ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ

ՀԱՏՈՐ Ա

ԵՐԵՎԱՆ

«Մեր հաղթանակները» նախագծի հեղինակ՝

Գագիկ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

ՀՏԴ 941(479.25) ԳՄԴ 63.3(2Հ) Մ 660

Հեղինակային խմ ի ղեկավար՝ Սուրեն ՄԱՐՏԻԿՅԱՆ Հատորի հեղինակային խում ՝ Սուրեն ՄԱՐՏԻԿՅԱՆ Արտակ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ (պ.գ.թ.) Գիտական խմ ագիր՝ էդուարդ Լ. ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ պատմ. գիտ. դոկտոր

Մ 660

Մեր հաղթանակները.- Հ.1. - Եր.: Նորավանք, 2008, 260 էջ

«Մեր հաղթանակները» քառահատորը նվիրված է մարտադաշտերում հայ ժողովրդի տարած հաղթանակների լուսա անմանը: Առաջին հատորն ընդգրկում է հայոց պատմության հնագույն շրջանից մինչն Ք.հ. ||| դ. վերջը պատերազմների, արշավանքների ու ճակատամարտերի ընթացքում հայոց զինուժի տարած ռազմավարական ն մարտավարական հաղթանակների համառոտ նկարագրությունը: Գիրքը նախատեսված է ընթերցողների լայն շրջանակների համար:

ԳՄԴ 63.3(2Հ)

|Տ8N 978-9939-9000-2-5

© «ՆՈՐԱՎԱՆՔ» ԳԿՀ, 2008թ.

ՆԱԽԱԲԱՆ անկացած քաղաքակրթության հարատնում, ի թիվս այլ գործոնների, պայմանավորված է ռազմական մտքի արձր մակարդակով ն, իհարկե, պատերազմելու, հաղթանակելու կամքով ու կարողությամ : Այս համատեքստում ացառություն չէ Հայկական քաղաքակրթության պատմությունը. այն նան զարգացած ռազմարվեստի ն հաղթանակների շարունակական ամ ողջություն է: Մինչդեռ պետք է ընդունել, որ չնայած ռազմական ոլորտին առնչվող արժեքավոր պատմական վկայություններին ն արդի առանձին հետազոտություններին, մեր հաղթանակների համակարգված վերլուծա անական պատմությունն ըստ արժանվույն չի լուսաանվել ն չի ներկայացվել հայ ու միջազգային հանրությանը: Դա, ըստ մեզ, թերացում է ոչ միայն պատմագրության տեսանկյունից. Հայոց ռազմարվեստի վերա երյալ հանրության իրազեկումն անխուսափելիորեն նպաստելու է արդի Հայության լայնախոհ ն հաղթանակող, հոգե անական արդույթներից զերծ ինքնության վերաձնավորմանը: Մասնավորապես, այս հանգամանքներն ու խնդիրներն էին, որ դրդեցին մեզ ձեռնամուխ լինել «Մեր հաղթանակները» խորագիրը կրող նախագծի իրագործմանը: Նախագծի շրջանակներում ներկայումս հրատարակվում է «Մեր հաղ թանակները» քառահատորը, որի հիման վրա նախատեսվում է կազմել Հայ ռազմարվեստի հանրագիտարան: Նախատեսված է թարգմանել այդ հրատարակությունները` մեր ռազմարվեստն օտարալեզու հանրությանը ներկայացնելու նպատակով: Ենթադրվում է նան, որ վերոնշյալ աշխատությունները հիմք են հանդիսանալու ազմաժանր շարժանկարային ն թվային ձնաչափեր ստեղծելու համար: Ընթերցողին առաջարկվող առաջին հատորում, որը հեղինակային խմ ի եռամյա աշխատանքի արդյունքն է, ներկայացված է Ք.ա. 3-րդ հազարամյակից մինչն Ք.հ. 3-րդ դարն ընդգրկող պատմական շրջանը: Մոտ ժամանակներս լույս կտեսնի «Մեր հաղթանակների» երկրորդ հատորը, ուր տեղ են գտել 4-10-րդ դդ. ռազմական զարգացումները: Զուգահեռա ար հրատարակության են պատրաստվում աշխատության երրորդ (11–17-րդ դդ.) ն չորրորդ հատորները: Վերջինում կներկայացվեն նան Արցախյան պատերազմում մեր տարած փայլուն ն համոզիչ հաղթանակները: Ակնհայտ է, որ նման ծավալուն նախագծում թերացումները գրեթե անխուսափելի կլինեն. դա վերա երում է հատկապես Ք.ա. 3-րդ ն 2-րդ հազարամյակների շրջանին, որտեղ առկա է պատմական վկայությունների որոշակի պակաս: Բոլոր պարագաներում մեր հանրությունից ակնկալում ենք ն՛ դիտողություններ, ն՛ նախագծի արդյունավետ իրագործմանն ուղղված աջակցություն:

Ց

ԳԱԳԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

«Մեր հաղթանակները» նախագծի հեղինակ ն ղեկավար

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

«Մեր աշխարհում ¿լ արիության շատ գործեր կան գործված, գրով հիշատակության արժանի»: Մոíսես Խորենացի, Հայոց åաïÙուÃյուն, Գիրù Ա, ԳÉուË Գ

ՀԱՅՈՑ ՁՈՐԻ ՃԱԿԱՏԱՄԱՐՏԸ

(Ք.Ա. 2492Թ.)

ՄԵՐ ԱՌԱՋԻՆ 2ԱՂԹԱՆԱԿԸ

այ ժողովուրդն իր դասականացված պատմությունը սկսում է Հայոց ձորի ճակատամարտում Բա ելոնի տիրակալ Տիտանյան Բելի զորքերի դեմ Հայկ Նահապետի տարած ՀԱՂԹԱՆԱԿՈՎ: Այն մեզ հայտնի է Պատմահայր Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության» «Հայկ ն Բել» վիպասքից, որն այսօր էլ հայ ժողովրդի ինքնաճանաչման կարնոր խթաններից է: 2008թ. օգոստոսի 11-ին հայ ժողովուրդը տոնեց այս ՀԱՂԹԱԿԱՆ ճակատամարտի 4500-ամյակը: Այս պատկառելի տարեդարձը առիթ է վերիմաստավորելու Հայոց պատմության ազմաթիվ հարցեր, այդ թվում ՀԱՅՈՑ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ: Պահպանելով հայ ժողովրդի պատմության ավանդական շարադրանքը՝ մեր հաղթանակներին նվիրված այս աշխատությունը հարկ ենք համարում սկսել Հայոց ձորում Հայկ Նահապետի տոնած հաղթության նկարագրությամ :

Հ

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Վիպասքը Ըստ Պատմահոր՝ Հայկ Նահապետը (Հապետոսթյան Հայկը), չկամենալով ենթարկվել ռնակալ Տիտանյան Բելին, իր որդիների հետ հեռանում է հյուսիս` իր հայրենի երկիրը: Բելն իր որդու գլխավորությամ պատվիրակություն է ուղարկում Հայկի մոտ, առաջարկում վերադառնալ ու հնազանդվել իրեն, սակայն, վճռական մերժում ստանալով, մեծ անակով արշավում է Հայկի դեմ (տե՛ս քարտեզը): Հայկը հավաքում է «իր որդիներին, թոռներին, քաջ ն աղեղնավոր այրերին ն իր ձեռքի տակ եղած այլոց» ու հասնում Վանա ծովակի ափը:

Հայկ Նահապետի արձանը Երնանում

Վճռական ճակատամարտը տեղի է ունենում Վարագա լեռան ն Վանա լճի միջն գտնվող տարածքում՝ Հայոց ձոր գետի աջ ափին, գետա երանից քիչ հեռու: Հայկի շարած սեպաձն (անկյունով առաջ) մարտակարգի կենտրոնը մխրճվում է Բելի զորքի մեջ: Այդ ժամանակ էլ Հայկն իր լայնալիճ աղեղը լարում ու եռաթն նետով գետնին է տապալում ռնակալին: Բելի մեծաթիվ անակը սարսափած ցրվում է:

Պատերազմը Մովսես Խորենացին թշնամու նախահարձակ գործողությունների մասին նակ զորքի ամ ոխով գալիս հասնում է հյուգրում է. «Տիտանյան Բելը… հետն սիս, Արարատի երկիրը, Կադմոսի տան մոտ»1: ________________________________ 1 Հատուկ շեշտվում է, թե Բելի անակը աղկացած էր միայն «հետնակից», որը թեն թվով շատ էր, սակայն հեծյալ զորամասեր չուներ, ինչը վկայում է այն մասին, որ խոսքը հեծելազորի (մարտակառքերի) կիրառմանը նախորդած պատմական դարաշրջանի մասին է: Հետագա պատերազմները նկարագրելիս Մովսես Խորենացին առիթը աց չի թողնում գովերգելու իր կազմակերպվածությամ ու շեշտակի գրոհներով Առաջավոր Ասիայում հռչակված հայոց այրուձին կամ հիշատակելու մյուս երկրների հեծյալ զորամասերը:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Բելը հարձակումը սկսում է հարավից ն առաջին հարվածը հասցնում Հայկի թոռ Կադմոսի տիրույթներին (Կադմոսի տուն): Կադմոսը խուսափում է հակառակորդի հետ ախումից, նահանջում ու միանում է Հայկին: Հյուսիսից լիճը շրջանցելով` Կադմոսին ընդառաջ է շարժվում նան Հայկը: Նա արդեն ավարտել էր զորահավաքը ն պատրաստ էր ակտիվ գործողությունների: Բելը չի կարողանում խոչընդոտել Հայկի կազմակերպչական նույթի աշխատանքներն ավարտելուն ու Կադմոսի ուժերի հետ միավորվելուն: Տեղեկանք. Վիպասքում նկարագրվող ռազմավարությունը (սահմանամերձ շրջանների ուժերի նահանջը ն գլխավոր ուժերին միանալուց հետո միայն մարտական գործողությունների մեջ մտնելը) Հայաստանում կիրառվում էր մինչն Արտաշես Ա-ի (Ք.ա. 189-160թթ.) ռազմական արեփոխումը: Արտաշես Ա-ն սահմանամերձ շրջաններում ստեղծում է մշտական զորք պահելու իրավունք ունեցող դեշխություններ, որոնց վրա է դրվում սահմանների անվտանգության ապահովումը ն հակառակորդին առաջին հակահարված հասցնելով՝ հիմնական (թագավորական) ուժերի համար ժամանակ շահելու խնդիրը:

Բելի հրոսակներին երկրի կենտրոնական նահանգներ ներխուժել թույլ չտալու համար Հայկը որոշում է վճռական ճակատամարտում կանգնեցնել նրանց առաջխաղացումը ն մարտի նախապատրաստական միջոցառումներ իրականացնում: Հակառակորդին ընդառաջ գնալով ու ճակատամարտի համար հարմար վայր հասնելով՝ Հայկը սպասում է, որ Բելի զորքը անցնի գետը:

Ճակատամարտի նախապատրաստումը Ըստ Խորենացու` «Բելը մեծ ամ ոխով հանդարտ կանգնած էր ջրի (գետի) ձախ կողմում մի լրակի վրա՝ ի րն դիտանոցում»: Բելի զորքերը նկարագրելիս Պատմահայրը, որպես քաոսային ուժի մարմնավորում, նրանց ներկայացրել է «անճոռնի ամ ոխի զորությամ » ն « ազմություն անկարգ հրոսակի» արտահայտություններով: Պատմահայրը ընդգծում է, որ ոչ «հսկաները» ն ոչ էլ նրանց «մեծ ազմությունը» չէին կարող Հայկին խուճապի մատնել: Հայկի գործողությունները համապատասխանում են մարտավարական իրավիճակին: Հայկն իր զորքի մարտակարգը շարում է հակառակորդի թույլ կողմերը հաշվի առնելով: Հայկական ուժերը «կարգելով երեքանկյունի ձնով»` Հայկը իր վրա է վերցնում կենտրոնի անմիջական հրամանատարությունը, աջ զորաթնը հանձնում է որդիներին՝ Արամանյակի գլխավորությամ , ձախ թնը՝ թոռներին՝ Կադմոսի գլխավորությամ , որովհետն «աղեղ ն սուր գործածելու մեջ կորովի մարդիկ էին»: Իսկ «մյուս ազմությունը» կանգնեցնում է հետնում՝ կազմելով սեպաձն մարտակարգ:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Մարտավարության մի ամ ողջ շարք հարցերի պարզա անման համար կարնոր է թույլ թների ջախջախումից խուսափելու համար «աղեղ ն սուր գործածելու մեջ կորովի» մարդկանց ընտրելու կանխամտածված լինելը: Սրակիրներն անմիջապես իրենց վրա էին վերցնելու թնային գրոհների կասեցումը, իսկ նետաձիգները, թների ուղղությամ նետահարելով, խափանելու էին թնանցումների իրականացումը: Ընդ որում, գիտակցելով զորաթների հրամկազմի զոհվելու մեծ հավանականությունը՝ Հայկը ն՛ Արամանյակին, ն՛ Կադմոսին ոչ թե մեկական, այլ միանգամից երկուական տեղակալներ է նշանակում: Տեղեկանք. Մարտից առաջ տեղակալի տեղակալ (մարտում հրամանատարի զոհվելու դեպքում տեղակալի ն մարտի ընթացքում հրամանատարությունը ստանձնած տեղակալի զոհվելու դեպքում՝ երկրորդ տեղակալի) նշանակելու սկզ ունքը եվրոպական երկրներում սկսեց կիրառվել միայն 2Մ||| դ. ն պայմանավորված էր հրետանու արագաձգության ու կրակի հզորության աճով: Հայոց անակում հնագույն ժամանակներից կիրառվող այս սկզ ունքի արդիականության մասին է վկայում ն այն փաստը, որ նախօրոք երկրորդ (երրորդ) տեղակալի նշանակելու պահանջն այսօր պարտադիր է ոլոր երկրների անակների մարտական կանոնագրքերում:

Լայնալիճ աղեղ

Ճակատամարտում Հայկի անակի կողմից կիրառված զենքերից Պատմահայրը նշում է միայն սուրն ու աղեղը՝ հակառակորդին մեծ հեռավորության վրա (30 մետրից մինչն 250 ն ավելի մետր) խոցելու ն մերձամարտի համար նախատեսված հիմնական զենքերը: Պատմահայրը առանձնահատուկ պարծանքով նշում է «լայնալիճ» աղեղի կիրառությունը (որով նետի խոցման հեռավորությունը կարելի էր կրկնակի մեծացնել): Հասկանալի է, որ միայն երկու տիպի զենքերով անակը չէր կարող դուրս գալ վճռական ճակատամարտի: Կարելի է զենքերի մի քանի տեսակներ նշել, որոնք հնագույն ժամանակներից տարածված էին Հայկական լեռնաշխարհում (տեգ, նիզակ, պարսատիկ, դաշույն ն այլն): Թվարկված զենքերի մի մասը րոնզի դարում շատ ավելի տարածված էր, քան, ասենք, սուրը, որը շատ «թանկարժեք» լինելով՝ զենքի ամենատարածված տեսակը չէր կարող լինել: Ճակատամարտից առաջ Հայկի արտասանած ճառի միջոցով ձնակերպվում է հայրենասեր հայի կյանքի ու պայքարի սկզ ունքը:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Դիմելով զորքին՝ Հայկն ասում է. «Կամ մեռնենք ն մեր ազգը Բելի ծառայության տակ ընկնի, կամ մեր մատների հաջողությունը նրա վրա ցույց տանք, նրա ամ ոխը ցրվի ն մենք հաղթություն տոնենք»: Հետնա ար, Հայկազուն սերունդներին ավանդվում է՝ ազգի նահապետից ն թագավորից մինչն շինականը պատրաստ լինել հայրենիքի համար զոհվելու, ն յուրաքանչյուրն իր տեղում հավասարապես պատասխանատու է հայրենիքի ազատագրման գործի համար:

Հաղթանակը Ճակատամարտի առաջին փուլում Բելն ամ ողջ ճակատով վճռական գրոհով փորձում է խախտել Հայկի անակի մարտակարգը: Մարտը, որքան հնարավոր է արագ` առաջին իսկ գրոհով ավարտելու հույսով, Բելը լրից իջել էր ներքն (տե՛ս սխեմա 1): Երկրորդ փուլում Հայկի շարած մարտակարգը հակառակորդի զորաթներին հարկադրել էր առաջանալ ու գրոհի անդրադարձման պահին փաստորեն հայտնվել էր Բելի անակի կենտրոնում մխրճված դիրքում (տե՛ս սխեմա 2): «Այս անսպասելի տարակուսական դիպվածը տեսնելով Տիտանյան արքան զարհուրեց, ն հետ քաշվելով սկսեց արձրանալ այն լուրը, որտեղից իջել էր... որովհետն մտածում էր ամ ոխի մեջ ամրանալ, մինչն ոլոր զորքը հասնի, որպեսզի երկրորդ անգամ ճակատամարտ սարքի»: Հետնա ար, Հայկը ճիշտ էր ընտրել ոչ միայն ճակատամարտի վայրը, այլն ժամանակը: Պատերազմի նկարագրության մեջ ոչ մի տեղ չի խոսվում Բելի կողմից զորքը մասնատելու մասին, ն նա ոչ թե մարտը դադարեցնելու կամ նահանջի հրաման է տվել, այլ ընդամենը որոշել է հետ քաշվել` լրի վրայից մարտին հետնելու համար: Հետնա ար, վերջապահ ուժերը մարտադաշտին շատ մոտ պետք է լինեին, ն Բելը նրանց տեղ հասնելու հետ մեծ հույսեր էր կապում: Հայկի փոքրաթիվ ուժերը, որոնք մինչ այդ մեծ դժվարությամ կասեցրել էին առաջին գրոհը, չէին դիմանա էլ ավելի հուժկու երկրորդ գրոհին: «Աղեղնավոր Հայկը այս անը հասկանալով՝ իրեն առաջ է նետում, մոտ է հասնում արքային, պինդ քարշում է լայնալիճ աղեղը» ն, արձակելով երեքթնյան նետը, տապալում ն սպանում է Բելին: Բելը նետահարվում է այն ժամանակ, եր նրա զինվորները շարունակվող մարտի պայմաններում անորոշության մեջ նրա վճռական քայլին էին սպասում, սակայն ռնակալի մեծաթիվ անակի ամենաթույլ տեղը ինքը՝ ռնակալն էր: Բելի անակին Հայկական լեռնաշխարհի հարավն էին հասցրել նրա աշխարհակալական նկրտումները, ու նրա ցասումից վախն էր միայն համախմ ում այդ տարասեռ ամ ոխին: Հետնա ար, Մովսես Խորենացին իրատեսորեն է նկարագրում Բելի սպանվելուց հետո սկսված խուճապը. «Իսկ ամ ոխը, տես-

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

նելով այսպիսի մեծ քաջության գործը, փախչում է, ամեն մեկը իր երեսը դարձած կողմը»: Պատմահայրը, ամփոփելով իր խոսքը ճակատամարտի հաղթական ավարտի մասին, գրել է. «Մեր երկիրը մեր նախնի Հայկի անունով կոչվում է Հայք»: Հայկը ն Հայկազունները շարունակեցին շենացնել Հայոց աշխարհը:

Արդյունքները Մովսես Խորենացին ակնածանքով է խոսում զենքին տիրապետելու գործում վարպետացած Հայկի մասին, կարնորում ճիշտ նշանառման տիրապետելը, ակնարկում նետաձիգների հմտությունների կատարելագործման անհրաժեշտությունը, պատմական իրադարձությունների նկարագրմանը զուգընթաց անակում դիպուկաձիգների (սնայպերների) դերի արձրացում է քարոզում: Հայաստանում հնագույն ժամանակներից թե՛ դիպուկ նետաձգություն էր պահանջվում ն թե՛ հեռահարություն: Ուշագրավ է նան կողմերի սպառազինության նկարագրությունը: Հայկը ներկայացվում է որպես «աղեղնավոր հսկա»: Իսկ Բելի նկարագրության ժամանակ տեսնում ենք սաղավարտը, զրահը, ոտնազրահները, ազկակալները, գոտուց կախված սուրը, վահանը, աջ ձեռքին՝ նիզակը, այսինքն՝ ամ ողջ սպառազինությունը: Որոշակիորեն ցույց է տրվում, որ կարնորը ոչ այնքան զենքն ու սպառազինությունն են, որքան զենքին հմտորեն տիրապետելը, թեն զենքը կարնոր նշանակություն ունի: Հիշենք այն հիացմունքը, որով Խորենացին պատմում է «լայնալիճ աղեղի» կիրառման մասին: «Հայկ ն Բել» վիպասքի օրինակով մենք տեսնում ենք, որ Մ դ. հայոց իրականության մեջ ռազմարվեստի տեսական վերլուծությունը ավական արձր մակարդակ ուներ: Հետնա ար, Հայոց ձորի ճակատամարտում տարած հաղթանակի նշանակությունը չի սահմանափակվում մարտավարական «շրջանակներով»: Այն ընդգրկում է ռազմարվեստի ն ռազմատեսական մտքի զարգացման ավականին լայն շրջանակ` հետագա սերունդների առջն նորանոր հաղթանակների հասնելու գաղտնիքներ ացելով:

- -- -

Սխեմա 1

Սխեմա 2

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -2 -

ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ Ք.Ա.

III ՀԱԶԱՐԱՄՅԱԿԻ ԱՌԱՋԻՆ

ԿԵՍԻՆ

ԱՌԱՋԻՆ 2ՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆ

ՊԱՏԵՐԱՀՄՆԵՐԸ

ակառակորդին հոգե անորեն ճնշելու կարողությունը ռազմարվեստում մշտապես խիստ արձր է գնահատվում: Հատկանշական է, որ հոգե անական պատերազմ վարելու մեծ վարպետ էին առաջին հայկական Արատտա պետության արքաները: Արատտայի տիրակալին են պատկանում առաջին հոգե անական պատերազմ վարողի դափնիները:

Հ

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -3 -

Ք.ա. ||| հազարամյակում Միջագետքի հարավում` Շումերում, կազմավորվել էին քաղաք-պետություններ: Ք.ա. 22Մ|||–22Մ| դդ. գերիշխանության կենտրոն դարձավ Ուրուկ քաղաք-պետությունը: Իշխեց Ուրուկի | հարստությունը, որի երեք արքաներ էնմերքարը, Լուգալ անդան ն Գիլգամեշը դառնում են շումերական դյուցազնավեպի գլխավոր հերոսները: Անկախ իր էպիկական նույթից` այն կարնոր պատմական սկզ նաղ յուր է: Արատտայի մասին ամենաամ ողջական պահպանված նագիրը

Տեղեկանք. Շումերները ստեղծել են աշխարհի հնագույն քաղաքակրթություններից մեկը: Ք.ա. ||| հազարամյակում նրանք նակվում էին Հարավային Միջագետքում, իսկ մինչ այդ` Ք.ա. Մ հազարամյակում նրանց նախնիները նակվել են Հայկական լեռնաշխարհի հարավային ն Միջագետքի հյուսիսային շրջաններում: Հեռանալով այնտեղից` նրանք երկար ժամանակ պահպանել են կապը լեռնաշխարհի հետ: Այդ իսկ պատճառով Հայկական լեռնաշխարհի մասին հնագույն հիշատակությունները գտնում ենք շումերական գրավոր հուշարձաններում: Դրանց մեջ առանձնահատուկ տեղ է գրավում շումերական դյուցազնավեպը, որի ինը մասերից (վիպերգերից) հինգում հիշատակվում է Արատտա երկիրը, որը նույնացվում է Աստվածաշնչի Արարատ-Հայաստանի հետ: Արատտան հնագույն գրավոր արձանագրություններում հիշատակված Հայկական լեռնաշխարհի առաջին պետական կազմավորումն է, որի մասին տեղեկությունները վերա երում են Ք.ա. 22Մ|||22Մ|| դարերին:

«Հոգեբանական պատերազմը» Դյուցազնավեպի առաջին` «էնմերքարը ն Արատտայի տիրակալը» նագրում հաղորդվում է, որ էնմերքարի ն Արատտայի տիրակալի միջն ընթանում էր երկարատն պայքար դիվանագիտական անակցությունների տեսքով, որն էլ նագիրը վերծանող Ս. Ն. Քրամերի կողմից որակվեց որպես մարդկության պատմության մեջ «առաջին հոգե անական պատերազմ»: Շումերի արքան պա-

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

հանջում է մետաղներ, թանկարժեք քարեր ն վարպետներ` տաճարներ կառուցելու նպատակով: Ի պատասխան Արատտայի արքան պահանջում է մեծ քանակությամ երկրագործական ապրանքներ, որոնցով հարուստ չէր լեռնային Արատտան: Շումերի արքան անցնում է սպառնալիքների, որին Արատտայի տիրակալը պատասխանում է նույն ոգով` անընդհատ ընդգծելով իր երկրի` սր ազան ն ժողովրդի` աստվածընտրյալ լինելու հանգամանքը: Բանագնացները ստիպված էին չորս անգամ Շումերից մեկնել Արատտա ն վերադառնալ:

- -4 -

Մեծամորի աստղադիտարանը, որտեղից Ք.ա. 22Մ|||-2 22Մ| դարերում դիտարկել են Սիրիուսի ծագումը երկրագործական աշխատանքներ սկսելու համար

Հաղթանակ դիվանագիտական պայքարում Ի վերջո, Շումերի արքան ստիպված էր տեղի տալ, ն երկարատն անակցություններն ավարտվում են հաշտությամ ու տոնախմ ությունների կազմակերպմամ : Պայմանավորվածության համաձայն, շումերները պետք է Արատտա ուղարկեին երկրագործական ապրանքներ` փոխարենը ստանալով մետաղներ: Բացի այդ, Արատտայի վարպետները համաձայնում են Շումերում կառուցել ճարտարապետական կառույցներ: Այդպիսով` համաշխարհային պատմությանն այսօր հայտնի առաջին «հոգեանական պատերազմն» ավարտվում է մեր հայրենիքի` Արատտայի հաղթանակով...

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -5 -

Արշավանք Արատտայի դեմ Շումերի ն Արատտայի հարա երությունները չէին սահմանափակվում միայն դիվանագիտական անակցություններով, այլ վերածվում էին նան ընդհարումների: Լուգալ անդայի մասին նագրերում պատմվում է հետնյալը: Շումերական զորքի գլուխ անցած՝ էնմերքարն արշավում է դեպի Արատտա: Արշավանքի մասնակիցների մեջ էր նան Լուգալ անդան: Ճանապարհին, եր զորքը հասնում է Զամուա երկիր (Ուրմիո լճի հարավում), Լուգալ անդան մահացու հիվանդանում է: Թողնելով նրան այնտեղ` զորքը շարունակում է արշավանքը՝ պայմանով, որ վերադարձին վերցնեն Լուգալ անդայի մարմինը ն տանեն հայրենի երկիր: Այնուհետն պատմվում է, թե ինչպես է աստվածների ն գեր նական ուժերի օգնությամ նա առողջանում ն հասնում անակին: Շումերական անակը պաշարում է Արատտայի նույնանուն մայրաքաղաքը, սակայն մեկ տարվա ընթացքում չի կարողանում գրավել այն: Պատմական տեղեկանք. «Քաղաքից տեղում էին նետեր, ինչպես անձրնն ամպերից, պարսատիկների քարերն անձրնի կաթիլների պես Արատտայի պարիսպներից թափվում էին ամ ողջ տարին` աղմկոտ սուլոցով: Օրերն անցնում էին, ամիսները երկարում. տարին ոլորեց մի ամ ողջ շրջան»:

«էն նմերքարը ն Լուգալ ան նդան ն» շում մերական ն նագրից (256-2 259 տողե եր)

Արատտայի ռազմական հաղթանակը Շումերական անակը չկարողանալով գրավել Արատտա քաղաքը, ի վերջո, խայտառակ պարտություն է կրում: Հավանա ար, Արատտայի անակը հակահարձակման անցնելով հասել է Շումեր: Այլ կերպ անհնար կլինի ացատրել Շումերում Արատտայի կառավարիչների, օրինակ` Դումուզիի1 («որի քաղաքն էր Հայան (Սու ուրը)») «հայտնվելն» ու հարյուր տարի թագավորելը:

___________________________________ 1«Դումուզի» անունով հայտնի է Արատտայի հովանավոր աստվածը, որը որդին է իմաստության ն տիեզերական ջրերի աստված Հայայի, ում պաշտամունքը կապված է Հայաստանի հետ ն արտացոլվել է հայկական ավանդության Հայկի կերպարում, որը սկզ նապես լինելով աստված` հետագայում վերածվում է հայոց անվանադիր նախնի-նահապետի: Հետագայում Հայկի անվան հետ է կապվում նան հունական դիցա անության Օրիոնի անունով հայտնի համաստեղությունը:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -6 -

Պատմական տեղեկանք. ««Արատտա» երկրանունը գաղափարանշանային գրության պարագայում գրվում է Սու ուր երկրի գաղափարագրով: Այսինքն` որոշակիորեն փաստվում է Արատտա-Սու ուր (Սուարտու) նույնությունը... Շումերա-աքադական մի շարք երկլեզու նագրերում շումերերենի «Հայա» (ԷՃ.Ճ) տեղանվանը աքադերենում փոխարինում է Սու ուր երկրանունը, ինչը ցույց է տալիս դրանց՝ միննույն երկրին վերա երելը: «Հայ(ա)» հիմքով ցեղանուն ն տեղանուններ են հիշատակվում նան է լայի, Աշուրի, Խեթական տերության Ք.ա. |||-|| հազարամյակներով թվագրվող ազմաթիվ նագրերում, որոնք ակնառու են դարձնում Հայ(ա)-Հայասայի (ն Սու ուր-Սու արտուի) կապը Հայք-Հայաստանի հետ: Մասնավորապես, «հայ(ա)» ցեղանուն ն տեղանուն են ազմիցս հիշվում է լայի նագրերում (Ք.ա. 22||| դ.), ընդ որում, առնչված Արմի ու Ազի քաղաքների հետ: «Հայա» ցեղանունը հիշվում է Ք.ա. |||-|| հազ. սահմանագծով թվագրվող Աշուրից գտնված մի նագրում: Իսկ խեթական արձանագրություններում Ք.ա. 2Մ2||| դդ. հիշատակվում է Հայասա երկրանունը, որի -(ա)սա վերջավորությունը խեթական տեղանվանակերտ մասնիկ է: Համակարգի մեջ դիտելիս՝ ակնհայտ է Հայկական լեռնաշխարհի հետ կապվող Հայա աստծո անվան, շումերա-աքադական, է լայական, հին աշուրական ն խեթական աղ յուրների «հայ(ա)» ցեղանվան, նրանով կազմված տեղանունների ն հայ ժողովրդի ինքնանվան ծագումնաանական ընդհանրությունը»:

Մովսիսյան ն Ա., Հայաստան նը Քրիստոսից առաջ երրորդ հազարամ մյակում մ..., էջ 49-5

Լուգալ անդան օգնության է մեկնում Շումեր, սակայն, թե ինչ իրադարձություններ են հաջորդում դրան, հայտնի չէ, քանի որ նագրի վերջնամասը վնասված է: Լուգալ անդայի վիպաշարքն ավարտվում է Շումերի համար ծանր իրադրությամ : Ամենայն հավանականությամ , դրանով է պայմանավորված, որ նրան հաջորդում է Դումուզին: Ակնհայտ է, որ խոսքը որոշակի ռազմական գործողությունների` իրական հաղթանակի (հակահարձակման, ռազմական գործողությունները հակառակորդի տարածք տեղափոխելու ն նրա տիրույթներում վարվող պատերազմում նրա գլխավոր ուժերի ջախջախման) մասին է: Շումերի նկատմամ Արատտայի ռազմական հաջողությունը Հայաստանի զինված ուժերի պատմության ընթացքում գրավոր հիշատակված առաջին հաղթանակն է: Սա ժամանակագրորեն համապատասխանում է Հայկական լեռնաշխարհի հնագիտական մշակույթի աննախադեպ տարածմանը, որն առաջին հայաստանյան տերությունն է:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -7 -

Շումերական կնքադրոշմ` Հայա աստծո պատկերով (նրա ուսերից ելնող երկու ջրաշիթերը խորհրդանշում են Եփրատն ու Տիգրիսը)

Առաջին հայկական տերությունը Հայկական լեռնաշխարհում Ք.ա. |Մ հազարամյակի կեսերից սկսվում է շուրջ մեկ հազարամյակ տնած վաղ րոնզեդարյան մշակութային ժամանակաշրջանը, որի ընթացքում ողջ Հայկական լեռնաշխարհը միավորված է մեկ` հայկական էթնո-հոգնոր միասնական գոտու մեջ: Միանման են ինչպես զինատեսակները, այնպես էլ պաշտամունքային առարկաները, ճարտարապետական կառույցները, աշխատանքային գործիքները, կենցաղային իրերը, որոնք լեռնաշխարհի մշակութային գոտուց դուրս հայտնի չեն: Այդ ժամանակաշրջանում պետականության առկայության մասին են վկայում հնագիտական պեղումների արդյունքները, որոնցում ակնհայտ են պաշտպանական կառույցներ, քաղաքային կյանքին նորոշ գծեր ն պետականության այլ ցուցիչներ:

Կոթառավոր, սեպաձն կացիններ, Ք.ա. ||| հազարամյակ

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -8 -

Անհրաժեշտ է նշել, որ նշված ժամանակաշրջանում Հայկական լեռնաշխարհի հնավայրերից գտնված զինատեսակները ազմաթիվ զուգահեռներ ունեն Իրանի, Փոքր Ասիայի, Կովկասի ն, հատկապես, Միջագետքի հնավայրերում: Ընդ որում, ացի զենքերից, Հայաստանից գտնվել են նան դրանց ձուլման ազմաթիվ կաղապարներ, որոնք վկայում են տեղական արտադրության մասին: Ք.ա. ||| հազարամյակում մետաղամշակման կարնորագույն կենտրոն էր Մեծամորը:

Տերության սահմանները Հնագիտական պեղումները ցույց են տալիս, որ Ք.ա. մոտ 22Մ||| դարում Հայկական լեռնաշխարհից տեղի է ունենում մշակութային մեծ տարածում, որը հյուսիսում հասնում է Հյուսիսային Կովկաս (ժամանակակից Կու անի երկրամաս, Չեչնիա, Ինգուշեթիա), հարավում՝ ժամանակակից Սիրիա ն Պաղեստին, հարավ-արնելքում՝ Իրանական սարահարթի կենտրոնական շրջաններ, հարավ-արնմուտքում՝ Կիլիկիա: Մշակութային այս տիրապետությունը տնում է մինչն մոտ Ք.ա. 22Մ| դարը (տե՛ս քարտեզը): Ք.ա. 22Մ|||-22Մ| դարերի մշակութային ներթափանցման նորոշ գծերից մեկը տարածքների մեծ մասի խաղաղ նվաճումն է. այդ իսկ պատճառով ժամանակին կարծում էին, թե դա եղել է մշակութային ազդեցություն կամ նակչության որոշակի զանգվածների արտագաղթ: Վերջին տարիներին, սակայն, վերոնշյալ ժամանակաշրջանի մշակութային գոտու հուշարձաններում նս գտնվել են պատերազմի, ռազմական ներխուժման հետքեր: Պատերազմի հետքերը հնագիտական պեղումների ժամանակ արտահայտվում են մոխրաշերտերով, որոնցում, սովորա ար, առկա են լինում ջարդված զենքերի կտորներ: Ակնհայտ է, որ նշված տարածքներում եղել է ինչպես ռազմական, այնպես էլ խաղաղ, առանց պատերազմի, մշակութային նվաճում: Սա մեզ հիշեցնում է Տիգրան Մեծի ժամանակաշրջանը, եր նրա ռազմական նվաճումների կողքին տեղ գտան նան խաղաղ նվաճման ացառիկ դեպքեր (Սելնկյան պետություն, Հրեաստան):

Առաջին հեծյալները Նման աննախադեպ մեծ ընդգրկումը ենթադրում է նոր որակի փոխադրամիջոցների ցանցի առկայություն: Եվ դա ակնհայտ է ինչպես հնագիտության տվյալներից, այնպես էլ դրանց հետ համահունչ գրավոր հիշատակարաննե-

- -9 -

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

րից: Գրավոր աղ յուրներում սանձված ձիեր առաջին անգամ հիշատակվում են Արատտայում (Ք.ա. 22Մ|||-22Մ|| դդ.), ծառայելով որպես փոխադրամիջոց: Մինչդեռ շրջակա աշխարհում որպես փոխադրամիջոց ծառայում էին էշերն ու եզները: Պատահական չէ, որ շումերներն իրենց հեծյալներին կոչում էին «էշերի կողերը խթանողներ (կողերին հարվածելով քշողներ)»: Հայկական լեռնաշխարհում Ք.ա. |Մ-||| հազարամյակների սահմանին ձիու ընտելացման մասին են վկայում նան ինչպես կենդանիների պեղածո կմախքները (սանձված ձիերի ոսկորները ենթարկվում են յուրօրինակ ձնափոխության, ինչը չի հանդիպում անսանձ ձիերի մոտ), այնպես էլ հնագույն ժայռապատկերներում առկա ձիերի պատկերները: Ի դեպ, ձիավոր հեծյալ ռազմիկների առկայությունը հնագույն շրջանում նորոշ է հնդեվրոպական աշխարհին, իսկ Հայկական լեռնաշխարհը կազմել է հենց հնդեվրոպական նախահայրենիքի միջուկը:

Եզրակացություն Հայոց պատմության մեջ հիշատակված առաջին պետական կազմավորումը, որը սեպագիր սկզ նաղ յուրներում վկայված է Արատտա, Հայա ն Սու ուր անվանումներով, դառնում է միջուկը մեր պատմության առաջին մեծ տերության: Այն իր ազդեցությամ հանդերձ տնեց մի քանի հարյուրամյակ` Ք.ա. 22Մ|||-22Մ| դարերը, ն մեկ մշակութային գոտու մեջ միավորեց հսկայական` շուրջ մեկ միլիոն քառակուսի կիլոմետր տարածք, դառնալով միաժամանակ ն՛ Հայոց պատմության առաջին տերությունը, ն՛ Հայկական լեռնաշխարհից ընթացող մշակութային յուրօրինակ «համաշխարհայնացման» առաջին դրսնորումը:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- 2- -

ԱՔԱԴԱ-ԱՐՄԱՆԱԿԱՆ

ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ

Ք.Ա. ՍՍIV ԴԱՐՈՒՄ

ԱՌԱՋԻՆ ԲՌՆԱԿԱԼՆ

ՈՒ 2ԱՅՈò ԵՐԿՐԻ ՀՈՐՔԵՐԸ

Աքադական սպառնալիքը ա. ||| հազարամյակում Միջագետք էին ներթափանցել սեմական ցեղեր: Շումերական Քիշ քաղաքում իշխանությունը զավթում է սեմական ծագում ունեցող Սարգոնը: Այդ ժամանակաշրջանում ողջ Շումերն իր իշխանության ներքո էր միավորել Ուրուկի ||| դինաստիայի արքա Լուգալզիգեսին: Հալածվելով ու փախուստի մատնվելով Լուգալզիգեսից` Սարգոնը հաստատվում է մինչ այդ աննշան Աքադ քաղաքում (Շումերից հյուսիս), վերափոխում զորքը ն պատերազմ սկսում շումերական քաղաքների դեմ: Սարգոն Ա Աքադացին (Ք.ա. 2316-2261թթ.), տալով 34 ճակատամարտ, նվաճում է Շումերն ու կենտրոնական Միջագետքը` ստեղծելով պատմությանը հայտնի առաջին ռնապետությունը:

Ք.

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Երկանիվ սայլ, մարդկանց ն կենդանիների արձանիկներ Հառիճից

Սարգոնի օրոք հզորացած Աքադը գրեթե անընդհատ նվաճումների փուլ է թնակոխում ն սկսում սպառնալ իր ոլոր հարնաններին, այդ թվում նան Հայկական լեռնաշխարհի պետական կազմավորումներին: Սարգոն Աքադացին, իր կառավարման տասնմեկերորդ տարում նվաճելով Եփրատից արնմուտք գտնվող երկրները՝ «Մարին, Յարմուտին ն է լան», հասել էր մինչն Մայրիների ն Արծաթի լեռները` Հայկական լեռնաշխարհի հարավային մատույցները (տե՛ս քարտեզը):

Ռազմավարությունը Աքադական սպառնալիքն այնքան իրական էր, որ այստեղ չէին կարող չդիմել համարժեք քայլերի: Հզոր ախոյանի «ախորժակը» զսպելու համար համախմ վում են գրեթե ամ ողջ Հայկական լեռնաշխարհի պետական կազմավորումները: Բռնապետի դեմ պայքարը գլխավորում է Սու ուր կամ Արման երկիրը1, որը օր օրի իրական դարձող ներխուժման դեպքում առավել հավանական թիրախներից մեկն էր լինելու (տե՛ս քարտեզը): Որտե՞ղ էր նպատակահարմար վճռական գոտեմարտի ռնվել հակառակոր___________________________________ 1 Սու ուրի (Սու արտուի) ն Արմանի` միննույն երկրի տարանվանումները լինելու մասին տե՛ս Մովսիսյան, 2005, էջ 31-43 ն 48-55:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

դի հետ: Հավանական էին երկու տար երակներ. 1. հակառակորդին ներքաշել դեպի լեռնաշխարհի խորքերը ն լեռնային հյուծիչ պատերազմ պարտադրել նրան, 2. ներխուժել Աքադի տերության սահմանները ն մարտական գործողություններ վարել հակառակորդի տարածքում: Առաջին տար երակն առավել անվտանգն էր, քանի որ Աքադի անակը, որը լեռնային տեղանքում մարտական գործողությունների վարման ն, հատկապես, լեռնային ամրությունների գրավման փորձ ու միջոցներ չուներ, չէր ունենա հաղթելու մեծ հնարավորություն: Երկրորդ տար երակի իրականացումը կապված էր մի շարք դժվարությունների հետ, որոնցից ամենամեծը հակառակորդի տարածքում (հիմնականում հարթավայրային տեղանք ունեցող Միջագետքում) մարտական գործողությունների վարման անսովոր լինելն էր: Սակայն այս տար երակի իրականացման դեպքում Արմանի զորքերին օ յեկտիվորեն նպաստելու էին նվաճված տարածքների նակչության տրամադրությունները, որոնք աքադական իշխանություններից դժգոհ լինելով` լեռնցիներին ընդունելու էին որպես իրենց ազատարարների: Հիմնականում այս նկատառումներով առաջնորդվելով էին տարածաշրջանային գերտերության դեմ պայքարի ելնում Արման երկրի1 ն նրա շուրջը համախմ ված ցեղապետությունների զորքերը:

Պատերազմը Արշավանքը սկսվում է Սարգոնի տիրապետության վերջին տարիներին: Ընդ որում, եթե մյուս դեպքերում արշավողը Սարգոն Ա Աքադացին է, այս դեպքում պատերազմ սկսողը Արման երկիրն է: Մեզ հասած նագրերում նշվում է, որ պատերազմն ավարտվել է Աքադի հաղթանակով, ինչը, սակայն, խիստ կասկածելի է, քանի որ Սարգոնի թոռ Նարամ-Սուենը նույն Սու ուր-Արմանը ներկայացնում է ի րն մի երկիր, որը «եր նէ` մարդկության արարումից ի վեր, ոչ մի թագավոր չէր նվաճել»: Անհնար է, որ հսկայածավալ տերությունը ստեղծած տիրակալի թոռն այննտեղյյակ լիներ իր իսկ պապի արշավանքների մասին, որ նրա կատաքան ան րած «մեծագործությունները» նսեմացնող այսպիսի արտահայտություն թույլ տար: Առավել անտրամա անական կլինի կարծել, որ Նարամ-Սուենը որոշել է ___________________________________ 1 Աքադական աղ յուրներում երկրանունը վկայված է «Արմանում» տար երակով: Տեղանվան վերջին -ում մասնիկը աքադերենի ուղղական հոլովի վերջավորությունն է: Բուն երկրանունն է «Արման», որը խեթական նագրերում հիշատակվում է «Արմանի» տար երակով. սրանք Հայաստանի «Արմենիա» անվան հնագույն հիշատակություններն են:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

նորից գրավել իրեն պատկանող տարածքները ն տեղյյակ չի եղել այն մասին, թե այդ ոլոր հողերը արդեն իսկ նվաճվել ու իրեն են ժառանգվել: Հայտնի է, որ Սարգոնի իշխանության վերջին շրջանում նվաճված երկրներում ծագում են ապստամ ություններ, ինչը, մեծագույն հավանականությամ , կապված էր Սու ուր-Արմանի արշավանքի ն պատերազմում Աքադի կրած պարտությունների հետ: Բացառված չէ, որ արշավանքը սկսելիս, Արմանի զորքերը Աքադի հյուսիսային տիրույթների նակչության հետ ինչ-որ կերպ կապ հաստատած ն համատեղ գործողությունների պայմանավորվածություններ ձեռք երած լինեին: Ընդհանուր հաղթանակի կերտման գործում ապստամ ները, օգտվելով հյուսիսային ճակատում Արմանի զորքերից Աքադի անակի կրած պարտություններից, մի շարք հաջողությունների են հասնում: Նրանք նույնիսկ պաշարում են Աքադի տերության նույնանուն մայրաքաղաքը: Սարգոնը, որն այլնս նորանոր նվաճումների մասին երազել անգամ չէր կարող, դժվարությամ է կարողանում փրկել իր գահը: Սարգոնի իշխանության ողջ ժամանակաշրջանն անցել էր ռնարարքներով` նրա դեմ արձրացած ապստամ ությունների պայմաններում, որոնք դաժանորեն ճնշվում էին. թերնս դա է հիմնական պատճառներից մեկը, որ ուշ շրջանի նագրերում նրա վախճանը համարվել է սր ապղծության հետնանք:

Եզրակացություն Մինչ օրս պատմությանը հայտնի առաջին ռնակալության հիմնադիր Սարգոն Աքադացին, որ ստեղծել էր աշխարհում առաջին մշտական անակը, իր տերության սահմանները հասցնում է Հայկական լեռնաշխարհի հարավային փեշերը, սակայն չի կարողանում նվաճել այն: Փոխարենը, Հայկական լեռնաշխարհից դեպի այլ երկիր մեր նախնյաց արշավանքը պատճառ ն ազդանշան է դառնում ռնակալից նվաճված երկրներում ազատագրական պայքարի: Աքադի դեմ Արման երկրի ն դաշնակիցների արշավանքները Հայկական լեռնաշխարհի սահմաններից դուրս իրականացված առաջին հաղթարշավն են, ինչի մասին մեզ հայտնի է գրավոր աղ յուրներից:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ԱՐՄԱՆ ԵՎ ԱՔԱԴ

«ՄԱՐԴԿՈՒԹՅԱՆ ԱՐԱՐՈՒՄԻò

Ի ՎԵՐ Ոâ ՈՔ âԻ ՆՎԱÖԵԼ

ԱՐՄԱՆ ԵՐԿԻՐԸ»

քադի չորրորդ տիրակալ Նարամ-Սուենը (Ք.ա. 22362200թթ.) Եփրատի ն Տիգրիսի հոսանքներն ի վեր ձեռնարկում է ազմաթիվ արշավանքներ ն որոշ հաջողություններ ունենում: Սակայն ի վերջո հաղթանակներն ուղեկցում են Հայկական լեռնաշխարհի զորքերին ն նրանց դաշնակիցներին, իսկ միջագետքյան ռնակալն ընկնում է հայոց քաջարի մարտիկների սրից...

