազմակերպության աշխատանքի արդյունավետությունը, թողարկվող արտադրանքի քանակական ն որակականցուցանիշները, քանի որ դրանք են ապահովում հումքի, նյութերի, կիսաֆաբրիկատների, էներգետիկ ն տեղեկատվական ռեսուրսների անընդհատ մատակարարումը:Օրինակ, արդյունաբերականձեռնարկություններումնյուբատեխնիկական մատակարարմանհամակարգի գլխավոր գործառական օղակը մատակարար71

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

կառուցվածքային ստորաբաժանումն է, որն ունի առաջնակարգ դեր ն նշանակություն հատկապես նյութական ռեսուրսների մատակարարման ն փաւլտացի սպառման միջն համամաւնություն ստեղծելու գործում նպատակ հետապնդելով արտադրության գործընթացն ապահովել անհրաժեշտ հումքով ու նյութերով ն հաստատուն պահել աշխատանքի բնականոնընթացքը: ման

Մատակարարներ

Պետական կարգա-

Կազմակերպություն |

վորճանմարմիններ, օրենքներ

Մրցակիցներ

Աշխատանքի

գժանկար 4.2. Ուղղակի ներգործությանարտաքին միջավայրի գործոնները

Բացի նյութական ռեսուրսների մատակարարներից,գործնականումմեծ գեր ն նշանակություն ունեն նան կապիտալի մատակարարները. դրանք հիմնականում ֆինանսավարկային հաստատություններն են, մասնավորապես՝ առետրային ն մասնագիտացվածբանկերը, ֆինանսականն ապահովագրականընկերությունները, միջազգային ֆինանսական կազմակերպությունները, որոնք ձեռնարկություններին անհրաժեշտության դեպքում տրամադրում են ֆինանսական ռեսուրսներ: Ժամանակակից պայմաններում կապիտալի մատակարարումներնիրականացվում են հիմնական կապիտալի (արտադրականֆոնդերի) մեծացման, շրջանառու կապիտալի ձնավորման, ինչպես նան ֆինանսական միջոցների անբավարար քանակի ժամանակավորհամալրման նպատակներով: Որոշակի մատակարար ընտրելիս` ձեռնարկության ղեկավարությունը պարէ հանգամանորեն ուսումնասիրել. մատակարարի մասնագիտացմանաստիճանը, նրա նախկին գործունեությանփորձագիտականգնահատականը(փայլձեռնարկությունների հետ աշխատանքի կազմակերպման առավելություններն ու թերությունները), մատակարարիկողմից առաջարկվող ապրանքների,աշխատանքներին ծառայություններիտեսականու բազմազանությունը, մատակարարվելիք ապրանքների որակը, ճատակարարիպարտաճանաչությունը, մատակարարի հեղինակությունն ու կերպարը (իմիջը), մձատակարարիմրցակցային առավելությունները մյուս համանման մատակարարների համեմատությամբ, մատակարարի սպասարկմանկուլտուրան, հուսալիությունը, նրա հետ բարձրորակ սպասարկման համատեղ համակարգի ստեղծմանհնարավորությունըն այլն:

տավոր -.

-.

-.

-.

-.

-.

էք

ԳԼՈՒԽ

4. ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ

ԱՐՏԱՔԻՆ

ՄԻՋԱՎԱՅՐԸ

Գործնականումձեռնարկությունն ուղղակի կախվածությանմեջ է հայտնվում մատակարարներից: Այս առումով ուշագրավ է նյութատեխնիկական մատակարարման ճապոնական համակարգը, որտեղ արտադրական գործընթացի համար անհրաժեշտ հումքի, նյութերի ն կիսաֆաբրիկատներիմատակարարումն իրականացվում է «ճիշտ ժամանակին» սկզբունքով: Մատակարարմանայս համճակարգըապահովում է սերտ կապ վերջնական ապրանքարտադրողներին մատակարարներիմիջն: Բայց, որպես կանոն, ճապոնական ձեռնարկություններն աշխատում են խուսափել միայն մեկ մատակարարի հետ գործարքի մեջ մտնելուց, որպեսզի ձեռնարկության տեխնոլոգիական ընդհանուր գործընթացը չհայտնվի ծանր կացության մեջ` մատակարարի արտադրական կամ ֆինանսական բնույթի դժվարությունների ծագմանդեպքում |2, էջ 402): Ձեռնարկության գործունեության արդյունավետությանբարձրացման առումով չափազանց կարնոր է կանխատեսել հնարավոր մրցակիցների ագրեսիվությունը, նրանց վաճառքի սպասվելիք ծավալները, թողարկվելիք արտադրանքի տեխնիկալուծումները, ապտնտեսականցուցանիշները, կոնստրուկտորա-տեխնոլոգիական րանքի որակն ու վաճառքի գները, քանի որ վերոհիշյալ ցուցանիշներից յուրաքանչյուրը վճռորոշ ազդեցություն կարող է ունենալ շուկայում սեփականմասնաբաժնի փուոխության վրա |3, էջ 40): Շուկայական տնտեսության անցման ժամանակակից պայմաններում շուկայում գոյատնելու ն հաջող գործունեություն ծավալելու նպատակով կազմակերպությունները պարտավոր են դիմակայել սուր մրցակցության, քանի որ, ինչպես հայտնի է, թույլերն ու անմրցունակները սնանկանում են ն դադարեցնում իրենց գործունեությունը: Ինչպես արդարացիորեննշում է մենեջմենթիտեսաբանՓիթեր Դրաքերը, գործարարության միակ գլխավոր նպատակը սպառող «ստեղծելն է» |1, էջ 123): Շուկայական տնտեսության ժամանակակից պայմաններում գործարարության հիմնական չափանիշը (նշանաբանը) դարձել է՝ արտադրությունը ոչ թե արտադրության, այլ իրացման համար: Սպառողների վարքագծի` որպես ուղղակի ներգործության միջավայրի կարնորագույն գործոնների, վերլուծությունը անհրաժեշտ է սկսել հետնյալ ելակետային տվյալների հավաքագրումով. հավանականսպառողներիթիվը, ժողովրդագրական բնութագիրը (մասնավորապես սեռատարիքային կազմը, գնողունակությունը), գնորդներիսոցիալ-հոգեբանականբնութագրերը,ավանդույթներն ու սովորույթները, մտածելակերպի ու կենցաղի յուրահատկությունները ն այլն: Սպառողներիքանակի ն սպառման ծավալի վերլուծության ժամանակ ձեռնարկության ղեկավարը պետք է հիմք ընդունի իր արտադրանքի նպատակաուղղվածությունն ու բնույթը, առաջին հերթին պարզի, թե այդ արտադրանքըո՞ր պահանջարկն է բավարարելու՝ արտադրակա՞ն, թե՞ սպառողական: Արտադրականնշանակության ապրանքատեսակսպառողները, նախ ն առաջ, արդյունաբերականձեռնարկություններն են (որոնք ձեռք են բերում արտադրական նշանակության հումքը, նյութերը, մեքենաներն ու սարքավորումները, կոմպլեկտավորող նյութերը ն այլն` տեխնոլոգիական գործընթացներում Շգտագործելու նպատակով), ինչպես նան առնտրա-միջնորդական,մասնաւվորապես՝մեծածախ,վերաբաշխող (դիստրիբուտոր), արտահանող կազմակերպությունները: Վերջիններիս վերաբերյալ անհրաժեշտ է ունենալ տեղեկություններ պահանջարկիկայունության կամ սեզոնայնության, արտադրական հզորությունների ն դրանց ընդլայնման (կամ կրճատման)հեռանկարներիմասին: Սպառողական նշանակության ապրանքատեսակ սպառողները մանրածախ գնորդներն ու առնետրա-միջնորդական ֆիրմաներն են: Սրանց հնարավորություն73

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ների վերլուծության ժամանակ անհրաժեշտ է բացահայտել մանրածախառնտրի մեթոդների առավելությունները, հավանական գնորդներին տրամադրվող տարբեր տեսակի արտոնությունների (սպառողականվարկ, զեղչեր, հետվաճառքային անվճար սպասարկում) պայմանները, այդ ձեռնարկությունների կողմից իրականացվող ծառայություններիանվանացանկը ն այլն |5, էջ 166-167: Կատարելով իր մշտական ու հնարավոր հաճախորդներիսոցիոլոգիական հարցումներ, ուսումնասիրելով նրանցպահանջները,ձեռնարկությունըկանխատեսումէ թողարկվելիք արտադրանքի ծավալը, տեսականին, մրցակցային առավելությունները, իրականացնումգնային քաղաքականություն ն սահմանում իր ապրանքատեսակների որակի բարձրացմանուղիները: Օրենքներն ու ենթաօրենսդրականակտերըուղղակիորենազդում են ձեռնարկության գործունեության վրա: Ընդ որում, ձեռնարկության ղեկավարության կողմից իրավական կարգավորման վերլուծությունը, որը ենթադրում է գործող օրենսդրության, ենթաօրենսդրական, նորմատիվային ն այլ ակտերի ուսումնասիրում, հնարավորություն է ընձեռում սահմանել ձեռնարկությանշահերի պաշտպանությանընդունելի մեթոդները ն կազմակերպաիրավականայլ սուբյեկտների հետ փոխհարաբերությունների իրավական դաշտը: Իրավական կարգավորման հիմնական ուղղությունների հետազոտումը չի նշանակում միայն իրավական նորմատիվային ակտերի բովանդակությանուսումնասիրում: Առավել կարեորէ ուշադրությունը կենտրոնացնել իրավական միջավայրի այնպիսիհիմնադրույթներիվրա, ինչպիսիք են իրավական համակարգի գործունակությունը, իրավական դաշտի գործողության մեխանիզմը, այս բնագավառում ձնավորված ավանդույթները ն, որ ամենակարնորն է՝ օրենսդրության իրականագման գործընթագային(պրոցեսուալ) կողմը: Կազմակերպությունները պարտավորեն հետնել ոչ միայն օրենսդրության փոփոխություններին, այլ նան տնտեսության պետականկարգավորման մարմինների պահանջներին, քանի որ վերջիններս կարող են իրականացնել այնպիսի միջոցառումներ, որոնք նույնպես ունեն օրենքի ուժ: Օրինակ, ըստ բանկային օրենսդրության` կենտրոնականբանկերին իրավունք է վերապահվածերկրի դրամաշրջանառության կարգավորման, առնետրայինու մասնագիտացվածբանկերի գործունեուբյան կոորդինացման ն օպերատիվ վերահսկողությաննպատակովիրականագնել դրամավարկային համապատասխան քաղաքականություն: Օրինակ, առանձին դեպքերում, երբ երկրում նկատվում են սղաճի բարձր տեմպեր, գործազրկության մակարդակի աճ, պետական բյուջեի ն վճարային հաշվեկշռի մեծ պակասուրդ, ապա կենտրոնական բանկը սկսում է իրականացնել կոշտ դրամավարկային քաղաքականություն կամ «թանկ ւիողի» քաղաքականություն՝ուղղակիորեն կիրառելով վարչականն տնտեսականմի շարք արգելքներ, սահմանաւիակումներ,որոնք բանկերի ն այլ ֆինանսավարկային դառնում են պարտադիր բոլոր հաստատություններիհամար: Աշխատանքի շուկայի վերլուծության նպատակը կազմակերպությաննանհրաժեշտ որակյալ կադրերով ապահովելու հնարավորություններիբացահայտումնէ: Աշխատողների մասնագիտականորակավորմանբարձրացումը կարնորվում է նան այն պատճառով, որ այն ոչ միայն որպես թողարկվող արտադրանքի բարձր որակի ն մրցունակության երաշխիք է, այլն` նորամուծությունների էական նախադրյալ |3, էջ 49): Կազմակերպության ղեկավարությունը պետք է ուսումնասիրի աշխատանքի կրքության, տարիքի, բարձրորակ արհեստաշուկան անհրաժեշտ մասնագիտական վարժ կադրերի ներգրավման հնարավորության առումով: `

առնտրային

ՉԼ ՈՒԽ 4. ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ

ԱՐՏԱՔԻՆ

ՄԻՋԱՎԱՅՐԸ

Այսպիսով, կազմակերպության ուղղակի ներգործության միջավայրի գործոնները կարնոր նշանակություն ունեն կազմակերպության ֆինանսատնտեսական, արտադրական գործունեության վերջնական արդյունքների վրա ուղղակիորեն ներգործելու առումով ն մշտապես պետք է գտնվեն տնտեսավարողսուբյեկտների ուշադրության կենտրոնում:

4.3.

ԱՆՈՒՂՂԱԿԻ

ԱՐՏԱՔԻՆ

ՆԵՐԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ

ՄԻՋԱՎԱՅՐԸ

Անուղղակի ներգործության միջավայրի գործոնների վերլուծությունը սովորաավելի բարդ գործընթաց է, քանի որ անորոշության դաշտն ավելի ընդարձակէ: Անուղղակի ներգործության միջավայրի հիմնական գործոններն են՝ գիտատեխնիկական զարգացման մակարդակը, տնտեսականիրադրությունը,սոցիալականն քաղաքական գործոնները, փոխհարաբերությունները բնակչության հեւո, մարդկանց կուլտուր-կրթական մակարդակը, միջազգային գործոնները: բար

Միջազգային

գործոններ

Տնտեսական

իրադրություն

ո

ոոաոարաանակաեահեաաաուոակ

Գիտատեխնիկական զարգացման

մակարդակ

Կուլտուր-կրթական մակարդակ

Կազմակերպությու : ը|

Փոխհարաբերություններ

Քաղաքական

գործոններ

Սոցիալական գործոններ

բնակչության հետ

գժանկար4.3. Անուղղակի ներգործությանմիջավայրի գործոնները

Տեխնոլոգիան միաժամանակ հանդես է գալիս ն՛ որպես կազմակերպության ներքին միջավայրի փուիոխական,ն՛ որպես անուղղակի ներգործության արտաքին միջավայրի գործոն: Երկրորդ դեպքում տեխնոլոգիան քննարկվում Է որպես գիտա-

տեխնիկականառաջադիմության գործոն, քանի որ տեխնոլոգիայի վիճակի վերլուծությունը հնարավորություն է ընձեռում ժամանակին բացահայտել այն հնարավորությունները, որ առաջարկում են գիտությունն ու տեխնիկան նոր ապրանքատեսակների թողարկման, հին ապրանքատեսակներիբարելավման, արտադրանքի թողարկման ու վաճառահանմանտեխնոլոգիայի նորացման նպատակով: Գիտատեխնիկականառաջադիմությունը կազմակերպություններինլայն հնարավորություններէ ընձեռում կիրառել նոր մեքենաներ ու սարքավորումներ, կապի էլեկտրոնային նորագույն միջոցներ, տեղեկատվական առաջավոր տոխնոլոգիաներ, ստեղծել սկզբունքորեն նոր տեխնոլոգիականգործընթացներ ն նոր պրտադրատեսակներ:

ՍԵՆԵՋՍԵՆԹ

Կազմակերպության գիտատեխնիկականքաղաքականությունը կոչված է լուծելու հեւտնյալ հիմնական խնդիրները. արտադրության (ծառայության, աշխատանքի) արագ հարմարման ապահովումը շուկայի մշտապես փոփոխվողպայմաններին, համապատասխան ճշգրտող գործողությունների իրականացումը կազմակերպության ընթացիկ ն միջինժամկետայինպլանների մեջ, նոր արտադրատեսակների արագ յուրացումը ն զանգվածային արտադրության կազմակերպումը, հին ապրանքատեսակներիկատարելագործումն ու հարմարեցումը արդի --

-.

`

-

պահանջներին: Գիտատեխնիկականառաջադիմությանվերջին նորույթները՝ համակարգիչների վերջին սերունդները, լազերային ն ռոբոտային տեխնիկան,արբանյակային կապը ն այլն, իրենց անուղղակի ազդեցությունն ունեն ձեռնարկությունների գործունեության վրա: Եվ ինչպես կանխատեսել է ամերիկացի հանրահայտ սոցիոլոգ Դանիել Բելը, գիտատեխնիկական առաջադիմությանբնագավառումապագան պատկանում է մանրանուրբ տեխնոլոգիային |1, էջ 125): Տնտեսական իրադրության վերլուծությունը կարնոր նշանակություն ունի ձեռնարկությունների ընթացիկ ե հետագա գործունեության պլանավորման ն կազմակերպման համար: Տնտեսության ընդհանուր վիճակի վերլուծությունը ենթադրում է մակրոտնտեսականայնպիսիկարնորագույն ցուցանիշների ազդեցությանվերլուծություն ն հաշվառում, ինչպիսիք են համախառն ազգային արդյունքի, ազգային եկամտի մեծություններն ու աճի տեմպերը, գործազրկության մակարդակը, հարկաբյուջետային ն դրամավարկայինքաղաքականությունը, սղաճի տեմպերը: Բացի այդ, հետազոտվում են այնպիսի հաշվարկային ցուցանիշներ, ինչպիսիք են տնտեսության առանձինճյուղերում հիմնականմիջոցներինորացմանն ընդլայնման նպատակով կատարվող կապիտալ ներդրումները, բնակչության վճարունակ պահանջարկը, միջազգային առնտրի կառուցվածքը, երկրի արտահանմանն ներմուծման ծավալներն ու դինամիկան, արժութային քաղաքականությանընդհանուր ուղղությունները, վճարային հաշվեկշռի հիմնական հոդվածներըՆեայլն: Սոգիալ-կուլտուրական գործոնների վերլուծությունը ուղղված է սոցիալական երնույթների ն գործընթացներիուսումնասիրությաննու կազմակերպությանգործունեության վրա ներգործության բացահայտմանը:Օրինակ, կարնոր գործոն է մարդկանգ վերաբերմունքը աշխատանքի նկատմամբ, կազմակերպության աշխատանքային միջավայրում տիրող բարոյահոգեբանականու աշխատանքայինմթնոլորտը: Պակաս կարնոր նշանակություն չունեն նակ սովորույթներն ու ավանդույթները: | Կազմակերպությունըշրջապատող միջավայրիսոցիալականբաղադրամասերի շարքում կարնոր տեղ են զբաղեցնում նան հասարակության ժողովրդագրական կառուցվածքը, բնակչության աճի տեմպերը, կրթական մակարդակը, սեռատարիքային կազմը ն այլն: Ի տարբերություն մյուս գործոնների` սոզիալ-կուլտուրական գործոններն ու մտածողությանկարծրատիպերըհամեմատաբար դանդաղ են փոփոխվում, սակայն, եթե դրանք, այնուամենայնիվ, փոփոխվումեն, ապա էականտեղաշարժեր են առաջացնում կազմակերպությանարտաքինմիջավայրում: Այդ պատճառով կազմակերպությունը պետք է մշտապես հետնի հնարավոր սոցիալական փոփոխություններին: Արտաքինմիջավայրի քաղաքական գործոնների վերլուծությունն անհրաժեշտ է առաջին հերթին նրա համար, որ ձեռնարկության ղեկավարությունը հստակ պատ76

ԶԼՈՒԽ

4.

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ

ԱՐՏԱՔԻՆ

ՄԻՋԱՎԱՅՐԸ

կերացում կազմի պետական իշխանության մարմիններիքաղաքականության գլխավոր ուղղությունների մասին: Քաղաքական գործոններիվերլուծության ժամանակ պետք է բացահայտել, թե ի՛նչ ծրագրեր են պատրաստվում իրականացնել տարբեր կուսակգությունները ե առաջին հերթին ընդդիմադիր կուսակցգությունները, ինչպիսի՛ն է կառավարության վերաբերմունքը տնտեսության կոնկրետ ճյուղերի հետագա զարգացմաննկատմամբ, տնտեսականգործընթացներըկարգավորող նոր օրենքների ն իրավական ակտերի ընդունման ե իրականացմանարդյունքում ի՛նչ իրավական փոփոխություններ են սպասվում, ի՛նչ գաղափարախոսություն է իշխում կառավարության քաղաքականությունում,որքանո՛վ է գործողկառավարությունըկայուն ն արհեստավարժ ն որքանո՛վ են ուժեղ ընդդիմադիր քաղաքական, կուսակցական կառույցները ն այլն: Եվ, վերջապես,պետք է չանտեսել բնակչության հետ փոխհարաբերությունները: Խոսքը, նախ ն առաջ, վերաբերում է տեղական համայնքին, որտեղ գտնվում ն գործում է տվյալ ձեռնարկությունը: Այդ առումով ձեռնարկության ղեկավարության առաջնահերթխնդիրներիցմեկը նորմալ փոխհարաբերություններիհաստատումն է տեղական բնակչության հետ, ինչը սովորաբար իրականացվում է տեղական համայնքի ֆինանսավորման, բարեգործականմիջոցառումների իրականացման եղանակներով |, էջ 128Է Միջազգային գործոնների վերլուծությունը առաջին հերթին վերաբերում է այն ձեռնարկություններին ն կազմակերպություններին, որոնք գործում են միջազգային գործառնություններով: շուկաներում կամ զբաղվում են արտահանման-ներմուծման Ըստ մեկ այլ սահմանման՝ միջազգային գործարարությանկառավարումն ու միջազգային գործոնների վերլուծությունը վերաբերում է գործունեության այն ոլորտնեապրանքների, րին, որոնք կապվածեն ազգային սահմաններիցդուրս ռեսուրսների, ծառայությունների, աշխատանքների նեաշխատուժի տեղաշարժերիհետ |8, էջ 16) Միջազգային շուկաներում ձեռնարկությունների գործունեությունն իրականացվում է հետեյալ ուղղություններով. 1. Արտահանման գործունեություն ծավալելու միջոցով, որի ընթացքում ձեռնարկությունը պարտավոր է ուսումնասիրության ենթարկել միջազգային շուկաներում տիրող ընդհանուր իրավիճակը, առկա պահանջարկը, տեղական շուկայի համեմատությամբ միջազգային շուկաների գործունեության առանձնահատկությունները ն այլն: Ընդ որում, միջազգային շուկաներում գործող ձեռնարկությունները պետք է վերակազմավորեն իրենց կառավարման կազմակերպականկառուցվածքները՝դրանք հարմարեցնելով միջազգային շուկայի պահանջներին: 2. Ֆրանչայզինգի միջոցով, որի դեպքում ձեռնարկությունը կարող է տրամադրել իր լիցենզիան արտասահմանյան որեէ կազմակերպության`լիցենզիոն վճարումների համատեղ համաձայնագրի կնքման ճանապարհով: Լիցենզիան տրամադրվում է ապրանքարտադրողին, մատակարարին կամ առետրականգործունեություն ծավալող տնտեսավարող սուբյեկտին, ինչը հնարավորություն է ընձեռում արտադրել կամ վաճառել համապատասխանապրանքներ (ծառայություններ, աշխատանքներ) որոշակի տարածքում նախասահմանվածպայմանագրային ժամկետում: 3. Վամատեղ ձեռնարկությունների ստեղծմանմիջոցով: Խոսքը վերաբերում է կոլեկտիվ կամ խառը սեփականության վրա հիմնված,իրավաբանականանձի կարգավիճակ ունեցող, օտարերկրյա քաղաքացիների, ձեռնարկությունների կամ կազմակերպություններիպարտադիրգույքային ե (կամ) արտար7

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

4.

ժութային ներդրմամբ ձեռնարկություններին: Ընդ որում, ձեռնարկության կանոնադրականհիմնադրամում օտարերկրյա մասնակցի ներդրման նորմեծուքյուն) չի սահմանվում: մատիվ (նվազագույն Ուղղակի կապիտալ ներդրումների իրականացման միջոցով, որի դեպքում ձեռնարկության ղեկավարությունը հանգամանորեն ուսումնասիրության է ենթարկում շուկան, նրանում տիրող հիմնական միտումները, հնարավոր մրցակիցներին, վերջիններիս ագրեսիվության աստիճանը, արտադրանքի իրացմանսխեման ու բաշխմանուղիները, հավանական սպառողներիհետ կապերի հաստատման հնարավորությունը, գործարարությանռիսկի աստիճանը, որից հետո որոշում է ուղղակի կապիտալներդրումներիրականացնելու տնտեսական նպատակահարմարություննու արդյունավետությունը:

Այսպիսով, կազմակերպությանարտաքին միջավայրիվերլուծությունն անհրաժեշտ է իրականացնել ռազմավարական կառավարմանգործընթացում՝ կազմակերպության հնարավորություններն ու սպասվող սպառնալիքներըբացահայտելու ն համապատասխանմիջոցառումներ ձեռնարկելու նպատակով:

ՕԼՈՒԽ

4.

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ

ՅԱՐՑԵՐ 1.

2.

ԱՐՏԱՔԻՆ

ՄԻՋԱՎԱՅՐԸ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

ԵՎ

Բնութագրել կազմակերպության արտաքին միջավայրը: Որո՞նք են կազմակերպության արտաքին միջավայրի հիմնւսկւանհատկա-

նիշները: Լուսաբանել ուղղակի ներգործության միջավայրն իր փոփոխական գործոններով: 4. Որո՞նք են մատակարարներին ներկայացվող հիմնական պահանջները: 5. Ի՞նչէ նշանակում «հնարավոր մրցակիցներիագրեսիվության աստիճան»: 6. Ինչու՞ են օրենքներն ու ենթաօրենսդրական ակտերը համարվում ուղղակի ներգործության միջավայրի գործոններ: 7. Բնութագրել անուղղակի ներգործության միջավայրը: 8. Ինչպե՞ս է տնտեսական իրադրության փոփոխություննազդում կազմակերպության գործունեության վրա: 9. Որո՞նք են սոցիալ-կուլտուրական գործոններն ու մտածողության կարծրատիպերը: 10.Բնութագրել միջազգային շուկաներում ձեռնարկությունների գործունեության հիմնական ուղղությունները: Յ.

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1.

ԻՂԲՇոՕտ Ի/.,

2.

ԼՇքզաւօոճ

Յ.

ՃռԵԾճքՂԼ,

11.

ԷԼ. ԻՇ:

ՃճրՕ7քռ Փ.

ՕՇՔՕՑԵԼ

Սուվարյան Յու., Սուվարյան «Ապոլոն», Երնան, 1996

Ա.

8 օքոճքատմւոք. Եքտոխու Մ. ԻԲ ոյախ6էոՐ Բ. ՈԲքճՇրքօ /Ճ.ՔԼ, Փոոճւ ՈՇոքօոատ Ք էլն 8ՕՇՊԾԵճ. Է/Լ, Ճոն,

ԷՕՒԱՈՈՂՆՆ1992

6.

Բրճւշւոք

7.

Ճջոօր

8.

ՓՕՔԻ/Ո/ՂԵՃ, 1992 Օ6օքցճ ՃԲ. Տէռյո6Ւ.

էՕ.

Էո6ՇՍէԽՇՏ

ՇՅ6

Ն

ՀՄ6ԷՐՑ.

Ի/1.,/մ'ճճօ, 1992

Գործարարությանծրագրի մշակման հիմունքները:

5.

4.

Ի

ԷԼ, ԷԶՒՈՂՂ ԸՆ 1995

ԴաՎ6ԲՆ.

ՒԷ/., 1ԷՒԼՓԵՃ-Ի/1 1997

տքԵաօզքրեռ:

րքՄթրՄք

Օ., ՒԷնուօր Ճ. ԵՂԸ: ԲՆ2ՀՅԾԲՆ. Է/Լ, Լ(ՃՔՃՃՔԵԱՆՃ, 1996

ՕՇրօՕրու

ՅԵՇԻԵՕրու

ՏԱՅԵԹ

ա

ԱՇ Էօէօ6:5

տ

68138662.

տ ԾստյոծՏտ ՏՈՇՈՇՇՏՏ

ԱՇ6ՏՇՅՐՇի ՒՕսոմՅեօՇոՏ, 1969)

օքոճւատլտտ

էճ

ՇԱ...

(ԱՅճխ՝օ:

Յճոճիճ

ՌԱ

Ւլոճոցէ

ԳԼՈՒԽ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԳՈՐՕԸՆԹԱՑԲԸԲ

ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԸ

ԵՎ

5.1.

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ԳՈՐՇԾԸՆԹԱՑԻ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

բարդ բազմաբնույթ ԱԿ.առավարումը

համակարգ է ն յուրաքանչյուր կազմակերպության կառավարման հարաբերությունների բովանդակությունը պայմանավորված է դրա նպատակով, ներքին ե արտաքին միջավայրերի առանձնահատկություններով, կազմակերպության կառավարող ե կառավարվողենթահամակարգերի կառուցվածքայինձներով ու բնույթով, ինչպես նան այդ հարաբերությունների առանգքը կազմող կառավարման սուբյեկտի գործունեությամբ, որն էլ գիտական գրականության մեջ դիտարկվում է որպես կառավարման գործընթաց:Հիշենք, որ Ա. Ֆայոլը կազմակերպության շրջանակներում իրականացվող բոլոր գործողությունները բաժանելով վեց խմբի ե կառավարումը համարելով բոլոր այդ գործողությունների բնականոն ընթացքը, գտնում էր, որ վարչական գործառույթը «այնքան մեծ տեղ է գրավում ձեռնարկության ղեկավարի պարտականությունների մեջ, որ հաճախ թվում Է, թե վերջինիս դերը բացարձակապես վարչական է» |1, էջ 3621 Կառավարման հարաբերությունների հետագա մեթոդաբանական մշակումը, ըստ էության, զարգազրեզ այն գաղափարը, որ կազմակերպության կառավարման գործողություններիողջ համակարգըկանոնակարգվումն ուղղորդվում է կառավարման սուբյեկտի կողմից, ն այդ համակարգի բովանդակությունն իր արտահայտությունն է գտնում կառավարող սուբյեկտի գործունեության մեջ: Կառավարման գործընթացը նախապեսմշակված նպատակներիիրագործմանն ուղղված ն որոշակի սկզբունքների ու մեթոդների օգտագործմամբ ն հիմնական ու կոնկրետ գործառույթների միջոցով կառավարմանսուբյեկտների կողմից իրականացվող գործունեությունն է: Այս ձեակերպումը ցույց է տալիս, որ կառավարման գործընթացը. ու

-.

-`

-

կառավարման համակարգի տարրերից մեկն է ե կառավարմանսկզբունքների ն մեթոդների հետ կազմում է մեկ ամբողջություն, նպատակամետգործընթաց է ն կոչված է ապահովելու կառավարման համակարգիկողմից նախապես մշակված նպատակներիիրագործումը, կառավարման սուբյեկտների կողմից ուղղորդվող ներգործություն է, իսկ ներգործություննուղղված է ինչպես որոշակի օբյեկտի, որը կարող է լինել

ԳԼՈՒԽ

5. ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ

ԵՎ ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԸ

կազմակերպություն, անհատ, այնպես էլ արտադրական, տնտեսական, քաղաքական, հասարակական կամ այլ գործընքացի, լինելով կառավարման սուբյեկտների գործունեություննսրտահայտող համակարգային գործընքաց, ուղղված է ինչպես համակարգի ներքին, այնպես էլ արտաքին միջավայրերի գործունեությանկանոնակարգմանը, համակարգային, բազմաչափ հարաբերությունների ամբողջություն է ե չի սահմանափակվումժամանակի, տարածությանկամ այլ կատեգորիաներով, եթե դա չի պահանջում կազմակերպության բնույթը, ունի մշտապես զարգացման միտում, կառավարման համակարգի մյուս տարրերի (կառավարման նպատակ, սուբյեկտ, օբյեկտ, սկզբունքներ, մեթոդներ) համեմատությամբամենադինամիկ տարրն է ն, ըստ էության, դրանց անքակտելի կապի ապահովման գլխավոր օղակը:

-.

-.

-

Լինելով հարաբերությունների բարդ ու ամբողջական համակարգ, կառավարգործընթացը բաղկացած է բովանդակային, կազմակերպական ն տեխնոլոգիական տարրերից, ինչպես իրավացիորեն առաջադրվումէ |2) աշխատության մեջ: Եռաչափ նման մոտեցումը թերես այն նվազագույն ընդգրկումն է, որ անհրաժեշտ է այդ գործընթացի համալիր բնութագրության համար: Այն պատասխանում է երեք կարնոր հարցի. ի՞նչ բովանդակություն ունի կառավարմանգործընթացը, կազմակերպումը ցույց է տալիս, թե ու՞մ կողմից ե ի՞նչ կարգով ու հաջորդականությամբ է իրականացվում, իսկ տեխնոլոգիայի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ճշտել, թե այդ գործընթացն ինչպե՞ս է իրագործվում: Կառավարման գործընթացի բովանդակությունըպայմանավորված է կառավարման օբյեկտի բնույքով, որին ուղղված է կառավարչական ներգործությունը: Բացի այդ, այն պայմանավորվածէ առաջադրված նպատակով ն կառավարման սուբյեկտի գործունեությամբ, քանի որ հենց դրանք են առաջին հերթին կանխորոշում ցանկացածկառավարման համակարգի վիճակի փոփոխությունները ե ապահովում դրա զարգացումը: Յուրաքանչյուր կազմակերպություն (արտադրական,ֆինանսական, քաղաքական, հասարակական, բարեգործական ն այլն) մտնում է բարդ հարաբերությունների մեջ շուկայի տարբեր տարրերի հետ: Մասնւսվորապես, արտադրատնտեսական կազմակերպություններում կառավարման օբյեկտ է դառնում «շուկայի վերլուծություն կազմակերպությանտեղի ճշտում շուկայի համապատասխան հատվածում արտադրության միջոցների ձեռք բերում արտադրության օպերատիվ կազմակերպում ապրանքի իրացման ապահովում» ամբողջ շղթան ն դա ունի ոչ թե միանվագ, այլ անընդհատ բնույթ: Այսպես, արտադրական կազմակերպություններում կառավարման գործընթացիբովանդակությունը, որը հիմնականում ասյրտահայտում է կառավարման օբյեկտի գործունեությունը, առաջին հերթին ներառում է հետնյալ տարրերը. ման

-

-

-

-

-.

-.

մարքեթինգային. ընդգրկում է հումքի ն նյութերի, աշխատանքի, պատրաստի արտադրանքի իրացման ու արժութային շուկաների համալիր վերլուծությունը ե շուկայական բարդ համակարգում կազմակերւլության արտաքին միջավայրի հետ կապվածհարաբերությունների հստակեցումը,

տեխնիկատեխնոլոգիական.արտահայտում է մի տեսակի նյութից (հումք, արտադրատեսակ ն այլն) որեէ տեսակի արտադրանքի ստացման գործընթացը,

մենեջմենթ

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

-.

-.

-.

արտադրական. գլխավորապես արտահայտվում է արտադրական ենթակառուցվածքների (արտադրամաս, տեղամաս ն այլն) նկատմամբ կառավարչական-ապարատիներգործությամբ,

տնտեսական. ներառում է տնտեսական ցուցանիշների համակարգի միջոցով արտադրատնտեսական հարաբերությունների կառավարումը,

սոցիալ-հոգեբանական. ընդգրկում է կազմակերպության աշխատողների շրջանում անհրաժեշտ սոցիալ-հոգեբանականմթնոլորտի ձնավորումը:

կարնոր է, որ էապես փոխվում է կազմակերպությունների կառավարման գործընթացների բնույթը կապված դրանց գործունեության բովանդակության կառուցվածքային փոփոխությունների հետ: Այսպես, գիտատեխնիկականբուռն առաջընթացը ուղղակիորեն ազդում է արտադրական, տնտեսական ն ֆինանսական կազմակերպությունների ակտիվների կառուցվածքի վրա` զգալիորեն մեծացնելով ոչ նյութական ակտիվների, մասնավորապես տեղեկատվականտեխնոլոգիաների ն դրանց մշակման ու սպասարկման միջոցների տեսակարար կշիռը: Կառավարման գործընթացի բովանդակությունը պայմանավորվածէ նան կազմակերպության մասշտաբներով, կառավարման աստիճանակարգում գրաված տեղով: Վասկանալի է, որ խոշոր կազմակերպություններում ընթացող գործընթացը համեմատելի չէ դրանց կազմում գտնվող կամ ինքնուրույն փոքր ձեռնարկությունում առկա համանման գործընթացի հետ: Կառավարմանգործընթացի բովանդակային համայնապատկերիձնավորման համար որոշիչ նշանակություն ունեն նան կառավարման սուբյեկտի (կառավարչական ապարատ)բնույթը, գործունեության նպատակը, դրա կողմից օգտագործվող ներգործության ձներն ու մեթոդները, կազմակերպականկառուցվածքը, կադրերի որակավորման մակարդակը, տեղեկատվության մշակման, օգտագործման ն հան ղորդման տեխնոլոգիական մակարդակնու ձները: Վասարակական-տնտեսական սոցիալ-քաղաքական վերափոխումների առկա դինամիկ բնույթի պայմաններում կարեոր բովանդակային նշանակություն են ձեռք բերում կառավարման գործընթացի իրավական ն սոցիալ-հոգեբանականհիմնախնդիրները: Կառավարման գործընթացի բովանդակային տարրերը նյութականացվում, ն գործողության մեջ են մտնում կազմակերպական ներգործության ձներով ն, ըստ էության, դրանց միջոցով է ապահովվում կառավարման գործընթացի կազմակերպումը: Հասկանալի է, որ վերջինս նախ ն առաջ պայմանավորվածէ այդ գործընթացի բովանդակությամբ, բարդությամբ ու ծաւվալներով, տարրերի կառուցվածքային փոխհարաբերություններով:Ուստի, յուրաքանչյուր կազմակերպություն ձնավորում է կառավարման կազմակերպական կառուցվածք ն դրան համապատասխան կառավարչական ապարատ, որը կոչված է կազմակերպելու բուն կառավարման Դա գործընթացը: նշանակում է, որ այդ գործընթացիարդյունավետությունըամենից առաջ պայմանավորված է նրանով, թե ինչպիսի կազմակերպական կառուցվածք է ընտրված, որքանով է համապատասխանում համակարգի բովանդակությանը ն, վերջապես, ինչպիսի կադրեր են ընդգրկվածգործընթացիկազմակերպման մեջ: Կառավարման գործընթացի թերես առավել դինամիկ ու զարգացող տարրը դրա տեխնոլոգիան է, որը գլխավորապեսդիտարկվում է որպես տեղեկատվության ստացման, մշակման, կառավարչական որոշումների ընդունման, դրանց իրագործման կազմակերպման անընդհատ կրկնվող գործողություններ, որոնք վերաբերում են կառավարման բոլոր գործառույթներին: Շատ

ԳԼՈՒԽ

5.2.

5.

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ

ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԸ

ԵՎ ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԸ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Կառավարմանգործառույքը կառավարմանտեսության հիմնարար հասկացություններից է: Այն բնութագրվում է որպես կառավարվող համակարգի վրա կառավարող սուբյեկտի ներգործությունն ապահովող, անընդհատ կրկնվող գործողություն: Կառավարչականգործունեությունը բաղկացած է հաջորդաբար կրկնվող ն փոխադարձաբար կապված գործողություններից, այսինքն` կառավարման գործառույթներից, որոնք կազմում են կառավարման գործընքացի կարեորագույն բաղադրամասը ն արտահայտում են դրա էությունը: Կառավարման գործառույթները դասակարգվում են ըստ հատկանիշների, որոնցից առավել ընդհանրական են` կառավարման գործընթացի բովանդակությունը ն գործունեության ոլորտի պատկանելությունը: Ի սկզբանե ն ավելի հաճախ կառավարման գործառույթներըդասակարգվել են ըստ առաջին հատկանիշի: Կառավարման տեսության պատմության մեջ, ինչպես նշվել է, դրանք այդ հատկանիշով առաջին անգամ դասակարգել ն ամբողջական ձնով բնութագրել է Ա. Ֆայոլը: Ըստ նրա՝ կառավարման գործառույթներնեն` կանխատեսումը, կազմակերպումը, կարգադրումը, համաձայնեցումը ն վերահսկողությունը |1, էջ 362): Ավելի ուշ, կառավարման տեսաբաններըայդ դասակարգմանը ավելացրել են այլ գործառույթներ: Մասնավորապես, առանձնացվել են պլանավորումը, մոտիվացիան/շահադրդումը/, կոորդինացումը, ղեկավարությունը /առաջնորդումը/ ն այլն: Կառավարման բովանդակությանառումով ավելի ամբողջական է ն ներկայումս մեծ մասամբ ընդունվում է հետնյալ դասակարգումը՝ պլանավորում ներառյալ` կանխատեսումը, կազմակերպում /ներառյալ` համաձայնեցումը, կարգադրումը/, շահադրդում, վերահսկողություն |3, էջ 72 Նշված գործառույթներն ընդհանուր են բոլոր կազմակերպություններիհամար, ավելին՝ կառավարել, ինչպես նշել է Ա. Ֆայոլը, նշանակում է իրագործել այդ գործառույթները, որոնք անվանվում են կառավարման ընդհանուր կամ հիմնական գործառույթներ: Վամառոտ` դրանց բովանդակության մասին: է ու դրանց Չլանավորումը կազմակերպության նպատակների սահմանումն հասնելու միջոցառումների համալիրը: Հաճախ այն անվանվում է նան նպատակադրմանգործառույթ: Կազմակերսյումըկազմակերպության նպատակներիիրագործմանհամար աշխատանքի հորիզոնական ու ուղղահայաց բաժանման հիման վրա լիազորությունների ւպատվիրակումն է ւ կառավարման կազմակերպական կառուցվածքի

ստեղծումը: Շահադրդումը (մոտիվացիան) աշխատողների աշխատանքի նյութական

ու

բարոյական խթանումն է, ինչն իրականացվում է խրախուսման զանազան ձների

գործադրմամբ: Վերահակյոդությունըկազմակերպության սահմանված նպատակների կենսագործման ապահովմանն ուղղված նախնական, ընթացիկ ու եզրափակիչ միջոցառումների ամբողջությունն է: Կառավարմանգործընթացում իրականացվող կառավարչականգործողությունները վերաբերում են կառավարվող համակարգի առանձին ենթահամակարգերին կամ ոլորտներին: Ժամանակակիցարտադրականձեռնարկություններում գործունեության ոլորտները բազմազան են: Աշխատանքիբաժանման ն մասնագիտացման ժամանակակից մակարդակի պայմաններում կարող են առանձնացվել հետնյալ

ոլորտները.

:

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

-.

արտադրանքի /ծառայությունների/ն արտադրության գործընթացի նախա-

գծում, մշակող ենթահամակարգ/հիմնական արտադրություն/, ապահովման ենթահամակարգ/օժանդակ արտադրություն ն սպասարկող ծառայություններ/, աշխատանք անձնակազմիհետ, մարքեթինգ, նյութատեխնիկականապահովում, արտադրանքի /ծառայությունների/իրացում, նորամուծականգործունեություն, ներդրումային գործունեություն, հաշվապահություն, ֆինանսական ռազմավարության մշակում ն իրականացում: Նշված ոլորտները կառավարման օբյեկտներ են, ն դրանց առնչվող կառավարչական գործողությունները կառավարման հատուկ կամ կոնկրետ գործառույբներ են, քանի որ վերաբերում են գործունեությանորոշակի բնագավառների: Դրանց դասակարգման հատկանիշը գործունեության այս կամ այն ոլորտին պատկանելությունն է: Ըստ այդմ, կառավարմանկոնկրետ կամ հատուկ գործառույթներեն՝ արտադրության կառավարումը, մարքեթինգի կառավարումը,անձնակազմի կառավարումը, նորամուծությունների կառավարումը, ներդրումների կառավարումը ն այլն: Աշխատանքիբաժանմանը ն մասնագիտացմանխորացմանը զուգընթաց, կոնկրետ կամ հատուկ գործառույթներիթիվը կարող է աճել: Այսպիսով, կառավարման գործառույթներըդասակարգվումեն երկու խմբի՝ հիմնական կամ ընդհանուր, կոնկրետ (հատուկ) կամ ըստ գործունեությանոլորտների: Կառավարման գործընթացի այն բաղադրամասերը, որոնք արտահայտում են կառավարման բովանդակությունը` այդ գործընթացի տեխնոլոգիական հաջորդական փուլերի ձնով, կոչվում են հիմնական գործառույթներ: -.

-.

-.

-.

-`

-.

-.

-.

-.

-.

-.

-.

Ճճ

Վերահսկողություն4

Գ Դ

Շահադրդում3 (մոտիվացիա) Ա

Կազմակերպում2

Բ

Պլանավորում1

Յ

ԱշխատանքԱրտադրությանՍարքեթինգ անձնակազմի հետ

կոնստրուկտորական

նախապատրաստում

»

Ընդհանուր գործավարություն

գծանկար 5.1. Կառավարման գործընթացիարտացոլումը երկչափ տարածության մեջ

Կոնկրետ կամ հատուկ գործառույթները, սակայն, կարող են իրագործվել ընդհանուր կամ հիմնական գործառույթներիմիջոցով: Այսպես, արտադրությունը կառավարելու համար հարկ է այն պլանավորել, կազմակերպել, գործադրել շահա84

ՉԼ

ՈՒԽ5.

ԿԱՌԱՎԱՐՍԱՆ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ

ԵՎ ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԸ

դրդման մեխանիզմ, իրականացնել վերահսկողություն: Նույնը վերաբերում է մարքեթինգին, նորամուծություններին, ֆինանսների կառավարմանը ն այլն: Կառավարման գործառույթների այս երկու խմբերի համադրումը արտահայտում է կառավարման գործընթացը իր համապատասխանբաղադրամասերով, որն էլ դիտվում է կառավարման կոնկրետ կառուցվածքներիմշակման հիմքում: Գծանկար 5.1-ում ցույց է տրված այդ երկու խմբերի մի քանի գործառույթների

զուգակցումը: Այսպես, Ա կետը ցույց է տալիս, որ կառավարմաներկու գործառույթներիցձնավորվում է անձնակազմի հետ տարվող աշխատանքներիկազմակերպման կոնկրետ գործառույթը: Նույն սկզբունքով Բ կետը ցույց է տալիս արտադրության կոնստրուկտորական նախապատրաստման,Գ կետը` մարքեթինգի ոլորտում վերահսկողության, իսկ Դ կետը՝ ընդհանուր գործավարության ասպարեզում շահադրդման գործառույքները: Կառավարմանողջ գործընթացի ն դրա բաղադրամասերը կազմող երկու խումբ գործառույթների փոխադարձկապը ն միասնությունը, արտահայտվածաշխատատարությամբ, կարող են ներկայացվել հետնյալ բանաձեւով|4, էջ 1261

ռ

ՖԿԿԳ),

ՓԿՀԳՀԿՀ

7-1

ԻՎ

որտեղ՝

ջ ԿՎԳ

լ

Կ ո

ԱՀ

կառավարման հիմնական գործառույթներիաշխատատարությունն է /, /մարդ/ժժամ կառավարմանգործընթացիաշխատատարություննէ,

-

-.

ԿԳ)

1-նեյ-ն

-

-

է, կառավարմանկոնկրետգործառույթներիաշխատատարությունն

գործառույթներիթիվը:

Կառավարման գործընթացի տեխնոլոգիական տարրերից են կապակցող գործընթացները`կառավարման կոմունիկացիաները ն կառավարչական որոշումների ընդունումը: Կառավարման կոմունիկացիաները երկու ն ավելի անձանց միջե տեղեկություններիփոխանակումն է: Իսկ կառավարչական որոշումների ընդունումը հնարավոր այլընտրանքներից մեկի ընտրությունն է: Կառավարչական գործունեության ընթացքում յուրաքանչյուր հիմնական կամ կոնկրետ գործառույթ կարող է իրագործվել համապատասխան տեղեկատվության հիման վրա կառավարչական որոշումների ընդունման միջոցով: Պլանավորման շնորհիվ ընդունված ռազմավարությունը (նպատակները) կառավարչականորոշում է, որի հիման վրա կարող է իրականազվել հաջորդ գործառույթը՝ կազմակերպումը: Կազմակերպության կառավարման կազմակերպական կառուցվածքի ընտրությունը նույնպես կառավարչական որոշում է, որն ընդունվում է պլանավորման գործառույթիիրագործմանվերաբերյալ տեղեկատվության հիման վրա, իսկ մյուս գործառույքը՝շահադրդումը, նույն տրամաբանությամբ հնարավոր է իրագործել, եթե ստեղծված են կառավարման մակարդակները ն գործառական գոտիները (ստորաբաժանումները), ուստի նան՝ համապատասխան պաշարները: Վերահսկողությունը վերաբերում է բոլոր գործառույթներին ե բովանդակում է ընդունված որոշումների կատարման ապահովումը,

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ինչը հնարավոր է համապատասխան տեղեկատվության առկայության պայմաններում: Ահա բե ինչու, կառավարմանկոմունիկացիաներըն կառավարչականորոշումների ընդունումը հիմնական ու հատուկ գործառույթների կապալյցող օղակներ են (այդ պատճառով էլ անվանվում են կապակցող գործընթացներ)ն ամբողջացնում են կառավարմանգործընթացը(գծանկար5.2):

Կառավարչականորոշումների ընդունում

Պլանավորում

ՈՎ

ՀՏՀ

Կազմւասկերպում Մուռոիվացիա Վերահսկողություն

ՀՀ-ն

|

Կառավարմանկոմունիկացիաներ Հետադարձ

կապ

ցծանակար5.2. Կառավարմանգործընթացը Կառավարման ընդհանուր ու կոնկրետ գործառույթների,ինչպես նան կապակգործընթացների բովանդակությունը ն իրագործման խնդիրներն ու առանձնահատկությունները հանգամանորեն կներկայացվենհաջորդող հատվածներումն գլուխներում: ցող

ՉԼՈՒԽ

5.

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՀԱՐՑԵՐ 1. 2. 3. 4. 5.

6. 7.

ԵՎ ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԸ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ

ԵՎ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

Ի՞նչ է կառավարման գործընթացը: Որո՞նք են-կառավարման գործընթագիտարրերը: Բնութագրել կառավարման գործառույթը: Որո՞նք են կառավարման գործառույբների դասակարգման չափորոշիչները: Որո՞նքեն կառավարման հիմնական գործառույբները: Որո՞նք են կառավարման հատուկ /կոնկրետ/ կամ ըստ գործունեության ոլորտների գործառույթները: Լերկայացնել կառավարման գործընթացըերկչափանի տարածությանմեջ:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

տ.Խ1., ԽօԽօՕԻԱԱւՅ, 6ՕԷ Օորա: ճ, 1975

1.

ԷԼՈՄՎԵՃՑՕքրճւոոտմճկոտ Դքճճ

2.

ՕքոճւաւտճլլոտոքօլլՇոօտ

7ղքճճճէուը.

Ի1.,

Յ.

ԻՂՇԸՇրՕՒԼԽ1., ՃռԵՇ6քԴ ԽԼ,

ՀՇշրօ7քռ Փ.

ՕՇոԾՑԵԼ

4.

Ղօքոց

Մաբճտոճոտմտ

Բ

Մոքոճտոճաւ

ՇՕԱՅՅՂՔԸՇՐԼՎՇՇԽՏԼԻ:

՝

ԽԷ

Հո16ՒՄՃ.

ոքօտոտոօրԸւրՕրք.

Խ/1, Ճճոօ, 2000

ԽԼ,

ԹՅՕԽԻՕՆԽՈՀՅ,

ԳԼՈՒԽ

Շ

ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

6.1.

ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՄԱՆ

էՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

որպես կառավարման կարնորագույն գործառույթ,հնարավոՂվլանավորումը՝

րություն է ընձեռում պարզել կազմակերպության արդեն նվաճված մտկարդակը, որոշել զարգացման նպատակը ն խնդիրները, հստակեցնել սահմանվածնպատակին հասնելու ուղիներն ու մեթոդները: Արեմտյան տնտեսագետների պատկերավոր

արտահայտությամբ՝ «պլանավորումը՝նախօրոք ընդունվածորոշումներ են այն մասին, թե ինչ է պետք անել, երբ անել ն ով է կատարելու: Պլանավորումը կամուրջ է անցկացնում մեր ներկա ն ցանկալի վիճակների միջն» |1, էջ 147): Կառավաքբման այս գործառույթի գլխավոր խնդիրը ապագայի անորոշության մեջ կազմակերպության գործունեության նպատակամետ ուղղությունների ն դրանց իրականացման մեթոդների կանխագուշակումը է: Երբ որոշակիացվածէ ապագան, ապա կառավարման մյուս գործառույթները`կազմակերպումը,մոտիվացիան,վերահսկողությունը, ուղղվում են առաջադրվածնպատակի ու խնդիրների կենսագործմանը: Պլանավորման օբյեկտը բարդ, բազմագործոն սոցիալ-տնտեսական երնույքներն են: Սովորաբար պլանային հաշվարկներին նախորդում է այդ երնույթների փոփոխությանկանխատեսումը,որն իրագործվում է որոշակի մեթոդներով, դրանք պայմանավորողգործոններիազդեցությանբազմակողմանիհաշվառումով: Կանխատեսումային հաշվարկների շնորհիվ ի հայտ են գալիս սոցիալ-տնտեսական զարգացման բազում տարբերակներ, որոնցից հարկ է ընտրություն կատարել: Վետնաբար, կանխատեսման ու պլանավորման միջն օբյեկտիվորեն առաջանում է ռազմավարության անհրաժեշտությունը, որի խնդիրն է որոշել կազմակերպության զարգացման հիմնական նպատակները, գլխավոր գերակայությունները, դրանց հասնելու համար անհրաժեշտ ռեսուրսների ծավալը ն բաշխման ուղղությունները: Այդպիսով, հնարավոր այլընտրանքներից կատարվում է ռազմավարության ընտրություն, որը կազմում է պլանային հաշվարկների հիմքը, մշակվելիք պլանը ստանում է ելակետային հստակ ուղղվածություն: Ուստի, հենվելով կանխատեսմճան արդյունքների վրա, ռազմավարությունը պայմանավորումէ պլանի բովանդակությունը ն ուղղվածությունը: եթե պլանը ներառում է սոցիալական ու տնտեսական երնույթների փոփոխության միտումներն արտահայտող ցուցանիշներն ու հաշվարկները, ապա ռազմավարությունը բովանդակում է զարգացման հիմնական ուղղությունները, մշակված պլանների իրականացման կազմակերպակառուցվածքային միջոցառումները: Այս առումով ընդունելի չէ այն տեսակետը, ըստ որի՝ ռազ88

ԳԼՈՒԽ

6.

ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

մավարությունը բնորոշվում է որպես բազմակողմանի համալիր պլան |2, էջ 257, որ դրանք իրենգ բովանդակությամբ ու խնդիրներով տարբերվում են, թեն ունեն որոշակի ընդհանրություններ: ճշգրիտ ն առավել ընդունելի է ռազմավարության հետնյալ բնորոշումը. տնտեսական ռազմավարությունը կազմակերպության երկարաժամկետնպատակների, գերակայությունների ու գործողությունների, ինչպես նան դրանց իրագործման համար անհրաժեշտ ռեսուրսների բաշխման գլխավոր ծրագիրնէ: Իսկ ռազմավարականկառավարումը՝կազմակերպությաննպատակամետ գործունեության համար որոշումների ընդունման գործընթացն է, որն ուղղված է տնտեսական ռազմավարության ընտրությանը ն դրա կենսագործման ապահովմանը: Պատմականորենռազմավարական պլանավորմանընախորդելէ հեռանկարային պլանավորումը, որի հիմնական մեթոդը արտարկումն էր /էքստրապոլյացիա/: Կառավարվողհամակարգերի զարգացման, դրանց փոփոխություններիբազմագործոնության աճին զուգընթաց, ակնհայտ դարձավ ներքին ու արտաքին միջավայրի համակողմանի գնահատման, հնարավոր այլընտրանքներից ընտրություն կատարելու անհրաժեշտությունը: Միայն անգյալում դրսնորվածմիտումների հաշվառումով կազմակերպությաննպատակներիու խնդիրների որոշումը արդեն չի կարող բավարարել մրցակցային շուկայում գոյատնելու պահանջները: Բացի այդ, հեռանկարային պլանավորման դեպքում սահմանվող խնդիրները ն դրանց կենսագործումը դիտարկվում են մեծ մասամբ անփոփոխ, կայուն կազմակերպա-կառուցվածքային ձների, աշխատանքի վարձատրության գործող համակարգերի պայմաններում: Մինչ դեռ ռազմավարականպլանավորման կարեոր խնդիրներից է ընդունված նպատակային որոշումների ն կազմակերպականկառուցվածքների, մոտիվացիոն համակարգերիու վերահսկողության միջն ճկուն փոխադարձկապի ապահովումը: շօ« դարի 50-ական թվականներից արնմտյաներկրներիձեռնարկություններում ռազմավարականպլանավորումը լայն տարածում ստացավ: Յուրաքանչյուր տնտեսավարող կազմակերպություն իր նպատակներնիրագործելու համար մշակում ն կենսագործում է նպատակասլաց ռազմավարություն, որը բովանդակում է արտադրանքի անվանակարգի, արտադրության տեխնոլոգիայի ըճտրությունից մինչն մրցակցային պայքարի միջոցով իրացման շուկաների նվաճմանն ուղղված, առավելագույն շահույթ ապահովող ձեռնարկատիրականգործունեություն ն ենթադրում է համապատասխան մարտավարություն: Այդ նպատակովկազմակերպությանղեկավարությունը, որպես կանոն, մշակում է ռազմավարության երեք տեսակ՝ կորպորատիվկամ պորտֆելային, գործարար կամ մրցակցային, գործառական(ֆունկցիոնալ): Կորպորատիվ կամ պորտֆելային ռազմավարությունը վերաբերում է կազմակերպությանն ամբողջությամբ: Այն .ներկայացնում է կազմակերպության աճի, արտադրաիրագումային գործունեության զարգացման ընդհանուր ուղղությունը: Պորտֆելային ռազմավարությունը մատնանշում է, թե ինչպես պետք է կառավարել գործարարությունը, որ ձնավորվի կազմակերպության ապրանքների ն ծառայությունների հավասարակշռված պորտֆել: Այդպիսի ռազմավարությաննպատակներիգ է պորտֆելային վերլուծության հիման վրա ընտրել այն տնտեսական ստորաբաժանումները,ուր անհրաժեշտ է ուղղել ներդրումները: Գործարար կամ մրցակցային ռազմավարությունը մշակվում է կազմակերպության տնտեսական ստորաբաժանումներիմակարդակով:Դա տնտեսական ստորաքանի

-.

-.

-.

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

բաժանման երկարաժամկետ մրցակցային առավելությունների ապահովման ռազմավարությունն է: Այն հաճախ արտացոլվում է գործարարությանծրագրերում ն է տալիս, բե ինչպես է կազմակերպությունը մրցակցելու որոշակի ապրանցույց քային շուկայում, ինչ գներով ն ում է վաճառելու արտադրանքը, ինչպես է այն գովազդելու ն հաջողության հասնելու մրցակցային պայքարում ն այլն: Այդ պատճառով էլ այդպիսի ռազմավարությունը անվանում են նան մրցակցային ռազմավարություն: Գործունեությանմեկ ձն ունեցող կազմակերպություններիհամար կորպորատիվ ռազմավարությունը համընկնում է գործարարռազմավարության հետ: Գործառականռազմավարությունը մշակվում է կազմակերպության բաժինների ն

ծառայություններիկողմից կորպորատիվ ն գործարարռազմավարությունների

հիման վրա` որպես մարքեթինգի, ֆինանսական, արտադրական ն այլ ստորաբաժանումների ռազմավարություն: Գործառական ռազմավարության նպատակն է ռեսուրսների լավագույն օգտագործմամբ ընդհանուր ռազմավարության շրջանակներում ֆունկցիոնալ ստորաբաժանման արդյունավետ գործելակերպիմշակումը: Ռազմավարությունների այս երեք մակարդակներըձնավորում են դրանց աստիճանակարգային կառուցվածքը, այսինքն` կորպորատիվ ռազմավարությունը բաղկացածէ մի շարք գործարար ն գործառականռազմավարություններից: Տնտեսական ռազմավարության նշանակությունը վիթխարի է յուրաքանչյուր երկրի համար: Ամեն երկիր տիրապետում է բնական, հանքահումքային որոշակի ռեսուրսների, ունի տարբեր մասնագիտականն որակավորմանմակարդակով բնութագրվողաշխատանքայինռեսուրսներ, ինչպես նալ տնտեսական ու սոցիալական զարգացման հստակ նպատակներ ու խնդիրներ: Որպես կանոն, այդ խնդիրները փոխադարձաբար պայմանավորված են միմյանցով ու լուծելի համակարգգած մոտեցման դեպքում: Տնտեսական շատ հիմնահարցեր ու խնդիրներ կարող են լուծվել գիտատեխնիկականառաջադիմության հաշվառումով: Ուստի էական է դրա նվաճումների, ինչպես նան տնտեսական ու սոցիալական երնույթների երկարաժամկետ փոփոխության միտումների կանխատեսումը ն օգտագործումը: Ցանկացած ժամանակահատվածում նոր արտադրականկարողություն գործարկելու նպատակով խիստ կարնոր է պարզել, թե ինչքանո՞վ է արտադրության տեխնոլոգիան առաջադիմական, արդյո՞ք համապատասխանումէ գիտության ու տեխնիկայի ոչ միայն այսօրվա, այլ նան վաղվա սպասվելիք նվաճումներին, կա՞ արդյոք պահանջ թողարկվելիք արտադրանքի նկատմամբ, ապահովվա՞ծէ արտադրությունը հումքաէներգետիկ ն աշխատանքային ռեսուրսներով: Վարցերի շարքը կարելի է շարունակել: Լայն առումով, այսինքն` երկրի մասշտաբով, հատկապես կարնորվում է տնտեսական ու սոցիալական զարգացման հեռանկարի հիմնահարցը: Ահա թե ինչու, թե՛ յուրաքանչյուր արտադրող Լ թե՛ երկիր, ձգտում են ունենալ իրենց ապագան նախանշող ռազճավարություն, որում հայտնի ռեսուրսների պայմաններում համակարգվում են գիտության, տեխնիկայի, տնտեսության, սոցիալական ոլորտի զարգացման հորիզոնները՝ փոխադարձ կապի մեջ: Գործնականկյանքում տնտեսական գործունեությանծրագրավորմանանհրաժեշտությունն ամենից առաջ զգացվում է ձեռնարկություններում: Այստեղ արտադրությունը չի կարող զարգանալ առանց նախօրոք ընդունված ռազմավարության ն

մշակված գործարարությանծրագրի, որտեղ նախատեսվում է թողարկվելիք արտադրանքի տեսականին, ծավալը, անհրաժեշտ հումքի, նյութերի, վառելիքի, սարքավորումների պահանջը Լ այլն: Ոչ մի գործարարմարդ կամ ընկերություն, բանկայինհիմնարկություն ներդրում չի կատարի, իր ունեցած դրամական միջոցները չի տրամադրիորպես վարկ, եթե

Չ( ՈՒԽ

6.

ՈՍԶՋԱԱՎԱՐԱԿԱՆ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

չկա տնտեսական զարգացման հստակ ու որոշակի ծրագիր, որը մշակում է ձեռնարկությունը` հաշվի առնելով շուկայական իրադրությունը ե իր հնարավորությունները: կմեն մի ձեռնարկության տնտեսական զարգացման ծրագրի մշակման ելակետը երկրի ե առանձին բնագավառի համար առկա հիմնադրույքային բնույթ ն կողմնորոշիչ նշանակություն ունեցող համալիր ծրագրերն են /արտաքին միջավայր/: Դրանցում արտացոլվում են երկրի տնտեսականու սոցիալական զարգազման հիմնական ռազմավարական ուղղությունները, ռեսուրսների համալիր օգտագործմանխնդիրները: Տնտեսական ու սոցիալական զարգացման ծրագրերը նան հիմք են պետական բյուջեի մշակման համար: Դրանցում արտահայտվածխնդիրներըպայմանավորում են բյուջեի ծախսերը: Միաժամանակ, բյուջեի եկամուտները ձեավորվում են ծրւագրված խնդիրների կատարման հիման վրա: Մշակված տնտեսական ու սոցիալական զարգացման ծրագրերի իրագործման վրա պետությունը ներազդում է անուղղակիորեն՝ տնտեսական լծակների միջոցով: Այդ առումով հատկապես արդյունավետ են հարկային մեխանիզմը, դրամավարկային քաղաքականությունը,պետական ւվատվերները: Ռազմավարական ծրագրերի մշակման համար, ինչպես նշվել է, կարեորվում է կանխատեսումը, որն ընդհանուր առմամբ որեէ երնույթի, վիճակի փոփոխության կամ զարգացման հեռանկարի հետազոտումը ն ճշգրտումն է: Տնտեսական երնույքների առումով կանխատեսումըաւպագայումդրանց փոփոխության հեռանկարների նկարագրությունն է կոնկրետ քանակական գուցանիշներով, որոնք վերաբերում են արտադրության մեջ ներգրավված ռեսուրսներիճ /աշխատողների թիվ, հիմնական ֆոնդեր, հումք, վառելիք, էներգիա/, արտադրանքի ն ծառայությունների ծավալին, բնակչության կենսամակարդակին,գների ն սակագների համաթվին ե այլն: Գիտությունը մշակել է կանխատեսմանավելի քան հարյուր մեթոդ, որոնք դասակարգվում են ըստ երեք հիմնական խմբերի՝ արտարկման, մոդելավորման, փորձագիտական գնահատման: Սակայն այս բաժանումը պայմանական է, քանի որ կանխատեսումը սովորաբար կարող է կատարվել այդ երեք մեթոդների զուգորդումով: Արտարկումըերնույթի փոփոխությանօրինաչափությունների կամ միտումների տարածումն է ապագայում դրա շարժի բնույթի ն ուղղությունների վրա: Մոդելավորումն արտահայտումէ երնույթի շարժի ե դրա վրա ազդող գործոնների կապը, որը հաշվի է առնվում ապագայում երեույթի վարքագծի, կոնկրետ` տնտեսական ցուցանիշի փոփոխությունը հաշվարկելու համար: Փորձագիտականգնահատումը, որը կատարում են տվյալ բնագավառի բարձրակարգ մասնագետները` ելնելով երեույթի փոփոխության օրինաչափություններից, լրացնում է նախորդ երկու եղանակներով ստագված տնտեսական ցուցանիշների ն դրանգ համակցության փոփոխության պատկերը՝ավելի ճշգրտելով այն: Անշուշտ, տնտեսականկանխատեսումը կարող է կատարվել առանձին փուլերով: Առաջին փուլում տնտեսական վերլուծությունների հիման վրա բագահայտվում են երնույքների փոփոխությանմիտումները, օրինաչափությունները, դրանգ վրա ազդող գործոնները: Դա կատարվում է տնտեսական ու սոցիալական զարգացման կանխատեսմանը նախորդող տարիների արդյունքներով: Այնուհետն հաշվարկվում են առանձին ռեսուրսների կանխատեսումային մեծություններն աւվագայում ե տնտեսական զարգացման հեռանկարները: Կանխատեսման արդյունքները ելակետային հիմք են ծառայում տնտեսական ռազմավարության ն գործարարությանծրագրի մշակման համար:

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Կանխատեսման, տնտեսական ռազմավարության |ւ գործարարծրագրավորարտահայտվում է հետնյալ գծապատկերով.

ման կապն

|

ԳործարարուՎ ռազմավարությունթյան ծրագիր Տնտեսական

Կանխատեսում

Ռազմավարության ն գործա| րարության ծրագրի իրականացում

Կանխատեսման էւ. ընտրված ռազմավարության հիմնավորվածությունը ն ճշգրտությունը գնահատվում են իրականացմանընթացքում, որի գործնականարդյունքները ելակետ են կանխատեսումային հաշվարկների ճշգրտման, ռազմավարության էական կամ մասնակի փոփոխության, ուստի նան` գործարարության ծրագրիվերանայմանհամար:

6.2. ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ

ՏՐԱՄԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՄԱՆ

ԵՎ ՓՈՒԼԵՐԸ

Յուրաքանչյուր ձեռնարկություն շուկայում հաջող գործելու համար պետք է հստակ ռազմավարություն: Ռազմավարությունը գործարարությանփիլիսոփայությունն է: Տնտեսական ռազմավարության մշակմամբ կազմակերպությունը կամ ձեռնարկությունը ձգտում է իր ապագա գործունեության ընթացքում առավելագույն չափով խուսափել անորոշությամբ պայմանավորվածռիսկի վտանգից: Գոյություն չունի բոլոր ձեռնարկությունների համար համընդհանուր ռազմավարության մոդել: Ամեն մի ձեռնարկություն ինքնատիպ է, այդ պատճառով| էլ յուրատեսակ է դրանցից յուրաքանչյուրի ռազմավարությունը:Այն կախվածէ շուկայում ձեռնարկության զբաղեցրածդիրքից. նրա ներուժից, զարգացմանդինամիկայից,մրցակիցների վարքագծից, թողարկվող արտադրանքիբնութագրերից, տնտեսությանվիճակից ն մի շարք այլ գործոններից: Ձեռնարկատերը, հիմնվելով մարքեթինգի՝որպես շուկայի պահանջներին առավել հարմարվելու միջոցի վրա, իրականացնելով արտադրաիրացումայինգործունեություն,նպատակ է հետապնդում ոչ միայն փոխհատուցել իր կատարած ներդրումներն ու ստանալ առավելագույն շահույք, այլն ունենալ զարգագման հեռանկարներ: Դրա համար ձեռնարկատերը պետք է իմանա, թե շուկայում որ արտադրանքի նկատմամբ գոյություն ունի ն կարող է լինել պահանջարկ, ի՞նչ գներով ն ի՞նչ այլ պայմաններով ինքը կարող է արտադրել ու իրացնել ապրանքը: Այս նպատակովձեռնարկատերը, հիմնվելով արտաքին միջավայրի հնարավորություններին ներքին միջավայրի ուժեղ կողմերի վրա, մշակում է իր գործունեության հիմնական ուղղությունները արտադրական,գնային, իրագումային քաղաքականության բնագավառներում:Մշակել ռազմավարություն` նշանակում է հստակեցնել ձեռնարկության հիմնական նպատակները, խնդիրները, վերլուծել ն գնահատել արտաքին միջավայրը, ներքին միջավայրի թույլ ն ուժեղ կողմերը, պարզել ռազմավարականայլընտրանքները,ընտրել անհրաժեշտռազմավարությունը: Ռազմավարականպլանավորմանգործընթացիտրամաբանությունըներկայացված է գծանկար6.1-ում: Այն ընդհանուր է միկրո ն մակրոմակարդակներիհամար: ունենա

ԳԼՈՒԽ

6.

ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

Ռազմավարություն մշակելու համար ձեռնարկության ղեկավարությունը նախ ե առաջ պեւոք է սահմանի ձեռնարկության առաքելուբյունը: Ցանկացած ձեռնարկություն սւոեղծվում է որոշակի պահանջմունքներ բավարարելու համար, ե առաքելության միջոցով հստակեցվում է բավարարվող պահանջմունքների շրջանակը: Ըստ էության առաքելության սահմանումը պահանջում է կենտրոնացնելձեռնարկության ուշադրությունը սպառողի, այլ ոչ բե ապրանքի վրա: Առաքելությունը ցույց է տալիս ձեռնարկության գոյության իմաստը, հիմնական նպատակը նորոշում է դրա գործունեության ոլորտը |3, էջ 25): Առաքելության ձնակերպումը քույլ է տալիս հստակ սահմանել ձեռնարկության գործունեության բնույքը՝ դրա էությունը, մասշտաբները, հեռանկարներըն զարգացմանուղղությունները, տարբերությունը մրցակիցներից,ե որոշվում է՝ հաշվի առնելով սպառողների պահանջները:Հետնւսբար,առաքելության սահմանումը սերտորեն կապված է մարքեթինգի հետ ն ցույց է տալիս, թե ինչ կարող է տալ ձեռնարկությունը սպառողներին այդ ընթացքում շուկայում հասնելով հաջողության: Առաքելության սահմանումը ստիպում է ղեկավարին մտածել այն հիմնական հարցերի շուրջը, որոնք էական են ձեռնարկության համար, առնչվում են մրցակցայինմիջավայրումկազմակերպությանթույլ ն ուժեղ կողմերին,ինչպես նան հաշվի են առնում արտաքին միջավայրի ազդեցությունը կազմակերպության վարքագծի վրա:

-»

Կառավարվող համակարգի

առաքելությունը ն նպատակները

թյան իրագոր-

ծում

կՀ----|

շ

Արտաքին միջավայրի

գործոններիվերլուծություն ւ գնահատում

Ռազմավարու-

»)

Ռազմավարության |

ընտրություն

Ներքին միջավայրի

իրավիճակային վերլուծություն

Լ---»

|

Այլընտրանքային ռազմավարությունների վերլուծություն ն գնահատում

-

Ռազմավարության գնահատում

գծանկար 6.1. Ռազմավարական պլանավորման փուլերը

Կազմակերպությանառաքելության ձեւսկերպմանըներկայազվում են հետնյալ պահանջները: Նախ` առաքելությունը պետք է ձեւակերպվածլինի հստակ, հակիրճ, դյուրին ընկալելի ն արտահայտի 1. բավարարվող պահանջմունքների շրջանակը, 2. կազմակերպության արտադրանքի բնութագիրը ե դրա մրցակցային

առավեվելությունները, գորձարարուքյան աճի հեռանկարները: Երկրորդ առաքելության ձեակերպումը պետք է կախվածչլինի ձեռնարկության ընթացիկ վիճակից: Միննույն ժամանակ այն պետք է ունենա դինամիկ կառուցվածք: Յ.

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Պահանջմունքների աճի ն փոփոխության, նոր հնարավորությունների ի հայտ գալուն զուգընթաց, ձեռնարկությունը կարողէ վերանայել իր առաքելությունը: Ընտրված առաքելության իրականացման համար ձեռնարկության ղեկավարությունը պետք է մշակի նպատակներիհամակարգ: Նպատակները սահմանվում են առաքելության հիման վրա ն արտացոլում են այն ցանկալի արդյունքները, որոնց ձգտում է ձեռնարկությունը ն որոնց հասնելուն է ուղղված ձեռնարկության գործունեությունը: Կազմակերպության նպատակները, որպես կանոն, սահմանվում են գործունեության հետնյալ յոթ ոլորտների համար |10, էջ 34). դիրքը շուկայում, այդ թվում` շուկայի որոշակի հատվածում առաջատար դիրքի նվաճումը, շուկայի մասնաբաժնի մեծացումը, -

-.

-.

-.

-.

նորամուծություններ,

արտադրողականություն, ռեսուրսներ՝ ռեսուրսային բազայի ընդլայնման կամ կրճատման, դրա կայունության ապահովման նպատակներ, շահութաբերություն, անձնակազմ, սոցիալական պատասխանատվություն:

Ընդ որում, այդ նպատակներըպետք է ապահովեն՝ ստեղծված ձեռնարկության երկարատնգործունեությունը, ապրանքի իրացման շուկաներում ձեռնարկության կայուն դիրքը, ձեռնարկությանբարենպաստֆինանսական վիճակը: Կազմակերպության առաքելության ն նպատակների վերջնական որոշման ն հիմնավորման համար կարնորվում է արտաքին ն ներքին միջավայրերի գործոնների հանգամանալից վերլուծությունը ն գնահատումը: Այդ գործընթացների արդյունքում նախօրոք ընտրված նպատակներըկարող են ճշգրտվել ն փոփոխվել: Արտաքին միջավայրը, որում գործում է կազմակերպությունը, միասեռ չէ ն տարբերակվածէ ըստ կազմակերպությանվրա ունեցած ներգործությանաստիճանի են պարբերականության:Նրանում առանձնացվում են ուղղակի ներգործության միջավայրը կամ միկրոմիջավայրը ն անուղղակի ներգործության միջավայրը կամ մակրոմիջավայրը: Ըստ այդմ արւոաքին միջավայրի վերլուծությունը նպատակահարմար է իրականացնել երկու ուղղությամբ` միկրո Ա մակրո: Միկրոմիջավայրը ներառում է բոլոր այն գործոնները,որոնք ուղղակիորեն են ազդում կազմակերպության գործունեության վրա: Վերլուծության ժամանակ ուշադրության կենտրոնում պետք է գտնվեն սպառողները, մաւտակարարները ն մրցակիցները, պետական կարգավորման մարմինները, օրենքները ն աշխատանքի շուկան: Մակրոմիջավայրը ներառում է այնպիսի գործոններ, որոնք ուղղակիորեն չեն առնչվում կազմակերպության գործունեությանը, սակայն կարող են ազդել նրա որոշումների վրա: Սակրոմիջավայրի փոփոխությունները ազդում են շուկայում կազմակերպության ռազմավարական դիրքի վրա` ներգործելով միկրոմիջավայրի գործոնների վրա: Այդ պատճառով էլ միկրոմիջավայրի վերլուծության նպատակն է անցկացնել կազմակերպության կողմից չվերահսկվող ն նրա ռազմավարության պոտենցիալ արդյունավետության վրա ազդող միտումների (իրադարձությունների) մոնիտորինգը ն վերլուծությունը: Քանի որ միկրոմիջավայրի գործոնների թիվը բավականին մեծ է, ապա վերլուծության մեջ չխճճվելու ճպատակով նպաւտտակահարմար է սահմանափակվել այն գործոնների վերլուծությամբ,որոնք էական ազդեցություն ունեն կազմակերպության գործունեության վրա: Դրանք են՝ -.

-.

-.

ԶԼՈՒԽ

-.

-.

-.

-.

-.

6.

ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

քաղաքական, տնտեսական,

տեխնոլոգիական,

սոցիալական, շուկայականե մրցակցային, միջազգային:

գործոններըբնորոշում Քաղաքական

տնտեսական գործունեության իրավահնարավոր փոփոխություններն առաջիկայում: Կազմակերպությունկան դաշտը ներին առաջին հերթին հետաքրքրում է պետության քաղաքականությունը հարկային, վարկային, արտաքին առետրի, ներդրումների ոլորտներում, սեփականատիրական հարաբերություններում: Պետական քաղաքականության այդ բաղադրիչները ն դրանցումփոփոխություններըվճռական նշանակություն ունեն գործարարության արդյունքների համար, քանի որ կազմավորում են կազմակերպությունների գործունեությանմիջավայրըն նույն արժեքն ունեն, ինչ թթվածինը՝կենդանի օրգանիզմների համար: Ուստի, այդ կարեորգործոնները չեն կարող հաշվի չառնվել: Վաճախ գործարար աշխարհի ներկայացուցիչները ոչ միայն հետնեում են իրավական դաշտում կատարվող փոփոխություններին,այլն իրենց ակտիվ մասնակցությամբ ձգտում են ընդունել այնպիսի նորմատիվայինփաստաթղթեր, որոնք նպաստավոր են ձեռնարկության համար: Գործոնների այս խմբում կարեորվում են նան քաղաքական իրադարձությունների ընթացքը, ներքին ն արտաքին կայունությունը, իշխանությունների,քաղաքական կուսակցությունների հաջորդափոխությունները: Տնտեսական իրադրության բնութագրիչները, ըստ էության, տնտեսական գործոններն են՝ տնտեսական աճի, գնաճի կամ գնանկման տեմպերը, զբաղվածության ն գործազրկությանմակարդակները, ներդրումների ծավալը ն կառուցվածքը, վարկի տոկոսադրույքը, ազգային արժույթի փոխարժեքը, առետրային բանկերին ներկայացվող պահուստի օրինական պահանջները, վճարային հաշվեկշռի վիճակը, առետրականհաշվեկշռի ծավալայինե կառուցվածքային ցուցանիշները, դրա սալդոն, մաքսատուրքերը ն այլն: Թվարկվածգործոններովեն պայմանավորվում կազմակերպությունների գործունեության ընթացքը ե արդյունքները: Եթե տնտեսությունը գտնվում է աշխուժացման ու վերելքի պարբերաշրջանում, ապա տնտեսական իրադրությունը նպաստավոր է, իսկ եքե սպասվում է անկում կամ լճացում, ապա հարկ է ընտրել միանգամայն այլ, ավելի ճշգրիտ՝ իրադրությանը հարմարվելու ռազմավարություն: Անշուշտ, անհրաժեշտ է հաշվի առնել տնտեսական իրադրության ոչ միայն առկա վիճակը, այլ նան՝ սպասվելիք միտումները: Տեխնոլոգիական գործոններըչափազանց կարեոր են տնտեսական մրցակցությանը դիմանալու, շուկայում տեղ գրավելու համար: Դրանք գիտության ն տեխնիկայի զարգացման շնորհիվ առաջացող տեխնոլոգիական փոփոխություններն են, արտադրանքի նոր տեսակների արտադրությունը, ինչպես նան տեղեկատվական համակարգերում առաջընթացը: Ձեռնարկատիրությանոլորտում ոչ միայն կարնոր է մշտապես զբաղվել նորաստեղծությւսմբ, այլե հետնել արտաքին միջավայրում կատարվող ն սպասվող գիտատեխնոլոգիական նորույթներին: Գիտատեխնիկականւսռաջադիմությունը ներկայումսընթանում է արագ, ե գործարարությանոլորտում հաջողության հասնելու համար կարեոր նախադրյալ է գիտության ե տեխնիկայի վերջին նվաճումների արդյունաբերականացումը: Առանգ դրա կազմակերպությունը շուկայից դուրս կմղվի, քանի որ չի ապահովվի արտադրանքի մրցունակությունը: Շուկայական ու մրցակցային գործոնները բնորոշում են շուկայի ն հնարավոր մրգակիցների վարքը: Մասնավորապես, այդ գործոններից են` պահանջարկը արեն

ն

ՍԵՆԵՏՋՍԵՆԹ

տադրանքի կամ ծառայությունների նկատմամբ, սպառողների քանակական բնութագրերը /բնակչության թիվը, նրանց եկամուտների ծավալը ն բաշխվածությունը ըստ խավերի, արտադրական սպառողների թիվն ու սպառման տեսակարար ծավալը ն այլն, արտադրանքի առանձին տեսակների ծառայության ժամկետը /հաճախ նան անվանվում է կյանքի տնողություն, պարբերաշրջան/, մրցակցի ագրեսիվությունը: Շուկայում հաջողությունը պայմանավորված է ոչ միայն առաջարկվող արտադրանքի բարձր որակով, այլ նան նրանով, թե ինչ է առաջարկում մրցակիցը ն ինչ գնով: Սպառողը շուկայում ընտրություն է կատարում, իսկ ընտրությունը բխում է համեմատությունից: Ուստի, ապրանքատերը նույնպես, նախքան առաջարկելը, ծանոթ պետք է լինի մրցակցի սպասվելիք առաջարկին: Այս իմաստով կարնորվում է հնարավոր մրցակիցների ռազմավարության վերլուծությունն ու գնահատումը` սեփական նպատակները որոշելիս հաշվի առնելու համար: Շուկայական իրադրությունը գնահատվում է պահանջարկի նե առաջարկի հարաբերակցությամբ, ուստի հարկ է իմանալ թե՛ պահանջարկը ն թե առաջարկը: Մասնավորապես, կարնոր է պարզել ապագա մրցակիցների նպատակները, գնահատել նրանց կողմից իրականացվող ռազմավարությունները,ուժեղ ն թույլ կողմերը: Սոցիալական գործոնները բնութագրում են հասարակության սոցիալական միջավայրը` բնակչության կենսամակարդակը ն բավարարվածությունըկենսապայմաններից, գնահատվող արժեքները, վերաբերմունքը աշխատանքի ն գործարարության նկատմամբ, ավանդույթներն ու սովորույթները: Այս ամենը պահանջարկ ձնավորող ն աշխատուժի առաջարկի գործոններ են, որոնք չեն կարող շրջանցվել, դեռ ավելին, ձեռնարկատիրությունը կարող է միայն հարմարվել կազմավորված ն փոփոխվող սոցիալական միջավայրին: Ժամանակակից պայմաններում, երբ երկրների գերակշիռ մասը վարում Էբաց տնտեսական քաղաքականություն, առանձին ձեռնարկություններ մուտք ունեն միջազգային շուկա, տնտեսական գործունեությունը մեծապես պայմանավորված է միջազգային գործոններով: Վատկապեսկարւնորվում են տնտեսական ն քաղաքական իրադրությունը առանձին երկրներում, հումքի ն վառելիքաէներգետիկ ռեսուրսների գների փոփոխությունը, արտասահմանյան արժույթների փոխարժեքների դինամիկան /դոլար, եվրո, մարկ, իեն, ռուբլի ն այլն/, ֆինանսական կապիտալի միջպետական հոսքերը ն այլն: Ձեռնարկության գործունեության վրա արտաքին միջավայրի գործոնները կարող են ունենալ ինչպես դրական (հնարավորություններ), այնպես էլ` բացասական (սպառնալիքներ) ազդեցություն: Արտաքին միջավայրի հնարավորություններն ու սպառնալիքները ոչ միայն ազդում են ձեռնարկության մրցակցային դիրքի վրա, այլն բացահայտում են ռազմավարական փոփոխություններ իրականացնելու անհրաժեշտությունը: Այդ պատճառով էլ ռազմավարություն մշակելու համար անհրաժեշտ է վերլուծել ն գնահատել արտաքին միջավայրի գործոնները` բացահայտել ներկա ն ապագա հնարավորություններն ու սպառնալիքները, ինչպես նան որոշել ռազմավարուբթյանայլընտրանքները: ճիշտ մշակված ռազմավարությունը պետք է ուղղված լինի ձեռնարկության հնարավորությունների օգտագործմանը ն պաշտպանի ձեռնարկությունը արտաքին սպառնալիքներից: Թեն արտաքին միջավայրի գործոնները կարնոր են, սակայն տնտեսական ռազմավարությանն գործարարությանայլընտրանքները որոշվում են Կան (ազժակերայության ներքին միջավայրի իրավիճակով: Ներքին միջավայրի գնահատումը նպատակ ունի պարզել կառավարվող համակարգի` շուկայում /պահանջարկի աշխարհում/ հանդես գալու ուժեղ ն թույլ կողմերը, արտադրանքի ն ծառայու96

ԳԼՈՒԽ

6.

ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

թյունների առաջարկի ներուժային հնարավորությունները, արտաքին միջավայրի դրականու բացասական երնույքներին արձագանքելու կարողությունները: Ընդունված է ներքին միջավայրի իրավիճակային վերլուծությունն ու գնահատումըանվանել կառավարչական հետազոտություն, որը սովորաբարկատարվում է ըստ կազմակերպության գործունեության գործառնականհեւոնյալ հիմնական գոտիների. արտադրություն /գործողություններ/, շուկայավարություն, ֆինանսներ, մարդկայինռեսուրսներ, կազմակերպության կուլտուրան ն կերպարը: Կազմակերպության նպատակներիիրագործման համար ելակեւոային նշանակություն ունի արտադրանքի կամ ծառայություններիստեղծմանգործառույթը՝արտադրությունը, որի հնարավորություններն ամենից առաջ պայմանավորվածեն արտադրական կարողություններով, սարքավորումների, մեքենաների, կիրառվող տեխնոլոգիականլուծումների առաջադիմականությամբ:Ուստի, նախ կարնորվում են արտադրական կարողությունների քանակական ու որակական գնահաւոումը, դրանց տեխնոլոգիական արդիականացմամբ աշխատանքի արտադրողականության, արտադրանքի որակի ն մրցունակության անընդհատ բարձրացման ուղղությունների բացահայտումըն գործնականկիրառությունը: Չափազանց էական է ոչ միայն շատ արտադրելը, այլ նան արտադրության ծախսերնանընդհատ կրճատելը, ինչը հնարավորություն է ընձեռում մրցակցի համեմաւտ նվազեցնել արտադրանքի կամ ծառայությունների գները: Այս առումով առանձնակի կարնորություն են ստանում արտադրության ծախսերիհամակողմանիվերլուծությունը, դրանց կրճաւտման -.

-

-.

-.

-.

հնարավորություններիօգտագործումը: Արտադրականգործառույթը չի կարող իրագործվելառանց հումքաէներգետիկ ապահովվածության: ՛

Այս ոլորտում հարկ է պարզել. ստացվող հումքի ն նյութերի որակը, արդիականությունը,

Հ.

ն այլհումքաէներգետիկ ռեսուրսների ներկրման երաշխավորվածությունը ընտրանքային հնարավորությունները /արդյո՞ք կազմակերպությունը միակ մաւռակարարից վտանգավոր կախվածությանմեջ չի գտնվում/, նյութական ծախսերիկրճատճան տարբերակները,որոնք առնչվում են մատակարարման ռիթմիկության ու հեռավորության սահմանափակման շնորհիվ պաշարների չափի, տրանսպորտային ծախսերի,ինչպես նան ձեռքբերման գների նվազեցմանը: Մակրոմասշտաբովքննարկվող հարցը դրսնորվում է որպես միջգործարանային կոոպերացված կւսպպերի արդյունավետության բարձրագման խնդիր: Արտադրության հնարավորություններըմեծապես կախված են դրա կազմակերպումից, արտադրանքի որակի անընդհատ վերահսկման համակարգի գործունեությունից, արտադրալլան գործընթացներիընթացիկ ն հեռանկարային ճշգրիտ պլանավորումից: Մասնավորապես,էական է մասնագիտացմանհարցը: Տվյալ դեպքում այն ոչ թե որոշակի արւտտռադրաւոեսակների արտադրության կենտրոնացումն է սահմանափակ թվով ձեռնարկություններում կամ կենտրոնանալը սահմանափակ թվով արտադրատեսակներիթողարկման ոլորտում, այլ մրցակիցների շրջանում սեփական արտադրանքի տարբերիչ առանձնահատկություններովառանձնակալը, մասնավորապես`բարձր որակով ն սպառողների հատուկ պահանջները բավարարելով: Իհարկե, վերը շարադրվածըչի նշանակում, թե ներարւռադրական մասնագի-.

-`

մենեջմենթ

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

տացումը /աշխատանքի հորիզոնական ն ուղղահայաց բաժանում/ պակաս անհրաժեշտ է. այն չափազանց մեծ նշանակություն ունի աշխատանքի արտադրողակաՇության բարձրացման համար: Շուկայական հարաբերություններինանցման փուլում ռիսկից խուսափելու ն շուկա նվաճելու նպատակով արտադրանքի տեսականին ավելացնելու ու այդ ուղիով ամեն կերպ շահույթ ստանալու ձգտմամբ, կազմակերպությունները հաճախ մոռանում են մասնագիտացմանկարորությունը, ինչը, վերջին հաշվով, հանգեցնում է փակ բնամթերային տիպի տնտեսության Ս չի կարող նպաստել մրցունակ, նվազ ծախսերով,բարձրորակ արտադրանքի թողարկմանը: Վաջորդ գործառականգոտին շուկայավարությունն է, որի բաղադրիչներն են. արտադրանքի մրցունակության ն շուկայում կազմակերպության գրաված տեղի նկատմամբ վերահսկողության, այդ ցուցանիշների անընդհատ աճի ապահովումը, շուկայում առաջարկվող արտադրանքի տեսականու, դրա նորացման ուղղությամբ հետազոտությունների ծավալմանքաղաքականությունը, արտադրանքի ն ծառայություններիգովազդը, վաճառքից հետո արտադրանքի շահագործմանսպասարկման կազմակերպումը, պահանջարկը պայմանավորողգործոններիմշտական հետազոտությունը ն, ըստ այդմ, առաջարկիծավալի որոշումը: Օրինակ, սպառմանառարկաների առումով այդպիսի գործոն է բնակչության թիվը ն սեռահասակային կագմը, կենցաղային էլեկտրառադիոսարքավորումների համար` ընտանիքների քիվընայլն, նոր շուկաների հայտնաբերումը ն նվաճումը: Իրավիճակային վերլուծությունն այս գոտում նշված ուղղություններով թերությունների բագահայտումը Լ հաղթահարումն է, շուկայավարության գործառության ակտիվացումը: Կազմակերպության ֆինանսական դրության գնահատումը թերես կարնորագույն նշանակություն ունի տնտեսական ռազմավարությանմշակման համար: Դրա միջոցով բնութագրվում են կազմակերպության շահույթի ծավալը: բաշխումը ն օգտագործումը, արտադրության շահութաբերության մակարդակը, հիմնադիր կապիտալը, պետության հանդեպ հարկային պարտավորություններիկատարումը, ստացված ու մարված վարկերի ծավալը, հիմնական միջոցների մաշվածքի արժեքը: Կազմակերպության ֆինանսական դրության հայելին եկամուտների ու ծախսերի հաշվեկշիռն է, որն ամփոփ արտահայտումէ տարվա ընթացքում կատարված բոլոր բազմաբնույթ ծախսերնու ստացված եկամուտները: Ֆինանսական դրության գնահատման բաղկացուցիչ տարրերից է հաշվառման ու վերահսկողությանվիճակի ուսումնասիրությունը, դրա բարելավումը: Կազմակերպության ֆինանսական վերլուծությունը միաժամանակնախանշում է նոր հնարավոր ներդրումների ծավալը ն աղբյուրները, լայն առումով` ֆինանսական ռազմավարությունը, որի այլընտրանքներից են` բաժնետոմսերի,այլ արժեթղթերի վաճառքի միջոցով սեփական ռեսուրսների հայթայթումը, նոր վարկերի ստացումը Լ այլն: Կազմակերպությանգործունեությանորոշիչ գործոնըմարդկայինռեսուրսներն են: Թե՛ կառավարողները, թե՛ կառավարվողները մարդիկ են, որոնց թիվը, մասնագիտական հատկանիշները, ֆիզիկական ու մտավոր ունակությունները կազմում են սոցիոտեխնիկականհամակարգի սոցիալական բաղադրիչները: Դրանց զուգակցումը նույն ենթահամակարգի տեխնիկականբաղադրիչների հետ ստեղծում է այն արտադրական միջավայրը, որը պայմանավորում է տնտեսական գործունեության տեխնոլոգիանանպայմանորենենարդյունքները: Ակնհայտ է, որ առաջադիմական -.

Հ.

-.

-.

-.

ԳԼ ՈՒԽ

6.

ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

թադրում է համապատասխանբարձրորակ աշխատուժ, ակտիվ մոտիվացիոն մեխանիզմ: Ահա թե ինչու, յուրաքանչյուր կազմակերպության համար առանձնակի կարնորություն ունեն աշխատողների մասնագիտական որակավորման մակարդալը, դրա բարձրացման հնարավորություններիօգտագործումը կրթական համակարգի տարբեր օղակների /ստաժավորման, որակավորման բարձրացման, մագիստրատուրայի ն այլնի/ միջոցով, մոտիվացիոն արդյունավետ համակարգիկիրառումը, աշխատողների հոսունության կրճատումը, ստեղծարարաշխատանքային մքնոլորտի ստեղծումը: Արդի պայմաններում արտադրանքի մրցունակության ապահովճան գործում կարնորվում է գիտակ ու նախաձեռնողգծային ն ֆունկցիոնալ ղեկավար, ինժեներատեխնիկալյան կադրերով ապահովվածության, նրանց փոխարինողների պատրաստմաննշանակությունը: Կազմակերպությանկուլտուրան բնորոշվում է տիրաւվետող մթնոլորտով, սովորույթներով, ավանդույթներով: Այն ստեղծվում է կառավարվող համակարգի ղեկավարության ջանքերով ն կազմում է մոտիվացիոնհամակարգի բաղադրիչներից մեկը: Աշխատանքի տրամադրող բարենպաստ մթնոլորտը, գեղեցիկ ավանդույթները արտադրողականության բարձրացմանէական գործոններ են, որակյալ աշխատուժի ներգրավման նախադրյալներ: Կազմակերպության կուլտուրան, անշուշտ, նան թողարկվածբարձրորակ արտադրանքը ձնեավորումեն նրա կերպարը, ինչը հասարակական կարծիքի, սպասարկյալների ն աշխատողների տպավորությամբ ստեղծված հեղինակությունն է: Կազմակերպությանկերպարը /ոտոց6/ էական գործոն է շուկա նվաճելու, արտադրանքիկամ ծառայություններիսպառողների թիվը ավելացնելու համար: Սովորաբարգնորդը կամ սպառողը գնում է այն կազմակերպության արտադրանքը, որի հեղինակությունը բարձր է: Ուստի, կարնորելով կառավարվող համակարգի կուլտուրայի ն կերպարի նշանակությունը, պետք է որոշակի քայլեր ձեռնարկվեն՝` բարձրացնելու նրա հեղինակությունը, բարեփոխելու կոլեկտիվի աշխատանքային մթնոլորտը:

Ներքին միջավայրի վերլուծությունը բնորոշում է կազմակերպության իրավի-

ճակը ն ռազմավարությանմշակման անբաժանելի մասն է: Ներքին միջավայրը պարունակում է այն ներուժը, որը հնարավորություն է տալիս կազմակերպությանըգործունեություն ծավալել: Կազմակերպության ուժեղ կողմերը կարնոր են ռազմավարության համար, քանի որ կազմակերպությանը աւվահովում են մրցակցային առավելություններ շուկայում գործելիս: Միննույն ժամանակռազմավարությունը պետք է ուղղված լինի ձեռնարկությունը խոցելի դարձնող թույլ կողմերի վերացմանը: Այսպիսով, ռազմավարության մշակումը պետք է հիմնված լինի ձեռնարկության ուժեղ կողմերի վրա է. նվազեցնի թույլ կողմերի ազդեցությունը: Իսկ դրա համար անհրաժեշտ է բացահայտել, թե ինչպես են դրանք հարաբերակցվում ձեռնարկության ուժեղ ն թույլ կողմերի հետ: Եթե իրավիճակը շուկայում այնպիսին է, որ նպաստում է ձեռնարկության ուժեղ կողմերի օգտագործմանը,ապա ձեռնարկությանը հնարավորություն է ընձեռվում ամրապնդել սեփականդիրքերը: եվ ընդհակառակը, եթե շուկայական փոփոխություններըկապված են ձեռնարկության թույլ կողմերի հետ, ապա նա ենթալլա է սպառնալիքների, ռիսկի: Միջազգային պրակտիկայում կազմակերպության ներքին ն արտաքին միջավայրի իրավիճակային վերլուծությունը ընդունված է անվանել ՏՊՕ՛ վերլուծություն |4, էջ 27): Դա կազմակերպությանուժեղ նթույլ կողմերի,հնարավորությունների ու սպառնալիքների գնահատումն է: ՏՕՐ վերլուծության նպատակն է բացա'

ՏՕ անգլերեն տիտոցի(ուժեղություն), ԽթռիոտաՏօՏ (թուլություն), օրքօոսունթՏ (հնարավորությունեն: ներ), էհրօՅՏ(Ապառնալիքներ) բառերիսկզբնատառերը

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

հայտել ամենավտանգավորայն արւոաքին ն ներքին գործոնները, որոնք կարող են ազդեցություն ունենալ ձեռնարկության հիմնական նպատակին հասնելու գործընթացի վրա: Միննույն ժամանակ այն հնարավորություն է ընձեռում վեր հանել ներքին ն արտաքին այն հնարավորությունները, որոնք անհրաժեշտ է Օգտագործել շուկայում կայուն դիրքեր ունենալու համար: ՏԱՍՕԼ վերլուծությունը ձեռնարկության ռազմավարությանմշակման կարեոր նախադրյալէ: Այն անհրաժեշտէ կազմակերպության ռազմավարական դիրքի նախնական բազմակողմանի գնահատման, ինչպես նան երկարաժամկետ գործողությունների մշակման համար: ՏՊՕ՛Լ վերլուծությունը իրականացվումէ մի շպրք փուլերով: Մասնավորապես,վերլուծվում է ձեռնարկության արտաքին միջավայրը ըստ նշված գործոնների ն առանձնացվում են այն գործոնները, որոնք ձեռնարկությունը դասում է հնարավորություններիշարքը ն այն գործոնները, որոնք սպառնալիք են ստեղծում: Հնարավորությունները արտաքին միջավայրի այն դրական միտումներն են ն իրադարձությունները, որոնք կարող են նպաստել վաճառքի ծավալի ն շահույթի մեծացմանը, օրինակ, հարկերի իջեցումը, բնակչության եկամուտների աճը, մրցակիցների դիրքերի թուլացումը, նոր շուկաներ դուրս գալը, ինտեգրացիայի զարգացումը, առնւտրային արգելքների թուլացումը ն այլն: Սպառնալիքները արտաքին միջավայրի այն բացասական միտումներն են ն իրադարձությունները, որոնք կազմակերպության համապատասխան հակազդեցության բացակայության դեպքում կարող են բերել վաճառքի աճի ծավալի ն շահույթի էական նվազեցմանը: Դրանցից են, օրինակ, բնակչության գնողունակության իջեցումը, շուկայում մրցակցության ուժեղացումը, անբարենպաստժողովրդագրական մփոփոխությունները, պետական կարգավորմանուժեղացումը ն այլն: գոՎերլուծվում է կազմակերպության ներքին միջավայրը ըստ տիների, որի արդյունքում որոշվում են նրա ուժեղ ն թույլ կողմերը, այսինքն այն, ինչը ապահովում է կազմակերպությանըմրցակցային առավելություններ, ն այն, ինչը հնարավորություն չի ւռալիս կազմակերպությանըհասնել այդպիսի առավելությունների: Կազմակերպության ուժեղ կողմերից է, օրինակ, բարձր իրազեկությունը, բավարար ֆինանսական ռեսուրսները, կատարյալ տեխնոլոգիան, ճիշտ մշակված ֆունկցիոնալ ռազմավարությունը, արտադրականլավագույն հնարավորությունները, ցածր ծախսերը, արւոադրանքի որակի վերահսկողության Ժամանակակից համակարգը ն այլն: Իսկ որպես թույլ կողմ կարելի է առանձնացնել հնացած սարքավորումները, բարձր արտադրական ծախսերը, զարգացման հստակ ռազմավարության բացակայությունը, մարքեթինգային գործունեությանանբավարարկազմակերպումը, վատ իրացումային ցանցը, արտադրանքիչափից նեղ տեսականին ն այլն: ՏՃԱՕ՛ վերլուծության այս երկու փուլերը իրենց հարաբերական ինքնուրույնության հետնանքով իրականացվում են կամայականհերթականությամբ: Կազմակերպության արտաքին միջավայրի ն դրա ներքին իրավիճակի վերլումատրիցա (գծանկար 6.2): ծության արդյունքներով կազմվում է ՏԽՕԼ Հաջորդ փուլում բոլոր ստացվածտվյալները զուգորդվում են, ինչը հնարավորություն է տալիս որոշել կազմակերպության ունակությունը օգտագործել բացահայտված շուկայական հնարավորուբյունները ն նվազագույնի հասցնել արտաքին սպառնալիքների բացասականազդեցությունը: Զարգացման ընդհանուր ռազմավարության ե հաճապատասխանֆունկցիոնալ ռազմավարություններիընտրությունը անհնար է առանց կազմակերպությանարտաքին միջավայրի գործոնների հարաբերակցուբյանը գոյություն ունեցող ռեսուրսներին ն կառավարմանգործող համակարգին: Տ/Օ՛Լ մատրիցայի յուրաքանչյուր դաշտում հետազոտվում են բոլոր ձնավոր-

գործառնակ

ԳԼՈՒԽ

6.

ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ

)ԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

ված զուգորդությունները ն առանձնացվում են 2 3 զույգ, որոնք ունեն ամենամեծ ազդեցությունը կազմակերպությանռազմավարությունըմշակելու համար: Յուրաքանչյուր դաշտում դիտարկվում են զուգորդությունները ն նշվում են նրանք, որոնք հետագայում օգտագործվումեն ռազմավարությունըմշակելու ժամանակ: Առաջին դաշտում ընդգրկվում են այն ռազմավարությունները, որոնք օգտագործումեն ձեռնարկության ուժեղ կողմերը` արւոաքին միջավայրում ի հայտ եկած հնարավորություններն իրականացնելու համար: Երկրորդ դաշտում այն ռազմավարություններն են, որոնք օգտագործումեն ուժեղ կողմերը` սպառնալիքները վերացնելու նպաւոակով:Երրորդ դաշտում ընդգրկվողռազմավարություններընվազեցնում են ձեռնարկության թույլ կողմերը` օգտագործելովիրավիճակի հնարավորությունները: Չորրորդ դաշտում այն ռազմավարություններն են, որոնք նվազեցնում են ձեռնարկության թույլ կողմերը ն արտաքին միջավայրում ի հայտ եկած -

սպառնալիքները:

Հ

Չնարավորություններ Սպառնալիքներ 1.

Նոր շուկաներ դուրս

1.

Նոր մրցակիցների

2.

Արտադրանքիտեսականու ընդլայնում Մրցակիցների դիրքերի|

2.

Շուկայի աճի դան-

3.

Սպառողներիպահանջմունքների

4.

Բնակչության ցածր գնողունակություն

3. 4.

Ուժեղ կողմեր 1. Կատարյալտեխնոլոգիա 2. Բավարար ֆինանսական ռեսուրսներ 3. Ցածր արտադրականծախսեր 4. Արդյունավետ մենեջմենթ Թույլ կողմեր 1. 2. 3. 4.

գալը

ընդլայնում

Նոր տեխնոլոգիաների ի հայտ գալը

դաղում

փոփոխություն

Վնարավորություններ--| Սպառնալիքներ ուժեղ կողմ ուժեղ կողմ -

/) դաշտ

| դաշտ

Հնարավորություններ -

Զարգացման հստակ ռազմաւլարության բացակայություն Շուկայի փոքր մասնաբաժին Բարձր գներ

ի հայտ գալը

թույլ

կողմ

| Սպառնալիքներ

11 դաշտ

--

թույլ

կողմ

Ւ/ դաշտ

Ֆինանսականմիջոցներիանբավարարություն՝ռազմավարությունը փոխելու համար ցծանկար 62.

ՏԱԾՕ7

մատրիցան

վերլուծության արդյունքում բացահայտվում են ձեռնարկությանհամար էական նշանակություն ունեցող հիմնահարցերըն մշակվում հնարավոր գործողությունները, որոնք ուղղված են ձեռնարկության դիրքի ամրապնդմանը ն զարգացմանը: Ընդ որում, դրանց լուծման հնարավոր յուրաքանչյուր տարբերակի համար կարող է պահանջվել զուգահեռաբար իրականացվող համապատասխան ռազմավարությունների մշակում: ՏՈՕԼ վերլուծությունը, որպես կանոն, լրացվում է ճյուղի վերլուծությամբ: Դրանց միասին կիրառումը հնարավորություն է ընձեռում գնահատել ինչպես իրավիճակը ճյուղում, այնպես էլ կազմակերպությանդիրքը նրանում: ՏՊ/ՕԼ

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Բացի ՏՕ վերլուծությունից, ճյուղում կազմակերպության մրցակցային դիրգնահատելու համար միջազգային պրակտիկայում կիրառվում է մեկ այլ մեթոդ՝ բենչմարքեթինգը (ԵջոՇհոճւ նոց): Դա կազմակերպության հաջողության վճռական գործոններին նրա հիմնական մրցակիցների համեմատականվերլուծություննէ |, էջ 213: 7, էջ 82: 8, էջ 41): Որպես կանոն, այն իրականացվում է ըստ հետնյալ

քը

գործոնների. շուկայական մասնաբաժինը,

արտադրանքի որակը, արտադրանքի գինը, արտադրության տեխնոլոգիան, թողարկվող արտադրանքի ինքնարժեքը, թողարկվողարտադրանքիշահութաբերությունը, աշխատանքի արտադրողականությանմակարդակը, վաճառքի ծավալը, արտադրանքի իրացման ուղիները, կառավարմանորակը, նոր արտադրանքը, ներքին ն համաշխարհայինգների հարաբերակցությունը, կազմակերպությանհեղինակությունը: ցույց է տալիս, որ ՏՕ վերլուծության Լ. բենչմարքեթինգիարդյունքները հնարավորություն են տալիս ճիշտ ն օբյեկտիվ գնահատել կազմակերպության մրցակցային դիրքը ճյուղում Լ մշակել հնարավոր գործողություններիհամակարգ Կատարվածվերլուծության արդյունքում ձեռնարկությունը ձեռք է բերում ռազմավարության որոշման համար անհրաժեշտ ամբողջական տեղեկատվություն, մասնավորապես՝ ն ռեսուրսներիվերաբերյալ, սեփականհնարալվլորությունների արտաքին միջավայրի գործոններիմասին, շուկայական իրադրության ն դրա զարգացման միտումների վերաբերյալ: Շուկայում արդյունավետ գործելու համար անհրաժեշտ է, որ ձեռնարկությունն իր ապրանքային ռազմավարությունը մշակելու ժամանակ ապրանքային պորտֆելում ընդգրկի առավել բարձր մրցունակություն ունեցող ապրանքատեսակները: Այդ իսկ պատճառով ռազմավարության մշակման համար որպես անհրաժեշտ գործոն հաշվի է առնվում նան ապրանքատեսակներիմրցունակության մակարդակը: Շուկայում յուրաքանչյուր ձեռնարկությանառաջարկածապրանքներկարող են իրացվել, եթե օժտված են մրցակցային առավելություններով, որոնք դրսնեորվումեն հետնյալ ցուցանիշներով. ապրանքի որակը, առաջարկվող գինը, գնի ն որակի համակցության ռազմավարությունը, կազմակերպության մարքեթինգային միջոցառումները` գովազդը, վաճառքի խթանմանեղանակները, վաճառքի ուղիների ընտրությունը ն իրացման ցանցի նպատակասլացությունը, պահանջարկի փոփոխություններին համապատասխան արտադրությունը վերակառուցելու կազմակերպությանճկունությունը, հեղինակությունը: կազձակերպության -.

-.

-.

-.

-.

-.

-.

-.

-.

-.

-.

Փորձը

-.

-.

-

-.

-.

-.

-.

-

-.

-.

Գէ ՈՒԽ

6.

ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

Կարնորելով թվարկված մրցակցային բոլոր ցուցանիշները, հարկ է նշել, որ դրանց թվում հատկապես էական են ապրանքիորակը,գինը ն դրանց համակցման արդյունավետ ռազմավարությունը:Կազմակերպության կամ գործարարիխնդիրն է սպառողներին առաջարկել այնպիսի ապրանք, որն իր առանձնահատուկհատկանիշներով ի վիճակի է բավարարելու հատուկ պահանաջներե շահեկանորեն տարբերվում է մրցակից ապրանքներից: Մեծ մասամբ նման հատկանիշների հիմք են ծառայում գիտատեխնոլոգիական-կոնստրուկտորական մշակումները, որոնք հնարավորություն են ընձեռում թողարկել նոր արտադրատեսակ,կամ նոր տեխնոլոգիայով էականորեն բարելավել արտադրանքի որակը: Իհարկե, լայն առումուվնորաստեղծությունըվերաբերում է նան արտադրությանն իրացման կազմակերպմանը: Ապրանքի գնային մրցունակության հասնելու համար անհրաժեշտ է մրցակիցների համեմատ կրճատել ապրանքիմիավորի արտադրության ե իրացման ծախսերը: Այդ նպատակին հասնելու տեխնոլոգիական ն կազմակերպական ուղիների թվում նույնպես էական է նորաստեղծությաննշանակությունը: Ապրանքների որակի ե գների համակցման ճիշտ ռազմավարությունըմշակելու համար առաջարկվում է հաշվարկել ապրանքի ընդհանուր մրցունակության գործակիցը (/)` որակի բարձրացման ( Ճ Օյ ն ինքնարժեքի փոփոխության ( ՃՇՅ) գործակիցների արտադրյալով՝ ԿՏՀ

5`

ՃԳ»

Ճ

ՇՅլ

Այնուհետն հարկ է որոշել գնի ե որակի համակցման գործակիցը (հ)` ջարկվող գինը (Շ) հարաբերելով ընդհանուր մրցունակության գործակցին՝

Ըլ Կ -.-1.

առա-

՞

Ղղ

Շուկայում նախապատվությունըտրվում է այն ապրանքին, որի համար գնի ն

որակի համակցմանգործակիցընվազագույնն է: Կազմակերպության ներքին ն արտաքին միջավայրի իրավիճակային վերլուծությանն ու գնահատմանըհաջորդող կառավարչականգործողություններըպետք է ուղղված լինեն այդ տեղեկատվությանհիման վրա ռազմավարության այլընտրանքային տարբերակներիբացահայտմանըն լավագույնի ընտրությանը: Յուրաքանչյուր կազմակերպություն ունի ռազմավարությանընտրության բազմաթիվ տարբերակներ, որոնք ընդունված է դասակարգել ըստ դրանց հիմնական հատկանիշի` տնտեսական դինամիկայի էության ն ուղղվածության: Նման դասակարգմանդեպքում տարբերակները չորսն են՝ -.

-.

սահմանափակ աճ, աճ,

կրճատում, դրանց համակցում: Նշված այլընտրանքները վերաբերում են թե՝ գործող, թե՛ նոր ձեավորվող կազմակերպություններին: Ի դեպ, այդ տարբերակները արտահայտումեն առնտրային նպատակ հետապնդող արտադրական ձեռնարկությունների այլընտրանքները: Ոչ առնտրային կազմակերպությունների համար, ելնելով նրանց նպատակներից, այլընտրանքայինտարբերակներըկարող են տարբեր լինել: Եթե, օրինակ, կազմակերպությունը բուհ է, ապա այլընտրանքները կարող են վերաբերել մասնագիտությունների ցանկին ու կառուցվածքին: Տարբերակային ընտրության գործընթացում,ներքին ւ արտաքին միջավայրի գնահատումից բացի, հաշվի է առնվում արտադրանքի -.

-.

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ն տեխնոլոգիայի կենսական պարբերաշրջանը, որը բաղկացած է հեւոնյալ հինգ փուլերից՝ ա) ձնավորում, երբ առաջացող պահանջարկիշնորհիվ ստեղծվում է արտադրությունը, բ) ընդլայնում ն աճ, երբ պահանջարկըգերազանցում է առաջարկը, գ) աճի դանդաղում /այս փուլում առաջարկը սկսում է գերազանցել հագեցում դրսնորող պահանջարկը/, դ) հասունացում, երբ հագեցած պահանջարկի պատճառով արտադրականկարողություններիմի մասը չի գործում, ե) նվազում ն մարում, երբ պահանջարկըխիստ կրճատվում է՝ ընդհուպ մինչն զրոյական մակարդակ |5, էջ 7983Է Արտադրանքի ն տեխնոլոգիայի կենսական պարբերաշրջանը պայմանավորված է գիտատեխնիկականառաջադիմության տեմպերով, մասնավորապես` արտադրանքի ն տեխնոլոգիայի նորաստեղծուբյուններով:Ակնհայտէ, որ արտադրանքի կամ տեխնոլոգիայի կենսապարբերաշրջանիհաշվի առնելը ռազմավարության ընտրությանխնդրում չափազանց էական է: Սահմանափակ աճի ռազմավարությունը ձեռնտու է այն կազմակերպություններին, որոնց արտադրանքիկենսապարբերաշրջանընվազման միտում չունի, արտադրությունը կայուն շահութաբեր է, վաճառքի ծավալը թեն դանդաղ, բայց աճում է: Այս ռազմավարության ւռարբերիչ առանձնահատկություններնեն ռիսկի աննշան հավանականությունը,ներդրումներիչափավոր, ինքնավերարտադրությունապահովող աճը, արտադրությանընդլայնումը նախորդ տարվա չամփերուվ: Աճի ռազմավարությունը ենթադրում է նախորդ ժամանակաշրջանիհամեմաւո արտադրությանընդլայնման բարձր տեմպեր: Այն պահանջում է նոր, աճող ներդրումներ, արտադրանքի բարձր տեմպերով աճ ն տեսականու ընդլայնում: Վերջինն ուղղվում է ռիսկի մեղմացմանը, քանի որ ընդլայնվող տեսականին երաշխավորում է հաջողության հավանականությանմեծացում: Աճի ռազմավարություն կարող են ընտրել այն կազմակերպուքբյունները,որոնց ներքին ու արտաքին միջավայրը բարենպաստ են, արտադրանքի տեսակների մեծ մասի պահանջարկի կենսապարբերաշրջանըձնավորման ու ընդլայնմանփուլում է: Սովորաբար աճը ուղեկցվում է ընկերակցություններիուղղահայաց ն հորիզոնական միաձուլմամբ. հաճախ վերջինը հանգեցնում է միմյանց հետ ճյուղային առնչություն չունեցող ոլորտների միահյուսմանը ն կոնգլոմերատ /խառը/ձեռնարկությունների սւոեղծմանը: Կրճատման ռազմավարություն իրականացնելիս նախորդ ժամանակաշրջանի համեմատ նվազեցվում են արտադրությանչափերը: Այդ ռազմավարությանընտրության հնարավոր դեպքերն են՝ ներքին ն արտաքին անբարենպաստմիջավայրը, արտադրանքինկատմամբ պահանջարկի նվազումը, տեխնոլոգիայի կենսապարբերաշրջանի նվազման փուլ հասնելն ու արտադրանքի մրցունակության կորուստը ն այլն: Կրճատման անհրաժեշտությունը դրսնորվում է ւոնտեսական ցուցանիշների շարունակական վատացմամբ՝ վաճառքի ծավալի ն շահույթի կրճատմամբ, աշխատատեղերի նվազմամբ: Կրճատումը տեղի է ունենում նան այն դեպքում, երբ ողջ տնտեսությունը գտնվում է անկման ու լճացման պարբերաշրջանում, ն անհրաժեշտ է դրանով փրկել կազմակերպությունը: Բնականաբար, կրճատվում է այն արտադրատեսակներիկամ ծառայություններիթողարկումը, որոնց նկատմամբ նկատվում է պահանջարկինվազում: Կրճատման վաւոթար տարբերակը ձեռնարկության գործունեության դադարեցումն է, բոլոր միջոցների վաճառքը ն պարտքերի ու ստացվածվարկերի մարումը: Վամակցման ռազմավարությունը չափավոր աճի, աճի ն կրճատման տարբերակների համատեղ կիրառությունն է, որը ամենաբնութագրականնէ դինամիկ զարհամար: ժամանակակիցտնտեսությունների

գացող

գլ ՈՒԽ

6.

ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

Ռազմավարության այլընտրանքներից ընտրությունը ճակատագրական նշանակություն ունի կազմակերպության համար: Այդ խիստ պատասխանատու պարտականությունը սովորաբար կատարում է ղեկավարությունը:Ռազմավարականընտրությունը կարնորագույն կառավարչական որոշումներից է, որն ընդունվում է Շերքին ն արտաքին միջավայրիհանգամանալիցգնահատման,ռիսկի հավանականուբյան հնարավոր նվազեցման, ընկերակցության անդամների կարծիքի հիման վրա: Ձեռնարկության ռազմավարությանորոշումը կախված է բազմաթիվ գործոններից: Դրանք բոլորը հաշվի առնել ռազմավարությունը որոշելու ժամանակ գործնականում հնարավոր չէ: Այդ պատճառով էլ ներկայումս մշակվել ն միջազգային պրակտիկայում լայն ճանաչում են ստացել ռազմավարության ընտրության մի շարք մեթոդներ, որոնցից առավել տարածվածը մատրիցայինմեթոդներն են: Դրանց հիմքում ընկած են երկչափանիմատրիցաները,որոնց օգնությամբ ապրանքները (բիզնես-միավորները) կարող են համեմատվել միմյանց հետ ըստ այնպիսի չափանիշների, ինչպիսիք են` վաճառքի տեմպերը, մրցակցային դիրքը, ապրանքի կենսապարբերաշրջանի փուլերը, ճյուղի գրավչությունը ն այլն: Ընդ որում, կիրառվում են շուկայի հատվածավորման, ձեռնարկության գործունեության վերլուծության ն չափանիշների զուգորդման համեմատական սկզբունքները: Հարկ է նշել, որ թեն տարբեր մատրիցաներում օգտագործվում է փոփոխականներիտարբեր հավաքածու, այնուաձմենայնիվդրանք երկչափանի մատրիցաներ են, որոնց մի առանցքի վրա նշվում են ներքին միջավայրի գործոնների արժեքները, իսկ մյուս առանցքի վրա՝ արտաքին ճիջավայրի գործոններիարժեքները: Միջազգային պրակտիկայում ռազմավարության ընտրության համար լայն կիրառում են ստացել Ի.Անսոֆի «ապրանքներ-շուկաներ», Մակ-Քինսի խորհրդատվական խմբի, Մ.Պորտերի ն Բոստոնի խորհրդատվականխմբի մատրիցաները: Աճող շուկայի պայմաններում ձեռնարկության հնարավոր ռազմավարությունը որոշելու համար օգտագործվումէ Ի. Անսոֆի «ապրանքներ-շուկաներ» մատրիցան: Համարվում է, որ աճի ուղղությունների ընտրության ժամանակ ձեռնարկությունը ունի մի շարք այլընտրանքներ՝ գործունեությանկատարելագործման,աւպրանքային էքսպանսիայի(նոր ապրանքների մշակում կամ գոյություն ունեցող ապրանքների կատարելագործում), շուկայի զարգացման, բազմատեսակացման ռազմավարություն (գծանկար6.3.)

Ապրանք

Շուկաներ

Նոր շուկա

Հին շույա

(1) Գործունեության

(3) Շուկայի զարգացում կատարելագործում

յին ապրանք

(2) Ապրանքայինէքսպան(4) Բազմաւտեսակացում սիա (ապրանքի մշակում (դիվերսիֆիկացիա) կամ կաւոարելագործում)

Նոր ասյրանք

ցծանակար 6.3.

Ի.

Անսոֆի «առյրանքներ շուկաներ» մատրիցան -

Ըստ Ի. Անսոֆի մոդելի, շուկայում առաջատար դիրք զբաղեցնելու համար ձեռՇարկությունը կարող է ընտրել ն իրագործելռազմավարության հետնյալ տարբերակները. 1. Գործունեությանկատարելագործման ռազմավարություն:Այն ենթադրում է,

որ ձեռնարկությունը մուտք է գործում արդեն ձնավորված շուկա ն առաջարկում նույն ապրանքները, ինչ որ` մրցակիցները: Այս ռազմավարությունը

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

նախընտրելի է այն դեպքում, երբ նպատակայինշուկան ընդլայնվում է կամ էլ հագեցված չէ: Ռազմավարությունը ուղղված է ձեռնարկության գործունեության կատարելագործմանը:Այս ռազմավարության ընտրության դեպքում խորհուրդ է տրվում ուշադրություն դարձնել մարքեթինգայինմիջոցառումների վրա: Եկամուտը ապահովվում է ի հաշիվ արտադրության ն իրացման

2.

կատարելագործման:

Ապրանքային էքսպանսիայի ռազմավարություն: Այն ընտրվում է ն կիրառվում վաճառքի ծավալների մեծացմաննպատակով: Ձեռնարկությունը կարող է իրագործել ապրանքային էքսպանսիայի ռազմավարությունը արդեն իսկ գոյություն ունեցող շուկաներում: եկամուտը ապահովվում է ապագայում շուկայում մասնաբաժինըապահովելու հաշվին: Այս ռազմավարությունը նախընտրելի է ռիսկի նվազեցման տեսանկյունից, քանի որ ձեռնարկությունը գործում է արդեն ծանոթ շուկայում: Գոյություն ունեն ապրանքային էքսպանսիայի ռազմավարության իրագործմանհետեյալ այլընտրանքային տարբերակները՝ ապրանքի սպառողական հատկությունների ավելացում, թողարկվող արտադրանքի անվանացանկին տեսականու ընդլայնում: Այս ռազմավարության կարնորագույն գործիքներիցեն ձեռնարկությանապրանքային քաղաքականությունը ն շուկայի հատվածավորումը: 3. Շուկայի զարգացման ռազմավարություն կամ շուկայի էքսպանսիա: Այն ուղղված է նոր շուկաների որոնմանը արդեն յուրացված ապրանքների համար: Եկամուտը ապահովվում է ի հաշիվ իրացման շուկաների ընդլայնման ինչպես տվյալ տարածաշրջանիսահմաններում, այնպես էլ դրանից դուրս: Այս ռազմավարությունը կապվածէ զգալի ծախսերիհետ ն ռիսկային է, սակայն հեռանկարում եկամտաբեր է: Շուկայի զարգացման ռազմավարության իրագործումըես ենթադրումէ մի շարք այլընտրանքներ՝ Սույն շուկայում նոր հատվածներիյուրացում, նոր շուկաներ մուտք գործելը: 4. Բազմատեսակացմանռազմավարություն: Այն ենթադրում է նոր շուկաների յուրացման հետ մեկտեղ նոր ապրանքատեսակներիմշակում: Ընդ որում, ապրանքները կարող են նոր լինել նպատակային շուկայում գործող բոլոր ձեռնարկություններիհամար կամ էլ Շոր լինել միայն տվյալ ձեռնարկության համար: Այս ռազմավարությունը ձեռնարկությանն ապահովում է շահույթ ն շուկայում կայուն դիրք: Այն առավել ռիսկային է ն թանկարժեք: Իրագործել բազմատեսակացման ռազմավարությունը ձեռնարկությանը ստիպում են մի շարք պատճառներ,որոնցից առավել կարնորվում է ռիսկի նվազեցման, ստագնացիա ապրող շուկաներից հեռանալու ն նոր շուկաներում ֆինանսական օգուտ ստանալու ձգտումը: -.

-`

-`

-`

Պորտֆելային մատրիցայի տարատեսակ է հանդիսանում Մակ-Քինսի խորհրդատվական խմբի կողմից «Ջեներալ էլեկտրիկ» կորպորացիայի հետ համատեղ մշակվածմատրիցան, որը ստացելէ «բիզնեսի էկրան» անվանումը: Այն բաղկացած է ինը մասերից ն հիմնված է ճյուղի երկարաժամկետ գրավչության ն ապրանքի «ուժ/մրցակցային դիրք»-ի քանակական գնահատումներիվրա: Մակ-Քինսի մասռագետները համարում են, որ այն գործոնները,որոնք որոշում են առանձին շուկաներում ապրանքի դիրքը ն ճյուղի գրավչությունը, տարբեր են: Այդ պատճառով էլ յուրաքանչյուր շուկայի վերլուծության ժամանակ հարկավոր է առաջին հերթին

ԳԼ ՈՒԽ

6.

ՌԱՋՄԱՎԱՐԱԿԱՆ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

առանձնացնել այն գործոնները, որոնք առավելագույնս համապատասխանում են տվյալ շուկայի առանձնահատկություններին, դրանք օբյեկտիվ գնահատել` Օգտագործելովերեք աստիճան՝ցածր, միջին, բարձր: ճյուղի երկարաժամկետգրավչության չափանիշը ներառում է շուկայի տարողությունը ն դրա աճի տեմպը, շուկայում

մրցակցության ինտենսիվությունը, գների մակարդակը, վաճառքի շահութաբերությունը, արտադրության տեխնոլոգիայի բարդությունը, պետական կարգավորման աստիճանը: ճյուղի երկարաժամկետգրավչության քանակական գնահատմանհամար յուրաքանչյուր ցուցանիշին, կախվածձեռնարկության ղեկավարության համար դրա կարնորության աստիճանից, տրվում է որոշակի կշռված արժեք: Ընդ որում. դրանց բոլորի գումարը պետք է հավասար լինի 1-ի: Այնուհետն հաշվարկվում են գրավչության միջին կշռված արժեքները` գրավչության յուրաքանչյուր ցուցանիշի գնահատականըբազմապատկելով տվյալ ցուցանիշի կշռային արժեքով: Գրավչության բոլոր գործոնների կշռված գնահատականների գումարը ցույց է տալիս երկարաժամկետճյուղային գրավչությունը: ճյուղի գրավչության աստիճանը որոշում է դրա դիրքը մատրիցայում՝ ուղղաձիգ առանցքի ուղղությամբ:

Օ

Տ

Ուժեղ

Միջին

Սրցակցայինդիրքը

թույլ

թՅ Ներդրումներիհամարբարձրնախընտրելիություն Լ | -Ներդրումների համար միջիննախընտրելիություն նլ -Ներդրումներիհամար ցածր նախընտրելիություն -

գճանկար6.4. «Սակ-Քինսի Ջեներալ էլելտրիկ» պորտֆելային վերլուճությանմատրիցան -

մրցակցային դիրք»-ի քանակական գնահատականը, որը որոշվում է ձեռնարկության յուրաքանչյուր ապլրանքատեսակիհամար, հաշվարկվում է նույն մոտեցմամբ: Ապրանքի «ուժ/մրցակցային դիրք»-ի գնահատման համար օգտագործվում են մրցունակության հետնյալ գործոնները`շուկայում ֆիրմայի յուրա«Ուժ

/

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

քանչյուր ապրանքատեսակի զբաղեցրածհատվածի չափը, վաճառքի աճի տեմպը, շուկայում վաճառքի մասճաբաժիկնըհիմնական մրցակցիհամեմատությամբ,արտոնագրերի առկայությունը, սպառողների հավատարմությունը ֆիրմայի ապրանքանիշին, ապրանքի վաճառքի շահութաբերությունը, վաճառքի կազմակերպմանարդյունավետությունը, ապրանքի արտադրության տեխնոլոգիայի պարզությունը, մարքեթինգիհամակարգը: Ապրանքիմրցակցային դիրքը նույնպես գնահատվում է՝ ցածր, միջին, բարձր սանդղակով: Յուրաքանչյուր ապրանքի մրցակցային դիրքը որոշում է դրա տեղը մատրիցայի հորիզոնական առանցքի ուղղությամբ: Արդյունքում ստացվում է 3 « 3 չափով մատրիցա, որտեղ կարելի է տեղադրել ֆիրմայի կողմից յուրացվաձ «ապրանքաշուկաները» կախվաձ ստացված գճահատականներիզուգորդությունից (գծանկար 6.4): Այս մատրիցայիվերլուծության առավել կարնորռազմավարականարդյունքները վերաբերում են ներդրումային գերակայություններին` ֆիրմայի յուրաքանչյուր ապրանքատեսակիհամար: Այն ապրանքները, որոնք գտնվում եռ մատրիցայի վերին ձախ մասի երեք հատվածներում, որտեղ ճյուղի երկարաժամկետ գրավչությունը ն մրցակցային դիրքը բարենպաստ են, առաւել նախընտրելի են ներդրումների համար: Այդպիսի ապրանքների համար խորհուրդ է տրվում կիրառել աճի ռազմավարություն, որը պահանջում է մեծ ներդրումներ: Ըստ նախապատվության,հաջորդ խումբը կազմում են այն ապրանքները, որոնք տեղադրվածեն մատրիցայի երեք հատվածներում՝ ստորին ձախից մինչե վերին աջ անկյունը տանող անկյունագծի ուղղությամբ: Դրանք սովորաբար ունեն միջին ճախընտրելիություն ն պահանջում են կայուն ֆինանսավորում, որպեսզի ճյուղում պահպանեն գրաված դիրքը: Այն ապրանքների համար, որոնք տեղադրված են մատրիցայի ստորին աջ անկյունում գտնվող հատվաձներում, խորհուրդ է տրվում կիրառել արդյունքներ ձեռք բերելու կամ էլ կրճատման ռազմավարություն: են՝ Մատրիցայիառավլվելություններն «բարձր/ցածր» ն «ուժեղ/թույլ» հասկացությունների միջն միջանկյալ արժեքների օգտագործումը, ռազմավարական նշանակություն ունեցող ավելի շատ փոփոխականների կիրառումը, ֆիրմայի ռեսուրսների շարժի ուղղության ցուցադրումը դեպի այն ապրանքները, որոնք ունեն մրցակցայինառավելության հասնելու մեծ հաւվանականություն ն կարող են լինել առավել արդյունավետ: Մ. Պորտերի մրցակցային ռազմավարության մատրիցայի հիմքում ընկած է հետնյալ գաղափարը: Շուկայում ձեռնարկության դիրքը որոշում են ապրանքի արտադրության ն իրացման ձախսերը, ապրանքի անփոխարինելիությունը,մրցակցության ոլորտը: Հասնել մրցակցային առալվելություններին ամրապնդել սեփական դիրքը ձեռնարկությունը կարող է՝ ապահովելով ապրանքի արտադրությանն իրացման ցածր ձախսեր. այս դեպքում մրցակցային առավելությունները ապահովվում են ցածր գնի -.

-.

Հ.

-.

միջոցով,

ապահովելով տարբերակմանմիջոցով ապրանքի անփոխարինելիությունը. ապրանքի տարբերակումը հնարավորություն է տալիս սահմանել ավելի բարձր գներ, ինչն էլ ապահովում է մեծ շահույթ: ՁեռկարԼկությունըպետք է որոշի նան մրցակցությանոլորտը՝ ամբողջ շուկան

-.

կամ դրա հատվածը:

ԳԼՈՒԽ

ելնելով

6.

ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

մուռեցումներից՝ Մ. Պորտերն առաջարկում է ձեռնարկության դիրքը ուժեղացնելու համար օգտագործել մատրիցայում նշված երեք ռազմավարություններից որնէ մեկը (գծանկար6.5): 1. Ցածր ծախսերիհաշվին առաջատար դիրքի ռազմավարություն իրականացնող ձեռնարկությունը կողմնորոշվում է դեպի ընդարձակ շուկա ն թողարկում է մեծ ծավալով աւլյրանք: Արտադրության ծավալի էֆեկւտի հաշվին վաճառում ցածր ձեռնարկությունը նվազեցնում է իր ծախսերնու աւպլրանքը գնով: Ի հաշիվ ցածր գների, ձնավորվում են սպառողական նախապատվությունները ն, հետնաբար, ապահովվումեն բարձր շահույթ ն ամուր դիրք շուկայում: 2. Ապրանքիտարբերակմանռազմավարությունըենթադրումէ, որ ձեռնարկությունը կողմնորոշված է դեպի ընդարձակ շուկա՝ առաջարկելով առանձնահատուկ ապրանք: Դրա հաշվին ձնավորվում են սպառողականնախապատվությունները: Այս դեսյքում ծախսերը չեն դասվում առաջնահերթ հիմնախնդիրների շարքը: այս

Ռազմավարական

Իրացման

ռավելություն Ցածր ծախսեր

նպաւոակային շուկա

Ընդարձակ

Առաջաւոարդիրք` ցածը ծախսերի հաշվին

Ապրանքի

տարբերակումը

Տարբերակում

Կենտրոնացում Նեղ

ծախսերի նվազեց- ապրանքի տարբերակշեշտադրումով| ման շեշւտռադրումով

ման

գծանկար6.5. Մրցակցային ուսզմավարության մատրիցան Յ.

Կենտրոնացմանռազմավարությունը ենթադրում է, որ ձեռնարկությունը կենտրոնացնում է իր ուշադրությունը նեղ շուկայի կամ շուկայական որնէ հատվածիվրա: Գոյություն ունի կենտրոնացմանռազմավարության երկու տարբերակ: Առաջին տարբերակի դեպքում ձեռնարկությունն ընտրած հատվածիսահմաններում ձգտում է հասնել առավելության ծախսերի գծով, իսկ երկրորդի դեպքում ուժեղացնում է ապրանքի տարբերակումը՝դրանով իսկ փորձելով առանձնանալ մնացած նձչանատիպապրանք թողարկող ձեռնարկություններից: Տարբերակի ընտրությունը կախվածէ ապրանքիբնույթից ն նպաւոալային շուկայից:

տարբերություն դիտարկվածմոդելների՝ Մ. Պորտերի մոդելը չի ենթադրում նշված ռազմավարությունների զուգորդում: ժամանակակիցկառավարմանպրակտիկայումռազմավարությանընտրության համար, դիտարկված մատրիցաների հետ մեկտեղ, լայն տարածում է ստացել Բոստոնի խորհրդատվականխմբիմշակած մատրիցան:ԲԽԽ մատրիցայի հիմքում ընկած է ապրանքի կենսապարբերաշրջանի մոդելը, ըստ որի` ապրանքն իր զարգացմանընթացքում անցնում է չորս փուլ. Ի

ՄԵՆԵՋԱՄԵՆՔ

շուկա մուտք գործելը (ապրանք «հարցական նշան»), աճ (ապրանք «աստղ»), հասունություն (ապրանք «կթան կով»), անկում (ապրանք «շուն»): այդմ փոխվում են նան ձեռնարկության դրամական հոսքերը ն շահույթը՝ դրա բացակայությունը կամ ցածր մակարդակը փոխարինվում է աճով, այնուհետն՝ աստիճանականնվազումով:

-

-

-

Ըստ

-

Ձեռնարկության թողարկվող արտադրանքի անվանացանկը վերլուծվում է մատրիցայիհիման վրա, այսինքն` որոշվում է, թե տվյալ մատրիցայի որ դիրքին կարելի է դասել ձեռնարկության յուրաքանչյուր արտադրատեսակը: Ըստ էության, ԲԽԽ է արտադրատեսակներիդիրքերը կախված վամատրիցան համեմատում

ճառքի աճի տեմպերից ն շուկայի հարաբերական մասնաբաժնից: ԲԽԽ մատրիցայի հիմնական գաղափարը ապրանքի ն շուկայի ռազմավարությունների ներդաշնակությանապահովումն է, իսկ էությունը դրա միջոցով շուկայի (պահանջարկի) աճի ն ձեռնարկության շուկայական մասնաբաժնի հարաբերակցության որոշումը: Այդ հարաբերակցությունըորոշում է հեռանկարում ձեռնարկության համեմատական մրցակցային դիրքը: ԲԽԽ մատրիցայիմոդելը ենթադրում է, որ վաճառքի աճի տեմպերը ն շուկայում ձեռնարկության ունեցած հարաբերական մասնաբաժինըառավել մեծ ազդեցություն ունեն շահույթի ն իրացվելիությանվրա: ԲԽԽ երկչափանի մատրիցայի կառուցման համար որպես չափանիշ օգտագործվում են՝ վաճառքի աճի տեմպերը, շուկայի հարաբերականմասնաբաժինը: -.

`

-`

ԲԽԽ

մատրիցան կառուցվումէ հետնյալ փուլերով |11, էջ 111, 211):

փուլ. Վաշվարկել վաճառքիաճի տեմպերը: Դրանք բնութագրում են արտադրանքի շարժը շուկայում, այսինքն՝ վաճառքի ծավալների փոփոխությունըն կարող են որոշվել յուրաքանչյուր արտադրատեսակի համար` դիտարկվող ժամանակահատվածում վաճառքի աճի տեմպի ինդեքսի կամ էլ դրա փոփոխությանմիջին տարեկան տեմպերի միջոցով: Յուրաքանչյուր արտադրատեսակի համար աճի տեմպի ինդեքսը որոշվում է որպես ընթացիկ տարվա իրացգված արտադրանքի ծավալի հարաբերություն՝ նախորդ տարում այդ արտադրանքիվաճառքի ծավալին ն արտահայտվում է տոկոսներով կամ էլ աճի գործակիցներով: /

//

մուլ. Վաշվարկել, ըստ յուրաքանչյուր արտադրատեսակի, շուկայում ձեռնարկության ունեցած հարաբերական մասնաբաժինը: Այն որոշվում է որպես ձեռնարկության շուկայական մասնաբաժնի հարաբերակցություն՝ հիմնական մրցակցի շուկայական մասնաբաժնին:Ձեռնարկության (կամ հիմնական մրցակցի) շուկայական մասնաբաժինը որոշվում է որպես այդ ձեռնարկության (կամ հիմնական մրցակցի) տվյալ արտադրատեսակի իրացման ծավալի հարաբերություն տվյալ արտադրատեսակիհամար շուկայի տարողությանը: /// ւիուլ. Վաշվարկել ընթացիկ ժամանակահատվածումյուրաքանչյուր արտադրատեսակի մասնաբաժինը ձեռնարկության իրացման ընդհանուր ծավալում: Է| փուլերում հաշվարկածբոլոր տվյալները ներկայացնել աղյուսակների տեսքով, ն դրանց հիման վրա կառուցել ԲԽԽ մատրիցան (գծանկար 6.6): «Ա» գիծը արտահայտում է տվյալ շուկայում վաճառքի միջին տարեկան տեմպը, «Բ»-ն՝ խոշորագույն մրցակցի բաժնեմասը շուկայում: 24-ը յուրաքանչյուր ապրանքի գծով մրցակցի

Գ/

ՈՒԽ 6.

ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

բաժնեմասն է, ինչը հնարավորություն է ընձեռում մատրիցայում արտահայտել մի այլընտրանքային ապրանքներ: Մատրիցանբաղկացածէ 4 քառորդակներից, որոնք բնութագրվումեն վաճառքի ծավալի ն շուկայում բաժնեմասի տարբեր ցուցանիշներով: 1-ին քառորդակում հայտնված ապրանքը /որ անվանվում է «Վայրի կատու»/ ունի վաճառքի աճող տեմպեր, բայց շուկայում բաժնեմասըդեռես աննշան է: Այն, անհրաժեշտներդրումների դեպքում, կարող է շուկայում զբաղեցնել զգալի բաժնեմաս, տեղաւիոխվել 2-րդ քառորդակ /«Աստղ»/ կամ իջնել 4-րդ քառորդակ /«Շուն»/ ն շուկայից դուրս մղվել: Ահա թե ինչու, աճի ռազմավարությունը ռիսկային է: 5-րդ քառորդակում գտնվող ապրանքները շուկայում զգալի բաժնեմաս ունեն, բայց վաճառքի տեմպերը չափավոր են, ուստի շատ ներդրումներ չեն պահանջում ու բարձր շահութաբեր են /ԿԿբթանկով»/: 1-ին ն 2-րդ քառորդակներընախանշումեն աճի, 3-րդը՝ չափավոր աճի, իսկ 4-րդը՝ կրճատմանռազմավարությունը: Բոստոնյան մատրիցայում արտահայտվում են նան ապրանքի կենսապարբերաշրջանի փուլերը /փյ փշ փջ փգ կորը/: Ապրանքիներդրումը /փմ սկսվում է աճող շուկայում: Դրա նկատմամբպահանջարկիաճը հանգեցնում է վաճառքի ծավալի աճին /իշ/, այնուհետն, հասունացման փուլում, ապրանքը հայտնվում է 3-րդ քառորդակում/փ:/: Այն 4-րդ քառորդակում /փյ/ կարող է գտնվելերկու դեպքերում` կամ կենսապարբերաշրջանի անկման փուլում, կամ եթե ի սկզբանե նոր արտադրանքը շուկայում ներդրման փուլում պահանջարկչի վայելում ն դուրս է մղվում: շարք

-

-

"ւ

Ք

Յ

ը

-

Է

Կթան կով

խս Շուն

»

ՅոՏ:ռ4:32:42:1:408:062042:0.22»012

Բաժնեմասը վաճառքիծավալում

(հիմնականմրցակցիցուցանիշըհավասար է Էի)

օժանկար 6.6. Բոստոնի խորհրդատվականխմբի մատրիցան, Այսպիսով, ԲԽԽ մատրիցայի վերլուծության հիման վրա կարելի է. կամ ապրանքների հնարավոր ռազմավարուորոշել բիզնես-մճիավորների թյունը, գնահատել դրանց պահանջը ֆինանսական ռեսուրսների նկատմամբ ն հնարավոր շահութաբերությունը, գնահատել կորպորատիվպորտֆելի հավասարակշռությունը: -

-

-

"

բերված են ըստ Խօսցքօտւնճ գծանկարըն մեկնաբանությունը աս,199879, էջ 87 104) հոդվածի:

ՋԽՕԵԹԾԻԼԱ

-

Շուքճոճոստ

Փսքոս1լ (8օոքօՇել

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Ցուցանիշների փուիոխությունը բոլոր մատրիցաներում որոշվում է արտարկկանխատեսման այլ մեթոդների միջոցով: Վաճախ ղեկավարությունը ռազմավարության ընտրությունը վստահում է սեփական փորձի, գիտելիքների հիման վրա կազմավորվող ներըմբռնողությանը: Մասամբ այն արդարացվում է, բայց նան կարող է հանգեցնել անուղղելի սխալների, քանի որ այդ մեթոդը հիմնված չէ պատճառահետնանքայինկապերի քանակական ման ն

գնահատման վրա: Սկզբունքորեն ընտրության կամ առհասարակ կառավարչական որոշման ընդունման համար ամենամեծ խոչընդոտըապագայի անորոշությունն է: Նախընտրելին այն մեթոդն է, որը հնարավորություն է ընձեռում առավելագույն չափով նվազագույնի հասցնել անորոշության տարրը: Ահա թե ինչու, գերադասելի են տնտեսական իրադրության բազմագործոնվերլուծության ն ընտրության սպասվելիք հետնանքների օբյեկտիվ քննախույզ գնահատման վրա հիմնված կառավարչական ռազմա-

վարականորոշումները: Ռազմավարության ընտրության կարնոր փուլէ այլընտրանքների ռեսուրսային գնահատումը: Ընդունված է ռեսուրսային ապահովվածությունը դիտարկել ռազմավարության իրականացման գործընթացում|2, էջ 293|: Սակայն այն հարկ է հաշվի առնել տարբերակային ընտրության ժամանակ, քանի որ իրական է այն այլընտրանքը, որն ապահովված է կամ կարող է ապահովվել համապատասխանռեսուրսներով /ներդրումներ, սարքավորումներ, աշխատանք, հումքաէներգետիկ ռեսուրսներ/: Իսկ ռեսուրսային ապահովվածության խնդիրը լուծվում է նորմատիվային մեթոդով: Միավոր արտադրանքի կամ ծառայության թողարկման համար անհրաժեշտ ռեսուրսների տեսակարար ծախսի /նորմայի/ ն զանազան այլընտրանչ քային տարբերակների ծավալային ցուցանիշների /արտադրանքի կամ ծառայուարտահայտում է պահանջը թյունների թողարկման ողջ ծավալի/ արտադրյալը մեծությունը ռեսուրսների նկատմամբ: Բաղդատելով առկառեսուրսների ստացված կամ դրանց սպասվելիք քանակի հետ՝ կարելի է պարզել, թե այլընտրանքներից որն է ապահովվածանհրաժեշտ ռեսուրսներու|: Այս փուլում Ռազմավարությանընտրությանը հաջորդում է դրում ն են ռազռեսուրսների բաշխումը` ըստ նպատակների, կարնորվում հաւտկացումը ու իրականացման մոտիվացիան վերահսկողումավարության կազմակերպումը, թյունը: Ռեսուրսների հատկացման համար, նախ, արդեն նշված նորմատիվայինմեթոդով, որոշվում է պահանջը դրանց նկատմամբ:Այնուհետն մշակվում են ռեսուրսների բաշխման բյուջեներ /հաշվեկշիռներ/, որոնցում արտացոլվում են ըստ ըպատակների տարբեր ռեսուրսների անհրաժեշտ ծաւլալը՝ բնեղեն կամ արժեքային արտահայտությամբ ն դրանց ապահովման աղբյուրները: Սովորաբար ռեսուրսների բաշխումը բարձր ղեկավարության գործառույթն է: Ընտրված ռազմավարության ն դրա հիման վրա մշակվածգործարարության ծրագրի իրականացման կազմակերպման համար էական է մարտավարության /տակտիկայի՛/ նշանակությունը: Սովորաբար երկարաժամկետծրագրերը բաժանվում են կարճաժամկետ առանձին խնդիրների,որոնց ամբողջությունը ներկայացնում է ողջ ռազմավարությունը: Այդ խնդիրներիկամ կարճաժամկետծրագրերին դրանց իրագործմանմեթոդների ընդհանրությունը մարտաւլարություննէ: Ընդ որում, այն նշանակում է ոչ միայն ռազմավարականծրագրի որոշակիացում ըստ ժամանակի, այլ նան՝ ըստ կազմակերպության առանձին ստորաբաժանումների, առանձին ղեկավարների ն աշխա-

հրագործումը:

ԳԼՈՒԽ

6.

ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

է տողների: Այդպիսով, յուրաքանչյուր ստորաբաժանում ն աշխատող ունենում նան ընդհանուր նպատակներից բխող իր առանձին նպատակը,ինչպես այն իրագործելու կոնկրետ խնդիրները: Կառավարման այդ մեթոդը, որի հիմնադրույթները մշակել է Փ.Դրաքերը, անվանվում է կառավարում ըստ նպատակների,ինչը հնարավորություն է ընձեռում զուգակցել պլանավորման, վերահսկման ն մոտիվացիայի գործընթացները|2, էջ 294-300|: Ընդունված ռազմավարության ն գործարարությանծրագրի իրագործմանհամար առանձնահատուկ նշանակություն ունի ընտրվածնպատակներին կառավարվող համակարգի կազմակերպական կառուցվածքի համապատասխանությունը: Ռազմավարությունը որոշակիորեն պայմանավորում է կազմակերպական կառուցվածքը: Այս եզրակացությանը առաջինը հանգել է Ալֆրեդ Չանդլերը` արեձտյան խոշոր ֆիրմաների ռազմավարության ն կազմակերպականկառուցվածքներիփոխպայմանավորվածությաներկարամյա ուսումնասիրությունների հիման վրա: Նրա որդեգրած սկզբունքն է` «ռազմավարությունը որոշում է կառուցվածքը»: Մասնավորապես, եթե մակրոմակարդակումընտրվել է բարեփոխումների ռազմաւվարությունը, ապա հին կազմակերպականկառուցվածքներիփոխարեն հարկ է ստեղծել նորերը, որոնք հնարավորություն կստեղծեն կենսագործելու առաջադրվածնպատակները: Կամ եթե էականորեն փոփոխվում են արտադրանքի տեսականին ն արտադրությանմասշտաբները, ապա անխուսափելի են կառուցվածքայինփոփոխությունները: Առանձին ն չափազանց կարնոր հիմնահարց է լավագույն կազմակերպական կառուցվածքիմշակումն ու կիրառությունը: Կառավարմանհարաբերական եզրափակիչ փուլը ընդունված ռազմավարության գնահատումն է: Այն իրականացվում է սաացվածկոնկրետ արդյունքների ն նպատակների /վաճառքի ծավալ, շահույթ, շահաբաժնի նորմա ն այլն/ հաճադրմամբ ն հետապնդում է երկու հիմնական խնդիրների լուծում. ռազմավարության ճշգրտում կատարման ընթացքում` առանձին ցուցանիշների վերանայման միջոցով, նոր ժաճանակահատվածիռազմավարությանմշակման ռնպատակով՝ նվաճված մակարդակի, կանխատեսման սկզբունքների ու տնտեսավարման մեթոդների վերլուծություն ու թերությունների բացահայտում ն ելակետային վիճակի բնութագրություն: Այդպիսով ապահովվում է հետադարձ կապը ընդունված ռազմավարության, դրա կատարմանընթացքի, ինչպես նան նորի մշակման ճիջն: -.

-

6.3.

ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՄԱՆ

ՄԱԿԱՐԴԱԿՆԵՐԸ

Արեմտյանգրականության մեջ ռազմավարականկառավարումըդիտարկվում է ընկերակցությունների ն այլ ձեռնարկությունների մակարդակով:Նման մոտեցումը բացատրվում է նրանով, որ այն ձնավորվել, կիրառվել ն զարգացել է խոշոր ընկերակցություններում, որտեղ կան ներֆիրմային ընթացիկպլանավորման հարուստ փորձ ու մեթոդաբանություն: Թեն տնտեսությունը բաղկացած է հազարավոր ձեռնարկություններից, սակայն գործում է որպես ամբողջական համակարգ,որպես դրանց ամբողջություն: Ընդ որում, առանձինկազմակերպությունների հարաբերական ազատությունը սահմանափակվումէ ամբողջ համակարգին հատուկ միասնականիրավատնտեսականդաշտով, փոխադարձկապերով, տնտեսականդինամիկային բնորոշ միտումներով, ընդհանուր սոցիալական ու քաղաքական միջավայրով մեծ մասամբ

մենեջմենթ

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

թելադրվող պահանջներով: Որոշակիորեն տարբերվում են նան ամբողջ համակարգի ն դրա մասերը կազմող կազմակերպությունների զարգացման միտումներն ու օրինաչափությունները, ինչն էլ պայմանավորում է ըսւտտմակարդակներիկառավարման առանձնահատկությունները: Ուստի, ռազմավարական կառավարումը պետք է ընդգրկի ամբողջ համակարգը /մակրոմակարդակ/ն դրա առանձին մասերը /իկրոմակարդակ/: Միկրոմակարդակըներառում է առանձին կազմակերպությունները, ինչպես նան ճյուղերը: Այսպիսով,ռազմավարությունը օբյեկտիվորեն վերաբերում է ողջ տնտեսությանը, դրա առանձին ճյուղերին ն ձեռնարկություններին: Քանի որ նախորդբաժնում ռազմավարականկառավարման տրամաբանությունըհանգամանորեն ներկայացվեց հիմնականում ձեռնարկությունների մակարդակում, ստորն կպարզաբանվեն դրա առանձնահատկություններըմակրոմակարդակում, առանձին

ճյուղերում ն տարածաշրջաններում: Ռազմավարության մշակման ն ընտրության արդեն շարադրվածմեթոդաբանությունը կիրառվում է տնտեսավարման բոլոր մակարդակներում: Տարբերությունը միկրո ն մակրոմակարդակներումառաջանումէ նպատակների,տնտեսականիրադրության գործոնների, այլընտրանքների բովանդակության ն դրանց ընտրության եղանակների առանձնահատկություններից: Այսպես, մակրոմակարդակում տնւտեսության կազմակերպման նպատակներնավելի լայն ու տարողունակ են: Դրանք կարող են վերաբերել տնտեսական աճի, բարեփոխությունների տեմպերին, բնակչության սպառման մակարդակին, սղաճի կանխմանը, գործազրկության կրճատմանը ն այլն: Երկրի մասշտաբով ռազմավարությունը սովորաբար ընդունվում է երկրի օրենսդիր մարմնի կողմից` գործադիր իշխանության առաջարկությամբ: Անշուշտ, մակրոմակարդակովընդունված ռազմավարությունը որոշիչ նշանակություն ունի միկրոմակարդակիհամար: Ամբողջ տնտեսության մասշտաբով տնտեսական ռազմավարությունը բաղկացած է հետնյալ բաղադրիչներից. տոնտեսական քաղաքականության ընդհանուր գերակայություններ, փողավարկայինքաղաքականություն, հարկաբյուջետայինքաղաքականություն, սոցիալական քաղաքականություն, արտաքինտնտեսականկապեր, բարեփոխումներ: բաղադրիչներից յուրաքանչյուրը հարաբերաբարինքնուրույն ռազմավարություն է, որոնց ամբողջությունը կազմում է տնտեսականքաղաքականության բովանդակությունը: Նախքան վերջինս բնութագրելը, նշենք, որ ռազմավարական ուղղություններից յուրաքանչյուրը բովանդակում է որոշակի նպատակներ ու դրանց իրականացմանհամապատասխանտնտեսականլծակներ: Ըստ ուղղությունների, այդ նպատակներնեն. ա) ընդհանուր տնտեսական քաղաքականությանոլորտում` տնտեսական աճի ապահովումը, ճյուղային կառուցվածքային փոփոխությունները, բնակչության սպառման ն զբաղվածությանմակարդակիբարձրացումը, գործազրկության կրճատումը մինչն բնական սահմանը, սղաճի կարգավորումը, բնական ռեսուրսների համալիր օգտագործումըն բնության պահպանությունը: բ) փողավարկային քաղաքականության բնագավառում` որոշել շրջանառության մեջ փողի քանակը ն կառուցվածքը /Խ, Խկ, Խն Խե/, առնտրային բանկերի պարտադիր պահուստային նորմաները կենտրոնական բանկում, կարգավորել -`

-.

-.

-.

-

Այս

գ/ ՈՒԽ

6.

ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

վարլյային տոկոսադրույքը ն ազգային արժույթի փոխարժեքը, անհրաժեշտության դեպքում իրականացնել փողի ն այլ արժեթղթերի էմիսիա, գ) հարկաբյուջետային կամ գանձարանային /ֆիսկալ/ քաղաքականության ոլորտում` պետական բյուջեն եկամուտներով ապահովելու ն տնտեսական աճը /գործարարության ակտիվությունը կարգավորելու համար սահմանել հարկատեսակները ն դրանց դրույքաչափերը, իրականացնել բյուջետային ծախսերըըստ ուղղությունների, կարգավորել բյուջեի պակասուրդը/դեֆիցիտը/, դ) սոցիալական քաղաքականության ասպարեզում` ապահովել բնակչության կենսաապահովմանսոցիալական երաշխիքները՝ սպառողական զամբյուղի արժեքին համապատասխաննվազագույն աշխատավարձին կենսաթոշակի մակարդակը, կրթության ու բժշկական սպասարկման երաշխավորված հնարավորությունները, սղաճին համապատասխան՝բնալյչության եկամուտներիկարգավորումը/ինդեքսավորումը/, ե) արտաքին տնտեսական կապերի ոլորտում` որոշել տնտեսական կապերի բնույթը, որը կարող է լինել ազատ կամ բաց, սահմանափակկամ հովանավորչական, սահմանել մաքսատուրքերի չափերը, բաժնեչափերը,կարգավորել վճարային հաշվեկշիռը, զ) բարեփոխումները, մի տնտեսականհամակարոր բնորոշ են գլխավորապես գից մյուսին անցման փուլում գտնվող երկրներին, ուղղվում են սեփականության ն բաշխման համակարգի արմատալԼյանւիոփոխություններին /ձասնավորեցում, գների, ներքին նե արտաքին առնտրի ազատականացում,հարկային ու բյուջետային համակարգի էական վերակառուցում ն այլն/: Տնտեսական քաղաքականությունը միջոցառումների համալիր է, որ իրականացնում է պետությունը՝ տնտեսության զարգացումնանհրաժեշտուղղություններով ապահովելու, ինչպես նան հասարակության սոցիալալյան խնդիրները լուծելու համար: Համապետալյան տնտեսական քաղաքալյանության մշակումը ն կենսագործումը պետության տնտեսական գործառույթն է: Յուրաքանչյուր սեփականատեր արտադրություն կազմակերպելու ն շահույթ ստանալու նՇպատալով ծավալում է բազտնտեսալյան գործունեություն: Պետությունը ձեռնարկատիրությամբ.զբաղվող մաթիվ սուբյեկտների գործունեությանըորոշակի ուղղություն տալու համար մշակում ն իրագործումէ իր ռազմավարականխնդիրներին սոցիալական հիմնահարցերի լուծմանը առավել համապատասխանողտնտեսականքաղաքականություն: Պետության տնտեսականքաղաքալյանությունն առաջին հերթին արտահայտվում է տնտեսավարմանիրավականհիմքի ապահովմանմիջոցով: Տնտեսավարման օրենսդրական հիմունքները կարգավորում են սեւիականատիրականն բաշխման հարաբերությունները:Սեփականությանբազմաձնության օրենսդրականձնակերպումով պայմաններ են ստեղծվում տնտեսականազատության, շուկայական տնտեսության ծավալման համար: Իրավական համապատասխանակտերով իրողություն են դառնում ազատ գնագոյացումը, տնտեսականմրգակցությունը, կարգավորվումէ հարկային համակարգը` ապահովելով եկամուտների բաշխումը սեփականատերերի, աշխատողների ն պետության միջն: Օրենքով են սահմանվում հարկերի տեսակները, դրանց դրույքաչափերը, ինչպես նան հարկային արտոնությունները: Օրենսդրորեն ապահովվում է հավասար մրցալյցությունը, կանխվում առանձին արտադրողներիմենաշնորհային թելադրանքը սպառողներին: Անհրաժեշտության դեպքում պետությունը առանձին ապրանքների համար սահմանում է հաստատագրվածգներ` լրավճարելով ծախսերի ն գների տարբերությունը: Տնտեսավարմանիրավականդաշտը ներառում է բոլոր լլարգի ձեռնար115

ՄԵՆԵՋՄԵՆՔՁ

կությունների ե ձեռնարկատիրականգործունեության,այդ թվում` անհատ ձեռներեցների, տնտեսական ընկերակցությունների, բաժնետիրականընկերությունների, բանկային հիմնարկությունների, ֆինանսական մարմինների աշխատանքի օրենսդրական հիմունքները ն շրջանակները: Օրենսդրական ակտերով է պետությունը կարգավորում արտաքին տնտեսական հարաբերությունները: Նա կարող է բարձր մաքսատուրքերով սահմանափակել կամ դրանց վերացմամբ խթանել ներմուծումն ու արտահանումը,արտասահմանյան ներդրումները, կապիտալի արտահոսքը երկրից: Օրենսդրականհիմունքներով ուղղություն է տրվում նան սոցիալական քաղաքականությանը, կոնկրետացվում դրա բովանդակությունը: Այսպես, հարկային համակարգի միջոցով եկամուտներիմի մասը պետականբյուջեում կամ արտաբյուջետային ֆոնդերում կենտրոնացնելով, պետությունը նպաստների ն թոշակների ձնով վճարումներ է կատարում գործազուրկներին,հասարակությանբարձր տարիքի ն անաշխատունակ անդամներին: Այդպիսով, փաստորենտեղի է ունենում եկամուտների մի մասի վերաբաշխում: Պետության տնտեսականքաղաքականության մեջ կարնորվում է աշխատավարձի ն կենսաթոշակինվազագույն մեծության օրենսդրորեն սահմանումը, որն ուղղված է բնակչությանսպառման ծավալի որոշակի մակարդակի ապահովմանը: Տնտեսական քաղաքականությանհիմնադրույթները, բացի օրենսդրականակտերից, արտահայտվում են պարբերաբար մշակվող տնտեսական ու սոցիալական զարգացման ծրագրերում,պետականբյուջեում: Պետությունը հաճախ ստիպված է լինում ռազմավարական նպատակներով իրականացնել ծրագրային միջոցառումներ, որոնց նպատակը տնտեսությանՎառուցվածքի փոփոխություններն են, այսինքն` առանձին ճյուղերի ավելի արագ թափով զարգացումը: Դրա համար կատարվում են պետականկապիտալներդրումներ, վերաբաշխվում նյութական ռեսուրսները, պետական հովանավորչությամբ ապահովվում կարնորագույն նշանակություն ստացածճյուղերի արագ զարգացումը: Տնտեսական քաղաքականության առանցքային խնդիրներից է տնտեսության կայուն զարգացման ապահովումը: Հատկապես կարնորվում է հսկողությունը տնտեսականպարբերաշրջանների նկատմամբ: Աշխուժացումը,վերելքը, անկումը ն լճացումը, որպես տնտեսականպարբերաշրջաններ,միմյանց հաջորդափոխումեն: Դա է Խնդիրն այստեղ այն է, որ կանկատարվում օբյեկտիվ անհրաժեշտությամբ: սղաճը, չթույլատրվի դրա տեմխարգելվի գործազրկությանաճը, սահմանափակվի պերի բարձրացումը, հատկապես գերբարձր սղաճը: Այս խնդիրը թեն չափազանց բարդ է, բայց կարող է լուծվել արդյունավետ տնտեսականքաղաքականությամբ, մասնավորապես` ֆինանսավարկային, բյուջետային ն ներդրումային քաղաքականությամբ, հակաճգնաժամայինն հակասղաճայինմիջոցառումներով:

ճյուղային ռազմավարությունը բնութագրում է տնտեսության առանձին ճյուղերի զարգացման ընթացքը, ծրագրային խնդիրները, բարեփոխությունների առանձնահատկությունները:Ինչպես հայտնի է, ճյուղը հիմնականում միւնույն արտադրանքը թողարկող ձեռնարկությունների ամբողջությունն է: Իր հարաբերական ինքնուրույնությամբ հանդերձ, այն ունի արտադրության կազմակերպմանու կառավարման, տեխնոլոգիական որոշակի առանձնահատկություններ,որոնք ձնավորում են սոցիոտեխնիկականճյուղային միջավայրը` իր նպատակներով ու հիմնահարցերով: Վերջիններս ճյուղի առանձին ձեռնարկությունների խնդիրներից տարբերվում են նրանով, որ ընդհանուր են բոլորի համար ն կարող են լուծվել ամբողջ ճյուղի համար: Այդպիսի հիմնահարցեր են, օրինակ, ճյուղի մասշտաբով իրացման

ԳԼՈՒԽ

6.

ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

շուկաները, գները, հարկային արտոնությունների կիրւսռումը, լրւսվճարների տրամայդրումը, հումքաէներգետիկ ռեսուրսներով ապահովումը, գիտատեխնիկական քաղաքականությունը ն այլն: Ուստի յուրաքանչյուր ճյուղային ռազմավարություն մի համալիր ծրագիր է, որը ներառում է տվյալ ճյուղի զարգացման ուղղությունները կարճաժամկետ կամ երկարաժամկետ հեռանկարում: Բնականաբար, այն ընդգրկում է ճյուղային ընդհանուր հիմնահարցերը ն չի կարող լինել այնքան կոնկրետ ու մանրամասն, որքան ձեռնարկության ռազմավարությունն է: ճյուղային ռազմավարության օրինակներ են արդյունաբերության, գյուղատնւոեսության, տրանսպորտի,կապի, ծառայությունների ոլորտի ճյուղերի զասրգագման ծրագրերը` իրենց բնորոշ նպատակներով,ցուցանիշներով, դրանց հաշվարկման մեթոդականսկզբունքներով, կառուցվածքով ու խնդիրներով:Աղյուսակ 6.1-ում ներկայացված են մի շարք ճյուղերի համար բնութագրական ծավալային ցուցանիշները, որոնցով կոնկրետացվում են ճյուղային ռազմավարականնպատակներըն զարգազման ուղղությունները:

Աղյուսակ6.7 Առանձին ճյուղերի ռազմավարական նպատակներն արտահայտող որոշ քանակական ցուցանիշներ ճյուղը

Քուցանիշներ

Արդյունաբերություն

Արտադրանքիծավալը բնեղեն արտահայտությամբ, վաճառքի ծավալը, շահհւքը, արտադրականկարողությունները

Բուսաբուծականն անասնաբուծականմթերքներիծավալը, ծավալը ն կառուցվածքը, ցանքատարածությունների անասունների գլխաքանակը, անասնակերիպահանջը,

Գյուղատնտեսություն

իրացված գյուղատնտեսականարտադրանքը,շահույթը

Տրանսպորտ

Բեռնաւիոխադրումներիծավալը, բեռնաշրջանառությունը, ն ուղնորաշրջանառությունը, տրանսպորտիշարժական կազմը, դրա միջին օրական վազքը, առնետրային արագությունը, շահույթը

Կրթություն

Սովորողների թիվը. շրջանավարտներիթիվը, կադրերի պատրաստումըըստ մասնագիտություններին կրթական մակարդակների,ուսումնալաբորատոր տարածքները

Տարածաշրջանային ռազմավարությունն ուղղվում է տվյալ տարածաշրջանի բնական ռեսուրսների /հող, համալիր տնտեսական ու սոցիալական զարգացմւաան, ռացիոնալ անտառներ, օգտագործման ջուր, ընդերք/ ապահովմանը: Սովորաբար ն տարածքայինկառավարման /մարզային/ տեղական ինքնակառավարմանմարմինները /համայնքների ավագանիները ն գործադիր իշխանությունները/ այդ նպատակով օժտվում են համապատասխանլիազորուբյուններով: Վայաստանի Հանրապետությունում դրանք ամրագրված են ՎՀ սահմանադրության մեջ ն «Տեղական ինքնակառավարմանմասին» ՀՀ օրենքում:

--

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

6.4.

ԳՈՐԾԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆ

6.4. 7.

ԾՐԱԳՐԻ

ՄՇԱԿՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Գործարարությանծրագրի էությունը, կառուցվածքը

ն

ցուցանիշները

հիմնական

Երկարաժամկետ տնտեսականռազմավարությունն իրականացվում է կարճաժամկետգործարարությանծրագրերի մշակմանու իրագործմանմիջոցով: Թեն գործարարության ծրագիրը/բիզնես-պլանը/ ազատ ստեղծագործությանփաստաթուղք է, հիմնօրինականացված /տանդարտացված/ չէ, սակայն դրան ներկայացվում են որոշակի պահանջներ: Մասնավորապես, այն պետք է արտահայտի. »

»

»

»

թողարկվելիք արտադրանքի/ծառայության/անվանացանկըն մրցակցային առավելությունները, իրացման շուկայի հանգամանալից նկարագրությունը ն շուկայում սեփական մասնաբաժնիքանակական բնութագիրը, հետ կաարտադրանքիգովազդման միջոցառումներնու մատակարարների պերի հուսալիությունը ն անհրաժեշտ ռեսուրսների մատակարարմաներաշ-

խավորվածությունը, արտադրականծրագիրը, արտադրությանծախսերը, արտադրանքիորակի վերահսկման համակարգը,

» »

»

»

զանազան ռիսկերիցապահովագրվածության միջոցառումները,

"

ձեռնարկատիրական գործունեության կառավարման կազմակերպական կառուցվածքը, անձնակազմի կառավարումը ն մոտիվացիոնմեխանիզմը, ձեռնարկության ֆինանսական ցուցանիշները ն ֆինանսական ռազմավարությունը, ներդրումների հետգնման ժամկետը: '

Նշված պահանջները բավարարելու համար գործարարության ծրագիրը սովոմշակվում է 10 հատվածներից բաղկացած՝ստորն ներկայացվածօրինա-

րաբար

կառուցվածքով. ամփոփ բաժին,

կելի -.

-.

-.

-`

-.

-.

-.

-.

-.

ապրանքների ն ծառայությունների բնութագրություն, ապրանքների ն ծառայություններիիրացմանշուկա, տեղեկություններ մրցակիցների մասին, շուկայավարությանծրագիր, արտադրական ծրագիր, կառավարմանկազմակերպում ն անձնակազմ, իրավական բաժին, ռիսկերի կանխատեսումն կառավարում, ֆինանսական ծրագիր:

Նշված հատվածներիցյուրաքանչյուրը բովանդակում է ցուցանիշներ, որոնք քանակական որոշվածությամբ արտահայտում են ձեռնարկատիրականգործունեուքյան առանձին բնագավառներիուղղվածությունըն ծավալը: Գործարարության ծրագրի կառուցվածքը ն ցուցանիշները ամփոփ ներկայացվածեն աղյուսակ 6.2-ում:

ԳԼՈՒԽ

6.

ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ

"յԼ

ԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

Գործարարությանծրագրի կառուցվածքը Կառուցվածքային

-

-

-

-

-

-

-

-

-

Ապրանքներին

ծառայությունների -

բնութագրությունը

-

-

ծառայությունների իրացման շուկան

-

-

-

-

Տեղեկություններ

մրցակիցներիմասին

Աղյուսակ 6.2

-

Ապրանքներին

ցուցանիշները

Վիմնական ցուցանիշները

հատվածի անվանումը

Ամիուի բաժին

ն

-

-

-

-

-

-

ձեռնարկության նպաւոակըն խնդիրները արտադրանքիմրցակցային առավելությունները վաճառքի ծավալը հասույթը վաճառքից արտադրականն ընդհանուր տնտեսական ձախսերը համախառն շահույթը արտադրության շահութաբերությունը ներդրումների հետգնման ժամկետը

ապրանքներիանվանացանկըն մրցակցային առավելությունները մասնագիտացումը, սպառողների առանձնահատուկ պահանջներիբավարարումը արտադրանքիգնի ն որակի համակցության ռազմավարությունը ապրանքիդիզայնը, լիաթեթավորումը ապրանքի կենսապարբերաշրջանը շուկայի տարողությունը, վաճառքիներուժայինծավալը մասնաբաժինըշուկայում ապրանքների ու ծառայություններիգները

մրցակիցներիվաճառքիծավալը արտադրանքի որակը վաճառքի գները ագրեսիվուբյունըապագայում ապրանքների իրացման սխեման գովազդը վաճառքիխթանմանմեթոդները արտադրանքի շահագործմանհետիրացումային սպասարկումը ապրանքների/ծառայությունների/ն ձեռնարկությանմաւյին հասարակականկարծիքիձնավորման միջոցառումները

Շուկայավարության -

ծրագիր

-

-

-

-

-

Արտադրականձրագիր

-

-

-

-

արտադրանքիծավալը արտադրականկարողությունները սարքավորումների,հումքի, նյութերի, վառելիքաէներգետիկռեսուրսների մատակարարումը արտադրականկոուլերացումը արտադրությանտեխնոլոգիան արտադրական ծախսերը, դրանց դինամիկան արտադրանքիորակիվերահսկմանհամակարգը, կիրառվող հիմնօրինակները/ստանդարտները/ թափոններիօգտագործումըն շրջակա միջավայրի պահպանությունը

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

-

Կառավարման ն

-

կազմակերպումը

անձնակազմը

-

-

Իրավականբաժին

-

կառավարմանկազմակերպականկառուցվածքը ն լիազորությունների փոխանցումը աշխատողներիթիվը, անձնակազմիկառուցվածքը աշխատողներիորակավորմանմակարդակըն փորձը նյութական խթանմանհամակարգը, շահաբաժինների բաշխմանկարգը ձեռնարկության իրավակազմակերպականձեր իրավականդաշտը, որում գործում է ձեռնարկությունը հնարավոր ռիսկերը

ռիսկերիցինընաապահովագրմանծրագիրը անխատեսումը Ռիսկերի կառավարումը ռիսկերիարտաքինապահովագրումը -

|.

-

Ֆինանսականծրագիր

-

-

-

-

-

-

-

-

-

6.4.2. 6.4.2.1.

վաճառքի /իրագման/ ծավալը շահույթը, այդ թվում՝ իրացումից ն արտաիրացումային գործառնություններից շահույթի բաշխումը ն օգտագործումը ամորտիզացիոն հատկացումները վարկային մուտքեր ն ելքեր ֆինանսական ռազմավարությունը ն ներդրումները եկամուտները ն ծախսերը միջոցներըն պարտավորությունները շահութաբերության /վնասաբերության/մակարդակը

Գործարարության ծրագրի մշակման մեթոդական այզբունքները Արտադրանքի ն ծառայություններիբնութագրությունը

Թեն գործարարության ծրագրի առաջին կառուցվածքային հատվածը ամփոփ բաժինն է, սակայն այն մշակվում է մյուս հատվածներից հետո ն հակիրճ արտահայտում է դրանց ամւիուի բովանդակությունը: Ըստ էության, գործարարությանծրագրի մշակման աշխատանքը սկսվում Է կազմակերպության առաքելության ն նպատակների սահմանումից ու հիմնավորումից: Դա նշանակումէ մեկնաբանել թողարկվելիք արտադրատեսակներիկամ ծառայությունների մրցակցային առավելությունները, որոնց շնորհիվ դրանք շուկայում պահանջարկկվայելեն ն կվաճառվեն: Ուստի, խնդիրը ոչ թե արտադրվելիք արտադրանքի անվանացանկի ն տեսականու սոսկ թվարկումն Է, այլ սեփական ապրանքի առանձնահատուկ սպառողական այն հատկանիշները ներկայացնելը, որոնք դրան օժտելու են մրցակցային առավելություններով: Չաւիազանց կարեոր է հիշել, որ շուկայական տնտեսության պայմաններում գլխավորը արտադրանքի վաճառքն է. անիմաստ է արտադրել, եթե երաշխավորված չէ իրացումը: Առանց վաճառքի երաշխիքի արտադրուբյունը սնանկացման ուղի է: Արտադրանքի մրցակցային առավելությունների ապահովման առաջին նախադրյալը մասնագիտացումն է: Տվյալ դեպքում այս հասկացությունը, ինչպես մասամբ նշվել է, չպետք է ընկալել իր ավանդականիմաստով՝որպես որոշակի տեսակի արտադրանքի թողարկում: Գործարարի խնդիրն է սպառողներին առաջարկել այնպիսի ապրանք, որն իր հատկանիշներով կարող է բավարարել հատուկ պահանջներ ն շահեկանորեն տարբերվում է մրցակից ապրանքներից: Մեծ մասամբ

ԳԼՈՒԽ

6.

ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

հատկանիշներիհիմք են ծառայում գիտատեխնոլոգիական-կոնստրուկտորական մշակումները, որոնք հնարավորություն են ընձեռում թողարկել նոր արտադրատեսակ կամ նոր տեխնոլոգիայով էականորեն բարելավել արտադրանքի որակը: Սակայն նորաստեղծությունը վերաբերում է նան արտադրության ն իրացման գործընթացների նպատակահարմար կազմակերպմանը:Նորաստեղծությունը դիտելով ձեռնարկատիրականգործունեության կարնոր հատկանիշ, Փ. Դրւսքերը այն բնորոշում է որւպեսմի գործողություն, որի շնորհիվ ռեսուրսները հարստություն ստեղծելու նոր ունակություն են ձեռք բերում կամ դրական փոփոխություն են մտցնում գոյություն ունեցող ռեսուրսների նյութական արժեք ստեղծելու ներուժի մեջ |12, էջ 47-48 Գործարարության ծրագրում, այսպիսով, հարկ է շեշտել մասնագիտացման ուղղությունը, ինչը ապրանքը դարձնելու է մրցունակ ն պահանջարկ վայելող: Արտադրանքի մրցակցային առավելությունների ապահովման հաջորդ նախադրյալը արտադրանքի գնի նե որակի համակցության ճիշտ ռազմավարության ընտրությունն է: Վնարավորեն երկու տարբերակներ, որոնք ընդունվածեն անվանել ստորին կարգի ն բարձր կարգի առավելություններ: Առաջին դեպքում թողարկվում է չափավոր որակի, համեմատաբարնվազ ծախսերով ն ոչ բարձր գներով ապրանք, որը հասցեագրված է զանգվածային սպառողներին, ում բնորոշ է ցածր գնողունակությունը: Երկրորդ դեպքում թողարկվում է բարձրորակ, բարձր գներով արտադրանք, որը մատչելի է բարձր գնողունակություն ունեցող գնորդներին: Նշված ռազմավարությունների ընտրությունը կախված է գործարարի ֆինանսական միջոցներից: Բարձր կարգի առավելությունների ռազմավարությունը պահանջում է խոշոր ներդրումներ, ինչը անհասանելի է սկսնակ գործարարներին: Նրանց ավելի ձեռնտու է սկսել ստորին կարգի առավելությունների ռազմավարությունից, մանավանդ` «բարձր շահույթ ստանալու միակ միջոցը, բացառությամբ՝ մենաշնորհի, ցածր գներն են» |9, էջ 293): Ռազմավարության ընտրությունը, անշուշտ, կախված է նան սւլառողների գնողունակությունից: Շուկային անցմանփուլում, ինչպես հայտնի է, գերակշռող է ցածր գնողունակությունը, ինչը պայմանավորում Է նան Հայաստանի ժամանակակից շուկայի ներմուծվող ապրանքատեսականին` համեմատաբարչափավոր որակի ն ոչ բարձր գներով, թեն դրան զուգընթաց ձնավորվում Է շուկայի մյուս հատվածը, որն աչքի է ընկնում բարձր կարգի առավելություններով: Այնուհետն գործարարության ծրագրում հարկ է նկարագրել ապրանքի դիզայնը, դրա առավելությունները, փաթեթավորումը: Անհրաժեշտ է կարեորել արտադրանքի կենսապարբերաշրջանի բնութագրությունը, մասնավորապես այն, թե որչափ է համապատասխանում գիտության ու տեխնիկայի ժամանակակից նվաճումներին, սպառողների ճաշակին ու նորաձնության միտումներին, որքան կարող է տնել դրա արդյունավետ օգտագործման կամ սպառմանժամանակաշրջանը: նման

6.4.2.2.

Աարանբները ն ձառայություններիիրացման շունան

Գործարարությանծրագրի այս հատվածում հիմնական ցուցանիշներն են շուկայի տարողությունը ն կազմակերպությանմասնաբաժինըշուկայում: Շուկայի տարողությունը հաշվարկելու նպատակով անհրաժեշտ է ունենալ հետնյալ կարնոր ելակետային տեղեկությունները. սպառողների հնարավոր թիվը, տեսակարար գնճան չափը, ապրանքների ն ծառայություններիշուկայական գները ն դրանց փոփոխությանմիտումները:

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹՁ

Սպառման ապրանքների արտադրության համար սպառողների քիվը որոշվում է ժողովրդագրական տեղեկատվության հիման վրա: Կարնորվում են բնակչության թիվը, սեռահասակային կազմը, դրանց փոփոխությանմիտումները, արմատացած ավանդույթները, ճաշակների ն նորաձնության բնագավառներում նկատվող տեղաշարժերը: Արտադրականսպառման առարկաների,սարքավորումներիպահանջարկիքանակական բնութագրման համար հարկ է որոշել այն ձեռնարկությունների արտադրական կարողությունները ն արտադրության սպասվելիք ծավալը, որ սպառելու են

թողարկվածարտադրանքը:

Տեսակարար գնման չափը կամ սպառման ծավալը կարող է հաշվարկվել նախորդ ժամանակաշրջանիփաստացի տվյալների ն դրանց արտարկման հիման վրա: Տեսակարար սպառման ցուցանիշին համարժեքեն սպառման նորմաները:Եթե հայտնի են դրանք, ապա շուկայի տարողությունը կարելի է որոշել դրանց օգնությամբ: Սպառողներիթվի /արտադրության ծավալի/ ն տեսակարար սպառման/գնմապն/ կազմում է վաճառքի հնարավոր ծավալը բնեղեն արտահայտությամբ: արտադրյալը Սակայն շուկայի իրական տարողության արժեքային գնահատման համար հարկ է կանխատեսել ապրանքների /ծառայություններխշուկայական գները: Այդ բարդ խնդիրը լուծելու բազմաթիվ եղանակներից պարզագույնը գների փոփոխության միտումների գնահատումը ն արտարկումն է հաշվի առնելով տնտեսական ու քաղաքական իրադրության /արտաքին միջավայր հնարավոր ն սպասվելիք փոփոխությունները:Գների կանխատեսման նպատակով չաւիազանց կարնոր է հաշվի առնել շուկայական իրադրության, մրցակիցների վարքի ն ագրեսիվության գործոնները: Մասնավորապես,էական է, թե ինչպիսին կլինեն ապրանքների առաջարկը, սպառողների գնողունակությունը, մրցակիցների առաջարկվող գները: Շուկայում սեփական մասնաբաժինըկարող է որոշվել վաճառքի սպասվելիք ծավալի ն շուկայի հաշվարկված տարողության հարաբերությամբ: Ակնհւսյտ է, որ մասնաբաժինը կարելի է ավելացնել սեփական ապրանքների /ծառայությունների/ վաճառքի ծավալի ավելացման շնորհիվ: 6.4.2.3.

Տեղեկություններ մրցակիցների մասին

Գործարարությանծրագրի մշակման ն դրա իրագործումն անվերապահորեն ապահովելու համար չափազանց էական է կանխատեսել հավանական մրցակիցների ագրեսիվությունը, մասնավորապես` նրանց սպասվելիք վաճառքի ծավալը, թողարկվելիք արտադրանքի որակը, կոնստրուկտորա-տեխնոլոգիական լուծումները, ապրանքի վաճառքի գները: Նշված ցուցանիշներից յուրաքանչյուրը վճռորոշ ազդեցություն կարող է ունենալ շուկայում սեւիականմասնաբաժնիփուիոխության վրա: Այդ առումով, առանց մրցակիցներիվարքի կանխորոշման,գործարարության ծրագիրը հավաստի ն իրատեսական չէ, իսկ դրանում առաջադրվող խնդիրների իրականացմանհավանականությունը փոքր է: Մրցակիցներիվարքի կանխատեսմանմեթոդը արտաքին միջավայրում ն, մասնավորապես շուկայում, դրսեորվող միտումների գնահատումը ե արտարկումն է: Արդյունավետկարող է լինել նան փորձագիտականկանխատեսումը: 6.4.2.4.

Շունայաւյարության ծրագիր

Գործարարությանծրագրի կարնեորագույնբաղկացուցիչներից է շուկայավարության ծրագիրը:Նկատի ունենալով, որ գործարարությանգլխավոր խնդիրը շու122

ԳԼՈՒԽ

6.

ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

կայում տեղ նվաճելը ն ապրանքների վաճառքիծավալի առավելագույն մեծացումն է, շուկայավարության նպատակը իրացման շուկաների մանրազնին ուսումնասիրությունն է ւ արտադրանքի /ծառայությունների/վաճառքի ապահովումը: Մասնավորապես, ծրագրի սույն հատվածում արտացոլվում են արտադրանքի գովազդման միջոցառումները, ապրանքների իրացման սխեման, վաճառքի խթանմանկիրառվելիք մեթոդները, արտադրանքի շահագործման հետիրացումային սպասարկումը, ձեռնարկության ն նրա ապրանքների /ծառայությունների/ մասին հասարակական կարծիքի ձեավորման համար անհրաժեշտ քայլերը: Գովազդը ժամանակակից շուկայում ապրանքն առաջ մղելու, դրա իրացումն ապահովելու հզոր լծակ է: Այն, Ֆ. Կոտլերի բնութագրմամբ, ոչ անձնական կոմունիկացիայի ձն է, որն իրականացվում է տեղեկատվության տարածման վճարովի միջոցներով՝ նշելով ֆինանսավորման աղբյուրը: Ժամանակակիցպայմաններում գովազդային ծախսերը են վաճառքի ծավալի ավելի քան 5 տոկոսին: Գովազդային գործունեուհասնում թյամբ զբաղվում են այդ նպատակովստեղծվածխոշոր գործակալությունները,իսկ ձեռնարկություններում սովորաբար գործում են գովազդի բաժիններ կամ առաքման բաժնում առանձնացվում են աշխատողներ, ովքեր զբաղվում են գովազդով: Շուկայավարության ստորաբաժանման անբաժանելի մասը կազմող գովազդային ծառայության հիմնական խնդիրը գովազդային ենթածրագրիմշակումը ն դրա իրաապահովումնէ: Այդ ենթածրագիրըներառում է. գովազդի նպատակը ն խնդիրները, գովազդի բյուջեն, գովազդային հայտարարության բովանդակությունը, տեղեկատվության տարածման միջոցների, ընդգրկման ն հաճախականության ընտրությունը, գովազդային ենթածրագրիարդյունավետությանգնահատումը: Գովազդային ենթածրագրի մշակման հիմնահարցերը հանգամանորեն դիտարկվում են շուկայավարությանը նվիրված աշխատություններում|13. էջ 509-529): Գործարարությանծրագրում հարկ է արտահայտել գովազդային ենթածրագիրը ն այն իրագործելու կոնկրետ միջոցառումները: Առանձնակի կարնեորություն ունի արտադրանքի իրացման սխեմայի կամ բաշխման ուղիների հարցը: Դրա պատասխաննարտահայտում է արտադրողից սպառողին ապրանքի անցնելիք ուղին: Ապրանքների բաշխման ուղին կարող է լինել ուղղակի, երբ արտադրողն ինքն է իրացնում սեփական արտադրանքը՝ֆիրմային խանութների միջոցով: Նման դեպքում ստեղծված ողջ շահույթը մնում է արտադրողին, որը նան կատարում է իրացման ծախսերը: Առավել տարածված ն արդյունավետ է բաշխման միջնորդավորված եղանակը, երբ արտադրողի ն սպառողի միջն գործում է մասնագիտացված միջնորդ օղակը մանրածախ կամ մեծածախ առետրական կազմակերպությունը: Վերջինս իրականացնում է իրացման հետ կապվածծախսերըն բաշխմանըբնորոշ հետնյալ ութ գործողություններիմեծ մասը (13, էջ 400-401

կանացման -.

-.

-.

-.

-.

-.

-.

-.

հետազոտական աշխատանք, որն ուղղված է փոխանակության կազմակերպմանհամար տեղեկատվությանհավաքմանն ու մշակմանը, իրացման խքանումը, հավանականսպառողների հետ կապերի սահմանումը ն պահպանումը, ապրանքի հարմարեցումը սպառողի պահանջներին, ինչը վերաբերում է

արտադրական,տեսակավորման,փաթեթավորմանգործընթացներին,

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

գների ն իրացման այլ պայմանների համաձայնեցմանհամար բանակցությունների վարումը, ապրանքի շարժման կազմակերպումըւորանսպորտայինփոխադրումներին պահեսւոավորման միջոցով, բաշխման իրականացման համար ծախսերըհատուցելու նպաւոակով ֆինանսական միջոցների հայթայթումը, ապրանքի իրացմանպաւոասխամաւովության ռիսկի ստանձնումը: Ակնհայտ է, որ նշված գործողությունների իրականացումը առավել արդյունավեւռ կլինի, եթե դրանցով զբաղվեն մասնագիտացվածսւտտորաբաժանումները, որոնք միաժամանակկարող են ապահովել իրացման լայն աշխարհագրությունը: Գործարարությանծրագրում, հաշվի առնելով ապրանքների բաշխմանւոարբեր եղանակների առավելություններն ու թերությունները, ինչպես նան առկա հնարավորությունները, ներկայացվում է վաճառքի նախընտրելիսխեման: Ապրանքների վաճառքն ավելացնելու գործում էական նշանակություն ունեն դրա խթանմանմեթոդները,որոնք համակարգվումեն ըսւտ երեք խմբերի. -

-.

-

-.

»

սպառողների խթանում ապրանքանմուշների ւռարածումարւոոնյալ գներով,

իրականացվողփաթեթավորում,պարգեներ, մրցույթներ,ցուցադրում ն

այլն,

առաորի ոլորտում խթանում՝ պարգնեներ՝ ապրանքներնառաջ մղողներին, ապրանքների անվճար նախնականւորամադրում ն այլն, » ձեռնարկության առետրականանձնակազմիխրախուսում՝ պարգեների, մրցույթների ն այլ ձներով: Գործարարությանծրագրում անհրաժեշւո է արւոացոլել, թե ապրանքների վաճառքի խթանման ինչպիսի ձներ են կիրառվելու ե որքան միջոցներ են հաւոկացվելու այդ նպաւոակով: Ի դեպ, ապրանքների իրացման խթանումը հաճախ կլանում է վաճառքի ծավալիմինչն 10 տոկոսը: »

ի

6.4.2.5.

Արտադրականծրւսգիր

Փ

գործարարությանհամար, ինչպեւ հայտնի է, գլխավորը ապրանքների ն ծառայություններիվաճառքն է, սակայն դրանից առաջ անհրաժեշտ է արտադրել Թեն

այն, ինչ պեւոք է վաճառել: Ահա այդ առումով արւոադրական ծրագիրըգործարա-

րության ծրագրի կարնորագույն բաժիններից մեկն է: Այդ ծրագրումամենից առաջ արտացոլվում են արտադրական կարողությունների ն թողարկվելիք արւոադրանքի ծավալի առանցքային ցուցանիշները: Արտադրական կարողություններն արւոահայտում են միավոր ժամանակում /ժամ, օր, ամիս, տարի/սարքավորումների ն մեքենաների արւոադրանք թողարկելու առավելագույն հնարավորությունը արտադրության լավագույն կազմակերպման պայմաններում: Դրանց մեծությունը ստանալու համար անհրաժեշտ հիմնական ելակեւտայինտվյալներն են. սարքավորումների ն մեքենաների թիվը, դրանց ւոեխնիկականհզորությունը /արտադրողականությունը/,օգտակար աշխաւոաժամանակի ֆոնդը /ամսվա կամ ւռարվա օրացուցային օրերից հանած ւոոն ն կիրակի օրերը, սարքավորումների նորոգման նորմատիվային ժամկեւոը, հաշվի առնելով նան աշխաւոանքային հերթափոխությունների թիվը ն ւտնողությունը/, սարքավորումների հզորության ն օգտակար աշխաւտաժամանակիօգտագործման գործակիցները /ինւտենսիվ ն էքստենսիվ/: Թվարկված ցուցանիշների արւոադրյալով սւտտացված արւոադրականկարողությունները հիմք են ծառայում գնահատելու ձեռնարկության

Լ

ՈՒԽ

6.

ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

արտադրանք թողարկելու ներուժը: Արտադրանքիծավալի /Ա/ ն միջին տարեկան արտադրական կարողությունների /Կ/ կապն արտահայտվում է հետնյալ բանաձնով. 0ԳՀԱ:Կ

որտեղ ՕԳ-ն արտադրական կարողությունների օգտագործման գործակիցն է ն բնութագրում է սարքավորումների օգտագործման արդյունավետությունը: Երբ հայտնի է վաճառքի/արտադրանքի թողարկման/սպասվող ծավալը, աւա կիրառելով բերված բանաձնը՝ դժվար չէ որոշել պահանջվող միջին տարեկան արտադրական կարողությունները ն անհրաժեշտ ներդրումներիմեծությունը: Միաժամանակ, հայտնի արտադրական կարողությունների ւլայմաններում կարողէ որոշվել արտադրանքի թողարկման, ուստի նան՝ վաճառքի հնարավոր ծավալը: Գործարարության ծրագրում արտահայտելով արտադրանքի ծավալի ն արտադրական կարողությունների ցուցանիշները` այնուհետն անհրաժեշտ է հաշվարկել սարքավորումների, հումքի, նյութերի, վառելիքաէներգետիկ ռեսուրսների պահանջը, լուծել դրանց մատակարարման խնդիրը ն նույնպես ներկայացնել ծրագրում:

Թողարկվելիք արտադրանքիծավալի /Ա լ / ն միավոր արտադրանքի արտադրության համար նյութական ռեսուրսների տեսակարարծախսերի /նլ / արտադրյալով որոշվում է հումքի, նյութերի, վառելիքաէներգետիկռեսուրսներիպահանջը/Պւ/. Դ

ՊՏ

ֆնյլ«Այ

1-1

Սարքավորումների պահանջը ուղիղ համեմատական է թողարկվելիք արտադրանքի ծավալին ն հակադարձ համեմատական՝ միավոր սարքավորման արտադրողականությանը/հզորությանը/: Վաջորդ կարնոր հարցը մատակարարների ննյութական ռեսուրսների գների որոշարկումն է: էական է, որ յուրաքանչյուր ձեռնարկություն ունենա մեկից ավելի մատակարարներ,ինչը փոքրացնում է մատակարարների պատճառով առաջացածարտադրության գործընթացիխափանումներիռիսկը, ն ձեռք բերի նյութական ռեսուրսները նպաստավոր գներով, քանի որ դրանք պայմանավորում են արտադրության ծախսերը, ուստի նան՝ վաճառքի գները: Արտադրականծրագրում անհրաժեշտ է հիմնական գծերով նկարագրել արտադրության տեխնոլոգիան, ինչը հետաքրքրում է գործընկերներին, վարկատուներին, բոլոր նրանց, ովքեր նպատակ ունեն գործակցելկազմակերպությանհետ: Առանձնակիհետաքրքրություն են ներկայացնում արտադրանքի որակի վերահսկման համակարգը, կիրառվող հիմնօրինակները/ստանդարտները/,որոնց նկարագրությունը ծրագրում նույնպես անհրաժեշտ է: Արտադրականծրագրում հանգամանորեն բնութագրվում են արտադրության ծախսերը, դրանց կազմը, կառուցվածքը ն դինամիկան: Ըստ անհրաժեշտության, արտադրությանծախսերը կարող են հաշվարկվել ամիսների, եռամսյակների,տարիների կտրվածքով: Միավոր արտադրանքի արտադրության ծախսերըորոշելու Ընււլատակով հարկ է տարբերել ուղղակի /փոփոխական/ն անուղղակի /պայմանական կայուն/ ծախսերը: Ուղղակի կամ փոփոխունեն այն ծախսերը,որոնք անմիջականորենկատարվում են արտադրության գործընթացում ն դրանց փոփոխությունըուղիղ համեմատական է արտադրանքիծավալին: Այդպիսի ծախսեր են՝ հումքի, նյութերի, տեխնոլոգիական կարիքների համար օգտագործվող վառելիքի, էներգիայի ծախսերը, հիմնական արտադրականբանվորներիաշխատավարձը:

ՄԵՆԵՋՄԵՆՔԶ

Անուղղակի կամ պայմանականորեն կայուն ծախսերը անմիջականորեն չեն վերաբերում արտադրանքի որնէ տեսակի, դրանք ընդհանուր են ողջ արտադրական գործընթացիհամար ն արտադրանքի ծավալին համամասնորեն չեն փոփոխվում: Նման ծախսերից են` վարչական անձնակազմի, ինժեներատեխնիկականաշխատողների աշխատալլարձը, ոչ տեխնոլոգիականկարիքների համար վառելիքաէներգետիկ ռեսուրսների օգտագործումը/ջեռուցման, լուսավորության համար/ ն այլն: Ուղղակի ծախսերը ներառվում են արտադրանքի ինքնարժեքի մեջ: Հաշվարկման սկզբունքները ծախսերի մեծ մասի համար ընդհանուր են. միավոր արտադրանքի թողարկման համար որնէ ռեսուրսի տեսակարարծախսը/նորման/ բազմապատկվում է դրա ձեռք բերման գնով, այնուհետն ստացվածմեծությունից հանվում է արտադրական թափոնների արժեքը. ԾՀ

ՖնյչԳ,, որտեղ՝

Հ

ռեսուրսի ծախսնէ միավոր արտադրանքթողարկելու համար, արտադրանքի/ տեսակիմիավորի արտադրությանհամար | ռեսուրսի տեսակարար ձախան/նորմանշէ, Գւ-Ը /Մռեւսուրեի միավորիձեռք բերմանփաստացիգինըԾ.-ն

Ն,

-ն

Այս մեթոդը կիրառելի է հումքի, նյութերի, վառելիքի, էներգիայի ծախսերիհաշվարկման համար: Հիմնական արտադրական բանվորների աշխատավարձը որոշվում է գործավարձայինգնահատման ն թողարկվածարտադրանքի ծավալի արտադրյալով: Դրան ավելացվում են սոցիալականապահովության պարտադիր րումները՝ օրենքով սահմանվածչափով: Անուղղակի ծախսերըարտահայտվում են արտադրանքիմիավորի ինքնարժեքում` գործակցային մեթոդով: Նախ, հաշվարկվում են անուղղակի բոլոր ծախսերն ըստ խմբերի, ողջ ձեռնարկության մասշտաբով ն համադրվում արտադրության ծախսերիառավել ընդհանուր մի ծախսիհետ: Սովորաբար նման դեր կատարում է աշխատավարձը: Համադրելով ըստ խմբերի անուղղակի ծախսերըաշխատավարձի հետ` որոշվում են վերջինիս նկատմամբ դրանց հարաբերության գործակիցները: Այնուհետն, ստացված գործակիցների ն տվյալ արտադրանքի ինքնարժեքում արտացոլվող արտադրական բանվորների աշխատավարձի արտադրյալով հաշվարկվում է անուղղակի ծախսերի այն մեծությունը, որը կարող է վերագրվել արտադրանքի որոշակի տեսակին: Կիրառվում է լրիվ ինքնարժեքի հաշվարկման մեկ այլ եղանակ ես. անուղղակի ծախսերը դիտվում են որպես ընդհանուր տնտեսական ծախսեր, հաշվարկվում առանձին ն հաշվի առնվում շահույթի ծավալը որոշելիս: Լրիվ ինքնարժեքը որոշելու նպատակուլ|անհրաժեշտ է հաշվարկել ոչ միայն արտադրության ն ընդհանուր տնտեսական ծախսերը, այլ նան արտադրանքի իրացման հետ կապվածծախսերը,երբ դրանք կատարում է արտադրող կազմակերպությունը: Գործարարության ծրագրի մշակման ն իրագործմանընթացքում հարկ է հաշվի առնել անուղղակի կամ պայմանական կայուն ծախսերի բնույթի շնորհիվ առաջացող ինքնարժեքի տնտեսման արդյունքը: Բանն այն է, որ արտադրության ծավալը մինչն որոշակի մակարդակ ընդլայնելու դեպքում անուղղակի ծախսերը մնում են անփոփոխկամ փոխվում են ավելի քիչ, քան արտադրանքի աճը, որի արդյունքում միավոր արտադրանքի ծախսերը կրճատվում են: Այս արդյունքը միաժամանակ պայմանավորում է շահույթի աճը:

վճա-

Լլ ՈՒԽ

6.

ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

Արտադրության շարունակ ընդլայնման ն տնտեսական շրջանառության մեջ բնական ռեսուրսների օգտագործման աճին զուգընթաց, առավել կարնորվում է շրջակա միջավայրի պահպանության ու բնական ռեսուրսների խելամիտ օգտագործման խնդիրը: Ահա թե ինչու, չափազանց կարնոր է գործարարությանյուրաքանչյուր ծրագրում ներկայացնել արտադրականթափոններիհեռացման կամ օգտագործման, շրջակա միջավայրի պահպանության ուղղությամբ ձեռնարկվելիք միջոցառումները: 6.4.2.6.

Կառավարմանկազմակերպումը ն անձնակազմը

Գործարարության ծրագրի այս հատվածում նկարագրվում են կազմակերպության կառավարման կազմակերպական կառուցվածքը, այսինքն` ստորաբաժանումները ն գործառնականծառայությունները: Այդպիսով ներկայացվում է ձեռնարկության նպատակն ու խնդիրներն իրագործելու համար լիազորությունների բաշխումը ըստ հորիզոնական /արտադրական ստորաբաժանումներ/ ն ուղղահայաց /կառավարման աստիճանակարգեր/ կազմակերպական կառուցվածքների: Նպատակահարմար է, որ կառավարման կազմակերպական կառուցվածքը լինի Ժամանակակից /ճկուն կամ հարմարվողական, որոնցից են. նախագծային, մատրիցային, խառը տիպի կառուցվածքները/ ն, անշուշտ, խնայողական: Զհիմնավորված բարդ ու ծախսատար, հատկապես բյուրոկրատական /մեխանիստական/կազմակերպականկառուցվածքները ոչ միայն արդյունավետ չեն, այլն հավանական գործընկեքներինն վարկատուներինկարող են վանել կազմակերպությունից /ձեռնարկությունից/: Այնուհետն նշվում է կազմակերպության աշխատողների թիվը, բնութագրվում անձնակազմի կառուցվածքը /ղեկավպր ու ինժեներատեխնիկական աշխատողներ, ծառայողներ, բանվորներ/ ն աշխատողների որակավորման մակարդակն ու փորձը: Հարկ է նան ներկայացնել աշխատողների որակավորման բարձրացման համար ձեռնարկվելիք միջոցառումները, մասնավորապես` ստաժավորման, մասնագիտական գիտելիքների բարձրացման դասընթացների կազմակերպման կամ դրանց մասնակցության ծրագրերը:Աշխատողներիմասնագիտականորակավորման բարձրացումը կարնորվում է ոչ միայն որպես թողարկվող արտադրանքի բարձր որակի ն մրցունակության երաշխիք, այլն նորամուծությունների էական նախադրյալ: Որպես կանոն, գործարարներըմրցակցում են ոչ միայն ապրանքային շուկաներում, այլ նան՝ աշխատանքի շուկայում: Բարձր որակավորման աշխատողները ձգտում են աշխատել այն ձեռնարկություններում,որտեղ բարձր են վարձատրում, ն որոնք ունեն կայուն դրական հեղինակություն գործարարաշխարհում: Այս առումով ն բարձր արտադրողականաշխատանք ապահովելու համար չափազանց կարեորվում է նյութական խթանման համակարգը, այդ թվում` աշխատանքի վարձատրության կազմակերպումը ն շահույթի բաշխմանը աշխատողների մասնակցությունը: Գործարարությանծրագրիսույն հատվածում հարկ է բնութագրել աշխատանքի վարձատրության ձնը /գործավարձայինկամ ժամանակավարձային/, համակարգը /ժամանակավարձային պարգնատրական, գործավարձային պարգեատրական, խառը ն այլն/, միջին աշխատավարձը` ըստ աշխատողների կատեգորիաների: Անշուշտ, աշխատանքիվարձատրության նշված հարցերը լուծվում են գործատուների ն աշխատանքային կոլեկտիվի բանակցություններիհիման վրա, որոնց արդյունքում կնքվում է տարիֆային համաձայնագիրը: Բաժնետիրականընկերությունում, որը ներկայումս ձեռնարկությունների տիրապետող ձեն է, աշխատողները, որպես բաժնետերեր, մասնակցում են շահույթի բաշխմանը՝ ստանալով շահաբաժիններ /դիվիդենդներ/: Գործարարության ծրագրում անհրաժեշտ է ներկայացնել հիմնավոր տվյալներ շահաբաժինների սպասվելիք բաշխման վերաբերյալ: -

-

ՄԵՆԵՋՄԵՆՔՁ

6.4.2.7.

Ռիսկերի կանխատեսումըն կառավարումը

Գործարարության ընթացքում ռիսկը անխուսափելի է: Դա կարող է լինել թե՛ բնական պատահարների/ջրհեղեղ, երկրաշարժ,երաշտն այլն/, թե՛ սոցիալ-տնտեսական երնույթների հետնանք: Դրանցից են՝ զանազան պատճառներով հումքի ու նյութերի մատակարարումներիխափանումները,գնային ցնցումները, գործադուլները, վարկային ն հարկային քաղաքականության կտրուկ փոփոխությունները, արժույթի փոխարժեքիէական տատանումները ն այլն: Յուրաքանչյուր գործարարի խնդիրն է կանխատեսել սպասվող հնարավոր ռիսկերը ն կիրառել համապատասխան կանխարգելիչ միջոցառումներ, որոնք երկու խմբի են բաժանվում: Դրանք են՝ ինքնապահուլագրման ծրագիր, արտաքին ապահուվագրմանծրագիր: Ինքնապահովագրման ծրագրում նախատեսվող միջոցառումները մասնավորապես վերաբերում են ռեսուրսների անհրաժեշտ ապահովագրականպաշարների ստեղծմանը, մեկ մատակարարիցվտանգավորկախվածությանփոխարենմի քանի մատակարարներիհետ տնտեսականկապերի հաստատմանը, իրացմանշուկաների ցանցի ընդլայնմանը: Ֆինանսական միջոցներիապահովագրականաղբյուր է պահուստային ֆոնդը, որն ստեղծվում է բաժնետիրական ընկերություններում` նրանց շահույթի հաշվին, կանոնադիր կապիտալի 15 տոկոսից ոչ պակաս չափով: Այդ ֆոնդին մասհանումներ կատարվում են զուտ շահույթի 5 տոկոսից ոչ պակաս՝ մինչն պահուստային ֆոնդի որոշված չափը լրանալը: Պահուստային ֆոնդին հատկացումներ կարող են կատարվել նան ընկերության նոր արժեթղթերի թողարկման արժեքի ն դրանց անվանական արժեքի տարբերությունիցստացվող միջոցներից: Ըստ «Բաժնետիրականընկերությունների մասին» ՀՀ օրենքի՝ պահուստային ֆոնդն օգտագործվում է ընկերության կորուստները ծածկելու, ինչպես նան պարտատոմսերը մարելու, բաժնետոմսերը հետ գնելու համար, եթե շահույթն այդ նպատակներին չի բավարարում: Ստեղծվում են նյութական ռեսուրսների, անավարտ արտադրության ն պատրաստի արտադրանքիպաշարներ՝ մատակարարմանռիթմիկությունը, արտադրության անընդհատությունը, ինչպես նան սպառողների պահանջի բավարարմանանխափանությունըապահովելու նպատակով:Պաշարների չափի սահմանումը կառավարչական պատաւյխանատու որոշումներից մեկն է, քանի որ այն պետք է հաշվի առնի դրանց ստեղծմանծախւերը /ձեռք բերման, պահեստավորման,պահպանման ն այլն/, ինչպես նան պաշարներ չունենալու կամ դրանց անբավարար ծավալի դեպքում հավանականկորուստները/արտադրությանգործընթացիընդհատում, հաճախորդների/սպառողների/կորուստնայլն): Արտաքինապահովագրմանծրագիրըներառում է շենքերի, գույքի ապահուլագրումը ապահուլագրական ընկերություններում, այդ թվում նշված ուղղությամբ կատարվողտարեկան ծախսերը: -.

-.

6.4.2.8.

Ֆինանսակայնծրագիրն ֆինանսականռազմավարություն

Ֆինանսական ծրագիրը գործարարությանծախսայինն արդյունքային հայելին սպասվելիք փողային ծախսերըն ֆինանսական արդյունքները, ինչպես նան բովանդակում է ֆինանսական ռազմավարությունը: Ձեռնարկության համար հիմնական արդյունքային ցուցանիշ է շահույթի ծավալը: Գաշվապահական հաշվառմանգործող ստանդարտներո.|՝տարբերվում են շահույթի հետնյալ ցուցանիշները. է: Այն արտահայտում է կազմակերպության բոլոր

ԳԼՈՒԽ

6.

ՈԱՍԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

համախառնշահույթ, որը որոշվում է որպես ապրանքների (ծառայությունների) իրացումից ստացված հասույթի (առանց անուղղակի հարկերի) ն լրիվ արտադրական ինքնարժեքի տարբերություն, 2. սովորական գործունեությունից ստացված շահույթ. այն հաշվարկվում է համախառն շահույթից հանելով իրացման ն վարչականծախսերը, 3. արտաիրացումային գործունեությունից շահույթ. այն ընդգրկում է սարքավորումների ն գույքի մի մասի վաճառքից ստացվածու վճարված տույժերի ն տուգանքների տարբերություններից, ինչպես նան այլ գործառնություններից ստացվող օգուտները, 4. զուտ շահույթ, որը հաշվարկվում է երկրորդ ն երրորդ ցուցանիշների գումարից պետականբյուջեին վճարվածշահութահարկը հանելու միջոցով: Ֆինանսական ծրագրում այնուհետն հարկ է արտացոլել շահույթի բաշխման ն օգտագործմանուղղությունները. պետական բյուջեի հանդեպ պարտավորությունների կատարումը /հարկերի վճարումը/, վարկերի մարումը, պահուստային, սպառման, կուտակման ն շահաբաժինների/դիվիդենդների/ֆոնդերի ստեղծումը: Ի դեպ, շահույթի բաշխման Լ օգտագործման գործընթացը կանոնակարգվում է հարկային օրենսդրությամբ, ձեռնարկությունների կանոնադրությամբ/վերը նշված ֆոնդերի ձնավորճան առումով, ինչպես նան բանկային գործունեության մասին օրենքով /վարկեր ստանալու ն վերադարձնելու կարգի վերաբերյալ/: Յուրաքանչյուր ձեռնարկության համար հիմնական ֆոնդերի մաշվածքը /ամորտիզացիան/ ոչ միայն դրանց ծախսմանտարեկան չափն է, այլ նան ներդրումների աղբյուր` սարքավորումների նորացման, մաշված սարքավորումները նորերով փոխարինելու համար: Ահա թե ինչու, ֆինանսակաճ ծրագրում անհրաժեշտ է արտահայտել ամորտիզացիոն հատկացումների մեծությունն ու կառուցվածքը ըստ տարիների ն ամորտիզացիոն ֆոնդի` ներդրման նպատակներովօգտագործմանուղղությունները: Ֆինանսականծրագրիկարնոր բաղադրիչներիցէ վարկային մուտքերի ն ելքերի ենթածրագիրը: Այստեղ արտացոլվում են ստացվելիք վարկերը ըստ նպատակների Ա ժաճմկետների,ինչպես նան վարկերի մարման փուլերը: Ֆինանսական ծրագիրը, այդ թվում՝ վարկային ենթածրագիրը,կառուցվում է ֆինանսական ռազմավարության հիմքի վրա: Այն տնտեսական ռազմավարությանբաղադրամասն է, արտահայտում Է գործարարության ֆինանսական միջոցների պահանջն ու դրանց հայթայթման աղբյուրները ն ներդրումների ուղղությունները: Շուկան թելադրում է վաճառքի հնարավոր ծավալը, որից բխում է արտադրանքի թողարկման համար անհրաժեշտ երեք ներդրանքների /կապիտալ, հող, աշխատանք, ուստի նան՝ ֆինանսական միջոցների պահանջը: Առանց ֆինանսների չկա գործարարություն: Դա հանրահայտ է: Իսկ ֆինանսական միջոցները կարող են լինել սեփական ն փոխառու: Սեփական ֆինանսական միջոցները ամենից առաջ ձեռնարԼլությունների ներգրաված միջոցներն են, որոնք դրսնորվում են որպես բաժնետիրականկամ փայատիրական կապիտալ, ինչպես նան ձեռնարկությունների դեռես չօգտագործված կուտակճան ֆոնդերը, շահույթի չբաշխված այն մասը, որը կարող է օգտագործվել ներդրման նպատակներով: Փոխառու միջոցները բանկային վարկերն են ն այլ բնույթի պարտքերը: Յուրաքանչյուր գործարար կազմակերպության առաջ միշտ հարց է ծագում. ֆինանսավորմանո՞ր աղբյուրից օգտվել: Փորձը ն տնտեսական վերլուծությունը վկայում են, որ նոր ստեղծվող ձեռնարկությունը պետք է ապավինի սեւիական Ֆինանսականմիջոցներին, տվյալ դեպքում` բաժնետիրականկապիտալին, քանի որ 1.

մենեջմենթ

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

նոր գործի ռիսկը մեծ է, վարկը վերադարձնելու երաշխիքները՝ դեռես այս կամ այն չափով պակաս հաստատուն: Մինչդեռ գործող ձեռնարկությունները, որոնք ձգտում են ընդլայնել իրենց գործունեությունը, ունեն ակտիվներ, վարկը վերադարձնելու

առարկայականն ծրագրայինհիմնավոր երաշխիքներ, կարող են համարձակորեն ստանալ բանկային վարկ: Ֆինանսական ռազմավարության մշակման նպատակով գործող յուրաքանչյուր ձեռնարկություն պարտավոր է վերլուծել իր ֆինանսական ցուցանիշները, մասնավորապես շահույթի, շահութաբերության փոփոխությանմիտումները: Շահութաբերության մակարդակը կարող է գնահատվել հետնյալ ցուցանիշներով. արտադրանքիշահութաբերություն. սովորական գործունեությունից շահույթը հարաբերվում է արտադրանքիինքնարժեքին, արտադրության շահութաբերություն, երբ սովորական գործունեությունից շահույթը հարաբերվում է արտադրականֆոնդերի միջին տարեկան մեծությանը, վաճառքի շահութաբերություն, երբ սուվորականգործունեությունից շահույթը հարաբերվում է վաճառքի ծավալին: Առանձնակիկարեորություն ունեն ձեռնարկությանիրացվելիության/լիկվիդայնության/, վճարունակության ն ֆինանսականկայունության ցուցանիշները, որոնք են ու հարկ է ձեռնարկության գործունեության հատուկ բնութագրիչներն գնահատել ն հետնել դրանց դինամիկային: Կիրառվում են իրացվելիության երկու ցուցանիշներ` ընթացիկ ն բացարձակ իրացվելիության գործակիցները: Ընթացիկ իրացվելիության գործակիցը /Գը/ արտահայտում է ընթացիկ ակտիվների /ԸԱ/ ն կարճաժամկետպարտավորությունների/ԿՊ/ հարաբերությունը՝ -.

-.

-.