Ա

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Պատերազմի առաջին շրջանը Ըստ այսօր վերականգնվող ժամանակագրության, Նարամ-Սուենի հյուսիսային արշավանքներից առաջինն ուղղված էր Արման (Սու ուր, Սու արտու) երկրի դեմ, որի ընթացքում երկու զորքերի միջն ճակատամարտ է տեղի ունեցել Թալմուս նակավայրի մոտ (ժամանակակից Մոսուլից 40 կմ հյուսիս, Խոշր գետի ափին), հավանա ար, Սու ուր-Արմանի հարավային սահմանի մոտ: Ակնհայտ է, որ հակառակորդին երկրի կենտրոնական շրջաններ ներխուժել թույլ չտալով` Արմանի անակի հրամանատարությունը ձգտում էր երկիրը զերծ պահել ավերածություններից: Համարձակորեն հակառակորդի դեմ շարժվելը ն սահմանային շրջաններում վճռական ճակատամարտով նրա առաջխաղացումը կասեցնելը մի կողմից վկայում է Արմանի ռազմական (նան` քաղաքական) հզորության, մյուս կողմից` հայկական ռազմարվեստի զարգացման արձր մակարդակի մասին: Ք.ա. ||| հազարամյակում ռազմարվեստի, ինչպես նան ռազմաիրավական մտքի զարգացման կարնոր վկայություններից է նան, որ հզոր հակառակորդի դեմ պայքարում Արմանի Ռիշ-Թեշու արքային կարճ ժամանակում հաջողվում է Աքադի ռնակալի կամայականություններից դժգոհ երկրների միասնական ճակատ ձնավորել: Ավելին, հյուսիսում Նարամ-Սուենի դեմ կազմված առաջին հզոր ռազմական դաշինքը ղեկավարում է հենց Արմանը: Ի դեպ, հայտնի է, որ Ռիշ-Թեշու ի առաջնորդությամ մարտնչում էին դաշնակից տասնյոթ երկրների1 զորքերը: Դատելով Սու ուր-Արմանի հարավային սահմանի մոտ ճակատամարտերի կրկնվելուց` պետք է ենթադրել, որ առաջին ճակատամարտերն ավարտվել են Նարամ-Սուենի պարտությամ , քանզի հակառակ դեպքում, նա կշարունակեր առաջխաղացումը:

Պատերազմի երկրորդ շրջանը Եվս մի շարք արձանագրություններ վկայում են Սու ուր-Արման երկրի հարավային Ազուխինում նակավայրի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտի կամ մի քանի ճակատամարտերի մասին: Ռազմական գործողությունների այս փուլում Նարամ-Սուենն Ազուխինումի մոտ ժամանակավոր հաջողության է հասնում: Թելլ Բրաք հնավայրի տարածքում (Հյուսիսային Միջագետքում) կառուցած ամրոցը հենակետ դարձնելով` Նարամ-Սուենը մի քանի արշավանք է ձեռնարկում դեպի շրջակա տարածքները: Նա հասնում է մինչն «ակունքը Տիգրի____________________________________ 1 Հնագույն նագրերում «երկիր» են կոչվում ինչպես երկրները, այնպես էլ նահանգները, գավառները, քաղաք-պետությունները:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

սի (ն) ակունքը Եփրատի» (Ամիդ/Դիար եքիրից մոտ 25 կմ հյուսիս-արնելք), ուր իր պատկերաքանդակով ն արձանագրությամ կոթող է թողնում: Հայկական Տավրոսի լեռնազանգված մտնելը ն դեպի հյուսիս առաջանալը համարվել է ացառիկ հերոսություն, ինչը երնում է Նարամ-Սուենի գահակալության տարիները այդ իրադարձություններով անվանակոչելու փաստից: Դրանք վկայում են Տիգրիսի ն Եփրատի ակունքները հասնելու, Սու ուր-Արմանի դեմ պատերազմի, Արնմտյան Տիգրիսի ակունքներում գտնվող Ա արնում (Ամարնում) երկրի դեմ արշավելու մասին: Ընդ որում, նրա արձանագրություններում մատնանշվում է Սու ուր-Արման երկրի գտնվելու վայրը` «Վերին ծովի ափերին», այսինքն` Վանա լճի ավազանում: Եփրատի վերին հոսանքի երկրները արշավելու մասին է պատմում Նարամ-Սուենի ամենածավալուն արձանագրություններից մեկը, որում Արմանը ներկայանում է որպես աննվաճ երկիր:

Պատմական տեղեկանք. «Քանի որ եր նէ` մարդկության արարումից ի վեր, ոչ մի թագավոր չէր կարողացել նվաճել Արմանն ու է լան, Ներգալն1 (իր) զենքով ճանապարհ ացեց Նարամ-Սուենի` հզորի համար, ն տվեց նրան Արմանն ու է լան: Եվ նա տվեց նրան Ամանոսը` Մայրիների լեռը, ու Վերին ծովը... Եր Դագանը2 որոշեց ճակատագիրը Նարամ-Սուենի` հզորի, նրա ձեռքը հանձնեց Ռիդ/շ-Թեշու ին (Ռիդ/շ-Ադադին)` Արմանի արքային, ն (եր ) նա (Նարամ-Սուենը) անձամ հաղթեց նրան իր (պալատի) մուտքի կենտրոնում, նա (Նարամ-Սուենը) իր արձանը քանդակեց դիորիտից ն նվիրեց (այն) Սին (Լուսնի) աստծուն: Այսպես է ասում Նարամ-Սուենը` հզորը, արքան (աշխարհի) չորս կողմերի. «Դագան աստվածը տվեց ինձ Արմանն ու է լան, ն ես հաղթեցի Ռիդ/շ-Թեշու ին` Արմանի արքային»:

Թ|Խ-Տ ՏՇՔ, էջ 132-1 135: Մովսիսյան ն, 2005, էջ 151-1

Արձանագրության շարունակության մեջ նշվում է նվաճված տարածքում ամրոց կառուցելու ն Նարամ-Սուենի պատկերով ու արձանագրությամ կոթող կանգնեցնելու մասին: Վերջին երկու միջոցառումները, ամենայն հավանականությամ , կապվում են Թելլ Բրաք ն Փիր-Հուսեյն հնավայրերի հետ:

________________________________ 1 Ներգալը

միջագետքյան դիցա անության անդրաշխարհի աստվածն է: աստված (աքադական, ուգարիթյան աղ յուրներում` Դագան, փյունիկյանում` Դագոն), աքադական դիցա անության մեջ համարվել է ռազմի, գերագույն աստված: 2 Արնմտասեմական

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Ռազմական դաշինքը Արման (Արմանի) երկիրը հիշատակվում է Ք.ա. || հազարամյակում գրի առնված «Նարամ-Սուենն ու իր թշնամիները» անվանումը ստացած խեթերեն նագրում, որը հաղորդում է միջագետքցի արքայի դեմ ելած տասնյոթ երկրների դաշնության մասին: Դաշնակից 17 երկրները տարածված են եղել Փոքր Ասիայի կենտրոնից մինչն Ուրմիո լճի ավազանի հարավային շրջանը, իսկ Արմանը գտնվել է Արնմտյան Տիգրիսի սնման տարածաշրջանում: Նարամ-Սուենի` Ամիդի շրջան մտնելը, հուշակոթող թողնելը ն արձանագրությունները, թերնս, վկայում են նրա ունեցած ժամանակավոր հաջողության մասին, ինչը, սակայն հաղթանակ չէր դաշինքի նկատմամ : Նարամ-Սուենի դեմ դաշնակցած տասնյոթ երկրների մասին է պատմում նան «Քութայի արքայի լեգենդը» անունով հայտնի նագիրը, որում արդեն դաշինքի առաջնորդ է հիշատակվում Ուրմիո լճի հարավում գտնվող Լուլլու ում երկրի արքա Անուանինին: Դաշնակից երկրների 90 հազարանոց անակի տիրապետության տակ էին միավորվել Փոքր Ասիայի կենտրոնից մինչն էլամ (հարավարնմտյան Իրան) ընկած տարածքները, այսինքն` գրեթե նույն տարածքը, որը զ աղեցնում էր Արման երկրի ղեկավարած տասնյոթ երկրների դաշինքը:

Նշանակում է` դաշինքի ղեկավարումն անցել էր Արմանից Լուլլու ումին (որոշ ժամանակ անց էլ այն կփոխանցվի Կուտիական երկրին), ինչը պայմանավորված էր դաշինքի կառավարման համակարգով: Հայկական լեռնաշխարհի տարածքներից նագրում հիշատակվում են Ուման-Մանդան (Վանա լճից հյուսիս ն հյուսիսարնելք), «Ծովերը» (իմա` Վանա ն Ուրմիո լճերը), Գուտիումը (Կորդվաց աշխարհը Վանա լճի հարավում), ընդ որում, նշվում է, որ ոլոր զորքերը հավաքվել էին «Սու արտուի կենտրոնում», այսինքն` Վանա լճի ավազանի կենտրոնական մի վայրում:

Նարամ-Ս Սուենի կոթողը Ամիդի շրջանից

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Անու անինիից մեզ է հասել ժայռափոր կոթող` պատերազմի Ինանա-Իշտար դիցուհու ն իր պատկերով ու աքադերեն արձանագրությամ , որում նա ներկայանում է «հզոր արքա, արքա Լուլլու ումի» տիտղոսներով: Չափազանց վնասված արձանագրության մեջ հիշատակվում են Վերին ն Ներքին ծովերը (Վանա լիճը ն Պարսից ծոցը):

Անու անինիի կոթողը իր ն հաղթանակի դիցուհու պատկերով

Աստվածների նզովքը Նարամ-Սուենի մասին «Քութայի արքայի լեգենդը» ստեղծվել է շումերների միջավայրում, այնտեղից տարածվել նան Փոքր Ասիայում ն Ք.ա. || հազարամյակում գրի առնվել խեթերենով: Այն ենթարկվել է գեղարվեստական մշակման` ճշգրիտ պահպանելով Ք.ա. 22||| դ. իրադարձություններն ու հատուկ անունները: Բնագրի մեզ հետաքրքրող հատվածում խոսքն ասվում է ՆարամՍուենի անունից: Պատմական տեղեկանք. «Եր եկավ առաջին տարին, Ես ուղարկեցի 120 հազար զորք, այց ոչ ոք կենդանի չվերադարձավ, Եր երկրորդ տարին եկավ, ես ուղարկեցի 90 հազար զորք, այց ոչ ոք կենդանի չվերադարձավ, Եր երրորդ տարին եկավ, ես ուղարկեցի 60700 զորք, այց ոչ ոք կենդանի չվերադարձավ, Ես այլայլվեցի, շփոթվեցի, մթագնեցի, վշտա եկ, ուժասպառվեցի: Այսպես ես ասացի իմ սրտում, սրանք էին իմ առերը. «Ի՞նչ ունեցա ես՝ իմ թագավորությանը ցույց տալու: Ես արքա եմ, որ չի երում ծաղկում իր երկրին: Ես արքա եմ, որ չի երում արգավաճում իր ժողովրդին»…»:

Հատված Նարամ մ-Ս Սուե ենի մասին ն խե եթական ն լե եգե ենդից (8 84-9 92-ր րդ տողե եր)

- 3- -

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Փաստորեն, Նարամ-Սուենը դաշնակից զորքերի դեմ է ուղարկում երեք անակ` 120 հազար, 90 հազար ն 60700 զինվորներով, որոնցից ոչ մեկը չի վերադառնում: Որքան էլ այս թվերը վիպականացված լինեն, Միջագետքում ն Փոքր Ասիայում տարածված այս նագիրը (ն վերջինիս նախօրինակները) միանշանակորեն վկայում են Հայկական լեռնաշխարհի զորքերի տարած լիակատար ու ացառիկ հաղթանակների մասին:

Եզրակացություն Հատուկ ուշադրության է արժանի «ոչ ոք կենդանի չվերադարձավ» արտահայտությունը: Եթե մի կողմից ակնհայտ է, որ գործ ունենք վիպական չափազանցության տիպիկ օրինակի հետ, ապա մյուս կողմից այս արտահայտությունը հայոց մարտավարության ակունքների ացահայտման հնարավորություն է տալիս: Ըստ ամենայնի, հնագույն շրջանի հայ զորավարները կիրառել են թշնամու զորքերը շրջափակումներով լիակատար ոչնչացնելու մարտավարությունը: Բավական է հիշել, որ լեռնային (լեռնանտառային) կտրտված տեղանք ունեցող Հայկական լեռնաշխարհում այս մարտավարության իրականացման ոլոր հնարավորությունները կային ն զորավարները պետք է որ այս հնարքին դիմեին: Աքադի ռնապետի դեմ պայքարում կիրառված ռազմարվեստի մասին նկարագրությունները նոր լույս են սփռում հայոց ռազմարվեստի ակունքների հիմնահարցի վրա ն հնարավորություն տալիս նորովի մեկնա անելու հայոց հաղթանակների մարտավարությունը: Ինչպես հետագայի պատերազմների ու ճակատամարտերի նկարագրություններում կտեսնենք` երկիր ներխուժած հակառակորդի ոչնչացման հաստատակամությամ պայքարի ելած հայորդիները ազմիցս հաջողությամ կիրառել են այս հնարքը: Այն կազմել է Ք.հ. Մ դարից հայոց ռազմարվեստում տիրապետող դարձած ապստամ ական մարտավարության կարնորագույն աղկացուցիչներից մեկը:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ԿՈՒՏԻԱԿԱՆ ԱՐՇԱՎԱՆՔՆԵՐՆ

ԱՔԱԴԻ ԴԵՄ

Ք.Ա. ՍՍIII-ՍՍII ԴԱՐԵՐ

2ԱՐՅՈՒՐԱՄՅԱ ՏԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՏԻԳՐԱՆ ՄԵÌԻò ԱՌԱՋ

դարում սկսված ն մինչ օրս շարունակվող հնագիտական պեղումների արդյունքում Հայկական լեռնաշխարհից շատ մեծ հեռավորության վրա հայտնա երվում են զենքեր, որոնց ձուլման կաղապարները գտնվել են Հայաստանի հնավայրերում: Երկար ժամանակ անհասկանալի էր մնում, թե ինչու են Հայկական լեռնաշխարհում ձուլված զինատեսակները Ք.ա. 22|||-22|| դարերում հայտնվել Առաջավոր Ասիայի հեռավոր երկրներում...

ՍIՍ

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Հակամարտող կողմերը Հայկական լեռնաշխահի ն հարակից շրջանների 17 երկրների` Աքադի տիրակալ Նարամ-Սուենի դեմ կազմավորված դաշինքը սկզ ում ղեկավարում էին Արմանի, ապա Լուլլու ումի արքաները: Որոշ ժամանակ անց` Ք.ա. մոտ 2200թ. Կուտիական երկիրը ստանձնում է Հին աշխարհի ամենահզոր ռազմական դաշինքի զինված ուժերի առաջնորդությունը (տե՛ս քարտեզը): Կուտիական դաշինքի վտանգն այնքան շոշափելի էր, որ Աքադի տիրակալը դեպի էլամ (Իրանի հարավ-արնմուտքում) կատարած արշավանքի ժամանակ ոչ թե սովորական դարձած ավերածություններ է գործում, այլ էլամի արքայի հետ հաշտության ու փոխօգնության պայմանագիր է կնքում` փորձելով ձնավորել հակակուտիական միություն: Դա մինչ օրս պատմությանը հայտնի առաջին արձանագրված դաշնագիրն է, որն ունի հետաքրքիր առանցքային ձնակերպում` «Նարամ-Սուենի թշնամին իմ թշնամին է, Նարամ-Սուենի արեկամն իմ արեկամն է»: էլամի արքայի մի արձանագրության մեջ կուտիական երկիրը` «Կուտու» ձնով, հիշվում է նրա թշնամի երկրների ցանկում, որոնց դեմ պատերազմել է ինքը:

Արշավանքների մեկնակետը Կուտիական երկիրը գտնվել է Վանա լճի ավազանից հարավ` համապատասխանելով հետագա Մեծ Հայքի Վասպուրական ն Մոկք աշխարհների հարնանությամ գտնվող Կորդվաց աշխարհին` Հայկական լեռնաշխարհի հարավային երկրամասին: Հնագույն այդ երկրամասի անմիջական հարնանությամ հիշատակվում են Կադմուխի (Կադմեա կամ Կադմոսի տուն), Բա խի, Ուրուատրի, Մեհրի ն Կումանու երկրամասերը, որոնք քարտեզի վրա գծում են շրջանագիծ, որի կենտրոնում Կորդուք-Կուտիական երկիրն է: Դրանով ոչ միայն վերականգնվում է մեր հնագույն պատմության փառահեղ մի դարաշրջանը, այլն լուծում են ստանում Հին Արնելքի պատմության ուսումնասիրության ազմաթիվ վիճահարույց հարցեր: Հետագա դարաշրջանների մի շարք սեպագիր արձանագրություններում նս Հայաստանը հանդես է գալիս որպես «Կուտիական երկիր», ինչը մեկ անգամ նս ցույց է տալիս, որ այն Հայաստանի տարանվանումներից մեկն է:

Ռազմական ûգնությունը Իր իշխանության հենց սկզ ից Նարամ-Սուենը մեծ հարված էր հասցրել միջագետքյան նիկ իշխանատոհմերին ն քրմությանը` առաջիններին զրկելով

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

տոհմական տիրույթներից, իսկ քրմական կարնորագույն պաշտոններում իր մերձավորներին նշանակելով: Վերջին միջոցառման արդյունքում հնարավոր է դառնում նախադեպը չունեցող սր ապղծությունը. Նարամ-Սուենն իրեն հռչակում է «աստված»` կործանելով աստվածների տաճարները ն հաստատելով իր անձի պաշտամունքը: Դա առաջ է երում նոր ընդվզում, որի ճնշման նպատակով փառամոլ ռնակալը գրոհում է շումերների սր ազան Նիպպուր քաղաքի վրա: Ըստ «Աքադի նզովումը» պատմավիպական նագրի, սր ապղծությունից զայրացած մեծ աստվածները նզովում են Աքադը, իսկ գերագույն աստված էնլիլը (որի պաշտամունքի կենտրոնը Նիպպուրն էր) լեռներից Աքադի դեմ է ուղարկում կուտիական մեծաթիվ զորքերը: ն քրմությյան ն խնդրան նքով կուտիԱյս տողերում պետք է տեսնել շումերական ական զորքերի օգնության գալու պատմության վիպականացումն ու դիցա անական գունավորումը:

Արշավանքները Եվ օգնությունը չի ուշանում. Միջագետքի կենտրոն են արշավում կուտիական դաշինքի զորքերը, որոնց դեմ պատերազմում էլ ինքնակոչ «աստվածը» սպանվում է: Կուտիական առաջնորդը Աքադի հարնանությամ գտնվող արնի պաշտամունքի կենտրոնում` Սիպպար քաղաքում կանգնեցրած արձանագրության մեջ ներկայանում է «աշխարհի չորս կողմերի թագավոր» տիտղոսով, որը նա խլել էր պարտված Նարամ-Սուենից: Նույն տիտղոսն է կրում կուտիական առաջնորդի որդին: Աքադին հյուսիսից սահմանակից է դառնում կուտիական տերությունը: Նա-

Արծաթե գավաթ` ռազմի ն դիցա անական պատկերներով (Քարաշամ , Նաիրիի ենթաշրջան, Ք.ա. 22||-2 22| դարեր)

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

րամ-Սուենի որդու` միայն «Աքադի արքա» տիտղոսը կրող Շար-կալի-շարիի մահից հետո կուտիական զորքերին հաջողվում է տիրանալ Աքադին ու Շումերին ն իրենց տերության սահմանը հասցնել Պարսից ծոցի ջրերին: Քիչ անց կուտիական գերիշխանությունը տարածվում է նան էլամի վրա, որը Նարամ-Սուենի դաշնակիցն էր ն պատերազմել էր ընդդեմ կուտիական զորքերի: սնամյյակ շարունակվում է հնագույն ՀաԱյդ դեպքերից հետո շուրջ յոթ տաս յոց պատմության կարնորագույն փուլերից մեկը` գերիշխանությունը Առաջավոր Ասիայի զգալի մասի վրա:

Հաղթանակները Փաստորեն, կուտիական տերության պատմությունը կարելի է աժանել երեք փուլերի: Առաջին փուլում կուտիական զորքերը հաստատվում են Միջագետքի հյուսիսում ն այնտեղից արնելք ընկած շրջաններում (Սիմուրրում, Լուլլու ում, Ուր իլում ն այլն): Այս փուլը ժամանակագրորեն համընկնում է Նարամ-Սուենի իշխանության վերջին տարիների հետ: Երկրորդ փուլը կարելի է համարել Նարամ-Սուենի տապալումից մինչն Շար-կալի-շարիի մահն ընկած ժամանակամիջոցը: Այդ փուլում կուտիական գերիշխանության հարավային գիծը հասավ Աքադի տերության հյուսիս, հակառակորդ կողմերի միջն տեղի ունեցան մի շարք ախումներ: Երրորդ փուլում` Շար-կալի-շարիի մահից հետո, կուտիական գահակալները տիրանում են Շումերին ն Աքադին, ապա նվաճում էլամը ն մինչն տիրակալության ավարտը (շուրջ յոթ տասնամյակ) տիրում են Առաջավոր Ասիայի մեծ մասին:

«Վերածննդի» տերությունը Հայոց աշխարհից տարածվող` կուտիական անունով հայտնի տերության ընդհանուր տնողությունը շուրջ հարյուր տարի է կազմել: Տերության տարածքային ընդգրկման մասին պատկերացում են տալիս կուտիական դարաշրջանի Միջագետքի ամենահայտնի կառավարիչ Գուդեայի արձանագրությունները: Սկզ նաղ յուրների ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ տերության արնելյան սահմանները ներառել են էլամը, իսկ արնմտյան սահմանները` Ամանոսի (Մայրիների) լեռները: Տերության մեջ ընդգրկված է եղել ողջ Միջագետքը` Տիգրիսի արնելակողմյան ու Եփրատից արնմուտք

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Դիցա անական էակի արձանիկ կուտիական դարաշրջանի Միջագետքից

ընկած հարակից տարածքներով: Հարավում սահմանը հասել է Պարսից ծոց: Հյուսիսում տերությունը ներառել է Հայկական լեռնաշխարհի ավական մեծ մի հատված (հնարավոր է` ողջ լեռնաշխարհը): Գուդեայի նագրերը հիշատակում են Մենուա լեռները, որոնք վաղուց համադրվել են սեպագիր աղ յուրների Մաննա երկրի (Ուրմիո լճի ավազանի հարավում) ն Հին Կտակարանի Միննի թագավորության հետ (որն Աստվածաշնչի թարգմանություններում հանդես է գալիս «Արմենիա» անվամ կամ որպես «Արարատյան թագավորություններից» մեկը): Ընդ որում, ուղիղ կապ է դիտարկվում լեռների ն Վանի թագավորության արքա Մենուայի անունների միջն: Հայկական լեռնաշխարհին վերա երող մյուս տարածքը Խախում լեռներն են Եփրատի վերին հովտում, որտեղից երվել է ոսկի: Տապալելով աքադական ռնապետությունը ն իրենց գերիշխանությունը տարածելով Առաջավոր Ասիայի մեծ մասի վրա` Հայկական լեռնաշխարհի Կադմեա տնից սերող տիրակալները լիովին վերափոխում են աքադական վարչական համակարգը ն վերականգնում շումերական ավանդական հոգնոր ու աշխարհիկ կարգերը: Վերսկսում են գործել ավագների խորհուրդն ու ժողովրդական ժողովները, որոնք ընտրում էին իշխանավորին: Հին Հայոց պատմության կուտիական դարաշրջանից մեզ հասած միջագետքյան նագրերը պատմում են հիմնականում մաքրագործումների ն կրոնական նույթի այլ իրադարձությունների մասին. դա շումերական հոգնոր ավանդույթների վերականգնման դարաշրջան էր, ն պատահական չէ, որ «շումերական վերածնունդը» սկսվեց հենց այդ ժամանակ:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Եզրակացություն Սուր ծեսերի կամ օրենքների երկրից` Հայաստանից սերող արքաների ն վերածն ննդի համար: տիրապետությունը պայմաններ է ստեղծում շումերական Հարկ է նշել, որ արդարությունը վերականգնած արքաների մասին հիշողությունը երկար է պահպանվել Միջագետքում. գերիշխանության ավարտից ավելի քան կես դար անց Լագաշ քաղաքի իշխանները շարունակում էին կրել նան «կուտիական երկրի կառավարիչ» տիտղոսը: Լագաշը դեռնս Ք.ա. 22Մ-22|Մ դարերում հայտնի էր արդարության ու ազատության համար մղվող պայքարի մասին ավանդույթներով, ն հենց այդ քաղաքն էր դարձել կուտիական իշխանության պատվարը Միջագետքում: Այն հարցը, թե ինչու էին 2|2 դարից սկսված հնագիտական պեղումների արդյունքում Հայկական լեռնաշխարհից շատ մեծ հեռավորության վրա հայտնա երվում զենքեր, որոնց ձուլման կաղապարները գտնվում են Հայաստանի հնավայրերում, ստանում է իր պատասխանը կուտիական առեղծվածի լուծմամ : Այդ զենքերը գտնվում էին Հայաստանից մեծ հեռավորության վրա, քանի որ մեր երկրից էին գնացել այդ զենքերը կրող զինվորները:

Միջագետքի կառավարիչ Գուդեայի արձաններից

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ՀԵՏԱԽՈՒԶԱԿԱՆ

ԶԵԿՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ

ԴԵՌԵՎՍ Ք.Ա. 77I ԴԱՐՈՒՄ

ԳՈՅՈՒԹՅՈՒՆ ՈՒՆԵԻՆ ՇՏԱԲՆԵՐ

ԵՎ ՄՇՏԱԿԱՆ ԲԱՆԱԿ

պիլլաշան ինքն իրեն զարդարել էր ոսկով, արծաթով, կարնեոլով ու լաջվարդով, ն նա ազմել էր արձր դրված գահին` զարդարված ճոխ հագուստներով: Նա դրել էր ոտքը ոսկյա աթոռակի (ոտքի պատվանդանի) վրա (ն) չշարժեց ոտքը իմ ներկայությունից:

Ա

Արադմու հետախ խույյզի զեկույյցից

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Ռազմաքաղաքական իրադրությունը Ութուխեգալի իշխանությունը կարճ է տնում: Նրա մահից հետո գերիշխանությունն Ուրուկից անցնում է Ուր-Նամմուին, որն էլ դառնում է Ուրի ||| հարստության (Ք.ա. 2112(՞)-2003թթ.) հիմնադիրը: Ուր-Նամմուից մեզ է հասել այսօր աշխարհում հայտնի հնագույն օրենսգիրքը: Ուրի ||| հարստության արքաները վերցնում են աքադական տիրակալների «Շումերի ն Աքադի արքա» տիտղոսը: Ստեղծվում է հսկա յուրոկրատական ապարատով պետական համակարգ, որը նպաստում է հինարնելյան տիպի ռնապետության վերջնական հաստատմանը: Հարստության երկրորդ արքա Շուլգիից սկսած` ոլոր արքաները կրում էին «աստված» տիտղոսը: Արտաքին քաղաքականության մեջ Ուրի ||| հարստությունը զգալիորեն զիջում էր աքադական արքաներին: Նրանց արձանագրություններում ազմիցս հիշատակվում են Տիգրիսի հոսանքով վեր կատարած արշավանքները, որոնց ընթացքում, սակայն, ավելի հյուսիս` դեպի Հայկական լեռնաշխարհ, Ուրի ||| հարստության արքաներին չի հաջողվել թափանցել:

Արշավանքները Եփրատի հոսանքով դեպի հյուսիս կատարած արշավանքներում Ուրի ||| հարստության արքաները տիրելով Մարիին` կարճ ժամանակով իրենց իշխանությանն են ենթարկել է լան ն Ուրշուն, շինարարություն են իրականացրել Թելլ Բրաք հնավայրի տարածքում: Վերջինս գտնվում էր Սու ուր-Արմանի հարավային սահմանի մոտ: Արմանը մնում է Ուրի ||| հարսնգավոր տության արքաների վտան ախոյանը: Այդ են վկայում հարստության երկրորդ արքա Շուլգիի ժամանակվա հետախուզական փաստաթղթերը, որոնցում Արմանը ներկայանում է հզոր ու արգավաճ երկիր: Նամակներից մեկում հետախույզ Արադմուն

Մարտական կացին (Քարաշամ , Ք.ա. 22||-2 22| դարեր)

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- 4- -

Շուլգի արքային հաղորդում է, որ Արմանի տիրակալն ուներ «արշավանքի տուն» (ներկայիս եզրա անությամ ` «գլխավոր շտա »), որի պատերը զարդարված էին թանկարժեք մետաղներից ու քարերից պատրաստված զինատեսակներով: Այս նկարագրությունն ակնհայտորեն հիշեցնում է Վանի թագավորության (Բիայնիլի, Արարատ-Ուրարտու) պալատների ներքին հարդարանքը, որի ներսի պատերը նս զարդարվում էին զանազան զինատեսակներով: Պատմական տեղեկանք. «Իմ արքային ասացեք. այսպես է ասում քո ծառա Արադմուն. Դու հանձնարարել էիր ինձ, քանի որ ես ուղղություն էի վերցրել դեպի Սու իր երկիր, ապահովել գավառային հարկերը, ճշգրիտ տեղեկացնել տարածքների վիճակի մասին ն երաշխավորել դրանց հնազանդությունը` խորհրդակցելով Ապիլլաշայի` «Ժողովի իմաստունի» հետ, որ նա կարողանա Սու իրի ժողովրդին դարձնել հնազանդ: Եր ես մոտեցա պալատի դարպասին, ոչ ոք չհարցրեց ողջությունն իմ տիրոջ: Նրանք, որ նստած էին, չկանգնեցին կամ չխոնարհվեցին: Եր ես մոտեցա (ես տեսա, որ) նա ուներ… «արշավանքի տուն», ուր կանգնեցված էին ոսկով, արծաթով, կարնեոլով ու լաջվարդով զարդարված քերոցներ(շ) ն նիզակներ, որը ռնում էր մեկ հեկտար տարածք: Ապիլլաշան ինքն իրեն զարդարել էր ոսկով, արծաթով, կարնեոլով ու լաջվարդով, ն նա ազմել էր արձր դրված գահին` զարդարված ճոխ հագուստներով: Նա դրել էր ոտքը ոսկյա աթոռակի (ոտքի պատվանդանի) վրա (ն) չշարժեց ոտքը իմ ներկայությունից: Աջ ն ձախ կողմերում զինվորները (շ) տեղակայվել էին, ամեն կողմում հինգ հազար: Նա նրանց կերակուր էր հատկացրել 6 գիրացրած ցուլ ն 60 գիրացրած խոյ... Դարպասի մոտ խիստ հարցաքննելուց հետո ոչ ոք անգամ չհրավիրեց ինձ ներս մտնել: Եր ես վերջապես մտա, ինչ-որ մեկը երեց ինձ կարմիր ոսկուց ճարմանդներով զարդարված աթոռ ն ասաց ինձ` «Նստի՛ր»: Ես պատասխանեցի. «Ես այստեղ եմ` կատարելու իմ արքայի հանձնարարությունները: Ուստի ես չեմ նստի»: …իմ տիրակալի զինվորները շրջեցին իմ սեղանը, ես սարսափեցի ն իմ մարմինը սարսռաց»:

Հատվածն ներ Արադմ մու հե ետախույզից Շուլգի արքային ն ուղղված զե եկույցից

Բանակն ու հաղթարշավները Հայոց աշխարհի տիրակալը նստում էր ոսկե գահի վրա` ոտքերը դնելով ոսկե աթոռակին: Հետաքրքրական է, որ նամակը պահպանել է հայոց արքունիքում դիվանագիտական էթիկայի պահպանման ուշագրավ մի տեղեկություն,

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

որը հետնյալն է: Եր կատարվում էր օտարերկրյա դեսպանի ընդունելություն, չնայած վերջինիս` թշնամի երկրի ներկայացուցիչ լինելուն, նրան առաջարկվում է ոսկե աթոռ... Չափազանց կարնոր է, որ միջագետքյան հետախույզը հաղորդում է Սուուր (Արման) երկրում Ք.ա. 22| դարում սեփական մշտական արհեստավարժ (պրոֆեսիոնալ) անակի գոյության մասին: Թերնս հենց «արշավանքի տան» հարնանությամ տեղակայված էր տասը հազար զինվորներով մեծ զորակայան: Նշվում է նույնիսկ արքունիքից տրամադրվող օրական պարտադիր կերակրաչափը. «6 գիրացրած ցուլ ն 60 գիրացրած խոյ (տար երակ` ոչխար)»... Հիշենք, որ Սարգոն Աքադացու մշտական անակի դեմ ի զորու էր եղել մարտնչելու միայն Արմանի անակը. դա նշանակում է, որ Հայկական լեռնաշխարհում մշտական անակը կարող էր ստեղծված լինել դեռնս Ք.ա. 22|Մ դարում: Պատասխան նամակում Շուլգի արքան հանձնարարում է Արմանի «մեծ մարդկանցից», այսինքն` Ավագների ժողովի անդամներից «իմանալ նրանց խոսքը», ինչը ցույց է տալիս, որ պետական կառավարման մեջ դեռնս Ք.ա. 22Մ|||-22Մ|| դարերից (Արատտա) հայտնի արքային կից արձրագույն խորհրդակցական մարմինը («Ավագների ժողովը») շարունակում էր գոյություն ունենալ նան հազարամյակի վերջում: Ընդ որում, մարտադաշտում իրենց զորքի զինական ուժը ցույց տված ավագները («մեծ մարդիկ») վաստակել էին իրենց «խոսքը» լսելի դարձնելու իրավունքը: Այդ ուժի դեմ չէր կարելի պատերազմել մյուս` կազմակերպչական առումով ցածր մակարդակ ունեցող զորքերի դեմ նախատեսված պայքարի եղանակներով: Ք.ա. 22| դ. նս Արմանը շարունակում է մնալ հզոր տերություն: Այդ մասին նս վկայում են միջագետքյան հնագույն նագրերը: Դարավերջին, եր Ուրի ||| հարստության ռնակալական իշխանությունը չարիք էր դարձել Միջագետքի ն շրջակա տարածքների ժողովուրդների համար, ապստամ ժողովուրդներին կրկին օգնության են գալիս Արմանի զորքերը, որոնք, դաշնակցած էլամի (հարավարնմտյան Իրան) անակների հետ, կործանում են Ուրի ||| հարստության ռնապետությունը` հավատարիմ մնալով արեպաշտ ազատարարի իրենց վեհ առաքելությանը...

Եզրակացություն Ք.ա. 22| դ. Հայկական լեռնաշխարհում վկայված են ն՛ ռազմական գործողությունները համակարգող յուրօրինակ շտա ի, ն՛ մշտական կանոնավոր անակի գոյության փաստերը: Դրանցով հասկանալի են դառնում ինչպես Ք.ա. ||| հազարամյակի երկրորդ կեսում, այնպես էլ Ք.ա. || հազարամյակում Հայոց զինուժի ացառիկ հաղթանակները:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ՄԵՏԱՂԱԳՈՐՍՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ՄԱՐՏԱԿԱՌՔԵՐՆ ՈՒ ՌԱԶՄԱԿԱՆ

ԳՈՐՍԸ ՀԱՅԿԱԿԱՆ

ԼԵՌՆԱՇԽԱՐՀՈՒՄ

Ք.Ա. II ՀԱԶԱՐԱՄՅԱԿՈՒՄ

ամաձայն միջագետքյան, արնելամիջերկրածովյան, եգիպտական ն փոքրասիական սկզ նաղ յուրների, մետաղագործության հայրենիք Հայկական լեռնաշխարհը Ք.ա. |||, հազարամյակից Մեծամորի ն այլ կենտրոնների մետաղագործական արտադրությամ մասնակցում էր միջազգային առնտրին: Ք.ա. 22-2Մ||| դարերում Առաջավոր Ասիայի հյուսիսում գործում էր մետաղի առնտրի` Փոքր Ասիայի Քանեշ քաղաքից (Կեսարիայից մոտ 20 կմ հյուսիս-արնելք) Աշուր ուղիղ գծով շուրջ 1000 կմ ձգվող մայրուղին, որի մասին տեղեկանում ենք հատկապես Քանեշից հայտնա երված ազմահազար ասուրագիր կավե սալիկներից:

Հ

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Տեղեկանք. Ք.ա. 22-2Մ||| դդ. Քանեշի ն Քանեշ-Աշուր մայրուղու հետ կապի մեջ են եղել Հայկական լեռնաշխարհի արնմտյան ու հարավային շուրջ քառասուն կենտրոններ` Ա արնա, Դեգիշանա (Դեգիք), էլուխութ, Թեգարամա (Թոգարմա, Թորգոմա տուն), Թուգրիշ (Տուգրիշ), Խախում, Ծուփանա (Ծոփք), Նիհիրիա, Շամուխա, Շու արի (Արման-Սու ուր) ն այլն:

Քանեշի առնտրական նագրերում հիշատակվում են ազմատեսակ մետաղներ (ոսկի, արծաթ, պղինձ, անագ), այդ թվում` երկաթ: Նշենք, որ սա ձուլման եղանակով հանքաքարից ստացվող երկաթի առաջին գրավոր հիշատակությունն է պատմության մեջ: Այս առումով ուշագրավ է անգլիացի ականավոր հնագետ Գորդոն Չայլդի վաղդինաստիական Միջագետքի մետաղագործության մասին ուսումնասիրություններից ստացված եզրակացությունը, ըստ որի հանքաքարից երկաթի ստացման գյուտը կատարել են Հայաստանի նիկները, որոնք այն գաղտնի են պահել մինչն Ք.ա. || հազարամյակի վերջը: Պատմական տեղեկանք. «Եր եմն հանդիպում են անգամ երկաթյա իրեր: Պարզվեց, որ Ուրի արքայական դամ արաններից գտնված մետաղյա իրերից մեկը պատրաստված էր երկնաքարային (մետեորիտային) երկաթից: Բայց Խաֆաջեից (հնավայր Տիգրիս գետի միջին հոսանքում-հեղ.) գտնված դաշույնի շեղ ը պատրաստված է նական հանքաքարից ստացված մետաղից: Ընդ որում, այդ դաշույնը պատրաստի վիճակում երվել էր Հայաստանից, որտեղ, ինչպես կարելի է դատել ըստ ավելի ուշ իրադարձությունների... հայտնա երել էին երկաթի ձուլման տնտեսական մեթոդը, որը նրանք, սակայն, մինչն || հազարամյակի վերջը գաղտնի են պահել»: Чайлд Г., Древнейший Восток в свете новых раскопок, М., 1956, с. 240

Դա փաստվում է նան Քանեշի նագրերի տվյալներով: Վերջիններիս համաձայն` ասուրացի առնտրականները փորձում էին մաքսանենգությամ Հայկական լեռնաշխարհից դուրս երել ռազմավարական կարնոր նշանակություն ունեցող մետաղներ (հատկապես` երկաթ), ինչն արգելել էին լեռնաշխարհի իշխանությունները: Նման փորձ անող ասուրացի առնտրականները ացահայտվել ու մահապատժի են ենթարկվել լեռնաշխարհի սահմաններին գտնվող հսկիչ կետերում: Ի դեպ, սրանք մաքսանենգության ն մաքսանենգներին պատժելու առաջին գրանցված դեպքերն են համաշխարհային պատմության մեջ...

Մեզանից շուրջ չորս հազար տարի առաջ հայկական պետական կազմավորումներում հստակորեն գիտակցվում էր ռազմավարական ն հումքի նշան նակությյուն նը, իսկ ազգային-պետական գաղտնիք համարվող երկաթի գյուտը, որն ուներ համաշխարհային նշանակություն, դրսի աշխարհի համար անմատչելի է պահվել մի քանի հարյուրամյակ: Մետաղագործության զարգացումը զինագործության (հետնա ար` ռազմարվեստի առաջընթացի) կարնոր նախապայմաններից էր, այդ ժամանակաշրջանի համար, թերնս, կարնորագույնը` ձիերի ն մարտակառքերի կիրառման հետ միասին: Ձիերի առաջին հիշատակությունը գրավոր աղ յուրներում վերաերում է Հայկական լեռնաշխարհի այսօր հայտնի հնագույն պետությանը` Արատտա երկրին (Ք.ա. 22Մ|||-22Մ|| դդ.): Հնագիտական պեղումներից հայտնա երված ոսկրա անական նյութը ցույց է տալիս, որ ձիերի սանձումը Հայկական լեռնաշխարհում կատարվել է դեռնս Ք.ա. |Մ հազարամյակի վերջերին: Ք.ա. |||

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Մարտակառքի արձանիկ Լճաշենից (Ք.ա. || հազարամյակի կեսեր)

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

հազարամյակի կեսին ձիու կիրառման հնագիտական ապացույցներ ունենք արդեն Հայկական լեռնաշխարհի հարավային փեշերին ն Հյուսիսային Միջագետքում, որոնք նույն հազարամյակի երկրորդ կեսին շատանում են: Հատկանշական է, որ Միջագետքից գտնված գրավոր աղ յուրներում մարտակառքին լծված ձիու համար հատուկ տերմինն առաջին անգամ օգտագործվում է կուտիական տիրակալների թողած արձանագրություններում, որոնց հայրենիքն, ինչպես նշվել է, Մեծ Հայքի Կորդվաց աշխարհի տարածքն էր: Այսպիսով` մետաղագործության զարգացմամ ն ձիերին լծված մարտակառքերի մուտքով հայ զինագործ վարպետները համաշխարհային ռազմարվեստում իրականացրել են առաջին հեղաշրջումը1: Թերնս, նան դրանցով էր պայմանավորված ռազմական գործի նագավառում տեղի ունեցած այն «պայթյունը», որ սկզ նավորվեց Հայկական լեռնաշխարհից Ք.ա. 2Մ||| դ. երկրորդ կեսին երեք ուղղություններով:

______________________________ 1 Ընդունված

է համարել, որ համաշխարհային ռազմարվեստն ապրել է երեք հեղաշրջումների դարաշրջան, որոնք էապես փոխել են մարտադաշտում իրականացվող գործողությունների նույթը: Դրանք են. 1. ձին մարտադաշտ երելը ն ժամանակագրորեն դրան համընկնող երկաթի զինատեսակների կիրառման սկիզ ը (Ք.ա. || հազարամյակ), 2. վառոդի գյուտը ն մարտադաշտում հրազենի (մանավանդ` հրետանու) կիրառումը (2||| դարից սկսած), որոնք որակապես փոխում են հակառակորդի կենդանի ուժի խոցման մասին ընդունված պատկերացումները, 3. միջուկային ն զանգվածային ոչնչացման այլ զենքերի ստեղծումը (22 դար) քաղաքակիրթ մարդկությանը կանգնեցրեց այդ նոր սերնդի զենքերի ավերող հատկությունների գիտակցման անհրաժեշտության առջն:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ՀԱՅԿԱԶՈՒՆՆԵՐԸ`

ՀԱԿԱԲԱԲԵԼՈՆՅԱՆ ԴԱՇԻՆՔԻ

ԱՌԱՋԱՄԱՐՏԻԿ

ԻՄ ԹՇՆԱՄՈՒ ԹՇՆԱՄԻՆ

ԻՄ ԴԱՇՆԱԿԻòՆ Է

2|2 դ. վերջին ն 2Մ||| դ. սկզ ին Միջագետքի հյուսիսում հզորանում է Հին Ասորեստանի մայրաքաղաք Աշուրը` իր ազդեցությանը ենթարկելով շրջակա մի շարք տարածքներ (Զագրոսից մինչն Սիրիայի կենտրոնական շրջանները): Աշուրի արքա Շամշի-Ադադ Ա թագավորը հասել էր Հայկական լեռնաշխարհի Տուգրիշ երկիրը` Վանա ն Ուրմիո լճերի միջնատարածքի հարավում, սակայն չէր փորձել արշավել լեռնաշխարհի այնպիսի հայտնի իշխանությունների դեմ, ինչպիսիք են Սու ուր-Արմանն ու Կուտիումը (տե՛ս քարտեզը):

Ք.Ա.

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Դաշինքի վերականգնումը Հյուսիսային Միջագետքի տիրակալի Հայկական լեռնաշխարհ չարշավելը պատահականության արդյունք չէր: Հայկական լեռնաշխարհը նվաճողական ոտնձգություններից պաշտպանելու նպատակով միասնական ճակատ կազմելու ն ռազմավարական առումով կարնոր հարցերը համատեղ ուժերով լուծելու համար այստեղ հզոր ռազմական դաշինք էր ձնավորվել` հավանա ար Սու արտուի ն Կուտիումի գլխավորությամ : Հին աշխարհի համար ավական անսովոր էր, որ այդ դաշինքը երկար ժամանակ գործում էր ն վերածվել էր ամ ողջ լեռնաշխարհն ու հարնան երկրները օտարների ոտնձգություններից պաշտպանող ամուր կառույցի: Տեղեկանք. Հատկանշական է, որ դաշինքում դերերը աշխված էին խիստ որոշակի սկզ ունքներով: Ընդ որում, հայկական ն ազգակից հնդեվրոպական պետական կազմավորումների միջն դաշնակցային պարտականությունների աշխման ժամանակ առանձին դժվարություններ չեն ծագում: Հետնա ար, դաշինքը ոչ թե պատահականորեն է ձնավորվել ն ժամանակավոր նույթ ունեցել, այլն երկար ժամանակ գործող ռազմաիրավական համակարգ է եղել: Նրանում առանձին շտկումներ կատարվել են միայն «հերթական» հարնան պետության հզորացման ն նոր ուղղությունից սպառնացող վտանգի դիմակայելու հարցերի ծագման դեպքում:

Շամշի-Ադադ Ա-ի մահվանից հետո Աշուրի տերությունն անկում է ապրում, իսկ Միջագետքում գերիշխանության է հասնում Հին ա ելոնյան թագավորության ամենահայտնի արքա Համմուրապին (Ք.ա. 1792-1750թթ.), որը, ընդար-

Սրեր, դաշույններ, մարտական կացիններ ն սակրեր Հայաստանի Ք.ա. || հազարամյակի հնավայրերից

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ձակելով տերության սահմանները, իր իշխանության ներքո միավորում է ողջ Միջագետքը: Նրա արշավանքների մասին պատմող արձանագրություններում ակնարկներ կան նան վերոհիշյալ ռազմական դաշինքի զինված ուժերի գործողությունների մասին:

«30-րդ տարվա» արշավանքը Համմուրապիի մասին մեզ հասած սկզ նաղ յուրներում Հայկական լեռնաշխարհի պետական կազմավորումների մասին հիշատակումները ազմաթիվ են: Հատկանշական է, որ դրանց մեջ մեծ թիվ են կազմում նան ռազմական գործողությունների մասին հիշատակումները: Մասնավորապես, նրա իշխանության 30-րդ տարում էլամի դեմ արշավանքի ընթացքում, որպես վերջինիս դաշնակիցներ, Համմուրապիի դեմ պատերազմել են Հայոց աշխարհի Սու արտու (Սու ուրԱրմանի)1 ն Կուտիում երկրամասերի զորքերը, ինչը վկայում է հայաստանյան երկու պետությունների ունեցած միջազգային դերակատարման մասին:

Պատերազմը Հակամարտությունը շատ արագորեն լարված ու անզիջում նույթ է ստանում` ընդգրկելով տարածաշրջանում շատ թե քիչ կարնոր դերակատարում ունեցող ոլոր ուժերին: Բա ելոնի դեմ գործող լեռնցիների դաշինքի հզորության վկայությունն է տարածաշրջանային գերտերության դեմ պայքարում դաշինքի զորքերի շուրջ մեկ տասնամյակ արժանի դիմադրություն ցույց տալը: Մասնավորապես, դաշինքի գլխավոր երկրները հիշատակվում են նան Համմուրապիի գահակալության 32-րդ, 33-րդ ն 37-րդ տարիների իրադարձությունների կապակցությամ : 39-րդ տարում, որպես արշավանքների ամփոփում, նշվում է, որ Համմուրանչն ն Սու արտու երկիր2, այսինքն` Արպին հաղթել է իր ոլոր թշնամիներին մին նացել է ան ննվաճ:: մանը մն Արման երկրի հզորության մասին է վկայում այն փաստը, որ Համմուրապին շարունակ հորդորում էր Եփրատի միջին հոսանքում գտնվող Մարիի արքա __________________________________ 1Հետաքրքիր է, որ էլամից գտնված արձանագրություններում հիշատակվում է «սու արեցիների ջրանցքը», ինչը կարող է կապվել Համմուրապիի իշխանության 30-րդ տարում հիշատակվող էլամի դաշնակից Արման (Սու արտու)-ի տարածքի հետ: 2 Սու արեցիները հիշատակվում են այդ ժամանակաշրջանի ազմաթիվ այլ նամակներում ու փաստաթղթերում:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Զիմրիլիմին գնալ Արման ն նրա արքաներին գրավել իրենց կողմը, ինչը, սակայն հնարավոր չի լինում: Հայկական պետական կազմավորումները լիովին անկախ ռազմական քաղաքականություն էին վարում: Հետաքրքիր է, որ ավելի ուշ Զիմրիլիմը Համմուրապիին գրած նամակում դժգոհում է, որ դեպի հյուսիս արշավելու համար նա իրեն օգնության է ուղարնդամեն նը երեք հազարան նոց զորք: կել ըն Հայոց ռազմարվեստի ակունքների ացահայտման համար կարնոր դիտարկում է օգնական զորքի «ընդամենը» երեք հազարանոց լինելու մասին տեղեկությունը: Հայտնի է, որ Ք.ա. || հազարամյակի առաջին կեսին այս քանակի զորքերն այնքան մեծաթիվ էին համարվում, որ կարող էին ինքնուրույն արշավանքներ էլ իրականացնել: Հետնա ար, եթե այս արշավանքում այդ հսկայական ուժն ընդամենը օժանդակ զորամասի դեր է կատարել, ապա պետք է կարծել, որ որքան էլ փոքր եղած լինեն գլխավոր ուժերը, դրանք իրենց ժամանակի համար ավականին մեծաթիվ էին: Ակնհայտ է, որ մեծաթիվ հակառակորդին դիմակայելու համար դաշինքը նս մեծաթիվ մարտունակ ուժեր ուներ:

Եզրակացություն Ք.ա. 2Մ||| դ. առաջին կեսին Հայկական լեռնաշխարհի Հայկազունների գլխավորած պետական կազմավորումներն այնպիսի հզոր ուժ էին, որ ի վիճակի էին տարածաշրջանային գերտերության դեմ պայքար վարել երրորդ երկրի տարածքում: Պատերազմի այս փուլի գլխավոր արդյունքը Բա ելոնի առաջխաղացման կանխումն էր ն հակամարտության տեղափոխումը Իրանական արձրավանդակի արնմուտք, որով ացառվում էր Հայկական լեռնաշխարհի նակավայրերի ավերումը: ն նախ խադաշՔ.ա. 2Մ||| դ. ռազմարվեստում կիրառվում է ռազմավարական տի (տե՛ս առարանը) գաղափարը, որը ացառիկ երնույթ է ոչ միայն Հին աշխարհում, այլն միջին դարերում: Պատահական չէ, որ արդեն իսկ այդ դարի երկրորդ կեսին Հայկական լեռնաշխարհից երեք ուղղություններով տեղի են ունենում արշավանքներ (քասեցիները` Բա ելոն, հիքսոսները` Եգիպտոս, արիացիները` Հնդկաստան), որոնք ոլորն էլ պսակվում են ռազմական ացառիկ հաջողություններով, ինչում կարնոր դեր են խաղում Հայկական լեռնաշխարհում մետաղագործության զարգացումն ու ձիերին լծված մարտակառքերի կիրառումը:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ՔԱՍԵՑԻՆԵՐԻ ԱՐՇԱՎԱՆՔՆԵՐԸ

ԵՎ ՏԻՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԲԱԲԵԼՈՆՈՒՄ

ԵՎ ԲԱԲԵԼՈՆԻԱՆ ԿՈâՎԵò...

«2ԱՅԱՍՏԱՆ»

ամմուրապի արքայի որդու` Սամսուիլունայի (Ք.ա. 17491712թթ.) իշխանության ութերորդ տարում տեղի է ունենում քասեցիների1 առաջին արշավանքը:

Հ

_____________________________ 1Քասեցիների անունը հայտնի է նան քասիթներ կամ կասսիտներ տար երակներով:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Տեղեկանք. Հին միջագետքյան նագրերը նշում են նրանց արշավանքի մեկնակետը՝ Քաշու (կամ Քասու) երկիրը: Չգիտես ինչու, առանց համոզիչ հիմնավորման, քասեցիների հայրենիքը հաճախ տեղադրվել է Զագրոսյան լեռներում` մոռանալով, որ Ք.ա. 1742թ. հետո քասեցիները թագավորություն ստեղծեցին Հյուսիսային Միջագետքում, մինչդեռ Զագրոսից դեպի Միջագետքի հյուսիս նրանց տեղաշարժի մասին վկայող որնէ հիշատակություն չկա: Առկա տեղեկությունների համապարփակ ն անաչառ ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ հիշյալ արշավանքի սկզ նակետ Քաշու երկիրը գտնվել է Խա ուր գետի ակունքներում, ուր ասորեստանյան արձանագրությունները հիշատակում են Քաշիարի1 լեռները: Քաշիարի լեռները հին հունական ու հայկական աղ յուրներում հայտնի են Մասիուս ն Մասիոն անուններով ն գտնվել են հետագա Մեծ Հայքի Հայոց Միջագետքի տարածքում: Նրանցից մեզ հասած դիցանուններում ն այլ հատուկ անուններում առկա է խիստ ընդգծված հնդեվրոպականություն2, ինչը կողմնորոշում է դեպի Հայկական լեռնաշխարհ: Ավելացնենք, որ քասեցիների հնդեվրոպական ծագման մասին դեռ տասնամյակներ առաջ են հրապարակվել մեծ թվով ուսումնասիրություններ` խիստ համոզիչ փաստարկներով: Քասեցիների սկզ նատարածքը պետք է փնտրել Հայկական լեռնաշխարհի արնմուտքում ն հարավ-արնմուտքում: Ի դեպ, հենց այդ շրջաններում գտնվող Թեգարամա (Թորգոմա տուն), Խիմուվա, Իսուվա (Ծոփք) երկրների զորքերը խեթական աղ յուրներում կրում են «քասսիական» անվանումը, իսկ Մասիուս-Մասիոն լեռներն, ինչպես նշվեց, ասորեստանյան աղ յուրներում կոչվում են Քաշիարի (Կաս/շիարի): Միով անիվ` ոլոր փաստերի համակողմանի քննությունը ցույց է տալիս, որ քասեցիներն ունեին հնդեվրոպական ծագում, նրանք կրում էին ոչ թե էթնիկ, այլ տեղանվանակերտ անվանում: Քասեցիների հայրենիքը Հայաստանն էր, ն նրանց զորքը հայոց ռազմարվեստի ն զինագործության նախորդ դարաշրջաններից եկող արձր ավանդույթների կրողն ու հաջորդ դարաշրջաններին փոխանցողն էր:

Արշավանքները Քասեցիների արքա-զորահրամանատարն էր Գանդաշը, որը նվաճելով Բախարհի չորս ս կողմերի արքա, արքա ելոնը՝ յուրացրեց նրա արքաների «աշխ Շումերի ն Աքադի, արքա Բա ելոն նի» տիտղոսաշարը: Բա ելոնի գրավումից հետո Գանդաշը հասնում է հին Միջագետքի գլխավոր _____________________________ 1Սեպագրերում 2Սուրիաշ,

-րի վերջավորությունը տարածված տեղանվանակերտ մասնիկ է: Բուրիաշ, Մարրութաշ, Գանդաշ, Թիմիրաշ, Բուգաշ, Դակաշ, Շիմալիա ն այլն:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

պաշտամունքային կենտրոն Նիպպուր քաղաքը, ուր թողնում է մի արձանագրություն: Օգտվելով քասեցիների հաղթանակից՝ ապստամ ում ն անկախանում են ա ելոնյան ռնապետությունից մի շարք նվաճված պետություններ: Ի դեպ, չի ացառվում, որ Գանդաշի արշավանքի պատճառը եղած լինի նվաճված թագավորությունների օգնության խնդրանքը, ինչի օգտին կարող է խոսել այն փաստը, որ հաղթական արշավանքից ն նվաճված երկրների անկախացումից հետո քասեցիները հեռանում են Բա ելոնից: Սա հիշեցնում է Ք.ա. 22|||-22|| դդ. սահմանագծին կուտիական հաղթարշավը դեպի Միջագետքի կենտրոն, որը կատարվել էր շումերական քրմության օգնության խնդրանքից հետո: Ակնհայտ է, որ այս դեպքում էլ գործում է պատերազմի իրավունքի նույն համակարգը:

Առյուծի արձանիկ (Օշական, Ք.ա. 2Մ||-2 2Մ| դարեր)

Գահին վերահաստատված Սամսուիլունան կարողանում է ճնշել Հարավային Միջագետքի ազատագրված ապստամ ներին, սակայն անզոր է լինում վերատիրանալու Միջագետքի հյուսիսին, ուր իրենց տիրապետությունն էին հաստատել քասեցիները:

Անվանափոխությունը Ավելի ուշ` ողջ Բա ելոնյան տերությանը (Բա ելոնիային) տիրելուց հետո, քասեցիներն այն վերանվանում են Քարդունիաշ: Անջատելով վերջավորությունները` կստանանք մաքուր տեղանունը` Քարդու, որը հարավային Հայաստանի հնագույն անվանումներից է. այդ անվամ Հայաստանը հիշատակվում է նան Աստվածաշնչի հին ասորական ն հին արա ական թարգմանություններում: Հատկանշական է, որ Հայկական լեռնաշխարհի ն Միջագետքի հնագիտական առնչություններում իր առատությամ հստակորեն առանձնանում է քասիթական Բա ելոնի դարաշրջանը:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Հաղթանակը Ք.ա. 1742թ. Բա ելոնի վրա կատարած արշավանքից հետո քասեցիները Միջագետքի հյուսիսային շրջաններում ստեղծում են իրենց թագավորությունը՝ Թերքա մայրաքաղաքով (տե՛ս քարտեզը): Դրանից հետո Բա ելոնի ն քասեցիների միջն տեղի են ունենում ընդհարումներ, որոնք էական սահմանային փոփոխություններ չեն առաջացնում: Ք.ա. 1595թ. քասեցիների ու Խեթական թագավորության դաշնակից զորքերը գրավում են Բա ելոնը ն վերջ դնում Բա ելոնյան առաջին դինաստիայի իշխանությանը: Ի նշան լիակատար հաղթանակի՝ Բա ելոնից գերության է տարվում տեղի գերագույն աստված Մարդուկի արձանը ն պահվում մայրաքաղաք Թերքայում: Ք.ա. 2Մ| դ. սկզ ներին Առաջավոր Ասիայում իշխող հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին պատկանող ցեղերի ու ժողովուրդների միջն տեղի է ունենում տարածքների ուշագրավ աժանում:

Բա ելոնի գրավումից հետո Միջագետքի հյուսիսում իշխող քասեցիների արքայյատոհմը տեղափոխ խվում է Բա ելոն ն: Ք.ա. 2Մ| դարի վերջերին Հյուսիսային Միջագետքն ու Հայաստանի հարավարնմտյան շրջաններն անցնում են Միտաննիի իշխանության տակ (եգիպտական աղ յուրներում կոչվում է Նահարինա, որը նույնանում է «Նաիրիի» հետ), որի գահը նույնպես գտնվում էր հնդեվրոպացիների ձեռքում: Ք.ա. 2Մ դ. Հայկական լեռնաշխարհի` Հայկական Տավրոսից հյուսիս ն Արնմտյան Եփրատից արնելք ընկած շրջաններում հիշատակվում է Հայասա (Ք.ա. 2Մ-2||| դդ.) թագավորությունը, որի հիմքում է հայերի հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին պատկանող ինքնանվանումը: Գործում է մի շատ ուշագրավ հնդեվրոպական համերաշխություն. խեթերը, հիմնական ուժը լինելով Ք.ա. 1595թ. արշավանքում, գրավում են Բա ելոնը, սակայն թողնում են քասեցիներին՝ իրենք միայն ռազմավարով հեռանալով Փոքր Ասիա: Քասեցիներն իրենց հերթին դարավերջին հրաժարվում են Միջագետքի հյուսիսային լայնածավալ տարածքից՝ հօգուտ միտաննիական հնդեվրոպական արքայատոհմի (որում, ըստ հայկական պատմական ավանդության, նան Հայկազուններ են ներկայացված եղել) ն հեռանում Բա ելոն: Ստեղծվում է յուրօրինակ համերաշխություն-դ դաշինք, որի արդյունքում Առաջավոր Ասիայի մեծագույն մասում հաստատվում է հնդեվրոպացիների իշխանությունը: Քասեցիների արքայատոհմի առաջին ներկայացուցիչը, որ ազմում է Բաելոնի գահին, Ագում Բ-ն էր: Նա կրում էր «արքա քասեցիների ն աքադցիների,

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

արքա Բա ելոնի ընդարձակ երկրի..., արքա Ալմանի ն Պադանի, կուտիների՝ խելահեղ ժողովրդի արքա...» տիտղոսները: Այս տիտղոսաշարում արտահայտված են նրա տերության սահմանները: Աքադցիները կազմում էին Միջագետքի կենտրոնի ն հարավի նակչության գերակշիռ մասը: Ալման ն Պադան անուններով երկրներ են հայտնի Հայկական լեռնաշխարհի հարավային շրջաններում՝ Ալմանը Վանա ն Ուրմիո լճերի միջնատարածքում, Պադիրա-Պադանը՝ Ուրմիո լճի հարավում: Կուտիական երկիրը գտնվել է Մեծ Հայքի Կորդվաց աշխարհ (Կորճայք) նահանգի տարածքում: Այսպիսով, Ագում Բ-ի տիտղոսը ցույց է տալիս, որ նա տիրել է գրեթե ողջ Միջագետքին ( ացառությամ հարավային մերձծովյան շրջանների) ն Հայկական լեռնաշխարհի առնվազն հարավային կեսին (Քաշու, Կուտիում, Ալման ն Պադան):

Նոր հաղթանակներ Ք.ա. 1450թ. քասեցիները նվաճում են Պարսից ծոցի առափնյա շրջանում գտնվող Մերձծովյան թագավորությունը ն դառնում ողջ կենտրոնական ու հարավային Միջագետքի տերերը: Ք.ա. 2Մ դ. վերջին նրանց հաջողվում է տիրանալ նան էլամի թագավորությանը (Իրանական սարահարթի հարավարնմուտքում): Տեղեկանք. Քասեցիների` Բա ելոնիայում իշխելու հինգ դար տնած ժամանակահատվածը (Ք.ա. 2Մ|-2|| դդ.) նս կարելի է աժանել ենթափուլերի՝ հիմք ընդունելով վերը նշված իրադարձությունները. ա) Ք.ա. 1595թ. - 2Մ| դ. վերջեր` տիրապետություն Հայկական լեռնաշխարհի հարավում (գուցե` ավելի ընդարձակ շրջանում) ն Միջագետքում ( ացառությամ ծովափնյա շրջանի), ) Ք.ա. 2Մ| դ. վերջ - 1450թ.` իշխանություն Կենտրոնական Միջագետքում ն հարակից շրջաններում, գ) Ք.ա. 1450 - 1155թթ.` քասեցիների իշխանության տարածում մինչն Պարսից ծոց, իսկ որոշ ժամանակ՝ նան էլամի վրա:

Միջագետքում քասեցիների հաղթարշավի ռազմական պատմության համար կարնոր է, որ իրենց ինքնատիպությունը պահպանելու խնդրում ծախնդիր լինելով` նրանք թույլ չէին տալիս տեղական զորամասերի միաձուլումը իրենց մարտակառքերի զորամասերին: Ի դեպ, եղած տեղեկությունները վկայում են, որ այս զորամասերը յուրօրինակ գվարդիական գնդերի դեր էին կատարում:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Եզրակացություն Ք.ա. 1742թ. Գանդաշ արքան գրավում է Բա ելոնը, որի շնորհիվ անկախանում են վերջինիս լծի տակ գտնվող որոշ երկրներ: Քասեցիները հեռանում են Բա ելոնից ն Միջագետքի հյուսիսում ն որոշ կենտրոնական շրջաններում հիմնում պետություն՝ Թերքա մայրաքաղաքով: Ք.ա. 1595թ. խեթական զորքի հետ նրանք արշավում են Բա ելոն, վերջնականապես նվաճում այն ն հաստատվում Բա ելոնյան տերության գահին: Ք.ա. 2Մ| դ. վերջին նրանք հյուսիսային Միջագետքը զիջում են Միտաննիի իրենց ազգակիցներին, իսկ Ք.ա. 2Մ դ. կեսին գրավում Միջագետքի ծայր հարավը՝ տիրապետության սահմանը հասցնելով մինչն Պարսից ծոց: Նույն դարի վերջին նրանց հաջողվում է տիրանալ նան Իրանական սարահարթի հարավարնմուտքում գտնվող էլամ թագավորությանը:

Քասեցիները պատմության մեջ առաջիններից մեկը լինելով` կատարեցին ձի լծած մարտակառքերով արշավան նք:: Այն նախորդեց հիքսոսների արշավանքին, որի արշավանքի մեկնակետը նս Հայկական լեռնաշխարհն էր... Անշուշտ, մարտակառքերի կիրառումն էր լեռնցիների հաղթանակների գրավականը: Իր դարաշրջանի մարտավարության համար էական նորարարություն հանդիսացող այդ քայլը անչափ դժվարին խնդրի լուծման առջն էր կանգնեցրել Առաջավոր Ասիայի երկրների մեծ մասին: Համաշխարհային ռազմարվեստում այնքան նորարարական էր ձի լծած մարտակառքերի կիրառումը, որ ոչ մի երկիր ի վիճակի չի լինում կասեցնել Հայկական լեռնաշխարհից հորդացող այդ հեղեղը: Ընդ որում, տարածաշրջանի երկրներին այդ անել չէր հաջողվում` արշավանքների նախօրյակին նրանց ունեցած ռազմական կամ քաղաքական հզորությունից անկախ: Բա ելոնիայում իշխելու ժամանակամիջոցում քասեցիները փոխում են Բաելոնյան տերության անվանումը՝ վերանվանելով Քարդու(նիաշ), որը հարավային Հայաստանի հնագույն անվանումներից է: Նվաճելով նոր երկրամասը՝ քասեցիներն այն կոչում են իրենց երկրանվամ . այլ կերպ ասած` շուրջ կես հազարամյակ Բա ելոնյան տերությունը կոչվում է... «Հայաստան»:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ՀԻՔՍՈՍՆԵՐԻ ԱՐՇԱՎԱՆՔԸ

(Ք.Ա. ՄՈՏ 1710Թ.)

ÒԻ ԼÌԱÌ ՄԱՐՏԱԿԱՌՔԵՐՈՎ`

ԴԵՊԻ ԵԳԻՊՏՈՍ

ասեցիների՝ Բա ելոնը գրավելուց շուրջ երեսուն տարի անց դեպի Եգիպտոս հաղթական արշավանք էին կատարել հիքսոսները: Քասեցիների ն հիքսոսների արշավանքների միջն ուսումնասիրողները հաճախ տանում են կարնոր մի զուգահեռ` երկու արշավանքների նութագրող կողմն ու ընդհանրությունը ձիեր լծած մարտակառքերի կիրառումն էր:

Ք

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Հիքսոսները Հիքսոսների հայրենիքը պետք է լիներ կամ հզոր պետություն, կամ փոքր իշխանություններից կազմված հզոր միություն-դաշինք, որոնցից ոչ մեկն էլ առկա չէր արնելամիջերկրածովյան ավազանում: Միջագետքի կենտրոնում ն հարավում Հին Բա ելոնյան տերությունն էր, որի արձանագրություններում չի հիշատակվում նման արշավանք ո՛չ իրենց կողմից, ո՛չ արնելքից` իրենց տարածքով:

Նշանակում է` արշավանքը պետք է մեկնարկեր Հյուսիսային Միջագետքի ն Հայկական լեռնաշխարհի տարածքից, որտեղ դեռնս Ք.ա. 22|||-22|| դդ. գործում էր հզոր մի համադաշնություն, որը կործանել է աքադական ռնակալությանը: Սրան ավելացնենք, որ հետագայում` հիքսոսների լծից ազատագրված Եգիպտոսը վրիժառու պատերազմ է սկսում նրանց դեմ` հարվածներն ուղղելով Միտաննի երկրի դեմ, ինչից էլ պարզ է դառնում, որ հիքսոսյան արշավանքների մեկնակետը, այլ կերպ ասած` հիքսոսների հայրենիքը եղել է Միտաննին (տե՛ս քարտեզը): Վերջինս գտնվում էր Միջագետքի հյուսիսում ն Հայկական լեռնաշխարհի հարավում, իսկ այնտեղ իշխում էր հնդեվրոպական ար-

Առյուծների պատկերով ոսկյա թաս (Վանաձոր, Ք.ա. || հազարամյակ)

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

քայատոհմը (տե՛ս հաջորդ ակնարկը): Հիքսոսյան արշավանքի մեկնակետը Հայկական լեռնաշխարհում տեղադրելու օգտին է վկայում նան լեռնաշխարհի` ձիա ուծության հայրենիքը լինելու փաստը. հիշենք, որ առաջին անգամ գրավոր աղ յուրները սանձված ձիեր են հիշատակում Արատտա երկրում (Ք.ա. 22Մ|||-22Մ|| դդ.): Մասնագետներից շատերը, հենվելով հիքսոսյան հատուկ անունների, տիտղոսների ստուգա անության, նրանց մարտավարման գործում մարտակառքերի կարնոր դերի ն այլ փաստարկների վրա, հիքսոսներին համարում են հյուսիսից եկած հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին պատկանող ցեղեր: Հայագիտության մեջ ուշադրություն է դարձվել հիքսոսներին հակ ցեղանվանաձնով Եվսե իոս Կեսարացու (260-339թթ.) հիշատակության վրա` այն կապելով Հայք էթնիկական աշխարհի հետ:

Հաղթանակը Ք.ա. մոտ 1710թ. հյուսիս-արնելքից Եգիպտոս արշավեցին հիքսոսները ն տապալեցին ներքին պառակտումներից առանց այդ էլ թուլացած տեղի իշխանությունը: Նրանց հիմնական առավելությունը ընտելացված ձիու ն մարտակառքերի կիրառումն էր ռազմական գործում, ինչը մինչ այդ անծանոթ էր Եգիպտոսում: Թերնս, այդ պատճառով է մեզ հասած եգիպտական աղ յուրում նշվում, որ հիքսոսների կողմից Եգիպտոսի նվաճումը կատարվեց «հեշտությամ » ն, նույնիսկ, «առանց պատերազմի»: Պատմական տեղեկանք. «Հայտնի չէ, թե ինչու աստված զայրացավ մեր վրա: Արնելքից անսպասելիորեն հայտնվեցին անհայտ ծագումով մարդիկ. նրանք հանդգնորեն գրոհեցին մեր երկրի վրա ն հեշտությամ նվաճեցին այն` առանց պատերազմի... Իրենց միջավայրից մեկին նրանք հռչակեցին թագավոր. նրան կոչում էին Սալիտիս: Նա եկավ Մեմֆիս, հարկեր դրեց Վերին ն Ստորին երկրների վրա ն տեղակայեց զորակայաններ առավել հարմար վայրերում... Հարմար տեղադրություն ունեցող Ավարիս քաղաքը, որ ստացել էր այդ անունը` համաձայն հին առասպելի, նա նակեցրեց ու խիստ ամրացրեց, ն այնտեղ տեղակայեց զորակայան` աղկացած 240 հազարանոց ծանրազեն զինվորներից»: Հիքսոսն ների արշշավան նքի մասին ն եգիպտական ն քուրմ մ Ման նեթոն նի մ վկայություն նը` պահպան նված Հովսե եպոս Փլավիոսի երկում

Ակնհայտ է, որ մայրաքաղաք հռչակված Ավարիսում հիքսոսների անակի թվաքանակի մասին մեզ հասած տեղեկությունը չափազանցված, նան` վիպականացված է:

- 6- -

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

սկաԴրա պատճառը, հավանա ար, կարճ ժամանակում նրանց ունեցած հս յական ն ռազմական հաջողություններն էին: Սա հիշեցնում է Հայոց ռազմական պատմության հերոսական էջերից մեկի կապակցությամ միջագետքյան նագրերի այն տեղեկությունը, որ ռնակալ Նարամ-Սուենը դեպի Հայաստան ուղարկած երեք անակներից` 120 հազար, 90 հազար ն 60700 զինվորներով, «ոչ ոք կենդանի չվերադարձավ»: Որքան էլ այս թվերը վիպականացված լինեն, Միջագետքում ն Եգիպտոսում տարածված այս նագրերը միանշանակորեն վկայում են Հայկական լեռնաշխարհի զորքերի տարած լիակատար ու ացառիկ հաղթանակների մասին: Հիքսոսյան տիրապետությունը Եգիպտոսի համար չեղավ ավերի ու ամայացման ժամանակաշրջան: Ընդհակառակը. այս ժամանակաշրջանից հայտնա երվել են արվեստի արձրաճաշակ ստեղծագործություններ, հայտնի են գրի ու գրականության, մաթեմատիկայի ն ժշկության նագավառի ակնառու ստեղծագործություններ: Ք.ա. ||| հազարամյակի վերջից, եր Եգիպտոսը մտել էր Միջին թագավորության ժամանակաշրջան, մինչն Ք.ա. 2Մ||| դ. վերջերը Եգիպտոսին անհայտ էին րոնզը (գործածվում էր պղինձը), ձիա ուծությունը, մարտակառքերը: Հիքսոսներն էին, որ եգիպտացիներին ծանոթացրեցին այդ ամենի հետ: Տեղեկանք. Գերմանացի ականավոր արնելագետ Մաքս Մյուլլերը, ցույց տալով, որ հիքսոսների տիրապետությունը տարածվել է շատ հյուսիս (մինչն Փոքր Ասիա ն Հայկական լեռնաշխարհ), գտնում է, որ պատահական չէր Ավարիսի տեղի ընտրությունը. այն պետք է գտնվեր նրանց տերության կենտրոնական շրջանում: Հնարավոր համարելով դա` իր հերթին ականավոր ռուս արնելագետ Բ. Ա. Տուրանը գտնում է, որ «հիքսոսների դարաշրջանն ունեցել է կարնոր մշակութային նշանակություն. այն առաջին անգամ մեկ քաղաքական օրգանիզմի մեջ է միավորել Եգիպտոսն առաջավորասիական քաղաքակրթության մարզերի հետ»: Тураев Б.A., История Древнего Востока, ч. 1, СПб., 1913, с. 257

Հիքսոսները, ըստ Մանեթոնի, ունեցել են երկու դինաստիա` Եգիպտոսի պատմության 2Մ ն 2Մ| հարստությունները: Նրանք իշխել են ավելի քան մեկ դար` մինչն Ք.ա. մոտ 1580թ.:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Մարտավարությունը Ըստ պահպանված տեղեկությունների` հիքսոսները հեռացել են Եգիպտոսից դեպի հյուսիս-արնելք: Ընդ որում, Թե եի զորքերը, որ առաջնորդում էին ապստամ եգիպտացիներին, պաշարում են հիքսոսների մայրաքաղաք Ավարիսը: Երկարատն պաշարումը ոչինչ չի տալիս եգիպտացիներին: Այս տեղեկությունը վկայում է, որ հիքսոսների անակի զինանոցը հարուստ էր ինչպես հարձակողական ն, այնպես էլ պաշտպան նական ն գործողությունների մարտավարական հնարքներով: Երկկողմանի հյուծիչ հակամարտությունը կողմերին առավելություն չէր տալիս, ն ի վերջո սկսվում են անակցություններ, որոնք ավարտվում են հաշտությամ . հիքսոսները համաձայնում են առանց պատերազմի եգիպտացիներին թողնել իրենց երկիրը ն վերադառնալ հայրենիք: Այնուհետն եգիպտացիները որոշում են վրիժառու պատերազմ սկսել հիքսոսների տերության դեմ, որը չափազանց երկար է տնում: Միայն հիքսոսներին պատկանող Պաղեստինի հարավում գտնվող Շարուխեն ամրոցի պաշարումը շարուն նակվում է վեց տարի...

Մարտակառքի րոնզե արձանիկ (Լճաշեն, Ք.ա. || հազարամյակ)

Եզրակացություն Ք.ա. 2Մ||| դ. երկրորդ կեսին Հայկական լեռնաշխարհից դեպի հարավ մեկնարկած երկրորդ ռազմական արշավանքը նս ոչ միայն պսակվել է հաղթանակով, այլն իր հետ երել ավելի քան հարյուրամյա տիրապետություն ն քաղաքակրթական մեծ ազդեցություն Եգիպտոսում:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ՄԻՏԱՆՆԻ ԵՎ ԵԳԻՊՏՈՍ

ԱՐԵՎԵԼՅԱՆ ՄԻՋԵՐԿՐԱԿԱՆԻ

ՏԻՐԱԿԱԼՆԵՐԸ

ոքր Ասիայում, Հայկական լեռնաշխարհի հարավարնմուտքում, Միջագետքում ն արնելամիջերկրածովյան ավազանում` Առաջավոր Ասիայի մեծագույն մասում հաստատվում է հնդեվրոպացիների իշխանությունը, որում կարնոր դերակատարում ուներ Միտաննի թագավորությունը, ըստ հայկական պատմական ավանդության, Հայկազուն հարստությանը պատկանող իր տիրակալներով: Մի շարք մանր իշխանությունների միավորման հետնանքով Ք.ա. 2Մ| դ. Արնմտյան Խա ուր գետի վերին հոսանքի շրջանում` Հայաստանի հարավ-արնմուտքում ն Միջագետքի հյուսիսում ստեղծվում է Միտաննի թագավորությունը` Վաշշուգանե մայրաքաղաքով (տե՛ս քարտեզը): Միտաննիի պետական կառուցվածքի նորոշ գծերից էր նրա կազմի մեջ ազմաթիվ կիսանկախ շրջանների ն մանր թագավորությունների առկայությունը, որոնք պարտավոր էին տուրք վճարել ն մարտիկներ տրամադրել պատերազմների ժամանակ: Միտաննի թագավորությունը սկսում է էական դերակատարում ունենալ Առաջավոր Ասիայում Ք.ա. 2Մ| դ. վերջերից: Միտաննիի հզորության հիմնադիրներն են համարվում Պարատառնա ն Սաուսադատար թագավորները (Ք.ա. 2Մ դ. առաջին կես): Եգիպտոսի, Բա ելոնի, Խեթական թագավորությունների տիրակալների շարքում Միտաննիի արքաները նս կրում են «Մեծ թագավոր» տիտղոսը:

ö

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Նվաճումները Միտաննիի արքաների ազդեցությունը տարածվել է արնելքում մինչն Առապխա (ներկայիս Իրաքի տարածքում գտնվող Քերքուքը), ներառյալ Բոհտան ն Մեծ Զա գետերի հովիտները, արնմուտքում` մինչն Օրոնտես գետի հովիտը Ասորիքում, Միջերկրականի ծովեզերքը (Ուգարիթ) ն Կիլիկյան Տավրոսի լեռները: Միտաննիի իշխանությունը հյուսիսում տարածվել է առնվազն մինչն Արնմտյան Եփրատի ն Արածանիի միախառնման շրջանը: Դժվար է ասել, թե մինչն ուր էր տարածվում Միտաննիի ազդեցությունը ն իշխանությունը Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիսային ն արնելյան շրջաններում: Միտաննիի արքա Տուշրատտայի (Ք.ա. 2|Մ դ. կեսեր) մի արձանագրությունից եզրակացվել է, որ Միտաննիի կառավարման համակարգի մեջ մտել են Հյուսիսային Միջագետքն ու Հայաստանն ամ ողջությամ : Եգիպտական աղ յուրները վկայում են, որ մարտակառքերի համար փայտանյութը Եգիպտոս էր երվում Նահարինա երկրից, ընդ որում, հիշատակվում են այնպիսի ծառատեսակներ, որոնք աճում են Տրապիզոնից քիչ հարավ ն Արարատի ստորոտներին: Միտաննիի թագավորները հնդեվրոպական ծագում ունեին: Այդ մասին են վկայում նրանց ինչպես հնդեվրոպական անունները, այնպես էլ դիցարանի հնդեվրոպական նութագիրը: Բավական է նշել, որ Միտաննիի դիցարանում պաշտվում էին հնդեվրոպական գլխավոր աստվածներ Միթրան (Միհրը), Վարունան, Ինդրան:

Միտաննիի արքա Տուշրատտայի նամակը Եգիպտոսի փարավոնին

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Պատմական տեղեկանք. Մովսես Խորենացու վկայակոչած Հայկազուն նահապետերի ու արքաների ցանկում միավորվել են ոչ թե մեկ արքայատան, այլ տար եր ժամանակներում Հայկական լեռնաշխարհում գոյատնած մի քանի պետական կազմավորումների տիրակալները: Պարետից սկսվող ն Վաշտակով ավարտվող նոր շարքի դարաշրջանը, փաստերի քննությամ , թվագրվում է Ք.ա. 2Մ|-2||| դդ., որը ճշգրտորեն համապատասխանում է Միտաննի թագավորության ժամանակաշրջանին: Միտաննիի առաջին ն վերջին հզոր տիրակալները՝ «Մեծ թագավոր» տիտղոսով, եղել են Պարատառնան ն Վասաշատան, որոնց անունները գրեթե նույնանում են Պարետին ն Վաշտակին: Միտաննիի երկրորդ հզորագույն արքայի անունը` ՏՅսՏՅմՅէՅո, Սօսանուէր անվան վաղ տար երակն է (անվան երկրորդ աղադրիչը` -դատ(ար), նշանակում է «նվեր, տրված, տուր(ք)», օրինակ` Տրդատ, Վարազդատ ն այլն, առաջին հատվածը` Սաւս, գրա արի աւ>օ օրինաչափության համաձայն, դառնում է Սօս, իսկ ողջ անունը` Սօսանուէր): Հետաքրքրական է նան, որ հայ նոր պատմագրության հայր Միքայել Չամչյանցի (2Մ||| դ.) երած գահաժամկետները (որոնց սկզ նաղ յուրը մեզ մնում է անհայտ) գումարելով՝ Պարետ - Վաշտակ շարքի իշխանության տնողությունը ստանում ենք 281 տարի, որը համապատասխանում է Միտաննիի գոյության ժամանակաշրջանին: Այս ամենը նշանակում է, որ հնդեվրոպական ծագում ունեցող հարավ-հայաստանյան թագավորության տիրակալները հայոց ազգային պատմագրական ավանդույթում համարվել են նիկ հայ արքաներ` Հայկազուններ, ուստի Միտաննի-Նահարինա թագավորությունը պետք է դիտարկել որպես հայոց պատմության ան աժանելի մի մասը:

Պատերազմները Միտաննիի թագավորությանը վիճակված էր լուրջ ռազմական ախման մեջ մտնել Եգիպտոսի Նոր թագավորության տիրակալների դեմ, քանի որ վերջիններս շարունակում էին հիքսոսների դեմ վրիժառու պատերազմը` հարվածներն ուղղելով դեպի Միջերկրական ծովի արնելյան ավազան, ուր հիքսոսյան արշավանքներից հետո գոյացել էին մի քանի պետություններ: Վերջիններիս դեմ հաջողության հասնելով` Թութմոս Գ փարավոնը (դեռնս նրա նախնի` Թութմոս Աի օրոք` Ք.ա. 2Մ| դ. երկրորդ կես, տեղի էր ունեցել եգիպտա-միտաննիական առաջին ախումը) Ք.ա. 1450-ական թթ. անցնում է Եփրատը ն ախվում Միտաննիի հետ: Եգիպտոսի ն Միտաննիի պատերազմը մղվում էր Միջերկրական ծովի արնելյան ավազանում գերիշխանության համար: Թութմոս Գ-ն հասնում է

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

որոշակի հաջողության, սակայն դրությունը փոխվում է նրա հաջորդ Ամենհոթեպ Բ-ի օրոք, եր Միտաննիի տիրակալ Սաուսադատարը շռնդալից հաջողությամ հաղթանակներ տանելով` արնելամիջերկրածովյան ավազանի մեծ մասն ազատում է եգիպտացիներից` այնտեղ ամրապնդելով Միտաննիի իշխանությունը: Ամենհոթեպ Բ-ն ազմաթիվ արշավանքներ է ձեռնարկում Միտաննիի դեմ, որոնք, ըստ էության, փոփոխություն չեն մտցնում ստեղծված աշխարհաքաղաքական իրավիճակում: Ի վերջո, նրա որդին` Թութմոս Դ փարավոնը (Ք.ա. 1400-1390թթ.), ստիպված էր հաշտություն առաջարկել Միտաննիի արքա Արտադամային: Կնքված հաշտությունը ամրապնդվում է խնամիական ամուսնություններով. մի քանի սերունդ Միտաննիի արքայադուստրերը դառնում էին եգիպտական փարավոնների առաջին տիկնայք, որոնցից ամենանշանավորը Նեֆերտիտին էր: Դաշինքի կնքման համար առավել շահագրգռված էր եգիպտական կողմը:

Եզրակացություն Եգիպտոսի ն Միտաննիի միջն կնքվեց խաղաղության դաշինք, որն ամրապնդվեց խնամիական կապերով, ն նրանց միջն հաստատվեցին քաղաքական, տնտեսական ու մշակութային կապեր: Միջերկրածովյան արնելյան ավազանի հարավն անցավ Եգիպտոսի Նոր թագավորության տիրակալներին, իսկ հյուսիսը` Հայաստանի հարավում ն Հյուսիսային Միջագետքում արձրացած Միտաննի հնդեվրոպական թագավորությանը, որի տիրակալները հայոց ազգային պատմագրական ավանդույթում համարվում են նիկ Հայկազուններ...