մշտապե

ձեռնարկութ

ԸԱ

Գ

ը

Հ

ԿՊ

Ընդ որում, ԸԱ-ն ներառում է ձեռնարկության դրամական միջոցները /դրամարկղում ն բանկային հաշիվներում/, արագ իրացվելի արժեթղթերը, հուսալի դեբիտորական պարտավորությունները, կանխավճարները,արտադրականպաշարները /պատրաստի արտադրանք, անավարտ արտադրություն/: Կարճաժամկետ պարտա-

վորություններն ընդգրկում են կարճաժամկետբանկայինվարկերը,կրեդիտորական պարտավորությունները /աշխատավարձի, շահաբաժինների, ապրանքների ն ծառայությունների դիմաց վճարման, ապահովագրականվճարումների, բյուջեի հանդեպ պարտավորություններիգծով Ն այլն/: Ընթացիկ իրացվելիության գործակցի տնտեսագիտական իմաստն այն է, թե հաշվետու ժամանակաշրջանումձեռնարկությունը կարո՞ղ է կարճաժամկետ պարտավորությունները կաւոարել իր ընթացիկ /շրջանառու/ ակտիվների հաշվին: Ակնհայտ է, որ այդ գործակիցը պետք է մեծ լինի մեկից, քանի որ դրանից փոքր լինելու դեպքում ձեռնարկությունն ի վիճակի չի լինի կատարելու իր պարտավորությունպետք է գտնվի ները ն կսնանկանա: Ընդունված է, որ իրացվելիությանգործակիցը 1-ից 2-ի սահմաններում, ինչը հնարավորություն կընձեռի կատարելու.կարճաժա կետ պարտավորությունները: Միաժամանակ,նպատակահարմարչէ, որ այդգործակիցը հավասար լինի 3-ի կամ ավելի մեծ, քանի որ դա վկայում է միջոցների ոչ արդյունավետ օգտագործմանմասին:

ՁԼՈՒԽ

6.

ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ

Բացարձակ իրացվելիության գործակիցը /Գ:/ որոշվում է հետնյալ բանաձնով. ԸԱ-

Գր

Հ

ԱՊ

ԿՊ

որտեղ ԱՊ-

ն

արտադրականպաշարներնեն:

Ընդունված է, որ Գ-ն պետք է գտնվի 1 2-ի միջակայքում: Ձեռնարկության վճարունակությունն արտահայտում է նրա կարողությունը` իր կարճաժամկետ ն երկարաժամկետ պարտավորությունները կատարելու սեփական ակտիվներիհաշվին: Ձեռնարկությունը վճարունակ է, եթե սեւիական ակտիվների գումարը գերազանցում է արտաքին պարտավորությունները: Վճարունակության գործակիցը /Վլ/ որոշվում է որպես ձեռնարկության ակտիվների գումարի /Ագ/ե պարտավորությունների /Պ/ հարաբերություն՝ -

Ձեռնարկության վճարունակության ն ֆինանսական կայունության կարեոր ցուցանիշներից է սեփականությանգործակիցը/Գ/, որն արտահայտումէ սեփական կապիտալի /ՍԿ/ ն պարտավորություններիհարաբերակցությունը՝ ՍԿ

Գլ

Հ---------

ՍԿՊ.

Ընդունված է, որ այդ գործակիցը պետք է կազմի շուրջ 0,6, ինչը վկայում է ձեռնարկության ֆինանսական կայունության մասին, որի միջոցների 60 տոկոսը սեփական են, իսկ փոխառումիջոցներն ավելի քիչ են: Ակնհայտ է, որ Գ, գործակցի 0,6-ից փոքր լինելու դեպքում ձեռնարկության գործունեությունը կախված է փոխառումիջոցներից ն զգալի են վարկային ռեսուրսների օգտագործմանդիմաց տրվող տոկոսավճարները: Սեփականության գործակիցըկարող է հաշվարկվել նան սեփականկապիտալի ն երկարաժամկեւտ ու կարճաժամկետ արտաքին պարտավորությունների հարաբերությամբ, ինչը կարտահայտի ֆինանսավորման աղբյուրների կառուցվածքը: Ձեռնարկության ֆինանսականդրության բնութագրիչներիցէ փոխառումիջոցների գործակիցը/Գ/, որը հաշվարկվում է փոխառու կապիտալի /ՓԿ/ ե պարտավորությունների ու սեփական կապիտալի հարաբերությամբ՝ ՓԿ

Գի

ՍԿ-Պ

Քանի որ այն Գ-ի հակադարձ մեծությունն Է, ապա բնականաբար չպետք է գերազանցի 0,4 գործակիցը: Առանձին հետաքրքրություն է ներկայացնում ֆինանսական կախվածության ցուցանիշը, որը հաշվարկվում է հետեյալ բանաձեով. ՓԿ

Գջ

Հ

ՍԿ

որտեղ Գջլ-ն ֆինանսական կախվածությանգործակիցնէ:

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Այդ գործակիցը նորմալ տնտեսավարմանպայմաններում պետք է փոքր լինի մեկից: Եթե այն մեծ է մեկից, ապա նշանակում է, որ ձեռնարկության գործունեությունը մեծ մասամբ կախված է արտաքին ֆինանսավորումից,ինչը կարող է հանաճի ն սնանկացման: գեցնել միջոցների պակասի,պարտքի Այդ ցուցանիշի մասնավոր դեպքերից է ինքնաֆինանսավորման գործակիցը /Գիֆ, որը հաշվարկվում է հաշվետու տարում առկա դրամական միջոցների /ԴՄ/ ն ներդրումների /Ն/ հարաբերությամբ՝ ԴՄ

Գիջ---Ձեռնարկություններում կատարվող ներդրումների արդյունավետությունը /Գոա/ գնահատելու համար անհրաժեշտ Է շահույթը /Շ/ հարաբերել սեփական կապիտալի ն երկարաժամկետփոխառու միջոցների /ՓՄ/ գումարին՝

Բաժնետիրական կապիտալի օգտագործման արդյունավետությունը գնահատելու համար կիրառվողցուցանիշներից են. ա) կապիտալի եկամտաբերությունը, որը որոշվում է բաժնետերերիզուտ եկամուտը /հարկերի մուծումից ն տոկոսավճարների մարումից հետո մնացած եկամուտը/ հարաբերելով բաժնետիրական կապիտալի միջին տարեկան մեծությանը, բ) մեկ բաժնետոմսի տեսակարարշահույթը, որը հաշվարկվում է բաժնետերերի

զուտ եկամուտը հարաբերելովբաժնետոմսերիմիջին թվին, գ) շահաբաժինների վճարման գործակիցը, որը հաշվարկվում Է շահաբաժինների ֆոնդի ն զուտ շահույթի հարաբերությամբ: Վերը ներկայացված ցուցանիշների ն դրանց դինամիկայի հանգամանալից վերլուծությունը պարտադիր չէ մանրամասն արտացոլել գործարարությանծրագրում, սակայն չափազանց կարնոր Է ֆինանսական ճշգրիտ ռազմավարության ընտրության ն նոր ներդրողներ/ինվեստորներ/ներգրավելու համար: 6.4.2.:9

-

Իրավական կարգավիճակը

Յուրաքանչյուր գործարար նախքան կազմակերպությունստեղծելը պարտավոր է ուսումնասիրել ձեռնարկությունների իրավակազմակերպականտեսակների տնտեսական ն իրավական առանձնահատկությունները,կազմավորման սկզբունքները ն անհրաժեշտ փաստաթղքերը, գործունեության կարգը: Այնուհետն, հաշվի առնելով գործարարությաննպատակըն ֆինանսականհնարավորությունները, կարող է որոշում ընդունել ձեռնարկության այս կամ այն տեսակըստեղծելու մասին: Գործարարության ծրագրում մեկնաբանվում է ձեռնարկության իրավական կարգավիճակը/եթե այն նոր է ստեղծվում/ ն հիմնավորվում: Եթե ձեռնարկությունը գործող է, ապա պետք է ներկայացնել դրա իրավական կարգավիճակը, սեփականության բնույթը ն կառուցվածքը /պետական, մասնավոր, խառը, համատեղն այլն/: Բացի այդ, ներկայացվում է այն իրավական դաշտը, որում գործելու է ձեռնարկությունը: Այդ նպատակով հարկ է ձեռնարկությանկանոնադրության մեջ հստակեցնել ներդրողների իրավունքները ն պարտականությունները,համառոտ լուսաբանել այն օրենսդրական ակտերը/հարկային, բանկային,աշխատանքայինն այլն/, որոնք կարգավորում են կազմակերպությանգործունեությունը:

ԳԼՈՒԽ

64.270.

6.

ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

Ամփուիբաժին

Գործարարությանծրագիրն սկսվում է 3 4 էջանոց ամփուի բաժնով: Դա, ըստ էության, ողջ ծրագրի հակիրճ ու սեղմ բովանդակությունն է: Մասնավորապես,համառոտ բնութագրվում են ձեռնարկության նպատակըն խնդիրները,արտադրանքի մրցակցային առավելությունները, վաճառքի ծավալը, հասույթը, արտադրական ն ընդհանուր տնտեսական ծախսերը,համախառնշահույթը, արտադրության շահութաբերությունը, ներդրումների հետգնման ժամկետը: Սկներն է, որ այս ցուցանիշները ստացվում են գործարարությանամբողջ ծրագրի մշակման արդյունքում: Ամփոփ բաժինը գործարարության ծրագիրը ընթերցողների համար յուրօրինակ մուտք է, ծանոթություն առաջարկվող գործին: Այն կարող է ընթերցողին գրավել, եթե հիմնավոր ու համոզիչ է ն, ընդհակառակը,վանել, եթե մշակված է անփույթ, դրույթները ն ցուցանիշները պակաս հավաստի են: Ուստի, ամփոփբաժինն անհրաժեշտ է մշակել ուշադրությամբ ու խնամքով՝ միշտ հիշելով դրա նշանակությունը ամբողջ ծրագրի գնահատման համար: -

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ՀԱՐՑԵՐ 1. 2.

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

ԵՎ

Բնութագրել պլանավորման՝ որպես կառավարմանհիմնական գործառույթի էությունը: Լուսաբանել ռազմավարական պլանավորման անհրաժեշտությունը ն խնդիրները:

Բնութագրել ռազմավարականպլանավորմանհիմնական փուլերը: Որո՞նք են կորպորատիվ, գործարար ն գործառական(ֆունկցիոնալ) ռազմավարությունների տարբերությունները: 5. Որո՞նք են կազմակերպության արտաքին միջավայրի իրավիճակային վերլուծության գործոնները: 6. Որո՞նք են կազմակերպության ներքին միջավայրի իրավիճակային վերլուծության ենթակա գործառականգոտիները: 7 Պարզաբանել ՏտփմՕԼ վերլուծության բովանդակությունը ն ՏոմՕԼ մատրիցայիմշակմանսկզբունքները: 8. Ռազմավպրության ինչպիսի այլընտրանքային տարբերակներ կարող է կազմակերպություն: ունենալ յուրաքանչյուր 9. Ո՞րն է ռազմավարության ընտրության մատրիցայինմեբոդի էությունը: լայն կիրառում ստացած 10.Բնութագրել միջազգային պրակտիկայում մատրիցաները: 11.Դանդիսանում է, արդյոք, Ս/ՇԱոց-Շ6ՈՅՅԼ ԷԹԱ. մատրիցանԲԽԽ մատրիցայի առւսվել բարդ տարբերակը:կիմնավորեք Ձեր պատասխանը: 12.Բնութագրեք ԲԽԽ մատրիցան ն դրա կառուցման սկզբունքները: 13.Դիմնավորելգործարարությանծրագրիմշակմանանհրաժեշտությունը: 14.Որո՞նք են գործարարության ծրագրի բաժինները ն մշակման հիմնական սկզբունքները: 15.Ձեռնարկությունը մասնագիտացած է էլեկտրասարքավորումների թողարկմամբ: Նրա ապրանքային պորտֆելը ներառում է Ց ապրանքատեսակ:ԲԽԽ մատրիցայի միջոցով վերլուծել այդպիսի ձեռնարկության պորտֆելային ռազմավարությունը ն կատարել առաջարկություններ ռազմավարության ընտրության վերաբերյալ` ելնելով հետնյալ ելակետային տվյալներից. Յ.

4.

ԱրտադրանքիԱ

Վաճառքիաճի տեմպերը Հարաբերական մասնաբաժինը կայում

շու-

|

2.5

Ձեռնարկության իրացման ընդհաՇուր ծավալում արտադրանքի մասՉ6 նաբաժինը,

Յ

8Յուցանիշ

|

|

0.7

1.8

|

|

|

|

|

|

2.0

0.5

1.5

|

|

|

|վ 12

0.2

3.2

16.Որոշել ն համեմատել 1-ին ն 2-րդ կազմակերպությունների բացարձակ ն ընթացիկ իրացվելիության գործակիցները,վճարունակության ն ֆինանսական կայունության ցուցանիշները, եթե հայտնի են հետնյալ տվյալները.

ԳԼՈՒԽ

ԱԿՏԻՎ 1. Ոչ ընթացիկ նյութական ակտիվներ

ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ

6.

7-ին կազմ

2-րդ կազմ

Անավարտոչ նյութաՈչ նյութական ակտիվ

ակտիվներ Այլ ոչ ընթացիկ ակտիվներ

ր

Անավարտ

3000.0 Լ

Կուտակված շահույթ

-

-

-

|

|

Ընդամենը ընթացին անտիվներ

ՁԱՇՎԵԿՇԻՌ

|

հարկային

|

լոչ ընթացիկ պարտավորություններ

|

775080.0

48.0

97390

74159.0

Հետաձգված

3159.0

յ

պարտավորություններ

Կարճաժամկետ

.0

|

-

բանկային վարկեր Կրեդիտորական պարտքերգնումների գծով Ստացված ընթացիկ կանխավճարներ

Կարճաժամկետ կրեդիտորական

-

պարտք

31590

|

140000.0

930.0 ՅԲ600.0

1108.0 1230.0

պարտք

5890.0

աշխատավարձի գծով Այլ ընթացիկ պարտավորություններ Ընդամենը ընթացիկ պարտավորություններ

|ՎԱՇՎԻԿՇԻՌ

2 100.0

-

պարւոք

սոց.ապահովության գծով Կրեդիտորական

1747610

| 4352720

բյուջեին

կրեդ. Կարճաժամկետ

-

|

-

Ընթացիկ պարտավորություններ

710.0

260.0

140000.0

-

պարտավորություններ

5.

12000.0

-

Դրամական միջոցներ

Այլ ընթացիկակտիւլներ

-

ընթացիկ

35000

480.0 պարտքեր 500.0 ԱԱ աաան րժեքներ

2200.0

Երկարաժամկետ բանկայինվարկեր ն

-

Այլ դեբիտորական

դրանց

Ընդամենը

2500.0 Ընդամենը

-

ն

՛

150.0

|

՛

Դեբիտորականպարտք բյուջեի գծուլ

3280.0 7750.0

ւ

85400.0

770.0

Դեբիտորականպարտ-

/400.0/

Սեփականկապիտալի այլ տարրեր

4. Ոչ

38000.0

70.0

քեր վաճառքի գծով

54020

-

պարտավորություններ

2661.0

կանխավճարներ

ը

26051710

|

Տրված ընթացիկ

69000.0

ւ

Պահուստային կապիտալ

լ

-

արտադրություն Արտադրանք Ապրանքներ

600.0

տարբերություններ

4500.0 ր

95050.0

Վերականգնումիցն

Ընթացիկ ակտիվներ

Աականե

2-րդ ազմ

750.0

| վերաչափումից

24200

Նյութեր

7-ին կազմ,

էմիսիոն եկամուտ

լ

710.0

Ընդամենը 2.

կապիտալ

լ

-

Բաժնեմասնակցության մեթոդուվ| հաշվառվող ներդրումներ Այլ ոչ ընթացիկ ֆինանսական ակտիվներ Հետաձգված հարկային

Կանոնադրական

48000.0

ւ

ներ

Սեփական

կապիտալ

150.0

կան ակտիվներ

ՊԱՍԻՎ 3.

560.0

Հիմնական միջոցներ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

14159.0

2870.0 33600.0

22.0

լ

9800.0

-

| |

120192.0

4352720

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

բ

Լ., Օ"ՃօԷԱւ6/7 Ը.

1. ճու

16:

ԸԱՇՐԲԻԼԼԵԼՐԸ 91

7ոաքճճոօէ

Փոզյոք. ՄԱքՑոծճէ ՎՇՇԽՆՉ:

1, Ի1., Լէքօրք6օօ, 1981

1.

2.

ԻՈԵՇՏՕել Խ/1.,'ՃՓԵՇ6քՀԷԻ/1.,

ճրօքռ

3.

ԾալՕոքօ8

ԽտուլՇօքո Լ., ՃճԵՇՆքԾիր Ե., ԱՇՕ ՂՕՐԼ

Շռքշա,

6.

/Ճ.,

/ՊՅԵՒԱՇ:

շթ.

ԼԼՈՀՇԴԵւ

7.

Շ6:զուօքոաւտ տր.ԸԼ16, Լոք,

քորում

Ճ.

ՕՇալՕուլելթ

ոքօճոքոյււ.

ՄԱքրոճէւ", 8.

Վ,

ԼԽուճք,

Ի/., ԵՅՒՈԿ

ք

ՊԼԲԵԼՇՀ2ԹԻԼԾՐԸ,

ԹլուօԲողաօ8էլեք

ԷԼԼԼ

Ըջքուսոոը

Է/., /1.6ՇռՕ,

ՇՂքճր6ոոք. ՇԱ,

ԻԼ6Ա6Ճ2Հ16ԷՐՆ. Շրքուճելի,Ճ. ԸՂքոՆՅԻԱՎԵՇԽԵՈԼ

ԷՕԷԼՈՂԼ ԼԼ,

ԵտոճՇՅոօ8

լոքո,

7ոքճՔռճուք

ՅԷՃՔ3

Ի1., /Ճ6'Օ, 1996

5.

լեմ ՅլլԱՕԷ

ԽԼԵԱԲՃ7ՀՈՈԾԷՐԻՑ.

ՕքրճղատճւաւմՇՐքՅՂՏԻԼՎ6Ը:ՕՐՕ

Ի.ճ.

ոքճոքոաորո. 4.

Փ. ՕՇոլՕՑ.լ

ՀՆ

Լ1իօո032ք08811216,

քճռու:2-

քճքճՇՕՆա6 1 88արքճոււօ Շրքուծոոտ ո ոքմրոաք 2Ճ7քոոո "11քօ6ռ66յ օօքու ո0ՕրդւՕրել

Բ

Տֆֆճա որքօԸրմ ոքճուքթաումը, «Յթ 6 ոԵՒԼ ԵԼՆձո քօր.

ՇՐքՅՊԾԻՔՎՏԸԽՕՐԾ ՈՊՅԷ

26 քքոռ"Լ 1քօճռ6ոլել «6օքքռ

ՔԱՆՐՅՔԴՒր

հ. ՇքՅՑ:

ԹՒՇՐՔՄՈԼԹԻՆ

ոքճորտ

9.

Ճուօֆֆ

10.

ԻՂ1ճք

մ

7Աքմրռճոատ", ՎՅ, 2000

ԼԼ, ԸրքճՆՏԻԼՎԵԸԽՕԸ

7Աքմտոծին6. 8./Ն., Խ7ՅՈՇԱԾՔՃ8...

Խ/1.,ԹոօոՕնրուՅ,

ք -

ԸքՅՆ6ԻՈՎԲԸՑ:ԹԼ ԻԼԲԷԼԸՆՀԻԼ6ԷՐԻ.

Է/1., 1ԷՒԼՓԵՃ-

Ւ/Լ., 1999 11.

ՅԷԼՐՇԱԾԲՑ 48.4... ՈՇոճ6ՇՐԵռ: Է.Լ,

ՒԼ, 11

ՓՔ/ճ-իԻ/1Լ,

Ըջք088 /Ճ.Ը.

ք ԻԼ6ԷԼ6ՄԷԻԼ6ԷՐՆ.

ԱքորուզօՇատ

12.

Դրաքեր Փ. Ձեռնարկիչըն Սորիստեղծումը:եր., Ապոլոն, 1993

13.

ԵՕւոճք Փ.

ՕՇոլՕ8Ել

ոլճքՅծ

ՆաՒՅՑ,

Ի1., Ոքօոքոճ,

ԳԼՈՒԽ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄ

71.

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԳՈՐՕԱՌՈՒՅԹԻ

էՈՒԹՅՈՒՆԸ

գործառույթներից

Կ.ազմակերպումը

կառավարման հիմնական մեկն է, որի էությունը կազմակերպության նպատակների իրականացման համար անհրաժեշտ միջոցների ու պայմանների ապահովումն է: Կազմակերպման գործառույթի շրջանակներում են իրականացվումկառավարողն կառավարվողհամակարգերիձնավորումը, դրանց փոխհարաբերություններիու կապերի սահմանումը: Առանց հստակ կազմակերպման հնարավոր չէ ըստ ժամանակի ու թյան, փոխկապակցվածիրականացնել կառավարման մյուս հիմնական ու կոնկրետ գործառույթները,ապահովել արտադրական ու կառավարձճանապարատիստորաբաժանումների բնականոն, արդյունավետ գործունեությունը: Փաստորեն կազ-

տարածո

մակերպմանգործառույթնէ ապահովումհաձճձատեղ աշխատանքիիրականացումըն պայմանավորում նրա արդյունավետությունը: Կազմակերպման գործառույթը կազմակերպության առանձին ստորաբաժանումների, արտադրական կարողությունների ու նրա առանձին ենթահամակարգերի, աշխատանքային առանձին խմբերի ու առանձին աշխատողների գործունեության կոորդինացումն է, առանց որի կազմակերպությունըձնավորվել ու գոյատնել, առավել նս արդյունավետ գործել, չի կարող: Դեռնս դասական դպրոցների ներկայացուցիչները,կարնորելով կազմակերպման գործառույթի դերը, նշում էին, որ նոր տեխնիկան ու տեխնոլոգիան վատ կազմակերպման պայմաններում ավելի քիչ արդյունք կտան, քան հին տեխնիկան ու տեխնոլոգիան՝ լավ կազմակերպման պայմաններում: Նույնը վերաբերում է մձչնացած բոլոր ռեսուրսներին: Կազմակերպման գործառույթը ներառում է վարչակազմակերպական Լ. օպերատիվ կառավարումը: Վարչակազմակերպական կառավարման շրջանակներում իրականացվում է կառավարման ապարատի ստորաբաժանումներիձնավորումը, նրանց փոխհարաբերությունների,կապերի, գործունեությանոլորւտների,լիազորությունների, պարտականություններիու պատասխանատվությանսահմանումը, գործունեության իրականացման համար անհրաժեշտ պայմանների ապահովումը, որոնք էլ, վերջին հաշվով, դրվում են կառավարման կառուցվածքներիձնավորման ու գործունեությանհիմքում: Կազմակերպման դերը էլ ավելի մեծ է արտադրական ստորաբաժանումների ու արտադրականգործընթացիկառավարմանասպարեզում:

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

«Կազմակերպումը ենթադրում է արտադրական առաջադրանքների սահմանում, դրանց կոնկրետացումընկերության ստորաբաժանումներում ն ռեսուրսների բաշխում նրանց միջն» |1, էջ 20|, իսկ դա իր հերթին պահանջում է հատուկ ձնավորված աշխատատեղերի առկայություն, որոնցում իրականացվում են կոնկրետ խնդիրներ: Աշխատանքայինտեղ ասելով հասկացվում Է «տարածքիսահմանաւիակ մասը, հագեցված անհրաժեշտ արտադրության միջոցներով (գործիքներով ն առարկաներով), որում իրականացվում է աշխատողի կամ մեկ առաջադրանքով միավորված աշխատողներիխմբի աշխատանքայինգործունեությունը» |2, էջ 103): Աշխատատեղը համարվում է յուրաքանչյուր կազմակերպության նախնական օղակը, որոնցով էլ ձնավորվում են ստորին հարթության ստորաբաժանումները: Վամախմբել առանձին աշխատողներին ու ստորաբաժանումներին, կոորդինացնել ն ուղղորդել նրանց գործունեությունը կազմակերպության նպատակների բավականին բարդ խնդիր է, որը հիմնականում իրականացվում է իրականացմանը՝ օպերատիվ կառավարման օգնությամբ: Կազմակերպման գործառույթը կազմակերպության նպատակներիիրականացման միակ հիմնական միջոցն է, որի դերը դժվար է թերագնահատել ն առանց որի հնարավոր չէ ձնավորել արտադրական ու կազմակերպական կառուցվածքները, ապահովել նրանց բնականոն գործունեությունը: Հ .

7.2.

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊԱԿԱՆ

ՀՐՎ

ԿԱՌՈՒՑՎԱՇՔՆԵՐԸ

-

«Կառուցվածք» հասկացությունն արտահայտում է համակարգի ներքին տարրերի կազմը ն փոխկապակցվածությունը: Կառուցվածքի առկայությունը գործող բոլոր համակարգերի անբաժանելի մասն է: Դա նրա կայունության ցուցանիշն Է ն օժանդակում է, որ համակարգն ունենա հաստատուն դիրք: Բոլոր կազմակերպությունները, որպես բաց համակարգ, անկախ գործունեության բնույթից, ունեն իրենց կառուցվածքը, որի անբաժանելի մասն են կազմում նրա ենթահամակարգերը: Առանձնացվումեն տեխնիկականմիջոցների, հիմնականֆոնդերի, շրջանառու միջոցների, աշխատանքային ռեսուրսների, կազմակերպության, արտադրական /օպերացիոն/,կառավարմանն այլ կառուցվածքհասկացությունները: Որոշիչը, ընդհանրացնողն այստեղ «կազմակերպության կառուցվածք» հասկացությունն է: Ըստ Հ. Մինցբերգի՝ «Կազմակերպությանկառուցվածքըաշխատանքայինգործընթացներիբաժանման մեթոդներիմիասնությունն է կոնկրետբանվորականառաջադրանքների ն նրանց կատարման կոորդինացումը»: Կազմակերպության կառուցվածքի այս սահմանումը ավելի շուտ բնորոշ է արտադրական կառուցվածքներին, քանի որ կառավարման գործընթացները,հատկապես կառավարման բարձր հարթություններում, հնարավոր չէ /նպատակահարմար չէ/ բաժանել առանձին կոնկրետ բանվորական առաջադրանքների:Այնուամենայնիվ, այս ձնակերպումը շարունակում է ընդունվել ժամանակակից որոշ տեսաբանների կողմից: «Կազմակերպության կառուցվածք» հասկացությունն ավելի հստակ է ձնակերպված Մ. Մեսկոնի ւ նրա համախոհների կողմից, համաձայն որի` «դա կառավարման մակարդակների ն ֆունկցիոնալ ոլորտների տրամաբանականփոխհարա138

ԳԼՈՒԽ

7. ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄ

բերություններն են՝ կառուցված այնպես, որը թույլ է տալիս պահանջվող արդյունավետությամբ հասնել կազմակերպության նպատալներին» |3, էջ 90): Կազմակերպությանկառուցվածքը դիտարկելիս, նպատակահարմար է առանձին-առանձին դիտարկել արտադրական ու կազմակերպական կառուցվածքները, քանի որ դրանց ձնավորմանմոտեցումներըունեն էականտարբերություններ: Առաջին դեպքում որոշիչ դերը պատկանում է տեխնոլոգիական /արտադրական/ գործընթացներիբաժանմանն ու խմբավորմանը, արտադրական ստորաբաժանումների ձնավորմանն ու նրանց կապերին /տե՛ս գլուխ 19/7 Երկրորդ դեպքում որոշիչը կառավարմանհիմնական ու կոնկրետ գործառույթներն են, լիազորությունների բաշխումը ն այլն: Բայց, որպես կանոն, կազմակերպության կառուցվածքը կառավարման տեսությունը դիտարկում է որպես արտադրալլան /օպերացիոն/ ն կառավարման կառուցվածքներիմիաձուլում, համադրում, ընդ որում, կառավարման կազմակերպական կառուցվածքը ձնավորվում է՝ ելնելով արտադրական/Օպերացիոն/ կառուցվածքից, քանի որ այն կոչված է ապահովելու վերջիններիսգործունեության կոորդինացվածիրականացումը: Կառավարմանկազմակերպական կառուցվածքներըբնորոշվում են որպես՝ 1. աշխատակիցների ու ստորաբաժանումների համար սահմանված ձնական խնդիրների համալիր, 2. ձնական ենթակայության փոխհարաբերություններ` ներառյալ իշխանական իրավասության գծերը, ընդունված որոշման համար պատասխանատվությունը, աստիճանակարգիմակարդակներիքանակը ն կառավարելիության նորման, Յ. բաժինների աշխատողներիգործունեության արդյունավետ կոորդինացման ապահովման համակարգի մշակում |, էջ 308): Կառավարմանկազմակերպական կառուցվածքների առկայությունը, հատկապես ժամանակակից պայմաններում, ամբողջ կազմակերպությանգործունեության իրականացման հիմքն է, որի շրջանակներից դուրս բացառվում է կառավարման գործառույթների ն ընդհանրապեսկառավարման գործընթացիիրականացումը:

72.1.

նառավարման կազմակերպական կառուցվածքի ձեավորման տարրերը. իագորություններ ն պատասխանատվություն

Կառավարմանկազմակերպականկառուցվածքը,ինչպես նշվել է, ձնավորվում է գործընթացում` աշխատանքի հորիզոնական ն ուղղահայաց բակառավարման ժանման արդյունքում: Աշխաւոանքի հորիզոնական բաժանման դեպքում ձնավորվում են կառավարման բջիջներն ու օղակները, իսկ ուղղահայաց բաժանման ժամանակ` կառավարճան հարթությունները/մակարդակները/: Կառավարման բջիջը օղակը կառավարման ապարատի առանձնացված, հստակ սահմանազատված գործառույթներով /խնդիրներով/ ստորաբաժանումն է /ճիավորը/, իսկ կառավարճան հարթությունը կառավարման հիերարխիայի (ույն աստիճանումգտնվող օղակների, բջիջների կազմն է:

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Կառուցվածքը, որն արտահայտում է կառավարմանառանձին օղակների, բջիջների կազմը, դրանց կապն ու ենթակայությունը, պայմանավորվածորոշակի նպատակի /նպատակների/իրականացմամբ, կոչվում է կառավարման կազմակերպական կառուցվածք: Կազմակերպականկառուցվածքները,ինչպես նան դրա առանձին օղակները, բջիջները ն հարթությունները ձնավորվում են, ելնելով այն խնդիրներից, որոնք անհրաժեշտ է իրականացնել կազմակերպության նպատակներինհասնելու համար: Կազմակերպությանղեկավարները /կառավարման կազմակերպական կառուցվածքը ձնավորողները/ պետք է որոշեն՝ ով, երբ, որտեղ ն ինչպես պետք է իրականացնի խնդիրը /խնդիրները/, կատարի աշխատողներիբաշխումը ն ձնավորի

աա երն ապերը.

Այդ գործընթացում առանձնահատուկ նշանակություն են ստանում կազմակերպությունում իրականացվողաշխատանքներիու խնդիրներիխմբավորումը, առանձնացումը ն այնպիսի օղակների ու բջիջների ձեավորումը, որոնք հնարավորություն կտան առավել արդյունավետ օգտագործել մասնագիտացմանառավելությունները, ձնավորել կառավարմանհստակ գործող համակարգ: Կազմակերպության տրոհումը կազմակերպական առումով առանձնացված հատվածների/բլոկների/, բաժանմունքների, ստորաբաժանումներիկամ օղակների, կոչվում է դեպարտամենտացում, որի հիմքի վրա էլ ձնավորում են արտադրականու կառավարման կազմակերպական կառուցվածքները, ընդ որում, ինչպես արդեն նշվել է, նախ ձեավորվում է արտադրականկառուցվածքը, որի հիման վրա էլ` կազմակերպականկառուցվածքը: Դեպարտամենտացմանընթացքում հաշվի են առնվում մի շարք այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են` իրականացվող խնդիրների կապն ու հաջորդականությունը, տեղաբաշխումը, կառավարելիությաննորման, հրամանների շղթանն այլն: Արտադրության /ծառայության մատուցման/ խնդիրների /աշխատանքների/ խմբավորումը/առանձնացումը/ իրականացվումէ հիմնականումերկու ուղղությամբ՝ ըստ արտադրականգործընթացին ըստ տեխնոլոգիայի /տե՛ս գլուխ 19/: Ներկայումս կառավարման կազմակերպականկառուցվածքներիձեավորման գործընթացում առանձնացվում են դեպարտամենտացմանհետնյալ հիմնական մոտեցումները |1, էջ 317). 1.

Ֆունկցիոնալ մոտեցում: Աշխատակիցներըմիավորվում են բաժիններում՝ ըստ գործունեության տեսակների /ճարտարագիտականբաժին կամ հաշվապահություն/ ն որակավորման:

2.

Դիվիզիոնալ մոտեցում: Բաժինները խմբավորվում են ստորաբաժանումներում՝ ըստ թողարկվող արտադրատեսակների,ծրագրերիկամ աշխարհահիմք է ոչ այնքան նմագրական ընդհանրության: Դեպարտամենտացման ու հմտության բազմազանությունը /այլանությունը, որքան ունակության զանությունը/: Մատրիցային մոտեցում: Փոխլրացնող ֆունկցիոնալ ն դիվիզիոնալ հրամաններիշղթաների համագոյակցումը, երբ աշխատակիցներըհաշվետու են երկու անմիջականպետերի: Թիմային մոտեցում: Յուրահատուկ խնդիրների կատարման ն բաժինների գործունեությունը կոորդինացնելու համար կազմակերպություններում ստեղծվում են թիմեր, որոնք թափանցում են բոլոր մակարդակները՝ նախագահի գրասենյակից մինչն արտադրամասերը:

3.

4.

հիմնակ

ԳԼՈՒԽ

5.

7.

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄ

Ցանցային մոտեցում: Կազմակերպությունը «սեղմվում է»: Կենտրոնական տեղը զբաղեցնում է բրոկերը՝ հեռահաղորդակցման տեխնոլոգիաներիօգնությամբ կապ պահպանելով «կենսական» ֆունկցիաներ իրականացնող բաժինների հետ: Բաժինները լրիվ ինքնուրույն են ն բլոկների ծառայությունները վճարվում են շահույթից` պայմանագրով: Բաժինները կարող են տեղաբաշխվածլինել աշխարհի ցանկացած կետում:

Ելնելով դեպարտամենտացման ընտրված տարբերակից` կազմակերպական կառուցվածքներըն կազմակերպությունը, ամբողջությամբվերցրած,բաժանվում են երկու խմբի՝ մեխանիստականն օրգանական կամ ճկուն: Մեխանիստական են համարվում այն կառուցվածքներըկամ կազմակերպությունները, որում ընդգրկված ստորաբաժանումները լուծում են առանձին, հեշտ ձնականացման ենթակա նեղ խնդիրներ: Կապը մյուս ստորաբաժանումների հետ թույլ է, դժվարությամբ են հարմարվում փոփոխություններին: Օրգանական /ճկուն/ են համարվում այն կառույցները, որոնցում ձնականացված կանոններն ու ընթացակարգերը օգտագործվում են թույլ կամ չափավոր: Մեծ է ստորաբաժանումներիինչպես ինքնուրույնությունը, այնպես էլ պատասխանատվությունը: Նրանք արագ են հարմարվում ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին միջավայրում տեղի ունեցող փոփոխություններին: Կազմակերպական կառուցվածքների ձնավորման վրա ազդում են մի շարք գործոններ,որոնց թվին են դասվում` նպատակները, կառավարմանգործառույթները, սկզբունքներն ու մեթոդները, կառավարման կադրերն ու տեխնիկան, աշխատանքի գիտականկազմակերպման մակարդակը,լիազորություններն ու պատասխանատվությունըն այլն: Բայց կազմակերպական կառուցվածքի թե՛ առանձին տարրերի /օղակների, բջիջների, հարթությունների/ ն թե՛ ընդհանրապես ամբողջ կառուցվածքիձնավորման վրա ուղղակիորեն ազդում են երկու գործոններ` ղեկավարի պաշտոնական ենթակաների քանակը ն կառավարման հարթությունների երկարությունը, աստիճանների քանակը: Առաջին դեպքում ձնավորվում է կառավարելիության նորման, երկրորդ դեպքում՝ հրամանների շղթան: Դեռնես հնագույն ժամանակներումհաստատվել է այն սկզբունքը, որ մեկ ղեկավարի ուղղակի ենթակայության տակ կարող են գտնվել միայն սահմանափակ քանակությամբ անձինք: Ավելին, այդ սկզբունքը ստացել էր գործնական կիրառում: Այսպես,Տիգրան Մեծի ժամանակ բանակում ընդունված էր տասնապետ,հարյուրաբանակում կառավապետ, հազարապետ հրամանատարականկազմը: րելիության նորման հավասար էր տասի: Ներկայումս էլ տեսաբանների մեծամասնություննայն կարծիքին է, որ կառավարելիությաննորման տատանվում է դրա շրջանակներում: Կառավարելիության նորմայի մեծությունը, որով էլ որոշվում է կառավարման օղակների ու բջիջների կազմը, պայմանավորվածէ ղեկավարիաշխատանքի բնույթով ն կազմակերպությունում իրականացվող գործընթացներով: Թեն կառավարմանգիտության տեսաբաններըարդեն անդրադարձել էին այդ հարցին, երբ որոշակի հաջողություններ էին ձեռք բերվել հոգեբանության ն ֆիզիոլոգիայի ասպարեզներում, 1933 թ. Վ. Ա. Գրեյկյունասի հետազոտությունները հանգեցրին այն մտքին, որ կառավարելիության նորման ուղղակիորեն առնչվում է ղեհաղորկավար ենթակա փոխհարաբերություններինն դրանցով պայմանավորված դակցմանգործընթացին|4, էջ 132) .

Փաստորեն,

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Գրեյկյունասը կարողացավ ապացուցել, որ ղեկավար-ենթակա փոխհարաբերություններում հաղորդակցումների քանակն ավելի մեծ է, քան պատկերացնում են ղեկավարների մեծամասնությունըն ուղիղ համեմատականչէ ենթակաների թվին: Միաժամանակ, նա ուշադրություն դարձրեց այն հանգամանքին, որ ղեկավար-ենթակա հաղորդակցումները ուղիղ գծով չեն սահմանափակվում:Նրա հաշվարկներով, 3 ենթակաների առկայության դեպքում ուղիղ հաղորդակցումների քանակը հավասար է 10-ի, 5 ենթակաների դեպքում՝ 41-ի, 10 ենթակաների դեպքում՝ 1068-ի: Հնարավոր հաղորդակցումների քանակը հավասար է, համապատասխանաբար՝ 3-ի դեպքում՝ 18-ի, 5-ի դեպքում՝ 100-ի, 10-ի դեպքում` 5210-ի: Եթե ենթակաների քանակը ավելանում է ընդամենը երկուսով ն կազմում 12, ապա այդ թիվը արդեն հավասարվում է 24708-ի: Հաշվի առնելով մարդու, անհատի հնարավորությունները՝ հեղինակը գտնում էր, որ կառավարելիության նորման պետք է տատանվի 4-ից 8-ի սահմաններում: Համարյա նույնն էին պնդում դասական դպրոցի ներկայացուցիչները, իսկ ժամանակակիցհետազոտությունները հանգեցրին այն եզրաավելի մեծ սահկացության, որ կառավարելիության նորման ունի տատանման մաններ պայմանավորվածմասնագիտացման մակարդակով, կատարվող աշխատանքների բարդությամբ, կադրերի որակավորմամբ, կառավարման տարբեր հարթություններում իրականացվող գործընթացներովն այլ գործոններով: Անփոփոխ է միայն այն, որ նույն կազմակերպությունների կառավարման բարձր հարքություններում այդ նորման ավելի փոքր է, քան ցածր հարթություններում: Այսպես, եթե միջին չափերի կազմակերպության ղեկավարի ենթակայության տակ գտնվում է 2 -6 աշխատող, ապա վարպետի ենթակայության տակ են մինչն 15 ն ավելի բանվոր: Կառավարելիության նորման զգալիորեն տատանվում է նան ըստ գործունեության ոլորտների: Նյութական արտադրության ոլորտում, որտեղ մասնագիտացումն ավելի նեղ է, նորմաներն ավելի փոքր են, քան սպասարկման ոլորտում: Կառավարելիության նորմայի վրա ազդում են մի շարք գործոններ, որոնց թվին են դասվում. ենթակաների կողմից իրականացվող խնդիրների նմանությունը, միատարՎ. Ա.

-.

րությունը, "կայունությունը,

աշխատողի կողմից իրականացվող խնդիրների բարդությունը, առաջադրված խնդիրների, դրանց իրականացման համար սահմանված լիազորությունների ու պատասխանատվությանհստակությունը, կանոնադրությունների, հրահանգների, կանոնների ընթացակարգի առկայությունը, աշխատատեղերի տեղաբաշխումը, կոմունիկացիաներըՆեայլն: կառավարելիության նորմայի վրա մեծ ազդեցություն են ու տեխնոլոգիան: .Ջ.Վուդվորդի գործում արտադրական գործընջացն է |5, էջ 317): աղյուսակը հետազոտությունների արդյունք ներկայացվող -.

-

-.

Միաժամանակ

Կառավարելիության նորման կազմակերպականաստիճանակարգի տարբեր օղակների ն արտադրության տիպերի համար

Կազմակերպության մակարդակը Վերին մակարդակ Ստորին ճակարդակ

ՀՎատային

արտադրություն

Զանգվածային

արտադրություն

Փորձնական արտադըություն

ԳԼՈՒԽ

7.

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄ

Կառավարման կազմակերպական կառուցվածքների ձնավորման վրա ազդող հաջորդ հիմնական գործոնը հրամաններիշղթան է: Գծային լիազորությունների բաշխման հետնանքով ձնավորվում են կառավարման աստիճանակարգը ն հրամանների շղթան: Յուրաքանչյուր հարթության /ստո-

րաբաժանման/գծային ղեկավար ընդունում է որոշումներ, ձեակերպում հրամաններ ն հաղորդում հաջորդ հարթության գծային ղեկավարներին, որոնց համար այդ հրամաններիկատարումը պարտադիրէ: Ելնելով ստացվածհրամաններից /առաջադրանքներից/ենթակա հարթության գծային ղեկավարներն, իրենց հերթին, ընդունում են որոշումներ, ձնակերպում հրամաններ ն հաղորդում հաջորդ հարթության՝ իրենց ենթակայության տակ գտնվող գծային ղեկավարներին: Այդ գործընթացնընդգրկում է կառավարմանամենաբարձր հարթությունից մինչն բանվորական աշխատատեղերն ընկած բոլոր հարթություններն ու օղակները՝ ձնավորելով հրամանների սահող շղթան: Կազմակերպական կառուցվածքներըձնավորելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել, որ ինչքան մեծ է հարթությունների թիվը, ինչքան երկար է հրամանների շղթան, այնքան մեծ է վերից վար հաղորդվող տեղեկատվության համար պահանջվող ժամանակը ն նրա խեղաթյուրման հավանալանությունը: Եթե դրան ավելացնենք, որ հետադարձ կապի ապահովումը պահանջում է հաճապատասխանտեղեկատվության հակառալլ հոսք` ներքնից վերն, պարզ կդառնա կառավարման հարթությունների քանակի ն դրան համապատասխանհրամաններիշղթայի երկարության սահմանափակման անհրաժեշտությունը: Կառավարման հարթությունների քանակի ն հրամաններիշղթայի երկարության հստակ որոշված սահմաններ գոյություն չունեն, ն յուրաքանչյուր կազմակերպություն ինքն է ընդունում համապատասխանորոշում: Ա. Ֆայոլի կարծիքով, կազմակերպական կառուցվածքներըձնավորելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել կառավարելիության նորման ն դրան համապատասխան ձնավորվող կառավարման հարթությունների քանակը: Այսպես, եթե յուրաքանչյուր ընդամենը 4 ենթակա, որոնցից վերադաս գծային ղեկավար պետք է ունենա յուրաքանչյուրին պետք է ենթարկվի 15 բանվոր, ապա կառավարման6 հարթության դեպքում կազմակերպությունում ընդգրկված բանվորների թիվը կկազմի 61640 մարդ: Եթե հարթությունների թիվը կրկնապատկվի, ապա բանվորներիթիվը կանցնի 250 միլիոնից: Վրամանների շղթան կազմակերպության ղեկավարից մինչն անմիջական կատարողը պետք է լինի հնարավորին չափ կարճ ն չգերազանցի 5 6 հարթությունները: Նույնիսկ ամենանեղ մասնագիտացվածկազմակերպություններում հարթությունների թվի հետագա ավելացումը հանգեցնում է բացասականհետնանքների խախտելովհաղորդակցման ողջ գործընթացը |5. էջ 1:39): Կառավարման կառուցվածքների ձնավորման վրա ազդող հաջորդ գործոնը լիազորություններն են: Կազմակերպության գործունեության իմաստն այն է, որ արտաքին միջավայրից ստացվում են ռեսուրսներ, իրականացվում է դրանց ձենափոխումը,ն արտաքին միջավայր է վերադարձվում ստացվածարդյունքը: Կառավարման կառուցվածքներըձնավորելիս առաջնահերթ նշանակություն է ստանում լիազորությունների բաշխումը ինչպես առանձին աշխատողների, այնպես էլ ստորաբաժանումներիմիջն: Լիազորություն ասելով հասկացվում է որոշակի խնդիրների իրականացման համար անհրաժեշտ ռեսուրսների, այդ թվում նան`՝ աշխատանքային, ինքնուրույն օգտագործմանսահմանափակիրավունք, իսկ վերջինս նշանակում է, որ տնօրինու՛

-

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

թյան տակ գտնվող ռեսուրսները կարող են օգտագործվել միայն կազմակերպության առջն դրված նպատակների ու խնդիրների իրականացման համար: Լիազորությունները ենթակա են պատվիրակման: «Պատվիրակումը, որպես տերմին, որն օգտագործվում է կառավարման տեսությունում, նշանակում է խնդիրների ն իրավասությունների հանձնում անձի, որն իր վրա է վերցնում դրանց իրականացման պատասխանատվությունը» |5, էջ 308|: Պատվիրակման միջոցով ղեկավարը, կազմակերպության նպատակներն իրականացնելու համար անհրաժեշտ խնդիրները բաշխում է աշխատողների միջն՝ նրանց փոխանցելով անհրաժեշտ լիազորություններ: Եթե կոնկրետ խնդիրը/խնդիրները ն դրանց իրականացման համար անհրաժեշտ լիազորությունները չեն բաշխվում, նշանակում է ինքը՝ ղեկավարը, պետք է իրականացնի դրանք: Լիազորությունները սահմանվում են ոչ թե անհատի, այլ աշխատատեղի, պաշտոնի համար: Բայց քանի որ լիազորությունը փոխանցել հնարավոր է միայն այն դեպքում, երբ պաշտոնը զբաղեցնում է որոշակի աշխատող կամ անհատ, հաճախ ստեղծվում է այն տպավորությունը, թե լիազորությունը տրված է որոշակի մարդու: Մինչդեռ, երբ տվյալ անհատը փոխում է իր պաշտոնը կամ աշխատատեղը, զրկվում է ունեցած լիազորություններից: Ռեսուրսների տնօրինման լիազորությունը կառավարման վերին հարթության մենաշնորհն է, ն բնական է, որ լիազորությունների փոխանցումը իրականացվում է վերնից ներքն՝ ըստ կառավարման հարթությունների: Կազմակերպական լիազորությունների վերից վար փոխանցման ընդունված դասական համակարգն ունի հետնյալ տեսքը.

Մասնավոր ՍահմանաԱ

|թ|

դրություն

օրենքներ

Բան-

ներ վորներ

Ա---|

|

սեփականության թ.

ինստիտուտ

Ստորին

հարթության

|Փ--

Տնօրենների

Նախա Բացնե՞ խորհուրդ տարոր

լթ»

Միջին հար-

Վերին հար-

ղե /Վ---| թության ն ղե-

ղե թության ն ղե-

ղեկավարներ կավարներ

Գա

կավարներ

Լիազորությունների բաշխման ժամանակկարնոր է որոշակի պաշտոնին տրվող լիազորության հստակ սահմանումը, որը ելնում է կազմակերպության ներսում իրականացվող քաղաքականությունից ն իր արտահայտությունն է գտնում մշակվող կանոններում, ծառայողական հրահանգներում ն հանդիսանում է կառավարման կազմակերպականկառուցվածքների ձնավորման հիմնահարցերից մեկը: Լիազորության սահմաններն աստիճանաբար նեղանում են կառավարման ցածր հարթություններում, սակայն նույնիսկ ամենաբարձրհարթության ղեկավարության լիազորությունները սահմանափակ են: Լիազորությունների փոխանցմանը զուգահեռ, որոշվում է ռեսուրսների տնօրինման իրավունք ունեցող անհատների պատասխանատվությունը: «Պատասխանատվություն» ասելով հասկացվում է առաջադրված խնդիրները կատարելու պարտավորությունը ն դրանց իրագործմանհամար հաշվետու լինելը:

ՉԼՈՒԽ

7. ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄ

Փաստորեն, անհատը, դառնալով կազմակերպության անդամ, պարտավորուբավարար մակարդակով իրականացնել բոլոր այն խնդիրները, թյուն է ստանձնում որոնք նախատեսվածեն կոնկրետ պաշտոնի/աշխատատեղի/կանոնակարգով, որի համար էլ նա հատուցում է ստանում: Պատասխանատվություն նշանակում է, որ աշխատողը հաշվետու է նրան, ով իրեն է փոխանցել լիազորությունը: Ի տարբերություն լիազորության, պատասխանատվությունըփոխանցման ենթակա չէ: Ղեկավարը չի կարող ազատվել պատասխանատվությունից՝այն հանձնարարելով ենթականերին: Որպես կանոն, կազմակերպության բարձր հարթության ղեկավարները, վերջին հաշվով, ամբողջությամբ պատասխանատու են այն գործընթացների համար, որոնք իրականացվումեն կազմակերպությունում: Եվ հենց պատասխանատվությանծավալով էլ պայմանավորվածէ ղեկավարների բարձր աշխատավարձը: Կազմակերպության ներսում փոխանցվող լիազորությունների սահմանները խիստ փոփոխական են ն պայմանավորվածայն խնդիրներով, որոնց իրականացման հաճար դրանք տրվում են: Լիազորությունների սահմաններն ու բովանդակությունն էլ պայմանավորում են դրանց բնույթը, որը ն հնարավորություն է տալիս տարբերել գծային ն շտաբային լիազորությունները: Գծային են համարվում այն լիազորությունները, որոնք անմիջաբար ղեկավարից փոխանցվում են ենթակային, իսկ այնուհետն՝ մյուս ենթականերին: Գծային լիազորությունները ղեկավարին տալիս են օրինական իշխանություն ենթակաների նկատմամբ: Միաժամանակ, գծային լիազորություններով օժտված ղեկավարն իրավունք ունի որոշումներ ընդունել ն ինքնուրույն գործել իր ենթակայության տակ գտնվող ստորաբաժանումներիշրջանակներում`առանց համաձայնեցնելու դրանք վերադասիհետ: Գծայինլիազորություններով է պայմանավորվածմիանձնյա կառալիազորուվարման սկզբունքը, համաձայն որի՝ յուրաքանչյուր աշխատող /ենթակա/ թյուն կարող է ստանալ միայն մեկ անձի կողմից ե պատասխանատու լինել միայն նրա առջն: Միաժամանակ, գծային լիազորությունները հնարավորություն են տալիս հստակեցնել ղեկավար-ենթակա հարաբերությունները: Ենթական միշտ գիտի, թե ումից է ստացել լիազորությունը ն ում առջն է անձնական պատասխանատվություն կրում: Այստեղ գործում է «իմ վասալի վասալը իմ վասալը չէ» սկզբունքը: Գծային լիազորություններն ուղղակիորեն առնչվում են կառավարման հարթությունների հետ, ձնավորում դրանք: Ի տարբերություն դրա, շտաբային իրավասությունները առնչվում են կառավարման օղակների, ստորաբաժանումների հետ՝ ձնավորելով կառավարման ապարատը /շտաբը/: «Շտաբ» հասկացությունը փոխառվածէ զինվորական տերմինաբանությունից: Հին ժամանակներում աշխատանքի հստակ բաժանումը ն գործողությունների կոորդինացման անհրաժեշտությունը առավել ցայտուն էին դրսնորվում հատկապես բանակում: Առաջին անգամ «շտաբ» հասկացության հիշատակության հանդիպում ենք Ալեքսանդր Մակեդոնացու, իսկ այնուհետն՝ հռոմեական բանակի առնչությամբ, որի կառուցվածքը զարմանալիորեն նման է ժամանակակից բանակի կառուցվածքին: Ալեքսանդր Մակեդոնացու բանակում բարձրաստիճանսպաները բաժանվում էին երկու խմբի: Մի խումբը ուղղակի իրականացնում էր զինվորական ստորաբաժանումներիհրամանատարությունը, օժտված էր գծային լիազորություններով: Մյուս խումբը մշակում էր ռազմավարությունը, օգնում հրամանատարներին ճիշտ կողմնորոշվել մարտիդաշտում: Երկրորդ խմբի բարձրաստիճանսպաներիցէլ

մենեջմենթ

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ձնավորվում էր բանակի շտաբը, որը կատարում էր ռազմավարության պլանավորման գործառույթըն բանակի կառավարման ապարատի դերը: Նույնիսկ շտաբում ընդգրկվածբարձրաստիճան սպաները զրկված էին գծային լիազորություններից: Եթե գծային լիազորությունները միանշանակ են, ապահովում են օրինական իշխանություն կառավարման գործընթացներում, ապա շտաբային լիազորության սահմանները բավականին ընդարձակ են ն, որպես կանոն, որոշվում են գծային ղեկավարի կողմից: Շտաբային լիազորությունների ծագումը հետնանք է այն բանի, որ գծայինլիազորությունները չեն բավարարում կազմակերպության,հատկապեսժամանակակից կազմակերպության կառավարճան պահանջները: Գծային ղեկավարի գործունեությունը, ժամանակակից ըմբռնմամբ, ուղղակիորեն առնչվում է կազմակերպության թողարկած ապրանքի կամ ծառայության ստեղծմանը ն իրացմանը, իսկ դա ներառում է ամենատարբերբնույթի խնդիրների հսկայական ծավալ, որ գծային ղեկավարը ի վիճակի չէ միայնակ լուծել: Ձնավորվում են կառավարման ապարատներ/շտաբներ/, որոնք կոչված են օգնելու գծային ղեկավարներին՝արդյունավետ իրականացնել իրենց գործունեությունը: Ներկայումս գործող կառավարման ապարատներում ձնավորվում են շտաբային լիազորությունների հետնյալ հիմնական տարբերակները. /ստորաբաժանումը/ իրականացնում է ՍՆորհրդատվական ապարատը խորհրդատվություն այն ժամանակ, երբ գծային ղեկավարը դիմում է իրեն: Այս դեպքում գծային ղեկավարն է որոշում, թե երբ ն ինչ խորհրդատվությունէ պահանջվում: Նա կարող է որոշակի հարցեր լուծելիս ոչ միայն չօգտվել ապարատի ծառայությունից, այլն նույնիսկ նրան տեղյակ չպահել ընդունված որոշման մասին: Օրինակ՝ հոգեբանական ծառայությունը/ստորաբաժանումը/,որը կոչված է կազմակերպության ներսում ուսումնասիրելու ն կարգավորելու անձնական ու խմբային փոխհարաբերությունները: Ունենալով միայն խորհրդատվական լիազորություններ, ստորաբաժանումը ստիպված է լինում շատ ժամանակ վատնել` իր ծառայության /առաջարկների/ անհրաժեշտությունն ու արդյունավետությունը ապացուցելու համար, իսկ գծային ղեկավարները հաճախ նրանց են դիմում միայն այն դեպքում, երբ արդեն առաջացել են որոշակի հակասություններկամ ծագել կոնֆլիկտներ: Պարտադիր համաձայնեցման, երբ գծային ղեկավարները որոշակի խնդիրներ լուծելիս պետք է անպայման քննարկեն կառավարման ապարատի կամ դրա որոշակի ստորաբաժանմանհետ: Այս դեպքում, մինչն որոշման ընդունումը, կազմակերպվում է հարցի քննարկումը, բայց դա չի նշանակում, որ գծային ղեկավարը զրկվում է ինքնուրույն որոշում ընդունելու իրավունքից: Խորհրդակցելուց հետո գծային ղեկավարը կարող է կա՛մ ընդունել ապարատի առաջարկը, կա՛մ ընդունել սեփականորոշում: Այսպես, գծային ղեկավարը, նախքան թողարկվող արտադրանքի տեսականու ն քանակի մասին որոշում ընդունելը, պարտադիրկարգով պետք է խորհրդակցի մարքեթինգի ե շուկայի ուսումնասիրմանն առնչվող ապարատի այն ստորաբաժանումների հետ, որոնք իրականացնումեն շուկայի գնահատումը: Զուգահեռ, որը որոշման ընդունման գործընթացում ենթադրում է ինչպես գծային, այնպես էլ կառավարման ապարատի /կամ կոնկրետ ստորաբաժանման/ պարտադիրհամաձայնությունը: Վիմնականում այդ իրավասություններըկառավարման ապարատին տրվում են հսկողությունը ուժեղացնելու նպատակով: Բոլոր գործող օրենքները օրինական ուժ են ստանում միայն այն դեպքում, երբ հավանության են արժանանում թե՛ Ազգային ժողովի ն թե՛ Դանրապետության նախագահի կողմից, իսկ կազմակերպություններում խոշոր ֆինանսական գործարք `

-`

-

-

-.

ԳԼՈՒԽ

7. ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄ

կատարելիս հաճախ պարտադիրկերպով պահանջվում է առնվազն երկու ստորագրության առկայություն: Ֆունկցիոնալ, երբ կառավարման ապարատինկամ նրա ստորաբաժանմանը կոնկրետ խնդիրների լուծման համար տրվում եմ գծային լիազորություններ: Կազմակերպություններումաշխատողների որոշ խմբերի, հատկապես բանվորներին աշխատանքի ընդունելու հետ կապված բոլոր գործողությունները, սկսած ընտրությունից մինչն հրամանագրում, իրականացնում է կադրերիբաժինը: Բնական է, որ հատկապես խոշոր կազմակերպության ո՛չ տնօրենը, ոչ էլ փոխտնօրենը ի վիճակի չեն անձամբ զբաղվելու այդ հարցով: Կառավարմանապարատիառանձինստորաբաժանումներունեն իրենց ներքին խնդիրները,որոնք լիազորությունների բաշխման հիմք են: Ստորաբաժանման շրջանակներում ղեկավարը, թեպետ չունի գծային լիազորություններ կազմակերպության շրջանակներում, իր ղեկավարած ստորաբաժանմանհամար ձեռք է բերում գծային լիազորություններ: Դա կարնոր է այն ստորաբաժանումներիհամար, որոնցում ձնավորվում են կառավարման հարթություններ: Կառավարման ապարատինտրվող լիազորությունների միջոցով կարգավորվում են հարաբերությունները գծային ղեկավարների ն շտաբային աշխատողների միջն, վերջնականորենձնավորվում է կազմակերպության վարչակառավարչական -

ապարատը:

Վարչակառավարչական ապարատի ձնավորման հիմքում ընկած է դեռես դարասկզբին Մաքս Վեբերի կողմից առաջարկված կառավարման ռացիոնալ բյուրոկրատիայի տեսությունը, որը համարվում է մարդկային մտքի ամենաօգտակար նվաճումներից մեկը |3, էջ 333): Ըստ Վեբերի,կառավարման բյուրոկրատական ապարատիհիմքում ընկած են. -.

-.

-.

-.

աշխատանքիհստակ բաժանումը, որը հանգեցնում էբարձր որակավորման մասնագետներիառկայության՝յուրաքանչյուր պաշտոնում,

կառավարման հարթությունների աստիճանակարգը, որի շրջանակներում յուրաքանչյուր ստորադաս հարթություն հսկվում է վերադասի կողմից ն ենթարկվում նրան, ձեական կանոնների ն ստանդարտներիփոխկապակցվածհամակարգիառկայությունը, որն ապահովում է աշխատողների կողմից իրենց պարտականությունների միանման կատարում ն առանձինխնդիրներիկոորդինացում, ձնական անդեմությունը /առանց անձնական մոտեցման դրսնորման/, որով պաշտոնատարանձը կատարում է իր պարտականությունները,

աշխատանքի ընդունում որակավորման պահանջներին խիստ համապատասխան, ծառայողների պաշտպանվածությունը կամայական հեռացումներից: Մ. Վեբերը այս սկզբունքներով ձենավորված կառավարման ապարատը համարում էր արդյունավետ, ենթադրելով, որ բյուրոկրատիայի կողմից ընդունված որոշումներն ունեն օբյեկտիվ բնույթ: Նա գտնում էր, որ ինչպես սեփականատիրոջ, այնպես էլ ծառայողների քմահաճույքները չպետք է հակասության մեջ մտնեն կազմակերպությաննպատակների հետ: Կառավարման ապարատիններկայացվող` Մ. Վեբերի ձնակերպած պահանջներին բնորոշ է աշխատանքի խիստ նեղ մասնագիտականբաժանումը, կառավարման զարգացած աստիճանակարգը ն դրան համապատասխան հրամանների շղթան, վարքագծի մեծաքանակ կանոնների ն նորմաների առկայությունը: Այն ուղ-.

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ղակիորեն առնչվում է կազմակերպականկառուցվածքի ձնավորման տարրերին՝ լիազորությունների հստակ ձնակերպմաննու պատասխանատվությանը: Կառավարմանժամանակակից ապարատներըբազմազան են, իրականացնում են ամենատարբեր խնդիրներ, ն յուրաքանչյուր կազմակերպություն ինքն է որոշում իր կառավարման ապարատի գործունեության կարգը, գործառույթները:Բայց ժամանակակիցկառավարման ապարատներնունեն նան որոշակի ընդհանրություններ, որոնք էլ հնարավորություն են տալիս դրանք դասակարգել ըստ հետնյալ խմբավորումների՝խորհրդատվական,սպասարկողն անձնական ապարատներ: Խորհրդատվական ասլյարատը ձնավորվում է այն ժամանակ, երբ անհրաժեշտ է լուծել այնպիսի խնդիրներ, որոնք պահանջում են հատուկ մասնագիտականգիտելիքներ: Ժամանակավոր կամ մշտական հիմունքներով հրավիրվում են մասնագետներ, որոնք օգնում են գծային ղեկավարներինն ձեավորում խորհրդատվական ապարատը:

Խորհրդատվական ապարատի պարտականությունների մեջ է մտնում գծային ղեկավարներին մասնագիտական օգնություն ցույց տալը, եթե կա դրա անհրաժեշտությունը: Գծային ղեկավարն ինքն է որոշում` երբ ն ինչպես օգտվել խորհրդատվական ապարատիծառայություններից: Խորհրդատվականապարատներըլայն կիրառություն են գտնում այն դեպքում, երբ կազմակերպություններում իրականացվում են նոր, համեմատաբար բարդ արտադրատեսակների/ծառայությունների/նորագույն կամ հատուկ տեխնոլոգիաների յուրացում, ծագում են լուրջ իրավական պրոբլեմներ ն այլն: Այդ ապարատները հիմնականում ձնավորվում են համեմատաբար խոշոր կազմակերպություններում, իսկ մանր ու միջին կազմակերպությունները անհրաժեշտության դեպքում հաճախ գերադասում են օգտվել հաճապատասխան խորհրդատվականկազմակերպություններիծառայություններից: Սպասարկող ասպյարատը, որ ստացել է վարչակառավարչականապարատ անվանումը, ներկայումս համարյա բոլոր կազմակերպություններիկառավարմանկազմակերպական կառուցվածքի անբաժանելի մասն է: Եթե խորհրդատվականապարատները ձնավորվում են որոշակի հիմնահարցերի առկայության դեպքում, ապա սպասարկող ապարատը մշտական գործող մարմին է, հատուկ գործառույթներով, խնդիրներով ն համապատասխան լիազորություններով: Համարյա բոլոր գործող կազմճակերպություններում/բացառությամբ որոշ փոքր կազմակերպությունների/ ձնավորվել ն գործում են շուկայավարության, ֆինանսների, արտադրության /օպերացիոն/, պլանավորման, նյութատեխնիկականմատակարարման, կադրերի ն այլ ստորաբաժանումներկամ ծառայություններ: Անձնական ասպյարատը սպասարկողապարատիտարատեսակնէ, որը ձնավորում է գծային ղեկավարը: Այդ ապարատի պարտականությունըգծային ղեկավարի հանձնարարությունները կատարելն է: Ապարատի աշխատողները ձնական ոչ մի լիազորություն չունեն, բայց երբեմն մեծ ազդեցություն են ձեռք բերում այն բանի շնորհիվ, որ անընդհատ առնչվում են գծային ղեկավարի հետ, նրան մատուցում որոշակի ծառայություններ, տրամադրում անհրաժեշտ տեղեկատվություն: Գաճախ նրանք միջանկյալ օղակի դեր են կատարում գծային ղեկավարի ն սպասարկող ապարատիաշխատողների միջն ն ուղղակիորեն ազդում վերջիններիս գործունեության վրա: Շտաբային ապարատի վերը նշված տարբերակները կարող են հանդես գալ տարբեր միակցություններով ընդհուպ բոլորի միաժամանակյա առկայությունը կազմակերպական կառուցվածքում: Բացի դրանից, հնարավոր չէ խիստ հստակ սահմանազատում կատարել դրանց միջն, քանի որ, օրինակ, սպասարկող ապա148

9ԼՈՒԽ

7.

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄ

րատը միաժամանակ կարող է իրականացնել, ն նան խորհրդատվական գործառույթներ:

ամենից հաճախ իրականացնում է,

Կառավարմանկազմակերպականկառուցվածքների ն մասնավորապես կառավարճան ապարատներիձնավորումն ուղղակիորեն առնչվում է լիազորությունների բաշխմանը: Ինչպես արդեն նշվել է, լիազորությունները բաշխվում են վերից վար սկզբունքով, քանի որ լիազորությունները կենտրոնացվածեն կառավարման վերին հարթությունում ն վերջիններս են իրավասու ընդունել կառավարչականորոշումներ: Փոքր կազմակերպություններում բոլոր կառավարչականորոշումները կարող են ընդունվել ղեկավարի կողմից, իսկ դա նշանակում է, որ լիազորություններն ամբողջությամբ կենտրոնացվածեն: Կազմակերպության զարգացմանը (աճին) զուգընթաց, սկսվում է դեպարտամենտացման գործընթացը:Այդ գործընթացումառանձնահատուկ նշանակություն են ստանում աշխատանքի հորիզոնական ն ուղղահայաց բաժանումը, ն այն հարցը, թե հ՛նչ խնդիրներ է լուծում կամ լուծելու յուրաքանչյուր կառուցվածքայինստորաբաժանում (պաշտոնական անձ), ի՛նչ մակարդակներ են ձնավորվելու, որտեղ ն ի՛նչ որոշումներ են ընդունվելու, ի՛նչ լիազորություններ են ունենալու կառուցվածքային ստորաբաժանումները: Ընդ որում, պետք է հաշվի առնել, որ կառուցվածքայինստորաբաժանումներին անհրաժեշտ է տրամադրել լիազորությունների առնվազն այնպիսի ծավալ, որը վերջիններիսհնարավորությունտա լուծել առաջադրվածխնդիրները: Կախված կառուցվածքային ստորաբաժանումներին հատկացված դերից, նրանց տրամադրված լիազորությունների ծավալից` կազմակերպությունները բաժանվում են երկու խմբի՝ կենտրոնացվածն ապակենտրոնացված: Այս բաժանումը պայմանական է, քանի որ լիազորությունները, ինչպես նան կազմակերպություններըչեն կարող լինել ամբողջովինկենտրոնացված(բացառությամբ ամենափոքրերի)կամ ապակենտրոնացված: Հարցն այն է, թե որտեղ ն ինչպես են բաշխվում լիազորությունները, որտեղ ն ինչպես են ընդունվում կառավարչական որոշումները, լիազորությունների ողջ ծավալի ո՛ր մասն է պատվիրակվում միջին ու ստորին մակարդակներինկամ կառուցվածքայինստորաբաժանումներին: Այն կազմակերպությունները, որոնցում լիազորությունների, ինչպես նան կառավարչական որոշումներ ընդունելու իրավասության գերակշիռ մասը պահպանվում է վերին հարթությունում, կոչվում են կենտրոնացված,ն հակառակը, երբ լիազորությունների մեծ մասը պատվիրակվում են միջին ն ստորին հարթությունների կառուցվածքայինստորաբաժանումներին՝ ապակենտրոնացված: Մի բան ակնհայտ է. ժամանակակից,հատկապեսխոշոր, կազմակերպություններում կենտրոնացումն անիմաստ է, եթե չասենք անհնարին: Ըստ Հեյգի, կենտրոնացումը բնորոշվում է որպես «խմբերի ռազմավարական որոշումների ընդունման մասնակցության մակարդակին տարատեսակների հարաբերությունը կազմակերպությանխմբերի ընդհանուր քանակին: Որքան մեծ է խմբերի մասնակցության մակարդակը իշխանությունում, այնքան փոքր է կենտրոնացումը» |6, էջ 133): Կենտրոնացման ու ապակենտրոնացման ճիշտ հարաբերակցության սահմանումը կազմակերպական կառուցվածքների ն ընդհանրապես կազմակերպության արդյունավետգործունեության ապահովման հիմնականերաշխիքներից մեկն է: Կենտրոնացման ն ապակենտրոնացմանգործընթացիվրա ազդում են մի շարք գործոններ,որոնց թվին են դասվում աշխատանքիբաժանման մակարդակը,անվա149

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

նացանկի ընդլայնումը, նոր ոլորտներ թափանցելու անհրաժեշտությունը, կազմակերպությունների ընդլայնումը (ըստ ծավալի ու տարածության),կառուցվածքային ստորաբաժանումներիինքնուրույնության ձգտումը, արտաքին միջավայրի փոփոխությունները ն այլն: Ըստ ընդհանուր ճանաչում գտածմոտեցման՝ կենտրոնացմանու ապակենտրոնացման մակարդակըբնորոշվում է հետնյալ փոփոխականներիօգնությամբ. որոշումների քանակը, որոնք ընդունվում են կառավարման ստորադաս մակարդակներում, ստորադաս մակարդակներում ընդունվող որոշումների կարնորությունը, հսկողության իրականացման աստիճանը |3, էջ 349): Քսաներորդ դարի երկրորդ կեսերից շեշտը դրվեց ապակենտրոնացմանվրա: Անդրադառնալովայդ հարցին, Փ. Դրաքերը նշում է. «Կազմակերպական կառուցվածքը պետք է համապատասխանիհետնյալ սկզբունքներից մեկին (կամ երկուսին միաժամանակ). նա պետք է ցանկացածհնարավորությանդեպքում գործի դնի ֆեդերալ ապակենտրոնացմանսկզբունքը... Այնտեղ, որտեղ դա հնարավոր չէ, պետք է օգտագործել ֆունկցիոնալ ապակենտրոնացմանսկզբունքը...» 7, էջ 208): Կենտրոնացման ն ապակենտրոնացման գործընթացում առանձնահատուկ նշանակություն է ստանում գծային լիազորությունների պատվիրակումը, որի հետնանքով ձնավորվում են կառավարման մակարդակները, կազմակերպության շրջանակներում ստեղծվում ինքնուրույն կառուցվածքային (արտադրական, տարածքային ն այլն) ստորաբաժանումներ, որն էլ, ըստ Դրաքերի, ֆեդերալ ապակենտրոնացում է ն որի հետնանքով ձնավորվում են դիվիզիոնալ կառուցվածքները: -

-

-`

( 7ջջ

կառուցվածքների տեսակները Կառավարման կազժակերապական

/

'

Կառավարման կառուցվածքի ձեավորման առանձին տարրերը գոյություն

ունեցելավելի վաղ ժամանակներում, քան ձնավորվել

են

բուն կառուցվածքները: Դրանք ցայտուն արտահայտվել հատկապես արտադրության ոլորտում, որտեղ աշխատանքի բաժանման դերն ավելի մեծ է: Անհատ գործարարը, նախ ազատվելով անմիջական ֆիզիկական քից, որը հանձնարարում է բանվորին/բանվորներին/, աստիճանաբարազատվում է նան արտադրության բուն գործընթացիհետ կապվածբոլոր գործողություններիցն իրեն վերապահում միայն կառավարման,մասնավորապես,որոշումների ընդունման հետ առնչվող աշխատանքները: Հետագայում, կազմակերպության գործունեության ընդլայնմանը զուգընթաց, նա ստիպվածէ լինում այդ աշխատանքները կամ դրանց մի մասը հանձնարարել ուրիշներին` ձեավորելով կառավարման որոշակի ապաեն

են

աշխատա

րատ:

Կառավարման ապարատի ձնավորման այս գործընթացը գոյություն է ունեցել անհիշելի ժամանակներից ն նույնությամբ իրականացվում է ներկայումս: Սակայն մինչն »օ« դարի սկիզբը, կառավարման գործընթացը,մասնավորապես` կազմակերպական կառուցվածքների ձնավորումը, ընթացել է հիմնականում առանց տեսական հիմնավորման: Կառավարման կազմակերպականկառուցվածքները կազմավորվում են կազմակերպության հիմնական նպատակների արդյունավետ իրականացման անհրա150

ԳԼՈՒԽ

7.

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄ

ժեշտ պայմաններ ստեղծելու համար ն պետք է հենվեն նրա կողմից ընդունված ռազմավարությանվրա: Ինչպես ռազմավարության,այնպես էլ դրան հաճապատասխան կազմակերպական կառուցվածքի ընտրությունը կազմակերպության ղեկավարի /բարձր հարթության/ մենաշնորհն է: Կառավարմանկառուցվածքները, ըստ դասական տեսության, պետք է մշակվեն վերնից ներքն սկզբունքով:(Նախ՝ կազմակերպության ղեկավարը պետք է կազմակերպությունում իրականացնի աշխատանքի բաժանումը, մասնատումը առանձին խոշոր ստորաբաժանումների՝ելնելով կազմակերպությանառջն դրված նպատակներից ն հիմնախնդիրներից: Աշխատանքի հորիզոնական բաժանման հետնանքով ձնավորվում է արտադրական /օպերացիոն/ կառուցվածքը:1Օրինակ, արդյունաբերական ձեռնարկություններում ձեավորվում են արտադրամասերնու տեղամասերը, որոշվում դրանց գտնվելու վայրը, արտադրական կապերը ն գործունեության այն տեսակներն ու խնդիրները, որ, ելնելով ընտրված ռազմավարությունից, պետք է իրականացնեն գծային ստորաբաժանումները: «՞. Դրանից հետո միայն կարող են ձնավորվել այն պահանջները,որոնք դրվում են կառուցվածքներինախագծմանկամ ընտրության հիմքում, քանի կազմակերպական որ, վերջին հաշվով, դրանք կոչված են կոորդինացնելու կամ ապահովելու գծային ստորաբաժանումներիգործունեությունը: 2» ստորաբաժանումների ձնավորումը, դրանց կազմը, քանակը, չափերը, ԼԳծային մասնագիտացման մակարդակը ն արտադրականկապերը պայմանավորում են կաանհրաժեշտ կադրերի կազմն ռավարձան գործառույթներիիրականացման համար ու դա, իր հերթին, ինչպես արդեն ճատնանշվել է, պայմանավորում է քանակը:`Իսկ ն ձնավորաշխատանքիուղղահայաց բաժանման կառավարման ման անհրաժեշտությունը: Մեխանիստականկառուցվածքներիձնավորման տեսության զարգացման գործում մեծ վաստակ ունեն Ա. Ֆայոլը ն Ֆ. Թեյլորը, որոնք ձեակերպեցին կառավարման գծային ն ֆունկցիոնալ կառուցվածքները, որոնց հիման վրա ձնավորվել ն ձնավորվում են կառավարման կառուցվածքների բոլոր տարատեսակները: Կառավարման գծային կառուցվածքիհիմքում ընկած է Ա. Ֆայոլի ձենակերպած՝ միանձնյա ղեկավարման սկզբունքը, համաձայն որի, կառավարման յուրաքանչյուր օղակ, բջիջ ունի իր անմիջական ղեկավարը, որը կենտրոնացվածկարգով իրականացնում է կառավարման բոլոր գործառույթները, իսկ կառավարման միջանկյալ օղակները բացակայում են: Օրինակ, արդյունաբերական ձեռնարկություններում գծային կառուցվածքը, ելնելով միանձնյա ղեկավարման սկզբունքից, պահանջում է, որ արտադրամասի պետը անմիջականորենկապված լինի տնօրենի հետ` որպես ենթակա ն իր արտադրամասիտեղամասերի պետերի հետ՝ որպես վերադաս (գծանկար7.3): Իր հերթին, տեղամասի պետը պետք է կապված լինի արտադրամասիպետի հետ՝ որպես ենթակա ն իր տեղամասի վարպետների հետ՝ որպես վերադաս: Տնօրեն տեղամասի պետ, առավել նես տնօրեն վարպետ կապը պետք է բացառվի: Եթե խախտվում է պայայս պահանջը, ապա ոչ միայն խաթարվում են կառավարման գործընթացները՝ մաններ ստեղծելովչհամաձայնեցվածորոշումների ընդունման համար, այլն հեղինակազրկվում է այն օղակի ղեկավարը, որին շրջանցել են: Լ Կառավարմանգծայինկառուցվածքնունի մի շարք առանձնահատկություններ, որոնք բնորոշում են նրա արդյունավետությունը:5 Նախ ն առաջ, բոլոր որոշումներն ընդունվում են միանձնյա,որը ն բացառում է հակասությունների առաջացումը, իսկ դա շատ կարնոր է կառավարման գործըն-

հարթությունների

-

-

ՄԵՆԵՋՄԵՆՁ

թացները հստակ կազմակերպելու համար: Բացի այդ, կառավարող ն կառավարվող համակարգերիմիջն կապը իրականացվում է ուղիղ գծով, անմիջականորեն,որը, մի կողմից` բարձրացնում է կառավարման օպերատիվությունը, մյուս կողմից, հավաստի դարձնում տեղեկատվությունը, հաղորդակցման ընթացքում նվազագույնի հասցնում աղմուկը: Քանի որ որոշումներն ընդունվում են միանձնյա, ապա հնարավորություն է ստեղծվում ավելի հստակ սահմանել յուրաքանչյուր ղեկավարի ինչպես լիազորությունների, այնպես էլ պատասխանատվությանշրջանակները: Տնօրեն

Արտադրամաս

Տեղամաս

Տեղամաս

գծանկար 73.

Արտադրամաս

Տեղամաս

Տեղամաս

Տեղամաս

Տեղամաս

Գծային կազմակերպական կառուցվածք

Կառավարման գծային կառուցվածքները կիրառվել ն կիրառվում են միայն պարզ կազմակերպություններում, որտեղ բացակայում են խոր մասճագիտացումը ն բարդ ճյուղավորված կոոպերացիոն կապերը, իսկ գործունեությանմասշտաբները համեմատաբար մեծ չեն: Կառավարման գծային կառուցվածքները,բացահայտառավելությունների հետ մեկտեղ, ունեն նան որոշակի թերություններ՝կապված արտադրության համակենտրոնացմանմակարդակի բարձրացման,բարդ կազմակերպությունների ձեավորման, ապարատի կառավարմանգործընթացներիբարդացմանն վարչակառավարչական ներսում կառավարման գործառույթներիտարբերակմանհետ: Գծային կառուցվածքներիթերությունն այն է, որ այդ կազմակերպություններում միանձնյա ղեկավարն ի վիճակի չէ ամբողջությամբ ընկալել ու մշակել կառավարչական որոշումների ընդունման համար անհրաժեշտ տեղեկատվությունը, մասնագիտանալ կառավարման բոլոր հիմնական գործառույթներիիրականացման մեջ, որոշում ընդունելիս բազմակողմանի քննարկել այն, հետնել որոշումների կատարման ընթացքին, շեղումները շտկելու համար ժամանակին միջոցառումներ մշակել ու իրականացնել: Գիտատեխնիկական առաջադիմությունն ու կառավարման գործառույթների բարդացումը կենսական անհրաժեշտություն դարձրին գծային կառուցվածքի կա-

տարելագործումը:

Թեյլորը արդյունաբերական ձեռնարկությունների կառավարման մեջ օգտագործեց «ֆունկցիոնալ կառուցվածք» հասկացությունը, որի հիմքում ընկած էր կառավարման գործընթացումաշխատանքի բաժանման խորացումն ու մասնագիտացումը: Նա առաջարկում էր ստեղծել նեղ մասնագիտացված ստորաբաժանումներ` կառավարման առանձին գործառույթների իրականացման համար: չօ« դարի

սկզբին

Ֆ.

ԳԼՈՒԽ

7. ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄ

Թեյլորը գտնում էր, որ աշխատողները պետք է առաջադրանք ստանան այն ղեկավարներից,որոնք նեղ մասնագետ են ն ավելի լավ են ձնակերպում առաջադրանքները /գծանկար 7.4/: Տնօրեն

ՏՈ

Ց

Ֆունկցիոնալ ստորաբաժանում

Ֆունկցիոնալ ստորաբաժանում

/ՀՏՏ---Ը

Արտադրամաս

Արտադրամաս

Գծանկար 7.4. Ֆունկցիոնալ

Արտադրամաս

կազմակերպական կառուցվածք

Այս տարբերակում կառավարմանարդյունավետությունը բարձրանում է շնորհիվ այն բանի, որ կառավարչական որոշումներն ընդունվում են համեմատաբար բարձր որակավորում ունեցող նեղ մասնագետների կողմից: Կառավարման ֆունկցիոնալ կառուցվածքները, ի տարբերություն գծայինի, բավական շարժուն են ն ավելի շուտ են հարմարվում առաջադրվող պահանջներին: Եթե գծային կառուցվածքների կիրառման պայմաններում առաջին պլան են մղվում ղեկավարի կազմակերպչական հատկանիշները ապա կառավարման ֆունկցիոնալ կառուցվածքի դեպքում համեմատաբար ավելի մեծ ուշադրություն է դարձվում նրա գիտելիքներին ու անձնական փորձին: Կառավարման ֆունկցիոնալ կառուցվածքի հիմնական առավելություններից մեկն էլ այն է, որ իրական պայմաններ են ստեղծվում կառավարման գործընթացում աշխատանքի բաժանման խորացման ն կառավարման առանձին գործառույթների մասնագիտացման համար, ինչը հանգեցնում է կառավարման գործընթացների կատարելագործմանըն նպաստում ընդունվող որոշումն համասյաների որակի բարձրացմանը: Եվ բնական է, որ նեղ ձասնագիտացումը տասխանստորաբաժանումների կողմից կոնկրետ գործառույթներիիրականացումը զգալիորեն կարող են բարձրացնել ամբողջ վարչակառավարչականապարատի աշխատանքիարդյունավետությունը: Սակայն կառավարմանֆունկցիոնալ կառուցվածքներընս ունեն թերությունեն անդրադառնում կառավարման արդյունավետության ներ, որոնք բացասաբար վրա: Ինչպես կառավարման գծային, այնպես էլ ֆունկցիոնալ կառուցվածքի կիրառման հիմնական նախապայմանը ստորին /արտադրական/օղակների գործունեության կազմակերպումն է, ն եթե գծային կառուցվածքի կիրառման դեպքում ստորադաս օղակը /օղակները/ ենթարկվում է մեկ վերադասի, ապա կառավարման ֆունկցիոնալ կառուցվածքի կիրառման պայմաններում այն ենթարկվում է մի քանի վերադասների:Բացի այդ, միննույն հարթությունում գտնվող կառավարման առանձին /ֆունկցիոնալ/ ստորաբաժանումներնուղիղ գծով կապվածչեն մեկը մյուսին, բացակայում է ընդհանուր ղեկավարությունը ն պայմաններ են ստեղծվումչհամաձայնեցված, իսկ երբեմն էլ` իրար հակասող որոշումների ընդունման համար, առավել նս, երբ նրանց առջն օբյեկտիվորեն դրվում են տարբեր խնդիրներ:Եվ պատա153

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

հական չէ, որ կառավարման ֆունկցիոնալ կառուցվածքներիկիրառման դեպքում իջնում է պատասխանատվությունը, խախտվում են միանձնյա ղեկավարման սկզբունքները, իսկ ստորին օղակները հաճախ դժվարանում են առաջնությունը տալ այս կամ այն հրամանի, հրահանգի իրականացմանը, որոնք ստացել են տարբեր ֆունկցիոնալ ղեկավարներից: Թերություններով հանդերձ` կառավարման ֆունկցիոնալ կառուցվածքը լայն հնարավորություններստեղծեց կառավարմանկառուցվածքներիմշակումը գիտական հիմքերի վրա դնելու համար: Կառավարմանգծային կառուցվածքների կիրառման հետ կապված դժվարություններն ու ֆունկցիոնալ կառուցվածքիթերությունները պատճառ դարձանկառավարման կառուցվածքի նոր տարատեսակի առաջացմանը, որը ստացավ գծայինշտաբային անունը:

Ֆունկցիոնալ նումներ

Արտա-

Տեղամաս

ՀՀ.

Արտա-

դրա-

Ֆունկցիոնալ ստորաբաժանում

դրամաս

մաս

Տեղամաս

Ֆունկցիոնալ ստորաբաժանումներ

Տնօրեն

ստորաբաժա-

Տեղա-

Տեղա-

մաս

մաս

Տեղամաս

Տեղամաս

գծանկար7.5. Գծային-շտաբայինկազմակերպական կառուցվածք

Հանդիսանալով կառավարմանգծային ու ֆունկցիոնալ կառավարմանկառուցվածքների զուգակցման արդյունք, գծային շտաբային կառուցվածքները կարճ ժամանակումապացուցեցին իրենց առավելությունները ն լայն ճանաչում ստացան /գծանկար7.5/: Կառավարմանգծային շտաբային կառուցվածքիառավելությունն այն է, որ, հիմք ընդունելով կառավարման գծային կառուցվածքը,յուրաքանչյուր հարքությունում ստեղծվում են ֆունկցիոնալ ստորաբաժանումներ,որոնք կոչվում են շտաբ: Շտաբում կենտրոնացվում են այն գործառույթներիմասնագետները, որոնց իրականացման բնագավառում ղեկավարը հանդիպում է դժվարությունների: Շտաբներն ընդունում են տեղեկատվությունը, վերամշակում, նախապատրաստումհարցերը, մշակում կառավարչական որոշումների նախագծերը ն այլն: Ընդ որում, դա արվում է բավական բարձր մասնագիտական մակարդակով, իսկ ղեկավարը կոորդինացնում է շտաբում գործող առանձինֆունկցիոնալ ծառայությունների կամ օղակների աշխատանքը, ընդունում որոշման առավել նպատակահարմարտարբերակը, կազմակերպում դրա իրականացումը: Կապը ստորադաս հարթության հետ իրականացվում է գծային ղեկավարի կողմից, որը ե պատասխանատվությունէ կրում ընդունված որոշման համար: Հետնա-

-

ԳԼՈՒԽ

7.

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄ

կառավարմանգծային շտաբային կառուցվածքում զուգակցվում են ինչպես գծային, այնպես էլ ֆունկցիոնալ կառուցվածքների առավելությունները: Զարգացման ժամանակակից փուլում կառավարման գծային շտաբային կառուցվածքը հաջողությամբ կիրառվում է միայն համեմատաբար ոչ մեծ կազմակերպություններում: Միջին ն հատկապես խոշոր կազմակերպություններում գծայինշտաբային կառուցվածքի կիրառումը հանդիպում է որոշակի դժվարությունների: Առաջին հերթին, դրանք կապված են այն հարցերի լուծման շրջանակներիու մասշտաբների մեծացման հետ, որոնք առաջանում են կառավարման գործընթացում ն պահանջում ղեկավարի անմիջականմասնակցությունն ու միջամտությունը: Դա հանգեցնում է այն բանին, որ խիստ մեծանում է ղեկավարի ծանրաբեռնվածությունը, առաջին պլան են մղվում մանր, ընթացիկ հարցերը, իսկ հեռանկարային լուծում պահանջող հարցերը հաճախ դուրս են մնում ուշադրությունից: Այդ բացը լրացնելու համար կիրառվում է սահմանափակ ֆունկցիոնալ կառավարման կառուցվածքը, կամ, ինչպես հաճախ անվանում են՝ կառավարման գծային ֆունկցիոնալ կոմբինացվածկառուցվածքը /հետագայում՝ կոմբինացված կառուցվածք/: բար,

-

-

-

Շտաբ

Տեղամաս

Տնօրեն

Տեղամաս

Տեղամաս

Տեղամաս

Տեղամաս

Տեղամաս

Գծանկար 7.6. Կառավարմանկոմբինացվածկառուցվածք

Շտաբները /ֆունկցիոնալ ստորաբաժանումները/ իրենց գծային իրավասության շրջանակներում ընդունած որոշումները հաղորդում են հաջորդ հարթության շտաբներին /համապատասխան ստորաբաժանումներին/ կամ ուղղակի հաջորդ հարթության գծային ղեկավարներին/գծանկար7.6/: Կոմբինացվածկառուցվածքի հիմնական առավելությունն այն է, որ վարչակառավարչական ապարատի ֆունկցիոնալ բաժիններին տրվում է գծային ղեկավարի իրավասությունների սահմանափակ մասը, որը նրանք իրականացնում են ինքնուրույն՝ թեթնացնելովգծային ղեկավարի ծանրաբեռնվածությունը: Վերը նշվածները կառավարման մեխանիստականկառուցվածքներ են, որոնք եղել ն մնում են այն հիմքը, որի վրա ձնավորվում են օրգանական (ճկուն) կառուցվածքները: «Անհրաժեշտ է նշել, որ կազմակերպությանզարգացման ընթացքում գծայինֆունկցիոնալ կառուցվածքների կիրառումը պարտադիր փուլ է» |5, էջ 3411): Կառավարման ժամանակակից տեսություններում, ժամանակակից գիտական գրականության մեջ կառավարման կազմակերպական կառուցվածքները դիտարկելիս, որպես կանոն, ուշադրությունը կենտրոնացնում են խոշոր ու գերխոշոր կազմակերպություններին:

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Դրանով է պայմանավորվածայն փաստը, որ գծային ն գծային ֆունկցիոնալ կազմակերպական կառուցվածքները դուրս են մնացել ուշադրությունից ն եթե հիշատակվում են, ապա որպես իրենց դարն ապրած պատմական փաստ: Այնինչ, փոքր բիզնեսում միայն այդ կառուցվածքները կարող են կիրառվել ւ կիրառվումեն: Եթե դրան ավելացնենք, որ «փոքր ձեռնարկություններին» բաժին է ընկնում ԱՄՆ-ի առետրայինհատվածի (առանց ֆերմերների) ամբողջ աշխատատեղերի58 տոկոսը, նրանք ուղղակի կամ անուղղակի հանդիսանում են եկամտի աղբյուր, ավելի քան 100 միլիոն ամերիկացիներիհամար |1, էջ 179. ապա պարզ կդառնան այդ անուշադրության հետնանքները, որով էլ մասամբ պայմանավորված է անհաջողությունների մեծ մասը փոքր բիզնեսի ոլորտում: Միանգամայնիրավացի է խոշոր տեսաբան Փ. Դրաքերը, նշելով, թե «խրատը այն մասին, որ փոքր բիզնեսում գոյություն չունի խնդիր՝կապվածընդհանուր ոգու, կազմակերպականկառուցվածքների ն կոմունիկացիաներիհետ, համարյա վերածվել է ամերիկյան հավատքի խորհրդանիշներիցմեկի: Ցավոք, այդպիսի համոզվածությունը ցնորք է, առասպել, երնակայությանարգասիք» |7, էջ 2311: Բոլոր կամ գրեթե բոլոր ժամանակակից խոշոր ու գերխոշոր կազմակերպությունները սկսել են այդ կառուցվածքներիկիրառումից:Ավելին, այդ կազմակերպությունները, անկախ ընտրված կամ կիրառվող կառուցվածքներից, որպես կանոն, կառավարմանմիջին ու ստորին հարթություններում կիրառում են գծային ֆունկցիոնալ կառուցվածքները, իսկ կառավարմանօրգանականկառուցվածքները սկսեցին ձնավորվել որպես պատասխան այն պահանջների, որոնք առաջադրում էին խոշոր կազմակերպություններն ու արտաքին միջավայրի արագ փոփոխվող ծոններինհարմարվելու անհրաժեշտությունը: Դեռես 224 դարի սկզբին, մի շարք խոշոր ու գերխոշոր կազմակերպություններ սկսեցին բախվել լուրջ դժվարությունների: Նրանց գործունեությանբնույթն ու կազմակերպությանմասշտաբները այլես հնարավորություն չէին տալիս բավարարվել ավանդական կառավարման կոմբինացվածկառուցվածքով: Մի կողմից, կառավարելիության նորման ստիպում էր մեծացնել կառավարմանապարատիստորաբաժանումների քանակը, ընդլայնելով հորիզոնական կապերը, մյուս կողմից՝ պահանջում մեծացնել ինչպես կազմակերպությունում, այնպես էլ ստորաբաժանմաններսում կառավարմանհարթություններիքանակը: Այնպիսիխոշոր կազմակերպություն,ինչպիսին «Ջեներալ մոտորս»-ն է, ստիպված պետք է լիներ ստեղծել կառուցվածք, որում ապարատիստորաբաժանումների/օղակների/ թիվը կհաշվարկվեր հարյուրներով, իսկ հարթությունների թիվը` մի քանի տասնյակով: Բնական է, որ նման կառուցվածքը գործնականումգործել չէր կարող թեկուզ այն պատճառով,որ հրամանների շղթայի այդպիսի երկարությունը բացառում է ոչ միայն օպերատիվ կառավարումը, այլն կառավարումն ընդհանրապես: Դրությունից դուրս գալու համար ձնավորվեցին դեպարտամենտացման նոր մոտեցումներ: Խոշոր կազմակերպություններն սկսեցին մշակել դիվիզիոնալ կառուցվածքները՝հիմնված կազմակերպության մասնատման վրա ըստ տարբեր հատկանիշների: Կազմակերպության ներսում ձնավորվում են առանձին խոշոր ստորաբաժանումներ(բլոկներ), որոնք առանձինառանձինունեն նորմալ կառավարմանկոմբինացվածկառուցվածք: Մինչն 724 դարի սկիզբը նույնիսկ ամենախոշոր կազմակերպությունները թողարկում էին շատ սահմանափակթվով /մեկ երկու/ արտադրատեսակկամ սպասարկում ծառայությանսահմանափակ ոլորտներ, որն էլ ինչ-որ չափով պարզեցնում էր կառավարմանգործընթացները:Հետագայում լայն տարածումստացավ արտադրատեսակների ընդլայնման գործընթացը կազմակերպության ներսում: Հաճախ -

-

-

-

գոր-

7. ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄ

ԳԼՈՒԽ

միննույն կազճմակերպությունըայնպիսի արտադրատեսակներէր թողարկում, որոնք ընդհանուր ոչինչ չունեին կամ շատ քիչ էին կապվածիրար հետ: Գլխավոր տնօրեն, փոխտնօրեններ

Տնօրեն

Ֆունկցիոնալ ստորաբաժանումներ

գծանկար

7.7.

Գծային ստորաբաժանում

Ըստ

Գ

արտադրատե-

արտա-

նում

Տնօրեն

Բ

դրատե-

Ֆունկցիոնալ ստորաբաժա-

նում

Տնօրեն

ս

--վ

սակ

Գծային ստորաբաժանում

Ֆունկցիոնալ ստորաբաժա-

Ֆունկցիոնալ ստորաբաժանում

Ֆունկցիոնալ ստորաբաժանում

սակ

արտա-

դրատեսակ

Գծային ստորաբաժա-

Գծային ստորաբաժա-

նում

նում

Ֆունկցիոնալ

ստորաբաժանումներ

Լ-|

Գծային ստորաբաժանում

Գծային ստորա-

բաժանում

արտադրատեսակի դիվիզիոնալկազմակերայական կառուցվածք

Խոշոր կազմակերպություններում հաճախ միայն մեկ արտադրատեսակիկամ ՝ույնիսկ դրա առանձին մասի թողարկումը իրականացվում է այնպիսի ծավալներով, որ պահանջում է հատուկ ձնավորված կառավարման կազմակերպական առանձնացվածկառուցվածք: Այդ կազմակերպություններում առանձնացվում են բաժանմունքներ` ըստ կոնկրետ արտադրատեսակների/արտադրատեսակի մասերի/, ն ձնավորվում են ըստ արտադրատեսակներիկազմակերպական դիվիզիոնալ կառուցվածքներ/գծանկար 7.7/: Կառավարման այդ կառուցվածքները հատկապես լայն տարածում գտան 1970-ական թվականներին: Վարվարդի բիզնեսի դպրոցի` 1971 թվականին անցկացրած ուսումնասիրությունները ցույց տվեցին, որ խոշոր ն հատկապես գերխոշոր կազմակերպությունները հիմնականում արդեն նախապատվությունը տվել են դիվիզիոնալ կառուցվածքներին: Նրանց տվյալներով, 500 խոշորագույն կորպորացիաների85 տոկոսից ավելին կիրառում է դիվիզիոնալ կազմակերպական կառուցվածքներ: Արտադրական ն շուկայական

գործունեությանոլորտը Սեկ արտադրանք Գերիշխող արտադրանք

Կազմակերպությունների թհվո Յ0

Կառավարման կառուզվածքը դիվիզիոնալ

Ֆունկցիոնալ Յ0

Սիատարր արտադրանք

Տարաբնույթարտադրանք

Ընդամենը

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Վատկանշականէ, որ տարբեր արտադրանք թողարկող բոլոր կազմակերպություններն ունեն դիվիզիոնալ կառուցվածք: Ըստ արտադրատեսակների, կազմակերպական կառուցվածքներում արտադրության թողարկման ն իրացման համար անհրաժեշտ բոլոր լիազորությունները տրվում են բաժանմունքի (ձեռնարկության) գծային ղեկավարին: Բաժանմունքի պետը /տնօրենը/ ինքնուրույն ձնավորում է բաժանմունքի (ձեռնարկության) կառավարման/որպես կանոն՝ կոմբինացված/կազմակերպականկառուցվածքը,իր հայեցողությամբ կատարում լիազորությունների բաշխում: Բաժանմունքի ներսում արտադրականն կառավարմանապարատի բոլոր ստորաբաժանումները գտնվում են բաժանմունքի պետի /տնօրենի/ ուղղակի ենթակայության ներքո, հաշվետու են նրան: Ինքը` բաժանմունքի պետը /տնօրենը/, իր լիազորությունները ստանում է կազմակերպությանղեկավարից, գտնվում է նրա ուղղակի ենթակայությաններքո ն պատասխանատու է նրա առջն: Ըստ արտադրատեսակի կառավարմանկառուցվածքներըհնարավորություն են տալիս խոշոր կազմակերպությանը այնքան ուշադրություն դարձնել կոնկրետ արտադրատեսակին, որքան ուշադրություն է դարձնում իր ամբողջ գործունեությանը մեկ կամ երկու արտադրատեսակ թողարկող ոչ մեծ կազմակերպությունը: Միաժամանակ,նպաստավոր պայմաններ են ստեղծվում թե՛ մասնագիտացման հետագա խորացման ն թե՛ կառավարման բարձրորակ, արհեստավարժկադրեր ընդգրկելու համար: Կառավարմանդիվիզիոնալկառուցվածքներիհաջորդ տարատեսակըտարածքային կազմակերպականկառուցվածքներն են: Այս կառուցվածքներիձնավորման հիմքում ընկած է կազմակերպության մասնատումը ըստ գործունեության իրականացման վայրի /գծանկար7.8/: Գլխավոր տնօրեն,

փոխտնօրեններ

Ֆունկցիոնալ ստորաբաժանումներ

Ֆունկցիոնալ ստորաբաժանումներ

Ֆունկցիոնալ ստորաբաժանումներ

Արտադրամաս

Արտա-

դրամաս

ԼԸ Տ Երկիր տնօրեն

Ֆունկցիոնալ Ֆունկցիոնալ ստորաբաժա- ստորաբաժանումներ

նումներ

ՑՎ

Տարածք տնօրեն -

Արտադրամաս

Արտա-

դրամաս

Ֆունկցիոնալ ստորաբաժանումներ

Արտադրամաս

Արտա դրամաս

գծանկար 7.8. Տարածքային կազմակերպական կառուցվածք

ԳԼՈՒԽ

7. ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄ

Տարածքայինկազմակերպական կառուցվածքները բնորոշ են այն կազմակերպություններին, որոնք իրենց գործունեությունը ծավալում են վարչական, աշխարհագրական կամ պետական տարբեր տարածքներում:Բացի դիվիզիոնալ կառուցվածքներին բնորոշ առավելություններից՝ տարածքայինկառուցվածքներըհեշտացնում են այն խնդիրների լուծումը, որոնք կապված են տեղական օրենսդրական դաշտի, սովորույթների ն սպառողների պահանջմունքների հետ: Այդ կառուցվածքՕերն ավելի դյուրին են հարմարվում արտաքին միջավայրի պայմաններին: Կառավարմանդիվիզիոնալ կառուցվածքներըձնավորվում են նան ըստ սպառողների: Այդպիսի կազմակերպական կառուցվածքներընույնպես հիմնվում են վրա, իսկ մասկազմակերպության` ըստ խոշոր բաժանմունքների մասնատման Շ՝ատման համար չափանիշ են համարվում սպառողներիառանձին խմբերը: Այդ կառուցվածքները հատկապես լայն տարածում ունեն սպասարկման ոլորտում /էներգասպասարկում, բանկային համակարգ, առետրի ոլորտ ն այլն/: Կառավարման կենտրոնական ապարատ

|

| Բ արտա-

Ա արտա-

դրատեսակ

Է---էլ

Երկիր

գծանկար 79.

Ըստ

դրատեսակ

դրատեսակ

Լ

Լ

Երկիր

Գ արտա-

|

Երկիր Երկիր

լ ԼԷ ուր Յ

-Երկիր

Երկիր

Յ

կազմակերպական կառուցվածք

արտադրատեսակի գլոբալ

Կառավարման կենտրոնական ապարատ

|

| || տարա-

| տարա-

ծաշրջան

ծաշրջան

Երկիր Երկիր ս Բ | ա

-

ւ ա

ա

| ա

Երկիր Երկիր Գ Դ Լ ա

| (

Հ

| տարա-

ծաշրջան

Երկիր Ե

Երկիր Զ

|11|

ա

արտադրատեսակ

գծանկար 7.

710. Տարածաշրջանային գլոբալ

կազմակերպականկառուցվածք

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Գործադիր տնօրեն |

լ

|

Արտադրական Ինժեներական բաժին ծառայություն

Արտա-

«Ա»

նախագծի դրական

-

ղեկավար

խումբ

Արտա-

«Բ»

նախագծի

Լ--|

ղեկավար

|

լ

Արտա-

«Դ» Լ.

խումբ

Արտադրական խումբ Ը

«Գ»

նախագծի ղեկավար

Լ-|

դրական

դրական

նախագծի ղեկավար

խումբ

ի

|

|

Ֆինանսական բաժին

Մատակարարմանն առաքման բաժին

Մատակա-

Ինժեներական

|

խումբ

||

Մատակա-

րական

րարման ն առաքման

խումբ -

||

խումբ

Ինժենեխումբ

առաքման ` խումբ

Ինժենե-

րական

ե

րարման

Մատական րարման առաքման|

ր||

խումբ

Ինժենե- Մատակարական խումբ

|

ն րարման առաքման | |

Ֆինանսական խումբ

Ֆինանսական խումբ

Ւ|

Մ`Մ--

Ֆինանսական խումբ

--

Ֆինան-

սական խումբ

|

խումբ

գծանկար 7

77.

Ձեռնարկության կառավարման մատրիցային կազմակերսյական

կառուցվածքը

Ժամանակակից խոշոր ն հատկապես գերխոշոր կազմակերպությունները ոչ միայն թողարկում են լայն արտադրատեսականիկամ իրենց գործունեությունը ծավալում են տարբեր տարածքներում, այլն հաճախ համատեղում են ն մեկը, Ա մյուսը: Ուստի, բնական է, որ կազմակերպություններըստիպված էին որոնել նոր մոտեցումներ, որոնց արդյունքում ձնավորվեցին դիվիզիոնալ գլոբալ կազմակերպական կառուցվածքները,ընդ որում մի դեպքում նախապատվությունըտրվում է ըստ արտադրատեսակների,մյուս դեպքում` տարածքայինկազմակերպականկա-

ռուցվածքներին/գծանկարներ7.9

ն 7.10/:

ԳԼՈՒԽ

7. ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄ

արտադրատեսակի գլոբալ կառուցվածքը բնորոշ է այն կազմակերպություններին, որոնցում արտադրատեսակներիթողարկման տեխնոլոգիաներիտարբերությունները որոշիչ են, իսկ տարածքային գլոբալ կառուցվածքները բնորոշ են այն կազմակերպություններին, որոնցում որոշիչ են տարածքայինգործոնները/պահանջարկը, սովորույթները ն այլն/: Կառավարման դիվիզիոնալ կազմակերպականկառուցվածքներըներկայումս հաջողությամբ են կիրառվում ամենատարբեր բնագավառներում: Սակայն գոյություն ունեն կազճմակերպություններ,որոնց համար դրանց կիրառումը պահանջվող արդյունավետություն չի ապահովում: Դիվիզիոնալ կառուցվածքները, որպես կանոն, ձնավորվում են, ելնելով ընդունված ռազմավարությունից, նախատեսվածեն երկար ժամանակահատվածիհամար, համեմատաբար կայուն են ն համարվում են մեխանիստական: 60-ական թվականներիցհետո ձնեավորվեցինգործունեության այնպիսի ոլորտներ, որտեղ կառուցվածքներիկայունությունը /հատկապես այն կառուցվածքների, որտեղ հրամանների շղթան երկար է/ բացասաբար է անդրադառնումկառավարման ողջ գործընթացիվրա: Դա հիմնականում պայմանավորվածէր կազմակերպության թե՛ ներքին ն թե՛ արտաքին միջավայրի վրա ազդող գործոններիփոփոխությունների արագության մեծացմամբ,կատարվող աշխատանքների բարդությամբ ն ծավալներով: Կառուցվածքներիկայունության բացասական հետնանքները առավել ցայտուն էին դրսնորվում այն կազմակերպություններում,որոնք առավել սերտորեն էին կապված գիտատեխնիկականառաջընթացի նվաճումների ներդրման հետ ն իրականացնում էին բավական խոշոր ծրագրեր` սկսած արտադրությունից ավտոմեքենաների մինչն տիեզերական տեխնիկայի նախագծումն ու թողարկումը մեկ կազմակերպության շրջանակներում: Նման կազմակերպությունների համար մշակվեց հատուկ կազմակերպական կառուցվածք, որի հիմքում ընկած է կազմակերպության` ըստ խոշոր ծրագրերի /նախագծերի/մասնատման սկզբունքը: Առանձին խոշոր ծրագրի /նախագծի/ համար ձնավորվում է ժամանակավոր կառուցվածք, որի կազմում ընդգրկվում են կազմակերպության ամենաբարձր որակավորում ունեցող համապատասխանմասնագետները:Նրանց առջն դրվում է միայն մեկ խնդիր` ծրագրի /նախագծի/ իրականացումը սահմանված ժամկետներում, տրված ռեսուրսներով: Ադապտիվ/ճկուն/ կառուցվածքների՝լայն տարածումգտած տարբերակներից է մատրիցային կազմակերպականկառուցվածքը/գծանկար7.11/: Մատրիցային կառուցվածքումծրագրի/նախագծի/իրականացմանգործընթացում ընդգրկված անձնակազմը ենթարկվում է ինչպես նախագծի ղեկավարին, այնպես էլ կազմակերպության այն ֆունկցիոնալ ստորաբաժանման ղեկավարին, որտեղ մշտական աշխատում են: Նախագծի ղեկավարին տրվում են, այսպես կոչված` նախագծայինլիազորություններ, որոնց սահմանները տատանվում են լիարժեք գծայինից մինչն զուտ շտաբային լիազորությունները: Կառավարճան այս կառուցվածքի կիրառման դեպքում, առաջադրվածնախագծիիրականացման համար անհրաժեշտ բոլոր ռեսուրսները տրվում են նրանց լիիրավ տնօրինմանը, իսկ նախագծիղեկավարը պատասխանատու է նախագծիիրականացման համար: Ֆունկցիոնալ ստորաբաժանման ղեկավարները, իրենց հերթին, որոշում են լիազորության այն սահմանները, որ նրանք տալիս են նախագծիղեկավարին կամ խմբերին, միաժամանակ`հսկում առաջադրվածխնդիրների կատարման ընթացքը: Ըստ

մենեջմենթ

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Նախագծիիրականացումից հետո կառուցվածքըվերացվում է, ն յուրաքանչյուր աշխատող վերադառնում է իր տեղը: Մատրիցային կառուցվածքի հիմնական առավելությունն այն է, որ մասնագետների ուշադրությունն ու հնարավորությունները կենտրոնացվում են մեկ որոշակի նախագծիիրականացման վրա, ավելի արագ են ընկալվում ն հարմարվում արտաքին միջավայրի փոփոխություններին: Միաժամանակ,կազմակերպությունըհնարավորություն է ստանում ավելի ճկուն քաղաքականություն վարել աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործմանբնագավառում, կատարել ցանկացածտեղաշարժ, այն դեպքում, երբ դիվիզիոնալ կառուցվածքներիկիրառմանժամանակ յուրաքանչյուր աշխատող ունի հստակ ամրագրվածաշխատանքայինտեղ ու պարտականություններ: Բայց դա դեռես չի նշանակում, որ բոլոր իրավիճակներում կառավարման ճկուն կառուցվածքներնավելի արդյունավետ են: ճկուն կառուցվածքներըհարմար էկիրառել այն կազմակերպություններում, որոնք գործում են արագ փոխվող միջավայրում, ն հակառակը, համեմատաբարդանդաղ փոխվող միջավայրում ավելի նպատակահարմարէ մեխանիստական կառուցվածքներիկիրառումը: Բայց սրանք ընդամենը ընդհանուր դատողություններ են: Գործնականում չկա ն չի կարող լինել կառավարմանորնէ կառուցվածք, որ հարմար լինի բոլոր կազմակերպություններին, բոլոր իրավիճակներում: Ավելին, գործող կազմակերպություններում հաճախ միաժամանակառկա են թե՛ մեխանիստական ն թե՛ ճկուն կառուցվածքներիհատկանիշները: Բացի այդ, միննույն կազմակերպությանշրջանակներում կարող են կիրառվել կառավարմանկառուցվածքների համարյա բոլոր տարատեսակները: Դա բնորոշ է հատկապես գերխոշոր կոնգլոմերատային տիպի կազմակերպություններին, որոնք հիմնականում ձնավորվում են ոչ թե ներքին ընդլայնման, այլ ուրիշ կազմակերպությունների ձեռք բերման հաշվին: Այստեղ բարձր հարթության ղեկավարությունն իրականացնում է հեռանկարային ռազմավարությունը ն կորպորացիայի շրջանակներում ընդգրկվածկազմակերպություններիգործունեության/հատկապեսֆինանսական/կոորդինացումը, իսկ վերջիններիս տրվում է ամենալայն ինքնավարություն: Հաճախ նույնիսկ ընդգրկվածկազմակերպությունը պահպանում է իր գործող կառուցվածքը առանց փոփոխության, եթե այն ապահովել ու ապահովում է համապատասխան արդյունավետություն:

7. ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄ

ԳԼՈՒԽ

ՀԱՐՑԵՐ

ԵՎ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

Ինչու՞ է անհրաժեշտ կազմակերպումը. բացահայտել դրա` որպես կառավարճան հիմնական գործառույթի էությունը:

-.

Որո՞նք են գծային թյունները:

-

Ի՞նչ

.

են

ները:

նե

շտաբային լիազորությունների առանձնահատկու-

կառավարելիության նորմա

ն

հրամանների շղթա հասկացություն-

Պարզաբանել դեպարտամենտագմանէությունը: Ինչպե՞սեն բնութագրվում կառավարմանճեխանիստականնճկուն կառուցվածքները:

.

..

Որո՞նք են կազմակերպական կառուցվածքների առանձին տարատեսակՇերին բնորոշ առանձնահատկությունները:

.

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԲճՓո Բոզճքը, Մ. Ի/6:6րշՑԻԼ6ԷՐը,

.

`

-`

..

:

.

.

ՔԵօֆճ/Մ.Ճ. ՒԷԲԿոՑ

Ի/ՇՇԲՕՒԼ

օքոճւամատ

ԸՅՒՈՀԻ

116"6քՇ7քո,

"քՄ7իճ. Ի/., ԻՈՒԼԻ, 1998

Է/Լ, /ՃՃԵՇ6քՊՒ/Լ, Հ6րօՄքո Փ. ՕՇԷՕՏԵԼ

Իլ6էլ6յ272716Է118.

ոքոճւքաչ268. Ի/., 1973

ԽԻ ԵԼՐԷՐ

ՒԲ7ուօրտՃ.11. ԻՂՇՅ Փոքոււ.

Ի/., /Ճ6ոՕ, 1992

Օ6Շ6ք էՄքօ Բո. Մաքճորճւտծ Խրճրաատ ՃՕԽ

Է.2.

Օ.Ը.,

Օքոճււտտմւաա. ԸՅՒՈՀԻ 1166ք67թո, 2001

մճքճռճք Լ1որճք Փ. Աքճռոտոճ

Խլ6քլ6րշթ

նլ6էրրճ.

Է/., 2000

Ի/., Լ(ռքոճքայա 1996

ԳԼՈՒԽ

ՄՈՏԻՎԱՑԻԱՆ

ԵՎ

8.1.

ՄՈՏԻՎԱՑԻԱՅԻ

ԴՐԱ

ՁԵՎԵՐԸ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

աշխատանքայինվարքի կառավարումըմիշտ հետաքրքրել է մենեջՄարդու

"մենթիմասնագետներին:Աշխատողիցանկալի վարքն ապահովելու, կազմակերպության շահերին առավելագույնս ծառայեցնելուհամար անհրաժեշտէ ուսումնասիրել այն իրական մղումները, որոնք դրդում են աշխատողին գործելու այս կամ այն կերպ: շօ« դարի սկզբին, երբ ձնավորվեց աշխատանքի գիտական կազմակերպման դպրոցը, ն իշխում էր «տնտեսական մարդու» տեսությունը, լայն կիրառում գտավ նյութական խթանման քաղաքականությունը: Վերջինս, իր հիմքում ունենալով կատարված աշխատանքի հաճձապատասխան վարձատրության սկզբունքը, ապահովեց բարձր արտադրողականությունն մեծ հաջողություն ունեցավ կազմակերպություններում: Սակայն «տնտեսական մարդու» տեսությունը բացարձակացնում էր աշխատանքի վարձատրության գործոնը, անտեսում մարդու աշխատանքային վարքը կարգավորողմյուս գործոնները: Արտադրությանհետագա զարգացումը, բնակչության կենսամակարդակիաճը կառավարման տեսաբանների առջն դրեցին նոր խնդիրներ: Ավելի ու ավելի էր զգացվում, որ նյութական խթանմանմեթոդը չունի նախկինարդյունավետությունը, ն աշխատողի ցանկալի վարքի ապահովումը պարտադրում է սոցիալ-հոգեբանական մոտեցում դրսնորել մոտիվացիայիխնդրին: Աշխատանքայինմոտիվացիայի խնդիրը ներկայումս մեծ ուշադրության է արժանանում: Կառավարմանտեսությունը հարուստ է մոտիվացիայիխնդրինառնչվող տարբեր մոտեցումներով ն մեկնաբանություններով: Առավել տարածվածէ այն մոտեցումը, ըստ որի, մարդու մոտիվները ծագում ու ձնավորվում են պահանջմունքների ն շահերի հիմքի վրա ն նրան մղում գործելու այս կամ այն ձնով: Կառավարման տեսության զարգացման ընթացքում համապատասխանաբար զարգացել են ն մոտիվացիայիտեսությունները, որոնք ընդունված է բաժանել երկու հիմնական՝ բովանդակայինն գործընթացայինխմբի: Մոտիվացիայիբովանդակայինտեսությունները հիմնվում են, առաջին հերթին, պահանջմունքներիվրա, գտնելով, որ պահանջմունքներնեն մարդուն մղում գործողության, ն դրանցճանաչումը խիստ կարնոր է հատկապես աշխատանքիծավալի ն բովանդակության սահմանման, աշխատողի վարքի կարգավորմանն վերահսկման համար:

ԳԼՈՒԽ

8. ՄՈՏԻՎԱՑԻԱՆ

ԵՎ ԴՐԱ ՁԵՎԵՐԸ

Սոտիվացիայի ժամանակակից տեսությունների վրա էական ազդեցություն են թողել Աբրահամ Մասլոուի, Ֆրեդերիկ Հերցբերգի, Մակ-Քլելանդի, Դուգլաս ՄակԳրեգորի աշխատանքները |1, էջ 248-250: 2, էջ 184-187: 3, էջ 366: 4, էջ 145: 5, էջ 144|: 40-ական թթ. Ա. Մասլոուի ստեղծած աշխատանքային մոտիվացիայի տեսությունը հիմնված է մարդու պահանջմունքներիաստիճանակարգայինկառուցվածքի գաղափարի վրա- Ա. Մասլոուն պահանջմունքները ներկայացնում է բրգաձն, հինգ մակարդակներիտեսքով: Ըստ նրա տեսության` պահանջմունքի յուրաքանչյուր մակարդակ հիմնվում է նախորդ, ավելի ցածր կարգի պահանջմունքների վրա, մոտիվացիոն դերը պատկանում է տվյալ պահին առավել սուր արտահայտվածպահանջմունքին, իսկ ավելի բարձր մակարդակի պահանջմունքներն ակտիվանում են ն մոտիվացիայի դեր կատարում, երբ որոշ չափով բավարարվածեն ստորին մակարդակի պահանջմունքները: Ըստ Մասլոուի՝ առաջին մակարդակիպահանջմունքները մարդու կենսագործունեությունըպայմանավորող կենսաբանական պահանջմունքներն են (գծանկար8.1): Երկրորդ մակարդակը ապահովության ն անվտանգության պահանջմունքներն են /ֆիզիկական անվտանգության, զգացողական ե տնտեսական ապահովվածության, վաղվա օրվա նկատմամբ վստահությանն այլն/: Երրորդ մակարդակըսոցիալական կամ պատկանելությանպահանջմունքներն են:

Չորրորդ ճակարդակը հարգանքի պահանջմունքն է, որը կապվում է հեղինաիշխանության, շրջապատի կողմից ճանաչման, որոշակի դիրք գրավելու

մության, տ:

՝

Վինգերորդ, ամենաբարձր ճակարդակը ինքնարտահայտմանպահանջմունքներն են, այսինքն` անձի պահանջմունքները՝ կապված ընդունակությունների, սեփական ուժերի դրսնորման, նոր խնդիրների լուծման հետն այլն: Վամաձայն Մասլոուի՝ այս վերջին մակարդակիպահանջմունքները երբեք չեն կարող բավարարվել, ն, այդ պատճառով, մոտիվացիայի գործընթացը անվերջ է:

ամբողջովին

Երկրորդային Հարգանքի

///Սոցիալական (պատկանելության) Անվտանգության

/

ն

ապահովության

Կենսաբանական գծանկար 8.1

Առաջնային

Հ

Պահանջմունքների բուրգը` ըսւո Մասլոուի

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Ժամանակակիցմենեջմենթում ն սոցիոլոգիայում մոտիվացիայի առավել տարածված մյուս տեսությունը ամերիկացիգիտնականՖրեդերիկ Հերցբերգի, այսպես կոչված` «հիգիենիկ մոտիվացիոն» տեսությունն է, որը նույնպես հիմնված է պահանջմունքների վրա: Ինժեներների ն գրասենյակային աշխատողների շրջանում անցկացված սոցիոլոգիական հարցման արդյունքներով, Ֆ. Հերցբերգը եկել է այն եզրակացության, որ աշխատանքում կան հիգիենիկ ն մոտիվացիոն գործոններ:Հիգիենիկ գործոնները կապված են շրջապատող միջավայրի. իսկ մոտիվացիոն գործոնները՝աշխատանքի բնույթի ն բովանդակությանհետ: Ըստ ճրա՝ մարդուն բնորոշ են երկու խումբ պահանջմունքներ: Առաջինխմբի պահանջմունքները մարդուն բնորոշում են որպես կենսաբանականէակի ն պայմանավորում հիգիենիկ գործոնների դերը, իսկ երկրորդ խումբը մարդու` որպես սոցիալական էակի պահանջմունքներն են ն պայմանավորում են մոտիվացիոնգործոնները: Հերցբերգը գտնում է, որ մարդու աշխատանքային բավարարվածությանն աշխատանքային մոտիվացիա առաջացնող գործոնները տարբերվում են անբավարարվածությունպատճառող գործոններից: Հիգիենիկ գործոնների բացակայությունը կամ ոչ անհրաժեշտ մակարդակը կարող են անբավարարվածությունառաջացնել, սակայն դրանց առկայությունը ինքնին չի կարող աշխատանքից բավարարվածության զգացում առաջացնել ն մարդու համար մոտիվ հանդիսանալ: Ի տարբերություն դրա, մոտիվացիայի բացակայությունը կամ անհամապատասխանությունըչի կարող աշխատանքիցանբավարարվածություն առաջացնել, սակայն դրա առկայությունը առաջ է բերում բավարարվածություն ն դառնում մոտիվ՝ աշխատողի բարձր արդյունավետ աշխատանքային գործունեության: Աշխատանքի հիգիենիկ գործոններն են՝ ձեռնարկության ն ղեկավարության քաղաքականությունը, միջանձնային փոխհարաբերությունները, աշխատանքային պայմանները, աշխատանքի ռեժիմը, կազմակերպումըն այլն: Մոտիվացիոն գործոններ են` աշխատանքն ինքնին, առաջխաղացման, զարգացման հնարավորությունը, ինքնուրույնությունը, պատասխանատվությունը, աշխատանքի արդյունքների ճանաչումը ն այլն |5, էջ 140-142): -

Գործոններիխումբը

ՍԱ

Գործոնները Աշխատավարձ

Չեն

Աշխատանքիպայմաններ

ա խատանլային պալ ոլեզտիվում

ա Միա

կարող հանդիսանալ

Փոխհարաբերությունները,արդյունավետ, բարձր ոքռոլորտը

արտադրողականաշխատանքի մոտիվացիա Կազմակերպությանգործերին ` իրազեկությունը Ծառայողական, մասնագիտական առաջընթացի հնարավորություն Ղեկավարությանկողմից Մոտիվ են հանդիսանում ախ

մաններիհետ)

Մոտիվացիոն

աշխատանքի բնույթի,

բովանդակության,նրա արդյունքներիճանաչման հետ)

աակ

որդուն,որն արո աշխատանքայի պատասխանատվություն բարօր

Բարձր ինքնուրույնություն ն

|

Հետաքրքիր, բարդ, ստեղձագործականմոտեցում պահանջող

Գործունեությանհամար

աշխատանք

Գծանկար 8.2.

Ֆ.Հերցբերգի մոտիվացիոն հիգիենիկ տեսությունը |7, էջ 273) -

ԳԼՈՒԽ

8. ՄՈՏԻՎԱՑԻԱՆ

ԵՎ ԴՐԱ ՁԵՎԵՐԸ

Աշխատանքային մոտիվացիայի տեսությունների զարգացման մեջ իրենց ավանդն ունեն Մակ-Քլելանդը, Դուգլաս Մակ-Գրեգորը: Առաջինը շեշտը դնում էր պահանջմունքների վերին մակարդակներիվրա ն գտնում, որ մարդուն բնորոշ են երեք հիմնական պահանջմունքներ` իշխանություն, հաջողություն ն մասնակցություն: Դուգլաս Մակ-Գրեգորը, որի գաղափարները լայն տարածում գտան 60-70տեսության մեջ շեշտադրում էր աշխատողին ական թվականներին, իր «2« ն» ներքնապես բնորոշ մոտիվացիայի ուսումնասիրությունը, հիմնավորում, որ մարդն ունի չհագեցած պահանջմունքներ, որոնց բավարարումը մղում է որոշակի վար-

քագծի: Գործնականառումով այդ տեսությունը որպես մոդել ծառայեցկառավարիչնեմի մասը հակված է հետնելու «2»-ի ըմբռնումների վարքի տարբերակման համար`

րին (սովորական աշխատողը խուսափում է աշխատանքից ե պատասխանատվությունից), մյուսը` «»-ի (մարդը ձգտում է ինքնուրույնության, պատասխանատվության): Մոտիվացիոն տեսությունների հետագա զարգացումն առաջ բերեց մոտիվացիոն մեխանիզմի նոր բացատրություններ, որոնք գիտական գրականության մեջ հանդես եկան որպես մոտիվացիայի գործընթացայինտեսություններ |3, էջ 376-382: 6, էջ 341-342: 4, էջ 150): Գործընթացայինտեսությունները, չժխտելով անձի գործունեության մեջ պահանջմունքների դերը, անձի վարքը պայմանավորում են նրա սպասելիքների, առաջադրվածնպատակին հասնելու հաճար գործադրածջանքերի հատուցմամբ: Մոտիվացիայի առավել տարածվածգործընթացայինտեսություններն են՝ սպասելիքների տեսությունը, արդարացիության տեսությունը ն ՀՊորտեր Լոուերի մոդելը: Սպասելիքների տեսության հիմքում ընկած են Վիկտոր Վռումի աշխատանքները: Վռումի հիմնական դրույթն այն է, որ որոշակի նպատակի հասնելու համար մարդու մոտիվացիայի միակ անհրաժեշտ պայմանը ակտիվ պահանջմունքի առկայությունը չէ. մարդը նան պետք է հույս ունենա, որ իր ընտրածվարքի կերպը իրականում կհանգեցնի բավարարմանկամ ցանկալիի ձեռքբերման: Սպասելիքների տեսությունը առանձնահատուկ տեղ է տալիս մոտիվացիայի երեք գործոններին աշխատանքային ծախսումներ արդյունք, արդյունք վարձատրում, վալենտականություն /0վարձատրճամբբավարարվածություն/: Ըստ այս տեսության, մոտիվացիանառավել արդյունավետ է, երբ մարդիկ հավատում են, որ իրենց ջանքերն անպայման հնարավորություն կտան հասնելու առաջադրված նպատակներին ն առավել բարձր վարձատրման, ե մոտիվացիան թուլանում է, երբ հաջողության հավանականությունըկամ վարձատրճան արժեքավորությունը ճարդկանց կողմից գնահատվում է ցածր |1, էջ 376-382: 4, էջ 150-152): -

-

Սպասումներ,

Սպասումներ,

որ ազանկալի ցանկալ երեն արտն արդյունք 2 ր

Մոտիվացիա

Հ

-

որ նե

քերը

կտան

արդյունք-

թյան

Սպասումներ, որ այդ վար-

բավար կլինի կանաչափ

ձատրություն

նշանակալից ն արժեքավոր

գծանկար 8.3. Սպասելիքների տեսություն |7, էջ 274)

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Մոտիվացիայի արդարացիությանտեսությունը ենթադրում է, որ մարդիկ սուբյեկտիվորեն են գնահատում վարձատրության հարաբերությունը իրենց գործադրած ջանքերին ն համեմատում այն այլ աշխատողների, իրենց կարծիքով, համանման ջանքերի դիմաց ստացածի հետ: Ըստ այդ տեսության` եթե այդ համեմատման արդյունքում իր ստացած վարձատրությունը աշխատողը գնահատում է անարդարացի, ապա առաջանում է հոգեբանական լարվածություն, որը հանգեցնում է աշխատանքի արտադրողականությանանկման: Լայման Պորտերի ն էդվարդ Լոուերի մշակած մոտիվացիայի տեսությունը ներառում է սպասելիքների ն արդարացիությանտեսության տարրերը:Նրանց մոդելում մոտիվացիան արդյունք է պահանջմունքների, սպասելիքների ն աշխատողի կողմից արդարացի վարձատրության ընկալման: Աշխատանքիարդյունքը կախված է աշխատողի ջանքերից, նրա ընդունակություններից, ինչպես նան սեփական դերի գնահատումից: Կատարածաշխատանքի ծավալը կախվածէ աշխատողի՝ իր ստացած վարձատրության գնահատումից, ինչպես նան վստահությունից, որ անպայման կստանա համապատասխան վարձատրությունը: Համաձայն Պորտեր Լոուերի մոդելի աշխատանքիարդյունավետությունն է, որ ստեղծում է աշխատանքի բավարարվածություն ն ոչ թե հակառակը, ինչպես կարծում են մարդկային հարաբերությունների տեսության կողմնակիցները: -

Արտաքինվարձա-

Վարձատրության արժեքավորու-

թյունը, նշանակա-

լիությունը

վ

Ջանքեր

Ջանքերի ն վարձատրության կապի հավանականությանգնահա-

--թ»

Ընդունակությունները ն

բնավորությունը

տրություն

(ղեկավարության կողմից)

Վարձատրության

Կատարվածաշխատանքիարդյունքները

արդարացիության գնահատականը

Բավարարվածության աստիճանը

Ներքին վարձատրություն(բավարարվածության զգացում, ինքնահարգանք)

Սեփականդերի

գնահատում

տականը

' գծանկար 8.4. Պորտեր Լոուերի մոդելը լ7, էջ 216| -

Վերը նշված աշխատանքային մոտիվացիայի տեսությունների ցանկը ամբողջական չէ, բայց արտահայտում է խնդրի վերաբերյալ հիմնական մոտեցումները, դրանց զարգացումը, որն, ինչ խոսք, շարունակվելու է մարդկային մտքի ն իրական կյանքի զարգացմանը համընթաց:

ԳԼՈՒԽ

8. ՄՈՏԻՎԱՑԻԱՆ

8.2.

ԵՎ ԴՐԱ ՁԵՎԵՐԸ

ՄՈՏԻՎԱՑԻԱՅԻ

ՁԵՎԵՐԸ

Մոտիվացիայի առաջին ն առավել տարածվածձնր եղել է պատժի ն խրախուսհամակարգը, այսպես կոչված` «մտրակի ն բլիթի» քաղաքականությունը: Այն օգտագործվել է ցանկալի արդյունք ստանալու համար, կիրառվել է վարչահրամայական համակարգերի պայմաններում` աստիճանաբար ձեափոխվելով վարչական ու տնտեսական պատժամիջոցների ու խթանների համակարգի: Կազմակերպության արդյունավետ գործունեությունը մեծապես պայմանավորված է, թե որքանով է գործող խթանմանհամակարգը հաշվի առնում կազմակերպության աշխատողների մոտիվացիան: Կարելի է ասել, որ աշխատանքի խթանումը աշխատողի աշխատանքային վարքագծի վրա ազդեցությունն է մոտիվացիայի ման

միջոցով: Ժամանակակից ձեռնարկություններում կիրառվող խթանման միջոցները կարելի է բաժանել նյութականին ոչ նյութականի: Նյութական խթանները կարող են լինել ե՛ դրամական, ն ոչ դրամական: Նյութական խթանների թվում են աշխատավարձը, պարգեները, հավելավճարները, շահույթի կամ եկամուտների բաշխմանը աշխատողներիմասնակցության զանազան եղանակներըեայլն:

Աշխատավարձ Աշխատանքի

Գործավարձ (ուղղակի, գործավարձապարգնատրային,աճող, անուղղակի, ակորդային) Ժամանակավարձ(պարզ ժամանակավպրձ, ժամանակավարձային-պարգնա-

տրական)

վարձատրություն

Պարգնատրումներ, հավելավճարներ, տարբեր լրացուցիչ վճարներ Շահաբաժիններիտարբեր համակարգեր Տրանսպորտային ծախսերի վճարներ Սննդի ծախսերի լրացուցիչ ֆինանսավորում (սննդի

ԿԱՆ Սոցիալական վճարներ

Բժշկական սպասարկում ծախսեր (իր կամ երեխայի)

Ուսման

Այլ

գծանկար 8.5. Նյութական խթանման ծները

Ոչ նյութական խթանները, որոնք կապված են առավել բարձր մակարդակի պահանջմունքների բավարարման հետ, կարելի է ներկայացնել 2 տեսակի խթանՇերի տեսքով՝ սոցիալ-հոգեբանական ն ստեղծագործական: Սոցիալ-հոգեբանական խթանները կապված են շրջապատի կողմից աշխատողի ճանաչման, հարգանքի, պատկանելության,ինչպես նան ինքնահաստատման պահանջմունքների հետ: Այդ խթաններըկարող են արտահայտվել աշխատողին ծառայողականն մասնագիտական առաջխաղացմանհնարավորության ընձեռմամբ, նրան առավել պատասխանատու ն կարնոր աշխատանքներ վստահելով, կազմակերպության կառավարման գործընթացինաշխատողի մասնակցության ապահովման տարբեր ձների կիրառմամբ, աշխատանքային գործունեության ընթացքում շփման բավարարճակարդակի ընձեռմամբն այլն:

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Ստեղծագործականխթանները պայմանավորվածեն աշխատողի ինքնահասինքնաիրացման, ինքնակատարելագործման ապահանջմունքներով: Դրանք կարող են արտահայտվել աշխատողին առավել հետաքրքիր ն ստեղծագործական բնույթի աշխատանքի վստահմամբ, աշխատողի ներուժին համապատասխան ն այն լրիվ բացահայտելու, զարգացնելու հնարավորություն ընձեռող պաշտոնինշանակմամբ ն այլն: Դարկ է նշել, որ նյութական ն ոչ նյութականխթաններըդիալեկտիկականկապի մեջ են, որը պայմանավորված է խթանների հիմքում ընկած տարբեր մակարդակի պահանջմունքների փոխկապվածությամբ:Օրինակ, նյութական խթանների թվում մենք նշել ենք աշխատավարձը,սակայն նույն աշխատավարձը նան սոցիալ-հոգեբանական խթան է, քանի որ դրա մեծությունը ազդում է աշխատողի ինքնահաստատվածությանզգացումի, շրջապատի կողմից նրա հարգվածությանԼ մի շարք այլ երկրորդային պահանջմունքների բավարարման վրա: Միննույն ժամանակ, խթանման համակարգըմիայն նյութական խթանների շուրջ կառուցելը ն այլ խթաններն անտեսելը չի կարող ապահովել աշխատանքիցանկալի երկարատնարդյունք: Նմանապես Լ՛ սոցիալ-հոգեբանական խթանների դերի բացարձակացումը, ն՛ նյութական խթանների անտեսումը, որոշ ժամանակից կառաջացնի իր աշխատանքից աշխատողի անբավարարվածություն ն, իհարկե, աշխատանքայինմոտիվացիայի թուլացում: Այսպիսով, պետք է նկատի ունենալ, որ նյութական ն ոչ նյութական խթանները փոխադարձ կապվածեն ն հարստացնում են միմյանց: Նյութական խթանման համակարգում գլխավոր դերը պատկանումէ աշխատավարձին, որը կոչված է կատարելու երկու գործառույթ` ա) աշխատողներին նրանց ընտանիքի վերարտադրության ապահովում, բ) աշխատանքի մեջ մարդկանց ներգրավում ն աշխատանքի արդյունավետությանխթանում: Շուկայական տնտեսության պայմաններում աշխատանքի վարձատրության համակարգում ելակետայինը օրենսդրորեն նվազագույն աշխատավարձի սահմանումն է, որի հիմքը նվազագույն սպառողական զամբյուղի արժեքն է: Ձեռնարկություններում ն կազմակերպություններումբանվորներիտարիֆային դրույքները, մասնագետների պաշտոնական ռոճիկները, զանազան հավելավճարները, պարգնատրումներըսահմանվում են կոլեկտիվ պայմանագրերիկամ տարիֆային համաձայնագրերի հիման վրա: Աշխատավարձիմոտիվացիոն գործառույթը ենթադրում է մի շարք պայմանների ապահովում: Դա ն՛ աշխատավարձիճիշտ շերտավորումն է, ն՛ աշխատավարձի ու աշխատանքի արդյունքի անմիջական կապի ապահովումը: Եթե այդ կապը ապահովվածչէ, ապա խիստ թուլանում է աշխատավարձիմոտիվացիոն գործատատման,

ռույթը:

Գոյություն ունի աշխատանքի վարձատրությաներկու հիմնական ձն` գործավարձ ն ժամանակավարձ, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր համակարգերը: Աշխատանքի վարձատրությանգործավարձայինձնի համակարգերը հինգն են՝ 1) ուղղակի, 2) գործավարձապարգնատրային,3) աճող, 4) անուղղակի, 5) ակորդային: Ուղղակի գործավարձի դեպքում նախօրոք հաշվարկվում են արտադրանքի նորման ն միավորի վարձաչափը, ն աշխատավարձիմեծությունը անմիջաբարորոշվում է թողարկվածարտադրանքի քանակով: Գործավարձապարգնատրային համակարգը,բացի ուղղակի աշխատավարձից, ենթադրում է նան աշխատողների պարգնատրում որոշակի ցուցանիշների, մասնավորապես` արտադրանքի նորմայի գերակատարման,արտադրանքիորակի էական բարելավման համար:

ԳԼՈՒԽ

8. ՄՈՏԻՎԱՑԻԱՆ

ԵՎ ԴՐԱ ՁԵՎԵՐԸ

Աճող գործավարձը սովորաբար կիրառվում է որոշակի ժաճանակահատվածի համար, երբ ձեռնարկությանն անհրաժեշտ է արագորեն ապահովել աշխատանքի բարձր արտադրողականություն: Անուղղակի գործավարձը կիրառվում է հատկապես օժանդակ բանվորների նկատմամբ`վարձատրությունը պայմանավորելով հիմնական բանվորների թողարկած արտադրանքիքանակով: Ակորդային գործավարձը հիմնականում կիրառվում է շինարարության մեջ ն գյուղատնտեսության այն ենթաճյուղերում, որտեղ արտադրանքը ստացվում է տարվա որոշակի ժաճանակահատվածում: Աշխատանքի վարձատրության ժամանակավարձայինձենըես ունի իր համաԱյս կարգը` պարզ ժամանակավարձ ն ժամանակավարձային-պարգնատրական: ն է մասնագետների կիրառվում ծառայողների աշխատանքի ձնր հիմնականում վարձատրությանդեպքում: Որպեսզի աշխատանքի վարձատրության համակարգըարդյունավետ լինի, այն պետք է ընտրվի մանրամասնորեն, համապատասխանի ն կազմակերպության, նե՛ աշխատողների այն խմբի պահանջներին, որոնց նկատմամբ կիրառվելու է: Օրինակ, աշխատողների մեծ մասին կարող է բավարարել աշխատանքի վարձատրության ժամանակավարձայինձենը,սակայն այն անբավարարէ, եթե կազմակերպությանն անհրաժեշտ է աշխատանքի արտադրողականության արագ բարձրացում ն թողարկվող արտադրանքի կամ ծառայություններիորակի բարելավում: Միենույն ժամանակ, խթանման ընտրված համակարգը պետք է հնարավորություն տա հաշվի առնել աշխատողի անձնականարտադրականցուցանիշները: մեխանիզմի միջոցով Վերջին տարիներին կիրառվում է նան շահաբաժինների աշխատողների խթանման ձնը, որը ներառում է մոտիվացիայի ն նյութական, Ա սոցիալ-հոգեբանական ձները: Դրանք նպաստում են, որպեսզի աշխատողը իրեն զգա կազմակերպության լիիրավ անդամ, համոզված լինի, որ ղեկավարությունը հարգանքով է վերաբերվում իրեն, գնահատում իր ներդրումը ն, անշուշտ, ձգտում առավել արդյունավետ աշխատանքի: Այստեղ կարնոր է այն հանգամանքը, որ ապահովվում է անհատի ն կազմակերպության շահերի զուգակցումը: Ստանալով ձեռնարկության բաժնետոմս՝ աշխատողն իրեն զգում է կազմակերպության սեփականատերերիցմեկը, որը կազմակերպության հաջող աշխատանքի դեպքում կստանա ճան շահաբաժին, դրանով իսկ շահադրդվելով հասնելու ոչ միայն անհատական բարձր արդյունքի, այլն ողջ կազմակերպության վերջնական ֆինանսական ար-

դյունքների մեծացման: Սոցիալ-հոգեբանական խթանման եղանակները բավականին տարբեր են: Դրանցից են ն նախկինում բավականին լայն կիրառում ունեցած այնպիսի եղանակներ, ինչպիսիք են ղեկավարության կողմից աշխատողին գովաբանելը կոլեկտիվի ժողովի ընթացքում, լավ աշխատողների նկարները փակցնելը պատվո տախտակին, գրավոր շնորհակալություն հայտնելը ն այլն: Վերջին տարիներին գործում են սոցիալ-հոգեբանական խթաններիավելի «նուրբ» մեթոդներ: Դրանցից են, օրինակ, աշխատողի «ազատ ժամանակը ավելացնող» խթանման համակարգը: էական խթանիչ արդյունք է տալիս լրացուցիչ արձակուրդի հատկացումը՝ ելնելով աշխատանքի արդյունքներից կամ աշխատանքի առանձնահատկություններից(առավել վտանգավոր, վնասակար պայմանները ն այլն): Արդյունավետ ձնե է աշխատաժամանակի վերաբաշխման մեթոդը, երբ աշխատողին հնարավորություն է տրվում ինքնուրույն որոշել աշխատաժամանակիսկիզբը, վերջը, նրա տնողությունը, իհարկե պայմանով, որ չխաթարվի արտադրական կաճ աշխատանքային գործունեու171

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

թյան բնականոն ընթացքը ն ճշտորեն կատարվենաշխատանքայինպարտականությունները: Նմանատիպ խթանման ընդունված ձն է ճկուն կամ սահող գրաֆիկով աշխատանքը: Ընդունելի ձն է նան աշխատաժամանակիկրճատումը (կրճատ աշխատանքային օր կամ շաբաթ) բարձր արտադրողական աշխատանքի շնորհիվ տնտեսված ժամանակի հաշվին ն այլն: Սոցիալ-հոգեբանական խթանման ձներից է ն աշխատողների ներգրավումը ձեռնարկության կառավարմանգործընթացին,երբ աշխատողներըմասնակցություն են ունենում ոչ միայն որոշումների ընդունմանը, այլն վերլուծության, պլանավորման, կազմակերպմանն հսկման գործընթացներին:Այս համակարգում ընդունված ձն է, այսպես կոչված` «պարտականությունների վերաբաշխման» եղանակը, երբ որնէ որոշակի խնդրի իրականացմանհամար աշխատողինտրվում է գործողությունների ազատություն: Դա ենթադրում է ինքնուրույն գործունեություն ն որոշումների ընդունում սեփականպատասխանատվությամբ,իրադարձությունների,պատահարտեղեկության տրաների մասին ղեկավարին ժամանակին ն հանգամանալից մադրում, սեփականորակավորմանանընդհատ բարձրացում ն այլն |8,էջ 217-219|: «Պարտականությունների վերաբաշխման»եղանակընպատակահարմար է կիրառել կա՛մ սովորական, կրկնվող իրավիճակներում,կա՛մ անձնակազմի կառուցվածքի փոփոխման, կազմակերպության,նրա տարբեր ստորաբաժանումներիկառուցվածքային վերակազմավորումների, ինչպես նան սկզբունքորեն նոր իրավիճակներում: Այստեղ կարնոր է աշխատողի մասնագիտականպատրաստվածության խնդիրը, նրա համոզվածությունը,թե ինքն ի վիճակի է կատարել առաջադրանքը:

ԳԼՈՒԽ

8. ՄՈՏԻՎԱՑԻԱՆ

ՀԱՐՑԵՐ

ԵՎ ԴՐԱ ՁԵՎԵՐԸ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

ԵՎ

1.

Բնութագրեք մոտիվացիայիէությունը:

2.

Ո՞րոնք են մոտիվացիայի հիմնական տեսությունները բաժանման հիմքում:

3.

Ներկայացրեք անձի պահանջմունքների բուրգն

4.

Որո՞նք են, ըստ

Ֆ.Հերցբերգի, հիգիենիկ

ն

ինչպիսի՞նէ դրանց ազդեցությունը մարդու

5.

թյան վրա: Ի՞նչ մոտիվացիոն գործոններ է.Լոուերը:

6.

Որո՞նք են մոտիվացիայի հիմնական ձները:

7.

Թվարկեք նյութական խթանմանձները:

8.

Աշխատողի ո՞ր պահանջմունքների հետ կան ն ստեղծագործականխթանները:

9.

Մեկնաբանեք նյութական ն կապի առկայության դրույթը:

են

ոչ

ըստ

ն

ի՞նչն է ընկած այդ

Ա.Մասլոուի:

մոտիվացիոն գործոնները ե աշխատանքայինգործունեու-

իրենց մոդելում ներառել Լ.Պորտերը

են

ն

կապված սոցիալ-հոգեբանա-

նյութական խթանների դիալեկտիկական

10.Սոցիալ-հոգեբանականխթանմանի՞նչ ժամանակակից ձներ գիտեք:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1.

Եքճյոււ

2.

ՂոօԷքճ808

Յ.

ՒՈԲՇրօՒլ Է/Լ,

4.

Մ.

Է/., ՂՒԼՓՔՃ,

8 ՕքոճւՅճւրւտ.

ԻՂՇԲՏոՀԿԽ6ԷՐՐ

էՕ.8.

Ղոօքոտ 7ոքճտոճոոտ.

ՃճԵՇ6քո ՒԷ/Լ,Ճ6իօ7քո Փ.

ԽՂԵԼՇո ՀԻԼ6ԷԼ1. ՄՎՇՇԾԷՈԱԸ րոն

ԷԼՀՂԵԲԲՕՔ. ՒԼ,

էՕԷՒԼՈՂ 1,

87308.

ՄՎՇՇԷԻԼԼ

ՕՇՕտԵւ

110ռ քճր.

ք.

ԽԲԷԼԲր

Ի/., ԹԲՇՐԲոՆ, 1997

ՃՆՅԲՂՅ.

Ի/., Բոօ,

ԽԼԽԼԻՈՃՃՇՔԻՈՎԾԲՅ, Ճ.8.1--

5.

Միրզոյան Վ.Ա. Աշխատանքիպրոբլեմը արդի արեմտյան սոցիոլոգիայում: Եր., ՎայաստանիԳԱ հրատ.,1990

6.

Օատ օր,

Լ.

ոք

քճր.

Խ6ԷՒՏո:ԵԼ6Էր1.

Օճապատ

Ւ/Լ., 1ԷՓՔճ,

8.

ԽԲՒԲՈԸԽԲԻՂԾ

Ե.8.11քոուուծ. Ի/.,

Ֆուլ

Թ.Ճ.

Բ

ՂՇուտաու

տ

ԼՆ, 1998 էՕԾԷԼՈ

Րքճգաոճյ. 7ՎՇՇԱԱՈԸ

ՊճնրշոօՇՐ Վ6ՇԷՕՐՕ ԽՄքօճ (110: քճր.

ճտ

87308.

(ՃԻ ԲՅՅՅԷԱ`ՑՅ).

Խ/101718211օ11Ւ1ԵԼՄ Է/1.,«ԼՅԷլրճոն»113ր.-8օ ԹԽՒՂՕԸ, 11681

ԸՆ2ՀԻԼ6ԷՐԸ.

ԳԼՈՒԽ

ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՈՐՊԵՍ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹ

9.1.

ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՈՒՄ

կառավարմանհիմնական (ընդհանուր) եզրափակիչ գորՎերահսկողությունը

ծառույթնէ, առանց որի անհնար է գործնականումարդյունավետորեն իրականացնել կառավարմանմյուս երեք ընդհանուր գործառույթները(պլանավորումը, կազմակերպումը ն մոտիվացիան): Տնտեսագիտական գրականության մեջ գոյություն ունեն որպես կառավարման գործառույթի, մի շարք սահմանումներ ն մեկնաբանություններ: Այսպես, Անրի Ֆայոլը գտնում է, որ «վերահսկողությունն իրենից ներկայացնում է այն բանի հաստատումը, որ ամեն ինչ ընթանում է հաստատված պլանին, գոյություն ունեցող դիրեկտիվփաստաթղթերինն գործող սկզբունքներին համապա-

վերահսկողո

տասխան» |1, էջ 107): «Մենեջմենթի հիմունքներ» ուսումնական ձեռնարկի հեղինակները գտնում են, որ վերահսկողությունը, որպես կառավարմանգործառույթ,կազմակերպությունների կողմից իրենց առջն դրված նպատակներինհասնելու ապահովմանգործընթաց է |2, էջ 390): Մեկ այլ բնորոշման համաձայն` «վերահսկել»` նշանակում է կարգավորել կամ կառավարել, ն այս տեսանկյունից, վերահսկողություն իրականացնող անձը կազմակերպության տնտեսական նավապետն է, որն իր տրամադրության տակ գտնվող քանակական տեղեկատվության շնորհիվ օժանդակում է գծային ն ֆունկցիոնալ ստորաբաժանումների ղեկավարներին առավել համարձակ վարել իրենց նավը գործարարությանանհանգիստ աշխարհում |3, էջ 13): Վերահսկողությունը տնտեսավարողսուբյեկտների արտադրականու ֆինանսատնտեսական գործունեության անքակտելի մասն է, որը պարտադիր իրականացվում է կառավարմանբոլոր մակարդակներում ու օղակներում, ն որի գլխավոր խնդիրը կազմակերպության ընթացիկ ու հեռանկարային գործունեության օպերատիվ կառավարումն է, առաջադրվածպլանների ն փաստացիարդյունքներիհամապատասխանությանգնահատումը ն, որ ամենակարնորն է, ձեռնարկության առջն դրվածհիմնականնպատակների,հատկապեսգլխավոր նպատակի՝առաքելության, իրականացմանապահովումը:

9(ԼՈՒԽ

9. ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՈՐՊԵՍ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹ

Ձեռնարկության ինստիտուցիոնալ մակարդակի ղեկավարությունը սկսում է վերահսկողություն իրականացնել այն պահից, երբ ձեավորվում է կազմակերպությունը, սահմանվում են գործունեությանուղղությունները, որոշվում նպատակները, ինչպես նան աշխատանքի հորիզոնական ն ուղղահայաց բաժանման միջոցով ստեղծվում է կառավարմանկազմակերպականկառուցվածքը: Վերահսկողության անհրաժեշտությունը պայմանավորվածէ նան այն հանգամանքով, որ կազմակերպության գործերը կարող են ընթանալ ոչ այնպես, ինչպես հարկն է: Եվ, այս տեսանկյունից, վերահսկողության խնդիրն է հնարավորին չափ արագ բացահայտել անբարենպաստ իրավիճակները, բացթողումներն ու թերությունները, հնարավորություն ընձեռել ղեկավարությանը ձեռնարկելու համապատասխան միջոցառումներ դրանց շտկման ուղղությամբ: Ըստ իրականացման ժամճանակիտ̀արբերում են վերահսկողությանհետնյալ տեսակները՝նախնական, ընթացիկ ե եզրափակիչ: Նախնական վերահսկողությունը, որի հիմնական իմաստը կազմակերպության հնարավորուքթյուններիգնահատումն է նախատեսվող գործունեությանտեսանկյունից, ցանկացածկազմակերպաիրավական կարգավիճակունեցող ձեռնարկությունում իրականացվում է նյութական, ֆինանսական ն աշխատանքային ռեսուրսների գծով: Հայտնի է, որ որակյալ հումքի առկայությունը ձեռնարկությունների թողարկած արտադրանքի, կատարած աշխատանքների կամ մատուցած ծառայությունների մրցունակության, բարձր որակի ն հուսալիության գրավականն է: Դա է պատճառը, որ ձեռնարկություններում մեծ ուշադրություն. է հատկացվում հումքի, նյութերի, կիսաֆաբրիկատների, կոմպլեկտավորող իրերի ն այլ նյութական ռեսուրսների որակի նախնական վերահսկողությանը: Պակաս կարնոր նշանակություն չունի նան նյութական ռեսուրսների հիճնական մատակարարների ընտրությունը, քանի որ նրանց անխափան ն բնականոն գործունեությունից է կախվածձեռնարկության աշխատանքային ռիթմն ու դինամիկան: Նյութական ռեսուրսների նախնական վերահսկողության երրորդ հիմնական ուղղությունը դրանց պաշարների ռացիոնալ պլանավորումն է՝ աշխատանքային պարապուրդներիցխուսափելու նպատակով: Ֆինանսական նախնական վերահսկողությունն իրականացվում է կազմակերպության բյուջեի (ընթացիկ ֆինանսական պլանի) հիման վրա: Որպես կանոն, նախ ն առաջ վերլուծության են ենթարկվում եկամուտների ու ծախսերիպլանը, շահույթի բաշխման մեխանիզմը: Ուսումնասիրության են ենթարկվում նան ձեռնարկության ակտիվների ն պասիվների ընդհանուր վիճակը, սեփական ն փոխառվածդրամական միջոցների հարաբերակցությունը ակտիվների ընդհանուր կառուցվածքում, կանխիկ ե անկանխիկ դրամական միջոցների հարաբերակցությունը, ձեռնարկության հիմնական ն շրջանառու կապիտալի փաստացիտարողունակությունը: Բացի այդ, կազմակերպությանբյուջեի նախնականվերահսկողությունը հնարավորություն է տալիս որոշել տեսակարար ծախսերի սահմանային նշանակությունը: Ֆինանսական վերահսկողության գործընթացըներառում է ֆինանսական ռեսուրսների հոսքերի ն ներկազմակերպականհաշվառման նախնական վերլուծությունը, որն ընդգրկում է. -.

-.

արտադրականհաշվառման նախնական վերահսկողությունը,

ծախսերի նախահաշվի կազմումը, աշխատավարձի, հարկերի տադիր վճարումներիվերահսկողությունը,

ն այլ

պար-

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

-`

-.

-.

հաշվապահական հաշվառման տվյալների հավաքագրումն ու մշակումը ֆինանսական ռեսուրսներիներքին կառավարմաննպատակով, ֆինանսական հաշվետվության վերլուծությունը, ընթացիկ ժամանակաշրջանումկազմակերպությանֆինանսատնտեսական վիճակի գնահատումը:

Աշխատանքային ռեսուրսների նախնական վերահսկողությունը ենթադրում է հավաքագրվելիք կադրերի ընտրության, պատրաստման ն վերապատրաստման հիմնախնդիրներիբացահայտում ու վերլուծություն: Սահմանվում են որոշակի անհատականպահանջներ տվյալ որոշակի աշխատատեղերըհամալրելու հավակնող կադրերիընտրության համար: Այսպիսով, աշխատանքային ռեսուրսների նախնական վերահսկողությունը բաղկացածէ հետնյալ բաղկացուցիչ ընթացակարգերից. աշխատատեղերինկատմամբներկայացվողպահանջներիհետազոտում, -.

-.

աշխատատեղի բնութագրում,

աշխատատեղիգնահատում: Ընթացիկ վերահսկողությունն իրականացվումէ բուն աշխատանքայինգործընթացում: Կազմակերպությանգործունեության ընթացիկ վերահսկողությանգործընթացում մեծ դեր է խաղում ռելեվանտային(գործինանմիջականորենվերաբերող) տեղեկատվությանվերլուծությունը, ինչը, որպես ելակետային բազա, անհրաժեշտ է արտադրական պարբերաշրջանի կարգավորճան ն տնտեսավարման գործընթացում առաջադրվածնպատակներիցշեղումների բացահայտմանն ու վերացմանն ուղղված կառավարչական կարնորագույն որոշումների ընդունման համար: Այսպիսի վերլուծությունը հնարավորություն է ընձեռում վերահսկել կառավարչական որոշումների իրականացմանգործընթացը, աշխատանքայինպայմանների ն սահմանվածնորմերի ու նորմատիվներիպահպանումը: Ընթացիկ վերահսկողությունը իրականացվումէ հետադարձ կապի համակարգով, որի պարզագույն օրինակը վարընթաց(ղեկավարի հրամանները,հրահանգները, կարգադրությունները,ցուցումները ն այլն) ն վերընթաց(ենթականերիզեկույցները, բացատրությունները, հաշվետվությունները`կատարվածաշխատանքների վերաբերյալ) կոմունիկացիաներն են: Հետադարձ կապի համակարգերըձեռնարկության ղեկավարությանը թույլ են տալիս արագ ն օպերատիվ կերպով բացահայտել բազմաթիվ չկանխատեսվածհիմնախնդիրներն գտնել դրանց լուծման օպտիմալ տարբերակներ: Ի վերջո, եզրափակիչվերահսկողություննիրականացվում է աշխատանքների փաստացի ավարտի ժամանակ: Առաջին հայացքից կարող է թվալ, թե եզրափակիչ վերահսկողությունն իրականացվում է բավականինուշ, երբ արդեն աշխատանքն ավարտվել է ն ոչինչ ձեռնարկել հնարավոր չէ: Սակայն այդպես չէ: Օրինակ, ամերիկացի պրոֆեսոր, կառավարմանհարցերի մասնագետՈւիլյամ Նյումենի կարծիքով, եզրափակիչ վերահսկողությունն իրականացնումէ երկու հիմնական գործառույթ: Ըստ առաջին գործառույթի, եզրափակիչ վերահսկողությունը կազմակերպության ղեկավարությանը հնարավորություն է տալիս հայթայթել անհրաժեշտ տեղեկատվություն: ապագայում պլանավորման գործընթացըկատարելագործելունպատակով: Այնուհետն՝համեմատելովպլանային ն փաստացիարդյունքները, ղեկավարությունը հնարավորություն է ստանում գնահատելու, թե կազմված պլանները որքանով են հավաստի ն օպտիմալ |2, էջ 3911: -.

ԳԼՈՒԽ

9.2.

9.

ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅԱՆ

ՈՐՊԵՍ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԻ

ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՓՈՒԼԵՐԸ

Վերահսկողությանգործընթացը բաղկացածէ երեք հիմնական փուլերից. 1. ստանդարտների մշակում, 2. փաստացի ձեռք բերված արդյունքների համադրում ստանդարտներիհետ, 3. ճշգրտող գործողություններիիրականացում: Ստանդարտները կարճաժամկետնպատակներ են, որոնք ձնավորվում են կառավարման առաջին ընդհանուր գործառույթի`պլանավորման ընթացքում ն վերջնական, ամփոփ տեսքով ներկայացվում են վերահսկողության գործընթացի առաջին փուլում: Դրանք, որպես կանոն, պետք է լինեն որոշակի ն չափելի: Վամեմատաբար ավելի հեշտ է սահմանել քանակապեսչափելի ցուցանիշներիստանդարտներ: Օրինակ, գրեթե բոլոր տեսակի ձեռնարկություններում ն կազմակերպություններում պարտադիրպետք է սահմանվեն հետնյալ ստանդարտները. 1. արտադրանքի ծավալը, 2. արտադրանքիիրացումից ձնավորվածհասույթի մեծությունը, 3. արտադրականկարողություններն ու դրանց օգտագործումը, 4. վաճառքի ն շահույթի ծավալները, 5. շահութաբերության մակարդակը, 6. իրացվելիության (լիկվիդայնության) ն վճարունակությանցուցանիշները, 7. ֆինանսականկայունության գործակիցները ն այլն: Բավականինբարդ է (իսկ որոշ դեպքերում` գրեթեանհնար) սահմանել ստանհամար: Օրինակ, աշխատանքից դարտներ՝քանակապես ոչ չափելի ցուցանիշների բավարարվածությանաստիճանը շատ դժվար է ներկայացնել ստանդարտի տեսքով: Հարաբերական առումով, որպես հիմք կարելի է ընդունել, ասենք, կադրերի հոսունության աստիճանը (որի բարձր մակարդակըվկայում է աշխատանքային մի շարք հիմնախնդիրների ն, մասնավորապես, աշխատանքից բավարարվածության ցածր աստիճանի մասին) կամ կոնֆլիկտային իրավիճակների ծագման հաճախականությունը: Այդուհանդերձ, դրանք չեն կարող բացարձակ առումով հիմք լինել ճշգրիտ ստանդարտների սահմանման համար: Վերահսկողության գործընթացի երկրորդ փուլը փաստացի ձեռք բերված արդյունքների համադրումն է ստանդարտներին:Այս փուլում ձեռնարկության ղեկավարությանը հայտնի է դառնում, թե ինչպես են կատարվում մշակված ծրագրային ցուցանիշները: Սակայն պլանային ն փաստացիարդյունքների համադրումը զուտ մեխանիկականգործընթացչէ: Ընդհակառակը, սա վերահսկողության ընդհանուր գործընթացիառավել կարնոր փուլն է, որի ընթացքում պետք է որոշվեն շեղումների թույլատրելի սահմանները: Պետք է նշել, որ շեղումների առկայությունը համադրվող ցուցանիշների մեջ, բնական երնույթ է, քանզի գործնականումգրեթե գոյություն չունեն այնպիսի ձեռնարկություններ, որոնք աշխատում են հարյուր տոկոսանոց ճշտությամբ` առանց շեղվելու պլանային ստանդարտներից:Եվ բնականէ, որ յուրաքանչյուր ձեռնարկություն պետք է իր համար սահմանի շեղումների թույլատրելի մասշտաբ այն վերապահումով, որ յուրաքանչյուր տնտեսավարող սուբյեկտ ինքը որոշի դրա մեծությունը: Բնականաբար,որքան մեծ է ձեռնարկությանգործունեությանռիսկի աստիճանը, այնքան ավելի մեծ է շեղումների թույլատրելի մասշտաբը:

Որո՞նքեն շեղումների հիմնական պատճառները:

մենեջմենթ

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

1.

2.

Յ.

4.

5.

Պլանավորման թերությունները: Գործնականում պատահում են դեպքեր, երբ ռազմավարական պլանները կամ գործարարության ծրագրերը կազմվում են ոչ իրազեկ մասնագետների կողմից, լավատեսորեն, ուռճացված ցուցանիշներով, ինչը չի համապատասխանումիրականությանը: Այս դեպքում կա՛մ տվյալ ձեռնարկությունը ունի որոշակի ակնկալիքներ՝ ստանալու առավել բարձր ցուցանիշներ` արագ ն որակով, կա՛մ էլ պլանավորման գործընթացում հաշվի չեն առնվել մի շարք հնարավոր դժվարություններ, որոնք իրենց զգացնել են տալիս հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջին: Կազմակերպման թերությունները: Հաճախ ձեռնարկության ղեկավարությունը ժամանակին չի զբաղվում պլանավորման անհրաժեշտ աշխատանքներով, վերլուծություններով ու եզրահանգումներով, որի հետնանքով պլանները կազմվում են հապշտապ, առանց անհրաժեշտ հիմնավորման: Եվ արդյունքում` կազմակերպատեխնիկականբնույթի այդ թերությունները պատճառ են դառնում պլանների թերակատարման ն շեղումների առաջացման: Ղեկավարմանթերությունները: Այս բնագավառիամենաէականթերությունը վատ կոմունիկացիաներն են ղեկավարի ն ենթականերիմիջն, վերահսկողության անարդյունավետությունը, ղեկավարի անիրազեկությունը, կառավարման կուլտուրայի ն տարրական նորմերի բացակայությունը, աշխատանքային կոլեկտիվում ավելորդ լարվածությունների առաջացումն ու անառողջ բարոյահոգեբանական մթնոլորտը, կոնֆլիկտային իրավիճակների առաջացման հաճախականությունն ու դիսֆունկցիոնալ հետնանքները ն այլն: Մոտիվացիայիթերությունները: Աշխատողներըցանկություն չեն ունենում կատարելու իրենց առջն դրված պլաններն ու առաջադրանքները կամ լավագույն դեպքում դրանք կատարում են առանց խանդավառության, այլ որոշակի պայմաններից ելնելով, քանի որ, ըստ էության, բացակայում են շահադրդող գործոնները, բարձր է կադրերի հոսունության աստիճանը ն ցածր` մոտիվացիայի արդյունավետությունը: Խոսքը վերաբերում է ոչ միայն նյութական, այլն բարոյական խթանմանգործոններին: Գործունեության պայմանների փոփոխությունը: Այն բանից հետո, երբ ընթացիկ պլանները հաստատվում են ն սկսվում է աշխատանքը, տեղի են ունենում պայմանների որոշակի փոփոխություններ`արտաքին միջավայինչը չի արտացոլվել պլաններում: րի պահանջներին հաճմապատասխամը,

Վերահսկողության գործընթացի այս փուլում կատարվում է ձեռնարկության տնտեսական ներուժը բնութագրող կարնորագույն ցուցանիշների արդյունքների գնահատում: Այդ ցուցանիշներից են` ձեռնարկության ակտիվների մեծությունը, վաճառքի ծավալները, սովորական գործունեությունից ստացվածու զուտ շահույթի ծավալը ն զբաղվածների թիվը: Ժամանակակիցպայմաններում ձեռնարկության տնտեսականներուժի առավել հանգամանալից ուսումնասիրության համար օգտագործվում են նան մի շարք այլ ընդհանրացնող ցուցանիշներ, ինչպես. 1.

Հիմնական կապիտալի մեծությունը, որը ներառում է ձեռնարկության արտադրական հզորությունները (շենքերը, սարքավորումները, շինությունները): Ընդ որում, պետք է նկատի ունենալ, որ վերահսկողության արդյու178

ԳԼՈՒԽ

2.

3Յ.

4. 5. 6.

7.

8.

9. ՎԵՐԱԴՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՈՐՊԵՍ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹ

նավետության բարձրացմաննպատակովանհրաժեշտ է հաշվարկել նան այն միջոցների հաշվարկային մեծությունը, որոնք նախատեսվածեն արտադրականհզորությունների վերանորոգմանն վերականգնմանհամար: Թողարկված արտադրանքի քանակությունն ու արժեքը ըստ արտադրանքի անվանացանկին տեսականու: Այս ցուցանիշը հնարավորություն կտա բացահայտել տվյալ ձեռնարկության (կազմակերպության) տեսակարար կշիռը համանման արտադրանք թողարկող այլ ձեռնարկությունների շարքում: Ձեռնարկության ենթակառուցվածքի բնութագրերը, մասնավորապես՝ տրանսպորտային միջոցների, պահեստների, տեխնիկականսպասարկման կենտրոնների, էներգիայի աղբյուրների սեփական միջոցների առկայությունը, ինչպես նան սեփական հումքային բազայի ապահովվածության մակարդակը: Ձեռնարկության կողմից կատարվող ուղղակի կապիտալ ներդրումների չափերն ու տեղաբաշխումը: Ձեռնարկության գիտահետազոտականներուժը: Ընդհանուր ծախսերի ցուցանիշը (նոր շուկաների գրավում, մարքեթինգային հետազոտություններ, գիտահետազոտական աշխատանքներ, վարչատնտեսականծախսեր, արտադրանքի կատարելագործմանծախսեր, վարձավճարներ ն այլն): Միջոցների մուտքագրման ն ծախսմանցուցանիշները, որոնց մեջ մտնում են միջոցների մուտքագրման աղբյուրները, զուտ շահույթը, ամորտիզացիոն հատկացումները, երկարաժամկետ երկապարտավորությունների րաձգումը, բաժնետոմսերիթողարկումը ն այլն: Միջոցների օգտագործման ցուցանիշները, այսինքն շահաբաժինների վճարումը, կազմակերպական բնույթի ծախսերը, բաժնետոմսերի թողարկման ծախսերը, կապիտալ ներդրումները ն այլ ոչ շրջանառու ակտիվները,բանկում ձեռնարկությանհաշվարկային հաշվի մեծացումը ն այլն:

Վերահսկողության գործընթացիվերջին փուլում իրականացվում են ճշգրտող գործողություններ՝ ելնելով ստացված փաստացի արդյունքներից: Եթե ձեռնարկության ստանդարտների ն փաստացի ցուցանիշների համադրման գործընթացըվկայում է, որ ընթացիկ նպատակները հիմնականում կատարվել են (շեղումների թույլատրելի միջակայքում), ապա ձեռնարկությունը ոչինչ չի նախաձեռնում ն հիմնականում բավարարվում է ձեռք բերվածարդյունքներով: ճշգրտող գործողությունների իրականացումը կախված է պլանային ցուցանիշներից շեղումները պայմանավորող պատճառներից: Ստանդարտների սահմանման ընթացքում ձեռնարկության վերին օղակի է այն պետք մտածի ղեկավարությունը մասին, թե ով ն ինչպես պետք է իրականացնի հաձժապատասխանստանդարտների կատարման վերահսկողությունը: Այլ կերպ ասած` մշակելով ստանդարտների համակարգ, մենեջերը չպետք է մոռանա դրա մեջ ներառել վերոհիշյալ ստանդարտներիվերահսկողության կոնկրետ մեթոդները: Այս փուլում մենեջերը պետք է պատասխանիհետնյալ հարցերին. որոնք են այն հիմնական ստանդարտները,որ անհրաժեշտ է մշակել ն վերահսկել ձեռնարկությանֆինանսատնտեսականգործունեությանընթացքում, -.

`

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ովքեր պետք է վերահսկեն այդ գործընթացները ն պատասխանատվություն կրեն դրանց կատարմանհամար,

-

որտեղ ն ինչ հաճախականությամբպետք է իրականացվի ստանդարտների վերահսկողությունը,

-

որոնք են ստանդարտներիվերահսկողության առավել ընդունելի մեթոդները Թ, էջ 9-10:

-

Որո՞նք են այն հիմնական պահանջները, որոնք դրվում են վերահսկողության արդյունավետ իրականացմանհամար: Նախ ն առաջ, վերահսկողության ժամանակին կազմակերպումը: Այնուհետն, վերահսկողությունըպետք է ունենա օպերատիվ բնույթ, լինի մշտական ն ամենակարնորը ճկուն, քանի որ ժամանակակից պայմաններում շուկայի պահանջները շատ արագ են փոփոխությանենթարկվում, ինչը նկատելի դժվարություններ է առաջացնում կառավարմանգործընթացում:

9.3.

ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅԱՆ

ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ԵՎ

ԻՐԱԿԱՆԱՑՄԱՆ

ԿԱՐԳԸ

ԱՈՒԴԻՏ

Ներկայումս կազմակերպություններում վերահսկողության կազմակերպման առավել արդյունավետ ն հաճախակի հանդիպող ձներից են մենեջերների կողմից իրականացվող ուղղակի վերահսկողությունը, տեղեկատվությանմշակման կենտրոնների, վերահսկիչ (վերստուգիչ) հանձնաժողովների գործունեությունն ու աուդիտ վերահսկողության իրականացումը: Կազմակերպության ինստիտուցիոնալ մակարդակի ղեկավարության կողմից իրականացվող վերահսկողությունը մշտական կատարվող գործընթացէ, որի հիմնական նպատակը կազմակերպուբյունում առկա ընթացիկ դժվարությունների բացահայտումն է ու համապատասխանմիջոցառումների շտապ ձեռնարկումը դրանց հաղթահարմանհամար: Որոշ ձեռնարկություններում արդյունավետ գործում են տեղեկատվության մշակման կենտրոններ, որոնք իրականացնումեն տեղեկատվության հաղորդում, տարածում ն գնահատում: Տեղեկատվության տարածումըառանցքային դեր ունի վերահսկողության արդյունավետության բարձրացման գործում: Կարնոր է, որ թե՛ ստանդարտների ն թե՛ փաստացի արդյունքների վերաբերյալ իրազեկվեն կառավարման բոլոր մակարդակներն ու օղակները, ինչը հնարավորություն կընձեռի կառուցվածքայինստորաբաժանումների ղեկավարներինկոնկրետ միջոցառումներ ձեռնարկել ն ընդունել կառավարչական որոշումներ` պլանային ն փաստացի արդյունքների համադրումը արդյունավետ դարձնելու նպատակով: Կազմակերպությունների վերստուգիչ հանձնաժողովի անդամները ընտրվում են կազմակերպության բաժնետերերի(փայատերերի) ընդհանուր ժողովի կողմից: Ընդ որում, ընկերության խորհրդիանդամներըչեն կարող միաժամանակլինել նան վերստուգիչ հանձնաժողովի անդամներ: Կազմակերպությանվերստուգիչ հանձնաժողովը. -.

վերահսկողություն է իրականացնումհաշվապահականհաշվառմանն հաշվետվություններիվարման նկատմամբ,

ԳԼՈՒԽ

-.

-.

-.

-.

9. ՎԵՐԱՉՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՈՐՊԵՍ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹ

կազմակերպության տնօրենների (դիտորդ) խորհրդին հաշվետվություն է ներկայացնում օրենքներին, ենթաօրենսդրականու այլ իրավականակտերին կազմակերպությանգործունեությանհամապատասխանությանմասին, կազմակերպության տնօրենների խորհրդի կողմից ներկայացված հիմնահարցերի ն գրավոր հանձնարարությունների վերաբերյալ տալիս է եզրակացություններ, հաստատում է կազմակերպությանհաշվետվություններում ն այլ ֆինանսական փաստաթղթերումառկա տեղեկատվությանհավաստիությունը, իրականացնում է տվյալ կազմակերպությանկանոնադրությամբնախատեսված այլ լիազորություններ:

Վերստուգիչ հանձնաժողովից բացի, ֆինանսավարկայինն բանկային հաստատություններում հաջողությամբ գործում է վերահսկողություն իրականացնող մի կառույց նս, որը կոչվում է վարկավորման կոմիտե:Վերջինս, որպես կանոն, ստեղծվում է հիմնականում խոշոր առնտրային բանկերում: Վարկավորմանկոմիտեի հիմնական գործառույթներնեն. -

-.

-.

-

բանկի վարկային քաղաքականության հիմնական ուղղությունների մշակումն ու վարկային ընթացիկ վերահսկողության(մոնիտորինգի)իրականացումը, դրամական միջոցներ ներգրավող ն տեղաբաշխողգծային ն ֆունկցիոնալ կառուցվածքային ստորաբաժանումների աշխատանքների կազմակերպումն ու կոորդինացումը, առավել խոշոր չափերի հասնող վարկերիհատկացմանթույլտվությունների տրամադրումն ու համապատասխանվարկային ստանդարտներիմշակումը, հավատարմագրային(տրաստային) գործառնությունների իրականացման, ինչպես նան ներդրումային գործունեությանվերահսկումը:

Աուդիտը ձեռնարկությունների, կազմակերպություններին այլ տնտեսավարող սուբյեկտներիգործունեության անկախ, չեզոք վերահսկողության տարատեսակէ: Այլ կերպ ասած` աուդիտն իրենից ներկայացնում է անկախ փորձաքննության ն տնտեսավարողսուբյեկտների գործունեության ֆինանսական ն հաշվապահական հաշվետվությունների վերլուծության իրականացում լիազորված անձանց` աուդիտորների կողմից, որոնց հիմնական նպատակն է՝ որոշել հաշվետվությունների հավաստիության աստիճանը, դրանց ամբողջականությունը ն համապատասխանությունը գործող օրենսդրության պահանջներին: Աուդիտն իրականացվումէ 2 հիմնական ձներով. 1. արտաքին աուդիտ, 2. ներքին աուդիտ: Ձեռնարկության գործունեության արտաքին աուդիտը նշանակում է նրա ֆինանսատնտեսական դրության ն ֆինանսական ու հաշվապահական հաշվետվությունների փորձաքննություն ն վերլուծություն: Այն ելնում է ձեռնարկության բաժնետերերի կամ փայատերերի շահերից: Աուդիտի հիմնական խնդիրը հաշվապաԷ ն ձեռնարկությանղեկավարությանը հական հաշվեկշռի ճշտության հաստատումն համապատասխան եզրահանգումներ ներկայացնելը, որտեղ մանրամասն արտահայտվում են ձեռնարկության ընթացիկ ֆինանսականվիճակը, նրա եկամտաբերությունն ու իրացվելիությունը, ինչպես նան ձեռնարկությանկողմից իրականացվող գործառնություններիռիսկի աստիճանը:

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Ձեռնարկության աուդիտ ստուգումներն իրականացվումեն նրա բաժնետերերի ընդհանուր ժողովի հաստատած աուդիտ կազմակերպությունների կողմից: Աուդիտային գործունեությամբ կարող են զբաղվել ինչպես ֆիզիկական, այնպես էլ իրավաբանական անձինք՝ աուդիտ կազմակերպությունները,որոնք գրանցվում են որպես ձեռնարկություններ ն կարող են ունենալ ձեռնարկությանցանկացած կազմակերպաիրավականտեսակ (բացառությամբ`բաց բաժնետիրական ընկերության): Արտաքինաուդիտ վերահսկողության հիմնական նպատակներնեն. -.

-.

-

-.

ձեռնարկության ֆինանսական հաշվետվությունների առանցքային ցուցաՕիշներիճշտության ստուգումը, տվյալ ձեռնարկությանկողմից սահմանվածտնտեսական նորմատիվներին այլ պահանջների պահպանմանփաստի հաստատումը, ձեռնարկության ակտիվների ն պասիվների օգտագործման արդյունավետության գործոնայինվերլուծությունը, ձեռնարկությանֆինանսատնտեսականընդհանուր գործունեությանվերլու-

ծությունը, աուդիտորների պաշտոնական եզրակացության պատրաստումը: Արտաքին աուդիտ վերահսկողության գործընթացում կիրառվում են տարբեր մեթոդներն գործելակերպեր,մասնավորապես՝ 1. ձեռնարկության կողմից իրականացվող գործառնությունների մանրակրկիտ վերլուծություն, 2. վերլուծականգործելակերպ, Յ. վերստուգիչ գործելակերպ|8, էջ 13): Ձեռնարկության կողմից իրականացվող հիմնական գործառնություններիմանրակրկիտ վերլուծությունը հիմնված է փաստաթղթայինստուգումների վրա: Այս դեպքում աուդիտորի կողմից կիրառվում են պաշտոնական, տրամաբանականն թվաբանական ստուգումներ: Պաշտոնական ստուգման դեպքում բացահայտվում են` արդյոք բոլո՞ր փաստաթղթերնեն առկա, թե՞ ոչ, ճի՞շտ են լրացված, թե՞ ոչ: Տրամաբանական ստուգումը թույլ է տալիս բացահայտել` տվյալ ձեռնարկատիրական գործունեությունը կատարվել է անհրաժե՞շտծավալով, թե՞ ոչ: Թվաբանական ստուգումը նպատակ է հետապնդում պարզաբանել ամփոփիչ փաստաթղթերի ձնակերպմանգործընթացումթվաբանական սխալները, ինչպես նան վերլուծական հաշվառման համապատասխամությունըամփոփիչ հաշվառմանը: Թեն ձեռնարկության կողմից իրականացվող գործառնությունների մանրակրկիտ վերլուծությունը բավական աշխատատարգործընթացէ, այնուհանդերձ այն վստահեցնում է, որ ստուգումն իրականացվել է պատշաճ որակով: Վերլուծական գործելակերպերըներառում են. ձեռնարկության (կազմակերպության) եկամտաբերության,շահութաբերության, գործառնություններիառանձին տեսակներիծավալի փոփոխություններիտեմպերիհետազոտումը:Իսկ վերստուգիչ գործելակերպերը ներառում են համակարգչային վերահսկիչ համակարգերի օգտագործումը,ինչպես նան ֆիզիկական ստուգման անցկացումը, այսինքն՝ ակտիվների (դրամարկղի, արժեթղթերի)ստուգումը բնեղեն տեսքով: Աուդիտ վերահսկողության արդյունքները ամփոփվումեն աուդիտ եզրակացությամբ, որը բաղկացած է 3 մասից՝ ներածությունից, վերլուծականմասից ն ամճմփոփիչ կամ արդյունքային մասից: Առաջին մասում նշվում է, թե որտեղ ն ում կողմից է իրականացվել աուդիտ ստուգումը, ում կողմից է տրված արտոնագիրը, ինչ ժամ-.

ԳԼՈՒԽ

9. ՎԵՐԱԴՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՈՐՊԵՍ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹ

կետում է կատարվել ստուգումը: Երկրորդ բաժնում նշվում է, թե ձեռնարկության գործունեությանոր բնագավառներնու որ գործառնություններն են ամբողջությամբ ստուգվել, ձեռնարկության տարեկան հաշվետվության մեջ ինչպես է արտացոլվել նրա տնտեսականն ֆինանսական գործունեությունը, ինչպիսին է հաշվապահական հաշվառման ն հաշվետվությունների որակը, նրանց համապատասխանությունը գործող նորմերին ու կանոններին, ձեռնարկության կողմից տնտեսական նորմատիվների պահպանումը, ներքին վերահսկողության վիճակը: Բացի այդ, արձանագրվում են առկա խախտումները, սխալներն ու բացթողումները:Ամփոփիչ(արդյունքային) մասում հաստատվում է ձեռնարկության տարեկան հաշվապահական հաշվետվությունների արժանահավատությունը, աուդիտ կազմակերպության կողմից կատարվում են համապատասխան առաջարկություններ ն հանձնարարականներ: Ձեռնարկությունը պարտավոր է աուդիտորներին ներկայացնել անհրաժեշտ բոլոր փաստաթղթերը:Բացի այդ, աուդիտորներինիրավունք է վերապահվածմասնակցելու ձեռնարկության կառավարման մարմինների ժողովներին, ինչպես նան ստանալ համապատասխանմեկնաբանություններ ն ճշտումներ ամեն մի հիմնախնդրի մասին: Ընդհանուր առմամբ,աուդիտ վերահսկողությունըլինում է պարտադիր ն նախաձեռնողականկամ կամավոր: Այսպես, նախաձեռնողականաուդիտ ստուգումն իրականացվումէ ձեռնարկության վարչության, գործադիրտնօրենի կամ խորհրդի որոշմամբ` իրականացվող գործառնությունների ն հաշվապահության վարման ճշտության գնահատման համար: Պարտադիր աուդիտ ստուգումներն անցկացվում են ձեռնարկությունների ն կազմակերպություններիկողմից, ամեն տարի՝ տարեկան արժահաշվապահական հաշվեկշռի ն շահույթների ու վնասների նահավատությունը հաստատելու նպատակով: Այսպիսով, անկախ աուդիտային կազմակերպությունը. օժանդակում է ձեռնարկության ֆինանսական ն հաշվապահական հաշվետվությունների պատշաճ ձնակերպմանը, պատրաստում է ն ստուգում ձեռնարկության տարեկան ֆինանսականհաշվետվությունները, ներկայացնում է աուդիտային եզրակացություն այն մասին, թե արդյո՞քֆինանսականհաշվետվությունները ճշգրիտ են արտահայտում ձեռնարկության ֆինանսականվիճակը, ստուգում է ձեռնարկության վերստուգիչ հանձնաժողովիաշխատանքների կազմակերպմանն գործունեությանհամապատասխանություննօրենքներին ն այլ իրավականակտերին:

հաշվետվության

-.

-.

-.

Ներքին աուդիտն իրենից ներկայացնում է կառավարչականվերահսկողության

մի ձն, որի իրականացման նպատակով ձեռնարկությունում ստեղծվում է հատուկ

ստորաբաժանում`ներքին վերահսկողության վարչություն (բամասնագիտացված ժին): Որոշ ձեռնարկություններում ներքին վերահսկողության բաժինն անմիջականորեն ենթարկվում է միայն ԲԸ տնօրենների խորհրդի նախագահին, իսկ վերջինս էլ է այդ ստորաբաժանմանգործունեության պլանը: ինքնուրույնաբար հաստատում Ընդհանուր առմամբ, ներքին վերահսկողությանծառայություններիստեղծմանն հետագա գործունեությաննպատակըգործարարությանռիսկի նվազեցումն է ն աշխատանքային կարգապահությանամրապնդումը:Եվ քանի որ նման մասնագիտացված ֆունկցիոնալ ստորաբաժանման ստեղծումը բավականին թանկ է, ապա փոքր ն միջին ձեռնարկությունները, որպես կանոն, ներքին աուդիտի գործառույթներիկատարումը վերավստահում են արտաքին աուդիտորներին:

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Ներքին աուդիտի ծառայություններիհիմնական գործառույթներնեն. -.

-.

-.

-`

-

-.

ձեռնարկության կառուցվածքայինստորաբաժանումներիկողմից ղեկավարության ցուցումների կատարմանճշտության վերահսկողությունը, ձեռնարկության առանձին ծառայությունների ն կառուցվածքայինստորաբաժանումների գործունեության«թույլ» տեղերի բացահայտումը, ձեռնարկության վարչության հանձնարարությամբ հատուկ ուսումնասիրությունների իրականացումը, նյութական, ապրանքային ապահովումը,

ն

ֆինանսական արժեքների պահպանության

ձեռնարկության ցանցի (մասնաճյուղերի, բաժանմունքների, ներկայացուցչությունների) գործունեությանստուգումը, անհրաժեշտ տեղեկատվության հաղորդումը արտաքին աուդիտորներին,

ակտիվների որակի նկատմամբ վերահսկողության իրականացումը: Ինչ վերաբերում է ներքին վերահսկողության ծառայությանկատարածստուգումներին, ապա դրանց նպատակը հիմնականում լինում է ձեռնարկության հաշվապահական հաշվառման ճշտության գնահատումը, ակտիվների պահպանման ստուգումը, գործառնականգործունեության ն տեխնիկայի ճշտության վերահսկողությունը, անսպասելի ստուգումների անցկացումը, ձեռնարկության աշխատակիցների մասնագիտական մակարդակի գնահատումը: Ստուգումների վերջնական արդյունքների հիման վրա կազմվում է արձանագրություն, որտեղ նշվում են բացահայտված թերություններն ու ներկայացվում դրանց վերացման առաջարկություններ: Արձանագրությունն անմիջականորեն ուղղվում է ինստիտուցիոնալ մակարդակիղեկավարությանը ն, մասնավորապես՝ԲԸ տնօրենների խորհրդի նախագահին: Ձեռնարկության գործունեության աուդիտ ստուգման առաջին հիմնադրույթը ձեռնարկությանհաշվապահականհաշվեկշռի ճշտության ն արժանահավատության հաստատումն է ն, հետնապես, ոչ իրական ն անարժանահավատհաշվեկշռային ակտիվներիու պասիվներիբացահայտումը: Ձեռնարկության աուդիտի երկրորդ նպատակային խնդիրը վերաբերում է հաշվապահական հաշվառման վիճակի ստուգմանը, այսինքն՝ աուդիտորներըստուգում են հաշվապահական հաշվառման կազմակերպման համապատասխանությունը գործող նորմատիվային դրույթներին: Ի վերջո, աուդիտի երրորդ ն չորրորդ նպատակներըտնտեսականնորմատիվների հաշվարկների ճշտության ստուգումը ն ձեռնարկության ֆինանսատնտեսական գործունեության վերլուծությունն են: Վերջին խնդրի լուծման ընթացքում ստուգման են ենթարկվում մենեջմենթի որակը, ակտիվների ենպասիվների կառավարման որակը: -.

ԳԼՈՒԽ

9.4.

9. ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԲԱՆԿԱՅԻՆ

ՈՐՊԵՍ

ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Շուկայական տնտեսության պայմաններում բանկային համակարգիբնականոն գործունեության նախապայմաններից է բանկերի գործունեության վերահսկման կազմակերպումը: Քանի որ առնտրային բանկերը հանդիսանումեն տնտեսության ենթակառուցվածքիկարնորագույն տարրերից մեկը, ապա նրանց անխափան ն կայուն գործունեությանապահովումը պահանջում է մշտական վերահսկողություն: Բանկային վերահսկողությունը միջոցառումների որոշակի համալիր է` ուղղված բանկային հաստատությունների աշխատանքի կազմակերպման, ստանդարտների մշակման, կոորդինացման ու ֆինանսատնտեսական գործունեության պարբերական ստուգման ապահովմանը: ՎՀ-ում բանկային վերահսկողության կազմակերպումը խարսխվում է ազգային օրենսդրական դաշտի ն միջազգային իրավասու կազմակերպությունների հանձնարարականներիվրա: Այն սովորաբար ներառում է. վերահսկմանենթակաբանկային հաստատությունների տեսակները, բանկային գործառնություններիիրականացմաննպատակովլիցենզիաների տրամադրմանընթացակարգը, բանկային ն վիճակագրականհաշվետվությունների,հաշվապահական հաշվառման ստանդարտները, բանկային գործունեության լիցենզիաների չեղյալ հայտարարման կամ բանկային գործառնություններիսահմանափակմանկարգը, աուդիտ ստուգումների անհրաժեշտությունը, նշանակման կարգը, բանկի կառավարման ժամանակավորղեկավարության ու բանկի անվճարունակությանբացահայտումն հայտարարումը: Բանկային պրակտիկայում միջպետական վերահսկողություննիրականացվում -.

-.

-.

-.

-`

-.

պետությունների տարբեր ինքնուրույն միավորումներին խմբավորումների շրջանակներում, որոնք կոորդինացնում են դրամավարկային,արժութային ն ֆինանսականքաղաքականությունները (Բրետոնվուդյան կամ Բազելյան համաձայնագրերի շրջանակներում), 2. միջազգային ֆինանսական-արժութային կազմակերպությունների(հիմնադրամների) ուժերով, որոնց կողմից վերահսկողություննիրականացվում է ոչ միայն կոնկրետ տվյալ բանկային հաստատության գործունեության նկատմամբ, այսինքն` միկրոմակարդակով,այլ նան ընդհանուր առմամբ`երկրում տնտեսական իրավիճակի ն, մասնավորապես` վարկային հաճակարգի նկատմամբ, այսինքն մակրոմակարդակով(օրինակ՝ Արժույթի միջազգային հիմնադրամը): Բանկային վերահսկողության կառավարման կազմակերպականկառուցվածքը բնութագրվում է զգալի տարատեսակությամբ: Օրինակ, այնպիսի երկրներում, ինչպիսիք են Մեծ Բրիտանիան, Իտալիան ն Նիդերլանդները, առետրային բանկերի գործունեության նկատմամբ վերահսկողությունն իրականացնում են ազգային կենտրոնական բանկերը: Կանադայում ն Շվեյցարիայում բանկային վերահսկողություն իրականացնող մարմիններն առանձնացված են կենտրոնական բանկերից: Իսկ Գերմանիայում, Ճապոնիայում ն ԱՄՆ-ում գոյություն ունի խառը համակարգ, որի դեպքում կենտրոնական բանկերը իրենց վերահսկողության գործառույթները կիսում են պետական իշխանության մարմիններիհետ |9, էջ 113): 1.

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Բանկերի գործունեության նկատմամբ վերահսկողությունն իրականացվում է տեղերում ստուգումների անցկացման Ճանապարհով: Նման ստուգումները սովորաբար լինում են 2 տեսակի. 1. համալիր ստուգումներ, 2. ոչ համալիր կամ ընտրանքային ստուգումներ: Վամալիր ստուգումը, որպես կանոն, կատարվում է ոչ ավելի, քան 30 օրվա ընթացքում ն նախատեսում է բանկի կողմից իրականացվող բոլոր գործառնությունների, գործառնականօրվա ժամանակին ավարտման ն ամենօրյա հաշվապահական հաշվեկշռի ձնակերպման ստուգում: Բոլոր բանկերը ենթակա են համալիր ստուգման առնվազն տարին մեկ անգամ: Ընտրանքային կամ ոչ համալիր ստուգումը սահմանափակվում է մինչն 15 օր ժամկետով ն շոշափում է բանկի գործունեության այն առանձին ոլորտներն ու գործունեության բնագավառները, որտեղ խախտումների, բացթողումների, չարաշահումների ն թերությունների հավանալկանություննառավել բարձր է: Բանկային գործունեության հիմնադրական վերահսկողությունը (կամ բանկի հիմնադիրների կողմից իրականացվող վերահսկողությունը) իրականացվում է մի քանի ձներով. բանկի վարչության (գործադիր տնօրենի) գործունեության վերահսկողությունը վերստուգիչ հանձնաժողովի կողմից, բաժնետերերի (փայատերերի) կողմից իրականացվող ստուգումը: Անհրաժեշտ է ի նկատի ունենալ, որ բանկի մասնակիցներն իրավունք ունեն իրականացնել բանկի գործունեության ուղղակի վերահսկողություն: Իսկ դա նշանակում է, որ նրանք կարող են բանկի գործադիր ղեկավարից պահանջել անհրաժեշտ տեղեկատվություն անցած ֆինանսական տարում բանկի ֆինանսատնտեսական գործունեության արդյունքների վերաբերյալ, ինչպես նան կատարել որոշակի հարցադրումներ: Առնտրային բանկի ղեկավարությունը պարտավոր է պարբերաբար բաժնետերերին (փայատերերին)տեղեկացնելգործերի ընդհանուր վիճակի վերաբերյալ: Հիմնադիրներիֆինանսականընթացիկ դրությունը կարող է ստուգվել բանկի հաշվապահական հաշվեկշռի ն հաշվետու տարվա ֆինանսական արդյունքների վերաբերյալ հաշվետվությունների վերլուծության օգնությամբ: Դրանց հիման վրա սահմանվում է բանկի շահույթների ն վնասների առկայությունը, դեբիտորական ն կրեդիտորականպարտավորությունների մակարդակը ն այլն: Առանձնահատուկ ուշադրություն պետք է հատկացնել բյուջեին ն արտաբյուջետային հիմնադրամների հետ իրականացվող հաշվարկներին, քանի որ դրանք գործում են առաջնահերթ վճարումների ռեժիմով: Առետրային ն մասնագիտացվածբանկերի գործունեության պետական վերահսկողության հիմնական ձները 4-ն են. 1. ներգերատեսչականվերահսկողություն, 2. միջգերատեսչականվերահսկողություն, Յ. տարածքայինվերահսկողություն, 4. արտագերատեսչականվերահսկողություն: Պետական վերահսկողության վերոհիշյալ ձներից յուրաքանչյուրի կատարման նպատակով ստեղծվում են համապատասխան վերահսկիչ մարմիններ: Այսպես, բանկերի գործունեությաններգերատեսչականվերահսկողությունը,որպես կանոն, իրականացվումէ տնտեսությանկառավարմանֆունկցիոնալ մարմինների կողմից. 1) կենտրոնականբանկի կողմից, որը հանդիսանում է բանկային համակարգի վերահսկողություն իրականացնողգլխավոր մարմինը, 2) ֆինանսների ն էկոնոմիկայինախարարությանկողմից: նան

-

-.

ԳԼՈՒԽ

9.

ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՈՐՊԵՍ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹ

Ներգերատեսչական վերահսկողության առաքելությունը բանկային հաստատությունների գործողությունների օրինականության, կայունության ն հուսալիության ապահովումն է: Վերահսկողությունն իրականացվում է այդ նպատակների իրականացման համար ստեղծված մասնագիտացվածկառուցվածքային ստորաբաժանումների համատեղ ուժերով, որոնք ընդհանուր առմամբ կոչվում են վերահսկիչ-վերստուգիչ ստորաբաժանումներ(ծառայություններ): Միջգերատեսչական վերահսկողությունն իրականացվում է մի շարք շահադրդված նախարարությունների ն գերատեսչությունների ջանքերի միավորման ճանապարհով: Այսպես, բանկային համակարգումորպես միջգերատեսչական վերահսկողության մարմիններ կարող են հանդես գալ. բանկերի գծով կոմիտեները կամ ասոցիացիաները, որոնց աշխատանքներին մասնակցում են շահադրդված գերատեսչությունների ներկայացուցիչներ, հատուկ ստեղծվածվերահսկիչ մարմիններ(օրինակ, վերահսկիչ բյուրոները կամ հանձնաժողովները), որոնք մի շարք հարցերի գծով հաշվետու են կենտրոնական բանկին: Պետական արդյունավետ վերահսկողություն իրականացնելու նպատակով վերահսկիչ մարմիններիկողմից օգտագործվումեն աշխատանքի հետնյալ հիմնական մեթոդները. տեղերում ստուգումների անցկացում, վերլուծության ենթակա պարտադիր հաշվետվությունների կանոնավոր ներկայացման կարգի, նորմատիվների ն գործակիցներիսահմանում, շեղումների թույլատրելի միջակայքիճշգրտումներ ն այլն: Հայաստանի Հանրապետության բանկային գործունեությանկարգավորումնու վերահսկումն իրականացնումէ Կենտրոնականբանկը, որը հանդես գալով պետության անունից՝ անհրաժեշտ պայմաններէ ստեղծում բանկերի ն այլ ֆինանսավարկային հաստատությունների կայուն գործունեության համար` դրանով իսկ ամրապնդելով հասարակությանվստահությունը բանկերի հանդեպ: Կենտրոնականբանկի կողմիցիրականացվողկարգավորումնու վերահսկողությունը չեն շոշափում բանկերի օպերատիվ գործունեությունը, այլ ուղղակի սահմանում են ելակետային պահանջներ` բանկերի ն ֆինանսավարկային հաստատությունների ստեղծմանու գործունեությաննկատմամբ: ՀՀ կենտրոնականբանկի կարգավորմանհիմնական ոլորտներն են բանկերի լիցենզավորումը ն գրանցումը, ինչպես նան տնտեսական նորմատիվներիսահմանումը, որոնց պահպանումըառետրային բանկերի համար պարտադիր է: Բանկային գործունեության լիցենզիան Կենտրոնական բանկի կողմից տրվող՝ բանկայինգործունեությունն իրականացնելու թույլտվությունը հավաստող փաստաթուղթ է: Լիցենզավորման ընթացակարգը սկսվում է լիցենզիաների հավանություն ստանալու միջնորդագրի ներկայացնելու պահից, շարունակվում է բանկի գրանցմամբ ն ավարտվում լիցենզիա տալով կամ լիցենզիայի ստացման դիմումը մերժելով: Կենտրոնական բանկը լիցենզիա է տալիս, եթե բավարարվել են հետնյալ պայմանները. Կենտրոնականբանկի կողմից սահմանվածբանկերի կանոնադրականհիմնադրամի նվազագույն չափի լրիվ համալրումը, բանկային գործունեությանհամար ձեռք բերված կամ վարձակալվածտարածքը ն նրա տեխնիկական հագեցվածությունը համապատասխանում է Կենտրոնական բանկի կողմից սահմանված պահանջներին ն բանկի կամ օտարերկրյա բանկի մասնաճյուղի գործունեությանտնտեսականծրագրին, -

-.

-.

-.

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ստեղծվել են բանկի կամ օտարերկրյա բանկի մասնաճյուղի ներքին կազմակերպական կառուցվածքըն գործառնականհամակարգը, բանկի կամ օտարերկրյա բանկի մասնաճյուղի ղեկավարների, բացառուբյամբ՝ ֆունկցիոնալ կառուցվածքայինստորաբաժանումներիղեկավարների, որակավորումը, մասնագիտականհամապատասխամնությունը բավարարում են Կենտրոնականբանկի կողմից սահմանվածպահանջները.Կենտրոնական բանկը կարող է քննել բանկի կամ օտարերկրյա բանկի մասնաճյուղի ղեկավարներին՝նրանց մասնագիտականհամապատասխանությունը պարզելու նպատակով, օտարերկրյա բանկի մասնաճյուղի համար` նան օտարերկրյա բանկի գրանցման կամ հիմնական գործունեությանվայրի երկրում բանկային վերահսկողության պետական մարմնի համաձայնությունը՝Հայաստանի Հանրապետությունում բանկայինգործունեությունիրականացնելուհամար: Բանկային գործունեության կարգավորման մյուս ուղղությունը առետրային է, որոնք իրենց հիմբանկերի համար տնտեսական նորմատիվների սահմանումն քում իրականացնումեն բանկային ռիսկի կառավարում:Վերջին հաշվով, Կենտրոնական բանկի կողմից սահմանված`բանկերի գործունեության կարգավորման տնտեսականնորմատիվներըուղղված են բանկային համակարգիկայունության ն, մասնավորապես,յուրաքանչյուր առանձինբանկի անխափանգործունեությանհամար անհրաժեշտ պայմաններիապահովմանը: Որպես տարածքայինվերահսկողության մարմիններ կարող են հանդես գալ բանկային հանձնաժողովները:Ռուսաստանի Դաշնությունում ե արտասահմանյան մի շարք պետություններում այդ հանձնաժողովների գործունեությունը համատեղ ֆինանսավորում են բանկերը ն պետությունը: Գանձնաժողովի անդամներընշանակվում են պետականծառայություններին գերատեսչություններիաշխատակիցներից ն խոշորագույն բանկային հաստատություններից: Օրինակ, ՌուսաստանիԴաշնությունում տարածքային(ռեգիոնալ) բանկային հանձնաժողովների հիմնականգործառույքներնեն. բանկային հաստատությունների կողմից հարկերի վճարման ճշտության ստուգումն ու ապահովումը, ինվեստիցիոն, հավատարմագրայինն այլ բնույթի բանկային գործառնությունների իրականացմանճշտության ստուգումն ու ապահովումը, մասնավոր բանկային հաստատություններիվերահսկողությունն ու համապատասխանօժանդակությանցուցաբերումը, բանկայինհամակարգումհակամենաշնորհայինօրենսդրության դրույթների կատարման վերահսկողությունը: Տարածքայինբանկային հանձնաժողովներինիրավունք է վերապահվում ինչպես մեթոդական,այնպես էլ նորմատիվայինփաստաթղթերմշակել ն տրամադրել բանկերին |11, էջ 90): Արտագերատեսչականվերահսկողությունն իրականացվում է հատուկ ստեղծված մարմինների (օրինակ` վերահսկողությանպալատների, վերստուգիչ կոմիտեների) կողմից: -.

-

-.

-

|

-

-.

-.

ԳԼՈՒԽ

ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆԸ

9.

ՅԱՐՑԵՐ

ՈՐՊԵՍ

ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

ԵՎ

1.

Մեկնաբանել վերահսկողության՝`որպես կառավարման հիմնական գործառույթի, էությունն ու նշանակությունը:

2.

Որո՞նքեն վերահսկողության իրականացմանձները: Ի՞նչ է նշանակում նախնական ֆինանսականվերահսկողություն:

3. 4. 5.

Որո՞նքեն վերահսկողության գործընթացիփուլերը: Ինչպե՞ս են սահմանվում քանակապես ոչ չափելի ցուցանիշների

ստան-

դարտները:

6.

Լուսաբանել շեղումների թույլատրելի միջակայքիէությունը:

7.

Որո՞նքեն շեղումների առաջացման հիմնական պատճառները:

8.

Ի՞նչ է նշանակում աուդիտ վերահսկողություն:

9.

Ինչպե՞ս է իրականացվում արտաքին աուդիտը:

10.Բնութագրել ներքին աուդիտը՝ որպես կառավարչականվերահսկողության ձն:

11.Որո՞նք են բանկերի գործունեության պետական վերահսկողությանձները:

12.Ինչպե՞ս է իրականացվում միջպետական վերահսկողությունը բանկային պրակտիկայում:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1.

ԷՁյօլ

|. Շոր

լոէճյոճեօոճլ

ոմ (/ոմսՏտլոճ|ՄԲոռցծոոծոէ.1Յոտ. Մ/ճոճցծոծո |ոՏեխէծ, 1930), ք. 17

Ս.

ՇօսԵւօսցհ (Շ6ոճԽԹ:

Ւ/Լ, /ՃԵՇ6քՂ Ւ/Լ, Ճ6իօՄքք Փ. ՕՇԲՕՑԻԼ հ8լ6816րշթու6էր8.

2.

Ի/ՇՇռՕր

Յ.

ճտ

4.

Ի/., ԼճքվաոօոտճՆԼՒԷԼ ԽԻ/Ղ6ւՇրշթութէլՆ.

5.

Օլսօւ6:

6.

Խատո

Է.

7.

Տխոճո

Մմ. ՇՕոՏեւսՇէԽ6

8.

/ՃոՅո՛Ը Ք. ՕՇԲՕԾրԵԼ ՀՄոՂծ.

9.

1օոՓֆքծութոհ., Օօքո Փ. ՕՇոօտու

Օրու ՇԵԼ 1 էՕԷԱՂ 111,1995

Աքոթրտա: ԽՕՒՐքՔՕրՂԱՒՄՅ. Ւ/.,

ճ.

Բ.

Ս/ՅոճռցճոծոէԼոՏտետ,ԲՏՏքօոտեեօտ,

հ/ւ, Ճ6/օ, 1992

ՇՐՅՂԱՇՆԱ5Յ,

(ԱՅԽ-օՈ-: ՒԼողք6րձ. ԱՕԽ,

ԵՐՇԱՇ6Տ

1973) 8օոքօշեւ

Մոքորճօքլտ

Շօուօէ

ք. Է/Լ., .Յ01ՕԻՈԼԾՅ, Օ6Տյցո Ձոմ

Է/Լ, ՃԱ,

ՍՏ6 օք ՇօոՒօ|

Տ/ՏէՇոոՏ, 1975

ՇՅՒՃ08ԸԽ0ՕՐՕ հճոճ.

Է/Լ, 11ճֆքո--

Իհ/, 1998

10.

կենտրոնականբանկի խորհրդի որոշումը «Բանկերի գործունեության կարգավորմանհիմնական տնտեսականնորմատիվներիմասին». ՀՀ ԿԲ տեղեկագիր,կանոնակարգթիվ 2. (նոր խմբագրություն), հատուկ թողարկում, 1998

11.

ՄԸՇՕՇԽՔՒԼՆ8.Է/1.

ՀՀ

ՇԾՅՒԼԱ:Ֆոքճրոծք 26 ՇօՕտքճու6ո

քել ԽՕԻԽԻԵՇքՎՇԸԽԱՑ

Ւ/., ԼԱԼԼ| "85358ք-Փ6քքօ", 1994

Ք

օոռքուլուք.

ԳԼՈՒԽ

1ՂՕ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

10.1.

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՄԵԹՈԴՆԵՐԻ

ԷՈՒԹՅՈՒՆՆ

ՈՒ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Կազմակերպության

ձնավորման ու գործունեության իրականացմանառանցքային գործոնը մարդիկ են, առանց որոնց բացառվում է որնէ արտադրատնտեսական գործունեություն: Մարդկանց նպատակաուղղված համատեղգործունեությունը, ինչպես նշվել է, անհրաժեշտ է համակարգել, կառավարել, որն էլ ղեկավարի գոր-

ծունեությանբովանդակություննէ: Կառավարմանտեսության ճանաչված ներկայացուցիչ Մերի Պարկեր Ֆոլետը մենեջմենթը սահմանել է որպես «աշխատանքների իրականացման ապահովում ուրիշ մարդկանց օգնությամբ» |1, էջ 69): Կազմակերպությանղեկավարությունը պետք է կարողանա ձնավորել ներազդման այնպիսի համակարգ, որը մարդկանց ստիպի կամ շահադրդի առավելագույն արդյունավետությամբ իրագործել կազմակերպության նպատակները: Միաժամանակ պետք է գիտակցել, որ յուրաքանչյուր աշխատող անհատականություն է՝ անկրկնելի զգացմունքներով, ընդունակություններով ու պահանջմունքներով, ինչն էլ պայմանավորում է նրա աշխատանքային վարքագիծը:Մարդկանցմի մասը առաջադրանք ստանալիս գերադասում է հանդես բերել նախաձեռնություն, ինքնուրույն գտնել դրանց իրականացման ուղիները, մյուս մասը, խուսափելով պատասխանատվությունից, նախընտրում է առաջադրանքի հետ ստանալ այն իրականացնելու մանրամասն պաշտոնական հրահանգներ կամ ցուցումներ: Մարդկանց մի մասի վրա մեծ ազդեցություն են գործում նյութական փոխհատուցումն ու պարգնատրումները,մյուսների վրա` պատասխանատվության ենթարկվելն ու վարչական տույժերը: Միննույն առաջադրանքը ստանալիս նրանք, հատկապես կառավարման ոլորտի աշխատողները, կարող են ցուցաբերել ամենատարբեր մոտեցումներ, ընտրել առաջադրանքի կատարման տարբեր ուղիներ: Եթե մարդկային գործոնը անտեսվում է, եթե չի կիրառվում ներազդման մեթոդների ճկուն համակարգ, ապա շատ դժվար, անգամ անհնար է ապահովել կազմակերպությանարդյունավետգործունեությունը: Կառավարման մեթոդները, որ ըստ ուղղվածության լինում են տնտեսական, վարչակազմակերպականԼ սոցիալ-հոգեբանականբնույթի, կառավարման գործընթացում սուբյեկտի կողմից օբյեկտի վրա կառավարչական ներազդման ձների ու եղանակների ամբողջությունն են:

ԳԼՈՒԽ

10.

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

Կառավարմանմեթոդները պատմականկատեգորիա են: Յուրաքանչյուր սոցիալ-տնտեսական հասարակարգումգործում են որոշակի տնտեսականօրենքներ, ձնավորվում արտադրականհարաբերություններ ո դրանց համապատասխան՝կառավարման մեթոդներ: Կառավարմանգործընթացումվերջիններս միշտ գտնվել ու գտնվում են ուղղակի կապի մեջ, գործում միաժամանակ ն ոչ միայն չեն բացառում, այլն փոխադարձաբարլրացնում են միմյանց՝ կազմելով միասնականհամակարգ: Կառավարման մեթոդները տարբեր իրադրություններում ն ժամանակահատվածներումկիրառվում են տարբեր համամասնությամբ:Մի դեպքումառաջնությունը տրվում է տնտեսական,մյուս դեպքում վարչակազմակերպականկամ սոցիալ-հոգեբանական մեթոդներին: Ստրկատիրականհասարակարգում կիրառվող հանրահայտ` «մտրակի ն բլիթի» սկզբունքը վարչական ու տնտեսականներազդմանմեթոդների, իսկ հասարակական պարսավանքն ու գովասանքը` հոգեբանական մեթոդի արտահայտման ձներն էին: Բնական է, որ ստրկատիրական ու ֆեոդալական հասարակարգերում գործող կառավարմանմեթոդների նույնությամբ կիրառումը շուկայական հարաբերություններում անիմաստէ: Սոցիալիստականհասարակարգում, ելնելով տնտեսության կենտրոնացված կառավարմանպահանջներից, առաջին պլան էին մղվել վարչակազմակերպական մեթոդները: Անհատ ձեռներեցությունը, որպես այդպիսին, գոյություն չուներ, իսկ ձեռնարկությունները վերադասի կողմից ստանում էին հաստատված պլաններ, որոնք ունեին օրենքի ուժ ն կարգավորում, կանոնակարգում էին գործունեության բոլոր ոլորտները: Մարդկայինգործոնն ու տնտեսականշահերը գրեթե անտեսվում էին, ճնշվում էր նախաձեռնությունը: Վարչակազմակերպական մեթոդների դերի գերագնահատումը ն, հատկապես, տնտեսական մեթոդների դերի անտեսումը ոչ միայն պայմաններ չէին ստեղծում, այլն արգելակում էին ամբողջ ժողովրդական տնտեսության բնականոն զարգացումը, որով էլ, մասնավորապես, պայմանավորված էր այդ հասարակարգի փլուզումը: Շուկայական հարաբերություններում հնարավոր չէ պատկերացնել որնէ արտադրատնտեսականգործունեություն առանց անհատական ու խմբային տնտեսական շահերի: Կառավարման մեթոդների ճիշտ ընտրությունը, համակցումն ու կիրառումը հույժ կարնոր նշանակություն ունեն արտադրատնտեսականարդյունավետ գործունեության կարգավորման համար, ղեկավարի ն, ընդհանրապես,կառավարող համակարգի գործունեության առանցքն են, ն երբ խոսվում է կառավարման, որպես արվեստի մասին, ապա առաջին հերթին նկատի է առնվում հենց այդ գործընթացը:

10.2.