Նեֆերտիտի

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ՀԱՅԱՍԱՅԻ ՊԱՅՔԱՐԸ

ԽԵԹԱԿԱՆ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԴԵՄ

(Ք.Ա. 1340-1310-ԱԿԱՆ ԹԹ.)

ԱՆՆԻԱՍ

ԿԱՆԽՈՂ 2ԱՐՎԱÌԻ

ՌԱՀՄԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

այկական լեռնաշխարհի արնմտյան շրջանները Ք.ա. 2|Մ դարում միավորված էին Հայասա-Ազզի պետության մեջ: Արնմուտքից ն հարավից Հայասայի հարնանը հզորության գագաթնակետին հասած Խեթական թագավորությունն էր: Խեթական վտանգը չեզոքացնելու նպատակով Հայասայի Հուկկանաս (Խուկկանաս, Ք.ա. 1370-1345թթ.) արքան ռազմական դաշինք է կնքում խեթերի Սուպիլուլիումաս Ա թագավորի (Ք.ա. 1370-1326թթ.) հետ: Պայմանագիրը կողմերից ոչ մեկին որնիցե առավելություն չէր տալիս, այց ռազմական առումով ավելի հզոր Խեթական պետությունը սկսում է այն օգտագործել խաղաղ ճանապարհով Հայասա-Ազզիի վրա իր ազդեցությունը մեծացնելու համար: Նման քաղաքականությունը Հայասայում դժգոհություն է առաջացնում:

Հ

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Ռազմավարությունը Սուպիլուլիումաս Ա-ն իր գահակալության առաջին տարիներին նվաճողական պատերազմների մի ամ ողջ շարք է սկսում: Եռանդուն պետական գործիչ լինելով` նա ընդամենը երկու տասնամյակում խեթական պետությունը վերածում է հզորագույն տերության, որը սպառնում էր հարնաններին: Հարավում լայնածավալ նվաճողական պատերազմներ էր սկսել նան Եգիպտոսը: Անվերջանալի թվացող պատերազմները ապակայունացրել էին ողջ տարածաշրջանը, ն վճռական ախումից առաջ երկու գերտերություններն էլ ձգտում էին առավել արենպաստ դիրքեր գրավել: Հարավային նվաճումների նախօրյակին ռազմավարական թներն ամրապնդելու նպատակով Սուպիլուլիումասը պայքար է սկսում թուլացող Միտաննիի դեմ: Միաժամանակ, նա փորձում է առավելագույն օգուտ քաղել խեթական անակի գլխավոր ուժերն արնելքում կենտրոնացված լինելու փաստից ն հսկողության տակ առնել նան նախկին դաշնակցի` Հայասայի տարածքը: Խեթական թագավորի մտադրությունը պարզ էր. հաստատվելով Փոքր Ասիայի մեծ մասում ու մեկ հարվածով հարավարնելյան ն արնելյան ուղղությունից հնարավոր սպառնալիքները վերացնելով` նա կկարողանար սկսել Միջերկրական ծովի արնելյան շրջանների նվաճումը: Հայասա-Ազզիում, որն աստիճանա ար նվաճողական քաղաքականության «թիրախի» է վերածվում, հետնում էին ան արենպաստ զարգացումներին ն հասկանում էին, որ անհոգ դիտորդի կարգավիճակում մնալը կործանարար է: Սակայն հզորության գագաթնակետին հասած Խեթական պետության դեմ միայնակ հանդես գալն անհեռանկարային ձեռնարկում էր: Հուկկանասի գահակալման վերջին տարիներին Հայասայի քաղաքական ղեկավարությանը հաջողվում է օգտվել արենպաստ իրադրությունից: Հարցն այն է, որ Միտաննիի դեմ պատերազմի պատրաստվող Խեթական թագավորությանը ժամանակավորապես ձեռնտու էր Հայասայի չեզոքությունը, ն այս հանգամանքը հայասացիները օգտագործում են հօգուտ իրենց:

Պատերազմի առաջին շրջանը Միտաննիի դեմ արշավանքը Սուպիլուլիումաս Ա-ն սկսում է 1345թ.: Արշավանքի հետնանքով կտրուկ փոխվում է ռազմաքաղաքական իրադրությունն ամ ողջ տարածաշրջանում: Այն նպաստավոր էր Խեթական պետության համար: Խեթական թագավորը գիտեր, որ Հյուսիսային Միջագետքի եր եմնի հզո-

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

րագույն պետությունը կործանման եզրին է ու Միտաննիում նվաճողին հարուստ ավար էր սպասում: Մեծաթիվ, կազմակերպված ու վարժեցված անակ ունենալով` նա հակառակորդի կողմից անակնկալների չէր սպասում: Ավելին, հաջողության մեջ չկասկածելով` Սուպիլուլիումասն արշավանքն արագորեն ավարտելու դեպքում չէր ացառում նան հարավ-արնելքից Հայասայի վրա հարձակվելու հնարավորությունը: Արշավանքի ընթացքում Հայասայում հակախեթական տրամադրությունները դառնում են տիրապետող: Միտաննիի նկատմամ տարած հաղթանակով խեթերը արնմուտքից, հարավից ն հարավ-արնելքից աքցանի մեջ կառնեին Հայասան, որի անկախությունը հարցականի տակ կդրվեր: Անկախության պահպանման համար պայքարը գլխավորում է Հայասայի ամենաեռանդուն գահակալներից մեկը՝ Հուկկանասի հետնորդ Աննիասը (Ք.ա. 1345-1316թթ.): Գիտակցելով քաղաքական զարգացումների վտանգավոր հետնանքները՝ Աննիասն անցնում է Միտաննիի կողմը: Պետության կենտրոնական շրջաններից կտրված խեթական անակը հայտնվում է ծայրահեղ ան արենպաստ իրավիճակում: Հետնա ար, տարածաշրջանային գերտերությանը ձեռնոց նետած Հայասայի ռազմաքաղաքական ղեկավարությունն իրադրությունն իրատեսորեն գնահատելով էր դիմում այս քայլին: Խեթական արշավանքը ձախողելու նպատակով Հայասայի անակը դիմում է նախահարձակ գործողությունների ն մտնում է Խեթական պետության սահմաններն ու գրավում Դանկուվա քաղաքը: Հայասայի անակի

Մարտակառքով որսի տեսարան

- 7- -

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

հաղթարշավը ն Միտաննիի զորքերի համառ դիմադրությունը փոխում են ուժերի հարա երակցությունը: Դժվարին կացության մեջ հայտնված խեթական անակը ոչ միայն ստիպված է լինում դադարեցնել արշավանքը, այլն հետ է վերադառնում Ասորիքի տարածքով՝ շրջանցելով հակամարտության գոտին: Հայասական ճակատում մարտական գործողությունները չեն վերսկսվում ո՛չ հաջորդ տարի ն ո՛չ էլ Սուպիլուլիումասի գահակալման հետագա շուրջ երկու տաս սնամյյակն ների ընթացքում: Հայասայի դեմ պատերազմի խնդրին չի հասցնում անդրադառնալ նան Սուպիլուլիումասին հաջորդած Արնուվանդաս Բ-ն (Ք.ա. 1326-1325թթ.): Դա վկայում է Հայասայի տարածաշրջանային քաղաքական դիրքի ամրության ն ռազմական հզորության մասին:

Պատերազմի երկրորդ շրջանը «Սառեցված» հիմնախնդրով որոշում է զ աղվել Սուպիլուլիումասի կրտսեր որդին՝ Մուրսիլիս Բ-ն (Ք.ա. 13251303թթ.): Նա իր թագադրմանը հաջորդած յոթ տարիներին մյուս հարնանների հետ հակամարտությունը հաղթականորեն ավարտելուց հետո դիմում է Աննիասին՝ պահանջելով վերադարձնել հոր գահակալության տարիների պատերազմներում վերցված խեթական ռազմավարն ու ռազմագերիներին: Նկատենք, որ Հին աշխարհի « ար արոսական» ռազմական իրավունքի պայմաններում կարող է անհավանական թվալ, սակայն խեթական թագավորի թողած սեպագրերից (այս պատերազմի մասին մեր ունեցած գլխավոր սկզ նաղ յուրից) հայտնի է դառնում, որ ակտիվ ռազմական գործողությունների դադարեցումից ավելի քան քառորդ դար անց Հայասայում խեթական ռազմագերիներ էին մնացել:

Բրոնզեդարյան սուր

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Տեղեկանք. Ռազմական իրավունքի տեսանկյունից հարցը էական նշանակություն է ստանում, քանի որ այս ն նախորդած ժամանակաշրջանում հակառակորդի մարտիկներին «ընդամենը» գերելն արդեն իսկ եզակի իրադարձություն էր համարվում: Մասնավորապես, լայն տարածում ուներ հակառակորդի դիմադրությունը դադարեցրած մարտիկների ձեռքից զենքը վերցնելն ու նրանց գլուխը մարտադաշտում ջարդելը:

Մերժում ստանալով` Մուրսիլիսը ռազմական գործողություններ է սկսում Հայասայի դեմ: Խեթական անակը պաշարում է Հայասայի արնմտյան սահմանների վրա գտնվող Ուրա երդաքաղաքը: Ուրայի նակիչները համառ դիմադրություն են ցույց տալիս խեթերին: Տարածաշրջանի հզորագույն անակը գրեթե մեկ տարի ապարդյուն փորձում էր գրավել երդաքաղաքը, այց, անհաջողության մատնվելով, հետ է վերադառնում:

Ուրայի պաշտպանությունը Հայոց պատմության հերոսական էջերից մեկն է:

Հաղթանակը

Բրոնզեդարյան դաշույն

Խեթերը հաջորդ տարի կրկին շարժվում են դեպի Հայասա-Ազզի: Սակայն Հայասայի անակն այնպիսի համառ դիմադրություն է ցույց տալիս, որ խեթերն այս անգամ նս հարկադրված նահանջում են: Այսպիսով, խեթական արշավանքն ավարտվում է նոր անհաջողությամ : Հնարավոր չէ պնդել, թե Հայասայի անակը վճռական ճակատամարտում է հաղթել երկիր ներխուժած հակառակորդին, սակայն մարտական գործողությունների հաղթական ավարտն անվիճելի է: Նահանջն ինչ-որ կերպ « ացատրելու» համար Մուրսիլիսը հայտարարում է, թե որոշել է իր իշխանության 9-րդ տարեդարձին մեկնել արնմուտք՝ Կումաննի քաղաքում Խե աթ դիցուհու երկրպագության տոնը կատարելու: Պարտությունից հետո խեթական անակի նահանջի «քողարկման» փորձերը լուրջ ընդունել չի կարելի, քանի որ ռազմական գործողությունների եռուն շրջանում Կումաննի մեկնելու Մուրսիլիսի մտադրությունը ոչ մի քննադատության չի դիմանում: Տոնը, որը պետք է կատարած լիներ դեռնս Սուպիլուլիումասը, քանիցս հետաձգվել էր ն կարող էր նս մեկ անգամ հետաձգվել: Խեթական արքան կանխամտածված կերպով էր ընտրել նահանջը քողարկելու այդ «հիմ-

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

նավորումը»: Հայասայի անակը ռազմավարական նշանակության հաջողության էր հասել, այլ կերպ անհնար է ացատրել պաշտամունքային հարցերը կարնորելու Մուրսիլիսի « ուռն» ցանկությունը: Խեթական անակի արնմուտքում գտնվելու պայմաններում` ստեղծված արենպաստ իրադրությունից շտապում են օգտվել խեթերի գրեթե ոլոր հարնանները: Աննիասը զորքը մտցնում է Խեթական թագավորություն, գրավում Իստիտինա (Իշտիտինա) քաղաքն ու պաշարում Կաննուվարան (տե՛ս քարտեզը): Ապստամ ում ն անկախություն են ձեռք երում Ասորիքի՝ նախկինում խեթերից կախյալ երկրները: Հարավ-արնմուտքից հարձակում է սկսում Ասորեստանը: Մուրսիլիսը ստիպված է լինում ուժերը երկու մասի աժանել: Հայասա-Ազզիի դեմ է ուղարկվում զորա անակ՝ Նուվանծայի (Նուվանզա) հրամանատարությամ : Պատմական տեղեկանք. «Իսկ եր Աստատա քաղաքից Կարգամիշ1 մեկնեցի, արքայազն Նանածիտին, որին լուր տանելու նպատակով ուղարկել էի մառանապետ Նուվանծայի մոտ, ճանապարհին2 շտապ ինձ հասավ ն այսպես ասաց.- Քանի որ թշնամի Հայասան շրջապատել էր Կաննուվարա քաղաքը, մառանապետ Նուվանծան դեպի նա գնաց, նրան հանդիպեց Կաննուվարայի մոտ ն նրան 10 հազար զինվորներով ու 7 հարյուր կառամարտիկներով ճակատամարտ տվեց: Նուվանծան նրան հաղթեց: Սպանվածները շատ են, գերիներն էլ շատ են»:

Հատված Մուրսիլիս Բ-ի ի տարե եգրություն նից

Կաննուվարայի ճակատամարտից հետո խեթական անակը նահանջում է: Հետնա ար, թեն արձանագրությունում նշվում է, որ Նուվանծան հաջողության է հասել, սակայն ակնհայտ է, որ նա կամ պարտվել է, կամ էլ ընդամենը կանխել հայասական անակի առաջխաղացումը: Մուրսիլիսն այժմ արդեն ուղղակի ստիպված է լինում միջամտել հայասական ճակատում ծավալված գործողություններին: Նա իր անմիջական հրամանատարության տակ գործող ուժերը միավորում է Հայասայից նահանջող ուժերին, այց խուսափում է մեծ արշավանք ձեռնարկել՝ պատճառա անելով, թե ձմեռնամուտ է: Արձանագրությունում Մուրսիլիսը չի զլանում նշել, որ Հայասայի վրա արշավանքը հետաձգելու որոշումն ընդունել է խեթական անակի հրամանատարների խորհրդով, հետնա ար, այդ քայլի իրական պատճառները ռազմական էին: Բացի այդ, արձանագրության շարունակությունից հայտնի է դառնում, ________________________________ 1Կարգամիշ (Կարքեմիշ) քաղաքը Միտաննի պետության գլխավոր կենտրոններից մեկն էր, որը գրավել էր դեռնս Սուպիլուլիումասը: 2Այդ ժամանակ Մուրսիլիսն զ աղված էր Հյուսիսային Սիրիայի նվաճումով:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

որ Հայասայի դեմ ռազմական գործողությունները հետաձգելով՝ խեթական անակն անգործ չի մնում: Խեթական թագավորը շարժվում է դեպի Հալիս գետի վերին հոսանքի ավազանը ն հնազանդեցնում այդ տարածքում Խեթական պետության դեմ ըմ ոստացած ն հնարավոր է` Հայասա-Ազզիի կողմն անցած առանձին շրջաններ: Պատմական տեղեկանք. «Մտա Թեգարամա երկիրը1: Եր ես հասա Թեգարամա քաղաք, մառանապետ Նուվանծան ն ոլոր հրամանատարները Թեգարամա քաղաքում ինձ դիմավորեցին, ինձ հետ հանդիպեցին: Ես, թերնս, անմիջապես գնայի Հայասա: Աշունը վերջանում էր: Իմ հրամանատարները ինձ ասացին.- Աշունը վերջանում է, մեր տե՛ր, Հայասա չգնաս:- Հայասա չգնացի»:

Հատված Մուրսիլիս Բ-ի ի տարե եգրություն նից

_______________________________ 1Թեգարաման գտնվում է Մալաթիայից անմիջապես հյուսիս` Եփրատի աջ ափին: Թեգարամա երկիրը նույնացվում է Աստվածաշնչի Թորգոմայի հետ:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ԳԻՇԵՐԱՅԻՆ ՄԱՐՏԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Պատերազմի երրորդ շրջանը Հայասա-Ազզիի դեմ մեծ հարձակումը սկսվում է Մուրսիլիսի թագավորության 10-րդ տարում: Պետության ռազմական գրեթե ամ ողջ ներուժն ի մի երելուց հետո է խեթական թագավորը համարձակվում սկսել արշավանքը, ինչը վկայում է Հայասայի անակի հզորության մասին: Չմոռանանք, որ Հայասայի անակը մինչ այդ կասեցրել էր իր ժամանակի համար մեծ համարվող խեթական անակի (10 հազարանոց հետնազորի ն 700 մարտակառքերի) առաջխաղացումը: Հետնա ար, Մուրսիլիսն արնելքում ծավալվող պատերազմում ռազմավարական առավելության հասնելու համար այստեղ է կենտրոնացնում Խեթական պետության ոլոր հնարավոր ուժերը (այդ թվում նան տարածաշրջանում հզորագույնը համարվող մարտակառքերի զորամասը): Մեծաթիվ լինելուց ացի, ազմաթիվ արշավանքներում թրծված խեթական անակը հայտնի էր իր սպառազինության արձր որակով, վարժեցման համակարգով ու կարգապահությամ : Ան արենպաստ իրադրությունում Աննիասը որոշում է խուսափել հակառակորդի հետ աց դաշտում վճռական ճակատամարտից ն խեթերին լեռնային երկրի խորքերը քաշելով՝ փորձում գիշերային գրոհներով նրանց նահանջ պարտադրել: Խեթական թագավորի արձանագրությունում Հայասայի անակի գործողությունների նկարագրությունը համաշխարհային պատմության մեջ գիշերային մարտավարության մասին առաջին հիշատակումն է: Պատմական տեղեկանք. «Իսկ եր գարուն ացվեց, երկրորդ ճանապարհով գնացի Ազզի երկիր1: Ինգալավա քաղաքում հետիոտն զինվորների ն կառամարտիկների զորատես կատարեցի: Իսկ քանի որ ես` Արնայինս, ազզիցիների հետ նախկինում կռվել էի (Նուվանծան` մառանապետը, Կաննուվարա քաղաքի մոտ նրանց դեմ պատերազմել էր), նրանք ոլորովին չհամարձակվեցին կրկին ցերեկով ինձ ճակատամարտ տալ: Նրանք նախատեսան գիշերով ինձ վրա հարձակվել, ասելով` գիշերը նրան մեծ վնաս կհասցնենք: Իսկ եր Արնայինս լուր լսեցի, թե ազզիցիները նախատեսում են գիշերը անակի կենտրոնի վրա հարձակվել, Արնայինս անակները միացրի: Ցերեկը անակը թեթն էր շարժ_______________________________ 1 Ազզին Հայասայի գլխավոր նահանգն էր: Այն տեղադրվում է Ճորոխի ավազանում: Այս տեղանունը պահպանվել է Ազորդ ձնով` որպես Հայոց Տայքի մի գավառի անվանում:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

վում, իսկ գիշերը այն նույնպես դարանակալ էր լինում: Եր ազզիցիները այդպիսի պահպանությունը տեսան, այլնս ինձ վրա հարձակվել չհամարձակվեցին»:

Հատված Մուրսիլիս Բ-ի ի տարե եգրություն նից

Մարտակառքի արձանիկ Լճաշենից

Դեռնս արշավանքի սկզ ում խեթերի հետախուզական ծառայությանը հայտնի են դառնում այս մտահղացման մանրամասները: Մուրսիլիսը փոխում է զորքի երթային կարգը ն ակտիվացնում գիշերային պահպանությունը: Հայասայի անակում նս հետախուզությունը արձր մակարդակի վրա էր, ինչը թույլ էր տալիս հրամանատարներին արդ իրավիճակում ճշգրիտ որոշումներ ընդունել: Այս մասին է վկայում այն փաստը, որ Հայասայում նս ժամանակին տեղեկանում են խեթերի ձեռնարկած հակաքայլերի մասին ու արագորեն փոխում պատերազմի պլանը: Սակայն նոր ռազմավարական ծրագիրն իրականացնելու համար վերախմ ավորումների ն այլ կարգի նախապատրաստական միջոցառումների համար ժամանակը ավարար չէր: Հայասայի զորամասերը նահանջում ն ամրանում են լեռնային ամրոցներում:

Խեթերը, նույնիսկ Մուրսիլիսի ն Նուվանծայի ուժերը միավորելուց հետո, չեն համարձակվում գրոհել լեռնային ամրությունները: Չունենալով այլ տարերակ՝ նրանք շրջանցում են սահմանամերձ ամրությունների մեծ մասն ու գրավում Անի-Կամախ տանող ուղիների վրա գտնվող Արիպսա քաղաքը, իսկ հետո` Դուկկամա մեծ քաղաքը, որը պարտավորվում է խեթական թագավորի տրամադրության տակ դնել 3 հազար զինվոր: Մուրսիլիսի արձանագրության մեջ նշվում է, որ այս ռազմական անհաջողություններից հետո Հայասայի անակն ի վիճակի չի լինում շարունակել կազմակերպված դիմադրությունը ն հարնան շրջանների նակչությունը նս ընդունում է խեթերի գերիշխանությունը, խոստանում ծառայել խեթական թագավո-

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Բրոնզեդարյան սակր

րին ու վերադարձնել գերիներին: Իր ռազմական հաջողությունների մասին թմ կահարելով՝ Մուրսիլիսն աշնանը վերադառնում է Խաթուսաս: Որոշակի հաջողությունների հասած խեթերը հայտարարում են, թե Հայասա-Ազզին մտցրել են իրենց պետության կազմի մեջ, այց, դատելով հետագայում իրենց իսկ նկարագրած իրադարձություններից, չեն կարողացել այս տարածքները հնազանդեցնել: Դրա իրական պատճառն այն էր, որ չգրավված լեռնային ամրոցներում պահպանվել էին Հայասայի զինված ուժերը: Խեթական անակի հեռանալուց հետո նրանք շատ արագ վերականգնում են հսկողությունը կորցրած տարածքների վրա:

Հաղթանակը Հաջորդ տարի Մուրսիլիսը ստիպված է լինում նս մեկ անգամ Հայասա-Ազզի արշավել: Հայասայի ավագանին նրան ընդառաջ պատվիրակություն է ուղարկում: Պատվիրակները Մուրսիլիսին ռազմական աջակցություն են խոստանում ն կրկին պարտավորվում վերադարձնել գերիներին: Թե որքանով էր նախորդ արշավանքից հետո իրական խեթերի գերիշխանությունը, կարելի է դատել թեկուզ այն փաստից, որ գերիների չվերադարձվելու պատճառով Մուրսիլիսը նոր արշավանք է ձեռնարկում դեպի Հայասա: Միտաննիի շարունակվող թուլացումը ն, ի վերջո, անկումը կանխել չի հաջողվում: Իսկ Հայասայի ռազմաքաղաքական ղեկավարությունը հասնում է նպատակին՝ պահպանվում է անկախությունը: Ավելին, գերտերության դեմ պատերազմն ավարտվում է տվյալ պայմաններում նվազագույն կորուստներով:

Բրոնզեդարյան կրկնակի սակր

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Արդյունքները Հաջողությանը նպաստել են. 1. ռազմավարական մակարդակում՝ - պատերազմի մանրակրկիտ նախապատրաստումը, - փոփոխվող իրադրությունում արագ կողմնորոշվելով՝ ռազմական գործողությունների նոր պլանի մշակումը, 2. մարտավարական մակարդակում՝ - լեռնային ամրոցների օգտագործումը՝ պաշտպանական գործողություններում, - լեռնային մարտի մի շարք նորարարությունների մշակումը, - գիշերային մարտի մարտավարության մշակումը:

Հատկանշական է, որ հզոր հակառակորդի դեմ պայքարում դժվարին իրադրությունում հայտնված հայասական անակը հաջողության հասնելու համար չի դիմում մարտական գործողությունների վարման համար ոչ անհրաժեշտ, հետնա ար՝ պատիվ չ երող դաժանությունների: Մուրսիլիսը վկայում է, որ Դանկուվայից երված ռազմագերիները չեն սպանվել խեթական ճակատում տիրող «հարա երական խաղաղության» ընթացքում: Ավելին, նրանք չէին սպանվել նան պատերազմի առաջին երեք տարիներին: Իստիտինայից նս ռազմագերիներ էին տարվել Հայասա, ն իր գահակալության 11-րդ տարվա արշավանքի ժամանակ Մուրսիլիսը նան այս գերիներին էր հետ պահանջում: Սա շատ կարնոր է, քանի որ վկայում է, որ պատերազմում դժվարություններ կրող Հայասայում հաշվեհարդար (ռազմագերիների սպանություններ կամ խեթական նակչության հանդեպ ռնությունների այլ դրսնորումներ) չէր կազմակերպվում: Այսպիսով, Հին աշխարհի պայմաններում եզակի մարդասիրության դրսնորումն արդեն այս փուլում հայոց ռազմական իրավունքի նորմի էր վերածվել ն անուղղակիորեն նպաստում էր ռազմական հաջողությանը: Մասնավորապես, իմանալով, որ Հայասայի անակը նվաճված տարածքները չի ամայացնելու ն կենդանի մնացողներին սարսափեցնելու նպատակով կոտորածներ չի կազմակերպելու, գրավյալ տարածքների նակչությունը նոր իշխանությունների նկատմամ չեզոքություն էր պահպանում, իսկ առանձին դեպքերում` աջակցություն ցույց տալիս:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ԱՐԱՄԵ

ՊԱՅՔԱՐ ԱՍՈՐԵՍՏԱՆԻ

ԴԵՄ Ք.Ա. 890-840-ԱԿԱՆ ԹԹ.

ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ ՆԱՀԱՆՋ

ՄԵՍ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ

ԻՐԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՏԱՐԱÌԱՇՐՋԱՆՈՒՄ

Ք.Ա. 7III-7 ԴԴ. իտաննիի թուլացումից առավել օգտվում է Ասորեստանը, որը գրավելով Հյուսիսային Միջագետքը` սկսում է սպառնալ իր հյուսիսային հարնաններին՝ Վանա լճից հարավ ու հարավ-արնելք ընկած շրջաններին: Սակայն Միջագետք ներխուժած արամեացիների դեմ պատերազմներով զ աղված Ասորեստանի թագավորներն ավելի քան երկու դար, կարծես, աչքաթող են անում Հայկական լեռնաշխարհի հարավային տարածքները, որոնք ասսուրական արձանագրություններում կոչվում էին «Նաիրի» կամ «Ուրարտու» (Ուրուատրի), իսկ ավելի ուշ իրենց՝ Վանի (Արարատյան) արքաների արձանագրություններում՝ «Բիայնիլի»:

Մ

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- 8- -

Վանի թագավորության զինանշանը

«Ինչպիսին էլ որ լինեն ասորեստանյան քաղաքակրթության արժանիքները, չպետք է թաքցնել, որ Ասորեստանը զուրկ էր մարդու ունեցած արժեքի գիտակցությունից, որ այնքան էական է քաղաքակրթության համար… Հիվանդագին կրքոտությամ նրանք (Ասորեստանի թագավորներըհեղ.) նկարագրում են, թե ինչ սարսափելի գործեր են կատարել հարձակման ենթարկված երկրներում՝ ավերել, հրկիզել քաղաքներն ու դաշտերը, կոտորել նակչությանը, կենդանի այրել երիտասարդ տղաներին ու երիտասարդ աղջիկներին, կտրել ձեռքերը, մատները, ականջները, մորթել ն կաշիները փռել պարիսպների վրա, կտրված գլուխներով ուրգեր արձրացրել ն նրանց շուրջը շարել ցցահարված դժ ախտներին, գյուղերում դադարեցրել աշխատավորների ուրախ ձայնը ն թողել, որ այնտեղ հաստատվեն վայրի գազանները ն այլն... ...Սանձահարել Ասորեստանի մոլեգնությունը ն արգելել նրան ներխուժելու նաիրյան երկրները, ահա մի էապես ազնիվ առաքելություն, որը աժին էր ընկել Ուրարտուին: Նա շատ արժեքավոր ծառայություն մատուցեց՝ իր ավանդը ներմուծելով մարդասիրական գաղափարների մեջ»: Ն.Ա Ադոն նց, Հայաստան նի պատմ մություն ն, Ե., 1972, էջ 365-3

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Ք.ա. |2 դարի ասսուրական արձանագրություններում հանդիպում ենք վկայություններ «Ուրարտուի» (Արարատ) մասին, որը Հին աշխարհում Հայոց պետության ընդունված անվանումներից էր: Ասորեստանի Աշուրնազիրապալ Բ թագավորի օրոք (Ք.ա. 883-859թթ.) հիշատակվող «Ուրարտուն» կամ Վանի (Արարատյան) թագավորությունը հանդես է գալիս որպես միասնական պետություն, որը փորձում էր Ասորեստանի դեմ ակտիվ ռազմական քաղաքականություն վարել (տե՛ս քարտեզը): Համենայն դեպս, Սալմանասար Գ-ն (Ք.ա. 859-824թթ.) իր գահակալության առաջին իսկ տարուց ստիպված էր պատերազմել հյուսիսային հարնանի դեմ. ընդ որում, երկու տարի անց արշավանքը կրկնվում է:

Հարավային ուղղությունից սպառնացող հարնանի դեմ պայքարը սկսվում է Ուրարտուի թագավորության ստեղծումից անմիջապես հետո: Այն շարունակվելու էր գրեթե մինչն Ք.ա. Մ|| դարի վերջը` Ասորեստանի կործանումը:

Պատերազմի առաջին շրջանը Սալմանասար Գ-ի առաջին արշավանքի նկարագրությունը նրա տարեգրության մեջ շատ համառոտ է: Այնտեղ խոսվում է Արամե թագավորի Սուգունիա ամրոցի, ապա նս 14 նակավայրերի գրավման ն ավերման մասին: Ասորեստանի անակը կարողանում է հասնել մինչն Վանա լճի ափը: Նրան ցույց է տրվում կազմակերպված դիմադրություն, որն անսպասելի էր Ասորեստանի տիրակալի համար, ն նա ամենայն դաժանությամ է վարվում ամրոցի հերոս պաշտպանների հետ: Սակայն երկարատն պաշարումը ն ամրոցի գրավման ժամանակ ունեցած մեծաթիվ զոհերը խափանում են Ասորեստանի թագավորի ծրագրերը: Դատելով արձանագրություններում այս արշավանքի մասին ինքնագովեստ պարունակող տեղեկությունների սակավությունից` կարելի է նշել, որ որոշակի հաջողության հասած Սալմանասար Գ-ն չի կարողացել լուծել իր առջն դրված ռազմավարական խնդիրները: Դրանց լուծման համար ընդամենը երկու տարի անց (Ք.ա. 857թ.) ձեռնարկվում է նոր՝ էլ ավելի լայնածավալ արշավանք:

Պատերազմի երկրորդ շրջանը Հայկական անակը խուսափում է Ասորեստանի մեծաթիվ անակի հետ առճակատումից ն հեռանում լեռները: Կրկնվում է այն ռազմավարության հնարքը, որը տեսնում ենք Հայք-Հայա-

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Զինվորի րոնզե արձանիկ (Ք.ա. | հազարամյակի սկիզ )

սայի ու Խեթական թագավորության միջն տեղի ունեցած պատերազմում: Արամեի պարտություն չկրած անակը դիմում է ծայրահեղ քայլի. թողնում է պետության գլխավոր քաղաքը՝ Արզաշկուն (Արծաշքու, ներկայիս Արճեշի տեղում) ն ապավինում լեռներին: Ուշագրավ է, որ ասորեստանցիները Արզաշկու քաղաքը նկարագրում են երկշար արձր պարիսպներով: Նման պաշտպանվածությամ հզոր ամրոցը, որը նան այդ պետության արքայանիստ քաղաքն էր, հանձնվում է առանց նույնիսկ ձնական մարտի: Արամեն զորամասեր չի թողնում ամրոցում ու դիմադրություն ցույց տալու ընդունակ ոլոր ուժերին վերցնելով՝ կազմակերպում է նահանջը: Սուգունիան գրավելու մասին ասորեստանյան արձրաքանդակներում պատերի վրա պատկերված են նետաձիգներ ու նիզակակիրներ, իսկ Արզաշկուն, իր կրկնակի պարիսպներով հանդերձ, ներկայացվում է առանց պաշտպանների: Սա նս մեկ անգամ վկայում է նահանջի նախօրոք կազմակերպված լինելու տեսակետի օգտին:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Ճակատամարտը Ասսուրական սեպագրում նշվում է, որ լեռներում տեղի ունեցած արյունահեղ ճակատամարտն ավարտվել է ասորեստանցիների հաղթանակով, սակայն այն էժան գնով ձեռք չէր երվել: Սալմանասար Գ-ն նկարագրում է արտակարգ դաժանության մի ճակատամարտ: Շեշտվում է, որ Արամեի անակը 3400 զոհ է տվել, ընդ որում, չի նշվում վիրավորների թիվը: Ասորեստանյան անակը ստիպված էր ճակատամարտել փոքրաթիվ, սակայն տեղանքին քաջածանոթ ն, նականա ար, նահանջի միջոցով հարմար դիրք ընտրած անակի հետ: Արամեն անակը դիրքավորել էր լուրների վրա, ն ասորեստանցիները ստիպված գրոհում էին ստորոտից կամ ցածրավայրից, տալով ազմաթիվ զոհեր ու վիրավորներ:

Համառ ու անզիջում ճակատամարտից հետո (արձանագրությունում Սալն ներկեցի արյյուն նով»), թվում է` մանասար Գ-ն գրում է. «լեռը կարմիր րդի նման Վանի թագավորությունը պիտի դատապարտվեր ոչնչացման, սակայն այլ պատկերի ենք ականատես լինում: Արամեն պահպանում է իր ուժերը: Այդ պատճառով էլ հավանական է, թե ճակատամարտում ասորեստանցիները չեն հաղթել: Ճակատամարտի համար հարմար նագիծ ընտրելով՝ Արամեն լեռան արձր լանջերից գրոհել է ասորեստանցիների վրա ն ուժերը հարվածի տակից հանելով՝ նահանջել: Նահանջը պահեստային տար երակ պետք է լիներ լեռներին ապավինած փոքրաթիվ անակի գրոհի անդրադարձվելու դեպքում: Սալմանասար Գ-ն նշում է, որ ճակատամարտից հետո Արամեն պաշտպանություն գտավ «անմատչելի լեռան վրա», հետնա ար, նա որոշակիորեն գիտե Արամեի գտնվելու վայրը՝ լեռը: Սակայն, հակառակորդին հետապնդելով ն նրա գտնվելու վայրը իմանալով` ասորեստանցիները չեն համարձակվում հաջողությունն ամրապնդելու համար նս մեկ վճռական ճակատամարտ տալ ն զ աղվում են շրջակա տարածքների թալանով:

Ասորեստանի դեմ առաջին իսկ պատերազմը վկայում է, որ դժվարամատչելի լեռներին ապավինելն արդեն դարձել էր ռազմարվեստի կարնորագույն պահանջներից մեկը:

Հաղթանակը Հստակորեն երնում է, որ ռազմական գործողությունների ծրագրման ժամանակ հաղթանակի հասնելու խնդրում նախապատվությունը չէր տրվում մեծա-

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

թիվ կայազորերով լավ պաշտպանված ամրոցներ պաշտպանելուն, ինչը մինչն Ք.հ. 2Մ||| դարը ռազմարվեստի հիմնարար նորմերից մեկն էր գրեթե ամ ողջ աշխարհում: Հիմնական շեշտը դրվում է անակը մարտունակ վիճակում պահելուն` նույնիսկ տարածքները կորցնելու գնով: Իր տրամադրության տակ մարտունակ ուժեր ունենալով՝ Արամեն նախ խուսափում է պարտությունից, ապա, ասորեստանցիների հեռանալուց անմիջապես հետո, արագորեն ու հիմնավորապես վերականգնում գերիշխանությունը նախկինում իրեն ենթակա տարածքներում: Ուշագրավ է, որ ավերիչ արշավանքներից քիչ անց Արամեն սկսում է ընդարձակել իր թագավորությունը: Պարտված անակով նրան չէր հաջողվելու այդ անել: Ք.ա. 845թ. Սալմանասար Գ-ի արշավանքի ժամանակ ուժերի հարա երակցությունն էապես փոխված էր: Լեռնային կիրճերով դժվարին անցումը նկարագրելով՝ Սալմանասար Գ-ն Արարատյան թագավորության կենտրոնական շրջանների՝ Վանա լճի ավազան հասնելու մասին նույնիսկ չի ակնարկում, այլ ամայացնելով ն ավերածություններ պատճառելով` նա կարողացել էր հասնել միայն մինչն Եփրատի ակունքները: Պարզ է, որ Ասորեստանին արդեն դիմակայում էր ոչ թե նախկին լեռնային փոքրիկ երկիրը, այլ հզոր հարնանը: Ու թեն Սալմանասար Գ-ն տեսնում էր հյուսիսային հարնանի հզորացումը, այցնայնպես անկարող էր կանխել այն: Այսպիսով, նյութականանում է Արամեի ռազմաքաղաքական գործունեությունը: Ի դեմս Արամեի Ասորեստանի թագավորն ուներ հզոր ն հեռատես հակառակորդ, որը քայլ առ քայլ չեզոքացրել էր հզոր ախոյանի սպառնալիքները: Հայոց պատմության մեջ Արամեի դերը ոչ միայն Վանի թագավորության գոյատնումն էր, այլն պետության շարունակական հզորացումն ապահովելը:

նել ն ամրապն նդել վերակերտվող Հայոց Արամեն կարողանում է պաշտպան պետության հիմքերը` միննույն ժամանակ դիմակայելով Ասորեստանի անակի ավերիչ արշավանքներին: Այս առումով Արամեի գործունեությունը, թերնս, համեմատելի է Արտաշես Ա Բարեպաշտ (Ք.ա. 189-160թթ.) ն Աշոտ Ա Բագրատունի (Ք.հ. 885-890թթ.) թագավորների ձեռնարկումների հետ:

Պատերազմի երրորդ շրջանը Սալմանասար Գ-ն վերջին անգամ անակը հյուսիս է ուղարկում Ք.ա. 833թ.: Երրորդ արշավանքից հետո անցած տասներկու տարիները Վանի թագավորության որակական առաջընթացի ժամանակաշրջանն էին: Ասորեստանյան անակը ասպատակում է միայն Արածանիի ստորին հոսանքի, այսինքն` կենտրոնական շրջաններից ավական հեռու ընկած տարածքը:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Սարդուրի Ա-ի ի արձանագրությունը Տուշպայի հիմնադրման մասին (Վան-Տ Տոսպ)

Ասորեստանյան արձանագրությունում կարդում ենք, թե Սարդուրին (Ք.ա. 845-825թթ.), «լսելով այդ արշավանքի մասին, հույսը դնում է իր ազմաքանակ զորքի վրա ն դուրս գալիս դեմ հանդիման, որպեսզի ճակատամարտ տա»: Ուշագրավ է, որ շեշտվում է Սարդուրիի անակի « ազմաքանակությունը», որը վկայում է Արարատյան թագավորության ինչպես ռազմական, այնպես էլ տնտեսական հզորության մասին: Սալմանասար Գ-ն կրկին փառա անել է իր հաղթանակը, սակայն, քանի որ արձանագրությունում մի քանի «ամփոփիչ» խոսքերից ացի, նոր տարածքներ գրավելու հիշատակումներ չկան, պետք է կարծել, թե Վանի թագավորության անակը հաղթել էր ասորեստանցիներին: Բացառված չէ, որ էական հաջողությունների չհասնելով` ասորեստանցիները նահանջել են, որը նս, փաստորեն, պարտություն էր: Ի տար երություն պետության պահպանման նկատառումներով նույն՝ Սալմանասար Գ-ի անակի հետ ընդհարումից խուսափող ն հետագա հաղթանակների համար ուժեր կուտակող Արամեի, Սարդուրի Ա-ն ավական երկար ռազմերթով դուրս է գալիս ասորեստանցիներին ընդառաջ ն համարձակորեն ընդունում մարտը:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Տեղեկանք. Վան-Տուշպա քաղաքի տեղադրությունը նկարագրելիս, Մովսես Խորենացին գրել է, որ աղի ծովակի (Վանա լիճ) ափին մի լուր «երկայնությամ ձգվում էր դեպի արնմուտք` հյուսիսային կողմում մի փոքր թեքությամ , իսկ հարավային կողմից ուղղահայաց դեպի երկինք արձրացած մի կանգուն ու անթեք քառաժայռ կար: Սրանից դեպի հարավ հեռուն տարածվում էր մի դաշտանման երկայնաձն հովիտ, որ լեռան արնելյան կողմից իջնում էր ծովի ափը, ընդարձակ ն գեղեցիկ ձորի ձնով, նրա միջով հոսում էին լեռներից իջնող, ծործորներից ն հովիտներից քամվող քաղցրահամ ջրեր, որոնք լեռների ստորոտների մոտ միավորվելով` ծավալվում, գեղեցիկ գետեր էին կազմում: Հովտաձն ձորակի մեջ ոչ սակավ շեներ կային` ջրերի աջ ու ձախ կողմերում զետեղված: Այս հաճելի լուրից դեպի արնելք կար մի փոքրագույն լեռ (Վարագա լեռը)…»: Մովսե ես Խորե ենացի, Հայոց պատմ մություն ն, Ա, ԺԶ

Եզրակացություն Հայոց թագավորությունը ցույց տվեց, որ իր սահմանների անձեռնմխելիությունն ի վիճակի է պաշտպանել ցանկացած հզորության հակառակորդից: Համաշխարհային ռազմարվեստի պատմության մեջ առաջին անգամ մայրաքաղաքը կորցրած պետության անակը, վճռական ճակատամարտում մարտադաշտը հակառակորդին թողնելուց հետո, հաղթում է պատերազմում: Սակայն ամենակարնորն այն է, որ պատերազմի ընթացքում ավերված երկիրն (ասորեստանցիների մարտավարության կարնոր տարրերից էին գրավված տարածքների ամայացումն ու ամրոցների պարիսպների հիմնահատակ քանդումը) ըստ էության չի դադարում իր հզորացումը Սարդուրի Ա-ի օրոք, քանի որ հսկայական զոհողությունների գնով պահպանվել էին հզորացման հիմնական կռվանները, այդ թվում՝ անակը:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ՎԱՆԻ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ԲԱՆԱԿԻ ՄԱՐՏԱԿԱՐԳԸ ՃԱԿԱՏԱՄԱՐՏԻ ԱՌԱՋԻՆ ՓՈՒԼՈՒՄ

ՎԱՆԻ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ԲԱՆԱԿԻ ՄԱՐՏԱԿԱՐԳԸ ՃԱԿԱՏԱՄԱՐՏԻ ԵՐԿՐՈՐԴ ՓՈՒԼՈՒՄ

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ՎԱՆԻ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ԲԱՆԱԿԻ ՄԱՐՏԱԿԱՐԳԸ ՃԱԿԱՏԱՄԱՐՏԻ ԵՐՐՈՐԴ ՓՈՒԼՈՒՄ

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- 9- -

ՎԱՆԻ ԱՐՔԱՆԵՐԻ

ԱՐՇԱՎԱՆՔՆԵՐԸ ԻՇՊՈՒԻՆԻԻ

ԵՎ ՄԵՆՈՒԱՅԻ 0ՐՈՔ

ՆՈՐ ՌԱՀՄԱԿԱՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

րամեի օրոք իրականացված ռազմավարության արդյունքները տեսանելի էին դարձել դեռնս Սարդուրի Ա-ի գահակալության տարիներին:

Ա

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Տեղեկանք. Ասորեստանի դեմ հաղթական պատերազմից հետո Սարդուրի Ա-ն արձանագրություններից մեկում իրեն կոչում է «մեծ թագավոր, հզոր թագավոր, տիեզերքի թագավոր, Նաիրիի թագավոր, թագավոր, որին հավասարը չկա, զարմանալի հովիվ, մարտից երկյուղ չունեցող, անհնազանդներին ծնկի երող… արքաների արքան (եմ), որը ոլոր թագավորներից հարկ ընդունեց»: Այս ամ ողջը միայն մեկ արձանագրության մեջ է գրված, ն ակնհայտ է, որ սրանք կարող են լինել միայն Ասորեստանի պես ախոյանին պարտության մատնած թագավորի խոսքերը:

Վանի թագավորությունը շարունակա ար հզորանում էր: Այս միտումը առավել հստականում է Իշպուինի (Ք.ա. 825-810թթ.) արքայի օրոք, հատկապես նրա գահակալման երկրորդ կեսին, եր Վանի հայկական պետության կառավարման գործում կարնոր դեր է սկսում խաղալ եռանդուն արքայազն Մենուան (թագավորել է Ք.ա. 810-786թթ.): Այդ նույն ժամանակաշրջանում ներքին հակասություններից պառակտվող Ասորեստանը սկսում է զիջել դիրքերը, ն տարածաշրջանում միառժամանակ խաղաղություն է հաստատվում:

Ռազմավարության բարեփոխումները Իշպուինիի գահակալության առաջին տարիներին Արարատյան թագավորությունը տնտեսապես հզորանում էր, սակայն պարզ էր, որ Ասորեստանը վաղ թե ուշ հաղթահարելու էր ծագած ներքին դժվարություններն ու վերսկսելու էր դաժան ռնություններով ուղեկցվող նվաճողական քաղաքականությունը: Պետք էր պատրաստվել դիմագրավելու նոր՝ էլ ավելի հզոր արշավանքները:

Վանի երդը

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Արքայազն Մենուան Ասորեստանի նվաճողական քաղաքականության դեմ առաջարկում է իր ռազմավարական ծրագիրը, ըստ որի` հզոր ախոյանի արշավանքներից կարելի էր խուսափել միայն ամ ողջ Հայկական լեռնաշխարհի ոլոր մարտունակ ուժերը միավորելով, քանի որ միայն պասիվ պաշտպանական գործողություններով հնարավոր չէր դիմակայել Ասորեստանին: Տարածաշրջանի հզոր տերությանը դիմագրավելու ունակ ուժ դառնալով՝ Վանի հայկական թագավորությունն իր շուրջը կհամախմ եր նան հարնան երկրներին՝ վերածվելով Ասորեստանի նվաճողական քաղաքականությանը դիմակայող ուժերի առաջնորդի:

Ռազմավարությունը Մենուայի առաջարկած նոր ռազմական քաղաքականության իրականացմանն են ուղղվում պետության ոլոր միջոցները: Հիմնական ուշադրությունը պետք է դարձվեր երկու խնդրի. - զորքի տեղաշարժման համար անհրաժեշտ հենակետերի ստեղծմանը, որպեսզի ռազմերթերի ժամանակ զորքը սննդամթերքի, զինամթերքի ն անհրաժեշտ այլ պարագաների պակաս չզգար, - նախօրոք ուսումնասիրել ռազմական գործողությունների ապագա թատերա եմերը՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով տեղանք-զորատեսակ կապին: Արտաքին ակտիվ քաղաքականությանը զուգընթաց` լայնածավալ միջոցառումներ էին իրականացվում երկրի հզորության ամրապնդման ուղղությամ : Մասնավորապես, մեծ թափ էր ստանում նոր հզոր ամրոցների շինարարությունը: Դրանց պարիսպների հաստությունը 4 մ-ից ավելի էր: Եթե հաջողվեր ավարտել ռազմական արեփոխումները, ապա ընդամենը մեկ տասնամյակում անակն ի վիճակի կլիներ հսկայածավալ գործողություններ իրականացնել: Իրականում այդպես էլ լինում է, ն հայկական երկրամասերի (էրիախի` Շիրակ - Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի գավառը, Տեյախվե՝ Դիաուեխի - համապատասխանում է Մեծ Հայքի Տայք նահանգին ն այլն) վերամիավորման ն կենտրոնական իշխանության շուրջ համախմ ման նպատակով Մենուայի օրոք ձեռնարկվող արշավանքների ծավալները Հայկական լեռնաշխարհում տպավորիչ են (տե՛ս քարտեզը): Օրինակ, դեպի Տայք ու Շիրակ կատարված արշավանքի ժամանակ զորքը անցնում է ավելի քան 600 կմ, ինչը կարող էր իրականացնել միայն հստակ գործող թիկունքի (մատակարարման) ծառայություն ունեցող պետության անակը:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Արշավանքների նախապատրաստումը Արարատյան թագավորության զորքը մեծաթիվ չէր, ն արշավանքներին պետք է մասնակցեր ամ ողջ անակը, ացի կայազորային ծառայություն տանող անձնակազմից: Մարտական գործողությունները վարվելու էին իրարից որակապես տար երվող տեղանքում. դեպի հյուսիս արշավելիս՝ Հայկական լեռնաշխարհի կենտրոնական ն հյուսիսային շրջաններում, իսկ դեպի հարավ արշավելիս՝ համեմատա ար հարթ տարածք ունեցող Միջագետքի հյուսիսում ն հյուսիս-արնելքում: Այս էական տար երությունները նկատի ունենալով՝ որոշվում է հետնակայիններին ն կառամարտիկներին վարժեցնել նան հեծելազորի կազմում, իսկ հեծելազորի մի մասին՝ հետնակի մարտակարգում մարտ վարելուն: Այդ դեպքում, ցանկացած պահի զորավարը կունենար իրեն անհրաժեշտ քանակի հետնակ կամ հեծելազոր, որով հնարավոր կլիներ լուծել մարտավարական խնդիրների հիմնական մասը: Նոր ռազմավարական համակարգն առաջին հերթին աչքի էր ընկնում իր պարզությամ , որով էլ ացատրվում է հետագայում նրա արձր արդյունավետությունը:

Արշավանքները Մենուայի մշակած ռազմավարության համաձայն` անակը սկսում է վարժեցվել նոր համակարգով: Հատկանշական է նան, որ տարածաշրջանային առաջատար լինելու համար համեմատա ար ոչ մեծ ներուժ ունեցող պետությունը ձեռնամուխ է լինում հարնան երկրներն (օրինակ` Պարշուան) իրեն ենթակայեցնելու ծրագրի իրականացմանը (տե՛ս քարտեզը): Այդ են վկայում արշավանքներին ներգրավված զորքի կազմի մասին եղած տեղեկությունները:

Վանի արքաների իշխանության խորհրդանիշը

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Պատմական տեղեկանք. Պարշուա երկրի (Ուրմիա լճից հարավ) ն Մեշթա քաղաքի նվաճումը1: «Իշպուինին զորեղ էր, Մենուան զորեղ (էր): Զորքի մեջ (կար) հարյուր վեց մարտակառք, ինը հազար հարյուր յոթանասունչորս հեծյալ, երկու հազար յոթ հարյուր չորս հետիոտն: Առաջնորդեց(շ) Խալդեն Իշպուինի Սարդուրորդուն (ն) Մենուա Իշպուինորդուն, որոնք գրավեցին Մեշթա, Կուա, Շաթիրու (ն) Նիգի ե (քաղաքները) Պարշուա երկրի: Եկավ այստեղից(...) հազար չորս հարյուր ութսուներեք(՞), (...) հազար(...) հարյուր(...), տասնվեց հազար(՞) վեց հարյուր..., հազար հարյուր քսան ձի, տասներկու հազար (գլուխ) խոշոր եղջերավոր անասուն, մեկ(՞) հազար վաթսունհինգ ուղտ, տասնհինգ հազար(շ) (գլուխ) մանր եղջերավոր անասուն (ոչխար)...»:

ՀԺՊ ՊՔ, հատ. 1, էջ 43-4 44: КУКН, стр. 37&42

Արարատյան կենտրոնական թագավորության դրոշի տակ հայկական իշխանությունների միավորելու նպատակով դեպի Վիտերուխե, Լուշա ն Կաթարզա երկրամասերը 2 իրականացված արշավանքներից մեկին մասնակցում էր վաթսունվեց մարտակառք, տասնհինգ հազար յոթ հարյուր վաթսուն հետնակային ն միայն հազար (կամ երկու հազար) չորս հարյուր վաթսուն հեծյալ: Առաջ է գալիս լեռներում ռազմական գործողությունների առանձնահատկությունների խնդիրը: Դաշտավայրային տեղանքում, որտեղ հեծելազորի ու մարտակառքերի ծավալվելու համար անհրաժեշտ տարածք կար, վերջիններս կարնոր դեր էին կատարում մարտադաշտում: Այստեղ հեծելազորը, մասամ ` նան մարտակառքերը, անփոխարինելի էին, իսկ նրանց հոծ խմ երի հարձակման հզոր թափը անկասելի էր: Լեռներում իրադրությունն այլ էր: Կտրտված տեղանքը հեծելազորին ն, առավել նս, մարտակառքերին զրկում էր գործողությունների ազատությունից, նրանց հնարավորություն չէր տալիս օգտագործել իրենց հարձակման արագությունը: Լեռներում այդ դերը կատարում էր հետնազորը: Արշավանքները նախապատրաստվում էին մանրամասնորեն, ն հաշվի էին առնվում ոչ միայն հակառակորդի ուժերը, այլն տեղանքը՝ մարտական գործողությունների թատերա եմը. որպես հետնանք արշավանքներն ավարտվում են հաղթանակներով: Այս ռազմավարությունն արդյունավետորեն գործում է նան հետագայում, եր Մենուայի գահակալման վերջում թագավորությունն այնքան է հզորանում, որ մարտահրավեր է նետում Ասորեստանին՝ վիճարկելով տարածաշրջանում ամենահզորը լինելու նրա հավակնությունները: Արարատյան թագավորության վարած պատերազմների ընթացքում թեն մարտակառքերի դերն անընդհատ նվազում էր, սակայն մարտակառքերը Հայոց ա______________________________

Արշավանքն ուղղված է Ուրմիա լճի ավազանի հարավարնմտյան ն հարավային երկրների դեմ: Արշավանքն ուղղված է դեպի Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիս-արնմուտքը:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

նակի կարնոր հարվածային ուժն էին, ն առանց դրանց գրեթե ոչ մի արշավանք չէր ձեռնարկվում: Այսպիսով, օգտագործելով տարածաշրջանում ստեղծված արենպաստ իրադրությունը` Իշպուինի ն Մենուա արքաների օրոք Վանի թագավորությունը կայուն հզորացման ուղին է ռնում: Ճիշտ ընտրված ռազմավարության շնորհիվ ընդամենը մեկերկու տասնամյակում ոչ միայն չեզոքացվում է Ասորեստանի պես հզոր հարնանի մշտական սպառնալիքը, այլն պայմաններ են ստեղծվում Վանի հայկական թագավորությունը տարածաշրջանային գերտերության վերածելու համար:

Վանի զինանշանի արնը, որը ժառանգեցին Արտաշեսյանները

Մարտավարական տեղեկանք. Սեպագրերը, ինչպես նան հնագիտական պեղումների ընթացքում հայտնա երված նյութը հնարավորություն են տալիս մոտավոր պատկերացում կազմել հայոց անակի վարած ճակատամարտերի ընթացքի մասին1 (տե՛ս սխեմատիկ պատկերները): Մարտը սովորա ար սկսում էին մարտակառքերը, որոնց վրա էր դրվում հակառակորդի մարտակարգը խախտելու գործը: Թեթնազեն հետնակը շարունակում էր մարտակառքերի սկսածը (տե՛ս ճակատամարտի առաջին փուլը): Աստիճանա ար դաշտը մնում էր ծանրազեն հետնակին, որը ն անդրադարձնում էր հակառակորդի գլխավոր ուժերի հիմնական (առաջին) գրոհը: Որոշ ճակատամարտերում գրոհի անդրադարձմանը մասնակցում էր նան հեծելազորը (տե՛ս ճակատամարտի երկրորդ փուլը): Արդեն այս շրջանում ճակատամարտի ելքը սկսում է վճռել հեծելազորը: Այն մարտի էր մտցվում որքան հնարավոր է ուշ: Նահանջող հակառակորդին հետապնդելը նս դրվում է հեծելազորի վրա (տե՛ս ճակատամարտի երրորդ փուլը): Սակայն հեծելազորը գործում էր հախուռն, առանց քիչ թե շատ հստակ մարտակարգ ձնավորելու, իսկ եթե հաջողվում էր հեծելազորին մարտակարգ հիշեցնող դասավորություն հաղորդել, ապա հակառակորդի հետ ախման սկզ ից քիչ անց

__________________________ 1 Տե՛ս Վանի թագավորության մարտակարգերի սխեմատիկ պատկերները այս ն նախորդ ակնարկների վերջում:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ձնավորված մարտական դասավորությունը ցրվում էր: Դրա փոխարեն, մարտադաշտում միմյանց օգնելու համար ստեղծվում էին երկու-երեք հեծյալներից աղկացած փոքր խմ եր: Այդ խմ երն էլ անկանոն գրոհում էին նշված ուղղությամ : Վանի հայկական թագավորության անակի մարտավարությունը Միջագետքի (մասնավորապես` Ասորեստանի) անակների մարտավարությունից տար երվում էր նրանով, որ վահանակիրները քիչ ավելի փոքր ն քաշով էլ թեթն վահաններով զինված լինելով՝ կարողանում էին դրանք մեկ ձեռքով կրել, իսկ մյուս ձեռքում նիզակ կամ սուր էր լինում: Դրանով առաջին տողանի գործողություններն ավելի ակտիվ էին: Թեթնազեն հետնակը շարունակում էր գործել վահանակիրների հետնից: Այս առանձնահատկությունները նս մեծապես պայմանավորվում էին ռազմական գործողությունների լեռնային թատերա եմի պահանջներով: Քանի որ լեռներում հետնակի դերն աճում էր, պասիվ գործողությունները չէին կարող ավարարել նրա` որպես մարտադաշտում ճակատամարտի հիմնական ծանրությունը կրողի, առջն դրվող պահանջները: Մարտավարության տեսանկյունից կարնոր էր զորքի մարտակարգը տողաններով դասավորելը, որը, մարտակարգին խորություն հաղորդելով, այն դարձնում էր հստակ կազմակերպված:

ՎԱՆԻ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ԲԱՆԱԿԻ ՄԱՐՏԱԿԱՐԳԸ ՃԱԿԱՏԱՄԱՐՏԻ ԱՌԱՋԻՆ ՓՈՒԼՈՒՄ

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ՎԱՆԻ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ԲԱՆԱԿԻ ՄԱՐՏԱԿԱՐԳԸ ՃԱԿԱՏԱՄԱՐՏԻ ԵՐԿՐՈՐԴ ՓՈՒԼՈՒՄ

ՎԱՆԻ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ԲԱՆԱԿԻ ՄԱՐՏԱԿԱՐԳԸ ՃԱԿԱՏԱՄԱՐՏԻ ԵՐՐՈՐԴ ՓՈՒԼՈՒՄ

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -00 -

ՄԵՆՈՒԱՅԻ ՀԱՂԹԱՐՇԱՎՆԵՐԸ

(Ք.Ա. 810-786ԹԹ.)

ՎԱՆԻ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ`

ԱՌԱՋԱՎՈՐ ԱՍԻԱՅԻ

ԳԵՐՏԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

եկ միասնական տերության մեջ Հայկական լեռնաշխարհի համախմ ման ուռն ընթացքը պայմանավորված էր նրա հիմնական նակչության հայկական էթնիկ ընդհանրությամ ն ընդհանուր թշնամուն` Ասորեստանին համատեղ ուժերով դիմակայելու անհրաժեշտությամ : Ստեղծվում է Վանի թագավորությունը, որն ասուրերեն արձանագրություններում կոչվում է Նաիրի ն Ուրարտու, տեղական սեպագիր աղ յուրներում` Բիայնիլի (կապված Վան անվան հետ), իսկ Աստվածաշնչում` Արարատ:

Մ

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -0- -

Բարեփոխումները Վանի հայկական թագավորության հզորացման ն տարածաշրջանային գերտերություն դառնալու գործում կարնոր դեր են խաղում Իշպուինի թագավորի (Ք.ա. մոտ 825-810թթ.) օրոք սկսված ն Մենուայի գահակալության ընթացքում շարունակված արեփոխումները: Իշպուինիի գահակալության առաջին շրջանում անցկացված արեփոխումները կապված էին միայն նրա անվան հետ, իսկ երկրորդ շրջանում հեղինակակից է հանդես գալիս նրա որդի Մենուան, ինչը երնում է նրանց համատեղ կանգնեցրած արձանագրություններից: Մասնավորապես, եթե գրային արեփոխումը` տեղական սեպագրի ստեղծումը, տեղի է ունեցել Իշպուինիի կառավարման սկզ նական շրջանում, ապա կրոնական արեփոխումը` ողջ տերության համար միասնական դիցարանի (պանթեոնի) ստեղծումով, կատարվել է նրա գահակալության երկրորդ շրջանում. դրանով է

«Մհերի դուռը»

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -02 -

պայմանավորված, որ դիցարանի արձանագրումը «Մհերի դուռ» կոչվող ժայռի վրա, կատարվել է երկուսի անունով: Ամենայն հավանականությամ , նույնպիսի հեղինակակցություն է գործել ռազմական ոլորտում անցկացված արեփոխումների ընթացքում, որոնցում կարնորվում է նախկին դաշնային աշխարհազորի փոխարինումը արհեստավարժ կանոնավոր, ըստ զորատեսակների աժանված զինված ուժերով: Դրա վկայությունն են արձանագրություններում գործածվող տերմինները. դաշնային անակն արտահայտող «երկրների (զինված) մարդիկ», «աշխարհազոր» գաղափարագրերը փոխարինվում են արհեստավարժ զինվորականությունն արտահայտող տերմինով: Իրականացվում են նան անակի վերազինում ն այլ միջոցառումներ: Տեղեկանք. Վանի տիրակալները մարզական մրցույթները (հնարավոր է` նան զորավարժանքները) վերածել են համաժողովրդական տոնախմ ությունների: Նրանք ոչ միայն կազմակերպել են նման միջոցառումներ, այլն կարգադրել են քարագիր արձանագրություններով «անմահացնել» դրանցում գրանցված ացառիկ նվաճումները: Նման գրանցում է Մենուա արքայի ձիու ցատկի մասին նագիրը, որն իրավամ համարվում է համաշխարհային ռեկորդի արձանագրում: «Խալդյան զորությամ Մինուա Իշպուինորդին ասում է.- Հենց այս տեղից նժույգը՝ Արծի ի անուն(ով), Մինուայի տակ ցատկեց քսաներկու կանգուն (...)»: ՀԺՊ ՊՔ, էջ 52 Մենուայի նժույգի անունը` Արծի ի, հայերեն «արծիվ» առն է (սեպագիրը չուներ «վ» հնչյունը, ինչի հետնանքով էլ այն փոխանցվում էր « »-ով): «Կանգուն» երկարության չափը հավասար է 51,8 սմ, այսինքն` Մինուայի նժույգը ցատկել է 11 մ 39 սմ: Ձիասպորտում նժույգի ցատկի համաշխարհային ռեկորդը՝ սահմանված մինչն 1914թ., 11 մ 28 սմ է եղել: Մինուայի Արծի ի ձիու ռեկորդը գերազանցվել է միայն 1975թ.: 2800 տարի անգերազանցելի մնալով` Մենուայի ցուցանիշը համաշխարհային պատմության մեջ ամենաերկար պահպանված ռեկորդն է: Ուշագրավ է, որ արձանագրությունը հայտնա երվել է Վանի քարաժայռերի ն Վարագա լեռների միջն գտնվող հարթավայրում, որը դարեր շարունակ ձիարշավարան է եղել հայկական անակի համար: Սա իր տեսակի մեջ եզակի տեղեկություն չէ: Նման ուշագրավ մի արձանագրություն էլ պահպանվել է Ք.ա. Մ||| դ. վերջին ն Մ|| դ. սկզ ին իշխած Արգիշտի Բ-ից, որը պատմում է մարզական նետաձգության ժամանակ ունեցած 492 մ («950 կանգուն») արդյունքի մասին. «Արգիշտի Ռուսայորդին նետը վերագցեց հենց այս տեղից՝ Գիլուրա (գյուղի) անտառի առջն(ից), մինչն Իշպիլի Բատուորդու այգին՝ ինն հարյուր հիսուն կանգուն»: ՀԺՊ ՊՔ, էջ 87

- -03 -

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Արշավանքների նախապատրաստումը Մենուայի միանձնյա կառավարման շրջանում (Ք.ա. մոտ 810-786թթ.) Վանի թագավորությունը հասնում է աննախադեպ հզորության: Երկիրը տնտեսապես հզորացնելու համար նա կատարում է ազմաթիվ գործեր, որոնցից հատկապես նշանավոր է շուրջ 70 կմ երկարությամ «Մենուայի ջրանցքի» կառուցումը, որն օգտագործվում է մինչ օրս: Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ռազմական շինարարությանը. երկրի ռազմավարական ուղղություններում ամրաշինական մեծ ցանց է ստեղծվում (տե՛ս քարտեզը): Հյուսիս-արնելքում Մեծ Արարատ (Մասիս) լեռան ստորոտում, Արաքսի աջ կողմում նա իր անվամ կառուցում է Մենուախինիլի քաղաքը` դարձնելով այն պետության հյուսիսային գլխավոր հենարանը: Հիմնվում են մի քանի ամրոցներ նան հյուսիսում: Արածանիի ափին հիմնադրվում է Ներքին Խնձորի (Քայալը-դերե) հզոր ամրոցը: Դրանով հսկողության տակ են վերցվում կարնոր ճանապարհներ, այդ թվում նան Արաքսի ափով ձգվող առնտրական մայրուղու զգալի մի հատված: Տասնյակ ամրոցներ են կառուցվում նան պետության կենտրոնական շրջաններում: Այս շարքում Մենուայի շինարարական գործունեության գլուխգործոցներից է Վերին Անձավի նշանավոր երդաքաղաքը, որը հսկում էր Տուշպա մայրաքաղաքի մատույցները հյուսիս-արնելքից: Ուրմիո լճի ափերին հիմնվում են Կալաթգահի խոշոր ամրոցը ն ազմաթիվ այլ ամրոցներ` ձնավորելով ռազմական հենակետերի մի հզոր շղթա...

Իշպուինիի ն Մենուայի երկլեզու արձանագրությունը Քելիշինից (Պարսկահայք)

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -04 -

Արշավանքները Մենուայի առաջին արշավանքները միտված էին ամրապնդելու Վանի կենտրոնական իշխանությունը Հայկական լեռնաշխարհի երկրամասերում: Նրա առաջին քայլերից մեկն է լինում Հայկական պար լեռնաշղթայի արնելյան հատվածում` էրիկուախիում ամրապնդվելը, որը մտնում էր էթիունյան համադաշնության մեջ1 (տե՛ս քարտեզը): Վերջինս միավորում էր Արարատյան դաշտը, Սնանա լճի ավազանը ն դեպի արնմուտք, մինչն Տայք ընկած շրջանները: Համապետական խնդիրներից ելնելով` Մենուան էրիկուախիից հետո հարկատու է դարձնում էթիունին (հիմնվում է ռազմավարական խոշոր հենակետ` Մենուախինիլին) ն պետության հյուսիս-արնմուտքում` Դիաուխի-Դայաենին (Տայք) Շաշիլու կենտրոնական քաղաքով: Դիաուխիի արքան ներկայանում է Մենուային` մատուցելով հարուստ ընծաներ ն պարտավորվելով վճարել հարկեր ու մասնակցել նրա արշավանքներին հեծյալ ն հետնակ զորքով: Սրանով Հայկական պարից մինչն Ներքին Տավրոսի արնելյան հատվածը` Այծպտկունքի լեռնաշղթայով հանդերձ, վերցվում է հսկողության տակ: Ապահովվում է պետության ներքին հարթավայրային շրջանների անվտանգությունը: Առավել դյուրամատչելի հատվածներում, հատկապես Բասենի դաշտում, կառուցվում են ամրոցներ: Հյուսիսում թիկունքն ամրապնդելուց հետո Մենուան աշխուժացնում է արտաքին քաղաքականությունը հարավային ուղղություններով: Հարավարնմտյան ուղղությամ Մենուայի ձեռնարկած ռազմական արշավանքներն արգասա եր էին: Նրա անակը, հատելով Հայկական Տավրոսը,

Ռազմի աստված Թեյշե այի րոնզե արձանը

______________________________ 1 Համադաշնությունների համակարգը նորոշ էր Հայկական լեռնաշխարհի իշխանություններին` սկսած Ք.ա. ||| հազարամյակից. հիշենք 17 երկրների դաշինքը Ք.ա. 22|||-22|| դդ., Նաիրյան երկրների համադաշնությունները Ք.ա. || հազարամյակում, Վանի թագավորությունը նս ստեղծվել է որպես հարավային իշխանությունների համադաշնություն:

- -05 -

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

հաղթարշավով հասնում է մինչն Կումենու ն Ասորեստան: Մեկ այլ արշավանք էլ իրականացվում է դեպի Ալզիի (հետագա Մեծ Հայքի Աղձնիք նահանգի տարածքում) ուղղությամ ն այդ հայկական երկրամասով հսկողության տակ է վերցնում Հայկական Տավրոսի կենտրոնական հատվածի լեռնանցքները: Մենուան այդպիսով ընդլայնում է կենտրոնացված պետության սահմաններն ընդհուպ մինչն Արածանիի հետ Մեղրագետի միախառնման շրջան` ընդգրկելով ողջ Մշո դաշտը, որտեղից հայտնի են նրա մի քանի արձանագրություններ: Արնմտյան ուղղությամ Ծուփանին (համապատասխանում է Մեծ Հայքի Ծոփքին) ն այլ տարածքներ Մենուան միավորում է (իր կողմից նշանակված կառավարչի ընդհանուր վերահսկողության ներքո) Արարատյան կենտրոնական պետությանը ն իր անակը դուրս երում Արնմտյան Եփրատի նագիծ` սպառնալով անդրեփրատյան պետություններին, որոնք ավանդույթի ուժով կոչվում էին «խեթական»: Դրանցից Մելիտեայի (Մալաթիա) արքան խուսափում է առճակատումից` պարտավորվելով Մենուային վճարել հարկեր: Նվաճված միավորներից Շե եթերիան կցվում է իայնական պետությանը` կենտրոնական իշխանության նշանակած կառավարչի ընդհանուր վերահսկողության ներքո: Դեռնս Մենուայի կառավարման առաջին տարիներին` Ք.ա. 810-809թթ. Վանի թագավորության անակն արշավանք էր ձեռնարկել Մանա երկրի դեմ: Հիմնական գործողություններն այդ ուղղությամ ծավալվում են հետագայում` պետության դիրքերն արնմուտքում ամրապնդելուց հետո: Մերձուրմյան ավազանում Մենուայի առաջին ձեռք երումը, մի կողմից, ռազմավարական կարնոր դիրք ունեցող Խու ուշկիա երկիրն էր, մյուս կողմից` Ուրմիայի հարավափնյա շրջանների նվաճումն էր Մանայի թագավորությունից Ք.ա. 803/2թ. հետո: Բիայնական անակը շարունակում է արշավանքը՝ նվաճելով նան Մեյշթա (Մեսսի) քաղաքը: Այսպիսով, Ք.ա. 800թ. սահմաններում մերձուրմյան ավազանում ձեռք են երվում ռազմավարական առումով կարնոր նշանակություն ունեցող տարածքներ:

Մանայի թագավորությունն ընդունում է Մենուայի գերիշխանությունը: Վանի անակը շարունակում է հաղթարշավը Ուրմիայից հարավ-արնելք ընկած տարածքներում` հասնելով մինչն Դիալա գետի ավազան (Շաթիրա ն Բուշտու1): Այս նոր արշավանքներով Մենուան վերահսկողության տակ է վերցնում զագրոսյան առնտրական ուղիների զգալի մասը՝ նպատակ ունենալով կտրել ______________________________ 1 Բուշտուն (Պուշթու) նույնանում է ասորեստանյան արձանագրությունների համանուն երկրին Դիալա երկրի ավազանում: Շաթիրան գտնվել է Ուրմիո լճից հարավ-արնելք` ձգվելով մինչն Բուշտու:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -06 -

Ասորեստանին Իրանական արձրավանդակի կամ նրա միջնորդությամ ստացվող հումքի աղ յուրներից:

Ասորեստանի փորձերը` կասեցնելու Վանի թագավորության առաջխաղացումը Ք.ա. 791թ., ավարտվում են անհաջողությամ : Մենուան իր նոր արշավանքով վերջնականապես հաստատում է Վանի թագավորության իշխանությունը Ալզի-Աղձնիքում` Կուտումե (Կոտոմ` Վանա լճի հարավարնմտյան ափամերձ շրջանում) քաղաքով ն Շաշնու-Սասունում (տե՛ս քարտեզը):

Եզրակացություն Մենուայի հաղթարշավների շնորհիվ Հայկական լեռնաշխարհի հիմնական մասը միավորվում է մեկ կենտրոնացված պետության մեջ, իսկ հյուսիսային շրջանների իշխանությունները թեպետ չեն մտնում Վանի տերության մեջ, այց ընդունում են նրա գերիշխանությունը: Միաժամանակ, իր իշխանության երկրորդ շրջանում Վանի արքան ոչ միայն իր գերիշխանությունն է հաստատում Ուրմիո լճի ավազանից շատ հարավ ն Եփրատից արնմուտք, այլն վերահսկողություն է սահմանում Զագրոսյան լեռներով դեպի արնելք ն դեպի Փոքր Ասիա տանող ռազմավարական ուղիների վրա: Մենուան առաջին մարտավարական հաղթանակներն է տանում տարածաշրջանի գերտերության` Ասորեստանի նկատմամ ն Բիայնիլի—Արարատ-Ուրարտուի հայկական պետությունը վերածում տարածաշրջանային գերտերության:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -08 -

ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԻ ԽՈՐԽՈՌՅԱՆ

ՏԱՐԵԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԳԻՇՏՅԱՆ

ՏԵՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

անի հայկական թագավորությունը հզորության գագաթնակետին է հասնում հայոց մեծ տիրակալ Արգիշտի Ա-ի գահակալության տարիներին (Ք.ա. 786-764թթ.): Նկատենք, որ այս արքայի գործունեությունը վերականգնվում է ճշգրիտ ժամանակագրությամ ` շնորհիվ «Խորխոռյան տարեգրության»1, որում իրադարձությունները ներկայացվում են հանգամանորեն:

Վ

_____________________________ 1 Խորխոռյան տարեգրությունը փորագրված է Վանի ժայռի հարավարնմտյան կողմում, որի ոչ լրիվ պահպանված մասերը՝ գրված ութ սյունակով, կազմում են 380 տող: Խորխոռյան տարեգրության կրկնօրինակի Վանի Սուր Սահակ եկեղեցուց գտնված երկու հատվածները պարունակում են 138 տողեր, որոնք չեն պահպանվել ժայռի վրա: Ուստի տարեգրության սկզ նական նագիրը պետք է անցներ 500 տողից: Բազմաթիվ ուսումնասիրողների ջանքերով տարեգրության վերականգնված սկզ նօրինակը տե՛ս ՀԺՊՔ, էջ 57-69: КУКН, էջ 155-199:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -09 -

Ք.Ա. 785-782 թթ. արշավանքները Արգիշտի Ա-ից մեզ հասած սեպագիր արձանագրությունների համաձայն` նրա գահակալության հենց երկրորդ տարին (Ք.ա. 785թ.) խիստ հագեցած էր հայկական երկրամասերի միավորման գործի շարունակմանն ուղղված ձեռնարկումներով: Այդ նպատակով նախ նա իր թագավորությանն է միավորում Դիաուխի` Տայքը, որը հարուստ էր մետաղահանքերով (տե՛ս քարտեզը): Կենտրոնական իշխանությանը հարկատվության ն պատերազմի ժամանակ զորքերի տրամադրման պայմանավորվածություն է կայանում: Արգիշտի Ա-ն նմանապես Արարատյան թագավորության սահմանների մեջ է ներառում էթիունյան դաշնության երկրամասերը ն հարնան տարածքները: Ի թիվս միացրած երկրամասերի հիշատակվում են Լուշա, Կատարզա ն Վիտերուխի միությունը, էրիախին, Ա ունին (հետագայում` Հավնունիք): Կարսի սարահարթով Արգիշտին անցնում է Զա ախա (Ջավախք)` այնտեղից հասնելով Հզոր Սիրիմու լեռանը (հետագայում` Սուրամի լեռներ): Նա վերադառնում է Վիտերուխիի ճանապարհով: Տարեգրության մեջ Արգիշտին հայտնում է, որ «այս մեծագործությունները կատարեց մեկ տարում»: Արգիշտի Ա-ի հյուսիսային արշավանքները շարունակվեցին հաջորդ տարի: Նա իր տերությանն է միացնում Ա իլիանի երկիրը (հետագայի Ա եղեանք գավառը), էթիունյան միության մաս կազմող Ուդուրի-էթիունի («Ջրային էթիունի») երկրամասը Սնանա լճի հյուսիսային ավազանում, նան այլ փոքր իշխանություններ: Հարավային հաղթարշավով Արգիշտի Ա-ն ամրապնում է Վանի թագավորության դիրքերը Ուրմիո լճից հարավ-արնմուտք, Մեծ Զա ի միջին հոսանքի շրջանում (Ուրյանի, Թարրա| ա), Արտարմու ն Իրկիունի երկրներ) ն վերահսկողության տակ է վերցվում Ասորեստանից դեպի մերձուրմյան ավազան ն Հայկական լեռնաշխարհ տանող ճանապարհները (տե՛ս քարտեզը): Իր թագավորության չորրորդ տարում (Ք.ա. 783թ.) Արգիշտին խոշոր արշավանք է ձեռնարկում դեպի արնմուտք` Փոքր Ասիայի տարածք: Նա (Մենուայից հետո) կրկին գրավում է Մելիտեան (Մալաթիա), Խաթինիլին, Թա ալը (Աստվածաշնչում` Թո էլ)` վերջինս անջատելով Մելիտեայի թագավորությունից: Արնմտյան արշավանքից արքան վերադառնում է տասնյակ հազարավոր ռազմագերիներով ն այլ ավարով: Այս արշավանքով Ասորեստանի առջն փակվում են Փոքր Ասիայի հումքի աղ յուրներ տանող ճանապարհները: Պատմական տեղեկանք. «Խալդին արշավեց, սեփական զենքին ենթարկեց Խաթի (երկիրը), ենթարկեց Խիլարուադային, զգետնեց Արգիշտիի առջն: Խալդին իմ զորեղ (է), Խալդյան զենքն(շ) իմ զորեղ (է): Խալդյան մեծությամ Արգիշտի Մինուայորդին ասում է.- Աղոթում էի Խալդի տիրոջը, Թեյշե ային, Շիվինիին (ն) աստվածներին Բիաինիլի (երկրի) ... վերնում լսում էին ինձ աստվածները: Արգիշտի Մինուայորդին ասում է.-

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- --0 -

Առաջնորդում(շ) էր Խալդին: Հենց այդ նույն օրը (Հժամանակ) արշավեցի Խաթի (երկրի) վրա, գրավեցի Նիրի այի դաշտը |...), Ուրմանի (քաղաքի) երկիրը, (որ) ամրացված էր, կռվում գրավեցի, |...)ադա քաղաքն արքայական գրավեցի: Խալդյան մեծությամ արշավեցի Խաթի (երկրի) վրա: Տուատեխիի ողջ երկիրը (Հ Թա ալ երկիրը)1 անջատեցի(շ) ուն(շ) Մելիտիայից: Կտրում էի մինչն Պիթեյրա (քաղաքի) տակ, մինչն ավազանը(շ) Մելիա գետի2, Մարմուա (ն) Կալայա (երկրները): Մարդ, կին (այնտեղից) հանեցի, ամրոցները ավերեցի, քաղաքները այրեցի: Երկու հազար հինգ հարյուր երեսունինը պատանի (քշեցի), ութ հազար վեց հարյուր իննսունութ երիտասարդ(շ), տասնութ հազար քառասունյոթ կին, ընդամենը քսանինն հազար երկու հարյուր ութսունչորս մարդ (մեկ) տարում: Ոմանց սպանեցի, ոմանց կենդանի տարա: |...) ձի, տասնյոթ հազար ինն հարյուր վաթսուներկու անասուն քշեցի, երկու յուր |...) ոչխար: Արգիշտի Մինուայորդին ասում է.- Խալդիի շնորհիվ այս մեծագործությունները մեկ տարում կատարեցի»: ՀԺՊ ՊՔ, էջ 59-6 60: КУКН, с. 161&162

Հատված Արգիշտի Ա-ի ի Խորխոռյան տարեգրությունից

_________________________ 1 Տուատեխին խեթա-լուվիական հիերոգլիֆ արձանագրություններից հայտնի Տուվատիսն է` Թա ալի արքան: 2 Մելիա գետը Արմ. Եփրատն է, որը սեպագիր այլ աղ յուրներում հայտնի է նան «Մալա» անվանաձնով:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- --- -

Տրամա անորեն, հաջորդ հարվածը սպասվում էր Ասորեստանին, սակայն մինչ այդ լիովին պետք էր ամրապնդել թիկունքը հյուսիսում, ուստի Արգիշտի Ա-ի իշխանության հինգերորդ տարին լիովին նվիրվում է այդ խնդրի լուծմանը: Ք.ա. 782թ. Վանի զորքերը նախ գրավում են էթիունյան միության մաս կազմող Կեխունի (Գեղունի) «ծովային գավառը» Սնանա լճի ավազանի հյուսիսում, ապա շարունակում հաղթարշավը դեպի Ալիշտու` Աղստնի հովիտ: Այդ նույն տարում հիմնադրվում է էրե ունի (Երնան) ամրոցը` «ի հզորություն Բիաինիլի երկրի ն ի սարսափ թշնամյաց», որտեղ տեղակայվում են անդրեփրատյան Խաթի երկրից ն Հայկական լեռնաշխարհի արնմտյան Ծուփանի (Ծոփք) երկրամասից երված 6600 ռազմիկներ: Այնուհետն արշավանքը շարունակվում է դեպի հյուսիս-արնելք, մինչն Գուգարաց աշխարհի Տաշիր գավառի տարածքը:

Մեծ հաղթանակները Վանի թագավորությունը պատրաստ էր դեպի հարավ մեծ արշավանքի, եր , հավանա ար, կանխելու նպատակով հայաստանյան զորքի հաջողությունը, Ասորեստանը նախահարձակ եղավ Ք.ա. 781թ. (տե՛ս քարտեզը): Այդ մասին վկայում են նան ասորեստանյան սկզ նաղ յուրները: Արգիշտին ոչ միայն պարտության է մատնում ասորեստանյան զորքերին, այլն շարունակում է հակահարձակումը դեպի հարավ` Զագրոսյան լեռներով հասնելով մինչն Պարսուա (հետագայի Պարսք) ն Բա ելոնիա ( նագրում` Բա իլու երկիր): Դրանով Արգիշտին շրջափակման մեջ է վերցնում Ասորեստանը երեք կողմից` հյուսիսից (որտեղ Վանի տերությունն էր), արնելքից ն հարավից: Ընդ որում, նա հաջորդ տարի նս արշավում է դեպի Զագրոս` ամրապնդելու իր ձեռք երումները: Պատմական տեղեկանք. «Խալդին արշավեց, սեփական զենքին(շ) ենթարկեց Ասորեստանի զորքը, ենթարկեց Արսիթա1 երկիրը, զգետնեց նրանց Արգիշտիի առջն: Արգիշտի Մինուայորդին ասում է.- Ասորեստանյան զորքին ջախջախեցի իմ երկրում: Զինվորներ գնդեցի: Աղոթում էի Խալդի տիրոջը, Թեյշե ային, Շիվինիին (ն) աստվածներին Բիաինիլի երկրի: ... վերնում լսում էին ինձ աստվածները: Արգիշտին ասում է.Խալդին իմ զորեղ (է), Խալդյան զենքն(շ) իմ զորեղ... Ասորեստանցիներին վռնդեցի, սպանեցի, հանեցի երկրիցս: Հենց այդ նույն տարում արշավեցի Մենա շու (քաղաքի) վրա, Դուքամա (քաղաքի) վրա: |...) քա-

_________________________ 1 Արսիտա, ասորեստանյան աղ յուրներում` Արսի, գտնվել է Ուրմիո լճից հարավ, Ասորեստանի ն Մանայի միջն:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- --2 -

ղաքն արքայական (ն) երկիրն իր գրավեցի: |...) Շաարա-Ռաա (քաղաքը) Բուշտու (երկրի) |...): Արշավեցի Բա իլու (քաղաքի) երկրի վրա, |...) Բարուաթա (երկրի) վրա, Պարշուա (երկրի) վրա: Պարշուայի երկիրը յուրացրեցի... Արգիշտին ասում է.- Խալդիի շնորհիվ սույն մեծագործությունները մեկ տարում կատարեցի: Խալդին արշավեց, սեփական զենքին(շ) ենթարկեց Ասորեստանյան զորքը, ենթարկեց Բուշտու (երկիրը), Թարիունի (երկիրը), զգետնեց նրանց Արգիշտիի առջն»: ՀԺՊ ՊՔ, էջ 61:: КУКН, с. 162&167