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

Մարդկանց՝ նպատակադրվածհամատեղգործունեության մղող կարնորագույն գործոններիցմեկը տնտեսական շահերն են: Տնտեսական շահեր են հետապնդում թե՛ կազմակերպությունները ն թե՛ նրանցում ընդգրկվածկառուցվածքային խմբերն ու անհատները: Նույնիսկ շահույթ չհետապնդող կազմակերպություններում առկա են տնտեսական շահերը: Հայտնի է, որ գոյություն ունեն անձնական, կոլեկտիվ/խմբային/ն հասարակական շահեր, որոնք որոշակի իրավիճակումմիշտ չէ, որ համընկնում են:

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Կառավարման տնտեսական մեթոդները ձնավորվում են` ելնելով համատեղ գործունեության շրջանակներում կազմակերպության,անհատի ն հասարակության տնտեսականշահերի համաձայնեցման, զուգակցման ու կարգավորմանպահանջներից: Այդ մեթոդները կոչված են ոչ միայն կարգավորելու տնտեսական հարաբերությունները, այլն ձեավորելու ներազդման այնպիսի համակարգ /մեխանիզմ/,որն ապահովի մասնակիցներիտնտեսականշահադրդվածությունըառաջադրվածնպատակներիիրականացմանգործընթացում: Կառավարման տնտեսական մեթոդներն ուղղակիորեն առնչվում են որոշակի ժաճանակաշրջանում ձնավորված արտադրահարաբերություններինն գործող տնտեսական օրենքներին: Դրանք կոչված են կարգավորելու հասարակության, առանձին անհատների ու կազմակերպություններիփոխհարաբերություններըարտադրատնտեսական գործունեությանշրջանակներում: Կառավարման տնտեսական մեթոդները ձնավորվում են տարբեր գործոնների են արտաքին, մյուս դեպքում ազդեցությամբ:Մի դեպքում դրանք պայմանավորված ներքին միջավայրում իրականացվող գործընթացներիկարգավորման պահանջներով: Արտաքին միջավայրի հետ հպրաբերությունների կարգավորման տնտեսական մեթոդների կիրառումը հիմնականում պայմանավորվածէ երկրում իրականացվող տնտեսականքաղաքականությամբն պետության տնտեսականներազդմանհամակարգով: Պետական /տեղական/ օրենսդիր մարմինները ձնավորում են այն իրավական դաշտը, առաջին հերթին` հարկային քաղաքականությունը,որի շրջանակներում կարող է իրականացվել տնտեսական գործունեությունը: Օրենսդրությամբ սահմանվում են հարկերի տեսակները, հարկման ենթակա օբյեկտները, հարկման դրույքաչափերը,հարկատուի իրավունքներն ու պարտականությունները,հսկողության իրականացման ու պատասխանատվությանկարգը: Վայաստանի Հանրապետությունում, ըստ գործող օրենսդրության, սահմանվել են հետնյալ հարկատեսակները՝ շահութահարկ,ավելացված արժեքի հարկ, եկամտահարկ, ակցիզային հարկ, գույքահարկ ն հողի հարկ: Վարկերի այս համակարգուլ կարգավորվում են պետության, կազմակերպություններիու ֆիզիկական անձանց տնտեսական փոխհարաբերությունները: Հարկային քաղաքականությունըտնտեսականհզոր գործիք է, որն ուղղակիորեն ազդում է երկրում տնտեսավարող սուբյեկտների գործունեության վրա: Այն կարող է ինչպես օժանդակել, այնպես էլ արգելակել տնտեսության զարգացումը: Փորձը ցույց է տվել, որ շահութահարկի բարձր դրույքաչափերընվազեցնում են այն ազատ միջոցների ձնավորման հնարավորությունները, որոնք պետք է ներդրվեն արտադրության ընդլայնման ու զարգացման նպատակներով,դրանով իսկ նեղացնելով հարկման ենթակա դաշտի սահմանները ն, վերջին հաշվով, պակասեցնելով գանձվող հարկի ընդհանուր չափը, իսկ ցածր հարկադրույքներըհնարավորություն չեն տալիս ստանալ այն միջոցները, որոնք անհրաժեշտ են պետությանը/իշխանության տեղականճմարմիններին/ հասարակությանսոցիալ-տնտեսականու քաղաքական խնդիրների լուծման համար: Մաքսայինքաղաքականությամբ կարգավորվում է ներմուծման ու արտահանճան գործընքագը,որը կարող է համապատասխանելկամ հակասել կազմակերպությունների /ձեռներեցների/ շահերին, ուղղակիորենազդել գործունեության տարբեր ոլորտներիվրա: Կազճակերպությունների ու ձեռներեցների գործունեությանվրա մեծ ազդեցություն ունեն նան վարկային ու ներդրումային քաղաքականությունները/տե՛ս գլուխ 22):

ԳԼՈՒԽ

170. ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՍԵԹՈԴՆԵՐԸ

Պետությունը օրենսդրությամբ կարգավորում է հաշվառման գործընթացը,կազմակերպություններում հաշվապահությանը ներկայացվող պահանջները, հաշվարկների կատարմանկարգն ու ժամկետները: Դա հնարավորություն է տալիս հստակեցնել պետության ու տնտեսավարողսուբյեկտների հարաբերությունները: Միաժամանակ, վերջիններս, թողարկելով որոշակի ապրանք/արտադրանք/կամ մատուցելով ծառայություն, հետապնդում են մեկ ընդհանուր նպատակ ստացված արդյունքի ն կատարվածծախսերիտարբերությանհաշվին ստանալ որոշակի շահույթ: Վետնաբար, նրանք առանձնահատուկ ուշադրություն պետք է դարձնեն ինչպես ծախսերի,այնպես էլ ստացված արդյունքի հաշվառմանը: Հաշվառումը` որպես տնտեսական մեթոդ, անհրաժեշտ է կազմակերպության ռեսուրսների ձեռքբերմանն ու տեղաշարժերին հետնելու, դրանց օգտագործման արդյունավետությունը ապահովելու համար: Մարդիկ, ինչպես արդեն նշվել է, ակտիվ գործունեության են դիմում այն դեպքում, երբ ունեն չբավարարված պահանջմունքներ: Որպես կանոն, նրանք իրենց պահանջմունքների հիմնական մասը բավարարում են ձենականկազմակերպության շրջանակներում, որտեղ իրենց աշխատանքի կամ մատուցած ծառայությանդիմաց ստանում են փոխհատուցում: Բնական է, որ կազմակերպության ղեկավարները միշտ էլ ձգտում են ձնավորել փոխհատուցման այնպիսի համակարգ, որը մարդկանց ստիպի լավագույն ձնով օգտագործել իրենց ունակություններն ու հնարավորությունները՝ առաջադրվածխնդիրների ու նպատակներիիրականացմանհամար: Այդ առումով կառավարման տնտեսական ներգործության լծակների թվում առանձնապես կարնորվում է աշխատավարձը: Վերջինս այն դրամական փոխհատուցումն է, որը կազմակերպությունը վճարում է կատարվածաշխատանքի դիմաց: Աշխատավարձիչափն ու կառուցվածքը,աշխատանքի արդյունքներից կախվածությունը ուղղակիորեն ազդում են կազմակերպությունումիրականացվողգործընթացների վրա, պայմանավորում դրանց արդյունավետությունը: Աշխատավարձիվրա ազդում են մի շարք գործոններ, որոնք ձնավորվում են ինչպես արտաքին, այնպես էլ ներքին միջավայրում: Օրինակ, առանց աշխատանքի շուկայի ուսումնասիրման ն մրցունակ աշխատավարձիչափի սահմանման, հնարավոր չէ հավաքագրել ու պահպանել աշխատակազմը:Միաժամանակ,առանց աշխատանքի պահանջվող արդյունավետության ապահովման, հնարավոր չէ պահպանել աշխատավարձիմրցունակ սահմանները: Կազմակերպությունում ընդգրկված մարդկանց առջն դրվում են խնդիրներ, որոնց իրականացումըպահանջում է ամենատարբերորակավորմանու բարդության աշխատանք ն դրան համապատասխան աշխատավարձիչափի սահմանում: Հիմնականում այդ խնդիրը լուծվում է աշխատանքինորմավորմանօգնությամբ /գլուխ 19/:

Տնտեսական կարնոր լծակներից են նան հավելավճարներն ու պարգնատրումները, որոնք լայն կիրառում են գտել գործնականում:Եթե աշխատավարձըսահմանվում է ըստ հաստատված նորմաների կամ առաջադրանքների կատարման, ապա պարգնատրումները տրվում են հիմնականում դրանց գերակատարման համար: Պարգնատրմանհամակարգը կարնոր է հատկապեսայն գործընթացներում,որոնց վրա ազդում են տարբեր գործոններ ն որտեղ որոշիչ դեր են կատարում անձնական, խմբային մոտեցումներն ու աշխատանքային ներդրումները: Օրինակ, հոսքային գծերում բանվորները ստիպված են հարմարվել շարժման պարբերականությանը, իսկ բեռնակիրներնիրենք են կարգավորումսեփականգործողությունները:Բնական է, որ նրանց համար անհրաժեշտ է կիրառել պարգնատրմանտարբեր համակարգեր:

մենեջմենթ

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Այդ համակարգերը ձնավորվում են` նպատակ ունենալով խթանել անհատաու խմբային աշխատանքի արդյունավետության բարձրացումը ն պահանջում են քանակականու որակական այնպիսի ցուցանիշների սահմանում, որոնք հնարավորություն կտան հստակ գնահատել աշխատանքի վերջնական արդյունքները: Աշխատավարձից ու պարգնատրումներիցբացի, լայնորեն կիրառվում են լրացուցիչ փոխհատուցումներ` ձնավորելով արտոնությունների որոշակի համակարգ: Այդ արտոնությունների թվին են դասվում մշտական աշխատողների վճարովի արձակուրդները, կենսաթոշակայինապահովումը, առողջության ու կյանքի ապահովագրումը, աշխատավայրում անվճար սննդի տրամադրումը ն այլն: է տարածում գտել Վերջին տարիներին լայն աշխատողներիընդգրկումը բաժնետիրականընկերություններում: Ձեռք բերելով /հաճախ՝ արտոնյալ պայմաններով/ բաժնետոմսեր, աշխատողը, մի կողմից, ավելի սերտորեն է կապվում կազմակերպության հետ, մյուս կողմից, ավելի է շահադրդվում կազմակերպության գործունեության արդյունավետության բարձրացմամբ` ակնկալելով իր ունեցած բաժնետոմսերին համապատասխան շահաբաժնի մեծացում: Աշխատավարձնու արտոնությունները ձնավորում են նյութական շահադրդման այն մեխանիզմը, որը պայմաններ է ստեղծումաշխատողներիակտիվ ու արդյունավետ գործունեությանհամար: Քանի որ կառավարման տնտեսականմեթոդներն ուղղակի առնչվում են առանձին անհատներին խմբերի շահերին, ապա պահանջում են կիրառման որոշակի ճկունություն: Չկա ն չի կարող լինել այնպիսի մոտեցում,որը հավասարապես բավարարի բոլորի պահանջները: Նույնիսկ կառավարման նույն հարթությունում գտնվող աշխատողների համար նախատեսվածարտոնությունները բոլորի կողմից միանշանակ չեն ընդունվում: Օրինակ, կազմակերպության կողմից իրականացվող կյանքի ապահովագրման միջոցառումները խիստ դրական են ընդունվում այն աշխատողների կողմից, ովքեր ունեն ընտանիք, սակայն դրանց նկատմամբ անտարբեր են երդվյալ ամուրիները: Կառավարման տնտեսական մեթոդները կապված են մյուս մեթոդների հետ, պայմանավորվածեն վերջիններով: Ինչքան լավ ու արդյունավետ են գործում տնտեսական մեթոդները, այնքան /իհարկե, ոչ ուղիղ համեմատական/ փոքրանում են վարչակազմակերպականն սոցիալ-հոգեբանական մեթոդների կիրառման շրջանակները ն, հակառակը, անարդյունավետ գործող տնտեսական մեխանիզմը հանգեցնում է վարչակազմակերպական մեթոդների դերի մեծացմանըն սոցիալ-հոգեբանական մեթոդների դերի թուլացմանը: Օրինակ, եթե արդարացի չէ աշխատավարձի համակարգը, ն լավ, արդյունավետ աշխատողը նույն կազմակերպությունում վատ աշխատողից ավելի քիչ է վարձատրվում, ապա սոցիալ-հոգեբանական մեթոդները կորցնում են իրենց արժեքը: կան

10.3.

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՎԱՐՉԱԿԱԶՄԱԿԵՐՊԱԿԱՆ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

տարբերություն տնտեսական մեթոդների,որոնք կազմակերպությանը, անհատին հնարավորություն են ընձեռում ինքնուրույն գործել առաջադրվածնպատակներն ու խնդիրները իրականացնելու համար, կառավարմանվարչակազմակերպական մեթոդները ձեավորում են այն սահմաններն ու կանոնները, որոնց շրջանակներում միայն կարելի է իրականացնել համակարգի գործունեությունը: Այս մեթոդԻ

ԳԼՈՒԽ

10.

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

ների հիմքը օրինական իշխանությունն է, ինչպես նան վարչական հարկադրանքը, որն անմիջաբար է ներգործում կառավարման օբյեկտի վրա: Վարչակազմակերպականմեթոդների առանձնահատկությունն այն է, որ յուրաքանչյուր իրավիճակում ընդունվում է միանշանակորոշում, ձնակերպվում են որոշակի նորմեր, հրամաններ ու կարգադրություններ, որոնք պարտադիր ուժ ունեն կատարողների համար, ն շեղումները դիտարկվում են որպես կարգապահության ուղղակի խախտում, որին հետնում է վարչական համապատասխանպատիժ: Կառավարման վարչակազմակերպական մեթոդները գործնականում դրսնորվում են որպես կազմակերպականն կարգադրականներազդման եղանակներ: Կսզմակերպական ներազդման մեթոդներն արտահայտում են կսզմակերպության ու նրա կառավարման կայունությունը ժամանակի որոշակի հատվածում ն, իրենց հերթին, բաժանվում են կազմակերպականկանոնակարգման/ռեգլամենտավորման/ն նորմավորման, հրահանգավորմանմեթոդների: Կազմակերպման կանոնակարգումը արտադրական /գործառնական/Ա կառավարման գործընթացների նախագծման ն իրականացման համար հիմք հանդիսացող կանոններիհամակարգն է: Պետությունն օրենսդրությամբ սահմանում է ձեռնարկատիրականգործունեության հիմունքները, ձեռներեցների իրավունքներն ու պարտականությունները, ձեռնարկությունների կազմակերպաիրավական տեսակները, դրանց ստեղծման, գործելու ն գործունեությունը դադարեցնելու հիմքերը /տե՛ս գլուխ 14/: Ելնելով օրենքի պահանջներից` ձեռնարկությունները ձնակերպում /վերանայում/ են կանոնադրությունը ն հիմնադիրփաստաթղթերը,որտեղ նշվում են ձեռնարկության անվանումը, գտնվելու վայրը, գործունեությանՕԱպատակները, խնդիրներն ու բնագավառները,գույքի կազմավորման, եկամուտների գոյացման ու բաշխման կարգը, գործունեության, հսկողության ն կառավարմանկազմակերպումը, վերակառուցման ն գործունեության դադարեցմանկարգը ն այլն: Կանոնադրությունն ու հիմնադիրփաստաթղթերըսահմանվածկարգով ներկայացվում են գրանցման /վերագրանցմանԸպետականլիազորվածմարմնին: Վաստատված /գրանցված/ կանոնադրությունն այն հիմնական իրավական փաստաթուղթնէ, որով կարգավորվումէ ձեռնարկությանգործունեությունը: Պետական /տեղական/ իշխանության մարմինները, ի լրումն հիմնականի, ընդունում են օրենքներ /ենթաօրենսդրական ակտեր/, սահմանում կանոններ, որոնք կարգավորում են կազմակերպություններիգործունեությանտարբեր ոլորտները: Արտադրողին սպառողի փոխհարաբերությունները, ռեսուրսների ձեռքբերումն ու օգտագործումը,աշխատանքիընդունման ու ազատման կարգը, աշխատանքի անվտանգությունը, շրջակա միջավայրի պահպանումը, սպառողների շահերի պաշտպանությունըն բազմաթիվ այլ հարցեր կարգավորվում են ընդունված օրենքներով ն հաստատված կանոններով: Դրանք կանոնակարգում են կազմակերպության ն արտաքին միջավայրի փոխհարաբերությունները: Կազմակերպությանշրջանակներում գործընթացները նույնպես ենթարկվում են կազմակերպականկանոնակարգման:Կազմակերպությունը, որպես համակարգ,ինչպես նշվել է, բաղկացած է առանձին բջիջներից, որոնք ունեն իրենց խնդիրները: Միաժամանակ, նրանք պետք է համագործակցեն:Վակառակ դեպքում, ընդհանուր նպատակի արդյունավետ իրականացումըկմնա սոսկ որպես ցանկություն: Կազմակերպությանառանձին ստորաբաժանումների՝օղակների ու բջիջների գործունեությունը, դրանց կապն ու փոխհարաբերություններըտարերայնորեն չեն ձնավորվում, այլ գործողությունների իրականացման` նախօրոք մշակված կարգի

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

արդյունք են, ձնակերպվում են համապատասխան փաստաթղթերով:Այդպիսիփաստաթղթերից են, օրինակ, ֆունկցիոնալ ստորաբաժանումներիկանոնադրությունը, որտեղ տրվում են ստորաբաժանմանխնդիրները,լիազորություններն ու իրավունքները, պարտականություններն ու պատասխանատվությունը,միաժամանակ`ձնակերպվում են փոխհարաբերություններըմյուս ստորաբաժանումներիու օղակների հետ:

Առանձինփաստաթղբերովսահմանվում են աշխատողներիտեղն ու դերը կառավարմանկառուցվածքում,ձնակերպվում նրանց լիազորությունները, իրավունքներն ու պատասխանատվությունը: Կառավարմանապարատում լայն տարածումեն գտել պաշտոնականհրահանգները, որոնք սահմանում են որոշակի պաշտոնի համար սահմանվածխնդիրներըն դրանց իրականացմանկարգը: Սովորաբար, իրար հետ կապվածն ընդհանուրնպատակայինուղղվածություն ունեցող աշխատանքների իրականացմանմիասնականկապերնու հաջորդականությունն ապահովելու համար մշակվում են մեթոդականցուցումներ կամ հրահանգներ, որոնց պահանջներինհետնելը կատարողներիհամար պարտադիր է: Օրինակ, ընդունված է հաշվապահականհաշվառման միասնականկարգ, որտեղ տրվում են ոչ միայն հաշվառման հոդվածները,այլն դրանց լրացման կարգը: Վերը նշված փաստաթղթերըկանոնակարգումեն կառավարմանգործընթացը, սահմանում որոշակի աշխատանքներիկատարմանկարգն ու ձենը: Գործնականումկանոնակարգմանդերի թերագնահատումը,ինչպես նան գերագնահատումը հաճախ հանգեցնում են խիստ բացասական հետնանքների: Որոշ ղեկավարներ կառավարմանգործընթացներիկանոնակարգումըհամարում են բյուրոկրատիզմի արդյունք, ավելորդ փաստաթղթերիկույտ, որը հիմնականում օգուտ չի տալիս: Նրանք ելնում են այն բանից, որ գործնականումդժվար է ստույգ ու լիովին որոշել կառուցվածքայինստորաբաժանմանկամ առանձին պաշտոնատար անձանց գործունեության բովանդակություննու պարտականությունների շրջանակները, քանի որ վերջիններիս վրա ազդում են բազմաթիվգործոններ:Բայց, ինչպես ցույց է տվել բազմամյա փորձը, առանց կանոնակարգմանհնարավոր չէ իրականացնել կառավարմանգործընթացը՝պահանջվողարդյունավետությամբ: Երբեմն նկատվում է հակառակ ծայրահեղությունը, երբ փորձ է արվում փաստաթղթերում արտացոլել, ինչպես Մ. Վեբերն էր պահանջում, կատարվելիք աշխատանքի բոլոր մանրամասները,որով այն փաստորեն վերածվումէ խիստ ծանրաբեռնված,նախաձեռնությունը ճնշող ն, հաճախ, կառավարմանճկունությունն արգելակող գործոնի: Իրականում կանոնակարգմանփաստաթղթերիմշակումը բարդ ու պատասխանատու խնդիր է, հատկապեսեթե նկատի ունենանք, որ դրանցում են դրվում կառավարման գործընթացիհստակության, կազմակերպականներդաշնակությանու որոշումների ընդունման Շպերատիվությաննախադրյալներ: Կազմակերպական ներազդեցությունն իրականացվում է նան նորմավորման միջոցով: Կազմակերպությունն իր գործունեությունն իրականացնելու համար, ինչպես արդեն նշվել Է, պետք է ունենա ռեսուրսներ, որոնց արդյունավետօգտագործումնէլ պայմանավորումէ նրա կենսունակությունը, իսկ ռեսուրսների արդյունավետօգտագործումը հնարավոր է միայն այն դեպքում, երբ առկա են մշակված առաջավոր նորմաներ ու նորմատիվներ: Արտադրության /օպերացիաների/ կառավարմանու գործընթացիկարգավորման նորմաներն ու նորմատիվներըբազմաթիվու բազմազանեն, պայմանավորված`

ԳԼՈՒԽ

10.

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

կազմակերպությանգործունեության բնույթով: Ընդունված է դրանք դասակարգել ըստ հետնյալ խմբերի. սպառողի կողմից ներկայացվող պահանջների ու թողարկվող արտադրանքի /ծառայության/ համապատասխանություննապահովող որակական նորմատիվներ/ստանդարտներ,տեխնիկականպայմաններ ն այլն/, արտադրանքի /ծառայության/թողարկման ժամանակի, սարքավորումների օգտագործման,վերականգնման,կարգավորման, մաշվածքի նորմաներ, աշխատատարության, աշխատանքային օրվա, արձակուրդների տնողության, աշխատանքային գործընթացըբնութագրող նորմաներ: Նորմաների ու նորմատիվների ռացիոնալ մշակված համակարգըգործնականորեն շոշափում է կազմակերպության գործունեությանբոլոր ոլորտները ն ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործմաներաշխիքն է: Առանց նորմաների ու նորմատիվայինդաշտի, հնարավոր չէ ձեավորել հստակ գործող տնտեսականհամակարգ: Ռեսուրսների պահանջարկի պլանավորումը,դրանց արդյունավետ օգտագործումը, աշխատանքայինգործընթացումտեղի ունեցող շեղումների բացահայտումն ու կարգավորումըուղղակիորեն հենվում են նորմատիվայինդաշտի վրա: Այսպես, առանց միավոր արտադրանքի/ըստ գործառնությունների/աշխատատարության նորմաների սահմանման, հնարավոր չէ հստակ հաշվարկել աշխատուժի պահանջարկը, որոշել որակական կազմը: Նույնը վերաբերում է նան մյուս ռեսուրսներին: Միաժամանակ, նորմաներն ու նորմատիվները փաստացի գործունեության վերլուծության ու գնահատման հիմքն են: Վարչակազմակերպական մեթոդներում առանձնահատուկ դեր ունեն կարգադրականներազդմանմեթոդները: Դրանք կոչված են կարգավորելու կազմակերպության գործունեության ընթացքում ձնավորվող այն շեղումները, որոնք պահանջում են անմիջական միջամտություն ն կառավարչական համապատասխան որոշման ընդունում: Ի տարբերություն կազմակերպականի, կարգադրական ներազդման անհրաժեշտությունը միշտ առաջանում է որոշակի իրավիճակում, որոշակի ժամանակում ն մշտական բնույթ չի կրում: Այն ուղղված է որոշակի խնդրի լուծմանը: Կարգադրական ներազդմանմեթոդներն օգտագործվումեն կառավարմանբոլոր հարթությունեն կաներում, բայց դրանց կիրառման ձներն ու շրջանակներըպայմանավորված ռավարման որոշակի սուբյեկտի առջն դրված խնդիրների առանձնահատկություններով, նրա լիազորություններով ու պարտականություններով: Միաժամանակ, դրանց կիրառման շրջանակներն ու ձները անմիջականորեն կախված են կազմակերպականներազդման մեթոդներից: Որքան բարձր է կազմակերպականկարգավորման ու նորմավորման մակարդակը, որքան հստակ է գործում այդ համակարգը, այնքան փոքրանում է կարգադրականներազդման պահանջը: Կարգադրական ներգործությունը տարբերակվում է ըստ կարգադրության ձնի՝ հրաման,կարգադրություն /կամ ցուցում/: Վրամանը ղեկավարի պահանջն է ստորադասին` կատարելու որոշակի առաջադրանք կամ լուծելու որոշակի խնդիր: Հրամանները տրվում են միայն գծային ղեկավարի կողմից ն ենթակա են պարտադիր կատարման: Վրամաններընույն հարթությունում բողոքարկման ենթակա չեն: Դրանք կարող են բողոքարկվել կառավարման ավելի բարձր մակարդակներում,բայց դա ենթակային չի ազատում հրամանի կատարումից: Կարգադրություններըորոշակի խնդիրներ լուծելու կամ առաջադրանքներ կատարելու պահանջներ են: Կարգադրություններըտրվում են գծային ղեկավարի, նրա -.

-.

-.

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

տեղակալների կամ ֆունկցիոնալ ստորաբաժանումներիկողմից` իրենց լիազորությունների սահմաններում: Ի տարբերություն հրամանի, կարգադրությունը կարող է բողոքարկվել գծային ղեկավարի մոտ: Հրամաններն ու կարգադրությունները տրվում են գրավոր ն բանավոր, ընդ որում` ինչքան ցածր է կառավարման հարթությունը, այնքան մեծ է բանավոր հրամաններիու կարգադրություններիծավալը: Կարգադրական ներազդեցությունըուղղակիորեն պայմանավորվածէ որոշակի է հարցերի այն շրջանակը, որոնց անձի լիազորություններով, որը սահմանում լուծման համար նա կարող է ընդունել որոշումներ, ձնակերպել ու արձակել հրամաններ կամ հրահանգներ: Կազմակերպականու կարգադրականներազդեցության համակարգը ամբողջական չի լինի, եթե չլրացվի կարգապահականներգործությամբ:Կազմակերպուեն կարգապահականնորմեր /կանոններ/, որոնցով կարգաթյունները սահմանում վորում են անձնակազմիգործունեության տարբեր ոլորտները: Կարգապահականնորմերով սահմանվում են աշխատանքայինօրվա սկիզբը, տնողությունը, ընդմիջումներն ու ավարտը, առաջադրանքների, հրամանների ու հրահանգների կատարման կարգը, ժամկետներըն այլն: Միաժամանակսահմանվում են կարգապահականնորմերի խախտման պատժաչափերը՝ գործող իրավական դաշտի սահմաններում:

10.4.

'

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՍՈՑԻԱԼ

-

ՎՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

Կազմակերպությունը բարդ սոցիալական օրգանիզմ է, ունի զարգացման իր օրինաչափությունները,կառուցվածքըն սոցիալ-հոգեբանականմթնոլորտը: Խմբի, հատկապես արտադրական կոլեկտիվի ձնավորումը բարդ ու տնական գործընթացէ: Որպես կանոն, ցանկացածխմբում՝ արտադրականկոլեկտիվում, կառավարական հիմնարկում, ուսումնական հաստատությունում ն այլն, ընդգրկվում են տարբեր տարիքի ու ազգության, կրթության ու որակավորմանմարդիկ, ովքեր ունեն տարբեր խառնվածքու սովորույթներ, հետաքրքրություններ,կազմակերպվատարբերմակարդակ: ծության, գիտակցության ու պատասխանատվության Ինչպես նշվել է, կառավարման ապարատիձնավորումը, առանձին ստորաբաժանումներում ն աշխատատեղերում մարդկանց պաշտոնական փոխհարաբերությունները, նրանց լիազորություններն ու պատասխանատվությունըկազմակերպության ղեկավարության կողմից կարգավորվում են որոշակի նորմատիվային փաստաթղթերով: Սակայն կազմակերպություններում ձնավորվում են նան չկարգավորվող, ոչ պաշտոնականհարաբերություններ, որոնք կյանքի են կոչվում բնավորության ընդհանուր գծերի, հրապուրանքի, անհատական համակրանքիկամ հակակրանքի, հաղորդակցման կամ պատկանելությանպահանջմունքների,փոխգնահատման,անձնական շփումների ու այլ հիմքերի վրա ն ձնավորում են կազմակերպության կամ խմբի սոցիալ-հոգեբանական մբնոլորտը: Իսկ վերջինս սերտորեն միահյուսվում է արտադրական /օպերացիոն/ գործընթացի հետ ն ակտիվորեն ներգործում նրա վրա: Կազմակերպությանգործունեության արդյունավետությանվրա էապեսազդում են անհատների վարքագիծը, նրանց ինքնարտահայտման հնարավորությունը, աշխատանքով բավարարվածությունը, հոգեբանական տրամադրվածությունըն այլն:

ԳԼՈՒԽ

10. ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

Կազմակերպության կարնորագույն բաղադրիչը մարդն է: Մարդիկ են գործարկում մեքենաներն ու սարքավորումները, վերափոխում հումքը, օգտագործում էներգետիկ ու ֆինանսական ռեսուրսները: Այդ գործընթացումնրանք հազարավոր թելերով կապվածեն միմյանց հետ, ինչն իր արտահայտությունն է գտնում սոցիալական, տնտեսական,քաղաքական ն այլ հարաբերություններում: Ընդ որում, այդ հարաբերություններն աստիճանաբար ավելի զարգանում ու բարդանում են, ձեռք բերում նոր որակ ու բովանդակություն: Դա բացատրվում է նրանով, որ սկզբունքորեն փոխվել է հասարակական աշխատանքի բնույթն ու բովանդակությունը: Ի տարբերություն դարասկզբի խիստ աճել ու շարունակում է աճել բարձր որակավորման բանվորների տեսակարար կշիռը, փոխվել է նրանց աշխատանքի բովանդակությունը՝ մերձենալով մտավոր աշխատանքին:Մեծացելու շարունակում է մեծանալմտավոր աշխատանքովզբաղվածներիթիվը, նրանց աշխատանքի տեխնիկականհագեցվածությունը: Այս բոլորը հանգեցրել են նրան, որ, մի կողմից, մեծացել են աշխատակազմին ներկայացվող պահանջները, մյուս կողմից` աշխատանքին ն աշխատանքային միջավայրին աշխատողների կողմից ներկայացվող պահանջները:Իսկ քանի որ կառավարումը ամենից առաջ նշանակում է որոշակի հարաբերությունների մեջ գտնվող մարդկանց ղեկավարում, ապա բարդացել է նան այդ գործընթացը, ավելի բարդ ու բովանդակալից դարձել սոցիալական հարաբերությունները: Կառավարման կարնորագույն խնդիրներից է մարդկանց, աշխատանքային խճբի, կոլեկտիվի ձնավորումն ու նրա գործունեության ղեկավարումը, որտեղ որոշիչ դեր են կատարում սոցիալ-հոգեբանականմեթոդները: Ինչպես կառավարման տնտեսական ու վարչակազմակերպականմեթոդները, այնպես էլ սոցիալ-հոգեբանական մեթոդները պատմական կատեգորիա են ն կիրառվել են բոլոր հասարակարգերում: Օրինակ, հասարակական գովասանքը կամ պախարակումըմիշտ էլ եղել է մարդկանց վրա ազդելու հզոր հոգեբանականմեթոդ: Բայց սոցիալ-հոգեբանական մեթոդները կառավարման գործընթացներումընդհանուր ճանաչում են գտել ն սկսել կիրառվել միայն 22« դարի կեսերից: Սոցիալ-հոգեբանականմեթոդների կիրառման փորձեր նախկինում էլ էին կատարվել, սակայն միայն էլտոն Մեյոյի կատարած գիտափորձից հետո պարզ դարձան դրանց ներուժային հնարավորությունները. ապացուցվեց, որ բացի նյութականից, մարդիկ ունեն նան սոցիալական ու հոգնոր պահանջմունքներ: Ներկայումս կազմակերպություններում, նյութական խթաններից բացի, լայն կիրառում են ստացել նան սոցիալ-հոգեբանական խթանները, որոնք կապվածեն առավել բարձր մակարդակի պահանջմունքների բավարարման հետ (պատկանելության, հարգանքի, ինքնահաստատման): Կառավարել կազմակերպությունը սոցիալ-հոգեբանական մեթոդների օգնությամբ, նշանակում է, նախ ն առաջ, ուսումնասիրելով կազմակերպությունում սոցիալական գործընթացները,միջանձնային հարաբերությունները,առկա ձեական ն ոչ ձնական խմբերը, կիրառել աշխատանքայինկոլեկտիվի վրա ներազդելու եղանակներիամբողջություն, ինչպես ցանկալի սոցիալ-հոգեբանական մթնոլորտի ձնավորման, այնպես էլ աշխատողի՝ձեռնարկության նպատակներինառավել համապատասխան վարքի ապահովման համար: Սոցիոլոգիական հետազոտությունները վկայում են, որ եթե ղեկավարի գործունեության հաջողությունը 15 96-ով պայմանավորվածէ նրա մասնագիտականգիտելիքներով, ապա 85 Չ2-ը՝ մարդկանց հետ աշխատելու կարողությամբ: Ճապոնացի սոցիոլոգները վկայում են, որ կախված այն հանգամանքից, թե ինչպիսին է մարդու աշխատելու ցանկությունը, նրա տրամճադրվածությունը, ինչպես

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

կոլեկտիվի բարոյահոգեբանական մթնոլորտը, աշխատանքի արտադրողականությունը կարող է 1.5 անգամ բարձրանալ, կամ հակառակը՝ մի քանի անգամ իջնել |2, էջ 91): Կազմակերպությունում սոցիալական գործընթացներիկառավարման համար անհրաժեշտ է պարբերաբար ունենալ դրանց մասին հավաստի ն ամբողջական տեղեկատվություն: Նման տեղեկատվությունը ստացվում է սոցիոլոգիական հետազոտությունների միջոցով, կիրառելով տեղեկատվության հավաքման սոցիոլոգիական հիմնական եղանակները՝ հարցում, դիտում, փաստաթղթերիվերլուծություն |3, էջ 73, 97,121Է Սոցիոլոգիական հարցման եղանակն ունի երկու հիմնական ձն՝ հարցազրույց ն հարցաթերթիկայինհարցում: Վարցազրույցի հիմքում ընկած է զրույցը կամ խոսքային հաղորդակցությունը, սակայն, ի տարբերություն սովորական զրույցի, զրուցակիցների դերերը նորմավորվածեն, իսկ նպատակները` պայմանավորվածայն հետազոտության ծրագրով, որի շրջանակներում անցկացվում է հարցազրույցը: Հարցազրույցը կարելի է սահմանել որպես նպատակադրվածհաղորդակցության հատուկ տեսակ, որը կիրառվում է անհրաժեշտ տեղեկատվություն ստանալու համար: Գոյություն ունեն հարցազրույցի տարբեր դասակարգումներ:Առավել տարածված են՝ 1) ազատ հարցազրույցը, 2) ուղղորդված հարցազրույցը ն 3) ձեայնացված հարցազրույցը: Ազատ հարցազրույցը չունի նախապես պատրաստվածպլան կամ ձնակերպված հարցեր: Այն ունի միայն ընդհանուր թեմատիկ ուղղվածություն, ն մեծ դեր ու նշանակություն ունի հարցնողի անձը, նրա մասնագիտական պատրաստվածությունը: Ուղղորդված հարցազրույցը ազատ հարցազրույցից տարբերվում է հիմնականում նրանով, որ հնարավորություն է տալիս տեղեկատվություն ստանալ հարցվողների վերաբերմունքի մասին որոշակի իրավիճակի, պատճառներին հետնանքների վերաբերյալ: Այս ձնի ժամանակ հարցվողները նախապես ծանոթանում են առաջադրվածիրավիճակին, դրա առանձին կողմերին, որոնք հետագայում քննարկվում նան

են:

Ձնայնացված հարցազրույցը առավել տարածվածձն է, բավական մոտ՝ հարցաթերթիկային մեթոդին: Այս դեպքում հարցազրույցի պլանը խիստ ձնայնացվածէ, ն օգտագործվում է որոշակի հաջորդականությամբ հարցերի ամրագրվածձնակերպումներով հարցաթերթիկ: Հարցերը կարող են լինել ինչպես բաց, այնպես էլ` փակ: Բաց հարցի դեպքում պատասխանի ազատ հնարավորություն է տրվում, բառացիորեն գրանցվում է հարցվողի պատասխանը: Փակ հարցի դեպքում տրվում են պատասխանիհնարավոր տարբերակները, որոնցից հարցվողը ընտրում է իր կարծիքին հաճձապատասխանող տարբերակը: Վարցազրույցի ձնն ունի ինչպես իր առավելությունները, այնպես էլ` թերությունները: Առավելություններիցէ այն, որ հնարավորություն է տալիս անմիջականորեն ուսումնասիրել օբյեկտը բուն հարցման ընթացքում, ինչպես նան տեղեկատվություն ստանալ հարցվողի վերլուծականընդունակությունների,մտածողության, իրազեկության աստիճանի, խոսքի կուլտուրայի մասին: Թերություններից է՝ հարցնողի անձի ներազդման հնարավորությունը, ստացվածտեղեկատվությանմշակման դժվարությունը, աշխատատարությունը, զանգվածային հարցման դեպքում` նրա կիրառման աննպատակահարմարությունը`կապված ինչպես ժամանակային, այնպես էլ նյութական մեծ ծախսումներիհետ:

ԳԼՈՒԽ

10. ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

Տեղեկատվության ստացման միջոցներից առավել լայն կիրառում ունի հարցաթերթիկայինհարցումը: Սոցիոլոգիական հարցաթերթիկըորոշակի հարցերի համակարգ է՝ ուղղված վերլուծության օբյեկտի ն առարկայի որակաքանակականբնութագրիչների բացահայտմանը. կարող է անցկացվել ինչպես խմբային, այնպես էլ անհատական ձնով: Խմբային հարցման ժամանակ մեկ հարցնողը կարող է աշխատել 15-20 մարդու հետ: Հարցաթերթիկ կազմելիս նախապես պետք է մշակել սոցիոլոգիական հետազոտության ծրագիրը, հստակորենառանձնացնել հետազոտությանօբյեկտը, առարկան, այն բնութագրող հիմնական հասկացությունները, դրանց մեկնաբանումը, հետազոտության վարկածները, լսնդիրները, նպատակները ն այլն: Վարցաթերթիկի կատարելությունից, նրա որակից է կախվածստացված տեղեկատվության հավաստիությունը:

Հպրցաթերբքիկային ձենընպատակահարմարէ կիրառել, երբ հարկ է կարճ ժամկետում ն մեծաթիվմարդկանցից ստանալ որնէ խնդրի շուրջ տեղեկատվություն: Տեղեկատվությանստացման սոցիոլոգիականեղանակ է նան դիտումը: Սոցիոլոգիական դիտումը կարելի է սահմանել որպես հետազոտմանօբյեկլտին առնչվող ն ուսումնասիրության նպատակներիցելնելով առավել էական իրադարձությունների ընկալում ն արձանագրում գրանցման համապատասխանմիջոցներով: Սովորաբար դիտմանմեթոդը զուգակցվում է տեղեկատվության հավաքման այլ սոցիոլոգիական մեթոդների հետ: Սոցիոլոգիական դիտման ձները կարելի է դասակարգել ըստ դիտողի դրության, ըստ ձենայնացմանաստիճանի, ըստ կազմակերպմանպայմանվերաբերյալ մասնակիցների ների, կանոնավորության ն ըստ դիտման

անցկացման

տեղեկացվածության:

| դիտողի

Ըստ

աստիճանի

դիրքի

|

լ

լ ծ

Ե

Յ

Ց|

|3

Հ| ո

Յ

-Ժ

ՀԺ

Շ

անցկացման կանո-

տեղեկացվածության

Ըստ

նավորվածության |

Լ

Պատահական 10.7.

օՏ

Ջ

ռ

գծանկար

Ծ

Վ

ՕԶ

ռ

Կանոնավոր

Ց

Յ

|ո

Յ

|

Յ

"

Ծ

Ց|

ԼԳ)

Յ

Յ

Յ

|Ց

5)

Ց

|8

Ըստ

Լ

|8

կազմակերպման պայմանների

Ըստ

ձնայնացման

Ըստ

Գաղտնի

Սոցիոլոգիական դիտման ձները

յ

Բացահայտ

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Դարկ է կատարել դիտման օբյեկտի տեսական, տրամաբանական վերլուծություն, վերհանել դրա կարեոր առանձնահատկությունները,անջատել ընդհանուրից դիտման ենթակա կառուցվածքայինէական տարրերը: Օրինակ, եթե պահանջվում է աշխատանքային կոլեկտիվի անդամների վարքի դիտում անցկացնել, ապա պետք է առանձնացնել կոլեկտիվը բնորոշող հետնյալ քանակական ն որակական ցուցանիշները՝ կոլեկտիվի անդամներիթիվը ն կազմը ըստ սեռի, կրթության մակարդակի, տարիքի, պաշտոնը, կատարածաշխատանքի բովանդակությունը ն այլն: Այնուհետն, ելնելով հետազոտության խնդիրներից, անհրաժեշտ է տարանջատել այնպիսի տարրեր, ինչպիսիք են, ասենք, աշխատանքայինօրվա ընթացքում ն ընդմիջման ժամանակ անդամների միջն գործարար ն ոչ գործարար շփումների հաճախականությունը, ոչ ձեական խմբերի, առաջնորդների առկայությունը ն այլն: Գարաբերակցելով առանձնացվածտարրերը ն դիտման միջոցուվ ստացվածվարքի որոշակի ձները, կարելի է ստանալ խմբի գործունեությանցուցանիշները |4, էջ 121): Փաստաթղբերիվերլուծությունը՝որպես տեղեկատվության ստացման եղանակ, առկա է բոլոր սոցիոլոգիական հետազոտություններում: Հետազոտության օբյեկտին ծանոթանալը սովորաբար սկսվում է փաստաթղթերի վերլուծությունից: Այն նան սոցիալական երնույթների ուսումնասիրման ինքնուրույն եղանակ է: Առավել տարածվածէ փաստաթղթերի տեսակավորումը՝ 1) գրավոր փաստաթղթերի, 2) վիճակագրականտվյալների, 3) տեխնիկական գրառումների: Գրավոր փաստաթղթերըներառում են հետնյալ աղբյուրները՝ արխիվներ,հրատարակվածնյութեր, անձնականփաստաթղթեր: են, Վիճակագրական տվյալները պետական վիճակագրական զանազան տեղեկատուները,մարդահամարինյութերը ն այլն: ՕգՏեխնիկական գրառումների շարքն են դասվում տեխնիկական նությամբ գրանցված ն պահվող տարբեր տվյալները /կինո-ֆոտո-տեսապատկերներ, նկարներ, ֆիլմեր, ձայնագրություններ,սկավառակներն այլն/: Կոլեկտիվում առկա մթնոլորտի, փոխհարաբերությունների, դրա ոչ ձնական խմբերի, առաջնորդների, աշխատողների համատեղելիության, նրանց ճիշտ բաշխման վերաբերյալ անհրաժեշտ տեղեկատվությանապահովմանհամար լայն կիրառում ունի սոցիոմետրիկ մեթոդը: Այս կարգի հարցման ճպատակը իրական կամ սպասվող այնպիսի վիճակ ստեղծելն է, որում առաջանա սոցիոմետրիկ ընտրության անհրաժեշտություն: Վերջինիս արդյունքում որոշվում է անձի սոցիոմետրիկ դիրքը, չափվում փոքր խմբում ձնավորվածմիջանձնայինփոխհարաբերություններիկառուցվածքը: Այստեղ խիստ կարնոր է սոցիոմետրիկ չափանիշների ընտրությունը, որոնք ն որոշում են, թե սոցիոմետրիկ հարցման ընթացքում ինչ հարցեր են տրվելու: Ընդունվածէ սոցիոմետրիկ չափանիշները բաժանել երկու տեսակի` հաղորդակցական ն գնոստիկական /խոցիալական առըմբռնման/: Գաղորդակցականչափանիշների նպատակն է արտացոլել խմբի միջանձնային հարաբերությունները, օրինակ, տվյալ անձի կողմից գործընկերոջընտրությունը հետնյալ հարցերի օգնությամբ. «Ձեր բաժնի աշխատակիցներից ու՞մ ծրագրի նոր նախագծիվրա կցանկանայիք համատեղ աշխատել», «Ձեր կոլեկտիվի անդամներից ու՞մ կհրավիրեիք բնակարանամուտի/կամ ծննդյան օրվա տոնակատարության, հարսանիքի ն այլն/», «Ձեր բրիգադի անդամներից ու՞մ հետ կգերադասեիք անցկացնել ընդմիջումը» ն այլն: Որպեսզի չափանիշներնառավել ամբողջական արտացոլեն հպրաբերությունները, միջանձնային կապերի կառուցվածքը խմբում, անհրաժեշտ է դրանք լրացնել բացասականընտրությունը ձնավորող չափանիշներով, օրինակ՝ «Ձեր կոլեկտիվի ո՞ր անդամին չէիք ընտրի...»:

փաստաթղ միջոցներ

ԳԼՈՒԽ

10. ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

Ճանաչողական չափանիշները հաղորդակցման չափանիշների լրացումներն են ն թույլ են տալիս հայտնաբերել խմբի այն անդամներին, որոնք, ըստ հարցվողի կարծիքի, միննույն իրադրությունում կընտրեին կամ կմերժեին իրեն |4, էջ 100-102յ: Կազմակերպությունում ընթացող սոցիալական գործընթացներիմասին տեղեկատվությանստացման սոցիոլոգիականեղանակիընտրությունըպայմանավորված է առաջադրված խնդրով, իրավիճակին տվյալ եղանակի առավել համապատասխանությամբն նպատակահարմարությամբ: Որպես բարդ սոցիալական օրգանիզմ կազմակերպությունն ունի ինչպես իր ձնական, այնպես էլ ոչ ձնական խմբերը /տե՛ս գլուխ 15/: Կազմակերպության աշխատանքն առավել արդյունավետ է լինում, երբ պաշտոնական ղեկավարը ն ոչ ձնական խմբի առաջնորդըհամընկնում են: Կառավարման սոցիալ-հոգեբանական մեթոդների կիրառումը ենթադրում է ղեկավարի կողմից կազմակերպությունում առկա ոչ ձնական խմբերի ընդունումը, նրանց առաջնորդներիճանաչումը, ներգրավումըորոշումների ընդունման գործընթացին: Սոցիալ-հոգեբանականմեթոդները կիրառվում են նան մարդու աշխատանքային վարքի կառավարման, կազմակերպության շահերին դրանք առավելագույնս ծառայեցնելու համար: Դա ենթադրում է աշխատողի շահադրդմանսոցիալ-հոգեբանական ձների կիրառում: Սոցիալ-հոգեբանականձներին կարելի է դասել աշխատողի՝ որպես «սոցիալական մարդու» ընկալումը ն, դրան հաճապատասխան, աշխատանքի սոցիալ-հոգեբանականխթանների կիրառումը /տե՛ս գլուխ 8/: Սոցիալ-հոգեբանականմեթոդների համակարգում կարնոր գործոն է նան կազմակերպության սոցիալականգործընթացներիպլլանավորումը:Կազմակերպության սոցիալական զարգացման պլանավորմաննպատակնէ ինչպես սոցիալական գործոնների շնորհիվ աշխատանքի արդյունավետության բարձրացումը, այնպես էլ` աշխատողների սոցիալական պահանջմունքների բավարարումը, նրանց զարգացման, մասնագիտականաճի հնարավորությունների ստեղծումը, աշխատանքի բովանդակությանհարստացումը, աշխատանքայինպայմաններիբարելավումը: Կազմակերպության սոցիալական զարգացման պլանները սովորաբար ունենում են երեք հիմնական բաժին |5, էջ 278. 6, էջ 299: 7. էջ 59): Առաջին բաժինը կոլեկտիվի սոցիալական կառուցվածքի զարգացման պլանն է: Այստեղ հիմնականում ներկայացվում է ձեռնարկության աշխատանքային ն սոցիալական ներուժը՝ կոլեկտիվի բնութագրումն ըստ ընդհանուր ն մասնագիտական կրթության մակարդակի, որակավորման, մասնագիտության, սեռի, տարիքի: Այս բաժնում պլանավորվում է աշխատողների մասնագիտականորակավորման ն ծառայողական առաջընթացը,երիտասարդության սոցիալական զարգացման հեռանկարները, կանանց աշխատանքայինպայմանների բարելավումը ն այլն: Ձեռնարկության սոցիալական պլանավորման հաջորդ կարնոր ուղղությունը արտադրականմիջավայրի բարելավումն է: Այն ուղղված է աշխատանքիսանիտարահիգիենիկպայմանների բարելավմանը/լուսավորվածություն, աղմուկ, թունավոր նյութեր, վնասվածքների, մասնագիտական հիվանդությունների նվազեցմանը, բժշկական սպասարկման ապահովմանըն այլն: Արտադրականմիջավայրի բարելավումն էական նշանակություն ունի մարդու աշխատունակության, առողջության ն կյանքի տնողության, տրամադրության ն, ընդհանրապես,կոլեկտիվի սոցիալ-հոգեբանականմթնոլորտի համար: Ձեռնարկության սոցիալական զարգացմանպլանի երրորդ բաժինըկապվածէ բարեկեցության, աշխատողների իրական եկամուտների աճի, շահաբաժինների

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ստացման, բարոյական խթանման մեթոդների կիրառման, նրանց բնակարանային, կուլտուր-կենցաղային պայմանների բարելավման հետ: Այս բաժնին է վերաբերում նան կազմակերպության աշխատակիցներիհամար առողջարանային կենտրոնների, մարզադահլիճների, տարբեր սպորտային համալիրների կառուցումը: Ներառվող հարցերի շրջանակում են նան լվացքատների, կենցաղային իրերի նորոգման, սննդի կիսաֆաբրիկատներիվաճառքի օբյեկտների կառուցումը կազմակերպության տարածքում: Ոչ պակաս կարնոր նշանակություն ունեն մանկահասակ, նախադպրոցական տարիքի երեխաների խնամքին կոչված մանկապարտեզների,քոլեջների, զանազան խմբակներիստեղծմանհարցերը: Կազմակերպության սոցիալական զարգացման ծրագրերը անմիջականորեն առնչվում են տնտեսականզարգացման պլանների հետ, ն դրանք կազմելիս պետք է հաշվի առնել ոչ միայն առկա խնդիրները, այլն կազմակերպության հնպարավորությունները:

ՉԼՈՒԽ

ՀԱՐՑԵՐ

.

.

.

.

-

.

.

Ի՞նչ դեր թացում:

1716.ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

ԵՎ

կատարում կառավարմանմեթոդները կառավարման գործըն-

են

Ինչպե՞սեն դասակարգվումկառավարմանմեթոդները: Ի՞նչ առանձնահատկություններ վարչական մեթոդները:

ունեն

կառավարման տնտեսական

Որո՞նք են կազմակերպականկանոնակարգմաննորմավորման դրական մեթոդների տարբերությունները:

ն

ու

կարգա-

Որո՞նք են կառավարմանսոցիալ-հոգեբանականմեթոդները: Որո՞նք են կառավարման սոցիալ-հոգեբանական մեթոդի այլ մեթոդների սկզբունքային տարբերությունները:

ն

կառավարման

Ի՞նչ դեր է կատարում հավաստի տեղեկատվությունըսոցիալական գործընթացների կառավարման համար ն որոնք են տեղեկատվության ստացման հիմնական եղանակները:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

-

Է

-

ԻՂՇՇոՕԻ Ի/.,

ԵոՇատուք ոՀ

Լ

ՇՕԼլ210ՇոՕԻԱՎՇԸՏՕճ

'ԼԲՈՇր

ՆՅ.ՎԲՇԲՈԼԻ,

1ՇՇՊՇԴՕԲՅՔԱՔԲ.

ՉԻո6ԷՅ.

Խ/., /Բոօ, 1992

Խ/., Թ6ՕԲՕԻԱքՇՇՇ, 1998

110ր քճր. Խ1Խ.ԼօքաՕ88,

Պողոսյան Գ.Ս. Ինֆորմացիայի հավաքման մեթոդներըսոցիոլոգիայում: Եր., «ԽՍՀ ԳԱ հրատ., 1987

մքո

զնմոճքճՅ8 /.Ճ.,

Ղ6օքոտ 7ոքճրոճում Օքրո

1,2.

1Շոօոճ,

ԽԼ11.

Ըօղտօոօոոտ Դքտիճ. ՄՎՇՇԵՇՕԲ ոօՕշօ6ճաճ. Խ/.,

ւառՕոձ,

Օ.8.Խ03Յոօ0ԲՕՏ. ւ

Ե(ԵՅԲՈՀՃԵԲՒԷ

ՕՇոՕՑԵԼ

ԼԼԲքճոք. Ի., ԱՇոտոաՅիճղ, 1990

Թառ .

ՕՇԲՇՑԵԼ

ոքօ86ԸՂԼ

Փ.Յ. ..

ճմճեՇճքըԻ/., Ճճրօ7քո Փ.

ՒԼ.

ն ՇօԼոճքԸՂՊՔՎԲՇՏՔԻԵԼ

ոքօ2380ԸՂՑՕԻԼ.

116ր, քճր.

Ի/1., Ծ.:ՕՐՕԻԱԵՅ, 1979

ոքօ1380րՇՐՑՕԻԼ. 7ոքմտոճճէլտն օ6Ա16ՇՂ86ԷՌ151Ի6 Լ 7.

շ:Յ888րՕ88,

Ի/., 113ր-80 ԽՂՕԸՇտ.ՄԲ-ՊՁ, 1979

110. քճր.

ԳԼՈՒԽ

1ՂՂա

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԿՈՄՈՒՆԻԿԱՑԻԱՆԵՐ

11.1.

ԿՈՄՈՒՆԻԿԱՑԻԱՆԵՐԸ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

անհատ այս Յուրաքանչյուր

կամ այն ձնով շփվում է այլ մարդկանց կամ կազմակերպությանմյուս անդամների հետ: Շփման արդյունքում նրանք տեղեկություններ են փոխանակում, որն իրենից ներկայացնում է կոմունիկացիոն գործընթացը: Եթե մարդիկ չկարողանան հաղորդակցվել, ապա, ինքնին հասկանալի է, չեն կարող նան աշխատել միասին, ձենակերպել նպատակներն հասնել դրանց: Այսպիսով, կոմունիկացիան(լատիներեն՝ ՇօոոոսուՇՅեօ «հաղորդում» բառից) երկու ն ավելի անձանց միջն տեղեկություններիփոխանակումնէ: Կոմունիկացիոն գործընթացըկազմվածէ իրարից կախվածհաջորդական քայլերից: Կոմունիկացիաները կառավարման գործընթացիհիմքն են, դրանց միջոցով իրականացվում են կառավարման գործընթացիպարբերաբար կրկնվող այնպիսի փուլեր, ինչպիսիք են, օրինակ, կառավարվող օբյեկտի վերաբերյալ տեղեկությունների ստացումը, մշակումը ե հաճապատասխանկառավարչական որոշումների ընդունումը: Տեղեկությունը բնութագրում է տվյալ կազմակերպությաններսում ն շրջապատող միջավայրում տեղի ունեցող փոփոխությունները: Կառավարչական աշխատանքի ծավալի«առյուծի բաժինը» ընկնում է հենց տեղեկատվության հետ կատարվող աշխատանքին: Տեղեկատվության միջոցով է իրականացվում կառավարման օղակների ն աստիճաններիմիջն կապը: Տեղեկատվությունը կարողէ լինել ինչպես արտաքին, այնպես էլ` ներքին: Արտաքին տեղեկատվությունը բնորոշում է շրջակա միջավայրի հետ կազմակերպության կապը ն պարունակվում է վերադաս մարմիններիհրամաններում, հրահանգներում, կարգադրություններում, պլաններում, գիտության ն տեխնիկայի նվաճումների, շուկայի ցուցանիշների մասին հաղորդումներում ն այլն: Ներքին տեղեկատվությունը վերաբերում է արտադրության գործընթացին, սարքավորումների վիճակին, տեխնոլոգիայինն այլն: Ընդ որում, ցանկացածտեղեկություն կարող է ձեավորվել ինչպես ըստ նախօրոք սահմանվածկարգի (վիճակագրական, հաշվապահական), այնպես էլ` կամայական(վերլուծական,վերահսկիչ ե այլն): --

`

ՉԼՈՒԽ

11. ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԿՈՄՈՒՆԻԿԱՑԻԱՆԵՐ

Քանի որ տեղեկատվության փոխանակումը կառավարման գործընթացում փոխադարձ կապ է ստեղծում կառավարման ընդհանուր ն հատուկ գործառույթների միջն, ապա կոմունիկացիաները անվանվում են նան «կապակցող» գործընթաց: Կոմունիկացիաներն առաջին հերթին ձնավորվում են կառավարման տարբեր մակարդակների ն կազմակերպության տարբեր ստորաբաժանումների միջն: Ըստ այդմ՝ կոմունիկացիաներըկարող են լինել ուղղահայաց ն հորիզոնական: Ձեռնարկությունների ներսում կառավարմանմի մակարդակիցմյուսը տեղեկությունը շարժվում է ուղղահայաց հաղորդակցությունների շրջանակներում: Ընդ որում, դրանք բնորոշ են ղեկավար --» ենթակա, ղեկավար --» աշխատանքայինխումբ հարաբերություններին:Ուղղահայաց կոմունիկացիաներըկարող են ունենալ երկու ուղղություն` վերնից ներքն (վարընթաց) ն հակառակը՝ ներքնից վերն (վերընթաց): Կոմունիկացիաները վերնից ներքն ուղղվածություն ունեն, երբ կառավարման բարձր մակարդակից տեղեկությունը հաղորդվում է ստորադաս մակարդակին: Կառավարման ստորադաս մակարդակներին հաղորդվում է տեղեկություն ընթացիկ խնդիրների, տարբեր առաջադրանքների, ինչպես նան կատարվելիք աշխատանքների առաջնահերթությանփոփոխությանն այլնի մասին: Բացի նշված վարընթաց փոխանակումից, ձեռնարկությունում իրականացվում են վերընթաց հաղորդակցումներ: Այսինքն` տեղեկության փոխանցումը ստորին մակարդակներից բարձրերին, որի շնորհիվ վերջինները տեղեկացվում են ստորին մակարդակներում առկա հիմնահարցերի ն իրավիճակի մասին ու առաջարկում հնարավոր տարբերակներ:Վերընթացեղանադրանց վերացման (կարգավորման) կով տեղեկության փոխանակումըհիմնականում տեղի է ունենում հաշվետվությունների, առաջարկությունների, ահազանգերի, զեկուցագրերի ձնով: Ի լրումն վարընթաց ն վերընթաց եղանակով տեղեկության փոխանակման` ձեռնարկություններում իրականացվում են նան հորիզոնական հաղորդակցություններ: Դա պայմանավորվածէ ստորաբաժանումներիբազմազանությամբ ն նրանց միջն խնդիրներիու գործողություններիկոորդինացմանանհրաժեշտությամբ: Հորիզոնական ն ուղղահայաց կոմունիկացիաներըներքին միջավայրի կոմունիկացիաներնեն: Բացի այդ, կազմակերպությունըունենում է նան արտաքին միջավայրի հետ կապված կոմունիկացիաներ, որոնցով յուրաքանչյուր կազմակերպություն հաղորդակցվում է արտաքին միջավայրի հետ ն ստանում համապատասխան տեղեկություններ այդ միջավայրի ն այդտեղ կատարվող փոփոխությունների վերաբերյալ: Գոյատնելու ն արդյունավետ գործունեություն ծավալելու համար ձեռնարկությունը պետք է մեծ ուշադրություն դարձնի արտաքին միջավայրում տեղի ունեցող փոփոխություններին, անհրաժեշտության դեպքում կատարի համապատասխան շտկումներ կազմակերպությաններսում` դրանով իսկ հարմարվելով արտաքին միջավայրի արագ փոփոխվողպայմաններին: Բացի այդ, կազմակերպության համար շատ կարնոր է արտաքին միջավայրին տեղեկություն տալ այն մասին, թե ինչո՛վ է ինքը զբաղվում, ի՛նչ է արտադրում ն վաճառում: Ձեռնարկություններն արտաքին միջավայրի հետ հաղորդակցվելու համար օգտվում են գովազդից, պարբերաբար հրատարակվող տեղեկատուներից ն այլ միջոցներից, որոնցում հրապարակում են իրենց հաշվեկշիռները, հաշվետվությունները ն այլն: Ավելին, արտաքին միջավայրի պահանջները հաշվի առնելու համար, ինչպես նան որպես ներքին կոմունիկացիաներիձն, կազմակերպվում են զանազան խորհրդակցություններ,նստաշրջաններ,ցուցահանդեսներ նայլն:

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

11.2.

ԿՈՄՈՒՆԻԿԱՑԻՈՆ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ

Տեղեկատվության գործընթացը կարելի է տրոհել չորս հիմնական տարրերի. ա) ուղարկող անձ (կոմունիկատոր), որը մշակում է գաղափարներ կամ հավաքում ն հաղորդում տեղեկություններ, բ) հաղորդագրություն` հատուկ խորհրդանիշներով կոդավորված բուն տեղեկություն, գ) տեղեկությունը կամ գաղափարըհաղորդելու միջոց (կապուղի), դ) ստացող անձ (ռեցիպիենտ), որը ստանում է տեղեկատվությունը ն մեկնաբանում: Տեղեկության փոխանակման ընթացքում ուղարկողը ն ստացողն անցնում են մի քանի փոխկապակցված փուլեր (գծանկար 11.1): Նրանց խնդիրն է` կազմել հաղորդագրությունը ն օգտագործել նրա հաղորդման համար այնպիսի միջոց, որ երկու կողմերն էլ հասկանան ն ընկալեն սկզբնական գաղափարը: Կոմունիկացիոն գործընթացի փոխկապակցվածփուլերն են. 1. գաղափարի ծնունդը, 2. կոդավորումը ն կապուղու ընտրությունը, 3. հաղորդումը, 4. ընդունումը ն վերծանումը(ապակոդավորում):

նորի

--Տվ

Կոդավորում .նկապուղու

Հաղորդում

(տեղեկության

ՒԷ-ջ

Ընդունում

փոխանցումը)

ընտրություն

ծանում

ն

վեր-

((ապա-

կոդավորում)

գծանկար 71.1. Կոմունիկացիոն գործընթացը 71. Գաղափարի ծնունդը: Տեղեկության փոխանակումնսկսվում է գաղափարի ձնակերպմամբ:Ուղարկող անձը, ելնելով որոշակի նպատակադրումից, որոշում է, թե որ գաղափարը կամ հաղորդագրությունը պետք է դարձնել փոխանակման առարկա: Որպեսզի փոխանակումը արդյունավետ կատարվի, ուղարկողը գաղափարի ձնավորման ժամանակ պետք է հաշվի առնի բազմաթիվ գործոններ: Մասնավորապես, հաղորդվելիք տեղեկությունը պետք է լինի խիստ հիմնավորված, որոշակի ն ըմբռնելի: 2. Կոդավորում ն կասյուղու ընտրություն- Տեղեկությունները հաղորդվում են խոսքային (վերբալ` բառերով արտահայտված)ն ոչ խոսքային միջոցներով: Ուստի նախքան տեղեկությունը հաղորդելը, այն պետք է կոդավորվի խորհրդանիշների՝ բառերի, շարժուձնի, դիմախաղին հնչերանգի օգնությամբ: Այդպիսի կոդավորումը տեղեկությունը դարձնում է հաղորդագրություն: Հաջորդ քայլով ուղարկողը պետք է նան ընտրի կոդավորման համար սիմվոլների բնույթին համատեղելի միջոցներ: Ամենահայտնիմիջոցներից են տեղեկությունների բանավոր ն գրավոր հաղորդումը, համակարգչայինցանցերը, էլեկտրոնային փոստը ն այլն: Ընդ որում, եթե ընտրված կանալը պիտանի չէ խորհրդանիշների ֆիզիկական մարմնավորման համար, ապա հաղորդումը անհնարին է, իսկ եթե կապի միջոցը ոչ լիովին է հաճապատասխան գաղափարին, ապա տեղեկատվության փոխանակումըկլինի թերատ, քիչ արդյունավետ:

ՉԼՈՒԽ

171. ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԿՈՄՈՒՆԻԿԱՑԻԱՆԵՐ

Վաղորդագրությանմիջոցի ընտրությունը պետք է չսահմանափակվիմիակ կապուղով: Որպես կանոն, ցանկալի է օգտագործել հաղորդակցման երկու կամ ավելի միջոց: Վետազոտությունները ցույց են տալիս, որ տեղեկատվության փոխանակման բանավոր ն գրավոր միջոցների միաժամանակյաօգտագործումըսովորաբար առավել արդյունավետ է, քան միայն գրավոր փոխանակումը: Գրավոր հաղորդագրությունները կարող են պահպանվել, դրանք հաճախ ավելի լավ են ձեակերպված,քան բանավոր հաղորդումները: Գրավոր կոմունիկացիաներն անհրաժեշտ են պայմանագրերի ն գործարքների կնքման, կազմակերպությանծրագրերի ն մեթոդական ցուցումների շարադրման, իրավաբանականփաստաթղթերիհրապարակման,գովազդի ն այլ նպատակներով: են նան թերություններ: Այսպես, Գրավոր հաղորդագրություններն ունենում ն մարդիկ հաճախ ուշադիր հետնողական չեն լինում հաղորդագրությունները ձնեակերպելիս: Բանավոր կոմունիկացիաներիգլխավոր առավելությունն այն է, որ հնարավոր է իրականացնել տեղեկության արագ ն ամբողջովին փոխանցումը: Միաժամանակ կարելի է ն՛ հարցեր տալ, ն ստանալ պատասխաններ:

3. Չաղորդում: Այս փուլը ընտրվածկապուղով փոխանցմանգործողություննէ: Խոսքը վերաբերում է հաղորդագրությանֆիզիկական փոխանցմանը,որը շատ հաճախ սխալմամբ ընդունում են որպես կոմունիկացիաների բուն գործընթաց:Հաղորդումը կարնոր փուլերից մեկն է, որով անհրաժեշտ է անցնել` գաղափարը հասցեատիրոջը հասցնելու նպատակով: 4. Ընդունում ն վերծանում (ապակոդավորում): Ուղարկողի կողմից տեղեկատվության հաղորդումից հետո ստացողը ապակոդավորումէ այն: ն ընկաՎերծանումըուղարկողի սիմվոլների՝ ստացողի կողմից վերափոխումը ունեն է: ճիշտ նույնպիսի նշանալումն Եթե ուղարկողի ընտրած խորհրդանիշներն կություն ստացողի համար, վերջինս կիմանա, թե որոշակի ի՛նչ նկատի ունի ուղարկողը, ո՛րն է նրա ձեակերպածգաղափարի իմաստը: Եթե գաղափարը չի պահանջում պատասխան ազդանշան, փոխանակման գործընթացըսրանով համարվում է ավարտված: Տեղեկության փոխանակումը կարելի է համարել արդյունավետ, եթե ստացողը ցուցաբերել է գաղափարի ըմբռնում ձեռնարկելով այնպիսի գործողություններ, որոնք ակնկալում էր ուղարկողը: Այսպիսով,կոմունիկացիաներիարդյունավետությունըառաջին հերթին պայմանավորվածէ նրանով, թե ինչքանով է հստակ ձենակերպվելգաղափարըկամ տեղեկատվությունը:Այնուհետն, կոմունիկացիաներիարդյունավետությանհամար խիստ էական է նան, թե ինչպես է գաղափարըկոդավորվում՝ արտահայտելու համար ամբողջ տեղեկությունը կամ գաղափարը: Բացի այդ, տեղեկություն ստացողը պետք է կարողանաընկալել ստացածտեղեկատվությունը: Չետադարծձկապը բացառիկ նշանակություն ունի: Դրանով է ճշտվում, թե որքանով հավաստի է ընկալվել հաղորդագրությունը: Մանավանդ՝ կոմունիկացիան միակողմանիգործողություն չէ, ն տեղեկություն ստացողն ինքն է դառնում հաղորդող, անցնում տեղեկության փոխանակման գործընթացի բոլոր փուլերով, իսկ սկզբնական ուղարկողը ստանձնում է ստացողի դերը: Հետադարձ կապը կարող է նպաստել կառավարչական տեղեկության փոխանակման արդյունավետության էական բարձրացմանը: անվանում են այն, ինչը խեղաթյուրում Կոմունիկացիոն գործընթացումամուլ է տեղեկության կամ գաղափարիիմաստը:

մենեջմենթ

20 9

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

11.3.

ԿՈՄՈՒՆԻԿԱՑԻԱՆԵՐ

ՄԻՋԱՆՁՆԱՅԻՆ

Միջանձնային կոմունիկացիան անհրաժեշտ է դիտարկել ավելի լայն համատեքստում, քան զուտ տեղեկատվությունը, որպես կազմակերպության ներսում մարդկանցմիջն ամբողջական հաղորդակցման անքակտելիմաս: Միջանձնային հաղորդակցությունը ներկայանում է երեք գործառույթներիամբողջության տեսքով. ա) Փոխադարձ ընկալման ն ըմբռնման /պերցեպտիվ/ գործառույթ: Հաղորդակցմանընթացքում ն դրա միջոցով մարդիկ ընկալում են միմյանց, ձեավորում են մեկմեկու մասին կայուն պատկերացումներ, վարքի գնահատման չափանիշներ ն այդ ամենի հիման վրա հասնում են որոշակի փոխըմբռնման: բ) Փոխազդեցության /ինտերակտիվ/գործառույթ:Հաղորդակցման ընթացքում ն դրա միջոցով մարդիկ ազդում են միմյանց վրա, հնարավորություն են ստանում համատեղելու իրենց ջանքերը, գումարելու իրենց փորձն ու հմտուքյունները, ուղղորդելու դրանք որոշակի նպատակներիկենսագործմանը,կազմակերպելու իրենց միասնականգործունեությունը: գ) Տեղեկատվության /կոմունիկացիոն/գործառույթ: Մարդիկ, անմիջականկամ միջնորդավորվածհաղորդակցմանընթացքում, ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն, բնական խոսքի ն արտալեզվական միջոցներով, բանավոր կամ գրավոր, միմյանց զանազան կարգի ու բնույթի տեղեկություններ են հաղորդում ն ստանում, ինչպես նան՝ իմաստավորումդրանք, ճշգրտում, վերծանում, կուտակում, ձնափոխում, զարգացնում ն այլն: Մարդկային հաղորդակցմանայս երեք կողմերը կամ գործառույթներըլոկ պայմանականորենկարելի է տարանջատել.միջանձնային կոմունիկացիան,միջանձնային ինտերակցիան ն միջանձնային պերցեպցիանո՛չ տարածականորեն,ո՛չ էլ ժամանակային առումով մեկուսացնել հնարավոր չէ. ընդսմին այդ միասնականությունը դրսնորվում է դրանց թե՛ գոյության ն թե՛ գործածությանմեջ, քանի որ ամեն մեկը նպաստում է մյուսի արդյունավետությանը: Այսպես, դիմացինի մասին ճիշտ պատկերացումկազմելու, համարժեք ընկալելու համար մենք կարիք ունենք բավարար տեղեկույթի: Ուստի լիարժեք տեղեկատվությունը անհրաժեշտ պայման է միջանձնային պերցեպցիայի` փոխադարձընկալումն ու փոխըմբռնումն ապահովելու համար: Իսկ որքան լավ ենք ճանաչում նրան, ում տեղեկություն ենք հաղորդում /որքան ավելի լավ գիտենք տեղեկությունն ընկալողի կարգավիճակը,շահերը, հետաքրքրությունները, դիրքորոշումը, նպատակները, ակնկալիքները, տվյալ տեղեկության հանդեպ հնարավոր վերաբերմունքը Ն այլն/, այնքան տեղեկությունն ավելի նպատակային է, միջանձնային կոմունիկացիան՝ ավելի արդյունավետ: Նույն կերպ՝ որքան ավելի հավաստի է ընկալվում ստացվածտեղեկությունը, հետնաբար,որքան ավելի վստահելի է համարվում տեղեկույթի աղբյուրը, այնքան ավելի մեծ հավանականությամբ հաղորդողը /կոմունիկատորը/ ն ստացողը /ռեցիպիենտը/ կարող են համագործակցել,արդյունավետորեն փոխազդել ընդհանուր գործունեության շրջանակներում: Միջանձնայինկոմունիկացիան այնքան ավելի արդյունավետ է, որքան ավելի սերտորեն են հաղորդակցվողները ներգրավվածհամատեղ գործունեության մեջ: Միջանձնային կոմունիկացիայի ն, ընդհանուր առմամբ, մարդկային հաղորդակցության արդյունավետուբյան կարնոր պայմաններիցմեկը անձի, այսպես կոչված՝ «հաղորդունակութքյունն»է, այսինքն՝ այն կարողուբյունը, որով մարդը բնականոն փոխհարաբերություններէ հաստատում ուրիշների հետ, համարժեքորեն ձնա210

ՉԼՈՒԽ

11.

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԿՈՄՈՒՆԻԿԱՑԻԱՆԵՐ

կերպում է իր ասելիքը, տեղեկություններ հաղորդում ն ստանում՝ ճշտորեն վերծանելով դրանք, զանազանելով կարնորն ու երկրորդականը, ապահովելով պատշաճ ուղիղ ն հետադարձ կապը: Անձի հաղորդունակությանհիմնական բաղադրամասերըերեքն են: 1. Անձի դիտողականությունը,այսինքն՝ որքանով է նա կարողանում համարժեք ընկալել ե հավաստի ըմբռնել շրջապատի անձանց՝ նրանց շահերը, ցանկությունները, մտադրությունները, դիրքորոշումը: Այլոց ըմբռնելու եղանակներնեն՝ նույնացումը /իդենտիֆիկացիա/,երբ անձն ուրիշին հասկանում է՝ իրեն նրա տեղը դնելով, ապրումակցումը /էմպաթիա/,երբ անձը ըմբռնում է դիմացինի հոգեվիճակը, տրամադրությունը,կողմնորոշումը՝վերապրելով նրա հույզերն ու տրամադրությունը, խորհրդածությունը/ռեֆլեքսիա/,երբ անձը մտածում, խորհում է այն մասին, թե ինքն ինչպես է ընկալվում դիմացինի կողմից: 2. Անձի ինքնադրսնեորումը, այսինքն` որքանով է նա կարողանում սեփական ու մտքերն հույզերը:ճիշտ ձնակերպել, արտահայտել,ներկայացնելուրիշներին: Յ. Անձի վարվեցողությունը, այսինքն` որքանով է նա տիրապետում հաղորդակցման ընդունված եղանակներինն կանոններին: Վաղորդունակությունըհույժ անհրաժեշտ կարողություն է ղեկավարի համար, քանի որ նրա առօրյա գործունեության անբաժանելիմասն է մարդկանց`ենթակաների, գործընկերների,վերադասների հետ հաղորդակցումը: Ձեռնարկությունում միջանձնային կոմունիկացիաներիտարածվածձներից են ղեկավար ենթակա կոմունիկացիաները: Բացի այդ, կառավարման բուն գործընղեկավար ենթակա միջակայքում: Բացառությամբ կառաթացը տեղի է ունենում վարչական որոշումների ընդունման գործընթացի, կազմակերպության ներսում իրականացվող բոլոր կառավարչականներգործությունները ղեկավարի կողմից ենթականերին հրամանների, հրահանգների, կարգադրությունների,այդ թվում նան՝ խրախուսումների,նախազգուշացումների ու պատժամիջոցներիձնով ակտիվ գործողությունների նպատակամղելն է: Կոնկրետ կառավարչական ներգործությունը ունի երկու կողմ` ենթակա ն ղեկավար: Դրանով պայմանավորվածղ̀եկավար ենթակա փոխհարաբերություններըտեսության մեջ գնահատվում են որպես երկխոսություն, այսինքն կոմունիկացիոն ձներ: Ղեկավարի ն ենթակայի միջն տեղեկության փոխանակմանբազմաթիվ տարատեսակներիցեն. 1. Խնդիրների, առաջարկությունների ն սպասվող արդյունքների ճշգրտումը. 2. Խնդիրների լուծմանը ստորաբաժանմանմասնակցությանապահովումը. 3. Աշխատանքիարդյունավետության հիմնախնդիրներիքննարկումը. 4. Սպասվող փոփոխություններիվերաբերյալ ենթականերինտեղեկացնելը ն -.

-.

-.

-

-

-

այլն:

Առանձնացվում են ղեկավար ենթակա փոխհարաբերությունների՝երկխոսության երկու համակարգեր՝ ուղղահայաց ն հորիզոնական: Ղեկավար ենթակա փոխհարաբերություններիուղղահայաց կոմունիկացիոն համակարգը կարելի է ներկայացնել հետնյալ գծապատկերիտեսքով. -

-

Ղեկավար

« Ենթակա

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Ուղղահայաց համակարգը հիմնված է ուղղակի գծային ենթակայության սկզբունքի վրա: Ղեկավարի ընդունած ամեն մի որոշում պարտադիր է ենթակայի կողմից անվերապահ(առանց որնէ լրացուցիչ պայմանի) կատարմանհամար: Ղեկավարին ենթակայիկարգավիճակներիտարբերությունըհնարավորություն է տալիս ղեկավարին առանց մեծ ջանքերի գործադրման՝ ի պաշտոնե, ձեռք բերել ոչ միայն ղեկավարի, այլն առաջնորդիկարգավիճակ: Ղեկավար ենթակա փոխհարաբերություններիհորիզոնական կոմունիկացիոն համակարգը կարելի է ներկայացնել հետնյալ գծապատկերիօգնությամբ. -

Ղեկավար -----------»»

Պայմանագիր --------Յ»

Ենթակա

Այս համակարգիպայմաններում ղեկավար ենթակա փոխհարաբերությունները կրում են պայմանագրային բնույթ: Պայմանագիրը իրավական նորմ է, որը կոչված է նախապես կանոնակարգելու սպասվելիք ն ենթադրվող փոխհարաբերությունները: Պայմանագրում արձանագրվում են ղեկավարի, ինչպես նան ենթակայի իրավունքներն ու պարտականությունները,պատասխանատվությանչափը: Ղեկավար ենթակա փոխհարաբերություններիհորիզոնականհամակարգի պայմաններում ղեկավարն ի պաշտոնե ձեռք է բերում միայն ղեկավարի կարգավիճակ, իսկ առաջնորդի կարգավիճակը նա վաստակում է քրտնաջան աշխատանքով: Ի լրումն ղեկավարի ն ենթակայի միջն տեղեկատվության փոխանակման, գոյություն ունի ճան հաղորդակցություն ղեկավարի ն նրա աշխատանքային խմբի միջն: Աշխատանքայինխմբի հետ կոմունիկացիաներըհնարավորություն են ընձեռում բարձրացնել խմբի գործողություններիարդյունավետությունը: Այս կոմունիկացիաների նպատակը աշխատողների մեջ աշխատանքի,նրա արդյունքների ն փոխհատուցմաննկատմամբվստահության ձեռքբերումն է: Քանի որ տեղեկության փոխանակմանըմասնակցում են խմբի բոլոր անդամները, ամեն մեկը հնարավորություն ունի խորհելու նոր խնդիրներին առաջադրանքների մասին, այն մասին, թե ինչպես համատեղ աշխատել: Ինչպես յուրաքանչյուր, այնպես էլ միջանձնայինկոմունիկացիաներումկարող են հանդիպել արգելքներ, որոնցից են. -

-

1. 2. 3. 4.

ընկալմամբ պայմանավորվածարգելքներ, իմաստաբանականարգելքներ, անորակ հետադարձ կապ, վատ ունկնդրում ն այլն:

Մարդիկ միննույն տեղեկատվությունը կարող են տարբեր կերպ մեկնաբանել, ընկալել այն յուրովի՝ կախված փորձից, մասնագիտական գիտելիքներից ու նան շահերից: Փորձի կամ նախապես ընկալված հասկացությունների հետ հակասության մեջ մտնող տեղեկությունըհաճախ լրիվ մերժվում է, որոշ դեպքերում էլ՝ խեղաթյուրվում: Բուն տեղեկատվության հանգամանքով պայմանավորված առավել էական խոչընդոտը լեզվագործածության ներհակ լինելն է: Խոսքային հաղորդակցումը արդյունավետ է ն ընդհանրապես հնարավոր, եթե տեղեկություններ փոխաճակողՎակառակպաների միջն առկա է որոշակի լեզվական համապատասխամնություն: րագայում, պիտի հաշվի առնել տեղեկատվության շղթայում լեզվական թյուր212

ԳԼՈՒԽ

11. ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԿՈՍՈՒՆԻԿԱՑԻԱՆԵՐ

ըմբռնումներիանխուսափելիությունը: Դրանք չորս տեսակի են՝ հնչյունական /սխալ արտասանություն,շեշտադրություն, իմաստը աղավաղող երանգավորում, խոսքի հստակությունը խաթարող առոգանություն ն այլն/, շարահյուսական /լեզվական համակարգի քերականական նորմերի ու կանոնների խախտում/,ոճական /անպատշաճ արտահայտություններ,գռեհկաբանություն, բարբառախոսություն,ճոռոմաբանություն ն այլն/ ենտրամաբանական: Տեղեկույթի հավաստի հաղորդման, ընդունման, իմաստավորման, անդրադարձման լուրջ /թեն՝ հաղորդակցվողներիկողմից ոչ միշտ գիտակցվող/ խոչընդոտ է խոսքային/վերբալ/ ն ոչ խոսքային /ոչ վերբալ/ արտահայտչամիջոցների աններդաշնակությունը: Մարդիկ միմյանց տեղեկություններ են հաղորդում ոչ միայն բանավոր կամ գրավոր խոսքով, այլն իրենց շարժուձնով, դիմախաղով, կեցվածքով, ընդսմին՝ տեղեկույթի հավաստիությանառումով, հաճախ «մարմնի լեզուն» ավելի խոսուն է ու արժանահավատ: Մասնավորապես, հետազոտություններըպարզել են, որ «երբ արտասանվածբառերը չեն համընկնում մյուս` ոչ խոսքային նշաններին, ապա հասցեատերը առավել հակված Է լինում հենց դրանց հիման վրա իր կարծիքը ձնավորել» |1, էջ 33 Ուստի ամեն մի կազմակերպությանղեկավար, եթե հոգում է շարմիջանձնային կոմունիկացիայիբարելավմանմասին, պարտավոր է ծանոթանալ ժաբանությանն դիմագիտությանասպարեզի հրապարակումներին|2, 3, 4, 5: Առավել դժվար է հաղթահարել շահերից բխող տեղեկատվականարգելքները: Շատ հաճախ միջին ն ստորին մակարդակի ղեկավարներըձգտում են հաճոյանալ են միայն այն տեղեկությունները, որոնք նրանք իրենց վերադասինն ներկայացնում ակնկալում են ստանալ: Հատկապես այդ երնույթները տեղի են ունենում, եթե կառավարմանբարձր մակարդակիղեկավարնկրընախընտրումեն ստանալ միայն դրական տեղեկություններ: Մյուս արգելքն այն է, որ հաճախ կառավարմանմիջին մակարդակի ղեկավարները ավելի շատ հակված են լսելու ն ընկալելու կառավարմանավելի բարձր մակարդակից ստացված տեղեկությունը ն հաշվի չառնելու ստորին օղակներից հաղորդվածը: Դա բացառելու համար, որպես կանոն, վերադաս ղեկավարները պարտավոր են, օրինակ, պարբերաբար անցկացնել հարցաթերթիկայինհարցումներ, հանդիպել, հաղորդակցվել սկզբնականօղակների աշխատողների հետ, աշխատողների համար ապահովել առաջարկություններիմշտապես ներկայացմանհնարավորություն: Վաջորդ արգելքները իմաստաբանականեն: Տեղեկության փոխանակման սիմվոլների ամբողջականությունը այս կամ այն համակարգում կոչվում է տեղեկության լեզու: Գործնականում, տեղեկությանքանակական գնահատման համար կիրառվում են տեղեկության լեզվի տարբեր միավորներ` նշաններ, բառեր, թվեր ն այլն: Բուն տեղեկությունը պետք է լինի ստույգ ն պարզ: Քանի որ խոսքերը (սիմվոլները) կարող են տարբեր նշանակություններ ունենալ, ապա հաղորդողը պարտավոր է տեղեկությունը ձնակերպել այնպես, որ ընկալումը առավելագույն չափով իմաստին համապատասխանլինի: Միջանձնայինկոմունիկացիաների արդյունավետությանխոչընդոտ է նան հետադարձ կապի բացակայությունը: Վետադարձկապն անհրաժեշտ է, որ ուղարկողը համոզվի, թե հաղորդումը ընդունվել է անխաթար: Ինչպես նշում են կառավարմանտեսաբանները|6,էջ 181-184: 7, էջ 49-66: 8, էջ 1-26, միջանձնային կոմունիկացիաների արդյունավետության բարձրացման համար անհրաժեշտ է նախքան գաղափարըհաղորդելը հստակեցնել այն, որոշակիացնել այն տեղեկությունները, որոնք հաղորդման օբյեկտ են, բացառել հաղորդա213

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

գրություններում երկիմաստ բառերի օգտագործումը: Անհրաժեշտ է հասնել հետադարձ կապի հաստատմանը: Գոյություն ունեն հետադարձ կապի հետնյալ ձները. հարցեր տալ, առաջարկել կրկնել արտահայտված մտքերը, մարդու ժեստերը ն ձայներանգը գնահատել լսելու ժամանակ ու պարզել ընկալման բնույթը ն աստիճանը: Վետադարձկապ կարելի է հաստատել նան աշխատանքի առաջին արդյունքների նկատմամբվերահսկողությամբ: Վամապատասխան տեղեկությունը թույլ կտա գնահատել,թե ինչ չափով է ընկալվել ն իրականացվել հաղորդվածը: Վետադարձ կապի արդյունավետ եղանակ է «բաց դռների» քաղաքականությունը: Ենթականերըպետք է զգան, որ ղեկավարըպատրաստ է նրանց հետ քննարկել ցանկացածհետաքրքրող հարց: Կազմակերպություններում տարածված կոմունիկացիոն ձներից են նան ոչ ձնական կոմունիկացիաները(շշուկների տարածումը): Ընդ որում, տեղեկությունը շշուկի ձնով շատ ավելի արագ է հաղորդվում, քան պաշտոնական /ձնական/ հաղորդումներիկապուղիներով: Թեպետ շշուկները ոչ ճշգրիտ տեղեկության համբավ են վայելում, այնուամենայնիվ, ինչպես ցույց են տալիս հետազոտությունները,ոչ ձենականհաղորդումների կապուղիներով տարածվող տեղեկությունները հաճախ կարող են լինել ճշգրիտ ն նպատակային: Դրանք կարող են հետապնդել կառավարչականապագա որոշումները աշխատանքային կոլեկտիվում փորձարկելու նպատակ: Հաճախ շշուկները ընդունվելիք որոշումների վերաբերյալ տեղեկությունների անհարկի արտահոսքի հետնանք են: Այսպիսով, միջանձնային կոմունիկացիաները կենսականորեն անհրաժեշտ են ամբողջ կազմակերպության ներսում տեղեկատվությանարդյունավետ գործառության, կառավարմանխնդիրների հաջող լուծման համար: Հենց դա է հաստատում ամերիկացի նշանավոր մենեջեր Լի Յակոկայի կարծիքը. «Երբ որնէ մենեջերի մասին խոսելիս ասում են, թե նա մարդկանցհետ լեզու չի գտնում, ապա ես համարում եմ այդպիսի բնութագիրը սպանիչ: Այդ մարդուն պարզապես ոչնչացրեցիք՝ սա է իմ անփոփոխկարծիքը: Եթե նա չի կարողանում մարդկանց հետ իր հաղորդակցումը կարգավորել, ուրեմն անհուսալի վիճակում է. չէ՞ որ հենց դրանում է կառավարման բուն էությունը: Ոչ թե շների, ոչ թե կապիկների հետ գործ ունի մենեջերը, այլ մարդկանց, միայն ու միայն մարդկանցհետ» |9, էջ 83): Առավելես միջանձնային կոմունիկացիաներիհամար է սա արդարացի՝որքան էլ բարդանան տեղեկատվության տեխնիկական միջոցները ն որքան էլ երկարի միջնորդ սարքերի շղթան, միննույնն է, հաղորդակցումըմարդկանցմիջն է:

11.4.

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊԱԿԱՆ

ԿՈՄՈՒՆԻԿԱՑԻԱՆԵՐ

Կազմակերպականկոմունիկացիաները կազմում

են

կոմունիկացիոն գործըն-

թացի երկրորդ կարնոր բաղկացուցիչ մասը: Երբ տեղեկությունը կազմակերպությաններսումշարժվում է վերն ն ներքն, նրա իմաստը որոշ չափով կարող է աղավաղվել: Տեղեկուքյունները կարող են աղավաղվել` կախված միջանձնային շփումների ընթացքում առաջացած դժվարություններից: Այդ դեպքում ղեկավարը կարող է տեղեկությունը այնպես, որ փոփոխությունը բխի իր շահերից:

ձնափոխել

ՉԼՈՒԽ

11. ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԿՈՍՈՒՆԻԿԱՑԻԱՆԵՐ

Կազմակերպական կոմունիկացիայի առումով դժվարություններ կարող են առաջանալ տեղեկության մասնատման, հետնաբար ն` աղճատման հետնանքով: Կազմակերպության ներսում հաճախ պահանջ է առաջանում մասնատել տեղեկություններն այն պատճառով, որ կազմակերպության մի մակարդակից դեպի մյուսը ուղարկվեն միայն այն տեղեկությունները,որոնք նրանց են վերաբերում: Ընդ որում, հենց ղեկավարներն են որոշում, թե ի՛նչ տեղեկություններ ն ու՛1 պետք է ուղարկվեն: Այդպիսի մոտեցման հետնանքով տեղեկությունը կարող է մուտք չգործել կազմակերպության համապատասխան օղակ: Ավելին, երբ տեղեկության հաղորդումը իրականացվում է բանավոր, ապա յուրաքանչյուր հաջորդ հաղորդման ժամանակ հնարավոր է որոշակի կորուստ: Հետնաբար, մանավանդ խոշոր կազմակերպություններում, անհնար է հույս դնել կառավարմանտարբեր մակարդակներին օղակների միջե տեղեկության բանավոր հաղորդման վրա: Նույնիսկ բացատրություններով ուղեկցվող հաղորդումները երբեմն կորցնում են իրենց իմաստի մի մասը: Տեղեկությունները, որոնք ուղարկվում են վերն, կարող են աղավաղվել կազմակերպության մակարդակների կարգավիճակների ու դրանցով պայմանավորված շահերի տարբերությունների պատճառներով: Այդ երնույթը գոյություն ունի նան միջանձնային կոմունիկացիաներում:Այսպես, ինչպես նշել ենք, հաճախ միջին ն ստորին մակարդակների ղեկավարներընախընտրումեն վերադաս ղեկավարներին հաղորդել այն տեղեկությունը, որը նրանց կողմից լավ է ընդունվում: Իսկ դա նշանակումէ, որ նրանց չեն տեղեկացնում գոյություն ունեցող հիմնահարցի մասին, քանի որ չեն ցանկանում հայտնել իրենց վերադաս ղեկավարին ոչ հաճելի տեղեկությունները: Ավելին, կարգավիճակների տարբերություններըուժեղ ազդեցություն են թողնում տեղեկության փոխանակմանորակի վրա: Վերն հաղորդվող տեղեկության խեղաթյուրման լրացուցիչ պատճառ է միջինմակարդակիղեկավարների կողմից ավելի մեծ ուշադրություն դարձնելը վերնից ստացված տեղեկությանը, քան ենթականերիցստացվածին: Դեպի վերն տեղեկատվությանհաղորդմանխանգարող պատճառկարողէ հանդիսանալ նան պատժվելու վախը: Տեղեկությունների փոխանակման արգելք կարող է նան լինել կոմունիկացիոնկապուղիներիծանրաբեռնվա-

ծությունը: Տեղեկությունների փոխանակմանվրա իր ազդեցությունն է թողնում նան ձեռնարկությանկազմակերպականկառուցվածքը:Որքան փոքրաթիվեն կառավարման մակարդակները,այնքան փոքր է տեղեկության աղավաղմանհավանականությունը: Բազմամակարդակ կազմակերպություններում մեծանում է տեղեկության աղավաղումների հավանականությունը,քանի որ յուրաքանչյուր հաջորդ մակարդակկարող է զտել տեղեկությունները:Ուստի, կոմունիկացիաների առումով չափազանց էական է, որ կառավարմանկազմակերպականկառուցվածքներըլինեն որքան հնարավոր է

հարթ: Հաշվի առնելով կոմունիկացիաների նշված հնարավոր արգելքները՝ յուրաքանչյուր ղեկավար դրանց արդյունավետությանապահովմաննպատակով պետք է ձեռնարկի համապատասխան միջոցառումներ: Նախ` անհրաժեշտ է կարգավորել տեղեկատվական հոսքերը: Բոլոր մակարդակի ղեկավարները պետք է հստակ պատկերացնենտեղեկությունների նկատմամբ իրենց, գործընկերներին ենթակաների պահանջները:Ղեկավարըպետք է կարողանագնահատել բոլոր տեղեկատվական պահանջմունքների որակական ու քանակական կողմերը ն հստակ սահմանել դրանց ծավալը, տեսակները ն պարբերականությունը: Ղեկավարի ուշադրության կենտրոնում մշտապես պետք է լինի վերընթաց կոմունիկացիոն հոսքերի անկաշկանդ ապահովումը: Վարից վեր այդ հոսքերը հինգ տեսակի են |10, էջ 544-545|.

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

-.

-.

հաշվետվություններ գործունեությանվերաբերյալ, բողոքներ ն վեճեր. վերադասները ի պաշտոնե պարտավոր են լսել ն լուծել ստորադաւների միջն վեճերը, ի

-

-.

-.

խնդիրներ ն հարցեր. այս կերպ ղեկավարությունը անմիջաբար տեղեկաճում է ամենօրյա ն անհետաձգելի լուծում պահանջող խնդիրներին, բարեփոխման առաջարկություններ. նոր գաղափարներն ու առաջարկները պիտի հասանելի լինեն վերին մակարդակների ղեկավարներին, ֆինանսական ն հաշվապահական տեղեկություններ, որոնք կարող հետաքրքրել վերին ղեկավարությանը:

են

Վերընթաց կոմունիկացիայի թվարկված տեսակները փաստորեն ճան հետադարձ կապի դեր են կատարում: Իսկ վերջինիս շնորհիվ մեծանում է ամբողջական ն հավաստի տեղեկատվության հաղորդումը կառավարմանտարբեր մակարդակների ն օղակների միջն: Դա կարելի է ապահովել նան ղեկավարների ն ենթակաների, տարբեր ստորաբաժանումներիաշխատողների միջն անընդհատ շփման միջոցով, որի ժամանակ, մի կողմից ղեկավարները հնարավորություններ են ստեղծում քննարկելու ճոր պլանները, ռազմավարությունը, իսկ մյուս կողմից` ենթակաների հարցմամբ պարզաբանում են առկա հիմնահարցերը: Կոմունիկացիաները արդյունավետ ապահովելու համար կարնոր ճշանակություն ունի փաստաթղթաշրջանառությանկամ այլ կերպ՝ գործավարությանհստակ կազմակերպումը: Այն ենթադրում է փաստաթղթերի ճիշտ ձնակերպում, դրանց շրջանառության արագ իրականացում ու նան պահպանում: Ընդ որում, տեղեկությունների պահպանումը կայուն տեղեկատվական համակարգերի ձնավորման հիմքն է: Եվ քանի որ տեղեկատվականհամակարգերըկազմակերպությանկառավարման ն կառավարչականորոշումների ընդունման անկյունաքարն են, ապա դրաճով է պայմանավորվում դրանց կայուն գործունակության ապահովման անհրաժեշտությունը: Տեղեկատվական համակարգերը ձնավորվում են տվյալների կամ տեղեկությունների շտեմարանի հիման վրա: Վերջինսհատուկ համակարգվածն տրամաբաճորեն փոխկապակցվածտվյալների պահարան է: Տվյալների կամ տեղեկությունների շտեմարանը ուղղորդված է հաճահավաք պահանջներով ն կոչված է բավարա"րելու կոմունիկացիոն գործընթացի յուրաքանչյուր մասնակցի տեղեկատվական պահանջմունքները: Հատկանշական է, որ այդ շտեմարանի գործունեության արդյունավետության կարնորագույն պայմանն է տեղեկությունների պահպանումը անցանկալի մուտքից կամ պատահականկորուստներից, քանի որ տարբեր աղբյուրներից տեղեկությունների նորացումը, ընդլայնումը, վերակազմավորումը ն վերականգնումն անընդհատ իրականացվող գործառույթներ են: Հետնաբար, տեղեկությունների պահպանումը ենթադրում է նան տեղեկությունների ամբողջականությանապահովում:

ԳԼՈՒԽ

11.5.

11.

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԳՈՐԾԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ

ԿՈՍՈՒՆԻԿԱՑԻԱՆԵՐ

ԵՎ ՓԱՍՏԱԹՂԹԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

Գործավարությունըսահմանվում է որպես կառավարման գործընթացումփաստաթղթավորմանն փաստաթղթերիհետ աշխատանքներիկազմակերպման գործունեություն (փաստաթղթերիընդունում, գրանցում, ձնակերպում, կատարում, կատարման հսկողություն, առաքում, պահպանում), այսինքն` կառավարմանապարատի գործունեությանփաստաթղթայինսպասարկում: Փաստաթղթերի հետ աշխատանքը ցանկացած կազմակերպության գործունեության անբաժանելի մասն է: Փաստաթուղթը ն աշխատանքի առարկա է, ն՛ աշխատանքիարդյունք: Փաստաթուղթը նյութական կրիչ է, որը պարունակում է արձանագրվածտեղեկություն ն նախատեսվածէ ժամանակի ու տարածությանմեջ այդ տեղեկությունը հաղորդելու, փոխանցելու ն պահպանելու համար: Նեղ իմաստով՝ փաստաթուղթը վավերացված տեղեկատվություն է, որով հաստատվում է որնէ փաստ կամ երնույթ: Կառավարման գործընթացումտեղեկատվությունը կատարում է մի շարք կարնոր գործառույթներ. հիմք է կառավարչականորոշումների ընդունման, հաղորդման, իրականացման ու հսկողության սահմանման համար, ապահովում է առանձին փաստերի արձանագրումը ն այլն: Այսպիսով, տեղեկատվությունը սպասարկում է կառավարման բոլոր մակարդակները ն գործառույթները սկսած որոշման ընդունումից մինչն կատարմանարդյունքների ստացումը: Կազմակերպություններում օգտագործվող բոլոր փաստաթղթերը որոշակի հատկանիշներովընդունված է դասակարգելհետնյալ խմբերի ն ենթախմբերի: մասնագիտացման հատկանիշի. ա) ընդհանուր՝ մշակում է կազմակերպությանընդհանուր բաժինը (տեղեկանք, վկայականնայլն), մշակում են կազմակերպության կառուցվածքային ծաբ) մասնագիտացված՝ ն ռայությունները արտահայտում միատիպ, կրկնվող գործառնություններ (տեղեկագրեր, կարգագրերնայլն): 1. Ըստ

նշանակության. ա) կարգադրական(հրամաններ, հրահանգներ, կարգագրեր), բ) կատարողական(հաշվետվություններ, զեկուցագրեր), գ) հայցողական (վնասապահանջի նամակներ, հայցողական նամակներ տնտեսական դատարանին), դ) տեղեկատվական(հայտարարություններ, հաղորդումներ):

2. Ըստ

3. Ըստ

գաղտնիության.

ա) ծառայողական օգտագործման,որոնցից կարող են օգտվել ապարատի աշխատողները, ն որոնց բովանդակությունը հրապարակմանենթակա չէ, բ) գաղտնի, որոնցից քգտվում են նրանք, ովքեր ունեն համապատասխան թույլտվություն, գ) հույժ գաղտնի, որոնցից կարող են օգտվել միայն նրանք, ում հասցեա-

գրված է:

ծագման աղբյուրի. ա) կազմակերպությունում ստեղծված, բ) դրսից ստացված:

4. Ըստ

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

5. Ըստ

ժամկետայնության.

ա) հասարակ՝ առանց կատարմանժամկետի նշման, բ) ժամկետային, երբ նշվում է կատարմանժամկետը, գ) հույժ շտապ, երբ փաստաթուղթըենթակա է անհապաղ օգտագործման:

ձնի. ա) ստանդարտ՝ որոնք կազմվում են ըստ հաստատվածձեի ե պատրաստված են տպագրականեղանակով (տարբեր ձնաթղթեր, պաշտոնաթղթեր), բ) ոչ ստանդարտ (ժողովների արձանագրություններ, հրամաններ ն այլն)՝ չունեն նախօրոք սահմանվածձե:

6. Ըստ

Մ Ըստ

բարդության.

ա) բարդ՝ դրվում ն լուծվում է մի քանի հարց (ակտեր, ժողովների արձանագրություններ ե այլն), բ) հասարակ՝ բովանդակում է միայն մեկ հարց (օրինակ, նամակ՝ որեէ տեսակի արտադրանքիմատակարարմանհամար):

Փաստաթղբերը լինում են սկզբնական, որոնք պարունակում են նախնական տեղեկատվություն, ն հիմնական, որոնք բովանդակում են փաստաթղթայինամբողջ տեղեկատվությունը: Բացի այդ, փաստաթղթերըկարող են լինել սկզբնօրինակների ձեով, որոնք իրենց հերթին, ստորաբաժանվում են բնօրինակների ե կրկնօրինակների: Կազմակերպությունում շրջանառության մեջ գտնվող փաստաթղթերիհիմնական տեսակներից են կազմակերպաիրավական փաստաթղթերը, որոնց միջոցով է իրականացվում կառավարման հիմնական գործառույթներից մեկը` կազմակերպումը: Կազմակերպաիրավականփաստաթղթերիշարքն են դասվում |11, էջ 59-611 1. կազմակերպության կանոնադրությունը, 2. կազմակերպության կառուցվածքայինստորաբաժանումներիկանոնակարգերը,

հաստիքային ցուցակը, գործունեության առանձին տեսակների վերաբերյալ հրահանգները, 5. պաշտոնական հրահանգները: Կազմակերպության կանոնադրությունը առաջին հիմնական կազմակերպաիրավական փաստաթուղթն է, որը կանոնակարգում է կազմակերպության գործելու կարեոր հարցերը՝ ներառյալ նրա ստեղծման կարգը: Կանոնադրությունը ներառում է հիմնական բաժինները. ընդհանուր դրույթներ, տեղեկություն կազմակերպությանկանոնադրականկապիտալի մասին, կազմակերպության գործունեությանկազմակերպաիրավականհիմքերը, կազմակերպության կառավարումը, հաշվառմանն հաշվետվության կանոնները, կազմակերպության շահույթի ն այլ կուտակումների օգտագործմանկարգը, կազմակերպության գործունեությանդադարեցմանկարգը, կազմակերպության գործունեությանհատուկ կողմերը: կառուցվածքային ստորաբաժանումների կանոնակարգը կազմակերպաիրավականփաստաթուղթ է, որը որպես կանոն ընդգրկում է հետեյալ բաժինները|12, էջ 59-611. 3.

4.

հետնյալ -.

-.

-.

-.

-.

-.

Կազմակերպության

ԳԼՈՒԽ

11.

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԿՈՄՈՒՆԻԿԱՑԻԱՆԵՐ

ընդհանուր դրույթներ, ստորաբաժանմանխնդիրները ն գործառույթները, ստորաբաժանման կառուցվածքը,կազմը, ստորաբաժանման փոխգործողություններիկազմակերպումը այլ կառուցվածքային ստորաբաժանումների հետ, ստորաբաժանման աշխատողներիհիմնական կատեգորիաներիլիազորությունների, իրավասությունների ոլորտը, ստորաբաժանման աշխատողներիհիմնական կատեգորիաների պատասխանատվությունը, ստորաբաժանման գործունեությանհատուկ հարցերը: Վաստիքացուցակըկազմակերպաիրավականփաստաթուղթ է, որը սահմանում է կազմակերպությանաշխատողների քանակական ն որակական կազմը, դրույքաչափերը, զբաղեցրած պաշտոնների ցանկն ըստ ստորաբաժանումների: Ինչպես մյուս բոլոր կազմակերպաիրավականփաստաթղթերը,հաստիքացուցակը ենթակա է վավերացման ղեկավարի կողմից: Հաստիքացուցակը նպատակահարմարէ մշակել աղյուսակի ձնով: Փաստաթղբթաշրջանառությունըփաստաթղթերիշարժն է կազակերպությունում, սկսած դրանց ստացումից կամ ստեղծումիցմինչն առաքումը կամ պահպանումը: Փաստաթղթաշրջանառությանկազմակերպմանգործընթացըկախված է կազմակերպության գործունեությանմասշտաբներից, կառավարմանստորաբաժանումճերի քանակից ն փաստաթղթերիշրջանառության ծավալից: Փաստաթղթերիշարժի ուսումնասիրումը ցույց է տալիս, որ կազմակերպություն մուտք գործող փաստաթղթերի հետ կատարվող գործողություններիմեծ մասը վերաբերում է դրանց բովանդակությանը, փաստաթղթերինծանոթանալունն մակագրելուն: Փաստաթղթերի հետ կատարվող առանձին աշխատանքներնունեն ստեղծագործական,համաձայնեցմանու տեխնիկական բնույթ: Կազմակերպությունում փաստաթղթերի շարժը պետք է լինի ուղղահոս, այսինքն` պետք է բացառի հետադարձ, զիգզագաճն ն այլ երթուղիները: Կազմակերպությունում փաստաթղթային հոսքերի արդյունավետ մշակման նպատակով դրանց հիմնական խմբերի ն կատեգորիաներիհամար կազմվում են փաստաթղթերիշարժի սխեմաներ: Դա թույլ է տալիս սահմանել ռացիոնալ երթուղիներ ն փաստաթղթերի մշակման փուլեր, միասնականացնել շարժի ուղիները ն դրա հիման վրա կազմակերպությունում մշակել փաստաթղթավորմանաշխատանքների նպատակասլացհաջորդականություն: Կազմակերպություններում փաստաթղթերնըստ բնույթի լինում են. 1. «Մտից» փաստաթուղթ, 2. «Ելից» փաստաթուղթ, 3. ներքին փաստաթուղթ: Փաստաթղթայինհոսքերի հիմնականբնութագրիչներնեն՝ հոսքի ուղղությունը, որը որոշվում է նշանակմանկետով, հոսքի ծավալը, որը որոշվում է միավոր ժամանակում անցնող փաստաթղթերի քանակով, հոսքի կառուցվածքը, որը որոշվում է փաստաթղթերիբազմազանությամբ, տարատեսակությամբ, օրինակ` հեղինակությամբ ն դասակարգման այլ հատկանիշներով, հոսքի ռեժիմը, որը որոշվում է փաստաթղթերի շարժի պարբերականությամբ: -.

-.

-.

-.

-.

-.

-

-.

-

-

-

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

«Մտից» է կոչվում այն փաստաթուղթը, որը գրասենյակ է մուտք գործում տարբեր ուղիներով, հիմնականում` փոստով: Մուտքագրվող փաստաթղթերիհետ կատարվող գործողություններիսխեման է 12, էջ 299-301). Փաստաթղթի ստացումը

Ս Փաստաթղթի սկզբնական մշակումը (ծրարներիբացում, հաշվառում ն տեսակավորում)

Ս Փաստաթղթի գրանցումը

Ս Փաստաթղթիպատրաստումը զեկուցմանհամար «

Մակագրումը ն ձեակերպումը

Ս Փաստաթղթիուղարկումը կատարմանհամար

Փաստաթղթի կատարման հսկողությունը

Ս Կատարվածփաստաթղթի ընդունումը ն հսկողությունից հանելը

Ս Կատարվածփաստաթղթի տեղադրումը գործի մեջ, ընթացիկն արխիվայինպահպանումը, դուրսգրումը

ԳԼՈՒԽ

11.

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԿՈՍՈՒՆԻԿԱՑԻԱՆԵՐ

«Ելից» է կոչվում այն փաստաթուղթը, որը մշակվում է գրասենյակում ն ուղարկվում դուրս` ստորին մակարդակիղեկավարներին: «Ելից» փաստաթղթերիհետ կատարվող գործողություններիսխեման է |11, էջ 116-117. Ցուցում փաստաթղթի մշակման ն ճշտման վերաբերյալ

լ Փաստաթղթի նախագծիմշակումը Պ

Փաստաթղթի նախագծիբովանդակության համաձայնեցումը շահագրգիռ պաշտոնատար անձանց հետ

լ ըստ համաձայնեցմանարդյունքների ն դրա ձնակերպումը

Փաստաթղթի ուղղումը

Պ

Փաստաթղթի ձնակերպումը,ճշտումը

ն

հաստատումը

Փաստաթղթի գրանցումը ն տպաքանակիսահմանումը «ւ

Փաստաթղթի փաթեթավորումըն առաքումը Պ

Փաստաթղթի 2-րդ օրինակի տեղադրումը գործի մեջ ՛

Պ

Հետագա աշխատանքը փաստաթղթի հետ

Ներքին են կոչվում այն փաստաթղթերը, որոնք մշակվում են կազմակերպության ղեկավարի կողմից` ելնելով առանձին կառուցվածքայինստորաբաժանումների խնդիրներիցն փաստաթղթերիմշակման կանոններից: Փաստաթղթերի սկզբնական հաշվառումը կազմակերպության համապատասխան աշխատողների գործողությունների ամբողջությունն է, որն ուղղված է տեղեկությունների հետազոտմանը, ամրագրմանը ն պահպանմանը: Փաստաթղթերի

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

սկզբնական հաշվառման մատյանները ամենատարածված կրիչներն են, որոնց նպատակն է ծառայողականտեղեկատվությունըկարգավորված տեսքով ներկայացնել կազմակերպության աշխատողներին, ինչպես նան սահմանված կարգով արձանագրել ն պահպանել այն հետագա օգտագործման համար: Որպես կանոն, առաջնային հաշվառման առանձին մատյաններ են հատկացվում ներքին, ստացվող, առաքվող, գաղտնի ն հատուկ փաստաթղթերիհամար: Ներկայումս գոյություն ունեն փաստաթղթերիառաջնային հաշվառման մի քանի ձներ, դրանք են՝ կենտրոնացված, որի դեպքում կազմակերպության բոլոր փաստաթղթերի գրանցումը (անկախ դրանց ծագման տեղից ն նպատակից) կատարվում է իրավասու մեկ անձի գրանցամատյանում, ապակենտրոնացված, որի դեպքում փաստաթղթերիգրանցումը կատարվում է ըստ դրանց մշակման, կատարման վայրի, այսինքն` տվյալ ստորաբաժանման իրավասու աշխատողի կողմից, խառը, որը ներառում է երկու նախորդները: Գործնականումվերը նշված ձնեերիցամենաարդյունավետըխառը համակարգն է, որը հիմնված է փաստաթղթերի հաշվառման միասնականացված համակարգի վրա: Փաստաթղթերի միասնականացումը (ունիֆիկացիան) ն ստանդարտացումը փաստաթղթաշրջանառության ն գործավարությանկատարելագործմանն ռացիոնալացման կարնորագույն ուղիներն են: Միասնականացումասելով սովորաբար հասկացվում է միննույն գործառական նշանակություն ունեցող փաստաթղթերի տեսակների ն ձների բազմազանության հնարավորին կրճատումը: Փաստաթղթերի միասնականացումըճանապարհ է հարթում ստանդարտացմանհամար: Միասնականացվածփաստաթղթերի ձները պարունակում են հետնյալ վավերապայմանները|11, էջ 32-35). ձնի անվանումը, փաստաթուղթը կազմող կազմակերպության անվանումը, կազմակերպությանկոդը, փաստաթղթիամսաթիվը, ստորագրություն: Ստանդարտացմանհիմնական առավելությունն այն է, որ պետք է նվազագույն ծախսերի պայմաններում ապահովվի անհրաժեշտ տեղեկատվության արտացոլումը փաստաթղթերում:Բացի այդ, հնարավորություն է ստեղծվում կարգ ու կանոն հաստատել գործավարության մեջ ն հսկողություն սահմանել հաստատվածստանդարտների ապահովմանվրա: Ընդհանուր առմամբ, կառավարչական փաստաթղթերիմիասնականացմանն ստանդարտացման նպատակըփաստաթղթավորման այնպիսի համակարգի ստեղծումն է, որի ներդրումը կապահովի փաստաթղթավորմանաշխատանքների ծախսերի կրճատումը (փաստաթղթերիձնակերպման, կազմման, մշակման, պահպանման ն, վերջապես, ոչնչացման ծախսերի կրճատման շնորհիվ)` կարգավորելով փաստաթղթաշրջանառուբյան գործընքջացըն կառավարչական աշխատանքների արդյունավետ կազմակերպումը: Փաստաթղթերի ժամանակին կատարումը հիմնականում կախված է դրանց նկատմամբ հսկողության արդյունավետությունից: Փաստաթղթերի կատարման հսկողությունը միջոցառումներիհամալիր է, որը ներառում է՝ -.

-.

-.

-.

-.

-.

-.

ԳԼՈՒԽ

11.

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԿՈՍՈՒՆԻԿԱՑԻԱՆԵՐ

փաստաթղթերիկատարմանարդյունքների ն վիճակի մասին տեղեկությունների հավաքում ն ամփոփում, 2. տեղեկությունների փոխանցումհամապատասխանպաշտոնատարանձանց (կատարման համար պատասխանատու), 3. փաստաթղթերի կատարման հսկողության աշխատանքների կատարելագործմաննուղղված միջոցառումների անցկացում, 4. փաստաթղթերիկատարմանպարբերաբար վերլուծություն ն արդյունքների մասին տեղեկացում ղեկավարին, Պարտադիր հսկողության են ենթակա նան այն փաստաթղթերը,որոնց կատարման ժամկետները որոշված են կամ պարունակում են հատուկ ն որոշակի ցուցումներ այս կամ այն միջոցառման կատարման վերաբերյալ: Գործավարության կատարելագործմանկարնոր խնդիրներից է գործավարության միասնական համակարգի ներդրումը: Գործավարությանմիասնական համակարգը իրենից ներկայացնում է կառավարչականփաստաթղթերի ստանդարտների ն դրույթների մի խումբ, որոնց համաձայն որոշվում ն կարգավորվում են գործավարության խնդիրները կազմակերպությունում: Այն կոչված է ապահովելու փաստաՔղթավորման աշխատանքների միասնական կարգ ամբողջ տնտեսության մասշտաբով: համաՓաստաթղթերի ստեղծման գործում լայն տարածում են ստանում կարգչային տեխնոլոգիաները, որոնց օգնությամբ պատրաստվում են արտահայտիչ, դյուրընկալելի փաստաթղթեր: Փաստաթղթաշրջանառության արդյունավետ կազմակերպումն այսօր անիմաստ է ոչ միայն առանց համակարգչի, այլն համակարգիչներըմիմյանց միացնող կապի, այսինքն համապատասխան ցանցերի ն էլեկտրոնային փոստի: Դրանց նկատմամբ պահանջը բացատրվում է շատ հանգամանքներով: Առավել ծանրակշիռ պատճառների թվում նշենք երկուսը |13, էջ 131-1321. տվյալներից օգտվողների միջն դրանց օպերատիվ փոխանակումը, ընդ որում օգտվողը կարող է գտնվել ցանկացած վայրում, փաստաթղթերի հետ աշխատակիցների միաժամանակ աշխատելու անհրաժեշտությունը: էլեկտրոնային փոստի համակարգերը ստեղծվում են նան ներքին փաստաթղթաշրջանառությանկազմակերպմանհամար, որի պահանջը հատկապես մեծ է ու հրատապ, երբ կազմակերպություննունի մասնաճյուղերի ցանց, որոնք մշտապես տեղեկություններ են փոխանակում միմյանց հետ: էլեկտրոնային փոստը հնարավորություն է տալիս բարելավելու փաստաթղթերիհետ կատարվող աշխատանքը ն միննույն տեղեկությունից օգտվելու համար օգտագործելմի քանի անհատական համակարգիչներ: `Վամակարգչայինտեխնիկայի զանգվածայինտարածումըհնարավոր դարձրեց գործավարությանն փաստաթղթաշրջանառության ավտոմատացումը: Կազմակերպություններում ամենատարբեր տեսակի փաստաթղթերի հետ կատարվող աշխատանքի համար ներկայումս մշակվել են բավական մատչելի ծրագրեր, որտեղ տեղեկատվությունը ներկայացված է էլեկտրոնային տեսքով ն հնարավոր է այն արագ տեղափոխել թղթի վրա: Ակտիվ փաստաթղթաշրջանառություն վարող ցանկացած կազմակերպությանհամար հրատապ խնդիր է ստացված տեղեկատվության կանոնակարգումը, դրա նկատմամբ հսկողության սահմանումը` պահպանելով հետնյալ կանոնները. Փաստաթղթերի առանձին խմբերի համար ստեղծել գրացուցակներ (կատալոգ): Փաստաթղթերը գրանցել որոշակի բաժնում ըստ դրանց տարատեսակների՝ ստեղծելով տվյալների պահպանման համակարգ: 1.

-.

-

-.

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Պարբերաբար անցկացնել փաստաթղթերիգրացուցակների ստուգում: Այն փաստաթղբերը,որոնք ժամանակի ընթացքում կորցրել են իրենց գործնական նշանակությունը, արդիականությունը,չունեն պատմականն գիտական արժեք, լրացել է պահպանման ժամկետը` ենթակա են ոչնչացման: Պահպանման համար կարելի է օգտագործել էլեկտրոնային տեղեկատվության կրիչներ, օրինակ՝ ճկուն սկավառակ: Այսպիսով,կարելի է խուսափել ժամանակի ընթացքում կուտակվող հնացած կամ դերն ու նշանակությունը փոխած հարյուրավոր փաստաթղթերից: Մշտապես լրացնել այն ամփոփագրերը,որոնք օգտակարտեղեկություններ են պարունակում փաստաթղթերիմասին` վերնագիրը, բովանդակությունը, կողմնորոշող բառերն ու արտահայտությունները, փաստաթղթի ստեղծման ու մշակման ժամկետները ն այլն: Դա հնարավորություն կտա փաստաթղթի մասին մշտապես ունենալ լիարժեք տեղեկություններ:

-.

'

-.

Փաստաթղթերըարժեքավորվում են ոչ միայն պարունակվող նյութերի բովանդակությամբ, այլե արտաքին տեսքով: Ստանդարտներինհամապատասխանողարտահայտիչ փաստաթուղթն ապահովում է նյութերի դյուրին ընկալումը: Փաստաթղթերը ակնառու դրսնորում են անհատի գործարարհատկանիշները:Դրանք կազմելու ն առաքումը կազմակերպելու կարողությունները գործարարուբյանկարնորագույն տարրերից են: Այդպիսի փաստաթղբքերիշարքն են դասվում, օրինակ, տեղեկատվական փաստաթղթերը՝նամակը, հեռագիրը, հեռախոսագիրը,հեռապատճենը, էլեկտրոնային փոստը ն այլն: Նամճակըգործարարշփման փաստաթուղթ է: Ըստ բովանդակությանն նշանակության, նամակները կարող են լինել` երաշխիքային, տեղեկատվություն, գովազդ պարունակող ն այլն: Սակայն դրանք բոլորն էլ ունեն մի շարք ընդհանուր կառուցվածքային տարրեր, որոնցից կարելի է առանձնացնել հետնյալը. 1. ուղարկող կազմակերպության խորհրդանշանը, անվանումը ն այլ ռեկվիզիտներ,

նամակ ստացողի ռեկվիզիտները, որոնց թվում պետք է նշվեն ստացող կազմակերպության անվանումը, կառուցվածքային ստորաբաժանումը, պաշտոնատար անձի անունը, փոստային հասցեն: Գործարար նամակների բովանդակությունը պայմանավորված է ոչ միայն շարադրման «գրասենյակային» ոճով, այլ նան հարցի յուրահատկությամբ,որով էլ առանձնանում է նամակիբովանդակությունը: Այդ առումով տարբերում ենք. 2.

-

-

-

-

-

պաշտոնական գործարարնամակներ, մասնավոր գործարարնամակներ, նամակ երաշխավորագիր, նաճակ հարցում, նամակ բողոք ն այլն:

Այսպիսով, կառավարչական աշխատանքի արդյունավետությունը զգալի չափով բարձրանում է գործավարությանմիասնական համակարգին կառավարչական միաժամանակ անհրաժեշտ հիմք է ստանդարտների ներդրման շնորհիվ, որը ստեղծում կազմակերպության փաստաթղթային ապահովման կազմակերպական տեխնիկայի, տեղեկատվությանստացման, մշակման ն հաղորդման ժամանակակից մեթոդների ներդրման համար:

ԳԼՈՒԽ

11.

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՅԱՐՑԵՐ

-

ԿՈՍՈՒՆԻԿԱՑԻԱՆԵՐ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

ԵՎ

1.

Ի՞նչ է կոմունիկացիան:

2.

Որո՞նք են կոմունիկացիոն գործընթացիտարրերը ն փուլերը:

Յ.

Որո՞նք են միջանձնային կոմունիկացիայի տեսակները հաղթահարման ուղիները:

4.

Որո՞նք են հաղորդունակության հիմնական բնութագրիչները: Փորձեք գնահատական տալ ձեր հաղորդունակությանը:

5.

Ի՞նչ է տեղեկության լեզուն նակման մեջ:

6.

Որո՞նք են կազմակերպական կոմունիկացիաների արգելքները դրանք հաղթահարել:

7.

Բնութագրեք որնէ կազմակերպությունում գործող կոմունիկացիոն կարգը:

8.

Ո՞րն է հետադարձ կապի նշանակությունը կոմունիկացիոն գործընթացում:

9.

Ձնակերպեք որնէ կազմակերպության կոմունիկացիոն գործընթացինբնորոշ հետադարձ կապի տեսակները ն դրա բարելավման ուղիները:

ն

ո՞րն Է

դրա

ն

արգելքների

դերը տեղեկատվության փոխան

ինչպես համա-

10.Որո՞նք են կառավարման փաստաթղթային ապահովման նորմատիվ-մեթոդական հիմքերը:

ձների համար անհրաժեշտ 11.Թվարկել փաստաթղթերի միասնականացված ռեկվիգիտները:

12.Ի՞նչ հիմնական փուլերից է բաղկացած փաստաթղթաշրջանառության գործընթացը: 13.Ի՞նչ հիձնական ռեկվիզիտներ Է պարունակում նամակը: 14.Ի՞նչ բաժիններից է բաղկացած գործավարությանմիասնական համակարգը:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1.

ՄՄՁյոՑԲ.Տ..

ՕՅոՁԱ6-

2.

հճնոռԸ Փ.

Բում

Յ.

տ

Ճ.

2ՀԲԸՂՅՈԼ.

4.

5. 6.

7.

շա

Շօոոսուօճնոց

ՃՇՇՕԽօԾՐՅԻԼԼ

Խ/., 8:ււ

1տյշչ.

ՆՇռՕՃՏՔԵՇԵԱՔ.

ուտ

ո ԵստլոծՏՏ.

Խճո

ՎՈՂՂԵ

Է108ԻօքօյխՃն Խջւօ,

ԾօՕՏէօո: Բստէօո ՔԼ6ՏՏ, 1994

ՇԱՐիւ8, ԻԼԵլճմ

7խօրճն

իք

ոռ

ոչ

ԸՂՅուճք, 1998

քճՇՈՕՅԷ(ՅՑՅՒԼՅՅ 4

1106ՄՇՇՆՏՕ

ՄՕԻԲԱ. ՄՕՐ,

շ«ԲՇՐՕՑ.

ԸԼԱՇ, տոճք 11քճոՇ, 1997 ճատ, Էրտոմ:ք, ԵաքոճճէւՇ.. 8. 255 1էղօԷլ

Խ/ՇՇՀՕՒւ Է/., ՃռԵՇՇքՆ Ի/., ԿԲիօՄքՔ Փ. ՕՇԷլ

ԾԵԼ ոլԲէլՇոշԹ ՆԲէՈ18. Խ/., ՃԲոօ, 1992 ոքօգճՇՇ.ՕՒՈՊԵՒԼՕԼ ճմ 6ՂԵԱռւֆոաոօքտճՃ.1Լ Ճճոռրճն ՃՕԽԵՈԱԱՅՅԱԱՆ

Ըդոճքճը Բ.Ճ.

Է(0Շ18.

8.

3ՅԵՐ: Է

Օ.Բ.

ԸԼԸ,

Յուճաւտճ,2001

/. ՛Ւքճէտււ 11ք66օՇ,2002

/ՃԵԼԹՔԸ

մենեջմենթ

Տոքթ

ւՕԻօ

օճալտոաւտ/116ք.

Շ

ճուր.,

ԽԼ, ՅՒՇԻՂՕ-

ՄԵՆԵՋՍԵՆԹ

9.

ճՇոոՅ

10.

ճճձՓ2.

խ.

ԽՈ16:6ոշՃու6էոր /116ք.

11. ՃՕՈԼԵԼԱՇՑ

Մճոօ

ո

12. ԵօՐօշոտւ ՇԲՕ6

13. Թա

Ճճքեօճքճ ուճմւլ6ռշածքծ. Է/., Լ1քօրքօՇո, 1991 /./1..

ՇճքոռՇ, Է/1.էՕ.

ոՕՇՕօԾա6. Ե68

ՕՇոՕՑԵլ

Շ

ՇԱ,

Ճորո.,

11տ6ք, 2000

հՕԽՄԵԼՇԷրՐՅԼ ԱՕԲՈՕԻՕ ՕՕ6ՇՈՇՎ6ԲՈՂԼ

օթ ա6Բ ճւ Է/1., Ք,

081066

խ.8. ճոճոօոքօՕ13802Շ8Օ 8

ՕԾ6ՇԱՇՎԾՈՒԾ

ԽՕրԱԵԼ16ք6.

7ոքմտոտւն1.

7ւքճտոճումչ.

Ի/., 1քոօք,

Է/1.,

11քթ2:8Կ61996

ԳԼՈՒԽ

Ղ2

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻ

ԸՆԴՈՒՆՈՒՄԸ

ԵՎ

ԻՐԱԳՈՐ

ՕԾՄԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

12.1.

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻ

էՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Տնտեսագիտականգրականության մեջ լայն տարածում-ունենորոշումների ընդունման ինչպես ընդարձակ, այնպես էլ նեղ ըմբռնումները: Ընդարձակ իմաստով, որոշումների ընդունումը նույնացվում է կառավարման ողջ գործընթացիհետ, իսկ նեղ իմաստովնշանակում է այլընտրանքային տարբերակիընտրություն: Կազմակերպականորոշումներն ընդունվում են կառավարմանբոլոր հարքություններում, ն յուրաքանչյուր հարթության բնորոշ է հարցերի (խնդիրճերի) որոշակի շրջանակ, որոնց կարգավորմանհամար ընդունվում են որոշումներ: Տարբեր են նան պահանջվող տեղեկատվության ծավալը ն այն ժամանակը, որն անհրաժեշտ է որոշման նախապատրաստմանն ընդունման համար: Այսպես, վարպետի ընդունած որոշումները հիմնականում առնչվում են այնպիսի ընթացիկ հարցերի, ինչպիսիք են՝ մեքենաների ու սարքավորումների անխափան աշխատանքի ապահովումը, աշխատատեղերի անընդմեջ մատակարարումը նյութերով, մասերով ու գործիքներով, աշխատանքայինկարգապահությանապահովումը ն այլն: Վարպետը հաճախ բավարարվում է միայն այն տեղեկատվությամբ, որն ուղղակի վերաբերում է որոշակի խնդրի, օգտագործում է իր գիտելիքները, փորձը ն ինքնուրույն ընդունում որոշում: Վարպետը երբեմն որոշում է ընդունում րոպեների, նույնիսկ վայրկյանների ընթացքում, իսկ լուծում պահանջող հարցերը սովորաբար դուրս են գալիս արտադրամասիշրջանակներից: Տնօրենի ընդունած որոշումները հիմնականում կապված են կազմակերպությանը վերաբերող այնպիսի ընդհանուր հարցերի լուծման հետ, ինչպիսիք են՝ ռազմավարությունը, արտադրատնտեսականու ֆինանսական կարգավորումը, շուկայավարությունը, իրացման նոր շուկաների ընտրությունը ն այլն: Կառավարմանբնագավառում որոշումների ընդունումն ավելի համակարգված ն պատասխանատուգործընթացէ, քան անձնական կյանքում, որովհետն ղեկավա227

ՄԵՆԵՋՍԵՆԹ

րը համապատասխանգործողությունների ուղղություն է ընտրում ամբողջ կազմակերպության ն նրանում գործող բազմաթիվ աշխատողներիհամար: Կառավարման բարձր հարթություններում որոշումների ընդունումն ուղղակիորեն առնչվում է թե՛ ներքին ն թե՛ արտաքին միջավայրերում իրականացվող գործընթացների կարգավորմանը ն, որպես կանոն, այդ նպատակով օգտագործվում են անհամեմատ ավելի մեծ տեղեկատվություն ու ժամանակ՝ օրեր, ամիսներ, իսկ երբեմն էլ՝ տարիներ: Կազմակերպական որոշումների ընդունումը պատասխանատու գործ է, ինչն առավել ակնառու է կառավարման ինստիտուցիոնալ մակարդակներում: Ինչպես նշում է Բոստոնի համալսարանի պրոֆեսոր Ֆրենկ Վարրիսոնը,որոշումների ընդունումը ցանկացած կազմակերպության կառավարմանամբողջականացնող (ինտեգրալային) մասն է: Եվ այստեղ հենց իրազեկությունն է, որ տարբերում է արդյունավետ աշխատող ղեկավարին ոչ արդյունավետաշխատող ղեկավարից |, էջ 19): Որոշումների ընդունումը կապակցող գործընթաց է ն ենթագործառույթ: Այն ունի սոցիալ-տնտեսականբնույք, քանի որ անքակտելիորենկապված է մարդկանց հետ, ովքեր ղեկավարում են այլ մարդկանց ն այդ ընթացքում դրսնորում իրենց բոլոր հնարավորությունները, գիտելիքներնու գործնականհմտությունները: Կառավարչական որոշման սոցիալ-տնտեսական էությունը դրսնորվում է հետնյալ հատկանիշներով. 1. կառավարչական որոշումը ենթադրում է գործողությունների հնարավոր տարբերակներիառկայություն ն դրանցից մեկի ընտրություն, 2. գործողությունների տարբերակի ընտրուքյունը մարդկանց գիտակցված, մտավոր գործունեության արգասիք է, Յ. կառավարչական որոշումն անխզելիորեն կապված է կազմակերպության նպատակների հետ ն կողմնորոշված դեպի գլխավոր նպատակի` կազմակերպության առաքելության հետնողական կատարմանապահովումը, 4. կառավարչական որոշումն օժտված է ակտիվացնող ն կազմակերպող ուժով, 5. կառավարչական ցանկացած որոշման հիմքում ընկած է մարդկանց կազմակերպված բնականոն գործունեությունը:

Որոշումների ընդունման գործընթացում Հենրի Մինցբերգն առանձնացրել է ղեկավարիչորս հիմնական դեր. նախաձեռնողի, խախտումներ վերացնողի, ռեսուրսներ բաշխողի, բանակցություններ վարողի| 2, էջ 37): »

»

»

»

Քանի որ ղեկավարի աշխատանքի բնույքը կախվածէ կառավարման մակարդակից, ապա տարբեր մակարդակներում ընդունվող որոշումները ունեն մի շարք տարբերություններ: Այնուհանդերձ, թվարկված չորս դերերն էլ մենեջերի կողմից պարբերաբար(այս կամ այն չափով) գործադրվում են: Կառավարչական որոշման որակի վրա մեծ ազդեցություն են գործում սուբյեկտիվ գործոնները: Յուրաքանչյուր ղեկավար, օժտված լինելով անհատական մտածելակերպով, վերլուծական պատկերացումներով, յուրովի է գնահատում հիմնախնդրայինիրավիճակը ն ընտրություն կատարում առկա տարբերակներից:Սուբյեկտիվ գործոնը ունի թեն ոչ առաջնային, բայց ն ոչ պակաս կարնոր դեր, քանզի կառավարչականորոշումն, ըստ էության, անձի գործունեության արդյունք է, որն օբյեկտիվորեն բովանդակում է անձի բոլոր սուբյեկտիվ հատկանիշները:

ԳԼՈՒԽ

12. ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ՈՐՈՇՈՒՍՆԵՐԻ

ԸՆԴՈՒՆՈՒՄԸ

ԵՎ ԻՐԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

Կառավարչական որոշման որակը կանխորոշող գործոնների երկրորդ խումբը կապվածէ այդ որոշման իրագործմանկազմակերպականհարցերի ւ կառավարվող համակարգում իրականացվող կազմակերպականգործունեության հետ: Վամակար-

գի փաստացի վիճակի ճշգրիտ գնահատումը կառավարչական որոշման որակը բնութագրող կարնորագույն գործոններիցէ: Կառավարչականորոշումը մեծ չափով կախվածէ նան կազմակերպության սոցիալ-հոգեբանական մքնոլորտից ու կուլտուրայից, կառավարման գործող մեխանիզմից ն դրա վրա խարսխվող կառավարման մեթոդներից, ինչպես նան կառավարման կազմակերպական կառուցվածքի ընդհանուր վիճակից ն, որ ամենակարնորն է, ժամանակի բարենպաստգործոնից: Այսպիսով, կառավարչական որոշումների արդյունավետության վրա ազդող գործոններըկարելի է խմբավորել հետնյալ կերպ. 1. ղեկավարի անձնական հատկանիշները (արհեստավարժությունը, մասնագիտական մակարդակը, գաղափարական հայացքների շրջանակը, գիտագործնականուղղվածությունը ն այլն), 2. որոշումների ընդունման գործընթացիտեղեկատվական ապահովումը (ռելնանտային /գործին անմիջականորեն առնչվող տեղեկատվության տեսակարար կշիռը տեղեկատվության ընդհանուր համակարգում), 3. կազմակերպականգործոններ (որոշումների ընդունման գործընթացումաշխատողների մասնակցության չափը, ընդունված որոշման հաղորդումն աստիճանակարգային կառուցվածքով, հաղորդվող հրամանների շղթան, վերահսկողության կազմակերպումը ն այլն), 4. տեխնիկական(տեխնիկական զանազան միջոցների օգտագործում), 5. հոգեբանական (կազմակերպության կուրոուրան ն սոցիալ-հոգեբանական մթնոլորտը), 6. որոշումների մշակման, ընդունման ն իրագործման ժամանակի տնողությունը նայլն: Կառավարչական որոշումները կարելի է դասակարգել ըստ տարբեր չափանիշների, մակնավորապես՝ ըստ ներազդեցության մասշտաբի. ընդհանուր` վերաբերում են ամբողջ կազմակերպությանը, ճասնավոր` վերաբերում են կազմակերպության առանձին կառուցվածքային ստորաբաժանումներին կամ անձանց, ըստ նաատակներիբնույթի. ռազմավարական՝ վերաբերում են գլխավոր խնդիրներին, ճմարտավարական՝վերաբերում են առավել մասնավոր խնդիրներին, ընթացիկ՝ ուղղված են առաջնահերթ ընթացիկ խնդիրներիլուծմանը, Ոստ որոշումների ընդունման. միանձնյա ընդունվող, կոլեգիալ, կոլեկտիվ, գործողություններիոլորտների. ըստ տնտեսական, կազմակերպական, սոցիալական, տեխնիկական, տեխնոլոգիական, հոգեբանական, »

-.

-.

»

-.

-.

-.

»

-.

-.

-.

-

-.

-.

-.

-.

-.

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ժամանակի տնողության. հեռանկարային (երկարաժամկետ), ընթացիկ (միջինժամկետային), կարգավորիչ (կարճաժամկետ):

ուստ

»

-.

-.

-.

Որոշումները կարող են լինել նան ծրագրավորվածն չծրագրավորված:Ծրագրավորված որոշումն ընդունվում է նախօրոք սահմանված չափանիշների հիման վրա, ն անորոշության դաշտը համեմատաբար փոքր է: Չծրագրավորված որոշումները բնորոշ են այնպիսի իրավիճակների, որոնք համեմատաբար նոր են, դրանց համար չկան սահմանված նորմեր ու սկզբունքներ, ն գոյություն ունի անորոշության ավելի լայն դաշտ: Որոշումների ընդունման գործընթացը ունենում է տարբեր բնույթ՝ ինտուիտիվ, դատողությունների վրա հիմնված ն ռացիոնալ: Ինտուիտիվն այն որոշումն է, որը ղեկավարն ընդունում է` հենվելու ներքին զգացողության վրա: Եվ որքան էլ զարմանալի թվա, ինչպես վկայում են հետազոտությունները, ներըմբռնողության(ինտուիցիայի) վրա հիմնված որոշում կայացնող ղեկավարները գրեթե չեն սխալվում: Օրինակ, «Ռեյչեմ» ֆիրմայի հիմնադիր ն տնօրենների խորհրդի նախագահՓոլ Կուկը նշում է, որ իր գրեթե բոլոր որոշումները հիմնված են ներըմբռնողության վրա, իսկ այն որոշումները, որոնց ընդունման համար հետագայում զղջացել է, հիմնված չեն եղել ներքին զգացողության վրա 2, էջ 200): Այդուհանդերձ խորհուրդ չի տրվում լիովին վստահել ն հենվել սոսկ ինտուիցիայի վրա, քանի որ վերջինս կարող է նույնչափ խաբուսիկ ու սխալ լինել, որչափ հավաստի ն ճշգրիտ: Դատողությունների վրա հիմնված որոշումներն առաջին հայացքից նման են ներըմբռնողական որոշումներին: Այդ որոշումների ընդունման հիմք են ծառայում ղեկավարի գիտելիքները, գործնականունակություններն ու փորձը: Դատողությունների վրա հիմնված որոշումը ընդունվում է կանխատեսմանարտարկման մեթոդով, այսինքն՝ հիմք ընդունելով առողջ դատողությունը, ղեկավարն ընտրում է այն տարբերակը, որը նրան հաջողություն է բերել անցյալում: Նման որոշումները բավականին օգտակար են մենեջմենթի պրակտիկայում, քանի որ կազմակերպական շատ իրավիճակներունեն հաճախակիկրկնվելու միտում: Առավել ճշգրիտ է որոշումների ընդունման ռացիոնալ մեթոդը, որն իրականացվում է մի շարք փուլերով:

12.2.

ՌԱՑԻՈՆԱԼ

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԻ

թացը

ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻ

ԸՆԴՈՒՆՄԱՆ

ՓՈՒԼԵՐԸ

Ռացիոնալ որոշման նախապատրաստման, ընդունման ն իրագործմանգործընբաղկացածէ մի շարք հաջորդական փուլերից: 7.

Հիմնախնդրի ախտորոշում

ն

ձնակերսյում

որոշումների ընդունման գործընթացի առաջին ինքնուրույն փուլն է, որը պետք է տա հետնյալ հարցերի պատասխանները.ինչ հիմնախնդիրպետք է լուծել, ինչպիսի պայմաններում, երբ պետք է լուծել այդ հիմնախնդիրը, ինչ միջոցներ են Սա

ԳԼՈՒԽ

ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻ

12. ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ԸՆԴՈՒՆՈՒՄԸ

ԵՎ ԻՐԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

անհրաժեշտ դրա համար: Այս փուլում նախ ն առաջ բացահայտվում ն ճկարագրվում է լուծման ենթակա հիմնախնդրայինիրավիճակը: Այդ նպատակով օգտագործվում են համակարգային վերլուծության ն կանխատեսման մեթոդները: Կազմակերպության նպատակներից յուրաքանչյուրի նշանակության վերլուծությունը թույլ է տալիս բացահայտել համաձայնեցված նպատակները /օրինակ, նոր ապրանքատեսակների թողարկում ն նոր աշխատողների պատրաստում/ ւ անկախ, հակասական նպատակները /արտադրանքի որակի բարձրացում ն դրա ինքնարժեքի իջեցում/, ինչպես նան անհամատեղելի նպատակները: Երբեմն անհնար է միանգամից հիմնախնդիրն ախտորոշել, քանի որ, ինչպես հայտնի Է, կազմակերպության բոլոր օղակները, որպես բաց համակարգ, փոխկապակցված են: Այդ պատճառով հիմնախնդիրների ախտորոշման առաջին փուլը դժվարությունների կամ առկա հնարավորությունների բացահայտումն է, որի շնորհիվ էլ հիմնախնդիրը սահմանվում է ամբողջական, վերջնական տեսքով: Որպես կանոն, հիմնախնդիրների ախտորոշումը դիտարկվում է երկու հիմնական տեսանկյուններով. նախ, թե առկա որ հիմնախնդիրը ռացիոնալ լուծում չի ստացել, այնուհետն, նոր հիմնախնդիրներիառաջացման հնարավորությունը: Ղիմնախնդրի ախտորոշում ն ձնանեռաում

Պ

-

Ռրոշումների ընդունման սահմանափակումների ն չափանիշների ձնակերպում

լ Այլընտրանքների բացահայտում

| Այլընտրանքների գնահատում

Պ«

Այլընտրանքներից որնէ մեկի

ոնտոություն գծանկար

12.1.

Որոշման իրագործման

կազմակերպում

Ռացիոնալ որոշման ընդունման հիմնական փուլերը

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Ի՞նչ է նշանակում «հիմնախնդրային իրավիճակ»: Դեռնս 294 դարի կեսերին իշխում էր այն տեսակետը, թե հիմնախնդիրն այն դժվարությունն է, որին բախվում են մարդիկ տնտեսավարման ընթացքում ն որն անհրաժեշտ է անպայմանհաղթահարել: Այդօրինակ մոտեցումը պայմանավորված էր երկու հիմնական հանգամանքներով: Նախ տնտեսավարման գործընթացում դժվարությունը հակասությունների կամ չլուծված հարցերի կուտակման հետնանքով ծագող սուր կոնֆլիկտային իրավիճակն է, որի հաղթահարմանուղիների որոնումը չի կարելի համարել արդյունավետ նե նպատակահարմար: Անհրաժեշտ է բացահայտել այն հիմնախնդիրները, որոնք հանգեցրել են դժվարությունների, ն դրանք շտապ լուծել: Երկրորդ՝ տնտեսության զարգացումն ամեննին էլ չի հանգում դժվարությունների հաղթահարման կամ իսպառ վերացման հետնողական գործընթացին: Հետագայում աստիճանաբարձնավորվեց այն կարծիքը, թե հիմնախնդրային իրավիճակնանհրաժեշտ է քննարկել ընդհանուր մոտեցումներով, որի դեպքում դժվարություններիհաղթահարումը կամ վերացումը մասնավորդեպքեր են: Հիմնախնդրի առաջացմանպատճառներըբացահայտելու նպատակովանհրաժեշտ է նախ ն առաջ հավաքել ու վերլուծության ենթարկել ներքին ն արտաքին ռելենանտայինտեղեկատվությունը: Անհրաժեշտտեղեկությունը կարելի է հավաքել պաշտոնականմեթոդներով, օրինակ, շուկայի ընդհանուր վերլուծության, ֆինանսական հաշվետվությունների համակարգչային վերլուծության, աշխատողների հարցումների, զանազան խորհրդատվությունների միջոցով կամ էլ ոչ պաշտոնական մեթոդներով, օրինակ, ձենավորված իրավիճակի վերաբերյալ զրույցների կազմակերպման, անձնական դիտարկումների կամ տարածված լուրերի (շշուկների) միջոցով: Այսպիսով, խնդրի նման դրվածքնարդեն որոշումների ընդունման առանձնահատուկ գործընթացէ, քանի որ այս փուլն է կանխորոշում հիմնախնդրիլուծման հետագա ընթացքը: 2.

Որոշումների ընդունման սահմանափակումների ու չափանիշների ծնակերպում

Երբ կազմակերպության ղեկավարը ախտորոշում է հիմնախնդիրը, ապա անպայման պետք է հաշվի առնի ժամանակային, նյութական ն աշխատանքայինսահմանափակումները: Գործնականում ժամանակն ավելի սուղ է լինում, քան անհրաժեշտ է հիմնախնդրային իրավիճակի վերաբերյալ ողջ տեղեկատվությունը կամ գործնականհմտությունները լայնորեն կիրառելու համար: Ժամանակային պահանջների ու հնարավորությունների համաձայնեցման համար անհրաժեշտ է վերլուծել նան նյութական ն աշխատանքային ռեսուրսների նկատմամբպահանջները ն դրանց ապահովմանհնարավորությունները: Որոշումների ընդունման նախապատրաստումը հիմնախնդրի,դրա ծագմանպատճառների ն լուծման ուղիների բազմակողմանի հետազոտությունն է: Այն պահանջում է նյութական ն աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործմանբարձր տնտեսական արդյունավետություն: Հիմնախնդրի պատճառ կարող են ծառայել կազմակերպությունից դուրս գործող ուժերը, օրինակ, օրենքներն ու ենթաօրենսդրական ակտերը, որոնք ղեկավարն ի վիճակի չէ փոփոխելու: ճշգրտող գործողությունների սահմանափակությունը նեղացնում է որոշումների ընդունման հնարավորությունները: Մինչն որոշումների ընդունման հաջորդ փուլին անցնելը ղեկավարը պետք է որոշի սահմանափակումներիէությունը, որոնք կախվածեն իրավիճակից ն կոնկրետ ղեկավարներից: Ինչպես նշում են Մ. Մեսկոնը ն մյուսները, դրանց շարքն են դասվում.

ԳԼՈՒԽ

-.

-.

-.

-.

-.

-.

12. ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻ

ԸՆԴՈՒՆՈՒՄԸ

ԵՎ ԻՐԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ֆինանսական միջոցների անհամապատասխանությունը, պահանջվող որակավորում ն փորձ ունեցող աշխատողների անբավարար թիվը, մատչելի գներով ռեսուրսներ ձեռք բերելու անհնարինությունը, թանկարժեք տեխնոլոգիայի նկատմամբ եղած պահանջը, բացառիկ սուր ձրցակցությունը, օրենքներն ու բարոյական նորմերը |2, էջ 204):

Սահմանափակումները կարելի է բաժանել ընդհանուրի ն մասնավորի: Ընդհանուր սահմանափակումներն են՝ արտաքին միջավայրի օբյեկտիվ պայմանները կամ այն համակարգի նպատակները, որի նկատմամբ կազմակերպությունը դիտվում է որպես ենթահամակարգ: Մասնավոր սահմանափակումները ընդհանուր սահմանափակումների դրսնորման մասնավոր ձներն են: Իսկ դա նշանակում է, որ կոնկրետ իրավիճակների վերլուծության ժամանակ ցանկացածսահմանափակում կարելի է կապակցել որոշակի ընդհանուր սահմանափակումների հետ: Եթե հնարավոր չէ արձանագրել նման պատճառահետնանքայինկապ, ապա տվյալ մասնավոր սահմանափակումը գնահատվում է որպես կամայական, սուբյեկտիվ պահանջ: Որոշում ընդունելու ժամանակ նմանօրինակ պահանջը կա՛մ պետք է բացառել` որպես արհեստականորեն ձնակերպվածսահմանափակում, կա՛մ էլ հաշվի առնել որպես սուբյեկտիվ պահանջ, եթե, իհարկե, այն չի հակասում օբյեկտիվ պահանջներին: Օրինակ, գեղեցիկ ն հարմարավետսառնարանների թողարկման պահանջը օբյեկտիվ բնույթի է: Այն բխում է գնորդի գեղագիտական ն կուլտուրական մակարդակի աճի օբյեկտիվ միտումից: Իսկ այն պահանջը, որ սառնարանները պարտադիր լինեն միայն երկնագույն կամ կանաչ, արդեն սուբյեկտիվ բնույթի է ն պետք է հաշվի առնվի միայն այն դեպքում, եթե չի հակասում մյուս պահանջներին: ճշգրիտ պատճառահետնանքային կապի վերլուծուՍահմանափակումների թյունը թույլ է տալիս հստակ սահմանել ուսումնասիրվող հիմնահարցի լուծման հնարավոր շրջանակներն ու սահմանները ն անսխալ ձնակերպել նպատակն ու խնդրի որոշումը: Բացի այդ, ղեկավարությունը պետք է որոշի այն ստանդարտները, որոնցով անհրաժեշտ է գնահատել ընտրության այլընտրանքային տարբերակները: Այդ ստանդարտները սովորաբար անվանում են որոշումների ընդունման չափանիշներ: Դրանք հանդես են գալիս որպես որոշումների գնահատմաներաշխավորություններ: Չափանիշների թիվը կախված Է ինչպես նպատակի բարդությունից, այնպես էլ գործողություններիարդյունքների վեկտորից: 3.

այլընտրանքների բացահայտում

Այս փուլում կատարվում է հիմնախնդրի այլընտրանքային տարբերակների բացահայտում: Հիմնավորված որոշման ընտրությունը համեմատաբար դյուրին է: Առանձին դժվարություն է ներկայացնում այլընտրանքների լրիվ համակազմի որոնումն ու բացահայտումը: Երկար ժամանակ կառավարման պրակտիկայում ավանդույթի ուժով հանդես էր գալիս այլընտրանքների վերլուծության խոր, հատված առ հատված մանրատվածությունը: Առանձին, ինքնին արժեքավոր այլընտրանքների փոխարեն, փաստորեն, տնտեսավարման պրակտիկայում քննարկվում ն վերլուծվում էին անընդհատ փոփոխության ենթակա կառավարվող մեծությունները/այսպես կոչված՝ գոր233

ՍԵՆԵՋՍԵՆԹ

ծոնային ցուցանիշները/: Այլ կերպ ասած, ընտրությունը կատարվում էր անսահմանափակ թվով այլընտրանքներից: Բացի այդ, ղեկավարը հազվադեպ է ունենում բավարար մասնագիտականգիտելիքներ ե ժամանակ՝յուրաքանչյուր տարբերակի ձեակերպման ն գնահատման համար: Իսկ մեծ թվով տարբերակներիհետազոտումը բնականորեն առաջացնում է խառնաշփոթ: Այդ իսկ պատճառով, մենեջերը, որպես կանոն, սահմանափակումէ ընտրության տարբերակները,լրջորեն զբաղվում առավել ուշագրավ տարբերակներով:Դեռ ավելին, կառավարմանպրակտիկայում հնարավոր լավագույն որոշման ընդունման փոխարենմենեջերը հիմնականում ընտրում է այնպիսի մի այլընտրանքային տարբերակ, որը բավարարում Է որոշակի նվազագույն ստանդարտների, ն որով գրեթե հնարավոր է լինում լուծել տվյալ հիմնախնդիրը: Տնտեսական գործունեությանվերլուծության ն որոշումների ընդունման տեսության միավորումը նպատակների ձեռք բերման այլընտրանքների բացահայտման փուլում թույլ է տալիս հաշվեկշռել կառավարչականխնդիրների որոշման գործընթացը: Որոշումների ընդունման տեսության կիրառման ժամանակ առաջանում է վստահություն, որ դիտարկման են ենթարկվում բոլոր անհրաժեշտ տարբերակները: 4.

այլընտրանքների գնահատում

Այս փուլում կատարվում Է այլընտրանքներինախնականգնահատում: Ինչպես նշում է ամերիկացի մասնագետ Մորիս ՄՍթեյնը,այլընտրանքային գաղափարների ինչպես քանակը, այնպես էլ որակը աճում է, երբ գաղափարներինախնականաստիճանավորումը /այլընտրանքներինույնականացումը/ առանձնացվում է վերջնական գաղափարի գնահատումից |3, էջ 47: Իսկ դա նշանակում է, որ բոլոր գաղափարները հավաքագրելուց հետո միայն պետք է սկսել յուրաքանչյուրի գնահատումը: Կազմակերպության նպատակներին այլընտրանքների համապատասխանության գնահատման գործընթացնիրականացվում է երկու ուղղություններով. կառավարման սուբյեկտների գործողությունների արդյունքների զույգ առ օբյեկտիվ հիմքերի զույգ կարգավորմամբ՝ առանց նախապատվությունների դրսնորման, արտաքին միջավայրի կոնկրետ պայմանների դեպքում արդյունքների յուրաքանչյուր առանձին վեկտորի օգտակարության օբյեկտիվ գնահատման մեթոդիկայի մշակմամբ |3, էջ 80|Առաջին մոտեցման դեպքում հետազոտության են ենթարկվում այն նախադրյալները, որոնց պետք է համապատասխանենառանձին նախապատվություններն այն հաշվով, որպեսզի որոշումների ընդունման գործընթացըչունենա հակասական բնույթ ն թույլ տա լուծել առաջադրվածխնդիրը: Հետազոտության նպատաէ, որոնց պետք է բավարարի կառավարման սուբկը այն պայմանների սահմանումն յեկտի գնահատականը՝օգտակարության արմատականՖունկցիայի գոյության հաճար: Այս մոտեցումը կիրառվում Է սահմանափակթվաքանակով համեմատելի այլընտրանքներով ստանդարտ որոշումների համար ն բխում է որոշումների ընդունման նկարագրական (դեսկրիպտիվ) տեսությունից: Երկրորդ մոտեցման նպատակնէ օգտակարության ֆունկցիայի մշակումը կառավարվող գործընթացիօբյեկտիվ օրինաչափությունների հետազոտման հիման վրա՝ առանց հաշվի առնելու ղեկավարի սուբյեկտիվ վարքագիծնու նախապատվությունները: Խնդրի այսպիսի դրվածքը համապատասխանումէ որոշումների ընդուն»

»

ՉԼՈՒԽ

12.ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻ

ԸՆԴՈՒՆՈՒՄԸ

ԵՎ ԻՐԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ճորմատիվային տեսությանը. առաջին հերթին հաշվի է առնվում ոչ թե այն, թե ինչ որոշում է ընդունում ղեկավարը, այլ այն, թե ինչու է նախապատվությունը տրվում այս կամ այն արդյունքներին: Ուշագրավ է այն փաստը, որ շատ հաճախ այլընտրանքների իրագործմանարդյունքների առանձինվեկտորների օգտակարության ստացված գնահատականներըչեն հաճապատասխամումկառավարման սուբյեկտի նախապատվություններին:Այս դեպքում, իր նախապատվությունը հիմնավորելու նպատակով, ղեկավարը ստիպված է լինում երեան բերել ճոր օբյեկտիվ տեղեկատվություն կամ թաքնվածշահեր: Որոշումների ընդունման այս փուլում կարող են ծագել մի շարք դժվարություններ` անհամասեռ առարկաների համեմատության անհնարինության պատճառով: Օրինակ, գործարարության բնագավառում շահույթն անփոխարինելի պահանջ ն բարձրագույն նպատակ է, այդ պատճառով որոշումը կարելի է դիտարկել դրամական արտահայտությամբ՝որպես շահույթի վրա ներգործության գնահատական: ման

5.

Այլընտրանքներից մեկի ընտրություն

Եթե հիմնախնդիրը ճիշտ է ձեակերպված ու ախտորոշված, իսկ այլընտրանքները ճշգրիտ կերպով բացահայտվածու գնահատվածեն, ապա հեշտ է կատարել փաստացի ընտրություն, այսինքն որոշման ընդունումը կրում է մեխանիկական բնույթ: Ղեկավարն ուղղակիորեն ընտրում է առավել նպաստավորայլընտրանքային տարբերակ: Այստեղ, նախ, անհրաժեշտէ ընդգծել որոշման ընդունման որակականբնույթը: Նախորդ փուլերում կատարվում էր կառավարչական խնդրի ձնական մասի վերլուծություն, իսկ այժմ կառավարման սուբյեկտը ձնական վերլուծության արդյունքը (լավագույն տարբերակը) լրացնում է կառավարմանօբյեկտի վերաբերյալ ունեցած իր ոչ ձենականգիտելիքներով: Այնուհետն, անհրաժեշտ է որոշումների ընդունման վարչական ակտը առանձնացնել դրա վերլուծական պատրաստումից: Ընդունված որոշման նկատմամբ վերլուծությունն ու վերահսկողությունը կառավարմանկարնոր փուլ է, որը հաջորդ պարբերաշրջանները ապահովում է արժանահավատ տեղեկատվությամճբ:Որոշումների ընդունմանգործընթացիկատարելագործումըպահանջում է ոչ միայն սպասվելիք արդյունքների վերջնական վերլուծություն, սպասվելիք արդյունքներից վերջնական արդյունքների շեղումների, այլն առաջին հերթին իրականությունից տեսական ենթադրությունների ու գիտափորձնական մշակումների շեղումների մանրակրկիտ վերլուծություն: Մենեջմենթում նման վերլուծությունն անհրաժեշտ է այն աշխատողների խթանման ն պատասխանատվությանորոշակիացման համար, որոնց մեղքով տեղի են ունեցել այդ շեղումները: Դրա հիմնական արդյունքը դրսնորվում է որոշումների ընդունման հիմնախնդիրներիհետազոտման մեթոդներիկատարելագործման ուղղություններում: Հաջողությամբ գործում են կառավարչական որոշումների ընդունման, մասճավորապես` այլընտրանքային տարբերակներից որնէ մեկի ընտրության մի շարք մեթոդներ, որոնցից առավել տարածվածներն են որոշումների ծառն ու վճարման մատրիցան: Որոշումների ծառն արտաքնապես նման է հավանականությունների ծառին: Այն օգտագործվում է, երբ անորոշության պայմաններում անհրաժեշտ է ընդունել մի քանի որոշումներ, որոնցից յուրաքանչյուրը կախվածէ նախկին որոշման արդյունքից: Որոշումների ծառի ճյուղերը հնարավորայլընտրանքայինորոշումներն են, որոնք կարող են ընդունվել, ն հնարավոր ելքերը, որոնք կարող են ծագել այդ որոշումների ընդունմանհետնանքով: Սովորաբար օգտագործվում են երկու տեսա235

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

կի ճյուղեր. առաջինը՝ կետ գծերով՝ հնարավոր որոշումները ն երկրորդը՝ գծերով՝ հնարավոր ելքերը: Քառակուսի հանգույցները ցույց են տալիս այն տեղը, ուր ընդունվելէ որոշում, իսկ շրջագծերով հանգույցները՝ ելքերի առաջացումը: Օրինակ, նախագծի ֆինանսավորման համար գործարարին անհրաժեշտ է 15000Ֆ-ի վարկ՝ 1 տարով: Բանկը կարող է վարկ տրամադրել տարեկան 1542-ով կամ ինվեստավորել նախագիծը համատեղ ջանքերով` տարեկան 996-ով: Փորձը ցույց է տվել, որ նմանատիպհաճախորդների496-ը վարկերը ինչ ինչ պատճառներով չի վերադարձրել: Հարց է առաջանում. տրամադրե՞լգործարարինվարկ, թե՞ ոչ: Քանի որ գործ ունենք մեկ որոշում պահանջող խնդրի հետ, ապա կարող ենք օգտվել ինչպես եկամուտներիաղյուսակից, այնպես էլ որոշումների ծառից: -

-

7.

Եկամուտների աղյուսակ

Եթե վարկը տրվել Աղյուսակ

12.1.

ն հետ է

վերադարձվել, ապա 15000

7:

Հնարավոր ելքերի

ն

-

գուտ

22509:

եկամուտը կագմում է.

որոշումների հավանականությունը

Վնարավորորոշումները

1. 2. Յ.

,

ոյունը

Վավանականուվ

տրամադրելչտրամադրել վարկ վարկ

Հնարավոր ելքերը Վաճախորդըվարկը վերադարձնում է Հաճախորդը վարկը չի

վերադարձնում

լ

15000

Սպասվելիք զուտ եկամուտը

0,96

0,04 -

Եթե բանկը որոշի տրամադրել վարկ, ապա առավելագույն սպասվելիք զուտ եկամուտը կկազմի 1560: 2.

12.2).

Որոշումների ծառըկարելի է ներկայացնելհետնյալ տեսքով (տես՝ գծանկար

Տրամադրել վարկ 150009

15609

-

ԵՀԼ

-

-

Չտրամադրել ՇՀ. վարկ ( 150009) -

,՛

,2»-՛՛

17250Ֆ

Վարկը վճարվածէ տոկոսներո (0,96)

Բ

Չտրամադրել վարկ (0.04)

15609

(1)

--.( ) 1350Ֆ

գծանկար

12.2

( )

Ներդնել տարեկան 9:06-ով Որոշումների

ծառ

16350Ֆ

12.ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ԳԼՈՒԽ

ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻ

ԸՆԴՈՒՆՈՒՄԸ

ԵՎ ԻՐԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

Այնուհետն, Ճ ն Ց օղակներում սպասվելիք զուտ եկամուտը հաշվարկվում է հետնյալ կերպ. Ճ օղակում (տրամադրել վարկ) Հ (17250 »« 0,96 Հ 0042»:0)--15000 16560 -

15000

--

1560ֆ

Հ

օղակում (չտրամադրել վարկ ) (16350 շ 1 15000) 1350: Քանի որ սպասվելիք զուտ եկամուտն Ճ օղակում ավելի մեծ է, ապա ընդունվում է որոշում` տրամադրել վարկ: Այժմ դիտարկենքառավել բարդ տարբերակ.բանկը որոշում է, որ մինչն վարկի տրամադրումը պետք է պարտադիր կարգով ստուգել հաճախորդիվճարունակությունը: Յուրաքանչյուր ստուգման համար աուդիտորական ֆիրման բանկից վերցնում է 80ֆ, որի արդյունքում բանկի առջն ծառանում է երկու հիմնախնդիր. կատարե՞լայդպիսի ստուգում, թե՞ ոչ, ստուգումից հետո տրամադրե՞լվարկ, թե՞ ոչ: Լուծելով առաջին խնդիրը` բանկը ստուգում է աուդիտորական ֆիրմայի կողմից տրամադրված տեղեկությունների արժանճահավատությունը:Դրա համար ընտրվում է 1000 հաճախորդ, ովքեր ստուգում են անցել, ե որոնց հետագայում տրամադրվելեն վարկեր. Ց

Հ

Հ

-

-.

Աղյուսակ

12.2.

Հնարավոր ելքերի ն որոշումների հավանականությունըստուգումից հետո Փաստացի արդյունքը

հաճախորդըվարկը երակությաններ է չի վերադարձրել վերադարձրել Ստուգումից

հետո

տրված

Ընդամենը

հաճախորդըվարկը

1.

Տրամադրել վարկեր

2.

Չտրամադրելվարկեր

Ընդամենը

՝

Ինչ որոշում պետք է ընդունի բանկը. Առաջին փուլ. անհրաժեշտ է կառուցել որոշումների ծառ: Երկրորդ փուլ. անհրաժեշտ է հաշվարկել յուրաքանչյուր ելքի հավանականությունը: 5, (հաճախորդըվարկը կվերադարձնի,ֆիրման երաշխավորումէ) 0.98 Քշ (հաճախորդըվարկը չի վերադարձնի,ֆիրման չի երաշխավորում) 15: 750Հ0,02 Թ: (հաճախորդը վարկը կվերադարձնի,ֆիրման չի երաշխավորում) 225 : 250 Հ 0,9 Բ. հաճախորդըվարկը չի վերադարձնի,ֆիրման չի երաշխավորում) 25 : 250 Հ 0,1

:

Հ

(

Երրորդ փուլ. հաշվարկվում են որոշումների ծառի յուրաքանչյուր հանգույցի ելքերը: Նախ, դիտարկենք5 ն Շ հանգույցների ելքերը (2 քառակուսի): Ց ելքի սպասվելիք եկամուտն է՝ Է (8) Հ 172502: 0,98 4 024 0.02 Հ 169055: Զուտ սպասվելիք եկամուտն է. ՒԷ (8) Հ 16905 15000 1905ֆ Է (Ը) Հ 163502: 1,0 Հ 163509 ԽԷ (Շ) 16350-15000 13509: -

Հ

Հ

Հ

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Առավելագույն սպասվելիք եկամուտը 2-րդ քառակուսում 1905-ն է, որի համար ընդունվում է որոշում` տրամադրել վարկ: Դրա համար ճշգրտվում է որոշումների ծառը, 2-րդ քառակուսու վերնում գրվում 1905, իսկ «չտրամադրել վարկ» ճյուղը ջնջվում է: 4 02: 0,1 Է (0) Հ172502:0,9 15525 ՒԷ (Օ) 15000 525ֆ 15525 -Է (Է) 163502 16350ֆ 1,0 ՒԷ (Է) 16350 15000 1350ֆ: 3-րդ քառակուսում առավելագույն սպասվելիք եկամուտը կազմում է 1350ֆ, ն կարելի է ընդունել որոշում` չտրամադրել վարկ: ԽԷ ( Է ) Հ1560Ֆ, ԻԷ ( Օ ) 13505: Հ

Հ

Հ

Հ

Հ

Հ

Հ

--

Հ

Վերադարձվածէ

Վարկըտրամադրվածէ 2.

երաշխավորվածէ Բ

ստուգում ա

1Լ1

,՛

Օ

ԱՑ

ՀՀՀ.

օ

Ներդրում

Օ

16350

15օ6

17290

(0

Էաոնաաւ ք

րումը չի երաշխավորված (0,25)

15000 ՐՀ Հ.. Վարկըչի

Վարկըչի -

Բ

(0,02)

Վարկը վերադարձված է

77 Վարկիտրամադ-

Ն

17250

Չի վերադարձված

-տրա-1 Տ.

( 075)

է Անցկացվել

Ա.

15000

Վարկի տրամադրումը

Օ

-

տրված՝

--

Հ.

դարձված (0.1)

Էւ

Վերադարձված է Հ

վերա-

9«( ) Ներդրում

16350

Վարկըտրվածէ

-Վ1--՛՞: Հւ.

15000

Բ 1560

Չի վերադարձված(0,04) ի

15000-

Օ

Ներդրում 95»

16350

գծանկար 12.3. Որոշումների ծառը ն յուրաքանչյուր ելքի հավանականությունը

ԳԼՈՒԽ

12. ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻ

ԸՆԴՈՒՆՈՒՄԸ

ԵՎ ԻՐԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

Այժճ անդրադառնանքՃ հանգույցին ն 1 կետին: Օգտվելով 2 ն 3 քառակուսիճերի սպասվելիք զուտ եկամուտներից` հաշվենք Ճ հանգույցի մաթեմատիկական սպասումը. Հ Է () 1766Ֆ: (19052»0,75) Հ (1350 2 0,23) Քանի որ աուդիտորական ստուգումն արժի 80ֆ ապա սպասվելիք զուտ 1686: եկամուտը կկազմի. ԱԷ (Ճ) Հ 1766 80 Եվ վերջում, քանի որ մնացել է 1 քառակուսին (արդյո՞ք բանկը պետք է օգտվի աուդիտորականֆիրմայի ծառայություններից), ն քանի որ մաթեմատիկականսպասումը կազմում է 1686Ֆ, ապա ջնջվում է այլընտրանքային երկրորդ ճյուղը |5, էջ 275-276|: Հ

-

12.3.

ՄՈԴԵԼԱՎՈՐՈՒՄԸ

Հ

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻ

ԸՆԴՈՒՆՄԱՆ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՈՒՄ

«Սոդել» հասկացությունն ունի բավականին լայն իմաստ: Ավելի հաճախակի այն պատկերացնում են որպես ինչ-որ բանի կրկնօրինակ: Այս դեպքում մոդելն իրական է, շոշափելի ն փոքրացված տեսքով ու պահպանված համամաւնություններով ներկայացնում է տվյալ խոշոր շինությունը (շենքը, կամուրջը, ինքնաթիռը, քաղաքատիպ ավանը ն այլն) կամ մեծացված տեսքով` փոքրագույն իրերն ու առարկաճերը (ատոմը, մոլեկուլը, նեյտրոնը ն այլն): Այն կոչվում է փորձատիպար/մակետ/ ն մտնում է ֆիզիկական մոդելների շարքը: Սլսկայն սովորաբար հարկ է լինում մոդելավորել ոչ միայն անշարժ կառուցվածքները, այլ նան այնպիսի գործընթացներ, որոնք բնորոշ են տնտեսությանը, քաղաքականությանը: Անշարժ փորձատիպարը չի արտացոլում ամենաէականը նրանում փոխազդեցության մեջ գտնվող մասերն ու տարրերը, իսկ շարժական փորձատիպարներիստեղծումը շատ բարդ է: Այստեղ է, որ օգնության են գալիս համադրական(աճալոգիական) ն մաթեմատիկական մոդելները: Եթե համադրական մոդելը հետազոտվող օբյեկտը ճերկայացնում է իրական օբյեկտի ներքին տեսքով առանց արտաքին տեսքի պահպանման /օրիճակ, ձեռնարկության կառավարման կազմակերպական կառուցվածքը ն ճրաճում գործող հրամանների սկալյար շղթան/, ապա մաթեմատիկականկամ սիմվոլիկ մոդելներում կիրառվում են տնտեսա-մաթեմատիկականսիմվոլներ` հետազոտվող օբյեկտը բնութագրելու նպատակով: Որոշումների ընդունման մոդելներն առաջին հերթին օգտագործվում են տնտեսական գործընթացների քանակական գնահատման ն վերլուծության համար: Դրանցկիրառմանհիմնական առավելությունը հաշվարկների առավել կատարյալ ն ճշգրիտ տեխնոլոգիաների կիրառումն է, ընդունվող որոշումների հիմնավորվածության աստիճանի բարձրացումը, ինչպես նան որոշումների ընդունման ժամկետների կրճատումը: Շատ հաճախ մոդելավորումը դրսնորվում է որպես ուսումնասիրվող երնույթճերի ու գործընթացների քանակական վերլուծության միակ հնարավոր տարբերակ, քանզի իրական կյանքում բնեղեն տեսքով փորձարկումները կա՛մ անհնար են, կա՛մ թանկ, կա՛մ էլ` ուղղակի տնտեսապես ոչ նպատակահարմար: Կառավարչական որոշումների ընդունման գործընթացում միավորվում են տնտեսությանկառավարմանինչպես տեսական, այնպես էլ գործնական խնդիրճերի լուծման տնտեսական ու ճաթեմատիկական կողմերը: Որոշումների ընդունումը բարդագույն գործընթաց է ոչ միայն դրա առանձինփուլերի, այլե, առաջին հերթին,

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

փուլերի ուղղակի ն միջնորդավորվածփոխկապակցվածություններիբովանդակության տեսանկյունից: Այդ փոխկապակցվածությունների արծարծումը,բնութագրումն ու ներկայացումը որոշումների ընդունման գործընթացիմոդելների կազմավորճձանհիմնական խնդիրներից են: Մոդելը պարզեցնում է մոդելավորվողգործընթացը, դարձնում ավելի մատչելի, սակայն երբեք չի կարող լիովին ընդգրկել իրականության բոլոր տարրերն ու կապերը: Որքան բարդ է տնտեսական իրավիճակը, այնքան մեծ է մոդելավորճան դերը: Այժմ ներկայացնենք որոշումների ընդունման առավել տարածվածմոդելների համառոտ բնութագրերը: Կազմակերպության հաջողության գրավականներից մեկը, ինչպես հայտնի է, նրա մրցակից կազմակերպությունների վարքագծի կանխորոշումն է: Եթե հնարավոր լիներ կանխատեսելմրցակցի հիմնական գործողությունները,ապա կազմակերպության աշխատանքի պլանավորումը կհեշտանար ն կդառնար ավելի արդյունավետ: Այս հիմնախնդրիլուծման համար կարող են կիրառվել մի շարք մոտեցումներ: Ամճենապարզըմրցակցի վարքագծի հետազոտությունն է, որը թույլ է տալիս համեմատաբար հեշտությամբ կանխորոշել նրա ռազմավարությունը, եթե, իհարկե, առկա է անհրաժեշտ ճշգրիտ տեղեկատվություն:Սակայն մրցակից կազմակերպությունը հաճախ փորձում է խուսափել ակնհայտ, «ծեծված» որոշում ընդունելուց, որի դեպքում գրեթե անհնար է կռահել մրցակցի վարքագիծը: Այստեղ է, որ օգնության է հասնում խաղերի տեսությունը, որի նպատակն է կանխատեսել ե վերլուծել նմանատիպ կամ տարբեր շահեր հետապնդող մրցակից կազմակերպությունների հարաբերությունները: Խաղերի տեսությունը կիրառվում է բարդ տնտեսական համակարգերում կառավարչական կարնորագույնորոշումներ ընդունելու նպատակով: Այդուհանդերձ, վերջին տարիներին խաղերի տեսությունը չի կիրառվում այն հաճախականությամբ,ինչ որ նախկինում: Դա բացատրվում է այն հանգամանքով, որ իրավիճակներն այնքան բարդ են նե արագ փոփոխվող, որ գրեթե անհնար է դարձել մրցակիցների պատասխանքայլերի կանխատեսումը: Կառավարման գիտության մեջ հերթերի տեսության կամ օպտիմալ սպասարկման մոդելին ներկայումս մեծ ուշադրություն է հատկացվում: Հերթերի տեսության կիրառմամբ լուծված խնդիրներից են՝ ինքնաթիռներիվայրէջքը, ավտոմեքենաների տեղաբաշխումը ավտոկանգառում, լուսարձակի ազդանշանների հերթականությունը, կինոֆիլմերի ցուցադրումը, զբոսաշրջիկների մաքսային զննումը ն այլն: Վերթերի հիմնական հատկանիշներից է սպասարկվող օբյեկտների անկանոն մուտքը: Օրինակ, սուպերճարկետում գնորդների հերթերը դրամարկղերիմոտ կարող են առաջանալ կա՛ձճգնորդների մեծ թվի միաժամանակ մոտեցման, կա՛մ էլ մի քանի գնորդներիմոտեցման դեպքում, որոնք գնում են մեծաքանակապրանքներ: Ենթադրենք` խանութի մենեջերը ցանկանում է պարզել, թե որքան է տնելու գնորդի սպասարկումը: Դրա հաճար պահանջվում է տեղեկատվություն` բաշխման երկու շարքերի վերաբերյալ. առաջինը պետք է բնութագրի գնորդներիքանակը, իսկ երկրորդը՝ մեկ գնորդի սպասարկման միջին տնողությունը: Այդ տվյալները ունենալու դեպքում մաթեմատիկականճանապարհով հնարավոր է գտնել մեկ գնորդի սպասման միջին տեողությունը, հերթերի ենթադրվող երկարությունը օրվա ու շաբաթվա տարբեր ժամերին ն այլն: Վերթերի տեսությունը հնարավորություն է տալիս նան որոշել, թե որչափով կնվազեն սպասումների մեծությունները, եթե խանութում տեղաբաշխվենլրացուցիչ դրամարկղեր: Այս դեպքում ծագում է օպտիմումի հիմնահարցը՝ որքան դրամարկղեր են անհրաժեշտ խանութին: Որքան շատ, այնքան մեծ են դրանց տեղադրման ե այդ

ԳԼՈՒԽ

12. ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ՈՐՈՇՈՒՍՆԵՐԻ

ԸՆԴՈՒՆՈՒՄԸ

ԵՎ ԻՐԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

շահագործման ծախսերը: Մեծ թվով դրամարկղերի առկայության դեպքում դրանց մի մասը կմատճվի պարապության, իսկ դրամարկղերի պակասը կառաջացնի հերթեր ն խաճութը կկորցնի հաճախորդներ: Այդ պատճառով սկզբունքային խնդիր է սպասարկման լրացուցիչ աղբյուրների (դրաձարկղերի թվի ավելացում) ն անորակ սպասարկման հետնանքով առաջացած կորուստների (հաճախորդների կորուստ) ծախսերիմիջն հավասարակշռվածությանհաստատումը:Անկախմրցակցող հոսքերի ն մրցակցության առարկա հանդիսացող միջոցների կոնկրետ բովանդակությունից՝ հերթագոյացման գործընթացներիուսումնասիրությամբ զբաղվում է օպտիմալ սպասարկման մճոդելըկամ հերթերի տեսությունը: Տնտեսական իրավիճակների անընդհատփոփոխությունների հետնանքով արդյունաբերական ձեռնարկությունները պարտավոր են վերանայել պաշարների (հումքի ե պատրաստի արտադրանքի)պահպանման ն կառավարմճանքաղաքականությունը: Պաշարների կառավարմճանմոդելներն օգտագործվում են ռեսուրսների, դրանց քանակի տեղաբաշխման ժամանակի, ինչպես ճան պահեստներում պատրաստի արտադրանքի զանգվածի որոշման համար: Պաշարների կառավարման մճոդելի հիմնական ճպատակն է պաշարների կուտակումից առաջացող բացասական հետնանքները ճվազագույնի հասցնելը, ինչը միննույն ժամանակ հնարավորություն կընձեռի ազատել զգալի քանակությամբ շրջանառու միջոցներ ն կնպաստի ռեսուրսճերի արդյունավետ օգտագործմանը: Եթե տվյալ ձեռնարկությունն ունի ապրանքային պաշարներ, ապա դրանցում առարկայացվածկապիտալը փաստորեն սառեցվում է, ինչը չօգտագործվող ն, ճույնիսկ, կորած արժեք է՝ չվճարված տոկոսների կամ ներդրումճերի չօգտագործված հճարավորությունների տեսքով: Բացի այդ, պաշարների պահպանմանհամար անհրաժեշտ է ստեղծել համապատասխանպայմաններ, առանձնացնել որոշակի տարածք, վարձատրել պաշարների կառավարումն իրականացնող անձնակազմին, ապահովագրելպաշարները նայլն: Այս տեսանկյունից, թվում է, թե ցանկացած ձեռնարկության նպատակը պետք է լինի հնարավորին չափով քիչ պաշարների ստեղծումն ու պահպանումը: Սակայն չպետք է մոռացության ձճատնելմի կարնոր հանգամանք նես. ապրանքի նկատմամբ եղած պահանջարկը անորոշ գործոն է, ն որքան ցածր է պաշարների ճակարդակը, այնքան մճեծ է հավանականությունը, որ կառաջանա ապրանքների պակասուրդ: Իսկ վերջինիս առաջացումն ինքնըստինքյան ձեռնարկության որոշակի վնասների առաջացման հավանական աղբյուր է կա՛մ արտադրությանոլորտում, կա՛մ էլ` կապված հաճախորդներիկորստի հետ: Այդպիսով, պաշարի չափը ե պատվիրման պահը որոշվում են համապատասխան ընդհանուր ծախսերիֆունկցիայի նվազագույն արժեքով, ներառյալ բոլոր այն ծախսերը, որոնք պայմանավորված են ավելցուկային պաշարով կամ պակասի հետ կապված կորուստներով |4, էջ 41-42|: 12.4.

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻ

ԻՐԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

Հիմնախնդրի լուծման գործընթացը չի ավարտվում այլընտրանքի ըճտրությամբ: Դրա արդյունավետ լուծման կամ առկա հնարավորություններից օգուտներ քաղելու ճպատակով անհրաժեշտ է վերահսկողություն իրականացնել որոշման իրագործման ճկատմամբ: Կազմակերպության յուրաքանչյուր կառուցվածքային ստորաբաժանումում անհրաժեշտ է առանձնացնել վերահսկողության ենթակա որո16-

մենեջմենթ

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

:

շումները, սահմանել դրանց կատարմանընթացքում շեղումների վերաբերյալ ահազանգման ձեր, ինչպես նան համապատասխան միջոցառումների իրականացման կարգը: Բարդ բազմանպատակային կառավարչական որոշումների ընդունման դեպքում նպատակահարմարէ կազմել ընդունվածորոշման իրագործմանկազմակերպական պլան /պլան-գրաֆիկ, նպատակային ծրագիր, օպերատիվ ծրագիր նայլն/: Այսպիսի պլաններ կազմելիս հիմնական նպատակները սովորաբար տրոհվում են ենթանպատակներիե խնդիրների՝ կազմակերպության որոշակի խմբերի, օղակների կամ առանձին աշխատողներիկատարման համար: Հայտնի է, որ ընդունված որոշումների ճնշող մեծամասնությունըչի կարող ապահովել արդյունավետ կառավարում` առանց հստակ գործող հետադարձ կապի մեխանիզմի, առանց վերահսկողության:Վերջինիս շնորհիվ է, որ տնտեսական գործունեության նպատակները փոփոխվում են, հստակեցվում, նույնիսկ ամճբողջությամբ փոփոխության ենթարկվում` հաշվի առնելով ընդունված որոշումների կատարման մասին ստացվածլրացուցիչ տեղեկատվությունը: Վերահսկողությունը, պլանային ցուցանիշներից փաստացիների շեղումների ստուգումը իրականացնելուց բացի, ունի նան մեկ այլ կարեոր նպատակ` այդ շեղումների պատճառների բացահայտումը: Այլ կերպ ասած` վերահսկողության գործընթացըոչ միայն բացահայտում է ծագող հակասություններն ու անհամապատասխանությունները, այլե կատարում է ցուցանիշների ու պայմանների կրկնակի վերլուծություն, որոնցից կախվածեն վերջնականարդյունքները: Այսպիսով, կառավարչական որոշումների արդյունավետությունն ու գործունակությունըմեծ մասամբ կախվածեն վերահսկողության իրականացմանարդյունավետությունից, իսկ վերջինիս արդյունքները թույլ են տալիս հետագայում բարելավել կառավարչական որոշումների որակն ու ողջ կառավարվողհամակարգիգործունեությունը |4,էջ 187: Ինչպես հիմնավորում է տեսությունն ու վկայում պրակտիկան, որոշումների արդյունավետ իրագործմանհավանականությունը նկատելիորեն մեծանում է, երբ դրան մասնակցածմարդիկ անշահախնդրորեններդնում են իրենց անձնական լուման կամ հավատում են իրենց կատարածաշխատանքին: Այդ պատճառովորոշման իրագործման լավագույն տարբերակներից մեկը կառավարչական կարեորագույն որոշումների ընդունման գործընթացում աշխատողների մասնակցության աստիճանի բարձրացումն է: Անհրաժեշտ է նշել այն հանգամանքը, որ, փաստորեն,գրեթե բոլոր դեպքերում ընդունված որոշումները զերծ չեն լինում բացասական հետեանքներից: Ինչպես նշում է կառավարման մասնագետ Ռոբերտ Կացը, ձեռնարկությանը վերաբերող յուրաքանչյուր որոշում կամ ընտրություն միշտ ունենում է բացասական հետնանքներ նրա ինչ-որ մասերի վրա |5, էջ 9-10): Ահա թե ինչու է անհրաժեշտ կազմակերպությունը մշտապես դիտարկելհամակարգայինմոտեցմանտեսանկյունից ե հաշվի առնել կառավարչական որոշման հնարավոր հետնեանքներըկազմակերպության բոլոր մասերի համար: Օրինակ, այնպիսի հանրահայտ կազմակերպություններ, ինչպիսիք են «Հյուլեթ Փակկարդ» ե «Դելտա էյրլայնզ» ֆիրմաները, որոշեցին հրաժարվել աշխատողներին հեռացնելու պրակտիկայից:Նույնիսկ տնտեսական անկման, վաճառահանման ծավալի ե շահույթի նկատելի նվազման պայմաններում, կազմակերպության բարոյական ոգին ե ներքին կուլտուրան ամրապնդելու նպատակով, երաշխավորվեց բոլոր աշխատողների զբաղվածությունը: Թեն այսպիսի որոշումն ուղեկցվում էր լրացուցիչ ծախսերով (օրինակ, աշխատավարձի վճարումներով), այնուհանդերձ, այդ կազմակերպություններըանվերապահորենհամոզ242

ԳԼՈՒԽ

12. ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻ

ԸՆԴՈՒՆՈՒՄԸ

ԵՎ ԻՐԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ված էին, որ հեռանկարում ավելի շատ բան կկորցնեն, եթե աշխատանքից հեռացումներով վնաս հասցնեն կազմակերպությանբարոյական ճորմերին| 6, էջ 13 ): Այսպիսով, փոխզիջման հիմնադրույթնայս պարագայում օգտագործվում է այն առուճով, որ ղեկավարի ընդունած այլընտրանքը կարող է ունենալ նկատելի թերություններ: Ինչպես վկայում է կառավարճանպրակտիկան, ղեկավարը պարտավոր է ոչ միայն ընդունել որոշումներ, այլ նան կազմակերպել ն ապահովել դրանց կատարումը: Այն ամենը, ինչ կապված է ընդունված որոշման կատարման կազմակերպման ն վերահսկողության հետ, ըստ էության, հանգում է կառավարմանկազճակերպման հարցերին ն, մասնավորապես` կառավարչական ճերգործության արդյունավետ կիրառմանը:Սակայն կան պահեր, որոնք անհրաժեշտ է հաշվի առնել դեռնս որոշումների ընդունման նախնականփուլում: Դրանք են. 1. ճիշտ ընտրել (նշանակել) կատարողներին, այսինքն` ընդհանուր խնդիրը ճշգրիտ բաժանել մասնավոր խնդիրների, քանի որ, ըստ էության, վերին օղակի որոշման ընդունումը հանգում է ստորին մակարդակներիմասնավոր խնդիրների լուծմանը: Այս պարագայում խոսքը տվյալ հիմնախնդրի վերաբերյալ առավելագույն տեղեկատվություն ունեցող անձանց նշանակման կամ կազմակերպականլիազորությունների փոխանցմանմասին է: 2. Որոշումը ճիշտ հասցնել կատարողներին, այսինքն` ընտրել որոշման ձնակերպճանառավել նպատակահարմարձն (հրաճան՝ գրավոր կամ բանավոր, կարգադրություն, միջոցառումների պլան, տեխնոլոգիական քարտ, հրահանգներ ն այլն) ն որոշումն այնպես շարադրել, որ կատարողն աճմիջապես գիտակցի հիմնախնդիրնու պարզ տեսնիչնպատակը: Յ. Դրդել կատարողին ընդհանուր խնդիրներից բխող մասնավոր խնդիրների հիմնովին լուծմանն այն հաշվով, որ կատարողը գիտակցի ընդունվող որոշման անհրաժեշտությունն ու հավաստիությունը: 4. Կատարողի մեջ զարգացնել նախաձեռնողականություն՝նրան հանձնելով հաճապատասխանկազմակերպական լիազորություններ ն հնարավորության սահմաններում նվազեցնել բծախնդիրվերահսկողությունը: 5. Ստեղծել վերահսկողության ն անձնական պատասխանատվության գործուն համակարգ, անհրաժեշտության դեպքում մեծացնել կառավարչական կարնորագույն որոշումների ընդունման գործընթացում աշխատողների անմիջական ճասնակցության աստիճանը: Որոշումների ընդունման պատասխանատվությունը ղեկավարի գործունեության անքակտելի մասն է: ԱՄՆ-ի ճախկին նախագահ Հարրի Տրումենը կառավաըմբռրության գործունեության նկատմամբ իր վերջռական պատասխանատվության նումն արտահայտել է հանրահայտ աւույթով. «Այլես հնարավոր չէ պատասխաՇատվությունը գցել ուրիշի վրա» է3, էջ 18): Որոշումների արդյունավետ տարբերակների ձնավորճձաանն հնարավոր հետնանքների գնահատման համար որպես հիմնական տեղեկատվություն են ծառայում. իրավիճակի զարգացման դինամիկայի վերաբերյալ եղած տեղեկությունները, -

պրտադրության(աշխատանքի) զարգացման միտումների իմացությունը, համակարգիընդհանուր ճպատակների ն խնդիրներիիմացությունը: Ղեկավարին առաջադրվող պահանջներն են.

-.

-.

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Օգտագործել ստացված տեղեկատվությունը առանձնացնելով հիմնախնդրին առնչվողները, հստակորեն ձնակերպել լրացուցիչ տեղեկությունների ստացման առաջադրանքները: 2. Վամակարգվածվերլուծության ենթարկել իրավիճակը, առանձնացնել ն ձնավորել հիմնախնդիրները,դրանց վրա ազդող ներքին ն արտաքին գործոնները: Յ. Կատարել ճիշտ նպատակադրում ն ընդունել որոշում, ընդհանուր ճպատակը տրոհել առանձինենթանպատակների,հստակձենակերպելպահանջները, ընդհանուր ն մասնավորսահմանափակումները: 4. Անսխալ կատարել ն կազմակերպել որոշումների պատրաստման ն ընդունման գործընթացները,դրանք կոորդինացնել, առավելագույն չափով օգտագործել տարբեր պրոֆիլի մասնագետներիփորձն ու գիտելիքները, կոլեկտիվ մտածողությունը,ինչպես նան բացահայտել ընդհանուր ն մասնավոր նպատակներիմիջն եղած հակասությունները: 5. Արդյունավետորեն օգտագործել գիտական նվաճումներն ու առաջավոր փորձը, զգալ նորն ու օգտակարը, հեռանկարայիննպատակներիձեռք բերման փուլում գնահատել դժվարություններն ու օբյեկտիվ անհնարինությունները, հաշվի առնել ն օգտագործել մարդկանց տրամադրվածությունը, ընդհանուր սոցիալ-քաղաքական, ֆինանսատնտեսական ն կազմակերպատեխնիկականիրավիճակները,ինչպես նան բարելավել կազմակերպության հոգեբանական մթնոլորտը ն կերպարը(իմիջը): Ընդունված որոշումների իրագործմանկատարելագործմանընթացքում գոյություն ունի մի հիմնախնդիր,որը կառավարմանգիտության մեջ անվանվել է կարգադրությունների ապաանձնավորում կամ կարգադրությունների օբյեկտիվացում: Սոցիոլոգիայի ն հոգեբանության զարգացման ժամանակակիցմակարդակիպայմաններում ոչ ոք չի կասկածում,որ ենթականպետք է առաջադրանքը կատարի ոչ միայն այն պատճառով, որ չի ցանկանում թողնել անկարգապահ ու անիրազեկ աշխատողի տպավորություն, այլն այն համոզմամբ, որ անհրաժեշտ է գործել ստացված հանձնարարությանըհամապատասխա, քանի որ գործողությանայլ եղանակ տվյալ պարագայում անտեղի է: Հենց այս հանգամանքն էլ կոչվել է կարգադրությունների ապաանձնավորում Լ հիմնվում է այն փաստարկի վրա, որ ենթակայի ստացածկարգադրությունըօբյեկտիվ իրավիճակիտրամաբանականհետնանքն է: Օբյեկտիվ կարգադրություններիկիրառումը ենթականերիխմբում վերացնում է խմբայինհոգեբանականդիմադրողականությունը,ուժեղացնում կոլեկտիվի համախմբվածությունը: Ինչպես վկայում է փորձը, այնտեղ, որտեղ որոշումների ընդունման գործընթացն ու ղեկավարի արհեստավարժ պատրաստվածության բարձր մակարդակը օրգանապես փոխկապակցվածեն, ինքնըստինքյան ստեղծվում է բարենպաստ սոցիալական ն բարոյական մթնոլորտ: Այլ կերպ ասած, եթե ղեկավարն ու ենթակաները լավ գիտեն իրենց իրավունքներնու պարտականությունները,որոշումների իրագործումը կրում է միասնական ն նպատակային բնույթ, ապա հաջողությամբ լուծվում են թե՛ սոցիալական ն թե՛ տնտեսականխնդիրները: Այսպիսով, կառավարչական որոշումների ընդունման ն իրագործմանգործընթացը կառավարման համակարգի բաղկացուցիչ տարրերից է, ն այդ բարդ գործընթացին քաջատեղյակ լինելը ղեկավարին թույլ է տալիս ճիշտ կազմակերպել կառավարչական աշխատանքը, ֆունկցիոնալ ստորաբաժանումների, համապատասխան խմբերի ն անհատներիգործունեությունը: 1.

ԳԼՈՒԽ

12. ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ՅԱՐՑԵՐ

ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻ

ԵՎ

ԸՆԴՈՒՆՈՒՄԸ

ԵՎ ԻՐԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

1.

Բնութագրել կառավարչական որոշման էությունն նշանակությունը:

2.

ՄեկնաբանելՀ.

Մինցբերգի կողմից առանձնացված ղեկավարի հիմնական դերերը:

3.

Ինչպե՞սեն դասակարգվում կառավարչականորոշումները:

4.

Պարզաբանել ծրագրավորված ն չծրագրավորվածորոշումների էությունը:

5.

Լուսաբանել դատողությունների վրա հիմնված որոշումների ընդունման եղանակները:

6.

Բնութագրել ռացիոնալ որոշման ընդունմանհիմնականփուլերը: Ի՞նչ է նշանակում «հիմնախնդրի ախտորոշում»:

7. 8. 9.

ու

սոցիալ-տնտեսական չորս

Ինչպե՞սէ կատարվում այլընտրանքայինտարբերակներիգնահատումը: Բնութագրել «որոշումների ծառի» էությունը:

10.

Բնութագրել տնտեսամաթեմատիկականմոդելավորման դերը կառավարչական որոշումների ընդունման գործընթացում:

11.

Ինչպե՞սէ կազմակերպվում կառավարչական որոշումների իրագործումը:

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ

Խնդիր

ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Ֆիզիկական անձը ցանկանում է կատարել ներդրումներ: Նա ունի հնարավոր գործողությունների2 առավել նպատակահարմարտարբերակներ. կամ ձեռք բերել որնէ կազմակերպության բաժնետոմսեր, կամ գումարը ներդնել բանկում ավանդի տեսքով: Ներդրման համար նախատեսվածգումարը կազմում է 2 մլն դրամ: Բանկային ավանդի դիմաց վճարվող տոկոսը տարեկան 1296: Մեկ տարով գումարը ավանդադրելուց հետո անձը կարող է ակնկալել որոշակի եկամուտ: Առավել բարձր եկամուտ նա կարող է ստանալ հասարակ բաժնետոմսեր ձեռք բերելու դեպքում, սակայն, ինչպես վկայում են կանխատեսումները, կազմակերպության կողմից շահաբաժինների վճարման հավանականությունը կազմում է 4096, իսկ ակնկալվող շահաբաժնի չափը՝ ներդրվածգումարի 30942-ը: Ո՞ր տարբերակն է առավել ձեռնտու: Խնդիրը լուծել որոշումների ծառի օգնությամբ: »

»

Խնդիր

դրամ վարկստանալու Գործարարը դիմել է առնտրային բանկին` 4.000.000 նպատակով: Բանկը կարող է պահանջվող գումարը տրամադրել որպես վարկ տարեկան 3646 տոկոսադրույքով՝ անշարժ գույքի գրավադրման դեպքում, կամ վարկավորել տարեկան 24:26 տոկոսադրույքով պետական կարճաժամկետ պարտատոմսերի գրավադրման դեպքում: Ինչպես վկայում են բանկային վիճակագրական տվյալները, առաջին դեպքում մեծ է հաճախորդներիկողմից վարկի ուշացման կամ հետ չվերադարձման հավանականությունը (5096), իսկ երկրորդ դեպքում նույն ցուցանիշը 3502 է: Ո՞ր տոկոսադրույքովէ առավել ձեռնտու վարկավորել: Խնդիրը լուծել եկամուտների աղյուսակի ն որոշումների ծառիօգնությամբ: `

Խնդիր

ԱՍՆ «ՇիՅտօ ԽՈՅՁՅոհտէճո»բանկի մասնագետները կազմել են կառավարչական որոշումների իրագործմանժամանակ իրագործողներինկատմամբ մենեջերի ունեցած վարքագծիմոդել: Ելնելով մեր իրականությունից, ձնավորված սոցիալ-մշակութային գործոններից ու մտածողությանստերեոտիպերից,ինչպես նան կառավարչականորոշումների ձենավորված պրակտիկայից, մեկնաբանել յուրաքանչյուր իրավիճակնառանձինառանձին: ռ»

Համաձա՞յն եք արդյոք այն մտքին, թե մենեջերի մարդասիրականվերաբերմունքը աշխատողների նկատմամբ պետք է գերակշռի աշխատանքի նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքին:

12. ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ԳԼՈՒԽ

ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻ

ԸՆԴՈՒՆՈՒՄԸ

ԵՎ ԻՐԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

Ցանկալի՞ է արդյոք, որ աշխատակիցների հետ բարիդրացիականհարաբերությունները ունենան «եղբայրական» մակարդակ: Ի՞նչ եք կարծում, մենեջերի՝ մարդկանց դուր գալու ձգտումը (ամբոխահաճությունը) ե ինքնահաստատումըինչպիսի՞հարաբերակցության մեջ պետք է գտնվեն: Ձի՞շտ է արդյոք այն դրույքը, որ չպետք է սեփականշահերի համար օգտագործել աշխատողներին, այլ պետք է աջակցել նրանց` լուծելու իրենց խնդիրները` դրանով իսկ նպաստելով սեփական շահերի նե նպատակների իրականացմանը: Արդյունավետ մենեջերը 2096-ով է կախված արտաքին ազդեցություններից, մնացած 8046-ով նա տիրապետում է իրավիճակին: Օպտիմա՞լ է արդյոք վերոհիշյալ հարաբերակցությունը: Համաձա՞յնեք արդյոք, որ վարչական իշխանության կիրառումը ծայրահեղորեն անցանկալի է: Արդյո՞ք մարդասիրականէ հետնյալ դրույթը. պետք է ձգտել «ցանկացած գնով» կատարել ստանձնած պարտավորությունները, ընդհուպ՝ ոչ իրազեկ ն անկարգապահ աշխատակիցներինաշխատանքիցազատելը:

»

»

»

»

»

»

Աշխատողի կատարած աշխատանքից անբավարարվածությունը պետք է խիստ ակնառու չլինի: Վամաձա՞յնեք այդ դրույթին |7):

»

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1.

Է. Բոռոն Ւճոտօո.

՛Լհտ

ԽռոճցտոոմՕ6ՕՏօո

Խռլմոց ՔՈօՇ6ՏՏ. 3"

64. Թօտէօո-

Էլօսցհէօո

ԽԱՂո, 1987 Է/., Մ6տՕ, 1992 ճՃՃԵՇ6ք7Է/., ՃօրօՄքո Փ. ՕՇոՕՑԵԼ ոլ61լ6իՀԱ6էոո. ԿՕԼ 2, (ՎՏԽ-(օՈ« ՇՅմՑուծ 3. ԽՇոՏ յ). Տէտո. Տեոսանոց ՇՐՑՅԱԿԾ/ ԵՏՏ, 1975) 4. Սահակյան Մ., Բեկնազարյան Ն., ԴակոբյանՀ.. Քերոբյան Խ. Տնտեսության վերլուծության մաթեմատիկականեղանակները:ՀՀ ԳԱՍ «Գիտություն» հրատարակչություն, Ե., 2001 Լ. ԽԿՅէշ. Մճոճցօոծոէ օք էհտ ՛Լ1օէո|Էուտոքոտտ. 5. ԲօԵղ Էոց|Տսօօմ ՇՈՒՏ, Կ.Ս.ՔոՏուՇՔ2.

ԻՂ6Շ»Օչւ հ,

ՒԼ

Ծրրօօ Է/., ԸՂՏոՇՓֆոո»Է. Խ161օրել 7. ՊՈՈԽ.քՇԵՅուծք.Շօոո

6.

ոք

քօաւճաք. Խ/., ԷՕւարք,

ԳԼՈՒԽ ՀՀ

ՂՅ

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՆՐԱՅԻՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

13.1.

ՎԱՆՐԱՅԻՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ էՈՒԹՅՈՒՆԸ, ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԸ

ԵՎ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

կառավարմանհամակարգը ներառում է պետականկառավարման ն Հանրային

տեղական ինքնակառավարմանմարմինները,ինչպես նան հասարակական-քաղաքական կազմակերպություններնու զանգվածայինլրատվությանմիջոցները: ՀՀ-ում հանրային կառավարմանհամակարգը հիմնականում համապատասխանում է ազատական տնտեսական հարաբերություններին ե քաղաքակիրթ աշխարհում ընդունված չափանիշներին(գծանկար 13.1): Ակնհայտէ, որ հանրային կառավարումը իր բովանդակությամբավելի լայն ու տարողունակ է, քան պետականկառավարումը ե բնորոշ է հասուն քաղաքացիական հասարակությանը: Քաղաքացիական հասարակության էության վերաբերյալ գոյություն ունեն տարբեր մեկնաբանություններ, սակայն դրանցում առանձնանում է գլխավորը՝ օրինականությունը, օրենքի գերակայությունը, արդարությունը, մարդու իրավունքների պաշտպանությունը,որոնք դեռես 24711 դարում կարնորել են անգլիացի փիլիսոփաներն ն քաղաքական մտածողները|, էջ 311-312 Քաղաքացիական հասարակությունը բնորոշվում է որպես հատուկ միավորումներում ե ինստիտուտներում կազմակերպված սոցիալական խմբերի ամբողջություն, որի գլխավոր նպատակն է ոչ միայն ուշադրությամբ հետնել պետությանգործողություններին,որպեսգի նա մնա օրինականության ե սահմանադրականշրջանակներում, այլե օրենքի սահմաններում ձեռնարկել բոլոր անհրաժեշտ միջոցառումներըպետականմարմիններինօրինականությանդաշտ վերադարձնելու համար |2, էջ 409: Արդի պայմաններում քաղաքացիական հասարակությունը իրավական ժողովրդավարականպետության կայացման, զարգացման ն պետականկառավարմանարդյունավետության բարձրացման կարնորագույն նախադրյալն է: Յուրաքանչյուր ժողովրդավարականերկրում բնակչությունը ն նրա շահերը ներկայացնողհասարակական-քաղաքականկազմակերպությունները ընդհանուր, հավասար ուղղակի ընտրականիրավունքի հիման վրա գաղտնի քվեարկությամբ ձեավորում են պետականիշխանության ու տեղական ինքնակառավարմանմարմիններըն վերահսկում դրանց գործունեությունը:

ԳԼՈՒԽ

13.

27 ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆՀԱՆՐԱՅԻՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

Պետական կառավարումը, որ այլ կերպ ճան անվանվում է «վարչական կառավարուճ», ճերառում է համազգային, նահանգային /մարզային/, տեղական /քաղաքային, գյուղական/ գործադիր իշխանությունների, օրենսդիր մարմիններիու նրանց կողմից ստեղծվող հանձնաժողովների ն այլ ստորաբաժանումների, դատական մարմիններիգործունեությունը |3, էջ 25-26): Տնտեսության պետականկառավարումը ի սկզբանե ն մշտապես՝կազմելէ վարչական կամ պետական կառավարման կարնորագույն ոլորտներից մեկը, որի օբյեկտը երկրի ն նրա առանձին տարածաշրջաններիտնտեսությունն է իր բազմաթիվ ն բազմաբնույթ ճյուղերով ու կազմակերպություններով, հորիզոնականն ուղղահայաց

սոցիալ-տնտեսականհարաբերություններով: ՀՀ

Սահմանադրություն

-Է-

Չանրապետական կառավարման մարմիններ

ՀՀ

Ազգային Ժողով

ՀՀ

նախագահ

Դատական իշխանություն նավանհգ

կառավարություն

ՀՀ

ԴՀ

ՀՀ------.

կենտրոնական

ե | |ճյուղային նախաՏարածքային կառաւլլարձան ենթակառուցւլածքների րարություններն խարարություններ ն գերատեսչուգերատեսչուգործունեությունը համակարգող թյուններ թյուններ նախարար

Ֆունկցիոնալ նա-

'

Տարածքայինկառավարմա

|

մարմիններ

Ւ

Մարզպետներն

ՀՈՈՈՀՅ

,

Յ

Շ

Յ ՅԾ Տ Թ

5Ի ՅՅ

Տեղական ինքնակառավարմանմարմիններ

յ

Ք

ՅԱԲ՝

ՅՅ

Յ

'

աայհՒ

Համայնքի ավագանի

լ

Հ. ծԾ ՅՅ -` ՅՏ. ՀՏ

Տնտեսավարող կազմակերպություններ

`

`

Տնային տնտեսություններ,բնակչություն Գծանկար

13. Լ

հանրային կառավարման համակարգը

ժթ

Տպ

Համայնքի ղեկավար

|

-

ւ.-

Շ.Յ

' ի

ՅՅՀ

՞-

մարզպետարաններ

'

՛

ի

՛

Զ

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Հայտնի են տնտեսության պետական կառավարման երեք դասական հիմնադրույթներ` ազատական շուկայական, կենտրոնացված կամ վարչահրամայական, պետականորեն կարգավորվող ազատական-շուկայական: Դրանցից առաջինը ն ամենահինը բնորոշ է սեփականության բազմաձնության /մասնավոր, պետական/ հիմքի վրա ազատ զարգացող շուկայական տնտեսությանը, որի հիմնական կարգավորիչը տնտեսականմրցակցությունն է, ավելի շատ արտադրանք քողարկելու ն իրացնելու, դրա շնորհիվ առավելագույն շահույթ ստանալու ձգտումը: Դրանց ազդեցությամբ փոխվում է արտադրության աճի տեմպը, ձնավորվում են գները, արտադրանքի որակը, դրա նկատմամբ առաջարկը ն պահանջարկը: Տնտեսության զարգացման շուկայական եղանակը սկզբնավորվել է ապրանքայինարտադրության ձնավորմանը զուգընթաց: Այդ եղանակի պայմաններում ազատորեն գործում են տնտեսական օրենքները, տեղի է ունենում տնտեսական զարգացման ինքնակարգավորում: Ըստ երկրորդ հիմնադրույթի՝ արտադրուբյան միջոցները կենտրոնացվում են է հիմնականում մի սեփակաճռատիրոջպ̀ետության ձեռքում, որն էլ սահմանում տնտեսական համակարգը կազմող բոլոր կազմակերպությունների ու ճյուղերի համար պլանային առաջադրանքներ, որոնց կատարումը ոչ միայն պարտադիր է, այլն դրանով է գճահատվում արտադրական կոլեկտիվների գործունեուբյունը: Առաջադրանքների հետ մեկտեղ, արտադրողներին հատկացվում են հաճձապատասխան ռեսուրսներ` սարքավորումներ, մեքենաներ, հումք, նյութեր, վառելիք, էներգիա, աշխատողների համար անհրաժեշտ աշխատավարձի ֆոնդ, այսինքն` այն ամենը, ինչ անհրաժեշտ է արտադրական գործունեություն իրականացնելու համար: Միաժամանակ նախատեսվում է, թե ո՛ր սպառողն է գնելու թողարկվածարտադրանքը: Այդպիսով լուծվում է ճան արտադրանքի իրացման խնդիրը: Նկարագրվող եղանակի պայմաններում մեծածախ գները, ծառայուբյունների սակագները, աշխատավարձի չափերը կենտրոնացված կարգով սահմանվում են պետության կողմից ն կարող են փոփոխվել միայն ճրա կողմից: Այսպիսով, վարչահրամայական տնտեսությանը բնորոշ առանձճնահատկությունը տնտեսական ազատության սահձանափակումն է, տճտեսական օրենքների ազատ գործողության արգելակումը: Այդ պայմաններում արդյունավետ չի գործում անհատի ն կոլեկտիվի նյութական շահադրդվածությանսկզբունքը, որը տնտեսուբյան զարգացման հիմնական ազդակն է: Տնտեսավարման այդ եղանակի ավելի քան 70-ամյա փորձն ապացուցեց դրա անարդյունավետությունը ն շուկայական տնտեսությամբ փոխարինելու անհրաժեշտությունը: Իր հերթին, շուկայական տնտեսությունը, իր վրա կրելով տնտեսական ճգնաժամերի ավերիչ ու հուժկու ազդեցությունը, օրինակ ունենալով կենտրոնացվածկառավարվող վարչահրամայական տնտեսակարգը, ենթարկվել է փոփոխությունների, ն այդպիսով ձնավորվել է երրորդ պետականորեն մասամբ կարգավորվող շուկայական տնտեսավարման

եղանակը: Եթե առաջին հիմնադրույքի տեսականհիմունքները գիտականորենմշակվել են դասական տնտեսագիտությանճերկայացուցիչների /Ա.Սմիբք,Դ.Ռիկարդո/կողմից, ապա կարգավորվող շուկայական տնտեսության հիմնադրույթներըհիմնավորվել են անգլիացի տնտեսագետ Ջ.Քեյնսի ն ճրա հետնորդների աշխատություններում: Այս եղանակը ճերկայումս դարձել է տիրապետող: Դրա տնտեսական հիմքը, բնականաբար, բազմաձն սեփականությունն է, որին բնորոշ է տնտեսական ազատությունը: Սակայն այն արդեն բացարձակ չէ, անցել են «լեսե ֆեղի» /«'Յ:Տ55652 1816», ֆրանսերեն արտահայտություն է, նշանակում է՝ թող գործեն/ ժամանակները:

ԳԼՈՒԽ

13.

27 ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆԴԱՆՐԱՅԻՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

Պետությունը բոլոր սեփականատերերին, բոլոր արտադրանքթողարկողներին մատուցողներին ճերկայացնում է նրանց տնտեսական ազատությունը չսահմանափակող պահանջներ,որոնք, սակայն, վարչահրամայական բնույթ չունեն: Դրանք տնտեսական լծակներ են, որոնցով պետությունը ներգործում է երկրի տնտեսական ու սոցիալական զարգացման ընթացքի վրա, դրանց տալիս անհրաժեշտուղղություն: Շատ պատկերավոր է ներկայացրել պետության կարգավորիչ դերը Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր, ամերիկյանպրոֆեսոր Վ. Լեոնտնը: Նա երկրի տնտեսություէ ծովում գտնվող առագաստանավիհետ: «Որպեսզի գործերը լավ նը համեմատում ընթանան,- նկատում է պրոֆեսորը,- անհրաժետ է քամի, դա շահադրդրվածությունն է: Ղեկը`՝պետական կարգավորումը: Ամերիկյանտնտեսությունը թույլ ղեկ ունի: Չի կարելի անել այնպես, ինչպես Ռեյգանն էր ասում բարձրացրեք առագաստները, թող դրանք քամով լցվեն, ն գնացեք խցիկը կոկտեյլ խմելու: Այդպես առագաստաճավը մեզ կարող է հասցնել քարաժայռերին ն ջարդուփշուր անել»: Երբ քամին չի լցնում առագաստները, այդ դեպքում ղեկն էլ չի օգնում: «Ինձ թվում է,- շարունակում է Վ.Լեոնտնը,- որ ավելի ճիշտ են վարվում ճապոնացիները:Նրանց մոտ, իհարկե, առկա է մասնավոր նախաձեռնությունը,բայց ն պետությունը մեծ դեր է խաղում լավագույն ուղղությամբ ազդելով տնտեսության զարգացմանվրա» |4, էջ 15): Անշուշտ, ակճերն է, որ քամին առագաստներըչլցնելու տարբերակը, այսինքն` նյութական շահադրդվածության սկզբունքը լիարժեք չգործելը, բնորոշ է վարչահրամայական տնտեսությանը: Իսկ նախընտրելինշուկայական տնտեսությունն է, որը զուգակցվում է անհրաժեշտ չափով պետականկարգավորմամբ: Պետությունը, իր կոչմանը հավատարիմ, չպարտավոր է հոգալ երկրի բնակչության ապրելակերպի, նրա զբաղվածության ապահովման, սոցիալական զարգացման ոլորտների` առողջապահության, կրթության, մշակույթի վիճակի մասին, աճրապնդել պաշտպանունակությունը, կազմակերպել դրամաշրջանառությունը, բանկային ն ֆինանսական գործունեությունը, երաշխավորելձեռնարկատիրության ազատությունը, ուղղություն տալ տնտեսական ու սոցիալական զարգացմանը: Այս խնդիրներիլուծման նպատակով պետությունն օգտագործում է տնտեսական լծակների համակարգը: չօՎ դարի սկզբին, հազարամյակներիպատմություն ունեցող պետությանառաքելությունը դրսնորվում է հետնյալ հինգ ներքին գլխավոր գործառույթներիիրակաԱԼ ծառայություն

նացմամբ. -

-

-.

-.

-.

հասարակական ն տնտեսական կյանքի համար անհրաժեշտ օրենսդրական դաշտի ստեղծում, քաղաքական իրադրության կայունության ն մակրոտնտեսական արդյունավետ հավասարակշռվածությանապահովում, սոցիալական ապահովության ն ենթակառուցվածքայինոլորտներում ներդրումների իրագործում, հասարակության անաշխատունակն բարձր տարիքի անդամների սոցիալական պաշտպաճություն, շրջակա միջավայրի պաշտպանություն |, էջ 4):

Նշված գործառույթները հատուկ կամ որոշակի բնույք ունեն ն կենսագործվում պետականկառավարման համակարգիմիջոցով, որը ներառում է օրենսդիր, գործադիր ն դատական իշխանությունները, իսկ նրանց լիազորությունները սահմանվում ն տարանջատվում են յուրաքանչյուր երկրի սահմանադրությամբ ու օրենքնեեն

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

րով: Հատկապես իրավաբանականգրականության մեջ գոյություն ունեն պետության գործառույթների տարբերչափանիշներով զանազան դասակարգումներ |2, էջ 173-18Ո: Սույն դասագրքում կարնորվում են ներքին ն տնտեսական ու սոցիալական ուղղվածությանգործառույթները: Վերը թվարկվածհատուկ կամ կոնկրետ գործառույթներն իրագործվումեն պետական կառավարմանչորս հիմնական գործառույթներիմիջոցով: Դրանցից առաջինը նաատակադրմանգործառույթնէ, որի կենսագործման շնորհիվ երկրի ներքին ն արտաքին միջավայրերի իրավիճակային վերլուծության, միջին Ժամկետայինու երկարաժամկետկանխատեսումայինհաշվարկների հիման վրա մշակվում է պետության տնտեսական ու սոցիալական զարգացմանհամալիր ռազմամարությունը: Երկրորդ գործառույթը(/ազմակերպումն է, որի հիմնականբովանդակությունը երկրի տնտեսության ու սոցիալական ոլորտի կառավարմանկազմակերպականկառուցվածքիձնավորումն է, լիազորությունների փոխանցումըկառավարմանմակարդակների միջն, կառավարման մարմիններիպատասխանատվությանշրջանակների սահմանումը, նրանց գործունեությանհամակարգումը: Շահադրդման գործառույթըչափազանց կարնոր նշանակություն ունի հատկապես ազատական տնտեսական հարաբերությունների պայմաններում, քանի որ այն կոչված է ոչ միայն ստեղծել նյութական ու բարոյական խթանման դաշտ, կառավարողների ն կառավարվողներիպահանջմունքներիբավարարմանհնարավորություններ, այլ ձնավորել տնտեսական լծակներ` տնտեսավարողսուբյեկտների գործառույթները կանոնակարգելու համար: Այդպիսի լծակներ են սեփականությունը, շահույթը, աշխատավարձը, շահաբաժինները,հարկային ն մաքսային դրույքաչափերը ն այլն: Վերահսկողության գործառույթըմիջոց է ապահովելու երկրի ընտրվածռազմավարության իրագործումը,ինչպես նան պետականգույքի արդյունավետ օգտա-

գործումը: 13.2.

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՄԱՊԵՏԱԿԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՊԵՏԱԿԱՆ

ՄԱՐՄԻՆՆԵՐԻ

ՄԱՐՄԻՆՆԵՐԸ

ԿԱԶՄԸ,

ԵՎ ՆՐԱՆՑ

ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԸ

ՎՀ տնտեսության պետական կառավարման բովանդակության ն ուղղվածության առումով սկզբունքային նշանակություն ունի Սահմանադրության 8-րդ հոդվածը, ըստ որի՝ «Հայաստանի կՀանրապետությունումճանաչվում ն պաշտպանվում է սեփականության իրավունքը: Սեփականատերըիր հայեցողությամբ տիրապետում, օգտագործում ն տնօրինում է իրեն պատկանող գույքը... Պետությունը երաշխավորում է սեփականության բոլոր ձների ազատ զարգացումը ն հավասար իրավական պաշտպանությունը, տնտեսական գործունեության ազատությունը, ազատ տնտեսական մրցակցությունը» |6, էջ 9-10|լ: Սահմանադրությամբ ամրագրված այս դրույթը նշանակում է, որ ՀՀ-ում տնտեսության պետական կառավարումը ստեղծված իրավական դաշտում իրագործվում է գերազանցապես տնտեսական մեթոդներով, ինչը բնութագրական է ժողովրդավարական երկրների համար: Տնտեսության հանրային կառավարման մարմինները, ըստ ՀՀ Սահմանադրությամբ վերապահվածլիազորությունների,բաժանվումեն երեք խմբի՝ համապետական, տարածքայինկառավարմանն տեղական ինքնակառավարման:

ԳԼՈՒԽ

13.