Այսպիսով, Ք.ա. 782-781թթ. Արգիշտի Ա-ի առաջնորդությամ ստեղծվում է Վանի (Բիայնիլի-Ուրարտու-Արարատի) հայկական տերությունը, որն արնմուտքում մուտք էր գործել Փոքր Ասիա, հարավ-արնելքում իր իշխանությունն էր տարածել Զագրոսյան լեռնազանգվածի հյուսիսային կեսում, իսկ հարավում նվաճել Բա ելոնիան: Դրա հիմքերը դրվել էին դեռնս Արգիշտի Ա-ի հոր` Մենուա արքայի օրոք, որն արդեն մուտք էր գործել Զագրոսի խորքերը ն անցել Եփրատից արնմուտք: Դրանից հետո նս շարունակվեցին Արգիշտի Ա-ի հաղթարշավները, որոնք ներկայացված են Խորխոռյան տարեգրության մեջ: Մասնավորապես, այնտեղ պատմվում է Ք.ա. 779-777թթ. Ուրմիո լճից հարավ (Մանա, Իրկիունի, Բուշտու, Ասորեստան ն այլն) տեղի ունեցած ռազմական ախումների մասին: Թագավորության ութերորդ տարում (Ք.ա. 778թ.) տարեգրությունը պատմում է ընդդեմ Ասորեստանի տեղի ունեցած պատերազմի մասին: Ասորեստանյան աղ յուրներն իրենց հերթին տեղեկացնում են Ք.ա. 781-778թթ. չորս տարի անընդմեջ

էրե ունիի «ծննդյան վկայականը»

- --3 -

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Ուրարտուի դեմ մղված պատերազմի մասին, ինչից կարելի է եզրակացնել, որ Ք.ա. 779թ. Ուրմիո լճից հարավ ընկած երկրներին Վանի թագավորության դեմ էր հրահրել Ասորեստանը, որի ծրագրերը կատարյալ անհաջողության մատնվեցին: Նույն Ք.ա. 779թ. Արգիշտին մի հեռավոր արշավանք է կատարում տրամագծորեն հակառակ ուղղությամ ` հասնելով Իգանի (Իյանի) երկիր, որը գտնվում էր Հյուսիսային ծովակի (այժմ` Չըլդր լիճ) ավազանում: Բազմաթիվ արշավանքներով ուղեկցվող ակտիվ արտաքին քաղաքականությունը Արգիշտին շարունակեց վարել նան Ք.ա. 775-773 թվականներին, որոնց ընթացքում նա լիակատար կերպով ոչնչացրեց Ասորեստանի հետ համագործակցող ուժերին` վերջնականապես իր դիրքերը հաստատելով Ուրմիո լճից հարավ տարածվող շրջաններում: Վանի հայկական թագավորության սահմանները ամրապնդելու նպատակով նա կատարեց մի շարք նոր արշավանքներ դեպի հյուսիս (էթիունյան միություն, էրիախի, Կատարզա, Վիտերուխի, Տարիունի, որը, թերնս, Դարույնքն է Բասենի դաշտում) ն դեպի արնմուտք (Ուրմե, Արմե-Շու րիա) (տե՛ս քարտեզը):

Եզրակացություն Հայոց մեծ տիրակալ Արգիշտի Ա-ի օրոք Բիայնիլի-Ուրարտու-Արարատ թագավորությունը հասավ աննախադեպ հաջողությունների` վերածվելով աշխարհակալության, Առաջավոր Ասիայի հզորագույն ուժի: Այս փառահեղ ժամանակաշրջանի մեծ հաղթարշավի քարագիր վկան է Խորխոռյան տարեգրությունը: Վանի տերությունը վերոնշյալ հաջողություններին հասնում է ուժերի մեծ լարումով, որից հետո միառժամանակ սահմանափակվում են ռազմական գործողությունները, ն Ար-

Կապարճ` ռազմի տեսարանի պատկերագրությամ

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- --4 -

գիշտին որոշում է զ աղվել տերության ներքին հզորության ամրապնդմամ ն նվաճված տարածքների յուրացմամ : Զարկ տրվեց քաղաքաշինությանը` հիմնելով այնպիսի խոշոր վարչատնտեսական կենտրոններ, ինչպիսիք էին էրեունին (Ք.ա. 782թ.) ն Արգիշտիխինիլին (Ք.ա. 776թ.)` Արարատյան դաշտավայրում, մեկ այլ Արգիշտիխինիլի` Մուշի շրջանում: Անցկացվում են նոր ջրանցքներ, ընդլայնվում մշակովի հողատարածքները, այս միջոցառումները կոչված էին ավարարելու տերության աճող կարիքները: Խորխոռյան տարեգրության այսօր մեզ հասած մասերը պարունակում են միայն Արգիշտի Ա-ի կառավարման մինչն տասնչորսերորդ տարվա պատմությունը (Ք.ա. 773թ.), մինչդեռ այլ աղ յուրներից մեզ հայտնի է, որ Վանի տիրակալը իշխել է մինչն Ք.ա. 764թ.:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- --6 -

ՏԵՐՈՒԹՅԱՆ

ՍԱՀՄԱՆՆԵՐԻ ԸՆԴԱՐՁԱԿՈՒՄԸ

ԱՐԳԻՇՏԻ Ա-Ի

ԳԱՀԱԿԱԼՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐՋՈՒՄ

«ԱՐԳԻՇՏԻՆ,

ՈՐԻ ԱՆՈՒՆՆ ԱՆԳԱՄ Ա2ԱՐԿՈՒ Է»

անի տերությունը Արգիշտի Ա-ի օրոք (Ք.ա. 786-764թթ.) հասնում է աննախադեպ հաջողությունների: Նրա թագավորությունը ձգվում էր Ուրմիայի ավազանի հարավից մինչն Ջավախքը ներառյալ, Սնանա լճի ավազանից ն Կուր գետից մինչն անդրեփրատյան աջափնյա շրջաններ (ներառյալ Մելիտեա ն Թա ալ երկրները), Մասիուս ն Կորդվաց լեռներից մինչն Ճորոխի ավազան: Արգիշտի Ա-ի գերիշխանության սահմաններն ավելի լայնածավալ էին. դրանք ընդգրկում էին Փոքր Ասիայի արնելյան պետությունները ն մերձուրմյան մի քանի երկրներ, իսկ հարավում` մինչն Բա ելոնիան ներառյալ:

Վ

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- --7 -

Հազվադեպ խոստովանություններ Արգիշտի Ա-ի հեռավոր արշավանքներից, ամենանշանավորը, թերնս, Բաելոնիայի (Բա իլու երկրի) նվաճումն էր` Զագրոսյան լեռներով դեպի հարավ հաղթարշավով: Արգիշտի Ա-ի օրոք Վանի թագավորության` Առաջավոր Ասիայի հզորագույն տերություն դառնալը փաստագրված է նան նրա գլխավոր մրցակից Ասորեստանի զորքերի գերագույն հրամանատարի խոստովանության մեջ, համաձայն որի հայոց մեծ տիրակալի անունն «անգամ ահարկու է»: Հայտնի է, որ պարտվողները հազվադեպ են խոստովանում իրենց պարտությունները: Սակայն Արգիշտիի պարագայում պատկերն այլ է: Ասորեստանյան էպոնիմների (անվանադիրների) ցանկը Ք.ա. 780թ. գլխավոր զորահրամանատար Շամշի-իլուի էպոնիմատի դիմաց նշում է այդ տարում Ուրարտուի դեմ պատերազմի մասին: Ահա այսպես է Արգիշտիին ներկայացնում ասորեստանցի զորավարը.

Արգիշտիի անունը կրող արձանագրությամ սաղավարտ

Պատմական տեղեկանք. «Այդ նույն ժամանակ ուրարտացի Արգիշտին, որի անունն անգամ ահարկու է որպես ծանր հողմ, նրա ուժերը մեծաքանակ են, որն իր ձեռքը չէր մեկնել նախորդ արքաներից ն ոչ մեկին, (նա) ընդվզեց ն ժողովեց մեկտեղ Գուտի երկրի1 ոլոր մարդկանց: Նա կազմակերպեց իր (ուժերը) ճակատամարտի (համար), առաջացան նրա զորքերը դեպի լեռները` պատերազմելու»:

АВИИУ, N 38

Մեկ այլ նման խոստովանություն մենք ունենք Ռուսա Ա-ի գահակալության շրջանից: Այս դեպքում մենք գործ ունենք ի պաշտոնե պարտադիր անկեղծու_____________________________ 1 «Գուտի» կամ «Կուտի» երկրանունը Հայկական լեռնաշխարհին տրված ընդհանրական անվանումներից մեկն է, որը գալիս է Ք.ա. 22|||-22|| դարերից ն կապվում է լեռնաշխարհի հարավային Կորդվաց աշխարհի հետ: Այդ անվամ է Վանի թագավորությունը հիշատակվում նան Ասորեստանի արքա Սարգոն ||-ի արձանագրություններից մեկում նս:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- --8 -

թյան հետ, քանի որ մեզ հասած նագիրը հետախույզի զեկուցագիր է, որը պարտավոր էր իր արքային ներկայացնել ճշգրիտ իրավիճակը: Այն վերա երում է Սարգոն Բ արքայի գահակալության շրջանին (Ք.ա. 721-705թթ.): Պատմական տեղեկանք. «Արքային` տիրոջս, քո ծառա |... (ասում է)): «Գլխավոր մատռվակը»1, եր հարձակման անցավ (իր) զինված ուժերով, Ուրսան (Հ Ռուսա Ա-ն) եկավ (ն) հաղթեց նրան: Նրանցից (Հ ասորեստանյան զինվորներից) ոչ մեկը չփրկվեց: Նա (շարունակում է) առաջանալ ն (այժմ) ճամ ար է դնում «գլխավոր մատռվակի» ամրոցների դիմաց: Նա պատրաստվում է ճակատամարտ տալ: Թող արքան իմանա (ն) գործի (ըստ այդմ)»: Է. Մ. F. ՏՅցցՏ, Լհ6 Niոոսմ Լ6էէ6ոՏ, 1952, “Շսո6iքքօոո Լ6xէՏ քոօո Niոոսմ”, vօ|. Մ, Լօոմօո, 2001, ND 24

Տերության սահմանները Արգիշտի Ա-ի ստեղծած տերության ազդեցության ոլորտների պատկերը համալրվում է հնագիտական պեղումներից հայտնա երված փաստերի ուսումնասիրության շնորհիվ: Դրանք մասամ համընկնում են գրավոր աղ յուրների հետ, մասամ ուրվագծում նոր սահմաններ: Գրավոր աղ յուրների հետ չհամընկնող հնագիտական հայտնագործությունների մի շարք է ուրվագծվում հյուսիսային ուղղությամ : Մասնավորապես, Արգիշտի Ա-ի անվամ սեպագիր արձանագրությամ սաղավարտ է գտնվել Հյուսիսային Կովկասից (Վերին Ռուտկա ավան), որը ներկայումս պահվում է Բեռլինի Առաջավորասիական թանգարանում: Համանման սաղավարտներ են հայտնա երվել նան Ա խազիայից (Պրիմորսկոյե ավան), Օսիայից (Ֆասկաու ավան), Թռեղքից (Գուգարաց աշխարհի ամենահյուսիսային գավառը, Ջավախքի հարնանությամ ), որոնք կարծես լրացնում են գրավոր աղ յուրներից հայտնի Արգիշտի Ա-ի տերության ընդգրկած ամենահյուսիսային երկրամասից (Ջավախք-Զա ախա) մինչն Հյուսիսային Կովկաս տարածությունը: Խորխոռյան տարեգրությունից կամ Արգիշտի Ա-ից մեզ հասած այլ արձանագրություններից հայտնի չեն այդպիսի մեծ հեռավորության հյուսիսային արշավանք(ներ)ի մասին տեղեկություններ: Հնարավոր է, որ այդպիսիք եղել են տարեգրության մեզ չհասած հատվածներում կամ առանձին արձանագրություններում, որոնք նույնպես չեն պահպանվել: Հնագիտական այդ գտածոները կարող են վկայել ոչ թե արքայական մեծ արշավանքների (որոնց մասին _____________________________ 1 «Գլխավոր մատռվակ» պաշտոնյային ենթակա էր Ասորեստանի հյուսիս-արնմուտքում` Կաշիարի լեռների շրջանում գտնվող նահանգը:

- --9 -

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Գերագույն աստված Խալդիի տաճարը Մուսասիրում (վերակազմություն)

թողնվում էին կոթողային արձանագրություններ), այլ արքայի առանձին զորագնդերի կատարած ռազմերթերի, որոնք խնդիր են ունեցել լուծելու ռազմաքաղաքական (ռազմավարական) զանազան հանձնարարություններ: Հնագիտական նյութերն անակնկալներ են մատուցում նան Վանի տերությունից դեպի հարավ ն արնելք ձգվող ուղղություններում: Հարավում մինչն Բա ելոնիա կատարած մեծ արշավանքի (որը մեզ հայտնի է Խորխոռյան տարեգրությունից) հնագիտական հիմնավորումներից կարելի է համարել Լուրիստանից (Քերմանշահ) հայտնա երված Վանի թագավորության դարաշրջանի սաղավարտը (պահվում է էսսենի թանգարանում): Իսկ արնելքում` Իրանի հյուսիս-արնելյան շրջանում, մեզ սպասում է մեկ այլ հետաքրքիր անակնկալ. այնտեղից հայտնա երվել է համանման սաղավարտ` Իշպուինի արքայի անունը կրող սեպագիր արձանագրությամ , որն այժմ պահվում է Լոնդոնի Բրիտանական թանգարանում: Իշպուինիի ժամանակ (Ք.ա. մոտ 825-810թթ.) դեռնս միայն հարավային Հայաստանն ընդգրկող թագավորությունն իր համեստ ուժերով ի վիճակի չէր նման հեռահար գործողությունների, ուստի պետք է ենթադրել, որ գրակիր սաղավարտը Իրանի հյուսիսարնելյան շրջան է հասել Իշպուինիի փառավոր թոռան` Արգիշտի Ա-ի օրոք:

Այստեղ պետք է նկատի ունենալ, որ արքայի անվան գրությամ սաղավարտ կրելը հատուկ պատվո նշան էր, որը կրում էին զորավարներն ու քաջությամ աչքի ընկած տաղանդավոր զորականները:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -20 -

Դիցա անական պատկերներով վահան Վանի շրջանից

Ընդ որում, միանգամայն հավանական է, որ Արգիշտի Ա-ի անակում իրենց տաղանդով ու փորձառությամ փայլում էին Իշպուինիի ժամանակ իրենց ռազմական կենսագրությունը սկսած ն արդեն 30-40 տարվա փորձ կուտակած զինվորականները, որոնցից մեկին էլ կարող էր պատկանել հիշյալ սաղավարտը:

Եզրակացություն Արգիշտի Ա-ի գերիշխանությունը տարածվել է ուն թագավորության սահմաններից շատ հեռու` մինչն Փոքր Ասիա ն Բա ելոնիան ներառյալ, իսկ քաղաքական ազդեցության ն հետաքրքրությունների ոլորտները ձգվել են մինչն Հյուսիսային Կովկաս ն Իրանի հյուսիսարնելյան շրջաններ (տե՛ս քարտեզը): Սա է իրական պատկերը հայոց մեծ տիրակալի ստեղծած տերության, որի գործը պետք է շարունակեր նրա տաղանդավոր հաջորդը` Սարդուրի Բ-ն:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -2- -

ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ`

âՈՐՍ ՍՈՎԵՐԻ ՏԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՍԱՐԴՈՒՐԻ Բ

անի թագավորության հզորությունը շարունակվում է նան Արգիշտի Ա-ի հաջորդի` Սարդուրի Բ-ի օրոք (Ք.ա. 764735թթ.)1: Իր գահակալության առաջին տարիներին Սարդուրին շարունակել է երկրում սկիզ առած լայնածավալ քաղաքաշինությունը` հիմնադրելով այնպիսի խոշոր կենտրոն, ինչպիսին էր Տուշպայից ոչ հեռու գտնվող Սարդուրիխինիլին (Հայկա երդ, Աստվածաշեն), ապա ն Սարդուրիխինիլի անվամ երկու այլ քաղաքներ` Արճեշից հյուսիս ն Աղձնիքում:

Վ

_______________________________ 1 Սարդուրի Բ-ի գործունեության մասնակի վերականգնմանն օգնում են ինչպես «Սարդուրյան տարեգրության» առանձին հատվածների տվյալները, այնպես էլ ասորեստանյան աղ յուրներից ստացվող տեղեկությունները: Այն փորագրված է Վանի քարաժայռի հյուսիսային կողմի Գանձադուռ կոչվող ժայռախորշի մեջ կանգնեցված կոթողի չորս կողմերին ն պարունակում է արքայի կառավարման շուրջ տասներկու տարիների նկարագրությունը:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -22 -

Առաջին հեռագնա արշավանքը Սարդուրին առաջին խոշոր արշավանքն ուղղում է Մելիտեա (Մալաթիա) պետության դեմ, որի նվաճումն իրականացվում է ուշագրավ ռազմավարական ծրագրով: Նա անցնում է Եփրատը, շրջանցում երկրի մայրաքաղաքը, խոր անցում կատարում դեպի արնմուտք ն հյուսիս, ապա հետ շրջվելով` նվաճում Մելիտեայի արքայի նստավայրերից Սասինին: Դրանով փակվում են մայրաքաղաքի ճանապարհները, որից հետո այն պաշարվում է: Մելիտեայի արքան ստիպված էր ներկայանալ Սարդուրիին ն պարտավորվել վճարել հարկեր: Նրանից խլվում են երկրի անդրեփրատյան տիրույթները` այնտեղ կառուցված ամրոցների շղթայով, որը սկսում է ծառայել Վանի տերությանը: Նորանվաճ տարածքները հավելվում են տերությանը` կազմավորելով նոր նահանգ:

Սարդուրի ||-ի ի անվամ արձանագրություններով սաղավարտ ն վահան

Պատերազմները Սարդուրիի իշխանության առաջին շրջանում Ասորեստանը արտաքին (հատկապես Արգիշտի Ա-ից ստացած) հարվածների, ինչպես նան ներքին ապստամությունների հետնանքով ի վիճակի չէր տարածաշրջանային լուրջ դերակատարում ունենալ: Վիճակը ձգտում է փոխել Աշշուր-նիրարի Ե թագավորը (Ք.ա. 754-746/5թթ.), որը գահ արձրանալուն պես փորձում է պառակտումներ մտցնել Վանի տերության, նրա գերիշխանության տակ գտնվող ն դաշնակից երկրների մեջ: Մասնավորապես, Ք.ա. 754թ. նա հարկադրում է Արպադի արքային «դաշնակցելու» պայմանագիր կնքել, ապա անակցություններ սկսում Մանայի, իսկ մյուս կողմից` Ուրմե երկրի որոշ ուժերի դրդում հակաուրարտական ելույթի` զորք մտցնելով այնտեղ: Սարդուրին, որն այդ ընթացքում արշավել էր Սնանա լճի ավազան` Վելիքուխի ն Տուլիխու երկրամասերը, պատասխան քայլեր է ձեռնարկում: Զորա անակներից մեկն արշավում է Արմե, որի մայրաքաղաք Նիխիրիայի մոտ ջախջախում է ասորեստանցիներին, ապա նան ճնշում Ուրմե երկրում արձրացած ելույթը (տե՛ս քարտեզը): «Սարդուրյան տարեգրության» պահպանված հատվածը սկսում է Սարդուրի Բ-ի` դեպի զագրոսյան լեռնաշրջան կատարած արշավանքով, որի ընթացքում նա նախ ճնշում է Մանա երկրի ապստամ ությունը, ապա հաղթարշավը շարու-

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -23 -

նակում դեպի հարավ: Սարդուրին կրկնեց հոր` Արգիշտի Ա-ի ացառիկ արշավանքը Ասորեստանի արնելքով դեպի Բա ելոն (Բա իլու երկիր): Արարատյան թագավորության հաղթանակած անակը մտնում է Բա ելոն` գրավելով երեք ամրոց ն մոտ երկու տասնյակ քաղաքներ` տանելով գրեթե քառասուն հազար ռազմագերի ն հարուստ ավար: Բա ելոնիայի նվաճումով հայոց տերության հարավային սահմանը հասավ Պարսից ծոց: Պատմական տեղեկանք. «Խալդին արշավեց, սեփական զենքին(շ) ենթարկեց Մանա երկիրը, զգետնեց Սարդուրիի առջն Արգիշտորդու: Խալդին (իմ) զորեղ (է), Խալդյան զենքն(շ) իմ զորեղ (է): Արշավեց Սարդուրի Արգիշտորդին: Սարդուրին ասում է.- Արշավեցի Բա իլու(նի) երկրի վրա: Գրավեցի Բա իլու(նի) երկիրը: Կտրում էի մինչն Բարուաթա (երկիրը): Խալդյան մեծությամ Սարդուրին ասում է.Գրավեցի երեք ամրոց, (որ) ամրացված էին, կռվում գրավեցի: Քսաներեք քաղաք մեկ օրում նվաճեցի… ՀԺՊ ՊՔ, էջ 73: КУКН, с. 228

âորս ծովերի տիրակալը Ամրապնդելով դիրքերը հարավում` Սարդուրին նույն տարում արշավում է հյուսիս-արնելք ն իր տիրապետության ոլորտում ընդգրկում Սնանի ավազանը ն զանգեզուրյան հատվածը կապող կարնոր ճանապարհների ու անցումների շրջանը (Արփա գետի վերին հոսանքի տարածքը, Սելիմի ն Որոտանի լեռնանցքները) ու այստեղ կատարում ամրաշինական աշխատանքներ: Ք.ա. մոտ 749-746թթ. տեղի են ունենում Սարդուրի Բ-ի երկու արշավանքները դեպի հյուսիս` Իգանի երկրի դեմ (Հյուսիսային ծովակի ավազանում), ն ապա Ճորոխի ստորին հոսանքի շրջանում Կուլխա (թերնս, հունական աղ յուրների Կոլխիդա) երկիրը, որը ձգվում էր մինչն Սն ծովի ափ: Հյուսիսային արշավանքների ընթացքում Սարդուրին կրկին աշավում է Ա իլիանի ն էրիախի` պարտադրելով վճարել ամենամյա հարկեր: Հաջորդ տարի Սարդուրին հասնում է նոր ացառիկ հաջողության` հաղթելով Ռուիշիանի երկրի1 արքա Ռաշունիին ն նրան պարտադրելով դաշնակցել իր հետ: Սարդուրին առաջինն էր, որ Վանի թագավորներից, դուրս է գալիս Միջերկրական ծովի արնելյան ավազան: Սիրիայի (Ասորիք) ընդգրկումը հակաասորեստանյան դաշինքի մեջ ավելի էր մոտեցնում Ասորեստանի լիակատար ոչնչացման ծրագրին, որը մշակվել էր դեռնս Արգիշտի Ա-ի օրոք: Զագրոսյան լեռներով դեպի հարավ` մինչն Բա ելոն արշավանքնե____________________________ 1 Ռուիշիանին Սիրիայի (Դամասկոսի թագավորության) հնագույն անվանումներից է (եգիպտական աղ յուրներում` Ռեչենու, իսկ Ռաշունի արքան Աստվածաշնչում հիշվում է Ռեծուն, Ռասոն տար երակներով):

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -24 -

րը երեք կողմից շրջափակում էին Ասորեստանը, իսկ Սիրիայով ն Եփրատի ավազանով Բա ելոն հասնելով` կիրականանար Ասորեստանի լիակատար շրջափակումը: Հարավում մեծ ծրագրերն իրականացնելուց առաջ Սարդուրին հյուսիսում հուսալիորեն պետք է ամրապնդեր թիկունքը: Նա խաղաղության ու արեկամության դաշնագիր է կնքում էթիունիի արքա Դիուծինիի հետ (նրա անունը հնագույն հայերենում նշանակել է «Աստծուց ծնված», հմմտ. հունական Դիոգենեսին): Նույն ամսին, էթիունիին օգնելու նպատակով, որը պատերազմում էր Իգանի երկրի դեմ, Վանի անակը մեկ անգամ նս ներխուժում է Իգանի: Վերադարձին Սարդուրին իր իշխանությունն ամրապնդում է հյուսիսարնելյան Հայաստանի մի շարք երկրամասերում, որոնց մեծ մասը կախյալ էր իրենից: Միակ քաղաքական ուժը, որ կարող էր խոչընդոտել Սարդուրի Բ-ի ծավալմանը հյուսիսում, Կուլխան էր, որի դեմ ձեռնարկվում է երկրորդ արշավանքը: Նվաճվում են Կուլխայի ազմաթիվ քաղաքներ, այդ թվում` մայրաքաղաք Իլդամուշան, որի կայազորն ու նակչությունը ոչնչացվում է: Իր հաջողությունը հավերժացնելու նպատակով Սարդուրին հրամայում է նվաճված մայրաքաղաքում կանգնեցնել Խալդի աստծո ն իր գործերը փառա անող կոթող: Դրանով Սարդուրին վերջնականապես ամրապնդում է Վանի թագավորության տիրապետությունը նան Սն ծովի ափին` Ճորոխի ավազանում: Պատմական տեղեկանք. «Սարդուրին ասում է.- Արշավեցի Կուլխա (երկրի) վրա: Երկիրը գրավեցի, Իլդամուշա քաղաքն արքայական Միշա արքայի՝ Կուլխա (երկրի), (որ) ամրացված էր, կռվում գրավեցի... Երկաթյա կնիք պատրաստեցի, արձանագրություն Իլդամուշա (քաղաքում) գրեցի, ամրոցները, քաղաքները այրեցի, ավերեցի, երկիրը յուրացրեցի, մարդ, կին քշեցի»:

ՀԺՊ ՊՔ, էջ 77: КУКН, с. 239

Նույն տարում Սարդուրին վերացնում է Վիտերուխիի ենթակա թագավորությունը (Ալաշկերտի շրջանում)` նշանակելով այնտեղ նահանգապետ: Վիտերուխիին հաջորդում է էրիախի երկրի (Շիրակի շրջան) ամ ողջական միացումը տերությանը, այստեղ կառուցվում է ամրությունների մի նոր շղթա: Մինչ այդ նման ախտի էր արժանացել Մելիտեայի թագավորության տարածքի մեծ մասը, իսկ քիչ հետո այդ ճակատագիրը կկիսի նան Պուլուադի երկիրը: Սարդուրի Բ-ի կառավարման շրջանում նկատվում է շատ կարնոր անցում տերության կառավարման ոլորտում. նա սկսում է վերացնել կախյալ (գուցե «դաշնակից» համարվող) թագավորությունները` վերածելով պետության վարչական միավորների` դրանով իսկ համադաշնային կառավարման համակարգից անցում կատարելով գերկենտրոնացված պետության: Արնելքում տերության սահմաններն ընդարձակելու նպատակով Սարդուրին Ք.ա. 746-745թթ. ընթացքում արշավեց դեպի Պուլուադի երկիր, որը գտնվում էր ապագա Ատրպատականի հյուսիսում, Արաքսից հարավ, մինչն Կասպից ծովն ընկած տարածքում: Երկիրը կցվում է Վանի տերությանը: Այստեղ նս կատարվեցին ամրաշինական աշխատանքներ:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -25 -

Պատմական տեղեկանք. «Լսում էին ինձ աստվածները (ն) տվեցին ինձ ճանապարհ: Դեպի այնտեղ արշավեցի՝ Պուլուադի (երկրի) վրա: Ելավ առջնս կռվով: Նորից վռնդեցի, փախցրի (Հ հալածեցի) մինչն Լի լիունի (քաղաքը): Լի լիունե քաղաքն արքայական, (որ) ամրացված էր, կռվում գրավեցի, արձանագրություն այնտեղ դրեցի: Քաղաքները այրեցի, երկիրը յուրացրեցի, մարդ, կին այնտեղից քշեցի: Ամրոցներ այնտեղ կառուցեցի՝ Բիաինիլի (երկրի) զորությունը լուլույան (Հ ար արոսական) ցեղերի մեջ ամրապնդելու (համար): Երկիրը երկրիս վրա ավելացրի»: ՀԺՊՔ, էջ 77-7 78: КУКН, с. 241

Դիցա անական էակի արձանիկ էրե ունիից

Պուլուադի երկրի նվաճման մասին ժայռափոր արձանագրությունը հենց նվաճված երկրում (Վարզական նակավայրում) պահպանվել ն հասել է մինչն մեր օրերը: Տերության հյուսիսարնելյան սահմանն անցնում էր Կուր գետով. դեռնս Արգիշտի Ա-ի օրոք այդ սահմանն ընդգրկում էր Աղստնի հովիտը (Ալիշտու), իսկ Սարդուրի Բ-ի մեկ այլ արձանագրություն` թողնված Սնանա լճի հարավում գտնվող Ծովակ գյուղում, վկայում է, որ նրա տերության մեջ է մտել նան Արցախը (Ուրտեխի): Սարդուրին Պուլուադիի ն Ուրտեխիի դեմ արշավանքներով Վանի տերության սահմանները հասցրեց մինչն Կասպից ծով ն Կուր գետ:

Եզրակացություն Արգիշտի Ա-ի ն Սարդուրի Բ-ի օրոք Վանի տերությունը Առաջավոր Ասիայի հզորագույն ուժն էր, միանձնյա առաջատարը, ինչը տնեց ավելի քան կես հարյուրամյակ: Ամփոփելով նշենք, որ Սարդուրի Բ-ի գահակալության շրջանում է Վանի հայկական տերությունն ունեցել տարածքային ամենամեծ աճը: Նրա տերությունը հյուսիսում հասնում է Սն ծով, հյուսիս-արնելքում` Կուր գետ, արնելքում` Կասպից ծով, արնմուտքում` Փոքր Ասիայի կենտրոնական շրջան, հարավում` Բա ելոնով Պարսից ծոց ն Դամասկոսի թագավորությունով` Միջերկրական ծով: Չորս ծովերի միջն ստեղծված հզոր տերության կառավարման մեջ նա համադաշնային համակարգից անցում է կատարում գերկենտրոնացված պետության` դարակազմիկ նշանակություն ունենալով Հայոց պատմության մեջ:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -27 -

ԴԻՎԱՆԱԳԵՏ ԱՐՔԱՅԻ

ՄԵՍ ՀԱՂԹԱՆԱԿԸ

ՌՈՒՍԱ Բ անի հայկական թագավորության վերջին ականավոր տիրակալը դարձավ Ռուսա Բ-ն (Ք.ա. մոտ 680-650-ական թթ.): Նրա գահակալության տարիների մասին նս կազմվել է արքայական տարեգրություն, որից, ցավոք, միայն մի հատված է պահպանվել: Ռուսա Բ-ի կառավարման ժամանակաշրջանի ընդհանուր պատկերը հնարավոր է դառնում վերականգնել նրանից մեզ հասած առանձին արձանագրությունների, ասորեստանյան նագրերի ն ավականին հարուստ հնագիտական նյութերի հիման վրա:

Վ

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -28 -

Ռազմական շինարարությունը Ռուսա Բ-ն շարունակում է Սարդուրի Բ-ի սկսած պետական կառավարման կենտրոնացման գործընթացը: Զարկ է տրվում քաղաքաշինությանը: Հայ շինարար վարպետները կառուցում են ընդարձակ նակելի թաղամասեր ունեցող ազմաթիվ նոր քաղաքներ1, որոնք դառնում էին թագավորական իշխանության պատվարը տեղերում: Վերակառուցվում ն ընդարձակվում են հին քաղաքները, հիմնվում կամ վերակառուցվում են ազմաթիվ ամրոցներ: Քաղաքաշինությանն ու ամրոցաշինությանը զուգահեռ անցկացվում են նոր ջրանցքներ, հիմնվում այգիներ, զարգացվում են արհեստներն ու առնտուրը, ծաղկում է ապրում ամ ողջ տնտեսությունը: Անցկացվում են վարչական համապատասխան փոփոխություններ. մեծացվում են նահանգների սահմանները, երկիրը վերստին աժանվում է փոխարքայությունների:

Ռուսա Բ-ի ի սեպագիր արձանագրությունը Այանիս հնավայրից ____________________________ 1 Թեյշե

այինի` Կարմիր լուր, «Ռուսայի փոքր քաղաքը», Խալդիի քաղաքը (Արծկե) Զիուկունիում, Ռուսախինիլի անվամ երկու քաղաք (Վան քաղաքի հյուսիսարնելյան ծայրամասում գտնվող արձունքի վրա ն Այանիս հնավայրը):

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -29 -

Արշավանքները Ռուսա Բ-ի արտաքին քաղաքականության մասին տեղեկություններ ենք ստանում ըստ նրա հաջորդա ար հիմնադրած քաղաքներից հայտնա երված հանդիսավոր արձանագրությունների ն ասորեստանյան նագրերի հաղորդումների: Վաղ շրջանի նագրերը վկայում են առնվազն հինգ երկրներ կատարված արշավանքների մասին, այդ թվում` դեպի Թա լանի (Թա ալ), որը գտնվում է Փոքր Ասիայի հարավ-արնելքում ն Վանի տերության կողմից նվաճվել էր Արգիշտի Ա-ի օրոք, Կաինարու (որի տեղորոշումն անհայտ է), Մուշկինի (արնելափոքրասիական տարածքներում), Խալիտու (Խաղտիք) ն Խաթե1 (տե՛ս քարտեզը): Պատմական տեղեկանք. «Խալդիի քաղաքը Զիուկունի (երկրի) Ռուսա Արգիշտորդին կառուցեց: Ռուսա Արգիշտորդին ասում է. – Քշեցի մարդ, կին լուլույան (Հ ար արոսական) երկրներից ... Հավաքվեցին (՞) Մուշկինի (երկրից), Խաթե (երկրից), Խալիտու (երկրից), նան Արգիշտորդին ասում է. –Խալդին ինձ պարգնեց թե՛ քաջություն, թե՛ զորություն: Հանուն Խալդիի այս մեծագործությունները մեկ տարում կատարեցի»: ՀԺՊ ՊՔ, էջ 88, КУКН, с. 336

Ռուսան ամրացնում է կենտրոնական իշխանության դիրքերը էթիունի ն Ծուլուկու (Սյունիքի Ծղուկ գավառը) երկրամասերում (տե՛ս քարտեզը): Տերության հարավ-արնելքում` Ուրմիո լճի ավազանում, Ռուսան իրականացնում է ամրաշինական լայնածավալ աշխատանքներ` միննույն ժամանակ, Ասորեստանի հետ պահպանելով արիդրացիական հարա երություններ (որոնք, սակայն, խզվում են որոշ ժամանակ անց):

Ռազմավարությունը Հայկական լեռնաշխարհում Վանի թագավորության կողքին Ք.ա. Մ||| դ. վերջերից անկախացել ն սկսել էր լիովին ինքնուրույն քաղաքականություն վարել Վանա լճից արնմուտք ն հարավ-արնմուտք տարածվող Արմե-Շու րիա պետությունը (Ք.ա. ||| հազարամյակում այս երկիրը հայտնի էր Սու ուր ն Արման անվանաձներով), որը հակադրվում էր Վանի տերությանն ու Ասորեստանին` ____________________________ 1 Ուշխեթական երկրների ընդհանրական անվանումն է, որն ասորեստանյան աղ յուրներում եր եմն ավելի որոշակիորեն վերա երում է Կարքեմիշի թագավորությանը:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ապաստան տալով այդ երկրներից հեռացած փախստական գործիչների ( արձրաստիճան զինվորականների, մարզպետերի ն աստիճանավորների, որոնք, թերնս, քաղաքական ընդդիմադիրներ էին) ն հրաժարվելով նրանց վերադարձնել: Դեռնս Ք.ա. 681թ. Ասորեստանում տեղի ունեցած պալատական դավադրության արդյունքում Սենեքերիմ (Սինախերի ) արքային սպանած նրա երկու որդիները հաջողության չհասնելով (գահ արձրացավ նրանց երրորդ եղ այրը` Ասորդանը (Ասարխադդոն, Ք.ա. 680-669թթ.), ապաստան էին գտել Հայաստանում, հավանաար երկրի հարավ-արնմուտքում` Արմե-Շու րիայում:

- -30 -

Առյուծի րոնզե արձանիկ (Ք.ա. Մ|| դար)

Պատմական տեղեկանք. «Եվ Ասորեստանի Սենեքերիմ թագավորը չվեց ու գնաց նակվեց Նինվեում: Եվ այն ժամանակ, եր նա երկրպագում էր իր աստծո՝ Նեսրաքի տանը, նրա որդիները՝ Ադրամելեքը ն Սարասարը1, սպանեցին նրան սրով ու Արարադի երկիրը փախան: Նրա փոխարեն թագավորեց իր որդին՝ Ասորդանը»:

Աստվածաշշուն նչ, Թագավորություն նների չորրորդ գիրք, գլ. ԺԹ, 36&37

Խիստ հատկանշական է, որ դավադրության կազմակերպիչներին ապաստան տված Հայաստանի արքան (Մովսես Խորենացու մոտ` Սկայորդին) այդպես էլ չհանձնեց Ասորեստանի արքային նրա եղ այրներին: Անզոր լինելով որնէ լուրջ ձեռնարկ կատարելու Վանի տիրակալի դեմ` Ասարհադդոնը իր եղայրների դավադրության մասին արձանագրություններում նշում է, թե նրանք փախուստի դիմեցին «հայտնի չէ, թե ուր»... Ասորեստանի արքա Ասարհադդոնը Ք.ա. 673թ. նվաճում ու իր տերությանն է ռնակցում Շու րիան: Ասորեստանի հետ Ռուսայի հարա երությունները կտրուկ վատանում են. Շու րիան գտնվում էր Վանի տերության գերիշխանու____________________________ 1 Ադրամելեք անվան տակ ուսումնասիրողները տեսնում են Սինախերի ի Արադ-Նինլիլ որդուն, իսկ ի դեմս Սարասարի` ասուրական զորապետ Նա ու-Շարուծուրին:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -3- -

թյան գոտում: Որպեսզի արդարացնի իր քայլը, Ասարհադդոնը Արարատյան թագավորություն վերադարձրեց այնտեղից փախած ն Շու րիայում ապաստանածներին: Ք.ա. 660-ական թթ. սկզ ին երկու երկրների հարա երություններում հակասություններն ավելի են խորանում: Այդ ժամանակաշրջանի ասորեստանյան մի քանի աղ յուրներ վկայում են Վանի տերությունից սպասվող սպառնալիքի մասին: Աշշուր աստծուն ձոնված հիմներգերից մեկը Վանի տիրակալին հիշատակում է կիմմերների հետ Աշշուր անապալի հանդեպ թշնամական գործողություններ ծրագրելիս, իսկ Շամաշ աստծուն ուղղված հարցումի տեքստից պարզ է դառնում, որ Ռուսան տվյալ տարվա մայիս-հունիս ամսին պատրաստվում էր արշավել Շու րիա: Պատմական տեղեկանք. «…արդյո՞ք Ուրսան (ՀՌուսա Բ-ը)` Ուրարտուի արքան, ում նրանք կոչում են Յայա, |…) ում նրանք կոչում են արքա Պա|……) երկրի, փորձում է, ծրագրում է արդյոք նա, |արդյոք …) կամ հետնելով խորհրդին իր խորհրդատուների, իր անակի հետ կամ կիմմերների հետ, կամ իր այլ դաշնակիցների հետ ………….. կգա Շու րիա՞…………. կյուրացնի շու րիական ամրոցները ն կդարձնի դրանք իրենը՞»:

ՏէՅոո |., Օս6ոi6Տ էօ էհ6 Տսոցօմ. DivviոՅէiօո Յոմ Քօ|iէiՇՏ iո ՏՅոցօոiմ ՃՏՏ//ոiՅ, iո “ՏէՅէ6 ՃոՇհivv6Տ օքք ՃՏՏ//ոiՅ”, vօ|. |Մ, Է6|Տiոki, 1990, N 18

Դիվանագիտություն Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիսային ն հյուսիսարնմտյան շրջաններ ներխուժելով ն Ք.ա. 715-714թթ. թշնամական գործողություններ ձեռնարկելով Վանի տերության դեմ` իրանական կիմմերների ցեղերը, փաստորեն, նպաստել էին վերջինիս թշնամի` Ասորեստանի քաղաքականությանը: Հատկանշական է, որ Ռուսա Բ-ն կիմմերների դեմ ռազմական պայքար չի սկսում, այլ դիմում է դիվանագիտական խորամանկության: Նրան հաջողվում է արեկամական ն դաշնակցային հարա երություններ հաստատել կիմմերների հետ ն նպաստել նրանց` Փոքր Ասիայի արնելք տեղափոխվելուն: Կիմմերները հաստատվեցին Կապադովկիայի տարածքում, որը միջնադարյան հայկական աղ յուրներում նրանց անվամ կոչվում է Գամիրք: Իսկ Փոքր Ասիայի տարածքից Ռուսան կարողանում է կիմմերներին ուղղել Ասորեստանի դեմ (տե՛ս քարտեզը):

Դիվանագետ արքան կարողանում է ոչ միայն կանխել կիմմերների հնարավոր հարձակումներն իր երկրի դեմ, այլն կեսդարյա թշնամուն դարձնում է իրեն դաշնակից ն ուղղում իր հին թշնամու` Ասորեստանի դեմ:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -33 -

ԱՍՈՐԵՍՏԱՆԻ ԿՈՐՍԱՆՈՒՄԸ

ԵՎ ՄԱՐՏԱՀՐԱՎԵՐԸ

ԲԱԲԵԼՈՆԻՆ

ՊԱՅՔԱՐ ԲՌՆԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԴԵՄ

ստվածաշունչն, ինչպես հայտնի է, կարնոր պատմական տեղեկություններ է պարունակում Հին Առաջավոր Ասիայի (այդ թվում` Հայաստանի) իրադարձությունների վերաերյալ: Այլնս չկար Ասորեստանը, որ դարեր շարունակ աղետ էր դարձել Առաջավոր Ասիայի մի շարք երկրների ու ժողովուրդների համար: Այն անկում ապրեց Ք.ա Մ|| դ. վերջին, ինչին մասնակցություն էին ունեցել նան հայկական զորքերը. Մովսես Խորենացու հաղորդման համաձայն` Ք.ա. 612թ. Ասորեստանի մայրաքաղաք Նինվեն նվաճվում է Մարաստանի, Բաելոնի ն Պարույրի գլխավորած հայկական իշխանության զորքերի կողմից: Այդ մասնակցության համար Պարույրը թագավոր է ճանաչվում Մարաստանի արքայի կողմից:

Ա

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -34 -

Պատմական տեղեկանք. «Բաց թողնելով դեպքերից ոչ շատ կարնորները, ասենք ինչ որ անհրաժեշտ է: ... Մեր Պարույրն եղավ Սարդանապալի ժամանակ: Սա քիչ օգնություն ցույց չի տվել մարացի Վար ակեսին՝ թագավորությունը Սարդանապալից վերցնելու... Որովհետն Վար ակեսը՝ ծննդավայրով մեդացի, այս շատ ամուր երկրի ծայրի աննշան կողմերից, կյանքում չափազանց խորամանկ, ... իր սիրալիր վարմունքով ու առատաձեռնությամ ավելացնում է իրեն արեկամներ այն քաջ ու պիտանի մարդկանցից, որոնց ձեռքով այն ժամանակ ամուր ու հաստատուն կերպով հայտնապես կառավարվում էր Ասորեստանի աշխարհակալ պետությունը: Իր կողմն է գրավում նան մեր քաջ նախարար Պարույրին՝ խոստանալով նրան թագավորության շուք ն ձն: Գումարում է նան քաջ մարդկանց մեծ ազմություններ, որոնք չափազանց շատ հմուտ էին նիզակ, աղեղ ն սուր գործածելու մեջ: Այս կերպով Սարդանապալից թագավորությունը գրավելով՝ տիրում է Ասորեստանին ն Նինվեին: Բայց Ասորեստանի վրա վերակացուներ թողնելով՝ թագավորությունը փոխադրում է Մարաստան»:

Մովսե ես Խորե ենացի, Հայոց պատմ մություն ն, գիրք Ա, գլ. ԻԱ Ա

Բռնակալությունը կործանող հյուսիսի «մեծ ազգը» Բա ելոնիայի ռնապետության դեմ կրկին օգնության են կանչվում Հայաստանի զորքերը: Բա ելոնի վրա հարձակվելու ն այն կործանելու Երեմիա մարգարեի մարտահրավերը թվագրվում է Ք. ա. 594-592թթ.: Պատմական տեղեկանք. «Դրոշ արձրացրեք երկրի վրա, ոլոր ազգերի մեջ փող հնչեցրեք, զորագնդեր կանչեցեք նրա (Բա ելոնի) դեմ, նրա վրա կանչեցեք Արարատյան թագավորություններին ու Ասքանազյան գնդին»:

Աստվածաշշուն նչ, Երե եմիայի մարգարե եություն ն, գլ. ԾԱ Ա, 27

Աստվածաշնչի ե րայական նագրում ն նրա լատինական թարգմանություններում երկրանունները թվարկված են հետնյալ կերպ՝ «Արարադի, Միննիի ն Ասքանազի թագավորություններին», իսկ հունականում՝ «Արարատի թագավորությանն ու Ասքանազյան գնդին»: Միննին (սեպագիր աղ յուրներում` Մաննա) գտնվել է Ուրմիո լճի ավազանի հարավակողմում ն Աստվածաշնչի

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -35 -

հունական թարգմանության մեջ, փաստորեն, համարվում է Արարատի թագավորության` Հայաստանի մի մասը1: Պատմական տեղեկանք. «Ահա հյուսիսից մի զորագունդ է գալիս, մի մեծ ազգ, նան ազում թագավորներ ոտքի են ելնելու երկրի ծայրերից` աղեղն ու նիզակը ձեռքներին: Նրանք հանդուգն են ու անողորմ, նրանց ձայնը որոտում է ինչպես ծով, ձիեր հեծած` նրանք պատրաստ են կրակի պես կռվի նետվելու քեզ վրա, ով ա ելացիների դուստր: Բա ելացիների արքան, եր նրանց լուրն առավ, նրա ձեռքերը թուլացան, նեղությունը ծննդկան կնոջ երկունքի պես տագնապի մեջ գցեց նրան»…

Աստվածաշշուն նչ, Երե եմիայի մարգարե եություն ն, գլ. Ծ, 41-4

Արդարության համար մարտնչող ն ռնակալություններ կործանող հյուսիսի «մեծ ազգի» մասին հիշողությունը Հին Արնելքում գնում է դեպի հազարամյակների խորքը: Հիշենք, որ մարդկության պատմության մեջ ստեղծված առաջին` Աքադի ռնակալությունը կործանվել է Կորդվաց աշխարհի (Կուտիական երկրի) առաջնորդությամ մարտնչող Հայկական լեռնաշխարհի ն հարակից շրջանների տասնյոթ իշխանությունների դաշինքի հարվածներից (Ք.ա. 2200թ.): Այդ իրադարձության արձագանքները պահպանվել են մեր ժողովրդի վիպական հիշողության մեջ` արտահայտվելով հնուց եկող «Հայկ ն Բել» վիպասքում: Շուրջ երկու հարյուր տարի անց, երկրորդ հայտնի ռնակալության` Ուրի ||| դինաստիայի տերության կործանմանը նս մասնակցում էին Սու ուր-Արման երկրի զորքերը: Հին ա ելոնյան ռնակալությունը Ք.ա. 1595թ. կործանվում է Հայկական լեռնաշխարհից արշաված քասեցիների (կասիտների) կողմից: Ի վերջո, հայերը մասնակցում են նան Ասորեստանի կործանմանը Ք.ա. Մ|| դարի վերջին:

____________________________

«Ասքանազյան» թագավորության կամ գնդի վերա երյալ ուսումնասիրողները միասնական կարծիք չունեն. մի մասը հակված է դրանք համարելու փռյուգիական ն տեղորոշելու Փոքր Ասիայում, մյուսը` սկյութական ն տեղադրելու Կուրի ստորին հոսանքի շրջանում:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -36 -

«Ես սիրում եմ ըստ քաջության այսպես կոãել` Հայկ, Արամ, Տիգրան. որովհետն քաջերի սերունդները քաջերն են»:

ՄՈՎՍԵՍ ԽՈՐԵՆԱòÆ

ՏԻԳՐԱՆ ԵՐՎԱՆԴՅԱՆ

ովսես Խորենացին ներկայացնելով Հայկազուններին` ըստ մեծագործության, Տիգրան Երվանդյանին համարում է մեր պատմության երրորդ խոշորագույն դեմքը (Հայկից ն Արամից հետո): Նա ապրել ն գործել է Ք.ա. Մ| դարում` լինելով ժամանակի պատմության առավել ակնառու գործիչներից մեկը:

Մ

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -37 -

Տիգրան ն Աժդահակ Հույն պատմիչ Քսենոփոնի (Ք.ա. Մ-|Մ դդ.) համաձայն` Տիգրանի հայրը (որի անունը չի նշում) պատերազմել է Մարաստանի արքա Կիաքսար-Վար ակեսի (Ք.ա. 625-585թթ.) դեմ: Տիգրանը աշակերտել է մի իմաստասերի (փիլիսոփայի) ն ինքն էլ հայտնի էր իր իմաստությամ ու տաղանդով: Նա մտերիմ հարաերություններ ուներ պարսից հետագա արքա Կյուրոս Բ Մեծի հետ, որի հետ որսընկերներ էին եղել դեռ պատանի հասակում, իսկ ապա դառնում է նրա գլխավոր զինակիցը: Ըստ Մովսես Խորենացու` Տիգրան Երվանդյանը որդին էր Երվանդ Սակավակյացի: Պատմական տեղեկանք. «Նա տղամարդկանց գլուխ կանգնեց ն ցույց տալով քաջություն՝ մեր ազգը արձրացրեց, ն մեզ, որ լծի տակ էինք, դարձրեց շատերին լուծ դնողներ ն հարկապահանջներ... Հետնակ կռվողները ձիավոր դարձան, պարսերով կռվողները` հաջող աղեղնավորներ, լախտերով կռվողները զինվեցին սրերով ու տեգավոր նիզակներով, մերկերը1 պատվեցին վահաններով ու երկաթե զգեստներով: Եվ եր նրանք մի տեղ հավաքվեին, միայն նրանց արտաքին տեսքն ու նրանց պահպանակների ու զենքերի փայլն ու շողքն ավական էին թշնամիներին հալածելու ն վանելու: Այս ն այսպիսի ուրիշ շատ աներ երեց մեր երկրին այս խարտյաշ ն մազերի ծայրը գանգուր Երվանդյան Տիգրանը՝ գունեղ երեսով, քաղցր նայվածքով, ուժեղ սրունքներով, գեղեցիկ ոտներով, վայելչակազմ ն թիկնավետ, կերակուրների ն ըմպելիքների մեջ պարկեշտ, ուրախությունների մեջ օրինավոր, որի մասին մեր հները, որոնք փանդիռներով երգում էին, ասում էին, թե մարմնի ցանկությունների մեջ էլ չափավոր է եղել, մեծիմաստ ն պերճախոս ն լի ոլոր (հատկություններով), որ պիտանի են մարդուն... Նա ամեն անի մեջ արդարադատ ն հավասարասեր կշեռք ունենալով՝ ամեն մեկի կյանքը կշռում էր իր մտքի լծակով, չէր նախանձում լավագույններին, չէր արհամարհում նվաստներին, այլ աշխատում էր ընդհանրապես ամենքի վրա տարածել իր խնամքի զգեստը»:

Մովսե ես Խորե ենացի, Հայոց պատմ մություն ն, գիրք Ա, գլ. ԻԴ Դ

Տիգրանը սկզ ում դաշնակցային հարա երություններ ուներ Մարաստանի արքա Աժդահակի (Աստիագեսի) հետ ն կնության էր տվել նրան իր քույր Տիգրանուհուն: Հետագայում, եր պարզ է դառնում, որ Աժդահակը փորձում է նրա ____________________________

Զինվորներ, որոնք զրահ կամ վահան չէին կրում:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -38 -

քրոջն օգտագործել քաղաքական նկատառումներով, Տիգրանը պատերազմի է ելնում Մարաստանի դեմ` դաշնակից ունենալով պարսից արքա Կյուրոսին, որը ապստամ ել էր Աժդահակի դեմ ն ձգտում էր խորտակել մարական թագավորությունը: Սպասվում էր երկարատն ու ծանր պատերազմ: Պատմական տեղեկանք. «Եվ Հայոց թագավորը (զորք) է ժողովում Կապադովկիայի սահմաններից, Վրաց ն Աղվանից ընտիրները՝ որքան որ կային, ն Մեծ ու Փոքր Հայքի ոլոր ընտիրները, ն ամ ողջ զորությամ դիմում է Մեդացիների (մարերի) կողմերը: Վտանգը հարկադրում է Աժդահակին Հայկազունի դեմ ելնել պատերազմելով ոչ փոքր ազմությամ : Հակառակության գործը ձգձգվում է մինչն հինգ ամիս, որովհետն արագ ու առողջ գործը թուլանում է, քանի որ Տիգրանը մտածում էր իր սիրելի քրոջ (Տիգրանուհու) մասին: Նա աշխատում էր այնպիսի մի հնար գտնել, որ Տիգրանուհին փրկվելու ճար գտնի: Եր այս հաջողվում է, մոտենում է ն կռվի ժամը: ... Կռվի ժամանակ Աժդահակի երկաթե ամուր զրահը ինչպես ջուր ճեղքելով՝ Աժդահակին շամփրում է իր նիզակի ընդարձակ տեգին, ն ձեռքը ետ քաշելիս՝ նրա թոքերի կեսն էլ զենքի հետ դուրս է երում: Բայց կռիվն սքանչելի էր, որովհետն՝ ոչ մեկը մյուսին շուտով թիկունք չէր դարձնում, ուստի պատերազմը երկարում է ավական ժամեր, մինչն գործին վերջ է դնում Աժդահակի մահը»:

Մովսե ես Խորե ենացի, Հայոց պատմ մություն ն, գիրք Ա, գլ. ԻԹ

Արծաթե պտյակներ էրե ունիից (Ք.ա. Մ-||Մ դարեր)

- -39 -

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Տիգրան ն Կյուրոս Հայկական ավանդության համաձայն` հինգ ամիս տնած պատերազմում Տիգրանը հաղթանակ է տանում Աժդահակի դեմ` մենամարտում սպանելով վերջինիս: Այլ աղ յուրներում հաղորդվում է, որ Աժդահակին գերել էր Կյուրոսը, որը սկսել էր ապստամ ությունն Աժդահակի դեմ դեռնս Ք.ա. 553թ.: Ինչպիսին էլ լիներ Աժդահակի վախճանը, միանշանակ է, որ Տիգրան Երվանդյանի միջամտությունը ճակատագրական է լինում. Կյուրոսը ստեղծում է Աքեմենյան աշխարհակալությունը` գլխավոր դաշնակից ունենալով Տիգրան Երվանդյանին: Քսենոփոնի «Կյուրոպեդիայի» ն Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության» հաղորդումները միա երան վկայում են Կյուրոսի ն Տիգրանի դաշնակից ու զինակից լինելու մասին:

Պատերազմները Աքեմենյան տերության ստեղծումից հետո Կյուրոսի դեմ կազմավորվում է հզոր դաշինք` Լյուդիայի (Փոքր Ասիայում), Բա ելոնի ն Եգիպտոսի մասնակցությամ : Ք.ա. 546թ. Կյուրոսին հաջողվում է հաղթել Լյուդիային, իսկ 538թ. նվաճել Բա ելոնը: Փոքր Ասիա հասնելու համար Կյուրոսը պետք է անցնի Հայաստանով, ուստի անհիմն կերպով ենթադրվել է, թե Հայաստանը Ք.ա. 550-546թթ. ընթացքում նվաճվել է Կյուրոս Բ-ի կողմից: Մի կողմից` Կյուրոսն անշուշտ պետք է անցներ Հայաստանով (Հայաստանից հարավ թշնամի ա ելոնյան պետությունն էր), մյուս կողմից, սակայն, գրավոր աղ յուրներում ացակայում է Հայաստանը (Արմենիա, Ուրարտու, Արարատ/դ կամ այլ հայտնի անվամ )1: Ք.ա. Մ| դ. նագրերում հաղորդվում է, որ Կյուրոսի պետության գլխավոր դաշնակիցը Կուտիական երկիրն էր, այսինքն` Հայաստանը, ինչը լիովին համապատասխանում է Քսենոփոնի ն Խորենացու տվյալներին:

Դեռ ավելին, դրանցում պատմվում է, որ Կուտիումի, այսինքն` Հայաստանի արքան է առաջնորդել դաշնակից անակները Բա ելոնի դեմ ն գրավել այն Ք.ա. 538 թվին, որից հետո դարձել է «Բա ելոնի փոխարքա» - երկրորդ դեմքը Աքեմենյան կայսրության մեջ, դաշնակցային սկզ ունքով պահպանելով իր երկրի անկախությունը: ____________________________

Երկար ժամանակ չէր հասկացվում այս անհամապատասխանությունը, մինչն պարզ դարձավ, որ Ք.ա. ||| հազարամյակից սկսած, Հայաստանին տրված ընդհանրական անուններից մեկը դառնում է «Կուտի(ում)ը», որը Ք.ա. Մ||| դ. գործածվում է ի րն Ուրարտու անվան հոմանիշ:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -40 -

Ուստի միանգամայն պարզ է, որ Ք.ա. 550-546թթ. ընթացքում Կյուրոսի կողմից Հայաստանի նվաճում չի եղել ն չէր կարող լինել, քանի որ Հայաստանը Աքեմենյան Պարսկաստանի գլխավոր դաշնակիցն էր, իսկ դաշնակից զորքերը Լիդիա էին մտել Հայաստանի տարածքից: Պատմական տեղեկանք. «Սա մեր թագավորներից ամենահզորը ն ամենախոհեմն էր ն նրանց ոլորից քաջ: Նա Կյուրոսին աջակից եղավ Մարաց իշխանությունը տապալելու, հույներին էլ ոչ քիչ ժամանակ նվաճելով իրեն հնազանդեցրեց ն մեր նակության սահմաններն ընդարձակելով հասցրեց մինչն հին նակության սահմանների ծայրերը. ոլոր իր ժամանակակիցներին նախանձելի եղավ, իսկ հետո եկողներիս ցանկալի թե՛ ինքը ն թե՛ իր ժամանակը»:

Մովսե ես Խորե ենացի, Հայոց պատմ մություն ն, գիրք Ա, գլ. ԻԴ Դ

Բա ելոնում Աքեմենյան տերության փոխարքա հռչակվելուց հետո Տիգրան Երվանդյանն իսկապես տիրել է Փոքր Ասիայի հունական շրջաններին: Ինչ վերա երում է մեր «հին նակության սահմաններին», դրանցում հստակ նշվում է նան Կապադովկիան: Այս առումով հիշենք` հետագայում Բյուզանդիայի (Արնելյան Հռոմեական կայսրության) կայսրին Պապ թագավորի (370374թթ.) գրած նամակը, որի մասին հիշատակում է Փավստոս Բուզանդը: Պատմական տեղեկանք. «Հետո պատգամավորներ էր ուղարկում Հունաց թագավորի մոտ, թե Կեսարիայի հետ ուրիշ տասը քաղաքները մերն են եղել, ետ տուր. Ուռհա քաղաքն էլ մեր նախնիք են շինել, ուստի եթե չես ուզում, որ խռովություն ծագի, ետ տուր, հակառակ դեպքում մեծ պատերազմով կպատերազմենք»:

Փավստոս Բուզան նդ, Հայոց պատմ մություն ն, դպրություն ն Ե, գլ. ԼԲ

Եզրակացություն Մովսես Խորենացու կողմից իր քաջագործությամ Հայկից ու Արամից հետո դասված, Ք.ա. Մ| դ. գահակալած Տիգրան Երվանդյանը հզորացրեց մեր երկիրը: Նրա անունով հետագա դարերում կոչվեցին հայոց վեց արքաներ, որոնցից հզորագույնն էր Արտաշեսյան Տիգրան Բ Մեծը...

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -42 -

ՊԱՅՔԱՐ

ԱՔԵՄԵՆՅԱՆ ՏԵՐՈՒԹՅԱՆ ԴԵՄ

Ք.Ա. 922-921 ԹԹ.

այաստանի ն Աքեմենյան Պարսկաստանի դաշնակցային հարա երությունները պահպանվում են Կյուրոս Բ Մեծի որդու` Կամ յուսեսի (Կամ իզ) օրոք: Տիգրան Երվանդյանը մահանում է Կյուրոսի մահվանից (Ք.ա. 529թ.) հինգ տարի հետո, իսկ նրան, ըստ Մովսես Խորենացու, հաջորդել էր նրա երեք որդիներից Վահագնը, որը, հավանա ար, անվանակոչվել էր հայոց ռազմի գերագույն աստծո անունով:

Հ

- -43 -

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Ք.ա. 522թ. Կամ յուսեսի մահվանից հետո սկսվեցին գահակալական կռիվներ, որոնք, ի վերջո, ավարտվեցին Դարեհ Ա-ի հաղթանակով: Եր Դարեհը հաստատվեց գահին, տերության ժողովուրդներն ապստամ ում են Աքեմենյանների տիրապետության դեմ: Նա իր իշխանության առաջին տարիներն անցկացրել է ապստամ ությունները ճնշելով ն հակառակորդներին ոչնչացնելով: Այդ իրադարձությունների մասին է պատմում նրա թողած Բեհիստունյան եռալեզու (հին պարսկերեն, էլամերեն ն ա ելերեն) արձանագրությունը: Դարեհն արձանագրել է տվել Կյուրոս Մեծի մահից հետո Պարսկաստանում սկսված խառնաշփոթ վիճակի, գահակալական կռիվների ն պարսից տիրակալության դեմ ոտքի ելած երկրների ու ժողովուրդների ապստամ ությունների ճնշման պատմությունը: Արձանագրության պարսկերեն մասում Հայաստանը կոչվում է Արմինա, էլամերենում` Հարմինույա, ա ելերենում` Ուրարտու (ինչը Հայաստան-Արմենիա-Արարատ-Ուրարտու նույնության փաստարկներից է): Դարեհի իշխանության օրինականությունը չի ճանաչում Հայաստանը, որը Կյուրոս Բ-ի ն Տիգրան Երվանդյանի դաշինքի ժամանակվանից ի վեր Աքեմենյան Պարսկաստանի գլխավոր դաշնակիցն էր, ընդ որում, Հայոց արքա Տիգրան Երվանդյանը Ք.ա. 538թ. միաժամանակ «Բա ելոնի փոխարքան» էր, տերության արնմտյան կեսի կառավարողը, երկրորդ գահակալը: Հայաստանի արքայի այդ կարգավիճակը շարունակվել է նան Տիգրան Երվանդյանից հետո: Մասնավորապես, Դարեհը Բեհիստունյան արձանագրության սկզ ում Հայաստանը չի հիշատակում ապստամ ած երկրների շարքում, ցույց է տալիս, որ վերջինս լիովին անկախ էր: Հետագա իրադարձությունների մասին հաղորդումներից ակնհայտ է, որ Հայաստանն ուներ կարնոր դերակատարում տարածաշրջանում ն ավական մեծ ռազմական ուժ:

Ճակատամարտերը Արձանագրությունը հաղորդում է, որ Դարեհը Հայաստան է ուղարկել երկու զորավար, որոնք հինգ անգամ ստիպված են եղել իրենց ուժերը չափել հայ ռազմիկների հետ: Հայաստանի դեմ արշավանքը Դարեհը նախ հանձնարարել էր իր մերձավորներից ծագումով հայ մի զորավարի՝ Դադարշիշին, որը Հայաստանում երեք ճակատամարտ է տալիս (տե՛ս քարտեզը): Թեպետ ամեն ճակատամարտից հետո արձանագրությունը նշում է, թե Հայաստանը պարտություն է կրել, սակայն այն հանգամանքը, որ պարսից արքունիքը ստիպված էր նորանոր զորքեր ուղարկել հայերի դեմ, հուշում է, որ նախորդ արշավանքներն ավարտվել են անհաջողությամ :

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -44 -

Պատմական տեղեկանք. «Դարեհ թագավորն ասում է. - Դադարշիշ անունով հայ (արմինացի) իմ ծառային1 ես ուղարկեցի Արմինա: Այսպես նրան պատվիրեցի. «Գնա՛ ն ջախջախի՛ր այդ ապստամ անակը, որն իրեն իմը չի ճանաչում»: Ուստի Դադարշիշը գնաց: Եր նա հասավ Արմինա, ապստամ ները հավաքվեցին ն դուրս ելան Դադարշիշի դեմ (նրան) ճակատամարտ տալու համար: Արմինայի մեջ Զուզա2 անունով մի ավան կա, ճակատամարտը տեղի ունեցավ այնտեղ: Ահուրամազդան ինձ օգնեց: Շնորհիվ Ահուրամազդայի իմ անակը ավական մարդ սպանեց ապստամ անակից... Դարեհ թագավորն ասում է. - Երկրորդ անգամ ապստամ ները հավաքվեցին ն նորից դուրս ելան Դադարշիշի դեմ ճակատամարտելու: Տիգրա3 անունով մի երդ կա Արմինայում. ճակատամարտը տեղի ունեցավ այնտեղ: Ահուրամազդան ինձ օգնեց. Ահուրամազդայի շնորհիվ իմ անակը այն ապստամ անակից ավական մարդ սպանեց... Դարեհ թագավորն ասում է. - Երրորդ անգամ ապստամ ները հավաքվեցին ն նորից դուրս ելան Դադարշիշի դեմ ճակատամարտի: Ույամա4 անունով մի երդ կա Արմինայում. ճակատամարտը տեղի ունեցավ այնտեղ: Ահուրամազդան ինձ օգնեց: Ահուրամազդայի շնորհիվ իմ անակն այն ապստամ անակից ավական մարդ սպանեց... Հետո Դադարշիշը մնաց Արմինայում, մինչն ես հասա Մեդիա»:

Հատվածն ներ Բե եհիստուն նյան ն արձան նագրություն նից

Հատկանշական է Դարեհի խիստ համեստ գնահատականն իր իսկ անակի ձեռք երումների մասին` «իմ անակը ավական մարդ սպանեց ապստամ անակից»: Հասկանալիորեն, սա եղել է պարտություն, այլապես հաջորդ արշավանքների կարիքը չէր լինի: Դադարշիշի անհաջողությունից հետո Դարեհը Հայաստան է ուղարկում պարսիկ զորավար Վահումիսային: Նա հայերի հետ առաջին ընդհարումն ունենում է Հյուսիսային Միջագետքում, Իզալայում: Այն հանգամանքը, որ ընդհարումը տեղի է ունեցել Հայաստանի սահմաններից դուրս, ցույց է տալիս, որ հայերը նախահարձակ էին եղել` ռազմական գործողությունները տեղափոխելով հակառակորդի տարածք5: Անհաջողության մատնված պարսիկները ստիպված էին իրենց հաջորդ` հինգերորդ արշավանքն իրականացնել Հայաստանի դեմ (տե՛ս քարտեզը): ________________________________

Իմա՝ ենթակային: Զուզա ավանը գտնվել է Հարավային Հայաստանում՝ Աղձնիքում կամ Կորճայքում: 3 Տիգրա - երդ Աղձնիքում: 4 Ույամա (Ուհիամա) - երդ Կորդվաց աշխարհում: 5 Այս մարտավարության` Հայաստանում ավելի վաղ կիրառության մասին արդեն խոսվել է նախորդ ակնարկներում:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -45 -

Ռազմական դաշինքը Բեհիստունյան արձանագրությունը տեղեկացնում է Բա ելոնում երկրորդ անգամ արձրացած ապստամ ության մասին, ընդ որում, ապստամ ության գլուխ կանգնում ն արքա է հռչակվում հայազգի Արախան` Խալդիտայի որդին: Պատմական տեղեկանք. «Դարեհ թագավորն ասում է. - Այնուհետն Վահումիսա անունով պարսիկ իմ ծառային ես ուղարկեցի Արմինա (ն) այսպես նրան պատվիրեցի. «Գնա՛, ջախջախի՛ր այն ապստամ անակը, որն իրեն իմը չի ճանաչում»: Ուստի Վահումիսան գնաց: Եր նա հասավ Արմինա, ապստամ ները հավաքվեցին ն դուրս ելան Վահումիսայի դեմ ճակատամարտի: Ասուրեստանում Իզարա1 անունով մի վայր կա. ճակատամարտը տեղի ունեցով այնտեղ: Ահուրամազդայի շնորհիվ իմ անակը այն ապստամ անակից ավականին մարդ սպանեց... Դարեհ թագավորն ասում է. – Իմ Պարսկաստանում ն Մեդիայում գտնված ժամանակ ա ելոնացիները երկրորդ անգամ ապստամ եցին իմ դեմ: Ապստամ եց Արախա անունով մի մարդ` արմեն, Խալդիտայի որդին: Բա ելոնիայի մեջ Դու ալա անունով մի երկիր կա. այնտեղ ապստամ եց: Այսպես խոսեց ն ստեց. «Ես Նա ուգոդոնոսորն եմ, Նաոնիդի որդին»: Բա ելոնացիներն ապստամ եցին իմ դեմ ն ռնեցին այս Արախայի կողմը, որը Բա ելոնը գրավեց ն դարձավ Բա ելոնի թագավոր»: Հատվածն ներ Բե եհիստուն նյան ն արձան նագրություն նից

Արձանագրության տվյալներից երնում է, որ Հայաստանը նվաճելու համար Դարեհը գործադրել է մեծ ջանքեր ն որ հայերը կապի մեջ են եղել Բա ելոնի (հնարավոր է` նան Մարաստանի) հետ` փոխհամաձայնեցնելով իրենց գործողությունները: Վահումիսայի երկրորդ` վճռական ճակատամարտը տեղի է ունենում Հայաստանի հարավում, Աուտիարա գավառում, որով ավարտվեց Հայաստանի դեմ ուղղված հինգերորդ արշավանքը: Պատմական տեղեկանք. «Դարեհ թագավորն ասում է. - Ապստամ ները երկրորդ անգամ հավաքվեցին (ն) դուրս ելան Վահումիսայի դեմ ճակատամարտի: Արմինայում Աուտիարա2 անունով մի գավառ կա. այնտեղ նրանք ճակատամարտ տվեցին: Ահուրամազդան ինձ օգնեց. ___________________________ 1 Իզարա (Իզալա) - գտնվել է Հյուսիսային Միջագետքում: Հայերը նախահարձակ էին եղել ն մտել Ասորեստանի սահմանները: 2 Աուտիարա - հավանա ար, «Աշխարհացոյց»-ի Այտուանք գավառն է, որը գտնվում էր պատմական Հայաստանի Կորդվաց աշխարհում:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -46 -

Ահուրամազդայի շնորհիվ իմ անակը այն ապստամ անակից ավականին մարդ սպանեց... Հետո Վահումիսան մնաց Արմինայում, մինչն ես հասա Մեդիա»:

Հատված Բե եհիստուն նյան ն արձան նագրություն նից

Դատելով փաստերից` կնքվում է հաշտություն փոխզիջումներով:

Եզրակացություն Ք.ա. 522-521թթ. հայ ժողովուրդը զենքը ձեռքին կարողանում է պաշտպանել իր Հայրենիքի սահմանները: Տարածաշրջանում իր տերության դիրքերը պահպանելու համար Դարեհը հարկադրված է լինում ընդունել փոխզիջումային տար երակը: Հայաստանը ճանաչում է Աքեմենյանների գերիշխանությունը, սակայն պարսիկները նս իրենց հերթին ստիպված էին գնալ մեծ զիջումների:

Հայաստանում շարունակեցին իշխել Երվանդ Սակավակյացի ն Տիգրան Երն սեփական ն դրամ ն վայելում լիավանդյանի ժառանգները, որոնք հատում էին կատար ներքին անկախություն: Ք.ա. 401թ. Հայաստանում իշխում էր Երվանդ (Օրոնտես) Բ-ն, որին Աքեմենյան տիրակալ Արտաքսերքսես Բ-ն կնության էր տվել իր դստերը, իսկ Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքների ժամանակ` Երվանդ (Օրոնտաս) Գ-ն, որը Գավգամելայի ճակատամարտից հետո հայտարարեց Մեծ Հայքի լիակատար անկախությունը:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -48 -

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՄԱԿԵԴՈՆԱՑԻՆ

ԵՎ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ

լեքսանդր Մակեդոնացու ն Հայաստանի առնչությունների թեման պետք է դիտարկել առնվազն երեք տեսանկյունով ու ժամանակագրական կտրվածքով. ա/ Ալեքսանդրը ն հայոց զորքը, եր վերջինս դեռնս մասն էր կազմում աքեմենյան անակի, / Ալեքսանդրի անհաջողություններն ընդդեմ Հայոց թագավորության, գ/ վիպական Ալեքսանդրի կերպարը ն Հայաստանը:

Ա

- -49 -

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Գավգամելայի ճակատամարտը ն Հայաստանի անկախացումը (Ք.ա. 331թ.) Ք.ա. 336թ. հոր` Ֆիլիպ Բ-ի սպանությունից հետո, Մակեդոնիայում գահ է արձրանում քսանամյա Ալեքսանդրը (Ալեքսանդր Ա կամ Ալեքսանդր Մակեդոնացի, Ք.ա. 336-323թթ.): Ք.ա. 334թ. մակեդոնա-հունական զորքերը Ալեքսանդրի գլխավորությամ անցնում են Հելլեսպոնտոսը ն շուտով Գրանիկոս գետի ափին պարտության մատնում պարսից փոքրասիական սատրապների միացյալ ուժերին: Այս պարտությունն անակնկալի է երում Աքեմենյան վերջին տիրակալ Դարեհ Գ-ին, որը նս գահ էր արձրացել Ք.ա. 336թ.: Նա ազմահազար զորքերով ընդառաջ է գնում Ալեքսանդրին: Ք.ա. 333թ. գարնանը Կիլիկիայի Իսսոսի դաշտում տեղի է ունենում մեծ ճակատամարտ (տե՛ս քարտեզը): Ճակատամարտի ժամանակ Դարեհ Գ-ի գլխավորությամ պարսիկները առաջնորդել են աքեմենյան անակի կենտրոնը, մարերը՝ աջ թնը, ն հայերը` ձախ թնը: Չնայած թվական մեծ գերակշռությանը` պարսից զորքը Իսսոսի մոտ ծանր պարտություն է կրում: Դատելով փաստերից` պարտության պատճառը մարերի առաջնորդությամ կռվող աջ թնի փախուստն էր, որին հաջորդած խուճապից հետո սկսում է նահանջել ամ ողջ անակը: Դարեհը փախչում է` ռազմականից ավելի ծանր արոյական պարտություն կրելով. գերի են ընկնում նրա մայրը, կինը ն զավակները: Պատմահայր Մովսես Խորենացին տեղեկացնում է, որ Ալեքսանդր Մակեդոնացու դեմ մարտնչել է Վահե Հայկազունին, որը զոհվել է «նրա ձեռքով» (գիրք

Ալեքսանդր Մակեդոնացու ոսկյա դրամներից

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -50 -

Ա, գլ. ԼԱ): Անտիկ պատմագրությունից մեզ հայտնի է, որ հայերն աքեմենյան զորքի կազմում մասնակցել են Մակեդոնացու դեմ մղված երկու` Իսսոսի ն Գավգամելայի ճակատամարտերին: Քանի որ հայտնի է, որ Գավգամելայի ճակատամարտում հայկական զորքերը ղեկավարել են Օրոնտես-Երվանդն ու Միթրաուստեսը, մնում է ենթադրել, որ Վահե Հայկազունին Իսսոսի ճակատամարտին մասնակցած 47000-անոց հայկական անակն է առաջնորդել ն զոհվել այդ ճակատամարտում: Իսսոսի հաղթանակից հետո Ալեքսանդրը, ունենալով ացառիկ պատանդներ, չի հետապնդում Դարեհին, այլ շարունակում է արշավանքը դեպի Եգիպտոս: Ի տար երություն Միջերկրականի արնելյան ավազանի, որտեղ մակեդոնացիներին ցույց է տրվում լուրջ դիմադրություն, Եգիպտոսը նվաճվում է առանց զինված դիմադրության: Ալեքսանդրն իրեն հայտարարում է եգիպտական աստված Ամոնի որդի ն փարավոնների ժառանգ, հիմնում իր անվամ առաջին քաղաքը՝ Ալեքսանդրիան: Ալեքսանդրը Եգիպտոսից շարունակում է շարժվել Դարեհ Գ-ի հիմնական ուժերի դեմ: Վճռական ճակատամարտը տեղի է ունենում Ասորեստանի հյուսիսում, Ար ելայից ոչ հեռու գտնվող Գավգամելայի մոտ, 331թ. հոկտեմ երի 1-ին (տե՛ս սխեմաները): Պատմական տեղեկանք. «Հայերին ղեկավարում էին Օրոնտեսն ու Միթրաուստեսը, կապադովկիացիներին` Արիակոսը: Կելեսիրիայի ն Միջագետքի ասորիներին առաջնորդում էր Մազեյոսը»: Նույն հեղինակը մի քանի էջ հետո ավելացնում է` «Աջ թնի առջնում շարված էին հայկական ն կապադովկիական հեծելազորները ն հիսուն մանգաղավոր մարտակառք» (Արրիանոս Փլավիոս, «Ալեքսանդրի արշավանքը», գիրք |||, 8 (5-6) ն 11 (7): «Աջ թնում կանգնած էին Մեծ Հայքի հայերը, կադուսիներն ու կապադովկիացիները, ասորիներն ու մարաստանցիները. նրանք նույնպես ունեին մանգաղակիր մարտակառքեր»:

Քվին նտուս Կուրտիուս Ռուֆուս, «Ա Ալե եքսան նդր Մակե եդոն նացու պատմ մություն նը», գիրք |Մ, 2||, 12

Ճակատամարտը սկսվում է առավոտյան ն շարունակվում ամ ողջ օրը: Դարեհը կրկին պարտվում ն փախուստի է դիմում: Մակեդոնացին սկսում է հետապնդել Դարեհին, ինչը, սակայն, ձախողվում է աքեմենյան անակի աջ թնի հերոսական գործողությունների հետնանքով, իսկ ինչպես նշվել է, աջ թնի վճռորոշ ուժը հայկական զորքն էր: Ստեղծվում է մարտավարական առումով արտակարգ արդ իրավիճակ: Աքեմենյան զորքի կենտրոնը ղեկավարող Դարեհ Գ-ն ն ձախ թնը սկսում են նահանջել այն ժամանակ, եր աջ թնը, ընդհակառակը, հակառակորդին մեծ կորուստներ պատճա-

- -5- -

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ռելով, հաղթականորեն սկսել էր ճեղքել հունա-մակեդոնական զորքի աջ թնի մարտական դասավորությունը: Հունա-մակեդոնական զորքի ձախ թնի հրամանատար Պարմենիոնը օգնություն է խնդրում Ալեքսանդրից, որը թվում է, թե կատարել էր մարտի իր մտահղացման հիմնական մասը. թեն մեծ դժվարությամ , սակայն ճեղքել էր պարսիկների մարտակարգը ն շատ հաջող հետապնդում էր իրականացնում: Ալեքսանդրը հարկադրված է լինում դադարեցնել Դարեհի հետապնդումը ն հրաժարվում է այդ պայմաններում սովորական համարվող թնանցման իրականացման մտքից: Հարկադրված, ավելի խոր զորաշարժի դիմող մակեդոնական հեծելազորը համաշխարհային ռազմարվեստի պատմության մեջ առաջին անգամ իրականացնում է արդ զորաշարժ` շրջանցում ն թիկունքից հարձակվում աքեմենյան զորքի աջ թնի վրա: Մակեդոնական ամ ողջ անակի կողմից շրջապատված հայոց այրուձին հայտնվում է մարտադաշտի եզրին սեղմված իրավիճակում: Հակառակորդի հիմնական ուժերին փախուստի մատնելուց ն շրջանցումն իրականացնելուց հետո Ալեքսանդրը հույս ուներ մարտն ավարտել հակառակորդի աջ զորաթնի լիակատար ջախջախումով, մանավանդ որ Դարեհ Գ-ի խայտառակ փախուստը հուսահատության պետք է հասցրած լիներ հայոց այրուձիու զորամասերին: Սակայն այս անելանելի թվացող իրավիճակում կատարվում է անսպասելին... Շարունակվող կատաղի մարտի ընթացքում (ջախջախման միանգամայն իրական սպառնալիքի պայմաններում), եր պետք է կորցված լիներ զորքի ամողջ ղեկավարումը, հերոսա ար կռվող աջ զորաթնի հրամանատարությունը կարողանում է իրականացնել վերախմ ավորում ն մարտակարգը հետ է շր-

Գավգամելայի ճակատամարտը (խճանկար)

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -52 -

ջում: Սկսվում են գործողություններ, որոնք դառնալու էին համաշխարհային ռազմարվեստի մեծագույն արեփոխիչներից մեկի` Ալեքսանդր Մակեդոնացու փառքը ստվերող ամենանշանակալի իրադարձությունը: Աջ թնի զորամասերն առաջնորդող հայոց այրուձին «արագ երթով նահանջի» հրաման է ստանում ն ճակատից հակագրոհ սկսած Պարմենիոնի զորաթնի հարվածները կասեցնելուն զուգընթաց, փաստորեն, նոր գրոհի անցնում իր թիկունքում հայտնված հեծելազորի վրա:

Շրջանցող զորաթնի հրամանատարությունը ստանձնած Ալեքսանդրին այս քայլը դնում է անելանելի իրավիճակի մեջ, քանի որ նրա մտքով իսկ չէր կարող նդգն նությյուն ն կուն նեն նան ն գրոանցնել, որ պարտված զորքի «մնացորդները» հան ն խմ ավորման վրա: հելու իր անակի հարվածայյին Իրադարձությունների անսպասելի շրջադարձը փոխում է մարտավարական իրավիճակը, ն նախաձեռնությունն անցնում է հայոց այրուձիին: Մարտավարական զարգացումների հիմնական թելադրողը դառնալով` հայոց այրուձին հուժկու գրոհով ճեղքում է իր թիկունքում հայտնված մակեդոնական հեծելազորի մարտակարգը ն դուրս գալիս շրջապատումից: Հայոց այրուձիի զորաշարժը (նահանջը) արդեն իսկ անվանի ն ազմափորձ զորավարի հռչակ վայելող Ալեքսանդրի համար կրկնակի ծանր էր, քանի որ. 1. չի հաջողվում ջախջախել հայոց այրուձին, 2. նահանջելիս հայոց քաջերը ճեղքում են Ալեքսանդրի գլխավորած զորաթնի մարտակարգը, որը ամենահուսալին էր համարվում: Պատմական տեղեկանք. «Իսկ մակեդոնացիների ձախ թնում, որն, ինչպես արդեն ասվեց, պահպանում էր Պարմենիոնը, մարտը թե՛ մեկ, թե՛ մյուս կողմի համար այլ պայմաններում էր ընթանում: … Պարմենիոնը հրամայեց իր հեծյալներին հայտնել Ալեքսանդրին, թե ինչ ծանր վիճակում են իրենք, ն եթե, ի ր, արքան արագորեն չգա օգնության, ապա ինքը չի կարողանա կասեցնել ընդհանուր փախուստը: Եր Պարմենիոնից այդ լուրը եկավ, արքան արդեն հեռու էր գնացել` սպառնալով փախչող թշնամու թիկունքին: Նա հրամայեց կանգնեցնել սլացող ձիերին, կանգ առավ նան ողջ ջոկատը: Ալեքսանդրը կատաղած էր, որ իր ձեռքից խլեցին հաղթանակը ն որ Դարեհին այժմ ավելի հեշտ կլինի փախչելը, քան նրան հետապնդելը: …Ասպանդակելով ձիերին` ոլորը նետվեցին թշնամու վրա, ն վերջիններս սկսեցին ոչ թե դանդաղորեն նահանջել, այլ արագ երթով»:

Քվին նտուս Կուրտիուս Ռուֆուս, «Ա Ալե եքսան նդր Մակե եդոն նացու պատմ մություն նը», գիրք |Մ, 2Մ|. 1-6

- -53 -

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Հերոսա ար մարտնչած ն արժանապատվորեն հայրենիք վերադարձած հայկական զորքերը Գավգամելայի ճակատամարտից հետո վերականգնում են Հայաստանի անկախությունը` Օրոնտաս-Երվանդ Գ-ն Մեծ Հայքում, իսկ Միթրաուստեսը` Փոքր Հայքում: Մազեյոսը Մակեդոնացուն է հանձնում Բա ելոնը` փոխարենը նրա կողմից նշանակվելով Բա ելոնի սատրապ: Երվանդ Գ-ի ն Միթրաուստեսի օրինակին են հետնում ն իրենց երկրներն անկախ հայտարարում Բակտրիայի կառավարիչ Բեսսոսը, Փոքր Մարաստանի սատրապ Ատրոպատեսը ն ուրիշներ: Այսպիսով, հայկական զորքերի հերոսական մասնակցությունը Գավգամելայի ճակատամարտում, փաստորեն, ձախողում է Ալեքսանդրի ծրագրերը` այդ ճակատամարտով վերջ դնելու Աքեմենյան տերությանը: Այն գոյատնում է նս որոշ ժամանակ:

Ալեքսանդր Մակեդոնացին ն անկախ Հայաստանը Գավգամելայի ճակատամարտից հետո Ալեքսանդրը շարունակեց արշավանքը (տե՛ս քարտեզը): Դարեհ Գ-ն փախուստի ճանապարհին սպանվեց յուրայինների կողմից, որով էլ վերջ դրվեց Ք.ա. 550թ. Աքեմենյան տերությանը: Հայաստանն այդպես էլ չնվաճվեց Ալեքսանդր Մակեդոնացու կողմից ն չմտավ նրա տերության կազմի մեջ: Հայաստանում շարունակեցին իշխել Օրոնտաս-Երվանդ Գ-ն ն Միթրաուստեսը, որոնք Գավգամելայի ճակատամարտից ն Աքեմենյան տերության կործանումից հետո հանդես եկան որպես անկախ թագավորներ համապատասխանա ար Մեծ Հայքում ու Փոքր Հայքում: Պատմական տեղեկանք. «Արրիանոսը, որ առանց որնէ միջնորդի օգտվել է Մակեդոնացու զորարշավի օրագրերից, ինչպես նան արշավի անմիջական մասնակիցներ Պտղոմեոսի ն Արիստո ուլոսի աշխատություններից, ազմիցս խոսելով Ալեքսանդրի նվաճումների մասին ն մանրամասն թվարկելով հպատակեցված երկրները, Հայաստանի անունը չի տալիս»: ՀԺՊ Պ, էջ 501