17 ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆԴՀԱՆՐԱՅԻՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

Տնտեսության համապետականկառավարման օբյեկտը մակրոտնտեսությունն

է, դրանում դրսնորվող տնտեսականու սոցիալական հարաբերությունները: Կառա-

վարման սուբյեկտը պետական իշխանության մարմիններն են Դրանք երկրի բարձրագույն օրենսդիր, գործադիր ն դատական իշխանություններն են, որոնց բնականոն գործունեությունը, ըստ ՀՀ Սահմանադրության 49-րդ հոդվածի, ապահովում է ՀՀ ճախագահը՝ որպես պետության, այդ թվում՝ գործադիր իշխանության ղեկավար: ՀայաստանիՀանրապետությունում օրենսդիր իշխանությունն իրականացնում է Ազգային ժողովը, գործադիրը` ՀՀ կառավարությունը, իսկ դատական իշխանությունները ներկայացնում են դատարանները/այդ թվում տնտեսական/: 77 նախագահը նշանակում ն ազատում է վարչապետին, կառավարության անդամներին, դատական իշխանության ղեկավար պաշտոնատարանձանց: Ազգային ժողովի ընդունած օրենքները հրապարակվում ն գործադրվում են միայն ՀՀ ճախագահի ստորագրելուց հետո: ՀՀ նախագահը սահմանում է կառավարության կառուցվածքը, գործունեության կարգը, հրավիրում ն վարում է կառավարության նիստերը (նրա հանձնարարությամբկառավարությաննիստ իրավասու է հրավիրել ն վարել նան վարչապետը), վավերացնում նրա որոշումները: Ազգային ժողովը ընդունում է օրենքներ, ստեղծում տնտեսավարմանհամար անհրաժեշտ օրենսդրական դաշտ, կառավարության ներկայացմամբ հաստատում երկրի պետական բյուջեն, վարչատարածքայինբաժանումը, ՀՀ նախագահիառաջարկությամբ ճշանակում ՀՀ կենտրոնական բանկի ճախագահ ն տեղակալ, Ազգային ժողովի վերահսկիչ պալատինախագահ:Միաժամանակ,Ազգային ժողովը վերահսկողություն է իրականացնում պետականբյուջեիկատարման, օտարերկրյա պետություններից ն միջազգային կազմակերպություններից ստացված փոխառությունների ու վարկերի օգտագործման, պետական գույքի մասնավորեցման ծրագրերի իրագործմաննկատմամբ: Իր օրենսդրական գործառույթներնիրականացնելու համար բարձրագույն օրենսդիր մարմինը ստեղծում է վեց մշտական հանձճաժողովներ, անհրաժեշտության դեպքում ժամանակավոր հանձնաժողովներ, որոնք քննարկում են օրենքների նախագծերըն եզրակացություններ ներկայացնում Ազգային ժողով:

Մշտականհանձնաժողովներնեն. արտաքին հարաբերությունների, գիտության, կրթության, մշակույթի ն երիտասարդությանհարցերի, պաշտպանության,ազգային անվտանգության ն ներքին գործերի, սոցիալական, առողջապահությանն բնության պաշտպանությանհարցերի, պետական-իրավականհարցերի, ֆինանսավարկային, բյուջետային ն տնտեսականհարցերի: Ազգային ժողովը ձնավորում է վերահսկիչ պալատը: Այն ֆինանսատնտեսական աուդիտ իրականացնող կազմակերպություն է, որի միջոցով իրագործվում է բարձրագույն օրենսդիր մարմնի վերահսկիչ գործառույթը արդեն նշված բնագավառների նկատմամբ, որոնց վերաբերյալ վերահսկիչ պալատը եզրակացություն է ներկայացնում Ազգային ժողով: Կառավարությունը որպես գործադիրիշխանությանբարձրագույն մարմին,կառավարում է պետականսեփականությունը, իրականացնում ֆինանսատնտեսական, վարկային, հարկային միասնական պետական քաղաքականություն, Ազգային ժոէ ներկայացնում պետական բյուջեի նախագիծը,ապահովում ղովի հաստատմանն հաստատվածբյուջեի կատարումը, բարձրագույն օրենսդիր մարմնի հավանությանն -.

-.

-.

-.

-.

-.

`

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

գործունեության ծրագիրը, իրագործումէ պետականքաղաքականություն գիտության, կրթության, մշակույթի, առողջապահության, սոցիալական ապահովության, բնության պահպանության ն այլ բնագավառներում |6, էջ 69-70): Կառավարությունը կազմված է վարչապետից ն նախարարներից, իսկ իր գործառույթներն իրագործվում են ֆունկցիոնալ ն ճյուղային նախարարությունների ու գերատեսչությունների ճիջոցով: է ներկայացնում իր

13.3.

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՖՈՒՆԿՑԻՈՆԱԼ

ՄԱՐՄԻՆՆԵՐԸ

ԵՎ ՆՐԱՆՑ

ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԸ

Ֆունկցիոնալ են կոչվում կառավարման այն մարմինները /նախարարություն, գերատեսչություն/, որոնց գործունեությանօբյեկտը տնտեսության բոլոր ոլորտների ն ճյուղերի համար ընդհանուր տնտեսական հարաբերություններն են կամ միջճյուղային հիմնահարցերը ն կոչված են իրագործելու միջճյուղային բնույթի կարնորագույն գործառույթներ: Գործադիրիշխանության համակարգում այդպիսի մարմիններ են ֆինանսների ն էկոնոմիկայի, պետականեկամուտների, առետրի ն տնտեսական զարգացման, սոցիալական ապահովության, պետական գույքի կառավարման նախարարությունները, ՎՀ ազգային վիճակագրականծառայությունը: Դրանցից յուրաքանչյուրը կենսագործում է միայն իրեն վերապահվածյուրօրինակ գործառույթներ` ՀՀ օրենսդրությամբ ն կառավարության հաստատած կանոնադրությամբ սահմանված լիազորություններիշրջանակներում: Մասնավորապես, 77 ֆինանաների ն էկոնոմիկայի նախարարության հիմնաեն. կան մակրոտնտեսականքաղաքականության, այդ թվում` տնտեսության պետական կարգավորման սկզբունքների, երկրի սոցիալ-տնտեսականզարգացման ռազմավարության` ճյուղային ն տարածքային հատվածներով մշակումն ու իրագործումը, հարկաբյուջետային քաղաքականության մշակումը ն իրականացումը, այդ թվում` հարկային, մաքսային, բյուջեի ընթացիկ ծախսայինքաղաքականության իրագործումը, բյուջետային գործընթացի կազմակերպումը ն հաստատված պետական բյուջեի կատարման, պետական ն համայնքներիբյուջեների դրամարկղայինսպասարկման ապահովումը, աուդիտի, հաշվապահականհաշվառման ն ֆինանսական հաշվետվությունների մեթոդաբանությանմշակումն ու ներդրումը, ՎՎ կենտրոնականբանկի հետ համատեղ՝ արժութային կարգավորման քաղաքականության մշակումը ն արժութային վերահսկողության իրականացումը, ապահովագրական ն խաղատնային գործունեության պետական կարգավորման միջոցառումների իրականացումը /լիցենզավորումը ն վերահսկողությունը/, վճարահաշվային համակարգի կազմակերպումը ն ֆինանսական վերահսկողությունը, կազմակերպությունների,բանկերիկանոնադրականհիմնադրամում պետական մասնակցության հաշվառումը ն արդյունքների գնահատումը, պետական սեփականություն հանդիսացող թանկարժեք քարերի ն մետաղների պահուստների կառավարումը, միջազգային ֆինանսականհամագործակցությանապահովումը:

Գործառույթներն -.

-.

Հ.

-.

-.

ՀՅ

Հ

-.

-.

ԳԼՈՒԽ

13.

33 ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆԴԱՆՐԱՅԻՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

Այսպիսով, Ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության` որպես տնտեսության կառավարճանֆունկցիոնալ մարմնի, կարնորագույն ընդհանուր գործառույթը հանրապետության տնտեսության ն ֆինանսների կառավարումն է: Պետական եկամուտների նախարարությունը ն Կառավարությանն առընթեր մաքսային պետականկոմիտեն, Ֆինանսների ն էկոնոմիկայինախարարությանհետ հաճատեղ, մասնակցում են հարկաբյուջետային ն մաքսային քաղաքականության մշակմանը ն ապահովում դրա իրագործումը:ՀՀ պետականբյուջեի եկամուտների տնտեսական անվտանգության ապահովման նպատակով կատարման ն Հ. ձեռնարկում են օրենսդրությամբ նախատեսվածմիջոցառումներ: Առնետրին տնտեսական զարգացման նախարարությունը մշակում ն իրագործում է ձեռնարկատիրության զարգացման, ներդրումային միջավայրի բարելավման, տնտեսականկապերի ակտիվացման քաղաքականություն: Սոցիալական ապահովության նախարարությունը ձշակում ն իրականացնումէ հասարակության բարձր տասոցիալականքաղաքականությունը, մձասնավորապես՝ ն րիքի անդամձների անաշխատունակների՝կենսաթոշակով ն նպաստներովապահովումը, ձեռնարկում է միջոցառումներ բնակչության արդյունավետ զբաղվածության ապահովման, գործազուրկներիհաշվառման, նրանց նպաստավորման, վերաորակավորման ն աշխատանքի տեղավորման, ընտանիքի, կանանց ն երեխաների հիմնահարցերի լուծման քաղաքականության մշակման ն իրագործման,ճիայնակ տարեց քաղաքացիների խնամքի կազմակերպման, փախստականներիսոցիալ-տնտեսական վիճակի բարելավմանն ուղղված ծրագրերի իրականացման, աշխատանքային իրավահարաբերությունների կարգավորման ն աշխատանքի պայմանների օգնության համակարգպետականփորձաքննությանիրականացման, հումանիտար ման համար: Բնակչության սոցիալական պաշտպանվածությանհամակարգի մշակումը ն իրագործումը,որ այդ նախարարության գործառույթնէ, սահմանադրականպահանջ է. «Յուրաքանչյուր քաղաքացի ունի ծերության, հաշմանդամության, հիվանդության, կերակրողինկորցնելու, գործազրկությանն օրենքով նախատեսվածայլ դեպքերում սոցիալական ապահովության իրավունք» |6, էջ 23): Դետակայնգույքի կառավարման նախարարության գործառույթներնեն` պետական գույքի մասնավորեցման մեթոդաբանության մշակումը ն ծրագրավորումը, ապապետականացմանգործընթացիկազմակերպումը, այդ թվում` գույքի գնահատումը, աճուրդների, մրցույթների կազմակերպումը,մասնավորեցմանգործարքների /սեփականության իրավունքի փոխանցում նոր սեփականատիրոջը/ կնքումը, դրանց կատարմանվերահսկումը: Բոլոր ֆունկցիոնալ նախարարությունները ղեկավարվում են նախարարների կողմից` միանձնյա կառավարման սկզբունքով: Միաժամանակ, նախարարություններում ստեղծվում է կոլեգիա որպես նախարարին առընթեր խորհրդատվական /շտաբային/ մարմին, որի անհատականկազմը հաստատում է ՀՀ վարչապետը: Սովորաբար կոլեգիայի կազմի մեջ մտնում են նախարարը, փոխնախարարները,ճախարարության ապարատի կառուցվածքայինստորաբաժանումների ն համակարգի կազմակերպություններիղեկավարներ, մասնագետներ: Կոլեգիայում քննարկվում ն որոշումներ են ընդունվում նախարարությանգործունեությանն առնչվող կարնոր հիմնահարցերի վերաբերյալ: Կոլեգիայի որոշումները կենսագործվումեն նախարարի հրամաններով: Բացի կոլեգիայից, նախարարություններում կարող են ստեղծվել նան գիտամեթոդականխորհուրդներ, որոնք նույնպես շտաբային մարմիններ են, որտեղ քննարկ.

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

վում են ռազմավարական, գիտական, մեթոդաբանական հիմնախնդիրներ, առաջարկվում դրանց լուծումները, որոնք նախարարությանղեկավարության համար ունեն երաշխավորություններիբնույթ: Նախարարություններիգործառույթներիիրագործմանհամար նրանց ղեկավարության ն շտաբային մարմինների հետ մեկտեղ ստեղծվում են գծային ն ֆունկցիոնալ ստորաբաժանումներ, որոնք կազմում են համակարգի կառավարման կազմա-

կերպականկառուցվածքը: Գծային են այն կառուցվածքային ստորաբաժանումները, որոնք անմիջականորեն իրագործումեն նախարարությանհիմնական գործառույթները: Այդպիսիք են, օրինակ, ֆինանսների նախարարությանհամակարգում գործող բյուջետային ծախսերի ծրագրավորման,պետական եկամուտներիքաղաքականության, բյուջետային գործընթացի կառավարման ստորաբաժանումները: Ֆունկցիոնալ ստորաբաժանումներն ունեն խորհրդատվական-մեթոդաբանական կամ սպասարկող բնույթ: Ըստ այդմ, դրանք բաժանվում են երկու խմբի՝ զուտ ֆունկցիոնալ ն ֆունկցիոնալ-սպասարկող, թեն նման բաժանումը հարաբերականբնույթ ունի, քանի որ որոշ ստորաբաժանումներ (կադրերի ն հատուկ բաժիններ, աշխատակազմ ն այլն) կարող են կատարել թե՛ խորհրդատվական,թե՛ սպասարկման գործառույթներ:Առաջինխմբին են դասվում կոլեգիան, գիտամեթոդական խորհուրդը, խորհրդականների ինստիտուտը: Ֆունկցիոնալ-սպասարկող ստորաբաժանումներ են գործերի կառավարչությունը, նախարարի աշխատակազմը: Այդպիսի ստորաբաժանումներ գործում են գրեթե բոլոր ֆունկցիոնալ նախարարություններում: Որպես օրինակ, գծանկար 13.2-ում ներկայացվում է ՀՀ ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության կառուցվածքը՝ ըստ գծային ն ֆունկցիոնալ ստորաբաժանումների: Նախարարությունների գործունեությունը ն լիազորությունների փոխանցումը կառուցվածքային ստորաբաժանումներին ու դրանց պատասխանատվությանսահմանումը կանոնակարգվում են կանոնադրությամբ, որը հաստատվում է ՀՀ վարչապետի որոշմամբ: 77 ազգային վիճակագրական ձառայությունըմշակում է ն իրականացնում վիճակագրական հաշվետվությունների մեթոդաբանությունը, հավաքում, ընդհանրացնում, կուտակում, պահպանում ն տրամադրում /հրապարակում/հանրապետության սոցիալ-տնտեսական վիճակի վերաբերյալ տեղեկատվությունը, իրագործում վիճակագրական ուսումնասիրություններ ու վերլուծություններ ն դրանց արդյունքները ներկայացնում իշխանության բարձրագույն մարմիններին, որոնք կարնոր կառավարչական որոշումների ընդունման հիմք են ծառայում: Տնտեսության կառավարման յուրօրինակ ֆունկցիոնալ մարմին է 77 //ենտրոնական բանկը,որի գործունեությունը կարգավորվում է «ՎՀ կենտրոնական բանկի մասին» ՀՀ օրենքով |7, էջ 52-72|: Իր խնդիրներն իրագործելիս Կենտրոնական բանկն անկախ է ՎՀ պետական մարմիններից, հատկապես գործադիր իշխանությունից, ինչը հնարավորություն է ընձեռում պետական բյուջեի վիճակից անկախ վարել հաշվեկշռված դրամավարկային քաղաքականություն չխաթարելով դրամի գնողունակությունը ն չստեղծելով սղաճի նախադրյալներ: Կենտրոնական բանկը, ինչպես ամրագրված է վերը նշված օրենքում, լիազորված է իրականացնելու հետնյալ գործառույթները. թողարկել ՀՀ արժույթը /դրամը/, կազմակերպել ն կարգավորել դրամաշրջա-.

-.

նառությունը, ապահովել հանրապետությունում գների կայունությունը, մշակել ն իրականացնել դրամավարկայինքաղաքականության ծրագրերը,

13. 37 ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆՀԱՆՐԱՅԻՆ

ԳԼՈՒԽ

-

-

-.

-

-.

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

ստեղծել անհրաժեշտ պայմաններ ՀՀ բանկային համակարգի կայունության, իրացվելիության, վճարունակության ն բնականոն գոծունեության համար, իրականացնել կառավարության բանկային սպասարկումը, լինել նրա ֆինանսական գործակալըն խորհրդատուն, սահմանել արտարժութայինգործառնություններիիրականացման, արտարժույթի նկատմամբ հայկական դրաձի փոխարժեքի որոշման կարգը, ընդունել այդ ոլորտը կարգավորող որոշումներ, լիցենզավորել առնտրային բանկերը, կարգավորել ն վերահսկել դրանց գործունեությունը, տիրապետել, օգտագործել ն տնօրինել ՅՅ միջազգային պահուստները /արտարժույթ, դրանով արտահայտվածմուրհակներ, թանկարժեք մետաղներ, միջազգային ֆինանսական կազմակերպությունների պարտատոմսեր ն այլն):

Նախարար

Կոլեգիա

Փոխնախարարներ

.

»

.

»

»

»

գծային ստորաբաժանումներ տեսչություն (գլխաԱպահովագրական վոր վարչություն Արտաքինպետականպարտքիկառավարմանվարչություն Բյուջետայինգործընթացի գլխավոր վարչություն կառավարման Գործառնականվարչություն Կապիտալծախսերիվարչություն Ներքին պետականպարտքիկառավարման վարչություն Պետականբյուջեի նկատմամբ պարտավորություններիսպասարկման

վարչություն

»

»

»

Պետականմասնակցության կառավարմանվարչություն Վիճակախաղերին խադայինգործի կարգավորմանվարչություն Տեղականգանձապետական բաժանճունքներիգործունեության կոորդինացմանն ներքին աուդիտի

վարչություն

»

Ֆինանսականշուկայի զարգացման Լ. արժութայինկարգավորման

Ֆունըցիոնայ ստորաբաժանումներ ֆունկցիոնալ ստորաբաժանումներ Արտաքինվարկերիհաշվին իրականացվող ծախսերիֆինանսականծրագրավորմանն դրանց կատարմանընթացքիմոնիտորինգիվարչություն Իրավաբանական գլխավոր վարչություն Բյուջետայինծախսերիընթացիկծրագրավորման վարչություն Բյուջետայինծախսերիֆինանսական ծրագրավորմանգլխավորվարչություն » տեխնոլոգիաների գլխավոր Համակարգչային վարչություն . Վաշվապահական հաշվառմանն. աուդիտի մեթոդաբանության գլխավորվարչություն 5. ն գանձապետական ՀՎաշվետվությունների համակարգի մեթոդաբանության վարչություն » Մակրոտնտեսական վերլուծությունների վարչություն . Տնտեսականծրագրերիգլխավորվարչություն » Ֆինանսականվերահսկողությանգլխավոր վարչություն Բ. Ֆունկցիոնալ- սպասարկողստորաբաժանումներ Նախարարիաշխատակազմ Գործերիկառավարչություն Ա. Զուտ »

.5 .

» »

վարչություն

(վարչություն)

"

»

գծանկար

13.2.

մենեջմենթ

Դ

ֆինանսների

ն

Կադրերի վարչություն Վատուկբաժին

էկոնոմիկայի նախարարությանկազմակերպական կառուցվածքը

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ՀՀ ԿԲ կառավարմանբարձրագույն մարմինը Կենտրոնականբանկի խորհուրդն է, որի անդամներին հինգ տարի ժամանակով նշանակում է ՎՀ նախագահը: ԿԲ խորհուրդը հաստատում է բանկի կանոնադրությունը, ՀՎ դրամավարկայինքաղաքականության ծրագիրը, ընդունում է նորմատիվ ակտեր Կենտրոնական բանկի գործու-

նեության ոլորտների ն գործառույթներիիրագործմանվերաբերյալ: ՀՀ ԿԲ նախագահը ն նրա տեղակալը, յոթ տարի ժամկետով, նշանակվում են ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից՝ ՀՎ նախագահի առաջարկությամբ: ՀՀ ԿԲ կառավարմանկազմակերպականկառուցվածքըներկայացվում է գծանկար 13.3-ում:

Խորհուրդ Վերստուգիչ խումբ

Նախագահ

կ

Նախագահի տեղակալ

Նախագահի,նախագահի

Դրամավարկայինքաղաքականության դեպարտամենտ

տեղակալի. խորհրդի աշխատակազմ

Ֆինանսական գործառնությունների դեպարտամենտ Բանկային վերահսկողության

դեպարտամենտ

էմիսիոն գործառնությունների ն դրամականպահուստների վարչություն

վարչություն Իրավաբանական

Տեղեկատվության ն տեխնիկականմիջոցների պաշտպանությանվարչություն 13.3.

ՀԴ

Վաշվապահականհաշվառման վարչություն

Գործերիկառավարչություն

Մակրոտնտեսականն բանկային հետազոտություններիկենտրոն

ցծանկար

Հաշվարկների ն բանկային տեխնոլոգիաներիզարգացման դեպարտամենտ

ԱնձնակազմիկառավարմանԼ. արտաքին կապերի վարչություն

կենտրոնականբանկի կառավարմանկազմակերպական կառուցվածքը

Ո

ԳԼՈՒԽ

13.

33 ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆԴԱՆՐԱՅԻՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

`Հ ԿԲ վերստուգիչ խումբը կազմավորում է Կենտրոնականբանկի խորհուրդը: Այն վերահսկողություն է իրականացնում ՀՀ ԿԲ ստորաբաժանումների գործունեության նկատմամբ, վերստուգում ն վավերացնում է Կենտրոնական բանկի ֆինանսական հաշվետվությունը:

13.4.

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՃՅՈՒՂԱՅԻՆ

ՄԱՐՄԻՆՆԵՐԸ

ԵՎ ՆՐԱՆՑ

ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԸ

ճյուղային են համարվում կառավարձան այն մարմինները, որոնց օբյեկտը տնտեսության առանձին ճյուղերը ն ոլորտներն են, դրանց արտադրատնտեսական գործունեության կարգավորումը: ճյուղը, ինչպես արդեն նշվել է, հիմնականում միննույն բնույթի /արդյունաբերական, գյուղատնտեսական ն այլն/ արտադրանք կամ ամբողջությունն է: ծառայություններ թողարկող կազմճմակերպությունների ճյուղային կառավարմանկարնոր յուրահատկությունն այն է, որ ճյուղը կազմող առանձին կազմակերպությունները ինքնուրույն տնտեսավարող սուբյեկտներ են, ուստի ճյուղային կառավարման մարմինը` նախարարությունը կամ գերատեսչությունը, չի կարող ուղղակի, անձիջական ներգործությունունենալ համակարգի կազմակերպությունների գործունեության ծրագրավորման ու կազձճակերպմանվրա: Նրանք, որ մեծ մասամբ գործում են մասնավորկամ խառը, առանձին դեպքերում՝ պետական սեփականության հիմքի վրա, ինքնուրույնաբար մշակում ն իրականացնում են իրենց տնտեսական ռազմավարությունը, ձնավորում կառավարման կազմակերպական կառուցվածքը, ընտրում կադրեր, վարձատրում նրանց, գտնում գործընկերներ, համագործակցումնրանց հետ ն այլն: Սակայն, այնուհանդերձ, գոյություն ունեն հիմնախնդիրներ, որոնք ընդհանուր են այս կամ այն ճյուղի բոլոր կազմակերպությունների համար ն կարող են լուծվել միայն ամբողջ համակարգի մասշտաբով: Այդպիսի հիմնախնդիրների լուծման ն ճյուղի կազմակերպությունների գործունեության համակարգման կարնորությունը պայմանավորում է ճյուղային կառավարմանճարմինների անհրաժեշտությունը ն նրանց համար ընդհանուր հետնյալ գործառույթները. -.

-

-.

-.

-.

կազձմակերպություններիարտադրատնտեսականգործունեությաննանհրաժեշտ օրենսդրական ն նորմատիվային դաշտի ստեղծման ու կատարելագործմանհամար աշխատանքների ծավալումը, յուրաքանչյուր ճյուղի համար առանձնահատուկ տնտեսական, գիտատեխնիկական ու բարեփոխումների ռազմավարության մշակումը ն կենսագործումը, հաճակարգի կազճակերպությունների համար արտաքին տնտեսական կապերի հաստատճան, ներդրումների ներգրավման նպաստավոր պայմանՇերի ստեղծումը,

անհրաժեշտության դեպքում ճյուղին բնորոշ ու լիցենզավորճան ենթակա գործունեությանտեսակներով զբաղվելու համար կազմակերպություններին ն անհատ ձեռներեցներին լիցենզիաների տրամադրումը, պետական պատվերի տեղաբաշխման ն կատարման ապահովումը,

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

-.

ճյուղի համար առավել կարեորագույնհիմնահարցերի,գիտատեխնիկական մշակումների, մասնագետ կադրերի պատրաստմանն վերապատրաստման կազմակերպումը,

արտադրանքի ն ծառայություններիիրացման շուկաներ գրավելու, սարքավորումների, հումքի, վառելիքի գնման համար նպաստավոր պայմանների, ազատ մրցակցային միջավայրի ստեղծումը, գնային ե սակագնային քաղաքականության մշակմանն ու գործադրմանըօժանդակելը ե այլն:

Ներկայումս Հայաստանի Հանրապետությունում գործում հետեյալ ճյուղային մարմինները`նախարարությունները. -.

են

կառավարման

գյուղատնտեսության,

տրանսպորտին կապի, քաղաքաշինության, էներգետիկայի, կրթության ն գիտության, առողջապահության, մշակույթի, երիտասարդության հարցերի ն սպորտի, բնապահպանության: Առանձին ճյուղերում կառավարման մարմիններիընդհանուր գործառույթները լրացվում են առանձնահատուկ իրավասություններով. օրինակ, գյուղատնտեսության նախարարությունը զբաղվում է ոռոգման նպատակով ջրաշինարարական աշխատանքների, հողօգտագործմանարդյունավետության բարձրացմանմիջոցառումների, գյուղատնտեսական տեխնիկայի, պարարտանյութերի,սերմացուի ներկրման ու վաճառքի կազմակերպմամբ,կրթության ն գիտության նախարարությունը՝ կրթական ծրագրերի բովանդակային կարգավորմամբ, դպրոցական դասագրքերի նախապատրաստման ու հրատարակությանխնդիրներով: ճյուղային կառավարման ոլորտում տիրապետող միտումն այն է, որ կրճատվում են զուտ արտադրական-ճյուղային գործառույթները,աճում ընդհանուր բնույթի գործառութային նշանակության իրավասությունները ե, դրա շնորհիվ, ճյուղային նախարարությունները վերածվում են ճյուղային-գործառութային նախարարությունների |8, էջ 24): Այդ երնեույթըկառավարմանգործառույթներիապակենտրոնացման արդյունք է: Վարչահրամայականտնտեսակարգիպայմաններում կազմակերպությունները զրկված էին տնտեսական ինքնուրույնությունից, կառավարվում էին կենտրոնացվածկարգով, իսկ կառավարչական գործունեությունը՝հիմնական ն անգամ հատուկ գործառույթները,իրականացնում էին ճյուղային նախարարությունները: Շուկայական տնտեսության պայմաններում կառավարման լիազորությունները օրենսդրորեն փոխանցվում են տնտեսավարող սուբյեկտներին: ճյուղային ե ֆունկցիոնալ նախարարություններիկառավարմանկազմակերպական կառուցվածքներիձեավորման սկզբունքները հիմնականում ընդհանուր են ն գրեթե չեն տարբերվում: էական տարբերությունը թերես այն է, որ գծային ստորաբաժանումները հանդես են գալիս որպես ենթաճյուղային /օրինակ, ըստ արդյունաբերության, գյուղատնտեսության, տրանսպորտիենթաճյուղերի/ կամ ըստ գործունեության ոլորտների /ներքին ե արտաքին շուկաների կարգավորման, փոքր ն միջին գործարարությանզարգացման,գիտատեխնոլոգիական նա ե յլն/` յուրաքանչյուր ճյուղային նախարարությանըյուրահատուկ ծառայություններ: -.

-.

-.

-.

-.

-.

-.

13. 337 ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆՉԱՆՐԱՅԻՆ

Գ( ՈՒԽ

13.5.

ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ

ԿՍՈՍՎԱՐՄԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

`ՎայաստանիՎանրապետությունում տարածքայինկառավարումը իրականացվում է կառավարմանմարզային մարճինների միջոցով: Ըստ ՀՀ Սահմանադրության, հանրապետության վարչատարածքային միավորներն են ճարզերը ն համայնքները: Յուրաքանչյուր ճարզ կազմված է քաղաքային ն գյուղական համայնքներից: ՀՀ 10 մարզերն են՝ Արարատի, Արագածոտնի,Արձավիրի,Շիրակի, Լոռու, Գեղարքունիքի, Սյունիքի, Տավուշի, Կոտայքի ն Վայոց ձորի: 41 Սահմանադրությամբ, Երնան քաղաքը նույնպես ունի ձարզի կարգավիճակ: Ըստ գործող օրենսդրության, մարզերում իրականացվում է պետականկառավարում, այսինքն՝ կառավարմանմարզային մարմինները մարզերում իրագործում են կառավարության տարածքայինքաղաքականությունը, համակարգում գործադիր իշխանության մարմինների տարածքային

ծառայությունների գործունեությունը: Մարզում պետական կառավարումը իրագործում է մարզպետը` ձճարզպետարանի միջոցով, որը ֆինանսավորվում է պետական բյուջեից: Մարզպետներին նշանակում ն ազատում է Կառավարությունը, իսկ Երեանի քաղաքապետին,վարչապետի ներկայացմամբ`ՀՀ նախագահը: Մարզպետը նշանակում է մարզպետի տեղակալ /41 տարածքային կառավարման նախարարի համաձայնությամբ/ ն ձնավորում ձարզպետարանի կառուցվածքայինստորաբաժանումները/գծանկար13.4/: ՄԱՐԶՊԵՏ

Մարզպետի

աշխատակազմ

Մարզպետի տեղակալ

Ֆինանսատնտե-

սական վարչություն

Տեղական ինքնակառավարման մարմինների ն հանրապետության գործադիր մարմինների տարածքայինծառայու-

թյունների գործունեության

համակարգման

Մարզպետարանի քարտուղար

Ընդհանուր բաժին

վարչություն

աաա

պանության վարչություն Քաղաքաշինության վարչություն

ի ժին սպշրտի Մշակույթի

ե

Տրանարաին

Կադրերի բաժին ճանապարհաշինության վարչությո

Առողջապահությանն սոցիալական ապահովման վարչություն Կրթության վարչություն

Լրատվության բաժին

Վարչատնտեսական բաժին

Իրավաբանականբաժին Դաշվապահություն գծանկար

13.4.

Տարածքային կառավարման կազմակերպականկառուցվածքը

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Տարածքային կառավարումըՀՀ-ում իրականացվումէ 44 նախագահի«Հայաստանի Վանրապետության մարզերում պետական կառավարման մասին» 1997 թ. մայիսի 6-ի հրամանագրի պահանջներով, ըստ որի՝ մարզպետըմարզի տարածքում կառավարության տարածքային քաղաքականությունն իրականացնում է հետնյալ բնագավառներում` ֆինանսներ, քաղաքաշինություն, բնակարանային ն կոմունալ տնտեսություն, տրանսպորտ ն ճանապարհաշինություն, գյուղատնտեսություն ն հողօգտագործում,կրթություն, առողջապահություն,սոցիալական ապահովություն, մշակույթ ն սպորտ, բնության ն շրջակա միջավայրի պահպանություն, առետուր, հանրային սնունդ ս սպասարկում: Երնանի քաղաքապետարանի կազմում, ի թիվս գծանկար 13.4-ում ներկայացված կառուցվածքի, գոյություն ունեն նան խոշոր քաղաքների համար բնորոշ հետնյալ կառուցվածքայինստորաբաժանումները.կոմունալ տնտեսության, բարեկարգման ն շինարարության,ճարտարապետությանն արտաքինձեավորման, հողի, գույքի ն կադաստրի, առնետրի,սպասարկումների, հողօգտագործմանվերահսկողության վարչություններ: Մարզպետարանիստորաբաժանումների լիազորությունները սահմանվում են է Կառավարությունը: Գորմարզպետարանիկանոնադրությամբ, որը հաստատում ծող օրենսդրությամբ, մարզպետին կից ստեղծվում է խորհրդատվականմարմին՝ մարզի խորհուրդ, որի կազմի մեջ մտնում են մարզպետը ն համայնքի ղեկավարները: Մարզի խորհուրդը շտաբային լիազորություններով օժտված մարմին է ն քննարկում է մարզի սոցիալ-տնտեսական կյանքին առնչվող հիմնախնդիրները ն առաջարկում դրանց լուծման ուղիներ: ՎՂՀ-ում տարածքայինկառավարման մարմինների գործունեությունըղեկավարում է տարածքային կառավարման ն ենթակառուցվածքների գործունեությունը համակարգողնախարարը:

13.6.

ՏԵՂԱԿԱՆ

ԻՆՔՆԱԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

ՎՀ Սահմանադրության 105-րդ հոդվածինհամապատասխան՝համայնքներում իրականացվումէ տեղական ինքնակառավարում: Երեք տարի ժամկետովընտրվում են տեղական ինքնակառավարման մարմիններ` համայնքի ավագանի /5-15 անդամով/ ն համայնքի ղեկավար` քաղաքապապետ, գյուղապետ: Երնանում տեղական ինքնակառավարումը իրագործվումէ թաղայինհամայնքներում: Այդպիսով,համայնքի սեփականությունը տնօրինելու, համայնքային նշանակության հարցեր լուծելու համար լիազորություններըսահմանադրորենփոխանցվում են տեղականինքնակառավարման մարմիններին: Դա նշանակում է, որ տեղի է ունենում պետական կառավարման գործառույթներիապակենտրոնացում՝տարածքայինառումով: Տեղական ինքնակառավարումը իրականացվում է «Տեղական ինքնակառավարման մասին» ՀՀ օրենքին համապատասխան:Ներկայումս հանրապետությունում գործում են 930 քաղաքային /47/, թաղային /12/ ն գյուղական /871/ համայնքներ, որոնք ունեն համապատասխան կառավարմանընտրովի մարմիններ: Չամայնքի ավագանին ներկայացուցչական մարմին է. հաստատում է համայնքի տարեկան բյուջեն, վերահսկում դրա կատարումը ն համայնքի ստացած վարկերի օգտագործումը,իրավասու է սահմանելու տեղական տուրքեր ն վճարներ, `

ԳԼՈՒԽ

13. 33 ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆԴԱՆՐԱՅԻՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

որոշումներ ընդունել համայնքի սեփականություն հանդիսացող գույքը տնօրինելու ն օգտագործելուվերաբերյալ, հաստատում է հաձճայնքիղեկավարի աշխատակազմի կազմակերպական կառուցվածքը, որի մեջ ներառվում են համայնքի ղեկավարի ն կառուցվածքային ստորաբաժանումտեղակալը, աշխատակազմի քարտուղարը ները /գծանկար13.5/: Տեղական ինքնակառավարման համակարգը

Գործադիր իշխանություն

Ներկայացուցչական /օրենսդիր/ իշխանություն

Ընտրվում են 3 տարի ժամկետով

Ավագանի

Լաքուշաոեւ-ո

/5-15

անդամ/

ւ

աաւաւաթավ

թյ

»

,Համայնքի ղեկավար

Նշանակվլում են Վամայնքի ղեկավարի տեղակալ

Աշխատակազմի քարտուղար

Գծային/ըստ ճյուղերի ն հլորտների/ ու ֆունկցիոնալ ստորաբաժանումներ

գժանկար 13.5. Տեղական ինքնակառավարման համակարգի կազմակերայական կառուցվածքը Նրանց լիազորությունները սահմանվում են աշխատակազմի կանոնադրուէ համայնքի ղեկավարը: թյամբ, որը հաստատում Դամայնքի դեկավարը իր աշխատակազմով, տեղական ինքնակառավարման գործադիր ճարմինն է: Նա իրականացնում է Սահմանադրությամբ ն «Տեղական ինքնակառավարման մասին» ՀՀ օրենքով վերապահվածլիազորություններ, մասնավորապես՝ վարում է ավագանու նիստերը /խորհրդակցականձայնի իրավունքով/, ճշակում ն ավագանու քննարկմանն է ներկայացնում համայնքի տնտեսական զարգացման եռամյա ծրագիրը, բյուջեի նախագիծը ն ապահովում հաստատվածծրագրի ն բյուջեի կատարումը, կազմակերպում է համայնքի քաղաքաշինական գլխավոր հատակագծի ու հողերի օգտագործման սխեմայի մշակումը ն իրականացնում կառուցապատման աշխատանքներ, հողահատկացումներ, ղեկավարում է համայնքի կոմունալ տնտեսությունը, ջրմուղի, կոյուղու, ոռոգման, գազի ն ջեռուցման ցանցերի շահագործումը, կազմակերպում է համայնքի տարածքի բարեկարգումը, սանիտարական ճաքրումը, ճանապարհների շինարարությունը ն շահագործումը, կանոնակարգում է համճայնքի տարածքումհասարակական տրանսպորտիաշխատանքը, -.

-.

-.

-

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

կազմակերպման կանոնները, կազմակերպում է կրթական ն մշակութային կազմակերպությունների /դպրոցներ, գրադարաններ,ակումբներ, մշակույթի տներ, մանկապարտեզներ ն այլն/ գործունեությունը, աջակցում է գյուղատնտեսական աշխատանքների իրականացմանը,բնության ն շրջակա միջավայրի պահպանությանը: Վերը թվարկված լիազորությունների իրագործմաննյութական հիմքը համայնքի բյուջեն է, որի եկամուտների աղբյուներն են՝ համայնքի վարչական տարածքում գանձվող հողի հարկը ն գույքահարկը, յուրաքանչյուր տարվա պետական բյուջեի մասին օրենքով սահմանվող տոկոսաչափերով մասհանումները եկամտահարկից, շահութահարկից ու բնապահպանականվճարներից, պետական ն տեղական տուրքերը, համայնքի սեփականություն հանդիսացող հողի ն գույքի վարձակալության դիմաց վճարները, պետական բյուջեից ֆինանսական համահարթեցման սկզբունքով տրամադրվողդոտացիաներն ու նպատակայինհատկացումները/սուբվենցիաներ/ ն այլն: Գործող օրենսդրությամբ, համայնքների որոշակի հիմնախնդիրներիհամատեղ լուծման ն ծախսերիկրճատման նպատակովտեղականինքնակառավարմանմարմինները իրավասու են պայմանագրայինհիմունքներով ստեղծել միջհամայնքային միավորումներ, որոնց կառավարման համար համայնքների ղեկավարներից կազմավորվում է խորհուրդ ն ընտրվում դրա նախագահ: -`

սահմանում

է առնետրիե հասարակական սննդի

-

-.

13.7.

ՊԵՏԱԿԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Տնտեսագիտական տրամաբանությամբ`տնտեսական արդյունավետությունը բնութագրում է տնտեսական գործունեության արդյունքների ն դրանց հասնելու համար կատարվածծախսերի հարաբերությունը: Այն, կախված արդյունքների ն ծախսերի ընդգրկումից, կարող է դրսնորվել արդյունավետության մասնակի կամ ընդհանրականցուցանիշներով: Արդյունավետությանմասնակի ցուցանիշները սովորաբար արտահայտում են առանձինորնէ ռեսուրսի օգտագործմանարդյունավետությունը (հիմնական միջոցների, նյութերի, էներգիայի ն այլն), իսկ ընդհանրական ցուցանիշները ավելի ընդգրկուն են ու բնութագրում են ստացվածարդյունքների ն կատարվածբոլոր ծախսերիհարաբերությունը: Հաշվի առնելով տնտեսական գործունեության ընթացքում ծախսերի(ռեսուրսների) փոխադարձ փոխարինելիության հնարավորությունը ն մասնակի ցուցանիշների իրարամերժ դինամիկայի հաճախ հանդիպող իրողությունը (արտադրողականությունն աճում է, ֆոնդահատույցը նվազում ն այլն), առավել կարնորվում են արդյունավետության ընդհանրականկամ ամբողջական ցուցանիշները, որոնք արտահայտում են արդյունավետության ընդհանուր գնահատականը: Յուրաքանչյուր տնտեսավարող սուբյեկտ ձգտում է բարձր արդյունավետության, ինչն ինտենսիվ աճի ն զարգացման էական նախադրյալ է: Ի դեպ, էքստենսիվ աճը ծախսատարէ ու սահմանափակ, ինտենսիվ աճը՝ անսահմանափակ ու հարաբերաբար պակաս ծախսատար: Գործարարության ոլորտում առաջին հայացքից արդյունավետության ակնառու ցուցանիշը շահույթն է, սակայն այն կարող է լինել նան վաճառքի ընդլայնման արդյունք: Շահույթի ավելացմաներկու հիմնական գու264

ԳԼՈՒԽ

13. 33 ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆՉԱՆՐԱՅԻՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՍԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

մարելիներից մեկը ծախսերի համեմատությամբ արդյունքի արագ աճն է, այսինքն՝ արդյունավետության բարձրացումը, մասնավորապես` վաճառքի շահութաբերության աճը: Տնտեսագիտական գրականության էջերում շատ է քննարկվել տնտեսական գործունեության արդյունավետության գնահատման հիմնախնդիրը, ուստի այն ավելի պակաս արդիական է, քան պետական կառավարման արդյունավետության էության ն գնահատման մեթոդիկան: Այս խնդիրները գիտական գրականուբյան մեջ դեռես անհրաժեշտ չափով չեն դիտարկվել: Անշուշտ, պետական կառավարման ոլորտում նույնպես արդյունավետությունը բնութագրվում է արդյունքների ն ծախսերի հարաբերությամբ, սակայն, ի տարբերություն գործարարության ոլորտի, արդյունքներն այստեղ բազմաշերտ են, կարող են ունենալ տնտեսական, սոցիալական, քաղաքական դրսնորումներ ն ճիշտ չէ, որ դրանք հնարավոր է քանակապես գնահատել: Համաշխարհային բանկի մասնագետները պետության արդյունավետությունը դիտարկում են արդյունքների ն պետության ներուժի համադրմամբ. ըստ այդմ՝ այն համապատասխան բարիքների նկատմամբ հասարակության պահանջարկի բավարարձան հաճար պետության ներուժի օգտագործմանարդյունքն է, իսկ ներուժը կոլեկտիվ միջոցառումները իրագործելու պետության կարողություննէ լ5, էջ 4): Այս ձնակերպման արժանիքն այն է, որ ձատնանշում է պետական կառավարմաներկու կարնորագույն խնդիրներ` ներուժի բազմապատկումը ն դրա նպատակային օգտագործումը: Պետական կառավարման արդյունավետության թեմայով եզակի ծավալուն աշաշխատանքի արտադրողախատություններից մեկում առաջարկվում է այն կանության ցուցանիշներով՝ հարաբերությամբ, արդյունքների ն աշխատանքային արդյունքների ն աճբողջական ծախսերի (աշխատանք, կապիտալ, ծառայությունների սպառում) հարաբերությամբ |9, էջ 193-199է

չափել

-.

ծախսերի

-.

Նշված ցուցանիշներից առաջինը`աշխատանքի արտադրողականությունը,արդյունավետության մասնակի ցուցանիշ է, այն կարող է արտահայտել մի ռեսուրսի՝ աշխատանքի արդյունավետությունը, իսկ երկրորդը` ամբողջական աշխատանքի արտադրողականությունը, ընդհանրական ցուցանիշ է, որն արտացոլում է կառավարման գործընթացում ընդգրկվածբոլոր ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետությունը: Պետական կառավարումն իրագործվում է հաճապետական, ֆունկցիոնալ, ճյուղային, տարածքային,առանձին պետական կազմակերպությունների ձակարդակներում, ուստի անխուսափելի են արդյունքների ն ծախսերիգնահատման աստիճանակարգային առանձնահատկությունները: Բնականաբար, ձակրոմակարդակում հիմնական արդյունքային արժեքային ցուցանիշը համախառն ներքին արդյունքն է, առանձին ոլորտներում, ճյուղերում, տարածաշրջաններումն կազմակերպություններում ապրանքների ն ծառայություններիիրացման ծավալը: Հաճախ երկրի հաճար որպես ընդհանրական արդյունքային ցուցանիշ համարվում է բնակչության մեկ շնչի հաշվով ստեղծված համախառն ներքին արդյունքը, սակայն որը մեծ ձասամբ կենսամակարդակըբնութագրող ն երկրի մասշտաբների ազդեցությունը չեզոքացնող ցուցանիշ է ն կարողէ աճել արդյունավետ պետական կառավարման շնորհիվ: Պետության առաքելությունը, ինչպես արդեն նշվել է, օրիէ, քաղաքական ու մակրոտնտեսական կայունության նականության հաստատումն ապահովումը, սոցիալական ապահովության ոլորտում ն ենթակառուցվածքներում ներդրումները, բնակչության անապահով խավերին օժանդակելը ն շրջակա ճիջա265

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

վայրի պաշտպանությունը: Թվարկված խնդիրների լուծման առավել ընդհանրացված արդյունքը թե՛ կարճաժամկետ, թե՛ երկարաժամկետ հեռանկարում անվիճելիորեն համախառն ներքին արդյունքն է: Այն բովանդակում է պետական կառավարման տնտեսական արդյունքները, անուղղակիորեն՝ նան սոցիալական ու քաղաքական իրավիճակը: Որոշ ճյուղերում ն կազմակերպություններում, որտեղ թողարկվող արտադրանքը կամ ծառայությունները միասեռ են, կիրառելի են բնեղեն ցուցանիշները (օրինակ, տրանսպորտում՝ բեռնաշրջանառության կամ ուղեորաշրջանառության ծավալը, հանքարդյունաբերության ճյուղերում թողարկված արտադրանքի ծավալը, կրթության ոլորտում` շրջանավարտների թիվը ն այլն): Անշուշտ, չափազանց կարնոր է հաշվի առնել ոչ միայն քանակական արդյունքները, այլն կառավարման անուղղակի հետնանքները, ինչպես նան ծառայությունների որակը: Համեմատաբար դժվար չէ աշխատանքի արտադրողականուբյան հաշվարկումը. արդյունքը հարաբերվում է տվյալ ոլորտում զբաղվածների թվին: Առավել բարդ է ամբողջական աշխատանքի արտադրողականությանհաշվարկումը, երբ անհրաժեշտ է արդյունքը հարաբերել տարասեռ ծախսերի հանրագումարին: Ամբողջական ծախսերի որոշման հնարավոր տարբերակներից առավել գործնականն այն է, երբ գումարվում են ընթացիկ ն դիսկոնտավորված միաժամանակյա ծախսերը, իսկ մակրոմակարդակում արդյունավետության ամփոփ ցուցանիշը (Ա) որոշվում է հետնյալ բանաձնով |10, էջ 43-45|. ՀՆԱ

ԱՀ---------

որտեղ՝ պետական

ԱՎ-ն

ՆԾ-ն ՀՄԱ Ն-Շ

Դգ-ն

-

ն

ԱՎ

Ւ

առաւ

ԺՀՄԱՒՆ Դգ

աւառաաաաաաաը

ՆԾ

կառավարմանհամակարգում աշխատողներիաշխատանքի վարձատրության, այդ թվում նան՝ պարգնների,հավելավճարների ու սոցիալական արտոնություններին պարտադիրսոցիալականվճարների գումարն է, նյութականծախսերը,որ կատարվել են կառավարման գործընթացում, հիմնական միջոցների ամորտիզացիան՝ներառյալ վարչական շենքերի, կառավարման տեխնիկականմիջոցներիմաշվածքը, կառավարմանոլորտին անհրաժեշտ տեխնիկականմիջոցների ձեռքբերման ու շենքերի կառուցման համար կատարվածներդրումները, դիսկոնտավորմանգործակիցը:

Արդյունավետության ամփոփ ցուցանիշի որոշման համար ամբողջականծախսերի հաշվարկման նույն սկզբունքը կիրառելի է նան միկրոմակարդակում, իսկ արդյունքն արտահայտվում է համապատասխանոլորտի ծավալային (բնեղեն կամ արժեքային) ցուցանիշով: Վերը նշված մեթոդականսկզբունքներով ՀՀ պետականկառավարման արդյունավետության քանակական գնահատման արդյունքներն արտահայտվում են հետնյալ ցուցանիշներով ն միտումներով (աղյուսակ 13.1): Աղյուսակ 13.1

պետական կառավարման արդյունավետության ցուցանիշները (նախորդ տարվա նկատմամբ,56)

1995| Ցուցանիշներ արտադրողակա-100 | Աշխատանքի ությունը

Ամբողջական աշխատանքի

արտադրողականությունը|

1996|

108.1 102.3

19971

| 1000 | 88.2

19981 71.0

-

|

թթ.

|

66.5 94.5

13. 31

ԳԼՈՒԽ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՏԵՏԵՍՈՒԹՅԱՆՎԱՆՐԱՅԻՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

Աշխատանքիարտադրողականությանփոփոխությունը պայմանավորվելէ ՀՆԱ աճով ն պետական կառավարման ոլորտում աշխատողների թվի գրեթե կայունությամբ (աղյուսակ 13.2): Աղյուսակ 13.2 Աշխատանքի արտադրողականության, ՀՆԱ-ի ն պետական կառավարման ոլորտում աշխատողների թվի փոփոխությունը (նախորդտարվա նկատմամբ, 26)

Ցուցանիշներ

| 1992 | 1993 |

ՀՆԱ

88.3|

Պետական կառավարման ոլորտում աշխատողների թիվը Աշխատանքի

արտադրողա-

58.2|

91.2

| 105.4 |106.9 | 105.8 | 103.1 | 107.2 | 103.3 | 106.1

|113.8|102.71102.3|

91.3

96.7|

51.1|

անությունը

88.8

| 1995 | 1996 | 1997 | 1998 | 1999 | 2000

96.4|

97.9|103.1|

98.6|

96.6|

97.5

| 103.0 | 110.8 | 108.1 |100.0 / 108.7 | 107.0 | 108.8

ՀՆԱ-ի նվազման տարիներին (1991 1993) աշխատանքի արտադրողականության ցուցանիշը նույնպես նվազել է: Դա նշանակում է, որ կառավարմանոլորտում կառավարչականգործունեությանաշխատատարությունըչի կրճատվել: Ամբողջական աշխատանքի արտադրողականությունը, անգամ ՀՆԱ աճի պայ2000 թվականներին դրսնորել է նվազման կայուն միտում, ինչը մաններում, 1997 վկայում է պետական կառավարման արդյունավետության կրճատման մասին: Այդ ցուցանիշի դինամձիկանպայմանավորվելէ ամբողջական աշխատանքի որոշ բաղադրատարրերի նյութական ն ծառայությունների վճարման ծախսերի, ինչպես նան աշխատավարձիտարեկան ֆոնդի՝ ՀՆԱ-ի հաձեմատ արագ աճով (աղյուսակ 13.3): -

-

`

ՅՆԱ, նյութական

ու

Աղյուսակ 173.3 ծառայությունների վճարման ծախսերի ն աշխատավարձի տարեկան ֆոնդի փոփոխությունը (նախորդտարվա նկատմամբ,96)

Ցուցանիշներ ՀՆԱ

|

|

Նյութական, ծառայությունների100 վճարմանծախսերը

Աշխատավարձիտարեկան ֆոնդը

100)

98.2

| |

|

|

103.1

|

|

103.3

|

106.1

|

113.2

|

126.5

|

103.2

|

112.6

|

|

130.4

|

136.2

|

109.4

Տնտեսության պետական կառավարման արդյունավետության բարձրացման ակնհայտ, մակերեսային ուղին այդ ոլորտում ծախսերիէական կրճատումն է, ինչին կարելի է հասնել Ճճասամբկառավարման կազմակերպական կառուցվածքների հստակեցման ն արդիականացման,կառավարմանմարմինների գործառույթների, լիազորությունների ու պատասխանատվությանճշգրտման շնորհիվ: Ոչ պակաս կարնոր է նան պետական կառավարմաններուժի արդյունավետ ու նպատակային օգտագործումը: Կառավարման արդյունավետությունը մեծապես պայմանավորվածէ ընդունվող կառավարչական որոշումների հիճնավորվածությամբ, դրանց իրագործման ձճակարդակով:Բարձր մակարդակներում ընդունվող

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

որոշումները ինստիտուցիոնալ բնույթ ունեն, որոշում են երկրի տնտեսական ու սոցիալական զարգացման ուղենիշները, տեմպերը: Այդ որոշումներն են պայմանավորում հարկաբյուջետային, դրամավարկային, սոցիալական քաղաքականության ուղղվածությունը, ներդրումայինմիջավայրը, տնտեսականզարգացման ռազմավարությունը, տնտեսությանստվերայնությանաստիճանը, հասարակականկյանքի թե՛ դրական, թե՛ բացասական բոլոր երեույթները: Ուստի կարեոր է արդյունավետ օգտագործել առկա ներուժը, միաժամանակ նան՝ բազմապատկել այն: Իսկ ներուժի գումարելիներնեն պետականկառավարմանգործադրվողհամակարգը,կառավարչական որոշումների գիտական հիմնավորվածությունը, կադրերի ընտրությունը ե տեղաբաշխումը, նրանց մասնագիտականորակավորմանմակարդակը,կառավարչական աշխատանքի տեխնիկական զինվածությունը, երկրի տարածքում առկա ռեսուրսները:

ԳԼՈՒԽ

37 ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆՀԱՆՐԱՅԻՆ

13.

ՀԱՐՑԵՐ 14. 2. 3Յ.

ԵՎ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

Պարզաբանել հանրային կառավարմանէությունը ն բաղադրիչները: Որո՞նքեն պետական կառավարման հիձնական ն հատուկ ներքին գլխավոր գործառույթները: Որո՞նք են հաձապետական կառավարման մարմինները ն նրանց գործառույթները: տնտեսության ֆունկցիոնալ կառավարման ձճարմիններըն լուսաբանել նրանց գործառույթները:

4.

Թվարկել ՀՀ

5.

Որո՞նքեն ՎՀ տնտեսության ճյուղային կառավարմանմարմինները ն նրանց գործառույթները: Որո՞նք են ՀՀ տարածքայինկառավարման մարմինները ն ի՞նչ գործառույթներ են իրականացնում: Պարզաբանել ՀՀ տեղական ինքնակառավարման հաձակարգը ն ՏԻ մարմինների գործառույթները: Ո՞րն է տնտեսության պետական կառավարման արդյունավետության էությունը ն ինչպես այն գնահատել:

6. 7.

8.

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

`

Դ. 3. ՄԼ, ԽՂԵԼԸռԵ, 1988

Մշո. ԸՕՎԵՒԼԸԷՈԱՂԼ,

1.

ՕԹ:

2.

Ղ6օքով ԻՕՇՄիճքԸր88

ոքոտճ.

1106ր.քճռ. Խ/ճքզճժո«ՕԻ/.ՒԼ

Ւ/., ՅԲԵԼԼՆՕ-Ւ/Լ,

3.

ԸճեուՕքլ

4.

/ 60111568

5.

Ի.Ճ. 8.

ռ

Ց

հոԼԸԷՄՈԾԼԱԼՇԻԼԸ հոմքճ.

8.

Բ օքոուուՅմա:

ԵՈԲ:(ԲՆՃԻՂՇԷՐԻ

ԹԽՕԷԾՕԻԱԱՎԲԸԽՕՇ 9ՇՇՇ6.

ԼՕՇՇցիճքրոօՕ

ՂՃԸԸ,

ճք.

Խ/1.,ԹոՕ8ՕԵԱաՅ, 1995

Է/Լ, ԹԲՕԷՕԻԱՆԵՅ, 1990

ՕՂՎՇՂ

Օ

հուքօ50ո1

ք8382181.

Խ/1.,1քոճւո-

6.

ՎայաստանիՀանրապետությանՍահմանադրություն: Ե., ՄխիթարԳոշ,

7.

ՀՀօրենքը «ՂայաստանիՀանրապետությանկենտրոնականբանկի մասին»: ՀՀ Ազգային ժողովի տեղեկագիր,թ. 12, Ե., 1996

8.

Օրդյան է. Պետական կառավարմանհամակարգըՀայաստանում: Ե., Պետական ծառայություն, 1998

9.

ՓֆՓճորտուօՇլթ

Է0ՇջիճքԸր86ՒՈՒ0ՐՕ

7աքճտոճուք.

հ/Լ, ՃՕ

ՀՕԱՇՃՆՆՇԾՅՒՐրաԼՔ''|

10.

Ը7ոճքջււ

ՃԲԷՈԼՇՇՂԸ.

ԷՕ.Խ/1.

ՄոքմճԲոճէ 16 քՕՇրՕոլ ոքօ1380խոՂԸՂԵՒՕՇՆԼ

Է., ՃԱՅՇՏՅԷր 1987

1«ք7իձճ 8 ոքՕրոլելււո-

ԳԼՈՒԽ

ՂՂԶՎ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊԱԻՐԱՎԱԿԱՆ

ՁԵՎԵՐԸ

ԵՎ

ԴՐԱՆՑ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

14.1.

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊԱԿԱՆ-ԻՐԱՎԱԿԱՆ

Հայաստանի

ՁԵՎԵՐԸ

Վանրապետությունումձեռնարկատիրականգործունեությանհիմունքները, ձեռնարկատերերիիրավունքները ն պարտականությունները,ձեռնպրկությունների կազմակերպաիրավականձները, դրանց ստեղծման, գործելու ն գործունեության դադարեցման հիմքերը սահմանված են ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքով: Ըստ օրենսգրքի` ձեռնարկատիրական է համարվում այն գործունեությունը, որն անձը իրականացնում է ինքնուրույն, իր ռիսկով: Դրա հիմնական նպատակն է գույքի օգտագործումից, ապրանքներ վաճառելուց, աշխատանքներ կատարելուց կամ ծառայություններմատուցելուց շահույթ ստանալը |1, էջ 6: Ձեռնարկատիրության հիմնական հատկանիշներն են ինքնուրույնությունը, նախաձեռնությունը, ռիսկը, դինամիկությունը, որոշումպատասխանատվությունը, ների ակտիվ որոնումը: Ձեռնարկատիրությունըհանդես է որպես յուրատեսակ գործունեություն, որն ավելի սերտորեն կապված է ձեռներեցության հետ: Այսպիսով, ձեռնարկատիրությունը գործարար ակտիվության ձիրք ունեցող անձանց նախաձեռնողական տնտեսական գործելակերպի առանձնահատուկ տեսակ է, որը համապատասխանում է շուկայական հարաբերություններիառանձնահատկությանըն սկզբունքներին ու հնարավորություն է տալիս ստանալ բարձր շահույթ |2, էջ 12): Տարբերակում են ձեռնարկատիրական գործունեության 3 հիմնական տեսակ՝ արտադրական, առնտրական ն ֆինանսական: Լինելով համեմատաբար ինքնուրույն, դրանք փոխադարձաբարլրացնում են միմյանց: Արտադրական գործունեությունը տարածվում է արտադրանքի (ծառայության) արտադրության վրա, առնտրականը` դրանց փոխանակման ն բաշխման, ֆինանսականը` փողի շրջանառության վրա: Ձեռնարկատիրության ոլորտում պետական քաղաքականության հիմնական ուղղությունների ն սկզբունքների մշակման նպատակովգործնականումձեռնարկա-

գալիս

14. ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԳԼՈՒԽ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊԱԻՐԱՎԱԿԱՆ ՁԵՎԵՐԸ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

տիրական գործունեություն իրականացնող սուբյեկտները դասակարգվում են ըստ գործունեության ձճասշտաբներիկամ` չափերի: Այդպիսի դասակարգման համար որպես չափորոշիչներ օգտագործվում են վաճառքի (շրջանառության) ծավալը, կանոնադրական կապիտալի չափը, այլ կազմակերպությունների մասնակցությունը կանոնադրականկապիտալում, վարձու անձնակազմի (աշխատողների) միջին ցուցակային թվաքանակը ն այլն: Ընդ որում, նշված դասակարգումն առավելապես հստակեցնելու նպատակով գործնականում կիրառվում են այդ չափորոշիչների

զուգորդումները:

Ըստ «Փոքր ն միջին ձեռնարկատիրության պետական աջակցության մասին» օրենքի` ձեռնարկատիրական գործունեություն իրականացնող սուբյեկտները, բացառությամբ վարկային, ապահովագրական ն ներդրումային կազմակերպումասնակիցների, թյունների, գրավատների, արժեթղթերի շուկայի մասնագիտացված խաղատների ն շահումով խաղերի կազմակերպման գործունեություն իրականացնող սուբյեկտների, ինչպես նան դուստր ն կախյալ տնտեսական ընկերությունների, դասակարգվում են չորս խմբի՝ գերփոքր, փոքր, միջին ն խոշոր |3, էջ 1): Այդպիսի դասակարգման համար որպես չափորոշիչ օգտագործվելէ աշխատողների միջին ցուցակային թվաքանակը: Այսպես, գերփոքր են համարվում անհատ ձեռնարկատերերը ն այն առնտրային կազմակերպությունները,որոնց աշխատողների միջին ցուցակային թվաքանակը հինգ մարդուց ավելի չէ, փոքր` այն առնտրային կազմակերպություններըն անհատ ձեռնարկատերերը, որոնց աշխատողներիմիջին ցուցակային թվաքանակը ավելի չէ. ա արդյունաբերության ն նյութական արտադրության այլ ճյուղերում՝ 50, բ շինարարության ն էներգետիկայիբնագավառում՝25, գ գիտության ն կրթության բնագավառում՝25, ն ծառայություններիբնագավառում 15 մարդուց: դ տրանսպորտի, առնետրի են Միջին խմբին դասվում այն առնտրային կազմակերպություններըն անհատ ձեռնարկատերերը, որոնց աշխատողների միջին ցուցակային թվաքանակը, ըստ վերոհիշյալ ճյուղերի, չի գերազանցում համապատասխանաբար՝100, 50, 50 ն 30 մարդուց: Ընդ որում, մի քանի ոլորտներում գործունեություն իրականացնող կազմճակերպությունների համար փոքր ն միջին ձեռնարկությունների դասակարգումն իրականացվում Է ըստ այդ կազմակերպությունների կողմից իրականացվող գործունեության գերակշիռ ոլորտի չափորոշիչների: Օրենքով սահմանվածկարգով ձեռնարկատիրականգործունեությամբ,ինչպես նան ոչ ձեռնարկատիրական գործունեությամբզբաղվող իրավական կազմավորումը ձեռք է բերում իրավաբանական անձի կարգավիճակ:«Իրավաբանականանձ է համարվում այն կազճակերպությունը, որը, որպես սեփականություն, ունի առանձնացված գույք ն իր պարտավորություններիհամար պատասխանատու է այդ գույքով, կարող է իր անունից ձեռք բերել ն իրականացնելգույքային ն անձնական ոչ գույքային իրավունքներ, կրել պարտականություններ, դատարանում հանդես գալ որպես հայցվոր կամ պատասխանող: Իրավաբանականանձը պետք է ունենա ինքնուրույն հաշվեկշիռ» |1, էջ 25|: Տարբերում են իրավաբանականանձանց երկու կարգավիճակներ: Առաջինը, երբ հիմնադիրները (ճասնակիցները), իրավաբանական անձին համապատասխան գույք հանձնելով, լիովին կորցնում են այդ գույքի նկատմամբ իրավաբանականանձին հանձնիրենց իրավունքները: Դրան հաճձապատասխան: ված, ինչպես նան նրա կողմից ձեռք բերվածգույքը ճանաչվում է որպես իրավաբա-

ՀՀ

-

-

-

-

-

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

նական անձին սեփականության իրավունքով պատկանող գույք (նրա սեփական գույքը): Իրավաբանական անձանց հիմնադիրները (մասնակիցները), կորցնելով իրենց գույքային իրավունքը, դրա փոխարեն ձեռք են բերում պարտավորական իրավունք (իրավաբանական անձից պահանջի իրավունք), ըստ որի ենթադրվում է հիմնադիրների(մասնակիցների) իրավունքը՝ մասնակցելու իրավաբանականանձի կառավարմանը, ստանալու շահաբաժիններ ն այլն: Այս առաջին կարգավիճակով կառուցվում են տնտեսական ընկերակցություններըն ընկերությունները: Երկրորդը, երբ իրավաբանական անձը դառնում է իրեն պատկանող ամբողջ գույքի սեփականատերը,սակայն, ի տարբերությունառաջին կարգավիճակի, այս դեպքում հիմնադիրները (մասնակիցները) իրավաբանականանձի նկատմամբչունեն ոչ միայն որնէ գույքային, այլ նույնիսկ` պարտավորական իրավունք: Նման իրավաբանականանձանց թվին են պատկանում հասարակականն կրոնական կազմակերպությունները,հիմնադրամները,իրավաբանականանձանց միությունները: Ըստ գործունեության նպատակի` բոլոր իրավաբանական անձինք բաժանվում են առետրայինն ոչ առնտրային կազմակերպությունների:Առետրայինեն այն կազմակերպությունները, որոնց հիմնական նպատակը շահույթի ստացումն է, ոչ առնտրային՝ որոնք այդպիսի նպատակ չեն հետապնդում, սակայն կարող են իրականացնել ձեռնարկատիրականգործունեություն, եթե այն բացառապեսծառայումէ ոչ առետրային կազմակերպության հիմնական (կանոնադրական)նպատակի իրագործմանըն համապատասխանումէ այդ նպատակին(նպատակներին): Առետրայինկազմակերպություն հանդիսացողիրավաբանականանձանց թվին են դասվում տնտեսական ընկերակցությունները ե ընկերությունները, կոոպերատիվները, ոչ առնտրայինների թվին` հասարակականն կրոնական կազմակերպությունները, միությունները, հիմնադրամները ն օրենքով նախատեսված հիշյալ հատկությամբ օժտված այլ կազմակերպություններ(գծանկար14.1): Իրավաբանական անձի կարգավիճակ ունեցող կազմակերպությունները ստեղծվում են հիմնադիրներիկողմից (գծանկար 14.2)` նրանց միջն կնքված պայմանագրի հիման վրա: 74. 1.7.

Առետրային կազմակերպություններ

Կազմակերպությանկողմից իրականացվողտնտեսականնպատակամետգործունեությունը պետք է ունենա որոշակի, տնտեսական իրավունքի նորմաներովն օրենքով սահմանված կազմակերպական ձներ ն կառավարմանկառուցվածքներ, այսինքն` որոշակի կազմակերպաիրավականձն, որը ձնավորվում է մի շարք գործոններիազդեցության ներքո: Դրանցից են՝ գործունեությանուղղվածությունը, կառավարմանբնույքը, պատասխանատվությանաստիճանը,հիմնադիր կապիտալի ձեավորման եղանակը, իսկ որպես որոշիչ գործոն հանդես է գալիս կազմակերպուբյան գույքի հանդեպ ունեցած սեփականությանձնը: Տնտեսական ընկերակցություններ ն ընկերություններեն համարվում այնպիսի առետրային կազմակերպությունները, որոնց կանոնադրականկապիտալը բաժանված է հիմնադիրների(մասնակիցների) բաժնեմասերի: Կազմակերպությանգործունեության ընթացքում ձեռք բերված ե արտադրված,ինչպես նան նրա հիմնադիրների ավանդների հաշվին ստեղծված ամբողջ գույքը կազմակերպությաննէ պատկանում սեփականուբյան իրավունքով:

Տնտեսական ընկերակցությունները կարող են ստեղծվել լիակատարընկերակցության կամ կոմանդիտային(վստահության վրա հիմնված) ընկերակցությանձնով:

ԳԼՈՒԽ

14: ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊԱԻՐԱՎԱԿԱՆ ՁԵՎԵՐԸ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Պետական ն տեղական ինքնակառավարմանմարմինները չեն կարող հանդիսանալ տնտեսական ընկերակցության մասնակիցներ: Տնտեսական ընկերակցությունների լիակատար անդամներ կարող են լինել անհատ ձեռնարկատերերը ն (կամ) առետրային կազմակերպությունները: Կոմանդիտայինընկերակցության ավանդատուներ կարող են հանդիսանալ քաղաքացիները ն իրավաբանականանձինք: Իրենց հերթին, տնտեսական ընկերակցությունները կարող են հանդես գալ որպես այլ տնտեսականընկերակցությունների հիմնադիրներկամ մասնակիցներ: Կազմակերպությունների կազմակերպաիրավական

Հ

Առետրային կազմակերպություններ

Ոչ առնտրային կազմակերպություններ

Տնտեսական Կոոպերա- Տնտեսական տիվներ ընկերություններ| | ընկերակցություններ

Սահմանափակ

Լիակատար

ընկերակցու-

պատասխանատվությամբ է-

ընկերություններ

Լրացուցիչ

պատասխանատվությամբ

ընկերություններ

|-

Լ

ցություններ

միավորումներ

|

Լ Հիմնադրամներ

թյուններ

Վստահության վրա հիմնվածընկերակ-

| Գասարակական

-

Բաժնետիրական

ընկերություններ

Իրավաբանական անձանց միություններ

Օրենքով

նախատեսված -|

այլձների կազմակերպություններ

Փակ բաժնետիրական)| Բաց բաժնետիրական ընկերություններ ընկերություններ

գծանկար

74.1.

Կազմակերպությունների կազմակերպախրավականձները

ՀՀ-ում

Լիակատար ընկերակցություն է համարվում այն կազմակերպությունը, որի մասնակիցները ընկերակցության անունից զբաղվում են ձեռնարկատիրականգործունեությամբ ն ընկերակցության պարտավորությունների հաճար պատասխանա18-

մենեջմենթ

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

տվություն են կրում իրենց պատկանող գույքով: Անձն իրավունք ունի լինել միայն մեկ լիակատար ընկերակցության մասնակից: Լիակատար ընկերակցության բոլոր անդամները պետք է լիակատար անդամներ լինեն: Նրա մասնակիցների թիվը սովորաբար չի սահմանափակվում: Ընկերակցության շահույթը ն վնասները բաշխվում են նրա մասնակիցների միջն՝ ընկերակցության կանոնադրական կապիտալում նրա բաժնեմասերին համամասնորեն: Եթե ընկերակցության զուտ ակտիվների արժեքը պակասում է նրա կանոնադրականկապիտալի չափից՝ կազմակերպությանկրած վնասների հետնանքով, ապա ընկերակցության ստացածշահույթը չի բաժանվում նրա մասնակիցների միջե այնքան ժամանակ, մինչն զուտ ակտիվների արժեքը գերազանցի կանոնադրական կապիտալի չափը:

Տնտեսական ընկերություններ

(ԲԲԸ, ՓԲԸ, ՍՊԸ, ԼՊԸ)

Իրավաբա-

Բրիլ, լ

նական

ցին

անձինք

Անհատ

Տնտեսական ընկերակցություններ

Լիակատար

ընկերակ-.

ցություններ

Վստահության վրա հիմնված ընկե-

րակցություններ

Լիակատար

ձեռնարկատերեր

ընկերներ

արատ

Առետրայինկազմա-

աոա տեր

կերպություններ

Առնտրային

կազմակեր-

պություններ

Ավանդատուներ

Քաղաքա-

Գոր

Իրավաբանազան անձինք

գծանկար 14.2. Առնտրային կազմակերպություններիհիմնադիրները (մասնակիցները) Ընկերակցության մասնակիցներից որնէ մեկի դուրս գալու կամ մահվան, անգործունակ կամ սնանկ ճանաչվելու դեպքում ընկերակցությունըչի լուծարվում ն կարողէ շարունակել իր գործունեությունը: Լիակատար ընկերակցությունը լուծարվում է այն դեպքում, երբ ընկերակցության կազմում մնում է միայն մեկ մասնակից. վերջինս իրավունք ունի վեց ամսվա ընթացքում ընկերակցությունը վերակազմավորել այլ տնտեսական ընկերության: Հակառակ դեպքում, այն լուծարվում է:

ԳԼՈՒԽ

174.ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊԱԻՐԱՎԱԿԱՆ ՁԵՎԵՐԸ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Կազմակերպությունների այս կազմակերպաիրավական ձնը լայն տարածում չունի ն կիրառվում է միայն փոքր ու միջին կազմակերպությունների համար: Համաշխարհային պրակտիկայում ընդունված է այս ձենովստեղծել կոոպերատիվ միավորումները (արտադրական, վարկային կամ իրացման): Կոոպերատիվ ընկերակցության կապիտալը ձնավորվում է նրա մասնակիցների անդամավճարներից` փայերից, որոնց չափը սահմանվում է կոոպերատիվի կանոնադրությամբ ն ընկերակցության բոլոր անդամների համար հավասար է: Կոոպերատիվ ընկերակցության մասնակիցներիթիվը կարող է փոփոխվել ն, հետնաբար, փոխվում է նան կոոպերատիվի կապիտալը: Սա է կոոպերատիվ ընկերակցությունների տարբերությունը հասարակ լիակատար ընկերակցություններից |4, էջ 36): Վստահության վրա հիմնված կամ կոմանդիտային ընկերակցության մասնակիցների մի մասը (լիակատար ընկերները) ընկերության անունից իրականացնում է ձեռնարկատիրականգործունեություն ն ընկերության պարտավորությունների համար պատասխանատվություն է կրում իր ամբողջ գույքով, իսկ մյուս մասը` կոմանդիտիստները կամ ավանդատուները, չեն մասնակցում նրա գործունեությանը ն իրենց ներդրած ավանդների գումարի սահմաններում են կրում ընկերակցության գործունեության հետ կապված վնասների ռիսկը: Ներկայացնել ընկերակցությունը ն գործարքներկնքել նրա անունից կարող են միայն լիակատարընկերները, բայց ոչ` կոմանդիտիստները: Կոմանդիտային ընկերակցության լիակատար ընկերը չի կարող լինել լիակատար ընկերակցության մասնակից: Անձը կարող է լիակատար ընկեր լինել միայն մեկ կոմանդիտընկերակցությունում |1, էջ 42): Կոմանդիտային ընկերակցության կոմանդիտիստներն իրավունք ունեն ստանալու կանոնադրական կապիտալում ունեցածբաժնեմասին համապատասխան շահույթի մասը կամ այդ մասը հանձնել այլ ավանդատուի, կամ երկրորդ անձի: Վստահության վրա հիմնված ընկերակցությունը լուծարվում է նրա մասնակից ավանդատուների դուրս գալու դեպքում: Սակայն լիակատար ընկերներն բոլոր իրավունք ունեն վերակազմավորելուայդպիսի ընկերակցությունը լիակատար ընկերակցության: Տնտեսական ընկերությունները կարող են ստեղծվել սահմանափակկամ լրակաճ էլ բաժնետիրական ընկերուցուցիչ պատասխանատվությամբընկերության |1, էջ Տնտեսական ընկերությունների մասնակիցներ կարող են թյան ձնով 34): հանդիսանալ ինչպես քաղաքացիները, այնպես էլ իրավաբանական անձինք: Ինչպես տնտեսական ընկերակցությունների, այնպես էլ տնտեսական ընկերությունների դեպքում պետական ն տեղական ինքնակառավարմանմարմինները չեն կարող լինել մասնակիցներ: Տնտեսական ընկերություններն իրավունք ունեն հանդես գալ որպես այլ տնտեսականընկերությունների հիմնադիրներ (մասնակիցներ): Սահմանափակ պատասխանատմվությամբընկերությունը (ՍՊԸ) մեկ կամ մի քանի անձանց միավորումն է` համատեղ ձեռնարկատիրական գործունեություն իրականացնելու նպատակով: Ընկերության կանոնադրական կապիտալը բաժանված է կանոնադրությամբ սահմանվածչափերով բաժնեմասերի՝փայերի, որոնք բաժանվում են նրա հիմնադիրների միջն՝ առանց հրապարակային բաժանորդագրության ն պարտադիր պետք է լինեն անվանական: Փայը նրա տիրոջը իրավունք է տալիս մասնակցելու փայատերերի ընդհանուր ժողովներին, ստանալու շահաբաժիններ, իսկ ընկերության լուծարման դեպքում՝ նրա գույքի մի մասը: Փայի վճարման մասին ընկերության մասնակցին տրվում է գրավոր վկայական, որը չի հանդիսանում արժեթուղթ, չի մասնատվում ն չի կարող վաճառվել երրորդ անձի` առանց ընկերության համաձայնության: Ընկերության մասնակիցը կարող է իր բաժնեմասը

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

կամ դրա մի մասը վաճառել կամ այլ ձեով օտարել միայն տվյալ ընկերության մեկ կամ մի քանի մասնակիցներին: Սակայն, եթե դա հնարավոր չէ, իսկ ընկերության մյուս մասնակիցներըհրաժարվում են այն գնել, ընկերությունը պարտավորէ ձեռք բերել ն կանոնադրությամբնախատեսվածժամկետներումիրացնել այլ մասնակիցներին, երրորդ անձանց կամ էլ, հակառակդեպքում, նվազեցնել իր կանոնադրական կապիտալը: ՍՊԸ մասնակիցների թիվը սովորաբար սահմանափակվում է օրենսդրությամբ: Մասնավորապես,իրավաբանականանձի այս տեսակին բնորոշ է մասնակիցների համեմատաբարփոքր թիվ՝ մինչն 50 մարդ: Սահմանվածքանակը գերազանցելու դեպքում այն մեկ տարվա ընթացքում պետք է վերակազմավորվի բաժնետիրական ընկերության, իսկ այդ ժամկետում չվերակազմավորվելու դեպքում` դատական կարգով լուծարվի: ՍՊԸ չի կարող որպես միակ մասնակից ունենալ մեկ անձից կազմվածմեկ այլ տնտեսականընկերություն: ՍՊԸ կանոնադրական կապիտալը կազմված է նրա մասնակիցներիավանդների արժեքից ն սահմանվում է պարտատերերիշահերը երաշխավորող ընկերության գույքի նվազագույն չափով: ՍՊԸ մասնակիցները ընկերության ստանձնած պարտավորությունների համար պատասխանատվությունեն կրում միայն իրենց ներդրած ավանդների արժեքի սահմաններում ն չեն կրում գույքային պատասխանատվություն: Լրացուցիչ աատասխանատվությամբ ընկերություն է համարվում մեկ կամ մի քանի անձանց հիմնադրած ընկերությունը, որի կանոնադրական կապիտալը բաժանված է կանոնադրությամբ սահմանված մասերի: Ի տարբերություն սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերության, լրացուցիչ պատասխանատվությամբ ընկերությանմասնակիցներըընկերությանպարտավորություններիհամար կրում են Սա նշանակում է, որ լրացուցիչ համապարտսուբսիդիար պատասխանատվություն: պատասխանատվությամբ ընկերության գույքի անբավարարլինելու դեպքում կազմակերպության պարտավորությունների կատարման համար նրա մասնակիցները պատասխանատվությունեն կրում իրենց գույքով՝ ընկերության կանոնադրությամբ բոլորի համար միանման որոշված ավանդների արժեքի բազմապատիկի չափով: Մասնակիցներից մեկի սնանկության դեպքում նրա պատասխանատվությունը բաշխվում է մյուս մասնակիցների միջն նրանց ներդրած ավանդներին համամասնորեն: Այս կազմակերպաիրավականձնը 1995 թվականից կիրառվում է Ռուսաստանի Դաշնությունում, իսկ 1998 թվականից՝նան մեր հանրապետությունում: Լրացուցիչ պատասխանատվությամբընկերության մասնակիցների սուբսիդիար պատասխանատվությունըառավելություններ է ընձեռում վարկերի ստացման ժամանակ,բարձրացնում է ընկերությանմասնակիցներիպատասխանատվությունը գործարքներին գործունեության արդյունքների նկատմամբ, հնարավորություն է տալիս ընդլայնել գործունեությանծավալները|5, էջ 8,9): Բաժնետիրական ընկերությունները (ԲԸ) կազմակերպություններիառավել տարածված ն բարդ կազմակերպաիրավականձենն են: Բաժնետիրականէ համարվում այն ընկերությունը, որի կանոնադրականկապիտալը բաժանվածէ որոշակի թվով բաժնետոմսերի: Ընդ որում, բաժնետոմս թողարկելու իրավունք ունի միայն բաժնետիրականընկերությունը: Ընկերությունը կարող է թողարկել ն տեղաբաշխել փաստաթղթային բաժնետոմս (բաժնետոմսերի հավաստագրի տեսքով) կամ ոչ փաստաթղթային բաժնետոմսեր` սեփականատերերինգրանցելով բաժնետերերի ռեեստրում: Ընկերությունը կարող է թողարկել հասարակ (սովորական), ինչպես ճան մեկ կամ մի քանի տեսակի արտոնյալ բաժնետոմսեր: Բաժնետիրականընկե216

ԳԼՈՒԽ 14.ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊԱԻՐԱՎԱԿԱՆ ՁԵՎԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

րության թողարկած արտոնյալ բաժնետոմսերի ընդհանուր անվանական արժեքը չպետք է գերազանցի նրա կանոնադրական կապիտալի 25 տոկոսը |6, էջ 29): ՀՀ օրենսդրությունը չի նախատեսել ցպահանջ բաժնետոմսերի առկայություն, բոլոր տեսակի բաժնետոմսերը կարող են կիրառվել միայն անվանական տեսքով: ԲԸ կանոնադրական կապիտալը կազմված Է բաժնետոմսերի անվանական արժեքից, որոնք ձեռք են բերել այդ ընկերության բաժնետերերը: Ընդ որում, բաժնետոմսերի անվանականարժեքը, ըստ «Բաժնետիրական ընկերությունների մասին» ՀՀ օրենքում կատարվածհամապատասխանփոփոխությունների ն լրացումների, օրենքով չի սահմանափակվում: Ընկերության կանոնադրական կապիտալը որոշում է նրա բաժնետերերի շահերը երաշխավորող ընկերության գույքի նվազագույն չափը ն չի կարող պակաս լինել օրենքով նախատեսված չափից` ընկերության պետական գրանցման պահին գործող նվազագույն աշխատավարձիհազարապատիկից,փակ ընկերությունների համար` նվազագույն աշխատավարձի հարյուրապատիկից|7, էջ 1261: Բաժնետիրական ընկերության կանոնադրական կապիտալը նրա բաժնետերերի ընդհանուր ժողովի որոշմամբ կարող է ավելացվել բաժնետոմսերի անվանական արժեքը մեծացնելու կամ լրացուցիչ բաժնետոմսերթողարկելու միջոցով, կամ էլ նվազեցվել` բաժնետոմսերիանվանական արժեքը նվազեցնելու կամ բաժնետոմսերի ընդհանուր քանակը պակասեցնելու նպատակով դրանց մի մասը գնելու միջոցով՝ նրա բոլոր պարտատերերինտեղեկացնելուց հետո: Բաժնետիրականընկերության մասնակիցները(բաժնետերերը) կրում են ընկերության գործունեության հետ կապված վնասների ռիսկը իրենց բաժնետոմսերի չեն կրում նրա պարտավորուարժեքի սահմաններում ն պատասխանատվություն թյունների կատարման համար |, էջ 49): Սա նշանակում է, որ. ձեռնարկատիրական գործունեություն իրականացնող անձը պատասխանատուէ դրա համար միայն ԲԸ կապիտալում ունեցած իր ավանդի չափով: ԲԸ պարտավորություններիհամար իր գույքով պատասխանատու է միայն ինքը ընկերությունը: Միննույն ժամանակ ընկերությունը պատասխանատու չէ իր առանձին բաժնետերերի գույքային պարտավորությունների համար, որ բաժնետերերը կրում են անհատական, մասնավոր կարգով: Այսպիսով, բաժնետերերի ն բաժնետիրական ընկերության սեփականության իրավունքի օբյեկտները չեն համընկնում: Բաժնետերերիհամար որպես այդպիսին հանդես է գալիս ընկերության կապիտալի արժեքը, իսկ ընկերության համար՝ նրան պատկանող ամբողջ գույքային համալիրը՝ նյութաիրային,տեղեկատվականն ինտելեկտուալ (մտավոր) արժեքները: Վանդիսանալով բաժնետոմսերի սեփականատեր, բաժնետերը իրավունք է ձեռք բերում ստանալու ընկերության շահույթի որոշակի մասը՝ տոկոսային արտահայտությամբ` որպես շահաբաժին: Ընկերության գործունեության դադարեցման դեպքում բաժնետերերըիրավունք ունեն ստանալ նան լուծարքային քվոտան, այսինքն՝ վաճառվող գույքի արժեքի մի մասը: Բաժնետիրականընկերությունը կարող է ստեղծվել ինչպես մի քանի անձանց, այնպես էլ մեկ անձի կողմից կամ էլ կազմված լինել մեկ անձից՝ մեկ բաժնետիրոջ կողմից ընկերության բոլոր բաժնետոմսերըձեռք բերելու դեպքում: Այդ մասին տեղեկությունները պետք է նշվեն ընկերության կանոնադրության մեջ, գրանցվեն ն հրապարակվեն: Սակայն, որպես միակ մասնակից, ԲԸ-ը չի կարող ունենալ մեկ անձից բաղկացած մեկ այլ տնտեսական ընկերություն: Բաժնետիրական ընկերության միանձնյա ձնը օգտագործվում է ձեռնարկատիրական գործունեություն իրականացնելու, որի դեպքում ձեռնարկատերը պա277

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

տասխանատվություն է կրում ոչ թե իր ամբողջ գույքով, այլ միայն ԲԸ կապիտալում ունեցած ավանդի չափով: Գոյություն ունի ԲԸ երկու տեսակ` փակ ն բաց: Փակ բաժնետիրական ընկերության բաժնետոմսերը բաշխվում են միայն նրա հիմնադիրների կամ ճախապես որոշված անձանց միջե: Նման ընկերությունը իրավունք չունի անցկացնելու իր թողարկած բաժնետոմսերի բաց բաժանորդագրություն կամ էլ դրանք առաջարկելու անսահմանափակթվով անձանց: Փակ բաժնետիրական ընկերությանմասնակիցներիթիվը չպետք է գերազանցի օրենքով սահմանվածքանակը՝ քառասունինը բաժնետեր |7, էջ 101): Գերազանցելու դեպքում, այն մեկ տարվա ընթացքում պետք է վերակազմավորվի բաց բաժնետիրական ընկերության, կամ այդ ժամկետը լրանալուց հետո՝

լուծարվի: Այն բաժնետիրականընկերուբյունը, որի մասնակիցները առանց մյուս բաժնետերերի համաձայնության կարող են օտարել իրենց պատկանող բաժնետոմսերը, համարվում է բաց բաժնետիրական ընկերություն: Այդպիսի ընկերությունը իրավունք ունի անցկացնելու իր թողարկածբաժնետոմսերիբաց հրապարակայինբաժանորդագրություն ն դրանց ազատ վաճառք: Բաց բաժնետիրական ընկերությունը պարտավոր է ամեն տարի հրապարակել իր տնտեսական գործունեության արդյունքների տարեկան հաշվետվությունը ե հաշվապահական հաշվեկշիռը: ԲԲԸ մասնակիցների կազմը կարող է փոփոխվել բաժնետոմսերիազատ առք ու վաճառքի հետնանքով: ԲԲԸ-ները անսահմանափակ հնարավորություն ունեն կապիտալի ներգրավման, բաժնետերերի թվի մեծացման բաց բաժանորդագրությամբիրականացվող էմիսիաների քանակի տեսանկյունից, որի շնորհիվ էլ շուկայական տնտեսության պայմաններում բաժնետիրական ընկերությունների այս տեսակն առավել լայն տարածումէ ստացել: Տնտեսական ընկերություններից է նան դուստր տնտեսական ընկերությունը: Ընկերությունը այդպիսին է համարվում, եթե մեկ այլ` հիմնական հանդիսացող տնտեսական ընկերակցություն կամ ընկերություն նրա կանոնադրականկապիտալում իր գերակշռող մասնակցությանշնորհիվ կամ համաձայն նրանց միջն կնքված պայմանագրի` հնարավորություն ունի կանխորոշել նման ընկերության որոշում2

ները:

Հիմնական ընկերակցությունը կամ ընկերությունը այդպիսի իրավունք ունեցող իրավունքը նախատեսված է դուստր ընկերության հետ կնքված պայմանագրում:Այս դեպքում հիմնականընկերակցությունը կամ ընկերությունը դուստր ընկերության հետ համապարտ պատասխանատվություն է կրում իր պարտադիր բնույթ կրող ցուցումների համաձայն կնքված գործարքների կատարման համար: Դուստր ընկերությունը պատասխանատվությունչի կրում հիմնականընկերակցության կամ ընկերության պարտքերի համար: Եթե հիմնական ընկերակցության կամ ընկերության պարտադիրցուցումները կատարելու հետնանքով դուստր ընկերությունը վնասներ է կրում, ապա դուստր ընկերության մասնակիցները կարող են պահանջել հիմնական ընկերակցությունից կամ ընկերությունից փոխհատուցել այդ վնասները: Իսկ դուստր ընկերության սնանկացման դեպքում հիմնական ընկերակցությունը (կամ ընկերությունը) համապարտ պատասխանատվություն է կրում դուստր ընկերության պարտքերի կատարման համար: է համարվում, եթե այդ

ԳԼՈՒԽ 14. ԿԱԶՍԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱԶՍԱԿԵՐՊԱԻՐԱՎԱԿԱՆ

ՁԵՎԵՐԸ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Կախյալ տնտեսական ընկերությունՏնտեսական ընկերությունը համարվում է կախյալ, եթե մյուս (գերակշռող, մասնակցող) ընկերակցությանը կամ ընկերությանը պատկանում Էէսահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերության կանոնադրական կապիտալի կամ բաժնետիրական ընկերության քվեարկող բաժնետոմսերի ավելի քան քսան տոկոսը: Կոոպերաւոիվ է համարվում այն կամավոր միավորումը, որը հիմնված է մասնակիցների քաղաքացիների ն իրավաբանականանձանց անդամության վրա ն ստեղծվել է իր անդամների գույքային փայավճարներիմիավորմանմիջոցով մասնակիցների նյութական ն այլ կարիքները բավարարելու նպատակով: Կոոպերատիվի անդամներիփայավճարներիչափը, դրանք վճարելու կարգը ն այդ պարտավորությունը խախտելու համար կոոպերատիվի անդամների պատասխանատվությունը սահմանվում են նրա կանոնադրությամբ: Կոոպերատիվիսեփականություն հանդիսացող գույքը բաժանվում է նրա անդամներիփայերի: Կոոպերատիվիկանոնադրությամբ կարող է թույլատրվել կոոպերատիվին պատկանող գույքի որոշակի մասը, որն օգտագործվումէ կանոնադրությամբ սահմանվածնպատակներիհամար, ձնավորել որպես անբաժանելի ֆոնդ: Կոոպերատիվիանդամները նրա պարտավորություններիհամար համապարտ սուբսիդիար պատասխանատվություն են կրում կոոպերատիվի յուրաքանչյուր անդամի լրացուցիչ վճարի չմուծված մասի սահմաններում: Կոոպերատիվիլուծարումից հետո մնացած գույքը բաշխվում է նրա անդամների միջն ըստ կոոպերատիվի կանոնադրության |1, էջ 55|: Եթե կոոպերատիվիանդամը ցանկանում է դուրս գալ նրա կազմից, ապա նրան պետք է վճարվի իր փայի արժեքը կամ տրվի դրան համապատասխանգույք, ինչպես նան կատարվենկոոպերատիվի կանոնադրությամբ նախատեսվածայլ վճարներ: Սակայն, եթե կոոպերատիվիանդամը կանոնադրությամբ իր վրա դրվածպարտավորությունները կամ չի կատարում, կամ էլ թերի է կատարում, ընդհանուր ժողովի որոշմամբ կարող է հեռացվել կոոպերատիվից:Այս դեպքում հեռացվածանդամը իրավունք ունի ստանալ որոշակի փայ ն կանոնադրությամբ նախատեսվածայլ վճարներ: Կոոպերատիվի անդամը իր փայը կամ դրա մասը կարող է հանձնել կոոպերատիվիայլ անդամի, եթե կոոպերատիվիկանոնադրությամբ այլ բան չի նախատեսված:Կոոպերատիվիանդամի փայը կամ դրա մասը կոոպերատիվիանդամը կարող է փոխանցել կոոպերատիվի անդամ չհանդիսացող քաղաքացուն՝ միայն կոոպերատիվի համաձայնությամբ: Այս դեպքում մնացած բոլոր անդամներին տրվում է այդ փայը կամ դրա մասը գնելու նախապատվությանիրավունքը, իսկ այդ իրավունքից նախատեսվածժամկետումչօգտվելու դեպքում փայը կարող է օտարվել երրորդ անձանց: Կոոպերատիվիանդամի մահվան դեպքում նրա ժառանգները դառնում են կոոպերատիվիանդամ: Կոոպերատիվը կարող է կամովին վերակազմավորվելկամ լուծարվել միայն ընդհանուր ժողովի որոշմամբ: Զարգացած երկրներում կոոպերատիվ միությունները տնտեսական գործունեություն իրականացնելու համար սպառողների, գյուղացիական տնտեսությունների կամ մանը արտադրողների փայատիրականմիավորումներ են, որոնք հետապնդում են առետրային նպատակներ: Կոոպերատիվները,ըստ իրենց կազմակերպաիրավականձնի, ունեն որոշ ընդհանուր գծեր ինչպես տնտեսական ընկերակցությունների (սուբսիդիար պատասխանատվությունը), այնպես էլ տնտեսական ընկերությունների (կանոնադրության հիման վրա իրականացվողգործունեությունը կառավարմանմարմիններիձեավոր279

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

միջոցով) հետ: Սակայն, ի տարբերություն տնտեսական ընկերությունների, կոոպերատիվիկառավարումնիրականացվումէ «մեկ մարդ՝ մեկ ձայն» սկզբունքով, այսինքն` կոոպերատիվի մասնակցի ազդեցությունը կախված չէ նրա գույքային ներդրման մեծությունից|8, էջ 518): Խոշորագույն կոռպերատիվմիություններ են գործում Գերմանիայում, Դանիայում, Ավստրիայում, Անգլիայում, Նորվեգիայում Ն այլուր: Բացիկազմակերպությունների՝դիտարկվածկազմակերպաիրավականձներից, կիրառվում է նան անհատական ձեռնարկության (ՏՕ15քոօքոծէօոտհյք)կազմակերպաիրավական ձնը: Այսպիսիձեռնարկությունը հանդիսանում է մեկ անձի կամ ընտանիքի սեփականությունը, որն էլ կրում է կազմակերպության պարտավորությունների համար պատասխանատվություն՝ձեռնարկության ողջ կապիտալով ն իր անձնական գույքով: Այն կարողէ հանդես գալ որպես ինքնուրույն ձեռնարկություն կամ էլ որպես նույն ձեռնարկատիրոջ մեկ այլ ձեռնարկության մասնաճյուղ: Ձեռնարկության բոլոր գործերի կառավարումը, այդ թվում նան գործարքներիկնքումը, իրականացնում է նրա սեփականատերը կամ էլ մենեջերը: Որպես անհատական ձեռնարկություն, որպես կանոն, հանդես են գալիս փոքր ն միջին ձեռնարկությունները: Սակայն, երբեմն հանդիպում են ընտանեկան կապիտալով անհատական հսկա ընկերություններ, օրինակ` Յունսոնների ֆինանսական խումբը (Շվեդիա): Բազմաթիվ խոշոր ընտանեկան ընկերություններ վերակազմավորվել են բաժնետիրական ընկերությունների, ինչպես՝ Կրուպպի ընկերությունը, Ռոթշիլդների ընտանիքին պատկանող «Բանկ Ռոթշիլդ Ֆրեր» ընկերությունը ն այլն: «Բաժնետիրական ընկերություն» հասկացությանը ԱՄՆ-ում համապատասխանում է ձեռնարկատիրականկորպորացիան, ի տարբերություն հրապարակային ոչ ձեռնարկատիրականկորպորացիաների, որոնք շահույթ ստանալու նպատակ չեն հետապնդում: Ինչպես ն բաժնետիրականընկերությունում, կորպորացիաներումբաժնետերը սահմանափակպատասխանատվությունունի ֆիրմայի պարտավորություններիհամար` բաժնետոմսերի դիմաց վճարված գումարի չափով: Կորպորացիայի կապիտալը բաժանվում է բաժնետոմսերիկամ փայերի: Կորպորացիան պարտավոր է ներկայացնել հրապարակայինհաշվետվություն իր գործունեության արդյունքների վերաբերյալ: Սակայն կորպորացիաները, ի տարբերություն եվրոպական բաժնետիրականընկերությունների, ունեն մի շարք առանձնահատկություններկապիտալի ձնավորման, գործունեությանկառավարման ն կազմակերպմանբնագավառներում: ԱՄՆ-ում բոլոր նահանգների կորպորացիաներիիրավականդիրքը կանոնակարգող միասնականօրենսդրություն չկա |4, էջ 240|: ման

74.71.22. Ոչ

առետրային կազմակերպություններ

Ոչ առնտրային են համարվում այն կազմակերպությունները, որոնք շահույթ ստանալու նպատակ չեն հետապնդում ն ստացվածշահույթը չեն բաշխում մասնակիցների միջն: Ոչ առնտրային կազմակերպություններըկարող են ստեղծվել հասարակական միավորումների, հիմնադրամների,իրավաբանականանձանց միությունների ն այլ ձներով: Այսպիսիկազմակերպություններըկարող են իրականացնել ձեռճնարկատիրականգործունեություն միայն այն դեպքում, երբ դա ծառայում է կանոնադրությամբ նախատեսվածնպատակներիիրականացմանը:Այս նպատակով, ոչ առնտրային կազմակերպություններին թույլատրվում է ստեղծել տնտեսականընկերություններ կամ լինել դրանց մասնակից:

ԳԼՈՒԽ 14. ԿԱԶՍԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱԶՍԱԿԵՐՊԱԻՐԱՎԱԿԱՆ ՁԵՎԵՐԸ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Ոչ առնտրայինկազմակերպություններից են.

Չասարակական միավորումներ: Այդպիսինեն հոգնոր կամ ոչ նյութական այլ պահանջմունքներ բավարարելու համար կազմված` քաղաքացիների կամավոր միավորումները, որոնք միավորվում են իրենց շահերի ընդհանրության հիման վրա: Վասարակականմիավորմանընրա հիմնադիրների(մասնակիցների)կողմից հանձնված գույքը համարվում է կազմակերպության սեփականությունը, որն այն բացառապես պետք է օգտագործի իր հիմնական (կանոնադրական) նպատակների իրականացման համար: Հասարակականմիավորումների մասնակիցները կազմակերպությանը հանձնած իրենց գույքի նկատմամբ սեփականության իրավունքներ չեն պահպանում: Նրանք պատասխանատվությունչեն կրում կազմակերպության պարտավորություններիհամար, իսկ հասարակական միավորումը` իր մասնակիցների պարտավորություններիհամար: Միավորմանլուծարման դեպքում նրա գույքը օգտագործվում է կանոնադրությամբ նախատեսվածնպատակներիհամար, իսկ եթե դա հնարավոր չէ, փոխանցվում է պետականբյուջե: 1.

Չիմնադրամներ: Հիմնադրամը քաղաքացիների ն (կամ) իրավաբանական անձանց կամավոր վճարների հիման վրա ստեղծված ն անդամություն չունեցող կազմակերպություն է, որը հետապնդում է սոցիալական, բարեգործական,մշակութային, կրթական կամ այլ հանրօգուտ նպատակներ:Իր գույքի օգտագործման մասին հիմնադրամը յուրաքանչյուր տարի պարտավոր է հրապարակել հաշվետվություն: Վիմնադիրներըպատասխանատվությունչեն կրում իրենց ստեղծած հիմնադրամի պարտավորությունների կատարման համար: Հիմնադրամի կառավարման մարմինների ձնավորման կարգը ն կառավարումը սահմանվում են նրա կանոնադ-. րությամբ: Վիմնադրամիլուծարման դեպքում նիա գույքն ուղղվում է հիմնադրամի կանոնադրական նպատակներին, իսկ դրա անհնարինության դեպքում փոխանցվում է պետականբյուջե: 2.

74.73.

Իրավաբանականանձանց միություններ

Ըստ ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի՝ այս միությունները ստեղծվում են առնտրային կազմակերպությունների ձեռնարկատիրական գործունեությունը համակարգելու, ընդհանուր գույքային շահերը ներկայացնելու ն պաշտպանելու նպատակներով: Եթե, մասնակիցներիորոշմամբ, միությանը վերապահվել է ձեռնարկատիրական գործունեություն իրականացնելու իրավունք, ապա այն պետք է կամ վերակազմավորվի տնտեսական ընկերակցության կամ ընկերության, կամ ստեղծի այդպիսի ընկերակցություն կամ ընկերություն, կամ էլ լինի նման ընկերության մասնակից: Ոչ առնտրային կազմակերպություններն իրենց գործունեությունը համակարգելու, ընդհանուր շահերը ներկայացնելու ն պաշտպանելու նպատակներով ստեղծում են միություններ, որոնց մասնակիցները պահպանում են իրենց ինքնուրույնությունը ն իրավաբանականանձի իրավունքները: Միության սեփականությունըձնավորվում է նրա հիմնադիրների (մասնակիցների)կողմից միությանը հանձնած գույքից, որն էլ օգտագործվում է միության հիմնական նպատակներիիրագործմանհամար: Միությունը պատասխանատվությունչի կրում իր մասնակիցների պարտավորությունների համար, սակայն միության մասնակիցները սուբսիդիար պատասխանատվություն են կրում միության պարտավորությունների համար: Միության մասնակիցների համաձայնությամբ,նրա կազմում կարող է ընդգրկվել նոր մասնակից, ինչը կարող է պայմանավորվել միության՝ մինչ այդ ծագած պարտավորություններիհա-

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

մար նրա սուբսիդիար պատասխանատվությամբ:Միության գույքը, նրա լուծարման դեպքում, ուղղվում է կանոնադրությամբ սահմանված նպատակներին, իսկ դրա անհնարինության դեպքում՝ պետական բյուջե: Մասնագիտականգրականության մեջ առանձնացվում է կազմակերպությունների միավորման երկու հիմնական տեսակ. հորիզոնական, երբ տեղի է ունենում տարբեր կազմակերպությունների ջանքերի միավորում ընդհանուր նպատակնիրականացնելու համար, ուղղահայաց, երբ միավորվում են իրար հետ տեխնոլոգիապես կապված ձեռնարկություններ. այս դեպքում գների, մարքեթինգի, գովազդի ն այլ ոլորտներում համաձայնեցվածքաղաքականություն վարելու համար իրականացվում է տնտեսավարման գոտիների բաժանում, յուրաքանչյուր ձեռնարկությանն ամրակցվում են որոշակի գործառույթներ: Նշված տեսակների հետ մեկտեղ, կազմակերպությունների միավորման պրակտիկայում հաճախ առանձնացվում է նան դրանց երկրորդ տեսակը՝ անկյունագծայինը, որը հորիզոնական ն ուղղահայաց տեսակների զուգորդումը է: Միավորման արդյունքնում ինքնուրույն գործող կազմակերպություններից՝ իրավաբանական անձանցից ձնավորվում են ամբողջական կազմավորումներ, որոնց նպատակն է ընդհանուր ռազմավարականնպատակի իրագործումը, մրցունակության ն գործունեության արդյունավետությանբարձրացումը: Վամաշխարհայինպրակտիկայում լայն տարածում են ստացել կազմակերպությունների այնպիսի միավորումներ, ինչպիսիք են` կարտելները, սինդիկատները, փուլերը, կոնցեռնները, արդյունաբերական հոլդինգները, ֆինանսա-արդյունաբերական խմբերը: Կարտել է համարվում միննույն ճյուղի ձեռնարկությունների(ֆիրմաների) միավորումը, որտեղ մասնակիցները համաձայնության են գալիս համատեղ առնտրական գործունեությունը՝իրացումը, կարգավորելու նպատակով:Սակայն, գործնականում, կարտելը դուրս է գալիս առետրական գործունեության շրջանակներից: Հաճախ կարտելը որոշում է նան իր մասնակիցների կողմից թողարկվող արտադրանքի ծավալները ն տեսականին: Կարտելը ունի մի շարք առանձնահատկություններ. միավորման պայմանագրային բնույթը, կարտելի մասնակիցների` ձեռնարկությունների հանդեպ սեփականության իրավունքի պահպանումը, որով էլ ապահովվում է մասնակիցների տնտեսական, ֆինանսական ն իրավական ինքնուրույնությունը, արտադրանքի իրացման համար իրականացվող համատեղ գործունեությունը, որը, թեն սահմանափակ չափով, կարող է տարածվել նան արտադրության վրա: -

-.

-.

-.

-

գործունեությանհիմնական ուղղություններն Կարտելների իրացման շուկաների սահմանազատումը, ս »

են՝

գների քաղաքականության համաձայնեցումը, առք ու վաճառքի քվոտաների սահմանումը,

գործունեությանլիցենզավորումը, անձնակազմիհավաքագրմանպայմանների պահպանումը նայլն: է պայմանագրային Կարտելային համաձայնությունը միշտ չէ, որ ունենում ս

սա

ձնակերպում: Վաճախ կարտելները գոյություն են ունենում գաղտնի, որնէ պաշտոնական տեքստի լրացուցիչ գաղտնի հոդվածների տեսքով, կամ էլ բանավոր՝ «ջենտլմենական» համաձայնության տեսքով: Արեմտյան Եվրոպայի երկրներում գործում են պաշտոնապես գրանցվածհարյուրավոր կարտելներ: Կան նան բազմա282

ԳԼՈՒԽ 14.ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱԶՍԱԿԵՐՊԱԻՐԱՎԱԿԱՆ

ՁԵՎԵՐԸ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

թիվ չգրանցված կարտելներ: Իսկ ԱՄՆ-ում կարտելները օրենքով արգելված են: Դրանց ֆունկցիաները կատարում են առնետրաարդյունաբերականասոցիացիաները (ձեռնարկատերերի միությունները), որոնք, ճյուղի մասշտաբով, իրականացնում են շուկայի միջձեռնարկատիրական կարգավորումը |4, էջ 41): Սինդիկատը կարտելային համաձայնության տարատեսակ է, որը ենթադրում է նրա մասնակիցներիարտադրանքիիրացումը միասնական իրացմանմարմնի միջոցով: Այն ստեղծվում Է բաժնետիրական ընկերության կամ էլ սահմանափակ պատասխանատվությամբընկերության տեսքով: Սինդիկատիմասնակիցներիարտադրանքի կենտրոնացված իրացման ֆունկցիան կարող է հանձնարարվել նրա մասնակիցներից որնէ մեկին: Ընդ որում, միասնական իրացումային մարմնի միջոցով կարողէ իրացվել ոչ թե ամբողջ արտադրանքը, այլ միայն մի մասը, ինչը կախված է համաձայնությանպայմաններից: Սինդիկատիմասնակիցներն ամբողջությամբ կորցնում են իրենց առետրական, մասամբ՝արտադրականինքնուրույնությունը: Սինդիկատի մասնակիցներնիրավաբանորեն ինքնուրույն են: Այդպիսին կարող են լինել ոչ միայն ձեռնարկությունները, այլ նան միավորումները, կոնցեռնները, տրեստները: Սինդիկատիտեսքով միավորումը առավել տարածվածէ միասեռ, զանգվածային արտադրանք թողարկող քիմիական, մետաղական, լեռնարդյունահանող ճյուղերում |4, էջ 41): Փուլերը նույնպես վերաբերում են կարտելային տեսակի միավորումներին: Փուլ է համարվում ձեռնարկատերերիմիավորումը, որը նախատեսում է մասնակիցներին շահույթի բաշխման հատուկ կարգ: Փուլի մասնակիցների շահույթները ներառվում են ընդհանուր կաթսա, որից հետո բաշխվում են նրանց միջն՝ նախապես որոշված համամասնությամբ |4, էջ 42): Տրեստ է համարվում այն միավորումը, որտեղ՝ մեկ միասնականարտադրական համալիրի մեջ միաձուլվում են նախկինում տարբերձեռնարկատերերի պատկանող զանազան ձեռնարկություններ՝ ամբողջությամբ կորցնելով իրենց իրավական ն տնտեսական ինքնուրույնությունը: Տրեստում միավորվում են ձեռնարկությունների տնտեսական գործունեության բոլոր կողմերը, այլ ոչ քե որնէ մեկ կողմ, ինչպես այդ տեղի է ունենում կարտելում կամ սինդիկատում: Տրեստը տարբերվում է միավորումների մնացած տեսակներից գործունեության համեմատական արտադրական միասեռությամբ, ինչը դրսնեորվումէ մեկ կամ մի քանի արտադրատեսակներիուղղությամբ մասնագիտացման մեջ: Տրեստի ձնը առավել հարմար է կոմբինավորված արտադրությանկազմակերպմանհամար: Տրեստի կազմի մեջ մտնող բոլոր ձեռնարկությունները ենթարկվում են մեկ գլխամասայինընկերությանը, որն իրականացնում է ինչպես ամբողջ արտադրական համալիրի, այնպես էլ դրա հետ կապված սպասարկող ն առնտրային ձեռնարկությունների միասնական օպերատիվ կառավարումը: Տարբերում են տարասեռ ձեռնարկությունների` տրեստում միավորման երկու եղանակ. 1. Երբ առանձինընկերությունների ակտիվներն անմիջականորենմիաձուլվում են մայր ընկերության ակտիվների հետ, 2. Տրեստի գլխամասային ընկերությունը ձեռք է բերում ձեռնարկությունների բաժնետիրականկապիտալի բաժնեմասերը: Արդյունքում` տրեստի կազմում կարող են լինել ձեռնարկություններ, որոնք ամբողջությամբ պատկանում են գլխամասային ընկերությանը ն ձեռնարկություն283

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ներ, որոնց կառավարումը տրեստն իրականացնում է իր դուստր ձեռնարկությունների միջոցով` մասնակցության համակարգի օգնությամբ: Այդպիսի ձեռնարկությունները թեն ձնականորենինքնուրույն են համարվում, բայց, փաստորենզրկված են ինքնուրույնությունից ն կառավարվում են մեկ կենտրոնից: Որպես այդպիսի կենտրոն կարող է հանդես գալ ընկերությունը` հոլդինգը, որին պատկանում են բոլոր կամ գրեթե բոլոր բաժնետոմսերը, ն փաստորենինքն է կառավարում ձեռնարկությունների արտադրական,առնետրայինն ֆինանսական գործունեությունը: Հարկ է նշել, որ տրեստների դասական բնորոշումը չի համապատասխանումմեր երկրում այս կազմակերպաիրավականտեսակի կիրառման ձնավորված պրակտիկային. օրինակ՝ շինարարականտրեստները|4, էջ 42): կոնցեռնը ինքնուրույն ձեռնարկությունների միավորումն է, որտեղ մասնակիցները փոխկապվածեն մասնակցության համակարգի, անհատականունիայի (միավորման), արտոնագրային-լիցենզիոն համաձայնությունների, ֆինանսավորման, սերտ արտադրական փոխգործակցությանմիջոցով: Կոնցեռնում միավորվածձեռնարկությունները պահպանում են իրենց` իրավաբանականանձի կարգավիճակը՝ բաժնետիրականընկերության կամ որնէ ընկերակցության տեսքով: Կոնցեռնն ամբողջությամբ վերահսկում է իր կազմի մեջ մտնող ձեռնարկությունների գործու-

`

նեությունը: Կոնցեռնը սովորաբար արտադրականբնույթի միավորում է, որին անդամակցում են տարբեր ճյուղերի ձեռնարկությունները: Այդ իսկ պատճառով էլ կոնցեռններն ունեն «հորիզոնական» կամ «ուղղահայաց» միավորումների բնույթ: Ուղղահայաց միավորումն ընդգրկում է արդյունաբերությանտարբեր ճյուղերի ձեռնարկուէ (օրինակ, լեռնարդյություններ, որոնց արտադրականգործընթացըփոխկապված նահանող, մետաղական ն մեքենաշինական):Հորիզոնականմիավորումներն ընդգրկում են տարբեր ճյուղերի ձեռնարկություններ, որոնք տեխնոլոգիապեսկապված չեն միմյանց հետ: Կոնցեռնների առաջացումը զարգացած շուկայական տնտեսություն ունեցող երկրներում պատմականորենպայմանավորվածէ, նախ ն առաջ, կապիտալի համակենտրոնացմամբ,դրա հետագա վերաբաշխմամբ,առանձին ապրանքարտադրողների մոտ դրա հետագա վերակուտակմամբ: Կոնցեռններիկարնորագույն հատկանիշը դարձավ դրա կազմի մեջ մտնող ձեռնարկությունների, ֆիրմաների, բանկերի սեփականության միասնությունը: Այդպիսով, կոնցեռնների մասնակիցները փոխկապվածեն ոչ թե պայմանագրով, այլ՝ տնտեսականհարաբերությունների էությամբ լ1, էջ 42): Արդյունաբերական հոլդինգր ընկերությունէ, որի կանոնադրականկապիտալը ձնավորում են դրա կազմի մեջ մտնողձեռնարկություններիբաժնետոմսերիվերահսկիչ ծրարները: Ի տարբերություն մնացած միավորումների, օրինակ, տրեստի, հոլդինգային ընկերությունների ձնավորումը տեղի է ունենում շուկայական ճանապարհով: Դրա համար ընկերությունը ձեռք է բերում բաժնետոմսերի ծրարները ն այսպիսով ձնավորում իր կանոնադրականկապիտալը: Հոլդինգները չեն զբաղվում արտադրական գործունեությամբ, այլ իրականացնում են միայն մասնակցության համակարգի միջոցով իրենց կազմի մեջ մտնող ձեռնարկությունների գործունեության հանդեպ վերահսկողություն: Հոլդինգների կազմի մեջ մտնող ընկերությունները ունեն իրավականն տնտեսականինքնուրույնություն ն իրենց անունից կնքում են առնտրային գործարքներ: Սակայն իրենց գործունեությանըվերաբերող հիմնական հարցերի լուծումն իրականացնումէ հոլդինգայինընկերությունը:Հոլդինգները լայն տարածում են ստացել հատկապես Անգլիայում ն Ֆրանսիայում:

ԳԼՈՒԽ 14. ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊԱԻՐԱՎԱԿԱՆ

ՁԵՎԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Տարբերվում են հոլդինգների երկու տեսակներ: Զոււտ հոլդինգ. որը ստեղծվում ձեռնարկությունների ֆինանսական վերահսկողության ն կառավարման համար ն /խԽառրհոլդինգ, որի նպատակն է արդյունաբերական, առնտրական, տրանսպորտային,ֆինանսավարկայինգործունեությանիրականացումը: Զուտ հոլդինգները, որպես կանոն, գլխավորում են խոշոր բանկերը, իսկ խառը հոլդինգները՝ ցանկացած խոշոր միավորում, որը առավելապեսկապվածէ արտադրության հետ: Ներկայումս հակամենաշնորհային նկատառումներով չի թույլատրվում հոլդինգների գործունեություն հետնյալ ոլորտնեում՝ նշանակություն ունեցող ապրանքների առետուր, արտադրատեխնիկական գյուղատնտեսականարտադրություն, գյուղատնտեսության սպասարկում, հասարակական սնունդ, բնակչության կենցաղսպասարկում, տրանսպորտ(բացառությամբ երկաթուղային, խողովակաշարային): Ֆինանասարդյունաբերական խմբերը (ՖԱԽ) միավորումեն իրավաբանորենն տնտեսապես ինքնուրույն ձեռնարկություններ, որոնք պատկանում են տնտեսության տարբեր ճյուղերին՝ արդյունաբերությանը, առնտրին, տրանսպորտին ն այլն: ՖԱԽ-ի ձեավորման ժամանակ, որպես գլխավոր խնդիր, դրվում է բանկային կապիտալի ն արտադրականներուժի միավորումը: Ի տարբերություն կոնցեռնի, ֆինանսականխումբը գլխավորում են մեկ կամ մի քանի բանկեր, որոնք տնօրինում են իրենց կազմի մեջ մտնող ընկերությունների կապիտալը ն կոորդինացնում են դրանց գործունեության բոլոր ոլորտները: Ֆինանսական խմբի կազմի մեջ մտնող ինքնուրույն է հանձեռնարկություն յուրաքանչյուր ն դես գալիս առնտրային գործարքներում: Սակայն, ինչպես հոլդինգում, ֆինանսական խմբի միջուկը կազմող գլխամասային ընկերությունը վերածվում է տնտեսական գործունեությանը վերաբերող կարնորագույն որոշումների ընդունման կենտրոնի: Ընդ որում, ֆինանսական խմբի մեջ մտնող բանկի գործունեության հիմնական եկաճուտը ձնավորվում է ձեռնարկությունների գործունեության արդյունավետության բարձրացումից ստացվող շահաբաժիններից, այլ ոչ թե վարկային տոկոսից: Ֆինանսական խմբի մեջ մտնող արդյունաբերական ընկերությունները, որպես կանոն, իրար մեջ են բաժանում շուկաները, կոորդինացնում են իրենց գործունեությունը, պայմանավորվում են գների վերաբերյալ ն զբաղվում են այն ամենով, ինչով սովորաբար զբաղվում են կարտելները: Ներկայիս պայմաններում կազմակերպությունների միավորման հիմնական ձներն են՝ կոնցեռնները, հոլդինգները ն ֆինանսաարդյունաբերականխմբերը: Կազմակերպություններիմիավորմանկարնոր ձն են նան ձեռնարկատիրական ցանցերը ն միությունները: Դրանց հաճախ անվանում են ռազմավարականալյանսներ, կլաստերներ, վիրտուալ կորպորացիաներ |9, էջ 73|Ռազմավարական ալյանոր ժամանակավոր հիմքերով ստեղծվածարդի տեղեկատվական տեխնոլոգիաներով կապված անկախ ձեռնարկությունների խումբ է, որի կազմում հանդես եկող ձեռնարկությունները միավորում են իրենց ռեսուրսները ն ջանքերը` բարենպաստ շուկայական իրավիճակն արդյունավետ օգտագործելու նպատակով: Այդպիսի ռազմավարական ալյանսը չի ենթադրում սեփականության միավորում, այլ` ընկերակցությունների համաձայնեցված գործունեություն որնէ ոլորտում: Առավել հաճախ ռազմավարական ալյանսները հանդիսանում են մեկ ճյուղի սահմաններում հորիզոնական միավորման ձն, թեն հնարավոր են նան միջճյուղային ալյանսներ: է դուստր

»

»

»

»

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Ռազմավարական ալյանսները հնարավորություն են տալիս արագ արձագանքել շուկայի Կ տեխնոլոգիաների արագ փոփոխությանը, ավելի ռացիոնալ օգտագործել ռեսուրսները: ԱՄՆ-ում այդպիսի ալյանսներն անվանվում են վիրտուալ կորպորացիաներ: Ալյանսները ձնավորվում են մրցակցային ռիսկը նվազեցնելու (օրինակ՝ անգլիական մեքենաշինական ԽօԿծք ֆիրմայի ն ճապոնական ՒլՇոմմ ֆիրմայի ալյանսը), ռեսուրսների համատեղ օգտագործման ն հավանական մրցակիցների միջե վստահության հարաբերությունների ձեավորման համար: Ալյանս ձնավորող ֆիրմաները լուծարում են պայմանագիրը,երբ ալյանսի անհրաժեշտությունըվերանում է: Ալյանսի առավելություններից ե առանձնահատկություններիցեն` ճկունությունը, վստահության բարձր աստիճանը, էլեկտրոնայինտեխնոլոգիաներիօգտագործումը, ինչպես նան այն, որ այդպիսի ալյանսների համար գոյություն չունեն սահմաններ: Մեծ տարածում են ստանում նան ընկերություններիձեռնարկատիրական միությունները, որտեղ ֆիրմաները միավորվում են կլաստերների (փնջերի, խմբերի) մեջ որոշակի տարածքներում,որոնք տրամադրում են նրանց այս կամ այն մրցակցային առավելություններ, օրինակ, անհրաժեշտ ենթակառուցվածքը,կապի միջոցները, արտադրական տարածքներըն այլն: Որպես այդպիսի տարածքներ կարող են օգտագործվել խոշոր արդյունաբերականգոտիները, որոնք տեղադրված են քաղաքներում կամ այլ վարչատարածքայինմիավորումներում ե տնտեսությանվերակառուցման արդյունքում ունեն ազատ հզորություններ: Այդպիսի խմբերում, որպես կանոն, ուժեղանում է փոխադարձ աջակցությունը, տեղեկատվության ազատ փոխանակումը, արագացվում է նորամուծականգործընթացը: Այդպիսի միություններում միավորվածյուրաքանչյուր կազմակերպություն կատարում է իր յուրահատուկ դերը: Փոխգործակցողկազմակերպություններիհամակարգում` միությունների կազմում, ընդգրկվածընկերությունները դիտվում են որպես տնտեսական կապերի սուբյեկտներ ն գործընկերներ:Դա բավականին կայուն, ճկուն կառուցվածք է, որն ազդում է իր կազմի մեջ մտնող կազմակերպությունների գործունեության արդյունքների ե կառավարման համակարգի վրա, հնարավորություն է տալիս համաձայնեցնել նրանց գործողությունները,ներգրավել նոր գործընկերներ ն նույնիսկ մրցակցելմիմյանց հետ: Այդպիսիկազմակերպություններիմիությունը հիմնված է պայնամագրայինհարաբերություններիվերահսկողության ձնական միջոցների ն ծառայություններիոչ ձենականփոխանակմանզուգորդման վրա: 74. 7.4.

նազմաներպություններիպետականգրանցումը

ե

լուծարումը

Չնայած կազմակերպություններիառանձին կազմակերպաիրավականձների էական տարբերություններին, պետությունը միշտ վերահսկում է նրանց ստեղծման ընթացակարգը: Պետությունն այդ առավելությունն իրականացնում է կազմակերպությունների պետական գրանցման միջոցով: Պետական գրանցումը պարտադիր է բոլոր կազմակերպությունների համար: Գրանցող մարմինները ստուգում են կազմակերպություններիստեղծման սահմանված կարգի պահպանումը, ինչպես նան դրանց հիմնադիր փաստաթղթերիհամաօրենքին: Կազմակերպություններնստեղծվածեն համարվում պատասխամնությունն պետականորեն գրանցվելու պահից: Միայն գրանցվելուց հետո կազմակերպությունն իրավունք ունի թողարկելու արժեթղթեր: Կազմակերպությանգրանցման համար անհրաժեշտ է ներկայացնել մի շարք փաստաթղթեր՝գրանցման մասին դիմումը, հիմնադիր փաստաթղթերը,իսկ անհրա286

.

ԳԼՈՒԽ 14. ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊԱԻՐԱՎԱԿԱՆ ՁԵՎԵՐԸ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ժեշտության դեպքում` տվյալ գործունեությամբզբաղվելու լիցենզիա ն այլ անհրաժեշտ փաստաթղթեր: Կազմակերպությանհիմնադիր փաստաթուղթէ համարվում նրա հիմնադիրների հաստատած կանոնադրությունը, որտեղ սահմանվում են գործունեության ն սկզբունքները կազմակերպության կառուցվածքը: Հիմնադիր փաստաթուղթ է նան հիմնադիրներիմիջն կնքված պայմանագիրը,որտեղ արտացոլվում են կազմակերպության ստեղծմանն գործունեության նպատակները: Կազմակերպության կանոնադրությունը հաստատվում է համապատասխան մարմիններիկողմից կազմակերպության գրանցման ժամանակ: Պետական գրանցման մատյանում կազմակերպությունը գրանցվում է որոշակի անվանումով: Կազմակերպության անվանումը դրա անհատականացման անհրաժեշտ միջոց է, որը հնարավորություն է ընձեռում մեկ կազմակերպությունը տարբերել մյուսից: Կազմակերպության անվանումը պետք է համապատասխանի երկու պահանջի: Առաջինն ունի ընդհանուր բնույթ` անվանման մեջ պետք է արտացոլվածլինի կազմակերպությանկազմակերպական-իրավականձնը (որոշակի տեսակի տնտեսական ընկերակցություն կամ ընկերություն, հիմնադրամ ն այլն): Մյուս պահանջը վերաբերում է այն կազմակերպություններին, որոնց վրա տարածվում է հատուկ իրավունակությունը: Այս դեպքում անհրաժեշտ է նան նշել կազմակերպությանգործունեության բնույթը: Ձեռնարկատիրականգործունեությամբ զբաղվող կազմակերպությունը պետք է ունենա ֆիրմային անվանում, որը հատուկ իրավունքի օբյեկտ է: Ֆիրմային անվանման օգտագործման բացառիկ իրավունքը ծագում է դրա գրանցման պահից: Ֆիրմային անվանման գրանցումը կատարվում է կազմակերպության պետական գրանցման հետ միաժամանակ`իրավաբանական անձանց գրանցման միասնական մատյանում ֆիրմային անվանման մասին տեղեկություններ գրառելու միջոցով: Ֆիրմային անվանման իրավունքը համարվում է բացառիկ իրավունք ն պաշտպանվում է հնարավոր խախտումներից: Կազմակերպությունը կարող է ընտրել ցանկացածֆիրմային անվանում, պայմանով, որ որնէ այլ կազմակերպություն այն դեռնս չի կրում: Սակայն բերված կանոնն ունի որոշակի բացառություններ: Առաջին հերթին դա վերաբերում«Հայասէ տան» ն «Վայաստանի Հանրապետություն» անվանումներին ն դրանցից կազմված բառակապակցություններին: Կազմավորումները կարող են դրանք օգտագործել միայն սահմանվածկարգով՝ Վ1 կառավարությանհամաձայնությամբ: Որոշ անվանումներ կարող են օգտագործել միայն մասնագիտացված կազմակերպությունները: Օրինակ, «բորսաներ» ու «ապրանքային բորսաներ» հասկացություններին չհամապատասխանող ընկերակցությունները, ընկերությունները, հիմնարկները ն կազմակերպությունները, ինչպես նան դրանց մասնաճյուղերը իրավունք չունեն իրենց անվանումների մեջ օգտագործել «բորսա» ու «ապրանքային բորսա» բառերը: Վամապատասխանաբարչի թույլատրվում նրանց պետական նեգրանցումը` «բորսա» կամ «ապրանքային բորսա» րառող անվանումներով: «Բանկ» տերմինը կարողէ նշվել միայն այնպիսի կազմակերպության ֆիրմային անվանման մեջ, որը բանկային գործունեություն իրականացնելու լիցենզիա ունի: Կազմակերպության գտնվելու վայրը սկզբունքային նշանակություն ունի նյութական (գույքային) ե դատավարականիրավունքի մի շարք հարցերի լուծման համար: Մասնավորապես, որպես պարտավորությունների կատարման վայր, կախված

`

բառակապակցությո

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

դրանց բնույթից, ճանաչվում է պարտատիրոջ գտնվելու կամ պարտապանիբնակության վայրը: Որպես կազմակերպության գտնվելու վայր ճանաչվում է նրա մշտականգործող մարմնի (տնօրենության, վարչության ն այլնի) գտնվելու վայրը: Յուրաքանչյուր իրավաբանականանձի գործունեության ընթացքում կարող է ստեղծվել մի իրավիճակ, որից դուրս գալու նախընտրելի տարբերակըդրա վերակազմակերպումն է: Վերակազմակերպումնիրավաբանական անձանց կազմակերպական ն կառուցվածքայինվերափոխմանգործընթաց է (կամավոր կամ հարկադիր), որը հանգեցնում է վերակազմակերպվողիրավաբանականանձանց գործունեության դադարեցմանը (բացառությամբ՝ միացմանձեով վերակազմակերպման): Վերակազմակերպումըկարող է իրականացվել հետնյալ ձներով՝ միաձուլում, միացում, բաժանում, առանձնացումկ վերակազմավորում: Միաձուլումը երկու կամ ավելի ընկերությունների հիման վրա նոր ընկերության ստեղծումն է: Միաձուլված ընկերությունները դադարեցնում են իրենց գործունեությունը ե իրենց իրավունքներն ու պարտավորությունները (գույքը ե պարտքերը) փոխանցում են նոր ընկերությանը: Սիացում. մեկ կամ ավելի ընկերություններ միանում են մեկ այլ ընկերությանը: Միացվողը դադարեցնում է գործունեությունը՝ իր իրավունքներն ու պարտավորությունները փոխանցելով ընդլայնվածընկերությանը: Բաժանում. մեկ ընկերությունը բաժանվում է երկու կամ ավելի ընկերությունների: Բաժանվող ընկերությունը դադարեցնում է գործունեությունը ն իր իրավունքներն ու պարտականություններըփոխանցում նոր հիմնված ընկերություններին: Առանձնացում. մեկ ընկերությունից առանձնանում են մեկ կամ ավելի ընկերություններ: Ընկերության իրավունքների ու պարտականությունների մի մասը փոխանցվում է նոր (առանձնացած)ընկերությանը: Վերակազմավորում. ընկերությունը փոխում է իր կազմակերպական-իրավական ձնը: Իրավունքներն ու պարտականություններնամբողջությամբ անցնում են նոր ընկերությանը: Կազմակերպությանպարտատերերիռիսկը նվազագույնի հասցնելու նպատակով ձեավորված է սնանկության ինստիտուտը: Այն ունի հստակ խնդիր` եթե պարտատերերի կորուստներն անխուսափելի են, ապա վնասները նրանց միջն պետք է բաշխվեն արդարացի ձնով: Սնանկությունը կազմակերպություններիլուծարման հիմքերից մեկն է: Լուծարման ընթացակարգ կարող է կիրառվել միայն որոշակի կազմակերպությունների նկատմամբ: Դրանց թվին են պատկանում, առաջին հերթին, առնտրային կազմակերպությունները, այսինքն՝ տնտեսականընկերակցությունները, ընկերությունները ն արտադրական կոոպերատիվները:Դրանցից բացի, սնանկ կարող են ճանաչվել նան որոշ ոչ առնտրային կազմակերպություններ,օրինակ՝ հիմնադրամները: Սնանկ է ճանաչվում այն կազմակերպությունը, որը չի կարող բավարարել պարտատերերի պահանջները, քանի որ պարտավորություններըգերազանցել են նրան պատկանող գույքի արժեքը ն, համապատասխանաբար,նրա հաշվեկշռի կառուցվածքը դարձել է անբավարար |10, էջ 820): Այս դեպքում կիրառվող միջոցները բաժանվում են երեք խմբի՝ 1. լուծարման ընթացակարգեր(պարտապան-իրավաբանական անձի հարկադիր լուծարումը դատարանի վճռով կամ անվճարունակ իրավաբանական անձի կամավոր լուծարումը պարտատերերիվերահսկողության ներքո),

ԳԼՈՒԽ 14: ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

2. 3.

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊԱԻՐԱՎԱԿԱՆ

ՁԵՎԵՐԸ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

վերակազմակերպման ընթացակարգեր (պարտապանի գույքի արտաքին կառավարում ն սանացիա), հաշտարար համաձայնություն:

Բացի այդ, հատուկ առանձնացվածէ բուն լուծարումը, որն իրականացվում է մրցութային վարույթի գործընթացով:

14.2.

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊԱԿԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՁԵՎԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

-

ԻՐԱՎԱԿԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Կազմակերպությունների կառավարման մարմինների կազմը ն դրանց լիազորությունները սահմանվում են քաղաքացիական օրենսգրքով, համապատասխան կազմակերպական-իրավականձնի մասին օրենքներով («Բաժնետիրական ընկերությունների մասին», «Սահմանափակ պատասխանատվությամբընկերությունների մասին», «Բանկերի ն բանկային գործունեության մասին» ն այլն), այլ իրավական ակտերով ն կազմակերպության կանոնադրությամբ: Լիակատար ընկերակցությունը կառավարվում է բոլոր մասնակիցների ընդհանուր համաձայնությամբ: Ընկերակցության կանոնադրությամբկարող է նախատեսվել որոշում ընդունելու հնարավորություն` մասնակիցների ձայների մեծամասնությամբ: Ընդ որում, յուրաքանչյուր մասնակից ունի մեկ ձայն: Մասնակիցների կողմից ընկերակցության գործերը կարող են վարվել համատեղ: Այս դեպքում յուրաքանչյուր գործարք կնքելու ն կատարելու համար անհրաժեշտ է ընկերակցությանբոլոր մասնակիցների համաձայնությունը: Եթե լիակատար ընկերակցության գործերը վարելը, մասնակիցների համաձայնությամբ, հանձնարարվել է իրենցից մեկին կամ մի քանիսին, մնացած մասնակիցներնընկերության անունից կարող են գործարք կնքել ն կատարել միայն այդ մասնակցի կամ մասնակիցներիլիազորագիրը ունենալու դեպքում: վրա հիմնված ընկերակցության կառավարումնիրականացնում Վաւտահության են միայն լիակատար ընկերները: Ավանդատուները իրավունք չունեն մասնակցել ընկերակցության կառավարմանը ն առանց լիազորագրի հանդես գալ նրա անունից: Ավանդատուները չեն կարող նան վիճարկել ընկերակցության կառավարման հետ կապված՝նրա լիակատար ընկերների որոշումները ն գործողությունները: Սահմանափակկամ լրացուցիչ պատասխանաւովությամբ ընկերությունների կառավարմանբարձրագույն մարմինը մասնակիցների ընդհանուր ժողովն է: Նրան ենթակա միանձնյա կամ կոլեգիալ գործադիր մարմինը ընկերության գործունեության նկատմամբ իրականացնում է ընթացիկ կառավարում ն հաշվետու է ընդհանուր Ժողովին: Ընկերության կառավարման գործադիր մարմնի կազմում կարող են ընտրվել նան ընկերությանը չմասնակցող անձինք: Սահմանափակ կամ լրացուցիչ պատասխանատվությամբ ընկերությունների հիմնադիրներիընդհանուր ժողովի բացառիկ իրավասությունն է՝ ընկերության կանոնադրության հաստատումը ն նրա կանոնադրական կապիտալի չափի փոփոխումը, գործադիր մարմնի կազմավորումը ն նրա լիազորությունների դադարե»

»

ցումը,

մենեջմենթ

'

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ընկերության տարեկան հաշվետվությունների ն հաշվապահական հաշվեկշիռների հաստատումը,ինչպես նան ընկերության շահույթի բաշխումը, ընկերության վերակազմակերպմանկամ լուծարման վերաբերյալ համապատասխանորոշում ընդունելը, ընկերության վերստուգիչ հանձնաժողովի (վերստուգողի) ընտրությունը: Տարեկան ֆինանսական հաշվետվության հավաստիությունը վերստուգելու նպատակով ընկերությունը կարող է յուրաքանչյուր տարի ներգրավել արհեստավարժ վերստուգիչի` աուդիտորի, որը ընկերության կամ նրա մասնակիցների հետ գույքային շահերով չի կապված: Եթե այդպիսի վերստուգումը ընկերության որնէ մասնակցի պահանջով է, ապա այն կատարվում է նրա հաշվին: »

»

»"

Բաժնետիրական ընկերության կառավարմանբարձրագույն մարմինը բաժնեընդհանուր ժողովն է, որի իրավասությանն են պատկանում՝ ընկերության կանոնադրության հաստատումը,դրա մեջ փոփոխությունների ն լրացումների կատարումը, կանոնադրական կապիտալի չափի փոփոխումը, ընկերության տնօրենների խորհրդի (դիտորդ խորհրդի) ն վերահսկիչ հանձնաժողովի(վերահսկիչի) անդամներիընտրությունը, նրանց լիազորուբյունների վաղաժամկետ դադարեցումը, ընկերության աուդիտն իրականացնող անձի հաստատումը, ընկերության գործադիր մարմնի (գործադիր տնօրենի, վարչության) ձնավորումը, նրա լիազորուբյունների վաղաժամկետդադարեցումը, ընկերության տարեկան հաշվետվությունների, հաշվապահական հաշվեկշիռների, շահույթի բաշխման հաստատումը, տարեկան շահաբաժինների վճարման մասին որոշման ընդունումը ն չափի հաստատումը, ընկերության վերակազմակերպման կամ լուծարելու մասին որոշում ընդունելը, ինչպես նան այլ հարցերի լուծումը, որոնք նախատեսվածեն «Բաժնետիրական ընկերուբյունների մասին» 3Հ օրենքով: Այն ԲԸ-ները, որոնք ունեն հիսունից ավելի բաժնետեր, ստեղծում են տնօրենների խորհուրդ (դիտորդ խորհուրդ): Այս դեպքում ընկերության կանոնադրությամբ պետք է սահմանվի նրա բացառիկ իրավասությունը: Ընկերության խորհուրդն իրականացնում է ընկերության գործունեության ընդհանուր կառավարումը, բացառությամբ այն հարցերի, որոնքվերապահվում են ընկերության բաժնետերերի ընդհանուր ժողովին: Ընկերության խորհրդի բացառիկ իրավասուբյանն է պատկանում այնպիսի հարցերի լուծումը, ինչպիսիք են՝ ընկերության գործունեությանհիմնական ուղղությունների որոշումը, բաժնետերերի տարեկան ն արտահերքժողովների գումարումը, արժեթղթերի տեղաբաշխումը, գույքի շուկայական արժեքի որոշումը, ընկերության գործադիր մարմնի ձնավորումը, կառավարման կազմակերպական կառուցվածքի հաստատումը Լ այլն: Ընկերության ընթացիկ գործունեությանկառավարումն իրականացնում է ընկերության գործադիրմարմինը, որը կարող է լինել կոլեգիալ (վարչություն, տնօրենություն) ն (կամ) միանձնյա (տնօրեն, գլխավոր տնօրեն): Ընկերության գործադիր մարմինը հաշվետու է տնօրենների խորհրդին(դիտորդ խորհրդին) ն բաժնետերերի ընդհանուր ժողովին: Գործադիրմարմնի իրավասությանն են պատկանում ընկերուբյան ընթացիկ գործունեության կառավարման բոլոր հարցերը, բացառությամբ՝ բաժնետերերի ընդհանուր ժողովի ն ընկերության խորհրդի իրավասության հարցերի: Բաժնետերերի ընդհանուր ժողովի որոշմամբ, գործադիր մարմնի լիազորու-

տերերի "

-

»

»

»

»

ԳԼՈՒԽ 14: ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊԱԻՐԱՎԱԿԱՆ

ՁԵՎԵՐԸ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

թյունները պայմանագրով կարող են պատվիրակվել այլ առնտրային կազմակերպության կամ անհատ ձեռնարկատիրոջը՝ կառավարչին: Ընկերության ֆինանսատնտեսականգործունեության վերահսկումն իրականացնելու համար ընկերության բաժնետերերի ընդհանուր ժողովն ընտրում է ընկերության վերահսկիչ հանձնաժողով (վերահսկիչ): ԲԸ այն բաժնետերերը, որոնց պատկանողձայնի իրավունքով բաժնետոմսերի ձայների քանակը կազմում է ընկերության այդպիսի բաժնետոմսերի բոլոր ձայների քանակի տասը ն ավելի տոկոս, կարող են պահանջել ընկերության գործունեության վերստուգում, որը պետք է անցկացվի ցանկացած ժամանակ: Կոոպերատիվի կառավարման բարձրագույն մարմինը ընդհանուր ժողովն է, որի բացառիկ իրավասությանն է պատկանումայնպիսի հարցերի լուծումը, ինչպիսիք են` կոոպերատիվի կանոնադրության հաստատումը ն փոփոխումը, կոռպերատիվի գործադիր մարմինների ձնավորումը ն դրանց լիազորությունների դադարեցումը, կոոպերատիվիանդամներիընդունումը ն հեռացումը, տարեկան հաշվետվությունների ն հաշվապահական հաշվեկշիռների հաստատումը,կոոպերատիվի վերակազմակերպումըն լուծարումը: Հիսունից ավելի անդամ ունեցող կոոպերատիվում ստեղծվում է դիտորդ խորհուրդ, որը վերահսկում է կոոպերատիվի գործադիրմարմիններիգործունեությունը: Դիտորդ խորհրդի անդամները չեն կարող գործել կոոպերատիվիանունից: Կոոպերատիվիգործադիր մարմիններն են` վարչությունը ն դրա նախագահը: Գործադիր մարմինները կառավարում են կոոպերատիվի ընթացիկ գործունեությունը ն հաշվետու են դիտորդ խորհրդին ն կոոպերատիվիանդամների ընդհանուր

ժողովին:

`

Դիտորդխորհրդի ն վարչության անդամներ, ինչպես նան նախագահկարող են լինել միայն տվյալ կոոպերատիվի անդամները: Ընդ որում, դիտորդ խորհրդի կամ գործադիր մարմնի անդամը չի կարող լինել մեկ այլ` համանման կոոպերատիվի անդամ: Իսկ կոոպերատիվի անդամը չի կարող միաժամանակ լինել դիտորդ խորհրդի ն վարչության անդամ:

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ՀԱՐՑԵՐ 1.

ԵՎ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

Բնութագրեքձեռնարկատիրականգործունեությունը ն թվարկեք դրա հիմնական հատկանիշները: Ի՞նչ հատկանիշներովէ բնութագրվում իրավաբանականանձի կարգավիճակ ունեցող կազմակերպությունը: Բնութագրեքիրավաբանականանձի հիմնականմոդելները: Ինչպիսի՞ չափորոշիչներ են օգտագործվում ՀՀ-ում կազմակերպությունները ըստ չափերի դասակարգելու համար: Ինչով է տարբերվումսահմանափակպատասխանատվությամբ ընկերությունը փակ բաժնետիրականընկերությունից: Ինչով է տարբերվումդուստր ընկերությունը կախյալ ընկերությունից: Բնութագրեքկազմակերպությունների միավորմանհիմնականձները: Ներկայացրեք կազմակերպությունների կազմակերպաիրավականձները ըստ ՀՀ քաղաքացիականօրենսգրքի: Ինչպե՞սէ իրականացվումկազմակերպությանվերակազմավորմանգործըն.

2.

3. 4. 5. 6. 7.

8. 9.

թացը:

10.Ռրո՞նքեն կազմակերպությունների վերակազմակերպմանտեսակները: են 11.Ինչպե՞ս լուծարվում իրավաբանականանձի կարգավիճակ ունեցող կազմակերպությունները: 12.Ինչպիսի՞կազմակերպաիրավական ձներ են նախատեսվածՎՀ քաղաքացիական օրենսգրքով ոչ առնտրային կազմակերպություններիհամար: Բնութագրեք դրանք:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. 2.

ՎՀ

քաղաքացիականօրենսգիրք:ՀՀ պաշտոնականտեղեկագիր,17: Ե.,

ԽՈՅ:ՇրշՃ Ց.Խ/.

Յ.

Աճքաց ուլ

ԽԼ,

1օ0ոօ88.

ՀՂօրենքը «Փոքր

6Ծ831:66Յ

ՓաոՅՇԵԼ

ն

Խոր

պետականաջակցությանմասին»: միջինձեռնարկատիրության

4.

5.

1ատոօտ4 11.

6.

ՎՀ

տ 8. 9.

շօտՔոլ

Իլ68լ6յ

շտ

իւ6Ւոր.

տ

Շոքշու, ԷՕՒԷԱՂՂ11,1995 տ 6ոքշաւ, ԷԾԷՈՈՂՆ1,1995

Խ/., Ետչում

մասին ՀՀ օրենքում օրենքը «Բաժնետիրական ընկերությունների ն փոփոխություններ լրացումներկատարելումասին»: Ե., 2000, հոկտեմբերի11 «Բաժնետիրականընկերությունների մասին»ՀՀ օրենքը,գիրք Ա, էջ 172 ԽԵքՇ 5ոօոօոդոմմ. ՔՄրւաուլ6Ք83.1Լ 11Փթճ--

10.

110, քճր.

«օրուան.

Շ1Յ1Ք2ՇՆԵԱՀՀ, 2001

Ե., 2000, դեկտ.5 ԸօքՎա:օ8Յ ՒԼ. ԽՈ6::6ոշ6Ի6Է1ր.Խ/., Ետչուտ

Փու

էՀքօղրեռ:

ԽԼ.,

ՄՎՇՇԷդու.

110 քոր. 5. Ճ. Քճոտծօքւոճ.ԽԼ, /ՅԼՓԹՃ--

Օ6ւղ6օ6 7ոքճտոճոտ6

օքուՒմղոթք.

1օօքոք

տ

Խ/., 1997

ԱքոայււՅ.

Խ/.,

անձի կարգավիճակչունեցող «Իրավաբանականանձանց,իրավաբանական ն անհատ ձեռներեցներիանվճարունակության (սնանկացման) ձեռնարկությունների ն ֆինանսական առողջացմանմասին»ՀՀ օրենքը. գործողօրենքներիժողովածու, գիրք Ա, էջ 820:

ԳԼՈՒԽ

ՂՏ ԽՄԲԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

15.1.

ԽՄԲԵՐԻ

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

ԵՎ ԿԱԶՄԱՎՈՐՄԱՆ

Կազմակերպության

ՊԱՏՃԱՌՆԵՐԸ

գործունեությունըանբաժան է խմբայինգործոններից, իսկ խմբերի կառավարումը,ներխմբային ու միջխմբայինհարաբերություններիկարգավորումը կառավարման կարնոր բաղադրիչներիցեն: Առհասարակ, թեն կազմակերպության ամեն անդամ ի պաշտոնե ունի լիազորությունների ու պատասխանատվությանորոշակի շրջանակ, այդուհանդերձ, նրա աշխատանքայինգործունեությունը, որպես կանոն, ընթանում Է որոշակի խմբի սահմաններում: Այլ կերպ ասած, անհատական գործունեության արդյունավետությունը կախվածէ ոչ միայն անձնական, այլն խմբայինգործոններից: Գրականության մեջ տարածված սահմանմամբ` խումբը բաղկացած է երկու կամ ավելի անձանցից, ովքեր փոխազդեցությանմեջ են մտնում այնպես, որ նրանցից ամեն մեկը ներգործում է մյուսների վրա ն, միաժամանակ, գտնվում է մյուսների ազդեցության տակ |1, էջ 150-151): Մարդկանց փոխազդեցության արդյունքում խումբ է ստեղծվում այն պահից, երբ նրանցից յուրաքանչյուրը գիտակցում է, թե մյուսներն ինչ են մտածում իր մասին, ինչ գործողություններեն ակնկալում իրենից, ն դրանից հետո բոլորի վարքը կրում է այդ գիտակցման ազդեցությունը: Մոտեցումների տարբերության հետնանքովբազմազան են խմբերի դասակարգումները: Զանազան գիտաճյուղերում առանձնացվումեն մասնագիտական,սեռատարիքային, էթնիկական, մշակութային, ընկերական, ըստ նախասիրությունների խմբեր: Տեսական ու գործնականմեծ արժեք ունի զույգ տեսակների բնութագրումը, ըստ որի խմբերը լինում են` իրական ն պայմանական /անվանական/, կազմակերպված-նտարերային, ձնական ն ոչ ձեական, կարճաժամկետն երկարաժամկետ, ձնավորվող ն կայունացած, մեծ ն փոքր, առաջնային ն երկրորդային ն այլն |2, էջ 58-60: 3, էջ 149-150|: Կառավարմանտեսության մեջ խումբ կազմավորելու հատկանիշը ոչ թե տարիքն Է, արյունակցական կապը, նախասիրություններիհամընկնումը, ծագման կամ զբաղմունքի նույնությունը /թեն դրանք նս որոշակի դեր կարող են խաղալ/, այլ տվյալ կազմակերպությանը պատկանելը, ինչն էլ, իր հերթին, նշանակում է ներգրավվածլինել տվյալ կազմակերպության նպատակներիիրագործմանհարցերում:

ՄԵՆԵՋՍԵՆԹ

Ըստ կազմակերպությանընդհանուր նպատակների կենսագործմանմեջ իրենց կատարած դերի, կազմավորման ձնի, գործունեության կանոնակարգման աստիճանի, միջանձնայինփոխազդեցության եղանակների,տարբերակվում են ձնական ն ոչ ձնական խմբեր: Սովորաբար, ամեն մի կազմակերպության մեջ գործում են մարդկանց ինչպես ձեական, այնպես էլ ոչ ձենականբազմաթիվխմբեր: Եվ կազմակերպության կառավարումը ընդգրկում է ինչպես ձեական, այնպես էլ ոչ ձեական խմբերի գործունեության կարգավորումը: Ձնական խմբերն ունենում են որոշակի իրավականկարգավիճակ,կազմավորվում են կազմակերպությանբարձր ղեկավարության կողմից, նպատակայինմոտեցմամբ, աշխատանքի հորիզոնական ն ուղղահայաց բաժանման միջոցով: Ձնական խմբերը գործունեություն են իրականացնում իրենց տրված լիազորությունների շրջանակներում ն վերադասի առաջ պատասխանատվություն են կրում իրենց տնօրինությանը հանձնված ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման համար: Ըստ էության, ձնական խմբերի, դրանց միջն գործող կապերի ն հարաբերությունների բնույթի վրա ազդող գործոնները համընկնում են կառավարման կազմակերպական կառուցվածքներիձնավորման գործոնների հետ: Նման խմբերի ստեղծումը կոչված է ապահովելու, մի կողմից` աշխատանքի արդյունավետ բաժանում, իսկ մյուս կողմից` վերջինիս հետեանքով ժամանակի ն տարածությանմեջ իրարից տարանջատվածմարդկանց ջանքերի օգտագործումը` կազմակերպության առջն դրված նպատակների իրականացմանհամար: Կազմակերպություններումստեղծվող բոլոր ձնական խմբերըընդունված է բաժանել հետնյալ կերպ՝ ղեկավարներիխումբ, արտադրականխմբեր ն կոմիտեներ: Առաջին խմբի մեջ մտնում են կազմակերպությանղեկավարը ն նրա անմիջական ենթակաները: Այն անվանում են նան ղեկավարի հրամանատարականխումբ /թիմ/: Այսպես օրինակ՝ գործարարության ոլորտի ձեռնարկություններում այդ խմբի Ամեն մի մեջ մտնում են տնօրենների խորհրդի նախագահըն փոխնախագահները: կազմակերպությունումայդ խմբերն են հենց ճշգրտում կազմակերպության գլխավոր նպատակները ն, դրանցից ելնելով, կառավարում մյուս խմբերի գործունեությունը: Արտադրական/նպատակային/ խմբերի մեջ մտնում են այն մարդիկ, որոնց ջանքերը ուղղված են ընդհանուր նպատակներինհասնելու համար սահմանված որոշակի, սահմանափակառաջադրանքներիկատարմանը:Արտադրականխմբերի կառավարումը իրականացնումէ յուրաքանչյուրի համապատասխանպաշտոնական ղեկավարը, միանձնյա՝ կառավարմանբարձրագույնօղակի ղեկավարներիցուցումներին համապատասխան:Խմբերի ղեկավարներինօպերատիվ կառավարմանհարցերում տրվում է գործողություններիտարբերակի ընտրության հարաբերականանկախություն: Կոմիտեն իրենից ներկայացնում է կազմակերպության մեջ ստեղծված մարդկանց խումբ, որին առաջադրանքների կատարման համար տրվում են համապատասխանլիազորություններ: Դրանք կարող են անվանվել նան խորհուրդներ, նպատակային խմբեր կամ հանձնաժողովներ,որոնց բնորոշ է որոշումների ընդունման կոլեգիալ ձնը: Նման խմբերի ստեղծումը նպատակահարմարէ, երբ որոշման ընդունումը պահանջում է աշխատանքային մեծ փորձ, մասնագիտականխոր գիտելիքներ, իսկ կայացվածորոշումների կիրառումը շոշափում է մեծ թվով մարդկանց /խմճբերի/ սոցիալ-տնտեսական շահերը: Կոմիտեները կարող են լինել ժամանակավոր ն մշտական: Ժամանակավորկոմիտեներ ստեղծվում են խնդիրների լուծման նպատակով, որոնք հայտնվում են պահի ազդեցությամբ կամ ծագում են պատահաբար: Այսպես, բանկի կառավարիչը հաճախորդների սպասարկման ոլորտում

ԳԼՈՒԽ

15. ԽՄԲԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

տեղ գտած թերությունները բացահայտելու համար կարող է ձենավորելժամանակավոր կոմիտե: Նույն մոտեցմամբ, Ազգային ժողովը որնէ կարնոր հիմնախնդրի ուսումնասիրման նպատակով ստեղծում է ժամանակավոր հանձնաժողովներ: Կազմակերպություններում առավել հաճախ կոմիտե ձնավորում են այնպիսի կարնոր հարցերով զբաղվելու նպատակով, որոնք մշտական բնույթ ունեն: Որպես օրինակ կարող է ծառայել տնօրենների խորհուրդը: Կոմիտեստեղծվում է, եթե՝ քննարկվող հարցը պահանջում է տվյալ ոլորտին վերաբերող մասնագիտական խոր գիտելիքներ ն աշխատանքային փորձ, խնդրի արդյունավետ լուծումը պահանջում Է ոչ ավանդականմոտեցումներ, որոշման ընդունման խմբային ձենը բարձրացնում է կազմակերպության հեղինակությունը ն բարելավում աշխատողներիհոգեբանական վիճակը, անհրաժեշտություն կա կազմակերպության տարբեր ստորաբաժանումների կամ վերջիններիս ու ղեկավարներիմիջն ծագած հակասությունները լուծել մասնագիտականանկանխակալ միջամտությամբ, որոշման ընդունման համար պահանջվող բոլոր լիազորությունները նպատակահարմարչէ տրամադրել մեկ անձի: Կոմիտեներիարդյունավետգործունեությանը հիմնականումխոչընդոտում են՝ Նրանց իրավունքների ն պարտականություններիշրջանակների ոչ հստակ սահմանումը: Դրանց ստեղծումից առաջ պարտադիրպետք է ճշտվի, թե ինչ նպատակով են ձնավորվում ն տվյալ նպատակիիրականացման համար ինչ լիազորություններ են անհրաժեշտ: Անդամների թվի ոչ ճիշտ սահմանումը: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ կոմիտեների գործունեությունն առավել արդյունավետ է, երբ նրա անդամների թիվը կազմում է 5 11 մարդ: Ընդ որում, եթե 5-ից քիչ անդամների դեպքում կարող է հնարավորություն չընձեռվի արդյունավետ որոշում կայացնել՝ բոլոր մոտեցումները հաշվի առնելով, ապա 11-ից ավելի անդամների դեպքում սահմանափակվում է խմբի բոլոր անդամների արդյունավետ մասնակցությունը հարցի քննարկմանը: Ժամանակիանտեղի կորուստը: Ուսումնասիրելով կոմիտեներիգործունեության առանձնահատկությունները, Սիրիլ Պարկինսոնը հանգել է այն եզրակացության, որ հաճախ որոշումների ընդունման գործընթացումավելի շատ ժամանակ է ծախսվում ակնհայտ հարցերը բոլոր անդամների կողմից ընկալելու, քան նոր մոտեցումները քննարկելու համար: Դա տեղի է ունենում այն պատճառով, որ կոմիտեի ոչ մասնագետ անդամները խուսափում են բարդ հարցերի քննարկմանը մասնակցելուց` պահանջելով մանրամասն պարզաբանել խմբի անդամների մեծամասնության համար ակնհայտ մոտեցումները: Որոշումների ընդունման ն կատարմանանհիմն ձգձգումը: Նման միտումներ դիտվում են այն խմբերում, որոնց համար բնութագրական են համախմբվածության ցածր աստիճանը, անվճռականությունը ն նոր իրավիճակներում ճիշտ կողմնորոշվելու ընդունակության բացակայությունը: Ակնհայտ է, որ այսպիսի դեպքերում ոչ մի խումբ չի կարող գործել այնքան արագ ու վճռական, որքան համապատասխանունակություններ ունեցող անհատը: ՕՓոխզիջումային մոտեցումը, որը կարող է պատճառ դառնալ առավել բարձր արդյունավետությամբբնութագրվող որոշումից հրաժարվելու: -.

-.

-

-.

-

»

|

»

-

»

»

»

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

»

Չափազանց մեծ ծախսերը: Ակնհայտ է, որ որոշումների ընդունման խմբային ձենը զգալիորեն ավելի մեծ ծախսեր է պահանջում: Հետնապես, ղեկավարը, կոմիտեներ ստեղծելուց առաջ, պետք է հաշվի առնի նան դրանց գործունեությանհամար պահանջվողծախսերը:

Միատիպ մտածելակերպը:Խմբի անդամները, մյուսների հետ արդեն ձեռք բերված հարաբերությունները պահպանելու նպատակով, կարող են խուսափել նան կառուցողական բնույթի բանավեճերից: Նման դեպքերում հարցի լուծման բոլոր առաջարկվող տարբերակները բավարար չափով քննարկման չեն ենթարկվում, որի հետնանքով կարող են ընդունվել արդյունավետությանցածր աստիճանովբնութագրվող որոշումներ: Ինչպես նշվեց, բոլոր կազմակերպություններում գոյանում ն գործում են ոչ ձնական խմբեր: Թեն վերջիններս ձենավորվումեն կազմակերպության ղեկավարների կամքից անկախ, այնուհանդերձ իրենցից մեծ ուժ են ներկայացնում ն որոշակի հանգամանքներումկարող են վճռորոշ ազդեցությունթողնել առաջադրված ձենականնպատակների իրականացմանգործընթացի վրա: Ոչ ձեական խմբերում մարդիկ մտնում են բազմաթիվ ն բազմաբնույթ հարաբերությունների մեջ, որն էլ իր ազդեցությունն է թողնում կազմակերպությանգործունեությանբոլոր կողմերի վրա: Ընդհանուր առմամբ, բոլոր ոչ ձնական խմբերի համար հաւոկանշական են հետնյալ բնութագրերը. Սոցիալական վերահսկողությունը: Յուրաքանչյուր խմբում գործում են գործելակերպի ընդունելի ն ոչ ընդունելի համարվող նորմեր: Խմբի անդամներին կարող են բնորոշ լինել վարքի, հագուստի, աշխատանքի որոշակի տեսակներիքույլատրելի կամ ոչ թույլատրելի նորմեր: Մենեջերըայդ մասին պետք է տեղյակ լինի ն ձգտի դրանք հաշվի առնել կազմակերպությանառջն դրված ձենականնպատակներիիրականացման գործընթացում:Սոցիալական նորմերը կարող են ազդել նան ղեկավարի պահելաձնի գնահատման, նրա կողմից ներկայացվող առաջադրանքներիկատարման ընթացքի վրա: Դիմադրությունը փոփոխություններին: Սովորաբար ոչ ձեական խմբերը արգելքներ են ստեղծում` խոչընդոտելով ամեն տեսակի փոփոխությունների, հատկապեսնորամուծությունների իրականացմանը: Դրա հիմնական պատճառն այն է, որ ամեն մի նորամուծություն /ներդրում/ ենթադրում է կազմակերպությանաշխատողներիսոցիալ-տնտեսական հարաբերությունների, աշխատատեղի ն տեխնիկաարտադրականկապերի փոփոխություններ: Վերջիններս կարող են ոչ ձենականխմբերի վերացման պատճառ հանդիսանալ: Նման իրավիճակներում բոլոր ոչ ձնական խմբերը հանդես են բերում փոխներաճման ն համագործակցելուհատկանիշներ: Ոչ ձեական ղեկավարների առկայությունը: Բոլոր ոչ ձեական խմբերն ունեն իրենց առաջնորդները: Ի տարբերություն ձեական խմբերի ղեկավարների, որոնց լիազորությունները տրվում են կառավարմանվերադաս օղակի ղեկավարների կողմից ն որոնք գործում են իրենց վերապահվածգործառույքների սահմաններում, ոչ ձենականխմբերի ղեկավարների հիմնական հենարանը խմբի անդամների կողմից նրանց իշխանության ընդունումն է: Ընդ որում, ոչ ձնական խմբերի ղեկավարների ազդեցության ոլորտը կարող է դուրս գալ կազմակերպության շրջանակներից: Ոչ ձեական խմբերի ղեկավար դառնալուն նպաստում են հետնյալ հիմնական գործոնները`տարիքը, զբաղեցրած պաշտոնը, վարքը, բնավորությունը, երնույթների ընկալումը, »

»

»

»

ԳԼՈՒԽ

15. ԽՄԲԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

սովորությունները ն անհատին բնորոշ մյուս հատկանիշները: Ոչ ձնական է երկու հիմնական գործառույթ ապահովել խմբի առաջնորդը ունենում առջե դրված նպատակներիիրականացումը են պահպանել ու ամրապնդել նրա գործունեությունը: Այդ գործառույթներիցյուրաքանչյուրը նույն խմբում կարող է իրականացվել նան տարբեր մարդկանց կողմից: Նման դեպքերում է երկու ղեկավար: ոչ ձնական խումբն ունենում Միննույն կազմակերպությանմեջ գործող բոլոր ոչ ձեական խմբերը կամ նրանց մի մասը կարող են մտնել պարբերական բնույթ կրող կայուն կապերի մեջ ն, միավորվելով, հանդես գալ ընդհանուր նպատակներիիրականացման միտումով: Նման դեպքերում առաջանում են ոչ ձենականկազմակերպություններ: Մարդիկ սովորաբար ձնական կազմակերպություններիմեջ են մտնում ձգտելով բավարարել իրենց անհատական պահանջմունքները՝ կազմակերպության ձնական նպատակների իրականացման գործընթացին մասնակից լինելու ճանակազմակերպություններում ընդգրկվելը հնապարհով: Սակայն միշտ չէ, որ ձենական րավորություն է ընձեռում հասնելու բոլոր պահանջմունքների լրիվ բավարարման: Այս առումով անհրաժեշտ է ուշադրություն դարձնել հետնյալ հանգամանքին: Մի կողմից` ժամանակի ցանկացած պահի յուրաքանչյուր կազմակերպություն տնօրինում է աշխատողների պահանջմունքների բավարարման համար հատկացման ենթակա սահմանափակ ռեսուրսների, իսկ մյուս կողմից` մարդկանց պահանջմունքները ավելի արագ են աճում, քան դրանց բավարարման համար ստեղծվող բարիքները: Դա ավելի ակնհայտ է դրսնորվում երկրորդային պահանջմունքների ոլորտում: Այսպես, յուրաքանչյուր անհատի համար էական նշանակություն ունի, թե ո՛ր կազմակերպությունում է գործունեություն իրականացնում, ինչպիսի՛ պաշտոն կամ աշխատատեղ է զբաղեցնում, ինչպիսի՛ հարաբերություններ ունի առանձին մարդկանց, նրանց խմբերի, հասարակության ն պետության հետ, ինչպե՛ս են գնահատվում իր գործունեությանարդյունքները ն վերջիններիս դիմաց ի՛նչ պարգնատրում է տրամադրվում: Ընդ որում, նա անընդհատ ձգտում է իր տեսակետից առավել շահեկան դիրքի հասնել վերը նշված հարաբերությունների համակարգում: Բացի այդ, յուրաքանչյուր անհատ հակված է սուբյեկտիվորեն գնահատելու իր հնարավորությունները: Այդ գնահատականիձնավորման վրա զգալի բացասական ազդեցություն են թողնում մարդկանց աշխատատեղ կամ պաշտոն չտրամադրելը, նրանց գործունեության արդյունքների գնահատման օբյեկտիվ չափանիշների բացակայությունը: Իսկ ոչ ձենականխմբերի ու կազմակերպություններիմեջ ընդգրկվելու հիմնական պատճառներն են՝ 1. Տվյալ խմբին պատկանելու ձգտումը: Մարդը սոցիալական էակ է ն դարեր շարունակ բնության ն այլ մարդկանց հետ հարաբերություններում առավել հաճախ հանդես է եկել խմբերով: Ուստի խմբին պատկանելը կարելի է համարել մարդկանց սոցիալական պահանջմունքների բավարարման միջոց: Խմբի աջակցության պայմաններում նրա անդամներից յուրաքանչյուրը կարող է հասնել անհամեմատ ավելի կարնոր նպատակների,քան առանձին հանդես գալու դեպքում: 2. Խմբի անդամների կողմից օգնություն ստանալը: Ենթական կարծում է, որ եթե աշխատանքի կատարման ընթացքին ն արդյունքների գնահատմանը վերաբերող տարբեր հարցերով հաճախակի դիմի ղեկավարին, ապա վերջինս իր մասին բացասականկարծիք կկազմի: Ահա թե ինչու մարդիկ գերադասում են դիմել իրենց գործընկերներիօգնությանը:

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Խմբի անդամների պաշտպանությունը ստանալը: Կազմակերպություններում գործող ոչ ձենականխմբերը իրենց անդամներին պաշտպանում են տարբեր բնույթի երնույթներից, պահանջներից, հարաբերություններից ն այլն: Նման դեպքերում ոչ ձնական խմբերը կարող են միավորվել` իրենց շահերը պաշտպանելու նպատակով: 4. Փոխադարձ շփումները: Վասարակական միջավայրում առանց այլ մարդկանց հետ հարաբերություններիմեջ մտնելու անհնար է հասնել ոչ միայն սոցիալական, այլ նան մյուս կարգի պահանջմունքների արդյունավետ բավարարման: Շփումների կարնոր դերերիցմեկը շրջապատում կատարվող իրադարձությունների վերաբերյալ տեղեկությունների հնարավորություն ընձեռելն է: Կազմակերպություններումմիշտ չէ, որ ձնական կոմունիկացիաների միջոցով կարելի է իրավիճակի վերաբերյալ օպերատիվտեղեկություններ ստանալ: Այդպիսի դեպքերում աշխատողները ստիպված դիմում են նան տեղեկություններիփոխանակմանոչ ձեական ուղիներին /շշուկներին/ ն ներխմբայինհաղորդակցմանը: 5. Վամակրանքը ն ջերմ հարաբերությունները: Սովորաբար մեզանից յուրաքանչյուրը մարդկանց ն խմբերի հետ հարաբերություններ ստեղծելու հնարավոր տարբերակներից նախընտրում է այն, որն առավել մեծ չափով է բավարարում մեր նախասիրությունները:Նման իրավիճակներում կողմնորոշվելու համար կարնոր նշանակություն է տրվում խմբի նպատակներին, դրանց հասնելու ուղիներին, անդամների նախասիրություններին, բնավորության առանձնահատկություններինն անհատին բնդրոշ մյուս հատկանիշներին: Ամեն մի կազմակերպություն ներառում է որոշակի խմբերի գոյությունն ու գործառությունը ոչ միայն ձենականն ոչ ձեական չափանիշով, այլն առաջնային ն երկրորդային բաժանման հիմքով: Առաջնային է հաճարվում մարդկանց համեմա30/, տաբար փոքրաթիվ խումբը /ըստ տարբեր հեղինակների՝2 5 հոգուց մինչն 25 որի հիմնական հատկանիշը խմբի անդամների մշտական շփումն է համատեղ գործունեության ընթացքում: Երկրորդայինխումբը ավելի մեծաքանակէ, խմբի անդամների կապերը պարբերականեն, սակայն ոչ մշտական, այստեղ անձնական ճոտիկություն, որպես կանոն, չկա, հաղորդակցումը մակերեսային է: Երկրորդային խումբն ավելի շատ բնութագրում է անձանց պատկանելությունը նույն կազմակերպությանը, քան նրանց ջանքերի անմիջական համատեղումը ն հաճաձայնեցումը: Երկրորդային խումբը, հետնաբար, առավելապես բնութագրում է մարդկանց նպատակի միասնությունը, իսկ առաջնային խումբը` ն: նպատակը, ն այդ նպատակի իրագործմանն ուղղված անմիջական, փոխհամաձայնեցված, ամենօրյա աշխատանքը: Առաջնային խմբի օրինակ է արտադրամասի աշխատավորությունը. ամբողջ գործարանի աշխատակազմը այդ դեպքում հանդես կգա որպես երկրորդային խումբ: Նմանապես՝ ուսանողների ակադեմիականխումբը առաջնային խումբ է, իսկ բուհի ամբողջ ուսանողությունը՝ երկրորդայինխումբ: Կամ՝ ամբիոնը ն պրոֆեսորադասախոսականողջ կազմը, վարչությունը ն ամբողջ նախարարությունը, վաշտը ն զորագունդը, կազմակերպության որնէ ստորաբաժանում ն ամբողջ կազմակերպությունը: Առաջնային խումբը, կախված խմբի չափից ն գործունեության բնույթից, կարող է համընկնել ոչ ձեական խմբի հետ, սակայն հիմնականում առաջնային խումբն իր մեջ ընդգրկում է մի քանի ոչ ձեական խումբ: Երկրորդային խումբը կարող է համՅ.

"

-

-

ԳԼՈՒԽ

15. ԽՄԲԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ընկնել ձնական խմբի հետ, սակայն ձենականխմբերը համեմատաբար փոքրաթիվ են, այնպես որ, երկրորդային խմբի մեջ սովորաբար լինում են մի քանի ն՛ ձնական,

ձնական խմբեր: ժամանակակից գործարար կյանքում վճռորոշ դերը պատկանում է երկրորդային խմբերին, այլ կերպ ասած՝ ամբողջականկազմակերպություններին:Որքան էլ կարնոր է կազմակերպության այս կամ այն ստորաբաժանումը, միննույն է, այն գործում է՝ ենթարկվելով ամբողջի տրամաբանությանը: Մ.Վեբերիմշակած ն կառավարման հաջորդ տեսությունների շրջանակներում զարգացած ռացիոնալ-բյուրոկրատիայի արդյունավետ գործադրումը ենթադրում է ամենից առաջ երկրորդային խմբերի գոյություն ն գործառություն: Այդուհանդերձ, առաջնայինխմբերի դերը չի կարելի թերագնահատել. կառավարման ժամանակակից տեսության մեջ դրանց հիմնական գործառույթն է համարվում առանձին աշխատողի ն ամբողջ կազմակերպության միջն յուրատեսակ կապող օղակ լինելը |4, էջ 150-158): Առաջնային խմբերում են տեղի ունենում մարդկանց սոցիալ-հոգեբանական ու մասնագիտական հարմարման /ադապտացման/ գործընթացները, այստեղ է ձնավորվում հասարակականկարծիքը, տեղայնացվում դրսից, այդ թվում` բարձր մակարդակի ղեկավարությունից ստացվող տեղեկությունը ն այլն: Այնպես որ, կազմակերպության ներդաշնակ գործառության ն արդյունավետ գործունեության, բոլոր մակարդակներում բարոյահոգեբանականառողջ մթնոլորտ, միասնականաշխատանքային ռիթմ ն ուղղվածություն ապահովելու առումով մեծ ուշադրություն պետք է հատկացնել առաջնային խմբերի ուսումնասիրությանն ու նպատակասլաց կառավարմանը: Այս խնդրի լուծման համար կարնոր է նան, այսպես կոչված՝ «ռեֆերենտային» խմբի մասին իմացությունը: Մարդիկ, ինչպես արտադրության մեջ, այնպես էլ դրանից դուրս,-կարող են անդամակից լինել բազում խմբերի: Դրանք ոչ բոլորն են հավասարաչափազդում նրանց գործելակերպիվրա, ոչ բոլորը նույն հեղինակությունն ու վարկը ունեն, ոչ բոլորին է ինքն իրեն վերագրում: Խմբերի յուրատեսակ «կշիռը», տվյալ անձի՝ որոշակի խմբին ինքն իրեն վերագրելու հանգամանքը արձանագրելու նպատակով, շրջանառության մեջ է դրվել ռեֆերենտ /կամ` էտալոնային/ խմբիըմբռնումը: Այսինքն` անձը կարող է անվանապեսընդգրկվածլինել այս կամ այն ձնական խմբում, ունենալ որոշակի կարգավիճակ, սակայն իրեն փաստացի դրսում զգալ, ինչը նշանակում է, որ նման դեպքերում խմբային գործոնները որԱ էական ազդեցություն չեն գործում նրա գործելակերպիվրա: Կազմակերպության արդյունավետ կառավարման տեսակետից շահեկան է, անտարակույս, որ ամեն մի աշխատողի համար ռեֆերենտ խումբ լինի ձնական աշխատանքային խումբը. եթե հենց այդ խումբն է նրա համար տիպար, եթե նա հատկապես այդ խմբի անդամների կողմից է ձգտում հարգանքի արժանանալ, նրանց շրջապատում համարում ունենալ, որպես խմբի լիարժեք անդամ ըստ արժանվույն գնահատվել, ապա այս իրավիճակում թե՛ անձը ն թե՛ խումբը դյուրին կառավարելի են: Ռեֆերենտ խումբը բացառիկ նշանակություն ունի անձի սոցիալական դիրքորոշման, մտածելակերպի ն գործելակերպի փոփոխությունների, աշխատանքի հանդեպ վերաբերմունքի ձնավորման հարցում, այնպես որ շատ հաճախ այս կամ այն անձնավորության գործելակերպըհասկանալի է դառնում, եթե պարզում ենք նրա ռեֆերենտ խմբի յուրահատկությունները: Մասամբ սրանով է բացատրվում կադրերի հոսունությունը, այսինքն` անձի համար տվյալ կազմակերպությունը կամ տվյալ ոչ ձենականխումբը չէ ռեֆերենտայինը, ուստի ն նա տրամադրված է լքելու այն: ն՛ ոչ

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

տարբերություն ձնական ն ոչ ձնական խմբերի՝ ռեֆերենտային խումբը կալինել նան մտացածին,երնակայական,ինչը խիստ բարդացնում է անձի ընդգրկումը խմբի աշխատանքներում ն առաջացնում սոցիալ-հոգեբանականբնույթի մի շարք բարդություններ, մասնավորապես` կապված հարմարման, համատեղելիության, անհարկի բախումների կանխմանհետն այլն: Վերջապես,անձը կարողէ ունենալ մեկից ավելի ռեֆերենտ խմբեր ն հայտնվել ներհակ պահանջներով պայմանավորվածկոնֆլիկտի մեջ, ենթարկվելով սթրեսին այլն: Իսկ այդ ամենն, ի վերջո, անդրադառնումէ խմբի՝ որպես միասնականսուբյեկտի գործունեությանվրա: Ի

րող է

15.2.

ԽՄԲԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

Ինչպես ասվել է /տես գլուխ 2/, կառավարման առաջին երկու դասական դպրոցները` «գիտականը» ն «վարչականը», գրեթե ուշադրություն չէին դարձնում կազմակերպությանգործառությանն զարգացմանհարցում աշխատանքայինխմբերի խաղացածդերին, ն միայն էլտոն Մեյոյի ու նրա համախոհների ձնավորած «մարդկայինհարաբերությունների» դպրոցը արմատապեսփոխեցվերաբերմունքը: Հոտորնյան գիտափորձերըբացահայտեցին, որ ամեն կազմակերպություն բաղկացած է բազմաթիվ խմբերից, ն խմբերի միջն ու այդ խմբերի ներսում փոխհարաբերությունները մի բարդ աշխարհ են, որը հարկավոր է ուսումնասիրել ն կառավարել: «Մարդկային հարաբերությունների» դպրոցը, հետագայում` վարքաբանական ուղղությունը, կառավարման մեջ բացահայտեցինանձի աշխատանքային վարքի ձնավորման ն դրսնորման համար խմբային գործոններիկարնորությունը: Վաստատագրվեց այն հիմնադրույթը, որ արդյունավետ կառավարման գործընթացում, բացի աշխատանքի տեխնիկականպայմաններից, կարնոր նշանակություն ունեն նան խմբի սոցիալ-հոգեբանական մթնոլորտը, տիրապետողարժեքները, ուղղվածությունը, համերաշխությունը, անդամներիհամատեղելիությունը, խմբի առաջնորդի դիրքորոշումը, ղեկավարության աշխատանքի ոճը ն այս բնույթի բազում այլ հանգամանքներ: Վոտորնում կատարվածփորձերը բացահայտեցին մի նոր երնույթ` հետազոտողների ազդեցությունը հետազոտվողների վրա, այսպես կոչված, «հոտորնյան էֆեկտը», երբ հենց միայն խմբի անդամներիհանդեպ ցուցաբերվող ուշադրությունը, առանց տեխնիկական պայմաններիորնէ փոփոխության,բարենպաստէ ազդում համատեղաշխատանքի արդյունավետության վրա: Վերջնականապեսամրագրվեց այն ըմբռնումը, որ կազմակերպություններըհատկապես տեխնիկականն սոցիալական համակարգերի անխախտելիմիասնություն են, որ այստեղ գործում են ոչ թե միմյանցից մեկուսացված անձինք, այլ զանազան խմբեր: Ներկայումս կառավարման ոլորտի մասնագետների մեջ տիրապետող է այն կարծիքը, որ բոլոր ձնական ն ոչ ձենականխմբերնու կազմակերպություններըգործունեություն են իրականացնում փոխազդեցության պայմաններում: Հետնապես, կազմակերպություններիկառավարմանարդյունավետությունը կարելի է բարձրացնել համակարգային մոտեցման ճանապարհով` ապահովելով բոլոր սոցիալական ենթահամակարգերիներդաշնակ գործունեությունը:Այս տեսակետիցկարնոր նշանակություն ունի ձենականխմբերի գործունեությանայնպիսի կազմակերպումը, որը

ԳԼՈՒԽ

15. ԽՄԲԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

կտա բոլոր ձենականն ոչ ձեական խմբերի ու կազմակերպություններիջանքեառավելագույն արդյունավետությամբ նպատակաուղղել ընդհանուր խնդիրների

թույլ րը

լուծմանը:

Խմբերի կառավարման արդյունավետության վրա ազդող հիմնական գործոններն են` խմբի չափերը, կազմը, սոցիալական նորմերը, համախմբվածությունը, կոնֆլիկտայնությունը, անդամների կարգավիճակը ն դերերը:

1. Խմբի չափերը: Ուսումնասիրությունների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ խմբի արդյունավետ չափերը տատանվում են 3 9 անդամների սահմաններում |1, էջ 150|: Ընդ որում, առավել հաճախ, 5 անդամներիցբաղկացած խմբերն են բնութագրվումորոշումների ընդունման ն իրականացմանբարձր արդյունավետությամբ: Դրանից փոքր թվաքանակի դեպքում խմբի անդամներինմտահոգում է ընդունվող որոշման հետնանքների համար զգալիորեն բարձր պատասխանատվությունը:5-ից ավելի անդամների դեպքում արգելքներ են առաջանում բոլոր տեսակետների ազատ արտահայտման, դրանց քննարկման կազմակերպման ն փոխըմբռնման հասնելու տեսակետից: Ընդհանուր առմամբ, ձեական խմբերի անդամների թվաքանակի մեծացմանը զուգընթաց, լրացուցիչ խոչընդոտներ են առաջանում արդյունավետ որոշումների ընդունման ճանապարհին: Բացի այդ, նպաստավոր պայմաններ են ստեղծվում նան նրանց ներսում ոչ ձնական խմբերի կազմավորման -

համար:

Խմբի կազմը: Այս գործոնի պարագայում կարնորվում են ոչ միայն խմբի անդամներիտեսակետները ն համատեղ արդյունավետ գործունեության ապահովման համար պահանջվող ջանքերն ու ռեսուրսների ծախսը, այլն նրանց մասնագիտական որակավորման մակարդակն ու աշխատանքայինփորձը: Դրանք պետք է համապատասխանենխմբի առջն դրված նպատակների իրագործմանհամար անհրաժեշտ պահանջներին: Հակառակ պարագայում, նույնիսկ բոլոր մյուս պայմանների առկայությամբ, խմբային գործունեությունըդատապարտվածէ ձախողման: 2.

3. Խմբի սոցիալական նորմերը: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ խմբի սոցիալական նորմերը վճռական ազդեցություն են թողնում նրա անդամների վարքի վրա: Ընդ որում, շատ հաճախ դրանց բնույթից է կախված,թե խմբի անդամների ջանքերը ինչպիսի ազդեցություն կունենան կազմակերպությանառջն դրված նպատակների իրականացման գործընթացի վրա: Մենեջերը պետք է կարողանա դրանք օգտագործելկազմակերպության նպատակներիիրականացման գործընթացում կամ, վատթարագույն դեպքում, չեզոքացնել դրանց բացասական ազդեցությունները: "4. Վամախմբվածությունը:Սա խմբի անդամներիկախվածությունն է մեկը մյուսից ն խմբից ընդհանրապես, միմյանց նկատմամբցուցաբերվող հոգատարությունը ն ուշադրությունը, անհրաժեշտության դեպքում` ջանքերի արդյունավետ միավորումը: Խմբի անդամների համախմբվածությանբարձր մակարդակը, մենեջերի տեսակետից, ցանկալի է այն դեպքերում, երբ նպաստում է /կամ գոնե չի խոչընդոտում/ կազմակերպությանառաջ դրված նպատակների իրականացմանգործընթացին:

Խմբի համախմբվածությունըարդյունավետ կառավարման հզոր լծակներից մեկն է: Դա խմբի ներքին ուժն է, որը ղեկավարը պիտի ձգտի գործադրելհօգուտ կազմակերպությանշահերի, այլ ոչ թե փորձի դրան դեմ գնալ: Որքան համերաշխ, համախմբված,ներդաշնակ է խումբը, այնքան դյուրին է /իհարկե, մյուս գործոնների բարենպաստ առկայությամբ/ կառավարել այդ խումբը: Իրագործելով սոցիոմետ301

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

րիկական հետազոտություններ /տես՝ 6.4 հատվածը/ հնարավոր է քանակապես արտահայտել խմբի համախմբվածությունը, ինչը, իր հերթին, թույլ կտա համեմատել տարբեր խմբեր՝ դրանց կայունության ն արդյունավետության, ներքին կառուցվածքի առողջության ն աշխատունակության տեսանկյունից: Առավել գործածական է հաշվարկը՝ ըստ հետնյալ բանաձնի |3, էջ 2121 չ

ՒՌ)

Հ խմբ---------ս 1/2 Ա(ՎՂ)

որտեղ Հ խճ-ը՝ համախմբվածությանցուցանիշն է, Ւ (Հ)-ը՝ դրական ընտրությունը /տվյալ խմբի անդամների կրկնակի դրական կապերը/,Ի-ը՝ խմբի անդամների թիվը: 5. Կոնֆլիկտայնությունը: (Թեն տարակարծությունը նպաստում է արդյունավետ որոշումների ընդունմանը, բայց պետք է թույլ չտալ, որ այն հանգեցնի ոչ կառուցողական բնույթի կոնֆլիկտների: Խիստ էական է, որ խմբի անդամները ի վիճակի լինեն քննարկման ներկայացվող հարցերին մոտենալ տարբեր հայեցակետերից ն մասնակցեն բոլոր տարբերակների կառուցողական քննարկմանը, որի արդյունքում կձնավորվեն առավել արդյունավետ որոշումներ: Եթե խմբի անդամները առաջադրվող խնդիրների լուծման ուղիների որոնման գործընթացում հանդես են գալիս միատեսակ դիրքերից ն չկան տարբեր կարծիքներ, ապա չեն կարող ընդունվել արդյունավետ որոշումներ: 6. Խմբի անդամների կարգավիճակը: Այն կախվածէ զբաղեցրածպաշտոնից, իրազեկությունից, փորձից, տարիքից, մասնագիտական որակավորման մակարդակից, վերաբերմունքից, սպասելիքներից, ընկալումից ն անհատին բնորոշ մյուս առանձնահատկություններից: Կարգավիճակի բարձրացմանը զուգընթաց աճում են տվյալ անձնավորության հնարավորությունները՝ խմբի մյուս անդամների վրա ազդելու, ինչը սակայն միշտ չէ, որ նպաստում է խմբային աշխատանքի արդյունավետության բարձրացմանը: Այսպես, խմբի նոր կամ ցածր դիրք ունեցող անդամներից որնէ մեկը կարող է այս կամ այն խնդրի լուծման ավելի արդյունավետ տարբերակ առաջարկել, բայց չկարողանա հասնել դրա ընդունմանը: Արդյունավետ որոշումների ընդունման համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել խնդրին վերաբերող բոլոր տեղեկությունները ն գաղափարները:Բացի այդ, խմբի անդամները պետք է ջանքեր գործադրեն, որ ավելի բարձր դիրք ունեցող անձնավորության կարծիքը անվերապահորենչտիրապետի: 7. Խմբի անդամների դերը: Խմբի գործունեության վրա որոշիչ ազդեցություն է թողնում նրա անդամների վարքը: Բարձր արդյունավետության կարելի է հասնել այն դեպքում, երբ խմբի բոլոր անդամները կատարում են այնպիսի առաջադրանքներ, որոնք թույլ են տալիս հասնել ընդհանուր նպատակներին: Դա հնարավոր է, եթե խմբի անդամներից յուրաքանչյուրը արժեքավոր գաղափարներ է ներկայացնում, դրանք հիմնավորում համապատասխան ւվիաստարկներովն տեղեկություններով, ակտիվորեն մասնակցում քննարկումներին, վերլուծությանը ն ընդհանրացմանը: Բացի այդ, օբյեկտիվ չափանիշներով է իրականացվում խմբի անդամների մասնակցության աստիճանի գնահատումը որոշումների ընդունման ե իրականացման գործընթացին: Ինչպես հայտնի է, անմիջականղեկավարման միջակայքը /դիապազոնը/ սահմանաւիակ է: Համարվում է, որ բարձր մակարդակի ղեկավարը արդյունավետորեն կարող է կառավարել մինչն 7 անմիջական ենթակայի |5, էջ 100-101): Ուստի, այն ղեկավարը, ով ցանկանում է ազդել ստորին առավելագույն թվով աշխատողների վրա, պիտի ձգտի հայտնաբերել խմբերի առաջնորդներին ն ազդի հենց նրանց, իսկ նրանց միջոցով` արդեն խմբի մյուս անդամների վրա: Այս կերպ

ԳԼՈՒԽ

15. ԽՄԲԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ղեկավարի աշխատանքը արդյունավետ է լինում, նա աշխատողիվրա ազդում է ոչ միայն ուղղակիորեն, այլն գործադրելով խմբի ազդեցությունը, ոչ ձենականն ռեֆերենտային խմբերի կարծիքի ճնշումը: Կազմակերպություններում հաճախ տարբեր հարցերի քննարկման, հաշվետվությունների ներկայացման համար կազմակերպվում են ժողովներ: Դրանց վարման արդյունավետ մոտեցումները նույնն են, ինչ որ խմբերի կառավարման համար ներկայացվածգործոնները: Բացի այդ, ժողովների արդյունավետ կազմակերպման նպատակովկարելի է օգտվել Լելանդ Բրեդֆորդի խորհուրդներից |6, էջ 134-135): Դրանք են՝ 1. Նախօրոք անհրաժեշտ է ի մի բերել օրակարգային հարցերին վերաբերող համապատասխաննյութերը ն նախապատրաստվելդրանց քննարկմանը. 2. Ապահովել տեղեկատվությանանկաշկանդփոխանակում. 3. Խրախուսել բոլորի մասնակցությունը հարցերի քննարկմանը. 4. Ապահովել փոխադարձ վստահության մթնոլորտ, որպեսզի յուրաքանչյուրը կարողանա ամեն մի հարցի քննարկման ժամանակ անկաշկանդ ներկայացնել իր տեսակետը. 5. Կոնֆլիկտներն անհրաժեշտ է դիտարկել որպես դրական գործոն ն ձգտել դրանք արդյունավետ կառավարել. 6. Վերջում ամփոփել քննարկումների արդյունքները ն որոշակի տեսքով ներկայացնել դրանց հիման վրա նախատեսվողմիջոցառումները: Այսպիսով, ոչ ձնական խմբերի կառավարմանարդյունավետության բարձրացման համար մենեջերները պետք է կողմնորոշվեն հետնյալ սկզբունքներով՝ ոչձնական խմբերի գոյությունը համարել օբյեկտիվ իրողություն ն ընդունել, որ դրանց վերացմանն ուղղված գործողություններով հնարավոր չէ հասնել դրական տեղաշարժերի. ղեկավարները պետք է ոչ միայն հաշտվեն դրանց գոյության հետ, այլն կարողանան համագործակցել, ճանաչել կազմակերպությանմեջ գործող ոչ ձնական խմբերը, դրանց ղեկավարներին ն նպատակները.ղեկավարները պիտի համագործակցենն խրախուսեն դրանց գործունեության այն ուղղությունները, որոնք նպաստում են կազմակերպությաննպատակներիիրականացմանը, տեխնիկատնտեսականնոր միջոցառումների իրականացմանտարբերակների ընտրության փուլում ուշադրություն դարձնել նան վերջիններիս հնարավոր ազդեցություններին ոչ ձեական խմբերի գործունեությանվրա, ոչ ձնական խմբերին մասնակից դարձնել որոշումների ընդունման գործընթացին, բարձրացնել ձնական կոմունիկացիաների արդյունավետությունը, որով նվազագույնի կհասցվեն շշուկների տարածումը ն բացասական ազդեցությունը կազմակերպականորոշումների իրականացմանգործընթացիվրա: -

-.

-.

-.

-.

-

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ՀԱՐՑԵՐ

.

.

.

.

.

.

.

.

ԵՎ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

Ի՞նչ է խումբը, ի՞նչ դեր է կատարում կազմակերպությանմեջ: Ինչու՞ են մարդիկ ընդգրկվում խմբերի մեջ: Ինչպե՞ս են դասակարգվում ձեական խմբերը: Երբ անձը աշխատանքի է ընդունվում որնէ կազմակերպություն, ապա նա ընդգրկվում է ձնակա՞ն, թե՞ ոչ ձեական խմբի մեջ: Որո՞նքեն խմբերիառաջացմանպատճառները: Ի՞նչ գործոններով է պայմանավորված խմբիհամախմբվածությունը: Ի՞նչ հակասություններ կարող են ծագել ձեական ն ոչ ձենականխմբերի միջն, ինչպե՞սկարելի է դրանք հաղթահարել: Որո՞նք են խմբի գործունեության արդյունավետությունը բարձրացնելու գործոնները:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

.

ւ

Խ(ԲԸՇԲՕլ Խ/Լ,

ՃճԵՇ6ք1 Է/Լ, Ճճիօ7քռ

ՇԶ`ԱԱՕռՕՐՑՎՇԸՑԱԱ

.

..

..

..

մճճրքօ688 Լ.Ւ/. ԸԽ6ոՅ6ք

ԷԼ

7.

ԽճԱԸ

ՇճՕԲճքե.

ՆՕՈՇՆԱՎՇՇԽՏԻԼ

Շօողոճնեւճք

ոՇՔՕոօրոտք.

Շօոաօոօոտք, Փճւրա«Ը,

16է6յշ«6քծ.

ԸՂՕԲՅքե-ՇՈոքՅՑՕՎԷՏԱՀ

Եքճրոոււ

Փ. ՕՀ

ԽՈ6ԵՇԽՃՆՐԵՐ Բ

Ի/1.,Մ6Բոօ,1995 խա6ԲՂՅ. ԷԼ,

ՄՂԷԼԵՔՃ

Խ/1.,ՃՇոճՔԲՊ 11քճշո, 1998

հ/Լ, ՂՒԼՓՔԲ-Ի/լ

օքոճւա մու.

Ւ/-ԱՕՔԻ/Ճ,

Խ/1.,1Է(ՓՔՃ-Ի1

ԳԼՈՒԽ

ՂԲ

ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՎ

16.1.

-

ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՌԱՋՆՈՐԴՈՒՄ

ԵՎ ԴՐԱ ՁԵՎԵՐԸ

ունենալը դեռես բավարար չէ կազմակերպությունը կառաԼիազորություններ

վարելու համար: Մարդկանցհամատեղ աշխատանքըծրագրելու, կազմակերպելու, վերահսկելու, նրանց շահադրդելու, այսինքն՝ կառավարման գործառույթներնիրականացնելու համար անձը պիտի իշխանություն ունենա: Իշխանության էության, անհատի ն հանրության կյանքում խաղացածդերի մասին հնուց ի վեր բազում կարծիքներեն արտահայտվել: Հին բաբելոնական գրական հուշարձաններից սկսած` հանդիպում են առանձին ուշագրավ դատողություններ, իսկ Հին Հունաստանը մ.թ.ա. Մ Խ'՛ դարերում, ի դեմս Պլատոնի ն Արիստոտելի նման մտքի հսկաների, տվեց իշխանության, պետության, կառավարման առաջին տեսությունները, որոնք պահպանել են իրենց ոչ միայն պատմական,այլն ճանաչողական արժեքը: Վետագա դարերում նույնպես չի թուլացել ուշադրությունը իշխանության հարցերի հանդեպ: Բացառիկ արժեքավոր են, մասնավորապես, անգլիացի փիլիսոփա Թոմաս Հոբսի /1588-1679/ «Լնիաթանը», ֆրանսիացի փիլիսոփա Շառլ Լուի Մոն/1689-1755/ տեսքյոյի «Օրենքների ոգու մասին», իտալացի քաղաքագետ Նիկոլո դի Բեռնարդո Մաքիավելիի /1469-1527/ «Իշխանավորը», գերմանացի սոցիոլոգ Մաքս Վեբերի /1864-1920/ աշխատությունները: Հայ սոցիալ-փիլիսոփայական ն իրավաբանական միտքը նս զգալի հետաքրքրություն է դրսնորել իշխանության ու ղեկավարմանզանազան խնդիրների հանդեպ |1, 2): Ըստ ժամանակակից ըմբռնումների` /շ/սւսնությունն իրենից ներկայացնում է անձի հնարաորությունը` ներգործելու ուրիշների վարքի վրա` ուղղորդելու նրանց հրագործելու կազմակերպության նպատակները: Ըստ ասպարեզների` սահմանվում են նան ածանցյալ հասկացությունները` «քաղաքական իշխանություն», «պետական իշխանություն», «գործադիրիշխանություն», «դատական իշխանություն» ն այլն |3, էջ 40-41: 4, էջ 66-69): Իրականացնել իշխանություն` նշանակում է որոշակի ազդեցություն գործել կառավարվող համակարգի վրա: Որպեսզի ղեկավարը կարողանա օգտագործել ենթակաների հնարավորությունները, ներազդել նրանց վարքի վրա, նա, ըստ Հ.Կունցի ն -

20- մենեջմենթ

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Ս.Օ'Դոնելի, գործադրում է զանազան մեթոդներ, որոնց «բոլորի հիմքում ենթակաների պահանջմունքներն են» |լ5,էջ 306|: Ուստի անհատների կամ խմբերի վարքի վրա ներազդելու լծակը նրանց բազմաբնույթ պահանջմունքները բավարարելու կամ բավարարմանըխոչընդոտելու հնարավորությունն է, ինչը ենթականերինմղում է որոշակի գործողությունների, վերջին հաշվով կազմակերպությաննպատակների իրականացմանը: Իշխանության օբյեկտը այն համակարգն է, որ ենթարկվում է իշխանական ներազդեցությանը,այսինքն` կատարում է իշխանության սուբյեկտի պահանջները /հրահանգները,հրամանները,հորդորները/: Քանի որ կառավարողների ու կառավարվողներիմիջն փոխհարաբերությունները միակողմանի լինել չեն կարող, դյուրին է հասկանալ, որ ոչ միայն իշխանության օբյեկտն է սուբյեկտից կախման մեջ /պաշտոնեական-իրավական,տնտեսական ն այլն/, այլն սուբյեկտը` օբյեկտից: Չէ որ իշխանության գործադրումը` հրամանի, կարգադրության, հանձնարարությանիրականացումը, մեծապեսպայմանավորված է իրականացնողներիվարքագծով:Ուստի գրականության մեջ գործածվում են նան «ենթակաների իշխանություն» ն «իշխանության հաշվեկշիռ» հասկացությունները` նշելու համար այդօրինակ հետադարձիշխանականկախվածությունըն դրա բնույթը |Բ,էջ 465-467): Ընդունված է իշխանության հաշվեկշիռը մեկնաբանել որպես ղեկավարների ն ենթականերիիշխանության ու միմյանցից փոխկախվածության այնպիսի հարաբերություն, որն ապահովում է կազմակերպությաննպատակների իրագործումը ն, միննույն ժամանակ, բացառում է ենթականերիանհնազանդությունը |, էջ 466): Իշխանության էության, ձների, գործադրմանմիջոցների, իշխանականկառույցների գործառության պարզաբանման առումով ուշագրավ է այն մոտեցումը, որ բնորոշ է, այսպես կոչված, «ըմբռնող սոցիոլոգիային» /Վիլհելմ Դիլթեյ, Գեորգ Զիմել, Մաքս Վեբեր, Պիտիրիմ Սորոկին ն այլք/: Ելակետն այստեղ իշխանության երկակի բնույթի ըմբռնումն է: Իշխանությունը ն՛ իրողություն է, ն հոգեբանություն, քանի որ իշխանությունը գործադրվում է մարդկանցհանդեպ, ուստի նրանց վերաբերմունքը իշխանության ու իշխանավորների նկատմամբ նույնքան կարնոր է կառավարմանգործառույթներիարդյունավետությանհամար, որքան իշխանավորների դիրքը, տնօրինած իրավական, տնտեսական ն այլ լծակները: էականն այն է, թե մարդիկ ինչպես են ընկալում բուն իշխանությունը, թե որքանով է իշխանությունը, ըստ նրանց, օրինական: Օոռինականությունըլեգիտիմություն, լատիներեն«6ցԱոստ» բառից, որ նշանակում է «ըստ օրինաց», «պատշաճ», «օրենքով»/, ժամանակակից իրավագիտության մեկնաբանությամբ, բնութագրում է այն սոցիալական կարգը, որն օժտված է որոշակի վարկով, ինչը պայմանավորումԷ ն՛ իշխանությանըկամովին ենթարկվելու հանգամանքը, ն պարտադիր պահանջներ սահմանելու հնարավորությունը |7, էջ 154|Է: Ղամառոտիվ`օրինականությունը «բնութագրում է կառավարողներին կառավարվողների միջն համաձայնության աստիճանը» |8, էջ 64): Արդ՝ /հշ/սանությունն օրինակայն է այնքանով, որքանով մարդիկ ընկալում են իշխանությունը որպես այդպիսին, ընդունում են, ճանաչում ն պատրաստակամեն ենթարկվելուդրա պահանջներին: Նույն չափանիշով օրինական (լեգիտիմ) կամ անօրինական է իշխանական այս կամ այն կառույցը (պետական մարմին, հիմնարկ, կազմակերպություն,հաստատություն, առանձինպաշտոնյան ն այլն): Որնէ հաստատությունում անձը մեկեն օրինականիշխանություն ձեռք չի բերում սոսկ պաշտոնինշանակվելու հանգամանքով:Ղեկավարըիրավասու է լինում վճիռ306

ՉԼՈՒԽ

16.

ԵՎ ԱՌԱՋՆՈՐԴՈՒՄ

ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ներ կայացնելու, պահանջներ ներկայացնելու, վերահսկելու, քանի որ /ն քանի դեռ/ կազմակերպությանանդամները ճանաչում են նրա իրավասությունները/օրինական են համարում/, ուստի ն տրամադրվածեն կամովինենթարկվելու: Իշխանության օրինականության այդ երկակի պայմանավորվածությունըգործում է կառավարման բոլոր համակարգերում` լինի համայնք, թե բաժնետիրական ընկերություն, նախարարություն, կրթականհաստատություն, թե զինվորական միավորում, եկեղեցի, թե կուսակցություն: Այսպիսով, օրինական իշխանությունը ոչ թե սոսկ օրենքներն են, իրավական լծակները, պաշտոնեական լիազորությունները, ուժի իրավունքը, այլ այդ ամենի ընդունումը իրենց` կառավարվողներիկողմից. «Օրինականությունը, Մաքս Վեբերի հակիրճ ձնակերպմամբ, կարող է երաշխավորված լինել միայն ներքնապես» |9, էջ 639): Պահանջմունքներից զատ, սակայն դրանցից ածանցյալ /շխանության աղ-

-

բյուրներն են` հավատը. դարեր շարունակ իշխանություններին կամովին հնազանդվելու մարդկանց հավատն է եղել առ դրանց աստվածայինծագումը, ն աղբյուրը կրոններն էլ սրբագործել են աշխարհիկ իշխանությունը, այդ կերպ՝ բոլոր անգամ սկզբնապես բռնի հաստատվածիշխանությունը հետագայում ընկալվել ու ճանաչվել է որպես լիովին օրինական, ժամանակը. որքան երկարատն է իշխանությունը, այնքան ավելի մեծ է որպես օրինական ընդունվելու հավանականությունը, նույնիսկ եթե նախապես եղել է ապօրինի, ընատրովիությունը. ձճարդիկհակված են ընդունելու այն իշխանությունը, որի ձնավորմանը իրենք մասնակից են, արդյունավետությունը. որքան արդյունավետեն իրագործվումիշխանական գործառույթները,կառավարվողներնայնքան ավելի շատ են հակվածընդունելու իշխանությունը որպես միանգամայն օրինական. այդպես եղավ, օրիճակ, Չիլիում, երբ 1971 թ. պետական հեղաշրջում կատարածզինվորական վարչախումբը կարողացավ այնպիսի արդյունավետությամբ կարգավորել տնտեսությունը, որ ժողովրդի մեծամասնությունըճանաչեց այդ իշխանությունը, հուզականը. իր դերն է խաղում նան զանգվածներիզգացմունքային նվիրվածությունը գործող իշխանավորներին, առաջնորդներին, բանականը. որոշ մարդկանց համար էլ ամենամեծ արժեքը ինքնին կարգուկանոնի պահպանումն է, ն նրանք օրինապահ քաղաքացիներ են ամեն տեսակի իշխանության դեպքում: Իշխանության ձների դասակարգման հարցում կան տարբեր մոտեցումներ, որոնք անփոփոխ հենվում են վեբերյան ավանդույթի վրա: Մենեջմենթի ժամանակակից տեսաբանները, զարգացնելով վեբերյան ըմբռնումը, ելնում են իշխանության դրսնորման ձների տարբերակումից, ըստ որի առանձնացվում է /հշխւասնության հինգ հիմնականձն |6, էջ 468-483: 35, էջ 467-469. 36, էջ 179|. Հարկադրանքի վրա հիմնված իշխանություն. այստեղ կառավարվողը հավատում է, որ կառավարողըհնարավորություն ունի իր հանդեպ գործադրելու հարկադրանքիորնէ միջոց /պատիժ/, դրանով իսկ՝ խոչընդոտելու իր այս կամ այն հրատապ պահանջմունքի բավարարմանը: /ոախուսման վրա հիմնված իշխանություն. կառավարվողն ակնկալում է, որ կատարելով կառավարողի պահանջները, նրանից ստանալու է որոշակի -.

-

-.

-.

`

-.

-.

-.

»

`

»

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

վարձատրություն, դրանով իսկ բավարարելով իր հրատապ պահանջմունքները: Փորձագիտականիշխանություն. կառավարվողնընդունում է կառավարողի մասնագիտականհեղինակությունը, հավատում է տվյալ ասպարեզում նրա գիտելիքների ու հմտության գերազանցությանըն համարում է, որ, ենթարկվելով կառավարողին,ինքը կարող է բավարարել իր պահանջմունքները: /տյլոնային /օրինակի վրա հիմնված/իշխանություն. կառավարողիվարքը ն հատկությունները այնքան գրավիչ են կառավարվողի համար, որ նա ձգտում է նմանվել կառավարողին: Հաճախ այն դրսնորվում է որպես առանձնաշնորհյալիշխանություն: Սրա հիմքում ընկած են ղեկավարի բացառիկ, առանձնաշնորհյալ հատկությունները, այսպես կոչված` «քարիզման» /«ռքծլօ» հունարեն բառ է, նշանակում է՝ «աստվածատուր»,«աստծո պարգն», «աստվածայինշնորհ»/: Դա, Մ.Վեբերիսահմանմամբ, «մարդու արտաառօրեական հատկություններն են, ընդսմին անկախ այն բանից՝ դրանք իրակա՞նեն, թվացյա՞լ,թե՞ենթադրական»|10, էջ 68): Իշխանության հիմքն այն է, որ շրջապատի մարդիկ ընդունում են ղեկավարի առանձնաշնորհի առկայությունը, համոզված են, հավատում են /իսկ այդ հավատը հաճախ հիմնավորվում է նան ղեկավարի գերբնական ծագման, աստծո ընտրյալ լինելու վստահությամբ/ ն կամովին ենթարկվումեն նրա իշխանությանը: Օրինական իշխանություն կառավարվողը հավատում է, որ կառավարողը իրավունք ունի հրամաններ արձակելու, իսկ իր պարտականություննէ ենթարկվել դրանց. այս իշխանությունն անվանում են նան «ավանդական իշխանություն», քանի որ ձենավորվումէ ավանդույթ՝ ենթարկումըհանգեցնում է պահանջմունքների բավարարմանը:Սա օրինական իշխանության` պատմականորենձնավորվածառաջինձեն է: Ցեղապետիցմինչն ժամանակակից ձեռնարկության ղեկավար` կառավարելու հիմքը կառավարվողի ենթարկումն է սովորույթի ուժին, ավանդականդարձած համոզմունքը, որ կառավարողն ի վիճակի է ապահովելու իր պահանջմունքների բավարարումը: Դրանից բացի՝ իշխանությունն ամրապնդվում է բարոյական արժեքների ու նորմերի որոշակի համակարգով՝պարտքի ու պատասխանատվությանզգացումով, ավագների հանդեպ հարգանքով, նախնիների պաշտամունքով, ավանդապահությամբ Ն այլն: Չեն բացառվում նան հարկադրանքի միջոցները՝ օրենքի գործադրումը, պատիժը, պարսավանքը նայլն: Իշխանական կառույցներն ու կառավարմանսկզբունքները առավել արդյունավետ են գործում շնորհիվ երկու սկզբունքի համատեղման՝ իշխանությանմակարդակների խստիվ աստիճանակարգում ն յուրաքանչյուր օղակի պատասխանատուների լիազորությունների խստիվ սահմանազատում:Մաքս Վեբերի այս արգասավոր ըմբռնումը, նրա հետնորդների կատարածորոշակի շտկումներով |11, էջ 96-100ի ներկայացվում է հետնյալ հիմնադրույթների տեսքու, որոնք արտահայտում են «ռացիոնալ բյուրոկրատիայի» տեսության էությունը. 1. Կազմակերպության խնդիրները բաշխված են կառավարման զանազան մակարդակներիմիջն՝ պաշտոնեականլիազորությունների տեսքով: Սա նշանակում է աշխատանքի հստակ բաժանում /հորիզոնական ն ուղղաձիգ, որը հնարավորություն է տալիս մասնագիտականպահանջներ ներկայացնել պաշտոններըգրավողներին, ուստի ե նպաստավոր է անձնակազմի որակավորման մշտական կատարելագործմանհամար: »

»

»

ԳԼՈՒԽ

16. ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՎ ԱՌԱՋՆՈՐԴՈՒՄ

2. Իշխանությունը կառուցված է աստիճանակարգված /հիերարխիկ/ բուրգի ենթակայության սկզբունքով, այսինքն՝ ամեն մի պաշտոտեսքով, պաշտոնեական նատար ղեկավարում է իր ենթականերին/իշխանությանչափը պարզորոշ արձաՇագրվում է/, պատասխանատուէ վերադասիառջն, հաշվետու է ինչպես իր, այնպես էլ իր ենթակաների գործունեությանհամար: 3Յ. Պաշտոնատար անձանց կայացրածվճիռները ն կատարածգործողությունները կարգավորվում են որոշակի կանոնակարգով/հրահանգներով ն կանոններով/: Հենց վերջինս է ապահովում կազմակերպության միօրինակ, հաստատուն, կայուն գործունեությունը. աշխատակիցները գալիս, գնում են, իսկ կազմակերպությունն անխափանգործում է: 4. Գոյություն ունի մասնագիտացվածղեկավարություն /ադմինիստրացիա/, որն զբաղվում է կազմակերպությանգործունեությանապահովման հարցերով: 5. Պաշտոնատարները ենթականերին հաճախորդներիհետ հաղորդակցվում են անանձնականդիրքորոշմամբ՝դեն են նետվում անձնական բնույթի բոլոր նկատառումներն ու հույզերը: «Հրամանը անձնականհեղինակությունից չի բխում, այլ անանձնականնորմից, ն հենց հրամանի բուն արձակումը, իր հերթին, նորմին է հետնում, ոչ թե կամածին է, բարեհաճություն կամ արտոնություն: Աստիճանավորը/չինովնիկը/ իշխանության կրողն է, սակայն այդ իշխանությունը նա երբեք չի իրագործում իր անունից, այլ միշտ անդեմ «հիմնարկության» անունից, ի շահ մարդկանց համատեղկյանքը կարգավորողորոշակի կանոններիպահպանման» |10, էջ 67): 6. Աշխատակից ընդունելիս կազմակերպությունը նախատեսում է նան նրա պաշտոնեական առաջխաղացումը: Պաշտոնատարի տիպարն այն անձն է, ով տվյալ կազմակերպությունումզբաղված է լրիվ աշխատանքայինօրը, ողջ կյանքում իր հույսերը կազմակերպությանհետ է կապում: Ծառայողների՝պաշտոնում նշանահատկանիշների կումը ն առաջխաղացումըկատարվում է թեկնածուներիգործարար հիման վրա, այլ ոչ թե քաղաքական, ընտանեկան ն այլն:

Իշխանականներազդեցության միջոցներից առավել կարնոր են համարվում |6, էջ 468-488, 12, էջ 35-371. շահադրդման բոլոր տեսակները` վարձատրումը, բարոյական խթանումը ն այլն, հարկադրանքը վախը, պատժի սպառնալիքը, անապահովության զգացումը, իրավունքների ու ազատությունների սահմանափակումը,ֆիզիկական բռնությունը, պաշտոնի իջեցումը, անձնական օրինակը. սրա մեջ կա ն՛ հարկադրանք, ն՛ համոզում, կարելի է ասել` հարկադրականհամոզում, քանի որ ղեկավարի, մանավանդ առանձնաշնորհյալ ղեկավարի վարքուբարքը ունակ է վարակելու ուրիշներին, հարկադրելու կամովին հետնելու նրա օրինակին, հեղինակությունը փորձագետի, իրազեկ մարդու, փորձառուի, ավագի, ղեկավարի, կազմակերպության, մասնագիտությանն այլն, ավանդույթը կառավարելու ն կառավարվելու երկուստեք սովորույթի ուժ ստացածմիջոցը, համոզումը ներշնչումը, հավատը, խանդավառությունը,խոստումները, բարոյախոսականխրատը,պատասխանատվությանվկայակոչումը,աշխատասիրության մղելը, հեռանկարներովոգնորելը, 29ընդունմանը կառավարչական որոշումների համամասնակցություն՝ մասնակցությունը: -.

-

-.

-.

-.

-.

-

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Քանի որ իշխանության գործադրման նպատակը կառավարվողների վարքի որոշակի ուղղորդումն է, ապա իշխանականներազդեցությանմիջոցներից ամեն մեկը, իր առավելություններով ու թերություններով հանդերձ, պիտի օգտագործվի պատշաճորեն՝ճիշտ տեղում ն ճիշտ պահին, բոլոր պարագաներիստույգ հաշվառումով: Օրինակ, ի՞նչը է ավելի արդյունավետ որպես կառավարման լծակ՝ այն, որ ղեկավարից վախենա՞ն,թե՞ ենթարկվեն՝ սիրուց մղված: Այսօրինակ այլընտրանքը /եթե, իհարկե, հնարավոր չէ դրանք համատեղել/ Նիկոլո Մաքիավելին լուծում է հօգուտ վախի: Նա հիշատակում է կարթագենցինշանավոր զորավար Հաննիբալին՝ բացատրելով վիթխարի, խայտաբղետցեղերից կազմված զորքի կարգուկանոնը, միասնականությունը, անմռունչ ենթարկումը իր ղեկավարին`վերջինիս «անմարդկային խստությամբ», առանց որի Հաննիբալի մյուս արժանիքները չէին բավակաՇացնի մեծ հաղթանակներ տանելու: Ըստ Մաքիավելիի՝ վախը /եթե հնարավոր է՝ առանց ատելություն առաջացնելու/ իշխանության Ա կառավարելու ավելի ազդու միջոց է, քան սերը. «Չէ որ սերը պահպանվում է երախտագիտությանկապերով, բայց, քանի որ մարդիկ արատավոր են, ապա նրանց համար ամեն շահեկան պարագայում այդ կապերը կտրվում են: Իսկ վախը հենվում է երկչոտության վրա, որը երբեք մարդուն չի լքում» |13, էջ 82): Իշխանության ձների ու միջոցների գործադրմանարդյունավետության տեսակետից, ժամանակակիցմեթոդաբանությանմեջ հեռանկարային է այն դիրքորոշումը, որը հենվում է Աբրահամ Մասլոուի «ինքնիրագործվողմարդու» տեսության հիմնադրույթների վրա ն փորձում է անձի վարքի կառավարմանգործադրվողմիջոցը համապատասխանեցնել տվյալ պահին նրա առավել էական պահանջմունքին: «Հիշե՛ք, որ անձնավորության առավել սուր պահանջմունքը ընկած է գերիշխող դրդապատճառի հիմքում: Եթե դուք գիտեք, օրինակ, որ որնէ մեկը մինչե վերջերս զրկված է եղել աշխատանքից, ապա կարող եք համոզվածլինել, որ նրա վարքը կողմնորոշված է լինելու դեպի ապահովվածությունը» |14, էջ 1051: Այդ առումով՝ իշխանական ներազդեցությանձեերից հատկապես երկուսը՝ համոզումը ե համամասնակցությունը, հենվում են մարդկանց բարձր պահանջմունքների (հարգանքի ն ինքնաարտահայտման)բավարարման վրա: Ենթակաների վարքի վրա ներազդեցության այդ ձեերը հատկապես կարնորվում են 224 դարում, երբ նրանց ն իրենց ղեկավարների գիտելիքների մակարդակիմիջե ավանդաբար գոյություն ունեցող անջրպետը նվազում է, պակասում է փորձագիտականներգործության նշանակությունը, ամրապնդվում են ժողովրդավարական կառավարման սկզբունքները:

16.2.

ԱՌԱՋՆՈՐԴՈՒՄ

Առաջնորդումը(լիդերությունը) կառավարմանանկապտելի գծերից մեկն է: Դա անձի կարողությունն է` անհատների կամ նրանց խմբերի վարքի վրա ազդելու՝ հանուն կազմակերպության նպատակների իրականացման: Առաջնորդումը համատեղ աշխատանքի ամբողջականացման,կազմակերպությանանդամներիներուժի բազմապատկմանհզոր մեխանիզմէ: Առհասարակ, «առաջնորդ» («լիդեր») հասկացությունը գրականության մեջ է ներմուծվել կյանքի պահանջով՝ արտահայտելու համար մարդկանցխմբային վար310

.

ԳԼՈՒԽ

16. ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՎ ԱՌԱՋՆՈՐԴՈՒՄ

քին բնորոշ օբյեկտիվ հարաբերություններից մեկը |4,էջ 229|: Մարդկանցհամատեղ կյանքի ու գործունեության ընթացքում ի սկզբանե ինչ-որ մեկին միշտ վիճակվածէ եղել ըմբռնելու տվյալ կազմակերպության շահերը, ձնակերպելու նպատակներնու խնդիրները, կազմակերպելու ու համախմբելու մյուսներին, ուղղորդելու նրանց ջանքերը, մղելու դեպի նպատակների իրագործում, միով բանիվ` առաջնորդելու նրանց: Պատմությունն արձանագրելէ բազում առաջնորդների՝զորավարների, մարգարեների, արքաների, հոգնորականների, քաղաքական գործիչների, հերոսների անուններ, ովքեր իրենց ժամանակի ն իրենց ժամանակակիցներիառաջնորդն են եղել, ղեկավարել են հսկա տերություններ, գլխավորել են հեղափոխական շարժումներ, վարել են աշխարհանվաճ պատերազմներ, մարդկային ոգու նոր ուղիներ են հարթել, նոր բարձունքներ են նվաճել: Կազմակերպության գործառության առումով` առաջնորդները մարդկանց համատեղ աշխատանքի ու հաղորդակցման ընթացքում, միջանձնային փոխհարաբերությունների ն փոխազդեցության շնորհիվ առաջ եկող այն անձինք են, ովքեր նույնպես կառավարում են, սակայն առանց իրավական լծակների, ձնական կառույցների, պարգնատրելուն պատժելու պաշտոնականիրավունքի, այլ` բացառապես իրենց հեղինակության, շրջապատի հարգանքի ն վստահության շնորհիվ, քանի որ, մարդկանց ընկալմամբ, նրանք յուրահատուկ ունակություններով կարող են իրենց պահանջմունքները բավարարել: Այդ կերպ տարբերակվում են ղեկավարը /տնօրենը, պետը, կառավարիչը ն այլն/ ն առաջնորդը /ոչ պաշտոնական, ոչ ձնական ղեկավարը/՝ կազմակերպությանմեջ կատարածիրենց դերերով հանդերձ |3, էջ 159: 4, էջ 228-229: 15, էջ 224-225: 16, էջ 251-258: Առաջնորդ լինելը, ավելի ստույգ ձենակերպմամբ` «առաջնորդող» («1մ6ղՏհլք») լինելը, ուստի ն «առաջնորդումը» («(6Յժոց»)` որպես կառավարչականգործողությունների ամբողջություն, կարող է իրականացվել թե՛ պաշտոնական ն թե՛ ոչ պաշտոնական ղեկավարի կողմից: Այսպիսով, որնէ կազմակերպությունումանձը ղեկավարէ դառնում պաշտոնապես` նշանակվելով տվյալ պաշտոնում, ձեռք բերելով իրավական կարգավիճակ, վավերական ընտրությունների արդյունքում, վերին մակարդակիղեկավարությունից համապատասխան լիազորություններ ստանալով ն այլն: Իսկ առաջնորդ դառճում են ինքնաբերաբար՝ մյուսների շահերն արտահայտելու ն իրագործոլու կարողության, իր հանդեպ նրանց տածած հարգանքի, համակրանքի, վստահության, սեփականհմայքի, իրազեկության, հաղորդակցական ն անձնային այլ գործոնների շնորհիվ: Վամարվում է ցանկալի, եթե կառավարմանտվյալ օղակում պաշտոնականղեկավարը ն ոչ պաշտոնականը /առաջնորդը/ մարմնավորվում են մեկ անձի մեջ, այլ կերպ ասած՝ պետը հենվում է ոչ միայն իշխանականդիրքի, իրավական լծակների, իրավունքների վրա, այլ նան առաջնորդելու իր կարողությունների: Այդօրինակհամատեղումը իրականում այնքան էլ տարածվածչէ: Ավելին, հետազոտությունները ցույց են տվել, որ երբ այս կամ այն կազմակերպությաններսում, դիցուք՝ բանվորների բրիգադում, սոցիալ-հոգերբանական/մասնավորապես`սոցիոմետրիկական/ ուսումնասիրությամբ հայտնաբերվածառաջնորդին նշանակում են բրիգադավար, այսինքն` պաշտոնական ղեկավար, ապա, որոշ ժամանակ անց, «մարդկանցնույն կազմի մեջ ի հայտ է գալիս մի նոր առաջնորդ: Ըստ կառավարմանբնույթի՝ տարբերակվումեն գործնական(ինստրումենտալ) ն հուզական (էքսպրեսիվ) ղեկավարներն ու առաջնորդները|3, էջ 159-160): Երկուսն էլ հավասարապես կարնոր են կազմակերպությաններդաշնակությունն ու արդյու311

ՄԵՆԵՋՍԵՆԹ

նավետ աշխատանքը ապահովելու համար: Եթե ղեկավարը, ասենք, իր գործի անթերի մասնագետ է, սակայն լիարժեքորեն չի կարողանում կարգավորելմիջանձնային փոխհարաբերությունները,ապա դա իր վրա է վերցնում առաջնորդը, ն, ընդհակառակը, եթե ղեկավարը զիջում է մասնագիտության առումով, սակայն արտակարգ ընդունակությունների տեր է աշխատանքային բարենպաստ մթնոլորտ ստեղծելու, միջանձնային հաղորդակցումը կազմակերպելու առումով, այսինքն` փաստորեն կատարում է հուզական առաջնորդի դերը, ապա այդ խմբում, որպես կանոն, ի հայտ է գալիս գործնական առաջնորդ: Վերստին ցանկալի է, որ այս երկու դերերը համընկնեն միննույն անձի գործունեության մեջ: Սակայն, ավելի իրական է այն ցանկությունը, որ երկու բնույթի ղեկավարներըհամագործակցեն, փոխադարձաբար լրացնեն միմյանց: Ինքնին հասկանալի է, թե նրանց միջն անհամաձայնությունը, հակադրվածությունը, բախումը որքան պառակտիչ կարող են լինել կազմակերպության բնականոն գործունեությանն բուն իսկ գոյության համար: Գրականության մեջ առաջնորդման երնույթի բացատրության երեք հիմնական խումբ տեսություններ կան՝ ըստ այն բանի, թե վերլուծաբանները ո՛ր գործոններն են համարում վճռորոշ: Առաջնորդման իրավիճակային տեսության կողմնակիցները շեշտադրում են իրավիճակի յուրահատկությունները, որոնք էլ հենց պայմանավորում են առաջնորդման որոշակի ոճը: «Անձնային գծերի»տեսաբաններն առաջին պլան են մղում առաջնորդի (ավելի ստույգ` տվյալ կազմակերպությունում առաջնորդ դարձողի) անձնական հատկանիշների նշանակությունը: Իսկ վարքագծային մոտեցման կողմնակիցները կարնորում են ենթակաների նկատմամբ առաջնորդի վարքագիծը: Ղեկավարման/առաջնորդման/ընթացքում գործադրվող բնութագրականեղանակները, միջոցները, ձները, ինչպես նան ենթակաների/առաջնորդվողների/նկատմամբ կիրառվող որոշակի վարվելակերպը ամփոփ ընդգրկելու նպատակով գրականության մեջ շրջանառության մեջ է դրված ղեկավարման ն առաջնորդման«ոճ» հասկացությունը: Ի սկզբանե առաջնորդման ոճերը ն արդյունավետությունը տարբեր տեսաբաններ փորձել են բնութագրել ըստ անձնական հատկանիշների: Թեն դրանց փոխառնչությունները կարնոր են, սակայն հետազոտություններն ապացուցել են, որ արդյունավետ առաջնորդը միշտ չէ, որ օժտված է անձնային որոշակի կայուն հատկանիշներով,ուստի կորելյացիան դրանց միջն հստակ չէ |5, էջ 308-309: 6, էջ 489|: Վարքագծային մոտեցումներից առավել տարածվածն ու ընդունվածը ամերիկացի հոգեբան ն սոցիոլոգ Կուրտ Լնինի տեսությունն է, ըստ որի առանձնացվում է երեք հիմնական ոճ |3, էջ 345: 6, էջ 492-510. 17, էջ 201-225. 18, էջ 394396|: /ավտորիտար/ ոճը բնութագրվում է ղեկավարի կողմից վճիռների Սիահեծան /թեպետ կարող է զուգորդվել ձնական ժողովրդավարումիանձնյա կայացմամբ թյամբ,. ուրիշների կարծիքն առերնույթ հաշվի առնելով/, ենթակաների վարքագծի մանրախույզ ն խստիվ հսկողությամբ, նրանց նախաձեռնողությանն ինքնուրույնության գրեթե իսպառ վերացմամբ,պատիժներիու տույժերի մշտականգործադրմամբ, աշխատակիցների հանդեպ քամահրական վերաբերմունքով: Զուտ տնտեսական առումով, այս ոճը արդարացնում է իրեն որոշակի իրադրության մեջ, հատկապես սուղ ժամանակին պաշարների պարագայում,վթարներիժամանակ ն այլն: Միաժամանակ՝ բարձր է սխալ վճիռ կայացնելու հավանականությունը, մեծ է ճահճացման վտանգը, անխուսափելի են աշխատակիցներիանտարբերությունը ն նրանց կողմից նորամուծությունների դժկամ իրագործումըկամ ուղղակի խոչընդոտումը, հաճախակի են բախումները, սթրեսածին իրավիճակները ն այլն:

ԳԼՈՒԽ

16. ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՎ ԱՌԱՋՆՈՐԴՈՒՄ

Ժողովրդավարականկամ մասնանցողական/աարտիսիայատիվ/ոճին բնորոշ համատեղ քննարկումների կարգը, բոլորի կարծիքներիու առաջարկությունների արժեքավորումը, նրանց նախաձեռնությունների անկաշկանդ դրսնեորումը, ամեն մեկին ընձեռվածլիարժեք հնարավորությունը՝ մասնակցելու վճիռների կայացմանը, կազմակերպության գործառույթներին պարտականությունների կատարմանը, վերահսկողության նպատակահարմար ապակենտրոնացմանը,ղեկավարը բարեհաճ ու անկեղծ հետաքրքրություն է ցուցաբերում իր աշխատակիցների անձնական խնդիրներին: Սա առաջնորդման առավել արդյունավետ ոճն է, քանի որ ապահովում է վճիռների կայացման լայն տեղեկատվական դաշտ, աշխատակիցների ինքնաարտահայտման հնարավորություն, ոգնորություն, բարոյահոգեբանական առողջ մթնոլորտ, համախմբվածությունն համագործակցություն: , Ազատական/լիբերալ/ (ամ անիշխանական/անարխիական/կոչվող ոճը բնորոշ է բարձիթողի այն վիճակին, երբ կարծես բոլորը իրավունք ունեն կարծիք հայտնելու, նախաձեռնություն դրսնորելու, սակայն բացակայում է մեկ՝ միասնական կամքը, բացակայում է նան իրական հսկողությունը, յուրաքանչյուրի վաստակի ն վարձատրության ճիշտ, արդարացի գնահատականը:Ամեն ինչ մատնվածէ ինքնահոսի, աշխատողն աշխատում է, չաշխատողը չի աշխատում, ղեկավարըկա, թե չկա, որնէ դեր չի խաղում, նրա կարգադրություններըչեն կատարվում, ն դրանից որնէ հիմնավորված պատիժ չի ածանցվում: Այս պայմաններում ծաղկում են քծնանքը, ցուցամոլությունը, աղավաղվում են լավ ու վատ աշխատողիզանազանման չափանիշները, դրա հետ մեկտեղ՝ անզսպելի են դառնում բամբասանքը, անտեղիբախումները, ընդհանուր դժգոհությունը ն այլն: Թվարկվածերեք ոճերի մի դիպուկ բնութագրում կա գրականության մեջ |19, էջ 182-183). այսպես, միահեծան ոճի գլխավոր գումարելիներն են` «նվազագույն ժողովրդավարություն» ն «առավելագույն վերահսկում», ժողովրդավարական ոճինը՝ «առավելագույն ժողովրդավարություն» ն «առավելագույն վերահսկում» /առաջին հսկողությունից սա տարբերվում է, հիշեցնենք, ինքնահսկողության մեծ տեսակարար կշռով/, իսկ ազատական ոճինը՝ «առավելագույն ժողովրդավարություն» ն «նվազագույն վերահսկում»: Վարքագծայինմոտեցման մեկ այլ ներկայացուցիչ` Դ. Մակ-Գրեգորը, առանձնացրել է մարդու բնույթի մասին արմատապեսհակադիր երկու պատկերացում («245 ն «1» տեսությունները), որոնք էլ համապատասխանաբարաշխարհայացքային հիմք են առաջնորդման երկու՝ միահեծանն ժողովրդավարականոճերի համար |20, էջ 47-48|: Ըստ «2». տեսության` սովորական, շարքային աշխատողները ներքնապես, ի բնե խուսափում են աշխատանքից,պատասխանատվությունստանձնելուց, ուստի ն նրանց հարկավոր է հարկադրել, վերահսկել, սպառնալ տույժերով, որպեսզի նրանք դրսնորեն համապատասխանեռանդ՝ կազմակերպության նպատակներն իրականացնելու համար: Ահա թե ինչու է ղեկավարը գործադրում միահեծան ոճ: Մինչդեռ, ըստ «"» տեսության, մարդիկ աշխատասեր են, ձգտում են ստանձնել պատասխանատվություն,մասնակցել կառավարչականորոշումների ընդունմանը, բարենպաստ պայմաններում դրսնորում են ինքնավերահսկում ու ինքնակառավարում, մոտիվացիոն դեր են կատարում նրանց ոչ միայն ստորին, այլն բարձր կարգի պահանջմունքները (ստեղծագործության,ինքնահարգանքի, ինքնազարգացման): Ուստի այս տեսությունը դավանողղեկավարը գործադրումէ առաջնորդման ժողովրդավարականոճ: Ուշագրավ ն ուսանելի է առաջնորդմաներեք հիմնականոճերի հատկանիշների ամփոփ ներկայացումը ռուս հայտնի տեսաբանԳ. Անդրենայիերկչափանինկարաեն

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

գրության մեջ, որը վերջին տարիների գրականության մեջ գրեթե ընդհանուր ճանաչում է գտել |16, էջ 258-261: 17, էջ 223-224. 21, էջ 51-52: 22, էջ 21-22): Այստեղ մի չափը առաջնորդի կայացրած որոշման բովանդակությունն է, մյուս չափը՝ այն ձնը /հնարքները, եղանակները/,որով իրագործվումեն որոշումները:

ԱՌԱՋՆՈՐԴՄԱՆ

ՈճԵՐԻ

|

Ձնեական կողմը

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

Բովանդակային

կողմը

Սիահեծան ո

գործնական,հակիրճ կարգադրություններ

խճբիանելիքընախապեսու ամբողջծավալով պլանավորվումէ առաջնորդիկողմից

անհանդուրժող,սպառնալիցարգելանք

ճշգրտվում են միայն անմիջականնպատակները, մնում են իսկ հեռահարնպատակները անհայտ

լեզու, անբարյացակամտոն կողմնակալություն՝դրվատանքիու պարսավանքիմեջ հույզերըհաշվի չեն առնվում հնարքներիցուցադրումըհամակարգվածչէ

ղեկավարիձայնըվճռորոշ է

պարզորոշ

առաջնորդիդիրքը՝ խմբիցդուրս ոճ Ժողովրդավարական

պլանավորվումեն ոչ թե ճիջոցառումները նախօրոք,այլ համատեղ,խմբում

հրահանգներնառաջարկությանձնով են արվում ոչ

թե չոր

ու

առաջարկությունների համար իրագործման են բոլորը պատասխանատու

ցամաք խոսք, այլ ընկերականտոն

դրվատանքնու պարսավանքըզուգակցվումեն

կատարվելիքաշխատանքիբոլոր բաժիններըոչ ճիայնառաջարկվումեն, այլն՝ քննարկվում

խորհուրդներուլ

առաջնորդիդիրքը՝ խմբիներսում ոճ Ազատական

տոնը՝պայմանական

խճբի գործերըինքնահոսիեն ճատնված

դրվատանքին պարսավանքիբացակայություն

առաջնորդըցուցումներչի տալիս

ոչ

աշխատանքիբաժիններըգումարվումեն առանձինշահերիցկամ բխումեն որոշակի առաջնորդից

մի համագործակցություն

առաջնորդիդիրքը՝ խմբիկողքին

Ռենսիս Լայկերտը առաջարկել է չորս համակարգ, որոնց միջոցով կարելի է բնութագրել առաջնորդման ոճը |5, էջ 315-317: 6, էջ 493-495|. դրանք տարբերվում են ըստ կառավարվողների մասնակցության աստիճանի՝ ա/ միահեծան շահագործողական,որտեղ գրեթե բացառվածէ ենթակաների մասնակցությունը վճիռ կայացնելիս, բ/ բարեհած միահեծան,որտեղ ենթականերըունեն որոշակի, թեպետ՝ սահմանափակ հնարավորություն կարծիք հայտնելու, մասնակցելուկառավարմանը, գ/ խորհրդակցական ժողուլրդավարակյան,որտեղ ղեկավարը շատ ավելի է վստահում ենթականերին /թեպետ՝ ոչ լիովին/, առկա է որոշակի երկկողմա-

-

-

76. ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԼՈՒԽ

ԵՎ ԱՌԱՋՆՈՐԴՈՒՄ

Շիություն ն փոխըմբռնում, թեն հանգուցային վճիռները կայացվում են վերին ատյաններում, սակայն ստորին օղակները նույնպես իրավասու են առանձին վճիռներ կայացնելու, դ/ մասնակցողական, որտեղ ղեկավարին ենթականերիփոխհարաբերությունները բնութագրվում են լիակատար վստահությամբ, անկաշկանդ հնարավորություն կա կարծիք հայտնելու, առաջարկությամբ հանդես գալու, ն ղեկավարությունն ինքն է ամեն կերպ խթանումաշխատակիցներիմասնակցությունը բոլոր էական վճիռներիկայացմանը: Ճապոնացի խոշոր տեսաբան /Օո/ոհիրոԿոնոն բարձը մակարդակիղեկավարի առաջնորդման ոճը բնութագրելու համար առանձնացնում է երկու չափանիշ` «նորարարություն-պահպանողականություն»ն «վերլուծողականություն-ներըմբռնողականություն» |23, էջ 71-73. ըստ այդմ առանձնացվում են հետնյալ չորս տեսակները. 1. Նորարարական վերլուծական. սա եռանդուն ղեկավարն է՝ նոր գաղափարներով առլեցուն, տեղեկատվությանհանդեպ գերզգայուն, պատրաստ է ունկնդրելու այլոց կարծիքը, ունակ է արագ վճիռ կայացնելու, սերտ համագործակցությունկազմակերպելու ն այլն: 2. Նորարարական ներըմբռնողական.սա նույնպես եռանդուն, գործունյա ղեկավարն է հակված նորամուծությունների,որը, սակայն, ավելի շատ վստահում է սեփական ներըմբռնողությանը, քան ուրիշների կարծիքին, անհանդուրժող է, հաճախ վճիռներ է կայացնում` առանց բավարար հիմքի, գերադասում է անձնապես անել որնէ բան, քան հանձնարարել ուրիշներին: Պահայանողական վերլուծական. սա կատարելության ձգտող, տեսական ամուր հիմքերով գործող ղեկավարն է, որը դժկամությամբ է դիմում նորամուծու-

-

-

թյունների:

-

Պահպանողական ներըմբռնողական. ավանդույթներինն մեկընդմիշտ հաստատվածկարգուկանոնին հակված ղեկավարն է, ոչ ճկուն գործելակերպով, վճիռ կայացնելը ձգձգում է մինչն վիճակի ծայրահեղ վատթարացում, ենթակաների հանդեպ դրսնորում է մե՛կ մանրախույզ հսկողություն, մե՛կ թողտվություն: Թ. Կոնոն համարում է, որ ղեկավարման այս կամ այն ոճի գործադրումը է առնչվում կազմակերպությանհասունացման փուլերի հետ. սկզբնապես, կազմակերպության ձնավորվելու փուլում արդյունավետ է 2-րդ տեսակի ոճը, այնուհետն վճռորոշ է դառնում 1-ին ոճը, իսկ ամրապնդված,կայուն գործող կազմակերպության մեջ տիրապետող է դառնում 3-րդ ոճը |25, էջ 75|: Ուշագրավ է ամերիկացի հեղինակներ Ռոբերտ Բյեյքի ն Ջեյն Մութոնի առաջարկած (առավարչական ցանցը |5, էջ 318-320. 6, էջ 495-498|. ուղղաձիգ առանցքին տեղադրելով «մարդու մասին հոգատարությունը» 1-ից 9-ը սանդղակով, իսկ հորիզոնականում «արտադրության մասին հոգատարությունը», հեղինակները ստանում են այդ երկու չափանիշներիհամադրումով գոյացած ոճերի մի փունջ: Ռ. Բլեյքը ն Ջ.Մութոնը ուշադրություն են դարձնում չորս եզրային ն հինգերորդ՝ միջին ոճի վրա. 1.1- նվազագույն /աղքատիկ/ կառավարման ոճն է, երբ նվազագույն չափով են հաշվի առնվում մարդկային շահերը, քանի որ, ասենք, աշխատանքից զրկվելու վախն արդեն հնարավորություն է տալիս ղեկավարին նվազագույն չափով էլ ապահովելու արտադրության շահերը, 1.9 հանգստյան տուն հիշեցնող կառավարման ոճն է, երբ ղեկավարը հոգում է մարդկայինփոխհարաբերություններիհնարավորինսբարելավմանմասին՝ քիչ հոգ տանելով արտադրությանը, 4.

սա

-

-

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

«իշխանություն ն ենթարկում» բնեռացումն է, երբ ղեկավարը առավելապես հոգում է արտադրության մասին՝ չնչին ուշադրություն դարձնելով մարդկային 9.1

-

գործոնին,

սա այն միջին ոճն է, երբ ղեկավարինհաջողվում է հավասարակշռել կազմակերպության գործունեության տնտեսական արդյունավետությունը ն ենթակաների բարոյահոգեբանականմթնոլորտը, 9.9 լավագույն ոճն է, երբ ղեկավարը բացառիկ ուշադրություն է դարձնում ն՛ ենթականերին,ն՛ արդյունավետությանը,ինչի շնորհիվ ենթականերըգիտակցաբար համակվում են կազմակերպությաննպատակներնիրականացնելուձգտումով:

5.5

-

-

բարձր

Ջ

`

|

|

|

կառավարումքաղաքից գտնվող ակումբի ոգով

|99

խմբային կառավարում

|

5.5

--

կազմակերպական

--

ցածր

|

:

դուրս

ՀՅՏ

Ց

|

նառամառում

իշխանությունենթարկում

նվազագույն (աղքատիկ)

կառավարում

1.1

9.1

ցածր

. Արտադրությանշահերի հաշվառմանչափը

բարձր

Առաջնորդմանիրավիճակայինմոտեցմանկողմնակիցներըկարնորում են իրավիճակային գործոնների նշանակությունը ղեկավարմանոճի գործադրման համար: Գրականության մեջ մեծ տարածումէ գտել Իլինոյսի համալսարանիմասնագետների խմբի դիրքորոշումը՝ Ֆ.Ֆհդյերի գլխավորությամբ,որը տարբերակում է առաջնորդման երկու ոճ դեպի արտադրությունը առաջնորդում ն դեպի մարդին ու միջանձնայինփոխհարաբերություններըկողմնորոշված առաջնորդում |5. էջ 310314: 6, էջ 501-503: 24, էջ 63|: Ընդսմին՝ հետազոտություններից արված եզրակացությունն այն է, որ շատ բարենպաստ ն շատ անբարենպաստ իրադրության պայմաններում առավել արդյունավետ են գործում արտադրությանը կողմնորոշված ղեկավարները, իսկ միջին, բարեխառն պայմաններում`փոխհարաբերություններին կողմնորոշվածները: Նշված ոճերի գործադրումը Ֆիդլերը դիտարկել է կախված

ԳԼՈՒԽ

76. ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՎ ԱՌԱՋՆՈՐԴՈՒՄ

հետեյալ երեք իրավիճակայինգործոններից ու դրանց տարբեր համակցություններից (տես՝գծանկար 16.1).

ղեկավարին կոլեկտիվի անդամներիփոխհարաբերությունները, առաջադրանքի(խնդրի) հստակությունը,

-.

-.

պաշտոնեականլիազորությունները: Իրավիճակայինմոտեցումներից ուշագրավ են նան Փ.Հերսիի ե Ք.Բլանշարի՝ կենսապարբերաշրջանի,Միտչել-Հաուսի՝ «ուղի նպատակ»տեսությունները: Առաջինում որպես իրավիճակային գործոններ դիտարկվել են ենթականերիհասունության (կրթություն, փորձ, պատասխանատվությունե այլն) չորս մակարդակները՝ կարող են գորցածր, միջին, չափավոր բարձր ն բարձր, որոնց համապատասխան մասնակցողական ն պատվիրակծադրվելառաջնորդման դիրեկտիվ, համոզման, ման ոճերը: Տ.Միտչելը ն Ռ.Հաուսը կարնորել են իրավիճակայիներկու գործոն՝ ենթակաների անձնականհատկանիշները նեշրջակա՝ աշխատանքային միջավայրի վրա ղեկավարի ներազդելու կարողությունները: Այդ երկու գործոնների ազդեցությամբ, ըստ հեղինակների, կարող են գործադրվել աջակցության (մարդկային հարաբերությունները կարնեորող),արտադրությունըկամ աշխատանքըկարեոր համարող, ինչպես նան մասնակցողականն դեպի նվաճումներըմիտված ոճերը |, էջ 504505|: Ենթադրվում է, որ ղեկավարը այս կամ այն ոճը կարող է կիրառել խթանման լծակների գործադրմամբ: -.

--

Բարձր

թո) 35զ

Մարդկայինհարաբերություններինկողմնորոշվածղեկավա--րը արդյունավետէ աշխատում

«2 Թ

-Ը-

գո

Փ5ՏՅ

Բավ

ՀՀ

|

ՏՅ

ողմորոշծ

Խնդրին

ղեկավաը արդյունա-

Ցածր

վետ է աշխատում ավ

Ղեկավարի ն

ենթակաների

փոխհարաբե-| րությունները

Խնդրի

կառուցվածքը

լավ

76.1.

Լավ

Լասվ|

Վատ

|

Վատ

|

ված

աորութունները գծանկար

Լավ

Յ

|

Վատ

Վատ

Կանոնակարգված| Չկանոնակարգված | Կանոնակարգ-| Չկանոնակարգ-

Ղեկավարի պաշՈւժեղ տոնեակա

Թույլ

Ուժեղ

Թույլ

Ուժեղ | Թույլ

ված

|

Ուժեղ

Թույլ

Առաջնորդման ոճերը տարբեր իրավիճակներում՝ ըստ Ֆ.Ֆիդլերի

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Գոյություն ունեն այլ մոտեցումներ, ղեկավարման ն առաջնորդման ոճի դասդասման այլ սկզբունքներ ու չափանիշներ: Գործնականումզուտ ոճեր գրեթե չեն հանդիպում:Ինչպես արդարացիորենշեշտում են կառավարմանֆինն տեսաբանները, առաջնորդման զանազան տեսությունների իմացության գլխավոր գործնական եզրակացությունն այն պիտի լինի, որ «ամեն մի ղեկավար պարտավոր է ձնավորել սեփական,անձնական ոճ», ն հատկապես«անձնականոճով կառավարումն է թույլ տալիս ճկուն կերպով օգտվելու իրավիճակի գործոններից` սերտած իդեալական ոճերի փոխարեն» |25, էջ 139-140): Արդյունավետէ գործում, իրոք, այն ղեկավարը, որը, չհրաժարվելով իր ամբողջական աշխարհայացքից ու վարքականոնից, միննույն ժամանակ ճկուն է, հարմարվում է իրադրությանը ն, ըստ դրա, կարող է ոճը փոխել: Կազմակերպությունլինի, թե ամբողջ պետություն՝ կառավարման ներկան ու ապագան մեծապեսպայմանավորվածեն առաջնորդներիմասնագիտականու բարոյական հատկանիշներով: Եվ հատկանշական է, որ կառավարման ռահվիրաներն արդեն փորձել են ձնակերպել ցանկալի ղեկավարի գլխավոր հատկանիշները, յուրատեսակ իդեալական կերպարը: Հենրի Ֆորդը «անհատի օրենքը» գերադաս էր հռչակում հնչյունների, գծերի, ներկերի օրենքներից, իսկ արտադրական հարաբերությունների կառավարճանարվեստը՝ ստեղծագործելուգերագույն ոլորտը. «Մեզ հարկավոր են մարդիկ, ովքեր ընդունակ են տձն զանգվածը վերափոխելու առողջ, լավ կազմակերպվածամբողջության՝ քաղաքական,սոցիալական, արդյունաբերական ն բարոյական առումով» |26, էջ 96|: Ֆրեդերիկ Թեյլորը առաջարկումէր իդեալական ղեկավարի հետեյալ հատկանիշները՝ խելք, կրթվածություն, հատուկ կամ տեխնիկականհմտություններ, ֆիզիկական ճարպկություն կամ ուժ, նրբանկատություն /տակտ/, եռանդ, վճռականություն, ազնվություն, դատողականությունն ողջախոհություն, քաջառողջություն |27, էջ 19Ղ: Ֆինն մասնագետները արդյունավետգործող ղեկավարիցանկալի հատկանիշների ավելի երկարշարան են թվարկում լայն ձճտահորիզոն,իրադրությանզգացում, աշխատանքի հանդեպ ստեղծագործական վերաբերմունք, փոփոխությունների պատրաստակամություն, համագործակցությանձգտում, արդյունքը կանխատեսելու ունակություն, ռիսկի դիմելու ընդունակություն, առողջ պատվախնդրություն, «ուղղաթիռի սկզբունքը» գործադրելու կարողություն /նկատի ունեն իրավիճակից ուղղաձիգ վեր բարձրանալու ն վերնից ամբողջականհայացք նետելու ունակությունը/, առավել էականը տեսնելու ե առանձնացնելու հատկություն, ինքնուրույն գործելու ընդունակություն, իրավասություններ ստանձնելու ընդունակություն, պլանները կատարելու արվեստ |25, էջ 55|: Իսկ ամենից հակիրճ ձենակերպել է ամերիկացինշանավոր կառավարիչ Լի Յակոկկան. «Եթե հարկ լիներ մեկ բառով բնութագրելու այն հատկությունները, որոնք անհրաժեշտ են լավ կառավարչին, ապա ես կասեի, որ դրանք հանգում են «վճռականություն» հասկացությանը» |28, էջ 74): Շատ տեսաբաններ ն կառավարմանսեփականփորձն ամփոփող կառավարիչներ կարնորում են նան առաջնորդի հաղորդակցականունակությունները, ելնելով այն` ինքնին հասկանալի իրողությունից, որ ղեկավարի աշխատանքի մեծ մասը հենց միջանձնային հաղորդակցումն է /տես` սույն գրքի 11.3 հատվածը ն 25-րդ արդյունավետկառագլուխը/: Գատկապեսմիջանձնայինփոխհարաբերությունների վարման առումով են կարնորվում առաջնորդիհամբերատարությունը,զսպվածությունը, նրբանկատությունը, ինքնահսկողությունը, ինքնակառավարմանունակու318

ԳԼՈՒԽ

76. ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՎ ԱՌԱՋՆՈՐԴՈՒՄ

թյունը: Որպես կանոն, դրանք են ամենից առաջ հիշատակվում «կատարյալ առաջնորդի», օօ դարի առաջնորդի» վերաբերյալ դատողություններում |29, էջ 16: 30, էջ 223: 31, էջ 142: 32, էջ 43 Համարվում է, որ հենց այդ հատկություններն են անհրաժեշտ ժամանակակիցկազմակերպությունների«իշխանական բուրգի ժողովրդավարացմանը»,այսինքն՝ վերին մակարդակիղեկավարության կենտրոնացված կառավարումը ստորին մակարդակների առավելագույն ինքնուրույնությամբ զուգորդելուն |33, էջ 110-117: Ավարտենք առաջնորդի անձնային հատկանիշներից ես մեկի հիշատակումով, որ շեշտադրում են ճապոնացիհեղինակները: Դա կանխատեսմանունակությունն է: Աչքի առաջ ունենալով ճապոնական ժամանակակից տեխնիկայի առաջանցիկ զարգացումը, գերարդիականտեխնոլոգիաները,կարծես հեռավոր ապագայից մեր օրերն ընկած սարքերը՝ երեի զարմանալի չէ, որ հատկապես ճապոնացիներն են առաջնորդից պահանջում կանխատեսելուկարողություն: Ըստ Կառրու Իսիկավայի, ֆիրմայի գլխավոր տնօրենը պարտավորէ իր աշխատանքում կողմնորոշվել տասը տարի առաջ, բարձր մակարդակի ղեկավարը՝ հինգ, բաժնի վարիչը՝ երեք ն բաժանմունքի վարիչը՝ առնվազն մեկ տարի առաջ |34, էջ 150-151) Քանի որ առաջնորդումը, վերջիվերջո, ոչ թե լոկ գիտելիք է մարդկանց համախմբելու ն ուղղորդելու եղանակների մասին, այլ, ամենից առաջ, գործնական հմտություն, ուստի ամեն մակարդակիկառավարչի խնդիրը առաջնորդմանարվեստին տիրապետելն է: Իսկ դա ձեռք է բերվում փորձնականճանապարհով,կառավարման իրական գործընթացինմասնակից դառնալով: Գործնականկառավարումն է հենց ճշգրտում անձի իմացական ու բարոյակամային պատրաստվածության աստիճանը՝կատարելու առաջնորդի դերը, ըստ այդմճշգրտվում են նան այն հատկանիշները, որոնք պահանջվում են տվյալ կազմակերպությունում ե առկա իրավիճակում առաջնորդի դեր ստանձնելու համար: Առաջնորդմաներնույթի ուսումնասիրությունը, այսպիսով, կարեոր է իշխանության փաստացի գործադրման ընթացքն ըմբռնելու, արդյունավետ կառավարման բազմաբնույթ խնդիրները լուծելու, կազմակերպությունում աշխատակիցներիծառայողականառաջխաղացման ընթացքը կարգավորելու, անձի ինքնաճանաչման ն սեփականվարքի ինքնակարգավորմանհամար:

ՄԵՆԵՋՍԵՆԹ

ՅԱՐՑԵՐ

ԵՎ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

2.

Ի՞նչ է իշխանությունը, որո՞նքեն իշխանության ձները: Պարզաբանեք իշխանության հաշվեկշիռը:

3.

Բնութագրեք առաջնորդմանհիմնականոճերը:

4.

Թվարկեք կատարյալառաջնորդիհատկանիշները՝ ձեր պատկերացմամբ:

5.

Հնարավո՞րէ

6.

Փորձեք բնութագրել առաջնորդմանձեր հատկանիշները1-ից 10 միավորանոց սանդղակով: Այդ նպատակով`որնէ գործընկերոջ հետ համատեղ կազմեք ցուցակ՝ իդեալական առաջնորդին անհրաժեշտ տասը կարեորագույն հատկանիշներով: Փոխադարձաբար գնահատեք միմյանց, այնուհետն համեմատեք միավորները: Ի՞նչ եզրակացություն կարող եք անել:

1.

արդյոք ղեկավարման մեջ համատեղել կազմակերպության տնտեսական նպատակներնու աշխատակազմի հանդեպ հոգատարությունը:

հանրագումարային

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Խրլոպյան Գ.Տ. Վայ սոցիալական իմաստասիրությանպատմություն: Երնան, Երնանի պետական համալսարանիհրատարակչություն,1978 Թովմասյան Ա.Թ. Հին ն միջնադարյանհայ քրեականիրավունք: Երնան, Երնանի պետական համալսարանիհրատարակչություն, 1962

1. 2.

5:

ԸՕաԱՕԴՕՐԱՎՇՇԽԱՒ

3.

ԹՀ

հ/1., ՂԱԼՓՔՃ

ՊՕՈԱՇՆԱՎՇՇԽԱՔ

ՇռՕրծքե.

Ի//-ԱՕՔԽ(ՈՃ,

Է/Լ, ՂԱԼՓԵՃ-Ի/Ն

ԻԼ6էԼԸոշ«6ք8. ԸոօԲճքե-ՇոքճոՕԿՎԷՆու

4.

5.

Լ., Օճօուծտ

էալ

Ը.

7ոքճ8ոճէլԷ6:

Փաոք, ՖոքմԲոճէ Վ6ԸԹՈՀ

ՇԱԸՆՇԻՈՒԼԵՐԼ

Ճ՛ՃԵՇ6քոԷ/., Ճճիօ7քո Փ.

Ի/Ո6ԸՇԲՕք:Է/.,

Լ.

ԾԱԱՍԱԾՈՇՈՑՎՇԸԽՈՒԼ 1օքոր կ

Վ6ՇԽոնՇոօթճքե.

8.

ԼՕՅուՅւլ

ՓճտուՇ,

Է.Ե.

ԱՇԱ

ՕՇոօտթլ

ՈՎՇԸՔԾՑ

86Շ6ք

ԽԼ.

Է հՄ:

11թ0ՐԲՇՐՅՒՆՇԻՅՑՑ

ՐԱ ԲՅԾ ոքօա3Յ86:68 228.Խ/Լ., 11քօրք6օօ,

10.

8666ք

Խ/1. ՕՅԱԼՇՈՑԲ:ԱՅՑ

ՕօՇԼԱԲԸՐՑՅ,Է/Լ, էՕք.Շր,

Եոճ7

2օԲրմ

88:83

հլ քլՀու6էՐ1ճ.

հ/., ՄՇ/Օ, 1995

ԽԼ, 1ՂԷԼՓԵՃ-Ի/

ԱՇՏԱՕոՕՐԶՑ.

ԵՕՇՆՕ8-ԷՅ-ՈՕՒր,

9.

11.

ՀԱՄԱ

1.2, ԽԼ, 1թօրքօօօ, 1981

6.

/Ն.5Լ, ԼԱՇՇՆօոո»

տ

518158

«ՅԱՄՆՅՆՈՅՈՒՅ.

Խոքօտեռ:

1136թոճւլԵւճ

քճւոոտր. 1156քոճււօ6. ՕՇ6քճՅ

11ՇՇոճրօԲՃԷաՆ Փօքոճերթու

ՇՕոօոօրան.

Ի/1.,Լ1քօոք6Շօ, 1972

Խ/72:868 Է.՛1.

ՈՇոուօոօրար.

օքոճւււտձւոմ. ՃաճքուճիԲՅ8

Է/., 1Ե/ՄՕԵ,

ԳԼՈՒԽ

տ

13. Խոճ«րՅՑԸ/ 14.

օո

ԵՕՅ6::ՇԸքԲտ.

1ՓԵՃ-Խ/1,

ԵռարՇՇ

ՄՄՅՏ

լ: ՄՎԲՇԵՇԾԲ

Ըօաոօոօրւտ ՄոքմՔոճում

Լ6ՐքՅԸՔՇՊԲԻՇ, 2001

Շո,

Ըօլոճնետճտ

Լ.ԽԼ

17.

Ճռք6688

18.

ԽՃա6քօ հ. Ըօղոճոջոճը

19. Շճու

ԵԼՃՇԱՇՅ|

նւ

Բու: Շ.11.,

Փճտո«Շ,

ՈՀ.

ԸՐօովքՅուօ

Խ1ՇՇո6գօւ Ս. ՛Մհճ

21.

ՃքոզճՅԸաոն

Է./Ճ. ԷՇտ:

Ի16ԲԼՇՆ2ՀԻ1ՇԻՂՅ

8»ւ

-

11քճօօ, 1998

Էոէճւքոտճ. ԻԼԾ., Էլճոքճւ

օէ

քյ«Օ8ՕՂԱՂՇՊԵ...

ՈՕՑԸՇրԷԼ6811021. քճՇ0Ր6. 2-6

ռճոԼՇԷՐԻԵԼ 23ի.,

24. 25.

ԲօԿԽ, 1960

ձոմ

Լ

ՈՇ Ք ՕոՕՐմո

ոճքճքճ6.,

ձօո.

23.

87308.

ԸՇՅՀՆ-11676ք67քո,11ո16ք, 1997 ՕոօՐՈՅ. 1... ՈՇՔօոօոտ տՄոքմՅոճր ա1. ԵՕՇՀՕՑ-ոՅ-ՄՕՒհ17,

ՏԼՀ6

Ւխոճո

ՈՕՇՕՇԾՔԲ ուտ

Խ/., ՃՇՈՇԻՐ

ոՇՅօոօրոչ.

20.

22.

ԸՇհճոցճ ՍոՏԱտք8ՇէօՐ7

էօ

Լ6քուտու ՕոՕՐԼՎ6ԸՅԱ ՇոՕտճք». Ի,

16816681.

Է.Խ/1.

16. ԵՅԾՕՇօՑ

Ւ/

Տսքճոոտլօո.

8ճհճտօո8)

ՅՁոձ ԼոՇրԲՅճՏԲ ԵՐԾՎսՇԱԻՊէ7, Խ/ՅՏՏ., 1980

Թճհճտօր 15.

ԼՕՇջոտք». ԽԼ, ԽՂԵԼԸՃԵ,1996

ԷԼ

ԱՏօո Լ.

ԵՎ ԱՌԱՋՆՈՐԴՈՒՄ

76. ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Խ/., /ՃԲոՕօ,

տ7ոքմտոճոտ տ.ԽԼ, ՒԼՓՔՃ-Ի/, ԲօԲՇ՛1. ԽԼ, Լ1քօոքճօճ, Ըրքճ ՏԻՔ տ ՇրքՄորՄքՅ ՋՈ0 Իա: Լքճրոքոջոմ. Է.Ե. ավո ԽԼ, 7քտտօոճ, /օքոյոօ8 ՕՇՂԵ օքոճատյալոց. ԸՅԲՈՈՅՈՅՏՈՒՅՈ 1., 807: Մ811168 11 ոքճթոճոււծ Թ., ՈՇքճյոծ ո., Էխշ«տո6ու

Ըօո.օոօոտ

ՈՅճԵԱՕՑՅ Է/.8.

ոօ

ք6ՅՄՃԵՂՁՂՅԻԼ, Խ/., Աքօրք6Շօ, 1988 26.

Փօքո, Լ.

Խ168

2ԼՂ6նոծք

Փ.7.

28.10.81

Մ.

հօՇՈՈՉՀԲԷ

ՃՅքջճքճ ուճլԲրշչճքծճ.

ԼԲՅԱ6Ը: /Ճ

ո6Մ

ԱՅ.Էքճոճ,

տ"քջոծ.

ԾՄՎոճտօքոճւամլո

Խ/2ՇՇՕԵՄԽ(Լ. 7հճ

Տոոօո

31.

Է

"օտ

--

Ամի,

ԽԼ, ՍքճուՀԱՇՎՅՆԵ,

Խ/., ՈքօրքճօՇ, 1991

ճորճքձ Ք,Ճ. 110 օոօոտտ

29. Խ16:ԼԲԻՅՈՂ 30.

շատՅոթ

/116ք.

1ԾՇ6 10

Ը

ԲՂՅ».,

ՀՈճԲՈՇՅո

ԽԼ, ՕոոոօոՀտաօոօրոամ,2001

Ոճոմցճաճոէ.

ԲՆ

ՊՕրե:

ՏՇհսջէճո, 1981

ոզ

Տ.Ի. ԸՇօԽճց

՛Մհ6

Տճմճո

հՅԵ1էՏ օք

հւցհլ7 ՇԱԲՇԱՄԲ քճօք1Բ.

ՇԽ

Տեոօո

ՄՕե:

8ոմ

ՏՇհսՏէ6ը, 1990 32.

ԽՈ16:ւթյժն68ո1: Մ6ոՕ8Յ8 ԲՅքեճքճ.

ՒԼ.

Երու

33. ՃՇԵօՐ

Ի.Լ.

Ղհճ

ՍՈԼՄԲԻՏԼԷՄ

քԼ6ՏՏ, 34.

120.ԽՅ88

Մենեջմենթ

Բ.

ոօ

ՔճրօօւճնՇ

Խու,

Ըօոքօոմեօո. ԻԲՄ օրում,

Թեւ

Օ716-4:

Ալ«Օ78, Ըաճտ

Օքօոմ

յա16

ՄԱքմՑոճքուն 1ՕՃԵԼ

ԲՅՎՇՇՐՑՕԻԼ

Խ/.,

«ՕԲ

Շու

Ց, 1988

ԳԼՈՒԽ

Ղ7

ԿՈՆՖԼԻԿՏՆԵՐԻ,

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՍԹՐԵՍՆԵՐԻ

11. 77. 1.71.

ԿՈՆՖԼԻԿՏՆԵՐԻ

ԵՎ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

էՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ՁԵՎԵՐԸ

Կոնֆլինտի էությունը ն այաւտճառները

տեսությունում կան «կոնֆլիկտ» ԱԿառավարճան

հասկացության տարբեր մեկ-

նաբանություններ: «Կոնֆլիկտ» բառը ծագել է լատիներեն ՇօուիՇէսՏ` բախում բառից ն կարելի է բնութագրել որպես մարդկանց շահերի, նպատակների, արժեքների

-

ընկալման տարբերություններով պայմանավորվածանհամաձայնություն ու համապատասխան հարաբերությունների, գործողությունների դրսնորում: Կոնֆլիկտին նախորդում է կոնֆլիկտային իրավիճակը, որը բաղկացածէ կոնֆԼլիկտի կողմերից ն կոնֆլիկտի օբյեկտից, այսինքն` անհամաձայնության պատճառից: Մասնագիտական գրականության մեջ բավական տարածված է այն կարծիքը, թե կոնֆլիկտները բացասական դեր են խաղում կազմակերպության գործունեության, նրա նպատակների իրականացման գործում: Այդպես էին մտածում գիտական կառավարման ն վարչական դպրոցի հետնորդները ն այն հեղինակները, ովքեր ընդունում են Մ. Վեբերի բյուրոկրատիայի տեսությունը: Կոնֆլիկտների առկայությունը անհաջող կառավարման ն կազմակերպության անարդյունավետ գործունեության նախանշան են համարում նան «մարդկային հարաբերությունների» դպրոցի ներկայացուցիչները, որոնց կարծիքով լավ հարաբերությունները կազմակերպությունում կարող են կանխել կոնֆլիկտները |, էջ 517): Կառավարման ժամանակակիցտեսությունները կոնֆլիկտների խնդրին ցուցաբերում են այլ մոտեցում. կոնֆլիկտները կազմակերպությունում բաժանում են երկու տեսակի՝ դիսֆունկցիոնալ /ոչ կառուցողական/ ն ֆունկցիոնալ /կառուցողական/, ավելին՝ ֆունկցիոնալ կոնֆլիկտների առկայությունը համարում են ցանկալի: Իհարկե, ոչ բոլոր դեպքերում է, որ կոնֆլիկտներն ունենում են դրական բնույթ: Հնարավոր է, որ դրանց առկայությունը կազմալուծի կոլեկտիվի աշխատանքը, խանգարի կազմակերպության նպատակների իրականացմանը: Այս դեպքում կոնֆլիկտները դիսֆունկցիոնալ են՝ իջեցնում են անձնական բավարարվածությանն խմբային համագործակցությանու կազմակերպության գործունեության արդյունավետությունը:

ԳԼՈՒԽ

177.

ԿՈՆՖԼԻԿՏՆԵՐԻ,

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԵՎ ՍԹՐԵՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

են նան ֆունկցիոնալ Սակայն շատ դեպքերում կոնֆլիկտներն ունենում /կառուցողական/ բնույթ: Այս դեպքում կոնֆլիկտների զարգացումն ուղեկցվում է տեղեկատվության առավել եռանդուն փոխանակմամբ,տարբեր դիրքորոշումների համաձայնեցմամբ,փոխադարձաբարմիմյանց հասկանալու ցանկուբյամբ: Տարբեր կարծիքների, դիրքորոշումների քննարկման արդյունքում է, որ ծնվում է նոր մոտեցումը խնդրին, գտնվում լուծման առավել արդյունավետ եղանակը: Իհարկե, այստեղ խիստ կարնոր է ղեկավարի դերը, որը պետք է կարողանա վերահսկել կոնֆլիկտային իրավիճակը ն կառավարել դրա զարգացումը: Կոնֆլիկտների արդյունավետ կառավարման համար անհրաժեշտ է պարզել կոնֆլիկտների առաջացման հիմնական պատճառները, ձները, զարգացման ընթացքը ն, իհարկե, տիրապետելդրանց կառավարմանմեթոդներին: Կազմակերպությունում կոնֆլիկտների առաջացման հիմնական պատճառներն են՝ սահմանափակ ռեսուրսները, խնդիրներիփոխկախվածությունը,նպատակների, հայացքների, արժեքների ընկալման, համոզմունքների տարբերությունները, կազմակերպությունում կոմունիկացիաների անբավարար մակարդակը ե զգայական անընդունելիությունը |2, էջ 173. 3, էջ 356): Կազմակերպություններում ռեսուրսները գրեթե միշտ սահմանափակ են, ե աշխատանքի կազմակերպման ընթացքում ղեկավարության առջն մշտապես ծառանում է, կազմակերպության նպատակներից ելնելով, դրանց արդյունավետ բաշխման հիմնահարցը: Առաջնայնություն տալով որեէ ստորաբաժանման կամ աշխատողի՝ կոնֆլիկտի առաջացման հիմք է ստեղծվում: Կոնֆլիկտի առաջացման հնարավորությունը մշտապես առկա է այնպիսի իրավիճակներում, երբ կազմակերպության որնէ տտորաբաժանմանկամ աշխատողի աշխատանքը կախված է այլ ստորաբաժանման կամ աշխատողի աշխատանքից: Օրինակ, արտադրական ստորաբաժանման ղեկավարը իր ենթակաների ցածր արտադրողականությունը կարող է բացատրել մեկ ուրիշ ստորաբաժանման՝նորոգման ծառայության անորակ կամ դանդաղ աշխատանքով: Վերջինս, իր հերթին, կարողէ մեղադրել կադրերի բաժնին՝ անհրաժեշտ քանակի ե մասնագիտականպատրաստվածություն ունեցող աշխատողներ աշխատանքիչընդունելու համար: Աշխատանքի կազմակերպականանհստակությունը ե անկատարությունը նպաստավոր հիմք են ստեղծում կոնֆլիկտի առաջացման համար: Նպատակների տարբերությամբ պայմանավորված կոնֆլիկտի դեպքում կողմերը սովորաբար օբյեկտի ապագա ցանկալի վիճակը տարբեր կերպ են պատկերացնում: Այսպիսի կոնֆլիկտի առաջացման հնարավորությունը մեծ է հատկապես այն կազմակերպությունում, որի ստորաբաժանումները խիստ մասնագիտացված են, իրենք են ձեավորում իրենց նպատակները ե հնարավոր է, որ դրանց ղեկավարները առավել մեծ ուշադրություն դարձնեն ոչ թե ամբողջ կազմակերպության, այլ միայն իրենց նպատակներին: Կոնֆլիկտների առաջացման պատճառ կարող են լինել նան պատկերացումների, հայացքների, համոզմունքների, արժեքների ընկալման տարբերությունները: Շատ տարածված պատճառ է, երբ նույն խնդրի լուծման տարբեր եղանակներ են առաջարկվում կազմակերպուբյան տարբեր ստորաբաժանումների կողմից: Կոնֆլիկտ կարող է առաջանալ տվյալ իրավիճակում ղեկավարման ոճի սխալ ընտրուբյան ու կիրառման դեպքում, երբ անտեսվում են աշխատողի համոզմունքները, արժեքների ընկալումը: Կազմակերպությունում կոմունիկացիաների անբավարար մակարդակը (ույնպես կարող է կոնֆլիկտի պատճառ դառնալ: Անբավարար կոմունիկացիաների հե323

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

տնանքով հնարավոր է, որ ենթակաները հստակ պատկերացում չունենան իրենց աշխատանքային պարտականություններիմասին: Հնարավոր է նան, որ ղեկավարի ընդունած որոշումները անհասկանալի կամ անընդունելի լինեն առանձին աշխատողների կամ նրանց խմբի համար: Օրինակ, եթե աշխատանքիվարձատրության ընդունված նոր համակարգը, որն անմիջականորենկապվածէ արտադրողականության հետ, աշխատողները համարում են աշխատանքի խիստ լարված ռիթմ պահանջող, կարող է հանգեցնել հակառակարդյունքի՝ աշխատանքիռիբմի թուլացմանը, եթե ղեկավարի կողմից չտրվեն անհրաժեշտ մեկնաբանումներ, թե նոր համակարգի ներդրումը պայմանավորվածէ շուկայի, մրցակիցներիհանդեպ առավելության հասնելու հրամայականով: Կոնֆլիկտները կարող են լինել զգացմունքային, երբ կողմերի մեջ միմյանց հանդեպ կա զգայական, հուզական անընդունելիություն: Մարդիկ կարող են շրջապատում կոնֆլիկտածին իրավիճակ ստեղծել իրենց վարքով, ագրեսիվությամբ, վիճելու հակվածությամբ,դիմացինի նկատմամբ անհարգալից վերաբերմունքով ն այլն |4, էջ 318|77.1.2.

Կոնֆլիկտի հիմնական ծները ն զարգացման փուլերը

Սասնագիտական գրականության մեջ առավել ընդունված է կոնֆլիկտների դասակարգումը չորս հիմնականձների՝ ներանձնային,միջանձնային, անձի ու խմբի միջն ն միջխմբային 1, էջ 518: 3, էջ 536: 5, էջ 238: 6, էջ 87 Է Ներանձնային կոնֆլիկտն առաջանում է այն ժամանակ, երբ ղեկավարության կողմից աշխատողին ներկայացվում են հակասական պահանջներ կամ այդ պահանջները չեն համընկնում աշխատողիանձնական պահանջմունքներիու արժեքային հաձճակարգիհետ: Այսպիսի կոնֆլիկտները հաճախ կապված են կազմակերպության անդամների միջն դերերի բաշխման հետ, երբ աշխատողին ներկայացվում են իր աշխատանքային վարքի, աշխատանքի արդյունքի հետ կապված՝ իրար հակասող պահանջներ: Ներանձնային կոնֆլիկտ կարող է առաջանալ նան աշխատանքի գերծանրաբեռնվածությանկամ թերծանրաբեռնվածությանժամանակ, երբ, որպես դրա հետնանք, աշխատողն ունենում է աշխատանքից անբավարարվածությանզգացում, անվստահություն ինքն իր ն կազմակերպության նկատմամբ, ինչպես նան՝ ապրում է սթրեսային վիճակ: Կոնֆլիկտի ամենատարածվածձնը միջանձնայինն է: Այն պայմանավորվածէ ինչպես ռեսուրսների սահմանափակվածությանհետնանքով կազմակերպության տարբերստորաբաժանումներիղեկավարներիմիջն պայքարով, երբ յուրաքանչյուր կողմ ձգտում է ստանալ առավելագույնը, այնպես էլ մարդկանց տարբեր հայացքների, խառնվածքների, արժեքների համակարգի հետնանքով ն ավելի շատ հոգեբանական բնույթ ունի: Իր հերթին` միջանձնային կոնֆլիկտը բաժանվում է հորիզոնականի՝ կոնֆլիկտ նույն մակարդակի աշխատողների միջն ն ուղղահայացի՝`ղեկավարին ենթակայի միջն: Անձի ն խմբի միջն կոնֆլիկտն առավել հաճախ առաջանում է այն ժամանակ, երբ անձն ունենում է այնպիսի շահեր ն դիրքորոշում, որոնք տարբերվում են խմբի դիրքորոշումից: Կոնֆլիկտի այս ձեր կապվածէ նան անձի ն խմբի սպասելիքների տարբերությանհետ: Այս կոնֆլիկտը կարող է առաջանալ խմբի ն ղեկավարի միջն՝ վերջինիս պաշտոնեականպարտականություններիցբխող այնպիսիգործողությունների կատարման հետնանքով, որոնք անընդունելի կդիտվեն խմբի կողմից:

ԳԼ ՈՒԽ

77.

ԿՈՆՖԼԻԿՏՆԵՐԻ,

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԵՎ ՍԹՐԵՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Կազմակերպությունը կազմված է բազմաթիվ խմբերից՝ ինչպես ձեական, այնպես էլ ոչ ձենական,ն նույնիսկ ամենալավ կազմակերպություններում այս խմբերի միջե տեղի են ունենում կոնֆլիկտներ: Միջխճբային կոնֆլիկտը կարող է լինել ոչ ձեական խմբերի միջն, երբ դրանք ունենում են տարբեր առաջնորդներ, ոչ ձեական խմբերի ն ղեկավարության միջն, երբ խմբի կողմից ղեկավարության գործողությունները անարդարացիեն համարվում, կազմակերպության ստորաբաժանումներիմիջե: Կազմակերպությունում կոնֆլիկտի զարգացումն ունի իր հիմնական փուլերը, որն ունի հետնյալ տեսքը |1, էջ 523)

Կառավարչական

իրավիճակը

Կոնֆլիկտ չի առաջանում

Մ

Ճ

Կոնֆլիկտ առաջանումէ

Կոնֆլիկտի

աղբյուրները

հնարավորությունը

Կոնֆլիկտի կառավարում

Վերաբերմունքը

Վետնանքները

Կոնֆլիկտի սրման

իրավիճակին

գծանկար

17.1.

Կոնֆլիկտի զարգացման հիմնական փուլերը

Ներկայացվածգծանկարից երնում է, որ կոնֆլիկտային իրավիճակի սրության վրա իրենց անմիջական ազդեցությունն ունեն կոնֆլիկտի պատճառները. եթե դրանք մի քանիսն են, ապա մեծ է ն կոնֆլիկտի սրման հնարավորությունը: Սակայն, ինչպես ցույց են տալիս հետազոտությունները, նույնիսկ կոնֆլիկտի ծագման մեծ հնարավորությունների պայմաններում էլ հնարավոր է, որ կոնֆլիկտ չառաջանա: Դա պայմանավորվածէ այն հանգամանքով, որ կողմերից մեկը գնում է զիջման՝ կոնֆլիկտից իր հնարավոր օգուտը ծախսումներիհամեմատ քիչ համարելով: Իրականում, կոնֆլիկտային իրավիճակը մեծամասաճբիր լուծումը չի գտնում սկզբնականփուլում: Այն զարգանում է աստիճանաբար ե դրսնորվում լուրջ հակամարտությանձնով: Ինչ վերաբերում է կոնֆլիկտի հետեանքներին, ապա, ինչպես արդեն նշվել է, դրանք կարող են լինել ֆունկցիոնալ ու հանգեցնել կազմակերպության գործունեության արդյունավետության բարձրացմանը, կամ դիսֆունկցիոնալ` հանգեցնելով կազմակերպության նպատակների իրականացման արդյունավետության, անձնական բավարարվածության,խմբային համագործակցությանմակարդակի կտրուկ իջեցմանը:

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ԿՈՆՖԼԻԿՏՆԵՐԻ

17.2. 12.2.

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

1 Կոնֆլիկտների կառավարմանհիմնակայնմեթոդները

Կառավարման տեսությունը կոնֆլիկտների լուծման հիմնական եղանակները բաժանում է երկու խմբի՝ կառուցվածքային ն միջանձնային, որոնց ընտրության Ժամանակ ղեկավարը նախապես պետք է վերլուծի կոնֆլիկտի առաջացման պատճառները ն այնուհետն կիրառի կոնֆլիկտի կառավարմանառավել արդյունավետ տարբերակը: Կազմակերպությունում կոնֆլիկտի լուծման ժամանակ լայնորեն կիրառվում է կառուցվածքային եղանակը, որն իր հերթին ունի իրականացման չորս հիմնական ձն |3.,էջ 358): Կոնֆլիկտի լուծման կառուցվածքայինուղու հիմնական ձներն

են.

Այս դեպքում ոչ կառուցողական կոնֆլիկտն իր լուծումն է ստանում ղեկավարիկողմից յուրաքանչյուր աշխատողինկամ ստորաբաժանմանըիր աշխատանքից սպասելիք արդյունքների մասին հստակ բացատրությամբ: Տեսանելի ներկայացվում են բոլորի իրավունքներն ու պարտականությունները, ապահովվումէ աշխատանքայինխնդիրներինառնչվող տեղեկատվության պարզ մեխանիզմ:

խատանքի հլ նէ հստակեցու կնե, րի կ

ը

Իրավասություններիբրգաձն /հիերարխիկ/համակարգիհաստատումը կանոնակարգում է մարդկանց փոխհարաբերությունը: Այս սկզբունքի ապահովումը հեշտացնում է կոնֆլիկտի կառավարումը,յուրաքանչյուրն իմանում է, թե ում որոշմանը, ե Կոն : Կոնֆլիկտող կարգադրությանը է են ենթարկվի: ստորաբա պետք ժանումների համար նշանակվում է հատուկ համակարգող աշխատակազմ/ընդհանուր տեղակալ, կոորդինատոր, խնամարկու ն այլն/:

մրողրանու

աշխատակարգ

-

ենթադրում է կոնֆլիկտային իրավիճակում գտնվող կողմերի համար ընդհանուր նպատակի առաջադրում, դրա իրագործմանհամար ջանքերի նպատակաուղղում ն միասնականացում: Այս դեպքում հնարավոր է տարբեր ստորաԸնդհանուր նպատակներ | բաժանումների միաձուլում ընդհանուր խնդրիառաջադրմամբ /օրինակ աշխատանքին աշխատավարձիբաժնիմիավորումը անձնակազմիզարգացմանբաժնում, որը կոչվածէ զբաղվելու ն՛ հաշվարկային հաշվառման գործառույթով, ն՛ յուրաքանչյուր աշխատողի խթանման,առաջխաղացմանհարցերով/: Սա

Պարգնատրման համակարգ

Պարգնատրումը օգտագործվումէ որպես կառավարման ձն՝ կոնֆլիկտային իրավիճակումազդեցությունգործելով աշխատողների վարքի վրա: Այն պետք է խթանի աշխատողի այնպիսի վարքը, որն արդյունավետ է կազմակերպության ընդհանուր նպատակինհասնելու համար:

Կոնֆլիկտների լուծման հաջորդ հիմնականեղանակը միջանձնայինն է, որն իր հերթին ունի վեց` առավել տարածվածոճեր |1, էջ 526: 5, էջ 248):

ԳԼՈՒԽ

77.

ԿՈՆՖԼԻԿՏՆԵՐԻ,

Կոնֆլիկտից խուսափում

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԵՎ ՍՕԶՐԵՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Այս դեպքում անձն աշխատում է հեռու մնալ այնպիսի հարցերի քննարկումներից, որոնք կարող են առաջ բերել հակասություններ ն հիմք դառնալ հետագա հակամարտության: Նա դրսնորում է հնարավորինչափ չեզոք դիրքորոշում, անտեսում հակասությունները: Որոշ դեպքերում կոնֆլիկտից խուսափումը կարող է իրոք թուլացնել այն, սակայն հաճախ էլ հնարավոր է կոնֆլիկտիզարգացման թաքնված շրջան ն դրա առավել սուր դրսեորում:

Համագործակցում

Այսպիսի ոճը առանձնանում Է կողմերիանձնականմեծ ցանկությամբ նե ներգրավվածությամբ` միավորելու ջանքերը կոնֆլիկտի լուծման համար: Կոնֆլիկտիմասնակիցներըընդունում են, որ յուրաքանչյուր կողմ կարողէ ունենալ խնդրի լուծման իր տեսակետը,միմյանց վստահում են ն կոնֆլիկտի լուծման ուղին համարում համագործակցությունը:

ՀՎամահարթեցում

Այս դեպքում փորձ է արվում կոնֆլիկտող կողմերի ուշադրությունը շեղել կոնֆլիկտի բուն պատճառից՝` շեշտադրումն անելով ընդհանուր թիմի, համերաշխության գաղաւարի վրա: Որպես հետնանք, իրոք, որոշակի Ժամանակահատվածում հնարավորէ պահպանել խաղաղ մթնոլորտ, որը, սակայն, ամեն պահի կարող է խախտվելն իրականումպայթյունավտանգէ: Այսպիսի ոճը ենթադրումէ կոնֆլիկտի լուծում կողմերից մեկի կամ երկուսի դիրքորոշումն էլ հաշվի չառնելով: Սովորաբար կիրառվումէ այպիսի ղեկավարիկողմից. որը ենբակաների վրա զգալի իշխանություն ունի: Կարող է լինել արդյունավետ, եթե ղեկավարը տիրապետում է իրավիճակին ն իրազեկ է խնդիրըպայմանավորողբոլոր գործոններին:

կաարկաւրանքի միջո. |

9 ով

Փոխզիջում

Փոխզիջումն արդյունավետ է, երբ կոնֆլիկտի մեջ գտնվող կողմերն ունեն հավասար իշխանությունն փոխադարձաբար բացառող շահեր: Վաճախկողմերի փաստարկներըլինում են հավասարապես համոզիչ, որոշման ընդունման համար ժամանակը՝սուղ, ն որպես միակ ընդունելի տարբերակհանդես է գալիս փոխզիջումը, այսինքն խնդրի լուծումը ընդունելի սահմաններում կողմերի շահերը հաշվի առնելով:

Խնդրի լուծում

Կոնֆլիկտի ղեկավարման այս ոճը բավականին արդյունավետ է: Հիմնված է կոնֆլիկտի առաջացմանպատճառի վերլուծման ն այնպիսի գործողությունների իրականացման վրա, որոնք ընդունելի են բոլոր կողմերի համար: Այս ոճի դեպքում կողմերի կարծիքների,հայացքներիտարբերությունը ընկալվում է որպես օրինաչափերնույթ, որպես խելամիտ մարդկանցմտածողությանարդյունք, ն կոնֆլիկտիլուծումը կապվում է մարդկանց հետ աշխատելու ղեկավարման արվեստի հետ:

Այսպիսով, արդյունավետ կառավարել կոնֆլիկտային իրավիճակը նշանակում ժամանակին պարզել կոնֆլիկտի առաջացման պատճառները, մակարդակը, օժանդակել կառուցողականկոնֆլիկտների ձեավորմանը, հետնել դրանց զարգացէ

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ընթացքին, կանխել կազմակերպությանհամար կործանարարն վնասաբեր կոնֆլիկտների զարգացումը` դրանց լուծման համար կիրառելով տվյալ իրավիճակին առավել համապատասխանեղանակը: ման

..

օ

Համագործակցում

.

ՅԻ:

3. Տ Ք

Խնդրի լուծում

/|

ՀՎամահարթեցում

,

Փոխզիջում

բ

Տ

Յ

Խուսափում

ւ

Ցածր Վ

Գարկադրում

Կողմերիուշադրությունըմիմյանց համոզմունքներինն շահերին

Բարձր

գծանկար 17.2. Կոնֆլիկտի կառավարման միջանձնային ոճերը

772.2.

Հաշտեցման գործունեությունը կոնֆլիկտի լուծման մեջ

Վաշտեցումը (մեդիացիա) գործունեության առանձնահատուկ ձն է, որը ենթադրում է երրորդ կողմի ն կոնֆլիկտող կողմերի մասնակցությամբ խնդրի լուծման այնպիսի տարբերակի որոնման գործընթաց, որը կբավարարի կողմերին ն կլուծի կոնֆլիկտը: Հաշտեցումը` որպես կոնֆլիկտի լուծման ուղի, կիրառվել է դեռնս հնագույն ժամանակներում:Չինաստանում, աֆրիկյան երկրներում տոհմի կամ ցեղի ավագագույն ներկայացուցիչը կոնֆլիկտային իրավիճակներում հաճախ էր հանդես գալիս որպես հաշտարար ն ապահովում խնդրի լուծումը: Հետագայում, արդեն 1960ական թթ. ԱՄՆ-ում ձենավորվեցհաշտարարականգործունեությունը՝`որպես առանձին ոլորտ, ն ներկայումս արեմտյան զարգացածերկրներում, իսկ վերջին տարիներին` նան Ռուսաստանում, գործում են հաշտեցման պետականն մասնավոր ծառայություններ, թողարկվում մասնագիտականհանդեսներ, ուսումնական ձեռնարկներ ն այլն: Ներկայումս հաշտեցումը կարելի է համարել կոնֆլիկտի լուծման Ժամանակակից ն հեռանկարայինարդյունավետ ձներից մեկը: Կոնֆլիկտի կարգավորման ժամանակ որպես երրորդ կողմ կարող է հանդես գալ հաշտարարի կարգավիճակ (նան ի պաշտոնե) ունեցող արհեստավարժ միջնորդը: Հնարավոր է, որ հաշտարարի կարգավիճակովհանդես եկող անձը կամ անձինք չունենան որնէ նորմատիվայինկարգավիճակ,սակայն կոնֆլիկտող կողմերի համար լինեն խիստ հեղինակավորն ընդունելի՝ տվյալ կոնֆլիկտայինիրավիճակը հարթելու համար:

ԳԼՈՒԽ

77.

ԿՈՆՖԼԻԿՏՆԵՐԻ,

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

Պաշտոնականհաշտարարներ

ԵՎ ՍԹՐԵՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Ոչ պաշտոնականհաշտարարներ

Իրավունքիպետականինստիտուտներ (արբիտրաժայինդատարան, դատախազություն ն այլն)

Ոչ ձենական առաջնորդներ

Կազմակերպությունումմեծ հեղինակությունունեցող, հարգված մարդիկ

Կառավարչականկամ այլ պետական

հանձնաժողովներ

ջ

Կոնֆլիկտիականատեսներ

Կազմակերպությունների ղեկավարներ

Հասարակականկազմակերպություններ (օր. արհմիություններ) Արհեստավարժհաշտարարներ գծանկար 177.3. Չաշտարարը կոնֆլիկտում

Որպեսզի հաշտարարի միջնորդությունը հնարավոր, ինչպես նան նպատակահարմար լինի, անհրաժեշտ է մի շարք հանգամանքների ն պայմանների առկայություն, մասնավորապես՝ կոնֆլիկտող կողմերի փոխկախվածության առկայություն, կոնֆլիկտի զարգացման այնպիսի փուլ, երբ բանակցությունները հնարավոր են, կոնֆլիկտող կողմերի` հաշտարարինդիմելու ցանկություն: Վերջինսհնարավոր է, երբ՝ կոնֆլիկտող կողմերը, փորձելով լուծել կոնֆլիկտը, օգտագործել են իրենց մատչելի բոլոր այլ միջոցները, փաստարկները,սակայն որնէ արդյունքի չեն հասել, կողմերը տարբեր կերպ են մեկնաբանում կոնֆլիկտի լուծման համար որոշիչ իրավական նորմերը, կողմերը հասել են ժամանակավորհամաձայնության,սակայն դրա իրականացման համար անհրաժեշտ է արտաքինօբյեկտիվ հսկողություն ե այլն: Երրորդ կողմի մասնակցությունը կոնֆլիկտի կարգավորմանն անհրաժեշտ է, երբ՝ իրադարձություններըխիստ սրվածեն, ն ամեն պահի հնարավոր են անհանդուրժելի բախումներ, կողմերից մեկն արդեն դիմել է բռնությունների, երրորդ կողմին ձեռնտու չէ կոնֆլիկտի հետագա զարգացումը, երրորդ կողմը հնարավորությունունի, հաշվի առնելով կոնֆլիկտող կողմերի շահերը ն բավարարելով դրանք, նրանց բերել համաձայնությանե այլն: -.

-.

-.

-.

-

-.

-

-.

-.

-.

ՍԵՆԵՋՍԵՆԹ

Կոնֆլիկտի կարգավորման մեջ կարելի է առանձնացնել հաշտարարի հետնյալ դերերը՝ 1. Չաշտարար-դատավոր. ավելի շատ ավտորիտար դեր է, երբ խնդիրը ուսումնասիրելուց ն կողմերին լսելուց հետո տրված, սահմանված վճիռը քննարկման ենթակա չէ: 2. Իրավարար (արբիտր). նրա որոշումը նույնպես քննարկման ենթակա չէ ն պարտադիր է կատարման համար: Անհամաձայնությանդեպքում որոշումը կարելի է բողոքարկել բարձրագույն ատյաններում: Յ. Միջնորդ. ապահովում է խնդրի կառուցողական քննարկումը, սակայն վերջնական որոշումը ընդունում են կոնֆլիկտող կողմերը: 4. Օգնական. կազմակերպում է հանդիպումը, խնդրի քննարկման գործընթացը, սակայն չի մասնակցում բուն գործընթացին,որոշման ընդունմանը: 5. Դիտորդ. մասնակցում է խնդրի քննարկմանը ն որոշման ընդունմանը սոսկ իր ներկայությամբ, որի նպատակն է հնարավորփոխադարձբռնարարքների կանխումը |7, էջ 42): Թեպետ հաշտեցումը չունի հստակ կառուցվածք, այնուհանդերձ, կարելի է առանձնացնել դրա երեք հիմնականփուլերը. Նախապատրաստականփուլ Այս փուլում իրականացվում է կոնֆլիկտի էության ն կոնֆլիկտող կողմերի հետ ծանոթացումը, խնդրին առնչվող անհրաժեշտ տեղեկությունների հավաքումը, բանակցությունների նպատակի հստակեցումը, ինչպես նան արարողակարգային որոշ հարցեր՝ բանակցությունների տեղը, սպասվող մթնոլորտը, հերթականությունը ն այլն: Կոնֆլիկտայինխնդիրը հաճախ լինում է խիստ յուրօրինակ, որը հաշտարարից պահանջում է համապատասխանպատրաստվածություն ունենալ, ծանոթ լինել որոշակի գրականության կամ մասնագետներիցխորհրդատվությունստանալ:

9.Բանակցությունների առաջին փուլ Այս փուլում հաշտարարը անմիջականորենաշխատում է կոնֆլիկտող կողմերի հետ: Վանդիպում է նրանց առանձին-առանձին, լսում փաստարկները, որոշում կոնֆլիկտի մասնակիցների ուժեղ ն թույլ կողմերը, շոշափում նրանց տրամադրությունները, հակվածությունը խնդրի հնարավոր լուծումներին: Ամեն դեպքում այս փուլն ավելի շատ նպատակ ունի բանակցությունների հիմնական փուլի համար որոշակի հիմք նախապատրաստել:

Բանակցությունների վարում, ավարտական փուլ Այս փուլում հաշտարարի խնդիրն է տեսնել ն կողմերին առաջարկել նրանց շահերը հաշվի առնող՝ կոնֆլիկտի լուծման մի շարք տարբերակներ,ինչպես նան բանակցությունները տանել այնպիսի հունով, որն ապահովի փոխադարձաբար առավել ընդունելի տարբերակի ընդունում: Սա բավականինկարնոր փուլ է, ն դրա ընթացքում հաշտարարնիրականացնումէ ն՛ վարողի, ն՛ մանկավարժի,ն՛ հոգեբանի ու էլի մի շարք գործառույթներ: Շատ կարնոր է, որ յուրաքանչյուր հանդիպման ընթացքում գրանցվի թեկուզ աննշան, սակայն՝ առաջընթաց: Վաշտարարի գործունեությանարդյունավետության վրա կարող են ազդել մի շարք գործոններ: Դրանք են` կոնֆլիկտի տնողությունը, սրվածությունը, կողմերի համատեղ աշխատելու ցանկության առկայությունը, հաշտարարի կարծիքը հաշվի առնելու պատրաստակամությունը, հաշտարարի՝անցյալում կոնֆլիկտի կառավարման հաջող փորձի առկայությունը, իրավիճակին ու կոնֆլիկտի առանձնահատկություններին ժամանակին տիրապետումը ն այլն:

ԳԼՈՒԽ

Յ

-։ `

1-12 ՅՔՓ

ՅՅ Յ

5Ք ՅՏ Յ ծ

ՒՒ-ի-:

ՅՅ: --2 ռ

ճԳՅ ՅՑ 5-ժքԲՅ ՅՅ ՀՀԷԲՅՅ

57Յ-

ռ.

-

ՋաաՑ ՅՑ

ռ-55

Տ

-

Ջ

--Զ

Ք

Ք

ճտ .8 2ԹՅ --

ԲՅՔԲ

ԲՅ`ՑՔ

5-։ԲԺ

ԵՎ ՍԹՐԵՍՆԵՐԻ

ՅՑ

:

ա

ՑՔ

Ց

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

177. ԿՈՆՖԼԻԿՏՆԵՐԻ,

-

..Բ ԵԷՎԻք

՝-

5: բ-

ՅՅՀՒ

Ջ

-

Ց Ք

ԷԷ

ո՞Ժ

Ք

Է. Է-2

խոց

`

Յ Շ

ռ

Յ

Բ-5 Յ

Ջ

Ք

թ

Հ-

-

Է' ՑՋՔ Ծ

Լ

-

Յ

.

Ք, -

Յ

Տ ԷԹ-4 ԾԲ

շե, Ւ-5:

բ

Ջ

ՏՅ

Է»

Ք

`

Ց

աբ

ռ

Ջ

Բ

ս

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

-

Ը15 5Յ

ո

գ

--

ճՔՅ -

Է.

ծ'.-Զ 576. Ք

ք

ո.

Ց "8

Օ

Գծանկար77:44. Հաշտարարիգործունեությանարդյունավետությանվրա ազդող գործոնները /7, էջ 72

Կոնֆլիկտի կարգավորման արղյունավետության վրա էական ազդեցություն ունի ղեկավարի ընտրած լուծման ձեր: Եթե ղեկավարը հանդես է գալիս որպես հաշտարար, ապա նրան առավել բնորոշ է իրավարարիե միջնորդի դերը:

Իրավարար,

-

-

-

-

-

-

կոնֆլիկտը արագ սրվող բնույթի է ն հղի է վտանգավորհետնանքներով,

-

կողմերիցմեկն ակնհայտորենիրավացիչէ, կոնֆլիկտն ընթանում Է ծայրահեղ իրավիճակում,

|

ծառայողականպարտականությունները պարտադրում են

-

եթե.

-

հենց իրավարարի դեր,

ժամանակչկա խնդիրը մանրամասն քննարկելու, վերլուծելու,

կոնֆլիկտը կարճաժամկետէ ն Գծանկար

|.

17.5.

ոչ

-

Միջնորդ,

եթե.

կոնֆլիկտող կողմերն ունեն ի պաշտոնե հավասար կարգավիճակ, կողմերի հարաբերությունները լարված են,

կողմերին բնորոշ է կիրթ վարքագիծը, ընդդիմախոսինլսելու ունակությունը, բացակայում է ղեկավարի՝խնդրի լուծման արդյունավետ տարբերակը:

կարնոր:

Ղեկավարի դերը հաշտեցման գործընթացում|7, 19 73/

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

17.3.

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Ինչպես բնությունն առհասարակ, այնպես էլ հասարակության ն մարդու կյանքն գործունեությունը ենթակա են հարատն փոփոխությունների: Դա տակավին Հերակլիտեսն է ձնակերպել` ամեն ինչ հոսում է, ամեն ինչ` փոխվում: Փոփոխությունը երնույթների շարժման ն փոխազդեցությանգործընթացնէ, նոր հատկանիշների, կապերի, փոխհարաբերություններիգոյացումը ն հնի վերացումը: Բնության մեջ նորի ու հնի հերթափոխումը կարգավորվում է ինքնաբերաբար /թեն մարդն այստեղ վաղուց է մասնակցում ուղղակիորեն կամ միջնորդավորված/: Դասարակությանմեջ նույնպես գործում է ինքնակառավարմանօրինաչափությունը, սակայն որքան կայուն է այս կամ այն հանրույթը, այնքան ավելի մեծ տեսակարար կշիռ է կազմում նրանում փոփոխությունների նպատակասլաց կառավարումը: Այնպես որ` փոփոխություններիկանխատեսումը,դրանց իրականացմանծրագրումը, հնարավորինս անհիվանդագին, արդյունավետ ու ներդաշնակ կենսագործումը հասարակության կառավարման կարնորագույն խնդիրներիցեն: Ասվածը արդարացի է թե՛ ողջ հասարակության համար` որպես միասնական ամբողջի ն թե՛ նրա առանձին ոլորտների, ենթահամակարգերի,կառույցների, օղակների համար: Որնէ կազմակերպություն չի կարող ոչ միայն արդյունավետորենգործել, հարմարվել արտաքին միջավայրի փոփոխություններին,այլե երկարժամանակ պարզապես գոյատնել, եթե ըստ արժանվույն հաշվի չեն առնվում փոփոխությունները, դրանց կառավարումը չի դասվում ռազմավարական առաջնագույն խնդիրների շարքը: Կազմակերպությանգործառությաննու զարգացմաննառնչվող փոփոխությունների անխուսափելիությունը,դրանց հարաճուն քանակը, փոփոխականգործոնների աճը կառավարմանտեսության մեջ հատուկ բաժին են գոյացրել, այսպես կոչված՝ «կազմակերպականզարգացումը»: Վերջինս ընդգրկում է հայեցակարգայինբնույթի այն դատողությունները,վարկածները, առաջարկությունները, որոնք ուղղված են կազմակերպություններիներսում փոփոխություններիախտորոշմանը,գնահատմանը, ինչպես նան դրանց պլանավորմանը,իրականացմանը,այդ թվում` առարկայական ն ենթակայական զանազան խոչընդոտների ու դիմադրության հաղթահարմանը: Բազմաթիվ հարակից հարցեր նս կան՝ փոփոխությանգնահատման չափանիշներից մինչն անձնակազմի մասնակցության որոշակի ձների ընտրություն: Փոփոխությունների կառավարման ռազմավարությունը բնութագրվում է ըստ հետնյալ փուլերի. Փոփոխությունների իրագործմանհասունացման գիտակցում թվում է, թե այս գիտակցումը մշտապես առկա է՝ բուն կյանքը, շուկան, մրցակցությունը դրան են տրամադրում: Իրողությունն այն է, սակայն, որ կառավարմանզանազան մակարդակներումգործում Է նան մյուս՝ պահպանողական միտումը՝ գոհանալ ձեռքբերումներով, աշխատել հին ու փորձված եղանակներով, ռիսկի չդիմել ն այլն, այնպես որ՝ խնդիրը պիտի հասունանա: Փոփոխություններիիրագործմանցանկության ձնակերսյում. վճիոը մարդիկ են կայացնում` թե՛ ձեռնարկության ղեկավարությունը, թե՛ անձնակազմիմեծամասնությունը, նույն մարդիկ էլ այս կամ այն չափով մասնակցում են դրանց իրականացմանը, ուստի դրսից պարտադրված,դժկամությամբ կատարվելիք գործողությունները,բնականաբար,արդյունավետության առումով զիջում են ինքնակամ վերափոխություններին: ու

-.

-.

ԳԼՈՒԽ

-.

-.

`

77. ԿԵՌՆՖԼԻԿՏՆԵՐԻ,

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԵՎ ՍԶՐԵՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Փուհոխությունների ուղղության ն խնդիրների հստակեցում այստեղ առհասարակ մասնավորեցվումեն կառավարմաներկու հիմնական գործառույքները՝ պլանավորումը ե կազմակերպումը, ձնավորվում է կատարվելիք քայլերի որոշակի ծրագիր՝ ժամկետներով,պատասխանատուներով, հանգրվանային ամփոփումներովնայլն: Փուհոխությունների փորձարկում. թե՛ անցյալի փորձը ն թե՛ առաջավոր ձեռնարկությունների կատարած վերափոխումները կարեորում են համակարգային, արմատականփոփոխությունների նախնական փորձարկման նշաճակությունը որեէ առանձին ասպարեզում, տեղամասում, օղակում: Անցյալ դարի 30-ական թվականների` ԽՍՀՄ-ում կոլեկտիվացման համատարած սխալներից մինչե 90-ական թվականների`Հայաստանում հողի ն արդյունաբերության մասնավորեցման սխալները գալիս են հիմնավորելու փորձարկման, այսինքն` ծրագրի, գաղափարի, դրա իրականացման, հանրուբյան կողմից ընկալման ե բազում այլ հարցերի ճշգրտման անհրաժեշտությունը:

Փուխոխությունների իրականացման շահադրդում. փոփոխությունները պիտի նախ ն առաջ շահադրդեն նրանց, ովքեր իրագործելու են դրանք, իրենք էլ կրելու են այդ փոփոխությունների ազդեցությունը, ընդսմին շահադրդումը ներառում է հարցերի մի ամբողջ համալիր՝ գաղափարական,նպատակային ու ռեսուրսային հիմնավորումից մինչե նյութական խթանման ու սոցիալական առաջընթացիհեռանկարը: Փոփոխությունների վերահսկողություն կառավարման հիմնական գործառույթներից մեկը` վերահսկումը, հենց- կոչված է ապահովելու հետադարձ կապը, ցանկալիի ե իրականացվածիհամապատասխանությունը,բացահայտելու ձեռքբերումներն ու թերացումները, պարզելու գործող անձանց /պատասխանատուների/ դրական կամ բացասականդերըեն այլն: Փուխոխությունների վերջնական ամփութում, գնահատական նախորդին պիտի գումարվի փոփոխությաներնույթի փոփոխականլինելու ըմբռնումը: Արդեն կատարվածփոփոխություններնապագայի սաղմն են, հիմքն ու ելակետն են նորանորփոփոխությունների: Փոփոխությունների կառավարման հիմնական խնդիրներից է դրանց ցույց տրվող դիմադրության հաղթահարումը: Ինքնին հասկանալի է, որ ամենաբարենպաստ առարկայական պայմաններն ու ամենաարտադրողականտեխնիկան, «ամենախելացի» մեքենաներն անգամ անզոր են առանց մարդու. դրանցում առարկայացվածմարդկային աշխատանքը դարձյալ մարդու աշխատանքի միջոցով է, որ հարություն է առնում, վերածվում արարիչ ուժի: Նույնը վերաբերում է ն փոփոխություններին: Մարդու վարքի փոփոխությունը չի կարելի դիտել որպես կազմակերպության նպատակների,տեխնոլոգիայի կամ կառուցվածքայինփոփոխությունների պարզ մի ածանցյալ. այդ մտայնությունը հաճախ է փակուղի մտցնում ձեռնարկության ղեկավարներին: Մարդկայինգործոնի թերագնահատումըխորն արմատներունի: Արիստոտելը աշխատանքիհիմնական սուբյեկտին՝ ստրուկին, բնորոշում էր իբրն խոսող գործիք՝ լոկ այդքանով զանազանելով անշունչ գործիքներից ն անլեզու կենդանիներից|8, էջ 380): Աշխարհայացքայիննույն սխալն էր կրկնում Ֆ.Թեյլորը՝ բացարձակ ճշմարտության կարգը դասելով իր համակարգիառանցք հանդիսացող ըմբռնումը՝ ամեն աշխատանքի կատարման «միակ լավագույն եղանակը»: Նրա հիմնադրած գիտա-.

-.

-.

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

կան կառավարումը արմատական վերափոխումներիմի երկար շղթա էր՝ հույժ բարենպաստ աշխատանքի արտադրողականությանաճի առումով, սակայն իրենց՝ բանվորների, կամովին մասնակցությունը բարեփոխումներին՝Թեյլորը բացառում էր. «Միայն մեթոդների հարկադրականստանդարտացմանճանապարհով, լավագույն գործիքների ե աշխատանքի պայմանների հարկադրական կիրառությամբ ն հարկադրականհամագործակցությամբէ հնարավոր ապահովել աշխատանքի տեմպի ընդհանուր արագացումը» |9, էջ 69): Ներկայումս նույնպես տեխնոկրատական տեսությունները չեն վերացել, առավել նս շատ է տարածված տեխնոկրատական գործելակերպը թե կառավարման մեջ ընդհանրապես նե թե. փոփոխությունների իրականացմանմեջ՝ մասնավորապես: Մինչդեռ` աշխատանքի անմիջական սուբյեկտի հանդեպ քամահրանքի հետադարձ կապը իրեն սպասեցնել չի տալիս. նույն ստրուկների գործիքները, ինչպես հայտնի է, կոշտ ու կոպիտ, ուրեմն` անհարմար նե անարտադրողականէին պատայլ այն բանի րաստվում բնավ էլ ոչ տեխնիկականնճպատակահարմարությունից, հետնանքով, որ ստրուկները իրենց բողոքն ու դժգոհությունն էին պարպում սոցիալական զայրույթն ուղղելով գործիքների դեմ՝ կոտրելով, փչացնելով դրանք: Ժամանակակից հասարակություններում էլ` գործադուլները, նենգադուլը /սաբոտաժ/, բողոքի զանազան տեսակները, քաղաքացիական անհնազանդության դրսնեորումները հետնանք են ողջ հասարակությանմեջ կամ ճրա առանձին ոլորտներում իրագործվող փոփոխություններիհանդեպ մարդկանցվերաբերմունքի ոչ լիարժեք հաշվառման, փոփոխությունների թերի մեկնաբանման, դրանց կառավարման ռազմավարական ու մարտավարականբացթողումների: Անհրաժեշտէ պարզել, թե մարդիքինչու են ընդդիմանում փոփոխություններին, մտածելակերայի առկաԸնդհանուր բնույթի պատճառներիցմեկը ո/ահայանողական յությունն է, որ խանգարում է տեսնելու նորամուծության անհրաժեշտությունը ն անգամ՝ շահեկանությունը: Փոփոխություններիուրվանկարը,թեկուզ լինի գերհրապուրիչ, միննույն է՝ մարդկանցմեծամասնությունըգերադասումէ առկան,սովորականը, սովորածը /հաճախ՝ որքան առաջավոր է այս կամ այն նախագիծը, այնքան ավելի դժվար է լինում հաղթահարել պահպանողականությանըխարսխվածդիմադրությունը/: Փոփոխություններինդիմադրելու մյուս պատճառը ասյագայր անորոշությունն է: Ամեն մի փոփոխություն իր մեջ բովանդակում է անորոշության բաժին, քանի որ փոփոխությանիրականացումը միշտ էլ նախնականնպատակիկենսագործմանհետ միասին նան սկզբնական փուլում չկանխատեսված/ն անգամ սկզբունքորեն անկանխատեսելի/հետնանքներիէ հանգեցնում: Սա ամեն մի առաջընթացի անբեկանելի օրենքն է: Բարեփոխիչներնսկսում են՝ տեսնելով ապագայի որոշակիությունը ն ձգտելով իրականացնել այն, մինչդեռ դիմադրողները շեշտադրում են անորոշությունը` ուռճացնելով դրա նշանակությունը փոփոխությունների ամբողջ ծավալի մեջ: Այստեղից էլ դիմադրության հաջորդ պատճառը` անհանգստությունը: Անորոշ ապագան, անծանոթ անելիքը, չյուրացված գործելակերպը,նոր տեխնոլոգիան նան վախ են ներշնչում, կորստի տագնապ, սովորական կարգուկանոնի խաթարում: Ապահովությանպահանջմունքը մարդու հիմնարարպահանջմունքներիցէ, բնականոն պայմաններում այն հիմնականում բավարարված էլինում, մարդն իրեն զգում է համեմատական անվտանգության մեջ, սակայն փոփոխությունների շունչն արդեն ունակ է առաջին պլան մղելու ապահովությանպահանջմունքը, ն մարդը դատում է՝ ելնելով ամենից առաջ այդ պահանջմունքը բավարարելու մտահոգությունից:

ԳԼՈՒԽ

77.

ԿՈՆՖԼԻԿՏՆԵՐԻ,

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԵՎ ՍՕՐԵՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Վերջապես, պահպանողականությունը, անորոշությունը, անհանգստությունը ձեավորում են գումարային մի պատճառ` անվստահություն փուիոխությունները հանդես: Մարդիկ հաճախ իրենք են արդարացնում իրենց բացասական դիրքորոշումը փոփոխությունների հարցում, մասնավորապես`ճգնում են իրենք իրենց ե այլոց համոզել, թե փոփոխություններնավելի շատ վնաս են տալու, քան՝ օգուտ, թե առհասարակ ոչ մի կարիք չկա որնէ բան փոխելու ե այլն: Եվ դա ոչ թե մնում է սոսկ բացասական, սակայն անգործունյա դիրքորոշման տեսքով, այլ դրսեորվում է նան ընդդիմադիրորոշակի գործողությունների միջոցով: Այդպես եղավ գիտական կառավարմանփորձի տարածման փուլում, երբ Թեյլորի նորարարական ձնակերպումներիդեմ հանդես եկան ոչ միայն բանվորներն ու արհմիությունները, այլե իրենք՝ կապիտալիստները: Բանը հասավ նրան, որ Ֆ. Թեյլորը հարկադրված էր 1910 թվականին հանդես գալ ամերիկյան Կոնգրեսի հատուկ ստեղծածհանձնաժողովի առջե: Եվ ուշագրավն այն է, որ գիտականկառավարման «հայրը», տարիների փորձով ե խորհրդածություններովիմաստնացած, իր համակարգը ներկայացնում է ոչ թե նեղ-ինժեներական կամ նեղ-տնտեսագիտականտեսակետով, այլ լայն ընդգրկումով, մասնավորապես, նա քանիցս շեշտում է, որ գիտական կառավարման հաջողությունը ենթադրում է «մտածելակերպիլիակատար հեղափոխություն» ոչ միայն կառավարողների, այլե կառավարվողների մեջ, ե որ այդ երկուստեք պատրաստակամությունն է հենց գիտական կառավարման պես արմատականփոփոխությունն իրականացնելու պարտադիրպայմանը |10, էջ 71): Այժմ էլ հանդիպում են վկայուբյուններ, թե ներկազմակերպականզանգվածափոփոխությունները ամերիկյան մենեջերների շրջանում «տրավմատիկ»երեույթ յին են |122 էջ 11): Կազմակերպական փոփոխություններինցույց տրվող դոմադրությունը հաղթահարելու եղանակներն են. Տեդեկաւտովական, երբ անձնակազմը տեղյակ է պահվում կատարվելիք փոփոխության մասին, աշխատակիցներին հանգամանորեն բացատրվում է դրա էությունը, անհրաժեշտությունը, ծավալման հեռանկարը: Մարդիկ, իրոք, հաճախ ընդդիմանում են փոփոխություններին` անտեղյակության, անակնկալի գալու հետնանքով: /Նորհրդանցական, երբ բանակցությունների, համատեղ քննարկումների միջոցով մարդիկ ոչ թե սոսկ տեղյակ են պահվում կատարվելիքի մասին, այլե լսում են նրանց կարծիքը, առաջարկությունները,հիմնավորումները: (աւսնակցողական, երբ մարդիկ զանազան ձնեերովմասնակցում են փոփոխությունների պլանավորման, կազմակերպման ն վերահսկման աշխատանքներին: / րախուսման, երբ փոփոխություններինմասնակցելը ղեկավարությանկողմից արժանանում է բարոյական ե նյութական որոշակի խրախուսման, տպրբեր բնույթի լրացուցիչ արտոնություններտրամադրելուն: Րոսվալան հարկադրական. սա չպետք է աչքաքող անել, քանի որ բացառված չէ առանձին անհատների կամ խմբերի բացահայտ կամ քողարկված նենգադուլը, ե, քանի որ համոզման,մասնակցության, խթանմանմիջոցները չեն կարող ներգործել, անհրաժեշտ է գործադրել իրավական միջոցներ: Փոփոխությունների գլխավոր պատասխանատուն,այնուամենայնիվ,ղեկավարն է, ե նա պիտի ունակ լինի կամք, հետեողականություն, պահանջկոտություն դրսնորելու, ապահովելու կարգապահությունե նախատեսած փոփոխությունների կատարում: ի

»

»

»

»

»

-

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

»"

Չաղափարական.պատմությունը վկայում է, թե ամենաբարինպատակներով ձեռնարկված քանի-քանի վերափոխումներ են ձախողվել` հատկապես գաղափարական հիմնավորվածությանխոցելի լինելու պատճառով: Առանց այս կամ այն փոփոխության /առավել ես ողջ համակարգն ընդգրկող փոփոխության/,տեսական աշխարհայացքայինիմաստավորման,նպատակների ու միջոցների հիմնավորման, ցանկալի հեռանկարի համոզիչ պարզաբանման՝ այդ փոփոխությունը արդյունավետ ու ներդաշնակ չի կարող լինել: -

Գաղափարականհիմնավորումը զգալիորեն թուլացնում է առկա ն ակնկալվող սոցիալականլարվածությունը ն անգամ, հմտորեն գործադրվելիս, գոյացնումէ յուրատեսակ հանդիպակացշարժում, փոփոխություններնիրականացնելու պատրաստակամություն: Մարդկանց գաղափարական համոզվածությունը, ներքին մղումը, վստահությունն ու խանդավառությունըհզոր միջոց են փոփոխություններ կատարելու: Եվ ամեն մի փոփոխության վերջնական արդյունքը մեծապես պայմանավորված է այն հանգամանքով, թե ինչպես են մարդիկ պատկերացնում այդ փոփոխությունը, ինչպիսինեն ցանկանում դա տեսնել ն ինչ ջանք ու եռանդ են ծախսումհանուն դրա կենսագործման: 17.4.

ՍՔԶՐԵՍԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

«Սթրեսը» անգլերեն բառ է /Տէթտտ, նշանակում է «լարվածություն»: Սթրեսի միջազգային ինստիտուտի հիմնադիր, կանադացի գիտնական Հանս Սելյեի սահմանմամբ՝ սթրեսը մարդու օրգանիզմի ոչ համարժեք վերաբերմունքն է շրջապատի փոփոխությունների հանդեպ |11, էջ 27): Ջերմաստիճանի թեթնակի տատանումները, փողոցի սովորական աղմուկը, աշխատանքային առօրյա բեռնվածությունը, զրուցակցի հանդարտ խոսքը մարդկանց չեն անհանգստացնում,քանի որ նրանց օրգանիզմը ինքնաբերաբար կարգավորում է հավասարակշիռ վիճակը: Մինչդեռ ջերմաստիճանայինկտրուկ տատանումները, խիստաղմուկը, գերբեռնվածությունը, վիճաբանությունը, միջանձնային բախումները, հուզական անսովոր լարվածությունը, անակնկալ իրադարձությունները մարդկանց դնում են սթրեսային վիճակի մեջ՝ պահանջելով որոշակի ջանք ու եռանդ այդ վիճակը հաղթահարելու համար: Ժամանակակիցըմբռնմամբ՝ սթրեսը այն լարվածություննէ, որը հաղթահարելով անձը կենտրոնացնում է իր ուժերը, լարվում հանուն կենսական զանազան խնդիրների լուծման, իսկ «դիսթրեսը» վնասաբեր սթրեսն է` անձին կաթվածահարող, ջլատող, հյուծող |11,12|:Դիսթրեսը/անգլերեն՝"Հ ՀՏԱՇՏՏ",բառացի նշանակում է «հյուծում», «ուժասպառություն»/ պարտադիրչէ, որ հանդես գա սթրեսի գերադրական աստիճանի տեսքով. դիսթրես է ծնում նան սովորական լարվածության անսպասելի թուլացումը: Այս օրինակն արդեն հուշում է, որ սթրեսը, թեն բառացի նշանակում է լարվածություն, ոչ միայն ինքնին հաղթահարելիվիճակ է, այլն մարդու կեցության համար բնականոն, անգամ ցանկալի: «Սթրեսը կյանքի համն ու հոտն է, պատկերավոր ասումէ Հ.Սելյեն ու բացատրում, քանի որ սթրեսը կապված է ցանկացածգործունեության հետ, դրանից կարող է խուսափել միայն նա, ով ոչինչ չի անում» |11, էջ 80): Վտանգավորը,աղետաբերը, մերժելին դիսթրեսն է: Արդ` կառավարման խնդիրը ոչ թե սթրեսից խուսափելն է /ինչն առհասարակ հնարավոր չէ/, այլ սթրեսը կարգավորելը: Դա նշանակում է սթրեսի տեսակների, -

-

ԳԼՈՒԽ

17.

ԿՈՆՖԼԻԿՏՆԵՐԻ,

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԵՎ ՍԹՐԵՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

սթրեսածինգործոնների ճանաչում, ինչպես նան լիցքաթափման որոշակի միջոցառումների գործադրում հօգուտ թե՛ անձի ֆիզիկական, բարոյական, հոգեկան ու սոցիալական լիարժեքության ն թե՛ կազմակերպությանգործառույթներիարդյունավետ իրականացման: Սթրեսը լինում է չորս բնույթի` բնախոսական /ֆիզիոլոգիական/, հոգեկան, տեղեկատվականն սոցիալական: Բնախոսականը, ինչպես ասվեց, կենդանի օրգանիզմի ոչ բնականոն արձագանքն է անբարենպաստ միջավայրին: Քանի դեռ մեր օրգանիզմը կարողանում է հարմարվել փոփոխություններին՝ մենք չենք էլ զգում դրանց առկայությունը, սակայն երբ դրանք գերազանցում են սովորականչափը, մարդը հայտնվում է սթրեսի մեջ: Սթրեսածինգործոններն են՝ սովը, ծարավը, գերբեռնվածությունը,անշարժուդրական ու բացասական/, աղմուկը, վթարները, անակնկալները, թյունը, հույզերը /( կազմախոսական /անատոմիական/ բնույթի խաթարումները, թունավորումները, հիվանդությունները ե այլն: ոգեկան սթրեսը կապվածէ նախորդի հետ, քանի որ օրգանիզմի հավասարակշիռ վիճակի խախտումներն արտահայտվում են մարդու հոգեկանում, ն դրանց հաղթահարումը պահանջում է հոգեկան ուժերի, ամենից առաջ՝ կամքի դրսնորում: Բացի այդ, անձի խառնվածքից կախված,նրա հոգեկան աշխարհում որոշակիորեն դրսնորվում են կյանքի ընդհանուր լարվածությունը,տարերայինաղետները, քաղաքական անցուդարձը, ընտանեկան, աշխատանքային, կենցաղային հոգսերը: Տեղեկատվական սթրեսը այն գերլարված վիճակն է, որը բնորոշում է տեղեկույթի հարաճուն ծավալի հավաստի ընկալման, ճշգրիտ իմաստավորման ն սուղ ժամանակամիջոցում վճիռ կայացնելու անհրաժեշտության մեջ գտնվող մարդուն: Ղեկավարի աշխատանքը հենց այդպիսիներից է,. ընդսմին` որքան պատասխանատու է նրա կայացնելիք վճիռը, այնքան ավելի մեծ է լինում սթրեսը: Վատկապես տեղեկատվականսքրեսով են բացատրվում ղեկավարների շրջանում տարածված հիվանդությունները` ստամոքսի խոցը, արյան բարձր ճնշումը, սրտի խփոցները, նյարդայնությունը, բորբոքվածությունըն այլն: Սոցիալական սթրեսը հետնանք է մարդու կենսագործունեությանբոլոր ասպարեզներում զանազան իրադարձությունների, տարատեսակ բախումների, անձի մասնագիտական ն քաղաքացիական վարքագծինառնչվող բարդությունների, զանազան հանրույթներում նրա հարմարման դժվարությունների, միջանձնային հաղորդակցմանու փոխազդեցության խոչընդոտների: Սոցիալականսթրեսի հիմնական տարատեսակներնեն՝ մշակութային սթրեսը, երբ անձը կամ խումբը հայտնվում են անծանոթ, օտար մշակութային /նան՝ լեզվական, հոգնոր, բարոյական, ազգային/ միջավայրում ն առկա մշակութային արժեքները, գերիշխող նորմերը նորեկներից պահանջում են հարմարվողական ջանքեր՝ դնելով նրանց ծայրահեղ լարվածությանմեջ /օրինակ՝ փախստականները/, քաղաքական սթրեսը, երբ խաթարվում է հասարակության քաղաքական կառուցվածքը, կաթվածահարէ լինում քաղաքական հաստատությունների բնականոն գործունեությունը, հասարակական զանազան խավերի դժգոհությունը հասնում է ծայրահեղ դրսնորումների, կազմակերպականսթրեսը, երբ կազմակերպությունն անհատին ներկայացնում է անհամապատասխանպահանջներ՝ կամ չափազանց խիստ, կամ չափազանց մեղմ. անձը լարվածությանմեջ է հայտնվում ն՛ այն դեպքում, երբ չի հասցնում լիովին կատարել իրեն ներկայացվող բոլոր պահանջները, ն այն դեպքում, երբ դժգոհ է իր ունակությունների քերօգտագործմանիրողությունից /այսպես կոչված՝ «մեծ ձուկը՝ փոքր ջրում» համախտանիշը/: -.

-.

-.

Մենեջմենթ

ՅՅ/

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Կազմակերպության շրջանակներում, բացի վերոբերյալ գործոնից անձի ն կազմակերպությանփոխադարձպահանջների ու ակնկալիքների անհամապատասհանգամանքից, սթրեսածինգործոններ են նան՝ անբարենպաստ աշխատանքայինպայմանները,քանի որ աղմուկը, անհարմարավետ աշխատատեղը, տհաճ հոտը, չկարգավորվածկենցաղայինծառայությունները, պատճառ դառնալով բնախոսական ու հոգեկան սթրեսի, չեն կարող բացասաբար չանդրադառնալ անձի գործունեության որակի վրա, աշխատանքի կազմակերպմանթերությունները` անհաջող ռեժիմը, ընդհատումներով աշխատանքը, տեխնիկայի խափանումները, աշխատավարձի վճարման ձգձգումները նույնպես, պատճառելով բնախոսական ու հոգեկան սթրես, հանգեցնում են ներկազմակերպականլարվածության, անձի պարտականությունների անհստակությունը. հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ ձարդը բավարարվածԷլինում իր աշխատավարձից,իր հանդեպ ղեկավարության վերաբերմունքից, իր կարգավիճակից,եթե դրանք համեմատելի են այլոց պարտականություններիե նրանց վարձահատուցման հետ. մձասնավորապես,արդարացի է նկատված, որ «մարդիկ պետք է հստակ պատկերացում ունենան ղեկավարության ակնկալիքների մասին՝ ինչ պետք է իրենք անեն, ինչպես պետք է անեն ն անելուց հետո իրենց ինչ կերպ պիտի գնահատեն» |1, էջ 546), անձի միջդերային հակասությունները, երբ կազմակերպության տարբեր կառույցները, ատյանները, պաշտոնատարներընրան ներկայացնում են իրարամերժ պահանջներ, բուն աշխատողի կենսաոճը, ընտանեկանկյանքը ն դրա ազդեցության չափը նրա աշխատանքայինվարքի վրա, առողջական վիճակը, որոնք հաճախ նպաստավորչեն լինում ներկազմակերպականբնականոնգործունեության համար, սեփական զբաղմունքի հանդեպ անձի վերաբերմունքը. ամենաբովանդակալից աշխատանքն անգամ հետաքրքրության բացակայության պարագայում դառնում է անլուր տառապանքի աղբյուր, ն, ընդհակառակը,ինքնին կարծես ստեղծագործականտարրեր չբովանդակող հանձնարարությունը, անձի վերաբերմունքից կախված, կարող է նրան հաճույք ու բավարարվածություն պատճառել: Ներկազմակերպականսթրեսը պայմանավորվածէ նան արտաքին միջավայրի գործոններով, ամենից առաջ` տնտեսական կյանքի բարձր տեմպով, մրցակցային պայքարով, փոփոխություններին արագ արձագանքելու ն նորամուծություններ իրականացնելու հրամայականով: Սթրեսը ն դրա կարգավորումը ժամանակակիցքաղաքակրթության լրջագույն խնդիրներիցեն: Սթրեսը տնտեսական մեծ կորուստների է հանգեցնում, բազում հիվանդությունների, վթարների պատճառ դառնում, պահանջում է ավելորդ ծախսեր: չ« դարի վերջին, ըստ ամերիկացի մասնագետների հաշվարկների, սթրեսին առնչվող միայն սրտանոթային հիվանդությունների հետնանքով տնտեսության ուղղակի կորուստները կազմում են տարեկան 3 մլրդ դոլար, իսկ անուղղակի ծախսերի հետ մեկտեղ՝ տասն անգամ ավելի: Զարգացածերկրներում հոգեկան հիվանդությունների /իսկ դրանք առավելապեսզանազան սթրեսներիհետնանք են/ պատճառած աշխատաժամանակիկորուստը արդեն երեք անգամ գերազանցում է ֆիզիկական խաթարումներիհետնանքով ժամանակիկորստին: Սթրեսն առնչվում է հար-

խանության

-.

-

-.

-.

-.

ԳԼՈՒԽ

17.

ԿՈՆՖԼԻԿՏՆԵՐԻ,

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԵՎ ՍԹՐԵՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

բեցողության, թմրամոլության, ամուսնալուծությունների աճի, միայնակության, չհիմնավորվածդաժանության դրսնորումների տարածմանհետ: Սթրեսի կարգավորման հիմնական նպատակը կանխումն է, կանխարգելումը. ավելի դյուրին ու շահավետ է զանազան միջոցառումներով հնարավորինս կանխել ծայրահեղ, հյուծիչ սքրեսի գոյացումը, քան քե բարձիթողի անել ն հետո վերացնել դրա պատճառածծանր տնտեսական ն սոցիալական հետնանքները: Լայն տարածում ունեն հոգեբանական լիցքաթափման ծառայությունները: Դրանց խնդիրն է պարպել աշխատողի հոգեֆիզիոլոգիական լարվածությունը, մեղմել, տրամադրել հանդարտ, հանդուրժող վարքագծի,համերաշխ ու արդյունավետ գործունեության: Վերջին տարիներին մեծ տեղ է տրվում խմբային թերապիային, համատեղ միջոցառումներին, փոխըմբռնմանբարելավմանը,խմբային այլնայլ գործոնների կիրառությանը |13,15): Կազմակերպական սթրեսի կարգավորման բանալին Հենրի Ֆորդի ձնակերպումն Է «ճիշտ մարդը՝ ճիշտ տեղում» սկզբունքը |16, էջ 89-90|, որի կարնորության մասին ընդհանուր ձնով խոսել են դեռնս Պլատոնը ն Արիստոտելը,այն Է՝ ամեն ոք պիտի զբաղվի այն գործով, ինչն ավելի համապատասխան է իր բնույթին: Անհատի ն կազմակերպության փոխադարձ ակնկալիքների համապատասխանեցման,հարմարեցման բազմաթիվ ծրագրեր կան, որոնց աշխարհայացքային հիմքը «մասնակցողական ժողովրդավարության», «դեպի անհատը կողմնորոշված մենեջմենթի», «վստահության սկզբունքի» գաղափարներն են: Ուշագրավ է «Պեպսի-Կոլայի», այսպես կոչված` «առողջացման-համապատասխանեցման» ծրագիրը, որի հիմնական կետերն են՝ աշխատողներիհանդեպ անհատական ն մասնագիտական մոտեցում, աշխատակիցների ունակությունների համապատասխանգործադրում, ձեռնարկությունում երկարաժամկետ աշխատանքի երաշխավորում, ինքնակառավարման զանազան ձներին մասնակցելու հանդեպ դրական դիրքորոշման ձնավորում ն այլն |17. էջ 79-94): Իմաստալից աշխատանքի շուրջ է կառուցված Հ. Սելյեի ամբողջ վարքականոնը` գտնել համապատասխան աշխատանք, որը կապահովի անհատի համար ցանկալի նվաճումներ ն ուրիշների դրական գնահատականը,թույլ կտա խուսափել մշտական լարվածությունից, կշտամբանքներից, ինքն իրենից դժգոհելուց |11, էջ 80-93|: Կազմակերպական սթրեսի կարգավորմանմեջ կարնոր դեր ունեն կազմակերպությունների ղեկավարները: Վերջիններս, կառավարման ամերիկյան տեսաբանների կարծիքով |1), լիովին կարող են համատեղել աշխատանքիբարձր արտադրողականությունը ն սթրեսի ցածր մակարդակը, եթե իրենց կառավարչականգործելակերպը կազմակերպեն ըստ հետնյալ սկզբունքների. 1. Ստույգ գնահատեն իրենց աշխատակիցների ընդունակությունները, պահանջմունքները ն հակումները՝ ըստ այդմ փորձելով ընտրել նրանց աշխատանքի բնույթը ն ծավալը: Եթե աշխատակիցները բարեհաջող են կատարում հանձնարարությունները, ապա կարելի է մեծացնել նրանց բեռնվածությունը՝ պայմանով, որ իրենք էլ են դա ցանկանում: Բարենպաստ պահին կարելի է աշխատակիցներինլրացուցիչ պատասխանատվությունն իրավասություններ տրամադրել: 2. Թույլատրեն իրենց աշխատակիցներին հրաժարվելու այս կամ այն հանձնարարությունը կատարելուց, եթե դրա համար բավարարհիմքեր կան: Եթե անհրաժեշտ է, որ նրանք կատարեն տվյալ հանձնարարությունը, ապա -

-.

-.

-`

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

հարկավոր է բացատրել դրա կարնորությունը, ինչպես նան տրամադրել ժամանակ ն պաշարներ՝ լրացուցիչ աշխատանք կատարելուհամար: 3. Պարզորոշեն իրավասությունների, պատասխանատվության ն արտադրական ակնկալիքների առանձին գոտիները: Օգտագործեն իրենց ենթակաների երկկողմանի հաղորդակցումը ն տեղեկատվությունը: 4. Գործադրենտվյալ իրադրությանը համապատասխանառաջնորդման ոճ: 5. Ապահովենարդյունավետ աշխատանքիպատշաճ վարձատրությունը: 6. Վանդես գան որպես իրենց ենթականերիխրատատու՝ զարգացնելով նրանց ունակությունները ն նրանց հետ քննարկելով բարդ հարցեր |1, էջ 5511: Մենեջերի գործունեությունը համարվում է սթրեսի առումով առավել վտանգավոր աշխատանքներից մեկը: Շրջանառության մեջ է նոր գիտաեզը՝ «մենեջերի սթրեսադիմացկունություն» |19, էջ 465է Իսկ սթրեսի կառավարումը հիմնականում կենտրոնանում է աշխատաժամանակի խելամիտ կազմակերպման խնդրի շուրջ: Իրոք, ժամանակի մշտական սղությունը գրեթե բոլոր մակարդակներիկառավարիչների համար մի իսկական պատուհաս է: Սուղ ժամանակը հանգեցնում է անհարկի շտապողականության, ինչն ինքնին սթրեսածին վիճակ է, իջեցնում է աշխատանքի արդյունավետությունը՝ առավել սրելով ժամանակի պակասը: Մենեջերի աշխատաժամանակիկառավարմանը վերաբերող բազմաթիվ խորհուրդներ կան: Դրանց էությունը հանգում է, ամենից առաջ, կառավարողի ձերբազատմանը այն աշխատանքից, ինչը կարող են կատարել նրա ենթակաները: Մենեջերների աշխատաժամանակիմոտավորապես 50 տոկոսը ծախսվում է այնպիսի գործողությունների վրա, որոնք կարող են կատարել նրանց օգնականներն ու քարտուղարուհիները, 40 տոկոսը հարկավոր է վերահանձնարարելօգնականներին ու քարտուղարուհիներին, լոկ մնացած ժամանակն է հատկացվում բուն կառավարչական գործունեությանը |20, էջ 40-46): Ուստի իրավասությունների պատվիրակումը համարվում է ղեկավարի աշխատանքի արդյունավետության բարձրացման, սթրեսի նվազեցման լավագույն ուղին: ճիշտ բաշխելով իր ն ենթականերիպարտականությունները՝ մենեջերը ոչ միայն սեփականժամանակն է խնայում, այլն վստահություն է դրսնորում իր աշխատակազմի հանդեպ՝ նպաստելով կազմակերպության ներսում սթրեսի թուլացմանը: Ընդհակառակը, պատվիրակելու անկարողությունը (որպես հետնանք վերահսկողության չարաշահման, առհասարակ կառավարման միահեծան ոճի) ժամանակակից տեսաբաններըդիտարկում են որպես մենեջերի ամենամեծ թերություն |21, էջ 119: 22, էջ 32): Մենեջերի մյուս խնդիրը (իր ն այլոց անելիքը բաշխելուց հետո) հանգում է սեփական վարքի վերահսկմանը՝ ինքնակառավարմանը, որպես թե՛ իր սեփականն թե՛ աշխատակիցներիու ենթականերիսթրեսի նվազեցման միջոց: Վերջինիս գործնական մարմնավորմաննուղղված կանոններից ու խորհուրդներիցմեջբերենք մի քանիսը: «Լավատես եղեք: Սխալներին ու անհաջողություններինվերաբերվեք որպես ինչ-որ բան սովորելու հնարավորության: Միշտ ջանացեքկատարվածամեն ինչի մեջ լավ կողմը որոնել, որքան էլ առաջին հայացքից վատ թվա» |20, էջ «Ընդունեք սեփական սխալները: Որքան էլ տարօրինակ է, մարդիկ հարգանքով են համակվում դեպի այն մարդը, ով չի հապաղում ընդունել իր սխալները: Դա մեծ ղեկավարիհատկանիշ է» |23, էջ 52): «Սեր սեփականցավերը մեղմելու, մոռանալու մի հատիկ միջոց կա՝ մտածել այլոց ցավերի մասին» |18, էջ 266: »

»

»

ԳԼՈՒԽ

17. ԿՈՆՖԼԻԿՏՆԵՐԻ,

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԵՎ ՍԶՐԵՍՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

«Շատերը, ում վրա խիստ ազդում են սթրեսները, իրենց ուժերի մեծ մասը ծախսում են այն անհանգստությանվրա, թե ինչ են մտածում շրջապատողները: Մինչդեռ նրանք, ովքեր դյուրին են հաղթահարում սթրեսը, առանձնապես չեն անհանգստանում, եթե իրենց արարքները չեն արժանանում շրջապատի հավանությանը» |26, էջ 58|: «Մենեջերների մեծ մասը կազմակերպության զարգացումը արժեքավորում է միայն արտադրողականության ու շահույթի հասկացություններով: Պարադոքսն այն է, որ շահույթով այդ համապարփակ շահագրգոռություննէ հենց հանգեցնում արդյունավետության սահմանափակումներիու անվստահության: Մարդիկ վստահում են միայն այն առաջնորդներին, ովքեր դավանում են որոշակի վարքականոն, ովքեր հոգում են իրենց աշխատակիցների մասին ն ովքեր բանիմացորեն են գործադրումիշխանությունը» |27. էջ 223): Սթրեսի կառավարումը չի կարող լիարժեք ու արդյունավետլինել առանց անձի ինքնակառավարման կարողության. եթե որնէ մեկը տրամադրվածչէ ինքն իրեն օգնելու, ապա, որքան էլ միջավայրը, շրջապատի մարդիկ ու հաստատությունները, նրբազգաց ղեկավարը փորձեն օգնել նրան հաղթահարել մշտական, հոգեմաշ սթրեսային վիճակը, ոչինչ չի հաջողվի: Անձի ինքնակառավարումնառհասարակ ն, մասնավորապես, սթրեսի կարգավորման հարցում, խարսխվում է որոշակի համոզմունքների ու որոշակի վարքականոնի վրա: Անձի համոզմունքների հիմքը նրա կենսափիլիսոփայությունն է, որը ձեավորվում ն զարգանում է ողջ կյանքի ընթացքում, իսկ վարքականոնըառօրյա կյանքում ու գործունեության մեջ, փոխհարաբերություններում դրսեորվող բարոյական պատկերացումներն են, նորմերը, արժեքները: Սթրեսի կառավարումն ու մանավանդ անձի ինքնակառավարումը ունեն ոչ միայն պահպանական, պաշտպանական, առողջական նշանակություն: ճիշտ ռազմավարությունը շաղախված է այն ըմբռնմամբ, որ սթրեսը ոչ թե ճակատագրական չարիք է կամ անբուժելի հիվանդություն, այլ անխուսափելի իրողություն, որից հարկավոր է օգտվել ի շահ թե՛ անձի, թե՛ կազմակերպության ն թե՛ ամբողջ հասարակության: Վերջիններիս դնելով ծայրահեղ լարված վիճակներում՝ սթրեսը հարկադրում է նրանց գործել, հակազդել, դիմագրավել դժվարություններն ու փորձությունները, ինչի շնորհիվ հայտնաբերվում ն գործադրվումեն անձի, կազմակերպության, հասարակության նիրհած կարողությունները, որ առօրյայում, բնականոն պայմաններում չէին դրսնորվում: Այլ կերպ ասած` սթրեսը անձին ու հանրույթին ընձեռում է ինքնաճանաչման, հնարավորություն ն պարուրեմն ն՝ ինքնազարգացման, ինքնակատարելագործման տադրում է իրականացնել դա: Իրոք, ինչպես Գարեգին Նժդեհն է գողտրիկ մի ձնակերպում տվել, «մարդս գաճաճ է իր ներքին հսկայի բաղդատմամբ» |18, էջ 96: Սքրեսը, այսպիսով, կարող է ոչ միայն վնասել, այլն, ճիշտ կառավարման պարագայում, հույժ նպաստավոր դեր խաղալ գաճաճից հսկա դառնալու համար: Ե՛վ պատմությունը, ե իրական կյանքը բազում օրինակներ են տալիս, թե ինչպես է արտաքուստ անխուսափելի ձախողման դատապարտվածանձը /նան՝ հանրույթը/ հաղթահարում ամեն կարգի խոչընդոտները, արգելքները, անբարենպաստ նախադրյալներն ու պայմանները ն հասնում գերագույն նվաճումների: »

»

.

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ՀԱՐՑԵՐ 1. 2. 3. 4. 5.

ԵՎ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

Որո՞նքեն կոնֆլիկտների առաջացման պատճառները: Ի՞նչ հիմնականձների է ընդունված դասակարգելկոնֆլիկտները: Նկարագրեք կոնֆլիկտների զարգացման հիմնականփուլերը: Ի՞նչ հիմնական ձներ է ներառում կոնֆլիկտների կառավարման կառուցվածքային ուղին: Որո՞նք են միջանձնայինեղանակի հիմնականձները:

Ի՞նչ է հաշտեցումը ե ո՞րնԷ դրա դերը կոնֆլիկտի լուծման մեջ: 7. Ի՞նչ հիմնական փուլերից է կազմված հաշտեցման գործընթացը: 8. Բնութագրեք հաշտեցման գործընթացի արդյունավետությունը պայմանավորող գործոնները: 9. Որո՞նքեն փուիոխություններիկառավարմանփուլերը: 10. Ինչո՞ւ են մարդիկդիմադրումկազմակերպականփուիոխություններին: 11. Որո՞նքեն դիմադրությունը հաղթահարելուեղանակները: 12. Ի՞նչ բացասականու դրական դեր ունի սթրեսը: 13. Որո՞նքեն սթրեսի հիմնականտեսակները: 14. Սթրեսի կառավարմանի՞նչ միջոցներ կան: 15.Պատկերացրեք, որ քննությանը ստացել եք Ձեզ չբավարարող գնահատական, որից սկիզբ է առել Ձեր ն դասախոսի միջն կոնֆլիկտ: Փորձեք ներկայացնել տվյալ կոնֆլիկտը` համապատասխանտերմինների օգնությամբ լրացնելով հետնյալ աղյուսակը:

6.

Հակիրճ պատասխան

Իրավիճակային

Զարգացման հնարավոր հեռան

Արդյունավետ լուծման ոճը

Արդյունավետլուծման ոճը

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1.

հԽՈՇԸ«Ծւ

ԽԼ, ՃռԵՇճքԴ ԽԼ, Հ6ՇրօՄքո Փ.

2.

Լոաճու«օ 8.8. ՒԼԼլ Ճքումեչ,

ԽՈՅ ՇՈ ՉԵԿԸԻՆ.

Ր.

ՕՇոօՕտեւ ուճքւճրշաուճէ

ՈՅ.Է/Լ, /6ոօ,

ՎՃՏՆ6ՅՈՕճօքօշաեւմ, Խ/ՈՇՇռ. օՇխ, ՂՕՕ

ԳԼՈՒԽ

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

17. ԿՈՆՖԼԻԿՏՆԵՐԻ,

ՕՇւաաան 1ա7քՇ Ի16:16.2ՀԻԼ6ԷԻՐՅ ոռռք Օ.,

էրա

Հ» ո.

18Շղու

ԵՎ ՍԶՐԵՍՆԵՐԻ

Րքճֆտայ. Է/., ԷՕՒԼՈԼ1

Խ/., Լճքոճքյո ԷԼՅ7ուօ8 Ճ. Խ16:1ԸրշթՈԼՇէՐԸ,

ԽՅՇՅՎԲՒՈւՕ ՛1.Ը.

ԱՇտոօոօոտտ

ԽԼ, ՔՕՇՇԱԱՇ

7ոքմտոճմաւք.

ՅՁԻԲԷԼՐԻԸ8Օ, 1997

Ըօաօոօոտչ

ՖՈՅՊԵԼՕ88 Է/.8. ՈԼՐՃՅ

7,

տ

/Ճ.Ւ., ԷԼՇՇոլԲոօ884

Ի/.ԷՒՕ.

11ք6ՇՇ, 2001

ԷԼ080ՇոՇոաքԸտ,

Էճզո

Ղ6ռտօք Փ.՛7.

ԲօուՓոճմոոօոօՐԱ Ց օք ՅՅ.

ՇՕՎՈԽՐԻԱՑ,

ՃքոՇշՐՕրճրե. 11001188. 10.

Ց, 1996

06 ԱՇԵՅԻՕՐԱՈՎՇԸԽՕ6

Ի/1., 1ՒԼՓՔՃ-Ի/Լ,

7աքմՔոճքուք.

1, 1998

ԵՕոԵլոմաՕՑ

11.

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ճտօքոճւոտուլոը

1.

Ի/1.,Ի13

4, Ի/., ԽՂԵւՇռե,1984 Խ/Լ, ՛ԼքճուՀո6ԳզՅՂՆԵ,

քճծ.

Ղ6ճոօք օ «6րոօքաՅուծ. Ճ-Ի/., 1931 Սելյե Հ. Սթրես առանց դիսթրեսի: Երնան, Վայաստան,

13.

Խ0Ղ868-ՇՐԼ ԵՌ:1.4. 1 1ՇԲօոօ8

ՇՂք6ՇՇճ. ԷԻ/., ԷԼ

ճՄոՅ, 1983 Նալչաջյան Ա.կ. Անձ. խմբային սոցիալականացում ն հոգեբանական ադապտացիա: Երնան, ՎայաստանիԳԱ հրատարակչություն, 1985

14.

Լքոուճո ԻԷ.Օ6ւմ6Բ

15.

ԸՂք6ՇՇ շոաՅուտ.

16. 18.

Փօքո Շօքոց Նժդեհ

19.

ԸճօԲՅքԵ-ՇԱքՅՅՑՕՎԻԱՈՆ

ոլԲէլԲրշ«Բքձ

17.

Լ. Կհ

Շ

Շօ6օ08. Ի/., ԱՇոՆՅիճ,

Շ116., Ճճնտո, 1994

Խ(1օՋշաղՅԲ Ե-Ի ՏԵ6ՏՏ

0.

Յէ Մ/օու

Ց. Է քճոճէլ,

ոՕՇՊՆԵՏԲԷԱ

/64.

/ՔՅԸՂՅԷՆ 1990

Շ.2.Շօօք6ո, Ճ/Մ6-Տհօէ, ՒԼ(ՅոՒՏ,1981

Ե/ Ս.Խ/ւՏհռն,

Վատընտիր:Երնան, Հայաստան,

Գ.

/Աօրքճր.

ԽԼԼ.ՊՅՈՄՇՆԵԼ. Ի/., 1ԷԼՓՔՃ-Ի/.,

20.

ՃԵլօոՇ

21.

Ճո:

22.

Տուհ

հ. ՇՐք6ՇՇ-ոլԲքէլԸրշչճք /116ք. Ե.Ճ. Ճ.Լ.

ԹԵււատք

(|ոոօսճնսճ

Շ

ձորր.,

Ի/., ԵօՓո-Շտո«2000

"6:16Պ2ՀԻ1ՇԷՐԻ խճճքՄ«Օ8ՕրՔԱՆԲՈՏ.

6ոքԾՄ66 ՇՕոոսուՇՁեօո:

ՈՅ

Է/., 11ԼՓԵճ-ՒԻ/

ՅքքոօոՇհօՏէօ 1ոքոօԿոց էսՏէ,

ԷԾոո-մ/օ1ե, Յոմ քօԱօոոճոշծ. ԽԱՅԽ/Ս61Տ67:Ք-ՇոնՇօ-ՒՅԱ, 1991 23.

1Ոճքատաշօր Շ.ԷԼ, Ւ/(., ՓՃՈԵ,

24.

ծնո Պճճօ,

25.

Ե7ՇրՕուրշամԻ.Ի.

11ՇՃՄՇՇՆԲՕ

Մ7աքճողժոքնլ /116ք.

Շ

ՅԷԱր.,

ԽԼ, ՓքտըճաԸ մ. Էռճճքճոօլլճաքելը81ԲոՇղ6ք

Խ/86օօԵ) Խ/. Լհ» ԼՇՅԱՅՐ: /Ճ

Տաոօո Յոժ ՏՇհսՏէօլ, 1981

ոա

(ԹՇ6 16

/116ք, Ը

ճեր,

հ,

ՁրՅոՈՇՅո ՈոՅոճցօտծոէ.ԽՇԽ `/օՈՇ

ԳԼՈՒԽ

ՂՏ

ՄԱՐՔԵԹԻՆԳԸ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

18.1.

ՄԱՐՔԵԹԻՆԳԸ

ՈՐՊԵՍ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՏՈՒԿ

գործունեությամբզբաղվող ամեն Ձեռնարկատիրական

ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹ

մի սուբյեկտ, լինի դա առանձին գործարար,պետական կամ ոչ պետական կազմակերպություն, ինքնուրույն ուսումնասիրելով արտակարգ արագ փոփոխվող շուկան, նախընտրում է ինչպես իր արտադրատնտեսականգործունեությանոլորտը, այնպես էլ որոշում ե լուծում է շուկայական միջավայրում իր գոյատեման,արդյունավետ գործունեության ն զարգացման բազմաթիվբարդ հիմնախնդիրներ՝ հնարավորությանսահմաններում խուսափելով ապագայի անորոշության հետ բախումներիցե ռիսկից: Գործարարությանհաջողությունը կարող է ուղեկցել այն կազմակերպությանը, որտեղ հստակեցված է գործունեության հիմնական նպատակը,բացահայտվածէ առկա ն հնարավոր /պոտենցիալ/ սպառողներիպահանջարկը, որոշված են նպատակային շուկան ե դրան հաճձապատասխանթողարկվելիք արտադրանքի կամ ծառայություններիանվանացանկնու տեսականին,դրանց մրցակցային առավելությունները, շուկայի տարողությունը, մասնաբաժինըշուկայում, ապրանքներիու ծառայություններիգները, արտադրությանկազմակերպմանու ապրանքներիիրացման ձները, եղանակները ն միջոցները, գովազդը, վաճառքի խթանմանմեթոդները,արտադրանքի շահագործմանհետիրացումային սպասարկումը ն այլն: Թվարկված խնդիրների հիմնավոր լուծումների համախումբը բնութագրում է մարքեթինգային գործունեության՝որպես տնտեսականկառավարմանբաղկացուցիչներիցմեկի, հիմնական բովանդակությունը: Սակայն, լինելով տնտեսական կառավարմանառանձնահատուկ գործառույթ, մարքեթինգը առավել ընդգրկուն է, քան տնտեսական գործունեության թվացյալ պարզ ու սահմանափակտարատեսակ: Մարքեթինգը «փիլիսոփայություն է, որը միավորում է ամբողջ կազմակերպությունը» |1, էջ Ղ: Մարքեթինգիհիմնական նպատակը՝գործարարի,ձեռնարկությանկամ կազմակերպության համար շահավետ երկարաժամկետն կայուն փոխհարաբերություններիու տնտեսականկապերի ստեղծմանմիջոցով սպառողներիպահանջմունքներիբավարարումն է: Իսկ դա ձեռնարկության կառավարչականգործունեությանոլորտի յուրաքանչյուր աշխատակցից պահանջում է մշտապես մտածել սպառողի մասին ն

ԳԼՈՒԽ

78. ՄԱՐՔԵԹԻՆԳԸ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

անել իրենից կախվածամեն ինչ՝ նպաստելու առավելագույն սպառողականարժեքի ստեղծմանը, գոհացնելու սպառողներին |1, էջ 7): Այս առումով մարքեթինգի դերը սպառմաննարտադրությանհաճմապատասխանեցումնէ, որի արդյունքում առանձին անհատներ կամ խմբեր իրենց համար ցանկալին ձեռք են բերում արտադրանքի ու սպառողականարժեքների ստեղծման, դրանք միմյանց միջն փոխանակմանմիջոցով |1, էջ 29: Մարքեթինգը ձեռնարկության կառավարման ոչ միայն շուկայական, այլն արտադրականքաղաքականությունը կանխորոշող առաջատար գործառույք է, միջոց: Մարքեկառավարմանշուկայական կողմնորոշումը խթանողկարնեորագույն թինգի միջոցով գործարարը,ձեռնարկությունը, կազմակերպությունը ոչ միայն տարերայնորեն /պասիվ/ արձագանքում է շուկայական երնույթներին, այլն իրականացնում շուկաներ գրավելու հիմնավոր քաղաքականություն: Մարքեթինգային գործունեության ավանդական գործառույթները շուկայի հետազոտումը ն պլանավորումը, վաճառահանման քաղաքականությունը, վաճառքի խթանումը, գնային քաղաքականությունը, համախմբվածլինելով մեկ միասնական համալիր համակարգում, ապահովելով նպատակային շուկայի ցանկալի արձաՎերջինը, հաշվի գանք, որակվում են որպես մարքեթինգի համալիր //7ճ6հոց ո՛առնելով նան առկա ռեսուրսային ներուժը, կոչված է ծառայելու ձեռնարկության առջն դրված հիմնական նպատակի իրականացմանը: Գործնական իմաստով մարքեթինգային գործունեության առանձնահատկություններից մեկն էլ այն է, որ բազմատարբերակային տնտեսական հաշվարկների հենքի վրա ընդունվում են կառավարչականայնպիսի որոշումներ, որոնք կողմնորոշված են կազմակերպության արդյունավետ գործունեությանն զարգացման հանպաստավորպայմաններ: մար ստեղծելու տնտեսական ն կազմակերպական Սարքեթինցը արտադրանքի արտադրության ն վաճառահանման կառավարման, որդեգրվող սոցիալական քաղաքականության իրացման մի այնայիսիյուրահատուկ համակարց է որն անընդհատ փուիոխմյողշուկայի համակողմանի հնտազոտման ն կանխատեսման, կազմակերսպություններիներքին ու արտաքին միջավայրերի ուսումնասիրման, նրանց ռազմավարական ու մարտավարականգործունեության ծրագրերի մշակման հիման մրա կոչված է բավարարելու կոնկրեւո սայառողների ն ամբողջությամբ հասարակության բազմաբնույթ պահանջմունքները, միաժամանակ այդ կերպ իրականացնելով գործարարի, Սազմակերսյությանառաքելությունը ն հիմնական նպատակը՝որոշակի շահույթի առացումը կամ սոցիալանան խնդիրների լուծումըՄարքեթինգը կոչված է նպաստելու թողարկվող ն նոր արտադրանքի արտադրության առավել արդյունավետ զուգակցմանը, հիմք է դրանց արտադրության ծավալների ընդլայնման, կրճատման կամ դադարեցմանմասին կառավարչական որոշումների կայացման, կազմակերպության զարգացման ռազմավարականն մարտավարական ծրագրերի մշակման ն իրականացման համար: Մեծ է նան մարքեթինգի դերը արտերկրների հետ տնտեսական հարաբերությունների, մասնավորապես` համատեղ ձեռնարկատիրական գործունեության, փոխշահավետ առնտրային կապերի ձնավորման ու ընդլայնման գործում: Արտերկրների տնտեսություններում տեղաշարժերն ու փոփոխությունները, որոնք նույնպես կարելի է որակել որպես «արտաքին գործոն», անմիջականորեն ազդում են առանձին կազմակերպուբյունների արտադրատնտեսական գործունեության արդյունավետության վրա: Մարքեթինգային գործունեությունն այս դեպքում ծավալվում է արտադրանքի արտադրության, իրացման ու արդյունավետության նպատակով բազմատարբերակայինմոտեցումների ու գնահատումների հիման վրա կոնկ345

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

րետ հանձնարարականներիմշակման ուղղությամբ համապատասխանկառավարչական որոշումներ ընդունելու համար: Այս տեսանկյունից մարքեթինգը ժամանակակից մենեջմենթի հատուկ գործառույթէ ն գործնականորենընդգրկում է ձեռնարկության աշխատանքիհիմնական ոլորտները /հետազոտություններից ու մշակումներից մինչն հումքի գնում, արտադրություն, փաթեթավորում, փոխադրում, վաճառք, հետիրացումային սպասարկում/,որոնք ազդում են ապրանքներիիրացվելիության վրա:

18.2.

ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ.

ՄԱՐՔԵԹԻՆԳԱՅԻՆ

էՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ձեռնարկության/կազմակերպության/ընդհանուր ռազմավարությունը մարքեթինգային ռազմավարությունը իրենց բովանդակության բազմաթիվ հատվածներում համընկնում են: Այսպես, մարքեթինգը խնդիր է դնում ապահովել սպառողների պահանջմունքների բավարարումը ն հիմնավորել դրա իրականացման՝ ձեռնարկության հնարավորությունները: Այդ նույն առաքելությանն է հավակնում նան ձեռնարկության ընդհանուր ռազմավարությունը: Ընդհանուր ռազմավարության մշակման գործընթացումբազմիցս օգտագործվում են մարքեթինգային այնպիսի հասկացություններ, ինչպիսիք են «շուկայի մասնահատված»/սեգմենտ/, «շուկայի զարգացում», «գնային ն ապրանքային մարքեթինգայինքաղաքականություն» ն այլն: Մարքեթինգը կազմակերպությանընդհանուր ռազմավարությունը մշակողներին ապահովում է ելակետային տվյալներով ն հաշվարկային նյութերով՝ համապատասխանռազմավարականպլաններ մշակելու ն որոշումներ ընդունելու համար: Այս առումով դժվար է խիստ սահմանազատելկազմակերպությանռազմավարական պլանավորումը ճարքեթինգայինից: Մարքեթինգային ռազմավարությունը տրամաբանական հաջորդայնությամբ իրականացվելիք մարքեթինգային այն միջոցառումների համախումբն է, որոնք նպատակաուղղվածեն կազմակերպության մարքեթինգային խնդիրների հանձնարարվող լուծումների միջոցով հիմնավորել կազմակերպության հեռանկարային զարգացմանընդհանուր ռազմավարությունը՝ հստակեցնելովնրա առաքելությունը, գործունեության հիմնական նպատակները, նախանշելով դրանց իրականացման հնարավոր ուղիներն ու միջոցները: Մարքեթինգի ռազմավարությունը հիմնական ուշադրությունը բնեռում է հեռանկարում նպատակայինգնորդներին ն սպասարկյալներին: Դրա համար, հետազոտելով շուկան, կազմակերպությունընախընտրում է շուկայի առավել հեռանկարային մասնահատվածներ`մշտապես ուշադրության կենտրոնում պահելով շուկայի հետազոտումն ու սպառողների պահանջմունքների բավարարումը: Կազմակերպությունը մշակում է մարքեթինգային համալիր, որը ներառում է այնպիսի տարրեր, ինչպիսիք են՝ ապրանքը, գինը, ապրանքի տարածումը /վաճառահանումը/ ն ապրանքաշարժը |1, էջ 132 Ապրանքը մարքեթինգում դիտվում է որպես բուն ապրանքի ն մի շարք սպասարկումներիու ծառայությունների անխզելի միասնություն, որը կազմակերպություննառաջարկում է նպատակային շուկային՝ առուծախիմիջոցով մարդկանց, կազմակերպությունների,ձեռնարկությունների պահանջմունքների բավարարման համար: Օրինակ, առյրանքը՝ ավն

Ամեն մի

ԳԼՈՒԽ

78. ՄԱՐՔԵԹԻՆԳԸ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

տոմոբիլի տեսքով, բավարարելով մարդկանց անձնական, կազմակերպությունների արտադրական պահանջմունքները, ներառում է պահեստամասերն ու այն ծառայությունները, որոնք ֆիրման ստանձնում է իրականացնելդա գնելու դեպքում: 9/ոԶՍ այստեղ փողի այն քանակն է, որը գնորդը վճարելու է տվյալ ապրանքը ձեռք բերելու համար: Սարանքի տարածման մեթոդները ներառում են այն գործողությունները, որոնք ապրանքը դարձնում են մատչելի նպատակային սպառողների համար: Ապրանքաշարժի ճեթոդները գործողություններ են, որոնց միջոցով կազմակերպությունը տեղեկություններ է սփռում /տարածում/ ապրանքի արժանիքների մասին ն համոզում նպատակային գնորդներին գնել |1,էջ 137, 138Է Այդպիսիհամալիր կազմելու ն այն կենսագործելու համար կազմակերպությունը կատարում է մարքեթինգային տեղեկատվության վերլուծություն, մշակում մարքեթինգի պլան, ձնավորում մարքեթինգի ծառայություն ն իրականացնում մարքեթինգային վերահսկողություն: Մարքեթինգային ռազմավարութունը կարելի է դիտել որպես կազմակերպության առաքելության, նպատակներիհստակեցման, դրանց իրականացմանհնարավորությունների բացահայտման ու հիմնավորմանվերահսկողության միասնական գործընթաց|3, էջ 23-32|, որը կարելի է պատկերել հետնյալ գծանկարիտեսքով /գծ. 18.1/:

Վերլուծություն Շուկայի համակողմանի| հետա-

զոտում

3») ՛

Պ

--թ»

լան

ավոր

ու

մ---թ»

Վերահսկողություն

Մարքեթինգային Մարքեռազմավարու- թինգային թյան ու մարտաառաքելության ռազմավամիջոցա- 4 -» ռումների րության /նպատակների/ վարական հստակեցում հայեցակարգի պլանների իրականազում սահմանում մշակում Կազմակերպության

Ֆվ|

Մարքեթինգային

,

Մարքեթինգային գործունեության վերահսկում

գծանկար 178.1. Մարքեթինգային ռազմավարության մշակման փուլերը

Մարքեթինգային ռազմավարությունը մշակելիս հաճախ հարց է առաջանում, թե որն է լինելու դրա առաջին փուլը՝ շուկայի համակողմանիհետազոտումը ն դրա հիման վրա կազմակերպության առաքելության, զարգացման ու նպատակների հստակեցու՞մը,թե՞ նախապես ընտրված առաքելության կամ նպատակներիիրականացման շուկայական հնարավորությունների բացահայտումն ու հիմնավորումը: Առավել ճիշտը այդ երկու տարբերակներիմիաժամանակյադիտարկումն է: Կազմակերպությանառաքելության ն հիմնական նպատակներիբնագավառում ռազմավարական բնույթի որոշումների ընդունումը ձեռնարկության բարձրագույն ղեկավարության պարտականությունն է: Մարքեթինգային ծառայության միջին ու ստորին մյուս օղակների ղեկավարները բարձրագույն ղեկավարությաննեն ներկայացնում դրանց շուրջ այլընտրանքային տարբերակներ, տեղեկատվություն ն ապահովում հետադարձ կապ: Մարքեթինգային ծառայությանղեկավարությունը, հաշվի առնելով ձեռնարկության գործունեության արտաքին ու ներքին պայմանները, մասնավորապես մշակում է մարքեթինգային ռազմավարության հայեցակարգը՝ այն համապատասխանեցնելով ձեռնարկության ընդհանուր ռազմավարական նպատակներին: Մարքեթինգի մշակվող ռազմավարության հիմքում դրվում է հինգ ռազմավարական հիմնադրույթ. շուկայի մասնահատվածավորում/սեգմենտավորում/, ամբողջական շուկայում որոշակի նպատակայինշուկաների առանձնացում, նպատակային շուկայի /շուկաների/ ընտրություն, շուկա դուրս գալու /ելքի/ մեթոդների

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ընտրություն, մարքեթինգի մեթոդների ու միջոցների ընտրություն, շուկա դուրս գալու ժամանակի ընտրություն |2, էջ 59): Շուկայում սպառողները մեծամասամբ միասեռ չեն: Նրանք, որպես կանոն, տարբերվում են իրենց պահանջմունքներով, նախասիրություններով ն ֆինանսական միջոցներով: Այդ բնութագրիչներին համապատասխան՝կազմակերպությունը ամբողջական շուկան տրոհում է առանձին մասնահատվածների՝նպատակայինշուկաների: Նպատակային շուկան համանման պահանջմունքներ ն ընդհանուր բնութագրեր ունեցող գնորդների մի այնպիսի միակցություն է, որոնց ձեռնարկությունը մտադիր է սպասարկել: Ամբողջական շուկայի տրոհումը այդպիսի մասնահատվածների հնարավորություն է ընձեռում ճիշտ պատկերացնել ու խորը ճանաչել շուկան /տարողությունը, գնորդների վարքը շուկայում, մրցակիցների ուժեղ ու թույլ կողմերը ն այլն/, առավել լավ բավարարելգնորդներիպահանջմունքները, նպատակաուղղված ն արդյունավետ օգտագործել հատկացվածբյուջեն: Այսպիսի մոտեցման դեպքում ձեռնարկության ղեկավարության առջն խնդիր է դրվում պարզել, գնահատել ու հիմնավորել, թե որ մասնահատվածներնեն ընտրվելու որպես նպատակային: Այդպիսի որոշումներ ընդունելիս հաշվի են առնվելու նան կազմակերպության ռեսուրսները, առանձին մասնահատվածներիտնտեսական նշանակությունը, պետության տնտեսական քաղաքականությունը, մրցակիցների վարքի փոփոխության միտումները: Նպատակայինշուկայի ընտրությունը կանխորոշում է ձեռնարկության գործունեության այնպիսի ուղղություն, որն առավելագույն հնարավորություններ է ընձեռում իր առջն դրված գլխավոր նպատակին հասնելու համար /օրինակ, առավելագույն շահույթ կամ լիդերություն շուկայում/: Եթե ձեռնարկությունը իր ճիգերը գործադրումէ միայն մեկ նպատակայինմասնահատվածում, այդպիսի ռազմավարությունը կոչվում է Մել մասնահատվածային համակենտրոնացումկամ համակենտրոնացմվածմարքեթինգ, իսկ երբ ճիգեր է գործադրում միաժամանակմի քանիսում՝ բազմամասնահատվածայինհամակենատրոնացում կամ մասնատված մարքեթինգ: Վերջին դեպքում շուկայի յուրաքանչյուր նպատակայինմասնահատվածիհամար միաժամանակ մշակվում է առանձին մարքեթինգային ռազմավարություն |1, էջ 466 ն 2, էջ 61): Առանձին-առանձին համապատասխանռազմավարություններ են մշակվում նան մարքեթինգի համալիրի բաղադրիչների` նոր ապրանքների, վաճառահանման բնագավառի,գովազդի, վաճառահանման խթանման ն ապրանքի տարածմանհամար: Մարքեթինգայինռազմավարություններն անհրաժեշտէ արտահայտելկոնկրետ գործողությունների ծրագրերով, որոնք պատասխանեն մի քանի հարցերի. ի՞նչ է արվելու, ե՞րբ է արվելու, ո՞վ է պատասխանատու այդ աշխատանքի համար: Այսպես, եթե կազմակերպությանը պատկանող շուկայի ընդլայնման համար որպես գլխավոր ռազմավարություն մենեջերը հանձնարարում է վաճառահանմանխթանման միջոցառումների ծավալի մեծացումը, ապա նա պետք է կազմի համապատասխան պլան` նախատեսելովկոնկրետ խթանիչ գործողություններ /իջեցված գներով ապրանքների վաճառք, մրցույթներ, վիճակախաղեր ն այլն/ ն դրանց իրականացման ժամկետները, մասնակցությունը ցուցահանդեսներին, վաճառահանումը խթանող այլ միջոցներ |1, էջ 143,144Է Կազմակերպության՝շուկա ելքի /դուրս գալու/ ուղիներն ու մեթոդները տարբեր են. այլ կազմակերպություններին պատկանող բաժնետոմսերիձեռք բերում, շուկայի կոնկրետ մասնահատվածումսեւփականգործունեության ծավալում ն զարգացում, այլ ձեռնարկությունների հետ համագործակցում ն այլն |2, էջ 61): Այս բնագավառում մենեջմենթի խնդիրն այդ ուղիներից առավել արդյունավետի ընտրությունն

ԳԼՈՒԽ

18. ՄԱՐՔԵԹԻՆԳԸ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

Անկասկած,նոր շուկա ելքի արագ ու հեշտ ուղին մեկ այլ կազմակերպության համապատասխանբաժնետոմսերի ձեռք բերումն է: Այն կարող է լինել ցածր արդյունավետ, սակայն ձեռնտու, եթե բաժնետոմսեր ձեռք բերող ձեռնարկությունը գործունեության տվյալ բնագավառում չունի փորձ ն ձգտում է շտապ ներգրավվել այդ նոր շուկայում, կամ նոր շուկա ելքի ճանապարհին առկա են այնպիսի խոչընդոտներ, որոնց հաղթահարումը կապվածէ ֆինանսականանհամեմատ խոշոր չափերի հասնող միջոցների առկայության ու նոր արտադրանքի արտադրության կազմակերպման ու յուրացման, հումքի հայթայթման դժվարությունների, թանկարժեք գովազդի անհրաժեշտության հետ: Ձեռնարկությունների գերակշիռ մասը նախընտրում է նոր շուկա կամ առկա շուկայի նոր մասնահատվածներթափանցելսեփական գործունեության ծավալման ու զարգացման ուղիով: Այս ուղին նպատակահարմարու ձեռնտու է, եթե ձեռնարէ է, որ նոր շուկայում կարելի կությունը համոզված առաջատար դառնալ միայն սեփական հետազոտությունների ու մշակումների հենքի վրա նոր արտադրությունների կազմակերպման միջոցով, ունի անհրաժեշտ ռեսուրսներ այն իրականացնելու համար, իսկ մրցակից ձեռնարկություններից բաժնետոմսեր ձեռք բերելը, անգամ եթե հնարավոր է, սակայն հուսալի չէ: Նոր շուկա կամ շուկայի նոր մասնահատվածկարելի է ներթափանցել նան համագործակցելով այլ կազմակերպությունների հետ: Դա առավել հրապուրիչ է ն ընդունելի, երբ առանձին դեպքում համագործակցուքյանմասնակիցներից յուրաքանչյուրն ընդհանուր գործում ներդնում է շուկա ներթափանցելու իր առաջավոր փորձը ն առկա ռեսուրսները, որը ապահովում է համագործակցությանբոլոր մասնակիցներին հուսալի գործունեություն ն անհաջողության ռիսկի նվազում |2, էջ 61|Մարքեքինգի ռազմավարության հիմքում ընկած մարքեթինգային միջոցների /ապրանք, վաճառքի վայր, ապրանքաշարժ շուկայում, գին/ ընտրության հիմնադրույքը հենվում է շուկայի որոշակի մասնահատվածելքի եղանակի ընտրության վրա |2, էջ 62|: Մարքեթինգի ռազմավարության հինգերորդ տարրը՝ կազմակերպության՝շուկա ելքի նպատակահարմարժամանակի որոշումն է, հաշվի առնելով, թե երբ ն որքանով են ներքին ու արտաքինպայմաններըառավել նպաստում նախանշվածհիմնական նպատակիամբողջությամբ իրականացմանը: Մարքեթինգային ռազմավարությունը պետք է ժամանակի առումով լինի հնարավորին չափ կայուն՝ ապահովելու համար ձեռնարկության կանխատեսվող առաու հիմնական նպատակներիիրականացումը:Սակայն դա չի նշանակում, քելության որ մարքեթինգային ռազմավարականպլաններում հաշվի չեն առնվելու դրա մշակման փուլում ձեռնարկության արտաքին պայմանների չկանխատեսվածփոփոխությունները: Այս առումով որոշակի է դառնում մարքեթինգային ռազմավարության իրականացման վերահսկումը ն, անհրաժեշտության դեպքում՝ ճշտումը: Վերահսկողության խնդիրն է պարզել, թե որքանով է ձեռնարկության նպատակին հասնելու համար ընտրված մարտավարությունը համապատասխանում ժամանակի ընթացքում արտաքին պայմանների /կառուցվածքային.սոցիալ-տնտեսական, գիտատեխնիկական, սղաճի ն այլն/ չկանխատեսվածնոր մարքեթինգայինպայմաններին: Այդ նպատակով կազմակերպություններն իրականացնում են իրենց շուկայական գործունեության վերահսկումը երեք հիմնականուղղություններով պլանների կատարողականի, շահութաբերության ն մարքեթինգային ռազմավարության: Հետնապես, վերահսկողությունը մարքեթինգային նպատակների իրականացումն ապահովող ռազմավարական ն մարտավարական պլանների արդյունքները գնահատելու, է:

`

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

դրանք վերանայելու ն դրա հիման վրա համապատասխան կառավարչական որոշումներ ընդունելու գործընթաց է: Փաստորեն, վերահսկողությամբ ավարտվում է մարքեթինգի կառավարման տվյալ փուլը ն միաժամանակսկիզբ է դրվում մարքեթինգային պլանավորմանմի նոր փուլի |4, էջ 573):

18.3.

ՄԱՐՔԵԹԻՆԳԱՅԻՆ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊԱԿԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԿԱՌՈՒՑՎԱՇՔԸ

Մարքեթինգի ընտրված հայեցակարգի ն ձեռնարկության մարքեթինգային ռազմավարության բարեհաջող իրականացմանգործում մեծ է կազմակերպությունում մարքեթինգային գործունեության կառավարմանկազմակերպականկառուցվածքի դերը: Մարքեթինգի տարաբնույթ գործառույթների համակարգվածիրականացման նպատակով կազմակերպություններումստեղծվում է համապատասխան մարքեթինգայինծառայություն, որի վրա է դրվում մարքեթինգի ողջ աշխատանքը՝ ներառելով նան պլանավորումը |3, էջ 20: Այդպիսի ծառայությանկազմակերպական կառուցվածքիմի այնպիսի ընդհանրական մոդել, որն ընդունելի լինի բոլոր ձեռնարկություններիհամար, գոյություն չունի: Փոքր կազմակերպություններումմարքեթինգայինբոլոր պարտականությունները շատ հաճախ դրվում են մեկ մարդու` մարքեթոլոգի, վաճառահանմանծառայության կառավարչի, մարքեթինգի կառավարչի կամ մարքեթինգի տնօրենի վրա: Նա զբաղվում է ինչպես մարքեթինգային հետազոտություններով, արտադրանքի իրացումով, այնպես էլ գովազդի, գնորդների հետիրացումային սպասարկումների կազմակերպումով,մարքեթինգիպլանավորումովու վերահսկողությամբն այլ մարքեթինգայինգործունեությամբ: Մարքեթինգիգծով փոխտնօրեն /կամ մարքեթինգիհարցերով տնօրեն/

Մարքեթինգի

Վաճառահանման

կառավարիչ

կառավարիչ

ծառայության ծառայության խտորաբաժանման/ խտորաբաժանման/

Ապրանքային

տեսականուպլանավորմանծառայության/ստորա-

բաժանման/

կառավարիչ

Գովազդի նեվաճառահանման

խթանմանծառայության խտորաբաժանման/

կառավարիչ

Սարքեթինգայինհետազոտություններիծառայության

խտորաբաժանման/

կառավարիչ

Վետիրացումային սպասարկման ծառայության խտորաբաժանման/ կառավարիչ

Նոր ապրանքների մշակճան ծառայության խտորաբաժանմճան/ կառավարիչ

գծանկար 78.2. Մարքեթինգի կառավարման կառուցվածքը ըստ կազմակերպման գործառութայինսկզբունքի Յ50

ԳԼՈՒԽ

18. ՄԱՐՔԵԹԻՆԳԸ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

Միջին չափերի ն խոշոր կազմակերպություններում մարքեքինգային գործունեության համակարգման ն գործառույթներիիրականացման համար ստեղծվում է մարքեթինգային հատուկ ծառայություն համապատասխան ստորաբաժանումներով /բաժիններ, խմբեր/ դրանցում ընդգրկելով բազմաթիվհամապատասխանմասնագետներ: Այս դեպքում կազմակերպությունը ձգտում է ձնավորել մարքեթինգային ծառայության այնպիսի կառուցվածք,որն առավելագույն չափով նպաստի իր առջն դրված մարքեթինգային նպատակներիիրագործմանը: Այսօր գործնականում մարքեթինգային գործունեության կառավարմանծառայություն ձնավորվում է հետնյալ սկզբունքներից որեէ մեկին համապատասխան.ըստ գործառույթների, ըստ ապրանքների, ըստ աշխարհագրական տարածաշրջանների, ըստ շուկայական ն ապրանքաշուկայական սկզբունքների |5, էջ 99-103): Այն կազմակերպությունների համար, որտեղ ապրանքների ն շուկաների քանակը մեծ չէ, նպատակահարմար է մարքեթինգիգործունեության կառավարման կազմակերպումը գռրժառութայինսկզբունքով: Այս դեպքում մարքեթինգի մասնագետները ղեկավարում են մարքեթինգային գործունեության ոլորտները ն ենթարկվում են կազմակերպության մարքեթինգի գծով փոխտնօրենին/կամ մարքեթինգիհարցերով տնօրենին/: Դա կարելի է պատկերել հետնյալ գծանկարի տեսքով /գծանկար ՝

18.2/:

Մարքեթինգիգծով փոխտնօրեն /կամ մարքեթինգիհարցերով տնօրեն/

Մարքեթինգի Վաճառահանման Սարքեթինգային Նոր ապրանքների ծառայության ծառայության հետազոտություն- ճշակմանծառայության խտորաբաժանման/խստորաբաժանման/ներիծառայության կառավարիչ կառավարիչ խտորաբաժանման/ /ստորաբաժանման/

կառավարիչ

Գովազդին վաճառահանման խթանմանծառայության

/ստորաբաժանման/

կառավարիչ

Ապրանքայինտեսականու պլանավորմանծառայության

/ստորաբաժանման/

կառավարիչ

կառավարիչ

սպաԴՀետիրացումային սարկմանծառայության խտորաբաժանման/ կառավարիչ

Ապրանքայինխմբերի կառավարիչներ

Առանձինապրանքների

կառավարիչներ

գծանկար

18.3.

Մարքեթինգայինգործունեության կառավարման կազմակերպական կառուցվածքը ըստ ապրանքային սկզբունքի

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Գործառութայինկազմակերպմանհիմնականառավելությունը պարզությունն է: Այն արդյունավետ է սոսկ արտադրանքիսահմանափակ տեսականու արտադրության ն կայուն, սակավաթիվ շուկաների առկայության պայմաններում: Սակայն, կազմակերպությունում թողարկվող ապրանքային տեսականու ընդլայնմանը ն շուկաների թվի ավելացմանը զուգընթաց, ավելի դժվար է դառնում ամեն մի ապրանքատեսակի ն շուկայի համար առանձին, հատուկ մարքեթինգայինպլանների մշակումը, մարքեթինգային գործունեության համադասումը /կոորդինացումը/: Դրա պատճառներիցմեկն այն է, որ չի պլանավորվում որոշակի շուկաներում առանձին ապրանքատեսակներիիրացում: Մարքեթինգիկառավարմանկազմակերպմանայսպիսի կառուցվածքումչկա որնէ մեկը, որը անմիջականորենզբաղվի ն ամբողջովին պատասխանատու լինի որոշակի ապրանքի արտադրության ու իրացման կամ որոշակի շուկայի համար: Միաժամանակ, գործառութային ստորաբաժանումներից, խմբերից յուրաքանչյուրը իր առջն դրված խնդիրներըն դրանց լուծումները համարում է առավել նշանակալի ն էժան, քան մյուս ստորաբաժանումներինը:Որպես հետնանք` ամբողջությամբ մարքեթինգային գործունեությունը ղեկավարող փոխտնօրենը ստիպված է լինում մշտապես մանրամասն վերլուծել դրանցից յուրաքանչյուրի կատարածաշխատանքը, արձագանքել մասնագետներիպահանջներին ու հավակնություններին ն դժվարությամբ համադասել նրանցգործունեությունը: Այն կազմակերպություններում, որտեղ թողարկվում է ապրանքներիլայն տեսականի ն առկա են արտադրության ու վաճառահանմանառանձնահատուկ պայմաններ, մարքեթինգային գործունեությանկառավարումը կենսագործվում է կազմակերպականառսյրանքայինկամ ասպրանքամակնիշայինսկզբունքով:Մարքեքինգի կառավարմանկազմակերպականայսպիսի համակարգը, չփոխարինելով մարքեթինգային գործառութայինկազմակերպմանը,որը հենքային է նան մնացածբոլոր ձների համար, լրացնում է այն /գծանկար18.3/: Մարքեթինգիգծով փոխտնօրեն/կամ մարքեթինգի հարգերով տնօրեն/

|

| Մարքեթինգի ծառայության

Գովազդի ն հանձան

Լ

|

Մարքեթինգային Նոր ապրանքների հետազոտություն-մշակման ծառայու-

վաճառա-

խթանման

թյան ներիծառայության խտորաբաժանճան/ ծառայության կառավարիչ ստորաբաժանման/հտորաբաժանման/ խտորաբաժանման/

կառավարիչ

Ապրանքայինտեսականու պլանավորմանծառայության

խտորաբաժանճան/

կառավարիչ

կառավարիչ

կառավարիչ

Վաճառահանմձան

Հետիրացումային

Խտորաբաժանճան/

խտորաբաժանման/ կառավարիչ

հաճազգայինծառայության

կառավարիչ

ծառայության

Վաճառահանման տարածաշրջանային ծառայությունների կառավարիչներ,վաճառահանման խտորաբաժանումների/ արտերկրյածառայությունների/ստորաբաժանումների/ կառավարիչներ,վաճառահանմանշրջանային կառավարիչներ,առնտրայինգործակալներ

գծանկար 78.4. Մարքեթինգային գործունեության կառավարմանկազմակերպական կառուցվածքը ըստ տարածաշրջանայինսկզբունքի

ԳԼՈՒԽ

18. ՍԱՐՔԵԹԻՆԳԸ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

Առանձին ապրանքային խմբերի ն ապրանքատեսակներիհամար պատասխակառավարիչները դառնում են համապատասխան մարքեթինգային ծրագրերի ղեկավարներ |5, էջ 101|: Նրանց պարտականություններից հիմնականներն են. որնէ ապրանքի մարքեթինգային երկարաժամկետ ն տարեկան պլանների կազմումը ու վաճառքի ծավալների կանխատեսումը, դրանց իրացման վերահսկողությունը ն, անհրաժեշտության դեպքում, այդ պլանների վերանայումը, ապրանքաշարժի հետազոտումը, սպառողների փոփոխվող պահանջներըբավարարելու նպատակով ապրանքի կատարելագործմանուղղությամբ աշխատանքների ծավալումը, մրցակիցների գործունեությանը վերաբերող տեղեկատվության հավաքագրումը ն վերլուծությունը, շուկայում նոր ապրանքների ներդրումը ն արտադրությունից հների դուրս հանումը, գների փոխհարաբերության վերահսկումը ն այլն: Միաժամանակ` առանձին ապրանքների կառավարիչներըհամադասում/կոորդինացնում/ են դրանց մարքեթինգի ողջ համալիրը Ա արագ արձագանքում շուկայի իրավիճակի փոփոխություններին: Թողարկված արտադրանքըերկրի տարբեր տարածաշրջաններումն արտերկրում իրացնող կազմակերպություններում մարքեթինգի կառավարման կազմակերպական կառուցվածքը ձնեավորվումէ աշխարհագրական տարածաշրջանային սկզբունքով: Այդպիսի կառուցվածք բնորոշ է երկրի ներսում ն արտերկրում ընդարձակ, լայնածավալ շուկաներ ունեցող խոշոր ձեռնարկություններին ու միջազգային կազմակերպություններին: Դրանցում գործառութային սկզբունքով ձեավորված մարքեթինգի կառավարման կառուցվածքը լրացվում է հաճապատասխան տարածաշրջանայինստորաբաժանումներով /գծանկար 18.4/: Տարածաշրջանային այդ ստորաբաժանումները կարող են կազմակերպվել ինչպես անմիջականորենձեռնարկություններում, այնպես էլ թողարկվածարտադրանքի իրացմանշուկաների տարածքում/երկրի տարածաշրջաններումն արտերկրում/: Մարքեքինգայինայսպիսի կառուցվածքի,ինչպես նան ապրանքներն ու շուկաները կողմնորոշող կառուցվածքների հիմնական թերությունը այլ ստորաբաժանումներում կատարվողաշխատանքների կրկնումն է, ինչպես նան դրանց գործունեության համադասման դժվարությունները: Շատ հաճախ կազմակերպության արտադրանքը միաժամանակ իրացվում է վաճառահանման ամենատարբեր շուկաներում: Այսպես, շաքարի գործարանն իր արտադրանքը վաճառահանում է ինչպես անձնական սպառման, այնպես էլ արդյունաբերականձեռնարկությունների ն սպասարկման ոլորտի կազմակերպությունների շուկաներում: Այն դեպքերում, երբ արտադրանքի գնորդներին կարելի է միավորել որոշակի խմբերում, նպատակահարմար է մարքեթինգի կառավարմանկազմակերպական շունայական կողմնորոշմամբ կառուցվածքը: Մարքեթինգիկառավարումն այս սկզբունքով իրականացնելիս` գործառութային ստորաբաժանումների շարքը լրացվում է մի նոր ստորաբաժանումով` շուկաների աշխատանքի գծով ծառայությամբ /ստորաբաժանումով/, որը ղեկավարվում է հաճապատասխանկառավարչի կողմից: Այդ ծառայության ներսում կազմակերպվում են առանձին շուկաների գծով խմբեր: Մարքեթինգի կառավարման կազմակերպական կառուցվածքի ընտրությունն առավել բարդանում է, երբ ձեռնարկություններում արտադրվածլայն տեսականու արտադրանքը նախատեսվում է իրացնել բազմազան շուկաներում: ճիշտ է, ձեռնարկությունը կարող է նախընտրել ապրանքային սկզբունքով ձնավորվող կառուցվածքայինտարբերակը, սակայն այս դեպքում ապրանքիհամար պատասխանատու կառավարիչը պետք է միաժամանակ տիրապետի որոշակի տեղեկատվության ու նատու

Մենեջմենթ

Յ53

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

գիտելիքների՝ իրարից խիստ տարբերվող շուկաների մասին: Մարքեթինգային ծառայությունը շուկայական սկզբունքով կազճակերպելիս՝ դրա կառավարիչը պետք է տեղյակ լինի շուկաներից յուրաքանչյուրում վաճառահանվող ամենատարբերապրանքների մասին: Երրորդ ուղին այս երկու ուղիների համատեղումն է առյրանքաշուկայական այզբունթույ ծառայության մեջ` դրանում նախատեսելով համապատասխան գործառութային ստորաբաժանումներ ինչպես ապրանքների, այնպես էլ շուկաների գծով, այսինքն` կիրառելով մարքեթինգի կառավարման մատրիցային կազմակերպում: Մարքեթինգի կառավարման ճատրիցային կազմակերպումն առավել հաճախ է իրականացվում կազմակերպության կողմից ռազմավարական որոշակի ծրագիր կամ նախագիծ մշակելու համար: Այսպես, եթե առաջադրանք է տրվում մշակելու ծրագիր որոշակի արտադրանքի շուկայի յուրացման համար, ձեռնարկության ղեկավարության կողմից ծրագրի մարքեթոլոգ-ղեկավարին տրվում են որոշակի լիազորություններ՝ ձեռնարկության ռեսուրսների բաշխման ն ծրագրի իրականացման միջոցառումների բնագավառում: Մարքեթինգայինծրագրի ղեկավարինԺամանակավորապեսենթարկվում են ինչպես մարքեթինգային համապատասխանծառայությունների աշխատակիցները,այնպես էլ իրացվելիք արտադրանքը մշակողներն ու մինչն արտադրության մեջ ներդրմամբ Այս պայմաններում, մարզբաղվողները: քեթինգային ծրագրի մշակման աշխատանքիյուրաքանչյուր մասնակից,միաժամանակ լինելով ձեռնարկության կառավարմանայլ ստորաբաժանումների հաստիքային աշխատող, ունի երկակի ենթակայություն. անմիջականորենլինելով իր գծային ղեկավարության ենթակայության ներքո, նա միաժամանակենթարկվում է մարքեթինգային ծրագրի ղեկավարին: Եթե կազմակերպությունում միաժամանակմշակվում են մի քանի ծրագրեր, ապա ծրագրային գործունեության համակարգմանն ընդհանուր ղեկավարման համար ստեղծվում է մարքեթինգայինծրագրերի կառավարմանկենտրոնիղեկավարի պաշտոն: Այս դեպքում, առանձին ծրագրերի անմիջականորեն ենթարկվում են այդ կենտրոնի ղեկավարին: ն գործում են նան Զարգացած երկրներում վերջին տարիներին զուտ մարքեթինգային ընկերություններ, որոնք զբաղվում են միայն այլ ձեռնարկություններում թողարկվելիք արտադրանքիմարքեթինգային հետազոտություններով, դրա վաճառքի ն հետիրացումային սպասարկմանհարցերով |4, էջ 6101 Այս սկզբունքներից որնէ մեկով մարքեթինգի կառավարման ծառայության տարբերակի ընտրությունից հետո կարնորվում է դրա ներքին կառուցվածքի ձնավորումը ն կադրերով համալրումը: Մարքեթինգի ծառայությունների, դրանց բաժինների, խմբերի ղեկավարները ն առաջատար մասնագետները,կառավարչականանձնակազմիններկայացվող ընդհանուր պահանջները /իրազեկուքյուն, բարձր բարոյական հատկանիշներ ն այլն/ բավարարելու հետ մեկտեղ, պետք է բավարարեն աշխատանքներիառանձնահատկություններով պայմանավորված մի շարք յուրահատուկ պահանջներ: Ղեկավար ն առաջատար մարքեթոլոգը միաժամանակպետք է տիրապետի համակարգվածգիտելիքների՝ գիտատեխնիկականառաջադիմությանվերջին նվաճումների, առետրային գործունեության, արտադրության ն այլ բնագավառներում: Նա պետք է կարողանա հաղորդակցվել ն ընդհանուր լեզու գտնել ամենատարբեր աշխարհայացք, սովորույթներ, բնավորություն ունեցող մարդկանցհետ, դիվանագիտորենհարթել ն լուծել առանձին հարցերի շուրջ առկա տարաձայնություններն ու հակասությունները, ունակ պետք է լինի վարելու ռացիոնալ մարքեթինգայինքաղաքականություն ն այլն |4, էք 543-544|:

ղեկավարները ձնավորվել

ԳԼՈՒԽ

18. ՄԱՐՔԵԹԻՆԳԸ

ՀԱՐՑԵՐ

.

-

.

ւ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԵՎ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

Ինչպե՞սկմեկնաբանեք մարքեքինգի էությունը ն բովանդակությունը: Ի՞նչն է մարքեթինգային ռազմավարությունը, որո՞նք են դրա խնդիրները ն մշակմանը ներկայացվող հիմնական պահանջները: Որո՞նք են մարքեթինգային ռազմավարության մշակման հիմնական փուլերը: Որո՞նք են մարքեթինգի կառավարման կազմակերպական կառուցվածքին ներկայացվող հիմնական պահանջները ն սկզբունքները:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

.

Ճօ1շ6ք Փ., Ճքուըւքօհւ Լ., ՇօտրծքԸ /շո.,

Թօու

8. ՕՇոՕտեւ ոռքաճուաւռ.

"ԹԱՊԵԽԸ", 1998 ւ

.

ւ

.

էօՕոճք Փ, ՄոքմրճճէԱՏ ԽճռքոՇՐՈՒՄՕԻԼ Ի/., Թճօոօոաուճ, Փ. 11., Լճճտո ԷրոօԲմոլօ8

Լօո7Ծաօ8

Օո6ք

Է. ԼԼ

ՕՇոօրեւ

8. Ի/1.

Ճ36տւռ ԽճռքածոոՒրՅ. խ., Ըւճ6ք,

ոճքաճոումճ,

Փ. ՕՇոՕտու Խճքածոտուծ.

Ւ/., ՓժւտքճԸՇ,

Խ/., 1քօոքժոօշ, 1992

Ի/., ՇԱՇ.

:

ԳԼՈՒԽ

1ՂԶ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

19.1.

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

կառավարման` որպես Արտադրության

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

մարդկանց նպատակաուղղվածանհրաժեշտ գործունեության առանձնացված տարատեսակի,ձնավորումը արտադրական գործընթացում աշխատանքի բաժանման ն ապրանքային արտադրության զարգացման հետնանք է: Աշխատանքի բաժանմանու մասնագիտացմանհետագա խորացումը, արտադրությանմասշտաբներիմեծացումը ն կոոպերացվածկապերի ձնավորումը հանգեցրին այն բանին, որ միննույն իրի կամ առարկայի արտադրությանը մասնակցում են մի խումբ մարդիկ, ովքեր արտադրության գործընթացում սերտորեն համագործակցում են միմյանց հետ ն միայն նրանց համատեղ աշխատանքով կարող է ստեղծվել վերջնական արդյունք: Ինչպես արդեն նշվել է, յուրաքանչյուր նպատակաուղղված համատեղ աշխատանք իրականացվում է ձնական կազմակերպությանշրջանակներում, իսկ արտադրականգործընթացներում ընդգրկված առանձին անհատներըկազմում են ձենական խումբ, որտեղ յուրաքանչյուրն ունի ընդհանուր նպատակից բխող իր խնդիրները ն, բնականաբար, անհրաժեշտություն է առաջանում ըստ ժամանակի ու տարածությանկազմակերպել ու կոորդինացնել առանձին անհատների ու խմբերի աշխատանքը:Երկար ժամանակ արտադրության կառավարումն իրականացվում էր սեփականատիրոջկողմից, բայց արտադրության ծավալների մեծացմանը, համակենտրոնացմանն կոռպերացված կապերի ընդլայնմանը զուգընթաց բարդանում էին կառավարմանգործառույթները ն անհրաժեշտություն էր առաջանում այդ գործընթացներումընդգրկել առանձին աշխատողներ կամ աշխատողների խմբեր, որոնք իրականացնում էին կառավարման տարբեր գործառույթներ՝ձնավորելով կառավարմանապարատ: Մինչնե224 դարը կառավարման գործառույթները այս կամ այն չափով պարզ էին, համընդհանուր, որը հնարավորություն էր տալիս համեմատաբար փոքր աշխատանքային ծախսումներով իրականացնել դրանք: 2424 դարի վերջերից տեղի է ունենում արտադրության ու կապիտալի աննախընթաց կուտակում, հատկապես ապրանքայինարտադրությանբնագավառումմեծանում է մասնագիտացմանդերը, ընդլայնվում են կոոպերացված կապերը, որոնք հանգեցնում են կառավարման գործընթացներիխիստ բարդացմանը:Կառավարմանգործառույթներըընդլայնվում ու տարբերակվում են, իսկ այդ գործընթացներումընդգրկվածաշխատողների թիվը՝ մեծանում: Նրանց գործունեությունը աստիճանաբարավելի մեծ ազդեցություն է

ԳԼՈՒԽ

19. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

գործում ոչ միայն արտադրական գործընթացի,այլն վերջնական արդյունքի ձնեավորման ն իրացման վրա: Արտադրական /օպերացիոն/ գործընթացըայն միջոցառումների ու գործողությունների միասնությունն է, որի արդյունքում թողարկվում է արտադրանք կամ մատուցվում ծառայություն: Այդ գործընթացն ընդգրկում է արտադրության միջոցները /հատկապես դրանց ակտիվ մասը/ ն աշխատանքը, որոնց միակցման ու համատեղ գործունեությանարդյունքում ձնավորվում է արտադրականհամակարգը: Դրանում են իրականացվում կազմակերպության ռեսուրսների ձնափոխումըն արտադրանքի թողարկումը, պահանջարկ վայելող բարիքների ստեղծումը: Իսկ արտադրության կառավարման հիմնական խնդիրը այնպիսի համակարգի ստեղծումն ու օպերատիվ ղեկավարումն է, որը հնարավորություն կտա անհրաժեշտ ժամանակահատվածում ն պահանջվող արդյունավետությամբ իրականացնել ռեսուրսների ձնափոխման գործընթացը: Ինչպես արդեն նշվել է, կազմակերպությունը բաց համակարգ է ն ամբողջությամբ կախված է արտաքին միջավայրից: Նրա գործունեությունն իմաստավորվում, արդարացվում է միայն այն դեպքում, երբ ստացվածապրանքըկամ ծառայությունը իրացվում է արտաքին միջավայրում: Առաջին խնդիրը, որ դրվում է կազմակերպության /անհատ ձեռներեցի/ առջն, այն է, թե ինչ է արտադրում կամ ինչ է նպատակադրվել արտադրել` արտաքին միջավայրում իրացնելու համար: Հետնաբար, նա պետք է ընտրի ն նախագծի թողարկման ենթակա արտադրանքը/ծառայությունը/: Ընտրություն կատարելիս պետք է ելակետ ընդունել սպառողների պահանջները` հաշվի առնելով որոշակի չափանիշներ` գինը, որակը, օգտագործմանշահավետությունը, ծառայության ժամկետը, շահագհրծման անվտանգությունը ն այլն: Չափանիշների ընտրությունը պայմանավորվածէ գործունեության ոլորտով ն արտադրանքի /ծառայության/նշանակությամբ: Արտադրատեսակի/մատուցվող ծառայության/ընտրությունից ն նախագծումից հետո անհրաժեշտ է որոշել թողարկվող արտադրանքի ծավալը: Արտադրատեսակի ընտրությունը ն թողարկման ծավալի որոշումը իրագործվում են մարքեթինգի միջոցով /տես՝ գլուխ 19/: Բայց միայն մարքեթինգային տեղեկությունները բավարար չեն արտադրական ծրագիրը մշակելու համար, քանի որ բացի պահանջարկից հարկ Է հաշվի առնել անհրաժեշտ ռեսուրսները, թողարկվելիք արտադրանքիինքնարժեքը, ինչպես նան վաճառքի գինը, որը, մի կողմից՝ թույլ կտա շուկայում դիմանալ մրցակցությանը, ունենալ որոշակի մասնաբաժին, մյուս կողմից` կազմակերպությանը կապահովի համապատասխանշահուքթաբերություն: Ընդհանուր ճանաչում գտած մոտեցումներից մեկը, որը պատասխանում է առաջադրվածհարցերին, արտադրության ծավալներիու գների որոշման մեթոդն է՝ անվնասաբերության գծանկարիօգնությամբ: Անվնասաբերության վերլուծությունը նպատակ ունի պարզելու արտադրությանծավալների,թողարկվող արտադրանքի, գնի ն շահույթի կապը: Անվնասաբերությանվերլուծությունը հնարավորություն է տալիս տեսականու ընտրության ն արտադրության ծավալների սահմանման գործընթացումընդունել հիմնավորվածորոշումներ, գնահատել ֆինանսական գործունեության հնարավոր արդյունքները: Անվնասաբերության կետի որոշման, դրա գծանկարի օգնությամբ գնի ն ակնկալվող շահույթի հաշվարկման համար անհրաժեշտ են հաստատուն ծախսերի ն միավորի փոփոխականծախսերիմեծությունները: Փոփոխական են համարվում այն ծախսերը,որոնք ուղիղ համեմատականեն արտադրական գործունեությանը,այսինքն՝ գտնվում են արտադրության ծավալնե357

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

րից ուղղակի կախվածությանմեջ: Միավոր արտադրատեսակիհամար հաստատուն այն ծախսերը, որոնք կախված չեն թողարկվող արտադրանքի ծավալից: Ռրպես հաստատուն ծախսեր են ընդունվում արտադրականնշանակության անուղղակի ծախսերի, վարչական ծախսերի ընդհանուր գումարը ն այլն: Վաստատուն ն փոփոխական ծախսերը կազմում են համախառն ծախսերը, որոնք էլ արտահայտվումեն անվնասաբերությանգծանկարում: Անվնասաբերությանգծանկարի /կետի/ օգնությամբ հնարավոր է հաշվարկել թողարկվող արտադրանքի այն քանակը, որի իրացումից ստացված հասույթը հավասար է կատարվածծախսերին: Այլ կերպ ասած՝ դա թողարկման այն քանակն է, որի դեպքում կազմակերպությունը չունի ո՛չ վնաս, ո՛չ շահույթ: Ադ նույն գծանկարը հնարավորություն է տալիս նան հաշվարկել արտադրատեսակի թողարկման այն ծավալը, որի դեպքում կազմակերպությունը կարողէ ապահովել շահույթի ցանկալի մեծությունը, կամ` թե ինչ գին պետք է սահմանել ցանկալի կամ ընդունված մեծության շահույթ ստանալու համար, երբ արդեն որոշված է արտադրատեսակիթողարկմանն իրացման կոնկրետ ծավալը /հնարավորու-

են

թյունը/:

՝

է հետնյալ բանաձնով. |1, էջ 248). Անվնասաբերությունը հաշվարկվում

որտեղ՝

ՊՔ

զուտ շահույթն է,

-

Ք

ՒՔՀՔ.27-ՅԹԷ

ԵՉ

արտադրատեսակիգինը, իրացման /վաճառքի/քանակը, արտադրատեսակի Ե միավորի փոփոխականծախսերը, Ձ արտադրատեսակի ընդհանուր հաստատուն ծախսերը: -

-

-

-

Անվնասաբերությանկետը, որի դեպքում կազմակերպությունըչունի ո՛չ վնաս ն էլ ո՛չ շահույթ, որոշվում է հետնյալ բանաձնով. Ե»«ՀՅՒԷ

Փօ

ՒՔՀՕ

Անվնասաբերությանգծանկարն ունի հետնյալ տեսքը /տես՝ գծանկար 19.17: Անվնասաբերությանկետից ձախ ն աջ գտնվող հասույթի ն համախառն ծախսերի միջն ընկած դաշտը արտացոլում է վնասաբերության ն շահութաբերության միջակայքը: ասույթ

Վամախառնծախսեր Ծախսերը Անվնասաբերության կետ Յաստատուն

Արտադրանքիվաճառքի ծավալը

գծանկար 79.

7.

Անվնասաբերությանգրաֆիկ

ծախսեր

ԳԼՈՒԽ

79. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Նույն մոտեցմամբ կարելի է հաշվարկել թողարկվող արտադրատեսակիայն գիկարող է վաճառքի տվյալ ծավալի դեպքում ապահովել ակնկալվող շահույթը: Այս տարբերակում հայտնի է ակնկալվող շահույթի մեծությունը, իսկ հաշվարկվողը գինն է: Նույն տրամաբանությամբկարելի է հաշվարկել արտադրատեսակիիրացման այն ծավալը, որը սահմանված գնի դեպքում կարող է ապահովել ակնկալվող շահույթը: Հաջորդ խնդիրը թողարկվող արտադրանքի արտադրական գործընթացինախագծումն ու իրականացումն է: Երբ արդեն ընտրվել կամ նախագծվել է արտաղդձնակերպվել են դրան ներկայացվող պահանջները րանքը (արտադրատեսակները), (որոշվել թողարկման ծավալները), անհրաժեշտ է մշակել (սահմանել) արտադրության իրականացման կարգն ու եղանակները, ձնավորել արտադրական կառուցվածքը՝ելնելով համակարգայինմոտեցման պահանջներից: Արտադրական գործընթացներիդիտարկման ժամանակ պետք է ուշադրություն դարձնելայնպիսի հարցերի, ինչպիսիք են՝ արտադրականհզորությունները, արտադրողականությունը, տնտեսականարդյունավետությունը, աշխատանքի անվտանգությունը ն այլն: Արտադրական գործընթացների ե կառուցվածքների ձնավորման հիմքում դրվում են արտադրական հզորությունները, որոնք բնորոշվում են որպես կազմակերպության արտադրանքի թողարկման ներուժային հնարավորությունը ժամանակի միավորի ընթացքում: Արտադրության /ծառայությանմատուցման/ գործընթացնամբողջությամբ կոչվում է արտադրական /Օպերացիոն/ որը բաղկացածէ հետնյալ երեք ենթահամակարգերից|2, էջ 596). Վերամշակող ենթահամակարգ, որտեղ իրականացվում են ռեսուրսների մշակման հետ կապվածբոլոր աշխատանքները: Մեքենաշինական ձեռնարկությունում այն ընդգրկում է նախապատրաստականարտադրամասում իրականացվող աշխատանքներից մինչե հավաքման, ներկման ու փաթեթավորման ստորաբաժանումներում իրականացվող աշխատանքները: Սպասարկող/ապահովող/ ենթահամակարգ,որն անմիջականորեն կապված չէ ռեսուրսների վերամշակման գործընթացիհետ, բայց իրագործում է դրա սպասարկումը` ապահովելով վերջինիս բնականոն գործունեությունը: Այդ համակարգում են ընդգրկվում նորոգման ու փոխադրումների, բուժական ու սննդի ապահովման, հանգստի կազմակերպման ու պահակային ծառայությունները ն այլն: Պլանավորման ու վերահսկողության ենթահամակարգ,որտեղ իրականացվում են օպերատիվ կառավարումն ու անհրաժեշտ տեղեկատվության ստացումը, մշակումն ու շրջապտույտի կազմակերպումը:

նը,

որը

համակարգ,

-.

-.

-.

Վերամշակող ենթահամակարգը, ամբողջությամբ ներառելով արտադրական հզորությունները, կազմակերպության գործունեությանհիմքն է, որի վրա հիմնվում են մյուս ենթահամակարգերը:Որպես արտադրանքի թողարկմաններուժային հնարավորություն արտադրական հզորությունների նախագծումն ու կազմավորումը

պատասխանատու գործընթացէ: Առաջին խնդիրը, որ դրվում է նոր ստեղծվողկամ վերակառուցվող կազմակերպության առջն, այն է, թե որտեղ ն ինչ քանակի հզորություններ պետք է տեղադրվեն: Այդ խնդիրների լուծման ժամանակ առաջնահերթ նշանակություն են ստանում շուկայի ուսումնասիրման արդյունքները, որով էլ փաստորեն որոշվում է թողարկվելիք արտադրանքի /ծառայության/ ծավալը ն դրան համապատասխան շատ

բարդ

ու

ՄԵՆԵՋՍԵՆԹ

արտադրական կարողությունների պահանջը: Դրանց տեղաբաշխման վրա ազդում են որոշակի գործոններ, որոնցով էլ որոշվում է արտադրական կարողությունների կենտրոնացման կամ ապակենտրոնացման հարցը: Այն կազմակերպուբյունները, որոնց արտադրական գործընթացներըպահանջում են խոշոր կապիտալ ներդրումներ, թանկարժեք մեքենաների ու սարքավորումների առկայուքբյուն, նախընտրում են արտադրական կարողությունների կենտրոնացումը: Որպես օրինակ կարող են ծառայել էլեկտրակայանները, ավտոհավաքմանձեռնարկուբյունները ն այլն: Դրան հակառակ, այն կազմակերպությունները,օրինակ` հանրահայտ Մակ-Դոնալդը, որոնք սպասարկում են տարբեր տարածքներում գտնվող հաճախորդների, գերադասում են արտադրական կարողությունների ապակենտրոնացումը: Որոշ կազմակերպություններ ստիպված են հաշվի առնել վերը նշված երկու տարբերակները միաժամանակ, քանի որ մի կողմից` գործ ունեն տարբեր տարածքներում գտնվող հաճախորդների հետ, մյուս կողմից` արտադրական գործընթացները պահանջում են թանկարժեք, հզոր արտադրական կարողություններ ունեցող մեքենաների ու սարքավորումների կիրառում: Օրինակ կարող է հանդիսանալ հագուստի քիմիական մաքրման կազմակերպությունը, որտեղ բուն օպերացիոն գործընթացները կենտրոնացվում են, իսկ հաճախորդների սպասարկումը` ապակենտ-

րոնացվում: Արտադրականհզորությունների տեղաբաշխման վրա ազդում են նան այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են` շուկայի տարողությունը, հումքի, նյութերի, էներգիայի հայթայթման աղբյուրներն ու տեղափոխման ծախսերը, աշխատանքային ռեսուրսների քանակն ու որակը, հարկային քաղաքականությունը, մրցակիցների առկայությունը, հողի ու շինարարության արժեքը, բնապահպանության պահանջները ն այլն: Վաջորդ խնդիրը կոնկրետ արտադրական /օպերացիոն/գործընթացի/ձեռնարկության/ նախագծումն ու արտադրական կառուցվածքի ձնավորումն է, ընդ որում, յուրաքանչյուր կոնկրետ արտադրական օբյեկտ /ձեռնարկություն/ ինքնին բարդ համակարգ է ն իր կազմում ընդգրկում է տեխնիկական ու տեխնոլոգիական ենթահամակարգեր: Տեխնիկական ենթահամակարգը մեքենաների, սարքավորումների ն փոխանցող հարմարանքների միասնությունն է: Բայց բոլոր դեպքերում չէ, որ նույնիսկ մեկ տարածքում տեղադրված մեքենաները, սարքավորումներն ու փոխանցող հարմարանքները կարող են համարվել տեխնիկական ենթահամակարգ: Այդպիսին կոչվելու համար դրանք պետք է ընտրված ու տեղադրվածլինեն ըստ մշակված նախագծի, կապված լինեն միմյանց հետ, լրացնեն իրար ն ծառայեն մեկ ընդհանուր վերջնական նպատակի: Որպես կանոն, արտադրական գործընթացն իրականացվում է փոխադարձաբար կապվածբազմաթիվ փուլերով, որոնցից յուրաքանչյուրը հագեցվածէ տարբեր նշանակության ու հզորության մեքենաներով ու սարքավորումներով, որոնք, իրականացնելով որոշակի, իրար հետ կապված գործառույթներ,իրենք են հանդես գալիս որպես ենթահամակարգ: Այն կարող Է արդյունավետ գործել միայն այն դեպքում, երբ ընդգրկված մեքենաները /դրանց խմբերը/ իրենց հզորություններով այնպես են ընտրվել, որպեսզի միանման մասնակցություն ունենան արտադրանքի թողարկմանը ժամանակի միավորի ընթացքում: Այդ ենթահամակարգում համամասնությունների պահպանումը օբյեկտիվ անհրաժեշտություն է, իսկ դրա խախտումը մի կողմից հանգեցնում է, այսպես կոչված, «նեղ տեղերի» առաջացմանը, մյուս կողմից` հզորությունների թերբեռնվածությանը: Տեխնոլոգիական ենթահամակարգը, ինչպես արդեն նշվել է, ռեսուրսների (հումքի) մշակման, ձեափոխման ն աշխատանքների իրականացման մեբոդների ու

ԳԼՈՒԽ

19.

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

եղանակների միասնությունն է: Տեխնոլոգիական գործընթացներինախագծմանընթացքում պետք է հստակ սահմանվեն արտադրության գործընթացիտարատեսակը /անհատական,մասսայական, հոսքային ն այլն/ կամ տարատեսակների միակցումը, հումքի, նյութերի մշակման աշխատանքների իրականացման մեթոդներն ու եղանակները, մեքենայացման ու ավտոմատացման, աշխատատեղերի մասնագիտացման մակարդակը, անվտանգության պահպանման կանոնները ն այլն: Միաժամանակ, պետք է պատասխանտրվի մի շարք հարցերի, որոնց թվում են, մասնավորապես, գնովի առանձին հանգույցների ու կիսաֆաբրիկատների ձեռքբերման կամ դրանց սեփականարտադրության կազմակերպման արդյունավետությունը, գործընթացով նախատեսվածորոշ խնդիրների իրականացումը այլ կազմակերպություններին պատվիրելու նպատակահարմարությունըն այլն: Տեխնիկական ու տեխնոլոգիական ենթահամակարգերըսերտորեն կապվածեն միմյանց: Մի դեպքում, ելնելով առկա տեխնիկական ենջահամակարգի պայմաններից, մշակվում է տեխնոլոգիան, մյուս դեպքում, ելնելով տեխնոլոգիայի պահանջներից, վերակառուցվում է տեխնիկական ենթահամակարգըկամ ստեղծվում նորը: Երկրորդուղղությունն ավելի առաջավոր է, բայց պահանջում է մեծ ներդրումներ: Արտադրական հզորությունները, արտադրանքի թողարկման հնարավոր կամ պահանջվող չափերը պայմանավորվածեն տեխնիկական ու տեխնոլոգիական ենթքահամակարգերով,որոնք էլ հիմք են արտադրական կառուցվածքների նախագծման ու ձնավորման համար: Ելնելով տեխնիկական/աշխատանքային/ միջոցների տեղադրմանն տեխնոլոգիական գործընթացներիպահանջներից՝ որոշվում են հիմնական ու օժանդակ արտադրության, բանվորական տեղերի, տեղամասերիու արտադրամասերիկազմն ու արտադրական կապերը: Այսպես, մեքենաշինական ձեռնարկությունում ստեղծվում են ձուլվածքային, նախապատրաստական,մեխանիկական, ջերմամշակման, հավաքման, ներկապատման,փաթեթավորման,էներգասպասարկմանու վերանորոգման ն այլ տեղամասեր ու արտադրամասեր, կազմվում է դրանց տեղակայման նախագիծ, տեխնոլոգիայի պահանջներին համապատասխանսահմանվում են աշխատանքների իրականացման կարգն ու հաջորդականությունը: Արտադրական կառուցվածքի հիմնական օղակը արտադրամասն է, որտեղ ձնավորվում են աշխատատեղերնու տեղամասերը, սահմանվում գործունեության կարգը /հերթափոխերը//գծապատկեր19.2/: Արտադրամաս |

| Տեղամաս

Տեղամաս

Աշխատատեղեր

Աշխատատեղեր

Տեղամաս

Աշխատատեղեր

գծանկար 19.2. Արտադրամասիկառուցվածքը

Արտադրամասերիկազմը /քանակը/, չափերը, ներքին կառուցվածքըպայմանավորված են թողարկվող արտադրանքի ն կիրառվող տեխնոլոգիայի առանձնահատկություններով, որով էլ կազմակերպություններըտարբերվում են միմյանցից:

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

19.2.

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՕՊԵՐԱՏԻՎ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Արտադրական ամենօրյա գործընթացումընդգրկված են բազմաթիվ աշխատողներ /բանվորներ/, ե իրականացվում են իրար հետ կապակցվածհազարավոր աշխատանքներ, որոնք առանց կոորդինացմանչեն կարող ապահովել արտադրանքի թողարկումն անհրաժեշտ ժամանակահատվածումն պահանջվող արդյունավետությամբ: Դեռնս 1912 թ. Հ. էմերսոնն իր «Արտադրողականության12 սկզբունքները» աշխատությունում |3, էջ 290, 292) ուշադրություն է դարձրել «գործակարգավորման» /դիսպետչերացման/ն «արագ, ամբողջական, ճշգրիտ ու մշտական հաշվառման» անհրաժեշտությանը, որոնք պետք է դրվեն արտադրության օպերատիվ կառավարման հիմքում: Վանդիսանալով կազմակերպման ընդհանուր գործունեությանկարնորագույն բաղկացուցիչ մասը, օպերատիվ կառավարումը պետք է հստակ սահմանի՝ ով, որտեղ ն երբ պետք է կատարի կազմակերպության շրջանակներում իրականացվող հազարավոր առաջադրանքներից յուրաքանչյուրը, հսկողություն սահմանի առաջադրանքների կատարման ընթացքի վրա, բացահայտի տեղ գտած շեղումները, հնարավորության սահմաններում կարճ ժամկետում վերացնի դրանք: Օպերատիվ կառավարումնիրականացվում է կառավարմանբոլոր հարթություններում, բայց, ի տարբերություն վերին հարթության, կառավարմանստորին հարթության ղեկավարների հիմնական գործունեության առանցքն է: Արտադրության օպերատիվ կառավարմանգործընթացումիրականացվում են այնպիսի աշխատանքներ, ինչպիսիք են` օրացուցային պլանների մշակումը, գործակարգավորումը,կատարվելիք աշխատանքի /առաջադրանքի/ժամկետներիորոշումը, ծրագրերիկատարման ընթացքի վրա հսկողության սահմանումը նայլն: Օպերատիվկառավարմանշրջանակներում որոշվում է միաժամանակմշակվող ու թողարկվող արտադրանքի քանակը, ձենակերպվումեն որոշակի անձին տրվող աշխատանքային կարգագիրն ու անհրաժեշտ նյութերի, գործիքների,կոմպլեկտավորող իրերի պահանջագիրըն այլն: Օպերատիվ պլանավորումը կազմակերպությունում իրականացվող պլանավորման գործառույթի վերջնական, ավարտական փուլն է, որը հսկայական նշանակություն ունի կոնկրետ արտադրական /օպերացիոն/համակարգերի կառավարման գործընթացում: Օպերատիվ կառավարման գործընթացումկիրառվում են տարբեր մեթոդներ ու միջոցներ, որոնց ընտրությունը պայմանավորվածէ թողարկվող արտադրանքի ծավալներովու տեխնոլոգիայով : Այդ առումով ուշագրավ է Վանթիպլանահաշվային գծանկարը/աղյուսակ 19.11, որը լայն ճանաչում է գտել ն օգտագործվումէ ինչպես պլանավորման ու գործակարգավորման,այնպես էլ վերահսկողության իրականացմանգործընթացում:Գծանկարի հիմքում դրված է ամբողջական աշխատանքիբաժանումը խնդիրների, տարրերի ն գործողությունների: Ելնելով առկա տեխնոլոգիայիպահանջներից՝ որոշվում /պլանավորվում/ է յուրաքանչյուր տարրի, գործողությանիրականացման վայրը ն տնողությունը /սկիզբն ու ավարտը/: Բերված օրինակում պլանավորվածէ «Ա» խմբի աշխատանքները սկսել թիվ 1 տեղամասում, երկրորդ ամսվա առաջին տասնօրյակում ն ավարտել նույն ամսվա երրորդ տասնօրյակում, «Բ» խմբի աշխատանքները՝թիվ 4 տեղամասում, երկրորդ ամսվա երրորդ տասնօրյակում ն ավարտել չորրորդ ամսվա առաջին տասնօրյակում ն այլն:

ՉԼՈՒԽ

79. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՆԹԻ

Աշխատանքային| Իրականացման գործոդության վայրը

անվանումը

տեղամաս

ս

Բ

2տեղմամ

Գ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Աղյուսակ 179.7

ԳԾԱՆԿԱՐԸ

աճիս դ

լ

9999.

ալ

լ

|

/99ՑՋ| Ն

|

ամիս ո

ոլ

լ

ամիս ն

1"

|

Լ...

....Խ....-

տեղամաս

Նույն գծանկարը կազմվում է կատարման ընթացքի վրա վերահսկողություն սահմանելու համար: Հաճախ օգտագործվում է միննույն գրաֆիկը կիրառելով տարբեր պայմանականնշաններ: Բերված օրինակից երնում է, որ «Ա» խմբի աշխատանքները թիվ 1 տեղամասում սկսվել են ժամանակին, բայց ավարտվել են մեկ տասնօրյակ ուշացումով, «Բ» խմբի աշխատանքները թիվ 2 տեղամասում սկսվել ն ավարտվել են ժամանակին, իսկ «Գ» խմբի աշխատանքները թիվ 4 տեղամասում սկսվել են մեկ տասնօրյակ ուշացումով ն ավարտվել ժամանակին» Գծանկարներըկազմվում են՝ ելնելով արտադրականգործընթացներիառանձնահատկություններից, ամենատարբեր ժամանակահատվածների ընդգրկումով՝ սկսած ժամերից, օրերից ու հերթափոխներից մինչե ամիս, եռամսյակ ու տարի: Վանթի գծանկարներըլայն կիրառում են գտել զանգվածային,խոշոր սերիական ն անընդհատ արտադրություններում: Օպերատիվ կառավարմանդերը էլ ավելի է մեծանում այն կազմակերպություններում, որտեղ ըստ նախագծիիրականացվում են բավական մեծ ռեսուրսներ պահանջող եզակի կամ անհատական ծրագրեր ն որոնց իրականացման համար ներգրավվում են բազմաթիվ կազմակերպություններ ու ստորաբաժանումներ:Բնական է, որ բազմաթիվ ստորաբաժանումներում խոշոր չափերի ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը,ըստ ժամանակի ու տարածության,պահանջում Է ավելի լուրջ մոտեցում: Հիսունական թվականներին«Լոկխիդ» կորպորացիան «Պոլարիս» հրթիռային համակարգի ստեղծման համար մշակեց ն կիրառեց պլանների վերանայման ու գնահատման (14ՔՕ) մեթոդը, որը կարճ ժամանակում ապացուցեց իր արդյունավետությունը ն լայն տարածում գտավ ամբողջ աշխարհում |14, էջ 104): Այն կիրառվել ն կիրառվում է ոչ միայն խոշոր ծրագրերի իրականացման, այլն շատ թե քիչ խոշոր չափերով իրականացվող յուրաքանչյուր աշխատանքի պլանավորման ու օպերատիվ կառավարման գործընթացում:Վերը նշված մեթոդը, որը հաճախ կոչվում է ցանցային պլանավորման ու կառավարման մեթոդ, հիմնվում է իրականացվող բոլոր աշխատանքներըերեք խմբի բաժանելու սկզբունքի վրա. աշխատանքներ, որոնք կարող են իրականացվել միայն հաջորդաբար, մինչն ամբողջությամբ չավարտվի նախորդ աշխատանքը/գործողությունը, տարրը/, հաջորդը սկսվել չի կարող, -.

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

աշխատանքներ, որոնք կարող են իրականացվել գուգահեռաբար, իրարից անկախ, աշխատանքներ, որոնց մի մասը կարող է իրականացվել հաջորդաբար, մյուսը՝ զուգահեռաբար: Ցանցային պլանավորումը կիրառվում է միայն երրորդ տարբերակի դեպքում: Ցանցային գծանկար կազմելու համար ամբողջական աշխատանքը բաժանվում է մասերի /տարրերի, գործողությունների/ն որոշվում /սահմանվում/ դրանցից յուրաքանչյուրի իրականացման տնողությունն ու հաջորդականությունը: Տնողությունը որոշվում է ուղղակի հաշվարկների կամ մասնագիտական գնահատման մեթոդներով: Վերջինս լայն տարածում է գտել խոշոր ծրագրեր իրականացնող կազմակերպություններում, որտեղ հրավիրվում են մասնագետներ, նրանց տրամադրվում է համապատասխանտեղեկատվություն ն առաջարկվում տալ կոնկրետ աշխատանքի իրականացման տնողության իրենց գնահատականը:Մասնագետներըպարտավոր են տալ երեք գնահատական` հաշվի առնելով աշխատանքների իրականացման վատագույն, լավագույն ն իրական /հավանական/ պայմանները:Նրանց տված գնահատականները /տնողությունները/ ենթարկվում են հատուկ մշակման ն սահմանվում են պլանային տնողությունները:Բազմամյա փորձը ցույց է տվել, որ մասնագիտական գնահատմանեղանակով ստացված արդյունքները շատ մոտ են իրականին: Նույն մեթոդներով որոշվում է նան աշխատանքներիհաջորդականությունը: Ուճենալով աշխատանքների իրականացմանտնողությունն ու հաջորդականությունը, կարելի է կազմել ցանցային գծանկար:Յուրաքանչյուր աշխատանք/տարր, գործողություն/ համարակալվում է, ընդգրկվում օղակում, որը բաժանվում է երկու մասի: Վերնում դրվում է հերթական համարը, ներքնում իրականացման տնողությունը: Ելնելով գործողությունների հաջորդականությունից` օղակները սլաքով միացվում են /գծանկար 19.3/: -.

-.

Թ

(5`

գծանկար 19.3. ՔՋանցայինգծանկար

Բերված ցանցային գծանկարի տարրերից երնում է, որ թիվ 2 ն թիվ Յ տարրերը թիվ 1-ի նկատմամբ հաջորդական են ն կարող են իրականացվել միայն այն ժամանակ, երբ ավարտվել է թիվ 1 աշխատանքը: Թիվ 2 ն թիվ Յ տարրերն իրար նկատմամբ զուգահեռ են, կարող են իրականացվել իրարից անկախ: Թիվ 4 տարրը հաջորդականէ թիվ 2-ի նկատմամբ ն կարող է իրականացվել դրա ավարտից հետո: Ցանցային գծանկար կազմելուց հետո հաշվարկվում են ամբողջական աշխատանքի իրականագման սկզբից մինչն ավարտն ընկած բոլոր հնարավոր ուղիներն ու դրանց տնողությունը:

ԳԼՈՒԽ

19.

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

Բերվածօրինակում գոյություն

ունեն

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

հետնյալ ուղիները.

1/1,2.4.6.-եՒԵՒԱՒԵՀՅՆՔԲՀՑ

2/1,2,

4, 5,

6,

-Կ

Հ

շԷԿ

ԷԵ ԺԵ

3Յ1356-ԿԷԺեԻԵԻԵՀ21.

Հ-41, « ԲՀ20

4/1,2,5.6,-ԿԷԵՒԵՀԵՀ26,ԲՀՂՏ

Այն ուղին, որն ըստ իրականացման տնեողությանամենաերկարն է, կոչվում է ճգնաժամային/կրիտիկական-, իսկ մյուս ուղիներն ունեն ժամանակի պահուստներ /ռեզերվներ-ՒՄ,որոնց մեծությունըհավասար է սեփական ուղու ն կրիտիկական ուղու տնողությունների տարբերությանը:Բերված օրինակում երրորդ ուղու ռեզերվը հավասար է 20 միավորի: Ցանցային գծանկարներըհնարավորություն են տալիս ոչ միայն պլանավորել արտադրական գործընթացներըն հսկել դրանց իրականացումը,այլն շատ ավելի ճկուն ու արդյունավետ օգտագործել ռեսուրսները: Եթե աշխատանքներնիրականացվեն առանց խափանումների, լավագույն դեպքում դրանք կավարտվեն 41 միավոր ժամանակի ընթացքում, քանի որ ճգնաժամային ուղու վրա գտնվող բոլոր աշխատանքները /գործողությունները/միմյանց նկատմամբհաջորդական են: Այդ ուղու վրա գտնվող ցանկացածօղակում աշխատանքի /գործողության/իրականացման ժամանակի խախտումը ուղղակիորեն կհանգեցնի ամբողջ աշխատանքի իրականացման վերջնական ժամկետի նույն չափով խախտման: Մնացած օղակներում ժամկետների խախտումը, եթե չի գերազանցում տվյալ ուղու պահուստը, ամբողջ աշխատանքի իրականացման վերջնական ժամկետի վրա չի ազդի: Իսկ դա նշանակում է, որ ցանկացած ուղու վրա գտնվող /օգտագործվող/ռեսուրսները պահուստային ժամանակահատվածումկարող են օգտագործվել այլ ուղիների վրա, եթե կա դրա անհրաժեշտությունը: Օրինակ, եթե ճգնաժամային ՌՄ ուղու վրա աշխատանքներ կատարելու ընթացքում խափանվել է որնէ սարքավորում, որից օգտագործվումէ նան 3-րդ ուղում, ապա կարելի է այդ ուղու վրա դադարեցնել աշխատանքները ն մինչն 20 միավոր սարքավորումն օգտագործելճգնաժամային ուղու աշխաժամանակահատվածում տանքներըշարունակելու համար, ն դա բոլորովին չի ազդի աշխատանքների իրականացման վերջնական ժամկետների վրա: Ցանցային գծանկարի արդյունքները տեղադրվում են աղյուսակում, որն ունի հետնյալ տեսքը /աղյուսակ 19.2/. `

ՑԱՆՑԱՅԻՆ

Գործողությանհերթական համարը

ԳԾԱՆԿԱՐԻ

Գործողության անվանումը

19.2 Աղյուսակ

ԱՐԺԵՔՆԵՐԸ

Իրականացման

տնողությունը(է)

Հաջորդ

գործողությունները

ս

2.3

Բ

4.5

Յ

Գ

Դ

5.6

Ե

Զ

-

Ունենալով վերը նշված տվյալները, կարելի է վերականգնել ցանցը, անհրաժեշտության դեպքում` վերահաշվարկել ն ցանկացած /մնացած/ ժամանակահատվածի համար գտնել նոր ճգնաժամային ուղի:

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Եթե հաշվի առնենք, որ ցանցային պլանավորման մեթոդը հիմնականում օգտագործվում է խոշոր ծավալներիաշխատանքներ իրականացնելիս, որտեղ գործողությունների թիվը հաշվարկվում Է հազարներով, ապա պարզ կդառնա մեթոդի կիրառման արդյունավետությունը: Գործնականում կիրառվում են ցանցային պլանավորման ու կառավարման բազմաթիվ տարբերակներ ու մեթոդներ, բայց բոլորի հիմքում ընկած են նույն մոտեցումները: Օպերատիվ պլանավորման ու կառավարման վերը նշված մեթոդները լայն տարածում են գտել արտադրության, շինարարության ն այլ ոլորտներում: Ինչ վերաբերում է ծառայությունների ոլորտին, ապա այն ունի մի շարք առանձնահատկություններ, որոնք սահմանափակում են արդեն դասական համարվող այդ մեթոդներիկիրառման շրջանակները: Առաջին հերթին, դրանք պայմանավորված են այն հանգամանքով, որ, նախ, ծառայություն մատուցողն ու սպառողը շատ ավելի սերտորեն են կապված միմյանց, իսկ թողարկվածարտադրանքը/ծառայությունը/ կրում է շատ ավելի անհատական բնույթ, ավելի քիչ է ստանդարտացված,մեքենայացված ու ավտոմատացված ն ավելի աշխատատար է: Բացի այդ, ի տարբերություն արտադրության,ծառայությանօբյեկտները հիմնականում գտնվում են ոչ թե հումքի, նյութերի ն այլ ռեսուրսների մոտ, այլ սպառողների տեղաբաշխման վայրերում: Արտադրականհզորությունները հաշվարկվում են ոչ թե հավասարաչափ ծանրաբեռնվածությամբաշխատելու, այլ ամենալարված ժամանակահատվածիհամար: Որպես կանոն, ծառայությունների ոլորտում բացակայում են խոշոր կազմակերպությունները, իսկ օպերատիվ պլանավորումն ու կառավարումը պայմանավորվածեն հաճախորդների թվով: Արտադրության կառավարումըընդգրկում էմի շարք այլ որոշակի գործառույթներ, ինչպիսիք են` արտադրության ու ծառայության օբյեկտների տեխնիկական նախագծումը,պաշարների ու որակի կառավարումը, աշխատատեղերի կազմակերպումն ու աշխատանքինորմավորումը:

19.3.

ՆՈՐՄԱՎՈՐՈՒՄ

Նորմաների ու նորմատիվների հստակ ձնավորված ու գործող համակարգը կազմակերպության կողմից բոլոր ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման երաշխիքն է: Կառավարման գործընթացումկառավարչական ապարատիկողմից ընդունվող գրեթե բոլոր որոշումներն այս կամ այն չափով առնչվում են աշխատանքային ծախսումների գործոնի հաշվառման հետ, որի հիմքում ընկած են աշխատանքինորմաները: Դրանք անհրաժեշտ են արտադրատնտեսական գործունեության բոլոր ոլորտներում: Աշխատանքի նորմավորումը կառավարչականաշխատանքի տարատեսակէ, հատուկ գործառույթ, որը, որպես կանոն,միջին ու խոշոր կազմակերպություններում իրականացնումեն մասնագիտացվածստորաբաժանումները: Նորմավորման գործընթացում այդ ստորաբաժանումներըպետք է պատասխանենհետնյալ հիմնականհարցերին. 366.

Լ ՈՒԽ

-

-

-.

-.

79. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

նորմաների ի՞նչ տարատեսակներեն օբյեկտիվորեն անհրաժեշտ արտադրության արդյունավետ կառավարման համար, խնչ գործոններ են ազդում աշխատանքային ծախսումների մեծության ն աշխատանքի արդյունքների վրա, ի՞նչ մեթոդներով կարելի է հաշվարկել նորմաները, ինչպե՞սգնահատել նորմաների որակը:

Անկախմշակման, հաշվարկման ու սահմանման մեթոդներից, աշխատաժամանակի նորմաները կազմակերպության համար պետք է լինեն տնտեսապես հիմնավորված,իսկ կոնկրետ աշխատողի համար՝ իրական, հասանելի, այնպիսին, որ կատարվեն առանց ավելորդ լարվածության: Աշխատանքինորմավորման իմաստն այն է, որ որոշվում (սահմանվում) է պահանջվող կոնկրետ աշխատանքի իրականացման համար անհրաժեշտ ժամանակը: Հենց այդ հաշվարկված սպասվելիք ժամանակն էլ համարվում է աշխատանքի նորմա, որը հաշվարկվում է կամ որպես արտադրանքի միավորի վրա ծախսվող ժամանակ, կամ ժամանակի միավորի ընթացքում թողարկվող արտադրանքիքանակ: Կազմակերպություններումկիրառվում է աշխատանքինորմաների համակարգ, որն ընդգրկում է ժամանակի, արտադրանքի, սպասարկման, թվաքանակի նորմաները, նորմավորվածառաջադրանքներըն այլն: ու Դրանցից յուրաքանչյուրն ունի հաշվարկման իր առանձնահատկություններն մեթոդները: Արտադրականգործընթացում առավել կարնոր նշանակություն ունի աշխատաժամանակի նորմավորումը, որի հիմնավորվածությունը մեծ չափով կախված է նորմաների մշակման ու հաշվարկման մեթոդների ընտրությունից: Ներկայումս կիրառվում են աշխատաժամանակիուսումնասիրման ու հաշվառման հետնյալ եղանակները` քրոնոմետրաժը, աշխատանքային ժամանակի նկարահանումը ն ֆոտոքրոնոմետրաժը,որոնք հնարավորություն են տալիս գնահատել գործող նորմաների որակը, անհրաժեշտության դեպքում վերանայել դրանք: Գործնականում լայն տարածում են գտել նորմաների հաշվարկման վերլուծական ն գումարային մեթոդները (գծանկար 19.4): Վերլուծական մեթոդները ենթադրում են (նախատեսում են) աշխատանքային գործընթացի, աշխատաժամանակի ն տեխնիկայի օգտագործման մանրամասն ուսումնասիրություն ն յուրաքանչյուր տարրի (օպերացիայի) համար նորմայի սահմանում:

Վերլուծականմեթոդները բաժանվում են վերլուծական-հաշվարկայինին վերլուծական-հետազոտականի:Առաջինի դեպքում որպես հիմք են ծառայում նորմատիվային նյութերն ու հատկորոշումները, իսկ երկրորդի դեպքում` ուսումնասիրվող աշխատատեղերում աշխատանքային գործընթացներիհետազոտման արդյունքում ստացվածտեղեկատվությունը: Գումարային մեթոդների կիրառման դեպքում նորմաները սահմանվում են ամբողջ գործողության, աշխատանքի կամ գործառույթի համար: Դրանք որոշվում են առանց փաստացի իրականացվող ն աշխատանքային գործընթացիվերլուծության, նորմավորողի անձնական գիտելիքների, փորձի հիման վրա (այսպես կոչված՝ փորձնական մեթոդ), նմանօրինակ աշխատանքների բարդության ե աշխատաժամանակի ծախսերի հետ համեմատելու օգնությամբ (համեմատական մեթոդ) կամ փաստացի ծախսումներիվիճակագրականհաշվառման օգնությամբ (վիճակագրական մեթոդ):

ՍԵՆԵՋՍԵՆԹ

Գումարային մեթոդը հիմնականում կիրառվում է այն աշխատանքների նորմավորման համար, որոնք իրականացվում են որոշակի ծավալներովն, որպես կանոն, ունեն չկրկնվող բնույթ: Աշխատանքի նորմավորումը, աշխատաժամանակինորմաների սահմանումը հնարավորություն է տալիս որոշել արտադրականծրագրի աշխատատարությունըն դրա հիման վրա հաշվարկել անձնակազմի աշխատանքի փոխհատուցման ն աշխատուժի պահպանման համար անհրաժեշտ աշխատավարձիֆոնդի ու ֆինանսական ռեսուրսների պահանջը: Աշխատանքինորմավորման մեթոդները

Վերլուծական

Գումարային

Վերլուծական- Վերլուծական հետազոհաշվարկային

Փորձնական

տական

ՎՊ

Ուղղակի նասիրում նորմատիվներիբաուսում-

ցակայության դեպքում

« Նորմա-

տիվների կիրառ-

Վիճակագրական

Վամեմա-

տական

|

կամ Աշխատատարության աշխատողներիթվաքանակի նորմա

|'

մամբ

:

քր

Գործողության,աշխատանքի համարանհրաժեշտժամանակի ծախսումներիհաշվարկում գծանկար 179.4. Աշխատանքի նորմավորմանգործընթացըն մեթոդները

Պլանավորձան, հատկապես հեռանկարայինպլանավորճան ժամանակ մճանրակրկիտ, անհատականհաշվարկներ կատարելը նպատակահարմարչէ, քանի որ այն բավական աշխատատարէ: Աշխատավարձի ֆոնդի պլանավորման համար կարելի է նախ հաշվարկել հիճնականաշխատողների/բանվորների/աշխատավարձիֆոնդը: Աշխատավարձի ֆոնդի հաշվարկման հաճար հիմք են տարիֆային ցանցը ն առաջին կարգի տարիֆայինդրույքը, որոնք աճրագրվում են տարիֆայինհամաձայնագրում: Առաջին կարգի աձճսականտարիֆայինդրույքը, որի հիման վրա հաշվարկվում է մեկ ժամվա տարիֆային դրույքը, չի կարող փոքր լինել օրենսդրորեն սահմանված նվազագույն աշխատավարձից: Օրինակ կարող է ծառայել ՁԱԿ գործարար խաղում ընտրված տարիֆային ցանցը |5, էջ 122|.

ԳԼՈՒԽ

Կարգը Տարիֆային գործակիցը

179. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Յ

1.0

1.3

1.69

1.91

2.16

|

Աշխատավարձի ֆոնդը կարելի է հաշվարկել ինչպես ուղղակի, այնպես էլ միջին տարիֆային դրույքի օգնությամբ: Միջին տարիֆային դրույքը / 1/ որոշվում է հետնյալ կերպ՝

Ֆոշթ ՖՔլ

1ՀՅՀ--, որտեղ՝ ո

-

Քլ

-

տարակարգիտարիֆային դրույքն է, տարակարգիաշխատողների թիվը:

Տարիֆային դրույքի ն արտադրանքի նորմայի հարաբերությունը կազմում է միավոր արտադրատեսակիգործավարձայինգնահատումը, իսկ հիմնական աշխատողների աշխատավարձի ֆոնդը հավասար է յուրաքանչյուր արտադրատեսակի արտադրականծրագրի ն միավորի գործավարձայինգնահատմանարտադրյալների գումարին: Հիմնական աշխատողների թիվը ն աշխատավարձիֆոնդը հիմք են ծառայում սպասարկող անձնակազմի, արտադրականստորաբաժանումներիկառավարչական ապարատի ն վարչակառավարչականապարատի աշխատողների աշխատավարձի ֆոնդի հաշվարկման համար: Անձնակազմի աշխատանքի փոխհատուցման ու պահպանման ծախսերի անբաժանելի մասն են կազմում պարտադիրսոցիալական հատկացումները: Սոցիալական հատկացումների համար անհրաժեշտ միջոցների պահանջը կարելի է հաշվարկել աշխատողների յուրաքանչյուր կատեգորիայիհամար պլանով սահմանվածմիջին աշխատավարձի /2/ հիման վրա. 2.

որտեղ՝ 2 Ւ|

-

-

ՀՀո:էԼ: 12,

աշխատավարձիտարեկանֆոնդն է, աշխատողներիթվաքանակը:

օրենքով սահմանվածէ ամսական աշխատավարձինկատմամբ պարտադիր սոցիալական վճարումների հետնյալ սանդղակը. ՎՀ

Հ2.Հ 20 000 դրամ 5000 դրամ, 20 000) ». 0.15, 2, Հ 100 000-- 5000: ( 17000 Հ ( 2,-- 100 000) ». 0.05: 2. »100 000

20 001

Հ

--

2,--

--

Հիմնական աշխատողների աշխատավարձին /2ի/ համապատասխան սոցիալական հատկացումներըՐ// հավասար են՝

ՅՊՀ2Ո«(5)»Է 12: Նույն տրամաբանությամբ` սոցիալական հատկացումները հաշվարկվում են սպասարկող անձնակազմի, արտադրական ստորաբաժանումների,կառավարման ապարատին վարչական ապարատի աշխատողների համար:

Մենեջմենթ

Յ69

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Վիմնական աշխատավարձի ն պարտադիր սոցիալական հատկացումների համար նախատեսվողմիջոցների գումարը անձնակազմի օգտագործմանու պահպանման ուղղակի ծախսերն են: Եթե կազմակերպությունը նախատեսում Է կիրառել պարգնատրմանորոշակի համակարգ, ապա, ունենալով հիմնականաշխատավարձը ըստ աշխատողներիկատեգորիաների,դժվար չէ կատարել անհրաժեշտ միջոցների հաշվարկը: Ներկայումս արտադրական կազմակերպություններում գերահամակարկշռում է աշխատանքի վարձատրմանժամանակային-պարգնատրական գը՝ ԱՄՆ-ում մոտ 7096, Ֆրանսիայում 8096 ն այլն |6, էջ 45): Յուրաքանչյուր կազմակերպություն ինքն է մշակում պարգնատրմանհամակարգը, սահմանում պարգնատրման սանդղակը, որն էլ դրվում է հաշվարկի հիմքում: Նորմաների ն նորմատիվների արդյունավետ մշակված համակարգը միայն աշխատանքային ռեսուրսներով չի սահմանափակվում:Այն ընդգրկում է կազմակերպության գործունեությանբոլոր ոլորտները: Կազմճակերպություններին հատկապես արտադրականոլորտի կազմակերպությունների համար կենսական նշանակություն ունի նյութական ռեսուրսների ծախսերի նորմավորումը, որն էլ դրվում է դրանց պահանջի պլանավորման ն օգտագործմանընթացքի վրա հսկողության սահմանման հիմքում: Նյութական ռեսուրսների ծախսընորմավորվում է հիմնականումերեք մեթոդներով` հաշվարկային /տեխնիկականփաստաթղթերովն տեխնիկական հաշվարկներով/, փորձնական ն վիճակագրական: Դրանցից ամենաճշգրիտը, հիմնավորվածը առաջինն է, որով էլ հիմնականում իրականացվումէ նորմավորումը: Յուրաքանչյուր արտադրատեսակ,որպես կանոն, բաղկացած է տարբեր մանրամասերից, դետալներից, որոնց պատրաստմանհամար օգտագործվում են տարբեր հատկությունների ու չափատեսակի նյութեր: Ավելին հաճախ մեկ դետալի պատրաստմանհամար պահանջվում է մի քանի տեսակի նյութ, օրինակ՝ տարբեր բաղադրամասերի համաձուլվածքովպատրաստվողդետալները: Ինչպես յուրաքանչյուր նորմա, նյութական ծախսինորման ես ունի իր կառուց-

վածքը: Նյութական ծախսի նորմայի առաջին, հիմնական տարրը դետալի ծախսինորման է, որը, որպես կանոն, որոշվում է հաշվարկային մեթոդով ն հավասար է պատրաստի դետալում օգտագործվածկոնկրետ նյութի զանգվածին: Ծախսի այդ նորման ընդունված է անվանել ծախսի մաքուր, հիմնական նորմա: Վաջորդ տարրը այն լրացուցիչ ծախսերն են, որոնք պայմանավորվածեն մշակման գործընթացում ձնավորվող անխուսափելի թափոններով ու կորուստտաշեղներով: Օրինակ` մետաղի խառատային մշակման ժամանակ առաջացող ները: Դրանք անվանվում են տեխնոլոգիականթափոններ: Երրորդ տարրը այլ կազմակերպատեխնիկականթափոններնու կորուստներն են, որոնք տվյալ արտադրության պայմաններում անխուսափելի են ն չեն կարող օգտագործվել այն նույնատիպ դետալների պատրաստման համար, որոնց մշակման ընթացքում առաջացել են: Միավոր դետալի պատրաստման նյութական ծախսի նորման հաշվարկվում է համընդհանուր ճանաչում գտած հետնյալ բանաձնով. ոտ

Ֆ

ՒՍզջ որտեղ`

1-1

Ւկ զօ զ. զշ

-

-

-

-

տ

զ

զ2,

դետալի ծախսինորման է, դետալի մաքուր ծախսինորման, տեխնոլոգիականթափոններնու կորուստները, թափոններնու կորուստները: այլ կազմակերպատեխնիկական

79. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԳԼՈՒԽ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Միավոր դետալի ծախսի նորման սահմանվում է յուրաքանչյուր դետալի ն յուրաքանչյուր նյութի համար ն դրվում պահանջի հաշվարկման, ըստ ստորաբաժանումների ու աշխատատեղերիբաշխման ն ռեսուրսների օգտագործման հետ կապված այլ հաշվարկների հիմքում: ու Նորմաների ու նորմատիվների սահմանման կիրառման հաջորդ կարնոր ու սարքավորումների պահանջի հաշվարկման ն ոլորտը կապված է մեքենաների դրանց բնականոն գործունեությանապահովման հետ: Մասնագիտացված մեքենաների ու սարքավորումների մեքենայական մշակման նորմաների հաշվարկը դժվարություն չի ներկայացնում: Օրինակ, «Ռինալդի» ֆիրմայի ՃՏՏԿ մեքենայի, որը նախատեսվում է կոշիկի արտադրության համար, տեխնիկական բնութագրերում նշված արտադրողականությունը՝կանացի կոշիկների համար ժամում 75 զույգ է, տղամարդկանցը 150 զույգ: Զուտ մեքենայով մշակման նորման համապատասխանաբարկկազմի կանացի մեկ զույգ կոշիկինը՝ 0,8 րոպե ( 60 : 75), տղամարդկանցը՝ 0,4 րոպե ( 60 : 150) 7, էջ 1101 Ոչ մասնագիտացված, ունիվերսալ /համապիտանի/ մեքենաների ու սարքավորումների մեքենայական մշակման նորման սահմանելու համար յուրաքանչյուր առանձին դետալի, շինվածքի համար անհրաժետ է կատարել առանձին հաշվարկ: Այսպես, ունիվերսալ խառատային հաստոցի վրա հնարավոր է պատրաստել անհամար դետալներ, որոնցից ամեն մեկի համար կպահանջվի տարբեր ժամանակ, իսկ մեքենայական մշակման նորման սահմանելու համար կատարվում են առանձին հաշվարկներ՝ ելնելով տեխնոլոգիական փաստաթղթերովամրագրվածաշխատանպտույտների թիվը, կտրիչի շարժքային ռեժիմի պահանջներից /հաստոցի ման արագությունը ն այլն/: Մեքենաներն ու սարքավորումները ն, հիմնական միջոցները, ունեն ծառայության որոշակի ժամկետներ, որի ընթացքում ենթարկվում են ֆիզիկական ու բարոյական մաշվածքի: Դրանց փոխարինումը,վերականգնումը, որպես կանոն, իրականացվում է ամորտիզացիոն հատկացումներից առաջացած միջոցների հաշվին, իսկ ամորտիզացիայինորման հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով.

թմբուկի ընդհանրապես,

Թ-Տ

ՃՀորտեղ՝

Բ

-

Ք

Տ ո

-

-

-

ո

ամորտիզացիայինորման է, մեքենայի սկզբնական/ ձեռքբերման/ գինը, ծառայության վերջում մնացորդայինարժեքը, մեքենայի ծառայությանժամկետը/ տարի /:

են այն ժամանակահատվածները, կազԿազմակերպությունները սահմանում ժամանակացույց, որի ընթացքում որոշակի մեքենան, սարքավորումը ենթարկվում կամ ենքարկվելու են տեխնիկական զննման, ընթացիկ ու կապիտալ վերանորոգման, նորմավորում ու հաշվարկում են դրանց իրականացմանհամար անհրաժեշտ ռեսուրսները: մում

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

19.4.

ՊԱՇԱՐՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Նյութատեխնիկական մատակարարումը կառավարման կոնկրետ գործառույքթներից մեկն է, իրականացվում է բոլոր տնտեսավարողսուբյեկտներում ն առանձնահատուկ նշանակություն է ստանում արդյունաբերական ձեռնարկություններում, որոնք, որպես կանոն, օգտագործում են խոշոր ծավալներով ամենատարբերտեսակի ռեսուրսներ: Նյութատեխնիկականմատակարարմանխնդիրը արտադրականբոլոր ստորաբաժանումների անխափան մատակարարումն է, ընդ որում, հավասար ուշադրության են արժանի այն բոլոր նյութերը, հումքը ն գնովի կիսաֆաբրիկատները,որոնք ուղղակիորեն առնչվում են արտադրական գործընթացին: Ձեռնարկությունում օգտագործվող նյութական ռեսուրսները բաժանվում են երկու խմբի: Առաջին խմբում ընդգրկվում են հումքը ն հիմնական նյութերը: Իսկ «հումք ն նյութեր ասելով նկատի են առնվում բոլոր գնովի ապրանքները, որոնք դառնում են արտադրանքի մաս» |8, էջ 162): Երկրորդ խումբը հիմնական միջոցների գործունեությունը ապահովող ն այլ արտադրական նպատակներով օգտագործվող նյութերն են: Նյութատեխնիկական մատակարարումն իրականացվում է հստակ կանոնակարգված հետնյալ փուլերով: Նախ, ըստ արտադրական ծրագրի, որոշվում է ռեսուրսների յուրաքանչյուր տեսակի պահանջը: Պահանջի հաշվարկը, կախվածգործունեության մասշտաբներից ն առանձնահառտկություններից, կարող է կատարվել կենտրոնացված ն ապակենտրոնացված` երբ առանձին արտադրական ստորաբաժանումներնեն որոշում իրենց պահանջը: Բոլոր դեպքերում, հաշվարկի հիման վրա կազմվում են պահանջագրեր,որտեղ նշվում է, թե նյութական որոշակի ռեսուրսը ինչ քանակով ն երբ պետք է մատակարարվի արտադրությանը: Հաջորդ փուլում պահանջագրերըխմբավորվում ն վերլուծվում են, որոշվում, թե ինչ տեխնիկական պահանջներ են ներկայացվում ռեսուրսներից յուրաքանչյուրին: Նյութական ռեսուրսների նկատմամբ պահանջի որոշումից հետո անհրաժեշտ է ընտրել այն մձատակարարին, որի առաջարկն առավել գրավիչ է: Այդ գործընթացում անհրաժեշտ է հաշվի առնել, թե ինչպիսին են առաջարկվող նյութական ռեսուրսների որակական ցուցանիշները, մատակարարմանժամկետը, գինը: Կարնոր նշանակություն ունի նան մատակարարի հուսալիությունը, սպասարկումը, տրամադրվող զեղչերն ու արտոնությունները ն այլն: Մատակարարիընտրությունից հետո, երբ արդեն որոշված է միավոր ռեսուրսի գինը, հաշվարկվում է նյութական ռեսուրսների նկատմամբ պահանջը՝ արժեքային արտահայտությամբ: Կազձճակերպության անխափանգործունեությունը պայմանավորվածէ արտադրական գործընթացներումպահանջվող նյութական ռեսուրսների առկայությամբ, իսկ քանի որ նյութական ռեսուրսները ձեռք են բերվում որոշակի խմբաքանակներով, ապա բնական է, որ առաջանում են պաշարների ձնավորման ու պահպանման հարցեր: Պաշար ասելով հասկացվում է երկու մատակարարումներիմիջն ընկած ժամանակահատվածումօգտագործվելիք ռեսուրսները: Պաշարների առկայությունը կազ372

ԳԼՈՒԽ

79. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

մակերպություններին հնարավորություն է տալիս բացառել անընդհատ մատակարարման անհրաժեշտությունը: Բոլոր արտադրականկազմակերպություններըն ծառայությանոլորտի կազմամեծ մասը ունեն ռեսուրսների որոշակի պաշարներ: կերպությունների Նույնիսկ այնպիսի հզոր կազմակերպություն, ինչպիսին է ճապոնական «Տոյոտան», որը համարվում է արդեն ամբողջ աշխարհում ճանաչում գտած «ճիշտ ժամանակին» կամ «կանբան» կոչվող համակարգի հեղինակը, ընդունում է, որ արտադրությունն առանց պահեստային պաշարների, երազանք է ն հնարավոր է միայն այն դեպքում, երբ ամբողջ կազմակերպությունում իրականացվելէ անտեսանելի հարահոսի (կոնվեյեր) գաղափարը, որից ինքը՝ «Տոյոտան», դեռ շատ հեռու է |9, էջ 77): Պաշարները արտադրության գործընթացի ապահովման անբաժանելի մասն են, իսկ պաշարների կառավարումը՝ արտադրության կառավարման կարնորագույն կոնկրետ գործառույթներիցմեկը: Պաշարների ձնավորման, դրանց չափի, ստեղծմանժամանակի ու պահպանման վրա ազդում են մի շարք գործոններ: Նյութական ռեսուրսների պաշարները իրենց արժեքի ն պահպանման ծախսերի չափով, ներառյալ պահեստային տնտեսության ու ապահովագրության համար անհրաժեշտ ծախսերը, սառեցնում են կազմակերպությանֆինանսական միջոցները նրանց զրկելով առնվազն բանկային տոկոսադրույքով շահույթ ստանալու կամ նոր ներդրումներ կատարելու հնարավորությունից: Եվ բնական է, որ կազմակերպություններըշահադրդվածեն նվազագույնի հասցնել պաշարների քանակը: Բայց կազմակերպություններըմիաժամանակ ստիպված են հաշվի առնել այն հավանական կորուստները, որոնք պայմանավորված են պաշարների բացակայությամբ կամ ոչ բավարար չափերով, ն որոնց հետնանքով կարող է խաթարվել արտադրության բնականոն ընթացքը: Միաժամանակ, անհրաժեշտ քանակի պաշարների բացակայությունը կարող է բացասաբար պատանդրադառնալ իրացման գործընթացի վրա` պահանջարկի տատանման ճառով: Կազմակերպություններում ստեղծվում են պաշարների հետնյալ հիմնական տեսակները|2, էջ 625). հումքի, գնովի մասերի ու համալրող իրերի պաշարներ, որոնք կոչված են թքափարգելիդեր կատարելու գնման ծավալներիու արտադրության գործընթացում դրանց օգտագործմանմիջն, անավարտ արտադրության պաշարներ, որոնք թափարգելի դեր են կատարում հաջորդաբար իրականացվող օպերացիաների միջն, պատրաստի արտադրանքի պաշարներ, որոնցով կարգավորվում են օպերացիոն համակարգի արտադրողականության ն առաքման կամ վաճառքի միջն եղած տատանումները: Կազմակերպությանհամար կարնոր նշանակություն ունի այն գործոններիհաշվառումը, որոնք ձնավորում են պաշարների ստեղծմանու պահպանմանհետ կապված ծախսերի մեծությունը: Դրանց թվին են դասվում. Գինը. պահպանվող ռեսուրսների արժեքը կամ ձեռքբերման գնով է որոշվում, երբ ստացվում է արտաքին միջավայրից, կամ էլ արտադրության ծախքերով, եթե պատրաստվում է կազմակերպություններում, ընդ որում, արտադրության ծախքերի արժեքի մեծությունը կախված է տեխնոլոգիական մշակման մակարդակից, քանի որ թողարկման յուրաքանչյուր պարբերաշրջանում դրանց արժեքը մեծանում է: Գնի վրա ազդում է նան զեղչերի համակարգը, ինչը պայմանավորվածէ ձեռք բերվող արտադրանքիքանակով: -

-.

-.

-

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ն փոփոՊատվերի ձնակերպման ծախսերը, որոնք լինում են հաստատուն խական /հայտագրերի նախապատրաստումնու ձնակերպումը, ներկրումն ու բաշխումը ն այլն/: Պահպանման ծախսերը.պաշարների պահպանմանհամար անհրաժեշտ է ունենալ կամ վարձակալել պահեստայինտարածքներն ստեղծել պահեստային տնտեսություն: Բացի տարածքներինառնչվող ծախսերից, այստեղ ընդգրկվում են մուտքագրման, պահեստում տեղափոխումների, դուրսգրման ու հանձնման, աշխատավարձի,էներգամատակարարման,ապահովագրման, պահպանվողռեսուրսներիհատկություններիփոփոխման,փչացման հետ կապվածծախսերը ն այլն: Պաշարների բացակայությամբ պայմանավորվածծախսերը,որոնցում ընդգրկվում են պարապուրդների ու արտաժամյաաշխատանքի,մասնակի կամ շտապ պատվերի ձնակերպման,իրացման ծավալների կորուստների հետ կապվածծախսերնու կորուստները: են ն տարբեր կերպ են անդրադառՎերը նշված ծախսերըփոխկապակցված ճում պաշարներիձնավորման ու պահպանմանընդհանուր, համախառն ծախսերի վրա, իսկ կազմակերպությունները, բնականաբար, ձգտում են նվազագույնի հասցնել այն: Պատվերի ձնակերպման ծախսերը, պահպանմանծախսերը ն պաշարների ընդհանուր արժեքըու վերջինիս կախվածությունըպատվերի ծավալից կարելի է ներկայացնելհետնյալ գծանկարիտեսքով. -.

-.

-.

-

Պատվերի(պաշարի) չափը 1.

2. Յ. 4.

Ընդամենըտարեկան ծախսերը Պահպանմանծախսերը

. Պաշարների ստեղծմանծախսերը

խմբաքանակը Նվազագույն տարեկանծախսերինհամապատասխանող

գծանկար 19.5. Պաշարների ընդհանուր արժեքը

ՉԼՈՒԽ

79. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Ինչպես երեում է գծապատկերից,պատվերի չափը, որի դեպքում ծախսերը նվազագույնն են, գտնվում է համախառն ծախսերի կորի այն հատվածում, որն ունի համեմատաբար հարթ կառուցվածք: Բերված օրինակում, որի հաշվարկների հիման վրա կազմվել է գծապատկերը, փոփոխականներիգումարը կազմող համախառն ծախսերը, կախված պատվերի չափից, կազմում են՝ 400 միավորի դեպքում` 51.25, 500 միավորի դեպքում` 50.0, 600 միավորի դեպքում՝ 50.83, 700 միավորի դեպքում 52.86 ն այլն |10, էջ 93: Կազմակերպությանհամար կարնոր նշանակություն ունի պաշարների ն պատվերների օպտիմալ չափի սահմանումը, ներկրման այն քանակի ու հաճախականության որոշումը, որի դեպքում պատվերների ձնակերպման ն պաշարների պահպանմանծախսերը կլինեն նվազագույնը: Գոյություն ունեն պատվերի, պաշարի օպտիմալ չափի հաշվարկման տարբեր մոտեցումներ ու մեթոդներ, բայց ամենահուսալին, որը մոտ մեկ դար ընդունվում ն օգտագործվումէ թե՛ պրակտիկ աշխատողներին թե՛ տեսաբանների կողմից, 1915թ. Փ. Վարրիսի առաջարկածհետնյալ բանաձնն է. զ»

որտեղ՝ Ձ

--

Օ ք

-

-

ՒԼ--

օք ԷԼ

պատվերիօպտիմալ չափն է. մեկ պատվերիձեակերպմանծախսերը, տարեկան պահանջը, միավորիպահպանմանծախսերը`

Պատվերի օպտիմալ չափի սահմանումը հնարավորություն է տալիս հաշվարկել պատվերների քանակը տարվա ընթացքում, պատվերների ձնակերպման ժամանակացույցը,պատվերներիտրման միջն ընկածժամանակահատվածը: Պատվերի չափի որոշումը ն պատվերներիմիջն ընկած /կրկնման/ ժամանակահատվածիհաշվարկումը պաշարների կառավարման գործընթացումայն կարնորագույն հիմնահարցն է, որն ուղղակիորեն առնչվում է կազմակերպությանմարքեթինգի, ֆինանսական ու արտադրական գործառույթներիհետ: Պաշարների կառավարման համակարգի ընտրությունը պայմանավորվածէ պահանջարկի այն ձնով, որը բնորոշ է պաշարի կոնկրետ տարատեսակին: Պահանջարկը կարող է լինել կախյալ ն անկախ: Պաշարի տարատեսակի նկատմամբ պահանջարկը համարվում է կախյալ, եթե դրա պահանջը ուղղակիորեն կապված է այլ իրի կամ արտադրատեսակի թողարկման հետ: Հիմնականում դրանք այն հումքը, նյութերն ու համալրող իրերն են, որոնք օգտագործվում են արտադրականգործընթացում:Եվ քանի որ պահանջվող ռեսուրսների չափը պայմանավորվածէ թողարկվող արտադրանքի քանակով, որը պլանավորվում է, ապա պահանջարկը կարելի է հեշտությամբ հաշվարկել ն բավական մեծ ճշտությամբ կանխատեսել: Օրինակ, պարզ հաշվարկով որոշվում է ավտոմեքենաների արտադրությունում պահանջվող ավտոդողերի քանակը ն պաշարների այն չափը, որն անհրաժեշտ է արտադրությանբնականոն ընթացքը նվազագույն ծախսերովապահովելու համար: Եթե մատակարարվողհումքի կամ իրերի պահանջարկըկապվածչէ որոշակի արտադրատեսակիարտադրության պլանի հետ, ապա այն համարվում է անկախ պահանջարկ: Դա հիմնականում վերաբերում է պատրաստի արտադրանքինն այն պաշարներին, որոնք ձնավորվում են մեծածախն մանրածախառետրի ոլորտում:

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Անկախ պահանջարկի հաշվառումն ու կանխատեսումը կախյալ պահանջարկի ավելի դժվար է: Անկախ պահանջարկի պատվերների կառավարման գործընթացում սովորաբար կիրառվում է պաշարների ձեավորման երկու տարբերակ` պատվեր՝ ըստ կայուն, հաստատագրվածքանակի ն պատվեր՝ ըստ կայուն, հաստատագրվածժամանակի |2, էջ 627, 6281: Առաջին տարբերակի կիրառման դեպքում միշտ հսկողության տակ է պահվում պաշարների մակարդակը, ն երբ այն պակասում է նախատեսվածից,ձեակերպվում է: է լրացնելու պատվեր: Պատվերի քանակը միշտ հաստատուն Ըստ հաստատագրվածժամանակի տարբերակի դեպքում կայուն է պատվերի ձնակերպմանժամանակը /շաբաթը, ամիսը, տարին մեկ անգամ/, իսկ պատվիրվող խմբաքանակըփոփոխական է ն կախվածէ առկա մնացորդներիչափից: Պատվերներիձեակերպմանմնացածձներն այդ համակարգերիտարատեսակներն են, իսկ որոշ կազմակերպություններում միաժամանակկիրառվում են ինչպես կախյալ, այնպես էլ անկախ պահանջարկի հիման վրա ձնավորվածհամակարգերը: Օրինակ, ավտոմեքենաների արտադրությունում առանձին մասերի կամ շինվածքների պահանջարկը պայմանավորվածէ արտադրականպլաններով ն համարվում է կախյալ: Բայց նույն կազմակերպությունում արտադրվածմասերն ու շինվածքները կամ դրանց մի մասը կարող են իրացվել նան որպես պահեստամաս՝ ավտովերանորոգման կամ առետրական կազմակերպություններին: Պաշարների կառավարմանգործընթացումկարնոր նշանակություն ունի դրանց դասակարգումը ըստ առաջնային նշանակության: Հասկանալի է, որ տարբեր նյութական ն ապրանքային ռեսուրսներ կազմակերպության համար ունեն կարնորության տարբեր աստիճան ն, բնական է, որ պահանջում են տարբեր մոտեցումներ: Նպատակահարմար չէ նույն ուշադրությունը դարձնել բոլոր ռեսուրսների նկատմամբ պահանջի հաշվառմանն ու ձեակերպմանը:Նման մոտեցումը, որը լայն տարածում է ստացել որպես Պերտոյի սկզբունք, որպես ելակետ ընդունում է, որ արտադրվող, իրացվող, գնովի ն պաշարվող ռեսուրսների հանրագումարի զգալի մասը կազմում է դրանց մի քանի տարատեսակը: Կախվածձնակերպման ու պահպանման ծախսերից՝պաշարները բաժանվում են երեք դասի: Որպես կանոն, ծախսերիմեծ մասը /75-80 տոկոսը/ բաժին է ընկնում առաջին դասին պատկանող՝15 20 տոկոս կազմող տեսականուն: Այս դասի պաշարները գտնվում են մշտական հսկողության տակ: Յուրաքանչյուր առանձին դեպքում հանգամանորեն հաշվարկվում է պատվերի քանակն ու որոշվում պատվերի տրման ժամանակը: Ընդ որում, յուրաքանչյուր հաջորդ պատվերի համար հաշվարկվում է պատվերի տրման, ձնակերպման ու պահպանման համեմատ

-

ծախսերիմեծությունը: Հաջորդ դասի պաշարներիձնավորման գործընթացումորոշվում են պատվերի ռացիոնալ չափն ու հաջորդաբար իրականացվող պատվերի տրման ժամկետները: Պաշարների մակարդակի վրա սահմանվում է սովորականհսկողություն, իսկ փոփոխականծախսերըվերանայվում են եռամսյակը կամ կիսամյակը մեկ անգամ: ու պահպանման ծախԵրրորդ դասի պաշարների համար, որոնց ձենակերպմճման են, սերն աննշան ոչ մի հաշվարկ չի կատարվում, իսկ պատվերիչափը սահմանվում է այն հաշվով, որ հաջորդ պատվերըձնակերպվի 1-2 տարվա ընթացքում: Պերտոյի սկզբունքի կիրառումը պաշարների կառավարման գործընթացում կազճակերպություններինե, հատկապես, խոշոր կազմակերպություններին,հնարավորություն է ընձեռում տնտեսել զգալի միջոցներ:

ԳԼՈՒԽ

19. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Պաշարների կառավարմանբնագավառում զգալի հաջողությունների են հասել դիրք են գրավում ճապոնական կազմակերպությունները: Այստեղ մշակված պաշարների կառավարման «Կանբան» մեթոդն իրենից ներկայացնում է արտադրական պաշարների ե առանձին արտադրական օպերացիաների միջն նյութական հոսքերի օպերատիվ պլանավորման համակարգ:«Կանբան» համակարգը որպես ելակետ ընդունում է, որ արտադրանքը պետք է պատրաստել ն առաքել ճիշտ այն ժամանակ, երբ պետք է սպառողին, մասերը պատրաստելայն ժամանակ, երբ դրանք ուղղակիորեն անհրաժեշտ են հավաքման գործընթացին,իսկ սկզբնական հումքը մատակարարել ճիշտ այն ժամանակ, երբ անհրաժեշտէ նրանից մասեր պատրաստել: Գլխավոր պայմանը, որ դրվում է համակարգիկողմից, բացառապես բարձրորակ, անթերի մասերի ու համալրող իրերի միջքպերացիոն մատակարարումն է: «Կանբան» համակարգի ներդրման իմաստն այն է, որ բացառվեն միջՕպերացիոն պաշարներն ու անավարտարտադրությունը նախ՝ ֆինանսական նկատառումներով ն ապա, որ հիմնականն է, ապահովվի արտադրության ճկունությունը ն շուկայի փոփոխվող պահանջներին լավագույն ձեով հարմարվելու հնարավորությունը |9, էջ 2211): «Կանբան» համակարգի սկզբունքային տարբերությունը պաշարների կառավարման մյուս համակարգերից, մասնավորապես` ԱՄՆ-ում ն եվրոպական երկրներում լայն տարածումստացած նյութական ռեսուրսների պահանջարկիպլանավորման /ԽՔՔ/ ն նյութական ռեսուրսների ռեալ ապահովման պլանավորման /ԽՃՔ/ համակարգերից այն է, որ պաշարների ձեավորման գործընթացումելակետային է համարվում վերջնական արտադրանքը, իսկ բոլոր գործողություններիսկիզբը պայմանավորվածէ վերջնականթողարկումով, որին հարմարվում են նախորդ փուլերը: Եթե ԽԲՔ ն Խ/ՃՔ համակարգերում նյութական պահանջների պլանավորումը արտադրությանգործընթացիյուրաքանչյուր փուլում իրականացվում է առաջինից մինչն վերջին փուլը, ապա «Կանբան» համակարգումիրականացվումէ հակառակը՝ վերջին փուլից մինչն առաջինը: «Կանբան» համակարգին, ի տարբերություն պաշարների կառավարմանմյուս համակարգերի, բնորոշ է արտադրանքի թողարկումը փոքր խմբաքանակներով, պահեստավորումը համարվում է վնասաբեր, ն պաշարները լրացվում են մեծ հաճախականությամբայն դեպքում, երբ մյուսները պահեստավորումը համարում են ճկունության ապահովման հիմք, պաշարներ են կուտակում մեծ ժամանակահատվածիհամար: Եվ պատահականչէ, որ նույնիսկ այն եվրոպական կազմակերպությունները, որոնք «Կանբան» համակարգը հարմարեցնում ու ներդնում են սեփական արտադրության կառավարման համակարգում, պաշարներիմակարդակըլավագույն դեպքում ապահովում են առնվազն 27 օրվա կտրվածքով, այն դեպքում, երբ ճապոնական համանման կազմակերպություններըբավարարվում են 3-5 օրվա պաշարով 11, էջ 223|: նե առաջատար

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

19.5.

ՈՐԱԿԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Որակը դասվում է այն հասկացությունների շարքը, որոնք տարբեր մարդկանց կազմակերպություններիկողմից տարբերկերպ են ընկալվում: Արտադրողի տեսակետից՝«որակ» ասելով հաճախ հասկացվում է արտադրանքի համապատասխանությանաստիճանը նախօրոք սահմանված պահանջներին, ինչպիսիք են` հուսալիությունը, անվտանգությունը ն սպասարկման հարմարավետությունը, այն դեպքում, երբ սպառողին առաջին հերթին հետաքրքրում է դրա օգտագործմանպիտանելիությունը: Արտադրողի ն սպառողի տեսանկյուններն այդ հարցում կարող են ամբողջությամբ կամ մասամբ համընկնել կամ տարբերվել, ընդ որում, մասնագետներիմեծամասնությանկարծիքովառավել ընդունելին, ճշգրիտը՝ սպառողի մոտեցումն է: Այսպիսով, առանձնացվում է որակ հասկացության երկու հիմնական մոտեցում` որպես օգտագործմանպիտանելիություն ն որպես տեխնիկական ու այլ պահանջներինհամապատասխամնություն ||, էջ 376|: ճապոնիայում որակ հասկացությունը համադրվում է այնպիսի արտադրանքի մշակման, նախագծմանն արտադրությանհետ, որը նվազագույն ծախքերով բավարարում է սպառողի պահանջները|10, էջ 1841: Որակի հսկողության եվրոպականկազմակերպությունը«որակ» տերմինը սահմանել է որպես «սպառողի պահանջներինարտադրանքիհամապատասխանության աստիճան»: Արդյունաբերականապրանքներիհամար որակը ենթադրում է արտադրանքի նախագծի որակի ն դրա թողարկմանորակի համակցում «համապատասխանության որակ» |12, էջ 5): Նախագծի որակը, առաջին հերթին, կախվածէ արտադրանքի/արտադրատեսակի/ նախագծային-կոնստրուկտորական լուծումներից` որքանով են դրանք կան են տարյալ որ չափով համապատասխանումսպառողի պահանջներին: Նախագծի որակին ներկայացվող պահանջները ձնավորվում են արտադրող կազմակերպության ղեկավարության կողմից ընդունված այն սկզբունքային որոշումներով, որոնք վերաբերում են սպառողի ընտրությանը, մասնավորապես`արտադրանքընախատեսվում է հատուկ պահանջ ունեցող սպառողի, թե` զանգվածային իրացման համար: «Գամապատասխանությանորակը» ճշգրտության այն ցուցանիշն է, որով ընդունման կամ իրացման պահին որոշվում է արտադրանքիհամապատասխանությունըտեխնիկականփաստաթղբերին: Որակի ձնավորման վրա ազդում են մի շարք գործոններ, որոնց թվին են դասվում. Շուկաները. արտադրանքիիրացումը կախվածէ սպառողի պատրաստակամությունից՝ գնելու կոնկրետարտադրանքըն այն պահանջներից,որոնք նա ներկայացնում է որակին: Եթե սպառողին պետք է բարձր դասի ավտոմեքենա, նա երբեք չի գնի փոքրածավալ,հասարակ մեքենա ն՝ հակառակը: Հետնաբար,պետք է կատարվի հնարավորինչափ հավաստի կանխատեսում: Աշխատանքային ռեսուրսները. որակի ապահովման հիմնական պայմանը անհրաժեշտ որակավորում ունեցող աշխատակազմիառկայությունն է ն այն պահանջների հստակ ձնակերպումը, որոնք ներկայացվում են կոնկրետ աշխատատեղերին: Սարքավորումները. դրանք պետք է համապատասխանենտեխնիկական պայմաններով նախատեսվածպահանջներին, չգերազանցենճշգրտության թույլատրելի շեղումները, լինեն հուսալի: ու

-.

-.

-

ԳԼՈՒԽ

79. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Պումքը. նախագծային-կոնստրուկտորականփաստաթղթերում պետք է հստակ ձնակերպվեն նյութերին ու գնովի առարկաներին ներկայացվող պահանջները՝ հաշվի առնելով իրական հնճարավորությունները:Դրանք ընդունման, մուտքագրման ժամանակ պետք է ենթարկվեն հսկողության: Որակի համակարգի ձնավորման ու հուսալիության ապահովումը դասվում է կազմակերպության կառավարման բարձր հարթության առաջնային պարտականությունների թվին, որն էլ մշակում ն իրականացնում է որակի ապահովման քաղաքականությունը՝ հիմք ընդունելով հետնյալ ցուցանիշները |2, էջ 63Ղ. որակի հաճապատասխանությունըտեխնիկականպայմաններին, շինվածքի կոնստրուկցիայի որակը. գնահատվում է, թե արտադրանքի կոնստրուկցիան համապատասխանու՞մէ, արդյոք, կազմակերպության պահանջներին, ընդ որում` առանձին արտադրատեսակներիգծով այն կարողէ հաճապատասխանել կազմակերպության կողմից ներկայացվածպահանջներին, բայց հենց շինվածքը կարող է լինել ինչպես բարձրորակ, այնպես էլ -

-.

-.

ցածրորակ, գործառնականորակը. արտահայտում է կազմակերպության թողարկածարսպատադրանքիկամ մատուցած ծառայությանհամապատասխառճությունը ռողի իրականպահանջներին: Վերջինիս դերը վճռորոշ է, քանի որ ճույնիսկ իր տեսակի մեջ լավագույն, առաջավոր արտադրատեսակը,եթե ընդունելություն չի գտնում սպառողների շրջանում, կորցնում է արժեքը: Որակի կառավարումը կազմակերպության, հատկապես` ապրանք արտադրող կազմակերպության կարնորագույն կոնկրետ գործառույթ է, որի շրջանակներում մշակվում ն իրականացվում է որակի ապահովման ռազմավարությունը: Կառավարման գործընթացումկարնոր նշանակություն է ստանում ինչպես սեփական արտադրանքի, այնպես էլ գնովի համալրող իրերի ու օգտագործվող հումքի որակի ստանդարտներիմշակումն ու ձնակերպումը: Ստանդարտներիառկայությունը հնարավորություն է տալիս հսկողություն սահմանել թողարկվող արտադրանքիորակի վրա՝ դրա ձնավորման բոլոր փուլերում: Պլանների ու ստանդարտների մշակումից հետո հաջորդ փուլը որակի գնահատման ցուցանիշների ու պահանջներիհետ փաստացիարդյունքների համեմատման գործընթացի կազմակերպումն է: Որակը պետք է չափվի, իսկ դրա համար անհրաժեշտ է նախօրոք մշակել որակի գնահատման ցուցանիշներ ու մեթոդներ՝ հաշվի առնելով կոնկրետ արտադրանքի կամ ծառայության առանձնահատկությունները: Ներկայումս կառավարման պրակտիկայում որակի ապահովման նպատակով կիրառվում է վերահսկողության երկու հիմնական մեթոդ: Առաջին մեթոդի իմաստն այն է, որ արտադրանքիցառանձնացվում է որոշակի քանակ, համեմատվում չափանիշների հետ ն ստացված գնահատականը տարածվում ողջ խմբաքանակի վրա: Այս մեթոդը, որը կոչվում է ընտրանքային, լայն տարածում է գտել հումքի ու համալրող իրերի ընդունման գործընթացում: Կիրառվում է նան այն կազմակերպություններում, որոնք թողարկում են բավական մեծ խմբաքանակներով արտադրանք: Ավելին, որոշ դեպքերում որակի հսկողությունը հնարավոր է իրականացնել միայն ընտրանքային մեթոդով, օրինակ՝ հրազենի գնդակների կամ դեղահաբերիարտադրությունը: Հաջորդ մեթոդը, որ ստացելէ տեխնոլոգիական գործընթացներիհսկողության քարտ անվանումը, կիրառվում է այն դեպքերում, երբ անհրաժեշտ է արտադրանքի -.

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

որակի վրա հսկողություն սահմանել դրա արտադրության բոլոր փուլերում: Այդ մեթոդի կիրառումը նպատակ ունի բացահայտել որակական ցուցանիշներից կատարված շեղումները հենց արտադրության գործընթացում ն ոչ թե պատրաստիարտադրանքի թողարկումից հետո, ժամանակին կանխել խոտանիառաջացումը: Տեխնոլոգիական գործընթացներում հսկողության իրականացման դերը աստիճանաբար մեծանում է հատկապես խոշոր արդյունաբերական կազմակերպություններում, որտեղ առանձին հանգույցների արտադրության ն հավաքմանգործընթացներում կիրառվում են կիսաավտոմատ ու ավտոմատ սարքավորումներ, հոսքային գծեր: Եթե այդ գործընթացում խոտանը արագ չի հայտնաբերվում, ապա ազդում Է վերջնական արտադրանքի որակի վրա: ԱՄՆ-ի ն եվրոպական երկրճերի կազմակերպություններում որակի կառավարումն իրականացվում է կառավարչական ապարատի հատուկ մասնագիտացված ստորաբաժանման կողմից, որը, սովորաբար, կոչվում է որակի վերահսկողության ծառայություն: Այդ երկրճերում շեշտը դրվում Է անկախվերահսկողության սկզբունքի վրա: Որակի վերահսկողության ստորաբաժանումներըառանձնացված են արտադրական ստորաբաժանումներից: Ի տարբերություն դրա, ճապոնիայում, հաճախ, որակի հսկողությունը դրվում Է հենց արտադրողի, մասճնավորապես՝ բանվորի վրա: Սկզբճական շրջանում ուղեցույց ունենալով որակի հսկողության ամերիկյան համակարգը, ճապոնական մասնագետներըհետագայում հանգեցին այն եզրակացության, որ այդ ավանդական եղանակներն ունեն հետնյալ հիմնական քերությունները. որակի հսկողության տեսուչները չեն դասվում ուղղակի արտադրականանձնակազմի շարքը, ճրանց առկայությունը հանգեցնում է աշխատանքի արտադրողականությանիջեցման, տեսուչների կողմից արտադրանքի որակի հսկողությունն ունի սահմանափակ արժեք, քանի որ ուղղված Է ոչ թե խոտանիկանխարգելմանը,այլ դրա բացահայտմանը, թերությունների ավելի մանրազնին, հանգամանալից բացահայտումը հսկիչների կողմից հանգեցնում Է միայն վերափոխումների աճին ու մնացուկների տոկոսի մեծացմանը ն այլն: Հաշվի առնելով վերոհիշյալ հանգամանքները` ճապոնական կազմակերպությունները եկան այն համոզման, որ որակի հսկողության բնագավառում ուշադրության կենտրոնը պատրաստի արտադրանքից պետք է տեղափոխել արտադրական գործընթացներն կիրառել որակի համալիր կառավարման համակարգ, որը հիմճավորվում է հետնյալ հիմնադրույթներով. որակը չի կարելի ապահովել ստուգումներով, տեխնիկական հսկողության գործառույթի օգնությամբ, այն պետք է դրվի արտադրանքի հիմքում նրա կոնցեպտուալ մշակման հենց առաջին փուլերից սկսած, որակի հետ կապված հիմնահարցերի միայն 15 20 տոկոսն է առաջանում արտադրական գործընթացներնուղղակիորեն իրականացնողներիմեղքով, 85 տոկոսը՝ կառավարման համակարգի մեղքով, որի գործունեուիսկ 80 թյան պատասխաճատվությունը կրում է բարձր մակարդակի ղեկավարությունը, արտադրանքի որակը ձնավորվում է կազմակերպության ողջ արտադրատնտեսականգործունեությանընթացքում ն կարող է ապահովվել միայն այն դեպքում, երբ ամբողջ աշխատակազմը պատասխանատվությանզգացումով մասնակցում է այդ գործընթացին|9, էջ 415): -.

-.

-.

-

-

-

-

-

ԳԼՈՒԽ

79. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Գործնականում կիրառելով նոր մոտեցումները` նրանք հասան զգալի հաջողությունների: Որակի համալիր կառավարման համակարգի ձնավորման գործընթացում կարեոր դեր կատարեցինորակի խմբերը, որոնք ձնավորվեցին 1962 թ. ն լայն տարածում գտան բազմաթիվ կազմակերպություններում: Որակի խմբերը փոքր են /մինչն 10 մարդ/, որտեղ, որպես կանոն, ընդգրկվում են մեկ արտադրամասիկամ բաժնի բանվորները:Նրանք, սովորաբար, հավաքվում են շաբաթը մեկ անգամ աշխատանքից առաջ կամ հետո, ն մուտ մեկ ժամվա ընթացքում քննարկում որակի, աշխատանքի արտադրողականության, անվտանգության ապահովման ն այլ հարցեր: Այդ մեկ ժամվա դիմաց նրանք ստանում են որոշակի փոխհատուցում: Բարձր որակի ապահովումը պահանջում է տեղեկատվության փոխանակում կառավարման տարբեր հարթություններում ն ստորաբաժանումներում: Որակի խմբերի օգնությամբ իրականացվում է տեղեկատվության հորիզոնական փոխանակումը, իսկ ենթակա վերադաս փոխհարաբերություններըապահովում են տեղեկատվության ուղղահայաց փոխանակում, արդյունքում ձնավորվում է որակի տեղեկատվության միասնական համակարգ, որում ընդգրկված են բոլորը՝ բանվորիցմինչն վերին մակարդակի ղեկավարները: Որակի ապահովման հիմնահարցերը ճան պետական կառավարման գործաեն ռույքներից են: Որակի կառավարման պետական մարմինները սահմանում ստանդարտներու տեխնիկական պայմաններ, որոնց պետք է համապատասխանի արտադրանքը, ընդունում են օրենսդրական ակտեր, իրագործում արտադրանքի պետական ատեստավորում ն այլն: Միաժամանակ սահմանվում են այն պահանջները, որոնք ներկայացվում են հումք ու նյութեր, առանձին հանգույցներ ու համալրող իրեր մատակարարող կազմակերպությունների որակի կառավարման համակարգերին: Ներկայումս ձնավորվել են միջազգային, ազգային ն ներկազմակերպական ստանդարտներիորոշակի համակարգեր,որոնք անընդհատենթարկվում են փոփոխության, ճշգրտվում սպառողի կողմից որակին ներկայացվող պահանջներիազդե-

ցությամբ: Որակի արդյունավետ կառավարման համակարգը ենթադրում է ոչ միայն միջազգային, ազգային ու այլ ստանդարտների պահանջներիբավարարում, այլ նան սպառողների պահանջներիբավարարում, որը, է. Դեմինգի բնորոշմամբ, պարբերաշրջանային գործընթացէ բաղկացածհետնյալ փուլերից՝ շուկայի ուսումնասիրում, նախագծում, արտադրություն, իրացում, որին պետք է հաջորդի նոր պարբերաշրջանը` նույն փուլերով` հենվելով նախկինում ձեռք բերված փորձի վրա |11, էջ 378լ

19.6.

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Կառավարման գործառույթները,մեթոդներն ու կառուցվածքները, կոմուճիկացիաներն ու որոշումների ընդունման գործընթացը, վերջին հաշվով, ծառայում են մեկ հիմնական ճպատակի՝ կազմակերպության գործունեությանարդյունավետության ապահովմանը: Ինչպես պրակտիկ աշխատողների,այնպես էլ կազմակերպության գործունեությունն ուսումնասիրող ու վերլուծող տեսաբանների համար հիմնականը եղել ու

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

արդյունավետությունը. նրանք որոնում ու գտնում են արդյունավետ կամ համեմատաբար արդյունավետ գործող կառավարման կառուցվածքներ, կառավարման մեթոդներ, կոմունիկացիոն համակարգեր, խմբերի ձեավորման ու դրանց հետ համագործակցմանեղանակներ ն այլն: Շահույթ հետապնդողկազմակերպություններնիրենց գործունեությանարդյունավետությունըգնահատելու համար հաճախօգտագործում են այնպիսի ցուցանիշներ, ինչպիսիք են՝ ֆոնդահատույցը, շրջանառու միջոցների շրջապտույտը, ֆինանսական գործունեությանարդյունքները, շահութաբերությունը ն այլն: Անհրաժեշտ է նշել, որ դրանցից յուրաքանչյուրը հնարավորություն է տալիս գնահատել գործունեության այս կամ այն ոլորտը ն չի ապահովում կազմակերպության գործունեության արդյունավետության ամփոփ գնահատումը որոշակի ժամանակահատվածում: Ներկայումս ձնավորվել են կազմակերպությանարդյունավետության բնորոշման որոշակի մոտեցումներ, որոնք հիմնականում տեսական են ն կրում են բանավեճային բնույթ: Այսպես, Պենինգսը ն Հուդմանը, որոնց ներդրումը բավականին բարձր է գնահատվում, տալիս են արդյունավետության հետնյալ բնորոշումը. «Կազմակերպություններն արդյունավետ են, եթե նրանք կարող են բավարարել համապատասխան սահմանափակումները, ն եթե կազմակերպությանգործունեության արդյունքները մոտենում կամ գերազանցում են մեծաքանակնպատակների հանձնարարականների ցուցակին», ընդ որում, սահմանափակումասելով հասկացվում է «շուկայի մասնաբաժնիպահպանումից...մինչն....այն երկրներումբիզնեսի վրա դրվածարգել քները, որոնք պահանջում են քաղաքական կաշառք» |13, էջ 417, իսկ արդյունավետության նպատակայինմոդելը արդյունավետությունը սահմանում է որպես «աստիճան /սահման/, որում կազմակերպությունը իրականացնում է իր նպատակները», բայց հենց հեղինակներն էլ նշում են, որ «կազմակերպությունն ունի բազմաթիվ ն հաճախ իրար հակադրվող նպատակներ»|13, էջ 4011): Ներկայումս արտադրական/ծառայության մատուցման/ բնագավառում լայն ճանաչում է ստացել արդյունավետության որոշման այն մոտեցումը, որի հիմքում արտադրողականությանցուցանիշն է: Այդ մոտեցումը, կազմակերպությունըդիտելով որպես բաց համակարգ, արտադրողականությանցուցանիշը սահմանում է որպես «ելքի միավորների քանակի հարաբերություն մուտքիմիավորների քանակին» |2, էջ 50|: Ինչքան արդյունավետ է կազմակերպությունը, այնքան բարձր է արտադրողականությունը: Կազմակերպության յուրաքանչյուր ենթահամակարգ, յուրաքանչյուր ստորաբաժանում, եթե նույն ծախսերովթողարկում է ավելի շատ արտադրանք կամ ավելի Քիչ ծախսերով իրականացնում նույն գործառույթը, նպաստում է արդյունավետության բարձրացմանը ն արտադրողականությանաճին: գործոնն է, որը հնարավորություն այն կարնեորագույն Արտադրողականությունը է տալիս կազմակերպությանըշուկայական տնտեսավարման պայմաններում պահպանել կենսունակությունը, ե եթե այդ ցուցանիշով նա զիջում է մրցակիցներին, ապա, վերջին հաշվով, կործանվում է: Հենց դա էր ոչ թանկ համբուրգերներ վաճառող ճաշարանների «Ուետսոն» կորպորացիայի սնանկացմանպատճառը: «Ուետսոնը» չկարողացավ մրցակցել չափազանց բարձր արտադրողականությունունեցող «Մակ Դոնալդս» ն «Բուրգեր Քինգ» ընկերակցություններիհետ |2, էջ 50) Հարկ է նշել, որ ինչքան սրվում է մրցակցությունը,այնքան մեծանում է արտադրողականությանգործոնի դերը: մնում

է

ԳԼՈՒԽ

79. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Արտադրական/ծառայության ոլորտի/ կազմակերպությունների համար, փաստորեն, արտադրողականությունըհասույթի հարաբերությունն է կատարածծախսերին: Ի տարբերություն մյուս մոտեցումների, արտադրողականության ցուցանիշը ենթարկվում է հստակ քանակական գնահատման, որը մեծ առավելություն ունի մյուս մոտեցումների համեմատ: Արտադրողականությանցուցանիշը հնարավորություն է տալիս ոչ միայն գնահատել որոշակի կամ նախատեսվող գործունեությանարդյունքը համադրելի արժեքային արտահայտությամբ,այլն համեմատել այն տարբեր ժամանակահատվածների կամ կազմակերպություններիցուցանիշների հետ: Կազմակերպությանգործունեությանհիմնականիմաստը ռեսուրսների ձնափոխումը, մշակումն է, որն իրականացվում է կազմակերպությաններքին միջավայրում, իսկ դա ճշանակում է, որ արտադրողականության ցուցանիշը հիմնականում ձնավորվում է հենց այդ միջավայրում: Բնական է, որ ներքին միջավայրի բոլոր ենթահամակարգերը անմիջականորեն առնչվում ն ուղղակի ազդում են կազմակերպության արտադրողականությանվրա: Արտադրողականությանվրա ներքին միջավայրի ազդեցությունը գնահատելու համար, բացի ընդհանրացնող ցուցանիշներից /ելքի ու մուտքի հարաբերությունը/, կարնոր, եթե չասենք՝ որոշիչ, նշանակություն ունի առանձին-առանձին վերցրած օգտագործվողռեսուրսների արդյունավետության գնահատումը: Այսպես, նյութական ռեսուրսների օգտագործմանարդյունավետությունը պայմանավորվածէ ոչ միայն արտադրության /մշակման/ բուն գործընթացով կամ տեխնոլոգիայով, այլ ճան պաշարների ձեավորման համակարգով, կազմակերպությաններսում դրանց տեղաշարժերովն այլն: Ներքին միջավայրի արդյունավետության բճութագրման համար կարեոր ճշանակություն ունեն ոչ միայն նե ոչ այնքան թողարկվող արտադրանքի կամ մատուցվող ծառայության տեխնիկական ցուցանիշները, այլ այն, թե դրանք ինչքանով են համապատասխանում սպասարկողների պահանջներին: Իսկ դա նշանակում է, որ ճերքին միջավայրում առանձնահատուկ Օշանակություն են ստանում որակի կառավարման, որակի ու գնի համակցման հարցերը, որոնք, վերջին հաշվով, բնութագրում են կազմակերպությանկողմից ստեղծված/առաջարկվող/ արժեքը: Թողարկվածարտադրանքիկամ մատուցվող ծառայությանարժեքի ընկալումը սպառողի կողմից միայն որակի ու գնի չափանիշներով չի սահմանափակվում: Արժեքի ընկալման վրա ազդում են նան այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են` արտադրանքի կամ ծառայության վերաբերյալ ձնավորված համբավը, վարկը, ընդհանուր ճանաչումը, կազմակերպության վարկանիշը ն այլն, որոնք հնարավորություն են տալիս մի կողմից` ստանալ մրցակցային առավելություններ, մյուս կողմից` բարձրացնել շահութաբերությունը՝ ի հաշիվ գնային քաղաքականության: Արտադրողականությունը՝ որպես արդյունավետության գնահատման ընդհանրացնող ցուցանիշ, միայն ներքին միջավայրով, ռեսուրսների վերամշակմամբ կամ ձնափոխմամբ չի պայմանավորված:Այդ գործընթացըկարնորագույնն ու որոշիչն է, բայց արտադրողականությանվրա, բացի ներքին միջավայրիգործոններից,ազդում են նան արտաքին միջավայրի գործոնները: Բնական է, որ կազմակերպության համար մեծ նշանակություն ունեն ռեսուրսների որակն ու ձեռքբերման ծախսերը, աշխատանքիշուկայում տեղի ունեցող տեղաշարժերը ն այլն: Յուրաքանչյուր ռեսուրսի գծով ծախսերի տատանումն իր արտահայտությունն է գտնում արտադրողականության ցուցանիշում: Միաժամանակ,արտաքին միջավայրում գնահատվում են ոչ քե ռեսուրսների վրա կատարած ծախսերնու վերամշակման կամ ձեափոխման արդյունքը, այլ կազմակերպությանկողմից ստեղծվածսպառողականարժեքը:

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Թողարկվող արտադրանքը կամ մատուցվող ծառայությունը սպառողին, անկախ նրանից` անհատ է, թե՝ կազմակերպություն, հետաքրքրում է ոչ թե կատարելության աստիճանը, այլ այն, թե ինչպիսին են շահագործման/օգտագործման/բնութագրերն ու գինը: Ընդ որում, որպես կանոն, սպառողը կազմակերպությանարտադրանքը համեմատում է մրցակիցներիկողմից թողարկվողկամ այլ նմանատիպպահանջներ բավարարողարտադրանքիու ծառայություններիհետ: Արտաքինմիջավայրի գործոնները,դրանց փոփոխությունները նույն կամ համարյա նույն ուժով ազդում են թե՛ կազմակերպությանն թե՛ նրա մրցակիցների վրա: Ավելին, այդ գործոններիազդեցությունը հաճախ դուրս է գալիս որոշակի շուկայի ն նույնիսկ երկրի սահմաններից: Այսպես, ժամանակ առ ժամանակ տեղի ունեցող էներգետիկ ճգնաժամը ուղղակիորեն անդրադառնում է արտադրողականության ցուցանիշների վրա ԱՄՆ-ում, Ճապոնիայում,Իտալիայում, Կանադայում ն այլն: է արտադրողականությանխաղադաշտի «Արտաքին միջավայրը սահմանում միայն հիմնականկանոնները:Ներքին միջավայրը, որ ստեղծվումէ ղեկավարության անհամարորոշումներով /ն անվճռականությամբ/,որոշում է, թե ով կհաղթի» |2, էջ 655|: Ամբողջ հարցն այն է, թե կազմակերպությունըինչպես է կարողանում հարմարվել արտաքին միջավայրում տեղի ունեցող փոփոխություններին,ինչպես է իրականացնում կառավարման գործընթացները ն ինչպես է ձնավորում ներքին միջավայրը,ապահովում դրա ճկունությունը:

ԳԼՈՒԽ

ՀԱՐՑԵՐ

19. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

1.

Ի՞նչ խնդիրներ են դրվում կազմակերպության /անհատ ձեռներեցի/ առջն:

2.

Ի՞նչ գործոններ են ազդում արտադրականկարողությունների կենտրոնացման կամ ապակենտրոնացմանվրա: Ի՞նչ հիմնական խնդիրներ են լուծվում օպերատիվ կառավարման համակարգում: Որո՞նք են նորմավորմանհիմնական ոլորտները: Ինչպե՞ս են հաշվարկվում աշխատակազմիօգտագործմանու պահպանման ծախսերը: Ի՞նչ խնդիրներէ լուծում նյութատեխնիկականմատակարարումը: Ի՞նչ հիմնական գործոնների ազդեցության տակ են ձնավորվում պաշարները: Բնութագրեք կախյալ ն անկախ պահանջարկ հասկացությունները: Բնութագրեք «որակ» հասկացության տարբեր մոտեցումները:

Յ.

4. 5. 6. 7.

8. 9.

10.ՆԼկարագրեքորակի կառավարմանհամակարգը:

11.Ինչպե՞ս է գնահատվում կազմակերպությանգործունեության արդյունավետությունը:

12.Բնճութագրեքկազմակերպության արդյունավետության գնահատմանհիմնական մոտեցումները:

13.Ինչպե՞սէ հաշվարկվում արտադրողականության ցուցանիշը: 14.Ինչպե՞ս է ազդում կազմակերպության ներքին միջավայրը կանության ցուցանիշի վրա:

արտադրողա-

15.Ինչպես՞է ազդում արտաքին միջավայրը արդյունավետության վրա: 16.Ի՞նչ կապ կա որակի ու գնի համակցման ն արդյունավետության միջն:

մենեջմենթ

Յ85

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ

ԽՆԴԻՐ

ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Ամսվա համար ներկայացվածտվյալներով կազմել Հանթի գծանկարը, վերլուծել պլանի կատարմանընթացքը: բրսդանաց | Իրականաց-

Աշխատանքային գոր-

|

ծունեության

|

անվանումը

ման վայրը /եղամաս/

ս Խ2

Գգ

Դ

Փաստացի

Աշխատանք| Աշխատանք-| Աշխատանք-| Աշխատանք-

| ների սկիզբը| ների վերջը | ճերի սկիզբը| ների վերջը

Բ

ԽՆԴԻՐ

|

Պլան

10-ին

2-ին

19-ին 22-ին 30-ին

8-ին

16-ին 22-ին

2-ին 10-ին 18-ին 23-ին

10-ին 1-ին 23-ին 30-ին

Տրված տվյալներովկազմել ցանցային գծանկարը,գտնել կրիտիկականուղին, հաշվարկել ռեզերվները: Աշխատանքի,օպերացիայի հերթական համարը

Իրականացման տնողությունը (է Յ

Յ,5

5, 7.8

6, 1.8

8,9

ց

ց

ԽՆԴԻՐ

Հաջորդող աշխատանքները 2,3, 4

-

Ներկայացվածտվյալներովորոշել անվնասաբերությանկետը, կազմել անվնասաբերության գծապատկերըն որոշել միավոր արտադրատեսակիայն գինը, որը կազմակերպությանըկապահովի25 մլն դրամ շահույթ. Արտադրատեսակիգինը Արտադրատեսակիիրացման քանակը Միավորի փոփոխուն ծախսերը Վաստատուն

ծախսերը

-

-

-

-

դրամ

հազ. միավոր

1800 դրամ 22500

հազ. դրամ:

ԽՆԴԻՐ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

79. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԳԼՈՒԽ

Ներկայացված տվյալներով հաշվարկել պատվերի օպտիմալ չափը, որոշել պատվերներիքանակը ն ներկրմանժամկետները. Տարեկան պահանջարկը Մեկ պատվերի ձնակերպմանծախսերը

Միավորիպահպանմանծախսերը

-

90 հազ. հատ

-

-

Յ

միավոր (դրամ, 9)

միավոր (դրամ, ֆ):

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1.

տՊքմքոԻ. Թոճրճմաթ

2.

ԽՈ6Շ:Շտ

Է/Լ., /ՃԵՇ6քո

տ ոքօո380ղՇՐՑԲԲՒԵՐԼ ՄՎՇՂ. Է/Լ, ՄոքմոճճոՎ6ՇԽամ

Է/1., Ճօրօքռ

Փ.

ՕՇոՕտել

Խ/., /ՊԲոօ,

ոլ6ուԲյշ6ուԹէուճ.

Յ.

Է|ԲՎոճտ

4.

ՔՋՐՐԸ

5.

Ձեռնարկության արդյունավետ կառավարում:Տ.գ.դ., պրոֆ. Յու.Մ.Սուվարյանի ընդհանուր խմբագրությամբ: Եր., Տնտեսագետ, 2001

6.

Գրիգորյան Հ. Աշխատանքին աշխատավարձիկազմակերպումըարտասահմանյան երկրներում: Եր., Դար, 2001

7.

ԷԹՇճռօո ՛Լ.Ճ. ՕՇ6օքջոօ8տւաճ ՇՇօքՕվտԻն,

ՃՊ6ՐոքՕԽԱՅրՅՂ.,

8.

ԼՅոօ861

9.

Ւ/(Օտրճմւ 71. «ՂՕ618».

օքոուոտմլոտ

Դքիձճ

մ

ՇԱՇԼՔԻԼԵԼ.

Մշ». 1քօ2380ՕՃՇՂՑՇԻՌԼԵԼԸ

Մ.

Օոճքոոօտտեոք

10. ԵԶՐԲՂԵ

օտ

օճուծռ

ֆոծքատ. Ի,

ԸՅՒոՀԼ-11616ք67քՐ,2001

Ի1610րեԵւլՅֆՓճթրորուօրօ 7Աքմտոճուտմտ.Խ/1., .«ՕԲՕԽՈՅ,

Մշո. Մոքմձրճճւմճ ողքօ2380րՇՊՏՕՐԼ.

ՐՇԲՎՅքօտՒ. թյո«Օ8ՕրՇր80ԽՆ1

12.

ԵօԾ6քՆՇՕԲ:Ճ.

ՑՔԼԸԼԱՇԻՕ

7ոաքճտոճէւ16

Եռզճքո, 2.

Ի/1., 1իօոք6օօ, 1972.

ՀԻԼՇԷՐՆ.

ուճէլ6

11.

13. ՃՕԽ.

ԷԼ, «ՕԷՕԻԱԱՀՅ,

Մոքմրոճճաց.

ՃՅՎՇՇՊՏՕՐԼ.

Օքոճքւմւլոտ.

ԻԷ/.,Ի/ոք, 1973 ՄԱքճՑոՇ

ԲՎՇՇՏՕԻՕ

ՇՅԲՀԼ-11676ք67քր, 11816ք,

ՈԲքՇՕԷլճոձ.

Ի/Լ., 11քՕրք6ՇԸ,1974

Է/Լ,

ԳԼՈՒԽ

2Օ

ԱՆՁՆԱԿԱԶՄԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

20.1.

ԱՆՁՆԱԿԱԶՄԸ, ՆՐԱ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

հետ տարվող Անձնակազմի

ԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՓՈՒԼԵՐԸ

աշխատանքը կառավարման հատուկ կամ որոշակի գործառույթներից է: Այն կարնորագույն նշանակություն ունի արդյունավետ տնտեսավարման համար: Ինչպես արդեն Աշվել է, յուրաքանչյուր կազմակերպությունում ընտրված ռազմավարության հիման վրա մշակվում է կառավարման կազմակերպական որոշակի կառուցվածք, ըստ այդմ` նան հաստիքային ցուցակ: Այդ ցուցակում առկա հաստիքների համալրումը համապատասխանկադրերով ն նրանց արդյունավետ օգտագործումը անձնակազմի կառավարման հիմնական նպատակն է: Կադրերը տնտեսության կառավարման համակարգի գլխավոր տարըն են, կարող են հանդես գալ ինչպես կառավարման օբյեկտի, այնպես էլ սուբյեկտի դերում: Կազմակերպության աշխատողները կառավարմանօբյեկտ են` որպես արտադրական գործընթացի բաղկացուցիչ մաս: Դրանով հանդերձ` անձնակազմը, նախ ն առաջ, մարդիկ են՝ անհատական բնութագրերիբարդ համալիրով, որոնց մեջ գլխավոր դեր են կատարում սոցիալ-հոգեբանականորակները: Անձնակազմի կառավարումը աշխատանքային գործընթացների իրականացման ժամանակ նրա ներուժի արդյունավետօգտագործման նպատակով աշխատողների շահերի, վարքագծի ն գործունեության վրա կառավարչական ներազդեցու"թյանսկզբունքների, մեթոդների, միջոցների ն ձների աճբողջությունն է: Կազմակերպության անձնակազմ ասելով պետք է հասկանալ ինչպես վարձու, այնպես էլ սեփականատեր աշխատողների համախումբը, որոնց աշխատանքային ներուժը համապատասխանում է արտադրականհզորություններին ն ապահովում է արդյունավետ տնտեսական գործունեություն: Կազմակերպությունում բոլոր զբաղվածները ստորաբաժանվում են հետնյալ կատեգորիաների՝բանվորներ, ղեկավարներ, մասնագետներ, գրասենյակային ծառայողներ կամ սպասարկող անձնակազմ|1, էջ 219): Բանվորները այն անձինք են, ովքեր ուղղակիորեն մասնակցում են նյութական արժեքների ստեղծմանգործընթացին,ինչպես նան զբաղվածեն սարքավորումների նորոգմամբ, բեռների փոխադրմամբ, ծառայություններիմատուցմամբ ն այլն: Ղեկավարներն այն աշխատողներն են, ովքեր կազմակերպություններում ն դրանց կառուցվածքայինստորաբաժանումներումղեկավար պաշտոններ են զբաղեցնում, օրինակ՝ տնօրեն, կառավարիչ, բաժնի վարիչ, վարպետ, գլխավոր հաշվա388

ԳԼՈՒԽ

20.

ԱՆՁՆԱԿԱԶՄԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

պահ, գլխավոր ինժեներ, գլխավոր մեխանիկ, գլխավոր էլեկտրիկ, գլխավոր խմբագիր, ինչպես նան նրանց տեղակալները: Սասնագետների թվին են դասվում այն աշխատողները, ովքեր զբաղված են իճժեներատեխնիկական,տնտեսագիտական ն այլ աշխատանքներով, մասնավորապես` հաշվապահները, ինժեներները, տնտեսագետները, սոցիոլոգները, իրավախորհրդատուները նայլն: Սպասարկող անձնակազմը կամ գրասենյակային ծառայողներն այն աշխատողներն են, ովքեր իրականացնում են փաստաթղթերիընդունումը, ձենակերպումը, առաքումը, տնտեսական սպասարկումը ն այլն: Այդ կատեգորիայի աշխատողներն են, մասնավորապես` գործակալները, գործավարները, գանձապահները, պարետները, քարտուղարուհիները, վիճակագիրճերը ն այլն: Ղեկավարները, մասճագետնճերըն գրասենյակային ծառայողները կամ սպասարկող անձնակազմը միասին կազմում են կազմակերպության կառավարչական անձնակազմը: Կառավարմանանձնակազմի այս դասակարգումըպայմանավորված է խմբերից յուրաքանչյուրի կողմից իրականացվող լիազորությունների շրջանակներով նե կառավարման գործընթացում ճրանց ֆունկցիոնալ պարտականություններով: Արդյունաբերական զարգացած երկրների կազմակերպություններում տարբերում են աշխատողների հետեյալ կատեգորիաները՝ 1. կառավարման բարձրագույն օղակի աշխատողներ(Լօք ՈՅոմցծոծու)` տնօրենների խորհրդի նախագահ, գործադիր տնօրեն ն վարչության այլ անդամներ, 2. կառավարման միջին օղակի աշխատոդներ (ո մմ/Ծ ՈՅոճցտտծոց վարչուն թյունների ինքնուրույն բաժինների ղեկավարներ, Յ. կառավարման ստորին օղակի աշխատողներ (ԾԽ6Ր ՈՅոմցօոծոէ)` բաժինների ն նմանօրինակ այլ ստորաբաժանումներիղեկավարներ, 4. ինժեներատեխնիկականանձնակազմ ն գրասենյակային ծառայողներ, 5. ֆիզիկական աշխատանքովզբաղվածներ, 6. սոցիալական ենթակառուցվածքիաշխատողներ|2, էջ 363: Կազմակերպության աշխատողները դասակարգվում են ըստ մասճնագիտությունների, մասնագիտացման ն որակավորման մակարդակի: Մասնագիտությունը բնութագրվում է տեսական գիտելիքներով ե փորձով, որն անհրաժեշտ է որոշակի աշխատանքների կատարմանհամար: Այն կանխորոշվում է աշխատանքի ստեղծվելիք արդյունքի բնույթով ն արտադրության տվյալ ճյուղի առանձնահատուկ պայմաններով: Մասնագիտացումը՝աշխատանքիհետագա բաժանումն է մասճագիտության շրջանակներում: Որակավորումը կախված է աշխամասնագիտական գիտելիքների ն փորձի մակարդակից ե բնութագրում է նրա տողի կատարածաշխատանքիորոշակի տեսակի բարդության աստիճանը: Կազմակերպության, ինչպես նան դրա ստորաբաժանումների կադրերի կառուցվածքը բնութագրվում է տարբեր կատեգորիայի աշխատողներին նրանց ընդհանուր թվի հարաբերակցությամբ: Կադրերի կառուցվածքի վերլուծության նպատակով հաշվարկվում է յուրաքանչյուր կատեգորիայի աշխատողներիտեսակարար կշիռը ձեռնարկության անձնակազմի միջին ցուցակային թվի մեջ: Կադրերի կառուցվածքը հաշվարկվում ն վերլուծության է ենթարկվում ըստ յուրաքանչյուր ստորաբաժանման: Այն կարող է դիտարկվել նան ըստ հետնյալ գործոնների`տարիքի, սեռի, կրթական աստիճանի, աշխատանքայինստաժի, որակավորման,նորմաների կատարման մակարդակի ն այլն: Նպատակահարմարչէ սահմանափակվել անձնա389

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

կազմի կառուցվածքի սոցիալ-ժողովրդագրական ցուցանիշների հաշվարկներով, քանի որ անհրաժեշտ է ապահովել աշխատողների մասնագիտական որակավորման կազմի ն արտադրության տեխնիկա-կազմակերպական մակարդակի ու դրան համապատասխան կատարվելիք աշխատանքների համապատասխանությունը: Անձնակազմի կառավարումը, որպես կանոն, ներառում է հետնյալ հիմնական փուլերը (գծանկար20.1):

աանան Լ---«3)» Հավաք

Անձնակազմ

ի

վորում

Գրու

Մասնագիտական կողմնորո»| Ուսուցում շում

ն

Ընտրու- աոորությունն

»

հար-

մարվողակա-

թյու

Աշխատանքային

գործունեության գնա-

հատում

նություն

Աշխատավարձի սահմանում

Ղեկավարկադրերի պատրաս-

տում,

առաջխաղացման (կարիերայի)

կառավարում

Բարձրացում, իջեցում, փոխադրում, ազատում

գծանկար20.1.

20.2.

|

Անձնակազմի կառավարման փուլերը |3. էջ 566)

ԱՆՁՆԱԿԱԶՄԻ

ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ն

ՀԱՎԱՔԱԳՐՈՒՄԸ, ԿԱԴՐԵՐԻ

ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՎԱՐՁԱՏՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Անձնակազմի պլանավորումը, ըստ էության, հաստիքների համալրման միջոցառումների պլանավորումն է, որը ներառում է հետնյալ երեք փուլերը՝ 1. կադրերի առկայության գնահատում, 2. կադրերի նկատմամբ ապագա պահանջի որոշում, Յ. ապագա պահանջի բավարարման ծրագրի մշակում: Պլանավորման ելակետը առկա անձնակազմի թվի ն մասնագիտականորակավորման մակարդակիգնահատումն է: Առաջավոր կազմակերպություններում մշակվում է աշխատանքային հմտություններին ներկայացվող պահանջների համակարգ ն գնահատվում է այդ հմտություններին տիրապետողաշխատողների թիվը: Կադրերի նկատմամբ ապագա պահանջի որոշումը անհրաժեշտ անձնակազմի թվի կանխատեսումն է: Կադրերի նկատմամբ պահանջը (Պ) կարողէ որոշվել երկու սկզբունքով. որպես համալրման ենթակա հաստիքային պաշտոնների(ներառյալ` բանվորական աշխատատեղերը) թիվ ն որպես թողարկելիք արտադրանքի(ծառայությունների)ծավալի (Ծ) ն աշխատանքի արտադրողականությանմակարդակի (Ա) հարաբերություն՝ հետնյալ բանաձնով.

ԳԼՈՒԽ

ԱՆՁՆԱԿԱԶՄԻ

20.

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ՊՀ-Ծ:Ա

Կազմակերպությունում կադրերի նկատմամբ պահանջը հարկ է որոշել հեռանկարային՝ 5 10 տարվա կտրվածքով,ինչը հնարավորություն կընձեռի ապահովել բարձր որակավորման մասնագետներով տնտեսական գործունեությանծավալումը ն ընդլայնումը: Գործնականում անհրաժեշտություն է առաջանում որոշել նան կադրերի նկատմամբ լրացուցիչ պահանջը (ճՊ): Այն կարող է հաշվարկվել հետնյալ կերպ -

ՃՊ

որտեղ` Պլ

Հ

Պց- Պլ-1)

-

Նէ)

կադրերի նկատմամբ հեռանկարայինպահանջն է կամ պահանջը Է-րդ տարում, Պո-3)-- կադրերի առկա թիվը (է- 1)-րդ տարում, Նու-) աշխատողներիառկա թվի նվազումը (է 1)-րդ տարում թոշակի անցնելու, աշխատանքիցազատվելու ն նման այլ պատճառներով: --

-

-

Կազմակերպությունում անհրաժեշտ է լինում Շան որոշել կադրերի նկատմամբ պահանջը ըստ աշխատողների հետեյալ կատեգորիաների`գործավարձայինբանվորներ, ժամաճակավարձային բանվորներ, մասնագետներ, ղեկավարներ, սպասարկող անձնակազմ: Գործավարձայինբանվորների նկատմամբ պահանջը կարելի է հաշվարկել` հիմք ընդունելով կա՛մ ժամանակի, կա՛մ արտադրանքի նորմաները: Առաջին դեպքում այն որոշվում է հետնյալ բանաձնով. տ

Ֆ ի»

-

աժ

որտեղ` Թգբ- գործավարձայինբանվորներիթվաքանակնէ,

ապ-) տեսակի արտադրանքիարտադրությանծավալը, արտադրատեսակիմիավորի արտադրությանժամանակինորման, ժլ Ֆժ- մեկ բանվորի օգտակար աշխատաժամանակի ֆոնդը, Գըո.-ժամանակի նորմաներիկատարմանգործակիցը: -

Սիատարրըարտադրանքի արտադրության պայմաններում գործավարձային բանվորների ճկատմամբ պահանջը կարելի է որոշել` հիմք ընդունելով արտադրանքի նորմաները: Դա հաշվարկվում է հետեյալ բանաձնով. Ծ

ԹգքրՀ

Նա." Ֆժ.

որտեղ

ՕԾ

Ն

ս.-

Գու.

-թողարկելիք արտադրանքի(ծառայությունների)ծավալն է բնեղեն արտահայտությամբ, արտադրանքինորման՝ հ/ժ:

Ժամանակավարձայինբանվորների նկատմամբ պահանջը նույնպես որոշվում է երկու եղանակով` հիմք ընդունելով թվաքանակի ճորման կամ սպասարկման նորման: Այն որոշվում է հետնյալ բանաձներով.

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Ք»Հ.«Նթշ»

Թ ժբ

Հ.

Ֆաժ.

ԷՇԾՇՇՇՇՇՇՇՇՀ--Հ-ՀՀՀ---

Ֆ

որտեղ` Թչբ

-

Ք

-

Հ.

-

Ֆ

աժ.

Ֆ

օժ.

-

-

Նթ

-

Նս

-

կամ

օ.Ժ.

Թ ժ.բ.-

Ք»,ՀթՖաժ Ն ս2Ֆ

օժ

ժամանակավարձայինբանվորներիթվաքանակն է, մեքենաների,սարքավորումների,աշխատատեղերիքանակը, հերթափոխությունների թիվը, աշխատաժամանակիանվանականֆոնդը, աշխատաժամանակիօգտակարֆոնդը, թվաքանակինորման, սպասարկմաննորման:

Մասնագետներինկատմամբ պահանջը որոշվում է` հիմք ընդունելով մասնագետներովհագեցվածության նորմատիվայինգործակիցըհետնյալ կերպ |2, էջ 369).

Թւ-Թյց որտեղ` Թո

«Գճռ

մասնագետներիթվաքանակնէ, Թ.ճց- աշխատողների միջին ցուցակայինթվաքանակը, Գճոմասնագետներովհագեցվածությաննորմատիվայինգործակիցը: -

Մասնագետներովհագեցվածուբյան գործակիցըհաշվարկվում է՝ մասնագետների նկատմամբ ընդհանուր պահանջի մեծությունը (աշխատատեղերի քանակը, որոնք պետք է համալրել մասնագետներով)հարաբերելով աշխատողներիընդհանուր թվաքանակին: Պահանջը ղեկավարներինկատմամբ որոշվում է՝ հիմք ընդունելով կառավարելիության նորմաները, սպասարկող անձնակազմի նկատմամբ՝տիպային նորմաները ն հաստիքացուցակը: Կադրերի նկատմամբ պահանջի հաշվարկները ելակետ են մասնագետների պատրաստման ծրագրերի մշակման ու իրագործման,ինչպես նան` նրանց հավաքագրման համար: Այն կարող է կատարվել ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին աղբյուրներից: Ներքին աղբյուրներից հավաքագրման մեթոդները բազմազան են: Ներքին աղբյուրներից հավաքագրման հնարավոր մեթոդներիցեն ներքին մրցույթը, պաշտոններիհամատեղումը, ռոտացիան: Անձնակազմիհավաքագրման արտաքին աղբյուրներից են` զբաղվածության կենտրոնները, կադրային գործակալությունները,պատահական դիմողները, ինքնուրույն հավաքագրումը զանգվածայինլրատվության միջոցներում հայտարարությունների հրապարակման միջոցով: Հավաքագրման ներքին ե արտաքին աղբյուրներից յուրաքանչյուրի որոշ առավելություններն թերություններ ներկայացվածեն աղյուսակ 20.1-ում |4, էջ 63): Թափուր պաշտոնների համար անհրաժեշտ կադրերը հարկ է հավաքագրել կազմակերպությանաշխատողների թվից: Վավաքագրման ն կադրերի ընտրության ընթացքում բարձր արդյունքների հասնելու, այսինքն` բարձրորակ կադրեր ներգրավելու համար նախընտրելիէ մրցութային հիմունքների կիրառումը: Անհրաժեշտ է հիշել, որ ներքին աղբյուրներից թափուր պաշտոնների համալրումը նպաստում է աշխատողներիաշխատանքիարդյունավետությանը՝պաշտոնական առաջխաղացման սպասելիքների ակնկալությամբ, սակայն միայն նման մոտեցումը կարող է թուլացնել մրցակցությունը ն հանգեցնել կադրային լճացման:

ԳԼՈՒԽ

20.

ԱՆՁՆԱԿԱԶՄԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Կադրերի ընտրությունը կատարվում է հավաքագրվածներից(թեկնածուներից)` որոշակի չափանիշներով ու մեթոդներով: Առավել բնորոշ չափանիշներն են թեկնածուի կրթական մակարդակը, մասնագիտական կարողությունները, աշխատանքի փորձը, անձնական հատկանիշները, կոլեկտիվում աշխատելու ունակությունները: Աղյուսակ

Հավաքագրման աղբյուրների համեմատությունը

Առավելությունները

Աղբյուրներ -

Աշխատողներըտեսնում

Թերությունները

են

հարաշխատակցի իրագործված հնարավորությունների վարակիչ օրինակները: Աշխատողիգնահատման լավ հնարավորությունները: Կազմակերպությունը գիտե աշխատողի Ղառավելություններն ր ու լութ)

-

նան

թ Եր Շթլ

-

:

-

-

թերությունները:

» Ջ

ՒԶ Ծ

-

թվով թեկնածուներիցընտրության հնարավորությունը: Նոր գաղափարների ն աշխատանքի նոր մեթոդների առաջա-

ւ

Մեծ

-

| -

ցումը:

-

Կազմակերպությունում հնարավոր միջադեպերիծագման նվազագույն վտանգը:

Մարդու նկատմամբվատ վերաբերմունքը հին աշխատակիցնե Հ ցների կողոԻց:

մի,

Վավաքագրմանծախսերի փոքր

ծավալը:

-

լճացման: ՝

ի

-

Աշխատողներիանձնական բարդ փոխհարաբերությունների վտանգը: «Ընտանեվարությունը»,որը կարող է հանգեցնել նոր գաղափարներին ստեղծագործականմտքի

-

խՅարմարման երկարատն ժամանակահատված: Վին աշխատողներիշրջանում բարոյականմթնոլորտի վատթարացում: Նոր աշխատողներիաշխատանքի ճիշտ գնահատման հետ կապված դժվարություններ:

Թեկնածուներից ընտրություն կատարելու ամենատարածվածմեթոդներն են՝ հարցազրույցը, փորձարկումը, գնահատման կենտրոնների տեղեկատվության հիման վրա որոշում ընդունելը: Հարցազրույցը նպատակասլաց ն օբյեկտիվ կարող է լինել, եթե վարվում է ապագա աշխատանքին ն թեկնածուի մասնագիտությանը վերաբերող` նախօրոք մշակված հարցաշարով: Փորձարկումն իրագործվումէ՝ առաջարկելով կատարել որոշ գործողություններ կամ աշխատանք, որոնք կարող են բացահայւոել թեկնածուի աշխատանքային ն մասճագիտականունակությունները (աշխատանք հաստոցի վրա կամ համակարգչով, գործարար գրության մշակումն այլն): Գնահատման կենտրոններում թեկնածուներիմասնագիտական,աշխատանքան յին մարդկային հատկանիշները բացահայտվում են, որպես կանոն, հարցաթերթիկների լրացման (տեստային) մեթոդով: Հաճախ կազմակերպվում են խմբային գործարարխաղեր, որոնց ընթացքում հարկ է ընդունել կառավարչական որոշումներ, առաջարկվում է լուծել վարժություններ փաստաթղթաշրջանառությանվերաբերյալ: Կարնորվում է հոգեբանական հարցաթերթիկներիլրացումը, ինչը հնարավորություն է ընձեռում բնութագրել անձնական հատկանիշները:

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Կադրերի ընտրությունից հետո հաջորդ կարնոր խնդիրը նոր աշխատողի պաշտոնակալումն է, այսինքն` նոր աշխատավայրինհարմարվելու, կազմակերպության աշխատանքայինպահանջներին ն խնդիրներին, ավանդույթներին Ա արձմատավորված վարքի նորմերին հաղորդակցվելու գործընթացը,որն իրականացվում է ղեկավարության նախաձեռնությամբ: Անձնակազմի կառավարմանգործընթացումառանձնահատուկ նշանակություն ունի խթանման մեխանիզմիարդյունավետությունը: Յուրաքանչյուր բարձր որակավորման մասնագետ ձգտում է աշխատել այն կազմակերպությունում, որտեղ բարձր են վարձատրում: Ուստի կարնորվում է աշխատավարձի,պարգնատրման, լրացուցիչ արտոնությունների ն բարոյական խթանների նճպատակաելաց կիրառությունը: Աշխատանքի վարձատրության խթանիչ գործառույթը կարող է ապահովվել, եթե աշխատավարձի չափը կախված է աշխատանքի արդյունքներից, աշխատողի մասնագիտական որակավորման մակարդակից ն աշխատանքի ինտենսիվությունից, այսինքն` հաշվի են առնվում այն պայմանավորողշուկայական ն արտաշուկայական գործոնները (գծանկար20.2): Աշխատուժի հոսունությունը բացառելու կամ կրճատելու նպատակով հարկ է հետնել, որ աշխատավարձըցածր չլինի տվյալ տարածաշրջանումձնավորվածմիջին մակարդակից: Այլ կերպ ասած՝ աշխատավարձի դրույքները աշխատանքի շուկայում պետք է մրցունակ լինեն: Կազմակերպության վերջնական տնտեսական արդյունքների նկատմամբ աշխատողների շահադրդվածությունն ապահովելու նպատակովպարգնատրությունը հարկ Է իրագործելշահույթից կամ պարգնի չափը պայմանավորելվերջնական տնտեսական արդյունքներով (վաճառքի ծավալ, շահույթ):

Աշխատավարձ

Շուկայական

Աշխատանքի շուկայում ձնավորվող

առաջարկնու

պահանջարկը

-Կ

Ռեսուրսի Գնի նկատմամբ օգտակարու- աշխատանքի թյունը պահանջարկի ձեռներեցի էլաստիկու-

համար

Ռեսուրսների

Սպառողականապ-

փոխադարձ

րանքներիե ծառայություններիգների

փոխարինելիությունը" Գծանկար20.

թյունը

փոփոխությունը

2.

Ոչ շուկայական

Աշխատավար-

Արհմիությունների ե գործակարգավորման տերերիմիջե ճիջոցառում- ուժերի հարաբերակցությունը ները ձի պետական

Կազմակերպության գործունեության վերջնականարդյունքներըե աշխատողի անձնական ներդրումը

Աշխատավարծիձեավորման գործոնները|1. էջ 68)

ԳԼՈՒԽ

20.3.

20.

ՄԱՍՆԱԳԻՏԱԿԱՆ

ԱՆՁՆԱԿԱԶՄԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԿՈՂՄՆՈՐՈՇՈՒՄԸ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ

ԵՎ ԱՇԽԱՏՈՂՆԵՐԻ

ՀԱՐՄԱՐՈՒՄԸ

Որպես գործընթաց, մասնագիտականկողմնորոշումը բաղկացածէ երեք փուլերից` ծանոթություն մասնագիտությանը, տվյալ մասնագիտության առումով իր շահերի ն ունակությունների հստակ գիտակցում ն որոշման կայացում (այսինքն՝ ընտրություն կամ մերժում): Հայտնի է, որ մասնագիտությանգնահատման ն ընտրության առավել նշանակալից չափանիշներն են՝ մտավորն կրթականմակարդակը, աշխատանքի պայմանները ն վարձատրությունը, սոցիալական հեղինակությունը, մասնագետի առաջխաղացման ն կատարելագործման հեռանկարը, ստեղծագործական աշխատանքի հնարավորություններըն պայմանները, աշխատատեղի փոփոխության ն ընտրության տարբերակները: Յուրաքանչյուր ցանկացողի պետք է ընտրվող մասնագիտության վերաբերյալ մանրամասն տեղեկություններ հաղորդել: Մասնագիտականկողմնորոշման իրականացման ուղիներն ու մեթոդները կարող են տարբեր լինել: Օրինակ, տվյալ մասնագիտությունը իէավտիրապետող անձանց դասախոսություններնու զրույցները: Զրույցները կարող են լինել ընդհանուր, այսինքն՝ կազմակերպուբյան ամբողջ անձնակազմի համար, կամ մասնակի` միայն որոշակի մասճագիտությունների համար: Երիտասարդները, ովքեր վերջերս են ձեռք բերել մասճագիտություն ե կուտակել են աշխատանքի որոշակի փորձ, լավ քարոզիչներ են: Մասնագիտություն ընտրողները միշտ նրանց ունկնդրում են մեծ հետաքրքրությամբ: Մասնագիտության վերաբերյալ անհրաժեշտ տեղեկություն կարելի է ստանալ մասնագիտականգրականությունից: Որոշակի մասնագիտություն ընտրած անձինք ձեռնարկության կողմից կարող են ներգրավվել հատուկ հանձնարարականներիկատարմանմեջ: Մասնագիտական կողմնորոշման իրականացման ժամանակ այդպիսի միջոցառումները բավական արդյունավետ են: Կողմնորոշումն իրական է դառնում, երբ քարոզիչները մեթոդապես պատրաստվածեն ն պարզ ու բովանդակալից պատմում են մասնագիտության մասին՝ օբյեկտիվորեն ներկայացնելով, թե ընտրվածճասնագիտության առանձնահատկություններն ինչպես են դրսեորվում գործնականում: Ընդունվելով աշխատանքի՝ մարդն ակտիվորեն ընդգրկվում է որոշակի աշխատանքային կազմակերպության մասնագիտական ն. սոցիալ-հոգեբանական հարաբերությունների համակարգում, յուրացնում է իր համար նոր սոցիալական դերեր, արժեքներ, նորմեր, փոխհամաձայնեցնումէ իր անհատական դիրքորոշումը կազմակերպության (աշխատանքային կոլեկտիվի) խնդիրների ն նպատակների հետ՝ դրանով իսկ ենթարկվելով կազմակերպությունում սահմանված ծառայողական կարգ ու կանոնին: Սակայն աշխատանքի ընդունվելիս յուրաքանչյուր մարդ արդեն ունի որոշակի ճպատակներ ն վարքագծի արժեքային կողմնորոշումներ, որոնց համապատասխան՝ ձնավորում է իր պահանջներըկազմակերպությաննկատմամբ, իսկ վերջինս, ելնելով իր նպատակներից ու խնդիրներից, պահանջներ է ներկայացնում աշխատողին ե ճրա աշխատանքային վարքագծին: Իրագործելով իրենց պահանջները, աշխատողը ն ձեռնարկությունը փոխազդում են միմյանց վրա ն հարմաբվում մեկը մյուսին, որի արդյունքում ընթանում է աշխատանքային հարմարման (ադապտացիայի) գործընթացը: Այսպիսով, աշխատանքային հարմարումը անհատի կողմից նոր աշխատանքայինիրավիճակի յուրացման գործընթացէ, որի ընթացքում անհատը ն աշխատանքային միջավայրը ակտիվորեն ներգործում են միմյանց վրա: ի

ՍՄԵՆԵՋՍԵՆԹ

Մարդու հարմարվելը աշխատանքային միջավայրին դրսնորվում է նրա իրական վարքագծով, աշխատանքային գործունեության որոշակի ցուցանիշների` աշխատանքի արդյունավետության, սոցիալական տեղեկատվության յուրացման ն գործնականիրագործման, ակտիվուբյան բոլոր տեսակների աճի, աշխատանքային գործունեության տարբեր պայմաններից բավարարվածությանմեջ: Աշխատանքային հարմարումը կարող է լինել առաջնային արտադրականմիջավայր աշխատողի նախնական մուտքի դեպքում ն երկրորդային: մասնագիտության փոփոխության կամ առանց փոփոխությանաշխատանքային տեղի կամ միջավայրի էական տեղաշարժերի դեպքում: Աշխատանքայինհարմարումն ունի բարդ կառուցվածք ն իրենից ներկայացնում է մասնագիտական, սոցիալ-հոգեբանական, հասարակական-կազմակերպական, կուլտուր-կենցաղային ն հոգեբանակենսաբանական հարմարումների միասնություն: Մասնագիտական հարմարումն արտահայտվում է մասնագիտական հմտությունների ն կարողությունների տիրապետման որոշակի մակարդակիձեռք բերումով, անհատի անհրաժեշտ մասնագիտական որակների ձենավորմամբ,աշխատողի մեջ՝ իր մասնագիտության նկատմամբ դրական, կայուն վերաբերմունքի արմատավորմամբ: Սոցիալ-հոգեբանականհարմարումը հանգում է աշխատանքայինխմբի սոցիալ-հոգեբանական առանձնահատկուբյունների յուրացմանը ն անդամների միջն ձնավորվածփոխհարաբերությունների համակարգ մուտք գործելուն: Դա աշխատողի ընդգրկումն է կազմակերպության աշխատանքային փոխհարաբերությունների համակարգում, վերջինիս սեփական սովորույթներով, կյանքի նորմերով, կողմնորոշման արժեքներով: Այդպիսի հարմարվողականության ընթացքում աշխատողն աստիճանաբար տեղեկություն է ստանում աշխատանքային խմբում ընդունված նորմերի, արժեքների, գործարար ն անհատականփոխհարաբերությունների համակարգի, փոխհարաբերություններիկառուցվածքում խմբերի առանձին անդամների սոցիալ-հոգեբանականդիրքորոշումների, ինչպես նան խմբերի առաջնորդների մաէ սին: Այդ տեղեկությունը աշխատողն անգործունյա չի ընկալում, այլ համեմատում անցած սոցիալական փորձի, արժեքային կողմնորոշումների հետ ն դրա հիման վրա` գնահատում: Նախկին փորձին ն կողմնորոշումներին հաճապատասխանող տեղեկությունը աշխատողը դրական է գնահատում, ն սկսում է ընդունել խմբային նորմերը, որով պայմանավորված`աստիճանաբարտեղի է ունենում անհատի նույնականացման գործընթաց աշխատանքային կազմակերպության հետ: Սոցիալհոգեբանականհարմարվողականությանընթացքում աշխատողը մուտք է գործում կազմակերպության իրական կյանք, մասնակցում գործունեությանը, դրական փոխհարաբերություններ են ձենավորվումգործընկերների, անմիջական ղեկավարների ն ադմինիստրացիայիհետ: Հասարակական-կազմակերպականհարմարում նշանակում է ձեռնարկության կազմակերպական կառուցվածքի, արտադրական գործընթացի սպասարկման ն կառավարմանհամակարգերի,աշխատանքին հանգստի ռեժիմների ընդունում: Կուլտուր-կենցաղային հարմարումը կազմակերպության կենցաղի առանձնահատկությունների ե ազատ ժամանակի անցկացման սովորույթների յուրացումն է, որի բնույթը որոշվում է արտադրության կուլտուրայի, կազմակերպության անդամների ընդհանուր զարգացման մակարդակով ն ազատ ժամանակի օգտագործման առանձնահատկություններով: Հոգեբանակենսաբանականհարմարումը աշխատանքիընթացքում աշխատողների հաճար անհրաժեշտ պայմաններիյուրացման գործընթացնէ: Ժամանակակից

ԳԼՈՒԽ

20.

ԱՆՁՆԱԿԱԶՄԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

արտադրությանպայմաններում բարոյապես հնանում են ոչ միայն տեխնիկան ու տեխնոլոգիան, այլե արտադրական իրավիճակի սանիտարահիգիենիկնորմերը: է իր սուբյեկտիվ ընկալմանը համաԺամանակակից աշխատողը դյուրազգաց պատասխանողսանիտարահիգիենիկ նորմերի, աշխատանքի ռիթմերի, աշխատատեղի հարմարավետությանշեղումների նկատմամբ: Հաջող աշխատանքային հարմարման ամբողջական սուբյեկտիվ ցուցանիշ կարելի է համարել կոլեկտիվի բարոյահոգեբանականմթնոլորտից աշխատողի ընդհանուր բավարարվածությունը:Աշխատանքայինհարմարմանգործընթացիժամանակ աշխատողի անհատական ներուժը վերջին տեղը չի զբաղեցնում: Դա աշխատողի որակական հատկանիշների համախումբն է, որը ձնավորում է վարքագծի որոշակի տիպ՝ ինքնավստահություն,մարդամոտություն,ինքնահաստատմանունակություն, հավասարակշռվածություն,օբյեկտիվություն ն այլն: Վերը թվարկված բնութագրերիհետ մեկտեղ կարնոր տեղ են զբաղեցնում գիտելիքները, կրթությունը, փորձը: Անհրաժեշտ է օգտագործել սեփական փորձը ն հետնություններ անել ապագայի վերաբերյալ: Այս բոլոր չափանիշներով կարելի է դատել ն հարմարման մակարդակիմասին:

20.4.

ԿԱԴՐԵՐԻ

ՊԱՏՐԱՍՏՈՒՄԸ

ԵՎ ՎԵՐԱՊԱՏՐԱՍՏՈՒՄԸ

Մասնագիտականպատրաստումն իրագործվումէ մի համակարգում, որը մասնագետին թույլ է տալիս նախ ն առաջ ձեռք բերել առաջադրանքի կատարմանհամար պահանջվող անհրաժեշտ գիտելիքներ: Այդ գիտելիքներնօգտագործվում են կարողություններիձեավորմանհամար: Կարողությունը դիտվում է որպես նախկինում ձեռք բերված գիտելիքների հիման վրա ժամանակային կապերի արդյունավետ կազմակերպմանգործընթաց:Որքան լայնածավալ են գիտելիքները, նույնքան տարատեսակ է կարողությունը: Կարողությունը թույլ է տալիս կատարողին ձեռք բերել կարնոր որակներ՝ կազմակերպվածություն,գործելաձներին մեթոդներիճիշտ ընտրության ունակություն, ինչպես նան իր գործունեության արդյունքների գնահատում: Դրանք կարող են ձեռք բերվել տարբեր միջոցներով` հրահանգավորմամբ, աշխատանքային լավագույն գործունեության ընդօրինակմամբ, անձնական որոնումներով: Այդ պատճառով տարբեր են ն կարողությունները՝ ճանաչողական, կառուցվածքային-տեխնիկական, կազմակերպա-տեխնոլոգիական,օպերացիոն-հսկողական: Մակարդակով բարձր պետք է համարել այն կարողությունը, որը պահանջում է շատ գիտելիքներ ն աշխատանքի տարաբնույթ գործողություններին մեթոդների կիրառում: Կարողությունը գիտելիքից տարբերվում է այն բանով, որ միշտ կապված է պրակտիկայի հետ: Կան գիտելիքներ, որոնք չեն ուղեկցվում կարողություններով: Սակայն ոչ մի գիտելիք չի կարող կիրառվել առանց կարողության: Կարողությունների փոխակերպումը հմտության՝ բարդ գործընթացէ, որը պահանջում է ժամանակ ն պայմաններ: Կարողության փուլում յուրաքանչյուր գործառույթ դանդաղ է իրականացվում, ուղեկցվում ստատիկ տարրերով, ռիթմի խախտմամբ, առավել մեծ ուժի ներդրմամբ, քան պահանջում է տվյալ գործառույթը: Վմտության փուլում նույն գործողությունները կատարվում են ոչ միայն արագ ն ճշգրիտ, այլն` խնայողաբար, վստահ ն կայուն: Այստեղից հետնում է, որ հմտու397

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

թյունը սահմանված միավոր ժամանակում որոշակի մասնագիտական գործողության՝ փորձով ամրապնդվածորակյալ կատարմանկարողությունն է: Կազմակերպությունը անհրաժեշտ հմտություններով ե ընդունակություններով օժտված բավարարքանակության մարդկանցովհամալրելու նպատակով՝ղեկավարությունը պետք է իրականացնի աշխատողների պատրաստմանն ուսուցման համալիր ծրագիր` դրանով իսկ օգնելով նրանց հնարավորությունների լրիվ բացահայտմանը: Ներարտադրականուսուցման գործընթացըգծային ղեկավարության անմիջական խնդիրն է ե կադրերի ներուժի զարգացման ռազմավարության անբաժանմասը: Անհրաժեշտ է մշակել պատրաստմանն վերապատրաստմանինքնուրույն ենթահամակարգ աշխատողների յուրաքանչյուր կատեգորիայի համար: Ուսուցման նկատմամբ պահանջի որոշումը կատարվում է տարբեր մակարդակներում (կազմակերպություն, ստորաբաժանում,աշխատատեղ): Այն կախվածէ Շոր աշխատանքիյուրացման, այլ աշխատանքի փոխադրման,ծառայությանմեջ առաջխաղացգման,օրենսդրության մեջ փոփոխությունների կատարման արդյունքներից, վերակազմավորումից, ատեստացիայից ե այլն: Վերջնականփուլը ուսուցման գնահատումն է, երբ ամփոփվում են արդյունքները, բացահայտվում ճպատակին հասՇելու աստիճանը, ուսուցման տնտեսական արդյունավետությունը, ծախքերիինքՇածածկմանժամկետները: Ուսուցման մեթոդներիշարքում նպատակահարմարէ առանձնացնել ինքնակատարելագործումը, աշխատատեղում ուսուցումը, պաշտոնական պարտականությունների ստանձնումը, աշխատանքների փոփոխությունները,կատարելագործման կուրսերը, ակտիվ ուսուցումը, խորհրդատվությունների անցկացումը: Կազմակերպության ղեկավարությունը պետք է որոշի, թե ուսուցման որ մեթոդն է առավել ընդունելի այս կամ այն կատեգորիայի կամ նույնիսկ առանձին աշխատողների հա-

մար:

է

Եթե մասնագիտական կրքությունը դիտենք որպես գործընթաց,ապա նրանում անհրաժեշտ է առանձնացնել երկու փուլ: Առաջինը`բուն մասնագիտական պատրաստումն է, երկրորդը` հետեողական ջանքերը, որոնք կիրառվում են արդեն ձեռք բերվածորակավորմանխորացման,ընդլայնման ե լրացման համար: Գիտատեխնիկական առաջադիմությանը զուգընթաց, անհրաժեշտություն է առաջանում պարբերաբարհարստացնել մասնագետներիգիտելիքները,բարձրացճել նրանց մասնագիտականորակավորմանմակարդակը: Ահա թե ինչու, աշխարհի առաջավոր ձեռնարկություններում, հատկապես ԱՄՆ-ում ե ճապոնիայում, գործում են աշխատողների վերապատրաստման սեփական համակարգեր: Բացի այդ, գործում են վերապատրաստմանդասընքացներ՝գործարարության դպրոցներին ե հաէ, մալսարաններին կից: ճապոնիայում կրթությունն անընդհատ աշխատանքիգործընթացի մի մասը, որին յուրաքանչյուր աշխատող հատկացնում է շաբաթական 8 ժամ, այդ թվում` 4 ժամ` աշխատաժամանակի,4 ժամ՝ անձնական ժամանակի հաշվին |լ5,էջ 494): Գլխավորն այն է, որ գտնվեն կադրերի անընդհատ վերապատրաստման, նրանց որակավորման բարձրացմանեղանակներ, քանի որ աշխատողՇերի մասնագիտական որակավորման մակարդակը պայմանավորում է արտադրանքի (ծառայությունների) մրցունակությունը, արտադրականգործընթացումնորամուծություններիկիրառմանտեմպերը: Որակավորման բարձրացումը ուսուցում է` պայմանավորվածմասնագետների աշխատանքի բնույթի ե բովանդակության փոփոխությամբ: Դրա հետ մեկտեղ, ճպատակներից կախված, արդեն ձեռք բերված որակավորումը պետք է պահպանվի,

ԳԼՈՒԽ

20.

ԱՆՁՆԱԿԱԶՄԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

համապատասխանեցվիփոփոխվողիրավիճակինկամ օգտագործվիմասնագիտական առաջխաղացման նպատակով: Որակավորման բարձրացման նկատմամբ տվյալ մոտեցումն անմիջականորեն բխում է անընդհատուսուցման հիմնադրույթից, որի հիմքում ընկած է անձնակազմի աստիճանական արտադրական ուսուցման կազմակերպմանսկզբունքը: Վերապատրաստումընոր բազային գիտելիքների ձեռքբերումն է, որոնք հատուկ են այլ մասնագիտությանը, ինչպես նան արտադրականգործունեության մեջ դրանց կիրառմանհմտությունների զարգացումն է: Այդպիսիուսուցման անհրաժեշտությունը պայմանավորվածէ մասնագիտականգործունեությանփոփոխությամբ: Մասնագիտական վերապատրաստման տեսակները տարբեր են` փորձի ուղղորդված փոխանակումը, աշխատատեղիհամաչափ ն համակարգված փոփոխությունը, որոշակի փոփոխություններիանցկացումը նոր պաշտոնում, որը հաճախ կապված է ղեկավարության խնդիրների կատարման հետ, հրատապ աշխատանքային հարցերի վերաբերյալ բանավեճերը ն այլն: Դրա հետ մեկտեղ, մեծ նշանակություն ունի անկազմակերպ կամ ինքնուրույն ձենը,երբ անհրաժեշտգիտելիքները պարապստացվում են հատուկ ամսագրերից, դասախոսություններից, գործնական մունքներից, զրույցներից, մասնագիտական բանավեճերից, գործնական շփումներից ն այլն: Մասնագիտականվերապատրաստմաննպատակըաշխատողի որակավորման նոր մակարդակի ձեռք բերումն է: Սովորաբար, վերապատրաստումնիրականացվում է կազմակերպություններինսպասարկող կենտրոններում:

20.5.

ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

Անձնակազմիկառավարմանգործընթացումհաջորդ կարնոր փուլը աշխատողների գործունեության գնահատումն է, ինչը հետապնդում է տեղեկատվական,վարչական ն խթանմաննպատակներ: Կազմակերպություններում, ինչպես արդեն նշվել է, ընդունված ն կենսագործվող ռազմավարությունից բխող առաջադրանքներ են սահմանվում բոլոր պաշտոնների ու դրանք զբաղեցնող աշխատողների համար, որոնք իրագործվումեն փոխանցվածլիազորությունների շրջանակներում: Այդ առաջադրանքներըյուրօրինակ չափորոշիչներ են, որոնց հետ համադրվում են փաստացիաշխատանքային գործունեության արդյունքները, այսինքն` ապահովվում է առաջադրանքներիկատարմանվերահսկողությունը: Ուստի, աշխատողների գործունեության գնահատումը վերահսկողություն է նրանց աշխատանքի արդյունավետությաննկատմամբ:Վերահսկողությանարդյունքների մասին, նախ, տեղեկացվում է աշխատողը, իսկ այնուհետն՝ ղեկավարությունը: Այդպիսով աշխատողին հնարավորություն է ընձեռվում ճանաչել իր աշխատանքի իրական արդյունքները, անշուշտ նան՝ թերությունները, հաղթահարել դրանք, իսկ ղեկավարությանը ընդունելու իր աշխատողների վերաբերյալ կառավարչական համապատասխանորոշումներ: Աշխատանքիարդյունքների հիման վրա, աշխատողինկատմամբկիրառում են վարչական գործողություններ՝բարձրացնում են պաշտոնը կամ հակառակը՝փոխադրում են այլ աշխատանքի, դադարեցնում աշխատանքայինպայմանագիրը, ինչ399

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

պես նան լրացուցիչ խրախուսվում է արդյունավետ աշխատանքը: Խրախուսումն իրագործվում է թե աշխատանքի խթանման ձներով (աշխատավարձ, պարգն, սոցիալական արտոնություններ), թե՛ պաշտոնի բարձրացմամբ:Կազմակերպության

գործունեությանվերջնական արդյունքների աճի ն բարգավաճմանշահերի հայեցակետերից կարնոր է, որ ղեկավարը ի վիճակի լինի օբյեկտիվորենգնահատել աշխատակիցներիգործունեությանարդյունքները՝ ելակետ չունենալով անձնականհարաբերությունները: Քանի որ աշխատանքային գործունեության գնահատումը` որպես վերահսկողության եղանակ, ուղղված է կազմակերպությաննպատակների կենսագործմանը, ապա այն, ինչպես ցույց են տալիս հետազոտությունները, չպետք է անմիջականորեն զուգակցել աշխատողի աշխատավարձի փոփոխության խնդիրների քննարկման հետ, աշխատանքի արդյունքների դիտարկումը հարկ չկա իրականացնել աշխատողի քննադատությամբ, քանի որ նման մոտեցումը առաջացնում է պաշտպանական ռեակցիա, գնահատմանգործընթացըկորցնում է իր գործնականնպատակայինուղղվածությունը |3, էջ 579-580):

20.6.

ՂԵԿԱՎԱՐ

ԿԱԴՐԵՐԻ

ՊԱՏՐԱՍՏՈՒՄԸ

ԵՎ ԱՌԱՋԽԱՂԱՑՄԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Անձնակազմի հետ աշխատանքի ոլորտում, հատկապես առաջավոր ձեռնարէ տրվում բոլոր մակարդակների կություններում, առանձնահատուկնշանակություն ղեկավար կադրերի պատրաստմանը: Աշխատանքի արդյունքների գնահատման հիման վրա առանձնացվում են այն ղեկավարները, ովքեր օժտված են այս կամ այն գծային կամ շտաբային ղեկավարի պաշտոնը լավագույնս վարելու ներուժային կարողություններով: Ղեկավար կադրերի պատրաստումը նպատակ ունի զարգացնելու հմտություններն ու կարողությունները, որոնք անհրաժեշտ են ապագայում պաշտոնեական պարտականություններիարդյունավետ կատարման համար: Սովորաբար, կադրային ռեզերվում գտնվողների համար կիրառվում է ծառայողական ռոտացիայի մեթոդը (երեքամսյա աշխատանք տարբեր ստորաբաժանումներում), ինչը հատկապես լայն տարածում ունի Ճապոնիայում ե հնարավորություն է ընձեռում հանգամանորեն ծանոթանալե տիրապետել գծային ե շտաբային ստորաբաժանումների աշխատանքի սկզբունքներին ու հիմնահարցերին: Կարնեորվում է նրանց ուսուցումն ու վերապատրաստումը: Այդ նպատակով, առանց արտադրությունից կտրվելու կամ կտրված, գործուղվում են սովորելու բուհերում գործող տարաժամկետ (2 4 շաբաթից մինչե 2 տարի) դասընթացներում,մասնակցելու կառավարման տեսական ու գործնական հիմնահարցերին նվիրված սեմինարներին, գործարար խաղերին: Ի դեպ, ուսուցման ծրագրերը բազմազան են ե սովորաբար տարբերակվում են ըստ կառավարման բարձր, միջին ե ստորին մակարդակների ապագա ղեկավարների |6, էջ 242-265է Կազմակերպություններում իրականացվում է պաշտոնական ե մճասնագիտական առաջխաղացմանհամակարգ`կախված աշխատողիկրթական մակարդակից, աշխատանքային ստաժից, ձեռք բերված մասնագիտական հմտություններից, որակյալ աշխատանքիարդյունքներում շահադրդվածությունիցե այլնից: -

ԳԼՈՒԽ

20.

ԱՆՁՆԱԿԱԶՄԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Տարբերում են առաջխաղացմաներկու տեսակ՝ մասնագիտականն ներկազմակերպական: Մասնագիտական առաջխաղացման ժամանակ աշխատողն իր մասնագիտական գործունեության ընթացքում անցնում է զարգացման տարբեր փուլեր` ուսուցում, աշխատանք, մասնագիտական աճ, անհատական մասնագիտականունակությունների հետենողական զարգացում: Սովորաբարառաջխաղացմաննշված փուլերին հաջորդում են աշխատանքից ազատումը կամ թոշակի անցումը: Բոլոր այդ փուլերը աշխատողը կարող է անցնել տարբեր կազմակերպություններում: Ներկազմակերպականառաջխաղացումն ընդգրկում է աշխատողի ծառայողական աճի փուլերի հերթափոխը մեկ կազմակերպության շրջանակներում: Այն իրագործվումէ 2 հիմնական ուղղություններով. »

»

ուղղահայաց՝ երբ կառուցվածքայինաստիճանակարգումաշխատողը զբաղեցնում է առավել բարձր պաշտոն,

հորիզոնական. տեղափոխումը գործունեությանայլ ֆունկցիոնալ բնագավառ կամ ծառայողական որոշակի դերի կատարումը կազմակերպական կառուցվածքում չամրագրված աստիճանում (օրինակ, ժամանակավոր նպատակային խմբերում ղեկավարի դերի կատարումը ն այլն): Հորիզոնական առաջխաղացմանը կարելի է դասել նան նույն աստիճանում խնդիրների ընդլայնումը կամ բարդացումը՝ լրացուցիչ խրախուսմամբ:

Առաջխաղացման պլանավորման ն իրականացման գլխավոր խնդիրը երկու տեսակների փոխներգործությանապահովումն է` մասնագիտականն ներկազմակերպական: Աշխատողը պետք է հստակ իմանա ոչ միայն իր կարճաժամկետ ն երկարաժամկետհեռանկարները, այլն այն, թե ինչ ցուցանիշների պետք է հասնի, որ հիմք ունենա ծառայությանմեջ առաջխաղացում ակնկալելու: Առաջխաղացման տարբեր փուլերում աշխատողը տարբեր պահանջմունքներ է բավարարում: Այդ խնդրի լուծման համար խոշոր շատ կազմակերպություններ մշակում են կարիերայի կառավարման, այսինքն՝ ծառայությանմեջ առաջխաղացմանծրագրեր Թ, էջ 582): Օառայության մեջ առաջխաղացմանկառավարմանծրագրերը օգնում են կազմակերպությանըլրիվ չափով օգտագործելուիրենց աշխատողների ներուժը, իսկ վերջիններիս հնարավորություն են տալիս առավել լրիվ դրսնորելու իրենց ունակությունները: Ծառայության մեջ առաջխաղացման ծրագրերը հնարավորություն են տալիս մարդկանց ընկալելու կազմակերպությունում իրենց աշխատանքը՝ որպես տարբեր պաշտոններով տեղափոխումներիշարք, որը նպաստում է ինչպես կազմակերպության,այնպես էլ` անհատի զարգացմանը: Անձնակազմի կառավարմանողջ գործընթացը,բնականաբար, իրագործվումէ այն իրավական դաշտում, որը գործում է երկրում ե տվյալ տարածաշրջանում:Այդ առումով հատկապես կարնեորվումէ աշխատանքային օրենսդրությունը, ինչը կանոնակարգում է գործատուի,արհմիության,աշխատողի իրավունքներն ու պարտականությունները աշխատանքի գործընթացի ն վարձատրության, աշխատանքային պայմանների ստեղծման, տարիֆային համաձայնագրերին աշխատանքայինպայմանագրի կնքման ու լուծարման ոլորտներում: Ուստի, յուրաքանչյուր ձեռնարկատեր ն մենեջեր պարտավոր է անձնակազմի հետ կատարվող աշխատանքում առաջնորդվել աշխատանքային օրենսդրության դրույթներով:

մենեջմենթ

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

20.7.

ԱՆՁՆԱԿԱԶՄԻ

ՃԱՊՈՆԱԿԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԵՎ ԱՄԵՐԻԿՅԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ

Անձնակազմիկառավարմպն ճապոնականհամակարգըաշխարհում հայտնի է որպես առավել արդյունավետ ն համարվում է ճապոնական տնտեսությանզարգացման ամենակարնորգործոններից մեկը: Անձնակազմիկառավարման ճապոնական մեթոդները տարբերվում են արնմտյան մեթոդներից: Մենեջմենթիճապոնականմոդելը հիմնված է «Մենք բոլորս մի ընտանիք ենք» փիլիսոփայության վրա, ն այդ պատճառով ճապոնական մենեջմենթի ամենակարնոր խնդիրըաշխատողներիհետ լավ հարաբերություններիհաստատումն է՝ ապացուցելու, որ բոլոր աշխատողները մի ընտանիք են Լ7, էջ 227): Ինչպես նշում է «Սոնի» կորպորացիայիհիմնադիր Ա. Մորիտան՝ «Ձեռնարկության ղեկավարիպարտականություննայն է, որ աշխատողներինմիշտ մղի կարեոր աշխատանքկատարելու, որը բավարարվածությունկպատճառի, ն որ ընկերությունում աշխատեն մի ընտանիքի անդամների պես: Դրան հասնելու համար մենք հաճախ «Սոնի»-ի աշխատանքը վերափոխում ենք` բանվորների ընդունակություններին ն տաղանդին համապատասխան»18, էջ 264): Կառավարման ճապոնական համակարգը ձգտում է ուժեղացնել աշխատողների կապը ֆիրմայի հետ` ֆիրմայի շահերին նվիրվածությունը հասցնելով ինքնազոհության աստիճանի: Դրա շնորհիվ, ճապոնական կորպորացիաներըառավելագույն չափով օգտագործում են աշխատողներինվիրվածությունը: Ճապոնացիները իրենց խիստ նույնացնում են վարձող ֆիրմային: Ինչպես բարձր պաշտոնյաները, այնպեսէլ բանվորները իրենց համարում են ֆիրմայի ներկայացուցիչներ ն յուրաքանչյուրը համոզված է, որ ինքը կարնոր ու անհրաժեշտ անձ է իր ընկերության համար, ն որ ընկերության ճակատագիրը կախված է իրենից Լ9, էջ 97): Կորպորացիայի հետ աշխատողների նույնացումը ստեղծում է բարոյական առողջ մթնոլորտ ն նպաստում բարձր արդյունավետությանը: Սովորաբար, ճապոնացիները շատ են աշխատում իրենց ֆիրմայի համար: Նրանք հազվադեպ են օգտվում հանգստյան ն ազատ օրերից, առանց պայմանի կատարում են արտաժամյա աշխատանք, ամբողջությամբ չեն օգտագործում վճարովի արձակուրդը՝ համոզված լինելով, որ իրենց պարտքն աշխատելն է, ն որ դա անհրաժեշտ է ֆիրմային: Ֆիրմայի հետ խիստ ճույնացումը համարվում է աշխատանքայինռեսուրսների արդյունավետ կառավարմանարդյունք: առանձնահատկուՃապոնիայում անձնակազմիկառավարմանամենակարնեոր

են. թյուններն ցմահ վարձման համակարգը,

աշխատավարձի յուրահատուկ համակարգը, որտեղ վարձատրությունն ավելանում է տարիքի ն ստաժի հետ (ավագության սկզբունք), ձեռնարկության մասշտաբով գործող արհմիությունները (ի տարբերություն այլ զարգացած երկրների արհմիությունների, որոնք գործունեություն են ծավալում ճյուղի մասշտաբով), «էգալիտարիզմը» (հավասարարությունը): խոշոր կորպորացիաներումանձնակազմի կայունության, ֆիրմային նվիրվածությանապահովման կարնոր մեթոդ է «ցմահ վարձման» համա-

-.

ճապոնական

ԳԼ ՈՒԽ 20.

ԱՆՁՆԱԿԱԶՄԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

կարգը: Այս համակարգի էությունն այն է, որ ֆիրման միջնակարգ ն բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների շրջանավարտներին,ավարտելուց անմիջապես հետո, աշխատանքի է ընդունում որպես հիմնական աշխատող` երաշխավորելով մշտական աշխատանք մինչն նրանց կենսաթոշակայինտարիքի հասնելը: «Աշխատանքի ընդունումը հիմնվում է ոչ միայն որոշակի մասնագիտականհմտությունների ն որակավորման վրա, այլ «մարդու վարձման», որի ուսուցումը ն վերապատրաստումը կատարվում է նրա ամբողջ մասնագիտական կարիերայի ընթացքում» (10, էջ 1441: «Ցմահ վարձման» համակարգով աշխատողը զգում է, որ իր բարեկեցությունը երկարաժամկետհեռանկարում ուղղակիորեն կախված է ձեռնարկության բարգավաճումից, իսկ ձեռնարկության ղեկավարությունը իր հերթին գիտակցում է, որ ձեռնարկության ծաղկումը կախված է զբաղվածներիաշխատանքի արդյունավետությունից, նրանց պարտաճանաչությունից, նախաձեռնողականությունից, գործնական ն անձնական պարկեշտությունից: Այս համատեքստում բնական է աշխատողների առաջխաղացումը ծառայողականաստիճանով տվյալ ձեռնարկությունում, նրանց աշխատանքային ստաժին համապատասխան,մենեջերների ձգտումը առավելագույնս արդյունավետ օգտագործելու անձնակազմիհմտությունները ն գիտելիքները Լ11, էջ 50): Սակայն այս համակարգը ճապոնական ոչ բոլոր կորպորացիաներում է գործում: «Ցմահ վարձման» համակարգը հիմնականում կիրառվում է խոշոր ֆիրմաներում, միջին ֆիրմաների մի մասում ն պետական հաստատություններում՝բայց ոչ մեծ չափով: Օրինակ, «ցմահ վարձման» համակարգն ընդգրկում է խոշոր ֆիրմաներում զբաղվածների մոտավորապես 25-3096 |5, էջ 4811: Ընդ որում «ցմահ վարձման» համակարգը ոչ մի տեղ իրավաբանորեն ամրագրվածչէ, հիմնվում է միայն խոշոր ընկերությունների կառավարիչների ն վարձվող աշխատողների բանավոր պայմանավորվածություններիվրա ն հզոր աջակցություն ունի ներֆիրմային արհմիությունների կողմից: Ցմահ վարձման համակարգով աշխատող հիմնական աշխատողներիաշխատավարձը ամեն տարի ավելանում է, նրանք ընկերության սոցիալական ֆոնդերից ստանում են զգալի արտոնություններ ն նպաստներ՝ մինչն կենսաթոշակի անցնելը: Անձնակազմի աշխատանքի գնահատումը ճապոնականֆիրմաներում (ի տարբերություն ԱՄՆ-ի) իրականացվում է խմբային, այլ ոչ թե անհատականնորմաների հիման վրա: Եվ աշխատողներըմիմյանց հետ մրցակցում են գլխավորապես որակավորմանբարձրացման,ինչպես նան ձեռնարկությաննկատմամբնվիրվածության ցուցաբերմանցուցանիշներով: Ծառայության մեջ առաջխաղացումը նույնպես կախված է տարիքից ն ստաժից, հետո հաշվի են առնվում մնացած հատկանիշները: Ճապոնիայում ղեկավար անձնակազմիընտրությունը կատարվում է ընկերության աշխատողներից: Սրանով մի քանի նպատակ է հետապնդվում. գտնել այնպիսի մարդ, որը մանրամասնիմանա արտադրության առանձնահատկությունները, ամրապնդվի աշխատողի կապը ֆիրմայի հետ ն պահպանվի նրա աշխատանքային ստաժը: Ճապոնական մասնագետների կարծիքով՝ծառայությանմեջ պետք է առաջխաղացում ունենան այն մարդիկ, ովքեր ազնիվ են, պարկեշտ, համեստ ն աշխատասեր (7, էջ 230): Հիմնական աշխատողը չի կարող հեռացվել աշխատանքից, եթե չի գործել ծանր հանցագործություն: Երբ նրան հեռացնում են կամ ինքն է հեռանում աշխա403

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

տանքից, ապա զրկվում է աշխատանքային ստաժից ն նույն կարգի ֆիրմայում աշխատելու հնարավորությունից: Քանի որ մի ընկերությունում 5 20 տարի աշխատելուց հետո, մեկ այլ նման ֆիրմայում նույն պայմաններովչի կարող աշխատանքի ընդունվել, ապա ստիպված է աշխատանք փնտրել երկրորդ կարգի ֆիրմաներում, որտեղ համեմատաբարցածր է աշխատավարձըն զբաղվածությաներաշխիքը 112, էջ 33-34): Դրա շնորհիվ խոշոր կորպորացիաներում չնչին է աշխատողների հոսունությունը: 65 տարին Հիմնական աշխատողները ֆիրմայում աշխատում են մինչն 60 լրանալը |11, էջ 49): Թոշակի անցնելով` նրանք ստանում են արձակման միանվագ նպաստ, որը հավասար է նրանց 3 4 տարվա աշխատավարձինԼ13, էջ 1131: Այս վճարները աշխատողների կողմից ոչ մի նախնական մուծում չեն պահանջում, այլ իրականացվում են անհատույց՝ ձեռնարկության շահույթի հաշվին: Այն ստանալու իրավունք ունենալու միակ պայմանը տվյալ ձեռնարկությունում քսան տարուց ոչ պակաս անընդհատ ստաժն է: Արձակմաննպաստիչափը կախվածէ ինչպես աշխատանքային ստաժից, այնպես էլ աշխատողիկրթական մակարդակից: Ֆիրման թոշակ կամ սոցիալական նպաստներ չի հատկացնում նրանց: Սահմանային տարիքում թոշակի անցած աշխատողը կարող է. 1. ավելի ցածր աշխատավարձովժամանակավոր աշխատողի կարգավիճակով շարունակել աշխատանքը ֆիրմայում, 2. գործուղվել աշխատելու ֆիրմայի հետ համագործակցող երկրորդական ֆիրմա. նման առավելությունները չեն տարածվում մանր ու միջին ֆիրմաների վրա, որոնք չեն կիրառում «ցմահ վարձման» համակարգը, Յ. համատեղել աշխատանքը իր ն այլ ձեռնարկությունում, 4. ստեղծել իր գործը (եթե ֆինանսական հնարավորությունները քույլ են տալիս): Խոշոր ֆիրմաները աշխատողներին խթանելու նպատակով լայնորեն կիրառում են պարգնատրմանյուրահատուկ համակարգ. ձեռնարկության շահույքի մի մասը բաշխվում է դրամական պարգնների/բոնուսների/ ձնով |13, էջ112): Տարվա մեջ 2 անգամ՝ ամռանը ն ձմռանը, աշխատողները ստանում են բոնուսներ՝ աշխատավարձի հաստատագրվածտոկոսի չափով, որը կախված է ֆիրմայի գործունեության արդյունքներից: Որոշ մանրըու միջին ձեռնարկություններ նույնպես կիրառում են այս համակարգը՝աշխատողներինտրամադրելովդրամականավելի փոքր պարգններ: Որոշ խոշոր ձեռնարկություններում ամառային ն ձմեռային «բոնուսների» ընդհանուր գումարը երբեմն կազմում է չորսից վեց ամսվա աշխատավարձ: ճապոնական ֆիրմաներում լայնորեն կիրառվում է ռոտացիայիյուրահատուկ համակարգ, այսինքն` աշխատողների աշխատատեղիփոփոխումը, աշխատանքային դերերի ընդհանրացումը կազմակերպության շրջանակներում`աշխատողների ամբողջ աշխատանքային գործունեության ընթացքում: ճապոնական կազմակերպության բոլոր աշխատողները աշխատում են նրա բարգավաճմանհամար ն պետք է պատրաստ լինեն կատարելու աշխատանքային բազմաթիվ դերեր: Նրանք իրենց աշխատատեղերի«սեփականատերերը»չեն ն պետք է միշտ պատրաստ լինեն նան այլ աշխատանք կատարելուն |14. էջ 128): ճապոնացիներըգտնում են, որ եթե երկար ժամանակ աշխատողըկատարում է միննույն աշխատանքը, ապա կորչում է հետաքրքրությունը դրա նկատմամբ ն նվազում է պատասխանատվությանմակարդակը: «Երբ մարդիկ իրենց ամբողջ աշխատանքային գործունեության ընթացքում աշխատում են մեկ մասնագիտությամբ, նրանց մեջ հակվածություն է առաջանում դեպի այդ մասնագիտությունըն ոչ -

-

-

ԳԼՈՒԽ

20.

ԱՆՁՆԱԿԱԶՄԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

թե՝ ֆիրման, ինչի հետնանքով նրանք խորությամբ չեն ճանաչում ո՛չ մարդկանց, ո՛չ էլ ֆիրմայի հիմնախնդիրները նե այդ պատճառով չեն կարող որակավորված օգնություն ցույց տալ սեփական կազմակերպության այլ մասնագետների» |12, էջ 4: Վետնաբար, պետք է փոխել աշխատատեղը, աշխատանքի բնույթը, ն ռոտացիան համարվում է նորմա: «Ամբողջ աշխատանքային գործունեությանընթացքում մի պաշտոնից մյուսը տեղափոխմանգործընթացըհավասար չափով վերաբերում է ճապոնական ֆիրմայի բոլոր աշխատողներին»: Ռոտացիայի հաճախականությունը կախվածէ մի շարք գործոններից(տարիք, ստաժ, կրթություն, մասնագիտություն) ն կարող է լինել Յ 5 տարի |15, հտ. 1, էջ 12.1: Արդյունքում`յուրաքանչյուր աշխատող ձեռք է բերում մի քանի մասնագիտություն: Ռոտացիան ապահովում է ինչպես խմբի ներսում, այնպես էլ ամբողջ կազմակերպությանստորաբաժանումների միջն փոխգործունեությունը, փոխլրացումը, ինչպես նան ծագող խնդիրների արագ լուծումը: «Ներկայումս ռոտացիան, նոր աշխատատեղի գրավչության աճման հետ մեկտեղ (աշխատանքային գործընթացում ինքնարտահայտման տեսակետից առավել լայն հեռանկարներ, ծառայողականաճի մեծ հնարավորություններ),Ճապոնիայում դիտարկվում է որպես աշխատանքի մոտիվացիայի ուժեղացման ն արտադրությունում սոցիալական մթնոլորտի բարելավման կարնոր պայմաններից մեկը» |11, էջ 51): Ճապոնական ձեռնարկությունների կառավարմանը, ի տարբերություն զարգացած այլ երկրների, բնորոշ է նս մեկ առանձնահատկություն՝ էգալիտարիզմը(հավասարարության սկզբունքը), որը այդ երկրում համարվում է հանրորեն ընդունված սոցիալական իդեալ: Այդ սկզբունքի էությունն այն է, որ մենեջերների համար չեն ստեղծվում հատուկ արտոնություններ, նրանց.եկամուտները շատ չեն գերազանցում շարքային աշխատողներիեկամուտները (2 2,5 անգամ): Այս հանգամանքը նպաստում է անձնակազմին վարչակազմի միջն վստահության առաջացմանը, առանց որի դժվար է ակնկալել ձեռնարկության գործունեության բարձր, կայուն տնտեսական ն, հատկապես՝ սոցիալական ցուցանիշներ: Անձնակազմի կառավարման ամերիկյան մեթոդները նույնպես շատ արդյունավետ են ն աշխարհի շատ երկրներ կիրառում են անձնակազմի կառավարման ամերիկյանմոտեցումները: Ի տարբերություն ճապոնական մեթոդների, ամերիկյանը խրախուսումէ անհատականությունը, դինամիզմը, մրցունակությունը: Անձնակազմի կառավարման ն՛ ճապոնական, ն ամերիկյանմոդելները հիմնական ուշադրությունը հատկացնում են մարդկային գործոնին, սակայն օգտագործում են անձնակազմի կառավարման տարբերմեթոդներ: Ինչպես ճապոնականում, ամերիկյան ձեռնարկություններում ես կադրերի ուսուցմանը ն զարգացմանը շատ մեծ նշանակություն է տրվում, սակայն կադրերի պատրաստմանռազմավարությունը տարբեր է: Եթե ճապոնական կորպորացիաները նոր կադրերից որակավորված բանվորներ ն լավ մասնագետներ պատրաստելու խնդիրը ամբողջությամբ վերցնում են իրենց վրա, ապա ամերիկյան կորպորացիաներըհիմնականում ապավինում են համալսարաններին, քոլեջներին, բիզնեսի դպրոցներին: Ընդ որում, աշխատողների ուսուցման, վերապատրաստման,կատարելագործմանհամար կորպորացիաները, ընդհանուր առմամբ, պետությունից ավելի շատ միջոցներ են ծախսում: Ամեն տարի ամերիկյան կազմակերպությունները աշխատողների ուսուցման համար ծախսում են 100 մլրդ դոլար |16, էջ 417): -

-

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Ճապոնական ձեռնարկությունների` անձնակազմիվարձատրմանն առաջխաղացման քաղաքականության մեջ կիրառվող «ավագության սկզբունքը» հակադրվում է ամերիկյան ձեռնարկություններումկիրառվող «արժանիքների, վաստակի սկզբունքին»: Սրան համապատասխան`աշխատավարձիմակարդակը, պարգնները, պաշտոնում առաջխաղացումըկախված են ոչ թե տարիքից, ստաժից ն սեռից, այլ աշխատանքի իրական արդյունքներից: Այս դեպքում միննույն պաշտոնի աշխատողների աշխատավարձի ն պարգնատրման տարբերակումը շատ մեծ է: Ամբողջ կադրային աշխատանքի կարնոր ուղղությունը աշխատողներիաշխատանքի ամենամյա անհատական գնահատումն է ն ատեստավորումը, որը հիմնված է հատուկ «ձնական» չափանիշների ն դրա անցկացման հաստատված ընթացակարգի վրա Լ15, հտ. 1, էջ 5941: Ամերիկյան ֆիրմաներում, ի տարբերությունճապոնականի, աշխատանքային ռոտացիան ն յուրաքանչյուր աշխատողի ծառայողականաճը կապվածեն միայն մեկ ոլորտի աշխատանքիհետ՝ ֆինանսներ, մարքեթինգ, հաշվապահություն,իրացման ծառայություն ն այլն: Այսինքն` ամերիկյան ֆիրմաները ուղղորդվածեն դեպի նեղ մասնագետներիպատրաստման խորացումը: Ամերիկյան մասնագետները արհեստավարժ են գիտելիքների նեղ բնագավառում, ն այդ պատճառով առաջխաղացումը կատարվում է միայն ուղղահայաց (այսինքն` հաշվապահը կարող է առաջխաղացումունենալ միայն այդ բնագավառում), իսկդա սահմանափակումէ կառավարմանմակարդակներովառաջընթացըեն պայմանավորումէ կադրերի հոսունությունը մի ֆիրմայից դեպի մյուսը: Ի տարբերություն ճապոնացիների, որոնք հայտնի են իրենց ֆիրմային մեծ նվիրվածությամբ,ամերիկացիներըպատրաստ են անմիջապես թողնել ֆիրման, եթե այլ ֆիրմայում ավելի բարձր վարձատրվողաշխատանք են առաջարկել: Աշխատուժիհոսունությունը կրճատելու ն աշխատանքիարդյունավետությունը բարձրացնելու նպատակով, աշխատավարձի հետ զուգահեռ, ամերիկյան ձեռնարկությունները իրենց աշխատողներինտրամադրում են բազմապիսիլրացուցիչ արտոնություններ: Դրանցից են՝ կյանքի, առողջությանն կենսաթոշակայինապահովագրումը, աշխատողների, նրանց երեխաների ուսման ծախսերիփոխհատուցումը, մանկականհիմնարկների ծախսերիփոխհատուցումը,բազմազավակմայրերին տրվող նպաստները, գործազրկության,աշխատունակությունըկորցնելու դեպքում տրվող նպաստները: Ամերիկյան ձեռնարկություններում մինենույնմակարդակի աշխատողներինտրվում են միատեսակարտոնություններ: Տարբեր մարդկանցհամար լրացուցիչ արտոնություններիտրամադրումըտարբեր նշանակություն ունի, այդ պատճառով որոշ ձեռնարկություններմշակել են, այսպես կոչված՝ «սրճարանի սկզբունքով» արտոնություններիցօգտվելու համակարգը, որի դեպքում աշխատողին իրավունք է տրվում ընդհանուրից ընտրել այն արտոնությունները, որոնք նրան ավելի անհրաժեշտ են է|3,էջ 573):

ԳԼՈՒԽ

ՀԱՐՑԵՐ 1. 2. Յ. 4. 5. 6. 7.

8. 9.

ԱՆՁՆԱԿԱԶՄԻ

20.

ԵՎ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

Որո՞նքեն կառավարչական անձնակազմի կատեգորիաները: Բնութագրել «մասնագիտություն», «մասնագիտացում» ն «որակավորման մակարդակ» հասկացությունները: Որո՞նքեն կառավարչական անձնակազմի կատեգորիաները: Ի՞նչ սկզբունքով է որոշվում կադրերի նկատմամբպահանջը: Բնութագրել կադրերի հավաքագրմաններքին ն արտաքինաղբյուրները: Որո՞նքեն կադրերի ընտրության առավել տարածվածմեթոդները: Ի՞նչ շուկայական ն արտաշուկայական գործոններ են ազդում աշխատավարձի վրա: Ո՞րն է մասնագիտականվերապատրաստմանն որակավորման բարձրացման տարբերությունը: Ի՞նչ նպատակներ է հետապնդում աշխատանքային գործունեության գնահատումը:

10.Որոշել կադրերի նկատմամբ պահանջը ծրագրվողժամանակաշրջանում ն լրացուցիչ պահանջը, եթե հայտնի է, որ թողարկվածարտադրանքի ծավալը 56 մլն դրամ է, աշխատանքի արտադրողականությունը՝ 448 հազ. դրամ: Հաջորդ ժամանակահատվածումպլանավորվել է արտադրանքի թողարկման ծավալն ավելացնել 2006-ով, արտադրողականությունը` 896--ով, իսկ տարբեր պատճառներով աշխատանքից ազատվելու է 25 մարդ: 11.Գտնել կարի արտադրամասի գործավարձայինբանվորների նկատմամբ պահանջը, եթե հայտնի է, որ տարեկան անհրաժեշտ է արտադրել 150,0 հազ. հատ վերնաշապիկ, մեկ բանվորի օգտակար աշխատաժամանակի ֆոնդը 1854 ժ., արտադրանքի ժամային նորման՝ 3, ժամանակի նորմաների կատարմանգործակիցը՝1,15: 12.Գտնել կարի արտադրամասի գործավարձայինբանվորների նկատմամբ պահանջը, եթե հայտնի է, որ տարեկան անհրաժեշտ է արտադրել 90 հազ. հատ մանկական, 140 հազ. հատ դեռահասներին 160 հազ. հատ մեծահասակների բաճկոն: Մանկական բաճկոնի պատրաստմանժամանակի նորման 0,45 ժամ է, դեռահասների բաճկոնինը՝ 0,52 ժ. ն մեծահասակների բաճկոնինը՝ 0,61 ժ.: Մեկ բանվորի օգտակար աշխատաժամանակիՖոնդը 1854 ժամ է, ժամանակի նորմաների կատարմանգործակիցը՝ 1,05: 13.Գտնել արտադրամասիժամանակավարձայինբանվորներինկատմամբ պահանջը, եթե հայտնի է, որ արտադրամասում կա 20 աշխատատեղ,արտադրամասը աշխատում է 2 հերթափոխով, աշխատաժամանակիօգտակար ֆոնդը` 2082 ժ., աշխատաժամանակի փաստացի ֆոնդը` 1854 ժ., սպասարկմաննորման՝ 3:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1.

Ճորճզո քՄոճ.

2.

8.8., ՔՇուճւմօ8

Օ.8., Շօքօատոճ ԽԼԷ.

ՅռօոօԽատոՃ

ՇՕԱՔՕոՕՐԱՑ

Է/., ԷՕՒԱՈԼՆՆ 1999

ԹԵօԵօԽտոճ

քյ

Ք

Շօաաճոթղօ-ՐքճՕՏԵՏ

5.11. ՃՕոօՇՕԲՕՋ.

ԽՈԲՂԱԲԵՋՑԷՅ,

է/Լ, 113ր-ո8օԽԱ

ՕաօԼԱԲԷա

Ց.

ԱՇ

քճր.

Լ.Լ.

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Յ.

ԽՂ6ԸթՕլ

4.

քոռ

Ի/1., 'Ճմ՛ԵՇԲքոԽ/., 2«Շրօքռ Փ. ՕՇոօՕտոլ

ճճրոօր

5.8.,

8.Ճ.

ՕՇոօտել

«ձռքօ80ՐՕ

ԽԲԱԲոԽԱԲԻ.Է/Լ, /6ոՕ,

Խ`ճԱԲխՀՀԸԻՐՒՅ.

5.

ԼԲքսԿտոՇոձ 11.ԷԼ,

6.

Ը. Մոքոտոճոռճ: ՇԶՇՆԸԻԼԵԻԼՄ ք Օ՛օուճռր 1. 2, ԽԼ, Լ1քօրքճոօ, 1981 ՖոաքմՑոՔԱՎ6ԸՇԽ ոյ Փոք.

7.

116ՐօքոտԽճԱՇրշչուԲԲ

8.

ՒԽ1օքո՞ճՃ.

9.

10.

Էաուլ

Ց (11օր,քճր.

Ըրճոմոօ

ԲԵՅ:

քճՇօ181օ1 ճոօ8Շոտճ

ՒԼ,

ԹԲօոՕիաոՀմ, 1989

11. ՔօՇՇԱ

ոքճօրոքոջորոը

ԽԲԱՇՀՀՈԼԲԷՐԸ

13.

1թօ6ոճութմ ո6օքոռ

14.

ԵՕրին տ., 5868

15.

ԼՕոզմքօտ

7.

8.8.

(110ո քճր. Բօքոտ

ո

ոքա«տոտ

Ք. ՕՇոլՕ85Ել

Ք«Օ8ՕրորտՕ

ՒՍՂԷԼԼՆ7,

Հոմ

1 1օԲՃԲԻՅ,

"Ըն

ոտ

ոքօ358ՕրՂՔՅ. 7ոաքմոոճքոչ, ԲԱԲ

Ե.ԸԱՇՅոճտ։ւ..).

«ՕՒՈՀՄք6ԻՐՐՕՄԲմքօրոօք

2002/1

շոքոռ».,

Խ162Օրել օքոճրաՅմլատ

ՕՎ.

օորեր

ԽԼ, Լ1քօրքճօօ, 1990

Բոօոտք.

ոՀաա

մ 5թ»ՕԲԾԽՔՎԲՇՅԼԸ

Շարմա

111ՓՔՃ,1997

Բճոօոօւօ). հ/Լ,

Է/Լ., ԹՀ«ՕՈՕրարաձ,

12.

2. ԽԼ,

՛Լ. ոօ

ՇոՕՇՕԾՈՕՇՐՔ.

16.

ԽՈԲուճոշաուճ ԷՆ. Ի/1.,էՕՒԱՂՂՆԼ 2001

Լ.

թո:68

Խ/1, Ճ6ոօ,

Է/Լ, Թ»Օ1Օրութձ, 1984 1998/2

ՈՑ. 1111 իԼԲՒՐ Է Ք,1999

8ԵԼՇԼԱԲԻՕ

ՄՅՓո Ք. Խ16:ԲրշժիլԲՒՐ Ի.Խ(Լ., ԼՈՂՂԻՔ, 2000

7ոքճՑճճԱՎՇՇԲՕՐՕ

ՈԲքՇոՕոճոծ.

1.1,

ԳԼՈՒԽ

2Ղ

ՆՈՐԱՄՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

21.1.

ՆՈՐԱՄՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Տնտեսավարման

արդի պայմաններում, երբ շուկաների ինտենսիվ միջազգայնացումն էապեսսրել է մրցակցությունն ու սպառողներն ավելի բծախնդիրեն դարձել, նորամուծություններըվերածվել են տնտեսականկազմակերպությանզարգացման որոշիչ գործոնի:Դրանք ամեն մի համակարգի(տնտեսական, կառավարչական ն այլն) ճկունության, հետնաբարն կենսունակության գրավականն են: Այս իմաստով կարելի է պնդել, որ ժամանակակից մենեջմենթը մշտապես նորամուծությունների հիման վրա իրականացվող կառավարումն է: Նորամուծություններիկառավարումը դիտարկվում է որպես առանձնահատուկ գործառույթ`ուղղված ստեղծագործականաշխատանքով զբաղվածմարդկանց գործունեության կազմակերպմանըն դրա համար հատուկ ենթակառուցվածքայինպայմանների ստեղծմանը: Արդիտեսաբանները «նորամուծությունը» (անգլերեն՝ (ողօժՅՕՇո նորամուծություն, նորույթ, նորարարություն) մեկնաբանում են որպես պոտենցիալ գիտատեխնիկական առաջընթացի վերածումըիրականառաջընթացի, ինչն առարկայացվում է նոր ապրանքների ն տեխնոլոգիաների մեջ |2, էջ 6): Որպես տնտեսական նոր կատեգորիա` «նորամուծություն» հասկացությունը գիտական գործածությանմեջ է մտցվել 2օ« դարի առաջին տասնամյակում ավստրիացի գիտնական Ջոզեֆ Ալոիզ Շումպետերի կողմից: «Տնտեսական զարգացման տեսությունը» աշխատության մեջ (1911թ.) Շումպետերը առաջին անգամ դիտարկել է զարգացման մեջ փոփոխություններինոր զուգակցությունների հարցը (այսինքն՝ նորամուծություններիհարցը) ն տվել նորամուծական գործընթացիամբողջական նկարագիրը: Ավելի ուշ` 224 դարի 30-ական թվականներին, Շումպետերըսկսեց օգտագործել«նորամուծություն» տերմինը: Նորամուծությունների՝Շումպետերի սահմանումը չափազանց տարողունակ է ն, տեխնիկականնորամուծություններիցզատ, ներառում է նան կազմակերպական,կառավարչական ն մարքեթինգային նորամուծությունները, նոր շուկաները, մատակարարմաննոր աղբյուրները, ֆինանսական նորամուծություններըն ռեսուրսների նոր զուգորդումները: Մասնագիտականգրականության մեջ առկա են նորամուծություններիբազմաթիվ սահմանումներ: Այսպես, Բ. Թվիսը նորամուծությունը սահմանում է որպես գործընթաց, որտեղ գյուտը կամ գաղափարըձեռք է բերում տնտեսագիտականբո-

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

վանդակություն: Ֆ. Նիքսոնը համարում է, որ նորամուծությունըտեխնիկական, արտադրական,առետրային միջոցառումների ամբողջություն է, որի արդյունքում շուկայում առաջանում են նոր ն բարելավվածարդյունաբերականտեխնոլոգիաներն սարքավորումներ: Բ.Սանթոյի կարծիքով,նորամուծությունըհասարակական-տնտեսական այնպիսի գործընթաց է, որը գյուտի ե գաղափարի գործնականկիրառման ճանապարհովստեղծում է իրենց հատկություններովավելի լավ ապրանքներ,տեխնոլոգիաներ ն այն դեպքում, երբ նորամուծությունըկողմնորոշվածէ դեպի տնտեսական օգուտը, շահույթը, դրա ի հայտ գալը շուկայում կարող է ապահովել լրացուցիչ եկամուտ |2, էջ 7): Ըստ Փ. Դրաքերի՝նորամուծությունը մի գործողություն է, որի շնորհիվ ռեսուրսները հարստություն ստեղծելու նոր ունակություն են ձեռք բերում: Նորաստեղծությունն ինքնին նան նոր ռեսուրս է ստեղծում: Ընդհանուր առմամբ, այն ամենը, ինչ դրական փոփոխություն է առաջացնում առկա ռեսուրսների` նյութական արժեք ստեղծելու ներուժի մեջ, նորամուծություն է: Այն կարող է շոշափելի «առարկա» չլինել: Տեխնիկական անգամ սակավաթիվ նորամուծությունները իրենց ունեցած ազդեցությամբ կարող են մրցել սոցիալականայնպիսի նորամուծություններիհետ, ինչպիսիք են, օրինակ՝ լրագիրը կամ ապահովագրությունը:Տարաժամկետվճարումով գնումը բառացիորեն փոխակերպումէ ամեն մի տնտեսություն: Ղեկավարումը, այսինքն` այն «օգտակար գիտությունը», որն առաջին անգամ հնարավորություն տվեց տարբեր գիտելիքների ու հմտությունների տեր մարդկանց հավաքելու մի «կազմակերպության» մեջ` միասին արդյունավետ աշխատելու համար, մեր դարի նորամուծությունն է|1, էջ 47, 48, 49|: Միջազգային ստանդարտներինհամապատասխան` նորամուծությունը սահմանվում է որպես նորարարական գործունեության վերջնական արդյունք, որն առարկայացվում է շուկա մուտք գործած նոր կամ կատարելագործվածապրանքի, գործնականկիրառություն ունեցող տեխնոլոգիականգործընթացի կամ էլ սոցիալական ծառայություններիոլորտում նոր մոտեցումների մեջ |4, էջ 15): Նորամուծությունը կարելի է դիտարկել ինչպես դինամիկ, այնպես էլ ստատիկ տեսակետից: Այս դեպքում նորամուծությունը հանդես է գալիս որպես գիտաարտադրականպարբերաշրջանիվերջնականարդյունք: Նորամուծությունը ձեռնարկության հատուկ գործիքն է՝ նոր, տարբեր բնույթի գործարարությունկամ ծառայություն ստեղծելու համար: Նորամուծությունը կարող է ներկայացվել որպես տեսություն, կարող է յուրացվել, կարող է կիրառվել |, էջ 35): Ամփոփելովկարելի է ասել, որ նորամուծությունը ենթադրումէ ցանկացածապրանքի, ծառայության, դրանց արտադրության եղանակի, կազմակերպական,ֆինանսական, գիտահետազոտականն այլ բնագավառներումայնպիսի կատարելագործում, որն ապահովում է ծախսերիտնտեսում կամ այդպիսի տնտեսման համար ստեղծում է պայմաններ: Նորամուծությունը գիտական հետազոտությունների ն մշակումների արդյունքների օգտագործումն է, որն ուղղված է արտադրության,գիտության, մշակույթի, կրթության ն հասարակությանգործունեությանայլ ոլորտներում տնտեսական, իրավական ն սոցիալականհարաբերությունների կատարելագործմանը |4, էջ 4|: Նորամուծություններին բնութագրականեն հետնյալ գործառույթները. ճանաչողական,վերափոխիչ,կազմակերպական,մոտիվացիոն,սոցիալսպառողական, ռեսուրսախնայողական, հետազոտական, տեղեկատվական |5, էջ 13: Նորամուծությանյուրաքանչյուր տեսակ ունի բնորոշ գործառույթներ:Օրինակ, նոր տեխնոլոգիային հատուկ են վերափոխիչ, ռեսուրսախնայողական,կազմակեր410

ԳԼՈՒԽ

217. ՆՈՐԱՄՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

պական գործառույթները,արտադրության կամ աշխատանքի կազմակերպմաննոր եղանակին` կազմակերպական ն վերափոխիչ, վերլուծության նոր եղանակին` հետազոտական, տեղեկատվական,ճանաչողական գործառույթները: Մրցակցության պայմաններում շուկայի համար արտադրվող ապրանքների ն ծառայություններիհամար գերադասելի են այն նորամուծությունները,որոնք ունեն առավել բարձր կարգի վերափոխիչ, կազմակերպական,սոցիալ-սպառողականգոր-

ծառույթներ: Նորամուծությանպարտադիր հատկություններն են գիտատեխնիկականնորությունը, արտադրականկիրառելիությունը ն առնտրայինիրացվելությունը: Գործնականում«նորույթ» ն «նորամուծություն» հասկացությունները հաճախ նույնացվում են, թեն դրանց միջն կան որոշ տարբերություններ: Որպես ճորույթ կարող է հանդես գալ նոր մեթոդը, գյուտը, կարգը: Եռրւսմուժությունը նորույթի օգտագործումն է: Կիրառման պահից նորույթը ձեռք է բերում նոր որակ ն վերածվում է նորամուծության|2, էջ 10|: Վետնաբար,գիտատեխնիկական նորամուծություններըպետք է պարունակեն նորույթ, բավարարենշուկայական պահանջը, արտադրողինապահովեն շահույթ: Նորամուծությունների կառավարմանհամար կարնորվում է դրանց դասակարգումը: Նորամուծությունների գիտականորենհիմնավորված դասակարգումը հնարավորություն է տալիս հստակ որոշել յուրաքանչյուր նորամուծությանդերը նորամուծությունների ընդհանուր համակարգում, ինչպես նան տվյալ նորամուծության տարբերակիչ բնութագրիչները: Դրանով իսկ հնարավորություն է ստեղծվում նորամուծությունների կառավարմանորոշակի՝ միայն տվյալ խմբին համապատասխանող եղանակներիօգտագործմանհամար: Նորամուծություններիգիտականորենհիմնավորված դասակարգումը հնարավորություն է տալիս նան ռացիոնալ կազմակերպել նորամուծականգործընթացը:Տեսության մեջ առկա են նորամուծություններիտարբեր դասակարգումներ: Այսպես, ըստ տեխնոլոգիական հատկանիշների` նորամուծությունները լինում են ապրանքային ն գործընթացային:Աայւասնքայիննորամուծությունները սկզբունքորեն նոր նյութերի ե կիսաֆաբրիկատների, նոր կոմպլեկտավորող մասերի, նոր ապրանքների ստացումն է: Փռրծընթացայիննորամուծու.թյունները ենթադրում են նոր տեխնոլոգիա, ավտոմատացման ավելի բարձր աստիճան, արտադրությանկազմակերպմաննոր մեթոդներ: Մեկ այլ դասակարգում իրականացվում է ըստ շումայխ համար նորության աստիճանիչ- Այս առումով տարբերում են. ճյուղի համար աշխարհում նոր, ճյուղի համար երկրում նոր, տվյալ կազմակերպությանհամար նոր նորամուծություններ: Ըստ փոփոխությունների խորության` առանձնացվում են հետնյալ նորամուծությունները. հիմնարար, բարելավող, մոդիֆիկացիոն կամ մասնակի: Այս բաժանման հիմքում ընկած են նորամուծականերկու գործընթաց` պիոներական ն կատարելագործող:Պիոներականը՝ որպես հիմնական ուղղություն, հավակնում է համաշխարհային առաջատարության կարգավիճակի: Երկրորդ ուղղությունը` կատարելագործողը,ավելի էժան է ե կարող է տալ արագ արդյունք: Այս ճանապարհովստեղծվում են բարելավող նորամուծությունները,որոնք կապվածեն գոյություն ունեցող ապրանքների ե արտադրական գործընթացներիբարելավման հետ: Բարելավումը իրականացվում է գոյություն ունեցող ապրանքների որակական ն արժեքային հատկանիշներն ավելի արդյունավետ բաղադրամասերով ն նյութերով -.

-.

-.

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

փոխարինելու հաշվին, կամ էլ երբ մեկ կամ մի քանի տեխնիկականենթահամակարգեր մասնակիփոխարինվում են նորերով (բարդ ապրանքների դեպքում): Բարելավող նորամուծություններընպաստում են յուրացված տեխնիկային տեխնոլոգիայի կատարելագործմանըն տարածմանը, մեքենաների նոր տիպերի կամ ճյութերի տարատեսակներիստեղծմանը, թողարկվող ապրանքների (ծառայությունների)ն դրանց արտադրության տեխնոլոգիաների համապատասխանցուցանիշների բարելավմանը: Առաջինկարգի բարելավող նորամուծություններն ապրանքի կառուցվածքի կամ դրա բնութագրերի ոչ էական փոփոխություններ են առաջացնում: Երկրորդ կարգի` ավելի բարդ նորամուծությունները ձնավորում են ապրանքներ, որոնց բնորոշ է բազմաթիվ տեխնիկատնտեսական ցուցանիշների փոփոխություն, սակայն նախկինի պես դրանք հիմնված են գործող տեխնոլոգիական ն կոնստրուկտիվ սկզբունքների ու հիմնադրույթների վրա: Նոր ապրանքի ներդրումը բնութագրվում է որպես հիմնարար նորամուծություն, եթե խոսքը վերաբերում է ապրանքին, որի օգտագործման հնարավորբնագավառը, ինչպես նան գործառականբնութագրերը, հատկությունները, կոնստրուկտիվ կառուցվածքը կամ օգտագործվածնյութերը ե բաղադրամասերըէապես տարբերվում են նախկինում թողարկվող նման ապրանքներից: Հիմնարար նորամուծությունները հաճախ անվանվում են նան «դարի» նորամուծություններ,առաջատար կամ վճռորոշ տեխնոլոգիաներ: Դրանք հեղաշրջում են տնտեսական ն սոցիալական կյանքը: Ներդրման սկզբնական փուլում հիմնարար ճորամուծություններիհիման վրա ստեղծված ապրանքի կամ արտադրական գործընթացի հաջողվելու հավանականությունը մեծ չէ: Սակայն հաջողության դեպքում այն տալիս է վճռորոշ արդյունքներ, իսկ երբեմն էլ կյանքի է կոչում մեկ կամ մի քանի նոր ճյուղեր: Անհրաժեշտ է տարբերել նորամուծությունները մասնակի նորամուծություններից: Վերջիններիս են վերաբերում ապրանքի տեխնիկական, ինչպես նան տեխնոլոգիական գործընթացներիաննշան փոփոխությունները, որոնք անփոփոխ են թողնում դրա կոնստրուկտիվ կառուցվածքը, չեն ունենում բացահայտ ազդեցություն ապրանքի ն դրա բաղադրամասերիհատկությունների վրա: Նորամուծությունները դասակարգվում են նան ըստ կազմակերպության գործունեության ոլորտների. տեխնոլոգիական, »

»

»

»

արտադրական, տնտեսական,

առնտրային,

սոցիալական, կառավարմանբնագավառի |2, էջ 19): Նորամուծությունների առաջացման աղբյուր են հետնյալ 7 նորամուծական հնարավորությունները. անսպասելին անսպասելի հաջողությունը, անսպասելի ձախողումը, անսպասելի արտաքին իրադարձությունը, անհամապատասխառնությունը՝ առկա իրականության ն թվացյալ կամ ցանկալի իրականության միջն, գործողության ընթացքով թելադրված անհրաժեշտության վրա հիմնված նորամուծությունը, արդյունաբերության ն (կամ) շուկայի կառուցվածքում տեղի ունեցող՝ հանկարծակի, անսպասելի փոփոխությունները: »

»

-.

-.

-.

-.

ԳԼՈՒԽ

27.

ՆՈՐԱՄՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Նշված աղբյուրները, նախ ն առաջ, տեսանելի են արդյունաբերության կամ սպասարկմանտվյալ ճյուղում ներգրավված անձանց: Նորամուծության հնարավորություն բացահայտող մյուս երեք աղբյուրների խումբը ընդգրկում է կազմակերպությանկամ ճյուղից դուրս կատարվող փոփոխությունները. ժողովրդագրությունը (բնակչության կազմի ու թվաքանակիփոփոխությունները), մտածելակերպում,հասարակական կարծիքումն սովորույթների մեջ տեղի ունեցած փոփոխությունները, նոր գիտելիքները ն աշխարհընկալմաննոր արժեքները: Նորամուծության հնարավորությունների այս յոթ աղբյուր ոլորտների միջն եղած սահմանները հստակ չեն, ն դրանք հաճախ փոխկապվածեն |1, էջ 53, 54): Որպես կանոն, նորամուծությանարդյունավետությունն, առաջին հերթին, որոշվում է շուկայում ձեռք բերված հաջողությամբ: Նույնիսկ տեխնիկականն տեխնոլոգիականբարձրագույն նվաճումները, որոնք ապրանքի կամ տեխնոլոգիայիտեսքով շուկայում իրացում չեն գտնում, չեն կարող հանդիսանալնորամուծություններ՝անկախ դրանց գծով գրանցվածարտոնագրերից կամ արդյունաբերականնմուշների քանակից: Նորամուծությունիրականացնելու դոդապատճառները լինում են ներքին ն արտաքին: Ներքին է կազմակերպության կողմից թողարկվող ապրանքի (ծառայության) փոխարինմանանհրաժեշտությունը՝ դրա մրցունակությունը բարձրացնելու նպատակով: Կարնոր դրդապատճառը, իհարկե, սպառողների վարքն է ն դրսնորվում է առաջարկի ն պահանջարկի միջոցով: Այս`իմաստով կարելի է ասել, որ հիմնարար նորամուծություններըորոշվում են առաջարկով, իսկ բարելավող նորամուծությունները` հիմնականում պահանջարկի գործոններով: Գործնականում առաջարկն ու պահանջարկը հավասարաչափ են խթանում նորամուծական ակտիվումրցակցության պայմաններում: թյունը շուկայական Նորամուծությունների համար արտաքին դրդապատճառէ պետության տնտեսական քաղաքականությունը: Ամեն մի նորամուծությանհիմքում ընկած է գիտելիքը: Գիտելիքների վերածումը նորամուծության՝դիտվում է որպես նորամուծականգործընթաց:Այլ կերպասած, նորամուծականգործընթացը իրադարձությունների հաջորդական շղթա է, որի ընէ գաղափարիցմինչն որոշակի ապրանք, թացքում նորամուծությունը հասունանում ն ստանում տեխնոլոգիա կամ ծառայություն գործնականկիրառում: Ի տարբերություն գիտատեխնիկականառաջընթացի՝ նորամուծականգործընթացըչի ավարտվում ներդրմամբ,երբ նոր ապրանքը, ծառայությունըառաջին անգամ հայտնվում է շուկայում, կամ էլ նոր տեխնոլոգիան հասցվում է պրակտիկ ներդրման: Այս գործընթացը չի ավարտվում նան ներդրումից հետո, քանի որ նորամուծությունըկատարելագործվում է, դառնում ավելի արդյունավետ, ձեռք է բերում սպառողական նոր հատկություններ, ինչը նոր հնարավորություններ է ստեղծում դրա օգտագործման համար, ձնավորում նոր շուկաներ ն, հետնաբար, սպառողներ: Այսպիսով, տվյալ գործընթացնուղղված է ապրանքների, տեխնոլոգիաներիկամ ծառայությունների համար շուկաների ստեղծմանը, իսկ դրա ուղղվածությունը, տեմպերը ն նպատակները կախված են սոցիալ-տնտեսական միջավայրից, որտեղ այն ձնավորվում ն զարգանում է: Նորամուծականգործընթացըկարելի է դիտարկել տարբեր տեսանկյուններով: -.

-.

-.

-

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Նախ, այն կարելի է դիտարկել որպես գիտահետազոտական,գիտատեխնիկական, նորամուծական, արտադրականգործունեության ն մարքեթինգի հաջորդական իրականացում: Երկրորդ, այն կարելի է դիտարկել որպես նորամուծությանՍենսաայարբերաշրջանի ժամանակագրականփուլեր-Նորամուծության կենսապարբերաշրջան է կոչվում գաղափարի առաջացումից, նորույթի ստեղծումից ն տարածումից մինչն դրա օգտագործումն ընկած ժամանակահատվածը: Միջազգային պրակտիկայում ընէ նորամուծությանկենսապարբերաշրջանը բաժանել հետնյալ փուլերի. -. հետազոտում, մշակում ն տեխնոլոգիական պահանջներիսահմանում, ապրանքի նախագծում, փորձնականնմուշի պատրաստում, փորձարկումներն ստուգումներ, ճարքեթինգ, արտադրականգործընթացներինախապատրաստում, պրտադրություն, փաթեթավորում, պարտադրանքի իրացում ն բաշխում, տեխնիկականօգնություն ն հետիրացումային սպասարկում, ապրանքի օգտահանում (ուտիլիզացիա):

դունված -.

-.

-.

-.

-.

-.

-.

-.

-.

Երրորդ, նորամուծականգործընթացըկարելի է դիտարկել որպես մշակումների ֆինանսավորման, ներդրման ն նոր ապրանքատեսակիկամ ծառայության տարածման գործընթաց:Այս դեպքում այն հանդես է գալիս որպես նորամուծականնախագիծ, ներդրումային նախագծիմասնավոր դեպք: Ընդհանուր առմամբ, նորամուծականգործընթացըբաղկացածէ մի շարք փոխկապակցվածփուլերից, որոնք ձնավորում են միասնական համալիր: Նորամուծական գործընթացիհիմքը կազմում է նոր ապրանքի (ծառայության), տեխնիկայի(տեխնոլոգիաների) ուտեդծմաննյուրացման գործընթացը:Այնսկսվում է հիմնարար հետազոտություններից, որոնք ուղղված են նոր գիտելիքների ձեռքբերմանը ն առավել էականօրինաչափություններիբացահայտմանը:Վիմնարարհետազոտությունները լինում են տեսական ն որոնողականբնույթի: Տեսական հետազոտությունների արդյունքները դրսնորվում են գիտական հայտնագործությունների, նոր գաղափարների հիմնավորման, նոր տեսությունների ստեղծման մեջ: Հետազոտությունների երկրորդ խմբին դասվում են այնպիսիները, որոնց խնդիրն է ապրանքների ն տեխնոլոգիաների ստեղծման նոր սկզբունքների, նյութերի ն դրանց նոր հատկությունների, վերլուծության ն սինթեզի նոր մեթոդների բացահայտումը: Այս հետազոտություններում սովորաբար հայտնի է աշխատանքինպատակը, որոշ չափով հայտնի են տեսականհիմքերը, բայց ոչ՝ կոնկրետ արդյունքները: Որոնողական բնույթ ունեցող հետազոտություններիընթացքում իրենց հաստատումն են ստանում տեսական վարկածներնու գաղափարները: Հիմնարար գիտությունները նորամուծականգործընթացներիզարգացմանհամար ունեն առաջնային նշանակություն, ինչը պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ դրանք հանդես են գալիս որպես գաղափարների գեներատոր, ուղիներ բացում դեպի նոր ոլորտներ: Սակայն հիմնարար գիտությունների նվաճումների վերածումընորամուծության՝ համաշխարհայինպրակտիկայում կազմում է միայն 592 |4, էջ 7): Շուկայական տնտեսության պայմաններում հիմնարար հետազոտություններովչեն կարող զբաղվել ո՛չ ճյուղային, ո՛չ էլ առանձին ձեռնարկությունների գիտական լաբորատորիաները (կենտրոնները): Հիմնարար հետազոտությունները,որպես կանոն, ֆինանսավոր414

ԳԼՈՒԽ

21.

ՆՈՐԱՍՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

վում են պետական բյուջեի միջոցներից, մրցութային հիմունքներով, մասամբ էլ օգտագործվումեն արտաբյուջետային միջոցներ: Նոր տեխնիկայի ստեղծման ն յուրացման գործընթացիերկրորդ փուլում կատարվում են նիրառական հետազոտություններ, որոնք ուղղված են բացահայտված երնույթների ն գործընթացներիօգտագործմանուղիների հետազոտմանը: Կիրառական բնույթի գիտահետազոտական աշխատանքը նպատակ ունի լուծել տեխնիկական հիմնախնդիրը, որոշակի գիտական արդյունք ստանալ: Փոռրձնական-կոնատրուկտորականաշխատանքներիու կիրառականհետազոտությունների արդյունքները ներդնում են նոր տեխնիկայի, տեխնոլոգիայի, նմուշների ստեղծմանկամ էլ արդիականացմանհամար: Փորձնական-կոնստրուկտորական աշխատանքներինպատակն է նոր տեխնիկայի, արտադրանքի, ծառայության նմուշների ստեղծումը, որոնք, անհրաժեշտ փորձարկումներից հետո, կարող են փոխանցվել սերիական արտադրությանը: Այս փուլում տեսական հետազոտություններն անցնում են իրենց վերջնական ստուգումը, մշակվում են տեխնիկականփաստաթղթերը, պատրաստվում ն փորձարկվում են նոր տեխնիկայի նմուշները: Այն եզրափակվում է նոր ապրանքների արդյունաբերական արտադրության/ուրացմամբ: Յուրացման ընթացքում անցկացվում են փորձնականաշխատանքներն̀որ ապրանքներին տեխնոլոգիական գործընթացներիգնահատման համար: Այս փուլի արագացմանկամ արգելակման վրա ազդում են մի շարք գործոններ, ինչպիսիք են՝ սեփական ֆինանսական ռեսուրսների ծավալը, վարկային տոկոսադրույքները, ներքին պահանջարկի ծավալը, նոր արտադրանքիյուրացման տնտեսական ռիսկը ն այլն: Յուրացման փուլին հաջորդում է արդյունաբերական արտադրությունը, ն հետազոտություններըստանում են իրենց տրամաբանականավարտը: Այնուհետն տեղի է ունենում դրանց օգտագործումըսպառողի կողմից` զուգընթաց վերջիններիս տրամադրելով անհրաժեշտ ծառայություններ ն ապահովելով

նորամուծությանանխափանօգտագործումը(շահագործումը): Նորամուծականգործընթացներըսերտորեն կապված են շուկայի հարաբերությունների հետ: Նորամճուծություններիհիմնական մասն իրականացվումէ որպես խնդիրների լուծման միջոց: կազմակերպությունների արտադրական ն առնետրային Հետնաբար, նորամուծություններըկողմնորոշվածեն դեպի շուկան, կոնկրետ սպառողը կամ պահանջմունքը: Այսպիսով, նորամուծականգործընթացըորոշակի հաջորդականությամբիրականացվող աշխատանքների համալիր է` սկսած տեսական գիտելիքների ստացումից մինչն այդ նոր գիտելիքների հիման վրա ստեղծվածապրանքի օգտագործումը սպառողի կողմից: Նորամուծական գործընթացից զատ տարբերում են նան «նորամուծական գործունեություն» հասկացությունը: Նորամուծականգործունեությունէ համարվումգիտական,գիտատեխնիկական արդյունքի ն մտավոր ներուժի գործնական օգտագործմաննուղղված գործունեությունը, որի նպատակն է նոր ապրանքի ստացումը կամ արտադրվող ապրանքի որակի բարելավումը, արտադրության նոր եղանակի ստացումը ն մրցունակ ապրանքների ն ծառայություններիգծով պահանջարկիբավարարումը, սոցիալական սպասարկման կատարելագործումը:Նորամուծական գործունեությանհիմքում ընկած է գիտատեխնիկականգործունեությունը: Նորամուծականգործունեության ընթացքում տարբերակային ընտրություն կատարելու դեպքում հաշվարկվում է նոր տեխնիկայի ներդրման տնտեսական արդյունավետությունը, ինչը կատարվում է ներդրումների արդյունավետությանգնահատմանսկզբունքներով (տես՝ գլուխ 22):

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Նորամուծական գործունեության օբ/ելյտ են համապատասխան ապրանքը, ծառայությունը, տեխնիկանն տեխնոլոգիան, որոնք մշակվում են տվյալ երկրի տարածքում գտնվող կազմակերպություններիկողմից`անկախդրանց կազմակերպաիրավականձնից: Նորամուծականգործունեության սուբյելատ կարող են լինել ռեզիդենտ ն ոչ ռեզիդենտ իրավաբանականն ֆիզիկական անձինք: Առաջինհերթին նորամուծական գործունեության սուբյեկտ են նորամուծողները՝նորամուծությանհեղինակները: Նորամուծական գործընթացի հետ սերտորեն կապված են «նորաճուծական ներուժ», «նորամուծական ակտիվություն» ն «նորամուծական քաղաքականություն» հասկացությունները: Նորամուծությունն առաջին անգամ իրագործելու ն վերարտադրելու հարցում կազմակերպությանպատրաստակամությունը ն ունակությունը բնութագրում է դրա նորամուծականճերուժրՆորամուծականներուժը (պետության, ճյուղի, կազմակերպության) նյութա-արտադրական,ֆինանսական, մտավոր, գիտատեխնիկականն այլ տեսակի ռեսուրսների ամբողջությունն է, որն անհրաժեշտ է նորամուծականգործունեություն իրականացնելու համար: Պետական նորամուծականքառաքականությունը սոցիալ-տնտեսականքաղաէ նորամուծականռազմավարության նպաքականության մասն է, որը սահմանում ն ն տակները դրա իրականացմանմեխանիզմը պետական գերակայությունները իշխանության մարմինների կողմից: Պետականնորամուծականքաղաքալկանությունը պետք է ընդգրկի հասարակության զարգացման օպտիմալ ուղղությունները, հեռանկարայինճյուղերի ն արտադրությունների ֆինանսականաջակցությունը, նորամուծական գործընթացների տնտեսական կարգավորումը, նորամուծությունների ներդրման կազմակերպական,իրավականն այլ ապահովումը: Ժամանակակիցնորամուծականգործընթացներինբնորոշ են որոշ միտումներ: Դրանք են. 1. ժաճանակակից նորամուծականգործընթացների իրականացմանմեխանիզմի անընդհատ բարդացում ն թանկացում: Այն դրսնորվում է փոքր ն խոշոր կազմակերպությունների օպտիմալ հարաբերակցություն սահմանելու միջոցով, ինչն իրագործվում է տարբեր եղանալըներով. ֆինանսաարտադրականընկերությունների ստեղծման միջոցով, որոնք ներառում են փոքր նորամճուծական ձեռնարկություններ ն ֆինանսական հաստատություններ, խոշոր ընկերությունների շուրջը նորամուծականձեռնարկատիրականգոտիների ձնավորման միջոցով, որոնք ընդգրկում են իրավականորեն անկախ, սակայն գլխամասային ընկերությունից ամբողջությամբ նյութապես կախվածփոքր նորամուծականկազմակերպություններ, հզոր միջճյուղային ն ճյուղային տեխնոպոլիսների, տեխնոպարկերիստեղծման միջոցով, որտեղ կան նորամուծականբիզնեսի ինկուբատորների համակարգ, ընկերությունների լաբորատորիաներ, համալսարանականհետազոտական կենտրոններ, ազգային ն միջազգային կոնսորցիումների ստեղծման միջոցով, որոնք ունեն ժամանակավոր բնույթ ն ստեղծվում են խոշոր նորամուծականնախագծերիրականացնելու համար: 2. Առանձին նորամուծականգործընթացներիմիջն աճում է փոխկապվածությունը, որի արդյունքում ձնավորվում են որոշ գիտատեխնոլոգիականգոտիներ, -

-

-

ԳԼՈՒԽ

27.

ՆՈՐԱՄՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

առանց որոնց նորամուծական գործընթացներըչեն կարող արդյունավետ իրականացվել: Յ. Նորամուծականգործընթացների աճող միջազգայնացումը: Ներկայացվածմիտումներըէապես ազդում են շուկայի վրա: Նախ, այն է՛լ ավելի է հագեցվում տարբեր նորամուծություններով,այդ թվում ոչ նյութական (գաղափար, տեխնոլոգիաներ,տեղեկատվություն, նախագծեր,արտոնագրեր,նոու-հաուներ): Երկրորդ, էապես փոխվում է մրցակցության բնույթը: Այն տեղափոխվում է համագործակցության,նորամուծականնախագծերիիրականացման, նորամուծական գործընթացներիկազմակերպմանգործում մրցակիցներիմիջն դերերի բաշխման դաշտը: Երրորդ, նորամուծությունների շուկան դառնում է կանխատեսելի ն կարգավորվող: ժամանակակից նորամուծականգործընթացներըուժեղացնում են ազգային տնտեսությունների, ճյուղային ն միջճյուղային տնտեսականհամակարգերիտեխնոլոգիական փոխկապվածությունը:

21.2.

ՆՈՐԱՄՈՒԾԱԿԱՆ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊԱԿԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԿԱՌՈՒՑՎԱՇՔՆԵՐԸ

Նորամուծականոլորտում կազմակերպական կառուցվածքայինձների մասն ունի աստիճանակարգայինբնույթ ն հիմնված է համաստորադասության (սուբոր-

դինացիայի) տարբեր աստիճանների ղեկավարների (կառավարման օղակների) լիազորությունների պատվիրակմանն պատասխանատվությանսահմանման վրա: Նորամուծական գործունեությանկազմակերպմանժամանակ, որպես կանոն, նախ ձնավորվում է կազմակերպության գիտաարտադրականկառուցվածքը, իսկ հետո` նորամուծություններիկառավարմանկառուցվածքը: Նորամուծությունների կառավարմանկազմակերպականկառուցվածքներն աչքի են ընկնում իրենց բազմազաճությամբ: Կազմակերպական կառուցվածքի կոնկրետ ձնի ընտրությունը կախված է այնպիսի օբյեկտիվ գործոններից,ինչպիսիք են` նորամուծական գործունեության մասշտաբը, արտադրվող ապրանքի կամ մատուցվող ծառայության յուրահատկությունը, կոոպերացմանմակարդակը նայլն: Նորամուծական գործունեության կառավարման կազմակերպականկառուցվածքը բավական դինամիկ է ն իր վրա կրում է արտաքին ն ներքին միջավայրի փոփոխությունները:Հաճախ մեկ կազմակերպության շրջանակում օգտագործվում են մի քանի տեսակի նորամուծությունների կառավարմանկազմակերպականկառուցվածքներ՝տեխնիկայի ն տեխնոլոգիայիարագ զարգացող ուղղությունների համար ստեղծվում են ծրագրա-նպատակայինկառուցվածքներ, իսկ ավանդական ապրանքի համար օգտագործվում է շտաբային կառուցվածքը: Կառուցվածքների տարբեր տեսակներիհամակցումը մեկ ձեռնարկության շրջանակում պայմաններ է ստեղծում նորամուծություններիառավել ռացիոնալկազմակերպմանհամար: Ներկայումս խոշոր ընկերություններում ձնավորվում են նորամուծականգործունեության կառավարմանկայուն մեխանիզմներ,որոնք արտահայտումեն գիտության ն արտադրության ինտեգրացման գործընթացիառանձնահատկությունները, հետազոտություններին մշակումների կողմնորոշումը դեպի շուկայական պահանջմունքները:

մենեջմենթ

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Նոր խնդիրները փոփոխություններ առաջացրին կառավարման համակարգի ինչպես ուղղահայաց՝ սուբորդինացիոն, այնպես էլ հորիզոնական՝ կոորդինացիոն կապերի միջն: ական թվականներինձնավորվեցին ն սկսեցինզարգանալ նորամուծական գործընթացներիկառավարման ինտեգրացվածհամակարգեր, որոնք առանձնացան արտադրությանն ավանդականարտադրանքի թողարկման կառավարմանընդհանուր համակարգից: Նորամուծությունների մշակումը ն ներդրումը վերածվեցին անընդհատ կառավարվող գործընթացի, երբ նորարարական գաղափարներնինտեգրացվում են հեռանկարայինարտադրականպլանների ն ծրագրերիմեջ, որոնք խթանում են գործարարությաննոր ոլորտների առաջացումը: Նորամուծությունների կառավարմաննոր համակարգերը ընդունվել են աշխարհում բարձր համարում ունեցող խոշորագույն ընկերություններում՝ «ԱյԲիէմ», «Մացուսիտա էլեկտրոնիկս», «Միցուբիշի», «Սոնի» «Բոինգ», «Հոֆման Լա Ռոշ», «Վերսաչի», «Դայմլեր Կրայսլեր», «Մայքրոսոֆթ» ն այլն: Դրանց խնդիրն է նորամուծություններովն ֆիրմայիզարգացմանհեռանկարայինուղղություններով զբաղվող ստորաբաժանումներիառանձնացումը՝ որոշումների ընդունման գործընթացի պլանավորման ն խթանման համակարգերի պարզեցման, նորամուծությունների մշակումն ու ներդրումն արագացնելու նպատակով:Արդյունքում առաջացաննորամուծական գործունեության կառավարմանճկուն համակարգեր, որոնք օգտագործում են գիտահետազոտականն փորձնակոնստրուկտորական աշխատանքների, միջն հորիզոնական կապերը: արտադրությանն առաքման ստորաբաժանումների Նորամուծական գործընթացի կառավարման ժամանակակից համակարգը ենթադրում է. բարձր մակարդակում մասնագիտացվածկառույցների ստեղծում` խորհուրդներ, կոմիտեներ կամ տեխնիկականքաղաքականության մշակման աշխատանքայինխմբեր, նորամուծականգործունեությունը կոորդինացնելու նպատակով նոր ապրանքների ու տեխնոլոգիաների գծով կենտրոնականծառայությունների կամ ստորաբաժանումներիստեղծում, նոր ապրանքի մշակման նպատակայիննախագծային խմբերի կամ կենտրոնների առանձնացում, նորամուծական գործունեությամբ զբաղվող գիտական կենտրոնների, բաժինների դերի բարձրացում, լաբորատորիաների,գիտահետազոտական վենչուրային ստորաբաժանումների ն նորամուծական գործունեության խթանմանհատուկ ֆոնդերի ձնավորում, նորամուծությունների բնագավառում խորհրդատվական օգնության կազ-

-

-.

-

-

-

-.

մակերպում,

-

նոր տեխնիկայի յուրացման հիմնախնդիրներով զբաղվող հատուկ ճյուղային լաբորատորիաների, կոնստրուկտորականբյուրոների ն այլնի ստեղծում:

Մասնագիտացված կառույցներ ստեղծվում են հիմնականում խոշոր ընկերություններում, որոնք թողարկում են գիտատարարտադրանք:Այսպիսի կառույցների խնդիրն է՝ որոշել նորամուծականգործընթացիհիմնական ուղղությունները ն առաջարկություններ կատարել` տնօրեններիխորհրդումորոշումներ ընդունելու համար: Սովորաբար այս կառույցների կազմի մեջ մտնում են արտադրամասերիղեկավարն առաքմանծառաները, կենտրոնականծառայությունների,գիտահետազոտական նան առաջատար են կատարում ներկայացուցիչները: Կարնոր դեր յությունների ուղղությունների կոորդինացնող կոմիտեները: -

ԳԼՈՒԽ

27.

ՆՈՐԱՄՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Նոր ապրանքներիստեղծմանկենտրոնական ծառայությունները,որոնք կոորդինացնում են նորամուծականգործունեությունը, ապահովում են նորամուծական գործունեության հանդեպ համալիր մոտեցում` միասնական տեխնիկական քաղաքականության մշակում, տարբեր արտադրականստորաբաժանումներում,ինչպես նան կենտրոնականծառայություններում իրականացվող նորամուծականգործունեության կոորդինացում ն վերահսկողություն: գծով ստեղծվում են ինքնուրույն ստորաբաժանումներ, Նոր ապրանքների են կազմակերպությանամբողջ նորամուծականգործունեուորոնք կոորդինացնում թյունը, համաձայնեցնում են զարգացման նպատակները ն ուղղությունները, դիտարկում են նոր ապրանքներիստեղծմաննախագծերը: Նախագծային նպատակային խմբերը գիտական հետազոտությունների անցկացման, ճոր արտադրանքիմշակման ն ներդրմանգծով ինքնուրույն ստորաբաժանումներ են, որոնք ստեղծվում են նորամուծականգործընթացիհամալիր իրականացման համար: Դրանք ստեղծվումեն կառավարմանմիջին մակարդակում ն ենթարկվում են ընկերության ղեկավարությանը:Այդպիսի խմբերըկարող են ստեղծվել նան որնէ կենտրոնականծառայությանկազմում` մարքեթինգի, գիտահետազոտական ն փորձնակոնստրուկտորական,պլանավորման, ինժեներակոնստրուկտորական: Ժամանակավոր կամ մշտական հիմունքներով ստեղծված նպատակային խմբերը նպաստում են ստեղծագործականաշխատանքի արդյունավետ կազմակերպճմանը,հեռանկարային ապրանքի ստեղծմանըն շուկայում դրա ներդրմանը: Նպատակային խմբերըստեղծվում են 2-ից մինչն 10 ն ավելի տարի ժամկետով: Նախագծային նպատակային խմբերիստեղծմանգործում գոյություն ունի մեկ այլ մոտեցում նս, երբ գյուտարարը՝ նոր ապրանք ստեղծողը,դառնում է նճպատանոր ապրանքի մշակման կային խմբի ղեկավար ն կրում է պատասխանատվություն ու ներդրմանհամար: Այդ դեպքում կիրառվում է նորամուծությունների ճկուն կառավարման սկզբունքը, որի հիմքը ներկազմակերպականկառավարման ապակենտրոնացումն է: Նախագծային նպատակային խմբերը պարտավոր են համաձայնեցնել իրենց գործողություններըընկերության այլ ստորաբաժանումներիհետ: Դրանք ունեն նոմշակման ն յուրացման սեփական մոտիվացիայի համակարգ ն րամճուծությունների ենթարկվում են միայն ընկերության բարձրագույն ղեկավարությանը: Զարգացման կենտրոնները նորամուծականգործունեությանկազմակերպման նոր ձն են, ստեղծվում են որպես տնտեսապես ինքնուրույն ստորաբաժանումներ, որոնք կապված չեն ձեռնարկության գործունեության հիմնական ոլորտի հետ: Կենտրոններիհամար սահմանվում են տնտեսական գործունեությանայնպիսի ցուցանիշներ, որոնք նոր ապրանքի ներդրմանառաջին փուլում խթանում են վաճառքի ծավալի ընդլայնումը ն նպաստում են շուկայական դիրքերի նվաճմանը:Միաժամանակ իրականացվում է ղեկավարների ն անձնակազմի խթանում հետնյալ կերպ ենթադրվում է, որ աշխատակիցներիաշխատավարձըն ղեկավարների պարգնատրումը կախված են կենտրոնի գործունեության առնտրային արդյունքներից, միննույն ժամանակ առնտրային ռիսկը ն անհաջողությունները, որոնք կապվածեն նոր ապրանքի արտադրության ն իրացման հետ, որպես հետնանք չեն առաջացնում վարչական պատիժներկամ տույժեր: Գիտահետազոտականն փորձնակոնստրուկտորականբաժիններն արտադրական ստորաբաժանումներումսկսել են կատարել ավելի կարնոր դեր, քան նախկինում: Այս բաժինները ներկայումս իրականացնում են ոչ միայն նոր հեռանկարային գաղափարների որոնում ն մշակում, այլն դրանց արագ յուրացում, ապրանքների արտադրություն ն իրացում: -

-

-

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Նորամուծական գործունեության կառավարման կազմակերպական կառուցվածքներումառանձնահատուկտեղ են զբաղեցնում վենչուրային (ռիսկային) ստորաբաժանումները: Դրանք հանդես են գալիս ինքնուրույն ոչ մեծ ֆիրմաների տեսքով, որոնք մասնագիտացվածեն հետազոտությունների, մշակումների, նոր ապրանքի արտադրության ուղղությամբ ն ստեղծվումեն հետազոտող-գիտնականների, ինժեներների, նորարարների կողմից: Վենչուրային ֆիրմաները լայնորեն տարածված են ԱՄՆ-ում, Ճապոնիայում, ԱրեմտյանԵվրոպայում: Դրանք գործում են գյուտարարական ակտիվության աճի ն հագեցվածության փուլերում, ինչպես նան գիտական հետազոտություններիդեռ պահպանվող, բայց արդեն անկում ունեցող ակտիվության փուլում: Վենչուրային ներդրումների համար հիմնական խթան է հաջողության դեպքում դրանց բարձր եկամտաբերությունը: Ամերիկյան վենչուրային ֆիրմաների եկամտաբերությունը կազմում է տարեկան 2096, ինչը 3 անգամ գերազանցում է ամերիկյան տնտեսության միջին եկամտաբերությանմակարդակը |2, էջ 29):

Վենչուրային ֆիրմաները կարող են հանդիսանալ ավելի խոշոր ընկերությունների դուստր ընկերություններ: Վենչուրային ֆիրմաների ստեղծումըենթադրում է հետնյալ բաղադրամասերի առկայություն. նորամուծության նոր ապրանքի, տեխնոլոգիայիգաղափար, հասարակական պահանջարկի ն ձեռնարկատիրոջ առկայություն, որը է առաջարկվածգաղափարի հիման վրա կազմակերպել նոր պատրաստ ձեռնարկություն, ֆինանսավորմանհամար ռիսկային կապիտալ: -.

-

-.

Վենչուրային ֆինանսավորումն իրականացվում է երկու հիմնականձներով՝ նոր ֆիրմաների բաժնետոմսերիձեռք բերմանկամ էլ տարբեր տեսակի վարկ տրամադրելու ճանապարհով: Վենչուրային կապիտալը ոչ միայն խոշոր ընկերությունների, այլ նան բանկերի, պետական, ապահովագրական,կենսաթոշակայինն այլ ֆոնդերի միջոցների բարձր ռիսկային ներդրումն է նոր ընդլայնվող կամ կտրուկ փոփոխությունների ենթարկվող ձեռնարկատիրությանոլորտներ: Ի տարբերություն ներդրումների այլ ձների սա ունի մի շարք առանձնահատկություններ:Դրանցից են. ընկերության կապիտալում ներդրողիփայամասնակցություննուղղակի կամ միջնորդավորվածձնով, երկարաժամկետմիջոցների տրամադրումը, ֆինանսավորվող ընկերության կառավարման գործում ներդրողի ակտիվ դերը: -.

-.

-.

ԱՄՆ-ում, որտեղ ռիսկային կապիտալն ունի զարգացման բարձր մակարդակ, դրա ներդրման հիմնական ոլորտներն են գործարարության զարգացման սկզբնական փուլերը (վենչուրային ներդրումների 39,29:) |2, էջ 27:

Փոքր նորամուծականֆիրմաները հիմնում են գիտնականները, ինժեներները, գյուտարարները, որոնք նյութական շահ ստանալու ակնկալիքով ձգտում են իրացնել գիտության ն տեխնիկայի նորագույն նվաճումները: Այդպիսի ֆիրմաների համար որպես սկզբնական կապիտալ կարող են ծառայել հիմնադրի անձնական խնայողությունները, որոնց ծավալը սովորաբար բավարար չի լինում ունեցած գաղափարների իրականացման համար: Նման իրավիճակներում անհրաժեշտ է լինում դիմել մեկ կամ մի քանի մասնագիտացվածֆինանսական ընկերությունների, որոնք պատրաստ են տրամադրել ռիսկային կապիտալ:

ԳԼՈՒԽ

27.

ՆՈՐԱՍՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Ռիսկային ձեռնարկատիրության առանձնահատկությունն այն է, որ միջոցները տրամադրվում են անվերադարձ, անտոկոս հիմունքներով, ն վարկավորմանհամար չի պահանջվում սովորական ապահովություն: Վենչուրային ֆիրմային հանձնած միջոցները ենթակա չեն դուրս գրման՝ պայմանագրի գործողության ողջ ժամանա-

կահատվածում: Որպես միջանկյալ ձն՝ զուտ ռիսկային գործարարության ն ներքին ռիսկային նախագծերիմիջն հանդես են գալիս ճոր տեսակի համատեղ ձեռնարկությունները, որոնք փոքր գիտատար ֆիրմայի ն խոշոր ընկերության միավորում են: Այդպիսի միավորման շրջանակում փոքր ֆիրման իրականացնում է նոր ապրանքի մշակում, իսկ խոշոր ընկերությունը ցուցաբերում է ֆինանսական աջակցություն, տրամադրում է անհրաժեշտ սարքավորում, ապահովում իրացման գործընթացըն կազմակերպում հաճախորդներիհետիրացումային սպասարկումը: Նորամուծականգործունեության կառավարմանկազմակերպմանձն են խորհրեն խոշոր ընկերություններում ն իրենց կազդատվական խմբերը, որոնք ստեղծվում են հետազոտողներ, կառավարիչներ, ֆունկցիոնալ ստորաբաժամում ունենում նումների ներկայացուցիչներ: Դրանց հիմնական գործառույթներնեն` հեռանկարային գաղափարներին հետազոտություններիթեմայի ընտրությունը, գիտնականների ն ինժեներներիաշխատանքներիկոորդինացումը: Այս խմբերը հանդես են գալիս որպես կազմակերպության գիտաարտադրականգործունեությանլայն շրջանակի հարցերի խորհրդատու: Նորամուծական գործունեության կառավարման կազմակերպական կառուցվածքը կարելի է ներկայացնել հետնյալ կերպ (գծանկար21.1): ՛

Գիտատեխնիկական

Ընկերության ժողով,

խորհուրդ

խորհուրդ

Վերլուծական-տեղեկատվականխումբ

Գործադիրտնօրեն

Վենչուրային ֆոնդեր

Բաժիններ, կենտրոնական լաբորատորիաներ

Նորամուծական

գործունեության կենտրոնական

ծառայություն

Լաբորատորիաներ

Նոր տեխնիկայիմշակման, արտադրանքինոր տեսակների արտադրությաննախագծային արտադրական խմբեր ստորաբաժանումներում ն

գծանկար21.1.

բաժիններ

Նորամուծականգործունեության կառավարմանկազմակերսյական կառուցվածքը

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Վերջին ժամանակաշրջանում նորամուծական գործունեության բարդ հիմնախնդիրների լուծման նպատակով լայն տարածում են ստացել ինկուբատորները (բիզնես-ինկուբատորները, տեխնոլոգիականինկուբատորները), տեխնոպարկերըն տեխնոպոլիսները: Ինկուբատորը կազմակերպության կառուցվածքային ստորաբաժանումն է (բաժինը, լաբորատորիան), որը զբաղվում է ձեռնարկատիրությաննոր ձների կամ նոր տեխնոլոգիաների մշակմամբ: Տեխնոպարկը կամ տեխնոլոգիական պարկը կազմակերպություններիհամախումբ է, որոնք համատեղզբաղվում են առաջատար տեխնոլոգիաների մշակմամբ: Տեխնոպոլիսները իրենցից ներկայացնում են մեկ տարածաշրջանումկենտրոնացվածհիմնարար ն կիրառական բնույթի գիտական հաստատությունների,բուհերի, նախագծայինն ներդրումային կազմակերպությունների, ինչպես նան նորույթների յուրացմանը կողմնորոշվածմի շարք արդյունաբերական ձեռնարկությունների համալիրներ: Տեխնոպոլիսների շրջանակներում իրականացվում է ամբողջ նորամուծականպարբերաշրջանը,ներառյալ` կադրերի պատրաստումը: Տեխնոպոլիսների անբաժանելի մասն են կազմում վենչուրային ֆիրմաները ն բաժնետիրականառնետրայինբանկերը: Տեխնոպոլիսները առաջին անգամ ձնավորվեցին 50-ական թվականներինԱՄՆ-ում: Այնուհետն դրանք լայն տարածում ստացան Ֆրանսիայում, Ճապոնիայում, Մեծ Բրիտանիայում, Սինգապուրում, Թաիլանդում ն Կորեայում:

21.3.

ՆՈՐԱՄՈՒԾԱԿԱՆ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ՖԻՆԱՆՍԱՎՈՐՄԱՆ

ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԸ

Նորամուծականգործունեության զարգացումը, ինչպես առանձին ձեռնարկության, այնպես էլ ինտեգրացված համակարգերի ն ամբողջ պետության մակարդակով, ենթադրում է կանոնակարգվածն հիմնավորվածֆինանսականհամակարգի ստեղծում: Նորամուծական գործունեության ֆինանսավորման համակարգը բավական բարդ ն անընդհատ զարգացող մեխանիզմ է: Որպես ֆինանսավորման սուբյեկտ հանդես են գալիս ինքնուրույն ն նորամուծականձեռնարկությունները, ինտեգրված ֆինանսաարդյունաբերականկառուցվածքները,կառավարմանտարածքայինմարմինները, ֆիզիկական անձինք: Արդի պայմաններում նորամուծականգործունեության ֆինանսավորմանհիմաղբյուրներն են. բյուջետային հատկացումները, գիտահետազոտական ն փորձնակոնստրուկտորական աշխատանքների ֆինանսավորման հատուկ արտաբյուջետայինֆոնդերի միջոցները, կազմակերպությանսեփական միջոցները, տարբեր առնտրայինկառուցվածքներիֆինանսական ռեսուրսները, հատուկ լիազորված ներդրումային բանկերի վարկային ռեսուրսները, պաշտպանական համալիրի գիտատեխնիկականն արտադրականկազմակերպություններիհամար տրվող կոնվերսիոն վարկերը, օտարերկրյա ներդրումները, ազգային ն արտասահմանյան գիտական հիմնադրամներիմիջոցները, ֆիզիկական անձանց մասնավոր ներդրումները:

նական -

-.

-.

-.

-.

-.

-.

-.

ԳԼՈՒԽ

27.

ՆՈՐԱՄՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Յուրաքանչյուր դեպքում նորամուծական նախագծերիֆինանսավորման կարառանձնահատկությունը ն անմիջականորենկապված է ներդրվող նորույթի բնույթի հետ: Խոշորամասշտաբ գիտատեխնիկականհիմնախնդիրներիլուծումն ապահովող կարնորագույն ֆինանսական աղբյուր են պետականբյուջեի միջոցները: Այս միջոցների հաշվին իրականացվում են նպատակային համալիր ծրագրեր, հիմնարար գիտական հետազոտություններ, ֆինանսավորվում է կադրերի գիտական որակավորման բարձրացումը, ինչպես նան աջակցություն է ցուցաբերվում գիտատեխնիկական ոլորտում ձեռնարկությունների փոքր ձների զարգացմանը: Պետբյուջեից նորամուծական գործունեությունը ֆինանսավորվում է ինչպես անվերադարձ, այնպես էլ վերադարձելիության հիմունքներով: Անվերադարձհիմունքներով պետբյուջեից կարող են ֆինանսավորվելհիմնարար գիտական հետազոտությունները, նպատակային համալիր ծրագրերը: Պետբյուջեի միջոցներն օգտագործվումեն ճան գիտատեխնիկականոլորտում փոքր գիտատար ֆիրմաների, բիզնեսի ինկուբատորների,նորամուծականինժինիրինգային կենտրոնների Ա այլ նմանատիպ ձեռնարկություններիստեղծմանն ու զարգացմանը նպաստելու համար: Սկզբունքորեն նոր կոնստրուկտորական կառուցվածք ունեցող ն տեխնոլոգիական նորաճուծություններիներդրումը հիճնականում իրականացվում է ձեռնարկության (հատկապես՝ խոշոր) սեփական՝ որպես կանոն, արտադրության զարգացման ն ամորտիզացիոն հատկացումների ֆոնդի միջոցների հաշվին: Բաժնետիրական ընկերությունների համար որպես աղբյուր կարող է հանդիսանալ նան փոխառության պարտատոմսերիառաջնային կամ լրացուցիչ թողարկումը: Արտադրության զարգացման ֆոնդի միջոցները կարող են օգտագործվել արտադրությաննորացման ն ընդլայնման, գիտահետազոտական,փորձնակոնստրուկտորական ն տեխնոլոգիականնախագծերի,ինչպես նան մրցունակ ճոր ապրանքի յուրացման ծրագրերի իրացման, սեփական շրջանառու միջոցների մեծացման ն ձեռնարկության նյութատեխնիկական բազայի ամրացմանը նպաստող այլ նպատակների համար: Եթե ձեռնարկությանսեփականմիջոցներն անբավարարեն, իսկ ձեռնարկությունը ունի բավարար գիտատեխնիկական ներուժ, կարելի է իրականացնել արժեթղթերի լրացուցիչ թողարկում (էմիսիա): Այս ճանապարհը մատչելի է բաժնետիրականընկերությունների համար: Նորամուծականգործունեության ֆինանսավորման կարնոր աղբյուր է առնետրային վարկը: Ինչպես ցույց է տալիս փորձը, բանկային վարկը թույլ է տալիս բարձրացնել նորամուծականմիջոցառումներիարդյունավետությունը ն մի շարք դեպքերում կարող է հանդիսանալ երկար ժամանակահատվածում դրամական միջոցների հավաքագրման ավելի հարմար եղանակ, քան բաժնետոմսերիենպարտատոմսերի գը ունի իր

տեղաբաշխումը:

,

Երկարաժամկետնորամուծական վարկ տրամադրելու համար բանկը վերլուծում է վարկավորվողձեռնարկությանտնտեսականաճի հեռանկարները,ապրանքի իրացման հնարավորություններըն եկամուտների սպասվելիք աճը: Եթե անհրաժեշտ է իրականացնել թանկարժեք հաստոցներ, սարքավորումներ, հաշվողական տեխնիկա, տրանսպորտային ն այլ միջոցներ պահանջող խոշոր տեխնիկական նորամուծությունների արագ արդյունաբերական յուրացում, ապա օգտագործվումէ նան ֆինանսական լիզինգը:

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ՀԱՐՑԵՐ 1. 2. Յ.

4. 5.

6.

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

ԵՎ

Ո՞վ է առաջին անգամ օգտագործել ն գիտական շրջանառության մեջ դրել «նորամուծություն» հասկացությունը: Նորամուծությունը գործընթա՞ցէ, թե՞գործընթացիարդյունք: Ինչո՞վ է տարբերվում նորույթը նորամուծությունից: Թվարկեք ն բնութագրեք նորամուծություններիտեսակները: Բնութագրեք նորամուծական գործընթացն ըստ գոյություն մոտեցումների: Բնութագրեք նորամուծական գործունեության նշանակությունը վարող կազմակերպությանհամար:

ունեցող տնտեսա-

7.

Բնութագրեք նորամուծականգործընթացիփուլերը:

8.

Ներկայացրեք ն բնութագրեք նորամուծական գործունեության կառավարման կազմակերպականկառուցվածքները: Բնութագրեք նորամուծականռիսկի առանձնահատկությունները:

9.

10.Որո՞նք են նորամուծական գործունեության ֆինանսավորման ները:

աղբյուր-

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1.

Դրաքեր Փ. Ձեռնարկիչը ն նորի ստեղծումը: Երնան, Ապոլոն. 1993

2.

1աւօՔՅԱԱՕԻԵԵԼՍ1

Խ6ՇԷԱՏոշԹՀՒՆՇԷՐ. 110ր. քճր.

6ռոքշոռ, ԷՕՒԱԼՆՄ,

Յ.

11. Ղօօքտջ: 5ոօոօԽոՎՇԸԽՕՐՕ

ԼԱոոծոճք ԷՈ

ԹՑԴԲՂԵՐ ՕՏ

ոքածատտմ,

օտարն ՍաալօԲճղա

5.

(ՕՓօոօոջճ8 ոքճումիՅ.

6.

Ճ.

Լաք

ԷԼ,

--

ՒՈՂՇԷԼԲյոշՀԻւՇէրԻ օքոՅՒա ՅՅ

Յա.

քրտ

7,

Ի/Ղ.,ռւ

ւ.

ոքօոտուճ ).

8ստոճտտ

ՇոքմՑՕՎԻՕօ6ԱօՇօ6Ք6. Ճ.

Թ.

Է/., Եա

8: ԱՇՇռՇրօտճոծ

քորում,

ճոճ,

Ի61լ6յշթԵ16էրր.

Է/., ԿԽՂՔՕ

ՒԼ Ճ. ԸՕոօո

ճ. ՍՄմջֆճոււօ8օր.

11քօրքօոօ, 1982, Տհառքծէօւ Ըօտքոո, 1ոշ., 1964.

ԽՕՒՌՕՒՈՀԻՄքԵԼ ԽԼ,

Ւ/4ՇՕՐՈՅԾԽ-ՒնԱՔօօխ 4.

Ը.

Է/.,

աքճճոքռ.

Ըը16Տ.-

111, էՕՒԷԼ

հԽՈՇԵԾՄԹԽԾու աոտօՔումա.

ռ

աոճ

ԻԼՄ.Լ.

ՂՇօքոտ

110, քճր, 3. ԷԼ Քյոոմլօտօք, 6ոքշոռ, ԷՕՒԷԱՂԼՈ, 1995

ՄՎԳՇԾԲՕ6 ոօշօծ26. տ

ք

ԳԼՈՒԽ

ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

22.1.

ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԻ

էՈՒԹՅՈՒՆԸ, ԿԱՌՈՒՑՎԱՇՔԸ

ԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Ներդրումների

կառավարումըկազմակերպություններիկառավարմանհատուկ կամ որոշակի կարնորություն ունեցող գործառույթներիցէ: Ներդրումները շահույթ կամ սոցիալական արդյունք ստանալու ճպատակով ձեռնարկատիրության ոլորտում կատարվող երկարաժամկետ ծախսերն են, որոնք կարող են իրագործվելֆինանսական (փող, արժեթղթեր),գույքային (շինություններ, լիցենզիա) եղանակսարքավորումներ, մեքենաներ) ն ինտելեկտուալ (արտոնագիր, ներով: Ներդնել, լայն առումով, նշանակում Է «այսօր բաժանվել փողից ապագայում ավելի մեծ գումար ստանալու համար» |1, էջ 1): Ներդրումների սուբյեկտներ են իրավաբանական ու ֆիզիկական անձինք, այդ թվում Օտարերկրյա,ինչպես ճան պետությունը ն միջազգային կազմակերպությունները: Ներդրումների օբյեկտներ են ճոր գործարկվող, վերազինվող, վերակառուցվող ն ընդլայնվող հիմնական միջոցները, արժեթղթերը, սեփականության այլ օբյեկտներ, գիտատեխնիկական արդյունքները, ինտելեկտուալ սեփականության իրավունքները |2, էջ 54): Ներդրումների գործընթացիհիմնական առանձնահատկությունները, որոնք էական են դրա կառավարման համար, երկուսն են` ժամանակը ն ռիսկը: Առաջինը ներդրումների ն դրանց հատուցման միջն ընկած ժամանակամիջոցն է, իսկ երկրորդը` սպասվելիք եկամուտների հոսքի կորստի վտանգի հավանականությունը, որի մեծությունը պայմանավորումէ ռիսկայնության աստիճանը: Ընդունված է ներդրումները դասակարգել երկու խմբերի իրային ն ֆինանսական: Իրային են այն ճերդրումները, որոնք կատարվում են նյութական, հիմնակաՇում՝ անշարժ ակտիվների ստեղծմանկամ ձեռքբերման համար (սարքավորումներ, ձեռնարկություններ, շինություններ, հող): Ֆինանսական ներդրումները ֆինանսական շուկայի գործիքներում կատարվող երկարաժամկետ ծախսերնեն (բաժնետոմսեր, պարտատոմսերն այլն): Ըստ այդմ տարբերվում են ներդրումային շուկայի առնվազն յոթ հատվածներ,որոնցից 5-ը վերաբերումեն իրային, 2-ը՝ ֆինանսական ներդրումներին: Դրանք են.

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

նոր հիմնական միջոցների գործարկման, գործող հիմնական միջոցների ընդլայնման, վերակառուցման ու վերազինման ուղղակի կապիտալ ներդրումների շուկա, մասնավորեցվողօբյեկտների շուկա (բաժնետիրացում, աճուրդ, մրցույթ), անշարժ գույքի շուկա (բնակարանների,գրասենյակների,ամառանոցների, ավտոտնակների,այլ շինությունների ն հողամասերիվաճառք), ԸՈորամուծական գործունեությաննպատակով ներդրումների շուկա (գիտատեխնիկական ծրագրեր, նոր տեխնիկայիստեղծման ն յուրացման նախագծեր, լիցենզիաների, արտոնագրերիգնում), գեղարվեստական ստեղծագործություններիու հնաոճ իրերի, թանկարժեք մետաղներիշուկա, ֆոնդային կամ արժեթղթերի շուկա (բաժնետոմսեր, պետական պարտատոմսեր ն այլն), փողի շուկա (արտասահմանյան փոխարկելի արժույթի գնում, վարկեր, դեպոզիտներ): Վարչահրամայականտնտեսական համակարգ կամ թույլ զարգացածտնտեսություն ունեցող երկրներում առավելապես տիրապետող է իրային ներդրումների առաջին հատվածը, իսկ ժամանակակից շուկայական տնտեսություններում կարնորվում են ֆինանսական ներդրումների հատվածները`հատկապես արժեթղթերի առաջնային ն երկրորդային շուկաները: Տարբերում են համախառն ն զուտ ներդրումներ: Վամախառնեն կոչվում այն ներդրումները, որոնք նպատակաուղղվում են ոչ միայն նոր հիմնական միջոցների գործարկմանը, այլն գործողների մաշվածքի փոխհատուցմանը ն վերազինմանը: Տվյալ դեպքում ներդրումների աղբյուր են նան ամորտիզացիոնհատկացումները: Վամախառններդրումներից (ՀՆ) հանելով ամորտիզացիոն հատկացումներից օգտագործվածմիջոցները (ԱՄ)՝ ստացվում են զուտ ներդրումները (ԶՆ): Այսինքն՝ »

»

»

»

»

»

»

ԶՆ

Հ

ՀՆ-

ԱՄ

որոշակի կառուցվածքովն կառուցվածքային Ներդրումները բնութագրվում փոփոխություններիմիտումներով: Ներդրումների ընդհանուր ծավալի առաջին կառուցվածքայինցուցանիշը, ըստ վերը բերվածշուկայական հատվածների(ուղղությունների), ներդրումների կլառուցվածքն է: Ներդրումների կառուցվածքը կարող է դիտարկվել նան ըստ առանձին ուղղությունների: Մասնավորապես, ուղղակի կապիտալ ներդրումներին (առաջին հատված) բնորոշ է վերարտադրական, ճյուղային, տեխնոլոգիականն տարածքային կառուցվածքը: Կապիտալ ներդրումների վերարտադրականկառուցվածքն արտահայտում է դրանց բաշխումը նոր հիմնական միջոցների գործարկման ն գործողների մաշվածքի փոխհատուցմանու վերակառուցմաննպատակներով: ճյուղային կառուցվածքը բնութագրվում է ըստ առանձին ճյուղերի (արդյունաբերություն, գյուղատնտեսություն, ծառայությունների ոլորտ) կապիտալ ներդրումների բաշխվածությամբ,որի լծակներն են այս կամ այն ճյուղի արտադրանքի նկատմամբպահանջարկը ն առաջարկը: Կապիտալ ներդրումների տեխնոլոգիական կառուցվածքը պայմանավորում է հիմնական միջոցների ակտիվ ն պասիվ տարրերի հարաբերակցությունը: Կապիտալ ներդրումները սովորաբար ծախսվում են հետնյալ երեք ուղղություններով՝ տեխնոլոգիական սարքավորումների ձեռք բերում, շինարարական-մոնտաժային են

ԳԼՈՒԽ

22.

ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

աշխատանքներ: Ներդրումների տեխաշխատանքներ, նախագծա-նախահաշվային նոլոգիական կառուցվածքըբնութագրվում է դրանց ընդհանուր ծավալում ծախսման ուղղությունների տեսակարար կշիռներով: Որքան մեծ է տեխնոլոգիական սարքավորումների համար կատարվածներդրումների բաժինը, այնքան մեծ է հիմնական միջոցներում այն տարրերի տեսակարար կշիռը, որոնք անմիջականորեն մասնակցում են արտադրանքի կամ ծառայությունների թողարկմանը: Ներդրումներիտարածքայինկառուցվածքնարտացոլում է դրանց բաշխվածությունը ըստ տարածաշրջանների: Վիթխարի է ներդրումների տնտեսական ու սոցիալական նշանակությունը. դրանց շնորհիվ ստեղծվում են նոր աշխատանքային տեղեր, նվազում է գործազրկության մակարդակը, ապահովվում տնտեսականաճ, ավելանում են բնակչության աշխատանքային ն գործարարությունից ստացվող եկամուտները: Ինչպես վկայում է արնմտյան երկրների փորձը, տնտեսականկայուն աճ ապահովելու համար ներդրումներըպետք է կազմեն համախառն ներքին արդյունքի շուրջ 20-2526-ը: Օրինակ, ԱՄՆ-ում, Մեծ Բրիտանիայում այդ ցուցանիշը հասնում է 15-20, Ֆրանսիայում` 20-2596-ի, ճապոնիայում՝ ՀՆԱ-ի 1/3-ին |3, էջ 147): Ի դեպ, ներդրումներն անհրաժեշտ են նան մարդկային կապիտալի զարգացման, նորամուծությունների՝ նոր արտադրատեսակներին տեխնոլոգիաներիգիտակոնստրուկտորական մշակման ասպարեզում: Ներդրումների կառավարման ոլորտը ընդգրկում է մակրոմակարդակումներդրումային ռազմավարության մշակումից, իրային ու ֆինանսական ներդրումների պահանջվող ծավալի որոշումից ու աղբյուրների ընտրությունից մինչն դրանց արդյունավետ օգտագործումն ու շահույթի (սոցիալական արդյունքի) ստացումը: գլխավոր ռազմավարական Մակրոմակարդակում ներդրումների կառավարման խնդիրը դրանց համար նպաստավոր միջավայրի ստեղծումն է, մասնավորապես՝ ներդրումային ուղղվածության հարկային, դրամավարկային,ամորտիզացիոն քաու տնտեսական կապերին ղաքականության իրագործումը,ազատ տնտեսավարման նպաստող իրավականդաշտի ձնավորումը: ազատականացումը, Հատկապես էական է հարկային հարկերի (շահութահարկ, եկամտահարկ, ավելացված արժեքի հարկ ն այլն) այնպիսի դրույքաչափերի սահմանումը, որն արդյունավետորեն է զուգակցում դրանց ֆիսկալ ն կարգավորիչ գործառույթները:Դրամավարկային քաղաքականությունը միաժանպաստավոր է ներդրումների համար, երբ ցածր են սղաճի տեմպերը՝, մանակ բարձր չեն բանկային վարկի տոկոսադրույքները:Ներդրումային միջավայրի ակտիվացմանհամար կարնոր է ազատական, միաժամանակ՝ արագացվածամորտիզացիայի քաղաքականությունը, որը համապատասխանում է գիտատեխնիկական առաջադիմության բնականոն ընթացքին: Առանձնակի կարնորություն ունի ներդրումների պաշտպանվածությանիրավական ու պետական երաշխավորվածությունը (ապահովագրականհամակարգի, գրավադրման,պետական երաշխիքների մեխանիզմների գործադրմանօրենսդրական ու նորմատիվային ապահովվածություն): Սակրոմակարդակում ներդրումների կառավարման հաջորդ խնդիրը, ըստ անհրաժեշտության,համապետականներդրումային նպատակային ծրագրերիմշակումը ն իրականացումն է:

քաղաքականության

:

Որոշ գնահատումներով՝ներդրումներըկարող են աճել, եթե սդաճի տարեկանտեմպերըչեն |2, էջ 26)անցնում 40 կամ ամսականը՝ 2,892-ից

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Ընդհանուր առմամբ, յուրաքանչյուր երկրի համար առանձնահատուկխնդիր է լիազորված պետականմարմինների միջոցով վերահսկել ներդրումայինմիջավայրը, մշտապես վերլուծել ու գնահատել այն, օրենսդրորեն ն կազմակերպա-տնտեսական միջոցներով պաստել ներդրումների շուկայի գրավչության ու կոնյունկտուրայի բարելավմանը: Միկրոմակարդակումկարնորվում է հիմնավորվածներդրումային ռազմավարության մշակումը ն իրագործումը, որն ընդգրկում է. ներդրումային շուկայի հանգամանալից վերլուծությունը, դրա առանձին հատվածների գրավչության ու կոնյունկտուրայի գնահատումը ն կանխատեսումը, կազմակերպության ֆինանսական կայունության ցուցանիշների, ներդրումների ներքին ն արտաքին աղբյուրների այլընտրանքային հնարավորությունների, դրանց եկամտաբերության,հետգնման ժամկետի ն ռիսկայնության գնահատումը, արտադրանքի (ծառայությունների) նկատմամբ պահանջարկի ն շուկայի տարողության ու կազմակերպությանկանխատեսվողբաժնեմասի հաշվառումով՝ ներդրումների ծավալի ն ուղղությունների որոշումը (ներդրումների պորտֆելի ձնավորումը), ընդունվածներդրումայինծրագրերիիրականացմանապահովումը: »

»

»

'

»

22.2.

ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԻ

ՖԻՆԱՆՍԱՎՈՐՄԱՆ

ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԸ

Ներդրումների ֆինանսավորմանհնարավոր բոլոր աղբյուրներըբաժանվում են երկու խմբի՝ ներքին կամ սեփական ն արտաքին: Ներքին աղբյուրներն են՝ շահույթի հաշվին կազմավորված կուտակման հիմնադրամը ն չօգտագործված շահույթը, ամորտիզացիոն հատկացումներից գոյացածմիջոցները: Այդպիսի աղբյուր են նան բաժնետոմսերի թողարկումից ն տեղաբաշխումից առաջացած միջոցները: Նոր բաժնետոմսերի թողարկումը բաժնետիրական ընկերության կանոնադրական հիմնադրամի չափը մեծացնելու նպատակովկանոնակարգվումէ «Բաժնետիրական ընկերություններիմասին» ՀՀ օրենքի 37-րդ հոդվածով: Ի դեպ, նույն օրենքի 42-րդ հոդվածովբաժնետիրականընկերություններինթույլատրվում է թողարկել պարտատոմսեր, որոնք պարտքային պարտավորությունհանդիսացող արժեթղթեր են: Որպես այդպիսիք՝ դրանք ներդրումների ֆինանսավորմանարտաքինաղբյուրներ են: Կազմակերպությունների համար արտաքին աղբյուրներ են պետական բյուջեի հարկային վարկը, ֆրանչայզինգը, միջոցները, բանկային վարկերը, ներդրումային լիզինգը, վենչուրային կապիտալը: Պետականբյուջեի միջոցների հաշվին կատարվողներդրումներըգլխավորապես նպատակաուղղվում են համապետականներդրումայինծրագրերի ֆինանսավորմանը: Այդ ծրագրերըվերաբերում են ռազմավարականնշանակության ն սոցիալական ոլորտի կարնորագույն օբյեկտների գործարկմանը: Դրանք կարող են լինել արտադրական ենթակառուցվածքիօբյեկտներ (էներգահամակարգի,տրանսպորտի, կապի), ճանապարհներ,ջրաշինարարականաշխատանքներ,սոցիալական են"

ներդրումներիներգրավմանարտաքինաղբյուրների մանրամասնբնութագրությունը (2) աշխատությունում:

տե՛ն

ԳԼՈՒԽ

22.

ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

թակառուցվածքիօբյեկտներ` կրթական, առողջապահական,մշակութային տարբեր համալիրներ, քաղաքաշինական բնույթի ծրագրերն այլն: Իր ֆինանսական հնարավորություններով պետությունը, սովորաբար, իրագործում է ձեռնարկատիրությանաջակցությանզանազան ծրագրեր՝նպատակ ունենալով ճպաստել տնտեսության զարգացմանը, աշխատանքային տեղերի ստեղծմանը, գիտահետազոտականկարնորագույն հիմնախնդիրներիլուծմանը: Օրինակ, ԱՄՆ-ում կիրառվում են պետական ֆինանսավորմանծրագրերի6 տեսակներ՝ ուղղակի վարկեր, երաշխավորական (ապահովագրական)վարկեր, առանձին ճախագծերի համար շնորհներ, ապահովագրում, ուղղակի լրավճարներ, բաժնեմասային մասնակցություն |4, էջ 201): Ուղղակի վարկերը, որ տրվում են պետական ֆինանսավորման ծրագրերով, տարբերվում են առետրայինբանկերիվարկերից առավել ձեռնտու ժամկետներովն տոկոսադրույքներով: Երաշխավորականվարկերի պարագայում առնտրայինբանկային ինստիտուտները տրամադրում են վարկեր, իսկ պետականմարմիններիկողմից տրամադրվելիք միջոցները հանդիսանում են որպես երաշխիք ն ծախսվում են այն դեպքում, երբ վարկառուն չի կարող վերադարձնել, այսինքն՝ մարել ստացած վարկը: Շնորհը ն լրավճարը կոչված են լրացնելու գործարարիսեփական միջոցներից ներդրումը ն տրվում են որոշակի նախագծերիհամար: Ապահովագրմանձնով պետականօգնությունը հատկացվում է այն գործարարներին, որոնք արտահանում են իրենց արտադրանքը ն ունի ռիսկը մեղմացնելու

նշանակություն: Պետության բաժնեմասային մասնակցությունը կարող է վերաբերել կարնոր նորամուծականնախագծերինն կազմել ներդրումներիծավալի մինչն 5096-ը: Տվյալ դեպքում պետությունը հանդես է գալիս որպես գործընկերն ներդրող: Ներդրումների ֆինանսական աջակցության ծրագրերը իրագործվում են հստակ կանոնակարգերով,հետնյալ երեք կազմակերպությունների`Փոքր գործարարության գործերի վարչության (ստեղծվել է 1953 թ.), Ֆերմերներին օգնության վարչության ն Տնտեսական զարգացման վարչության միջոցով: Բանկային վարկը՝որպես վերադարձելիության պայմանով ն որոշակի տոկոսադրույքով ժամանակավոր օգտագործմանհամար տրվող փողային ն գույքային միջոցներ, ներդրումների ֆինանսավորմանհնագույն ն ավանդականաղբյուրներից է: Վարկավորմանբազմազան ձներից (կարճաժամկետ,միջին ժամկետային, երկարաժամկետ,վարկային գիծ, հիփոթեքային վարկ, ֆակտորինգ, ֆորֆեյթինգ ն այլն)՝ որպես ֆինանսավորման աղբյուր, օգտվելու ն որնէ մեկն ընտրելու համար անհրաժեշտ է, որ բարձր լինի ձեռնարկության իրացվելիությանգործակիցը(1 2-ի սահմաններում), սեփական կապիտալն իր մեծությամբ գերազանցի փոխառու միջոցները (շուրջ 60 : 40 տոկոս հարաբերակցությամբ) երաշխավորվածլինի շահութաբերության այնպիսի մակարդակ ն եկամուտների հոսք, որը հնարավորություն կընձեռի մարելու վարկը: Հարկ է հաշվի առնել, որ վարկի տոկոսների մարումը հաստատագրվածծախս է, այն ավելացնում է արտադրությանծախսերը(բարձրացնում ոչ շահութաբերության կետը), միաժամանակ նվազեցնում է շահույթի (եկամուտների)հարկվող մեծությունը: -

,

"

ն

արեմտյանհամեմատաբարկայուն տնտեսությունումընդունվում է փոխառությունների սեփականկասյիւոալի 15:71. անգամ՝3-7 հարաբերություն|4, էջ 22):

Թեն

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Լայն տարածում ունեն ներդրումային հարկային վարկի զանազան տարատեսակները: Դրանց էությունն այն է, որ հարկային օրենսդրությամբ թույլատրվում է ներդրումային բնույթի որոշ ծախսերիկամ դրանց որոշակի մասի չափով կրճատել հարկվող շահույթը: ՀՀ Ազգային Ժողովի կողմից 1997 թ. ընդունված Ա 1998 թ. ճշգրտված «Շահութահարկի մասին» ՀՀ օրենքում նախատեսվել է հիմնական միջոցների (այդ թվում` վարձակալած)վրա կատարվածընթացիկ ծախսերիչափով նվազեցնել հարկվող շահույթը (հոդված 13): Բացի այդ, 15-րդ հոդվածով սահմանվել է նվազեցնել հարկվող շահույթը գիտահետազոտականն փորձակոնստրուկտորական աշխատանքներիվրա կատարվածծախսերիչափով, եթե դրանք համապատասխանումեն ՀՀ կառավարությանդասակարգմանը: ԱՄՆ-ում գիտակոնստրուկտորականմշակումների համար հարկային վարկը հասնում է դրանց համար կատարվածծախսերի՝նախորդտարվա համեմատ գերազանցող մասի 2046-ին: Նման հարկայինվարկեր նախատեսվումեն նոր աշխատանքային տեղերի ստեղծման (յուրաքանչյուր աշխատողի աշխատավարձի /մինչն 6 հազար դոլար/ 4096-ի չափով), նոր սարքավորումներիձեռքբերման (առաջին տարում՝ 17,5 հազար դոլարի չափով), շենքերի նորացման(դրանց տարիքից կախված՝ ծախսերիմինչն 10-2096-ի չափով) դեպքերում |4, էջ 12, 401): Ներդրումային հարկային վարկը կարող է վերաբերել նան նպատակայինհարկային արտոնություններին, գույքահարկի նվազեցմանը՝ բանկային վարկի դիմաց վճարվող տոկոսների չափով: Այդ ձները հատկապես կիրառվում են Ռուսաստանի Դաշնությունում |5, էջ 78-79|: Ֆրանչայզինգը՝`որպես ներդրումների ֆինանսավորմանեղանակ, կիրառվում է այն պարագայում, երբ կազմակերպությունը շուկայում զբաղեցնում է կայուն ն զգալի բաժնեմաս, արտադրանքինկատմամբգոյություն ունի աճող պահանջարկ: Վաճառքի ծավալը ընդլայնելու նպատակովկազմակերպությունըապրանքի արտադրության ն վաճառքի իրավունքը (ֆրանշիզը), մասնավորապես՝ապրանքայիննշանը, տեխնոլոգիան, ժամանակավորապեստրամադրում է մեկ այլ կազմակերպության՝ նախօրոքսահմանվածտարածաշրջանումգործարարությունծավալելու համար` վճարելով թույլատրավճար (լիցենզավճար)` միանվագ վճար թույլտվության (լիցենզիայի) համար ե պարբերականհատկացումներշահույթից (ռոյալթի)` կախված վաճառքի ծավալից: Ներդրումների ֆինանսավորմանայս եղանակը հնարավորություն է ընձեռում գործարարության ռիսկը կիսել գործընկերոջ հետ, առանց սեփական աղբյուրներից էական ներդրումների, արագ ավելացնել վաճառքի ծավալը ն աշխարհագրությունը: Գոյություն ունեն ֆրանչայզինգի երկու հիմնական ձներ՝ առատրա-ապրանքային (վաճառքի իրավունք) ե արտադրական(արտադրության ն վաճառքի իրավունք): էիզինգը (ֆինանսական վարձակալությունը) սկսել է ձենավորվել1950-ական թվականների սկզբից` գույքի ավանդական վարձակալությանեղանակների զարգացմամբ: Այն ունի հետնյալ տնտեսագիտականբովանդակությունը. վարձատուն պարտավորվում է վարձակալի նշած կամ իր հայեցողությամբ ընտրված գույքը սեփականության իրավունքով ձեռք բերել վարձակալի կողմից որոշված կամ իր ընտրածվաճառողիցու վարձավճարիդիմաց հանձնել վարձակալի Ժամանակավոր տիրապետմանըն ձեռնարկատիրական նպատակներովօգտագործմանը: :

Ֆրանչայզինգի ն լիզինգի իրավականկարգավորումնապահովվումէ 1998 թ. մայիսի 5-ին 77Ազգային ժողույի կողմիցընդունված քաղաքացիական օրենսգրքի53-րդ ն 35-րդ գլիսի 6-րդ մասի հոդվածներով(6. էջ 321-327, 225-227):

ԳԼՈՒԽ

22.

ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

է լինել ձեռնարկատիրականգործունեուԸնդ որում, լիզինգի առարկա կարող թյան համար օգտագործվողամեն մի չսպառվող գույք (սարքավորումներ,մեքենաներ, սարքեր, փոխադրամիջոցներ,շենքեր, շինություններ ն այլն): Լիզինգային գործառնության սուբյեկտներ են վարձատուն, վարձակալը, լիզինգային գույք վաճառողը (գծանկար22.1): Այդպիսի գործառնություններիրականացնող առաջին սուբյեկտները (վարձատուները) լիզինգային առնտրայինկազմակերպություններ են, որոնք ստեղծվում են որպեսբաժնետիրականընկերություններ կամ այլ իրավակազմակերպականտեսակի ձեռճնարկություններ: Ի տարբերություն ավանդական վարձակալության, լիզինգի դեպքում վարձակալած գույքի կորստի կամ պատահականվնասվածքի ռիսկը անցնում է վարձակալին գույքը նրան հանձնելու պահից, նա է ապահովագրում այն, վճարում գույքահարկ: Լիզինգի առավելություններից է այն, որ առանց խոշոր կապիտալ ներդրումների ապահովվում է ձեռնարկատիրականգործունեության համար անհրաժեշտ հիմնականմիջոցների նկատմամբ պահանջը: Գույք՝ ըստ պայմանագրի

Լիզինգային կազմա- | Ւ----------Ֆ| կերպություն «----------

Վարձակալ

(վարձատու) Վարձավճար` ըստ

Վարկ

Ճ

լ

պայմանագրի

'

' '

«

Բանկ գծանկար22.1.

Լիզինգային գույք վաճառող Գույքի վաճառք| կազմակերպություն

Լիզինգային գործառնություն

էական է նան, որ հարկվող շահույթի մեծությունը կրճատվում է վարձավճարի (որը բանկային վարկի տոկոսի նման դիտվում է որպեսծախս) չափով: Վարձակալվածսարքավորման կամ այլ գույքի բարոյական մաշվածության ռիսկը վերաբերում է սեփականատիրոջը`վարձատուին, այն չի փոխանցվում վարձակալին, ինչը նույնպես լիզինգի առավելություններից է: Լիզինգի խթանման նպատակով կարող են կիրառվել զանազան եղանակներ, ինչպիսիք են լիզինգային ընկերություններին կամ գործարքին մասնակից բանկերին մինչն 3 տարի ժամկետով շահութահարկից ազատելը, լիզինգային ծառայություններ կատարելիս ավելացված արժեքի հարկով վարձատուներին չհարկելը ն այլն: Այդ պրակտիկան, մասնավորապեսկիրառվում է Ռուսաստանի Դաշնությունում |7, էջ 2311: Աստիճանաբարլայն տարածում է ստանում միջազգային լիզինգը: Վենչուրային (ռիսկային) կապիտալը ֆինանսավորում է բարձր ռիսկային ճախագծերի (սովորաբար՝գիտակոնստրուկտորականմշակումներ, նոր արտադրատե431

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

սակների արտադրություն ե այլն) համար ներդրումները այն առանձնահատկությամբ, որ շահույթի տարեկան նորման շուրջ 2 ն ավելի անգամ գերազանցում է սովորական բաժնետոմսերի միջին եկամտաբերությանը:Այդպիսի ներդրումներ իրագործում են զանազան ընկերությունները (սահմանափակ պատասխանատվությամբ ն բաժնետիրական ընկերությունները), ներդրումային հիմնադրամներըե այլն:

22.3.

ԱՐԺԵԹՂԹԵՐԸ

ՈՐՊԵՍ

ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԻ

ՕԲՅԵԿՏ

Արժեթղթերըճկուն ֆինանսական գործիք են, որ գնվում ն վաճառվում են ֆոնդային բորսայում կամ միջբանկային շուկայում: Արժեթղթերիշուկան բաղկացած է առաջնային շուկայից, ուր կատարվում է ֆինանսական միջոցների համակենտրոնացում՝ նոր արժեթղթերի վաճառքի ճանապարհով, ն եռնրորդային շուկայից, ուր շրջանառության մեջ են գտնվում վաղօրոք թողարկվածարժեթղթերը: Արժեթղթերիշուկան տարբերվում է մյուս շուկաներից նախ ե առաջ իր ապրանքի առանձնահատկություններով:Արժեթուղթըյուրահատուկ ապրանք է՝ միաժամանակ հանդես գալով որպես սեփականությանօբյեկտ, պարտքային պարտավորություն, եկամտի ստացման իրավունք ե եկամտի վճարման պարտավորություն: Օրինակ, ԱՄՆ-ում առ այսօր գործում է արժեթղթերի «չորս շուկաների» սկզբունքը: Առաջին շուկան ֆոնդային բորսան է, որն իրականացնում է բորսայում գրանցված արժեթղթերով գործարքներ: Երկրորդ շուկան այն արտաբորսայական շուկան է, ուր իրականացվումեն բորսայում չգրանցված արժեթղթերով գործարքներ: Երրորդ շուկան դարձյալ արտաբորսայականշուկա է, ուր իրականացվում են գործարքներֆոնդային բորսայում միջնորդների կողմից գրանցվածարժեթղթերով, իսկ չորրորդ շուկան կողմնորոշված է դեպի ինստիտուցիոնալ մակարդակի ներդրողները ե գործում է համակարգչային միասնական համակարգով` առանց միջնորդների: Վերջին երեք շուկաները ձնավորում են արժեթղթերիարտաբորսայական շրջանառությունը |8, էջ 55-56): շուկայի հիմնական գործառույթներն են. ներդրումային գործառույթը, այսինքն` ընդլայնված վերարտադրության ն տեխնիկական առաջընթացի համար անհրաժեշտ ներդրումային հիմնադրամներիձնավորումը, առնտրային գործառույթը,այսինքն` այդ շուկայում հնարավորություն է ընձեռվում տնտեսավարող սուբյեկտին գործունեություն ծավալել ե ստանալ շահույթ, գնային գործառույթը,ըստ որի` շուկան ապահովում է շուկայական գների ձնավորման գործընթացը, կարգավորող գործառույթը,այսինքն՝ շուկան ստեղծումէ նրանում մասնակցության, առնտրի ն, ընդհանուր առմամբ, խաղի կանոնները, սեփականության փոխանցում արժեթղթերի փաթեթի կիրառման օգնությամբ, ռիսկերի վերաբաշխում կամ հեջավորում՝ ֆինանսական կապիտալի առք ու վաճառքի ճանապարհով, «վենչուրային կապիտալի ձգողության» գործառույթը, որը շուկայի սուբյեկտներին հնարավորություն է ընձեռում իրականացնել բարձր ռիսկ պարունակող գործարքներ՝մեծ շահույթի ստացման ակնկալիքով,

Արժեթղթերի »

»

»

»

»

»

ԳԼՈՒԽ

22.

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԻ

վերաբաշխման գործառույթը, որը պայմանականորենկարելի է բաժանել երեք ենթագործառույթների՝դրամական միջոցների վերաբաշխում, խնայողությունների փոխանցում ոչ արտադրական ոլորտից արտադրականի ն պետական բյուջեի պակասուրդիֆինանսավորում, տեղեկատվականգործառույթը,որի դեպքում շուկան իր մասնակիցներին անհրաժեշտ տեղեկատվություն է տրամադրում ընթացիկ իրավիճակի վերաբերյալ: Արժեթղթերումկատարվող ներդրումներըմեծ չափերի հասան 2424 դարի կեսերին: Այդ ժամանակ արժեթղթերի շուկան արդեն աստիճանաբար զարգանում էր, ն ձնավորվում էին նրա հիմնական մասնակիցները: Սկզբնական շրջանում արժեթղթերի շուկայի հիմնական մասնակիցները ֆիզիկական անձինք էին հանձինս տրեյդեր (վաճառական) անհատներին բրոքերային տան տնօրենների: Այնուհետն, արժեթղթային գործառնություններում սկսեցին ներգրավվել իրավաբանական անձինք: Ֆինանսական շուկայի կառուցվածքը կարելի է ներկայացնել հետնյալ կերպ (գծանկար22.2). »

»

-

Ֆինանսականշուկա

Կապիտալիշուկա

Դրամական շուկա

Բանկայինվարկերի շուկա

`

Արժեթղթերիշուկա (ֆոնդային շուկա) Առաջնայինշուկա

Արժեթղթերի առաջնային էմիսիա

Երկրորդայինշուկա

Բորսայական շուկա

գծանկար22.2.

Արժեթղթերի

երկրորդային էմիսիա

Արտաբորսայական շուկա

Ֆինանսական շուկայի կառուցվածքը

Արժեթուղթը փաստաթուղթ է, որը վկայում է այն թողարկող ն ձեռք բերող անձանց միջն գույքային կամ փոխառության առնչությամբ սահմանվածփոխհարաբերությունների մասին: Արժեթղթեր թողարկողը (էմիտենտը) այն իրավաբանական անձն է, որն արժեթղթերըշրջանառության մեջ է բաց թողնում իր անունից ն պարտավորություն է կրում այդ արժեթղթերըձեռք բերողների առջն |9, էջ 27):

մենեջմենթ

ՍԵՆԵՋՍԵՆԹ

Համաձայն «Արժեթղթերի շուկայի կարգավորման մասին» ՀՀ օրենքի` արժե-

թուղթ է համարվում ՎայաստանիՎանրապետությանՔաղաքացիականօրենսգրքով ն արժեթղթերի մասին այլ օրենքներով նախատեված յուրաքանչյուր ինվեստիցիոն,

վճարայինկամ տիտղոսային արժեթուղթը, ինչպես նան շահույթի բաշխման համաձայնությունը, նման համաձայնությանը մասնակցությունը կամ մասնակցություն վկայող փաստաթուղթը, օպցիոնը, ֆյուչերսը կամ ածանցյալ այլ արժեթուղթը, արժեթղթիձեռքբերման նախապատվությանիրավունքը, դեպոզիտայինհավաստագիրը կամ ստացականը՝անկախ դրանց ձնից (փաստաթղթայինկամ ոչ փաստաթղթային), ինչպես նան ցանկացած ներդրումային համաձայնությունը, որը ներառում է վերը նշված արժեթղթերի հատկանիշներն ամբողջությամբ կամ դրանց մի մասը, կապիտալի (միջոցների) ներգրավման նպատակով օգտագործվողցանկացած այլ փաստաթուղթ` անկախ դրա ձնից (փաստաթղթային կամ ոչ փաստաթղթային), ինչպես նան արժեթղթի նկատմամբիրավունքը կամ նման իրավունքի կամ դրանում բաժնի կամ մասնակցությանվկայականը, հավաստագիրը, ստացականըկամ նման այլ փաստաթուղթը`անկախ դրանց ձնից (փաստաթղթայինկամ ոչ փաստաթղթային), եթե դրանցով նախատեսվածիրավունքների իրականացումը կամ փոխանցումը հնարավոր է միայն դրանք ներկայացնելիս կամ հատուկ գրանցամատյանում (սովորականկամ համակարգչային) դրանց ամրագրման դեպքում| 10, էջ 4): Ազատ շրջանառության իրավունքով արժեթղթերն այն արժեթղթերն են, որոնց սեփականատերերիփոփոխումըչի վերահսկվում դրանց թողարկողի կողմից: Արժեթղթերը թողարկվում են ինչպես անվանական, այնպես էլ` ըստ ներկայացնողի: ԱՍվանականարժեթղթերիվաճառքը ենթակա է պարտադիրգրանցման, իսկ ըստ ներկայացնողի արժեթղթերը թողարկվում են միայն ազատ շրջանառության իրավունքով: Մեր հանրապետությունումշրջանառում են արժեթղթերի հետնյալ տեսակները. բաժնետոմսեր, պարտատոմսեր, մուրհակներ, չեկեր, կոնուասմենտներ,բանկային վկայագրեր, երկակի պահեստային վկայագրեր, հասարակ պահեստային վկայագրեր, այլ արժեթղթեր (ֆորվարդներ, ֆյուչերսներ, օայցիոններ) |11, էջ 126): Ընդ որում` բաժնետոմսերն ու պարտատոմսերըներդրումային արժեթղթեր են, չեկերը, մուրհակներն ու բանկային վկայագրերը` վճարային, կոնոսամենտները,երկակի ն հասարակ պահեստային վկայագրերը՝տիտղոսային արժեթղթեր են: Բաժնետոմսըբաժնետիրականընկերության կողմից թողարկվողփաստաթուղթ է: Այն վկայում է ներդնողի՝ այդ ընկերության սեփականության որնէ մասի սեփականատերը լինելու ն, որպես կանոն, եկամտի որոշակի մասնաբաժին ստանալու իրավունքի մասին, որը նախատեսվում է արժեթղթեր թողարկողի ազդագրում: Բաժնետոմսերըկարող են լինել. հասարակ, որոնց սեփականատերերնիրավունք ունեն մասնակցել դրանք թողարկող բաժնետիրական ընկերության կառավարման գործընթացին ն կարող են ստանալ դիվիդենդ (շահաբաժին)` ընկերությանգործունեության ֆինանսատնտեսականվերջնական արդյունքներից կախված, արտոնյալ, որոնց սեփականատերերինպարտադիրկարգով (հիմնականում: հաստատագրվածդրույքաչափերով) վճարվում են շահաբաժիններ՝անկախ ձեռնարկույան ֆինանսատնտեսական գործունեության վերջնական արդյունքներից, վնռադարծվող, որոնց թողարկողըդրանք հետ գնելու իրավունք ունի դրանց անվանականարժեքով՝ ներառյալ մարման օրվա դրությամբ նախատեսված ն չվճարված շահաբաժինները, »

»

"

ԳԼՈՒԽ

22.

ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

անժամկետ, որոնք ենթակաչեն մարման, քանի դեռ բաժնետոմսերթողարկող սուբյեկտը չի վերակազմավորվել կամ չի լուծարվել: Բաժնետոմսերիյուրատեսակ ձն է «ոսկե բաժնետոմսը», որը հանդես է գալիս որպես պետական սեփականություն: Այն բաժնետերերիընդհանուր ժողովի կողմից ընդունվող կառավարչական կարնորագույն որոշումների ժամանակ սեփականատալիս է վետոյի իրավունք հետնյալ հարցերի գծով. ընկերության կանոնադրության մեջ փոփոխություններ կամ լրացումներ կատարելու ն այն նոր խմբագրությամբհաստատելիս, ընկերությանվերակազմավորմանն լուծարման ժամանակ, ընկերության ունեցվածքի գրավադրման, վարձակալության հանձնման, վաճառքի կամ օտարման այլ եղանակներիկիրառման դեպքում, ընկերության կողմից դուստր ձեռնարկություններիստեղծման ժամանակ ն այլն: Ոսկե բաժնետոմսը, որպես պետության ռազմավարականշահերի պաշտպանության միջոց, առաջին անգամ կիրառվել է Մեծ Բրիտանիայում 1979 թ.՝ Մ. (Թետչերի կառավարության կողմից բիրտանական ավիագծերի մասնավորեցման ժամանակ: Դարւտտատոմսը արժեքուղթ է, որը վավերացնում է ճերդնողի կողմից կատարված դրամական միջոցների ներդրումը ն այն թողարկողի պարտավորությունները՝ կապվածպարտատոմսիսեփականատիրոջըսահմանվածժամկետներում գումարների կամ տոկոսադրույքների վճարմանն ներդրվածգումարի վերադարձմանհետ: Պարտատոմսերթողարկողը դրանք հետ գնելու իրավունք ունի: Պարտատոմսը կարող է լինել նպատակային: Այդ դեպքում դրա սեփականատիրոջը տրվում է որոշակի ապրանքներձեռք բերելուկամ որոշակիծառայություններից օգտվելու իրավունք: Պարտատոմսը կարող է թողարկվել այն թողարկողի գույքի կամ արժեթղթերիգրավադրմամբ: »"

տիրոջը -.

-

-

Պարտատոմսերիտեսակներնեն. է վճարներիկուտակում՝ թողարկմանորոշմամբ կՍուտակման՝ նախատեսում նշված ժամկետի ընթացքում, ղիոխարկելի` ենթակա է փոխանակմանայլ արժեթղթերի հետ, վերադարձելի՝ սեփականատիրոջնիրավունք է տալիս այն ներկայացնել մարման՝ թողարկման որոշմամբ սահմանվածգներով ու ժամկետներում, փոփոխությունը սահմանվում սիուխոխական փոխարժեքուլ՝ տոկոսադրույքի է պարտատոմսիթողարկման որոշմամբ ընտրված ֆինանսական որնէ ցուցանիշի մեծության փոփոխման հիման վրա: Պետական պարտատոմսըարժեթուղթ է, որը վավերացնում է դրա սեփակաճատիրոջ կողմից պետականբյուջե կատարածմիջոցների ներդրումըն հաստատագրված եկամուտներ ստանալու իրավունքը: Օրինակ, 3Հ կառավարությանկողմից թողարկվելեն հետնյալ պետականպարտատոմսերը՝ 1993-1994 թթ.՝ ներքին շահող փոխառության պարտատոմսեր, 1995 թ. պետական (գանձապետական)կարճաժամկետպարտատոմսեր, 1996թ. պետական արժեկտրոնայինկարճաժամկետթղթային պարտատոմսեր, 1997 ք. պետականարժեկտրոնայինէլեկտրոնայինպարտատոմսեր, 1998թ. ՀՀ ԿԲ վարկային գծի դիմաց տրամադրվածպարտատոմսեր, 2000թ. պետականմիջին ժամկետայնության մասնակի մարումներովարժեկտրոնային պարտատոմսեր|12, էջ 6): -.

-.

-.

-.

»

»

»

»

»

»

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Սուրհակը արժեթուղթ է, որը վավերացնում է մուրհակատուի կողմից որոշակի դրամական պարտավորությունների կատարումը` մուրհակում նշված ժամկետում: Մեր հանրապետությունում թողարկմանենթակաեն հասարակ ն փոխանցվողմուրհակներ (տրատտաներ): Մուրհակների թողարկման հիմքում ընկած գործարքների բնույթից ն նպատակներիցկախված` տարբերում են առետրային, ֆինանսական ն «շինծու» (ֆիկտիվ) մուրհակներ: Առետրայինկամ ապրանքային մուրհակները երնան են գալիս շրջանառության մեջ ապրանքների առք ու վաճառքի ժամանակ, երբ գնորդը, տվյալ պահին չունենալով անհրաժեշտ քանակության կանխիկ գումար, վաճառողին առաջարկում է վճարման այլ միջոց՝ մուրհակ: Ի դեպ, վերջինս կարողէ լինել ե՛ նրա անձնականը, ն՛ ուրիշինը, սակայն պետք է պարտադիր կարգով ինդոսավորված լինի, այսինքն՝ ունենա փոխանցմանստորագրություն: Վարկային գործարքներըդրամական տեսքով ձնակերպվում են ֆինանսական մուրհակներով: Իսկ այն մուրհակները, որոնց ծագումը կապվածչէ ո՛չ ապրանքային, ոչ էլ փողային արժեքների իրական տեղաբաշխման հետ, համարում են «շինծու» կամ ֆիկտիվ մուրհակներ, որոնցից են՝ ընկերական,բրոնզե ն հանդիպակաց մուրհակները: Ընկերական մուրհակը ծագում է այն դեպքում, երբ վճարունակ հանդիսացող մի ձեռնարկությունը «ընկերաբար» մուրհակ է տրամադրումֆինանսական ծանր դրության մեջ գտնվող մեկ այլ ձեռնարկության: Եթե երկրորդ ձեռնՇարկություննիր հերթին մուրհակ է տրամադրում որպես վճարման երաշխիք, կոչվում է հանդիպակաց մուրհակ: Իսկ այն մուրհակները, որոնք տրվում են անվճարունակ անձանց կողմից, կոչվում են բրոնզե մուրհակներ |13, էջ 38, 112-113է Փոխանցմանմուրհակները գրավոր հրաման են, ուղղված մեկ անձից (մուրհակատուից) մյուս անձին (վճարողին) ն ստորագրված՝մուրհակը տվող անձի կողմից՝ վճարման պահանջներ ներկայացնելու կամ երրորդ անձին (բենեֆիցիարին) որոշակի գումար վճարելու վերաբերյալ: Այսպիսով,մուրհակային գործարքինմասնակցում է 3 կողմ. մուրհակատուն (տրասսանտը), այսինքն` այն անձը, ով ներկայացնում է մուրհակը ն միննույն ժամանակ ներկայացնում է հրաման` դրա վճարման համար, ըստ մուրհակի վճարումն իրականացնողանձը (տրասսատը), այսինքն՝ այն անձը, ում հասցեագրվածէ մուրհակի վճարման հրամանը, ըստ մուրհակի փող ստացողը (բենեֆիցիարը կամ շահառուն), այսինքն՝ այն անձը, ով ներկայացնում է մուրհակը վճարման ն ստանում է գումարն ըստ մուրհակի: Չեկը կամ վճարագիրը հաճախորդի անվերապահհրամանն է իր հաշվարկային կամ ընթացիկ հաշիվը վարող բանկին որոշակի գումար վճարել վճարագիրը ներկայացնողին կամ վճարագրում նշված անձնավորությանը: Տարբերում են վճարաԳրի հետնյալ տեսակները. անվանական (վճարեք Ա անձնավորությանը), օրդերային (վճարեք Ա անձնավորությանը կամ նրա հրամանով), ըստ ներկայացման(վճարեք ներկայացնող անձին): Բացի այդ, ներկայումս լայնորեն կիրառվում են վճարագրերի հետնյալ տեսակները. 1) կրոսավորված վճարագրեր, որի դեպքում վճարագրի վրա կան զուգահեռ գծեր, իսկ դա նշանակում է, որ վճարագրում նշված գումարը անհրաժեշտ է վճարել վճարագիրը ներկայացնողի հաշվին կամ փոխանցել մեկ այլ բանկ: Վճարագրի -

-.

-.

-.

-.

-.

ԳԼՈՒԽ

22.

ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

կրոսսավորումը դժվարացնում է գողացվածվճարագրերի օգտագործումը,քանի որ այս դեպքում անհնար է կանխիկ գումարներ ստանալ, 2) վավերացնող վճարագրեր, որոնց դեպքում բանկը, հատուկ մակագրությամբ, վավերացնում է հաճախորդի ստորագրության իսկությունը ն գումարի առկայությունը: Բանկը կրում է որոշակի պատասխանատվությունն չի կարող հրաժարվել վճարումն իրականացնելուց: Առանձնահատուկ պահ է վճարագրերի վճարման կանգնեցումը: Վճարագրի սեփականատերը իրավունք ունի բանկին տեղյակ պահել գումարի չվճարման վերաբերյալ: Եթե բանկն անտեսի այդ կարգադրությունը, ապա նա պետք է կրի վնասները: Դրա համար բանկում պահվում է հատուկ քարտարան, ուր նշվում են հաճախորդներիկողմից վճարման կանգնեցումները(5էօք քՅյտծու): Վճարագրի ն փոխանցվողմուրհակի հիմնական տարբերություններնեն. վճարագիրը վճարվում է ըստ ներկայացման,իսկ մուրհակը՝ նան ըստ ժամկետի, վճարագիրը գրվում է բանկին, իսկ մուրհակը՝ ոչ, վճարագիրը երբեք չի ակցեպտավորվում բանկի կողմից, իսկ մուրհակը պետք է ակցեպտավորվիվճարողի կողմից, վճարագիրը կարող է կրոսսավորվել, իսկ մուրհակը՝ ոչ: -.

-.

-

-.

Կոնոսամենտ է համարվում ապրանքըտնօրինելու մասին փաստաթուղթը,որը հավաստում է դրա տիրապետողիիրավունքը` տնօրինելու կոնոսամենտում նշված բեռը ն փոխադրելուց հետո ստանալու այն: Սա պայմանագրիյուրահատուկ ձն է ապրանք ուղարկողի ն ապրանք փոխադրողիմիջն: Կոնոսամենտըլինում է անվան ըստ ներկայացնողի: նական, երբ գրվում է կոնկրետ անձի անունով, օրդերային

Բանկային վկայագիր կամ ավանդային հավաստագիրը արժեթուղթէ, որը հավաստում է ավանդի գումարը ն ավանդատուի իրավունքը` սահմանվածժամկետի ավարտից հետո վկայագիր տված բանկում կամ այդ բանկի ցանկացած մասնաճյուղում ստանալ ավանդի գումարը՝ հաճապատասխանտոկոսներով:Բանկային վկայագիրը կարողէ լինել ըստ ներկայացնողի կամ անվանական:

երկակի պահեստային վկայագիրէ հաճարվում օրդերային այն արժեթուղթը, հավաստում է ապրանքային պահեստի կողմից ապրանքն ի պահ ընդունելը: Այն կազմվածէ երկու ձասից. պահեստայինվկայագրից ն գրավային վկայագրից (վարանտից), որոնք առանձին-առանձինարժեթղթերեն:

որը

Չասարակ պահեստային վեայագիր է համարվում ըստ ներկայացնողի այն արժեթուղթը,որը հավաստում է ապրանքայինպահեստի կողմից ապրանքն ի պահ ընդունելը: են. շրջանառության մեջ գտնվող այլ արժեթղքթերն մի ֆյուչերսային պայմանագիր, որով կողմը պարտավորվում է (սովորաբար՝ դիմաց) որոշակի գրավի սահմանվածքանակով, հաստատագրվածգներով ն ժամկետներում մյուս կողմից ձեռք բերել կամ նրան վաճառել որնէ ապրանք, այդ թվում՝ նան արժեթուղթ կամ արտարժույթ, ֆորվարդային պայմանագիր, որով մի կողմը պարտավորվում է (սովորաբար՝ որոշակի գրավի դիմաց) սահմանված Ժամկետում,գործարքի կնքման

ՎՀ-ում »

"

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

պահին շուկայում ձնավորված գնով, մյուս կողմից ձեռք բերել կամ նրան վաճառել որնէ ապրանք, այդ թվում` նան արժեթուղթ կամ արտարժույթ, օացիոն պայմանագիր, որով մի կողմը (սովորաբար՝ որոշակի գրավի դիմաց) մյուս կողմին իրավունք է տալիս սահմանված ժամկետում ն իր անունից ձեռք բերել կամ վաճառել որոշակի քանակի ապրանք, այդ թվում՝ ֆյուչերսային ն ֆորվարդայինպայմանագրեր|11, էջ 126-131Է Արժեթղթերի տեղաբաշխման գործընթացն իրականացվում է կամավոր հիմունքներով (բացառությամբ`պետականարժեթղթերի):Այն կարող է իրականացվել հետնյալ եղանակներով. ա) արժեթղթերի բաց տեղաբաշխում՝ անվանականարժեքով բաժանորդագրություն կամ աճուրդային վաճառք, բ) արժեթղթերի փակ տեղաբաշխում անվանականարժեքով արժեթղթերիվաճառք` նախապես հայտնի ներդրողների անվանացանկին համապատասխան: ՎՎ տարածքում օտարերկրյա, պետական կառավարման մարմինները կամ իրավաբանականանձի կարգավիճակ ունեցող ձեռնարկություններն ու կազմակերպությունները կարող են հանդես գալ որպես արժեթղթերի տեղաբաշխման երաշխավորներ` արժեթղթեր գնելու միջոցով, ինչպես նան նախասահմանված ժամկետում չիրացված արժեթղթերգնելու պարտավորությամբ: շուկայի հիմնական մասնակիցներնեն. ֆոնդային բորան, որն իրավաբանական անձի կարգավիճակ ունեցող ձեռնարկություն է, հիմնադրված սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերության կամ բաժնետիրական ընկերության կարգավիճակովն սահմանված որոշակի տեղում ու ժամկետներում,իր կողմից հաստատվածկանոններով, կազմակերպում է արժեթղթերիհրապարակայինսակարկություններ ն կատարում արժեթղթերիգնանշում, 2. ներդրումային ընկերությունը, որն արժեթղթերիթողարկմամբ, տեղաբաշխմամբ, վերավաճառքով զբաղվող ն իրավաբանականանձի կարգավիճակ ունեցող ձեռնարկություն է, 3. ներդրումային ֆոնդը. իրավաբանականանձի կարգավիճակ ունեցող ձեռնարկություն է` հիմնադրված սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերության կամ բաժնետիրականընկերության կարգավիճակով ն իրականացնում է ներդրողների դրամական միջոցների հավաքագրում ու արժեթղթերում այդ միջոցների ներդրում, 4. թողարկման կազմակերպությունը.. իրավաբանականանձի կարգավիճակ ունեցող ձեռնարկություն է, որն արժեթղթերթողարկողի կողմից լիազորված է կազմակերպել ն իրականացնելարժեթղթերիթողարկում, 5. ներդրումային խորհրդատվական գրասենյակը. ձեռնարկությունէ, որն իրականացնում է արժեթղթերի թողարկման, տեղաբաշխման ն շրջանառության վերաբերյալ խորհրդատվականծառայություններ, 6. ներդրումային բրոքերային գրասենյակը. ձեռնարկություն է, որն իր կամ այլ անձանց անունից ն հաշվին իրականացնումէ արժեթղթերի առուծախ, 7. անկայխներդրումային բրոքերը.անհատ ձեռներեց է, որն իր անունից` այլ անձանց հաշվին կամ այլ անձանց անունից ն վերջիններիս հաշվին իրականացնում է արժեթղթերիառուծախ, 8. անկախ ներդրումային դիլերը. անհատ ձեռներեց է, որն իր անունից ն իր հաշվին իրականացնում է արժեթղթերիառուծախ, 9. /իազորված առնտրային ն մասնագի տացվածբանէերը, որոնք արժեթղթերի տեղաբաշխումը ն վերավաճառքն իրականացնողբանկեր են |9, էջ 31) "

կրժծաթղթերի .

-

ԳԼՈՒԽ

22.

ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Արժեթղթերիառուծախն իրականացվում է ազատ գներով` արժեթղթերիշուկայի կանոններին համապատասխան: Արժեթղթերիերկարատն շրջանառությունը շուկայում պայմանավորում է բաժնետոմսերիգների բազմազանությունը, այսինքն՝ տարբերում են անվանականգներ, էմիսիոն գներ ն շուկայական գներ: նրա անվանական արժեքը, որը որոշվում է՝ բաժնեԲաժնետոմսիվրա նշվում Էէ տիրական ընկերության կանոնադրական կապիտալը հարաբերելով թողարկվող բաժնետոմսերիքանակին: Բաժնետոմսիանվանականգինը հանդես է գալիս որպես արժեթղթի արժեքի չափանիշ, էմիսիոն ն շուկայական գների որոշման նախապայման: Այն գինը, որով թողարկվում է բաժնետոմսը,կոչվում է Բաժնետոմսի անվանական կամ նոմինալգին: Եթե բաժնետոմսըգնվում է էմիտենտից(թողարկողից),ապա անվանական գինը երբեմն կոչվում է ճան (միսիոն գին/Ըչգ/իսկ եթե բաժնետոմսը գնվում է մեկ այլ ներդրողից, արժեթղթերիերկրորդայինշուկայում, ապա կոչվում է բաժնետոմսի շուկայական կամ փոխարժեքային գին /Շշ" էմիսիոն գներով, որպես կանոն, կատարվում է բաժնետոմսերիառաջնային տեղաբաշխմանգործընթացը: Ֆոնդային բորսայում ն արտաբորսայականշուկայում բաժնետոմսերըսովորաբար իրացվում են շուկայական գներով, որ սահմանվում են առաջարկի ն պահանջարկի հարաբերակցությամբ: Առաջարկի /Շառ/ն պահանջարկի /Շպահ/ գների միջն եղած տարբերությունըձնավորում է մարժան: Մարժան(կամ անգլերենից փոխառված «սփրեդ» տերմինը) կիրառվում է արժեթղթերի շուկայում` գործարքի մասնակիցների հնարավոր եկամտի գնահատման համար: Մարժայի հիմքում ընկած է գործարքի փաստացի կատարման գինը, այսինքն` բաժնետոմսերիվաճառքի գինը կամ փո/խարժեքային(շուկայական) գինը: Գրաֆիկական տեսքով այն կարելի է ներկայացնելհետնյալ կերպ (գծանկար22.3).

ձ

Բշուկ

Առաջարկիգին

մարժա

/Շառ/

Պահանջարկիգին /

վաճառող Գծանկար22.3.

Շպահ/ գնորդ

Արժեթղթերի շուկայական գնի որոշումը

Բորսայի աշխատանքային օրվա ընթացքում բաժնետոմսերի վաճառքի գինը կարողէ փոփոխվել:Այն գինը, որով իրականացվում է առաջին գործարքը,կոչվում է բացման գին, իսկ վերջին գործարքինը՝մամյման գին. Օրվա ընթացքում սահմանվում են բաժնետոմսերիառավելագույն ն նվազագույն գներ, որոնք բորսայական ակտիվությանցուցանիշներից են:

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Այն ցուցանիշը, որն արտացոլում է մի շարք բաժնետիրական ընկերությունների բաժնետոմսերի ն այլ արժեթղթերի միջին գինը, կոչվում է բորսայական ինդեքս: Վերջինս արժեթղթերի մեջ ներդրումներ կատարող անձանց թույլ է տալիս գնահատել ինչպես ընդհանուր առմամբ ֆոնդային շուկայի վիճակը, այնպես էլ` սեփականակտիվներիհուսալիությունը: Բորսայական ինդեքսի հաշվարկման համար մշակվում է հաշվարկմանմեթոդիկան, իսկ այնուհետն սահմանվում են ինդեքսային հավաքակազմում արժեթղթերի ընտրության չափանիշները: Սովորաբար բորսայականինդեքսը հաշվարկվում է միջին թվաբանականով. տ

-

Շշուկ-

Շու

Շշուսծ

ո

ո

2, Շշուկե ,

որտեղ՝

բաժնետոմսիմիջին շուկայական գինն է, .-Ե-լրդանվանմամբ բաժնետոմսի շուկայական գինն է, բաժնետոմսերիայն քանակն է, որոնք ընտրվածեն բորսայական ինդեքսի հաշվարկմանհամար, ընկերությունների թիվճ է |14. էջ 86-8 Դ: -

-

-

Ուշագրավ է Նյու Յորքի ֆոնդային բորսայում Դոու-Ջոնսի հանրահայտբորսայական ինդեքսի հաշվարկման մեթոդիկան: Առաջին անգամ վերոհիշյալ ինդեքսը հաշվարկվել է 2424 դարի վերջերին (1886 թվականին)`ամերիկացիգիտնականներ Չ. Դոուի ն է. Ջոնսի կողմից: Նրանք գումարել էին 11 տարբեր բաժնետոմսերիշուկայականգները ն բաժանել 11-ի: 1928 թվականինցուցանիշի հաշվարկմանմեթոդիկան էական փոփոխությունների ենթարկվեց, ն նրա հաշվարկային մեծությունն այդ տարում կազմեց 100: Իր ցածրագույնկետին Դոու-Ջոնսի ինդեքսը հասավ 1932 թվականիհուլիսի 2-ին, երբ նրա հաշվարկային մեծությունը կազմեց 41: 1987 թվականինինդեքսի հաշվարկային մեծությունն անցավ 2400-ից |8, էջ 49): Ավելի ուշ, ինդեքսի հաշվարկման մեթոդիկան կատարելագործվելէ. ընկերակցությունների քանակի փոխարեն ներառվել է գործակից, ն այդ տեսքով Դոու-Ջոնսի գործակիցը պահպանվել է առ այսօր՝ որոշակի վերապահումներով, ուղղակի կոնկրետ իրավիճակից ելնելով վերանայվում է գործակցիմեծությունը ինդեքսայինհամակազմիմեջ մտնող տվյալ ընկերակցության բաժնետոմսերի մասնատման դեպքում: Գոյություն ունեն Դոու-Ջոնսի 1.

2. Յ. 4.

ինդեքսներ.

արդյունաբերականինդեքս, տրանսպորտայինինդեքս, կոմունալ ինդեքս, համալիր ինդեքս:

Վերը հիշատակված անվանումները կապվածեն ինդեքսային համակազմում ընդգրկված ընկերակցությունների ճյուղային մասնագիտացումներիհետ: Ամենահին ն առավել տարածվածինդեքսը արդյունաբերականկամ ինդուստրիալինդեքսն է, որն արտացոլում է 30 խոշորագույն արդյունաբերական ընկերակցությունների բաժնետոմսերի փոխարժեքների շարժը (բացառություն են կազմում «Խոծոօճո Էք/6ՏՏ» ն Ժխոծոօճո Լ6/:Թքհօո8 1616ցոճռքհ» ընկերակցությունները, որոնց չի կարելի համարել զուտ արդյունաբերական):Դոու-Ջոնսի արդյունաբերականինդեքսի հաշվարկին ենթակա է Նյու Յորքի ֆոնդային բորսայում շրջանառվող բաժնետոմ440

ԳԼՈՒԽ

ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԻ

22.

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

սերի շուկայական արժեքների 15-2096-ը:Ամեն առավոտինդեքսի մեծությունը հրապարակվումէ ամերիկյանթերթերում: Դոու-Ջոնսի ինդեքսիհաշվարկման ժամանակ օգտագործվող արդյունաբերական ընկերակցություններիցուցակը կանոնավորապես թարմացվումէ: Դոու-Ջոնսի տրանսպորտայինինդեքսը բնութագրում է 20 ավիաընկերությունների, երկաթուղային ն ավտոճանապարհային ընկերակցություններիբաժնետոմսերի գների փոփոխությունները: Կոմունալ ինդեքսը հաշվարկվում է գազամատակարարմանն էլեկտրամատակարարման 15 ընկերակցությունների բաժնետոմսերի փոխարժեքների հիման վրա: Վամալիր ինդեքսը հայտնի է նան «Ինդեքս-65» անվանմամբ, քանի որ միավորում է երեք նախորդ ինդեքսները: Այն վերջին տարիներինդրսնորել է նվազման միտում: Այսպես, 1981 թվականինհավասար էր 1,314-ի, իսկ 1994 թ.՝ 0,444-ի: Դոու-Ջոնսի համալիր ինդեքսն ընդգրկում է բոլոր 65 ընկերակցությունները (արդյունաբերական,տրանսպորտային,կոմունալ): Դոու-Ջոնսի ինդեքսն ունի ընթացիկ տեղեկատվականբնույթ: Բորսայական օրվա ընթացքում այն 7 անգամ արձանագրվում է՝ Նյու Յորքի ֆոնդային բորսայի բացման ժամանակ, առավոտյան ժամը 10-ին ն 11-ին, կեսօրին, ժամը 13-ին, 14-ին ն 15-ին |8, էջ 48, 97-98: 2000-2002 թթ. Դոու-Ջոնսի ինդեքսն ունեցել է հետնյալ տեսքը (գծանկար 22.4).

Էա Է

՝

ճ ՛

ոտ

|

:

է Է

|

Դ.

|

Է

ոդ

ի՛

14000

10280

Էոաաօ Է9500 Ւ

շ

Է9500 :

բոր

թթթոթաա

գծանկար22.4.

բոր

բր

թթիթնովնխնի

ոթ

Ւ 9000

ոնի

ԽԾոգգ

ԲԹթաթրա

2002 թթ. Դոու-Ջոնսի արդյունաբերական ինդեքսը 2000 մեծությունը թ. (ոտ. Ո2ՈԿԾԼՏԱՁԼՇի.Տքե.ոս) -

ն

կանխատեսվող

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԻ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ

22.4.

ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ.

ՊՈՐՏՖԵԼԱՅԻՆ

ԵՎ ՇՈՒԿԱՅԻ ԳՐԱՎՉՈՒԹՅԱՆ

ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐ

Ներդրումների վերաբերյալ կառավարչական որոշում ընդունելու համար չափազանց կարեոր է գնահատել ներդրումային նախագծի արդյունավետությունը, շուկայի գրավչությունը, այդ թվում՝ ռիսկը: Ներդրումների արդյունավետությունը գնահատվում է ցուցանիշների համակարգով, որոնց թվում են` ներդրումների շահույթի նորման ն հետգնմանժամկետը: Դրանք, հաճապատասխանաբար,արտահայտում են ներդրումների եկամտաբերության սպասվելիք հաշվարկային մակարդակը ն դրանց փոխհատուցման համար անհրաժեշտ ժամանակը(տարիներով): Ներդրումների շահույթի նորման որոշվում է սովորական գործունեությունից ստացվածշահույթի (Թ) ն ներդրումների ծավալի (1) հարաբերությամբ. հք

Վետգնմանժամկետը(Ռ հետնյալ կոտորակով.

այդ

Ք»

`

Ս

ցուցանիշի հակադարձմեծությունն է ն որոշվում է

Ո-3

Ք

Գրականությանմեջ հանդիպում են վերջնական ֆինանսականարդյունքի գնաերկու այլ մոտեցումներ. սովորական գործունեությունից ստացված շահույթի փոխարեն առաջարկվում է կիրառել զուտ շահույթը (սովորական գործունեությունից ստացված շահույթ` հանած հարկային մուծումները) կամ դրամական եկամուտներիհոսքը (գումարած ամորտիզացիան,ինչպես նան ներդրումային հարկային վարկի կիրառման շնորհիվ հարկային մուծումների տնտեսումը|8, էջ 71-74): Յուրաքանչյուր ներդրումային նախագծիհամար հաշվարկայինցուցանիշները համադրվում են չափանիշային մեծություններիհետ, որոնք իրենց հերթին որոշվում են շահութաբերությանակնկալվող մեծության, այլ ոլորտներում ներդրման դեպքում սպասվելիք եկամտաբերության գործոնների հաշվառմամբ ն ըստ այդմ որոշում է ընդունվում ներդրում կատարելու վերաբերյալ: Գործնականում հաճախ հարկ է լինում որոշել տարաժամկետներդրումների տնտեսականարդյունավետությունը: Իսկ դրանք համադրելի չեն: Եթե ընդունենք, որ որնէ տարվասկզբին կատարվել են 2« ներդրումներ, ապա հ եկամտաբերության, մասնավորապես` փոխատվության տոկոսի պայմաններում դրանց մեծությունը կկազմի՝ հատման

-.

-`

-`

առաջին տարվա վերջին՝ 24 Ժ

երկրորդ տարում՝ 2(119(1419 երրորդ տարում չորրորդ Որդ

տարում

214195, 24(1:Է9՞,

ԷՉ« Հ

Հ

(1

ԽԻ),

2«(ՂԻԳ-.

տարում՝2«(1ԷՉ":

Ուստի տարբեր տարիներին կատարվածներդրումները համադրելի դարձնելու համար անհրաժեշտ է վերահաշվարկել ն բերել միննույն ժամանակահատվածի բարդ տոկոսների բանաձնով.

ԳԼՈՒԽ

22.

ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԻ

մ

0օ

Ֆ

ո

՝

որտեղ՝

մշա

բերված կամ ընթացիկ ներդրումներն են, նախնականժամանակահատվածի ժամանակահատվածումկատարվելիքներդրումներնեն, դիսկոնտավորմանտոկոսադույքն է, այլ կերպ ասած՝ եկամտաբերության այն

-

է

-

.

-

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

-

մակարդակը, որը կարող էր ապահովվել առանց այդ ներդրումների (այն քանակապես հավասար է բանկային դեպոզիտներիտոկոսադրույքին), ներդրումների նախագծայինտարիներիթիվը:

-

Դիսկոնտավորմանտոկոսադրույքի ն եկամտաբերության(օ) տարբերությունը դրանց օգտագործման ուղղությունն է: Առաջինը կիրառվում է ապագա ներդրումների ընթացիկ մեծությունը վերահաշվարկելու, երկրորդը` սպասվելիք եկամուտները ն կապիտալի մեծությունը որոշելու համար: Դիսկոնտավորման տոկոսադրույքը այլ կերպ անվանվում է զեղչատոկոս կամ զեղչադրույք: Ակնհայտէ, որ ընթացիկ ներդրումներիարդյունքը՝ կապիտալը գումարածեկամուտները, կորոշվեն հետնյալ կերպ. Սլ ց Է(1Ի Ի: Ներդրումային գործընթացումներդրողն անխուսափելիորեն առնչվում է մեծ Քվով ն տարատեսակարժեթղթերի հետ, որոնց ձեռք բերմամբ կազմավորում է իր արժեթղթերիպորտֆելը: Զանազան ձեռնարկությունների ն լիազորված պետական մարմինների (էմիտենտների) կողմից թողարկված արժեթղթերը տարբերվում են իրենց եկամտաբերության ն ռիսկայնության մակարդակներով: Այդ պատճառով կարնոր է հնարավոր ներդրումների բաշխումը` ըստ ձեռք բերվելիք ակտիվների: Սովորաբար պորտֆելը կարող է լինել բազմատեսականի(դիվերսիֆիկացված) ն համագործակցային(սիներգիկ): Պորտֆելի բազմատեսակացումընպատակ ունի մեղմացնելու ռիսկը: Վամագործակցայինէ համարվում այն պորտֆելը, որը բովանդակում է այնպիսի ձեռնարկությունների արժեթղթեր, որոնք համագործակցումեն գիտատեխնիկական մշակումների ն դրանց արդյունքների, արտադրական ենթակառուցվածքների(արտադրական կարողություններ,էներգետիկհամակարգ, օժանդակ այլ ստորաբաժանումներն այլն) համատեղօգտագործմանհամար: Պորտֆելի կազմավորման համար չափազանց կարնոր է դրա եկամտաբերության որոշումը: Ընդունված է պորտֆելի եկամտաբերությունը(ոջ)հաշվարկել հետնյալ բանաձնով |1, էջ 170|. -

Փ»Հտօ

տ.

Մյ

տը

-

,

որտեղ՝

պորտֆելում պարունակվողբոլոր արժեթղթերիձեռքբերմանգինն է սկզբնական ժամկետում (է Հ 0), -նույն այդ արժեթղթերի շուկայականգինն է հաջորդ ժամանակահատվածում՝մեկ 1): Ընդ որում, այն բովանդակում է նան այն ամիս կամ մեկ տարի հետո (է է եկամուտը, որ ստացվել արժեթղթերից(շահաբաժինները): -

Հ

Վերըբերված բանաձնը կարող է ձնաւիոխվել ն ներկայացվել հետնյալ տեսքով. ՄՀԱօ(1Հ

թ):

Ակնհայտ է, որ պորտֆելի շուկայական գինը պայմանավորվածէ մտաբերությամբ:

դրա

եկա-

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Ներդրումների զգալի մասն իրականացվում Է բաժնետիրականընկերություններում` բաժնետոմսերգնելու միջոցով: Այդ առումով հարկ է նախքան ներդրումը գնահատել բաժնետիրական կապիտալի օգտագործման արդյունավետությունը: Ընդունված է այդ նպատակովհաշվարկել ն վերլուծել կապիտալիեկամտաբերության, մեկ բաժնետոմսիտեսակարար շահույթի, շահաբաժինների վճարման գործակցիցուցանիշները: Կապիտալի եկամտաբերությունը(6) որոշվում է բաժնետերերիզուտ շահույթի (հաշվեկշռային շահույթից հանած հարկերը ն փոխառություններիտոկոսները) ու բաժնետիրականկապիտալիմիջին տարեկանմեծության հարաբերությամբ. .

Ճ

.

-

-

2 «100

ո

,

որտեղ`

բաժնետերերիզուտ շահույթն է, մեծությունը: բաժնետիրականկապիտալիմիջին ւտռարեկան

Մեկ բաժնետոմսի տեսակարար շահույթը (Տշ) հաշվարկվում է բաժնետերերի զուտ

շահույթի

ն

բաժնետոմսերիմիջին թվի (ո) հարաբերությամբ՝Տշ

-

7:

Շահաբաժինների վճարման գործակիցը (.ռ) որոշվում է շահաբաժինների ֆոնդի (ժ)

ն զուտ

շահույթի ցուցանիշներով՝ Օ/

-

7:

Ներդրումներ կատարելու համար խիստ կարնորվում է շուկայի գրավչության գնահատումը ն կանխատեսումը:Կախվածներդրումներիսպասվելիք ոլորտից՝ այդ խնդիրներըկարող են դիտարկվել ըստ շուկայի հատվածների, առանձին ճյուղերի, տարածաշրջանների,երկրների ն ներդրումների օբյեկտ հանդիսացող ձեռնարկությունների: Շուկայի գրավչության գնահատման ն կանխատեսմանհիմնական ցուցանիշներ են` շահութաբերության մակարդակը, ոլորտի (ձեռնարկություն, ճյուղ, տարածաշրջան, երկիր) զարգացման հեռանկարայնությունը,ներդրումային ռիսկի աստիճանը: Շահութաբերությանմակարդակըգնահատվումէ ըստ վաճառքիծավալի ն օգտագործվող ակտիվների,այսինքն` հաշվարկային շահույթը հարաբերվում է համապատասխանաբար վաճառքի ակնկալվող ծավալին ն գործադրվելիք ակտիվների (հիմնական ն շրջանառու միջոցների) մեծությանը: Կապիտալը, բնականաբար, ձգտում է դեպի այն ոլորտները, որտեղ բարձրէ շահութաբերությունը: Ձեռնարկությանն ճյուղի հեռանկարայնությունըկարող է գնահատվել դրանց արտադրանքինկատմամբառկա ն ներուժային պահանջարկով,ներքին միջավայրով ն շուկայում ունեցած բաժնեմասով ու հեղինակությամբ (իմիջով): Պահանջարկը են կազմակերպությանհեղինակությունը վաճառքի ապագա աճող ծավալի Շախադրյալներեն: Ներդրումների առումով տարածաշրջանի հեռանկարայնությունըպայմանավորված է առաջին հերթին անհրաժեշտ կադրերի, հումքային ն վառելիքաէներգետիկ ռեսուրսների առկայությամբ,տրանսպորտայինցանցի, սոցիալականենթակառուցվածքի (հյուրանոցներ, կրթության ն մշակույթի օջախներ, բուժսպասարկումն այլն) զարգացման աստիճանով, բնակլիմայականպայմաններովն, իհարկե, նան արտադրության շահութաբերության ն ներդրումների ռիսկայնության մակարդակներով: `

ԳԼՈՒԽ

22.

ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Առանձին երկրում, վերը նշված գործոններից բացի, հատկապես կարնորվում սղաճի տեմպերը, իրականացվող դրամավարկային ն հարկային քաղաքականությունները, օրենսդրական դաշտը, տնտեսականզարգացմանտեմպերն ու կայունության աստիճանը, ներքաղաքականմիջավայրը, կուլտուր-կրթական մակարդակը ն այլն: Վաշվի առնելով ներդրումային ռիսկի քանակական գնահատմանհույժ կարնորությունը՝ այն կքննարկվի առանձին: են

22.5.

ՆԵՐԴՐՈՒՄԱՅԻՆ

ՌԻՍԿԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Ռիսկը կորուստներ կրելու հնարավոր վտանգն է: Դրա ըմբռնումը ծնունդ է առել մարդկության զարգացման վաղ ժամանակաշրջանում: Մարդիկ վստահ չեն եղել, որ կբավարարվեն իրենց կենսաբանական,անվտանգության ն այլ կարգի պահանջմունքները: Հետագայում` ապրանքադրամական հարաբերությունների ձնավորմանն ու զարգացմանը զուգընթաց, ռիսկը դարձել է նան տնտեսագիտական կատեգորիա: Կախված հետնանքների բնույթից ռիսկերը բաժանվում են երկու խմբի` զուտ (մաքուր) ն սպեկուլյատիվ: Զուտ համարվում են այն ռիսկերը, որոնց դրսնորման հետնանքով հնարավոր են միայն բացասական կամ զրոյական կարգի արդյունքներ: Սպեկուլյատիվ ռիսկերի հետնանքով, բացի նշվածներից, հնարավոր են նան դրական ելքեր: Առաջին խմբի մեջ մտնում են բնական, բնապահպանական, քաղաքական, ռիսկերի մի մասը (գույքային, տրանսպորտային ռիսկերը, ինչպես նան կոմերցիոն արտադրական ն առնետրային):Բնական ռիսկերը կապված են երկրաշարժերի, մրրիկների, ջրհեղեղների, հրդեհների, համաճարակներին համանման այլ իրադարձությունների տեղի ունենալու հետ: Բնապահպանականռիսկերը պայմանավորված են շրջակա միջավայրի աղտոտմամբ: Քաղաքական ռիսկերը տեղի են ունենում պետության վարած քաղաքական կուրսի կտրուկ փոփոխությունների հետնանքով: Տրանսպորտային են այն ռիսկերը, որոնք կապված են բեռների տեղափոխման գործընթացիձախողման հետ: Կոմերցիոն ռիսկերը պայմանավորվածեն արտադրաֆինանսականգործունեության իրականացմամբ: Վերջինս դրսնորվում է գույքային, արտադրական, առնտրական ն ֆինանսական ճներով: Գույքային ռիսկերը արտահայտվում են գողության, դիվերսիայի, անփութության ն տեխնիկա-տեխնոլոգիական խախտումներիհետնանքովհասցվող կորուստներով: Արտադրականեն այն ռիսկերը, որոնք կապվածեն արտադրականգործընթացի ընդհատմանհետնանքով առաջ եկող վնասների, ինչպես ճան նոր տեխնիկայիու տեխնոլոգիայի ներդրման հետնանքով առաջացող ժամանակավոր կորուստների հետ:

Առետրայինռիսկերը առաջանում են վճարումների ժամկետներըուշացնելու ն դրանցից հրաժարվելու դեպքում: Ֆինանսական ռիսկերը կապված են ֆինանսական ռեսուրսների հնարավոր կորստի հետ: Դրանք կարող են առաջանալ փողի գնողունակության փոփոխմանն ներդրումներիիրականացման հետնանքով: Փողի գնողունակության փոփոխմանըառնչվում են արժեզրկման,գնողունակության բարձրացման, արտարժութային ն իրացվելիության փոփոխմանհետ կապված ռիսկերը: :

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Ներդրումային ռիսկերը երեքն են՝ շահույթի ստացման հնարավորության չօգտագործում, շահութաբերության մակարդակի նվազում ն ուղղակի ֆինանսական կորուստներ: Շահութաբերության կրճատման հետնանքով տեղ գտնող ռիսկերից են տոկոսային ն վարկային ռիսկերը:Վերջինս իր հերթին բաժանվում է բորսային, սելեկցիոն (ընտրանքային) ն սնանկացման (անվճարունակության) հետ կապվածռիսկերի: Ռիսկերի դասակարգումըկարելի է ներկայացնել 22.5 գծանկարիտեսքով |15, էջ 23): Յուրաքանչյուր ներդրում առնչվում է որոշակի աստիճանի ռիսկի հետ: Ֆինանսական ռիսկերի հիմնական պատճառներնեն ռեսուրսների սահմանափակվածությունը ե տնտեսականիրավիճակիանորոշությունը: Ձեռներեցներին ռիսկի է մղում

շահույթստանալու ձգտումը:

Սովորաբար, ռիսկի ավելի բարձր աստիճանովէ բնութագրվում ներդրումների իրականացմանվենչուրային ձնը: Դա ներդրումների իրականացումն է գործունեության նոր ոլորտներում` նպատակ ունենալով արագ ապահովել միջին ճյուղային շահութաբերության մակարդակըգերազանցող եկամուտներ: Ընդհանուր առմամբ, ռիսկի աստիճանն իրենից ներկայացնում է կորուստներ կրելու դեպքերի հանդես գալու հավանականությունընե հնարավոր կորուստների մասշտաբները:Ռիսկը քանակապեսբնութագրվում է տվյալ ներդրմանհետնանքով հնարավոր առավելագույն ն նվազագույն շահույթ (վնաս) ստանալու հավանականության աստիճանի սուբյեկտիվ գնահատմամբ: Ընդ որում, որքան մեծ է այդ արժեքների տատանման միջակայքը, այնքան ավելի մեծ է ռիսկի աստիճանը: Ռիսկեր

| »--..

աա Մաքուր լ

լ

Բնական

Սպեկուլյատիվ

|

լ

լ

Բնապահպանական||| Քաղաքական || Տրանսպորտային

Ֆինանսական

|

լ

Քաղաքական Արտադրական Առետրային

Կոմերցիոն

|

՝

|

ողի գնոդունակության փոփոխմանհետ կապվածռիսկեր

Ինֆլյացիոն

ն

Ն

Ներդրումային

դեֆլյացիոն ռիսկ| |Արտարժութային|Իրացվելիության

|

լ

|

Կորսված շահի ռիսկ| |Շահութաբերությաննվազման| |Ուղղակիֆինանսական կորուստներ

|

|

Սելեկցիոն

ննվճարունակության Գծանկար22.5.

յ

Տոկոսային ռիսկ

Վարկային ռիսկ

Բորսայական

Ռիսկերի դասակարգումը

ԳԼՈՒԽ

22.

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԻ

Գործարարության ոլորտում հավանակաճությունների տեսության մեթոդների կիրառումը հանգում է սպասվող իրադարձության հանդես գալու հավանականության որոշմանը ն հնարավոր իրադարձություններից առավել նախընտրելի տարբերակիընտրությանը՝ելնելով վերջինիս համար մաթեմատիկականսպասումներից: Ամեն մի իրադարձության հանդես գալու հավանականության ցուցանիշը այդ պատահարի նպաստավոր ն հնարավոր ելքերի թվաքանակներիհարաբերությունն է: Կամայական իրադարձության հավանականության ցուցանիշը տատանվում է զրոյից-մեկ միջակայքում: Միաժամանակ պետք է հաշվի առնել, որ միննույն պատահարի հնարավոր հետնանքների հանդես գալու հավանականությանցուցանիշների գումարը հավասար է 1-ի: Մաթեմատիկականսպասումը տվյալ իրադարձության բացարձակ մեծության ն ճրա հանդես գալու հավանականության ցուցանիշի արտադրյալն է: Այն կարելի է հաշվարկել հետնյալ բանաձնով. : Բյ լ1) որտեղ՝ ԽՃ

Հ

չ«

-

Ճ

Ց

.-

Էրդ տարբերակի մաթեմատիկականսպասումն է, Էրդ տարբերակի բացարձակարժեքն է, Էրդ տարբերակիհանդես գալու հավանականությունն է:

Այսպես, ենթադրենք՝ ունենք կապիտալ ներդրումների իրականացման հնարավորություն, իսկ զանազան տնտեսական իրավիճակների հանդես գալու տարբերակներըերկուսն են: Ըստ հաշվարկների, առաջին տարբերակը0,6 հավանականությամբ հնարավորություն է տալիս ստանալ 25000 դրամ շահույթ, իսկ երկրորդը՝ 0,4 հավանականությամբ թույլ է տալիս ստանալ 30000 դրամ շահույթ: Այդ դեպքում շահույթի ստացման մաթեմատիկական սպասումն այդ տարբերակների համար համապատասխանաբարկկազմի 15000 ն 12000 դրամ: Եթե նույն տնտեսական իրավիճակներում զանազան գործարարությանծրագրեր բնութագրվում են շահութաբերության տարբեր ցուցանիշներով, անհրաժեշտություն է առաջանում որոշել միջին սպասումների արժեքը: Այն իրենից ներկայացնում է բոլոր հնարավոր արդյունքների միջին կշռված մեծությունը, որտեղ յուրաքանչյուր տարբերակի հավանականություն օգտագործվում է որպես համապատասխան արժեքի հանդես գալու հաճախականություն: Վերջինս հաշվարկում են հետնյալ բանաձնով. ւտ

որտեղ՝ ՃՀՖ.ձճլաքլ|2| 1-1

« ՒՀ

-

1......

տ

-

մաթեմատիկականսպասման միջին արժեքն է, դիտարկվողտարբերակներիթվաքանակը:

Օրինակ, ենթադրենք առաջին տարբերակի դեպքում 100 դեպքից 25-ում ստացվել է 60000 դրամ շահույթ, 35-ում՝ 54000 դրամ, հաջորդ 40-ում 50000 դրամ, իսկ երկրորդ տարբերակի դեպքում 100 ելքերից 20-ում ստացվել է 70000 դրամ 50000 շահույթ, 30-ում` 60000 դրամ ն 50-ում դրամ շահույթ: Տարբերակներից յուրաքանչյուրի համար շահույթի ստացման միջին սպասման արժեքը կկազմի. չգ »շ

Հ

53900

Հ

57000

դրամ (60000 դրամ (70000

2». 0,25 2.

0,2

Ւ Ի

54000

60000

3:

0,35

0,3

Ւ

Է

50000

50000

շ«

0,4), 0,5): շ«

Միջին սպասման արժեքը ընդհանրացված ցուցանիշ է, բայց հնարավորություն չի տալիս կողմնորոշվել գործարարությանիրականացմանտարբերակներիընտրության հարցերում: Որոշման ընդունման համար անհրաժեշտություն է առաջանում որոշել այդ ցուցանիշի տատանման (փոփոխման) չափը: Այդ նպատակով օգտա447

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

գործվում են իրար հետ սերտորեն կապված երկու ցուցանիշներ` դիսպերսիան միջին քառակուսային շեղումը, որոնք հաշվարկվում են հետնյալ բանաձներով.

ծ2

«2

2242-5 »չռԹի

-

Հո

ծ-

շճՃ-2

չոռ

ո

ն

որտեղ՝

դիսպերսիան է, -միջին քառակուսայինշեղումը, -յուրաքանչյուր դեպքի համար սպասվող արժեքը. 2: չ« 0 մաթեմատիկականսպասմանմիջին արժեքը, ո դեպքերիդիտարկմանթիվը: -

ծ

-

-

Ենթադրենք` ունենք ներդրումների կատարման երկու տարբերակներ: Միջին քառակուսային շեղման ն դիսպերսիայի ցուցանիշների հաշվարկմանհամար անհրաժեշտ տվյալները առաջին ն երկրորդ տարբերակներիհամար ներկայացվածեն 22.1 աղյուսակում: Ներդրման առաջին տարբերակի դեպքում միջին քառակուսային շեղումը

կկազմի՝ ծլ :

-

Է

ՀԵ

8,92, իսկ երկրորդ տարբերակիդեպքում

ծշ-

քք

-

:

Միջին քառակուսային շեղման ցուցանիշի ավելի փոքր արժեքով է բնութագրվում ներդրումների իրականացման առաջին տարբերակը: Հետնապես, ռիսկի առումով այն ավելի նախընտրելի է: Աղյուսակ 22.7 Միջին քառակուսային շեղման դիսպերսիայի ցուցանիշների հաշվարկման համար անհրաժեշտ տվյալները առաջին ն երկրորդ տարբերակներիհամար ն

Շահույթը

Իրադարձու-հազ. դրամ թյան հ/հ-ը

«

Դիտարկումների թիվը

-

«-2

)

(«-2

--2

Հ-

)

(2«-24)՛2ո)

Առաջին միջոցառում 1.

2. Յ. Ընդամենը՝

6.1 0.1

0.01 15.21

930.25 0.35 608.4

Երկրորդ միջոցառում

2. 3. Ընդամենը՝

Յ

«57

Գործնականումտարբերակներիհամեմատման նպատակովօգտագործումեն վարիացիայի (տատանման) գործակիցը (Մ): Այն հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով.

նան

ԳԼՈՒԽ

22.

Մ»

ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԻ

ծ, -

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

|5լ

Այս ցուցանիշը կարող է փուիոխվել 0-ից 10096Փ-իմիջակայքում: Որքան այդ ցուցանիշի արժեքը բարձր է, այնքան ավելի մեծ է ռիսկի աստիճանը:Ընդունվածեն

գործակցի արժեքի տարբերակմանհետնյալ մոտեցումները. 1. Մինչն 1096. թույլ տատանում: Նման դեպքերում վստահորեն կարելի է գործարարությանծրագիրը ներդնել: 2. 1096 Նման դեպքերում կարելի է ռիսկի դիմել, 2596. բավարար տատանում: եթե շահութաբերության մակարդակըգերազանցում է միջին ճյուղային շահութաբերության մակարդակը: 3. 2596-ից բարձր. բարձր մակարդակի տատանում: Նման ցուցանիշ ունեցող գործարարությանծրագրերըխորհուրդ չի տրվում կիրառել: Նման տարբերակումը թույլ է տալիս ավելի հեշտությամբ կողմնորոշվել տարբերակներիընտրության ժամանակ: Առաջին ն երկրորդ տարբերակների համար տատանման գործակիցըհամապատասխանաբարկկազմի. այդ

--

է

3,92

ՄԽ1»-535

-

Հ

72772:

Սշ»-

:

ՒԷՐ81

Հ

-

»13.796:

Գործարարության տեսակետիցկարնոր նշանակություն ունի ռիսկի այն չափի որոշումը, որը կարող է հանգեցնել անվճարունակության:Այն գնահատվում է ռիսկի գործակցիմիջոցով՝ ըստ հետնյալ բանաձնի.

«ո էօ Շ

-

.-

-

3 6 Շ

որտեղ"

ռիսկիգործակիցնէ, վնասների հնարավոր մեծագույնչափը (դրամ), գործարարիսեփական ֆինանսականռեսուրսները`հաշվի առնելով հավաստի մուտքերը (դրամ):

Ակնհայտ է, որ անվճարունակությանհասնելու հավանականությունը այնքանով ավելի փոքր է, որքանով ավելի փոքր է վերը նշված գործակցիարժեքը: Բոլոր դեպքերում ներդրումների իրականացմանհետ կապվածռիսկը հանդես է գալիս որպես ֆինանսական երնույթ, ն դրա մեծությանվրա կարելի է ազդել ֆինանսական մեխանիզմի(լծակների) միջոցով: Նման ներգործությունիրականացվումէ ռազմավարության միջոցով: Վերջինիս հիմքում ընկած են ռիսկի աստիճանի կրճատմանն ուղղված նպատակային միջոցառումներ, որոնք կոչված են նվազագույնի հասցնել հնարավոր կորուստներիմասշտաբներըանորոշ տնտեսական իրավիճակի պայմաններում: Սովորաբար կիրառվում են ռիսկի վերացման ն կրճատման զանազան մեքոդներ: Այդ մեթոդներից են ռիսկից խուսափումը, ռիսկը ամբողջությամբ ճերդրողին թողնելը, ռիսկի փոխանցումը ն կրճատումը: Ռիսկից խուսափել` նշանակում է հրաժարվել գործարարության այնպիսի ծրագրերից, որոնք այս կամ այն չափով առնչվում են որոշակի աստիճանի ռիսկի հետ: Սակայն ներդրողների համար ռիսկից խուսափել` նշանակում է հրաժարվել շահույթ ստանալու հնարավորություններից: Երկրորդ դեպքում ներդրողը համոզված է, որ սեփական միջոցներով կարող է մարել հնարավոր վնասներըն այդ պատճառով գործարարությանռիսկը ամբողջությամբ իր վրա է վերցնում:

Մենեջմենթ

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Ռիսկի փոխանցում նշանակում է, որ ներդրողը ռիսկը թողնում է այլ կողմի, ասենք՝ ապահովագրականընկերության վրա: Ռիսկի աստիճանի կրճատում` նշանակում է հնարավոր կորուստների մասշտաբների փոքրացում: Այդ նպատակով կիրառում են տարբեր մոտեցումներ, որոնեն՝ ցից ռիսկի բաշխում (դիվերսիֆիկացում), տարբերակների ընտրությանը վերաբերող լրացուցիչ տեղեկությունների ձեռք բերում, սահմանափակում, ապահովագրում: Ռիսկի բաշխում` նշանակում է տվյալ գործարարությանծրագրի իրականացման համար պահանջվող ամբողջ ներդրումների բաշխում այնպիսի տարբեր մասնակիցների միջն, որոնց տնտեսական գործունեությունն իրարից անկախ է: Իրավիճակի անորոշության բարձր աստիճանը ներդրողներին հնարավորություն չի տալիս հիմնավոր որոշումներ կայացնել: Գետնաբար, տնտեսապես ավելի նպատակահարմար է լրացուցիչ ծախսեր կատարել իրավիճակի անորոշության աստիճանը կրճատելու համար, որպեսզի հնարավոր լինի խուսափել հետագա լայ-

հիմնականներն »

»

»

նամճասշտաբ կորուստներից: Սահմանափակումը իրենից ներկայացնում է ծախսերի, վաճառքի, վարկերի տրամադրմանմեծագույն սահմանային արժեքների որոշումը: Ռիսկի աստիճանի կրճատման առավել կարնոր ն տարածվածձեը ապահովագրումն է: Այս դեպքում ներդրողը ռիսկից խուսափելու նպատակով հրաժարվում է շահույթի մի մասից: Փաստորեն, եթե ապահովագրականփոխհատուցման գումարը հավասար է հնարավոր կորուստներին, ներդրողները հակվածչեն ռիսկի դիմելու: Ապահովագրումը որոշակի իրադարձություններիտեղի ունենալու դեպքերում տնտեսավարողսուբյեկտների ն քաղաքացիների գույքային ն ոչ գույքային շահերի պահպանմանկազմակերպումն Է` նրանց կողմից այդ նպատակով մուծված դրամական միջոցներից գոյացած ֆինանսական ռեսուրսների հաշվին: Այն իրենից ներկայացնում է վնասի բաշխման ձնե ապահովագրման գործընթացի մասնակից կողմերի միջն: Դրան մասնակցում են երկու կողմեր` «ապահովագրվող»ն «ապահովագրող»: Առաջինի դերում կարող են հանդես գալ այն տնտեսավարողսուբյեկտները ն քաղաքացիները, որոնք մուծում են ապահովագրական գումար ն ապահովագրող կողմի հետ մտնում են ապահովագրական հարաբերությունների մեջ: Որպես ապահովագրող կողմ կարող են հանդես գալ այն տնտեսավարող սուբյեկտները, որոնք այդ գործունեությանիրականացմանհամար ունեն հատուկ թույլտվություն: Այդ երկու կողմերի միջե տնտեսական հարաբերությունները կարգավորվում են գործող օրենսդրության պահանջներին հաճապատասխանկնքված պայմա-

նագրով:

Ապահովագրման օբյեկտ կարող են հանդիսանալ բոլոր այն գույքային ն ոչ գույքային շահերը, որոնք չեն հակասում գործող օրենսդրությանը: Ապահովագրումը՝որպես ռիսկի կրճատման ն գործարարությանձն, պայմանավորված է ապահովագրական շահերով: Ընդ որում, ապահովագրվող ն ապահովագրող կողմերի տնտեսական շահերն իրենց բնույթով տարբեր են: Այսպես, ապահովագրվող կողմը, մուծելով ապահովագրականանդամավճար, հավակնում է պայմանագրով նախատեսվածռիսկային իրադարձություններիհանդես գալու դեպքում ապահովագրականփոխհատուցում ստանալ, դրանով իսկ փոխհատուցելհասցված վնասը կամ գոնե դրա մի մասը: Ապահովագրողկողմը նպատակ ունի ռիսկային

ԳԼՈՒԽ

22.

ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

իրադարձությունների համաչափ զարգացման դեպքում ապահովագրական ֆոնդի միջոցների հաշվին փոխհատուցել այդ գործընթացիհետ առնչվող բոլոր ծախսերը ն որոշակի շահույթ ստանալ: Ապահովագրական անդամավճարի չափը կարելի է հաշվարկել հետնյալ բանաձնով|16, էջ 86|.

ԱԱՀԱԳ:ԱՏ-ԶՀՀ

|Ղ, որտեղ՝ ՍԱ

-

ՍԳգ

-

ԱՏ

-

Զ

-

Հ

-

ապահովագրականանդամավճարիչափն է՝ դրամականարտահայտությամբ, ապահովագրման ներկայացվողօբյեկտի ապահովագրականգնահատման արժեքն է` դրամականարտահայտությամբ, ապահովագրմանսակագիննէ: Վերջինիսմիջոցով սահմանվում է, թե օբյեկտի արժեքի որ մասը պետք է կազմի ապահովագրականանդամավճարը, ապահովագրականանդամավճարիհամար սահմանվածզեղչն է՝ դրամական արտահայտությամբ:Այն սահմանվում է ապահովագրողիկողմից՝ երկարատն պայմանագրեր կնքելու գործընթացումապահովագրվողին շահադրդելու ն ռիսկայինիրադարձություններիհանդես գալու հնարավորությունների կրճատմաննուղղվածմիջոցառումներիֆինանսավորմանհամար, ապահովագրողիսահմանած հավելումն Է դրամականարտահայտությամբ:

Ռիսկային իրադարձության հանդես գալու դեպքում ապահովագրողըպարտավոր է ապահովագրական փոխհատուցում վճարել: Ընդ որում, վերջինիս չափը չի կարող գերազանցել ապահովագրվողի կրած ուղղակի կորուստներին: Դրա հաշվարկման համար հիմք է հանդիսանում ապահովագրման ներկայացվող օբյեկտի ապահովագրականգնահատման արժեքը: Բագի այդ, ապահովագրականփոխհատուցման մեծությունը կախվածէ ճան պայմանագրինհամապատասխանկիրառվող ապահովագրական պատասխանատվության համակարգից, որի տարատեսակներից են |16, էջ 98). 1. Իրական արժեքի համակարգ: Այս դեպքում ապահովագրական փոխհատուցումը պետք է հավասար լինի օբյեկտի փաստացի հաշվեկշռային արժեքին՝ պայմանագրի կնքման պահին: 2. Վաձամասնական պատասխանատվությանհամակարգ: Ապահովագրական փոխհատուցումըհաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով՝ ՍսՓ»ՍՓ

-

ԱՆ

-

ԱԳ Վ

Յ.

4.

-

-

ԱՆ»Վ

(8). որտեղ՝

ապահովագրականփոխհատուցմանգումարն է (դրամ), օբյեկտի արժեքի այն մասը, որը ապահովագրմանէ ներկայացվում(դրամ), Օբյեկտիապահովագրմանգնահատմանարժեքը (դրամ), ռիսկայինիրադարձությանհետնանքով օբյեկտին հասցվածփաստացի վնասը (դրամ):

Առաջին ռիսկի համակարգ: Ապահովագրականւիոոխհատուցմանգումարը հավասար է լինում փաստացի վնասի չաւփին` օբյեկտի ապահովագրման ներկայացվածարժեքի սահմաններում: Կոտորակային մասի համակարգ: Այս դեպքում սահմանվում են ապահովագրվող օբյեկտի երկու արժեքներ` ապահովագրական գնահատման ն ապահովագրմաններկայացվող: Եթե նշված երկու արժեքներըհամընկնում են, ապա փոխհատուցումըհաշվարկվում է իրական արժեքի համակարգին

(ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

համապատասխան: Այն դեպքում, երբ այդ արժեքները հավասար չեն՝ ապահովագրականփոխհատուցումըհաշվարկվում է |2)բանաձնով: 5. Վերականգնման արժեքի համակարգ: Այս դեպքում ապահովագրական փոխհատուցումը պետք է հնարավորություն տա ապահովագրվողինձեռք բերել համանման ժամանակակից գույք: Ընդ որում, մաշվածքը հաշվի չի առնվում: 6. Սահձանայինպատասխանատվության համակարգ:Փոխհատուցումը պետք է հնարավորություն տա ապահովագրվողինպահպանել պայմանագրով նախատեսվածեկամտաբերության մակարդակը: Եթե նման ձնով ապահովագրվում է գյուղատնտեսականկուլտուրաների բերքատվությունը, ապա, որպես բերքատվության սահմանային ցուցանիշ, պայմանագրով նախատեսվում է նախորդ հինգ տարիների միջին մակարդակը: Ընդ որում, ռիսկային իրադարձության հանդես գալու դեպքում փոխհատուցվումէ վնասի 7096-ը: Ներկայումս ռիսկային համակարգում կարնոր տեղ ունեն արտարժութային ռիսկերը: Դրանք հանդես են գալիս այն դեպքերում, երբ վճարման պահին, պայմանագրի կնքման ժամանակի համեմատ, դիտվում է գործարքի իրականացման համար օգտագործվող արտարժույթի փոխարժեքի փոփոխություն: Նման դեպքերում արտահանողկողմը կորուստներ է ունենում, եթե արտարժույթի փոխարժեքը իջել է: Ներմուծող կողմը վնասներ է կրում, եթե այն բարձրացել է: Արտարժութային ռիսկերը կարելի է նվազեցնել երկու մեթոդներով` արտարժույթի ճիշտ ընտրությամբ ն պայմանագրիմեջ արտարժութայինմասը կարգավորելու հնարավորություն ընձեռելով: Առաջին դեպքում կազմակերպություններըպետք է ձգտեն հաշվարկները իրականացնել այնպիսի արտարժույթով, որի գնողունակության փոփոխման միտումները իրենց ձեռնտու են: Ներմուծման համար ձեռնտու է թույլ արտարժույթը, որի կուրսը իջեցման միտումներ ունի, իսկ արտահանմանհամար՝ ընդհակառակը: Երկրորդ մեթոդով աշխատանքներ կարելի է տանել հետնյալ երկու ուղղություններով. ա) եթե պայմանագրով նախատեսվում է մոտավորապես համարժեք ծավալներով ներմուծում ն արտահանում կատարել միննույն կողմերի միջն, ապա պարտադիրձնով անհրաժեշտ է նախատեսել, որ վճարումները կատարվեն միննույն արժույթով, բ) եթե գործարք է կնքվում միայն մեկ ուղղությամբ, ապա հաշվարկները նպատակահարմար է իրականացնել երկու տարաբնույթ արտարժույթներով, որոնցից մեկն ունի աճի, իսկ մյուսը` նվազման միտում: Արտարժույթի փոխարժեքի փոփոխման հետնանքով հասցվող վնասներից կարելի է խուսափել նան ապահովագրման միջոցով: Կիրառվում են արտարժութային ռիսկերի ապահովագրմանհետնյալ 2 մեթոդները. ա) արտարժութային համաձայնություններ, բ) ֆորվարդային գործառնություններ: Արտարժութային համաձայնությունները լինում են անուղղակի, ուղղակի ն բազմաարտարժութային:Անուղղակիի դեպքում ապրանքի գինը ֆիքսվում է մեկ՝ առավել տարածվածարտարժույթով, իսկ վճարումն իրականացվում է մեկ այլ՝ սովորաբար՝ ազգային արտարժույթով: Ուղղակի արտարժութային համաձայնությունները կիրառվում են այն դեպքերում, երբ վաճառող ն գնող կողմերի արժույթների փոխարժեքները համընկնում են, բայց պայմանագրով վճարման չափը կախվածությանմեջ է դրվում մեկ այլ, ավելի կայուն արտարժույթիհետ ունեցած հարաբերակցությունից:

ԳԼՈՒԽ

22.

ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Արտարժութային ռիսկերի ապահովագրումը ֆորվարդային գործառնությունների միջոցով կատարվում է հետնյալ ձեով: Արտահանման գործարքներ իրականացնելու նպատակով, ճախօրոք իմանալով պատվիրատուի վճարումների ժամկետները ն չափերը, արտահանող կողմն իր բանկի հետ պայմանագիր է կնքում՝ հաստատագրվածկուրսով գնորդի արտարժույթ գնելու համար: Սահմանվող գինը կարող է բարձր կամ ցածր լինել գործարքը կնքելու պահին ձեռքբերման ենթակա արտարժույթի գնից: Դա արտահանող կողմին հնարավորություն է տալիս նախօրոք գնահատել գործարքների իրականացման տնտեսական ճպատակահարմարությունը ե համապատասխանորոշումներ կայացնել: Ֆորվարդային գործառնություններ իրականացնում են համապատասխան թույլտվություն ունեցող բանկերը:

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ՀԱՐՑԵՐ

ԵՎ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

1.

Բնութագրել ներդրումների էությունը

2.

Պարզաբանել ներդրումների կառուցվածքը ն կառուցվածքայինցուցանիշների փոփոխությանմիտումները:

ն

կառավարմանխնդիրները:

Որո՞նքեն ներդրումներիֆինանսավորմանաղբյուրները: 4. Բնորոշել արժեթղթերը՝որպես ճկուն ֆինանսականգործիքներ: 5. Քանի՞ հատվածից է բաղկացած արժեթղթերիշուկան: 6. Որո՞նք են ՀՀ-ում շրջանառող արժեթղթերի տեսակները: 7. Ովքե՞ր են արժեթղթերիշուկայի հիմնական մասնակիցները33-ում: 8. Ի՞նչ է նշանակում բորսայական ինդեքս ն ինչպե՞ս է այն հաշվարկվում: 9. Որո՞նք են ներդրումների արդյունավետության գնահատման ցուցանիշները ն ինչպե՞սեն դրանք հաշվարկվում: 10.Բնորոշել ռիսկի էությունը, ներկայացնել դրա տեսակները: 11.Ի՞նչ ցուցանիշներով է գնահատվում ռիսկի աստիճանը: Յ.

12.Որո՞նք են ռիսկերիկառավարմանմեթոդները:

ԻՐԱՎԻՃԱԿԱՅԻՆ

Խնդիր

ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Բաժնետիրականընկերության կանոնադրականկապիտալը 75,0 մլն դրամի չափով բաժանված է 10000 սովորականն 4500 արտոնյալ բաժնետոմսերի: Բաժնետերերի միջն բաշխման ենթակա շահույթի նախատեսվողչափը կազմում է 12,0 մլն դրամ: Արտոնյալ բաժնետոմսերիգծով շահաբաժնի հաստատագրվածդրույքը կազմում է 1496: Անհրաժեշտ է որոշել, թե սովորական ն արտոնյալ բաժնետոմսերի սեփականատերերը որքան շահաբաժին կարող են ստանալ:

Խնդիր Յ5

7500 դրամ անվանական արժեքով բաժնետոմսերըձեռք են բերվել տարեկան օ6-ով, իսկ մեկ տարի հետո փոխարժեքիգինը կազմել է 13000 դրամ: Անհրաժեշտ է որոշել բաժնետոմսերիհամախառն եկամտաբերությունը:

Խնդիր

Առետրայինբանկն իրականացրել է ֆինանսականներդրումներ 180 օր տնողությամբ՝ 3000,0 հազ. դրամ գումարով՝ տարեկան 5406-ով: Հաշվարկել վարկատուի եկամուտը կարճաժամկետֆինանսական ներդրումների գծով. ա) սովորական (առետրական)տոկոսներիմեթոդով, բ) ճշգրիտ տոկոսներիմեթոդով:

ԳԼՈՒԽ

Խնդիր

22.

ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Թիվ 1 բաժնետիրականընկերության կողմից թողարկվել են 1000 հատ սովորական բաժնետոմսեր` 25.000 դրամ անվանական արժեքով, որոնց շուկայական գինը կազմել է 37.000 դրամ: Իրացվել է 750 հատ բաժնետոմս: Թիվ 2 բաժնետիրական ընկերության կողմից թողարկվել են 700 հատ սովորական բաժնետոմսեր` 18.000 դրամ անվանական արժեքով, որոնց շուկայական գինը կազմել է 20.000 դրամ: Իրացվել է 540 հատ բաժնետոմս: Իրացվածբոլոր բաժնետոմսերըմտնում են խմբային ինդեքսի հավաքակազմի մեջ: Որոշել բաժնետոմսերի խմբայինինդեքսի գումարը:

Խնդիր

Բաժնետիրական ընկերության բաժնետոմսերիընդհանուր քանակը կազմել է հազ. սովորական բաժնետոմս՝ 5000 դրամ անվանականարժեքով ն 2000 հատ արտոնյալ բաժնետոմս՝ 6500 դրամ անվանականարժեքով: Շահաբաժնային ընթացիկ եկամտի մեծությունը կազմել է 24.0 մլն դրամ: Հաշվարկել շահաբաժնի(դիվիդենդի) դրույքը:

Խնդիր

Բաժնետիրականընկերությաններդրումների ծավալը 1999 թվականինկազմել մլն դրամ: Կազմակերպությանսովորական գործունեությունից ստացված շահույթի մեծությունըկազմել է 7.8 մլն դրամ: Հաշվարկել ընկերության ներդրումների շահույթի նորման: է 125.0

Խնդիր

Բաժնետիրականընկերության ներդրումների ծավալը 1999 թվականին կազմել մլն դրամ, իսկ սովորական գործունեությունից ստացվածշահույթի մեծությունը՝ 3.4 մլն դրամ: Հաշվարկել ներդրումների հետգնմանժամկետը: է 85.0

Խնդիր

Ներդրումների իրականացման հնարավոր 4 տարբերակներից երկրորդի, երրորդի ն չորրորդի հանդես գալու հավանականությանցուցանիշները առաջինին 2, 3 ն 4 անգամ: Գտնել տարբերակների գերազանցում են, հաճձապատասխանաբար՝ մաթեմատիկական սպասման արժեքը, եթե դրանք համապատասխանաբարթույլ են տալիս ստանալ 12000, 10000, 9000 ն 7000 միավոր շահույթ: Խնդիր

Ներդրումների իրականացման դիտարկվող տարբերակըհնարավոր 180 ելքեն 30-ում հաճապատասխանաբարկարող է ապահովել 150000, 130000 ն 220000 դրամ շահույթ: Գտնել մաթեմատիկական սպասման միջին արժեքը: րից 70-ում, 80-ում

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Խնդիր

Վնարավոր է ներդրումներ կատարել 3 տարբեր գործարարությանծրագրերում: Դրանցից առաջինը 120 ելքերից 30-ում, 40-ում ն 50-ում համապատասխանաբար ապահովում է 70, 50 ն 40 միավոր շահույթ, երկրորդը 20-ում, 60-ում ն 40-ում, 80, 60 ն 70 միավոր շահույք, իսկ երրորդը՝ 10-ում, 40-ում համապատասխանաբար՝ ն 7Օում, հաճապատասխանաբար՝ 110, 70 ն 40 միավոր շահույթ: Գտնել ներդրումների իրականացման նպաստավոր տարբերակը ռիսկայնության առումով, ելնելով տատանման գործակցի արժեքից: Խնդիր

Ներդրումների իրականացմանառաջարկվող երկու տարբերակներիցառաջինը ելքերից 70-ում, 40-ում ն 60-ում համապատասխանաբարապահովում է 140, 190 ն 150, իսկ երկրորդը` 50-ում, 30-ում ն 90-ում, համապատասխանաբար1̀50, 220 ն 120 հազար դրամ շահույք: Որոշել ներդրումների իրականացման նպատակահարմար տարբերակը ռիսկայնության առումով, ելնելով տատանման գործակցի արժեքից:

Խնդիր

Իրական արժեքի համակարգով գույքային ապահովագրման են ենթարկվել 12 տարի ծառայությանԺամկետովհիմնական միջոցները, որոնց սկզբնական արժեքը 50 մլն դրամ է: Որոշել ապահովագրական փոխհատուցման գումարը, եթե պայմանագիրը կնքվել է հիմնական միջոցների ծառայության4-րդ տարվա սկզբին ն ռիսկային իրադարձության տեղի ունենալու հետնանքով դրանք ամբողջությամբ շարքից դուրս են եկել: Խնդիր

Վամամասնական պատասխանատվության համակարգով ապահովագրվել են հիմնական միջոցները` արժեքի 5096-ի չափով: Ռիսկային իրադարձության հանդես գալու հետնանքով հասցված վնասի փաստացի չափը կազմել է 120, իսկ տրված ապահովագրական փոխհատուցումը՝60 մլն դրամ: Գտնել օբյեկտի ապահովագրական գնահատման արժեքը: Խնդիր

Առաջին ռիսկի համակարգով ապահովագրականգնահատման արժեքի 8020-ի չափով ապահովագրվել են 260 մլն դրամ արժեքով հիմնական միջոցները: Որոշել ապահովագրական փոխհատուցման գումարը, եթե ռիսկային իրադարձության հանդես գալու հետեանքով հասցված փաստացի վնասը կազմել է 20 մլն դրամ: Խնդիր

Կազմակերպության 400 մլն դրամ արժեքով հիմնական միջոցները ապահովագրվել են կոտորակային մասի համակարգով՝ արժեքի 7046-ի չափով: Ռիսկային իրադարձությանհանդես գալու հետեանքով հասցված փաստացիվնասը կազմելէ 230 մլն դրամ: Որոշել վճարման ենթակա ապահովագրական փոխհատուցումը:

ԳԼՈՒԽ

Խնդիր

22.

ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Օբյեկտի ապահովագրական գնահատման արժեքը կազմել է 250 մլն դրամ, որը լրիվ արժեքով ապահովագրվել է կոտորակային մասի համակարգով: Որոշել ապահովագրական փոխհատուցումը, եթե ռիսկային իրադարձության հանդես գալու հետնանքով հասցված վնասը կազմել է նրա արժեքի 1/3 մասը: Խնդիր

Վերականգնման արժեքի համակարգով ապահովագրվել են 350 մլն դրամ ընդհանուր արժեքով արտադրական շենքերը, սարքավորումները ն պահեստում գտնվող ապրանքային մնացորդը: Շենքերի արժեքը կազմում է այդ գումարի 6096-ը: Հրդեհի հետեանքով ապահովագրվածօբյեկտը ամբողջությամբ շարքից դուրս է եկել: Որոշել ապահովագրականփսխհատուցման գումարը, եթե 506-ով իջել է միայն համանման արտադրական կառույցների արժեքը: Խնդիր

Սահմանային պատասխանատվության համակարգով ապահովագրվել է 50 հեկտար մակերեսով ցորենի արտը: Ապահովագրական պայմանագրի կնքմանը նախորդող 5 տարիներին մեկ հեկտարի հաշվով միջին բերքատվությունը կազմելէ 15, 20, 25, 15 ն 13 ցենտներ: Որոշել ապահովագրական փոխհատուցումը, եթե եկամտաբերության մակարդակի ապահովագրման տարում մեկ հեկտարից փաստացի ստացվել է միջինում 17 ցենտներ ցորեն, իսկ մեկ ցենտների գինը կազմել է 10000 դրամ:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1.

ԼԱռքո

Փ., /Ճո6ճՇճործք Լ. /ո.,

7.

Եճւո

հ.

8.

Սոլ

Ւ/1.. 1997 2.

ՄոքճԲոճ

3.

ԸճոԸ

4.

16 1ՒԼՑԲԸՇՀԱԱՔՏԻՆԸ,

1. Խ/Լ., ԹԵւՇառք

1քոտոճ«ճէււ6

5.

ՄոքճՔոճէլԼԱ6ԱՒԼՑԲԸՇՐԱԱԱՑԻՆՔ,

6.

ԸտօտճքԵ --

Դ.

2. Խ/Լ, ԹԵԼԸառՑ

Շոքճտօտաու

ոո«Օռձ,

ԻԼԲԱԸԲրշաճքճ. Ի/Լ, ԱՒԼՓՔՃ

-

ԲՅՈ.ՂՅ"Ց.Է/1., մշոօԷ

Է.

Ի/., ՒԼՓՔՃ

ատՕտճ,

փ., ռճքքճո Փ. ՒՈճճքօտտօտօոլուճ.Է/Լ, Մճոօ,

Լճքուծք ի, Օ76ք Է., ՀօԲՑ6ո ՇՊ,

1.

րան. տ6Շ

--

ԽՈ 1996

Մճնտք

ՅԷ

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Լ.

օրր

Է. ԷԼ

Օ«ոօ8ռ

8.

ԽՈԲղրաու:օ8

9.

ՀՀ

11.Ը.

ՓոաճոոօտՕրօ816:6ո2ՀՆ16էՒՅ. Ըրճո:ը

Ը

ԱԲԱԱԵԱԼԼ

Խ/., /ճոօ ՃՂ/,

ԾՄԵՅՐՅՒ. Ի., 15Լլ

օրենքը «Արժեթղթերի շրջանառության մասին»,

"ՊՃՂ1Ը",2000

Ե., 1996

10. 41

օրենքը «Արժեթղթերի շուկայի կարգավորմանմասին», Եր., «Փյունիկ»,

11.313

քաղաքացիական օրենսգիրք:

ՀՀ

պաշտոնականտեղեկագիր, 17: Եր.,

կենտրոնականբանկի ն ՀՀֆինանսների ն էկոնոմիկայինախարարությանմիջն փոխհարաբերությունների կանոնակարգ», 2001

12. «ՀՀ

13. 7ԸՕՇաքո

ԽԼ, ԼԼ

14. ՇԵՒՕՔ

15.11.

8.Խ1.

Լլ

Շօտքճուճումոմ

116Էաեն:

Ր. ԸքմՇօրում

16. ԵոՃՇԾՅԵԾՑ

ԵՕԻ

"ՔԹ85ճք-Փճքքօ", 1994

Շոր:

ԲքՎՇՇԽԱՒԼ

7ոքմ8ճճո

26 Է

օոճքմւու.

ԾՄԵՅՐ: «ՕՆԱՈԼԸքՎԸԸՔՅՏՑ 83Շ7եՅ. Ւ/Լ, 1994

տ

ոք.

Եռ

Բ

ՇՕդքճուճոմօոք

11.Ղ1.,ՔոՇԲ-ԻՂՇԱՇԵՀՆՇՈՂ. Է/ւ, 1

Օ1386Շճ.

ՓՔՃ-.Է/Լ,

Ի/., Ճոօոշ,

ԳԼՈՒԽ

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

23.1.

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

ԵՎ ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԸ

Սոցիալական կառավարումը հասարակությունում իրականացվող կառավարչական գործունեությանձներից մեկն է: Այն կապվածէ պետական, հասարակական, սոցիալական հարաբերությունների ն գործընթացներիհետ ու հանդես է գալիս կառավարման՝ որպես ամբողջական համակարգի մի կարնոր բաղկացուցիչ մաս: Հասարակության բնականոն կենսագործղւնեությունը,զարգացումը, պետական համակարգերին հարաբերությունների կառավարումիցբացի, պահանջում են նան սոցիալական կյանքի կառավարում: Ինչպես ցույց է տալիս համաշխարհայինփորձը, միայն տնտեսական գործոնների դերի առաջնայնության ն կարնորության ընդունումը չի կարող տանել զարգացման անհրաժեշտ արդյունավետության ն ավելին եթե տնտեսական աճը չի ուղեկցվում համապատասխան սոցիալական ծրագրերով ն սոցիալական կառավարման մակարդակն անհրաժեշտ բարձրության վրա չէ, ապա չի կարող ապահովվել անհրաժեշտ սոցիալ-տնտեսականառաջընթաց: Սոցիալական կառավարման դերը կարնոր է հատկապես արդի ժամանակաշրջանում, երբ ՀՀ Սահմանադրությամբ Հայաստանը հռչակված է սոցիալական պետություն, երբ հասարակությունում ընթացող լայնածավալ վերափոխումներն առավել սուր են դրսնորվում նրա սոցիալականկյանքում: Սոցիալական կառավարումը հասարակությունում ընթացող սոցիալական գործընթացների ն հարաբերությունների կառավարումն է, բնակչության կյանքի որակի ապահովումը, սոցիալական խմբերի ն խավերի, ընդհանուր առմամբ՝ սոցիումի, սոցիալական համակարգերի հիմնական կենսական ցուցանիշների կարգավորումը, սոցիալական խնդիրներիլուծման ձնը |1, էջ 12): Սոցիալական կառավարման օբյեկտ են հասարակությունում, նրա տարբեր մակարդակներումգոյություն ունեցող սոցիալական հարաբերությունները,ինչպես նան սոցիալականգործընթացները: Սոցիալականհարաբերությունները մարդկանց ն նրանց ստեղծած սոցիալական ինստիտուտների,ինչպես նան հենց իրենց` սոցիալականտարբեր ինստիտուտներիմիջն հարաբերություններնեն: Սոցիալական կառավարմանսուբյեկտը նույնպես ունի բազմամակարդակկառուցվածք ն ներառում է կառավարման տարբեր մակարդակների բոլոր այն մար459

ՄԵՆԵՋՍԵՆԹ

մինները (ղեկավար աշխատողներին),որոնց կառավարչական գործունեությունը ընդգրկում է ոչ միայն սոցիալական ոլորտի ճյուղերն իրենց ավանդական ընկալմամբ (առողջապահություն, կրթություն, սոցիալական ապահովությունե այլն), այլե մարդու կենսագործունեությանայն բոլոր ոլորտները, որտեղ առկա են սոցիալական հարաբերություններ ե սոցիալականգործընթացներ: Սոցիալական կառավարման առարկան սոցիալական օբյեկտների կառավարչական փոխհարաբերություններնեն, նրանց ձնեերը,միջոցները, օրինաչափությունները, սոցիումի կազմակերպակառավարչականհարաբերությունները: Այսպիսով, սոցիալական կառավարումը սոցիալական սուբյեկտի արտաքին, նպատակաուղղվածազդեցությունն է սոցիալական համակարգի վրա, նրա շահերով ե պահանջմունքներովպայմանավորված՝օբյեկտի վիճակի պահպանումը կամ փոփոխումը: Սոցիալականկառավարմանսկզբունքները ե մեթոդները փոխկապակցվածեն: Սոցիալական կառավարմանսկզբունքները ղեկավարների կողմից կառավարման գործառույթներիրականացնելիս հիմնարար գաղափարներնեն, վարքի կանոնները` կարնորագույն պահանջներ, որոնց պահպանումը կարող է ապահովել արդյունավետ սոցիալականկառավարում:Սկզբունքները ձնավորվում են օբյեկտիվ հիմքի վրա, սակայն, իրականացվելովկոնկրետ մարդկանցկողմից, կրում են սուբյեկտիվ բնույթ: Գոյություն ունեն սոցիալական կառավարմանսկզբունքների դասակարգման մի շարք մոտեցումներ |1, էջ 89-100, 2, էջ 28-33|: Սոցիալական կառավարման սկզբունքներն են (գծանկար23.1). Սոցիալականկառավարմանսկզբունքները

Ս669Ճ՛

ՀՀ

Ընդհանուր

Սոցիալա-

կան կողմնորոշում

Օբյեկտի-

վություն

Մասնավոր

Ժողովրդավարություն

ՎավանականությունՕպտիմալություն

ի4

Կազմակերպատեխնոլոգիական

Հ

Աշխատանքի բաժանում

՛ Վետադարձ կապ

Բրգաձնություն

գծանկար23.1.

«

«

«

ժողովրդավարացմանզուգակցում

ն Կենտրոնացման

Միանձնյա ղեկավարում

Կոլեգիալություն

Սոցիալական կառավարմանհիմնական սկզբունքները

ԳԼՈՒԽ

23.

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

Մասնավոր սկզբունքների գործունեության ոլորտը սահմանափակէ ն որոշվում է կառավարման տվյալ կազմակերպականկառույցի խնդիրներովն առանձնահատ-

կություններով: Օրինակ, գոյություն ունեն պետական ծառայությանսկզբունքներ, մարքեթինգիսկզբունքներ ն այլն: Սոցիալականկառավարման սկզբունքները քարացած չեն, զարգանում են, կատարելագործվում ն բաց են այն փոփոխումների ն լրացումների համար, որոնք հիմնվում են կառավարմաննոր փորձի վրա: Սոցիալական կառավարմանընույնպես բնորոշ են կառավարման ընդհանուր գործառույթները: Սոցիալական կառավարման հատուկ գործառույթներըկարելի է բաժանել երեք հիմնական խմբի` տեղեկատվական,տեխնոլոգիականն կազմակերպական, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր ենթախմբերը:Այսպես՝տեղեկատվականխումբը ներառում է հինգ հիմնական գործառույթ` սոցիալական ճանաչման, սոցիալական գնահատման, սոցիալական մտապահման, սոցիալական նպատակադրմանն սոցիալական նորմավորման:Տեխնոլոգիական խմբի հիմնական գործառույթները երեքն են՝ սոցիալական կառավարչական որոշումների նախապատրաստում, դրանց ընդունում ւ կատարում, իսկ կազմակերպականխմբի գործառույթներըչորսը` կադրային ապահովում, անմիջական կազմակերպական ապահովում, նյութատեխնիկական ապահովում, ֆինանսատնտեսականապահովում |1էջ 104-125): "`

Սոցիալականկառավարմեալւն գործառույթները

2-1

Տեղեկատվական

Լ-Վ

Ճանաչման Գնահատման

Տեխնոլոգիական Որոշումների նա-

խապատրաստում

Որոշումների ընդունում

Տ

Կազմակերպական

Լ

|

|

|

Կադրային ապահովում

Կազմակերպական ապահովում

Մտապահման

Որոշումների Նյութատեխնիկաիրականացում ման ապահոկում ա

Նպատակադրման

Ֆինանսատնտեսական ապահովում

Նորմավորման

գծանկար 23.2.

Սոցիալական կառավարման գործառույթները

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

23.2.

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐ

Հասարակական հարաբերությունների զարգացմանը զուգահեռ, սոցիալական հարաբերություններընույնպես բարդանում են, ավելանում են դրանց թիվը, ձները, փոխվում ընթացքի դինամիզմը, որն էլ օբյեկտիվորեն նոր պահանջներ է առաջադրում սոցիալական կառավարմանը:Միենույն ժամանակ, համաշխարհայինքաղաքակրթության զարգացումն ապացուցում է, որ էապես մեծանում է սոցիալական գործոններիդերը, որն էլ օբյեկտիվորեն պահանջում է սոցիալական ազդեցության նոր ձների կիրառում, սոցիալական առավել արդյունավետ կառավարման ապահովում: Անհրաժեշտություն է առաջանում սոցիալական կառավարման պրակտիկայում կիրառել փորձի վրա հիմնված, ինչպես նան գիտականորեն հիմնավորված հաջորդական գործողություններ:Խոսքը վերաբերում է սոցիալականտեխնոլոգիաներին: Տեխնոլոգիա բառը առաջացել է հունարեն «է6Շհոօ» բառից, որը նշանակում է վարպետություն, կարողություն, հմտություն ե արտահայտում է օբյեկտիվ վիճակի փոփոխման գործողությունների,ձեերի, հնարքների, մեթոդների ամբողջություն: Այն անհրաժեշտ է սոցիալական պրակտիկայում,քանի որ թույլ է տալիս Օպտիմալացնել կառավարման գործընթացըհ̀րաժարվելով այն գործողություններիցե գործունեությունից, որոնք ավելորդ են անհրաժեշտ սոցիալական արդյունքի հասնելու համար: Սոցիալական տեխնոլոգիաներըսոցիալական կառավարմանգործընթացիկարեոր տարրը են, քանի որ թույլ են տալիս մտադրություններից անցնել կոնկրետ գործողություններիե իրականացել նախապես մշակված սոցիալական տարբեր

ծրագրեր:

,

Սոցիալական տեխնոլոգիաներիէությունը առավել ամբողջական է ներկայացվում Վ. Ս. Կարպիշեի ե Լ. Ի. Յացենկոյի սահմանման մեջ, ըստ որի` սոցիալական տեխնոլոգիաներըպարբերաշրջանային,նպատակայինգործունեությանձների համախմբություն են` ուղղված սոցիալական օբյեկտի /սոցիում, սոցիալական ինստիանձ/ վիճակի փոփոխմանը, նախապես առաջադրվածարդյունքների իրատուտ, կանացմանը,սոցիալական համակարգի ներուժի բացահայտմանն օգտագործման մեթոդներիե մեթոդիկայի համակարգ՝դրա զարգացմաննպատակներին,սոցիալական նորմատիվներինե չափանիշներին համապատասխան|1, էջ 294): Սոցիալական տեխնոլոգիաների բացարձակացումը բավական վտանգավոր է: Սոցիալական տեխնոլոգիաները պետք է սահուն ինտեգրվեն պետության ե հասարակության բնականոն գործունեությանը,ունենան իրենց սահմանը ե սահմանափակումները, քանի որ դրանց կիրառումը հաճախ կարող է առաջ բերել այնպիսի երկրորդայինազդեցություններ, որոնք երբեմն շատ դժվար է նախապես կանխատեսել: Սոցիալական տեխնոլոգիաների կիրառման կարեոր պայմաններից մեկն այն է, որ դրանք երբեք չպետք է հանդես գան որպես մարդկանցմանիպուլյացիայի /ձեռնածություն/ենթարկելու միջոց: Սոցիալական տեխնոլոգիաներիէական բնութագրիչներն են՝ սոցիալական տեխնոլոգիաները առաջադրվածհասարակական նպատակներին հասնելու միջոց են, որը ենթադրում է որոշակի գործունեության իրականացում՝ ըստ գործողությունների, գործողություններըմշակվում են գիտական հիմքի վրա, նախապես,հիմնավորվածն պլանաչափ, -

-.

ԳԼՈՒԽ

-

23.

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

անհրաժեշտ պայման է այն ոլորտի առանձնահատկությունները հաշվի առնելըը, որոնցում իրականացվելու է գործունեությունը,

սոցիալական տեխնոլոգիաներըհանդես են գալիս 2 ձնով՝ որպես նախագիծ, որն ընդգրկում է գործողություններն ընթացակարգերն որպես գործունեություն, որը կառուցված է ըստ համապատասխաննախագծի|3, էջ 295): Սոցիալական գործընթացների կառավարումն ունի իր սեփական տեխնոլոգիան, ն կարնոր խնդիր է կառավարման սոցիալական տեխնոլոգիաների դասակարգումը: Գոյություն ունի դասակարգման երկու հիմնական մոտեցում` ըստ կառավարման պարբերաշրջանին ըստ կառավարման մակարդակներիու ձների: Ըստ կառավարմանպարբերաշրջանի՝սոցիալական տեխնոլոգիաներըլինում են` հետազոտական, կառավարչական որոշումների մշակման, կազմակերպական, հսկողական ն ճշգրտման, ինչպես նան կանխատեսման: Իրենց հերթին ըստ կառավարման մակարդակների ն ձների սոցիալական տեխնոլոգիաները դասակարգվում են՝ ըստ մակարդակների՝ գլոբալ, միջպետական, պետական կառավարման, մարզային, համայնքային, ըստ լուծման ենթակա խնդիրների բնույթի` ռազմավարական կառավարման, իրավիճակային, հակաճգնաժամային,կայուն սոցիալական զարգացման, անձի ինքնազարգացման, ըստ պետական ն հասարակական կյանքի ոլորտների` սոցիալ-տնտեսական, սոցիալ-քաղաքական, հոգնոր ն հենց սոցիալական /նեղ իմաստով/ տեխնոլոգիաներ|1, էջ297-298. 3, էջ 459-461): Սոցիալական տեխնոլոգիաներիկիրառումը ենթադրում է մի քանի փուլերի իրականացում:Առաջին փուլում սահմանվում է նպատակը,առանձնացվում օբյեկտը: Երկրորդ փուլը ներառում է տեղեկատվությանստացման մեթոդները,եղանակները, ստացված տեղեկատվության վերլուծությունը, կոնկրետ առաջարկությունների, եզրակացությունների մշակումը: Երրորդ փուլը բովանդակումէ սոցիալական տեխնոլոգիաներիհամալիր կիրառումը ն չորրորդ փուլը՝ ստացվածարդյունքների, իրականացմանընթացքի վերահսկողությունը: Սոցիալական կառավարմանպրակտիկայումսոցիալականտեխնոլոգիաների կիրառումը թույլ է տալիս լուծել մի շարք խնդիրներ: Մասնավորապես` հաստատագրելսոցիալական գործընթացներիկարգավորմանհամար անհրաժեշտ գործողություններիցանկը, ապահովել կառավարման գործընթացիստանդարտացում՝ գործողությունների թվի նվազեցման ն անձնակազմի պատրաստման վրա կատարվող ծախսերի պակասեցման, առանձին խնդիրների լուծման վրա ծախսվող ժամանակի կրճատման, յուրաքանչյուր կատարողի գործողությունների շրջանակի հստակ սահմանման միջոցով, օգտագործել խթանման նե պատասխանատվությանմեխանիզմները, առավելագույնս կրճատելով սխալ ն հապճեպ գործողությունները, բաձրացնել սոցիոլոգիական կուլտուրայի մակարդակը ն ստեղծել օբյեկտիվ պայմաններ` մարդկանց սոցիալական կառավարման գործընթացում ներգրավելու համար ն այլն |1, էջ 300): -

»

»

»

-.

-.

-

-.

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

23.3.

ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՊԱՀՈՎՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Սոցիալական ոլորտի գործունեությանբնույթը ն զարգացմանուղղվածությունը սահմանվում են սոցիալական ռազմավարությամբ, որն արտահայտվում է պետության սոցիալական քաղաքականության մեջ: Սոցիալական քաղաքականությունը պետության ներքին քաղաքականության բաղադրիչ մասերից է, քաղաքական գործունեություն,որն ուղղված է սոցիալական ոլորտի խնդիրներիլուծմանը: Մի շարք եվրոպացի ն ռուս հեղինակներ առանձնացնում են սոցիալական քաղաքականության երեք հիմնականտիպեր: 1. Լիբերալ (կամ սահմանափակ) սոցիալականքաղաքականություն: Այս մոդելով սոցիալական քաղաքականություն իրականացնող պետություններում (ԱՄՆ, Բեծ Բրիտանիա,Կանադա,Ավստրիա)բյուջեի միջոցով Ա նպաստների տեսքով ֆինանսավորվում են բնակչության առավել անապահով խավերը: Նպաստի տրամադրմանպայմաններըսովորաբարլինում են բավական խիստ, նպաստի չափը՝ ոչ այնքան մեծ, իսկ աշխատունակ նպաստառուներին իշխանություններըձգտում են տեղավորել աշխատանքի:Այդ երկրների սոցիալական քաղաքականությունը բնորոշվում է սոցիալական ապահովության միջոցներիհատկացմանմնացորդայինսկզբունքներով ն կառավարությունը սահմանափակպատասխանատվությունէ կրում իր քաղաքացիների սոցիալական ապահովությանհամար: 2. Կոնսերվատիվ (պահպանողական) սոցիալական քաղաքականություն: Որպես սոցիալական ապահովության երաշխավոր` հանդես է գալիս պետությունը, իսկ ֆինանսավորումը իրականացվում է տարբեր ապահովագրական ֆոնդերի միջոցով, որոնք բավական ակտիվ են գործում: Սոցիալական քաղաքականության այս մոդելում կարնոր դեր է հատկացված գործաւոուների ն աշխատողների փոխադարձպարտավորություններին,աշխատանքին, դրան մասնակցությանսկզբունքներին (ստաժ, աշխատավարձի մեծություն, բնույթ ն այլն), ըստ որի էլ որոշվում է անձի սոցիալական ապահովվածությանվիճակը: Բնակչության այն խավերը, որոնք չունեն աշխատանք ն ապահովագրություն, օգտվում են տարբեր բարեգործականֆոնդերի ն հասարակականկազմակերպություններիօժանդակությունից, որը, սովորաբար, այնքան էլ մեծաքանակ,մեծածավալչի լինում: Այս իմաստովսոցիալական քաղաքականության կոնսերվատիվմոդելը տանում է, այսպես կոչված՝ «կրկնակի» հասարակության: Որպես այսպիսի մոդելով առաջնորդվող պետություն` կարելի է նշել Գերմանիան, ուր ընդհանրապես,աշխարհում առաջին անգամ, կիրառվել է ապահովագրականհամակարգը: Յ. Սոցիալ-դեմոկրատականսոցիալական քաղաքականություն: Այս տիպի սոցիալական քաղաքականություն իրականացնողերկրների շարքը կարելի է դասել սկանդինավյան երկրները, ուր սոցիալականապահովությունըհիմնականում իրականացվում է պետության բյուջեի միջոցների հաշվին, ն որպես հիմնական սկզբունք է ընդունվում բոլոր քաղաքացիների համար սոցիալական ապահովության հավասարությունը: Այսպիսի մոդելի կիրառումը ենթադրում է ֆինանսական հզոր հիմքի առակայություն, հիմնվում է աշխատանքի կայուն բարձր արտադրողականության,գործատուներիհզոր

ԳԼՈՒԽ

23.

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

միությունների ու աշխատողներիարհմիությունների միջն պայմանագրային հարաբերությունների վրա, որոնք հսկվում ն կարգավորվում են պետության կողմից: Պետության սոցիալական քաղաքականությունը առավել արդյունավետ կարող է լինել, եթե նրա մշակման ն իրականացմանգործընթացումկարնորվեն այնպիսի հարցեր, ինչպիսիք են` սոցիալական քաղաքականության առաջադրվածխնդրի սրվածությունը ն հրատապությունը, դրա լուծմանն ուղղված միջոցառումների ռազմավարությունը, գործունեությանհիմնական ուղղությունները, խնդրի հասցեատերերի շրջանակը, նախատեսվածծրագրերիֆինանսական, նյութատեխնիկական ապահովվածությունը, ծրագրերի իրականացման արդյունավետությունը որոշող չափանիշները,սոցիալական մոնիտորինգի ցուցանիշները ն այլն: Պետության սոցիալական քաղաքականության գլխավոր ուղղություններից է բնակչության սոցիալական ապահովությունը: Վերջինիս դրսնորման հիմնական ուղղություններն են սոցիալական ապահովագրությունը ն սոցիալական աջակցությունը: Հայաստանում որպես ոլորտի պետական կառավարմանլիազոր մարմին, հանդես է գալիս 33 սոցիալական ապահովության նախարարությունը: ՎՀ

սոցիալականապահովությաննախարարություն --ծ--

'

լ ' '

Բժշկասոցիալական

Աշխատանքին

զբաղվածության փորձաքննության ' հանրապետական հանձնաժողովներ Վ... 1ծառայություն հանրապետական ճՃասնագիտացված2

«

-

Զբաղվածության

Թիվ՛1 տուն ինտերնատ

տարածքային նենտոոննեռ

«Վետերան» օթնան

-

Փ-Վ.

Տնային սպասարկման հանրապետական ԽՔ--Վ

կենտրոն

Նորքի տուն

-

ինտերնատ

Աշխատանքին սոցիալականհետազոտություններիազգայինինստիտուտ

Հ-«

Մանկատներ

Գավառիճանկատուն Վանաձորիմանկատուն Նորքի «Մանկանտուն» Գյումրիի«Երեխաներիտուն»

'

'

| Յ5

Տ

Յ

«

33:5 ՅԷՅ

8-8

Է-ՅԾ:

ՀԽ ւ

ՅՅ Յ

2Յ

-3-ՕծՇ

Յ ծ ՅՅ:

ՅՅ

ՏՏ

ՅՅ Յ |վ5Տ`Ց Փ.-Հ)

|

2-12

Թյ

-

|

ՅՅՀ Տ

ՀՅՏ `: 5` `

-

Պ

"5-

8 ՅՑ ՅՅՏ

ՏՅ

ԹԷ

Յ"

Յ.

թ :Յ

Թա

-«

Մ

'

Է

ՅԺ

Յ

Ց.Է

ՔՅ`|

Էլ

--

Յ 8

Յ

յ

Տ| Խ5ՔԲ ՅՅ Թ85|| 35945| Ց ՅՀ'ԹԱԼ

Տո

|Ա ՑԺՅՅՀ"'

Լ

ւ լ աա

լ '

Է ՏՏ 5 Յ 3.

Յբ Տ ՅՈՐ

Յ5

լ

' ' '

ք

ՅՑ

'

'

Ջ

ԱՎ5 Օ-Չ

|

' | |

ՀԻ.

`

լ

|

չ5 ո Բաք 8 ԷՋ

--

|Թ55Տ252|| Յ

լ

ւ

Նոր-Խարբերդիմասնագիտացված

ճանկատուն

լ | ւ

Ջ

ՀԶ

ՅՅ» ՅՏ Յ

|օ

3 Բ.

|Յ55 ՅՏՔ| ՏԵՏ|||ՅՅ5 «ՅՅ. |3ռ Ք Ց: Տ

Տեղական ինքնակառավարմանմարմիններ գծանկար 23.3.

Մենեջմենթ

37 սոցիալական

ապահովության համակարգի կառուցվածքը

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

`

Սոցիալական ապահովագրությունը հիմք է սոցիալական ապահովության այնպիսի ծրագրերի համար, որոնք ֆինանսավորվում են աշխատողների, գործատուների, պետության պարտադիր մուծումների հաշվին ն ուղղված են տարբեր կարգի ռիսկերից պաշտպանությանը, օրինակ` ծերության, հիվանդության, զբաղվածության, հաշմանդամության ապահովագրականծրագրեր: Սոցիալական աջակցությունն ուղղված է սոցիալական ապահովագրության համակարգումչընդգրկված, ապրուստի խիստ սակավ միջոցներ ունեցող քաղաքացիներին կամ նրանց որոշակի խմբերին որոշակի օգնության ցուցաբերմանը: ՎՀ սոցիալական աջակցության քաղաքականությունը, դեռես 1992 թվականից, տարբեր տիպի նպաստների ն դրամական փոխհատուցումների միջոցով փորձում էր լուծել բնակչության աղքատ ն առավել անապահով խավերի կարիքները: Իսկ 1999 թ. հունվարի 1-ից սոցիալական աջակցության նպատակայնության ապահովման համար ՎՀ կառավարության որոշմամբ ներդրվեց ընտանեկաննպաստի համակարգը: Արդյունավետսոցիալական աջակցության ապահովման խնդրում կարնոր նշանակություն ունի սոցիալական աշխատողի ինստիտուտիձնավորումը ն կայացումը, որի հիմքը սոցիալական ծառայություններիհամակարգն է: ՎՎ տարածքայինն տեղական իշխանությունները՝ մարզպետարանները,քաղաքապետարանները, գյուղապետարանները, ուղղակիորեն ն անուղղակիորենմասնակցում են սոցիալական ծառայությունների կազմակերպման աշխատանքներին, մասնավորապես` մարզպետարանի ն քաղաքապետարանի մակարդակով գործում են սոցիալական պաշտպանության բաժիններ ն սոցիալական ծառայության տարածքային կենտրոններ: Ներկայումս ՀՀ-ում գործառում են սոցիալական ծառայության 54 տարածքային կենտրոններ` մոտ 700 աշխատակիցներով: Սոցիալական ծառայության տարածքային կենտրոնն ունի 2 բաժին` տեղեկատու-վերլուծական ն սոցիալական աջակցության: Տեղեկատու-վերլուծականբաժինը զբաղվում է կարիքավոր ընտանիքների վերաբերյալ անհրաժեշտ տեղեկությունների հավաքագրմամբ, դրանց վերլուծմամբ, ինչպես նան տեղական նշանակության սոցիալական ծրագրերի մշակմամբ: Սոցիալական աջակցության բաժինը զբաղվում է հանրապետականն տեղական նշանակության սոցիալական աջակցության ծրագրերի իրականացմամբ: Սոցիալական ծառայություններիաշխատակիցներիգործունեությունը,ընդհանուր առմամբ, կարելի է դասել սոցիալական աշխատանքի ոլորտին: «Սոցիալական աշխատանք է կոչվում այն գործունեությունը, որն ուղղված է օգնելու դրա կարիքն ունեցող մարդկանց, որոնք առանց կողմնակի օգնության ի վիճակի չեն լուծել իրենց կենսական խնդիրները, իսկ շատ դեպքերում` նույնիսկ ապրել» |4, էջ 16: Առավել ընդհանուր ձնով՝ սոցիալական աշխատանքինպատակըկարելի է համարել անձի ն հասարակությանիրավական, տնտեսականն սոցիալական հարաբերությունների կարգավորումը, օգնության կարիք ունեցող մարդուն աջակցությունը: Սոցիալական աշխատանքի գործառույթներնեն՝ 1. բարոյամարդասիրական, 2.տեղեկատվական, կոմունիկատիվ, 3.վերլուծական-կանխատեսական,4.ախտորոշիչ, Տ.կազմակերպական-մեթոդական,6. կառավարչական, 7. գովազդային, 8. կարգավորող կանխարգելիչ, 9. աֆեկտային-կոմունիկատիվ,10. սռցիռինտեգրատիվ|1, էջ 343-344): Վարկ է նշել, որ սոցիալական աշխատանքի բովանդակությունը, դրա հիմնական ուղղությունները, նան գործառույթները,վերջին հաշվով, պայմանավորվածեն տվյալ պետության սոցիալական քաղաքականությամբ:

ԳԼՈՒԽ

23.

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

Սոցիալական աշխատանքի կառավարումը սոցիալական կառավարման տարատեսակներից է: Այն պետական, հասարակական բարեգործականկազմակերպությունների համապատասխան կազմակերպականկառույցների միջոցով նպատաուղղված ազդեցությունն է բնակչության սոցիալական օգնության ն աջակցության զարգացման ն կազմակերպման գործընթացներիվրա: Եթե սոցիալական աշխատանքի օբյեկտը օգնության կարիք ունեցող ն օգնություն ստանալու ակնկալիքով դիմած մարդն է, ընտանիքը կամ մարդկանց խումբը, ապա սոցիալական աշխատանքի կառավարման օբյեկտը սոցիալական աշխատանք իրականացնող կազմակերպականկառույցներն են, նրանց աշխատողները, ինչպես նան այն փոխհարաբերությունների համակարգը, որոնք ձնավորվում են մարդկանցմիջն` բնակչությանը սոցիալական օգնություն ցուցաբերելիս: Սոցիալական աշխատանքի կառավարման մեջ հարկ է առանձնացնել նրա մակարդակները՝հանրապետական,մարզային, համայնքային:

23.4.

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

ԶԲԱՂՎԱԾՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Զբաղվածությանքաղաքականությունը պետականկառավարմանհարաբերականորեն ինքնուրույն ենթահամակարգէ, երկրի սոցիալ-տնտեսականզարգացման ռազմավարության անբաժանելի մասը: Եվ պետությունը, իր սոցիալական գործառույթով, մեծ դեր կարող է խաղալ բնակչության զբաղվածության կարգավորման

խնդրում:

ւ

Զբաղվածությանքաղաքականության դրույթներն իրենց գործնական արտահայտությունն են ստանում զբաղվածությանծրագրերում: Վերջիններս ներառում են աշխատաշուկայի առկա իրավիճակի նկարագրումը, այն գործոնների վերլուծությունը, որոնք կարող են ազդել զբաղվածության դինամիկայի վրա, աշխատաշուկայի ն զբաղվածությանզարգացման կանխատեսումը, ինչպես նան ծրագրային նպատակներըն խնդիրները: Զբաղվածությանծրագրերը որոշակի միջոցառումների համակարգ են, որոնց նպատակը աշխատունակ բնակչության արդյունավետ զբաղվածության ապահովումն է՝ այն զուգակցելով գործազուրկներինանհրաժեշտ սոցիալական աջակցությամբ ն երկարատն գործազրկությանբացասականհետնանքների մեղմացմամբ: է լինել պասիվ կամ Պետության զբաղվածությանքաղաքականությունը կարող ակտիվ: Եթե մինչն 1990-ական թվականներիվերջը ՀՀ զբաղվածությանքաղաքականությունը կարելի էր բնութագրել որպես առավելապես պասիվ, որը հիմնականում սահմանափակվումէր գործազուրկներիհաշվառմամբ, նպաստիչափերի սահմանմամբ նե նպաստի հատկացման համակարգի մշակմամբ, ապա 1999 թվականից սկսեց ձեռք բերել ակտիվքաղաքականությանըբնորոշ ուղղվածություն: 1999-2002 թթ. սոցիալական ապահովության համակարգի զարգացման ծրագրում, աշխատանքի ն զբաղվածության ոլորտի խնդիրներից առաջնային են համարվում մարդկանցաշխատանքայինակտիվության խթանումը ն դրա համար նպաստավոր պայմանների ստեղծումը: ՀՀ բնակչության աշխատանքի ն զբաղվածության պետական կառավարումը իրականացնումէ ՀՀ կառավարության կողմից լիազորվածպետականմարմինը՝ ՀՀ սոցիալական ապահովության նախարարությունը:

-

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ՎՀ սոցապ

նախարարություն

--Ր Զբաղվածության

--

Աշխատանքին աշխատավարձի քաղաքականության վարչություն

վարչություն

Զբաղվածությանհանրապետականծառայություն

-« Զբաղվածությանմարզային կենտրոններ

է2

Զբաղվածությանտարածքայինկենտրոններ գծանկար23.4.

ՀԴ-ում

բնակչության աշխատանքի ն զբաղվածությանկառավարման պետական համակարգը

Աշխատանքի ն զբաղվածությանոլորտում ՀՀ սոցապ.նախարարությանհիմնական գործառույթներն են բնակչության զբաղվածության քաղաքականության մշակումը ն իրագործումը, դրա կատարելագործմանվերաբերյալ առաջարկությունների պատրաստումը, զբաղվածության ծրագրերի մշակումը, դրանց իրականացման ընթացքի վերահսկողությանապահովումը, աշխատանքայինիրավահարաբերությունների կարգավորման կատարելագործմանվերաբերյալ առաջարկությունների նախապատրաստումը,տեսչականգործառույթների իրականացումըն այլն: Պետության զբաղվածության քաղաքականությունը հարկ է ընկալել որպես գործընթացերեք մակարդակով՝մակրոմակարդակկամ ընդհանուր հանրապետական, մարզային ն համայնքայինմակարդակներ: Զբաղվածությանհանրապետականծառայությանըվերապահվածեն զբաղվածության պետական կարգավորմանմարտավարականն օպերատիվ գործառույքներ: ՀՀ-ում գործում են զբաղվածությանծառայության51 տարածքայինկենտրոններ, որոնցից 10-ը ունեն մարզային կենտրոնների կարգավիճակ: Երնան քաղաքում, ըստ համայնքների, գործում են 10 տարածքայինկենտրոններ: Զբաղվածության կենտրոնների աշխատանքում կարելի է առանձնացնել հետնյալ հիմնական խնդիրները՝աշխատաշուկայիվերաբերյալտեղեկատվությանտրամադրում,համապատասխան աշխատանքի տեղավորման աջակցում, գործազրկությաննպաստների հատկացում, մասնագիտացված ուսուցման միջոցով աշխատանքային ռեսուրսների զարգացում: Նշված խնդիրների լուծումը ենթադրում է որոշակի միջոցառումների իրականացում, որոնք կարելի է ներառել 5 հիմնական համախմբերում. 1. աշխատանքի շուկայի կարգավորում, գործազուրկների զբաղվածության ապահովման աջակցություն, աշխատանքի տեղավորման միջնորդական 2. 3.

4. 5.

ծառայություն, աշխատաշուկայինհարմարվելու ն զբաղվածության ապահովման տարբեր սոցիալականմիջոցառումներ, ծրագրեր, ակտիվ զբաղվածությանքաղաքականությանըբնորոշ միջոցառումներ, գրանցված գործազուրկներինսոցիալական երաշխիքներիապահովում, ֆինանսակազմակերպական ապահովմաննուղղված միջոցառումներ |5 էջ, 105-107:

ԳԼՈՒԽ

23.

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

Վանրապետությանբնակչության զբաղվածությանքաղաքականությանարդյունավետությանը էապես կարող է նպաստել նան ոլորտը կանոնակարգող օրենսդրական դաշտի կատարելագործումը:Այս առումով աշխատանքի ն զբաղվածության ոլորտին առնչվող առկա օրենսդրական դաշտը չի համապատասխանումՀՀ տնտեսության իրական վիճակին: Մասնավորապես` ՀՀ աշխատանքային գործող օրենսգիրքը ոչ միայն չի համապատասխանումազատականացվածտնտեսության պահանջներին, այլն չի երաշխավորում սեփականությանտարբեր ձների գոյությունը ն չի ապահովում վարձու աշխատողի իրավունքներն ու պարտականությունները:

23.5.

ԱՌՈՂՋԱՊԱՀՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Առողջապահության ոլորտի պետական կառավարման լիազոր մարմին է առողջապահությաննախարարությունը,որը սահմանում է քաղաքականության ուղղությունները, գերակա խնդիրները, առողջապահության համապետականստանդարտներն ու չափանիշները, մշակում անհրաժեշտ օրենսդրական ն ենթաօրենսդրական ակտերի նախագծերը,կազմակերպում առողջապահության վիճակագրական-վերլուծական համակարգը ն այլն:

Նախարար

աախտակնին Ն

ա

-Վ

ս ռաջինբաժին ժ

Կրթությանն

Կոլեգիա

ԼԵՐ

Նախարարիտեղակալ

.

րի վարչություն

Լ|

հության րչությ

Մոր ն մանկանառողջության պահպանման

Առողջապահության

Լ|

Գործերի կառավարչություն

գծանկար 23.5.

Դ

արտակարգիրավիճակներիվարչություն

Գ 5 ԵՏ

Շ Յ

Լ|

Լլ

Ց

կայի ՅՏ կտորի մ

Հաշվապահականհաշվառման

վարչություն

վարչությու տեխնոլոգիականքաղաքականության Վերահսկոապահովման ական վարչություն ն Վատուկծրագրերի տեսչություն ԴեղորայքայինՆ

ՖԵ

կազմակերպճան Առողջապա արչություն վարչութ)

Միջազգային կապերի վարչություն

Ք 5.Յ

վարչության ւ|

կադրե-

-

Յ 6ւ

Բժշկականօգնության ը

ՀԱՎ

Նախարարի տեղակալ

ՑՑ Գէ

5. Տա

58: `

ՏՅ:

5 38

առողջապահությաննախարարությանկառավարմանկազմակերպական

կառուցվածքը

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Նախարարությունը գլխավորում է նախարարը, որին նշանակում ն պաշտոնից ազատում է ՀՀ նախագահը՝ՀՀ վարչապետիառաջարկությամբ: Նախարարիտեղակալներին ն 3Հ գլխավոր սանիտարականբժշկին պաշտոնինշանակում ն ազատում է ՀՀ վարչապետը`խորհրդակցելով նախարարիհետ: Նախարարին առընթեր գործում է կոլեգիան, որը խորհրդատվական բնույթի լիազորություններով օժտված մարմին է ն որի կազմում ի պաշտոնե մտնում են՝ նախարարը, նրա տեղակալները, նախարարության կառուցվածքային ստորաբաժանումների, համակարգի կազ-

մակերպություններիղեկավարները: Յուրաքանչյուր վարչություն, կառուցվածքայինստորաբաժանում ունի իր գործառույթները: Բժշկական օգնության կազմակերպման վարչությունը մշակում է բժշկական օգնության ն ծառայությունների,բուժօգնության որակիչափորոշիչները, կատարում դրանց նկատմամբ վերահսկողությունը: Կրթության ն կադրերի վարչությունը մշակում ն իրականացնում է բժշկական կադրերի պատրաստման, մասնագիտականն շարունակական վերապատրաստմանքաղաքականությունը ն այլն: Առողջապահությանկառավարման մարզային մակարդակի մարմինները իրականացնում են իրենց ենթակայությանառողջապահականհաստատություններիաշխատանքի կազմակերպումը, մարզի առողջապահական կարիքների ուսումնասիրությունը, մարզի հիգիենիկ-համաճարակայինմիջոցառումների իրականացումը ն այլն: մարմինների գործառույթներիշրջանակում են իրենց ենթակաՀամայնքային յության առողջապահական կազմակերպություններիաշխատանքիկազմակերպումը, համայնքային առողջապահական կարիքների որոշումը, համայնքային բյուջեի առողջապահության հատվածի պլանավորումը, համայնքային առողջապահական ծրագրերիմշակումն ու իրականացումըն այլն: 1996 թվականից ՀՀ առողջապահականհամակարգում ընթանում են բարեփոխումներ, որոնք ընդհանուր սոցիալական վերափոխումների մի մասն են: Առողջապահությանհամակարգի բարեփոխումների անհրաժեշտությունը

Առողջապահության

կենտրոնացված կառավարում ն տնտեսավարում

|

Կենտրոնացվածպետական բյուջետայինֆինանսավորում, ֆինանսավորման մնացորդայինսկզբունք

Խորհ րհրդային

գաղա-

փարախոսության վրա հիճնված Բժշկականմասնագիտական կադրերիպատրաստճան անբավարարմակարդակ

Դեղորայքայինն նյութատեխնիկաօրենսդրական դաշտ

կան ապահովճանկենտրոնացված, ճենաշնորհայինմեխանիզմներ

Առողջապահությանցանցի, ծառայությունճերի ն կադրայիններուժիանհամամասնություն ն անարդյունավետօգտագործում

Հսկողությանարդյունավետն գործուն մեխանիզմներիբացակայություն

գծանկար23.6. Առողջասպյահության համակարգի բարեփոխումների անհրաժեշտությունը պայմանավորող գործոնները|6. էջ 5)

ԳԼՈՒԽ

23.

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

առողջապահությանհամակարգիբարեփոխումներնընթանում են 4 հիմնական ուղղություններով` համակարգի կազմակերպականկառուցվածք ն կառավարում, ցանցի կառուցվածք, առողջապահության ֆինանսավորում ն բժշկական կրթություկ |6, էջ 8 Է ՀՀ

Բարեփոխումներիծրագրիհիմնականխնդիրները

համակարգի Առողջապահության

Համակարգիֆինանսավորման սկզբունքներին ձների բարեփոխում

կառավարման ապակենտրոնացում

Բուժհիմնարկներին ինքնուրույն տնտեսավարողսուբյեկտի կարգավիճակիընձեռում

Բժշկականկադրերի ճասնագիտականկրթության համակարգի բարեփոխում

Գործողառողջապահական ցանցի օպտիմալացումն արդյունավետությանբարձրացում

գծանկար 23.7.

|

«

Լ--ջ|

Բժշկականապահովագրական համակարգիներդրում

Բժշկականգործունեության արտոնագրմանհամակարգի ներդրում

Առողջապահականօբյեկտների Ֆ»լ|սեփականաշնորհմանգործընթացի ծրագրավորումն կանոնակար-

«

Առողջապլահության համակարգիբարեփոխումների ծրագրի հիմնական ուղղությունները |6, էջ 8)

ՎՀ առողջապահությանհամակարգիկառավարմանբարեփոխումներիռազմավարական նպատակը կարելի է համարել կառավարման ապակենտրոնացումըն, դրան զուգընթաց, մի շարք գործառույթներիկենտրոնացումը:Առողջապահության համակարգի ապակենտրոնացումըենթադրում է ոլորտում նան մասնավոր հատվածի ձնավորում: Միննույն ժամանակ հարկ է հաշվի առնել միջազգային փորձը: Այն ցույց է տալիս, որ առողջապահության կառավարման լայնածավալ ապակենտրոնացումն ունի իր բացասականհետնանքները, ուստի անհրաժեշտ է պահպանել կենտրոնացված4 հիմնական գործառույթները՝ 1. առողջապահության պետականքաղաքականության որոշում, 2. տեղեկատվությանհավաքագրում ն պետական ծրագրերի մշակում, 3. պետականստանդարտների սահմանում ն վերահսկում, 4. կադրային ռեսուրսների պլանավորում: Առողջապահության արդյունավետ կառավարումը ենթադրում է դրա կազմակերպմանհետնյալ սկզբունքներով առաջնորդում՝ առողջությանպահպանմանիրավունքի, բուժօգնություն իրականացնողի ընտրության իրավունքի ապահովում, բժշկական օգնություն իրականացնողների սեփականության, ֆինանսական աղ471

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

բյուրների բազմաձնություն, առողջապահական խնդիրների լուծմանը համայնքի մասնակցություն ն այլն: Առաջիկայում հրատապ կլինի նան բժշկական ապահովագրականհամակարգի ներդրումը ապահովող օրենսդրական հիմքի ստեղծմանն ու ընդունմանն ուղղված աշխատանքներիիրականացումը, որոնք կլրացնեն ոլորտը կանոնակարգողօրենսդրական դաշտը:

23.6.

ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Հայաստանում կրթությունն ունի բազմադարյանպատմություն ն ավանդաբար դիտվում է որպես հայ հասարակությանբարձրագույն արժեքներից մեկը: 90-ական թվականների սկզբից Հայաստանում ընթացող վերափոխումները ընգրկեցին նան կրթության ոլորտը: Շուկայական տնտեսակարգի ժամանակակից պայմաններում կրթական գործունեության ֆինանսավորման մեխանիզմների, աղբյուրների փոփոխությունը, կրթության ոլորտի ընդհանուր զարգացումը, կրթական հաստատություններիմիջն մրցակցության սրումը, կրթական նոր չափորոշիչների առաջադրումը էապես ազդում են կրթության համակարգի կառուցվածքի ն կառավարման վրա, փոխում կրթական գործունեության բնույթը: ժամանակակից պայմաններում կրթության կառավարումն ունի այն առանձնահատկությունը,որ կրթականխնդիրներըպետք է լուծվեն ոչ միայն կրթության համակարգի մակարդակով, այլ մճաս կազմեն համապետական ծրագրերի,որոնք կընդգրկեն հասարակականկյանքի բոլոր ոլորտները: Այս իմաստով, կրթության բնագավառում միասնական պետական քաղաքականության վարումը կրթության կառավարմանկարնոր խնդիրներից է: Որպես կրթության ոլորտի պետական կառավարմանլիազոր մարմին՝ հանդես է գալիս ՀՀ կրթության ն գիտության նախարարությունը: Այն մշակում է կրթության զարգացման պետական ծրագիրը ն պետական կրթական չափորոշիչները, վերահսկում դրանց կիրառումը, իրականացնումէ ուսումնական հաստատությունների լիցենզավորումը ե պետական հավատարմագրումը, ձնավորում ուսումնական մասնագիտությունների ցանկերը, հաստատում ուսումնական հաստատությունների ընդունելության կանոնները, ապահովում պետական ուսումնական հաստատությունների զարգացման ծրագրերի ձնավորումը, իրականացումը ն վերահսկումը, համաձայնություն տալիս մարզպետարաններին համայնքային կրթության վարչությունների ղեկավարների նշանակմանընայլն: Իրենց լիազորությունների շրջանակներում, կրթության կառավարման խնդիրներով զբաղվում են նան տարածքայինկառավարման ն տեղական ինքնակառավարմանմարմինները: Ուսումնական հաստատությունները կառավարվում են միանձնյա ղեկավարման ն ինքնակառավարման սկզբունքների զուգորդմամբ: Ըստ «Կրթության մասին» ՎՀ օրենքի, ուսումնական հաստատություններիկառավարմանմարմիններն են՝ հոգաբարձուների խորհուրդը, ուսումնական հաստատության խորհուրդը, ընդհանուր ժողովը, գիտական խորհուրդը, մանկավարժականխորհուրդը: Ուսումնական հաստատությունների կառավարմանմարմինները, դրանց ձեավորմանկարգը ն լիազորությունները սահմանվում են ուսումնական հաստատության կանոնադրությամբ: ՎՀ կրթության համակարգը ներառում է կրթության բոլոր մակարդակները՝ նախադպրոցական,միջնակարգ (լրիվ) ընդհանուր կրթություն, հատուկ ընդհանուր 4/2

ԳԼՈՒԽ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

ՍՌՑԻԱԼԱԿԱՆ

23.

կրթություն, արտադպրոցականդաստիարակություն,նախնականմասնագիտական (արհեստագործական)կրթություն, միջին մասնագիտական կրթություն, բարձրագույն ւ հետբուհական մասնագիտական կրթություն | 8, էջ 54):

ՀՀՅ Ասպիրանտուրա, Ինտերնատուրա, Օրդինատուրա

Բարձրագույնուսումնական

հաստատություն

Քոլեջ, ուսումնարան

| Ձեռնարկության Հազ

ուսումնաարտադրական կենտրոն

Ավագ դպրոց

Է

ՀՎ

| Քոլեջ, ուսումնարան

`

Լ

Միջին դպրոց Տարրական դպրոց

Մսուր, մանկապարտեզ,մսուր

ՅԾ

ՅԲ ՅՅԲ :՝

Բ.ռ

Յ

Ց Ւ Յ

Թ

Յ

Թ

ՅՅ. Բ:

Յ

.-

-

Տ

Յ

ա

Զ.

-«2աԾ ջ

ՅԾ5:

ՅՑ ՅՅ

ԷԹՀՅ

Յ

Յ

Ց .-

ո՞

գժանկար 23.8.

ւ ՏՅԾԾԳ

ԺՅՅՅՅՅ ո

Յ

5Յ5

Հք

«ՅՅ

Ժո: ՅԾ: 21-31-22 ՀԱԷ

Յ»5 ՅՅԺ Յ խՅՏ ՋՅ

Էլ

5`

Ր:5

ճԶՅ

Տ ա ն

Յ

թ.

մանկապարտեզ

ՅԾԾԹ

Հ

-

Յ

Յ

ա

-

'

Յ

Լ

ՅՀՅԲ

Բ

ծ

ԺՅ ՅՇՏ

Յ-Տ

Ճ

ՇԷ.3Յ

ե

Յ

՛

ճետ ԼՅ ՅՅ ՅԵ Յ ԺՏ ԺԸ Տ ՅՑՏՏ

ԱԷՂՀ՝-1-11-ԱԳԷՒՂՆՆԷՏ

Ժ թՀՎԱԱՆԲ Յ ՅՅ Ժ -. 5:Յ Վ Յ5 Յ Յ Տ

ՅԾ

Տ

--

-

Ճ

-.-.2

«Տ

Շ

Է՛Յ ՔԲՑ

Եր

Է, ՅԾ Ջ. ՅԳՋ

ԷՀ" --

Ծ

Հայաստանի կրթության համակարգի կառուցվածքը

ժամանակակից կրթական համակարգի հիմնական ենթահամակարգերն են տեսամեթոդականը,մանկավարժականը,տեխնոլոգիականը, կազմակերպականը, տնտեսականը, որոնք միմյանց նե հասարակական կյանքի այլ ոլորտների հետ գտնվում են բարդ փոխներգործությանմեջ | 7, էջ 37): Այդ պատճառով էլ կրթության կառավարմանկարնորագույն սկզբունքը բոլոր մակարդակներում (միջպետական, համապետական, տարածքային, տեղական ինքնակառավարման)պետք է լինի համակարգվածությունը:

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Կրթության համակարգում իրականացվող բարեփոխումների հիմնական ուղղություններում կարնոր տեղ է զբաղեցնում կրթության կառավարման համակարգի կատարելագործմանհիմնահարցը, որի խնդիրներն են՝ 1. կրթության ոլորտում պետական կառավարման լիազորված մարմնի ն ճյուղային գերատեսչությունների, տարածքայինկառավարման ն տեղական ինքնակառավարմանմարմիններիիրավասությունների վերանայում լիազորությունների ու պարտականությունների հստակ տարանջատման ն համադասման նպատակով, 2. միասնական պետական քաղաքականության իրականացում մասնագիտական կրթության ոլորտում, Յ. կրթության կառավարման ժողովրդավարացում, 4. կրթության համակարգիկառավարման ապակենտրոնացում ն ուսումնական հաստատություններիինքնավարությանաճ, 5. վերահսկման մեխանիզմների ն հաշվետվական համակարգի կատարելա-

գործում,

6.

կրթության ոլորտի ղեկավար կադրերի կառավարման որակների զարգացում,

ք.

պետական ն ոչ պետական ուսումնական հաստատությունների միջն իրավահավասար մրցակցության ապահովում| 8, էջ 27):

Այնուհանդերձ, կրթության համակարգի զարգացման կառավարումը կարող է արդյունավետ լինել միայն այն ժամանակ, երբ ժամանակակիցկրթական տեխնոլոգիաների, դասավանդման նորագույն մեթոդների, համապատասխանկազմակերպական կառուցվածքների ն ձների կայացումը, կրթության ոլորտում նոր տնտեսական մեխանիզմների մշակումը իրականացվում են միասնական ն փոխպայմանավորված սկզբունքների հիման վրա:

ԳԼՈՒԽ

23.

ՀԱՐՑԵՐ 1.

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ԵՎ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

Որո՞նք են սոցիալական կառավարման օբյեկտը, սուբյեկտները ն կան:

առար-

Որո՞նք են սոցիալական կառավարմանհիմնական սկզբունքները ն գործառույթները: Յ. Բնութագրեք սոցիալական տեխնոլոգիաների էությունը: 4. Որո՞նք են սոցիալական քաղաքականության հիմնական ձները ն հիմնական բնութագրիչները: 5. Նկարագրեք ՎՀ սոցիալական աջակցության քաղաքականության հիմնական ուղղությունները: 6. Ի՞նչ է սոցիալական աշխատանքըն որոնք են նրա կառավարմանհիմնական խնդիրները: 7. Որո՞նք են ՎՎ զբաղվածության պետական կարգավորմանմարմինները ն ի՞նչ գործառույթներեն դրանք իրականացնում: 8. Ինչո՞վ են պայմանավորված ՎՀ առողջապահությանհամակարգի բարեփոխումները: 9. Ինչպիսի՞նէ առողջապահության համակարգի կառավարմանկազմակերպական կառուցվածքըն որո՞նքեն համակարգի կառավարման բարեփոխումների հիմնական ուղղությունները: 10.Ինչպիսի՞նէ ՎՀ կրթության կառավարման կառուցվածքը նի՞նչ լիազորություններով են օժտված կառավարմանձարմինները: 11.Որո՞նքեն ժամանակակիցկրթական համակարգիհիմնական ենթահամակարգերը ն բարեփոխումների հիմնական խնդիրները կրթության կառավարման համակարգում: 2.

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1.

Ըօ աաա

2.

Քյաւրուլ ԷԼԾՐօ

3. 4. 5. 6.

Ե"օ6Մոքթմրոճր մ`: ԷՕ. բ.

ոքճտոճ

Թօոօ8-ր-

ժու.

ԽՄքՇ ոճուան.

ան 8.

Ի/., ԱՅՈ ՆԲԴԵՇՆԲՕ

ԵՃԼԸ,

11. ՕՇոՕրու

ճօքոառտ օքոճւաւտձատ.

ՇօՕՆԱՔԱՅՊԵ-

Է/1Լ,Վ6Քօ, 2000

՛Օալճէո«օ 7". ՛Լ. Շօդտօոօրոց. ՕՇատտմԲՄ7քՇ.Է/, ՕՇոխօտեւ Շօղաճճջֆխօք քճնօրել: ՖԿզՇՇ:անչ (Օտ. Լ Ո1ՓԹ/Ճ, 1999 ԸօաոճմԵՒլեւ ք ԽԼԲԷԼԸ 26

Ւ/., էՕՒՈՂ

ԼԼ, 1998

ԼՇԷԼԸ: Մ՛ՎԲՇՒՈԼՏ րտ

87305.

ոճն, 1քօուճ քճր.

11օր. քճր.

Ա.

Շ.

Ն/., ԼԱՈճրտոճոօթ).

ճ.

1 ԵԲո«օԻօԼ.

առողջապահության համակարգիզարգացման ն բարեփոխումների1996-2000 ծրագիր» ՖոքմԲոճէԱԲ Շօ8քճոալճՒւեոմ ՕՇքմճտՕՑՁէ

Բի: ՇՕԱԱՅՃԵՒԼԵԼ 1. 5:ՕԷՕԽԱՎՇԸԽՔԼԲ

«ՀՀ

թթ.

7.

110: քճր. Ճ.ՒԼ Րո2օաօոծ. Ի/., 8տո8-11ք6ՇՇ, 1998 2005 թթ. պետականծրագիրը հասօրենքը «Կրթության զարգացման 2001 տատելու մասին»

ՅՁՇՈԲԵՆԵԼ.

8.

ՎՀ

-

ԳԼՈՒԽ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ

ԿՈՒԼՏՈՒՐԱՆ

ԵՎ

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆԸ

24.1.

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ

ԿՈՒԼՏՈՒՐԱՆ, ԴՐԱ ՏԱՐՐԵՐԸ

ԵՎ

ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԸ

Գրականության մեջ հանդիպում է «կուլտուրա» (մշակույթ) երնույթի մի քանի տասնյակ սահմանում: Տարբեր գիտաճյուղերի շրջանակներում ուսումնասիրվում են «նյութական կուլտուրան», «հոգնոր կուլտուրան», «աշխատանքի կուլտուրան», «հաղորդակցմանկուլտուրան», «սպասարկմանկուլտուրան» ն այլն: Որպես «կազմակերպությանկուլտուրա» հասկացությանհոմանիշ՝ գործածվում են նան «կառավարման կուլտուրա», «կորպորատիվկուլտուրա», «ձեռնարկության կուլտուրա» ն նույնաբնույթ այլ հասկացություններ: Կազմակերպության կուլտուրան ներառում է ինչպես համատեղ աշխատող մարդկանց փոխհարաբերությունների որակը, այնպես էլ դրանց առարկայական պայմանները, այսինքն` թե «նյութական կուլտուրայի» (աշխատանքի ն հաղորդակցության միջոցներ, կահավորանք,շինություններ, դիզայն, արտահագուստ),թե՛ «հոգնոր կուլտուրայի» տարրերը: Վերջինս տվյալ կազմակերպությանաշխատողների համար ընդհանուր, նրանց կողմից անվերապահորենընդունվող արժեքների, համոզմունքների, բարոյական նորմերի, ընդհանուր պատկերացումների ու զգացումների, վարվելակերպի չափանմուշների, չգրված կանոնների ու համաձայնությունների, ավանդույթների,սովորույթների, խորհրդանիշներիամբողջությունն է: Ավելի մանրամասն դիտարկենք կազմակերպությանկուլտուրայի բաղադրատարրերը: Արժեքներ. Մարդկանց համար կենսականորեննշանակալի երնույթներն ու առարկաներն են: Լինում են երեք տեսակի` արժեք-նպատակ,արժեք-միջոց ն արժեք-պայման: Արժեքների ընդհանրությունը մարդկանց միավորող ամենահզոր գործոններիցմեկն է: Ավանդույթներ. Կազմակերպությունում վարվելակերպի ն գործելակերպի կայունացածառանձնահատկությունները,արմատավորվածսովորույթները, »

»

ԳԼՈՒԽ

24.

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ

ԿՈՒԼՏՈՒՐԱՆ

ԵՎ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆԸ

կազմակերպության անցյալի մասին զանազան պատմություններն են, որ փոխանցվում են սերնդեսերունդ կազմելով տվյալ կազմակերպության յուրատեսակ «առասպելաբանական» հիմքը: Խորհրդանիշներ. Դրանք կազմակերպության անդամների համպր ընդհպնուր իմաստ ունեցող, որոշակի խորհուրդ բովանդակող, տվյալ կազմակերպության առավել նշանակալից արժեքները մարմնավորող առարկաները, երնեույթները, պատմությունները, վարվելակերպի ձներն են: Մարդիկ նույնպես կարող են խորհրդանիշ լինել` որպես տվյալ կազմակերպությանշրջանակներում ընդօրինակելի վարք դրսնորողներ («հերոսներ», «խորհրդանիշառաջնորդներ»): Արարողակարգեր. Զանազան միջոցառումների, հանդիսուքթյունների,հանդիպումների, ընդունելությունների անցկացման եղանակները, որոնցում դրսեորվում ն ամրագրվում են կազմակերպությանգերակա արժեքները: Կարգախոսներ. Դրանք հակիրճ ու տպավորիչ ձնեակերպումներեն, որոնք ամփոփում են կազմակերպության նպատակները, հիմնական արժեքները, դավանած սկզբունքները: Շատ կազմակերպություններում դրանք ընդունում են պատվիրանների, յուրատեսակ «հավատո հանգանակի» տեսք, փակցվում ամենատեսանելի տեղերում, օգտագործվում գովազդային նպատակներով: Կազմակերպությանկուլտուրան կազմակերպությունն ամբողջացնող գործոն է, քանի որ կուլտուրայի բաղադրիչներն ինքնին համակարգային բճույթ ունեն ե ըճդգրկում են կազմակերպությանբոլոր օղակները: Կարող են առանձնացվել կազմակերպության կուլտուրայի հետնյալ գործա»

»

»

ռույթները. Միավորիչ ամբողջականացնող (ինտեգրացիոն). Մշակույթն առհասարակ օժտված է միավորելու հատկանիշով. միեճույն հանրույթին (ազգ, խումբ, ընտանիք, կազմակերպություն) պատկանողներն իրենց ընդհանրությունը գիտակցում են ամենից առաջ մշակութային արժեքների միասնության շնորհիվ: Կազմակերպության մշակույթը նույնպես ամբողջացնում միավորում է համատեղ գործունեությամբ զբաղվող անձանց: անաչողական. Առկա արժեքների ու վարվելակերպի նորմերի միջոցով ճանաչելի են դառնում տվյալ կազմակերպությունը, դրա մշակութային յուրահատկությունները, հոգեոր կյանքի առանձնահատկությունները, բարոյականությանմակարդակը, համախմբվածությանաստիճանը: Դա հնարավորություն է տալիս թե՛ արտաքուստ գնահատել կազմակերպության անկրկճնելիությունը, թե՛ ներքուստ, իրենց իսկ` աշխատակիցների կողմից ճանաչել ու ըստ արժանվույն գնահատել իրենց կառավարման ու ինքնակառավարմանվիճակը: Գաղորդակցական (կոմունիկացիոն). Մշակութայինընդհանրությունը դյուրացնում է ինչպես ուղղաձիգ, այնպես էլ հորիզոնական միջանձնայինու գործարար հաղորդակցումը. տվյալ կազմակերպությանըբնորոշ արժեքները, խորհրդանիշները, վարվելակերպի նորմերը, դիմելաձները, լեզվական այլ կաղապարները օգնում են համատեղ աշխատողներինմիմյանց մասին հավաստի պատկերացում կազմել, ճշգրտել տեղեկատվության ոճը, ծավալը ե մատուցման եղանակները,հետադարձ կապը ն այլն: Կարգավորիչ մոտիվացիոն. Որպես վարքագծի նորմերի ամբողջություն՝ կազմակերպության կուլտուրան կարգավորում է աշխատակիցների վարքը՝` գնահատում դրանք ըստ կայունացած չափանմուշների, դրվատանքիկամ պարսավան-.

-

-

-.

-.

-.

-

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

քի ենթարկում նրանց գործողությունները՝ դրանով իսկ նրանց մղում որոշակի արարքների կամ արգելում որոշ արարքներ: Ընդ որում կառավարման կուլտուրայի այդ կարգավորիչ գործառույթի ընդգրկումն ավելի մեծ է, քան զուտ իրավական նորմերով իրականացվող կարգավորումը. չգրառված, չձնայնացած կանոնները, ինչպես հայտնի է, ավելի հզոր կարգավորիչ ներգործություն են ունենում մարդկանց վարքուբարքի վրա:

Տնտեսական. Մշակույթի կառավարումը արդյունավետ աշխատանքի նախապայմաններից մեկն է: Բարգավաճող ձեռնարկությունները ձախողակներից տարբերվում են ավելի բարենպաստ բարոյական մթնոլորտով, առաջնորդման առավել պատշաճ ոճով, աշխատակազմի ավելի մեծ համախմբվածությամբ՝ընդհանուր արժեքների, պատկերացումների, ավանդույթների շուրջ: Աշխատանքի հանդեպ ավելի բարեխիղճ վերաբերմունքը, կազմակերպության կառավարման մեջ համամասնակցության զգացումը, համատեղ հաջողություններով հպարտանալը, փոխադարձ օգնության ու վստահության հարաբերությունները չեն կարող չապահովել ավելի որակյալ ու արտադրողական աշխատանք, ավելի մեծ շահավետություն: -.

Գովազդային. Սեփական բարի համբավի մասին հոգացող կազմակերպությունը մեծ ուշադրություն է դարձնում կուլտուրայի զարգացմանը, քանի որ հանրության մեջ այս կամ այն կազմակերպության,տնտեսավարող սուբյեկտի կերպարը (իմիջ) պայմանավորված է նան դրանց ճերքին կուլտուրայի մասին տարածված պատկերացումներով:Բարձր, առաջադեմ կուլտուրան ամեն մի կազմակերպության գովազդի, ինքնամատուցման կարնոր ձներից մեկն է, այն յուրատեսակ «այցեքարտը», որով կազմակերպությունը ներկայանում է մի կողմից` սպառողներին ու ամբողջ հանրությանը, մյուս կողմից՝ իր իսկ աշխատակիցներին: -.

Ժառանգորդման. Կազմակերպությունըվերարտադրվում գործառում ամրապնդվում է ոչ միայն վարչակազմակերպական կարգավորվածությամբ, ֆինանսատնտեսականապահովվածությամբ ն տեխնոլոգիական նորամուծություններով, այլն մշակութային ամբողջականությամբ: Տարբեր սերունդների ճերկայացուցիչները միավորվում են, իրենց նույնացնում միասնական մշակութային դաշտում: Լավագույն արժեքներն ու ավանդույթները պահպանվում են, նորերն են ստեղծվում, ամրապնդվում, կուտակվում ու փոխանցվումհերջափոխվող աշխատակազմին: -.

-

-

Գարմարման (ադապտացիոն). Նոր անդամն ըմբռնում է իրեն ներկայացվող նոր իրողությունը, վարքագծի չափանմուշները, միջավայրի մշակութային մյուս առանձնահատկությունները, ն այդ ըմբռնման շնորհիվ է ամենից առաջ, որ մեղմանում են նոր կազմակերպությանըսոցիալ-հոգեբանականու մասնագիտական հարմարման գործընթացները: Ընդ որում, կախված կազմակերպությանը բնորոշ կուլտուրայից ու դրա նպատակասլաց կարգավարմանն ուղղված գործունեությունից, անհատը կարող է ներդաշնակորեն մերվել նոր միջավայրին՝ ոչ միայն պահպանելով իր հարաբերական ինքնուրույնությունը (բացառված չէ, որ նրանից պահանջվի անվերապահ ենթարկում՝ ընդհուպ հրաժարում ինքնուրույնությունից), այլն, առավել լայն դրսնորման հնարավորություն ստանալով, հզորացնել թե՛ իր անձնական ներուժը, թե՛ աշխատակազմի հավաքական կարողությունը: Արձանագրված են դեպքեր, երբ կազմակերպության անդամը չի գայթակղվում մեկ այլ աշխատավայրի ավելի բարձր աշխատավարձով,այլ գերադասում է մնալ տվյալ՝ թեպետավելի ցածր վարձատրությամբ,սակայն բարձր կուլտուրայով բնութագրվող -.

կազմակերպությունում:

ԳԼՈՒԽ

24.

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ

ԿՈՒԼՏՈՒՐԱՆ

ԵՎ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆԸ

մշակութայինմիջաՎերականգնողական (ռեկրեատիվ). Կազմակերպության է առօրյա բարենպաստ լինել աշխատանքային լարվածության վայրը կարող դեմ պայքարի, աշխատակիցների ուժերի վերականգնման լիցքաթափման, սթրեսի -.

համար: Թեպետ կուլտուրան ամեն մի կազմակերպության ներքին, ներկազմակերպական հատկանիշն է, սակայն չի կարող լիովին կտրված լինել արտաքին միջավայրից, մշակութային ընդհանուր շրջապատից, ժամանցի կուլտուրայից, կենցաղի կուլտուրայից ն այլն: Կուլտուրան ինքնանպատակչէ, դրա գլխավոր գործառույթը, ի վերջո, տվյալ կազմակերպությաննանհրաժեշտ ճկունություն հաղորդելն է, այդ թվում արտաքին միջավայրի մշակութային պահանջներըբավարարելը: Սա ճշանակում է, որ կազմակերպության կուլտուրան, մի կողմից, չի կարող չկրել արտաքին մշակութային ազդեցությունները, մյուս կողմից, ծառայում է այդ ազդեցություններին հարմարվելու, դրանք օգտագործելու կամ չեզոքացնելու ն հաղթահարելու նպատակին: Կուլտուրան ձնավորվում է մարդկանց համատեղ գործունեության ընթացքում: Ուստի կուլտուրայի ձեավորման մեջ դրսեորվում են ե՛՞ ինքնաբուխ, ե՛ նպատատարրեր: Առանց ղեկավարության որոշակի կադիր գործունեությամբ առաջացող ջանքերի էլ, համատեղ աշխատանքի ընթացքում մարդկանց միջն, ամենօրյա գործարար ն միջանձնային հաղորդակցման շնորհիվ, ձնավորվում ե կայունանում են վարվելակերպի ու գործելակերպիմիասնական նորմեր, ընդհանուր պատկերացումներ գերադասելի արժեքների ն բարոյական նորմերի մասին: Միաժամանակ, կազմակերպության ղեկավարությունը հնարավորություն ունի բարձիթողի անելու այդ կառավարելու կուլտուրայի ձեավորումը (կամ՝ անտեսելու, մեծ մասին Ժամանակակից խնդիրը): կազմակերպությունների բնորոշ է այն, որ կառավպրման կուլտուրայի նպատակասլաց կարգավորումը դասվում է ռազմավարականնշանակության խնդիրների շարքը: Կառավարել կազմակերպությանկուլտուրան՝ չի նշանակում գործադրել իրավական լծակներ, սահմանել ձնայնացած կանոնակարգ կամ վերահսկողության վարչական եղանակներ: Որպես գործողություններիորոշակի ծրագիր՝ կուլտուրայի ներառում է՝ ընդհանուր նպատակների ն արժեքների սահմանում, ձնավորված ավանդույթների պահպանում ե նոր աշխատակիցներիշրջանում դրանց սերմանում, ներկազմակերպականընդհանրության ապահովում, այսպես կոչված` «միասնականությանոգի» (6Տքու Ժ6 ՇօղքՏ), վարվելակերպի ընդհանուր չափանիշներիամրապնդում, ղեկավար ենթակա փոխհարաբերությունների որոշակի որակի պահպա-

կառավարումը -

-.

-.

-

-

նում,

ժողովների, բաճակցությունների, խորհրդակցություններիկազմակերպման ու անցկացման որոշակի ավանդույթների պահպանում ե այլն: Կազմակերպության կուլտուրայի գործառության ե զարգացման մեջ առանցքային դեր է խաղում արժեքների համակարգը. համատեղ աշխատողներն իսկապես համախոհներ են դառնում ամենից առաջ իրենց արժեքային կողմնորոշումների ընդհանրության շնորհիվ: Այս առումով կարեորվում են հետնյալ երկու հանգամանքները: Նախ` կազմակերպության ղեկավարների դավանած արժեքները, ընդ որում` ոչ սոսկ հայտարարությունների տեսքով, այլ փաստացի արարքների, վարվելակերպի մեջ. առաջնորդի սեփական օրինակը հզոր ազդեցություն է թողնում -.

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ամբողջ համակարգի վրա, գործնականորեն մարդկանց համախմբում որոշակի գաղափարների շուրջ: Երկրորդ` մենեջմենթի տեսաբաններըհորդորում են ապահովել ընդհանուր (կորպորատիվ) արժեքների բաց ու հրապարակայինքննարկում, հաշվի առնելով դրա բարոյահոգեբանական ներազդեցությունը, այն Է անձամբ մասնակցելովարժեքներիճշգրտմանը՝ մարդիկ պատրաստ են լինում նան պատասխանատվություն կրել դրանց համար |1, էջ 77): Կազմակերպությունում աշխատողները հասուն անձինք են, Ա աշխատավայր են բերում արտաքին միջավայրումձնավորված իրենց պատկերացումներնու արժեքները: Ուստի կազմակերպության կուլտուրայի կառավարման խնդիրը ոչ թե ինքնին նոր մշակույթ ստեղծելն է, այլ առկա մշակույթի նպատակասլացգործադրումը: Այլ կերպ ասած, կարելի է եզրակացնել, որ «կառավարման կուլտուրան իրենից ներկայացնում է կառավարում կուլտուրայի միջոցով» |2, էջ 301): Կազմակերպության կուլտուրայի նպատակասլաց կառավարման կարնոր մեթոդաբանականսկզբունքներից է ամեն մի մշակույթի անկրկնելիությանըմբռնումը` թե՛ ազգի, ժողովրդի ն թե՛ առանձին կազմակերպությանառումով: Սա նշանակում է «մշակութային ռելյատիվիզմի» ընդունում, այսինքն` այն, ինչ կարող է պիտանի ու արգասավոր լինել մի կազմակերպության (ե հասարակության) համար, կարող է բնավ օգտակար չլինել մեկ ուրիշին |3, էջ 55: 4, էջ 58-59): Իհարկե, ամեն լավ փորձ արժանի է ընդօրինակման, սակայն, իսկապես, միայն «ստեղծարար ընդօրինակման» |7, էջ 283): Այս մոտեցումները կարնոր են հատկապես բազմամշակութային պայմաններում գործող կազմակերպություններիկուլտուրայի կառավարման, բազմազգ ընկերությունների արդյունավետ գործունեության, զանազան կուլտուրաներով բնութագրվող կազմակերպություններիհնարավորինս ոչ հիվանդագինմիաձուլման, օտար մշակութային միջավայրիցընդօրինակածփորձի արմատավորմանհամար: Այսպիսով,կազմակերպությանկուլտուրան ամեն մի կազմակերպությանըբնորոշ ներքին միջավայրի կարնորագույն բաղադրիչն է` հոգնոր ու նյութական ներդաշնակության մեջ: Կազմակերպությանկուլտուրայի առկա մակարդակը ինքնին արդյունավետ կառավարման վճռորոշ նախադրյալներից է, միաժամանակ, կառավարումը, որպես որոշակի գործողությունների շղթա, ներառում է նան կազմակերպության կուլտուրայիձնավորճման,կարգավորման, զարգացման ն նպատակասլաց գործադրման խնդիրը: Բացի այդ, մնացած, առերնույթ կարծես զուտ տնտեսականկամ տեխնիկականբնույթի խնդիրներիլուծումը ես միջնորդավորված ազդեցություն է գործում կուլտուրայի ընդհանուր վիճակի վրա:

24.2.

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ, ԲԱՐՈՅԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՎ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

Ժամանակակից հասարակության մեջ, 224 դարի վերջի 224 դարի սկզբի համեմատությամբ,էապեսփոխվել են գործարարության,տնտեսականտարաբնույթ գործունեության,տնտեսական զանազան կազմակերպություններիհանրային դերի ու նշանակության մասին պատկերացումները: Հիմնականն այն է, որ թե՛ հասարակական կարծիքում, թե. տեսաբանների աշխատություններում գործարարությունը դիտվում է ոչ թե մեն-միայն տնտեսական շահավետության նպատակի հետա-

ԳԼՈՒԽ

24.

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ

ԿՈՒԼՏՈՒՐԱՆ

ԵՎ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆԸ

պնդման, այլե հասարակության որոշակի պահանջների ու ակնկալիքների բավարարման, սոցիալական պատասխանատվությանառումով: Առհասարակ, պատասխանատվությաներեույթը ավանդաբար դիտարկվում է իրավաբանականգիտաճյուղերի շրջանակում: Տիրապետողը հենց իրավական դիտարկումն է՝ իր տարատեսակներով՝«քաղաքացիական պատասխանատվություն», «քրեական պատասխանատվություն», «վարչական պատասխանատվություն» ն «կարգապահական պատասխանատվություն» |6, էջ 206-208, 356), «միջազգայինիրավական պատասխանատվություն», «նյութական պատասխանատվություն», «քաղաքական պատասխանատվություն»|7, էջ 212-216): Իրավական բնույթի են տնտեսականհարաբերությունները կարգավորող հասկացությունները՝ «անձնական պատասխանատվություն», «սուբսիդիար (լրացուցիչ) պատասխանատվություն», «համապարփակ պատասխանատվություն», «սահմանափակ պատասխանատվություն» |8: 9, էջ 230| ն այլն: Իրավական առումով` պատասխանատվությունըի հայտ է գալիս սուբյեկտի կողմից պարտականությունը խախտելիս, ե համապատասխանաբար,գոյանում է մեղավոր կողմի «աատասխանաւվությունը»: Անձին ենթարկել պատասխանատվության` նշանակում է նրանից պահանջել իր այս կամ այն գործողությամբ(կամ անգործությամբ) մեկ այլ անձին (կամ` պետությանը, կազմակերպությանը) պատճառած վնասի փոխհատուցում: Գործարարության ե կազմակերպության կառավարման ասպարեզում, անշուշտ, գործում է իրավական պատասխանատվությունը, քանի որ մարդիկ բազմաթիվ ծառայողական պարտակաճնություններեն կատարում, մտնում գույքային փոխհարաբերություններիմեջ ե այլն: Այսպես,արտադրական ձեռնարկությունը ենէ է թարկվում իրավական պատասխանատվության, եթե վնաս տվել, ասենք՝ արտադրել է անորակ ապրանք, վնաս հասցրել շրջապատի բնությանը, տարածել անբարեխիղճ գովազդ ե այլն: Նմանապես, իր հարկային, վարկային, օրենսդրությամբ նախատեսվածֆինանսական այլ պարտականություններըչկատարող կազմակերպությունը ենթարկվում է տնտեսական ու իրավական պատասխանատվության: «Սոցիալական պատասխանատվություն»հասկացությունը շաղկապում է կազմակերպության ն հանրության շահերը. «Սոցիալական պատասխանատվությունը ենթադրում է կազմակերպության ղեկավարության պարտականությունը կայացնելու այնպիսի վճիռներ ե իրականացնելու այնպիսի գործողություններ,որոնք բարձրացնում են բարեկեցության մակարդակն ու հաճապատասխանում են ինչպես հասարակության, այնպես էլ բուն կազմակերպության շահերին» |10, էջ 15: Կան այլ սահմանումներ, որտեղ հիմնականը դարձյալ կազմակերպության ղեկավարության պատրաստակամությունն է՝ գործելու հօգուտ հանրային շահերի |11, էջ 227: 12, էջ Յ59|: Սոցիալական պատասխանատվությունը, այսպիսով, կարելի է համարել հասուն գործարարությանհատկանիշներից մեկը, որ հարաճուն նշանակություն է ձեռք բերում տնտեսավարող կազմակերպություններիհանրային գնահատման համար, ազդում է նան ներկազմակերպականռազմավարության վրա, պարտադրում որոշակի լուծումներ: Պատահական չէ, որ մենեջմենթի հռչակավոր տեսաբան Փիթեր Դրաքերը, դատելով 21-րդ դարի հասարակության պահանջների ու ակնկալիքների մասին՝ կապված գործարարությանսոցիալական պատասխանատվության հետ, հատկապես առանձնացնում է գործարարներիմշտական կատարելագործման,ինքնազարգացման պատասխանատվությունըլ5, էջ 336):

Մենեջմենթ

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Գործարարությանբարոյական չափանիշների, գործարարների սոցիալական պատասխանատվությանխնդիրը, թեպետ գիտականորեն նորովի է ձենակերպվում որպես մենեջմենթի դրույթ, սակայն հանդիպում է նան կառավարմանգիտության ակունքներում: Հիշենք Հենրի Ֆորդի աշխարհայացքային բնույթի այն պնդումը, թե ձեռնարկությունը փող շինելու մեքենա չէ, այլ` հանրային ծառայության գործիք |13, էջ 146|: Պատահական չէ, որ ֆորդյան ձնակերպմանը շատ նման է ճապոնական մենեջմենթի փիլիսոփայականհիմնադրույթը. «Ձեռնարկությունը հասարակության ծառան է...Ով ամենալավ ձնով է ծառայում հասարակությանը,նա էլ ամենից ավելի է շահում» |14, էջ 44, 4Ղ: .Առհասարակ, պատասխանատվությանդիրքերից ձեռնարկատիրության դերի ու նշանակության ըմբռնումը վճռորոշ եղավ ճապոնականմենեջմենթիձեավորման գործում: Արեմձտյան արժեքային համակարգումտիրապետողն մասամբ ճապոնական միջավայր թափանցածայն դիրքորոշմանը, թե ձեռնարկատիրությամբզբաղվելու գլխավոր դրդապատճառըշահույթն է, հակադրվեց գործարարներիսոցիալական պատասխանատվությանգաղափարը: Հստակորեն ձնակերպվեցն կառավարման ասպարեզ տեղափոխվեցճապոնական մշակույթին ավանդաբարբնորոշ` բոլորի փոխադարձպատասխանատվության,միմյանց հանդեպ պարտքի ըմբռնումը կրտսերը՝ ավագի ն ավագը՝ կրտսերի, ենթական՝ ղեկավարի ն ղեկավարը՝ենթակայի հանդեպ ն այլն: Ահա ն պատասխանատվությունն ու շահութաբերությունը ներդաշնակորեն միահյուսվում են` ձեռնարկությունը, բացի շահույթ հետապնդելուց, պիտի որնէ այլ նպատակէլ ունենա: Շահույթ ստանալն ինքնին օրինական ն ազնիվ նպատակ է, լիովին համապատասխան մենեջերի խնդիրներին, սակայն վերջինս պիտի ենթարկվի առավել էական խնդրի լուծմանը` հասարակության ն նրա բոլոր անդամներիբարօրությանը նպաստելուն: Սրանից ածանցվումէ կազմակերպական կարնոր սկզբունքը ղեկավարը պատասխանատուէ իր աշխատողների առջն ն նրանց համար` հասարակության առջն, ուստի ղեկավարի խնդիրն է կազմակերպության նպատակները հասցնել իր աշխատակիցներին, օգնել նրանց իմաստավորելու կազմակերպությանառաքելությունը ն իրենց անձնական դերը, ըմբռնելու կազմակերպության իդեալները, նույնացնելու դրանք իրենց անձնական նպատակների ն իդեալների հետ: Այն կազմակերպականսկզբունքը, ըստ որի՝ ամեն մի մակարդակի ղեկավար պատասխանատուէ իր վերադասի առջն սեփականաշխատանքին իր ենթակաների աշխատանքի համար, բնորոշ է նան արեմտյան համակարգի` ռացիոնալ-բյուէ կազմակերպությունների մեծամասրոկրատիայի տեսությանը, որին հետնում նությունը: ճապոնական ըմբռնման տարբերությունը պարզորոշ է հետնյալ օրինակից. համարվում է, որ կազմակերպությանտվյալ օղակում թույլ տրված սխալների 80 տոկոսը հետնանք է ղեկավարի կամ նրա աշխատակազմիգործողությունների, լոկ 20 40 տոկոսի դեպքում են մեղավոր լինում ենթակաները,այնինչ հենց նրանց էլ սովորաբար մեղադրում են: Իսկ եթե ղեկավարներըընդունեն իրենց մեղավորությունը, այլ ոչ թե աճապարեն զեկուցելու վերադասին, փորձեն ենթակաների հետ համատեղ ուղղել սխալները, ապա ն տեղեկատվությունը ավելի հավաստի կդառնա (խոսքը վարից վեր հոսքի մասին է), ե ընդհանուր առմամբ միջանձնային հաղորդակցումըկբարելավվի |15, էջ 127-129|: Այսպիսով, գլխավոր հանգամանքը կազմակերպությունների, գործարարների, է, ինչն իր հերթին ձեռներեցների կամովին բարոյական պարտավորվածությունն բխում է հանրային ընդհանուր կյանքի մեջ ընդգրկվածության ըմբռնումից: Սա գլխավոր փաստարկներիցէ հօգուտ սոցիալական պատասխանատվության.«Ձեռ-

-

ԳԼՈՒԽ

24.

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ

ԿՈՒԼՏՈՒՐԱՆ

ԵՎ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆԸ

նարկությունը հասարակությանանդամ է, ուստի բարոյականության նորմերը պետք է կառավարեն նան նրա վարքը. ձեռնարկությունը, հասարակության մյուս անդամների նման, պետք է գործի սոցիալապես պատասխանատու կերպով ու նպաստի հասարակության բարոյական հիմքերի ամրապնդմանը» |16, էջ 145): Սոցիալական պատասխանատվությունը կազմակերպության ղեկավարության բարոյական ընտրության խնդիր է: Շուկայական հարաբերությունների պայմաններում ամեն ինչ հնարավոր չէ խստիվ կանոնակարգել, այսինքն տնտեսական կյանքի բոլոր երնույթներն անխտիր ու ամենայն մանրամասնությամբ ենթարկել իրավական կարգավորման: Արտաիրավականկարգավորման առկայությունը հենց կարեորում է բարոյական կարգավորման հանգամանքը, այն է՝ տնտեսավարողների փոխադարձ վստահությունը, գործարարի պատասխանատվությունը, պայմանագրերի հուսալիությունը, գործարքների ազնվությունը ն այլն: (ճան՝ իրավականի) ներդաշնակությունն է որոշ Բարոյականի ու տճնտեսականի հեղինակների հանգեցրել, այսպես կոչված` «պատասխանատվության երկաթյա օրենքի» ձնակերպմանը, ըստ որի` հասարակության բարոյական ակնկալիքներն անտեսող գործարարությունըչի կարող երկարատն բարգավաճել |լտե՛ս16, էջ 143) Իհարկե, մենաշնորհի պարագայում այս օրենքից հնարավոր են բացառություններ, սակայն հատկապես շուկան առարկայորեն ապացուցում է, որ բարոյականությունը ոչ թե վերացական մի հարցադրում է, այլ ներքնապես է կապված գործարարությանը: Արտադրությունն ու ծառայությունների մատուցումը, կազմակերպությունների ռազմավարականու մարտավարականնպատակադրումները,մրցակցային պայքարը, բանակցությունների ընթացքը, պայմանագրերի կնքումը, պարտականությունների կատարումը, տնտեսական կյանքի բոլոր երնույթները ենթակա են ոչ միայն տնտեսական, այլե բարոյական օրինաչափություններին: Երկարատնե ժամանակաշրջանում հասնել տնտեսական հաջողությունների, գործել արդյունավետորեն՝ նշանակում է պահպանել նան բարոյական կանոնները, ենթարկվել բարոյական նորմերի պահանջներին: Նույն այդ գաղափարը ձնակերպված է որպես գործարարության «փիլիսոփայական-տնտեսական հիմնահարց» |17, էջ 110|. եթե տնտեսավարող սուբյեկտը հարստացելէ նոր արտադրություն հիմնադրելով, նոր գաղափարներիրականացնելով, որակյալ ծառայություններ մատուցելով, միաժամանակ կատարելով իր հարկային ու հարստացնելով պետությանը, ապա միայն այդ դեպքում պարտակառնություններն է դա անվերապահորեն բարոյական գործարարություն: Սոցիալական պատասխանատվությանհանգամանքը կարգավորիչ դեր է կատարում շնորհիվ այն իրողության, որ ներկայումս զարգացած, բարգավաճ հասարակություններն ամրագրել են որոշակի պատկերացումներ, գնահատման չափանիշներ՝ տնտեսավարող սուբյեկտների բարոյական պարտականությունների վերաբերյալ: Բարձր վարկանիշ ունեցող կազմակերպությունները,փաստորեն,ձնավորել են գործարարությանհանրային գնահատման մի սանդղակ, որտեղ սոցիալական պատասխանատվությանզանազան դրսնորումները իրենց տեղն ունեն: Ժամանակակից պայմաններում գործարարությանսոցիալական պատասխանատվության գիտակցումը, առհասարակ բարոյական բնույթի հիմնախնդիրների կարնորության ըմբռնումը մենեջերների շրջանում այնքան խորն է, որ հիմք է տվել եզրակացնելու կառավարչական հեղափոխության մասին |10, էջ 168): Դրա հետ միասին, թե՛ տեսության մեջ ն թե՛ իրականում արձանագրվում են նան անպատասխանատու, հակաբարոյական բազում գործողություններ, որոնց համար մեղավոր

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ձեռնարկությունները թեպետ արտաքուստ ենթակա չեն իրավական պատասխաՇատվության, սակայն հանրային կարծիքի կողմից արժանանում են պարսավանքի: Այսպիսով, սոցիալական պատասխանատվությունըկազմակերպությունների տնտեսական գործունեության հանրային կարգավորիչներից մեկն է, գործարարության հանրային-բարոյական գնահատման տեսակ: Տնտեսավարող կազմակերպության պատասխանատուգործունեության նեկառավարիչների բարոյական վարվելակերպի ձեավորճան առումով կարնոր ճշանակություն ունեն հանրային կարծիքը, հասարակության մեջ տիրապետողարժեքները, գործարարությանհանրային տեղի ու դերի, սոցիալական պատասխանատվությանմասին գերիշխող պատկերացումները, մասճագետ-կառավարիչներիպատրաստմանե վերապատրաստման համակարգերը,կազմակերպությանարտաքինմիջավայրի այլ գործոններ:Իսկ ճերկազմակերպականվճռորոշ գործոնը կազմակերպությանկուլտուրան է: Վերջինիս ճՇպատակասլաց կառավարման միջոցով հնարավոր է թե՛ կազմակերպության ներսում ապահովել պատասխանատվության բարձր զգացում, թե՛ հանրության մեջ ձնավորել տվյալ կազմակերպության ցանկալի կերպարը՝որպես ոչ միայն տնտեսական շահավետությանը հետամուտ, այլե հանրային պարտքի գիտակցության տեր մարդկանց միավորում:

ԳԼՈՒԽ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ

24.

ՀԱՐՑԵՐ 1. 2. Յ. 4.

ԵՎ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ԿՈՒԼՏՈՒՐԱՆ

ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

ԵՎ

Ինչո՞ւ է կարեոր կազմակերպությանկուլտուրայի ուսումնասիրությունը: Ի՞նչ կառուցվածք ունի կազմակերպությանկուլտուրան: Որո՞նք են կազմակերպության կուլտուրայի հիմնական գործառույթները: Ո՞րն է կազմակերպության կուլտուրայի տնտեսականգործառույթինշանա-

կությունը ժամանակակից պայմաններում: 5.

Բնութագրել որեէ կազմակերպության (ուսումնական, արտադրական, պետական ն այլն) կուլտուրան, առանձնացնել այդ կազմակերպության հիմնարար արժեքները: Ո՞ւմ կարելի է համարել կազմակերպության«խորհրդանիշ հերոսը» ե ինչո՞ւ: -

6.

7.

8.

Ձնակերպել որոշակի առաջարկություններ նախորդ առաջադրանքում քննարկված կազմակերպությանըբնորոշ կուլտուրայի բարեփոխմաննպատակով: Ինչո՞վ է սոցիալական պատասխանատվությունըտարբերվում պատասխանատվության մյուս տեսակներից: Ի՞նչ ընդհանրություն կա գործարարությանե բարոյականության միջե:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1.

2.

Թջո«օր ԽԼ, ՓքտուտՇ տ. Քճշռքճոօտլճւերմ Ճճօ, 1991 Լուաւլոօ

ՖՎՇՇԵԵՐԸ

Յ.

Ճօշեօքէ

Է.Ց.,

Է.ք.,

1 ռօՕքոտօտ

ԷՕ.8.

Ը

Ղճօքոռ

ճոր.

Ի/,

Մտոքորոճնււք.

Ի/., ԹԲԸՂԻԱԼԾ,1997

ոք.

Է.Լ.

Յճչճքօոճ

/Աճք.

ոլճղճյշ«6թ

Ղհճ

ՕճատօատաՇ

Ըօւքօտնօո.

Օյօո4:

ՍՈԽՏԵՏԼԵ7ՔԼՇՏՏ,

Օչմ6:4

4.

ՄՃոՓոոռո. ոՈ0ՇՇօԾա6ճ.Է/Լ,

Ի. ԾֆֆճոորոուՕՇւԵ

5.

Դրաքեր Փ. Ձեռնարկիչը

6.

Քոոուլ6Ց Ւ,

7.

Օ.Լ.,

1ԷԼՓՔՃ-Ի/,

Մօոօտ08 8.ԷԼ, ՇոքճտՕՎՒՈԼԻ.

ոլճէԼԲրշծո6Բ18

Ք7ՇՇԻՅՑ ՄԲոՕԲՑՅՑ

/ՈՂԲքՅՄքՅ,

ն

ՄՎՇՇԷՏԾ6

նորի ստեղծումը: Երնան, Ապոլոն. 1993

Ճօոօտօտ 8.ԷԼ

ԷԶՕքողովԿճ«աամ 3:14

Ոճոօտ

Օքոճւատճւամ.

8.Ա.,

հ/., 1ՒԼՓՔՃ-Ի/,

Քյոտու6Ց Օ.ԼԷ.

ՇճՕԲՅքԵ,

2ՕՈՇՔՏՎՇԸԽՍՔ

ԵՂշորՄոճքօրւօ6

8.

ՂայաստանիՀանրապետությանքաղաքացիականօրենսգիրք // տեղեկագիր», Ջ 17. 1998

9.

5ԽՕԷԼ(ՕԽԱՎՇԸԽՃԵՆ

ԸօՕտքճուճւուծւմ

Շոօտտքե. Ի/1.,ՀԷԼՓՔՃ-Ի/,

ոքձոօ. «ՀՎ

ԸճՕԲՅճքԵ-

պաշտոնական

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

10. 11.

ռճՓ» Ք...

ԻՂՇԲՇՈ25ՈԼԲԷՐՐ

/116ք.

Շ Յամ...

ՇԱՇ, Լոք,

օո 1ՕոՕՐԱՎՇՇՏՔԵՅԷԼԽՈՀԾՈՇԽԱՎՇՇՃՔՈՔՇոօԲծքե.

Է/.,

1ԷԼՓՔճ.Ի/ԷԱՕՔԵ/Ճ,

12.

13.

Ֆաքճը Ե0ՅԲուՇ6քԻ«ՄԼ

ՄԼ, ՈՒԼՓՔՃ-Ի/.

/116ք. Ը ոււր.,

Փօքո,

Լ.

ԻՇ

շատաաե

--

ոօ.

հօ

ՏԲո

14. 1216.

ԹՇՎԻԵրԼ

Խ.

ոՀ:ոԼ6էր:

ԻԼԸԱԼԲ

տ.

Ր6քոաուՕոՕՐԱՎՇԸՅԱՅՅ Շճօ8Յքե

տ /116ք.

Շ

Յուր...

Էքճոճու, /Ճ4ՅՇՆՅլ,

ոճ աքճրոքուաոլ անոթրԲՅՑ/ԱՇք.

ԽԼ

ատ,

ՇԸ

Ւ/(ՇՇԲՕԲՑԸաՅ1 Ծ135Է6Շ, 1990 15. 1ՇԽո«ՅՔՅ

թէ. 40

ՁոօՕԲՕԽՒՅ,

16. /16ՇԲՕՒԼ

ԵԸԾՅԸո1Շրօրել

ՄԱքմրողճէատ

ՃՅՎՇԸՇՊՔՕՐԻԼ

Ի/., 'ՃՃԵՇ6քո ԽԼ, ՃճրօՄքք Փ. ՕՇոՕտեւ

/116ք.

ո1ՇԲԸՆՃԵՐԻՂՆՅ

Ը

Յքար.,

/116ք.

Ը

Ւ/Լ,

ՅԵՐ,

Ւ/Լ, ՊԲ"Օ, 1995

Շուտ

8.Ճ.

Ճօքոօքուաուճտ

թեւք:

ՊՇօքու

ռւ

ոքոորտաճ.

ԸՇԱՇ, Ախոօք,

ԳԼՈՒԽ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

ԵՎ

25.1.

ԱՐՏԱՍԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՃԲԱՐՏԱՍԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԴԵՐԸ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

:

համատեղ աշխատանքն անհնարին է առանց խոսքային հաղորՄարդկանց

դակցման: Իրենց գործողություններըփոխհամաձայնեցնելու, կազմակերպության գործառույթներն իրականացնելու, որեէ հանձնարարություն տալու, կատարված հանձնարարությանմասին զեկուցելու, տարաբնույթ այլ խնդիրներլուծելու համար մարդիկ մշտապես կարիք ունեն միմյանց ինչ-որ բան ասելու ե լսելու: Առավել ես սա վերաբերում է ղեկավարին: Որքան էլ զարգանան ու բարդանան գործունեության ն հաղորդակցման տեխնիկական միջոցները վերջիվերջո կառավարում են մարդիկ, կառավարում են մարդկանց: Ոչինչ չի (արող փոխարինել կենդանի մարդկային խոսքը, այդ խոսքի խթանիչ դերը անձի վարքի կարգավորման մեջ, պայմանով, իհարկե, որ խոսքը պատշաճ է գործադրվում: Առաջնորդի, «կատարյալ ղեկավարի» այդ ընդունակությունը սեղմ ու սպառիչ է բնութագրել Գարեգին Նժդեհը. «Կառավարելու մի հատիկ միջոց ունի նա խօսքը, խիստ, բայց ընկերական, խօսքը՝ երբեմն որպէս սանձ ն միշտ էլ որպէս խթան» |1, էջ 53|: Խոսքի խթանող դերը, կարգավորիչ ներուժը, լիցքաթափող-մեղմող գործառույթը լավ գիտեր գիտական կառավարմանհիմնադիրը՝ Ֆոեշերիկ Թեյլորը, քանի որ նա ձեռնարկատերերին մատնանշում էր աշխատակիցներինունկնդրելու, նրանց հետ շփվելու, հասկանալի լեզվով խոսելու կարեորությունը: «Այն ձեռնարկատերը, ով գործարանումշրջում է լայքե ձեռնոցներով ե վախենում է կեղտոտել ձեռքերը կամ հագուստը, ով բանվորների հետ խոսում է կամ հովանավորչական-ներողամիտ տոնով, կամ առհասարակ նրանց հետ չի խոսում, երբեք չի իմանա բանվորների իրականմտքերն ու զգացմունքները» |2, էջ 272): Ինչպես ցույց է տալիս կառավարման զանազան համակարգերի համեմատական վերլուծությունը, առավել արդյունավետ են գործում այն կազմակերպությունները, որոնց ղեկավարները տիրապետում են խոսքարվեստին ն կարողանում են այն հմտորեն գործադրել: Խորհրդանշական է, որ ամերիկացի նշանավոր կառավարիչ Լի Յակոկան իր «Մենեջերի կարիերան» գրքում սեփական ուսանելի առաջխաղացման ե ընդհանրապես կառավարման արվեստին տիրապետելու «բանալիներից» մեկն է համարում հատկապես այն հանգամանքը, որ ինքը ժամանակին ճարտասանության դասընթաց է անցել |Յ,էջ 78-84):

ՄԵՆԵՋՄԵՆՔ

Առհասարակ, թեպետ կառավարիչների շրջանում (այդ թվում` հայաստանյան) տակավին չի հաղթահարված խոսքի ու գործի հոգեբանական անհարկի հակադրումը, սակայն աստիճանաբարճանաչում է ստանում այն կարծիքը, որ ամեն մակարդակի կառավարիչ պարտավոր է տիրապետել ճարտասանության (հռետորական արվեստի) հիմունքներին: Տարբեր երկրներում կառավարիչների ուսուցման ծրագրերում զգալի տեղ է հատկացվում ճարտասանական վարպետության հարցերին, հրատարակվում է դրանց նվիրված ծավալուն գրականություն |4, 32, 34) Ամերիկյանհեղինակները, օրինակ, ելնում են այն հիմնադրույթից, որ գործարար մարդիկ՝ առհասարակ, իսկ ղեկավարները՝ պարտադիր կերպով, պիտի կարողանան հրապարակավ հանդես գալ, ելույթ ունենալ ցանկացած լսարանում, հանրությանը բարենպաստ լույսի տակ ներկայացնել իրենց ձեռնարկության վարած քաղաքականությունը, ազատորեն բանավիճել, պատասխանելհարցերին: Խոշոր ընկերությունների ղեկավար պաշտոնատարներիցձնավորվում են ճարտասանու12 հոգանոց խմբեր, որտեղ ամեն պարապմունքին բոլորը թյան ուսուցման 10 են ունենում, պատասխանում տարբեր հարցերի, քննարկում միմյանց ելույթ ելույթները, վիճաբանում ն այլն: Մեզանում նույնպես ճարտասանությունը, որ Հին կԳայաստանումծաղկուն արվեստ ու գիտություն է եղել, դասավանդվել է Գլաձորի, Տաթնի ն մյուս համալսարաններում, այսօր աստիճանաբարկրկին կարնորվում է, մտնում հանրային կյանք ն կրթական համակարգ՝ մասամբ նան կառավարմանխնդիրների լուծման հրամայականով: -

25.2.

ՃԱՐՏԱՍԱՆԱԿԱՆ

ԱՐՏԱՍԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԽՈՍՔԻ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ.

ԲԱԺԻՆՆԵՐԸ

Ըստ հռոմեացի մեծ ճարտասան ու քաղաքական գործիչ Մարկոս Տուլիոս Ցիցերոնի (մ.թ.ա. 106 43) սահմանման՝ ճարտասանական(հռետորական)խոսքը մենախոսությանտեսակ է՝ ուղղված բազմամարդ լսարանին՝ որնէ բան հաղորդելու, որնէ բանում համոզելու, նան՝ հաճույք պատճառելունպատակով|5, էջ 292-295|: Որնէ բան հառորդեչը (տեղեկացնելը, բացատրելը, հրահանգավորելը, հիշեցնելը) ճարտասանի պարտականությունն է: Տեղեկատվությունը այն նվազագույնն է, որ պարտադիր է ճարտասանական խոսքի համար: Լինում են նան զուտ տեղեկատվական ելույթներ՝ թվեր են հաղորդվում, ցուցակ է ընթերցվումն այլն: Որնէ բանում ունկնդիրներին համոզելը, որպես ճարտասանի խնդիր, թելադրվում է անհրաժեշտությամբ: Իհարկե, երբեմն ասելիքն այնքան ակնհայտ է, ինքնին հասկանալի, որ մարդկանց համոզելու կարիք չի ծագում. ինչպես Արիստոտելն է նկատել, երկրաչափություն ուսուցանելիս հարկ չկա ճարտասանության: Այնուամենայնիվ, որպես կանոն, համոզելն անկապտելի է հաղորդելու գործառույթից. որնէ բան հաղորդվում է ոչ թե պարզապես հաղորդվելու, այլ համոզելու ճպատակով: Ահա թե ինչու հայ մեծ իմաստասերԴավիթ Անհաղթը հենց այդպես հակիրճ էլ սահմանել է՝ «ճարտասանությունըհամոզելու արվեստ է» |6, էջ 6): Վամոզել` նշանակում է ունկնդրի մեջ հավատ առաջացնել ասվածի հանդեպ, մղել որոշակի վճիռների, գործնականքայլերի, ձնավորել որոշակի դիրքորոշում ն վարքագիծ: Համոզելու խնդրի էության ըմբռնումը ն լուծման եղանակները դարեր --

ԳԼՈՒԽ

25.

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

ԵՎ

ՇԱՐՏԱՍԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

շարունակ տարաձայնություններ են հարուցել: Սոփեստներն արդարացնում էին ամեն եղանակով ունկնդրին համոզելը, թեկուզ խաբուսիկ, երեութական ապացուցումով կամ պարզապես հոգեբանական ներազդեցությամբ: Մինչդեռ ՍոկրատեսիՊլատոնի-Արիստոտելի դիրքորոշումն արմատապես այլ է` թույլատրելի է միայն գիտելիքի վրա խարսխվածհամոզումը, մյուս միջոցները անբարո են ու մերժելի: Ժամանակակիցտեսաբաններիշրջանում ես այս սկզբունքային հակադրումը պահպանվածէ, մասնավորապես`տրամաբանականե ճարտասանական փաստարկումների տարբերակմանտեսքով: ՉաԾույք պատճառելը, իհարկե, ածանցյալգործառույթ է (ըստ Ցիցերոնի՝ դա մի պատիվ է, որ անում է խոսողը լսողներին): Թեպետ դժվար չէ հասկանալ, որ հաճելի խոսքը ե՛ ավելի մեծ ուշադրությամբ է ընկալվում (այսինքն` տեղեկատվությունն է շահում), ե ավելի տպավորիչ է, ուրեմն՝ համոզիչ: ճարտաանի այս եռակի գործառույթի կատարմաննէ նպատակաուղղվածդասական ճարտասառնությունը իր հենց բաժիններուլ՝ գյուտ, դասավորություն, ճոխաբանություն, հիշողություն, արտասանություն: Առաջին բաժինը` «գ/ուտր», վերաբերում է խոսքի բովանդակությանը, բուն ասելիքին: Ով գեթ մեկ անգամ առիթ է ունեցել մարդկանցդիմելու, ե ճրան լսել են, ուրեմն նա ասելիք է ունեցել: Ընդհակառակը, ճույնիսկ փորձառու ճարտասանը դժգույն տպավորություն է թողնում, եթե խոսում է առանց ասելիք ունենալու. այդպիսիններին ժողովուրդն անվանել է «ճամարտակ», «ճոռոմաբան», «պոռոտախոս», «դատարկախոս» ն այլն: Սարդկանց խոսքու| կառավարելու համար խոսողը սլետք է քաջ իմանա ասեիքը: Վնարավոր չէ հասկանալի ու համոզիչ խոսել մի նյութից, որից գաղափար չունես, չես տեսել կամ լսել, չես զգացել կամ կարդացել: «Զի եթէ որ խօսին՝ ոչ քաջ ըմբռնիցէ զիմաստս, անհնարին է թէ պարզ իմացուսցէ զայն որում խօսին» |7, էջ 8): Միայն ասելիք ունենալով է հնարավոր համապատասխանձնով կազմակերպել խոսքային հաղորդակցումը՝ ամենից առաջ՝ խոսել բնական, սահուն, հասկանալի, այլ ոչ թե ունկնդրին ճնշող, երկարաբան, անծանոթբառերով շշմեցնող, պեսպես պաճուճանքով շեղող ոճով: Որքան էլ տարօրինակ է հնչում, սակայն խճճված խոսում է թե՛ ոչինչ չիմացողը ե թե՛ մեկեն ամեն ինչ ասել ձգտողը. «ով որ գտնալու շատ ջանք կը ցուցընէ՝ ըսել Է որ չունի» |8, էջ 114): Ահա ասելիքը կարգավորված ներկայացնելուն է կոչված ճարտասանության երկրորդ բաժինը՝ «դասավորությունը»: Եթե գյուտը ճարտասանիխոսելիքն է իր ամբողջության տեսքով, ապա դասավորությունը նույն խոսելիքն է՝ արդեն տրոհված, որոշակի կառույցի տեսքով: Դասավորությունն այն յուրատեսակ հատակագիծնէ, որով կողմնորոշվում է ճարտասանը, տեսնում է իր ասելիքի ուղղությունը, ասվածի հիմնավորվածությունը ե չասվածն ասելու նպատակահարմարությունը, զգում է խոսքը եզրափակելու պահը ն ընտրում դրա պատշաճ ձենը: Որքան էլ կարնոր ու իմաստուն մտքեր ունենանք միմյանց հաղորդելու, մեր խոսքը համոզիչ չի լինի որպես գործունեության ազդակ, անգամ կարող է որպես տեղեկություն չընկալվել, եթե խոցելի է դասավորությունը: Տրամաբանականառումով խոցելի դասավորությունն անխուսափելիորեն «կոտրում է ճարտասանական խոսքի մեջքը»: Նմանօրինակ խոսքը թողնում է անկապ, կցկտուր, նույնիսկ զավեշտական տպավորություն` ճիշտ ե ճիշտ Հակոբ Պարոնյանի բնութագրածի պես. «Խոսքը արդարն բառերե կը կազմվի, բայց չեմ գիտեր, թե բառերն քովե քով դրվելով անպատճառ խոսք մը գոյացնելու արտոնություն ունի՞ն» |9, էջ 177):

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Հաղորդելի ու նան հասցեատիրոջ համար ըմբռնելի ամեն մի խոսքի (թե՛ ն «դասավորությունը» (այլ կերպ ասած՝ բուն բանավոր ն թե՛ գրավոր) «գյուտը» ասելիքը, բովանդակությունը) կարգավորվում են հետնյալ սկզբունքներով: Սիասնականության այզբունք, ըստ որի՝ ասելիքը պետք է միասնականլինի, հակառակ պարագայում թողնում է խառնափնթոր տպավորություն, դժվար է հասկացվում, նույնիսկ չի ընկալվում իբրն հոդաբաշխ խոսք: Ասելիքի միասնականությունն ապահովելու նպատակովխոսողը պիտի հստակ պատկերացնիիր գլխավոր միտքը, իսկ օժանդակ դատողությունները, լրացումները, շեղումներն ու զեղումները խստորեն ենթարկի գլխավոր մտքի պարզաբանմանը,առավելագույնս մատչելի դարձնելուն: Սսելիքի տարբերակվածությանն փոխկասպլակցվածության ասյահովման անյզբունք:Որնէ միտք հնարավոր չէ հաղորդել ունկնդրին, առավել նս՝ դարձնել նրա համար հասկանալի ու համոզիչ, եթե այդ միտքը հավուր պատշաճի չներկայացվի, այսինքն` չապահովվեն ասելիքի որոշակի հերթականությունը, հաջորդականությունը, հիմնավոր ու կապակցվածանցումները (հաշվի առնելով լսարանի ընկալման յուրահատկությունները):Ասելիքը պիտի ծավալվի ժամանակիմեջ. խոսողի մի նախադասությունըպիտի բխի մյուսից, սակայն չպետք է կրկնի նախորդին, այլ միտքը առաջ շարժի, դառնա հիմք՝ հաջորդ դատողության համար: Այսինքն խոսքը անխուսափելիորենտրոհվում է մասերի, սակայն մատուցվում է ոչ թե կտրտված, այլ տրաձճաբանական փոխկապակցվածությամբ: Աստիճանականության սկզբունքը բխում է նախորդ երկուսից: Սեփական մտքերը, առաջարկությունները,եզրակացությունները, հույզերը միշտ գերադասելի է ուրիշներին ներկայացնել աստիճանաբար:Իհարկե, լինում են բացառություններ, երբ առավել արդյունավետ ու ազդեցիկ է, ասենք, անսպասելիսկիզբը կամ անակնկալ անցումը: Սակայն ն՛ տեսությունն է հուշում, ն՛ փորձով դյուրին է համոզվել, որ մտքերն առավել ընկալելի են ու հաճոզիչ, իսկ հույզերն առավել վարակիչ են ն ընդունելի հատկապես աստիճանական փոխանցման, համակման, սաստկացման եղանակի դեպքում: Վերոբերյալ երեք սկզբունքների պահպանման պարագայում ունկնդիրներն իրենք էլ են զգում, որ ճարտասանը հիմնավորվածխոսք է ասում իրենց, առաջ է տանում դեպի դատողությունների տրամաբանականավարտ: Շարժումն ինքնին ավելի մեծ հետաքրքրություն է առաջացնում, ուշադրություն գրավում, քան տեղում դոփելը, միննույն բանի ձանձրացնող կրկնությունը կամ պարզ շրջապտույտը: Ոչ միայն խոսքի տրոհվածությունը, փոխադարձկապն ու անցումները, այլն նույնիսկ կրկնությունները, ինչպես արդարացիորեննշում է ճարտասանությանաճերիկացի տեսաբան Փոռ Սուհերը, տեղին կիրառելիս ստեղծում են առաջընթացի տպավորություն, հեռանկար: Այս կապակցությամբնա ճարտասանականմի հին կանոն է հիշեցնում. «/ւնկնդիրներին պատմիր, թեինչ ես պատրաստվումասել: Երբ արդեն ասում ես, բացատրիր, թեինչ ես ասում: Իսկ երբ ավարտում ես, պատմիր, թե ինչ ասացիր» |70. էջ 209) Անտարակույս, այս խորհուրդը պիտի ընկալել ն գործադրելոչ թե որպես անվստահություն զրուցակիցների ունակությունների հանդեպ, ոչ էլ որպես ճարտասանական գոռոզամտություն, այլ խոսքի ներազդեցությունը հզորացնող պայման, ճարտասանի ն ունկնդիրների հաձճատեղմտավոր աշխատանքիարդյունավետության կարնոր գործոն: ճարտասանության երրորդ բաժինը՝ «ճռ/սաբանությունը», ներառում է բառային կազմի ընտրությունը, բառագործածությունը,արտահայտչամիջոցներին ճարտասանական հատուկ հնարքների ամբողջությունը: -

-

-

ԳԼՈՒԽ

25.

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

ԵՎ ԱՐՏԱՍԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ն մասնագիտական Խոսքի ամեն ասպարեզ ունի իր ուրույն բառապաշարը, խոսքը նախ ե առաջ տարբերվում է կենցաղային խոսքից՝ գործածվող հասկացություններով, խստիվ ձնակերպումներով, հիմնավորված եզրակացություններով: Կամ` կազմակերպության ղեկավարը չի կարող նույն երնեույթներիհամար տարբեր բառեր ու հասկացություններ, բառակապակցություններ ու լեզվական կաղապարներ չգործածել, երբ խոսում է իր ենթակաների հետ աշխատավայրում ե երբ տանն է, իր մտերիմների շրջապատում: Մեր գործածածբառերի մեծ մասը բազմիմաստ է, ե հաճախ միմյանց հասկանում ենք շնորհիվ խոսքաշարի, արտալեզվական հանգամանքների, փորձառությամբ ձնավորված հաղորդակցական հմտության: Այնպես որ, մշտապես պետք է հաշվի առնենք հնարավոր թյուրիմացությունները, որոնք ուղեկցում են մեր խոսքային հաղորդակցմանը, ճանավանդ, երբ չենք ճշտում ելակետային հասկացությունները: Ուստի, թվում է՝ ավելորդ անգամ (իրականում երբեք ավելորդ չէ) դիմացինին հարցնելով՝ «Դուք ի՞նչ նկատի ունեք դա ասելիս», մենք խուսափում ենք տարընթերցումճերից, թյուրըմբռնումներից ե դյուրացնում մեր հաղորդակցումը: Այս բաժնին վերաբերող հիմնական պահանջներից է /եզվմանանանադարտությունը, ինչը ենթադրում է տվյալ լեզվական հանրույթում ընդունված լեզվական նորմերի պահպանում ճախադասության կառուցման, ուղղախոսության, շեշտադրության, հնչյունափոխության ն այլն: Տակավին Արիստոտելը, Ցիցերոնը, Հին Հռոմի ճարտասանության երնելի ուսուցիչներից մեկը՝ ՄարկոսՔվինտիլիանոսը, ձեակերպել են լեզվական անաղարտությանպահպանման, խոսքի ոճին ներկայացվող պահանջները՝ գործածվող բառերը պիտի լինեն հստակ ն ունկնդիրներին հասկանալի, հարկավոր է խուսափել անսովոր, արտառոց, հազվադեպ գործածվող բառերից ու արտահայտություններից կամ էլ` դրանք հընթացս բացատրել: Հարկավոր է, այնուհետն, ձգտել չափավորության՝ գերադասելի է, որ ոճը լինի պարզ ու անպաճույճ, առանց մակդիրների, քան թե «գույնզգույն» մակդիրներով զարդարուն. առաջին դեպքում, սրամիտ նկատել է Արիստոտելը, խոսքը զուրկ է լինում ոճական արժանիքներից, սակայն երկրորդ դեպքում այն թերություններ է ձեռք բերում: Լեզվական անաղարտությունը պահանջում է նան խուսափել լեզվական գռեհկաբանությունից, «մոլախոտ» բառերից ու բառակապակցություններից, անհարկի կրկնությունից ե այլն: Գատկապեսվնասակար է օտար բառերի շահարկումը, երբ դրանց համարժեքը վաղուց գործածվում է մայրենի լեզվում ն քաջ հայտնի է ունկնդիրճերին: Ոճական արտահայտչամիջոցները մտքերն արտահայտելու ոչ սովորական (ոչ ուղղակի իմաստով) եղանակներն են, որոնցով խոսքն ամբողջովին կամ առանձին մտքեր դառնում են ավելի պատկերավոր, ցայտուն, դիպուկ, տպավորիչ, ուժգին, պատշաճ, հուզական, ներգործուն: Դրանք բաժանվում են երկու խմբի՝ «դարձույթներ» ե «բանադարձումներ»: Զարձույթը (տրոպ)լեզվական միջոցճերի փոխաբերական (ոչ բուն նշանակությամբ) գործածությունն է: Դրա հիմնական տեսակներն են՝ փոխաբերությունը, մակդիրը, փոխանունությունը, նրբաբանությունը, բառախաղը, այլաբանությունը, շրջասությունը, չափազանցությունը, դիմափոխությունը, ակնարկությունը ե այլն: (ֆիգուրա) խոսքային այն կառույցն է, որ զարդարում է խոսքը, Բանադարձումը հաղորդում ուժգնություն, դարձնում ավելի բարեհնչուն, հանդիսավոր, գրավիչ: Դրանք են` կրկնությունը, հակադրությունը, զեղչումը, բազմալծությունը,շրջումը, նույնահիմքությունը, անշաղկապությունը, համաստիճանությունը, ճարտասապնպկան հարցը, դիմառնությունը, միջարկումը, բացադարձությունը, մասնատումը ե այլն |11)491

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Հայերենում, ռուսերենում, ֆրանսերենում, անգլերենում, մի շարք այլ լեզուներում խոսքի պատկերավորության բացառիկ ներուժով են օժտված բառակապակցությունները: Դրանք երկու ն ավելի բառերիկայուն, միասնականիմաստ ունեցող ն խոսքում պատրաստի կաղապարի ձնով գործածվող կապակցություններն են, լինում են չորս տեսակի՝ կրկնավորներ, հարադրավորներ,բաղադրավորներ ն դարձվածքներ: Վերջիններս հայերենի ամենամեծ հարստություններից են դարերի ընթացքում ձնավորված, փոխաբերականիմաստ ունեցող, դիպուկ, սեղմ, խոսողի անձնական դիրքորոշումը բացահայտող, արտահայտիչ բնութագրումներ, առանց որոնց գործածությանխոսքի արտահայտչականությունը ն ներգործությունը շատ են տուժում: Ավելացնենք հազարավոր ասացվածքներն ու առածները, խրատական առակները, թնավոր խոսքերը, վճռակները (աֆորիզմ), ասույթները, որոնց տեղին գործածությունը ճոխացնում է խոսքը, հզորացնում դրա ազդեցությունը, ուրեմն ն՝ դյուրացնում ճարտասանի գործառույթներիկատարումը: Արդեն իսկ վերջին թվարկումը հասկանալի է դարձնում այն հանգամանքը, թե ինչու է դասական ճարտասանությանհաջորդ բաժինը կոչվել «հհշողդություն»: Ինքնին հասկանալի է, որ հիշողությունը ոչ միայն ճարտասանի, այլն ամեն մի մասնագետի, այդ թվում՝ ղեկավարի, առաջնորդիկարնոր հատկություններից է: Ալեքսանդր Մակեդոնացու մասին ասում են, թե նա հիշում էր իր վիթխարիզորքի յուրաքանչյուր զինվորի անունը: Այժմ էլ ղեկավար կադրերի պատրաստման ու վերապատրաստման դասընթացներում մեծ տեղ է հատկացվում հիշողության ամրապնդմանը ոչ միայն հրապարակային ելույթների կապակցությամբ, այլե գործարարության բոլոր ոլորտներում, միջանձնային հաղորդակցման զանազան իրավիճակների համար: Մի՞թեմարդկանց կարող է լիարժեքորեն որնէ բան հաղորդել, առավել ես՝ որնէ բանում համոզել այն ճարտասանը, ով շարունակ մտքի թելն է կորցնում, շփոթում անձանց, մոռանում փաստերնու տվյալները: Դին Հունաստանի ն Հին Հռոմի դատարանականհամակարգում ամեն ոք պարտավոր էր ինքը շարադրել մեղադրանքը, ինքն էլ անձամբ պաշտպանվել (այլ կերպ ասած՝ ոչ ոք չէր կարող վարձել իր փոխարեն հանդես եկող փաստաբանի). ահա ն շատերը սերտում էին հատուկ ճառ կազմողների՝ տրամախուների (լոգոգրաֆներ) պատրաստած տեքստերը ն արտասանումդատարանում: Այս կարգը հզոր նախադրյալն էր այն բանի, որ հենց այդ շրջանում էլ, մ.թ.ա. Մ դարից սկսած, ճարտասանության ձնավորման հետ մեկտեղ ձենավորվեցնան հիշողության մասին գիտությունը` մնեմոնիկան (Մնեմոզինայի՝ հունական դիցարանում հիշողության աստվածուհու անունով): Ցիցերոնը, որ ուղղակի հայտարարում էր, թե «հիշողությունը բոլոր իմացությունների գանձարանն է» |5, էջ 103), մշակել է հիշողության զարգացման հատուկ եղանակ, որը դասագրքերում այդպես էլ արձանագրվածէ՝ «ցիցերոնյան եղանակ»: Վիմքում` տեղագրական (տոպոնոմիական) սկզբունքն է. հիշվելու ենթակա նյութը զուգորդաբար (ասոցիատիվ) կապվում է որնէ քաջ ծանոթ տեղանքի հետ, դիցուք՝ աշխատասենյակի.մտովի շրջելով սենյակում, հարկավոր է ստեղծել վառ, տպավորիչ զուգորդություններ, որոնք կկապենհիշվող նյութի դրվագները սենյակի կահավորանքի տարրերի հետ. վերարտադրելիս անհրաժեշտ է հիշել զուգորդությունները, որոնք էլ, իրենց հերթին. կօգնեն վերարտադրելամբողջ տեղեկույթը: Վատկապես Վերածննդիդարաշրջանում հիշողության խնդիրներն ուսումնասիրության նոր խթան ստացան, հրապարակվեցին բազում աշխատություններ, մշակվեցին հիշողության ամրապնդման ու զարգացմանզանազան համակարգեր:

ԳԼՈՒԽ

25.

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

ԵՎ 6ԱՐՏԱՍԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

արտասանության վերջին` հինգերորդ բաժինը արտասանությունն է, որտեղ ընդգրկված են խոսքի հնչեցման, ձայնի, առոգանության, ռիթմի, տեմպի ն այլ հարցեր, ինչպես նան շարժաբանությունը՝ «մարմնի լեզուն», քանի որ մենք միմյանց շատ բան հաղորդում ենք նան լռելյայն մեր հայացքով, դիմախաղով, շարժուձեով, խոսքին ուղեկցող այս կամ այն, երբեմն մեզ համար անգամ աննկատ շարժումով, որը կարող է բավականին բան ասել ուշադիր ունկնդրին (որը, չմոռանանք, նան ակնդիր է): Արտասանությունը պսակում է ճարտասանի խոսքը. ամենակուռ տրամաբանությամբ, ամենահավաստի, ճոխ ու տպավորիչ խոսքը տեղ չի հասնում արտասանական թերությունների հետեանքով: Ըստ ավանդույթի, երբ Դեմոսթենեսին մի անգամ հարցրել են, թե որն է այս հինգ բաժիններից ամենակարեորը, նա պատասխանել է՝ արտասանություն, արտասանություն, արտասանություն: Այստեղ անձնականպահն էլ կա. ինչպես հայտնի է, Դեմոսթենեսըանասելի ջանքեր է գործադրել իր թոթովախոսությունը, նվազաձայնությունըն մյուս թերությունները հաղթահարելու համար (ե նրա օրինակը հետագայում շատերի համար է վարակիչ եղել): Արտասանության հիմնական արժանիքն այն է, որ ունկնդրին հարկադրում է գրեթե որպես հավաստի իրողություն ընկալելու` տեսնելու, զգալու, վերապրելու այն, ինչին ձգտում է ճարտասանը: Արտասանությանայդ գործառույթըհրաշալի է բնութագրել Թեոն Ալեքսանդրացին. «Եվ առաքինութիւնք արտասանութեան են այսոքիկ՝ հաւաստութիւն առաւել ն ներգործութիւնգրեթէ տեսանել զպատմեցեալսն» 12, էջ 118: իշտ, կանոնիկ արտասանությունն ամեննին ինքնանպատակ չէ, ն եթե ճարտասանը հափշտակված է իր մտքով, լսարանք կարող է անգամ չնկատել նրա այս կամ այն սխալը, ներողամտորեն վերաբերվել: Այնուամենայնիվ, ով ուզում է, որ իրեն լսեն, որ իր խոսքով իրոք կարողանակառավարել մարդկանց, պիտի բացառիկ ուշադրություն դարձնի խոսքի հնչեցման ճարտարությանը: Գոյություն ունեն հատուկ շնչառական վարժություններ, շուտասելուկներ (առանձին բաղաձայնների ճիշտ հնչեցման նպատակով), ձայնի ելեէջավորման միջոցներ, ուղղախոսական բառարաններ ն այլն: Վերջին տարիներին հրատարակվում են գրքեր, նվիրված ես մի «կորուսյալ» գիտության՝ դիմագիտությանը (ֆիզիոգնոմիկա), ղեկավար կադրերի պատրաստմանհամակարգում ընդգրկվելէ «ինչպես կարդալ դիմացինի դեմքը» դասընթացը: Ցանկանալով շեշտել ճարտասանության բարդությունը՝ Ցիցերոնը ասել է, թե այն բաղկացած է «հինգ մեծ արվեստներից», որոնց հասու կարող է լինել միայն կատարյալ ճարտասանը, ինչպիսին նա համարում էր Դեմոսթենեսին |5, էջ 260|: Ամեն ոք, ով զբաղվածէ կազմակերպություններիկառավարմամբ,պարտավոր է իր կարողությունների չափով տիրապետել ճարտասանության քննարկված հինգ բաժիններին:

25.3. ԽՈՍՔԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

Խոսքի միջոցով ուրիշների վարքը կառավարելու համար խոսողը ճախ պիտի սեփական խոսքը կազմակերպի: Ամենից առաջ դա ենթադրում է ասելիքի տրաԻնչ-որ բանից հարկավոր մաբանական ծավալման ապահովում: է սկսել, ինչ-որ բան հաղորդել (պատմել, հիմնավորել, հրահանգավորել, հերքել) ե ինչ-որ բանով ավար493

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

տել: Այսինքն` խոսքը որպես գործընթաց, ենթադրում է առնվազն սկիզբ, հիմնական մաս, ավարտ: Հայ դասական ճարտասանության մեջ ավանդական է վեցմասյա դասդասումը՝ առաջաբան, առաջարկություն, պատմություն, փաստարկում,հորդոր ն վերջաբան: Առաջաբանի գլխավոր գործառույթըունկնդրին հետաքրքրելն է, ուշադրություն գրավելը, խոսողի ն ասելիքի հանդեպ դրական վերաբերմունք ձնավորելը: Հաջող սկիզբը խոսքային հաղորդակցման արդյունավետությանգրավականն է, անհաջող սկիզբը գրեթե միշտ տապալման է հանգեցնում: Առաջաբանին ներկայացվող գլխավոր պահանջը համապատասխանություննէ ամբողջականխոսքին, համաչափությունըընդհանուր ասելիքին: Չափազանց ճոխ, բազմախոստում սկիզբը առաջացնում է չարդարացվող սպասումներ, հիասթափություն ն դժգոհություն: Առաջաբանը կոչված է հեշտացնելու հետագա ասելիքը. այնպես որ, ով փորձում է հենց սկզբից շատ բան ասել, անհարկի շփոթ է ստեղծում Լ, վերջիվերջո, գրեթե ոչինչ չի կարողանում ասել: «Ոսկի միջինի» կանոնը առաջաբանիհամար անհրաժեշտ է լինում պահպանել թերնս ավելի հետնողականորեն,քան խոսքի մյուս մասերում: Այսպես, խոսքը պետք է սկսել վստահ, քանի որ անվստահ, վարանոտ մուտքը ոչ բարենպաստկարծիք է ստեղծում ունկնդիրների մեջ: Չափազանցինքնավստահությունն էլ կարող է պաշտպանական ռեակցիա առաջացնել լսարանում, ունկնդիրներին տրամադրել ճարտասանի դեմ: Վնարավոր չէ շրջանցել խոսքի ամեն տեսակին բնորոշ կայուն դիմելաձները՝ հարգական, ծիսական, պաշտոնական լեզվակաղապարները, մուտքի արտահայտությունները: Միաժամանակ՝մաշված արտահայտությունները,շատ տարածված, ձանձրացնելու աստիճան ծանոթ սկիզբը բնավ չեն նպաստում ունկնդիրների հետաքրքրությունն առաջացնելուն ն ուշադրությունը կառավարելուն: Ճարտասանական խոսքի երկրորդ մյսսը` «առաջարկությունը», հետնում է առաջաբանին ն կոչված է համառոտ ուրվագծելու բուն ասելիքը: Առաջաբանին հատուկ ընդհանրությունից անցնելով որոշակիության՝ ճարտասանը հայտնում է իր ունկնդիրներին, թե հատկապես ինչ պիտի նրանք ակնկալեն: Առաջարկության միջոցով խոսողը կանխավ առաջադրում է, ունկնդիրներին նախատրամադրում է ընկալելու հիմնական ասելիքը, ընկալելու այնպես, ինչպես դա հարկավոր է իրեն: Թեպետ առաջարկությունը լինում է մեկ-երկու նախադասությամբ,սակայն բացառիկ դեր է խաղում ճարտասանի գլխավոր խնդրի՝ ունկնդիրներին համոզելու տեսակետից: Խոսքային հաղորդակցման արդյունավետությունը թուլացնող հանգամանքներից մեկը առաջարկությանբացակայությունն է, ինչը դժվարացնում է ունկնդիրների ընկալումը: Հաճախ հիմնական մտքին ուղեկցում են այլ դատողություններ, մեջբերումներ, զանազան շեղումներ, ն ունկնդիրը միշտ չէ, որ հեշտորեն առանձնացնում է գլխավորը ու հետնում դրա ծավալմանը: Բացի այդ, առաջարկության բացակայությունը անհասկանալիէ դարձնում իր՝ ճարտասանի, սեփականդիրքորոշումը. եթե նա չի կարողանում կամ չի ցանկանում սեփականվերաբերմունքը որոշակիացնել, պարզեիպարզ հայտնել, ապա խիստ կասկածելի է, որ կարողանա իր խոսքով համոզել ուրիշներին, նրանց մղել որոշակի գործողությունների: «Պատմության» մասում ներկայացվում է խնդրո առարկահարցը, բացատրվում է իրողությունը, ցույց է տրվում կատարվածիկամ կատարվելիքի ժամանակային հերթականությունը,իրռադարձությունների պատճառահետնանքայինպայմանավորվածությունը: Պատմությունը շաղկապում է ողջ խոսքը, ապահովում ներդաշնակու494

ԳԼՈՒԽ

25.

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

ԵՎ ճԱՐՏԱՍԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

արդյունավետությունը: Պատմությանը ներկայացվող պահանջներն ավելի կանոնարկվածեն, քան առաջաբանինը նե առաջարկությանը. այստեղ հիմնական գործառույթը պատմելն է՝ հարցի ներկայացումը (ճարտասանի ընկալմամբ ու մեկնաբանությաճբ), ուստի այն պիտի լինի հստակ, հակիրճ ն հավաստի Չատակությունը խոսքի այն հատկանիշնէ, որն ապահովում է խնդրինառնչվող բոլոր մանրամասների ճերկայացումն ու լուսաբանումը, առանց որոնց չի ապահովվում խոսքի հասկանալիությունը: Երկրորդ պահանջը՝ հահրճությունը, ընդհակառակը, ենթադրում է խոսքի առավելագույն բեռնաթափում, բոլոր այն մանրամասների զեղչում, որոնք ուղղակիորեն չեն առնչվում խոսքի էությանը: Երրորդ պահանջը հԽաւմաստդիությունն է, ինչը նշանակում է խոսքի ներքնապես անհակասական լինելը: Սա կարող ենք անվանել յուրօրինակ «Երեք Հ-երի» կանոն, ինչպես որ անգլալեզու գրականության մեջ հանդիպում է դրան շատ նման, այսպես կոչված՝ «Չորս Շ-երի» կանոնը, այն է` հստակ (ՕԾՅոՀ)),համառոտ (ՇՕոՇլՏօի/),պատշաճ (ՇՕոՏլԱ68է6ի/) ե ստույգ (Շօո՛6օէր) |13, էջ 48-49): Վստակությանպահանջը (որը, բնականաբար, վերաբերում է ոչ միայն «պատմությանը», այլն ճարտասանականխոսքի բոլոր բաժիններին) բարի ցանկություն չէ. միայն հստակ խոսքն է լինում հասկանալի: Մի հին կանոն կա, որ շատ շատերն են կրկնել որպես կարեորագույն պատգամը նրան, ով ուզում է իր խոսքը կառավարել ե իր խոսքով այլոց կառավարել` «/Խուիր ոչ թե այնսյես, որ կարողանանքեզ հասկանայ, այչ այնպես, որ չկարողանան չհասկանալ»: Ձգտելով առավելագույն հստակության՝ ճարտասանը կարող է սահմանն անցնել, տուրք տալ երկարաբանության,այլ կերպ ասած, եքե մեն-միայն հստակության պահանջին հետեենք, ապա բացառված չէ, որ մեր խոսքը հասկանալի չլինի հենց լոկ շատ հասկանալի լինելու ձգտումի պատճառով: Դրա համար էլ հաիհոծության պահանջը սահման է դնում առաջին պահանջին՝ զերծ պահելով նշված վտանգից: Իր հերթին, եթե հակիրճությունը դառնա ինքնանպատակ,ապա տուժելու է դարձյալ հասկանալիությունը, խոսքը լինելու է չափազանց սուղ ն կցկտուր, թերի ն անհասկանալի: Արդ՝ լինելով ներհակ հատկանիշներ` հստակությունն ու հակիրճությունը լրացնում են միմյանց՝ ապահովելով խոսքի հասկանալիությունը: Երրորդ պահանջը` պատմության (ինչպես նան ամբողջ խոսքի) հավաստի ինելը, ուղղված է ճարտասանական խոսքի մյուս գործառույթն ապահովելուն՝ ունկնդիրներինհամոզելուն: Գավաստիություննապահովելու միջոցները բազմաթիվ են` հայտնի իրադարձությունների վրա հենվելը, ստույգ աղբյուրներ վկայակոչելը, խոսողի սեփական վարկն ու հեղինակությունը(պաշտոնեական,մասնագիտական, անձնային) ե այլն: Հստակ, հակիրճ ն հավաստի պատմությունը հիմք է դառնում «շաստարկմանն» անցնելուն: Սա խոսքի այն մասն է, որտեղ խոսողն առաջադրում է ապացուցման ենթակա որոշակի դրույթ, բերում ապացուցման հիմքերը (փաստեր, անվերպպահ ճշմարտություններ, վկայակոչումներ), ապացուցում է դրույթի ճշմարտացիությունը (այսինքն` գնահատում ապացուցված դրույթը հնարավոր հակաճառության տեսակետից), այնուհետն մեկնաբանում է դրույթի ընդունելի (արդարացի, պատշաճ, օգտակար, ցանկալի) լինելը տվյալ լսարանի համար, ինչպես նան՝ հերքում հակադիր տեսակետը (հակափաստարկում): Փաստարկմանտեսակներին, առհասարակ խոսքի կառավարմանտրամաբանական ե ճարտասանականհնպրքներին առանձին կանդրադառնանք,այնպես որ, բավարարվենք նշելով, որ փաստարկումը ամեն մի խոսքի, լինի հրապարակային թյունը

ե

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ելույթ, բանակցություններ,ճառ՝ բաժնետիրականընկերությանժողովում, թե գիտական զեկուցում, յուրօրինակ կմախքն է: Որքան էլ հրապուրիչ լինեն խոսքի առաջաբանն ու առաջարկությունը, որքան էլ հետաքրքիր ու գրավիչ լինի պատմությունը, փաստարկմաճբէ, որ մենք համոզում ենք ու համոզվում: «Յորդորը» (որը երբեմն «վերջաբանին» միացած է լինում) խոսքի այն մասն է, որ հենց ուղղակի հորդոր էլ բովանդակում է. այդ կերպ խոսողը ավարտից առաջ ուժեղացնում է իր ասածի ներգործունությունը, մղիչ ներուժը` որնէ բարոյախոսական, հուզական կոչի, մեջբերումի, խնդրանքի, կարգախոսիմիջոցով: «Վերջաբանը» խոսքի սեղմ ամփոփումն է, եզրափակումը ն իր այդ դերով բացառիկ նշանակություն ունի խոսքի ամբողջական ընկալման, ազդեցիկության, արդյունավետության առումով: Որքան էլ տարօրինակ թվա, սակայն ամեն մի ճարտասան, մինչն խոսքն սկսելը, պիտի իմանա, թե ինչով է ավարտելու: Ամենաճարտար խոսքն անգամ կարող է ձախողվել, ոչ մի ներազդեցություն չունենալ` անհաջող վերջաբանի պատճառով:

25.4.

ԽՈՍՔԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՏՐԱՄԱԲԱՆԱԿԱՆ

ՀԻՄՔԵՐԸ

Խոսքն ազդեցիկ է, եթե հասկանալի է ու համոզիչ, եթե մտքերն ագուցված են մեկմեկու, եզրակացությունները ապացուցված են ու փաստարկված,դատողությունների ընթացքը կանոնավոր է ու անհակասական, միով բանիվ որնէ խոսք ունակ է մարդկանց վրա ներազդելու, եթե այդ խոսքը համապատասխանումէ տրամաբանականմտածողությանպահանջներին: Կառավարմանայբուբենին անծանոթ.շատպաշտոնյաներիթվում է, թե ենթակաների հետ իրենց խոսքային հաղորդակցմանմեջ առավել արդյունավետը հրամայական, հրահանգավորող, անվերապահձնակերպումների ոճն է: Ահա թե ինչու նրանք, որպես կանոն, իրենց հոգս չեն պատճառում հիմնավորելու այս կամ այն կարգադրությունը: Մինչդեռ, տրամաբանորեն հիմնավորվածխոսքային հաղորդակցումը ոչ միայն ավեյի հասկանալի է ու համոզիչ, այլն ավելի ներգործուն է ն արդյունավետ` որսլեսգործունեության խթան, քան արտաքուստ երբեմն անբեկանելի թվացող, սակայն չհիմնավորվածհրամանը կամ էլ սոսկ հուզական հիմք ունեցող (վերստին՝ չհիմնավորված) հորդորը կամ համոզումը: Իհարկե, հեշտ գործ է հրամայելը, մի փոքր դժվարին՝ համոզելը, իսկ հիմնավորումն արդեն ղեկավարից որոշակի մտավոր ջանքեր է պահանջում: Բանն այն է, որ չհիմնավորված հրամանը առավելապեսվերադասի կամքի (ցանկության, դժգոհության, պահանջկոտության ն այլն) դրսնորումն է, համոզումն էլ (եթե նորից չի խարսխվում տրամաբանական հիմքերին)` առավելապես հույզերի արտահայտում (խոստում, բարեհաճություն, տնավարություն ն այլն), այնինչ հիմնավորման մեջ պիտի տրամաբանություն լինի: Մարդկանց մեծամասնությունըկատարում է տրամաբանականմտածողության պահանջները`հենվելով փորձի, սովորույթի, առօրյա հաղորդակցմամբ ձեռք բերված ունակությունների վրա: Հենց նույն փորձն էլ մարդկանցհուշում է, թե երբ են խախտվում տրամաբանությանպահանջներնու կանոնները, իսկ մարդիկ, որքան էլ առերնույթ անտարբեր ու նույնիսկ անփույթ թվան ղեկավարի խոսքի տրամաբանական հիմնավորվածության հանդեպ, իրականումբավականինխստապահանջեն,

ԳԼՈՒԽ

25.

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

ԵՎ ճԱՐՏԱՍԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

արձանագրում են ամենափոքր սայթաքումն անգամ: Ուստի արդյունավետ կառավարել մարդկանց՝ նշանակում է նախ ն առաջ կառավարել սեփական խոսքը, իմանալ տրամաբանության պահանջներըն գործել դրանց համաձայն: մտածողության չորս օրենքներից առաջինը «ճու/նության» Տրամաբանական օրենքն է, ըստ որի, խոսքի ընթացքում գործածվողամեն մի հասկացություն, արտահայտություն, ձնակերպում պիտի մնա նույնը` օգտագործվի միանգամայն որոշակի ն անփոփոխիմաստով՝ դրանով իսկ ապահովելով դատողության որոշակիությունը: է, որ խոսքի ընթացքում միննույն առար«Չակասության» օրենքը սահմանում կային վերաբերող երկու հակադիր դատողությունները միաժամանակ չեն կարող ճշմարիտ լինել (թեպետ՝ միաժամանակ սխալ կարող են լինել): «Երրորդի բացառման» օրենքը մասնավորեցնում է նախորդիգործողությունըն ապահովում խոսքի հետնողականությունը, այն է երկու հակասական դատողություններից մեկն անպայման ճիշտ է, ն երրորդը գոյություն ունենալ չի կարող: «Բավարար հիմունքի» օրենքը պահանջում է, որ ամեն մի եզրակացություն ունենա իր հիմնավորվածությունը, անհրաժեշտաբար բխի առկա նախադրյալներից: Արդ՝ չի կարելի (թեկուզ ակամա) խոսքի ընթացքում փոխել ասելիքի իմաստը, չի կարելի ինքն իրեն հակասել: Այն ղեկավարը, որն ակնհայտորենխճճվում է երկու ներհակ դատողությունների միջն, հստակ չի կարողանում (կամ չի ցանկանում) ներկայացնել իր դիրքորոշումը ն կամ էլ շինծու, բռնազբոսիկ մտահանգումներ է անում, թող զուր չհուսա, թե իր խոսքն ունակ կլինի արդյունավետ ու երկարատն ներգործությունունենալ: Խոսքի ըմբռնելյիության կարնոր պահանջներից մեկը աստիծանականությունն է դատողությունների անցումը պարզից դեպի բարդը, ունկնդիրներինհայտնի, ծանոթ տեղեկություններից՝ անժանոթները, նորերը-

Որպես փաստարկ գործածվող դրույթները պետք է ոչ շատ խրթին լինեն, ոչ էլ գործածված ու մաշված. առաջին պարագայում դրանք չեն հասկացվում ն զրկվում են ապացուցողական գործառույթից, երկրորդ պարագայում` չեն ընկալվում որպես ապացույց, ուրեմն դարձյալ զուրկ են ապացուցողական ուժից: Վրապարակայինելույթների, խորհրդակցությունների,քննարկումների բարեհաջող ընթացքի կարնոր պահանջներից է ունկնդիրների (զրուցակիցների) պատրաստվածությանմակարդակի հաշվառումը: Այսպես, տեսական բավարար պատրաստվածություն չունեցողների դեպքում ավելի արդյունավետ է գործադրել (ն շարադրանքի, ն՛ փաստարկման մեջ) մակածության(ինդուկցիայի) եղանակը, երբ առանձին փաստերից, օրինակներից, մասնավոր դրույթներից անցում է կատարվում ընդհանրացմանը,ամփոփ կարծիքին,ընդգրկուն հիմնավորումներին:Իսկ երբ գործ ունենք ավելի պատրաստված,նյութին քաջ տեղյակ ունկնդիրների հետ, ապա տեղին է արտածության (դեդուկցիայի) եղանակը, երբ ընդհանուր օրինաչափությունից անցում ենք կատարում առկավիճակին, մասնավորեցնում,որոշակիացնում հարցադրումը: Խոսքի ներազդեցությունն ուժեղացնելու արդյունավետ միջոցներից է փաստարկների գործադրման եղանակը: Որնէ փաստարկ(այսինքն` այն փաստը, որը պիտանի է տվյալ խոսքի նպատակներին ն ընդգրկվել է փաստարկմանշրջանառության մեջ) ստանում է իր փաստարկայինհամոզկերությունը ոչ թե ինքն իրեն, այլ փաստարկողիհմտության շնորհիվ: Մենք միմյանց համոզելիս մեկ փաստարկչէ, որ օգտագործում ենք, այնպես որ կարնոր է դրանց համադրման կարգը, գործածության հերթականությունը: Դեռնս Ցիցերոնն ու Մարկոս Քվինտիլիանոսն էին խորշատ

Մենեջմենթ

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

հուրդ տալիս համեմատաբարբույլ փաստարկն ուժեղացնել` տեղավորելով ուժեղների միջն: Հինգ փաստարկիդեպքում, օրինակ, առաջարկվում է 3-5-1-4-2 հերթականությունը (որտեղ 1-ը առավել ուժեղ փաստարկնէ, իսկ 5-ը՝ թույլը) |14, էջ 214): Սեղմ բնութագրենք փաստարկման առավել տարածված ու գործածական

եղանակները: Տրամաբանական փաստարկման ամենահզոր տեսակներից Է «հիմնարար» եղանակը, երբ փորձ է արվում սխալ հայտնաբերել դիմացինի հիմնարար, ելակետային դատողություններում, ապացուցման հիմքերում: Սրան նման Է «հակասությունների բացահայտման» եղանակը, երբ փորձ է արվում հակասություն գտնել հակառակորդի զանազան դատողությունների միջն: «Տրոհման եղանակը» այն հնարն է, որով փաստարկողը սեփական տեսակետը շարադրելիս կամ հակընդդեմը հերքելիս մաս-մաս է դա անում: Տրոհումը, որպես կանոն, վերածվում է «այլափոխման» եղանակի(իմաստափոխվումեն դժվարություն ներկայացնող առանձին փաստարկները) կամ «աղճատման» եղանակի(հերքվող տեսակետը վերաշարադրելիս որոշ դրույթներ միտումնավոր աղավաղվում են): Սրանց մոտ է «անտեսման» եղանակը, երբ հակառակորդի որոշ ուժեղ, հերքելու համար դժվարություն ներկայացնող դրույթներ անտեսվում են, շրջանցվում: «Թերասացությունն» այն եղանակն է, երբ ճարտասանն իր գլխավոր միտքն ասում է իմիջիայլոց, թերատ՝` թողնելով ունկնդիրներին ինքնուրույն հանգելու անհրաժեշտ եզրակացությանը: «Անակնկալի» եղանակը ենթադրում է հանկարծակի հարցադրում, թեմայի կտրուկ փոփոխություն, շեշտակի հարց, անսպասելի պատասխան ն այլն: «Կանխարգելման» եղանակը նպաստավոր է գործադրել, երբ ճարտասանը քաջատեղյակ է իր դեմ պատրաստվածորնէ փաստարկինն կանխում է դրա գործադրումը՝հարմարեցնելով իր նպատակին,իր համար ձեռնտու խոսքաշարում՝ թուլացնելով հակառակորդիավելի արդյունավետ օգտագործումը: Առավելապես ճարտասանական հնարքներից են «ձգձգման» ն «հարցախեղդի» եղանակները, որոնք ուղղված են ժամանակ շահելուն, գործադրվումեն անմիջական պատասխան տալու անհրաժեշտությունից խույս տալիս: «Համեմատության» եղանակը որպես ապացույցի ն համոզման միջոց, մարդիկ գործածում են ամեն քայլափոխի. համեմատությունն ինքնին թույլ միջոց է փաստարկման մեջ, սակայն ուրիշ եղանակների զուգակցությամբ կարող է բավականինարդյունավետ լինել որնէ դրույթ հաստատելիսկամ հերքելիս: «Հեղինակությունների վկայակոչման» եղանակը ես ինքնին չի կարող լինել ապացուցման հիմք, սակայն «մարդուն առնչվող» փաստարկմանցայտուն օրինակ է, երբ հեղինակությունները, հատկապես ճարտար փաստարկողիձեռքին, մարդկանց համոզելու զորեղ զենք են: Տրամաբանականն հուզական մեծ արդյունավետությամբէ օժտված «առերնույթ հավանության» եղանակը, երբ կարծես համաձայնում են հակադիր տեսակետին, դրվատում դիմացինին, ապա ցույց տալիս հենց նոր դրվատածիսնանկությունը, հերքում ողջ դիրքորոշումը: Որոշակի փաստարկգործադրելիսհարկավոր է հիշել գլխավորը՝ո՛ր ասպարեզում էլ մենք փաստարկենք, ի՛նչ հասցեատեր էլ լինի, ի՛նչ նյութ էլ լինի, նույն նպատակն ենք հետապնդում` տվյալ լսարանում ապացուցել տվյալ դրույթը, հիմնավորել, ցուցադրել, ունկնդիրներին համոզել, նրանց համար ընդունելի դարձնել, նրանց մղել որոշակի գործողությունների:Ըստ այդմ՝ կարելի է առանձնացնել փաստարկներիգործադրմաներեք չափանիշ: Որքանով է տաստարկը պատշաճ, ինչը նշանակում է համապատասխանություն նյութին, ժամանակին,հասցեատիրոջը՝ունկնդիրներիառանձնահատկություն-

ԳԼՈՒԽ

25.

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

ԵՎ ճԱՐՏԱՍԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ներին` տարիքային, սեռային, կրթական, մասնագիտական,գաղափարական, քաղաքական, քաղաքավարական,մշակութային, հուզական ն այլն: Անհարիր փաստարկը անօգուտ է փաստարկճանը: Չափազանց բարդ, նրբահնար փաստարկներ գործադրողիմասին դիպուկ է արտահայտվել ռուս խոշոր քաղաքական ու պետական գործիչ Մ. Սպերանսկին (1772 1839), ասելով, թե այդօրինակ փաստարկները «պատիվ են անում նրա խելքին, սակայն ցուցադրում են խելամտության պակասը» 15, էջ 71): Որքանով է գռրծադրելիք փատոարկը ներգործուն, ունակ ներազդելու հատկապես տվյալ ունկնդիրների վրա, տվյալ իրավիճակում: «Պատշաճը» արտահայտում է փաստարկիգործադրելիությունը, իսկ «գործունը»` գործադրումը, այլ կերպ ասած՝ առաջինը ներուժն է, երկրորդը՝ փաստացիդրսնորումը: Այստեղարդեն վճռորոշ է փաստարկողի ճարտասանական վարպետությունը: Հայ ճարտասանական մտքի երախտավորներիցմեկը` Միքայել Սալլանթյանցը (1782 1851), շատ պատկերավոր է գրել այդ մասին. «Փաստք թէպէտզէն ն նետ են, բայց ն կարօտին սրելոյ. ն ի գրկաց կորովեաց խնդրեն զօգնութիւն. վասն որոյ ճարտասանն յեսանեսցէ զսայր նոցա` ընդարձակելով զայնս, ն պէսպէս հանգամանաց յարադրութեամբ վառելով զզորուքիւն նոցին» |16, էջ 17): Որքանով է տաստարկը արդյունավետ: Սա փաստարկման գործադրված եղանակի ամբողջական, ընդհանրական բնութագիրն է ն տալիս է այն հարցի պատասխանը, թե որքանով է փաստարկողը հասել իր գլխավոր նպատակին: Արդյունավետություննէ վկայում, թե այս կամ այն ներգործուն փաստարկըորքանով է իրապես ներգործել, այսինքն (մեկ անգամ էլ հիշեցնենք նպատակը)` համոզել ունկնդիրներին, մղել նրանց փաստարկողինցանկալի եզրակացությունն ընդունելուն, վճիռ կայացնելուն, արարք կատարելուն, վերաբերմունք դրսնորելուն: -

-

-

-

25.5.

ՂԵԿԱՎԱՐԻ ՃԱՐՏԱՍԱՆԱԿԱՆ

ՎԱՐՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

(ԳՈՐԾՆԱԿԱՆ ԽՈՐՀՈՒՐԴՆԵՐ)

Ճարտասանական վարպետությունը լայն իմաստով ընդգրկում է ամեն ինչ՝ սկսած թեմայի մշակումից ն լսարանի գնահատումից, վերջացրած ճարտասանի հագուստ-կապուստով ն հարց ու պատասխանի ունակությամբ: Ստորն կանդրադառնանք առավել հանգուցային մի քանի հարցի, ընտրելով հատկապես այն խորհուրդները, որոնք կարող են գործադրվել կառավարիչների հրապարակային ելույթների ժամանակ, գործարար զրույցներ վարելիս, բանակցություններում ն խորհրդակցություններում: Նախ` տարբերենք արտասանությունը շատայխոսությունից. Վակիրճ, բայց տարողունակ մի սահմանում է ժամանակինտվել Դանիել Վարուժանը սկսնակներին ուղղված իր հորդորների մեջ. «Պերճախոսությունը՝ ըսված բաներուն առատության մեջ չէ, այլ անոնց խտության» |17, էջ 204): ճարտասանության արդի տեսաբանները այդ խորհուրդն ավելի են որոշակիացնում՝ շեշտելով գործնականկողմը. «Գործողության չհանգեցնող խոսքը դատարկ խուք է» |18, էջ 121): է չթողնի արհեստականության տպավորություն-Իսկ թե ինչպես Խոսքը սպյլետք դրան հասնել, օգնում է, մասնավորապես, ճրհատոտեւլյիխորհուրդներից մեկը. «Լավ է իր արվեստը քողարկում նա, ով իր խոսքը կազմում է առօրյա խոսակցություններից առնված արտահայտություններից» |19, էջ 18Ղ:

ՍԵՆԵՋՄԵՆԹ

Ինչպես ասվեց, խոսքի երկու հատկանիշները` հստակությունը ն հակիրճությունը, ներհակ են: Այս կապակցությամբ վկայակոչենք Արիստոտելի աշակերտի՝ ԴեմետրիոսՓալերացու (մ.թ.ա. 354-283) կարնոր մեթոդաբանականվերապահումը. «Մանուն հառտակությաներբեմն հարկավոր է միննույն բանը կրկնել: Վակիրճլինելը, ինչ խոսք, հաճելի է, բայց ոչ միշտ է հստակ. ինչպես երբեմն չենք նկատում մեր կողքից սուրացող մարդկանց, այնպես էլ խոսքը կարող է չընկալվել արագ ընթացքի պատճառով» |19, էջ 206): Դարերանց, մարդկային փոխհարաբերություններիկարգավորման հանրահայտ մասնագետ Դեյ/չՔառնեցին (1888-1955) այս խորհրդի էական մի լրացում է կատարել. «Կրկնեք Ձեր գլխավոր մտքերը, սակայն մի կրկնեք ն երկրորդ անգամ մի գործածեք միննույն արտահայտուբյունները: Տարբերակեք նախադասությունները,ն, Ձեր միտքը կրկնելիս, հնարավորություն մի տվեք ունկնդրին նկատելու դա» |20, էջ 454): Գործարարզրույցի կազմակերպմանԺամանակակիցտեսաբանները բազմաթիվ խորհուրդներ են տալիս խոսքը հասկանալի դարձնելու, թյուրիմացություններից խուսափելու, փոխադարձ ըմբռնումը բարելավելու նպատակով. «Մշտապես հիշեք խոսքի սահմանափակության, անկատարության, անհստակության ն անճշտության մասին ն այն մասին, որ մեր բացատրածը ոչ ոք չի ընկալելու այնպես, ինչպես մենք ենք դա հասկանում» |21, էջ 75): Չեր խոսքը պետք է ատույգ արտահայտի այն, ինչ ցանկանում եք ասել: Եթե դուք այս կամ այն բառը կամ արտահայտությունը դժվարանում եք ըմբռնելի արտասանել, ապա գտեք դրանց փոխարինողները: Ջանացեք, որ նախադասությունները միշտ լինեն կարճ, հասկանալի ու պարզ: Հիշեք, որ ձեր խնդիրն ամեննին այն չէ, որ լսարանին ցուցադրեք, թե ի վիճակի եք գործածելու դժվար արտասանելի բառեր ու շարահյուսական բարդ կառույցներ (եթե միայն ձեր նպատակը սեփական կրթվածություննու խելքը ի ցույց դնելը չէ), այլ այն, որ ձեր ունկնդիրները միանգամայնճիշտ ըմբռնեն այն, ինչ ցանկանում եք նրանց ասել» |22, էջ 185): Նույնը վերաբերում է ասելիքի հիմնավորմանը. «Մի՛ ջանացեք ապացուցել ավելի, եթե կարելի է բավարարվել քչով. հարկ չկա բարդացնելու խնդիրը» |28, էջ 210: Իսկապես, ղեկավար ենթակա փոխհարաբերությանբնույթն այնպիսին է, որ ենթական արդեն իսկ տրամադրվածէ կատարելու վերադասի կարգադրությունը: Անհրաժեշտից ավելի հիմնավորումը կարող է խոսքը ոչ միայն չդարձնել առավել համոզիչ, այլն ճիշտ հակառակին հանգեցնել, կասկած ներշնչել, ձնավորել բացասական դիրքորոշում: Հստակ, համոզիչ ն հաճելի խոսքի հմտությունը, սեփականխոսքը կառավարելու ն այն ուրիշներին կառավարելու հզոր միջոց դարձնելը հասու է ամեն մեկին: Վիշենք Ցիցերոնի թնավոր խոսքը՝ բանաստեղծ ծնվում են, ճարտասան՝ դառնում. Ցիցերոնը սա ասել է Դեմոսթենեսիառնչությամբ, ցույց տալու համար, թե առարկայական բնույթի ինչ խոչընդոտներ կարող է հաղթահարել նա, ով իսկապես փափագում է տիրապետել խոսքի արվեստին: Նույն Դեմոսթենեսըհենց լավագույն օրինակն է, թե ինչպիսի ջանասիրությամբ է հարկավոր պատրաստվել հրապարակային ելույթներին: Եվ եթե նա էր պատրաստվումիր ամեն ճառից առաջ, ապա ուրեմն ոչ ոք իրավունք չունի արհամարհելու նախապատրաստական աշխատանքը, հրապուրվելու հանպատրաստիցխոսքով, գայթակղվելու մեկ-երկու հաջող ելույթի դրվատական արձագանքներով: Այնպես որ, թող տարօրինակ չթվա, որ հատկապես հնչող խոսքի մեծագույն վարպետներիցմեկը` Ցիցերոնը է հորդորում մեզ. «Գրիչը ճարտասանության լավագույն ն անգերազանցելի ուսուցիչն է ու դաստիարակը» |5, էջ 103): -

ԳԼՈՒԽ

25.

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ ԵՎ ԱՐՏԱՍԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Խոսքը, որպես կառավարման միջոց, դրսնորում է նան կառավարողիվերաբերմունքը կառավարվողի հանդեպ: Այս հանգամանքըհաճախ մոռացության է տըրվում: Մինչդեռ մարդկային խոսքի բնույթն արդեն իր մեջ բովանդակում է փոխադարձ վերաբերմունքի տարրեր: «Ինչից էլ որ դուք խոսելիս լինեք դիմացինի հետ, միաժամանակնրան հաղորդում եք ձեր վերաբերմունքի մասին՝ ուզեք, թե չուզեք: Իսկ եթե դա փորձառու ունկնդիր է, դիտողունակ անձնավորություն,ապա ձեր մերկացումն անխուսափելի է» |34, էջ 12): Թեպետ ճարտասանական խոսքը սահմանվում է որպես մենախոսության տեսակ, սակայն մենախոսելու՝ միայն իրենն ասելու տրամադրված ղեկավարը չի կարող արդյունավետորեն կառավարել իր լսարանը: 7ետադարծ կապը խոսթային հաղորդակցման արդյունավետության կարնոր պայմանն Է Ժամանակինճրխիատոտելը հիշեցնում էր, թե «խոսողը պետք է կանխի ունկնդիրների դիտողությունը, ինքն իրեն շտկի, քանի որ, եթե ճարտասանն իրեն հաշիվ է տալիս արածի համար, նրա խոսքերը ճշմարտացի են թվում» |19, էջ 192): Վետադարձ կապի գործուն տեսակը իր` ղեկավարի ունակությունն է՝ ունկնդրելու ուրիշներին: Ուստի կառավարմանտեսության ն առաջավորփորձի մեջ այսօր մեծ տեղ է հատկացվում դրան: «Ուշադիր լսելու կարողությունն այնքան կարնոր է արտադրության համար, որ այդ արվեստն ուսանելու վրա անձնակազմի ծախսածժամանակը հարյուրապատիկ փոխհատուցվում է»: Մասնավորապես,եթե ղեկավարն ընդամենը ուշադիր լսում է ենթականերին, ապա վերջիններիս դժգոհության առնվազն 90 տոկոսն անմիջապես վերանում է. «Մարդիկ սովորաբար ուզում են սոսկ արտահայտել այն, ինչ սրտում կուտակվել է: Պարզապես լսեք նրանց ն մի վիճեք» |23, էջ 136): Աշխատակիցներինունկնդրելու, լավ համարում ձեռք բերելու, նան շատախոսության գայթակղությունից խուսափելու ամենահակիրճ ու դյուրին գործադրելի խորհուրդը Դեյլ Քառնեգիինն է. «Թող ժամանակի մեծ մասը խոսի Ձեր զրուցակիցը» |20, էջ 210): Սրա կողքին կարելի է դնել խոսքարվեստինշանավոր վարպետ Սուրեն Քոչարյանի մի ձենակերպումը.«Խոսքը կիսով չափ ասողինն է, կիսով չափ՝ լսողինը» |31, էջ 111): Կառավարման գործառույթների մեջ խոսքային հաղորդակցման ըմբռնումը, ինչպես ասացինք, արդեն բնորոշ է Ֆ. /Թեյչորին. «Ամենից առաջ ցանկալի է, որ պետերի զրույցները բանվորների հետ լինեն վերջիններիս մակարդակինպատշաճ տոնով: Յուրաքանչյուր աշխատողի հարկավոր է խթանել ղեկավարի հետ քննարկելու բոլոր այն դժվարությունները, որոնց նա բախվում է գործարանում կամ դրանից դուրս: Մարդիկ գերադասում են ավելի շատ տասնապետի պարսավանքըլսել (մանավանդ, եթե դիտողության մեջ մարդկային զգացմունքների երանգ կա), քան թե տեսնել` ինչպես են ղեկավարներն իրենց կողքով ամեն օր անցնում՝ ոչ մի բառ չարտասանելով ն ավելի քիչ ուշադրություն դարձնելով, քան մեքենայական մասերի վրա» |2, էջ 271): Վենց այս գաղափարներն են հանդիպում մասնակցողականժողովրդավարության հայեցակարգի հիմքում, հատկապես խոսքարվեստին տիրապետող առաջնորդն է, մասնավորապես, դիտվում մարդկանց մեջ համագործակցության ոգու ձնավորողը, ն հատկապես նրա խոսքն է կոչված լինելու համագործակցությանհզոր ազդակը: «Ելույթ ունենալիս հարկավոր է ունկնդիրներին տեղեկացնել գործին, ամեն մեկին դարձնել հանդիպման գործուն մասնակից: Հարկավոր է բացատրել, թե առհասարակ ինչի համար է տրվում տեղեկույթը, ն ունկնդիրների համար դա հետագայում ինչ նշանակություն կունենա: Խիստ անբավարարէ ասելը, թե «ես դա

զրուցակցի

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

եմ տեսել եմ դա պարել զգացել եմ»: Լսարանը միշտ ինքն իրեն հարցնում է. «Իսկ մե՞զ ինչ: Ի՞նչ է տալու մեզ»: Այնսյես ներկայացրեք խնդիրը, որ այն դառնա յուրաքանչյուր ունկնդրի անձնական խնդիր: Ամեն մի ունկնդրի համակեք խնդրի լուծման նկատմամբ պատասխանատվությամբ»|25, էջ 20): Վամագործակցուբթյան ոգին պահպանելուն են ուղղված մասնագետների այն խորհուրդները, որոնք վերաբերում են մ/իծաբանությունը կարգավորելու ունակությանը: Անտարակույս, ղեկավարը ձգտում է սեփականճշմարտության մեջ մյուսներին համոզել, սակայն դա պետք է չափավորարվի. «Նկատի ունեցեք, որ չափազանց համոզիչ լինելը միշտ հակահարված է առաջացնում, քանի որ վիճաբանության ընթացքում դիմացինի գերազանցությունը միշտ վիրավորական է լինում... Բերեք մեկ կամ երկու ցայտուն փաստարկ ն եթե այդ կերպ հասնեք ցանկալի արդյունքի, սահմանափակվեք դրանով» |25, էջ 190|: Երկխոսության ապահովման հրամայականըտեղին ու կարնոր է դարձնում մեկ այլ գործնականխորհուրդ. «Ձեր անհամաձայնությունը ուրիշի կարծիքին պետք է արտահայտեք կառուցողական ու փաստարկված՝ոչ մի դեպքում թույլ չտալով կտրուկ հարձակումներ ն մարդկային արժանապատվությունընսեմացնող արտահայտություններ» |26, էջ 131): Եվ առհասարակ, արդյունավետ կառավարումը ենթադրում է, ամենից առաջ, բուն կառավարման երկխոսային բնույթ 30): Կառավարման տեսաբանները ղեկավարի ճարտասանականվարպետության կարնոր բաղադրիչներից են համարում հարց ու պատասխանի հմտությունը, հարցերի միջոցով մարդկանց կառավարելու արվեստը, որի հիմնադիրը, ինչպես հայտնի է, Սոկրատեսն էր՝ խոսքի գործադրմանմեծագույն գիտակներից մեկը: Եթե նա 2500 տարի առաջ մի գիրք գրեր (խախտելով ոչինչ չգրելու իր վճիռը) հարցերի միջոցով դիմացինի վարքը կառավարելու մասին (ինչը նա անում էր անզուգական կերպով), ապա թերնս կասեր մոտավորապեսայն, ինչ ամերիկացինշանավոր տեսաբան Ջերալդ Նիրենբերգը իր «Բանակցությունների հանճարը» գրքում. «Հարցը կանխորոշում է զրույցի, բանավեճի կամ բանակցությունների հետագա ընթացքը... ճիշտ գործադրելով հարցերը` հեշտորեն կարելի է կառավարել ընդդիմախոսի ուշադրությունը, պահպանել նրա հետաքրքրությունը խնդրո առարկայի հանդեպ ն ուղղորդել քննարկման ընթացքը ցանկալի հունով: Շատ հաճախ հարցերի միջոցով հնարավոր է ընդդիմախոսինհանգեցնել հարկավոր եզրակացության» |27, էջ 149): Դետնելով դասական ճարտասանությանավանդույթին՝ մեջ բերենք արտասանությանն առնչվող մի խորհուրդ: «Ձեր ձայնը ձեր ամենամեծ հարստությունն է, զարգացրեք այն: Ամեն ինչ ձեր ձայնը, վարվելակերպը, արտաքինը՝ ամեն ինչ պետք է ձեր օգտին ծառայի:Ունկնդիրների առջն հայտնվելուն պես պիտի հասկացնեք՝ ես ձեզ ասելիք ունեմ, ն արժե դա լսել. ես ձեզ դա կներկայացնեմ հստակ, պարզ, շիտակ. լսեք, դուք ժամանակն իզուր չեք կորցնի» |24, էջ 11): ուշադիր Որոշ ղեկավարներ գայթակղվում են ձայնի բարձրացման հնարով. նրանց թվում է, թե ձայնի բարձրացումն իրենց խոսքն ավելի համոզիչ է դարձնում, առհասարակ՝ իրենց` ավելի պատկառազդու ն հեղինակավոր: Խոսքը, անտարակույս, պետք է լսելի լինի ունկնդիրներին, բացի այդ, կախված խոսողի տրամաբանական ու հուզական շեշտադրումից, այն ենթարկվում է համապատասխանելնէջավորման: Այդուհանդերձ, ձայնի հաճախակի բարձրացումը, ինչպես ցույց են տալիս ուսումնասիրությունները, կարող է նույնիսկ թուլացնել կառավարչականներազդեցության ուժը: Դիպուկ է նկատում գերմանացի տեսաբան Հայնց Լիմերմանը. «Խոսքը պետք է չնմանվի ունկնդիրների թմբկաթաղանթիվրա աղմուկի հարձակման» |29, էջ 2241 Հավելենք, որ խոսափողի առկայության պարագայում այս վտանգը բազմա...

ԳԼՈՒԽ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

25.

ԵՎ ճԱՐՏԱՍԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

պատկվում է, ն շատ բանակցություններ, գործարարհանդիպումներ, խորհրդակցություններ ձախողվում են մեն միայն անհարկի բարձրախոսության պատճառով: Մի ամփոփիչ խորհուրդ. ճարտասանական վարպետության հասնելու համար չպետք է սահմանափակվել թվարկված խորհուրդներով: Ով ցանկանում է իրոք կատարելագործելիր վարպետությունը, ունակ լինել իր խոսքով կառավարելու մարդկանց, պիտի ծանոթանա թե վկայակոչված հեղինակությունների աշխատություններին ն թե՛ պարբերաբար լույս ընծայվողգրականությանը: Շրջապատում միշտ էլ կլինեն ղեկավարներ, քաղաքական գործիչներ, պարզապես ճարտարախոսներ, որոնց խոսքից կարելի է ինչ որ բան ընդօրինակել: Եվ ամենակարնորը՝ կարդացածնու տեսածը անհրաժեշտ է կիրառել առօրյա խոսքային հաղորդակցման ընթացքում. վերջիվերջո ճարտասանությունը ոչ թե սոսկ գիտելիք է, այլն հմտություն, արվեստ, որոնց լիովին կարողէ տիրապետել ամեն ոք, ով գիտակցում է խոսքի դերը ն ցանկանում է այն գործադրել մարդկանց համատեղ աշխատանքի արդյունավետ ու ներդաշնակ կազմակերպման համար: -

-

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ՀԱՐՑԵՐ

.

.

.

ԵՎ

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

Ի՞նչ դեր է կատարում ճարտասանականխոսքը կառավարման համակարգում: Օվարկեք դասական ճարտասանության հիմնական բաժինները, բնութագրեք դրանց հիմնախնդիրները:

Որո՞նքեն ճարտասանի խնդիրները: Որո՞նք են ճարտասանական խոսքի մասերը

ի՞նչ գործառույթներ են

ն

դրանք կատարում:

Ձնակերպեք «երեք Հ-ի» կանոնը: .

.

.

Որո՞նք են տրամաբանական մտածողության հիմնական օրենքները: Լուսաբանեք օրինակներով: Որո՞նք են փաստարկմանհիմնական եղանակները: Ի՞նչ դեր է կատարումհետադարձկապը խոսքային հաղորդակցման մեջ:

Ի՞նչ կերպ է հնարավոր կատարելագործելկառավարչի ճարտասանական վարպետությունը: 10.Բնութագրեք ձեր խոսքի ուժեղ ն թույլ կողմերը:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

..

Նժդեհ

էջեր իմ օրագրէն // Վատընտիր:Երնան,Յայաստան,2001

Գ.

ՂճնաշօքՓ. 7. ԷԹզոռտ օթոց .

ժոօուծ

Մ.

Բճքեճքճ

ՊքՄրծ. հ/Լ, ՛ԼքոճուՇոճժ8թ, 1926

Իլ6Է16րշաճքՅ. /

116ք. Ը

ՔճովճորՕ 8.ՒԷ1Լ.1137Վ68216Բ Օք81օքԸոօրօ

Լլողլ6քօո, ՛Ւքո

քմորում

Ի/., ԱքօոքճՇ«, 1991

Յո,

1ՇՏՄ7ՇԸՆՑՁ

օ6 Օք8րօքԸտօրք

ՇԱԼՃ.

1ԸԽ7ԸՇԸՇՊՏԸ.Ի/.,

Դավիթ Անհաղթ.Երկեր: Երնան, Սովետականգրող. -.

Ի/., Յոռաճ,

ԷԼճՄոՅ, 1972

Յիւրմիւզեանէդ. Առձեռն ճարտասանութիւն:Վենետիկ,1856 Մուրատեան Ե. Նոր ճաշակ դպրութեան կամ Յերուսաղէմ, 1868

համառօտ

ճարտասանութիւն:

ՊարոնյանՀ. Անհայտ էջեր ն աֆորիզմներ:Երնան,Գայպետհրատ,1964 10.

Շօոծք

ԼԼ

ՕՇոօտու

1ԸՇԹՄՇՇՐՑՅ քճո.

/

Է16ք. Ը

Յորյ.,

ԵՕՇՂօ8-ԲՅ-րՒր/, ՓճոուՇ,

25.

ԳԼՈՒԽ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

ԵՎ 6ԱՐՏԱՍԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

11.

Պողոսյան Պ.Մ. Խոսքի մշակույթի ն ոճագիտության հիմունքները: Երնան, Երեանի համալսարանի հրատարակչություն, 1990

12.

Թէովնեայ. Յաղագս ճարտասանականկրթութեանց: Երնան, ՎԽՍՀ պատմության գրականությանինստիտուտ, 1938

13.

ՄՄՁ/Ո6Է.Տ., ՔոստՁԱ6ո ք... ՔՇՏՏ,

8ՕՏԼՇՈ: /սՏէտո

14.3Յձքձնշթտ մ Մ.Ճ. Շոճքմոաամ

ՅՇեօո-ՕՈճուծմ

1լքճտտոձ

ԽԼԽ.

ԹՔււ6ոօ

Օճ

տՃքճշուօքովտաը:

Յքքոօոծհ.

ՈՑՃԱՎՈԵՕԻՕ

ոՈՕՏԲռճԲԵԱՇՈ1. ՛ՐԲԱՕոՕԻ

Մոքճթոճմտ: ՎՄՀԱԼ ում էմ84.ՃՄՇԲՀ, ՓճոթԸ, 1997

ՈՇՔԱՕԴՕՐԱՎՇԸԽՕՐՕ

15.

|ո ԵսՏտլո6ՏՏ: Յո Շօոոսու ՇՅէ64

օքճտօքոոօո

ՔՇՔՄՇԸՇՂՑ`. Է/Լ., ԱՇԽՈՐՈՅոՅՀ, 1963

16.

Սալլանթեանց

Հրահանգ ճարտասանութեան կամ ճառաբանութեան: Մոսկով,

Մ.

Վարուժան Դ. Երկերի լիակատար ժողովածու,հ. րակչություն, 1987

18.

ԷՕ.8. ՔՕշորճԸՂՑԲ:Ա Շատի

19. ՃՈՂՔՎԻԵԼՇ

20.

6օքտ8

՛Լօօքոտ քուօքուք.

8ՅԵՐՑ

Երեան, ԳայաստանիԳԱ հրատա-

Է/., ճօՇքօշտճր, 1997

618, ԸՅՒԱԵՐ-11676ք67քր, Ճճ6ճ

ՇՅԱ,

3:

Եճքուճ ոտհ. ՒՅՃ 8ԵլքմՇ8ՆԵ8815 786քճուօՕՇ1Ե 8 ՇԲՇԲ / 116ք. Ը ճուր., Ի/Լ, Լ19օՐքճԸՇ, 1990

ՈՄՇՊԱՎԻՕ

ՂՄՈՅՎ

8խոզնԵ

ԷՄ

7:ՕրճԱ,

ԲԵԼԸ

21. Խճոապ 11 ԷՅ»

22.

Վ6ԸՂՃքՅշո.

23.

Լճռքոտոօլ

Փոճմ ք,

ոքօօխողե

ՄԲոռ8021 Ը.

ԽԼ

հճոՕոօԼօ

11ՇժԾ7ԸԸՊ8Օ

25.

Եօքօտոտոճ Լ.8.

26.

ՋքուԸ

1Շտօոօոոտ

Ըտօոօ

Օ.

ՑԸՃՇԲԱ)Օ

/

ՃՇՊՕՑԵԶ,

116ք. Ը Յքրո., Ի,

ՓՃՈԻ,

շաք. 11 ՇՅ7ԸԸՂ8օ7աքճտոճէ18

Քերոլ

24. ԸՒԼՐԽ, Փ.

Ի/., «ՕԷԼ(ՕորԼաՃ, 1987

ՇԾԲԸԲՀԵ1.

հՇոՕՑԵԼԲ

ՅՐԱԵՇՐ

/ 116ք. Ը ՕՇԼղ6էԷՈ18

ՕՇԸԸր

Բոլ:

ոճքճրօոօքօտ

/

116ք.

հ/Լ,

Յուո.,

Ը

Խ/., ՅԷՀԵԱ6,

օՇԼԱ6ԷուՑ. Ի/1, 1ԷէԼՓԵՃ-Ի/,

հճոօ8ՕԻՕ

ոքճոօոյձրոճՕ

Յուո.,

ոօ

11քՅԹՅԱՎՇՇԾԱՇ

քճռՕոճարձոամմ / 116ք. Ը 86ոլծղ.,

ԾՕԲՇԵՔԵԻՅՁ,

Խ/Լ,

Շռ,Ոօոքքռ,

ԷխքճոծՇճքոշշ.

28.

ԸճքՐԲԱՎ1.

29.

/Ճ6ո1ԵԼԲքուՅ լ 2.

30.

Միրզոյան Վ. Երկխոսությանկառավարում, Երեան, Տնտեսագետ,2001

31.

Քոչարյան

32.

«838Ր6քօ8 ՛1.Լ., ԼԽքոոճ

Ս.

Լճում

քճՎՔ 112 ՄՇՇ18Օ ՄՎԲՇԵ

/ 116ք.

ոճքճոօոօքօտ

ԸՄիծ. ԻԼ,

ԷՅ

/

քուօքոտք

Ն:

Ը

Յորո.,

Ոք

ԷՕքողԱՎՇԸոճք 26ԸքծՄքձ,

116ք. Ը

Բուղ,

ԻԼ,

Կենդանի խոսքի ոլորտներում, Երեան, Վայպետհրատ, 1963

88ԸրճԷԼԸԲՅՑ /./Ճ., Լ1ճռոօոձ

ՓճաոուԸ,

ՍուրծքՅոԾՇոօքը,

Ճ.ԸՇ. ՕՇաճա քորօքքոճ.

ՔՕՇՀՕՑ

ՅՅ.

Ճ.Լ.

ԷՄոջրՄքձ1

քճՎՔ.

ՍԸՇՏՄԸՇԸՐՑ8Օ

Փ6ԷորոԸ, էլԼ// ՃՇԷԼՄ, ՔՕՇՐՕՑ

34.

Յմքճւլ«ձտ Է.ՒԷՒԼ Քաօքաւճ: ՊՃճճօ,1998

Յ5.

Ս Աօ6ԲԷ.8.

Քո՞օքտոճ.

26օքոտ

ո

ոքմթրնոճ

ՄՎզՇՇԲՇ6 ոՕՇՕՇ86

հով

քճվ6Բ01 87308.

ԽՕ

էւ/ ՊՕԷՐ7: Ի/Լ,

ՀՅատք.

Ի/., 10յ1ՕԲ,

ԻԲՐԵՎ

ՎԵՐՋԱԲԱՆ

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹԻ

ՊԱՐԱԴԻԳՄԱՅԻ

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅԱՆ

2Ժ4 ԴԱՐՈՒՄ

ՄԻՏՈՒՄՆԵՐԸ

Մենեջմենթի որպես գիտության ն պրակտիկայի, օբյեկտը, ինչպես արդեն նշվել է, այն տնտեսական ու հասարակական հարաբերություններնեն, որոնք առաջանում են մարդու ն բնության, առանձին կազմակերպությունների ու նրանց անդամների միջն: Այդ հարաբերություններըդինամիկ են, քանի որ պայմանավորված են բնության ու հասարակական-տնտեսականկյանքի երնույթների գիտական ընկալման աստիճանով, կազմակերպություններիներքին ն արտաքին միջավայրերի, հատկապես տեխնոլոգիաների ու նպատակների փոփոխությամբ: Կառավարման տեսությանը՝որպես հասարակականգիտակցությանդրսնորման եղանակի,ինչպես նան կառավարմանպրակտիկային՝իբրն այդ տեսության գործադրմանարտահայտության, յուրաքանչյուր ժամանակահատվածումբնորոշ է որոշակի պարադիգմա, որը բնորոշվում է «որպես աշխարհի ճանաչողության ն ընկալման, մտածողության հիմնարար եղանակ» |1, էջ 36) կամ իբրե «տվյալ գիտության մեջ ընդունված հասկացությունների համակարգ» |2, էջ 16): Մենեջմենթիպարադիգման2Օ4«դարում ձնավորվել է կառավարման տեսության զարգացման ընթացքում, որի պատմական գործընթացըներկայացվել է սույն աշխատության երկրորդ գլխում: չօ4 դարում նկատվող ն ակնկալվող պարադիգմատիկփոփոխությունները սկիզբ են առել 2օ« դարի երկրորդ կեսին: Դրանք արտահայտվել են կառավարման ճկուն ն հարմարվող կազմակերպականկառուցվածքներիստեղծման, դրա ապակենտրոնացման ու ժողովրդավարացմանմիտումների գերակայության, շարունակական նորամուծությունների, կադրերի ինտենսիվ վերապատրաստման ն այլ դրսնորումներով, որոնք գիտատեխնիկականարագ առաջընթացի,արտաքինմիջավայրի աճող անորոշության ն անընդհատ փոփոխությունների, տնտեսականկյանքի հարաճուն գլոբալացման արձագանք էին: Ընթացիկ դարաշրջանում մենեջմենթի պարադիգմայիփոփոխություններիտարբեր մեկնաբանություններնունեն միննույն ուղղվածությունը ն մասամբ փոխլրացնում են միմյանց: Մասնավորապես,Փ.Ֆ.Դրաքերն առանձնացրելէ 224 դարում մենեջմենթի նոր պարադիգմայիհետնյալ հիմնադրույթները |2, էջ 15-65). 9Մենեջմենթըվերաբերում է ոչ միայն գործարարությանը, այլ նան ոչ առնտրային կազմակերպություններին(պետական ոլորտ, կրթություն, առողջապահություն ն այլն), ուստի մենեջմենթը բոլոր կազմակերպությունների համար օբյեկտիվ անհրաժեշտությունէ: -

ՎԵՐՋԱԲԱՆ

Գոյություն չունի կագմակերպության համար կառավարման միակ ճիշտ կազմակերպական կառուցվածք: Յուրաքանչյուր դեպքում հարկ է ընտրել առաջադրված նպատակներին հասնելու համապատասխան պական կառուցվածք: Գոյություն չունի անձնակազմի կառավարման միակ ճիշտ համարվողեղանակ: Անձնակազմի կառավարման առումով գլխավորը մարդկանց ուղղորդելն է հանուն բարձր արտադրողականության: Արտադրությանտեխնոլոգիան ն արտադրանքիօգտագործմանձները չեն դիտարկվում որպես ի սկզբանե տրված: Թեն դրանք սահմանափակումներ են, սակայն մենեջմենթի համար հիմնարար նշանակություն ունեն սպառողների կողմից կարնեորվողարժեքները ե նրանց որոշումներն իրենց տնօրինածեկամտի բաշխման վերաբերյալ: Մենեջմենթի շրջանակները արդեն չեն սահմանափակվում առանձին երկրների սահմաններով, այլ պայմանավորվում են վերազգային ընկերությունների (կազմակերպությունների)շահերով: Թեն մենեջմենթը վերաբերում է կազմակերպությանը՝կառավարման օբյեկտին, սակայն հաջողություն կարելի է ակնկալել, եթե կազմակերպությունը ստառեսուրսները մոբիլիզացնում է արտաքինմիջավայրում արդյունքներ համար: նալու Մենեջմենթի պարադիգմայի՝ 224 դարում նախանշվող փոփոխությունները Ռիչարդ Դաֆտը |1, էջ 7161 ամփոփ արտահայտել է աղյուսակի տեսքով (տե՛ս աղ-.

կազմակեր

-.

-

-

-.

յուսակ 1):

`

ի

Աղյուսակ

Կառավարչականպարադիգմայի փոփոխությունները Գործընթացներն հասկացություններ

20դարի պարադիգման |

Կուլտուրան

Կայունություն, ռացիոնալություն Մեխանիստական Նյութական

Փոփոխություններ, հիմնախնդիրների լուծում

Տեխնոլոգիան Խնդիրները

Ուղղահայաց Աստիճանակարգությունը Բարձրագույն Իշխանությունը/վերահսկողությունը մենեջմենթ

դարի պարադիգման

էլեկտրոնային Ստավոր,որոնք հիմնվում են գաղափարներիվրա

Հորիզոնական Լայնորենբաշխված

Առաջխաղացման նպատակները

Անվտանգություն

աճ, վարպետուԱնձնական թյուն

Առաջնորդումը Աշխատուժ

Ավտորիտար Միատարը

Փոփոխվող

Արտադրական առաջադրանքների կատարումը

Անհատական

Խմբային(թիմային)

Շուկաներ

Լոկալ, ներքին

Գլոբալ

Ուշադրության կենտրոնը

Սպառողները

Ռեսուրսներ

Շահույթը Կապիտալային

Որակ

Ըստ

հնարավորության

Կուլտուրաների բազմազանություն

Տեղեկաւովական Առանցբացառության

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Կառավարմանտեսաբանների մեկ այլ խմբի` Դ.Բոդիի ն Ռ.Պեյտոնի ընդհանրացմճամբ,մենեջմենթիպարադիգմայի փոփոխությունները2օ4 դարում դրսնորվելու են հետնյալ ուղղություններում |3, էջ 165-166). համակարգչային տեղեկատվականհամացանցի զարգացման շնորհիվ կառավարչական գործողությունները կդառնան ավելի տեսանելի, փոփոխությունների հանդեպ մենեջմենթի վերաբերմունքը` բաց, այդ պարագայում կփոփոխվեն ղեկավարների ն մասնագետների փոխհարաբերությունները, նրանք կդառնան ավելի անկախ, գլոբալ ձեռնարկությունների կառավարումը տարբերվելու է ազգային կամ տեղականընկերություններիմենեջմենթից,մասնավորապես՝ընդլայնվելու է դրա փոխազդեցությունը այն երկրների քաղաքական կառույցների հետ, որտեղ տեղաբաշխվածէ կազմակերպությունը, փոխվելու է կազմակերպությունների բնույթը, քանի որ ընկերությունների հիմնական ակտիվն է դառնալու ինտելեկտը. դրանց տարբեր կառույցները ցրվելու են աշխարհում, գերակշռելու են նախագծայինխմբերը, կլաստերները, որոնք ընդհանուր ղեկավարության կարիք շատ չունեն, կազմակերպությունները դառնալու են վիրտուալ, ավանդաբար«պաշարված ամրոց» հիշեցնող կառույցներից վերափոխվելու են ժամանակավորապեսմիավորված մարդկանցընկերակցության: Երրորդ հազարամյակի առաջին հարյուրամյակում մենեջմենթի նախանշվող առանձնահատկություններիցեն նան նյութականօբյեկտներին առնչվող կառավարչական խնդիրներից անցումը գաղափարներիգեներացիայինն անհատներիշահադրդմանը` ներդնելու դրանք արտադրության մեջ, ինչպես նան գործառական կոնֆլիկտների խրախուսումը նպատակ ունենալով ստանալ նոր գաղափարներ ն աշխատանքի նոր եղանակներ |4, էջ 314: Բնականաբար,նոր պարադիգմայինհամապատասխան,փոխվելու են նան մենեջերներին ներկայացվող պահանջները.դրանք ունենալու են ավելի ինտելեկտուալ բնույթ՝ սոցիալական ն գլոբալացման պահանջներինհամահունչ (աղյուսակ 2): -.

-.

-.

Մենեջերներին ներկայացվող պահանջների փոփոխությունը

|

Սենեջերներին ներկայացվող պահանջները 27 դարում՝ ըստ Ա.Ֆայոլի |5, էջ 363-364/

Աղյուսակ2

Սենեջերներին ներկայացվող պահանջները 224 դարում |4, էջ 315)

1.

Լինել լավ վարչարար,ի վիճակիլինել կանխա-| տեսելու,կազմակերպելու,համաձայնեցնելու ն վերահսկելու:

1.

Լինել գործարարկարողություններովճանաչում ունեցող ն փորձվածմասնագետ,չվախենալ ռիսկից:

2.

Լինել ձեռնարկությանհատուկ տեխնիկական գործառույթներիգիտակ:

2.

Խմբի շինարարն ուսուցիչ, լինել «սովորող կողմնակից: կազմակերպության»

Յ.

Գլոբալշուկայիինտերնացիոնալիստ:

Յ.

Առողջությունն ֆիզիկականուժ:

4.

Մտավորուժ ն

5.

Բարոյականորակներ.կամք, աճուր ն հետնողականբնավորություն,համարձակություն, պարտքին պատասխանատվության զգացում, ընդհանուրշահի համար հոգատարություն:

`

ինտելիգենտություն:

4.

րությունը

կուլտուրայի բարձր մակարդակ: կուլտուրայի մակարդակ բարձը

6.

Ընդհանուր դիանուր

7.

Ընդհանուրպատկերացումունենալ բոլոր էականգործառույթներիմասին:

Քաղաքականայր, հետաքրքրվելկառավարուքանի որ բարձրարդյունավետությամբ, հասարակությանկառավատեխնոլոգիական պետքէ հետաքրքրվիգործարարությամբ: թյա ն

.

5.

Քաղաքացի, որը մյուսներիպես ընդունում է շրջակամիջավայրիսոցիալականգերակայությունները, հասարակությանշահերի կրող է:

ՎԵՐՋԱԲԱՆ

Վայկական մենեջմենթը իբրն հայ կառավարչական մտքի ե կառավարման պրակտիկայի ամբողջություն, 224 դարի վերջին տասնամյակում, հրաժարվելով կառավարման 70-ամյա համայնավարական համակարգից, որդեգրել է արեմտյան մենեջմենթի պարադիգման՝ այն հարստացնելով դարերի ընթացքում ձնավորված՝ ոլորտին բնորոշ ազգային յուրահատկություններով: Թեն մինչե խորհրդային ժամանակահատվածըհայկական մենեջմենթը զարգացել է համաշխարհայինմիտում1990 թթ. ընթացքում գաղափարականսահմանաներին համընթաց, սակայն 1920 են հայ կառավարչական մտքի ազատ զարգացումը: փակումները կաշկանդել Ավելին, այդ ժամանակ մենեջմենթը կամ «մենեջերիզմը» համարվում էր «կապիտալիստական ձեռնարկության կառավարմանտեսություն», որն, իբրն, ունի դասակարգային բնույթ ն ուղղված է մասնավոր սեփականության ինստիտուտի ամրապնդմանը, իսկ մենեջերներին անվանում էին «կապիտալիստական հասարակության սոցիալական յուրահատուկ խավ» |6, էջ 73-74: 7, էջ 460-461): Այսօր այդ դրույթների` գիտական առումով անհիմն լինելը, դրանց գաղափարաքաղաքական ավելի քան ակնհայտ են: բնույթը, անհեթեթությունն ու սահմանափակվածությունն է Արդեն դարի շեմին կայացել հայկական մենեջմենթի նոր պարադիգման, ինչն արտահայտվել է թե՛ տեսության մեջ, թե՛ գործնական կառավարման գործընդաշտը, հրատաթացներում:Ներկայումս կառավարմանօրենսդրա-նորմատիվային րակվող գիտական աշխատանքները, ուսումնական ձեռնարկները, գործնական կառավարչական գործունեությունն իրենց բովանդակությամբհիմնականում համահունչ են քաղաքակիրթ աշխարհում մենեջմենթի զարգացումներին: Միաժամանակ Հայաստանի Հանրապետության տնտեսության, գիտության ե տեղի է ունենում մշակույթի ինտեգրում համաշխարհայինհամապատասխանգործընթացներինու -

.

կառույցներին:

`

Անշուշտ, 2Չ4 դարում մենեջմենթի պարադիգմայի ներկայացվածփոփոխությունները բնութագրական են լինելու նան հայկական մենեջմենթի համար: Ուստի թե՛ գիտության, թե՛ կադրերի պատրաստմանու վերապատրաստմանոլորտների, թե՛ գործարար աշխարհի ն հանրային կառավարման համակարգի խնդիրն է գործել կառավարչականմտքի ենպրակտիկայի գարգացման ուղղություններին համընթաց, ինչը, լայն առումով, տնտեսության ու մշակույթի համաշխարհային միտումներին համապատասխանն արագ զարգացման կարնորագույն նախադրյալներից է:

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ՀԱՐՑԵՐ

.

.

.

-

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

ԵՎ

Որո՞նք են երրորդ հազարամյակի սկզբին մենեջմենթի պարադիգմայի փոփոխությունները՝ըստ Փ.Ֆ.Դրաքերի: Ի՞նչ փոփոխություններեն սպասվումկառավարմանգործընթացում,առաջնորդման ն աշխատանքիկազմակերպմանոլորտներում: Ի՞նչ փոփոխություններ են կրելու կազմակերպությունները ե դրանց ենթահամակարգերը: Որո՞նք են լինելու մենեջերներիններկայացվողպահանջները2ԺՎ դարում:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

"

..

.

.

.

..

.

փճՓ՞

ԻՂ6ԵԲ/ՈԹԻԼ6

ԷՆ. ԸԼ1Շ6, ԼԱո6ք, 2001

մճքյոօք 1ԼՓ. օրմ

Յ8ՅռճՎԱոլ6լ6յշթՀո16էՐ18

/Մ., 16ոՂօու

5., ՕՇոՕտել

ոլթոլ

Օոս«օքո

5. ՕՇոուօՕտել8լ68162ՀՈ16ԷՐՐՅ.

ԷԹյզոռտ

օքոճււոտճւլնն

ԵՇոծւճՑ

-.

Է. Մ.

ԸՕՏՇՐՇԲՅՑ

ոքՄրձ

շՀու6էո18. Բո

3էԷալա ՊՕՈԲԽԱԼՑ. Ղ.

ԸԼ16, ԼԱոճք, 1999 Ի/1., ԹԲՕ:ՕոաաւՅ,

16, ԽԼ,

Գայկականսովետական հանրագիտարան:Հ. 7, Եր.,

"ԾԱՃԵՑԵԼԸ", 2001

Է/Լ, Փոուքծ՞Շ«, 1999

7ոքմտոճքու.

Բ

Ի/1., 11

24241 86.6.

ԸՕՑԲԻՇԲՅՑ

Յամ

ԲոՕԱՅԼՏ,

ՏԵՐՄԻՆԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԲԱՌԱՐԱՆ

ԱԻ

ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

Բնութագրվում է նախորդժամանակաշրջանիհամեմատ արտադրության ն վաճառքի ծավալի աճի բարձր տեմպերով, բարձր ռիսկայնությամբ, աճող ներդրումներով: -

Ռեսուրսի օգտագործումը կախված չէ որոշակի արտադրատեսակի թողարկումից:

ԱՆԿԱԽ

ՊԱՀԱՆՋ

ԱՆՀԱՏԱԿԱՆ

-

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆ

Մեկ անձի կամ ընտանիքի սեփականությունը հանդիսացող ձեռնարկություն, որի սեփականատերը կազմակերպության պարտավորությունների համար պատասխանատվություն է կրում ձեռնարկության ողջ կապիտալով ն իր անձնական գույքով, եթե այն չի առանձնացվածձեռնարկության կապիտալից:

ԱՆՁՆԱԿԱԶՄԻ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

ջությունը:

-

- Հաստիքներիհամալրման միջոցառումներիամբող-

Գծային ղեկավարի հանձնարարությունները կատարող ստորաբաժանում, որը չունի ձեականորեն ամրագրվածլիազորություններ:

ԱՆՁՆԱԿԱՆ

ԱՊԱՐԱՏ

-

ԿԵՏ

Թողարկվող արտադրանքիայն քանակը, որի իրացումից ստացվածհասույթը հավասար է արտադրության համախառն ծախսերին:

ԱՆՎՆԱՍԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ

-

ԱՆՈՒՂՂԱԿԻ ՆԵՐԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ

Բնութագրվում է այնպիսիգործոննեկազմակերպության արտադրատնտեսա-

ՄԻՋԱՎԱՅՐ

րով, որոնք անուղղակի ազդում կան գործունեության վրա:

են

-

Աշխատողի նոր աշխատանքային իրավիճակի յուրացման գործընթաց,երբ անհատը ն աշխատանքայինմիջավայրը ակտիվորեն ներգործում են միմյանց վրա:

ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ

ՀԱՐՄԱՐՈՒՄ

-

Աշխատանքային տարիքի |16-65 (կանանց համար՝ 16-62 տարեկան)| աշխատունակ բնակչության ն մինչն 16 տարեկան ու բարձր տարիքի տնտեսապեսակտիվ բնակչության հանրագումարը:

ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐ

-

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՄԱՍՆԱԳԻՏԱՑՎԱԾ

Նպատակի իրականացմանհամար պահանջվող ամբողջ աշխատանքի համասեռ խմբերի առանձնացում ն դրանց կատարման հանձնարարում որոշակի մարդկանց կամ ստորաբաժանումների:

ԱՇԽԱՏՈՒԺ

-

ԲԱԺԱՆՈՒՄ

--

Զբաղվածներին գործազուրկների ընդհանուր թիվը:

ԱՌԱՆՁՆԱՇՆՈՐՀՅԱԼ

(ՔԱՐԻԶՄԱՏԻԿ) ԱՌԱՋՆՈՐԴ

Ղեկավար, ում նրա հետնորդեն ներն ընկալում իբրե առանձնահատուկ օժտվածություն ու կարողություններ (քարիզմա) ունեցող անձ, ինչն էլ ունակ է դարձնում նրան բացառիկ ազդեցություն գործելու շրջապատի մարդկանց վրա, ապահովելու առավելագույն շահամիտում:

ԱՌԱՋՆՈՐԴՄԱՆ

Ոճ

-

Կառավարման ընթացքում առաջնորդի (ղեկավարի) գործադրած եղանակների, միջոցների, ձների, հնարքների, ինչպես նան ենքակաների հանդեպ վարվելակերպի ամփոփ բնութագիրը: ԻԱՀԵՇԱՆ (ԱՎՏՈՐԻՏԱՐ, ԱՎՏՈԿՐԱՏ)Ոճ Կառավարմանվարչահրամայական (դիրեկտիվային) ոճ, որի դեպքում տիրապետում են կոշտ մեթոդները, ղեկավարի վճիռների միանձնյա կայացումը, ենթակաների վարքի մանրախույզ հսկողությունը, նրանց նախաձեռնության ն ինքնուրույնության խստիվ սահմանափակումը:

ԺՈԴՈՎՐԴԱՎԱՐԱԿԱՆ

(ՊԵՍՈԿՐԱՏԱԿԱՆ, ԿՈԼԵԳԻԱԼ) Ոճ - Կառավարման ոճ, որին բնորոշ են համատեղ քննարկումները, բոլորի կարծիքների ու առաջարկությունների արժեքավորումը, նախաձեռնության անկաշկանդ դրսնորումը, փոխադարձհպրգանքն ու հանդուրժողականությունը: Ժամանակակից պայմաններում այս ոճի մի տարատեսակն է ՄԱՍՆԱԿՑՈՂԱԿԱՆ ոճը, որի դեպքում ղեկավարը ենթքականերինմասնակից է դարձնում կարնորագույն բոլոր խնդիրների քննարկմանն ու որոշումների ընդունմանը: ԱԶԱՏԱԿԱՆ Ռճ Կառավարման ոճ, որի դեպքում ամեն ինչ մատնված է ինքնահոսի, բացակայում է միասնական կամքը, չկա անձնավորված պատասխանատվություն ն իրական հսկողություն: -

-.

-.

-

-

-

ԱՌԱՋՆՈՐԴՄԱՆ

Առաջնորդմաներնույթի հայեցակարգայինբացատրությունները, որոնք հիմնականում երեք խումբ են կազմում. հրամվիճանային տեսության մեջ շեշտադրվում են իրավիճակի յուրահատկությունները, որոնք էլ հենց պայմանավորումեն առաջնորդմանորոշակի ոճը, «անծնային գժերի» տեսաբաններն առաջին պլան են մղում առաջնորդի (ավելի ստույգ` տվյալ կազմակերպությունում առաջնորդ դարձողի) բնութագրերի նշանակուբյունը, մարքագծային մոտեցման կողմնակիցները կարնորում են ենթակաների նկատմամբ առաջնորդի վարքագիծը:

ԱՌԱՋՆՈՐԴՈՒՄ

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

-

Անձի ունակությունը՝ ներազդելու մարդկանց վարքի վրա՝ հանուն որոշակի նպատակների իրականացման: -

ԱՆԴԱՄԱՎՃԱՐ- Այն գումարը, որն ապահովագրվողը, ըստ պայմանագրի, պետք է վճարի ապահովագրողին, որպեսզի վերջինս ստանձնի

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ

ՏԵՐՄԻՆԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԲԱՌԱՐԱՆ

ռիսկային իրադարձության հետեանքով հասցվելիք վնասի փոխհատուցման

պարտավորությունը:

Պայմանագրով կամ օրենքուվ նախատեսվածն տեղի ունեցած իրադարձություն, որի հանդես գալու դեպքում ապահովագրվողին պետք է ապահովագրական փոխհատուցում տրվի:

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ

ՊԱՏԱՀԱՐ

-

Ապահովագրականպատահարիհետեանքով հասցված վնասի փոխհատուցման նպատակով ապահովագրողի կողմից ապահովագրվողինտրվող գումար:

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ

ՓՈԽՀԱՏՈՒՑՈՒՄ

-

Տնտեսավարող սուբյեկտ, որը ապահովագրական գործունեության հատուկ թույլտվություն ունի, վարում է ապահովագրականֆոնդերի ձեավորման ն բաշխման գործընթացը:

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՂ

-

Տնտեսավարող սուբյեկտ կամ քաղաքացի, որը սահմանված կարգով ապահովագրականանդամավճարէ մուծում ե ապահովագրողիհետ մտնում օրենքով ն պայմանագրով կանոնակարգվող հարաբերությունների

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՎՈՂ

-

մեջ:

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՂԻ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՇԱՀ

Ռիսկային իրադարձությունների համաչափ

-

զարգացման դեպքում որոշակի մակարդակի շահույթ ստանալը:

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

Ռիսկային իրադարձության հանդես գալու հետեանքով հնարավոր վնասի փոխհատուցման պարտավորվածության փոխանցումը ապահովագրողին ն նախօրոք նախատեսվողչափի շահույթ ստանալը:

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՎՈՂԻ

ՇԱՀ

--

Տնտեսավարող սուբյեկտների ն քաղաքացիներիգույքային, ֆինանսական ե այլ բնույթի շահերի պահպանմանկազմակերպումը՝ նրանց կողմից այդ նպատակովմուծված դրամական միջոցներից գոյացած ապահովագրական ֆոնդերի հաշվին:

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒՄ

ԱՊՐԱՆՔԱՇԱՐԺ

-

-

Գործողություններ,որոնց միջոցով կազմակերպությունը տեղեկու-

թյուններ է սփռում ապրանքիարժանիքներիմասին ն փորձում համոզել նպա-

տակայինգնորդներին գնելու՝ հասցնելով այն վերջնականսպառողներին:

ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆ

կազմակերպություն:

-

Շահույթ ստանալու նպատակհետապնդող

Ընկերություն, որի կանոնադրական կապիտալը դրա կազմի մեջ մտնող ձեռնարկությունների հսկիչ ծրարը ձնավորում ներկայացնող բաժնետոմսերը:

ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ

ՀՈԼԴԻՆԳ

-

են

Ներդրումային, վճարային կամ տիտղոսային ցանկացած փաստավկայում է թողարկող ն ձեռք բերող անձանց միջն գույքային կամ փոխառությանառնչությամբ սահմանվածփոխհարաբերություններիմասին:

ԱՐԺԵԹՈՒՂԹ

թուղթ,

Մենեջմենթ

-

որը

-

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ԿԱՐՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

Միավոր ժամանակում (ամիս, տարի) տեխնոլոգիական սարքավորումների ն մեքենաների՝ արտադրանքթողարկելու ներուժային հնարավորությունը արտադրությանարդյունավետ կառավարմանպայմաններում: -

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ՀԱՄԱՍԵՌՈՒԹՅՈՒՆ

Տարբեր առաջադրանքներիկատարման համար պահանջվող մասնագիտական գիտելիքների, տեխնիկատեխնոլոգիական միջոցների ն կազմակերպականձների ընդհանրությունը:

ԱՐՏԱԴՐՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

--

Ելքում ստացվածմիավորներիհարաբերությունըմուտ-

-

Քում եղած միավորներին:

ԱՐՏԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ

ՌԻՍԿԵՐ

Այն ռիսկերն են, որոնք առնչվում են վճարումների կատարման պահին, պայմանագիրը կնքելու ժամկետի համեմատ, գործարքի իրականացման համար ընտրված արտարժույթի գնողունակության փոփոխմանը: -

Արտաքին ուժերի, գործոններին պայմանների ամբողջությունը, որոնք ուղղակի կամ անուղղակի ազդում են կազմակերպության գործունեության վրա:

ԱՐՏԱՔԻՆ

ՄԻՋԱՎԱՅՐ

-

Լիազորված անձանց՝ աուդիտորների կողմից անկախ փորձաքննության տնտեսավարող սուբյեկտների գործունեության ֆինանսական ու հաշվապահական հաշվետվությունների վերլուծության իրականացում, որի հիմնական նպատակն է որոշել հաշվետվությունների հավաստիությունը, դրանց ամբողջականմությունըն համապատասխանությունըգործող օրենսդրության պահանջներին:

ԱՈՒԴԻՏ

-

ն.

ԲԱԺՆԵՏԻՐԱԿԱՆ

Ընկերություն, որի կանոնադրականկապիտալը բաժանված է որոշակի թվով բաժնետոմսերի:

ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

-

Բաժնետիրական ընկերության թողարկածփաստաթուղթ,որը վկայում է ներդնողի կողմից այդ ընկերության սեփականության որնէ մասի սեփականատերըլինելու ն, որպես կանոն, եկամտի որոշակի մասնաբաժին ստանալու իրավունքի մասին:

ԲԱԺՆԵՏՈՄՍ

ԲԱՆԿԱՅԻՆ

-

Արժեթուղթ, որը հավաստում է ավանդի գումարը ն ավանդատուի իրավունքը սահմանված ժամկետի ավարտից հետո վկայագիր տված բանկում կամ այդ բանկի ցանկացած մասնաճյուղում ստանալու ավանդի գումարը՝ համապատասխանտոկոսներով:

ԲԱՐՈՅԱԿԱՆ

ՎԿԱՅԱԳԻՐ

-

ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

Սուբյեկտի պարտականությունն ու պատրաստակամությունը` պատասխան տալու սեփական արարքների ու դրա հետնանքների համար: -

ՏԵՐՄԻՆԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԲԱՌԱՐԱՆ

Խմբում տիրող բարոյական արժեքների ն ըննորմերի ամբողջությունը, միջանձնային հարաբեվարվելակերպի դունված կամ առճակատման,փոխօգնուբնույթը՝ համագործակցության րությունների ն թյան կամ մրցակցության այլն:

ՄԹՆՈԼՈՐՏ

ԲԱՐՈՅԱՀՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆ

-

Ընկերություն, որի մասնակիցներն,առանց մյուս բաժնետերերիհամաձայնության,կարող են օտարել իրենց պատկանող բաժնետոմսերը:

ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԲԱՑ ԲԱԺՆԵՏԻՐԱԿԱՆ

--

Մ.Վեբերի՝իդեալական կազմակերպության տեսակ: 2. Կառավարման համակարգ, որտեղ վճռորոշ դեր է կատարում աստիճանավորների (չինովնիկներ) ապարատը: 3. Կառավարման ոճի բնութագիր, «քաշքշուկ», «թղթարարություն», «ձնամոլություն» ն այլ հասկացությունների հոմանիշը:

ԲՅՈՒՐՈԿՐԱՏԻԱ

-

1. Ըստ

Բանական-բյուրոկրատական իշխանության հիմնավորում, ըստ որի՝ արդյունավետկառավարմանհիմքը կարգուկանոնն է, շնորհիվ երկու սկզբունքի համատեղման՝ իշխանության մակարդակների խստիվ աստիճանակարգման ն յուրաքանչյուր օղակի պատասխանատուների լիազորությունների խստիվ սահմանազատման, ինչպես նան սրանցից ածանցյալ՝ պաշտոնատարներիգործելակերպիմյուս առանձնահատկությունների (բրգաձե պաշտոնեական ենթակայություն, հաղորդակցման անանձնական բնույթ, մանրամասն մշակված կանոնակարգիառկայություն ն այլն):

ԲՅՈՒՐՈԿՐԱՏԻԱՅԻ

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ

-

Ցուցանիշ, որն արտացոլում է մի շարք բաժնետիրական ընկերությունների բաժնետոմսերի ն այլ արժեթղթերի գնի փոփոխությունը ն արժեթղբերի մեջ ներդրումներ կատարող անձանցհնարավորություն է տալիս գնահատելու ինչպես ընդհանուր առմամբ ֆոնդային շուկայի վիճակը, այնպես էլ` սեփական ակտիվների հուսալիությունը:

ԲՈՐՍԱՅԱԿԱՆ

ԻՆԴԵՔՍ

-

Հին ն միջնադարյանՎայաստանում՝ վավերականցուցակ, որով կարգավորվել են արքունիքում նախարարներիգրավածտեղերը:

ԳԱՀՆԱՄԱԿ

-

Կառավարչականմտքի՝ Ֆ. Թեյլորի հիմնադրած ուղղությունը (1885 1920 թթ.), որի հիմքում «տնտեսական մարդու» հայեցակարգն է ն դիտարկման (քրոնոմետրաժ) եղանակով տարրական աշխատանքային գործողության մանրակրկիտ չափումները, «միակ լավագույն եղանակի» պարզաբանումը՝որպես ամեն մի աշխատողիամեն օրվա պարտադիր անելիք («դաս»):

ԳԻՏԱԿԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԴՊՐՈՑ

-

-

Գծայինղեկավարիցփոխանցվումեն հարթության գծային ղեկավարներին:

ԳԾԱՅԻՆ

ԼԻԱԶՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

-

ստորադաս

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ԳՕԱՅԻՆ

ԿԱՌՈՒՑՎԱՇՔ

-

սկզբունքը:

Հիմքում բացառապես դրվում է միանձնյա ղեկավարման

Հիմքում դրվում են ինչպես միանձնյա, այնպես էլ ֆունկցիոնալ կառավարման սկզբունքները:

ԳԾԱՅԻՆ-ՖՈՒՆԿՑԻՈՆԱԼ,

ԿՈՄԲԻՆԱՑՎԱԾ

ԿԱՌՈՒՑՎԱՇՔ

-

Կադրերի ընտրության համար թեկնածուներիմասնագիտական, աշխատանքային ե մարդկային հատկանիշները գնահատող կազմակերպություն:

ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ

ԿԵՆՏՐՈՆ

-

Հին ե միջնադարյանՀայաստանում արքունիքին կից պետական կառավարման մարմին:

ԳՈՐԾԱԿԱԼՈՒԹՅՈՒՆ

-

ԳՈՐԾԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ

ՄԻԱՍՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ

Կառավարչական փաստաթղթերի ե ամբողջություն, որով կարգավորվում է հիմնօրինակների կանոնակարգերի -

գործավարությանկազմակերպումը:

ընտրածռազ(ԲԻԶՆԵՍ-ՊԼԱՆ) Կազմակերպության մավարության հիման վրա մշակված ն դրանից բխող ընթացիկ գործունեության արտադրատնտեսական, կազմակերպական, տեխնոլոգիական ու ֆինանսական միջոցառումների մանրակրկիտ ե հիմնավոր նկարագրությունը՝ շուրջ տասը հատվածիցբաղկացածամբողջականփաստաթղթում:

ԳՈՐԾԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆ

ԾՐԱԳԻՐ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ԳՆԱՀԱՏՈՒՄ

-

թյան վերահսկողություն:

-

Աշխատողներիաշխատանքի արդյունավետու-

Կիլիկիայի հայկականպետությանկառավարման հիմնական օրենսդրականփաստաթուղթը:

ԴԱՏԱՍՏԱՆԱԳԻՐՔ

ՍՄԲԱՏ ՍՊԱՐԱՊԵՏԻ

-

Փոփոխությունների կառավարման հիմնական խնդիրներից մեկը, որն առնչվում է դրանց նկատմամբ մարդկանց վերաբերմունքին ե որի լուծման եղանակներն են՝ տեղեկատվական,խորհրդակցական, մասնակցողական,խրախուսման, իրավական-հարկադրականն գաղափարական:

ԴԻՄԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՆ

-

Որեէ կազմակերպությանհամակարգում ըստ արտադրատեսակի, տարածաշրջանիե սպառողի հատկանիշներիառանձնացված ինքնուրույն կազմակերպական կառուցվածք:

ԴԻՎԻԶԻՈՆԱԼ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔ

-

Ընկերություն, որտեղ մեկ այլ` հիմնական տնտեսական ընկերություն կամ ընկերակցություն նրա կանոնադրական կապիտալում իր գերակշռող մասնակցության շնորհիվ կամ ըստ նրանց միջն կնքված պայմանագրի, հնարավորություն ունի կանխորոշել նման ընկերության որոշումները:

ԴՈՒՍՏՐ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

--

ԲԱՌԱՐԱՆ

ՏԵՐՄԻՆԱԲԱՆԱԿԱՆ

ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

Իրականացվում է աշխատանքներիփաստացի ավարտի ժամանակ ն հնարավորություն է ընձեռում գնահատել նպատակների իրագործմանաստիճանն ու ստանալ անհրաժեշտ տեղեկատվություն` ապագայում պլանավորման գործընթացըկատարելագործելունպատակով:

ԵԶՐԱՓԱԿԻՉ

-

Համակարգի առանձին մասը, որը կարողէ դիտարկվել որպես առանձինհամակարգ:

ԵՆԹԱՀԱՄԱԿԱՐԳ

-

Օրդերային արժեթուղթ, որը հավաստում է ապրանքային պահեստում ապրանքն ի պահ ընդունելը են կազմված է երկու մասից. պահեստայինվկայագրից ն գրավային վկայագրից (վարանտից):

ԵՐԿԱԿԻ ՊԱՀԵՍՏԱՅԻՆ

ԶՈՐԱՆԱՄԱԿ

ՎԿԱՅԱԳԻՐ

-

Հին Հայաստանի ռազմական ուժերի կարգավորման պետական վավերագիր: -

Համախառն ներդրումների ն դրանց բաղադրիչներից մեկի՝ ամորհատկացումների տարբերությունը: տիզացիոն

ԶՈՒՏ ՆԵՐԴՐՈՒՄ

ԶՈՒՏ

-

(ԿԱՄ ՄԱՔՈՒՐ) ՌԻՍԿԵՐ

Ռիսկեր, որոնց հետնանքով հնարավոր են միայն բացասական (կորուստ, վնաս, պարտություն) կամ զրոյական (վերադարձ ելակետին) արդյունքներ: -

Որոշակի արդյունքի ստացման նպատակով իրականացվողհետազոտման ձների, հնարքների ն միջոցների կազմակերպվածհաջորդականություն:

ԸՆԹԱՑԱԿԱՐԳ

-

Իրականացվումէ բուն աշխատանքայինգործընթացում՝ հետադարձ կապի համակարգի միջոցով:

ԸՆԹԱՑԻԿ

ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

-

Ռիսկայինիրադարձությանհանդես գալու դեպքում հնարավոր վնասի փոխհատուցման նպատակով ներդրողի միջոցների հաշվին

ԻՆՔՆԱԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒՄ

-

դրամաիրայինռեզերվների(պահուստների)ստեղծում:

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Անձի հնարավորությունը` ներգործելու ուրիշների վարքի վրա՝ ուղղորդելով նրանց իրագործելու կազմակերպությաննպատակները:

ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

-

Ուրիշների վարքի վրա ներգործելու որոշակի եղանակներ, որոնք տարբերվում են ըստ իշխանականներազդեցության հիմնական լծակի. ժամանակակիցտեսության մեջ առանձնացվում են հինգ ձն՝ հարկադրանքի, խրախուսման, փորձագիտական,էտալոնային ն օրինական:

ՄԱՐԿԱԴՐԱՆՔԻ

ՎՐԱ ՀԻՄՆՎԱԾ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

- Կառավարվողը հավատում է, թե կառավարողըհնարավորություն ունի իր հանդեպգործադրելու հարկադրանքիորնէ միջոց /պատիժ/, դրանով իսկ՝ խոչընդոտելու իր այս կամ այն հրատապպահանջմունքի բավարարումը:

ԽՐԱԽՈՒՍՄԱՆ

ՎՐԱ ՀԻՄՆՎԱԾ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

- Կառավարվողն ակնկաէ, լում որ կատարելով կառավարողիպահանջները, նրանից ստանալու է որոշակի վարձատրություն, դրանով իսկ բավարարելով իր հրատապ

ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՁԵՎԵՐ

-

-.

պահանջմունքները:

-.

-.

ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆՓՈՐՁԱԳԻՏԱԿԱՆ

Կառավարվողնընդունում է կառավարողի մասնագիտական հեղինակությունը, հավատում է տվյալ ասպարեզում նրա գիտելիքների ու հմտության գերազանցությանը ն համարում է, որ, ենթարկվելով կառավարողին,ինքը կարող է բավարարել իր պահանջմունքները:

ՒՏԱԼՈՆԱՅԻՆ

(ՕՐԻՆԱԿԻ ՎՐԱ ՀԻՄՆՎԱԾ) ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

- Կառավարողի վարքը ն հատկությունները այնքան գրավիչ են կառավարվողի համար, որ նա ձգտում է նմանվել կառավարողին: Հաճախ այն դրսնորվում է որպես առանձնաշնորհյալ իշխանություն:

ՕՐԻՆԱԿԱՆ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

- Կառավարվողը հավատում է, որ կառավարողը իրավունք ունի հրամաններ արձակելու, իսկ իր պարտականությունն է ենթարկվել դրանց: Դա այն իշխանությունն է, ինչպես նան իշխանական կառույց, որը մարդիկ ընկալում են որպես օրինական, ընդունում են ն պատրաստակամենքարկվում դրա պահանջներին: Այս իշխանությունն անվանում են նան «ԱՎԱՆԴԱԿԱՆ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ», քանի որ ձնավորվում է ավանդույթ` ենթարկումը հանգեցնում է պահանջմունքների բավարարմանը: Սա օրինական իշխանության` պատմականորենձնավորված առաջին ձեն է:

Նյութական, հիմնականում անշարժ ակտիվների (սարքավորում, շինություն, հող, ձեռնարկուբյուն) ստեղծմանկամ ձեռքբերման համար կատարվող ծախս:

ԻՐԱՅԻՆ

ՆԵԴՐՈՒՄ

-

Կազմակերպություն, որը, որպես սեփականություն, ունի առանձնացված գույք ն իր պարտավորություններիհամար պատասխանատու է այդ գույքով, կարողէ իր անունից ձեռք բերել ն իրականացնել գույքան յին անձնական ոչ գույքային իրավունքներ, կրել պարտականություններ, դատարանում հանդես գալ որպես հայցվոր կամ պատասխանող, ունի ինքճուրույն հաշվեկշիռ:

ԻՐԱՎԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԱՆՁ

-

Արտացոլում է կազմակերպությանունակությունը ժամանակին առանց էական կորուստների կատարել իր ստանձնած պարտավորութբյունները՝ակտիվները դրամական միջոցների վերածելու ճանապարհով:

ԻՐԱՑՎԵԼԻՈՒԹՅՈՒՆ

-

ն

ՏԵՐՄԻՆԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԲԱՌԱՐԱՆ

Ռեսուրսների տնօրինման ն ենթականերինկարգադրություններ անելու սահմանափակ իրավունք:

ԼԻԱԶՈՐՈՒԹՅՈՒՆ

-

Կազմակերպություն, որի մասնակիցներըընկերության անունից զբաղվում են ձեռնարկատիրականգործունեությամբ ն ընեն կրում կերության պարտավորություններիհամար պատասխանատվություն իրենց պատկանող գույքով:

ԼԻԱԿԱՏԱՐ

ԸՆԿԵՐԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

--

ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅԱՄԲ

ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

Մեկ կամ մի քանի անձանց հիմնադրած ընկերություն, որի կանոնադրական կապիտալը բաժանված է կանոնադրությամբ սահմանված մասերի, իսկ մասնակիցները ընկերության պարտավորություններիհամար կրում են համապարտ(սուբսիդիար) պատասխանատվություն:

ԼՐԱՑՈՒՑԻՉ

ՀԱՄԱԽՄԲՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

--

ԽՄԲԻ

Խմբի ներքին ամբողջականության, խմբի անդամների փոխկապվածությանբնութագիրն է, ջանքերի արդյունավետ միավորումը. դրա բարձր մակարդակը ցանկալի է, երբ նպաստում է կազմակերպության առաջ դրված նպատակներիիրականացմանը:

ԽՆԴԻՐ

Կարգադրվածաշխատանք,աշխատանքներիհամախումբ կամ դրանց մի մասը, որը պետք է կատարվի որոշված մոտեցումներով՝ հատկացված ռե-

-

-

սուրսների օգտագործմամբն սահմանվածժամկետներում:

Ժամանակավորկամ մշտական հիմունքներով հրավիրված(ընդունված) մասնագետներիխումբ:

ԽՈՐՀՐԴԱՏՎԱԿԱՆ

ԽՈՒՄԲ

ԱՊԱՐԱՏ

-

Երկու կամ ավելի անձինք, ովքեր այնպիսի փոխազդեցությանմեջ են, որ նրանցից ամեն մեկը ներգործում է մյուսների վրա ու, միաժամանակ,կրում մյուսների ազդեցությունը: -

ԿԱԴՐԵՐԻ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆ

Գործընթաց,

երբ կազմակերպությունըդիմողների թվից ընտրում է նրանց, ովքեր համապատասխանումեն թափուր տեղերի համար սահմանվածչափանիշներին: -

Գործողությունների.շարք՝համապատասխանորակավորում ունեցող թեկնածուներներգրավելու համար:

ԿԱԴՐԵՐԻ

ՀԱՎԱՔԱԳՐՈՒՄ

-

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Առաջիկաառաջադրանքիկատարմանհամար պահանջԿԱԴՐԵՐԻ

ՊԱՏՐԱՍՏՈՒՄ

-

վող անհրաժեշտ գիտելիքների

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊԱԿԱՆ-ԻՐԱՎԱԿԱՆ

ն

փորձի ձեռքբերումը:

Տնտեսական նպատակամետգործունեություն իրականացնելու համար որոշակի տնտեսական իրավունքի նորմերով ն օրենքներով սահմանված կազմակերպական ձն ն կառավարման կառուցՁԵՎ

-

վածք:

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊԱԿԱՆ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊԱԿԱՆ

ԿՈՄՈՒՆԻԿԱՑԻԱՆԵՐ

Կառավարմանմակարդակներին ֆունկցիոնալ ոլորտների տրամաբանականփոխհարաբերություններիամբողջություն: -

Ներկազմակերպականտեղեկատվության փոխանակմանտարատեսակ՝ միտված տեղեկությունների արագ ն համապատասխան փոխանակմանն ու կառավարչական աշխատանքի արտադրողականության բարձրացմանը:

ԿՈՒԼՏՈՒՐԱ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ

-

Կազմակերպությանանդամների համար ընդհանուր, նրանց կողմից անվերապահորենընդունվող արժեքների, բարոյական նորմերի, պատկերացումների ու զգացումների, վարվելակերպիչափանմուշների, ավանդույթների, սովորույթների, խորհրդանիշներիամբողջություն, որն իրականացնում է մի շարք գործառույթներ`միավորիչ, հաղորդակցական, կարգավորիչ, տնտեսական, հարմարման ն այլն: -

Մարդկանցխումբ, որոնք համագործակցումեն ն որոնց գործունեությունը գիտակցված կոորդինացվում է որոշակի ընդհանուր նպատակի կամ նպատակներիիրագործմանհամար:

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆ

-

Ռեսուրսի օգտագործում,որն ուղղակիորեն պայմանավորված է արտադրանքի (ծառայության) թողարկման չափերով:

ԿԱԽՅԱԼ

ՊԱՀԱՆՋ

ԿԱԽՅԱԼ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

-

Ընկերություն, որտեղ մյուս (գերակշռող, մասնակցող) ընկերությանը կամ ընկերակցությանը պատկանում է սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերության կանոնադրականկապիտալի կամ բաժնետիրական ընկերության քվեարկող բաժնետոմսերիավելի քան քսան տոկոսը:

ԿԱՆԽԱՏԵՍՈՒՄ

ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

--

Որնէ երնույթի վիճակի փոփոխության կամ զարգացման հեռանկարների հետազոտում, ապագայում դրա դինամիկայի նկարագրություն՝ որոշակի քանակական ցուցանիշներով կամ որակականգնահատումներով: -

ԿԱՆՈՆԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ

Կազմակերպաիրավականփաստաթուղթ, որը կանոնակարգում է կազմակերպությանգործունեությունը՝ ներառյալ ստեղծման ն լուծարման կարգը: -

Մեկ ղեկավարի անմիջականենթակայության տակ գտնվողների սահմանված (նորմատիվային), արդյունավետ կառավարում ապահովող թիվը:

ԿԱՌԱՎԱՐԵԼԻՈՒԹՅԱՆ

ՆՈՐՄԱ

-

ՏԵՐՄԻՆԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԲԱՌԱՐԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

- 1. Կառավարհամակարգերին բնորոշ այն յուրահատկությունները, որոնք ածանցյալ են տվյալ տարածաշրջանինբնորոշ պատմական, մշակութային, ազգային, բարոյահոգեբանական,կենցաղային ն այլ տարբերություններից: 2. Մոտեէ վերոնշյալ իրական ցում կառավարման տեսության մեջ, որը հետամուտ տարբերությունների տեսական իմաստավորմաննու մեկնաբանությանը:

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ԱԶԳԱՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ

ման

Կառավարմանմակարդակներիստացված կառավարման ոլորտում ամբողջական ծախսերի հարաբե-

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆ

արդյունքների րություն:

ե

-

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ԲԱՐՁՐ ԿԱՌՈՒՑՎԱՇՔ

Կառավարման մեծ թվով հարթություններ վերահսկման նեղ ոլորտ ունեցող կառուցվածք: --

ե

Կառավարվողհամակարգիվրա կառավարողսուբյեկտի ներգործությունն ապահովող, անընդհատ կրկնվող գործողությունների ամբողջություն:

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ԿԱՏԵԳՈՐԻԱ

-

Կառավարման՝որպես իրականությանն ճանաչողության երնույթի առավել ընդհանուր ն էական հատկանիշների ու հարաբերությունների արտահայտումը: -

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔ

Կառավարմանքիչ թվով հարթություններ վերահսկման լայն ոլորտ ունեցող կառուցվածք:

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՐԹ

--

ն

Գործունեության օբյեկտը տնտեսության առանձին ճյուղերն ոլորտներն են, դրանց արտադրատնտեսականգործունեության կարգավորումը:

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՃՅՈՒՂԱՅԻՆ

ՄԱՐՄԻՆ

-

ու

Կազմակերպության նպատակներն իրագործելու համար կառավարմանօբյեկտի վրա ուղղակի կամ անուղղակի ներգործությանեղանակ:

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՄԵԹՈԴ

-

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Շրջապատող աշխարհի ու հասարակականտնտեսական կյանքի զարգացման օրենքների գործողության մեխանիզմի մասին հայտնի գիտական գաղափարների,այսինքն` օբյեկտիվ իրականության գիտական ճանաչողության ու կառավարման կատեգորիաների ն յուրահատուկ օրինաչափությունների հիման վրա մշակված մեթոդների ու սկզբունքների ամբողջություն, որոնցովկառավարմանսուբյեկտը ներգործում է

-

կառավարվողհամակարգիվրա:

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՊԱՏՎԻՐԱՆՆԵՐ

Կազմակերպությանկուլտուրայի տարրերից մեկը՝ վարվելակերպի նորմերի, կազմակերպությանառաքելության, դավանած բարոյականության, արժեքների, կարգախոսներիհամեմատաբարհամակարգված ամբողջություն: Կառավարմանգործընթացիհիմնարարու ելակետային կառավարողհամակարգիվարքի կանոն:

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔ

դրույթ,

-

-

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Կառավարման տեխնիկական (ստորին), կառավարինստիտուցիոնալ (բարձր) մակարդակներիամբողջությունը, որը կառավարչական ներգործություն է իրականացնում կառավարման օբյեկտի վրա:

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՍՈՒԲՅԵԿՏ

չական (միջին)

-

ն

Կառավարմանօբյեկտի վրա վարչական լծակներով կառավարմանսուբյեկտի ներազդելու եղանակ:

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՎԱՐՉԱԿԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՄԵԹՈԴ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

-

ՄԵԹՈԴ

-

լծակներով ներազդելու եղանակ:

Կառավարման օբյեկտի վրա տնտեսական

Տնտեսական ու հասարակականայն հարաբերությունները, որ առաջանում են մարդու ն բնության, առանձին կազմակերպությունների ու դրանց անդամներիմիջն:

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՕԲՅԵԿՏ

-

Գործունեության օբյեկտը տնտեսության ճյուղերի ոլորտների համար ընդհանուր տնտեսականհարաբերություններն են կամ միջճյուղային հիմնահարցերը:

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՖՈՒՆԿՑԻՈՆԱԼ

ՄԱՐՄԻՆ

-

ն

բոլոր

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ՈՐՈՇՈՒՄ

-

Այլընտրանքներիցորնէ մեկի ընտրությունը:

Տնտեսական օրենքների պահանջներինհամապատասխաննյութահոգնոր բարիքների ն ծառայությունների ստեղծմանընպատակաուղղված աշխատանքի վրա համակարգվածկարգավորիչ ներգործություն:

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

կան

-

ու

Համակարգի ներքին տարրերի կամ առանձին մասերի կազմն ու փոխկապվածությունը:

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔ

-

Ծառայողական-կարգադրականփաստաթուղթկամ բանավոր հանձնարարություն, տրվում է կազմակերպությանղեկավարության(կամ դրա կառուցվածքային ստորաբաժանման)կողմից ն կանոնակարգումէ ենթակաների գործողությունները՝որոշակի խնդիր լուծելու համար:

ԿԱՐԳԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ

-

Մասնագիտականառաջխաղացմանծրագիր, որն օգնում է կազմակերպությանը լրիվ օգտագործելու իր աշխատողների ներուժը, իսկ վերջիններիս՝ հնարավորություն տալիս առավել լրիվ դրսնորելու իրենց ունակությունները ն ընկալելու կազմակերպությունում իրենց աշխատանքը՝որպես տարբերպաշտոններիտեղափոխմանշարք:

ԿԱՐԻԵՐԱՅԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԾՐԱԳԻՐ

-

Միննույն ճյուղի ձեռնարկությունների (ֆիրմաների) միավորում, որտեղ մասնակիցները համաձայնության են գալիս համատեղ առետրային գործունեությունը՝ իրացումը, կարգավորելու նպատակով:

ԿԱՐՏԵԼ

--

Ընկերությունների ձեռնարկատիրականմիություն, որտեղ ֆիրմաները միավորվում են` այս կամ այն մրցակցային առավելություններ տրամադրող որոշակի տարածքներում:

ԿԼԱՍՏԵՐ

--

ՏԵՐՄԻՆԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԲԱՌԱՐԱՆ

Կոմունիկացիոն գործընթացի փուլերից մեկը. հաղորդելու համար տեղեկույթի նախապատրաստելը՝խորհրդանիշների վերածելու միջոցով:

ԿՈԴԱՎՈՐՈՒՄ

--

ԿՈՄՈՒՆԻԿԱՑԻԱ

Երկու կամ ավելի անձանց միջե տեղեկությունների փոխանա-

-

կում:

Կոմունիկացիոն գործընթացիբոլոր փուլերին ուղեկկոմունիկացիայի մասնակիցների միջն տեղեկատվությունը որոշակիորեն աղավաղող օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ տարաբնույթ իրողություններ: ԱՂՄՈՒԿ

ԿՈՄՈՒՆԻԿԱՑԻՈՆ

--

ն

ցող

կան շղթան: րով:

-

Տեղեկատվության փոխանակմանամբողջաՏեղեկույթի հաջորդական անցումը կոմունիկացիայի փուլե-

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑ

ԿՈՄՈՒՆԻԿԱՑԻՈՆ

2.

1.

Վաղորդողից (կոմունիկատոր)հասցեատիրոջը(ռեցիպիենտ) տեղեկույթի փոխանցմանմիջոցը:

ԿՈՄՈՒՆԻԿԱՑԻՈՆ

ԿԱՊՈՒՂԻ

-

Պայմանագրի յուրահատուկ ձե՝ ապրանք ուղարկողի ենապրանք փոխադրողիմիջն՝ ապրանքը տնօրինելու մասին. հավաստում է դրա տիրապետողի իրավունքը` տնօրինելու կոնոսամենտում նշված բեռը ն փոխադրելուց հետո ստանալու այն:

ԿՈՆՈՍԱՄԵՆՏ

-

Ինքնուրույն կազմակերպությունների միավորում, որի դեպքում մասնակիցները փոխկապված են մասնակցության համակարգի, անհատական ունիայի (միավորման), արտոնագրային լիցենզիոն համաձայնությունների, ֆինանսավորման, սերտ արտադրականփոխգործակցությանմիջոցով:

ԿՈՆՑԵՌՆ

--

-

Շահերի, նպատակների,արժեքների ընկալման տարբերություններով պայմանավորված անհամաձայնություն ն համապատասխանհարաբերությունների, գործողություններիդրսնորում:

ԿՈՆՖԼԻԿՏ

--

Կամավորմիավորում, հիմնվածմասնակիցների՝քաղաքացիներիե իրավաբանական անձանց անդամության վրա. ստեղծվում է անդամների գույքային փայավճարներիմիավորման միջոցով` մասնակիցների նյութական ն այլ կարիքները բավարարելու նպատակով:

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎ.--

Ցանցային գծանկարի հաջորդաբար իրականացվող այն աշխատանքները, որոնց տնողությունը ամենամեծն է:

ԿՐԻՏԻԿԱԿԱՆ

ԿՐՃԱՏՄԱՆ

ՈՒՂԻ

-

ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

դրության

ն

Նախորդ ժամանակաշրջանի համեմատ վաճառքի ծավալների նվազեցում:

ԿՈՒԼՏՈՒՐ-ԿԵՆՑԱՂԱՅԻՆ

հատկությունների ն ցումը:

-

ՀԱՐՄԱՐՈՒՄ

ագատ

արտա-

Կազմակերպությանկենցաղի առանձնայուրաժամանակիանցկացման սովորությունների -

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

-

Կոմունիկացիոն գործընթացիփուլերից մեկը՝ ընտրվածկապուղով հաղորդագրության փոխանցման գործողություն: 2. Կառավարչի ճարտասանական խոսքի հիմնական գործառույթներիցմեկը՝ տեղեկության փոխանցում ունկնդիրներին:

ՎԱՂՈՐԴՈՒՄ

1.

Մարդկային հաղորդակցության արդյունավետության կարեոր պայմաններից մեկը՝ անձի կարողությունը բնականոն փոխհարաբերություններ հաստատելու ուրիշների հետ, համարժեքորեն ձնակերպելու իր ասելիքը, տեղեկություններ հաղորդելու ե ստանալու` ճշտորեն վերծանելով դրանք, զանազանելով կարեորն ու երկրորդականը, ապահովելով պատշաճ ուղիղ ն հետադարձ կապը:

ՀՎԱՂՈՐԴՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԱՄԱԽԱՌՆ

-

ՕԾԱԽՍԵՐ

Վաստատուն

-

ն

փոփոխականծախսերի հանրագումարը:

Ֆինանսական գործիքների,այլ ակտիվներիձեռքբերմանը, նոր հիմնական միջոցների գործարկմանը, դրանց մաշվածքի փոխհատուցմանը ե վերազինմանը նպատակաուղղվածծախս, որը կատարվում է նոր ստեղծվածարդյունքի ն ամորտիզացիոնհատկացումների հաշվին:

ՎԱՄԱԽԱՌՆ

ՆԵՐԴՐՈՒՄ

-

կԱռանձին մասերից բաղկացածամբողջությունը:

ՎԱՄԱԿԱՐԳ

-

Չափավոր (սահմանափակ)աճի, աճին կրճատտարբերակների համատեղ կիրառություն:

ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՄԱԿՑՄԱՆ

ման

-

5-15 անդամից բաղկացածներկայացուցչական մարմին, ընտրվում է համայնքի բնակչության կողմից, երեք տարի ժամկետով:

ԳԱՄԱՅՆՔԻ

ԱՎԱԳԱՆԻ

-

Տեղական ինքնակառավարման գործադիրմարմին (քաղաքապետ, գյուղապետ, թաղապետ). ընտրվում է համայնքի բնակչության կողմից, երեք տարի ժամկետով:

ՀԱՄԱՅՆՔԻ

ՂԵԿԱՎԱՐ

-

Կառավարչի ճարտասանական խոսքի հիմնական գործառույթներից մեկը՝ ուղղված ունկնդիրների մեջ ասվածիհանդեպ հավատ առաջացնելուն, որոշակի գործողություններիմղելուն, որոշակի դիրքորոշում ու վարքագիծ դրսնորելուն, ե իրականացվում է ինչպես խոսքի տրամաբանական հիմնավորվածության,այնպես էլ հուզական ներազդեցության միջոցներով:

ՀԱՄՈԶՈՒՄ

-

Կառավարման ազգային համակարգը (իր տեսականհայեցակարգային, ուսումնամեթոդական ն գործնական բաղադրիչներով հանդերձ), որը ներդաշնակորեն զուգորդում է համաշխարհայինմենեջմենթի ընդօրինակելի փորձը հայոց ազգամշակութայինառանձնահատկությունների հետ՝ ապահովելով թե՛ գործադրմանառավելագույն արդյունավետություն, թե՛ ընդհանուր տեսության հարստացում:

ՀԱՅԿԱԿԱՆ

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

--

ՏԵՐՄԻՆԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԲԱՌԱՐԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳ

Պետական կառավարման ու տեղական ինքնակառավարմանմարմինների, ինչպես նան հասարակական, հասարակական-քաղաքականկազմակերպությունների ն զանգվածայինլրատվության միջոցների ամբողջություն:

ՀԱՆՐԱՅԻՆ

-

(ՄԵԴԻՏԱՑԻԱ) Գործունեությանառանձնահատուկձն, որը ենթադրում է երրորդ կողմի ն կոնֆլիկտող կողմերի մասնակցությամբ խնդրի լուծման այնպիսի տարբերակի որոնման գործընթաց, որը կբավարարի կողմերին ն

ՀԱՇՏԵՑՈՒՄ

-

կլուծի կոնֆլիկտը:

ՀԱՍԱՐԱԿ

ՊԱՀԵՍՏԱՅԻՆ

Ըստ ներկայացնողի արժեթուղթ, որը հավաստում է ապրանքային պահեստի կողմից ապրանքն ի պահ ընդունելը:

ՎԿԱՅԱԳԻՐ

ՎԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ-ԿԱԶՄԱԿԵՐՊԱԿԱՆ

-

Ձեռնարկության կազմակերպական կառուցվածքի, արտադրական գործընթացի սպասարկման ն կառավարման համակարգերի, աշխատանքի ն հանգստի ռեժիմների ընդունումը նոր աշխատողիկողմից:

ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ

ՄԻԱՎՈՐՈՒՄ

ՀԱՐՄԱՐՈՒՄ

-

Հոգնոր կամ ոչ նյութական այլ պահանջմունքներ բավարարելու համար կազմված՝քաղաքացիների կամավոր միավորում` ըստ շահերի ընդհանրության:

ՀԱՍՏԱՏՈՒՆ

ԾԱԽՍԵՐ

-

--

Արտադրությանծավալիցանկախծախսեր:

Պատահական իրադարձությանհանդես գալու տեսակետից նպաստավոր ելքերի ն հնարավոր ելքերի ընդհանուր թվի հարաբերությունը:

ՀՎԱՎԱՆԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑ

-

-

Կադրերի ընտրության մեթոդ, որի ընթացքում գնահատվում են

թեկնածուներիմասնագիտականն մարդկային հատկանիշները:

Քաղաքացիների ն (կամ) իրավաբանական անձանց կամավոր վճարների հիման վրա ստեղծված ն անդամություն չունեցող կազմակերպություն, որը հետապնդում է սոցիալական, բարեգործական,մշակութային, կրթական կամ հանրօգուտ այլ նպատակներ:

ՀԻՄՆԱԴՐԱՄ

ՀԻՄՆԱԴԻՐ

--

ՓԱՍՏԱԹՈՒՂԹ

Կազմակերպության հիմնադիրների հաստատած կանոնադրություն, որտեղ սահմանվում են գործունեության սկզբունքները ն կազմակերպության կառուցվածքը: 2. Հիմնադիրների միջն կնքված պայմաՇագիր, որտեղ արտացոլվում են կազմակերպության ստեղծման ն գործունեության նպատակները: -

1.

Որոշումների ընդունման գործընթացի առաջին ինքնուրույն փուլը, որը պետք է տա հետնյալ հարցերի պատասխանները. ի՞նչ հիմնախնդիր պետք է լուծել, ի՞նչ պայմաններում, ե՞րբ,ի՞նչ միջոցներ են անհրաժեշտ դրա համար: Այս փուլում նախ ն առաջ բացահայտվում ն նկարագրվում է լուծման ենթակահիմնախնդրայինիրավիճակը:

ՀԻՄՆԱԽՆԴՐԻ

ԱԽՏՈՐՈՇՈՒՄ

-

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Ռեսուրսների օգտագործման արդյունքի ստացման գործընթաց:

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ

-

ու

վերջնական

Միավոր ժամանակում որոշակի մասնագիտականգործողության՝ փորձով ամրապնդվածորակյալ կատարմանկարողություն:

ԴՄՏՈՒԹՅՈՒՆ

-

Իրավական ակտ, կառավարման հիմնական ծառայողականփաստաորն ընդունվում է կազմակերպությանգծային ղեկավարի, ինչպես նան կառուցվածքային ստորաբաժանումներիղեկավարների կողմից, պարունակում է կատարման համար պարտադիրնորմեր:

ՎՐԱՄԱՆ

-

թուղթ,

ՀՐԱՄԱՆՆԵՐԻ

ՇՂԹԱ

Վերից վար կառավարմանհարթություններով հրամանների

-

անցման ուղի:

ՁԵՌՆԱՐԿԱՏԻՐԱԿԱՆ

Անձի ինքնուրույն, սեփական ռիսկով իրականացվող գործունեություն, որի հիմնական նպատակը գույքի օգտագործումից, ապրանք վաճառելուց, աշխատանք կատարելուց կամ ծառայություն մատուցելուց շահույթ ստանալն է:

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆ

-

Կառավարչիխոսքային ներազդեցության արդյունավետությանպայմաններիցմեկը, որն ապահովվում է մի շարք սկզբունքների միջոցով ասելիքի միասնականություն, անհակասականություն, տրոհվածությանու փոխկապակցվածության ներդաշնակություն, աստիճանականություն,տրամաբանականիու հուզականի համադրում ն այլն:

ՃԱՐՏԱՍԱՆԱԿԱՆ

ճՇԳՐՏՈՂ ն

ԽՈՍՔԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄ

-

Ծրագրայինցուցանիշներից շեղումներըվերացնելու ստանդարտներիվերանայմանգործընթացներ:

ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

-

Պատահական իրադարձության հանդես բացարձակ արժեքի ն հավանականությանցուցանիշի արտադրյալը:

ՄԱԹԵՄԱՏԻԿԱԿԱՆ

ՍՊԱՍՈՒՄ

--

գալու

Հնարավոր արդյունքների միջին կշռված մեծությունը, որի հաշվարկման ժամանակ տարբերակներից յուրաքանչյուրի հանդես գալու հավանականությունը օգտագործվումէ որպես ակնկալվող արժեքի հաճախականություն:

ՄԱԹԵՄԱՏԻԿԱԿԱՆ

ՍՊԱՍՈՒՄՆԵՐԻ

ՄԻՋԻՆ

ԱՐԺԵՔ

-

ՏԵՐՄԻՆԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԱՌԱՋԽԱՂԱՑՈՒՄ

ԲԱՌԱՐԱՆ

Աշխատողի մասնագիտականզարգացման տարբեր փուլերը` ուսում, աշխատանք, մասնագիտական աճ, անհատական մասնագիտականունակությունների հետնողականզարգացում:

ՄԱՍՆԱԳԻՏԱԿԱՆ

-

Արտահայտվում է մասնագիտականհմտություննեկարողությունների տիրապետմանորոշակի մակարդակիձեռք բերումով, անհատի անհրաժեշտ մասնագիտականորակների ձենավորմամբ,աշխատողի մեջ՝ իր մասնագիտությաննկատմամբ դրական, կայուն վերաբերմունքի զարգացմամբ:

ՄԱՍՆԱԳԻՏԱԿԱՆ

ՀԱՐՄԱՐՈՒՄ

-

րի ն

ՄԱՍՆԱԳԻՏԱՑՈՒՄ

-

նակներում:

Աշխատանքի հետագա բաժանումը մասնագիտության շրջա-

Տեսական գիտելիքների ն փորձի ամբողջություն, որն րաժեշտ է որոշակի աշխատանքկատարելու համար:

ՄԱՍՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

-

անհ-

Տնտեսավարող սուբյեկտ, որի անխափան աշխատանքիցեն կախված կազմակերպության աշխատանքի արդյունավետությունը, թողարկվող արտադրանքի քանակական ն որակական ցուցանիշները, քանի որ նա է ապահովում հումքի, նյութերի, կիսաֆաբրիկատների, էներգետիկ ն տեղեկատվականռեսուրսների մատակարարման անընդհատությունը:

ՄԱՏԱԿԱՐԱՐ

-

Ժամանակավորկազմակերպականկառուցվածք, որում ընդգրկված աշխատողները պատասխանատվությունեն կրում նախագծի ղեկավարի առջն, ն որը միավորում է մեկից ավելի նախագծային կառուցվածք:

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔ

ՄԱՏՐԻՑԱՅԻՆ

-

ԴՊՐՈՑ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

Կառավարչականմտքիփուլ(1930 Ղ950 թթ.), որ սկիզբ է առել նշանավոր «Հոտորնյան գիտափորձից» ն շեշտադրում է միջանձնային փոխհարաբերություններիկարգավորման կարնո-

ՄԱՐԴԿԱՅԻՆ

-

--

րությունը:

Անընդհատ փոփոխվող շուկայի համակողմանի հետազոտման ն կանխատեսման, կազմակերպության ներքին ե արտաքին միջավայրերի ուսումնասիրման հիման վրա սպառողների պահանջմունքները բավարարելուն միտված ապրանքների թողարկման ծրագրման ն վաճառքի յուրահատուկ համակարգ՝ ուղղված կազմակերպությանառաքելության ու նպատակՇերի իրագործմանը:

ՄԱՐՔԵԹԻՆԳ

-

Ապրանքի,դրա գնի, վաճառահանման ն ապրանքաշարժի տարրերի ամբողջություն:

ՄԱՐՔԵԹԻՆԳԱՅԻՆ

ՀԱՄԱԼԻՐ

-

Տրամաբանական հաջորդայնությամբ իրականացվելիք մարքեթինգային միջոցառումների համախումբ:

ՄԱՐՔԵԹԻՆԳԱՅԻՆ

ՄԻՋԱՆՁՆԱՅԻՆ

ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

--

Ղեկավար ենթակա հարաբերություններում տեղեկույթի փոխանակման,փոխադարձ ընկալման ն

ԿՈՄՈՒՆԻԿԱՑԻԱ

-

-

փոխազդեցության ն ըմբռնման գործընթաց:

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Սոցիալական երնույթների ն գործընթացներիվիճակի կանոնավոր դիտարկում, ստացվածարդյունքների համեմատում նպատակհետապնդելով ունենալ հիմնավորված պատկերացում դրանց իրական դրության, ինչպես նան զարգացման միտումների վերաբերյալ:

ՄՈՆԻՏՈՐԻՆԳ

ՄՈՏԻՎ

-

Սուբյեկտի հակվածությունը՝ գործելու այս կամ այն ձնով, որի հիմքում ընկած է պահանջմունքների բավարարումը: --

Արժեթուղթ, վավերացնում է մուրհակատուի կողմից որոշակի դրամական պարտավորությունների կատարումը՝ մուրհակում նշված ժամկետում:

ՄՈՒՐՀԱԿ

-

ՆԱԽԱԳԾԱՅԻՆ

ժամանակավոր կազմակերպականկառուցվածք, ձնավորվում է որոշակի, հստակ ձենակերպված նպատակիիրականացման համար:

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔ

-

որը

ՆԱԽԱԳԾԱՅԻՆ-ՆՊԱՏԱԿԱՅԻՆ

ԽՄԲԵՐ

-

Գիտականհետազոտություններիանցկաց-

ման, նոր արտադրանքի մշակման ն ներդրման գծով ինքնուրույն ստորաբա-

ժանումներ, որոնք ստեղծվում իրականացմանհամար:

նորամուծական գործընթացի համալիր

են

Ցանկացածկազմակերպաիրավականկարգավիճակ ունեցող ձեռնարկությունում նյութական, ֆինանսական ն աշխատանքային ռեսուրսների սկզբնական վերահսկողություն:

ՆԱԽՆԱԿԱՆ

ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

-

Շահույթ կամ սոցիալականարդյունք ստանալու նպատակովձեռնարկատիրության ոլորտում կատարվող երկարաժամկետծախս, որը կարող է իրագործվել ֆինանսական (փող, արժեթուղթ), գույքային (շինություն, սարքավորում, մեքենա) ն ինտելեկտուալ (արտոնագիր, լիցենզիա) եղանակներով:

ՆԵՐԴՐՈՒՄ

-

Ներդրման շնորհիվ ստացված արդյունքների ն ներդրումային ծախսերի հարաբերությունը, որն արտահայտվում է շահույթի նորմայի ն հետգնման ժամկետի ցուցանիշներով:

ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԻ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆ

--

Աշխատողիծառայողականաճի փուլերը նույն կազմակերպությանշրջանակներում:

ՆԵՐԿԱԶՄԱԿԵՐՊԱԿԱՆ

ԱՌԱՋԽԱՂԱՑՈՒՄ

-

Գիտելիքների վերափոխումը նորամուծության,որի է գաղափարից մինչն որոշակի ընթացքում նորամուծությունը հասունանում ն ապրանք, տեխնոլոգիա կամ ծառայություն ստանում գործնական կիրառություն:

ՆՈՐԱՄՈՒԾԱԿԱՆ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑ

-

ՏԵՐՄԻՆԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԲԱՌԱՐԱՆ

Գիտական,գիտատեխնիկականարդյունքի մտավոր ներուժի գործնալյանօգտագործմաննուղղված գործունեություն, որի նպատակն է նոր ապրանքի ստացումը կամ արտադրվող ապրանքի որակի բարելավումը, արտադրության նոր եղանակի ստացումը ն մրցունակ ապրանքների ու ծառայությունների գծով պահանջարկի բավարարումը, սոցիալական սպասարկման կատարելագործումը:

ՆՈՐԱՄՈՒԾԱԿԱՆ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆ

-

ն

Կազմակերպության կառուցվածքայինստորաբա(բաժին, լաբորատորիա), որը զբաղվում է ձեռնարկատիրության նոր ձների կամ տեխնոլոգիաների մշակմամբ:

ՆՈՐԱՄՈՒԾԱԿԱՆ

ԻՆԿՈՒԲԱՏՈՐ

-

ժանում

Նյութաարտադրական,ֆինանսական, մտավոր, գիտատեխնիկական ն այլ տեսակի ռեսուրսների ամբողջություն, որն անհրաժեշտ է նորամուծականգործունեություն իրականացնելու համար:

ՆՈՐԱՄՈՒԾԱԿԱՆ

ՆԵՐՈՒԺ

-

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Սոցիալ-տնտեսականքաղաքականության է նորամուծականռազմավարության նպատալԼներն ու մաս, որը սահմանում

ՆՈՐԱՄՈՒԾԱԿԱՆ

-

գերակայությունները նե պետական իշխանության մարմինների կողմից իրականացման մեխանիզմը:

ՆՈՐԱՄՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

ԿԵՆՍԱՊԱՐԲԵՐԱՇՐՋԱՆ

ստեղծումից ն տարածումիցմինչն

-

դրա

հատվածը:

դրա

Գաղափարիառաջացումից, նորույթի

օգտագործումնընկած ժամանակա|

Նորամուծականգործունեությանվերջնական արդյունք, որն առարկայացվում է շուկա մուտք գործած նոր կամ կատարելագործված ապրանքի, ծառայության, գործնականկիրառություն ունեցող տեխնոլոգիական գործընթացի մեջ:

ՆՈՐԱՄՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

--

Սկզբունքորեն նոր նյութերի ն կիսաֆաբրիկատների, նոր կոմպլեկտավորվող մասերի, նոր ապրանքներիստացումը:

ՆՈՐԱՄՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՊՐԱՆՔԱՅԻՆ

ՆՈՐԱՄՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԱՅԻՆ

-

Ենթադրում է նոր տեխնոլոգիա,ավտոմատացման ավելի բարձր աստիճան, արտադրության կազմակերպման նոր մեթոդ: -

ՆՈՐԱՄՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

ԲԱՐԵԼԱՎՈՂ Գոյություն ունեցող արտադրականգործընթացների նե ապրանքների բարելավում` դրանց որակական ն արժեքային հատ-

կանիշներն ավելի արդյունավետ բաղադրամասերովն նյութերով փոխարինելու շնորհիվ, կամ էլ երբ մեկ կամ մի քանի տեխնիկականենթահամակարգեր փոխարինվում են նորերով (բարդ ապրանքների դեպքում): Նոր ապրանքի ներդրումը, որն օգտագործման հնարավոր բնագավառով, գործառականբնութագրերով, հատկություններով, օգտագործվածնյութերով ն բաղադրամասերու|էապես տարբերվում է ավելի վաղ թողարկված նման ապրանքներից: Հիմնարար նորամուծությունները հաճախ անվանում են նան «դարի» նորամուծություններ, առաջատար կամ վճռորոշ տեխնոլոգիաներ:

ՆՈՐԱՄՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Մենեջմենթ

ՀԻՍՆԱՐԱՐ

-

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ՆՈՐԱՄՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Ապրանքի տեխնիկական, ինչպես ճան տեխնոլոգիական գործընթացներիաննշան փոփոխություններ, որոնք անփոփոխ են թողնում դրա կոնստրուկտիվ կառուցվածքը, չեն ունենում բացահայտ ազդեցություն ապրանքի ն դրա բաղադրամասերիհատկությունների վրա:

ՆՈՐՄԱ

-

ՄԱՍՆԱԿԻ

-

Ռեսուրսների օգտագործման (ծախսման) սահմանվածմեծություն:

Կառավարվողհամակարգի հնարավոր ցանկալի վիճակ, վերջինիս ցուցանիշներն ապագայում, գործունեության վերջնականարդյունքներ:

ՆՊԱՏԱԿ

-

Ձեռնարկությանգործունեության ֆինանսականարդյունքը բնութագրող ամփոփ ցուցանիշ. որոշվում է հասույթի (առանց անուղղակի հարկերի) ն կատարված ծախսերիտարբերությամբ:

ՇԱՀՈՒՅԹ

-

ՇՏԱԲԱՅԻՆ

Գծային ղեկավարից փոխանցվում են կառավարման ապարատի ստորաբաժանումներին (աշխատողներին)` առանց ռեսուրսների տնօրինման (որոշումների ընդունման) իրավունքի:

ՈՉ

ԼԻԱԶՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ

պնդող թյուն: ՈՉ

ն

-

Շահույթ ստանալու նպատակ չհետաստացված շահույթը մասնակիցների միջն չբաշխող կազմակերպուԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆ

--

ԿՈՄՈՒՆԻԿԱՑԻԱՆԵՐ

(ՇՇՈՒԿՆԵՐ)- Կոմունիկացիայիոչ պաշտոնական կապուղով տարածվող լուրեր, որոնք, ըստ ժամանակակից ըմբռնման, կազմակերպության ղեկավարությունը կարող է գործադրել որպես կառավարման միջոց. վարընթաց (ղեկավարության իսկ տարածած) շշուկները նպաստավոր են այս կամ այն կատարվելիք փոփոխությանհանդեպ հասարակական արձագանքը նախապեսպարզելու համար, իսկ վերընթաց շշուկների վերլուծությունը կարող է ծառայել որպես հետադարձ կապի օժանդակ միջոց:

ՁԵՎԱԿԱՆ

ՈՐԱԿ

-

Սպառողի պահանջներին արտադրանքի հաճմապատասխանության աստի-

ճան, օգտագործման պիտանելիությունը(օգտակարությունը), տեխնիկական ն այլ

պահանջների հաճապատասխանությունը:

ՈՐԱԿԱՎՈՐՈՒՄ

Աշխատողի կատարած աշխատանքիորոշակի տեսակի բարդության աստիճանի բնութագիր: -

ՏԵՐՄԻՆԱԲԱՆԱԿԱՆ

ՈՐՈԳԱՅԹ

Հայոց առաջին սահմանադրականնախագիծը.հրատարակվել Մադրասում, Շահամիր ն Վակոբ Շահամիրյանների աշխատասիրու-

ՓԱՌԱՑ

է 1773

թ.

թյամբ:

ԲԱՌԱՐԱՆ

-

ԾԱՌ

Կառավարչական որոշումների ընդունման տնտեսամաթեմատիկական մեթոդ. կիրառվում է այն դեպքում, երբ անորոշության պայմաններում անհրաժեշտ է ընդունել մի քանի որոշում, որոնցից յուրաքանչյուրը կախվածԷ նախկին որոշման արդյունքից:

ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻ

ԶԱՓԱՆԻՇՆԵՐ

-

Որոշակի ստանդարտներ, որոնցով գնահատվում են այլընտրանքային տարբերակները ն հանդես են գալիս որպես որոշումների գնահատման երաշխավորություններ կամ որակական սահմանափակումներ:

ՉԵԿ

-

(ՎՃԱՐԱԳԻՐ)

Հաճախորդի անվերապահ հրաման իր հաշվարկային կամ ընթացիկ հաշիվը վարող բանկին` վճարել որոշակի գումար վճարագիրը ներկայացնողին կամ վճարագրում նշված անձնավորությանը: -

ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ

Փաստաթուղթ, որն ամրագրում է երկու կամ ավելի կողմերի միջն

-

համաձայնությունը:

Երկու մատակարարումների միջն ընկած ժամանակահատվածում օգտագործման համար անհրաժեշտ ռեսուրսների ծավալը:

ՊԱՇԱՐ

-

ՊԱՏԱՀԱԿԱՆ

ԻՐԱԴԱՐՁՈՒԹՅՈՒՆ

Իրադարձություն, որը համանման ներում կարողէ հանդես գալ տարբեր ելքերով: -

իրավիճակ-

Առաջադրվածխնդիրներն իրագործելուպարտավորություն ն դրանց կատարման համար հաշվետու լինելը:

ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

-

Լիազորությունների հանձնում այն անձին, ով իր վրա է վերցնում դրանց իրականացման պատասխանատվությունը:

ՊԱՏՎԻՐԱԿՈՒՄ

-

Արժեթուղթ. վավերացնում է ներդնողի կատարածդրամական միջոցների ներդրումը ն այն թողարկողի պարտավորությունները կապված պարտատոմսի սեփականատիրոջը սահմանվածժամկետներում գումարների կամ տոկոսադրույքների վճարման ն ներդրվածգումարի վերադարձման հետ:

ՊԱՐՏԱՏՈՄՍ

-

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ՊԵՏԱԿԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆ

Ըստ կառավարմանմակարդակների ստացված արդյունքների (ՎՆԱ, ծառայություններիծավալի հավելաճ ն այլն) ե պետական կառավարմանոլորտում ամբողջականծախսերիհարաբերությունը: -

Վամազգային, նահանգային (մարզային) գործադիր իշխանությունների, օրենսդիր մարմինների ու նրանց կողմից ստեղծվող հանձնաժողովների ն այլ ստորաբաժանումների,դատական մարմինների գործունեություն:

ՊԵՏԱԿԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

ների

ու

-

Կազմակերպությանգործունեությաննպատակամետուղղությունդրանց իրականացմանմեթոդների կանխատեսում: -

Ժամանակավորհիմքերով ստեղծված,արդի տեղեկատվական տեխնոլոգիաներով կապված անկախ կազմակերպությունների խումբ, որոնք միավորում են իրենց ռեսուրսները ն ջանքերը` բարենպաստ շուկայական իրավիճակն արդյունավետ օգտագործելու նպատակով:

ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ

ԱԼՅԱՆՍ

--

Կազմակերպությաննպատակամետ գործունեության համար որոշումների ընդունման գործընթաց,որն ուղղված է ռազմավարության ընտրությանը ն դրա կենսագործմանապահովմանը:

ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

-

Կազմակերպությաներկարաժամկետնպատակների,գերակայությունների ու գործողությունների, ինչպես նան դրանց իրագործման համար անհրաժեշտ ռեսուրսների բաշխման գլխավոր ծրագիր:

ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

-

(ՊԱՀՈՒՍՏ) Ցանցային գծանկարիկրիտիկականն առանձին ուղիների տնողությունների տարբերությունը:

ՌԵԶԵՐՎ

-

Այն խումբը (իրական կամ երնութա(էՏԱԼՈՆԱՅԻՆ) ԽՈՒՄԲ Է կան), որին անձը վերագրում ինքն իրեն, ն որի արժեքներն ու վարվելակերպի նորմերը տվյալ անձի համար ծառայում են որպես ընդօրինակման ու ինքնագնահատականինմուշ, սոցիալական կողմնորոշման ն ինքնակառավարման հիմք:

ՌԵՖԵՐԵՆՏԱՅԻՆ

ՌԻՍԿ ՌԻՍԿԻ

--

-

Կորուստներ կրելու հնարավոր վտանգ:

Գործարքիհետ առնչվող հնարավոր առավելագույն վնասի բաֆինանսապես անկախ տնտեսավարող սուբյեկտների ն քաղաքա-

ԲԱՇԽՈՒՄ ժանում

-

ցիների միջն: ՌԻՍԿԻ

Գործարքիհետ առնչվող հնարավոր առավելագույն վնասի ն ներդրողի սեփական ֆինանսական միջոցների հարաբերությունը:

ԳՈՐԾԱԿԻՑ

-

ՏԵՐՄԻՆԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԲԱՌԱՐԱՆ

ՌԻՍԿԻ

ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿՈՒՄ

Մեկ վարկառուին(հաճախորդին)տրամադրվող միջոցների առավելագույն թույլատրելի սահմանաչափի որոշում:

ՌԻՍԿԻ

Գործարքիհետնանքով հնարավոր վնասի փոխհատուցման պարտավորության ստանձնում՝ այդ գործարքիհետ անմիջապես առնչություն չունեցող տնտեսավարող սուբյեկտի (ապահովագրական ընկերության) կողմից:

-

ՓՈԽԱՆՑՈՒՄ

-

Ղեկավար կադրերի պատրաստմանմեթոդ, որը ենթադրում է ժամկետային աշխատանք (3 ամսից մինչն 1 տարի) կազմակերպության տարբեր ստորաբաժանումներում:

ՌՈՏԱՑԻԱ

-

ԱՃԻ ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

Արտադրությունը կայուն շահութաբեր է, աննշան է ռիսկի հավանականությունը, ներդրումները չափավոր են, արտադրության ու վաճառքի ծավալն աճում է նախորդ ժամանակաշրջանի չափերով:

ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿ

-

ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆ Տնտեսական ընկերություն, որի կանոնադրական կապիտալը, կանոնադրությամբ սահմանված

ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿ

ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅԱՄԲ

--

չափերով, հիմնադիրների միջն բաժանված է բաժնեմասերի՝ փայերի՝ առանց հրապարակայինբաժանորդագրությանն պարտադիր պետք է լինեն անվանական:

Որոշակի ռեսուրսային ն լիազորություններով պայմանավորված շրջանակներ, որոնց հաշվառմամբ կարող են ընդունվել կառավարչական որոշումները:

ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿՈՒՄՆԵՐ

ՍԹՐԵՍ

-

Մարդու օրգանիզմի խությունների հանդեպ:

-.

-.

-

-.

-

ոչ

համարժեք վերաբերմունքը շրջապատի փոփո-

ՍԹՐԵՍԸ օրգանիզմի արձագանքն է անբարենպաստ միջավայրին (աղմուկ, անակնկալներ,ծայրահեղգերլարվածվիճակ, հույզեր ն այլն): ԳՈԳԵԿԱՆ ՍԹՐԵՍԸ արտացոլում է անձի աշխատանքի,ընտանիքի, կենցաղի, կյանքի այլ հոգսերին առնչվող լարվածությունը:

ՑՏԵԶԵԿԱՏՎԱԿԱՆ

ՍԹՐԵՍԸ առնչվում է տեղեկույթի հարաճուն ծավալի հավաստի ընկալման գերլարված վիճակին: ՍԹՐԵՍԸ

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

կապվածէ հանրային զանազան իրադարձությունների, միջանձնային փոխհարաբերություններում ծագող բարդությունների հետ: Սրա կարնոր տարատեսակներից են ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ՍԹՐԵՍԸ (կապված օտար մշակութային միջավայրին հարմարվելու հետ), ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՍԹՐԵՍԸ (քաղաքական ճգնաժամերի հետնանքով) ե ԿԱԶՄԱԿԵՐՊԱԿԱՆ ՍԹՐԵՍԸ (կազմակերպության ն անհատի պահանջների հակասության պատճառով):

ՖԻԶԻՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

փոխադարձ

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Մարդու կենսագործունեությանբոլոր այն իրողությունները (ամենից առաջ` կազմակերպության շրջանակներում դերային կոնֆլիկտը, թերծանրաբեռնվածությունըկամ գերծանրաբեռնվածությունը), ինչպես նան բուն անձին բնորոշ յուրահատկությունները (խառնվածք, կամք, արժեքային համակարգ նայլն), որոնք հանգեցնում են օրգանիզմի ոչ համարժեք արձագանքմանը:

ՍԹՐԵՍԱԾԻՆ

ԳՈՐԾՈՆՆԵՐ

-

Սթրեսի դեմ պայքարիմեթոդաբանություն՝հիմնվածայն հիմնադրույթի վրա, որ սթրեսը հնարավոր չէ լիովին բացառել, իսկ գործնական միջոցառումներըբաժանվում են երկու խմբի՝կանխարգելիչ(պրոֆիլակտիկ) ն վերականգնողական(ռեկրեատիվ):

ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

ՍԹՐԵՍԻ

-

Կարտելային համաձայնության տեսակ, որը ենթադրում է նրա մասնակիցների արտադրանքի իրացումը միասնական իրացման մարմնի միջոցով:

ՍԻՆԴԻԿԱՏ

--

Կազմակերպությանիրավաբանորենսահմանվածանվճարունակությունը, միջոցների բացակայության հետնանքով տնտեսական գործունեություն վարելու անհնարինությունը:

ՍՆԱՆԿՈՒԹՅՈՒՆ

--

Գործունեություն, որն ուղղված է օգնելու դրա կարիքն ունեցող մարդկանց, որոնք առանց կողմնակի օգնության ի վիճակի չեն լուծելու իրենց կենսական խնդիրները:

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔ

-

Միջոցառումներիհամակարգ`կոչված օգնելու բնակչության առավել խոցելի խմբերին կամ ժամանակավորապես ծանր պայմաններում հայտնվածներին:

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ԱՋԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐ

--

--

Մարդկանց ն նրանց ստեղծած սոցիալական հենց իրենց` սոցիալական տարբեր ինստի-

ինստիտուտների, ինչպես տուտների միջն առկա հարաբերություններ: նան

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ԾՐԱԳԻՐ

անհրաժեշտ նելու համար:

են

Միջոցառումների(գործողությունների)համախումբ,որոնք բնակչության սոցիալական ապահովությունն իրականաց--

Կառավարող համակարգ, կառավարչական ազդեցության իրականացման գործառույթներովօժտված մարդկանց կազմակերպորեն ձնակերպված ընդհանրություն, որոնց կառավարչական գործունեությունն ընդգրկում է մարդու կենսագործունեության այն բոլոր ոլորտները, որտեղ առկա են սոցիալական հարաբերություններ ն ընթանում

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

են

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՍՈՒԲՅԵԿՏ

--

սոցիալականգործընթացներ:

Հասարակությունում, նրա տարբերմակարդակներումսոցիալական հարաբերությունները, նան սոցիալական գործընթացները:

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՕԲՅԵԿՏ

--

ՏԵՐՄԻՆԱԲԱՆԱԿԱՆ

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ՆՊԱՏԱԿՆԵՐ

ԲԱՌԱՐԱՆ

Սոցիալական սուբյեկտի կողմից սոցիալական համակարգի վրա ներգործության ազդեցություն ուղղված օբյեկտի վիճակի պահպանմանը կամ փոփոխմանը: --

Մարդկանց գործունեությանպայմանների բարելավ-

--

ման, ազգաբնակչության զբաղվածությանաճի, մարդկային կապիտալի ավե-

լացման (կրթություն, առողջապահություն) ակնկալվող արդյունքները:

ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

-- Քաղաքացիների օրենսդրորեն ամրապնդված սոցիալական, իրավական ն տնտեսական երաշխիքների իրականացման առաջնայնությունների ն մեխանիզմներիհամակարգ:

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ժամանակակիցպայմաններումհասուն գործարարության գլխավոր չափանիշներից մեկը: 2. Կազմակերպության ղեկավարության գործելու պատրաստակամությունը՝ հօգուտ հանրային շահերի, ինչը գործնականորենարտահայտվում է բարեգործությունների,շրջապատող միջավայրի պահպանման, գործազրկության կրճատման, առողջապահության ու կրթության համակարգերինաջակցության, քաղաքացիական հասարակության հաստատությունների ամրապնդման միջոցառումների մեջ:

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ

-

1.

Պետություն, որն իրականացնումէ իր բոլոր քաղաքացիների զարգացման ն բարեկեցությանապահովմանքաղաքականություն:

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

--

Ցիկլիկ, ճպատակային գործունեության ձների համախճբություն` ուղղված սոցիալական օբյեկտի վիճակի փոփոխմանը, նախապես առաջադրվածարդյունքների իրականացմանը, սոցիալական համակարգի ներուժի բացահայտման ն օգտագործմանմեթոդների ու մեթոդիկայի համակարգ՝ ըստ դրա զարգացման նպատակների,սոցիալական նորմատիվների ն ստանդարտների:

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱ

-

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Պետության ներքին քաղաքականության բաղադրիչ, քաղաքական գործունեություն,որն ուղղված է սոցիալական ոլորտի

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

-

խնդիրներիլուծմանը:

Աշխատանքային խմբի սոցիալ-հոգեբանական առանձնահատկություններիյուրացումը ն աշխատողի` ձնավորված փոխհարաբերությունների համակարգմուտք գործելը:

ՍՈՑԻԱԼ-ՎՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆ

ՀԱՐՄԱՐՈՒՄ

-

Հավանական հաճախորդ կամ տնտեսավարող սուբյեկտ, որը հանդես է գալիս որպես արտադրական ու սպառողական նշանակության ապրանքատեսակների գնորդ:

ՍՊԱՌՈՂ

-

Անմիջականորենկապվածչէ ռեսուրսների վերամշակման գործընթացի հետ, սակայն իրականացնում է դրա սպասարկումը՝ ապահովելով վերջինիս բնականոն գործունեությունը:

ՍՊԱՍԱՐԿՈՂ

ԵՆԹԱՀԱՄԱԿԱՐԳ

ՍՊԱՍԱՐԿՈՂ

ՎԱՐՉԱԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

-

ԱՊԱՐԱՏ

-

Մշտականգործող մարմին՝ հա-

տուկ գործառույթներով,խնդիրներով ու լիազորություններով:

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ՍՊԵԿՈՒԼՅԱՏԻՎ

Ռիսկեր, որոնց հետնանքով կարող են հանդես գալ դրական (շահում, շահույթ, հաղթանակ), բացասական ն զրոյական ելքեր: ՌԻՍԿԵՐ

ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐ

փելի շակի

-

Կարճաժամկետնպատակներ. սահմանվում են քանակապես չագծով ն, որպես կանոն, պետք է լինեն որո-

-

ն ոչ չափելի ցուցանիշների ն հիմնավորված:

ՍՏՈՐԱԲԱԺԱՆՈՒՄՆԵՐ

ԿԱՄ ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ

աշխատանքի հորիզոնական վորվող բաժանմունքներ:

ՈԼՈՐՏՆԵՐ

Կազմակերպությունում ուղղահայաց բաժանման հետնանքով ձնա-

ն

--

(ԴԱՍԱԿԱՆ) ԴՊՐՈՑ

Կառավարչական մտքի՝ Ա. Ֆայոլի հիմնադրած 1950 թթ.), որի հիմնական տեսական վաստակը կառաուղղությունը (1920 վարման հիմնական գործառույթներիառանձնացումն ու սկզբունքների ձնակերպումն է:

ՎԱՐՉԱԿԱՆ

-

--

Կազմակերպության կուլտուրայի տարրերից մեկը` տվյալ կազմակերպությունում ընդունված վարքագծի, հաղորդակցման եղանակների, հագուստի, արտաքին տեսքի կայունացածնորմերի ամբողջություն, որոնց խախտումը կարող է հանգեցնել կոնֆլիկտների, սթրեսների, ռեֆերենտային խմբից մեկուսացման:

ՎԱՐՎԵԼԱԿԵՐՊ

-

Կառավարման տեսության մեջ մարդկային հարաբերությունների դպրոցից ծնունդ առած ուղղություն, որի հարացույցի հիմքում ընկածեն աշխատողի վարքի կարգավորմանսոցիալ-հոգեբանական մեխանիզմները, մասնավորապես՝պահանջմունքների կառավարումը:

ՎԱՐՔԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

-

Խոշոր ընկերությունների, բանկերի, պետականապահովագրական, կենսաթոշակայինն այլ ֆոնդերի միջոցներ, որոնք ներդրվում են բարձր ռիսկայնությամբ ոլորտներում, նոր ընդլայնվող կամ կտրուկ փոփոխությունների ենթարկվողձեռնարկատիրության ոլորտում:

ՎԵՆՉՈՒՐԱՅԻՆ

ԿԱՊԻՏԱԼ

--

կազմակերպություն,որը Առենտրական գիտատեխնիկական հիման վրա նոր մասնագիտացվածէ վենչուրային կապիտալիօգտագործման ապրանքների ստեղծման, արտադրության ն ներդրման, նոր տեխնոլոգիաների կիրառման ուղղությամբ:

ՎԵՆՉՈՒՐԱՅԻՆ

ՖԻՐՄԱ

-

Իրավաբանականանձանց կազմակերպականն կառուցվածքայինվերափոխմանգործընթաց(կամավոր կամ պարտադիր),որը հանգեցնում է վերակազմակերպվողիրավաբանականանձանց գործունեության դադարեցման (բացառությամբ միացման ձնով վերակազմակերպման):

ՎԵՐԱԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄ

ՎԵՐԱՀՍԿՄԱՆ

ՈԼՈՐՏ

--

--

Մեկ ղեկավարիանմիջականենթականերիթիվը:

ՏԵՐՄԻՆԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԲԱՌԱՐԱՆ

Մենեջմենթի ընդհանուր գործառույթ`ուղղված կազմակերպության ընտրած ռազմավարության ցուցանիշների Ա փաստացի արդյունքների համապատասխանության գնահատմանը ն ձեռնարկության առջն դրված հիմնական նպատակների, հատկապես գլխավոր նպատակի՝առաքելության իրականացման ապահովմանը:

ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

Նյութական ռեսուրսների մշակման, ձեափոխման կապվածբոլոր գործողությունները:

ՎԵՐԱՄՇԱԿՈՂ

հետ

-

ԵՆԹԱՀԱՄԱԿԱՐԳ

-

Այլ մասնագիտությանը բնորոշ նոր բազային գիտելիքների ձեռքբերում, ինչպես նան արտադրականգործունեության մեջ դրանց կիրառման հմտությունների զարգացում:

ՎԵՐԱՊԱՏՐԱՍՏՈՒՄ

-

-- Ընկերակցություն, որում ընկերակցության անունից ձեռնարկատիրական գործունեություն իրականացնող ն իրենց գույքով ընկերակցության պարտավորությունների համար պատասխանատվություն կրող մասնակիցների լիակատար ընկերների հետ միասին կան մեկ կամ մի քանի մասնակից ավանդատուներ, որոնք իրենց ներդրածավանդներիգումարների սահմաններում կրում են ընկերակցության գործունեության հետ կապված վնասների ռիսկը ն չեն մասնակցում ընկերակցության իրականացրածձեռնատիրականգործունեությանը:

ՎՍՏԱՀՈՒԹՅԱՆ

ՎՐԱ ՀԻՄՆՎԱԾ

ՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ

ԸՆԿԵՐԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՆԹԱՀԱՄԱԿԱՐԳ

Մեքենաների, սարքավորումների ն փոխանցող հարմարանքների ամբողջություն, որտեղ վերջիններս փոխկապված են, լրացնում են միմյանց ն ծառայում մեկ ընդհանուր նպատակի:

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱ

-

Մասնագիտական կարողությունների, սարքավորումների, գործիքների, ենթակառուցվածքին հաճապատասխանտեխնիկականգիտելիքների զուգորդում, որը թույլ է տալիս նյութերի ն տեղեկությունների մեջ անհրաժեշտ փոփոխություններ իրականացնել:

ՏԵԽՆՈՊԱՐԿ

-

Ձեռնարկությունների համախումբ, որոնք համատեղ զբաղվում տեխնոլոգիաներիմշակմամբ:

--

են

առաջատար

Մեծ տարածաշրջանում կենտրոնացածհիմնարար ն կիրառական բնույթի գիտական հաստատությունների,բուհերի, նախագծայինն ներդրումային կազմակերպությունների, ինչպես նան նորույթներիյուրացմանը կողմնորոշված մի շարք արդյունաբերական ձեռնարկություններիհամալիր:

ՏԵԽՆՈՊՈԼԻՍ

ՏԵՂԱԿԱՆ

--

1. Պետական տարածքայինկառավարման որոշ գործառույթներիապակենտրոնացմանեղանակ, երբ համայնքային սեփականությունը տնօրինելու, համայնքային նշանակության հիմնահարցերը լուծելու համար լիազորությունները սահմանադրորեն փոխանցվում են տեղա-

ԻՆՔՆԱԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

-

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

կան ինքնակառավարման մարմիններին (համայնքի ավագանի, համայնքի ղեկավար): 2. Ըստ եվրոպականհռչակագրի՝ «Տեղական ինքնակառավարումը տեղականինքնակառավարմանմարմիններիիրավունքն ու իրական ունակությունն է նպատակաուղղվածպետական գործերի մի զգալի մասի կանոնակարգմանը ն կառավարմանը՝գործելով օրենքի շրջանակներում, սեփական պատասխանատվությամբ ն ելնելով տեղական բնակչության շահերից»:

ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ

(ՖԻԼՏՐԱՑԻԱ)

Տեղեկատվության աղավաղման միտումը` կազմակերպությանշրջանակներում կառավարման մի մակարդակից մյուսին անցնելու ընթացքում: ԶՏՈՒՄ

--

1. Տեղեկությունների ստեղծման, մշակման, հաղորդման, փոխանցման, ստացման ն կուտակման գործընթացներ:2. Այն տեղեկությունների ամբողջությունը (տեղեկույթը), որոնք տվյալ գործածողի համար որոշակի հետաքրքրություն են ներկայացնում:

ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

ՏԵՂԵԿՈՒԹՅԱՆ

--

ԼԵԶՈՒ

--

բողջություն:

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

Տեղեկատվության փոխանակմանխորհրդանիշներիամ-

Առետրայինկազմակերպություն, որի կանոնադրականկապիտալը բաժանվածէ հիմնադիրների(մասԸՆԿԵՐԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՎ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

-

նակիցների)բաժնեմասերի:

Կառավարվողհամակարգիգործունեությանվերջնական տնտեսական արդյունքները:

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՏՐԵՍՏ

ՆՊԱՏԱԿՆԵՐ

--

Միավորում, որտեղ միաձուլվումեն նախկինում տարբեր ձեռնարկատերերի պատկանող զանազան ձեռնարկություններ՝ ամբողջությամբ կորցնելով իրենց իրավական ն տնտեսականինքնուրույնությունը: --

(ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ) Մեթոդ, որի հիմքում դրված է հաջորն զուգահեռաբար իրականացվող դաբար աշխատանքների բաժանումը տարրերի, վերջիններիս իրականացման տնողությունն ու հաջորդականու-

ՑԱՆՑԱՅԻՆ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

-

թյունը:

Բնութագրվում է այնպիսի գործոններով, որոնք անմիջաբար ներգործում են կազմակերպությանգործունեությանընդհանուր արդյունավետությանն ֆինանսատնտեսական վերջնականարդյունքվրա: ների

ՈՒՂՂԱԿԻ ՆԵՐԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ

ՄԻՋԱՎԱՅՐ

-

ՏԵՐՄԻՆԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԲԱՌԱՐԱՆ

1. Կոմունիկացիայի ընթացքում հաղորդագրության համարժեք ընդունում ն ընկալում, տեղեկատվության տրամաբանական ն հուզական, վերբալ ն ոչ վերբալ, էական ն երկրորդական,հավաստի ն ոչ հավաստի կողմերի ստույգ զանազանում: 2. Միջանձնային կոմունիկացիայի ժամանակ կառավարչի կարնոր գործառույթներիցմեկը, արդյունավետ կառավարելու անձնային հատկություն, որի կատարելագործմաննպատակով ժամանակակից մենեջմենթում գործադրվում են «ակտիվ ունկնդրման» զանազան հնարքներ:

ՈՒՆԿՆԴՐՈՒՄ

--

Ընկերություն, որն իրավունք չունի անցբաց բաժանորդագրություն կամ էլ իր թողարկած բաժնետոմսերի կացնելու առաջարկելու թվով անսահմանափակ անձանց, ն որի բաժնետոմսերը դրանք բաշխվում են միայն նրա հիմնադիրների կամ նախապես որոշված անձանց միջն: Ընկերության մասնակիցների թիվը չպետք է գերազանցի օրենքով սահմանվածքանալը՝ 49 բաժնետեր:

ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՓԱԿ ԲԱԺՆԵՏԻՐԱԿԱՆ

ՓԱՍՏԱԹՂԹԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ

--

Փաստաթղթերի շարժը կազմակերպությունում՝ դրանց ստեղծման կամ ստացման պահից մինչե կատարում ն արխիվ -

հանձնում:

-

ՄԻԱՍՆԱԿԱՆԱՑՈՒՄ

Կառավարչական փաստաթղթերի տեսակների ն ձների, ինչպես նան դրանց մշակման ընդհանուր սկզբունքների ամ-

ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐԻ

-

բողջությունը:

Նյութական կրիչ. պարունակում է արձանագրվածտեղեկություն, նախատեսվածէ ժամանակի ն տարածությանմեջ այն փոխանցելու, հաղորդելու կամ պահպանելու համար:

ՓԱՍՏԱԹՈՒՂԹ

-

Խոսքի ներազդեցության տրամաբանականհիմնավորման միջոց. դատողությունների շղթա, որտեղ առաջադրվում է ապացուցման ենթակա որոշակի դրույթ, բերվում են ապացուցման հիմքերը (փաստեր, անվերապահ ճշմարտություններ, վկայակոչումներ), ապացուցվում է դրույթի ճշմարտացիությունը, մեկնաբանվում դրույթի ընդունելի (արդարացի,պատշաճ, ցանկալի) լինելը տվյալ լսարանի համար, ինչպես նան՝ հերքվում հակադիր տեսակետը (հակափաստարկում):

ՓԱՍՏԱՐԿՈՒՄ

-

Կադրերի ընտրության մեթոդ, որի ընթացքում գնահատվում են թեկՇածուներիաշխատանքային ն մասնագիտականունակությունները:

ՓՈՐՁԱՐԿՈՒՄ

ՓՈՓՈԽԱԿԱՆ

-

ԾԱԽՍԵՐ

-

Արտադրության ծավալներիցուղղակի կախվածության

մեջ գտնվող ծախսեր:

Կազմակերպությանգործառությանու զարգացման մեջ նոր երնույթների գոյացում ու հնի վերացում պայմանավորվածինչպես արտաքին

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

-

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

միջավայրի գործոններով, այնպես էլ` ներկազմակերպական գործընթացներով: Կազմակերպություններիզարգացման կարնոր պայմաններից մեկը, որը ներառում է ինչպես հայեցակարգայինբնույթի դատողություններ (փոփոխությունների անհրաժեշտության, տեղի ու դերի աշխարհայացքայինիմաստավորում), այնպես էլ` որոշակի ռազմավարության մշակում (փոփոխություններիախտորոշում,գնահատում, դրանց իրականացման պլանավորում, հնարավոր խոչընդոտների կանխատեսում ն այլն) ու իրագործում (խնդիրներիհստակեցում, փոփոխություններիփորձարկում, վերահսկողություն, ամփոփում ն այլն), այդ թվում` փոփոխությունների նկատմամբ դիմադրությանհաղթահարում:

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՓՈՒԼ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

-

Ձեռնարկատերերի միավորում, որը նախատեսում է մասնակիցներին շահույթի բաշխման հատուկ կարգ` այն հանրագումարվում է, որից հետո բաշխվում մասնակիցներիմիջն՝ նախապես որոշված համամասնությամբ: -

ՔԱՆԱԿԱԿԱՆ

ՄՈՏԵՑՈՒՄ

Գիտական կառավարմանուղղություն, մեծ տեղ է հատկացնում զանազան մոդելների, մաթեմատիկայի,վիճակագրության, քանակական վերլուծության մեթոդների գործածությանը: -

Կազմակերպությունումստորաբաժանում(ենթահամակարգ), որը սպասարկում է հիմնական արտադրությանը:

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՕԺԱՆԴԱԿ

ՕՊԵՐԱՏԻՎ

Կազմակերպությանընթացիկ գործունեության ղեկակոորդինացում:

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

վարում

ու

--

-

Պայմանագիր, որով մի կողմը (սովորաբար`որոշակի գրավի դիմաց) մյուս կողմին իրավունք է տալիս սահմանվածժամկետում ն իր անունիցձեռք բերել կամ վաճառել որոշակի քանակի ապրանք, այդ թվում` ֆյուչերսային ն ֆորվարդային պայմանագրեր:

ՕՊՑԻՈՆ

-

Սոցիալական կարգ, որն օժտված է (լեգիտիմություն) որոշակի վարկով, ինչը պայմանավորում է ն իշխանությանը կամովին ենթարկվելու հանգամանքը, ն պարտադիրպահանջներ սահմանելու հնարավորությունը` որպես կառավարողների ն կառավարվողներիմիջն համաձայնու-

ՕՐԻՆԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

-

թյուն:

ՏԵՐՄԻՆԱԲԱՆԱԿԱՆ

ՖԻՆԱՆՍԱԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ

ԽՈՒՄԲ

ԲԱՌԱՐԱՆ

Միավորման ձն, որը ներառում է արդյունաբերականձեռնարկություններ, բանկեր, առեատրական կազմակերպություններ, ապահովագրական ընկերություններ, շինարարականֆիրմաներ ն այլն: Գործում է բաց բաժնետիրականընկերությունների սկզբունքների հիման վրա:

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ

ՆԵՐԴՐՈՒՄ

պարտատոմսերն

ՖՅՈՒՉԵՐՍ

-

Ֆինանսական շուկայի գործիքներում(բաժնետոմսեր, այլն) կատարվող ծախս: -

Պայմանագիր, որով մի կողմը պարտավորվում է (սովորաբար՝ որոշակի գրավի դիմաց) սահմանվածքանակով, հաստատագրվածգներով ն ժամկետներում մյուս կողմից ձեռք բերել կամ նրան վաճառել որնէ ապրանք, այդ թվում` նան արժեթուղթ կամ արտարժույթ: -

Պայմանագիր, որով մի կողմը պարտավորվում է (սովորաբար՝ որոշակի գրավի դիմաց) սահմանված ժամկետում, գործարքի կնքման պահին շուկայում ձնավորված գնով, մյուս կողմից ձեռք բերել կամ նրան վաճառել որնէ ապրանք, այդ թվում` նան արժեթուղթ կամ արտարժույթ:

ՖՈՐՎԱՐԴ

-

ՖՈՒՆԿՑԻՈՆԱԼԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔ

Կազմակերպականկառուցվածք,որի դեպքում բացակայում է միանձնյա ղեկավարման սկզբունքը, իսկ կառավարումն իրականացվում է մասնագիտացվածստորաբաժանումներիկողմից: --

ՀԱՎԵԼՎԱԾ

«ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ»

ԱՌԱՐԿԱՅԻ

ԹԵՍՏԵՐ

Նշել ճիշտ պատասխան(ներ)ը կամ լրացնել բաց թողնված տեղերը

1.

Կառավարման հիմնական սկզբունքներից են (ըստ վերահսկողությունը, արդարացիությունը, Զ պլանայնությունը, ՕՁաշխատանքիբաժանումը,

Ա.

Ֆայոլի)՝

Զ Զ

Զ

Զ Զ Զ Զ Զ Զ Զ Զ Զ

2.

-

համակարգվածությունը,

ռացիոնալ սպասումները, մենիշխանությունը, աստիճանակարգությունը, լեգիտիմությունը, նախաձեռնությունը, կառավարմանկուլտուրան, կարգուկանոնը, անձնակազմիկայունությունը, աշխատանքայինկարգապահությունը:

Կառավարմաննկատմամբ գործընթացայինմոտեցումը քննարկվում Զ

է

որպես՝

վերջնականնպատակներինհասնելու համար մի շարք փոխկապակցված տարրերիամբողջություն, կառավարմանփոխկապակցված գործառույթներիհամակարգված ամբողջություն, որոշակի իրավիճակներիցկախվածգործընթաց, անընդհատ շարժման ն փոփոխությանմեջ գտնվող տեխնոլոգիականգործընթաց: ,

Զ Զ Զ

Յ.

Գիտական կառավարման դպրոցի հետազոտությունները վերաբերում Զ Զ Զ

են՝

կազմակերպությանկառավարմանռացիոնալ համակարգիստեղծմանը, կառավարմանսոցիալական կողմերին, մարդկայինհարաբերություններին,

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Զ Օ ԶԺ Զ

4.

Գիտական կառավարման դպրոցի հիմնադիրներն են՝ Զ Զ Զ Կ Օ Ծ

5.

ԶԺ ԶԾ Օ

Զ Զ Զ

գիտականվերլուծության մեթոդներիկիրառումը՝խնդիրների լուծման ռացիոնալ եղանակներիորոշման նպատակով, քանակականմեթոդներիզարգացումը՝ բարդագույնիրավիճակներումորոշումներ ընդունելու նպատակով, կառավարման սկզբունքների զարգացումը, միջանձնայինհարաբերություններիկառավարմանորոշակի գործելակերպերի կիրառումը, կառավարմանգործառույթներիբնութագրումը, կոնֆլիկտների լուծման միջանձնային եղանակներիբացահայտումը, վարչականմեթոդներիկիրառումըկառավարմանգործընթացում:

Կազմակերպության ներքին միջավայրի հիմնականփոփոխականներնեն՝ ՕՁ Զ Թ Զ Զ Զ Զ ԶԺ Կ

7.

Ֆրեդերիկ Թեյլորը, էլտոն Մեյոն, Հենրի Հանթը, Մերի Փարքեր Ֆոլետը, Ֆրեդերիկ Հերցբերգը, ԱնրիՖայոլը:

Կառավարման դասական (վարչական) դպրոցի տեսական վաստակնէ՝ Օ

6.

արտադրության կառավարմանը, մարդկային ռեսուրսների օգտագործմանարդյունավետությանբարձրացմանը, կառավարմանկուլտուրային, կառավարման սոցիալ-հոգեբանականգործոններին:

նպատակները, կառուցվածքը, խնդիրները, ֆինանսները, մարդկայինռեսուրսները, առաջնորդման ոճը, կազմակերպությանկուլտուրան ն իմիջը, կազմակերպությանբյուջեն, տեխնոլոգիան:

Կազմակերպության ներքին միջավայրի վերլուծությունն իրականացվում է ըստ՝ Զ Զ Օ Զ

գործառնականգոտիների, կառավարմանկազմակերպականկառուցվածքի, կազմակերպությաններքին փոփոխականների, սոցիալ-հոգեբանական գործոնների:

.

ԹԵՍՏԵՐ

8.

Խնդիրը. որպես կարգադրվածաշխատանք, որ պեւտքէ կատարվի նախօրոքսահմանված մոտեցումներին համապատասխան, հատկացված ռեսուրսների օգտագործմամբն որոշված ժամկետում, առաջադրվում է՝ ԶՁ Զ Զ Զ Զ

9.

Կազմակերպության արտաքին միջավայրն իրենից ներկայացնում է՝ Զ Զ Ձ ԶՁ

10.

Զ Զ Զ

Զ ԶՁ Զ ԶՁ

ԶՁ Զ Զ Զ Զ Զ Զ Զ Զ

`

տնտեսական իրադրությունը, օրենքներն ու ենթաօրենսդրականակտերը, երկրի քաղաքական ընդհանուր իրավիճակը, մատակարարներնու սպառողները, մրցակիցները, առնտրային բանկերը, գործընկերները, տեղեկատվությունը, աշխատանքիշուկան, կազմակերպությանկառուցվածքը:

Կազմակերպության անուղղակի ներգործության միջավայրի գործոններից են՝ Զ Զ

անորոշությամբ, որոշակիությամբ, պարզությամբ, բարդությամբ, բազմազանությամբ, միասեռությամբ, փոփոխականությամբ, կայունությամբ:

Կազմակերպության ուղղակի ներգործության միջավայրի գործոններից են՝ Զ

կազմակերպությանաշխատողներինպատակամղված համատեղգործունեություն. կազմակերպության գործունեության վրա ուղղակի ն անուղղակի կերպով ազդող ուժերի, գործոններին պայմաններիամբողջություն, կազմակերպության՝որպես բաց համակարգի,փոխկապակցվածգործընթացների միասնություն, համանման այլ կազմակերպությունների հետ փոխադարձ գործողությունների ամբողջություն:

Կազմակերպության արտաքին միջավայրը բնութագրվում է՝ Զ

11.

ինստիտուցիոնալմակարդակիղեկավարությանը, որոշակի աշխատողին, պաշտոնին, ոչ ձնական խմբերին, խմբերի առաջնորդներին:

մատակարարները. միջազգայինգործոնները,

Մենեջմենթ

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Զ Զ Զ Զ ԶԾ Զ Զ Զ Զ

սոցիալ-կուլտուրականգործոնները, պատմամշակութային արժեքները, մտածողությանկարծրատիպերը, կենսականարժեքների սանդղակը, աշխարհագրականգործոնները, տնտեսական ն քաղաքական գործոնները, հարկերն ու այլ պարտադիրվճարումները, բնակչությանհետ, փոխհարաբերությունները տվյալ պետության կենտրոնականբանկը:

13.Տնտեսության ընդհանուր վիճակի վերլուծությունը ենթադրում է մակրոտնտեսական հետնյալ ցուցանիշների վերլուծություն` Զ Զ Զ Զ Զ Զ Զ Զ Զ Զ

համախառնազգային արդյունք ն ազգային եկամուտ, դրամարկղիմնացորդ, գործազրկությանմակարդակ, սղաճի տեմպ, մրցակիցներիագրեսիվությանաստիճան, հարկաբյուջետային քաղաքականություն, հաշվապահականհաշվառում, արտաքինաուդիտ, դրամավարկայինքաղաքականություն, սոցիալ-կուլտուրականգործոններ:

14.Ֆրանչայզինգն իրենից ներկայացնում

է՝

ապրանքի արտադրությանու վաճառքի իրավունքի ժամանակավորապեստրամադրում մեկ այլ կազմակերպության՝գործարարությունծավալելու նպատակով, Զ չվճարվածպարտքային պահանջներիվաճառք կազմակերպությանը՝անհուսալի պարտքերըկանխելու նպատակով, Զ սարքավորումներիերկարաժամկետֆինանսական մեքենատեխնիկական վարձակալություն, ԶԾհողատարածք,որը համարվումէ սեփականությունԺառանգական իրավունքներով՝առանց որոշակիսահմանափակումների, Զ ուղղակի կապիտալ ներդրումներիիրականացում:

Զ

15.

Պլանավորման գործառույթն իրենից ներկայացնում է՝ Զ Զ Զ Զ Զ Զ

16.

կառավարմանհիմնականգործառույթ, կառավարմանկոնկրետգործառույթ, կանխատեսումայինգործընթաց, կառավարմանտնտեսականմեթոդ, կառավարմանվարչակազմակերպական մեթոդ, կառավարմանհիմնականսկզբունք:

Կազմակերպության ռազմավարությունը բնորոշվում ՕՁ Զ

է

որպես՝

գործարարությանծրագիր, երկարաժամկետբազմակողմանիհամալիր ծրագիր,

ԹԵՍՏԵՐ Զ

ԶՁ Ձ

կազմակերպությաննպատակամետգործունեությանհամար կառավարչական որոշումներիընդունման գործընթաց, երկարաժամկետնպատակների,գերակայությունների,գործողություններին ռեսուրսների բաշխման գլխավոր ծրագիր, մարտավարականծրագրերիամբողջություն:

տնտեսական դինամիկայի ուղղվածության՝ ռազմավարության բոլոր 4 խմբի՝

17-Ըստ

դասակարգվում են տարբերակները Զ Զ Զ

աճ,

Զ

սղաճ, տարբերակում, սահմանափակաճ, բազմատեսակացում, արտարկում, որոշ տարբերակների համակցում:

Զ ԶՁ

Զ Զ Ձ

18.

Բոստոնյան խորհրդատվականխմբիերկչափանիմատրիցը հիմնվածէ երկու ցուցանիշի վրա՝ Զ Զ Զ ԶՁ

Զ Զ Զ Զ

ապրանքայինշուկայի գրավչությունը, ապրանքիդիրքի կայունությունը. վաճառքի աճի տեմպերը, շուկայում ունեցած հարաբերականմասնաբաժինը, մրցակիցներիագրեսիվության աստիճանը, համախառնշահույթի մեծությունը, ապրանքայինշուկայի հատվածավորումը, հաշվեկշռային շահույթի մեծությունը: `

Կառավարման լիազորությունները փոխանցվում են՝ Զ

Զ Զ

Զ Զ Զ

20.

կրճատում, տարածքայինէքսպանսիա,

պաշտոնին, աշխատողին, ղեկավարին, ենթակային, աշխատանքայինխմբին, մասնագիտությանը:

Վերահսկողության լայն ոլորտ ն կառավարման քիչ թվով մակարդակ ունեցող կառուցվածքներն անվանում են՝ Զ Զ Զ Զ Զ Զ

բարձր, օրգանական, հարթ,

բյուրոկրատական, միամակարդակ, մատրիցային:

ՄԵՆԵՋՍԵՆԹ

21.

(օրգանական) կազմակերպական կառուցվածքներից են՝ Ադապտիվ Զ Զ

'

ԶՁ ԶԾ Զ Զ

22. Ըստ

նախագծայինը, գծային-ֆունկցիոնալը, դիվիզիոնալը, մատրիցայինը, ֆունկցիոնալը, բյուրոկրատականը:

արտադրանքի կառավարման՝ կազմակերպականկառուցվածքըլինում է՝

Զ Զ Զ Զ Զ Զ

ֆունկցիոնալ, շտաբային, մատրիցային,

դիվիզիոնալ, բյուրոկրատական, շտաբային:

23.Շտաբային լիազորությունների տարատեսակներն են՝ Զ Զ Զ ԶԾ Զ Զ Զ Զ Զ Զ Զ

24.

հրամայական, կառուցողական, խորհրդատվական, պարտադիր կատարման, պարտադիրհամաձայնեցման, ուղղահայաց,

հորիզոնական, զուգահեռ, հանդիպակաց, գծային, ֆունկցիոնալ:

Շտաբային ապարատի տեսակներն են՝ Զ Զ ԶԾ Զ Զ Ձ Զ

խորհրդատվական, սպասարկող, պետական, մասնավոր, անձնական, կոլեկտիվ, հասարակական:

Մակ-Քլելանդի պահանջմունքների տեսության՝ մարդկանց բնորոշ պահանջմունքները.

25. Ըստ Դ.

Զ Զ

իշխանության, հաջողության,

են

հետնյալ

ԹԵՍՏԵՐ Զ ԶՁ Զ

Զ Զ

26.

Ռացիոնալ սպասումների տեսությունը կարնորում Զ Զ Զ Զ ԶՁ

27.

սոցիալական, ինքնաարտահայտման, մասնակցության. հարգանքի, պատկանելության: է

երեք փոխկապվածերնույքներ.

աշխատանքայինծախսումներ արդյունքներ, արդյունքներ վարձատրություն, վարձատրություն արդարացիություն, արդարացիություն սպասումներ, վալենտականություն, -

--

-

--

Առանձնացնել Ֆ. Վերցբերգիերկգործոնայինտեսության՝հիգիենիկ (Հ)

գործոնները՝ Զ

Զ Զ Զ Զ Օ ԶՁ ԶՁ

Զ Զ

բաղկացած է հետնյալ հաջորդական

Մասլոուի պահանջմունքների բուրգը պահանջմունքներից՝

ԶՁ Զ

Զ

29.

Զ ԶՁ

30.

(ապահովության)

անվտանգության պահանջմունքներ, սոցիալական(պատկանելության)պահանջմունքներ, .

ինքնաարտահայտմանպահանջմունքներ:

Վերահսկողությանգործընթացի հիմնական փուլերն Օ

մուռիվացիոն(7)

հաջողությունը, ծառայողականառաջխաղացումը, աշխատավարձը, պատասխանատվության բարձր զգացումը, աշխատանքայինպայմանները, ձեռք բերվածաշխատանքայինարդյունքների գնահատումը, կազմակերպությանվարածքաղաքականությունը, ն գործարարաճի հնարավորությունները, ստեղծագործական միջանձնային հարաբերությունները, աշխատանքայինգործունեությաննկատմամբվերահսկողությունը:

28.Ա.

Զ

ն

են՝

ստանդարտներիմշակում, ճշգրտող գործողություններիիրականացում:

Աուդիտ վերահսկողությունն իրենից ներկայացնում է՝ Զ

Զ

տարածքայինհարկայինտեսչության կողմից պլանային ստուգում, տնտեսավարող սուբյեկտներիանկախ,չեզոք հաշվեստուգում,

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Զ Զ Զ

31.

ֆինանսականցուցանիշների նախահաշվի կազմում, միջգերատեսչականվերահսկողության իրականացում, պետական մարմիններիկողմից վերահսկողություն:

Վերահսկողությանգործընթացում ստանդարտներնիրենցից ներկայացնում

են՝

ճշգրտող գործողություններիամբողջություն, երկարաժամկետ հեռանկարայինծրագրեր, ԶՁԶ փորձագիտականգնահատականներ, Զ տրամաբանականդատողություններու եզրահանգումներ Զ կարճաժամկետնպատակներ: Զ

Զ

,

32.

Ընթացիկ վերահսկողությունն իրականացվումէ՝ Զ Զ Զ Զ Զ

33.

հետադարձկապի համակարգով. աշխատանքներիփաստացիավարտին, եկամուտներին ծախսերիծրագիրըկազմելիս, կոմիտեների ն ժամանակավորհանձնաժողովներիմիջոցով, հաշվապահականհաշվեկշռի հաստատումիցանմիջապես հետո:

Կոմունիկացիոնգործընթացի փոխկապակցվածփուլերն Լք Զ Զ Զ

ԼԼ

են՝

ՀՀՀաաայա,

տեղեկատվության կոդավորումն հաղորդմանուղու ընտրություն, տեղեկատվության հաղորդում, :

34. Շշուկների տարածումն իրենից ներկայացնում է՝ Զ Զ Զ Զ Զ

35.

Տեղեկատվական աղմուկի պատճառներն են՝ Զ Զ Զ Զ Զ Զ

36.

ոչ ձնական կոմունիկացիա, միջանձնայինկոմունիկացիա, կազմակերպականկոմունիկացիա, տեղեկատվությանկոդավորում, ձնական կոմունիկացիա:

հետադարձկապի բացակայությունը, տեղեկատվությանիմաստիխեղաթյուրումը, վատունկնդրումը, ինտերակտիվ կապի բացակայությունը, անորակ տեխնիկականմիջոցները, համակարգիչների բարոյականմաշվածությունը:

Կառավարչական որոշումների ընդունման գործընթացն իրենից ներկայացնում է Զ Զ

կառավարմանհատուկ (կոնկրետ)գործառույթ, կառավարման սոցիալ-հոգեբանականմեթոդ,

ԹԵՍՏԵՐ Զ ԶՁ Զ

Զ

37.

քայլ. մարտավարական

կառավարմանընդհանուր գործառույթ:

Ծրագրավորված որոշումներն ընդունվում Զ Զ Զ Զ Զ

38.

կապակցողգործընթաց, ռազմավարականպլանավորում,

են՝

նախօրոք ընդունվածկարգով սահմանվածչափանիշներիհիման վրա, համակարգչայինտեխնիկայիպարտադիրկիրառմամբ, ընթացիկհիմնախնդիրներիպարտադիրախտորոշմամբու վերլուծությամբ, վճարմանմատրիցին որոշումների ծառիօգնությամբ, ծրագրայինլեզուների կիրառմանշնորհիվ:

Ռացիոնալ որոշման ընդունման հիմնական փուլերն ԶՁ

հիմնախնդրի ախտորոշումն ձնակերպում,

Զ Ձ Զ Զ

39.

,

այլընտրանքներիբացահայտում, այլընտրանքներիցմեկի ընտրություն:

Կառավարչական որոշումը նշանակում է՝ ԶՁ ԶՁ ԶՁ Ձ ԶՁ

Զ

են՝

ի

ընդունվածհրամանի (հրահանգի) կատարում, այլընտրանքի գնահատում, այլընտրանքի վերլուծություն, այլընտրանքներիցմեկի ընտրություն, այլընտրանքի վերընտրություն, այլընտրանքիկանոնակարգում:

Մինցբերգի՝ ղեկավարի՝ կառավարչականորոշումների ընդունմանն առնչվող4 հիմնական դերերն են՝

40. Ըստ Հ.

Զ Զ Զ Զ Զ ԶՁ Զ

Զ

41.

գործարար,

նախաձեռնող, խախտումներըվերացնող, ռեսուրսներըբաշխող, լիազորություններըբաշխող, մատակարար, բանակցություններվարող, վերահսկողությունիրականացնող:

Որոշումների ընդունման առավել հաճախակիհանդիպող սահմանափակումներից են՝ Զ Զ

պահանջվողորակավորմանաշխատողներիպակասը, պահանջվողփորձ ունեցող աշխատողներիպակասը,

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

Զ Զ Զ Զ Զ Զ Զ Զ

42.

բացառիկսուր մրցակցությունը, օրենքները, բնակչությանսեռատարիքայինկազմը, քաղաքականճգնաժամը, բնականաղետներիռիսկը, լիազորությունները, ռեսուրսները, ազգային արժույթի փոխարժեքը:

Կառավարման մեթոդներն ըստ ուղղվածության լինում Ծ Զ Զ Օ Զ Զ Զ Զ Օ

տնտեսական, վերահսկողական, մոտիվացիոն, վարչակազմակերպական, ֆինանսական, սոցիալ-հոգեբանական, կարգապահական, պլանային, քաղաքական:

մեթոդը կարելի է 43.Կառավարման Զ Զ Զ Զ Զ Զ

Զ

Զ Զ

45.

բնութագրել որպես`

կառավարչականներազդմանձների ու եղանակներիամբողջություն, կառավարմանսկզբունքների ամբողջություն, կառավարող սուբյեկտի ներազդեցությունկառավարմանօբյեկտի վրա, կառավարմանտեսություն, կառավարմանպրակտիկա, կառավարմանկոնկրետգործառույթ:

44.Իրավաբանականանձ

ԶՁ

է համարվում այն

կազմակերպությունը, որը՝

գործում է օրենսդրությանըհամապատասխան, գույք ն իր պարտավորությունների ունի, որպես սեփականություն,առանձնացված համար դրանովկրում է պատասխանատվություն, չունի, որպեսսեփականություն,առանձնացվածգույք ն իր պարտավորությունների համար կրում է անսահմանափակպատասխանատվություն, հանդես է գալիս ռեզիդենտ անձի կարգավիճակովն ունի օրենսդրությամբ սահմանվածիրավունքներ ու պարտականություններ:

Առնտրայինկազմակերպությունների շարքն Զ Զ Զ Զ

են՝

են

տնտեսականընկերակցությունները, տնտեսականընկերությունները, բարեգործականհիմնադրամները, իրավաբանականանձանց միությունները:

դասվում՝

ԹԵՍՏԵՐ

46.

Բաժնետիրական ընկերության կառավարման բարձրագույն մարմինն Զ Զ Զ Զ ԶՁ

Զ Զ Զ ԶՁ

Զ

Զ Զ ԶՁ Զ

Զ

սահմանափակպատասխանատվությամճբ ընկերությունը, բաժնետիրականընկերությունը, լիակատար ն կոմանդիտայինընկերակցությունը, կոոպերատիվը, համատեղ ձեռնարկությունը, թողարկող(էմիտենտ) կազմակերպությունը:

Ֆոնդային բորսան իրենից ներկայացնում է՝ Զ

Զ ԶՁ Զ Զ

50.

վաճառել կամ այլ ձեով օտարել միայն ՓԲԸ հիմնադիրներին, վաճառել կամ այլ ձեով օտարել նախապեսորոշված անձանց, ազատորեն վաճառել արժեթղթերիառաջնային շուկայում, ազատորենվաճառել արժեթղթերիերկրորդային շուկայում, ազատորեն փոխանակելայլ արժեթղթերի հետ առաջնայինշուկայում, ազատորեն փոխանակելայլ արժեթղթերիհետ երկրորդայինշուկայում:

Բաժնետոմսը արժեթուղթ է. որն իրավունք ունի թողարկելու՝ Ձ

49.

խորհրդինախագահը, բաժնետերերիընդհանուր ժողովը, գործադիրտնօրենը, վարչությունը, վերստուգիչ հանձնաժողովը:

Փակ բաժնետիրականընկերության մասնակիցը իր բաժնետոմսը կարող է՝ Զ

48.

է՝

ֆինանսավարկայինհաստատություն, արժեթղթերիշուկայի հիմնական մասնակից, ֆինանսական ֆոնդերի տեղաբաշխմանմարմին, տնտեսությանկառավարմանճյուղային մարմին, ապահովագրականընկերություն:

Արժեթղթերիերկրորդային շուկայում իրականացվում է՝ Զ

վաղօրոք թողարկվածարժեթղթերիշրջանառություն.

ՁԶպետականկարճաժամկետպարտատոմսերիթողարկում,

Ձ

ԶՁ

Զ

51.

ֆինանսականմիջոցների համակենտրոնացում՝նոր արժեթղթերիվաճառքի ճանապարհով. գանձապետականմուրհակներիշրջանառություն, անկանխիկ դրամականթողարկում:

Ֆինանսական ներդրումներն իրենցից ներկայացնում են՝ Զ Զ

Զ Զ

ֆինանսականշուկայի գործիքներումկատարվողերկարաժամկետծախսեր, կարճաժամկետն միջինժամկետայինդեպոզիտներբանկերում, արտարժույթիվաճառք փոխանակմանկետերում ն գործառնական գրասենյակներում, քլիրինգային միջբանկայինգործառնություններ:

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

պետական եկամուտների նախարարությունը՝

52. ՀՎ

Զ Զ

Զ Ձ Զ

53.

ՀՎ

տրանսպորտի Զ

Զ Զ ԶՁ Զ

54.

կառավարմանֆունկցիոնալ մարմինէ. կառավարմանճյուղային մարմին է, կառավարմանտարածքայինմարմինէ, կառավարմանհամապետականմարմինէ, օրենսդիր մարմինէ: ն

կապի նախարարությունը`

կառավարմանֆունկցիոնալ մարմինէ, կառավարմանճյուղային մարմինէ, կառավարմանտարածքայինմարմինէ, կառավարմանհամապետականմարմինէ, օրենսդիր մարմին է:

Ղամայնքի ավագանին՝ Զ Զ Զ Զ

Զ Զ

ընտրվումէ 5 տարի ժամկետով, ընտրվումէ 4 տարի ժամկետով, ընտրվումԷ Յ տարի ժամկետով, ընտրվումէ 2 տարի ժամկետով, ընտրվումէ 1 տարի ժամկետով, նշանակվում է:

55.Իշխանությունն իրենից ներկայացնում է՝ ԶՁ Զ

Զ Զ Զ Զ

56. Ռ.

Լայկերտի կողմից առաջարկվել Զ Զ

Զ ԶՁ Զ Զ Զ

57.

մարդկանցվարքագծիվրա ներգործությանհնարավորություն, ունակություն, մարդկանցվարքագծիվրա ներգործության կառավարմանհատուկ գործառույթ, ծառայողականվերելք, կառավարման ընդհանուր գործառույթ, կապակցող գործառույթ: են

առաջնորդման հետնյալ ոճերը՝

շահագործողականավտորիտար, -

ավտոկրատ, բարեհաճ ավտոկրատ, խորհրդատվական դեմոկրատական, լիբերալ, մասնակցությանվրա հիմնված, -

-

գործընկերային:

Իշխանության հիմնական ձներն

են՝

Զ

հարկադրանքի վրա հիմնված,

Զ

ավանդական,

Զ

փորձագիտական:

ԹԵՍՏԵՐ

58.

Վենչուրային կապիտալի օգտագործման ուղղություններն Զ Զ

Զ

Զ Զ

59.

ԶՁ Զ

Զ Զ Ձ ԶՁ Զ

Զ Զ ԶՁ

Ծ Զ Զ ԶՁ

բյուջետային հատկացումները, կազմակերպությանսեփականմիջոցները, տարբեր առնետրայինկառուցվածքներիֆինանսական ռեսուրսները, ներդրումայինբանկերիվարկայինռեսուրսները, օտարերկրյաներդրումները, գալիք ժամանակաշրջանիեկամուտները, գալիք ժամանակաշրջանիծախսերը, ֆիզիկական անձանց մասնավոր կուտակումները: են՝

տվյալ խմբին պատկանելու ձգտումը, բարձր աշխատավարձը, խմբի անդամներիօգնությունը ստանալը, սոցիալականարտոնությունները, խմբի անդամներիպաշտպանությունըստանալը, փոխադարձշփումները, համակրանքն ու ջերմ շփումները, ծառայողականվերելքը:

Կոնֆլիկտը բնութագրվում է որպես` Զ

Զ

ԶՁ Զ

Զ

65.

են՝

Ոչ ձեական խմբերի մեջ մարդկանց ներգրավվելու հիմնական պատճառներն Զ

61.

վարձակալվածգույքի տնօրինում ւ ապահովագրում, ձեռնարկությանկանոնադրականն պահուստային հիմնապաշարների ֆինանսավորում, բարձր ռիսկային նախագծերիֆինանսավորում, անկախռիսկի աստիճանից՝ ցանկացածձեռնարկատիրականգործունեության վարկավորում, երկարաժամկետվարձակալություն:

Նորամուծականգործունեության ֆինանսավորման հիմնական աղբյուրներն ԶՁ

60.

են`

մարդու օրգանիզմի ոչ համարժեքվերաբերմունքշրջապատիփոփոխությունների հանդեպ, մարդկանցշահերի, նպատակների,արժեքների ընկալմանտարբերություններով պայմանավորված անհամաձայնությանդրսնորում, ներքին հոգեկան լարված իրավիճակ, է լարված աշխատանքայինգերծանրաբեռնվածություն, որը դրսնեորվում միապաղաղ աշխատանքիընթացքում, խմբայինիրարանցում:

Կոնֆլիկտների կառավարման եղանակներն Զ Զ

միջանձնային, կառուցվածքային,

են՝

."

Զ Զ ԶՁ ԶԾ Զ Զ

ներանձնային, ֆունկցիոնալ, հոգեբանական, տարածքային, վարչական, սոցիալ-հոգեբանական:

66.Սթրեսները լինում են Զ Զ Զ

Զ Զ Զ Զ Զ

67.

Զ Զ Զ ԶՁ

ԶՁ Զ Զ

ֆիզիոլոգիական, կազմակերպական, դիսֆունկցիոնալ. տեղեկատվական, սոցիալական, միջխմբային, ներքին, արտաքին:

կառավարմանհիմնականգործառույթ, կառավարմանհատուկգործառույթ, կառավարմանսկզբունք, կառավարմանմեթոդ, կառավարմանկազմակերպականկառուցվածք: են՝

շուկայի համակողմանիհետազոտում, կազմակերպությաննպատակներիհստակեցում, մարքեթինգայինռազմավարությանհայեցակարգիսահմանում,

մարքեթինգայինմիջոցառումների

իրականացում,

Արտադրական(գործառնական) համակարգը բաղկացած Է երեք ենթահամակարգից՝ ՕՁ Զ Զ

70.

բնույթի՝

Մարքեթինգայինռազմավարության մշակման հիմնական փուլերն Զ

69.

Մարքեթինգը հանդիսանում է՝ Զ

68.

ՄԵՆԵՋՍԵՆԹ

վերամշակող, սպասարկող,

Կոմիտեն իրենից ներկայացնում է՝ Զ Զ Զ Զ Զ

բաժնետերերի ընդհանուր ժողովի կողմից ստեղծվածվերահսկիչ մարմին, խորհուրդ, նպատակայինխումբ կամ հանձնաժողով, որին բնորոշ է որոշումների ընդունման կոլեգիալ ձնր, ոչ ձնական կազմակերպություն, լիակատարընկերակցություն, վերստուգիչ հանձնաժողով:

ԹԵՍՏԵՐ

71.

Կադրերի հավաքագրման հիմնական մեթոդներն հարցազրույցը, ռոտացիան, գնահատման կենտրոնները,

Զ Զ Զ

փորձարկումները,

Զ ԶՁ Զ

72.

ծրագրիվերլուծական հետազոտականմասը, ծրագրիֆինանսական վերլուծություններիբաժինը, ծրագրիհակիրճ ու սեղմ բովանդակությունը, ծրագրիհանգամանալիցու մանրամասնբովանդակությունը, ծրագրիեզրափակիչմասը, ծրագրի նախնականմասը: -

Զ Զ Զ Զ

Զ

Ձեռնարկության իրացվելիության գործակիցներն են՝ ընդհանուր իրացվելիության, մասնավորիրացվելիության, նախնականիրացվելիության, ընթացիկիրացվելիության. եզրափակիչիրացվելիության:

Զ Զ Զ Զ Զ

74.

գործարարխաղերը, դերային փորձարկումները:

Գործարարության ծրագրի ամփոփ բաժինն իրենից ներկայացնում է՝ Զ

73.

են՝

Ձեռնարկության վաճառքի շահութաբերության ցուցանիշը հաշվարկվում

է

որպես`

շահույթի ն արտադրականլրիվ ինքնարժեքի հարաբերություն, եկամտի ն շրջանառու կապիտալի հարաբերություն, շահույթի ն սեփական կապիտալիմիջին տարեկանմեծությանհարաբերություն, եկամտին հիմնականկապիտալիմիջին տարեկանմեծությանհարաբերություն, շահույթի ն իրացումից ձնավորվածհասույթի հարաբերություն, եկամտի ն սովորական գործունեությունիցձեավորվածշահույթի հարաբերություն:

Զ

Զ Զ Ձ Զ Զ

Լի Յակոկայի՝ կառավարչի կարնորագույն հատկությունն է՝

75.Ըստ Զ

Զ Զ

Զ

համբերատարությունը, պահանջկոտությունը, վճռականությունը, հանդուրժողականությունը:

76.Կառավարչի խոսքի տրամաբանականհիմնավորվածության4 օրենքներն Զ ԶՁ

բխեցման, նույնության, Տ5/

են՝

ՄԵՆԵՋՍԵՆԹ

հակասության, աստիճանականության, Զ երրորդի բացառման, Օ երրորդի շրջանցման, ԶԾբավարար հիմունքի, Զ բավարար ապացույցի: Զ Զ

Սոցիալական պատասխանատվությունը կազմակերպության ղեկավարության պատրաստակամությունն է՝ ԶՁ

Զ ԶՁ Ձ

78.

Հին

ն

ԶՁ

Զ Զ

անշեղորեն կատարելկազմակերպությանհարկայինպարտականությունները, ապահովել աշխատակազմիկայունությունը, գործելու հօգուտ հանրային շահերի, մշտապեսնորացնել արտադրությանտեխնիկականհիմքը: միջնադարյան Հայաստանում պետականկառավարմանմարմինները կոչվել են՝ նախարարություն, գործակալություն, գործավարություն:

79.Հայոց առաջին սահմանադրությունը կոչվել ԶՁ Զ ԶՁ

80.

Զ

հստակ,

Զ

համեստ,

Զ

հրամայական, հուսադրող, հակիրճ, հավաստի, հետաքրքրական:

ԶՁ Զ Զ

81.

«Օրենք օրինաց», «Որոգայթ փառաց», «Կարգադրությունարքայից»:

Կառավարչի հռետորական խոսքը,

Զ

է

ըստ

«երեք Հ-երի» կանոն, պետքէ լինի՝

Կառավարչի հրապարակային խոսքի 3 նպատակներն են՝ Ձ

Զ Զ

Զ Զ Զ

հրամայելը, համոզելը, հարկադրելը, հաղորդելը, հիացմունք պատճառելը, հաճույք պատճառելը:

ԹԵՍՏԵՐ

82.

Վոտորնյան գիտափորձը ծնունդ է տվել կառավարման հետնյալ դպրոցի՝ Զ Զ Զ

83.

Աշխատանքիկատարման «միակ լավագույն եղանակը» հիմնավորել ԶՁ Զ Զ

Զ

84.

Հենրի Ֆորդը, Անրի Ֆայոլը. էլտոն Մեյոն, ՖրեդերիկԹեյլորը:

4,

Զ

14,

Զ

կառավարման սկզբունքների թիվն է՝ Անրի Ֆայոլի ձենակերպած

ԶՁ

12, 14,

Զ

Մ

ԶՁ

86.

է՝

Կառավարման «գիտական» դպրոցի հիմնադրույթների թիվն է՝ Օ

85.

վարչական, գիտական, մարդկայինհարաբերությունների:

Միջանձնային հաղորդակցման մեջ մարդը կարողանում է հոգեբանորեն ուրիշներին հավաստի ըմբռնել հետնյալ մեխանիզմներով՝ Զ Զ

Զ Զ

Զ Զ

նույնացում, արտարկում, հեռացում, ապրումակցում,

խորհրդածություն,

խորհրդակցություն:

Մենեջմենթ (Երկրորդ՝ լրացված, բարեփոխվածհրատարակություն)

ԴԱՍԱԳԻՐՔ

ԲՈՒՀԵՐԻ

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ

ՄԱՍՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈՒՍԱՆՈՂՆԵՐԻ

ՀԱՄԱՐ

Տնտեսագիտության դոկտոր, արոֆեսոր Յու. Մ. Սուվարյանի ընդհանուր ղեկավարությամբն |սմբագրությամբ

Հրատ. խմբագիր՝ Հ. Վամբարձումյան

է տպագրության՝ 14.10.2002 Ստորագրված

Չափսը՝ 70»

թ.:

100'/: Թուղթ՝ օֆսեթ:

Տպագրություն՝օֆսեթ:

45.5

պայճ.տպ. ճամ., 33.7հրատ. մամ.: Տպաքանակ՝1000: Պատվեր՝110:

«Տնտեսագետ» հրատարակչություն,Երնան,Նալբանդյան 128 «Երնանի առաջին տպարան» ՓԲԸ, Երնան 10, Վանրապետության -