Ք.ա. 330-329 թվականների ընթացքում Ալեքսանդրը Հայաստան ուղարկեց մի զորա անակ` Մենոն զորավարի գլխավորությամ ` հանձնարարելով գրավել Բարձր Հայքի Սպեր (հունական աղ յուրներում` Սիսպիրիտիս) գավառի ոսկու հանքերի շրջանը, որը Ք.ա. ||| հազարամյակից ոսկու արդյունահանման հռչակավոր կենտրոն էր: Ինչպես վկայում է հույն նշանավոր մատենագիր Ստրա ոնը, մակեդոնական անակը գլխովին ջախջախվեց, իսկ հրամանատարին հայերը մահապատժի ենթարկեցին:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -54 -

Պատմական տեղեկանք. «Ոսկու հանքեր կան Սիսպիրիտիսի մեջ, Կա ալայում, որտեղ Ալեքսանդրն ուղարկեց Մենոնին` զորքով. սա խեղդամահ արվեց տեղա նիկների կողմից»:

Ստրա ոն ն, «Ա Աշխարհագրություն ն», 2|, 14 4-8

Հայաստանում հունա-մակեդոնական զորքի պարտությունից ն նրա հրամանատարին հրապարակային մահապատժի ենթարկելուց հետո Ալեքսանդր Մակեդոնացին փորձ անգամ չարեց նոր մի արշավանք կազմակերպելու դեպի Հայաստան: Թերնս այդպիսով նա պարզապես խուսափեց փորձությունից:

սափեց փորձությյուն նից ն նոր անակ չուՄակեդոնացին պարզապես խուս նակությյուն նը նա տեսել էր նախ ղարկեց այն երկրի դեմ, որի զորքերի ուն նք խափան նեցին ն իր ծրագրեԳավգամելայի ճակատամարտում, որտեղ նրան րը, ապա տեղեկացել նրանց կողմից Հայաստանի ոսկեհանքերը նվաճելու ուղարկած մակեդոնական անակի ոչնչացման մասին: Ալեքսանդրն արշավանքն ավարտեց Ք.ա. 324 թվականին, որից հետո հաստատվեց Բա ելոնում` հռչակելով այն իր տերության մայրաքաղաք: Ք.ա. 323թ. հունիսի 13-ին, երեսուներեք տարեկան հասակում, առեղծվածային պայմաններում մահացավ մինչ այդ համաշխարհային պատմության մեջ աննախադեպ մի աշխարհակալություն ստեղծած գործիչը: Մահվանից հետո նրա ստեղծած տերությունը մասնատվեց նույնպիսի արագությամ , ինչպես ստեղծվել էր: Հայաստանն աննվաճ մնաց նան Մակեդոնացու մահվանից հետո, եր նրա զորավարների միջն սկսեց ավելի քան երկու տասնամյակ տնած պատերազմների շղթան (դրանք հայտնի են որպես դիադոխների` ժառանգորդների պատերազմներ), որն ավարտվեց Ք.ա. 301 թվին` Մակեդոնացու աշխարհակալության մասնատումով:

Պատմական տեղեկանք. «Ալեքսանդր Մակեդոնացու մահից հետո (323թ. մեր թվ. առաջ) նրա նվաճած երկրները, ինչպես հայտնի է, իրենց մեջ աժանեցին նրա զորավարները: Այդ աժանումը տեղի է ունեցել մի քանի անգամ` 323 թվին Բա ելոնում, 321 թվին Տրիպարադիսում ն 315 թվին Պերսեպոլիսում: Բաժանման ցուցակները մեզ հայտնի են: Սակայն ուշագրավ է, որ աժանման ենթարկված երկրների շարքում ցուցակներից ն ոչ մեկում չի հիշատակված Արմենիան` ո՛չ Մեծ Հայքը, ո՛չ էլ Փոքր Հայքը»:

Ման նան նդյան ն Հ., Քննական ն տե եսություն ն հայ ժողովրդի պատմ մության ն, հ. 1, Երկե եր, Ա, Ե., 1977, էջ 97

ՖԻԼԻՊ ԲՈՒԱՇԵԻ 1783Թ. ՔԱՐՏԵԶԸ, ՈՐՏԵՂ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ՆԵՐԿԱՅԱՑՎԱԾ է` «ԴՐԱԽՏԸ ԵՐԿՐԻ ՎՐԱ»

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -56 -

Դիոդորոս Սիկիլիացու (Սիցիլիացու) «Պատմական գրադարան» երկասիրության համաձայն` մակեդոնացիների կողմից գահընկեց արված Կապադովկիայի արքա Արիարաթեսը կարողացել է վերականգնվել հայրական գահին` շնորհիվ Մեծ Հայքի արքա Արդոատեսի1 տրամադրած զորքերի: Դա տեղի է ունեցել Ք.ա. 301-300 թվականներին, եր անկախացել է նան Պոնտոսի թագավորությունը (ամենայն հավանականությամ , սա նս տեղի է ունեցել Մեծ Հայքի աջակցությամ ): Պատմական տեղեկանք. «Այդ տարիներին Ալեքսանդր Մակեդոնացին պարտության մատնեց պարսիկներին, որից հետո վախճանվեց: Ապա Պերդիկկասը, որն այդ ժամանակ ամ ողջ տերության առաջնորդն էր, Եվմենեսին ուղարկեց որպես Կապադովկիայի զորապետ: Արիարաթեսը պարտվելով ճակատամարտում՝ ընկավ, որից հետո թե՛ Կապադովկիան ն թե՛ նրան սահմանակից երկրներն ընկան մակեդոնացիների տիրապետության տակ: Իսկ Արիարաթեսը՝ նախորդ թագավորի որդին, հուսահատվելով այդ ժամանակ ստեղծված դրությունից, քչերի հետ ապաստանում է Հայաստանում: Ոչ շատ ժամանակ անց, եր արդեն Եվմենեսն ու Պերդիկկասը ն նրանց համախոհները մահացել էին, իսկ Անտիգոնոսն ու Սելնկոսը զ աղված էին այլ գործերով, Արիարաթեսը հայերի թագավոր Արդոատեսից զորք ստանալով, սպանեց մակեդոնացիների զորապետ Ամյունտասին, մակեդոնացիներին անհապաղ դուրս վտարեց երկրից ն վերանվաճեց իր հայրենի իշխանությունը»:

Դիոդորոս Սիկիլիացի, «Պ Պատմ մական ն գրադարան ն», գիրք 222||, գլ. 2|2

____________________________

Ուսումնասիրողների մի մասը կարծում է, որ «Արդոատեսը» Օրոնտաս-Երվանդ Գ-ի անվան աղճատված ձնն է, սակայն կա կարծիք, որ դա «Արտավազդ» անվան մի տար երակն է կամ եզակի կիրառությամ ինքնուրույն անուն:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -6- -

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԶՈՐԱՑՈՒՄԸ

ԱՐՏԱՇԵՍՅԱՆՆԵՐԻ 0ՐՈՔ

||| դ. երկրորդ կեսը Առաջավոր Ասիայում ուժերի նոր վերախմ ավորումների ժամանակաշրջան դարձավ: Սելնկյան պետությունը հետզհետե թուլանում էր, քանզի գրեթե չընդհատվող պատերազմների, ներքին երկպառակությունների ն ապստամ ությունների պատճառով նրա տիրակալները, չէին կարողանում պահպանել Միջերկրական ծովից մինչն Հնդկաստան ձգվող իրենց հսկայական տիրույթները: Ք.ա. 255թ. անկախացած ն հետագա մեկ ն կես դարերի ընթացքում հզորացող Պարթնստանն արնելքից, ն Առաջին ու Երկրորդ Պունիկյան պատերազմներում (Ք.ա. 264-241թթ. ն 218-201թթ.) Կարթագենին հաղթած ու Բալկաններում հիմնավորվող Հռոմը` արնմուտքից, հզոր ախոյաններ էին դարձել Սելնկյանների համար: Այդուհանդերձ, Սելնկյան պետությունից ոչ մեծ հեռավորության վրա գտնվող Հայկական լեռնաշխարհը Ք.ա. ||| դարում գտնվում էր նրա տիրակալների քաղաքական շահերի ոլորտում: Սակայն արդեն Ք.ա. || դ. սկզ ին իրավիճակը կտրուկ փոխվում է: Ք.ա. 190թ. Մագնեսիայի մոտ հռոմեական անակից ծանր պարտություն կրելով՝ Սելնկյանները ստիպված էին հրաժարվել տարածաշրջանային առաջատարի իրենց դերից:

Ք.Ա.

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -62 -

ԱՐՏԱՇԵՍ Ա ԲԱՐԵՊԱՇՏ

ՌԱՀՄԱԿԱՆ ԲԱՐԵՓՈԽՈՒՄՆԵՐ,

ՄԻԱՎՈՐԻâ 2ԱՂԹԱՐՇԱՎՆԵՐ

Արտաշես Ա-ն (Ք.ա. 189-160թթ.) հիմնադիրն է Արտաշեսյան հարստության, որն իշխել է Հայաստանում Ք.ա. 189- Ք.հ. 1թթ.: Նա հայտնի է որպես մեծագույն արեփոխիչ, պետական ն ռազմական արտասովոր հեռատեսություն ն գթասրտություն ունեցող գործիչ, ինչի համար էլ արժանացել է «Բարեպաշտ» մականվանը: Դժվար է առանձնացնել նրա գործունեության նագավառներից կամ իրականացված արեփոխումներից մեկը: Բայց որքան էլ մեծ լինեն Արտաշեսի ռազմական հաջողությունները ն որքան մեծ` նրա տարած հաղթանակների նշանակությունը, նրա ամենակարնոր ձեռնարկումն, այնուամենայնիվ, սահմանների ձնավորումն (սահմանաքարերի տեղադրման միջոցով) ու հողային արեփոխման իրականացումն էր: Հայոց արքան հողաաժանման այնպիսի հիմնարար համակարգ է ձնավորում, որն առանց էական փոփոխությունների գործում էր նան միջին դարերում:

Ռազմավարությունը Երկրի ռազմաքաղաքական հզորացման գործընթացն Արտաշեսը շրջահայացորեն սկսեց ռազմական արեփոխումներից: Աշխատանքները սկսվում են հայոց անակի համալրման համակարգի վերակառուցումով: Զորահավաքի կազմակերպումը հեշտացնելու համար երկիրը աժանվում է 120 վարչական միավորների` գավառների, որոնք անտիկ պատմիչները կոչել են ստրատեգիաներ: Դրանցից յուրաքանչյուրի ռազմական պետին` ստրատեգոսին (գավառապետին) է հանձնվել իր շրջանի զինված ուժերի ղեկավարումը: Պատերազմների ժամանակ գավառապետերը թագավորի առաջին իսկ կոչով պարտավոր էին

Սահմանաքարի նկար

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -63 -

իրենց հեծյալ ու հետնակ ջոկատներով ներկայանալ նրան: Գավառների կողմից թագավորին ներկայացվող զորքի թիվը որոշվում էր ըստ նակչության քանակի: Արտաշես Ա-ն ուշադրություն դարձրեց երկրի սահմանների ամրացման խնդրին, քանզի օտար ուժերի հարձակման թիրախ հանդիսացող երկիրը նույնիսկ հաղթական պատերազմի ժամանակ չէր խուսափում ավերածություններից: Հակառակորդի առաջխաղացմանը խոչընդոտելու նպատակով սահմանամերձ հյուսիսային, արնելյան, հարավային, արնմտյան շրջաններում (Գուգարք, Նոր Շիրական, Կորդուք ն Աղձնիք) ստեղծվում են մշտական զորք պահելու իրավունք ունեցող չորս դեշխություններ: «Զորքի իշխանությունն էլ չորս մասի է աժանում (Արտաշեսը). արնելյան կողմի զորքը թողնում է Արտավազդին1, արնմտյանը տալիս է Տիրանին, հարավայինը վստահում է Սմ ատին, իսկ հյուսիսայինը՝ Զարեհին»:

Մովսե ես Խորե ենացի, Հայոց պատմ մություն ն, Գիրք Բ, Գլուխ ԾԳ Գ

Բդեշխներն իրենց զորամասերով պետք է կաշկանդեին հակառակորդի գործողությունները, խոչընդոտեին նրա առաջխաղացմանն ու ժամանակ շահեին, որպեսզի թագավորի շուրջը միավորված զորքերը հակառակորդին ընդառաջ շարժվեին: Առանձին դեպքերում, եր պետություն ներխուժած հակառակորդը փոքրաթիվ էր, դեշխն իր ուժերով էր կարողանում ջախջախել նրան ու դուրս շպրտել երկրից:

Արշավանքների նախապատրաստումը Սելնկյան պետության թուլացումով` տարածաշրջանում ուժերի վերա աշխումը որակապես նոր հնարավորություններ էր ստեղծում Մեծ Հայքի հզորացման համար, ն պետք էր փոխել պետության արտաքին քաղաքականության կարնորագույն կողմնորոշիչները: Սակայն Արտաշես Ա-ի գործունեության համար նութագրական չէր ավելորդ շտապողականությունը: Նախկինում կորցրած ծայրագավառների միավորման նպատակով Արտաշեսը քայլեր է ձեռնարկում նախապատրաստական ոլոր միջոցառումների ավարտումից ն այդպի_______________________________ 1 Պատմիչները դեշխներին անվանում էին «սահմանակալներ» կամ «սահմանապահներ»: Բդեշխներից երեքն Արտաշեսի որդիներն էին (Արտավազդը ավագ որդին է, որը հոր մահից հետո հռչակվեց Հայոց թագավոր (Ք.ա. 160-115թթ.), Տիրանը աղ յուրներից հայտնի է Տիգրան ձնով ն Հայոց Տիգրան Ա (Ք.ա. 115-95թթ.) թագավորն է, ու Զարեհը), իսկ չորրորդը տաղանդավոր զորավար, սպարապետ Սմ ատ Բագրատունին էր:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -64 -

սով ակտիվ ռազմական քաղաքականության համար նախադրյալների ստեղծումից հետո: Ք.ա. ||| դ. Սելենկյան տերության դեմ պայքարում Մեծ Հայքը տարածքային կորուստներ էր կրել: Մակեդոնացիներին դաշնակցած Վիրքը Հայաստանից խլել էր հյուսիսի սահմանային շրջանները, իսկ երկրի արնելքում անջատվել էր Փայտակարանը, որը պատմիչներին հայտնի է նան Կասպիանե կամ Կաս ից երկիր ձներով: Այստեղ Ք.ա. || դ. սկզ ին իշխում էր Զարդամանոսը: Իրենք` Սելնկյանները, հարավում գրավել էին Տմորիքը: Արնմուտքում Մեծ Հայքից առանձնացած էին Ծոփքի անկախ թագավորությունը ն Բարձր Հայքի մի մասը (տե՛ս քարտեզը): Այժմ Արտաշեսի խնդիրն էր վերականգնել թագավորության նախկին սահմանները: Ուստի, եր ապագա հաղթարշավի համար ոլոր նախապայմանները ստեղծված էին, նա կազմակերպում է ռազմական արշավանքներ այդ չորս ուղղություններով (տե՛ս քարտեզը):

Արշավանքները Արնելքում Սմ ատ Բագրատունու գլխավորած ուժերը ազատագրում են Փայտակարանը, Պարսպատունիքը ն դրանց միջն ընկած տարածքները: Հայոց անակի տարած հաղթանակն էլ ավելի մեծ արժեք է ստանում, քանի որ, Մովսես Խորենացու վկայությամ , Կաս ից երկրի թագավոր Զարդամանոսը պատերազմում գերվում է: Հյուսիսում Սմ ատ զորավարն ազատագրում է Պարխարի լեռնալանջերը, Կղարջքը ն Գուգարք աշխարհի մի մասը: Զարգացնելով հաջողությունները` հայոց զորքերը հյուսիսային արշավանքի արդյունքում հպատակեցնում են Վիրքը, ուր կուսակալ է կարգվում արքայազն Զարեհը: Հետագայում վրացիները երկու անգամ ապստամ ում են ն, նույնիսկ, գերում Զարեհին: Սակայն Արտաշեսի ն Սմ ատ Բագրատունու զորքը երկու անգամ էլ հնազանդեցնում է ապստամ ներին ու ազատում արքայազնին: Մեծ Հայքի ազդեցության ոլորտում հայտնվելով՝ Վիրքը երկար ժամանակով դադարում է խոչընդոտ լինել արնմուտքում ն հարավում ակտիվ քաղաքականության պատրաստվող Արտաշեսի, ինչպես նան նրա հաջորդների համար: Ի վերջո, Վիրքը պարտավորվում է 10 հազարանոց օգնական զորք տրամադրել Մեծ Հայքին ն Արտաշեսի պատկերով դրամ հատել: Արնմուտքում իր գործունեությունը ծավալելիս` Արտաշեսը համագործակցում է Ծոփքի արքա Զարեհի հետ: Համատեղ ուժերով նրանք Կատաոնիայից (Ծոփքից արնմուտք ընկած երկիր) հետ են գրավում Եկեղյաց գավառը, Անտիտավրոսի արնելյան ստորոտի հողերն ու աժանում միմյանց միջն: Պոնտոսում նակվող քալյու ներից ու մոսյունոյկներից հայկական զորքերն ազատագրում են Կարինի ն Դերջանի շրջանները:

- -65 -

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Հարավում տակավին Սելնկյանների տիրապետության տակ էր մնում Տմորիքը: Օգտվելով Եգիպտոսի դեմ Սելնկյան տերության պատերազմից` հարավակողմի հայկական զորքերի հրամանատար նշանակված Սմ ատ Բագրատունին Ք.ա. 168թ. ազատագրել է հայկական այդ երկրամասը: Երեք տարի հետո Սելնկյանները փորձել են հետ նվաճել այն, սակայն հայոց զորքերի համառ դիմադրության արդյունքում անհաջողության են մատնվել (տե՛ս քարտեզը): Արտաշեսի ծրագրերի մեջ էր մտնում նան Ծոփքի վերամիավորումը Մեծ Հայքին: Սակայն դա իրականացվեց շուրջ յոթ տասնամյակ անց միայն` Տիգրան Բ Մեծի օրոք (Ք.ա. 94թ.): Մեծ Հայքի միավորմամ Արտաշեսի ռազմաքաղաքական գործունեությունը չի սահմանափակվել: Սելնկյանների (ինչպես նան վերջիններիս դաշնակցած Պոնտոսի ու Փոքր Հայքի) դեմ տարվել է նան դիվանագիտական պայքար: Ք.ա. 183թ. Պոնտոսն ու Փոքր Հայքը պատերազմ են սկսել Կապադովկիայի ն վերջինիս դաշնակիցների դեմ, սակայն քառամյա պայքարից հետո պարտություն են կրել: Այս պատերազմում Արտաշեսը պաշտպանում էր երկրորդ խմ ավորմանը՝ ձգտելով թուլացնել Սելնկյանների ազդեցությունը ն գրավել Փոքր Հայքը: Իսկ պատերազմի վերջում նա հանդես եկավ միջնորդի դերում: Բացառված չէ, որ Կատաոնիայից գրավված վերոհիշյալ տարածքներն իրականում ձեռք են երվել Փոքր Հայքից՝ այդ միջնորդության արդյունքում: Սելնկյանների դեմ պայքարի վերջին դրվագն էր Արտաշեսի աջակցությունը Մարաստանի սատրապ Տիմարքոսին, որը Սելնկյան տերության դեմ Ք.ա. 162-160թթ. ապստամ ության արդյունքում ստեղծեց անկախ պետություն:

Արշավանքների արդյունքների ամրագրումը Հայաստանի հզորացման ու նական սահմանների վերականգնման քաղաքականությունը հենց սկզ ից ավելի մեծ, արեկարգ ու պաշտպանված մայրաքաղաք հիմնադրելու անհրաժեշտություն էր առաջ երել: Մայրաքաղաքն Արտաշեսը կառուցում է Արաքս ն Մեծամոր գետերի միախառնմամ կազմված թերակղզում՝ մի լրի վրա ն իր անվամ կոչում Արտաշատ: Այն երեք կողմից շրջապատված էր գետով ն հզոր պարիսպներով, իսկ չորրորդ կողմից՝ խրամով ու պատվարով: Արտաշեսը շենացնում է քաղաքը՝ այն նակեցնելով տեղացիներով ն նախկին մայրաքաղաք Երվանդաշատից երված նակչությամ : Պատմիչների պնդմամ ` Արտաշատը կառուցելիս Արտաշես Ա-ին օգտակար խորհուրդներով օգնել է կարթագենցի տաղանդավոր զորավար Հաննի ալը (Հաննի ալ Բարկա, Ք.ա. 247-183թթ.), որն այդ ժամանակ հանգրվանել էր Մեծ Հայքում: Հաննի ալին է վերագրվում նան քաղաքի հատակագծի կազմումը ն շինարարական աշխատանքների ղեկավարումը:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -66 -

«Հայաստանի քաղաքներն են Արտաքսատան1 (որը կոչում են ն Արտաքսիասատա, որը Հաննի ալը կառուցել է Արտաքսիաս2 թագավորի համար) ն Արքսատան, երկուսն էլ Արաքսի վրա... Արտաքսատան երկրի արքայանիստն է. գտնվում է գետա(թնի) կազմած թերակղզու վրա, նրա պարիսպը շուրջանակի պատում է գետը՝ ացի պարանոցից, իսկ պարանոցը շրջափակված է փոսով ն պատնեշով»:

Ստրա ոն ն, Աշխարհագրություն ն, 2|, 14 «Պատմում են, թե կարթագենցի Հաննի ալը... գնաց Արտաշես Արմենի արքունիքը, որին ազում պիտանի խորհուրդներ ն հրահանգներ տվեց: Բացի այդ, նկատելով չօգտագործված ու լքված, սակայն ացառիկ հարմարագույն ն ակնահաճո մի վայր` նա այդ տեղում ուրվագծելով քաղաքի հատակագիծը՝ կանչեց Արտաշեսին ն ցույց տալով նրան այդ վայրը՝ համոզեց քաղաք կառուցել այստեղ: Թագավորն ուրախությամ համաձայնվեց ն խնդրեց Հաննի ալին, որ նա անձամ իր վրա վերցնի շինարարական աշխատանքների վերակացությունը: Կառուցվեց մեծ ն շատ գեղեցիկ մի քաղաք, որին թագավորը տվեց իր անունը ն այն հռչակեց Հայաստանի մայրաքաղաք»:

Պլուտարքոս, Զուգահե եռ կե ենսագրություն ններ, Լուկուլլոս, 222|

Եզրակացություն

Արտաշես Ա-ի ուռն գործունեության արդյունքն էր Մեծ Հայքի հիմնական մասի միավորումն ու հզորացումը, որով պետությունն աստիճանա ար վերածվում էր տարածաշրջանի զորեղ պետության: Իր գահակալման ամ ողջ ընթացքում ակտիվ արտաքին քաղաքականություն վարող Արտաշես Ա-ն թեն երկրի միավորումն իրականացնում էր զինված ուժի կիրառմամ , սակայն ինքնանպատակ ռնություններ թույլ չէր տալիս: Այդ է պատճառը, որ հայ ժողովրդի հիշողության մեջ նա մնաց նան «Բարի» պատվանունով:

______________________________

Արտաշատ: Արտաշես Ա:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -68 -

ՄԵՍ ՀԱՅՔԻ ՀԶՈՐՈՒԹՅԱՆ

ԳԱԳԱԹՆԱԿԵՏԸ

ՏԻԳՐԱՆ Բ ՄԵÌ (Ք.³. 95-55թթ.) այոց ռազմարվեստի պատմության կարնորագույն փուլերից է Մեծ Հայքի հզորության գագաթնակետի՝ Տիգրան Բի գահակալման ժամանակաշրջանը (Ք.ա. 95-55թթ.), եր հայոց անակն անցավ հարձակողական ռազմավարության ն թագավորությունն ընդարձակվեց՝ ընդգրկելով Եգիպտոսից մինչն Կովկաս ու Մարաստանից մինչն Պոնտոս ընկած հսկայական տարածքներ: Սակայն Տիգրան Բ-ն միայն ռազմական հաջողությունների համար չէ, որ կրում է «Մեծ» պատվանունը: Հայոց արքայի ոլոր` պետական-քաղաքական, տնտեսական, մշակութային, ռազմավարական ձեռնարկումներն այսօր էլ զարմացնում են իրենց դարաշրջանի համար արտակարգ մեծ ընդգրկումով, առաջադրվող խնդիրների հստակությամ , հաշվենկատությամ ու վարվող քաղաքականության հեռատեսությամ :

Հ

«Տիգրանի մեծությունը նրանում է, որ գահակալման առաջին իսկ օրից՝ ներքին զարգացման համար խաղաղ տարիներ գրեթե չունենալով, ճշգրիտ հաշվարկն ու համարձակությունը միավորեց մի անձի մեջ՝ այն հաղորդելով իր երկրի հպատակներին»:

Հ. Պ. Հակո յան ն, Տիգրան ն Մե եծ, Եր., 2005, էջ 76

Տիգրան Մեծի գահակալության տարիները Հայոց պատմության մեջ եզակի էին հետագա սերունդների ինքնագիտակցության խորացման գործում ունեցած ացառիկ ազդեցությամ :

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -69 -

ՌԱԶՄԱԿԱՆ ԲԱՐԵöՈԽՈՒՄՆԵՐԸ

ԵՎ ՀԱՅ-ՊԱՐԹԵՎԱԿԱՆ

ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ (Ք.Ա. 87-86ԹԹ.)

ԿԱՏԱՐՅԱԼ 2ԱՂԹԱԿԱՆ

ՊԱՏԵՐԱՀՄԸ

իգրան Բ-ի գահակալմանը նախորդած շրջանում երկիրը տնտեսապես ն ռազմականապես հզորացել էր, ինչն անխուսափելիորեն հանգեցնելու էր տարածաշրջանի գերտերության՝ Պարթնստանի հետ առճակատմանը: Այդ ախմանը Տիգրանը նախապատրաստվում էր իր գահակալման սկզում ձեռնարկված ռազմական արեփոխումներով, որոնց արդյունքում հայոց անակի կառուցվածքն էական փոփոխություններ է կրում:

Տ

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -70 -

Տիգրան Բ Մեծ

Ռազմական բարեփոխումները Հետնակի թեթնազեն ն ծանրազեն գնդերի մեջ առանձնացվում են միատեսակ զինված ու նույն պաշտպանական հանդերձանքով երեքից վեց հարյուրյակներից աղկացած միջանկյալ ստորա աժանումներ: Հռոմեական անակների կոհորտաները հիշեցնող այս միավորները կարելի է համեմատել մեր ժամանակների գումարտակների հետ, թեն ակնհայտ է, որ մարտադաշտում չունեին վերջիններիս ինքնուրույնությունը: Կային սակրավորների ջոկատներ, խոյերն ու ա անները սպասարկող ստորա աժանումներ: Տիգրանը ստեղծում է ծանրազեն զրահավոր հեծելազոր, որը դառնում է անակի գլխավոր հարվածային ուժը: Հեծելազորը զինվում է երկար նիզակներով, աղեղներով, սրերով, իսկ ծանրազենը, ացի այդ, պաշտպանվում զրահով ու երկարացված սաղավարտով: Զրահապատվում են նան ձիերը: Հայոց անակի կառուցվածքային կազմակերպման վերլուծությունը վկայում է, որ լայնամասշտա հարձակողական գործողությունների ծավալման համար ոլոր նախապայմանները ստեղծվել էին, իսկ պատերազմը մանրակրկիտ կերպով նախապատրաստված ու կազմակերպված քաղաքականության արդյունք էր: Հարձակողական ռազմավարություն որդեգրած հայոց անակի ռազմար-

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -7- -

վեստի մասին տեղեկությունների ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ հայոց անակի մարտավարությունն ընդհանուր գծերով նման էր արնելյան անակների, մասնավորապես, պարթնականի մարտավարությանը: Սակայն կային նան էական տար երություններ հայոց անակում. մեծ տեղ էր հատկացվում հետնակին, որն անփոխարինելի էր լեռնային կտրտված տեղանքում:

Մարտավարությունը Տեղեկանք. Մարտը սկսում էր թեթնազեն հետնակը (նետաձիգներ, տեգաձիգներ, պարսատիկավորներ): Ապա մարտի էր մտցվում ծանրազեն հետնակը, որն անդրադարձնում էր հակառակորդի գլխավոր ուժերի գրոհը: Հեծելազորը մարտի էր մտցվում ծանրազեն հետնակի հետ միաժամանակ: Մարտի ընթացքում հեծելազորի արագաշարժությունն առավելագույնս օգտագործելու համար հեծյալներն ունենում էին երկու տիպի հարձակողական զենք՝ մերձամարտի համար՝ սուր կամ նիզակ ն հեռամարտի համար՝ աղեղ: Հակառակորդին մոտենալիս հեծյալները նետահարում էին նրան, ապա անցնում մերձամարտի: Անհրաժեշտության դեպքում հեծելազորը նետահարելով հետ էր քաշվում ն վերախմ ավորվելով՝ կրկին գրոհում հակառակորդի վրա: Մարտավարական իրավիճակից ելնելով՝ մարտը վարող զորավարը որոշում էր ճակատամարտի վճռական գրոհը սկսելու պահն ու, հերթական վերախմ ավորումից հետո, հակառակորդի մարտակարգը ճեղքելու խնդիր դնում զորքերի առջն: Վերջին գրոհի թափն ավելացնելու նպատակով ներգրավվում էին ոլոր հնարավոր ուժերը, սակայն մարտակարգի ճեղքման խնդիրը կատարում էր ծանրազեն զրահավոր հեծելազորը:

Ռազմավարությունը Պարթնստանի դեմ պատերազմի նախապատրաստումը, ռազմական արեփոխումներից ացի, ընդգրկում էր նան Ծոփքը Մեծ Հայքին վերամիավորելու գործողությունը (Ք.ա. 94թ.), Պոնտոսի հետ կնքված դաշինքը (Ք.ա. 94թ.), դաշնակից զորքերի կողմից Կապադովկիայի համար ծավալված պայքարը (Ք.ա. 93, 92-91թթ.), այլ ուղղությունից հավանական սպառնալիքների չեզոքացումը (այդ թվում՝ Վիրքի ն Աղվանքի հպատակեցումը) (տե՛ս քարտեզը): Պոնտոսի հետ կնքված դաշինքի համաձայն` Կապադովկիայից մարդկային հսկայական զանգվածներ են տեղափոխվում Հայաստանի հարավ-

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -72 -

արնմտյան շրջանը: Կարճ ժամանակում այդ կարգի միջոցառումը կարելի էր իրականացնել միայն անակի մասնակցությամ : Դա վկայում է հայոց անակի կազմակերպվածության ն տար եր խնդիրներ լուծելու կարողության մասին: Հատկանշական է նան, որ Հռոմի նվաճողական քաղաքականությանը դիմակայող Տիգրան Բ-ի նկատմամ ընդգծված ացասական վերա երմունք ունեցող հռոմեական պատմիչների մոտ Կապադովկիայի նակչության տեղահանության նկարագրություններում գործված դաժանությունների մասին որնէ ակնարկ չկա:

Պատերազմի նախապատրաստումը Պատերազմի նախապատրաստումը սկսվում է ռազմական արեփոխումներով ն ակտիվ արտաքին քաղաքականությամ : Հարավում վարվելիք ռազմական գործողությունների վրա կենտրոնանալուց առաջ Տիգրանը չեզոքացնում է հյուսիսային, արնմտյան ն արնելյան ուղղություններից հավանական համարվող սպառնալիքները: Հետնողական ն կշռադատված ռազմավարության վկայությունն է նան, որ պատերազմը սկսվում է այն ժամանակ, եր Պարթնստանն անպատրաստ էր դիմակայելու տարածաշրջանում իր առաջնությունը վիճարկելու փորձերին: Պարթնստանը հյուծվել էր երկպառակտչական պատերազմներից ն անհամեմատ ավելի մեծ մարդկային ու նյութական ռեսուրսներ ունենալով՝ իր տիրապետության տակ գտնվող Հյուսիսային Միջագետքի ն Իրանական արձրավանդակի հյուսիսարնմտյան շրջանների համար ծավալվելիք պայքարին պատրաստ չէր: Ռազմական գործողությունների ընթացքը ցույց է տալիս, որ մեծ նշանակություն է տրվել նան հարձակման ուղղության ընտրությանը: Հայկական անակը պարթնների տիրույթներ է մտնում ամենակարճ ու անսպասելի ուղղությամ ՝ Վանա լճից արնելք ընկած այն «յոթանասուն հովիտներ» կոչվող տարածքով, որը Տիգրանը զիջել էր պարթններին պատանդությունից ազատվելու համար: Բարձր լեռներով ու ազմաթիվ ամրաշինական կառույցներով պաշտպանված սահմանային այս գոտին առավել անհաղթահարելի էր համարվում: Հետնա ար, հանկարծակիության գործոնն օգտագործվում է ոչ միայն հարձակման պահի, այլն ուղղության ընտրության խնդրում: Դրանով հայկական անակը նախաձեռնություն է ստանում պատերազմում ն առաջին իսկ մարտերում վճռում պատերազմի ելքը:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -74 -

Պատերազմը Սահմանային շրջաններում տեղակայված պարթնական զորամասերի դիմադրությունը հաղթահարելով` հայկական անակը շարժվում է դեպի հարավ ն Ասորեստանի եր եմնի մայրաքաղաք Նինվեի շրջակայքում ջախջախում պարթնական անակի գլխավոր ուժերին (տե՛ս քարտեզը): Միջագետքում ծավալված ռազմական գործողություններում տարած հաղթանակները որքան էլ մեծ ու նշանակալից լինեին՝ Տիգրանի հսկայական ռազմավարական պլանի միայն մի մասն էին կազմում: Հայոց արքան մտադիր չէր ավարարվել ձեռք երածով ն շարունակում է փայլուն կերպով զարգացնել առաջին հաջողությունը: Պատերազմի այս շրջանի նկարագրությունը ցույց է տալիս, որ հակամարտությանը նախապատրաստվելիս Տիգրանը հաշվի էր առել ոլոր մանրուքները: Մասնավորապես, պարթններին սահմանային շրջաններից դուրս մղելով՝ հայկական անակը շարժվում է դեպի հարավ ն հակառակորդին մարտական գործողություններ հարկադրում Միջագետքում, որտեղ զրահավոր հեծելազորն ազատ գործելու շատ ավելի մեծ հնարավորություն ուներ, քան կունենար Իրանական արձրավանդակում, եթե հարձակումը սկսվեր Մեծ Հայքի հարավ-արնելքից: Պատերազմի երկրորդ շրջանում հարձակումն ուղղվում է դեպի արնելք: Դրանով կտրվում են Պարթնական տերության ու նրանից կախյալ Ատրպատականի թագավորության հաղորդակցության ուղիները: Ակնհայտ է, որ Պարթնստանի ռազմական աջակցությունից զրկված Ատրպատականը միայնակ չէր կարողանա պայքարել կարճ ժամանակում պարթնների պես հզոր ախոյանին ջախջախած հայոց հսկայական ռազմական մեքենայի դեմ: Այդ գիտակցելով՝ Ատրպատականը հարկադրված ճանաչում է Տիգրանի գերիշխանությունը (տե՛ս քարտեզը): Ատրպատականի կողմից նս թիկունքն ապահովելով՝ Տիգրան Բ-ն անակը շարժում է դեպի էկ ատան արքայանիստ քաղաքը, որտեղ պաշարված պարթնական արքունիքը ստիպված է լինում ընդունել նրա առաջադրած պահանջները:

Պարթնները ոչ միայն հրաժարվում են հայոց անակի գրաված տարածքներից, այլն Մեծ Հայքի թագավորին զիջում «Արնելքի արքայից արքա» տիտղոսը: Պարթնստանն ընդունեց Տիգրան Մեծի գերիշխանությունը ն մտավ Հայկական տերության մեջ: Դրա լավագույն վկայությունը պահպանվել է Պոմպեոս Տրոգոսի մոտ, որը Պարթնստանի արքաների ցանկում հիշատակում է Հայոց տիրակալին` «Տիգրան, որին կոչում էին Աստված» ձնակերպմամ :

- -75 -

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Եզրակացություն Այսպիսով, հայ-պարթնական պատերազմի նախապատրաստումը, կազմակերպումը ն վարումը անթերի էին ն վկայում են Տիգրան Բ Մեծի զորավարական տաղանդի մասին:

Պարթնստանի ն Ատրպատականի հաղորդակցային ուղիները կտրելու սպառնալիքի ստեղծմամ վերջինիս դիմադրությունը դադարեցնել ստիպելն ան նուղղակի գործողությյուն նների ռազմավարությյան ն կիրառման դասական օրինակ է:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -77 -

ԱՍՈՐԻՔԻ, öՅՈՒՆԻԿԻԱՅԻ

ԵՎ ՀՐԵԱՍՏԱՆԻ ՄԻԱՑՈՒՄԸ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՏԵՐՈՒԹՅԱՆԸ

(Ք.Ա. 83-70ԹԹ.)

«ՓԱՓՈՒԿ ՈՒÄԻ»

ՌԱՀՄԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ

2ԱՂԹԱՆԱԿԸ

եծ Հայքի թագավորության արտաքին քաղաքականության նոր փուլ է սկսվում Պարթնստանի դեմ պատերազմում տարած հաղթանակից հետո: Այն որակապես տար երվում էր նախկինից ն շարունակվում է մինչն Ք.ա. 70թ.՝ հռոմեական անակի ներխուժումը Հայաստան: Այս փուլի մասին սկզ նաղ յուրների տեղեկություններն ավելի հարուստ են, հնարավորություն են տալիս վեր հանել հայոց ռազմարվեստի պատմության ազմաթիվ հարցեր ն նորովի իմաստավորել Տիգրան Մեծի գահակալման առաջին տասը տարիների իրադարձությունները:

Մ

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -78 -

Ռազմավարությունը Հայկական պետության հզորացումը համընկնում է Հռոմի աշխարհակալության ստեղծման ժամանակաշրջանին: Աստիճանա ար պարզ է դառնում, որ ամողջ Առաջավոր Ասիան է Հռոմի նվաճողական քաղաքականության թիրախը: Տարածաշրջանում սկսվում է մարտահրավերների (այդ թվում` նան հռոմեական սպառնալիքի) դեմ ուժերը միավորելու գործընթաց: Ակնհայտ է, որ ուժերի միավորումը պետք է ընթանար ամենահզորի՝ Մեծ Հայքի շուրջը: Այս քաղաքական ռազմավարությունը մեծապես նպաստում էր Ք.ա 84-70թթ. Հայկական տերության հաղթանակներին:

Միավորման գործընթացը Տիգրան Մեծը հրավիրվում է իշխելու Անտիոքում (Ք.ա. 83թ.): Միավորման շարժման նախաձեռնողն է դառնում Սելնկյան պետության (Ասորիք (Սիրիա) ն Փյունիկիա) քաղաքական վերնախավը (տե՛ս քարտեզը): Այդ եր եմնի հզոր տերությունը ներքին երկարատն երկպառակությունների մեջ էր: «Եղ այրների փոխադարձ ատելությունը, ապա ն նրանց որդիների` ժառանգա ար անցած թշնամությունը1 անընդհատ պատերազմներ ծնեցին, որոնք ծայրահեղ թուլության հասցրեցին Ասորիքը ու նրա թագավորներին: Ի վերջո (Սելնկյան պետության- հեղ.) ժողովուրդը դիմեց օտարի օգնությանը ն սկսեց փնտրել օտարերկրացի թագավոր: Ոմանք կարծում էին, որ պետք է հրավիրել Միհրդատ Պոնտացուն2, մյուսները՝ Եգիպտոսի Պտղոմեոսին3... ոլորը համաձայնության եկան Հայաստանի թագավոր Տիգրանի շուրջ, որը սեփական ռազմական ուժ ունենալուց ացի` պարթնների թագավորության դաշնակիցն էր ու Միհրդատի խնամին: Եվ այսպես, հրավիրված լինելով Ասորիքի գահին ազմելու, նա 17 տարի շարունակ կառավարում էր ամենայն անդորրությամ , չէր խանգարում պատերազմներով ուրիշների հանգիստը, ն ոչ ոք նրան չէր անհանգստացնում, այնպես որ` պատերազմելու անհրաժեշտություն չկար»:

Հուստին նոս 4, Քաղվածքն ներ, 2Լ, 1,1-4 _____________________________ 1 Խոսքը Սելնկյան տերության թագավոր Դեմետրիոս Բ-ի մահից հետո (Ք.ա. 125թ.) նրա որդիների ու թոռների միջն երկարամյա քաղաքացիական պատերազմի մասին է, որը շարունակվեց ընդհուպ մինչն Ք.ա. 84թ.: 2 Միհրդատ Զ Եվպատոր (Ք.ա. 111-63թթ.): 3 Պտղոմեոս ԺԱ Լաթյուրոս (Ք.ա. 88-80թթ.): 4 ||| դարի լատին մատենագիր Հուստինոսի աղ յուրը Ք.ա. | - Ք.հ. | դդ. պատմագիր Պոմպեոս Տրոգոսի «Փիլիպպոսյան պատմություններն» են եղել, որից նա քաղվածքներ (համառոտագրություններ) է արել:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -79 -

Ասորիքում երկար ժամանակ ձգտում էին գահի այնպիսի թեկնածու ունենալ, որն ի վիճակի լիներ վերջ դնել հյուծիչ եղ այրասպան պատերազմին: Այս առումով պատահական չէ, որ Տիգրան Մեծի իշխանությունը չի հանդիպում լուրջ դիմադրության: Տիգրան Մեծը Սելնկյանների գահին ազմելու հրավիրվեց, եր Մեծ Հայքը հարնանին չէր սպառնում ներխուժումով: Հայոց արքայի թեկնածությանը հավանություն տրվեց, քանի որ ոչ ոք չէր կարող նրանից ավելի արագ վերականգնել Ասորիքի քայքայված տնտեսությունն ու ապահովել հետագա խաղաղ զարգացումը: Սելնկյանների գահին Տիգրանի հաստատվելու ընթացքը խոսուն կերպով վկայում է հայոց պետականության ն հսկայածավալ նվաճումներ իրականացրած հայոց անակի միջազգային արձր հեղինակության մասին: Բայց չէ՞ որ պետության միջազգային հեղինակությունը հարնանների համար եր եք ավարար չի եղել կամովին անկախությունն օտարի իշխանությամ փոխարինելու համար: Հետնա ար, կարող ենք արձանագրել, որ մի շարք երկրներում հայկական տիրապետությունն ընդունելու միջոցով Մեծ Հայքի շուրջը համախմ վելու քաղաքական յուրօրինակ շարժում էր ծավալվել: Հին աշխարհում միավորման այս կարգի պահպանման օրինակները հազվադեպ են հանդիպում, սակայն եզակի չեն: Հիշենք, թեկուզ, ասսուրական անակի դեմ պայքարում Վանի թագավորության շուրջ միավորման շարժումը Ք.ա. |2 դ. վերջին: «Ասորիքը ազատ շունչ քաշեց, ն թեպետ ենթարկվեց նվաստացուցիչ օտար իշխանության, սակայն… ունեցավ խաղաղություն, ապահովություն ու արեկեցություն»:

Թ6iոՅՇհ Լհ., ԽiէոiմՅէ6 ԷսքՅէօո ոօi մ6 Քօոէ, ՔՅոiՏ, 18 890, ք. 312

Միավորման շարժման նոր փուլը Տարածաշրջանի երկրների քաղաքական վերնախավի կողմից Մեծ Հայքի շուրջը համախմ վելու շարժումը շարունակվում է նան հետագա տարիներին ն նոր թափ ստանում Ք.ա. 70-ական թթ. վերջերին, եր արդ ռազմաքաղաքական իրադրության մեջ հայտնված Հրեաստանը կրկնում է Ասորիքի փորձը (տե՛ս քարտեզը): «Այդ ժամանակ էլ լուր է հասնում, թե հայոց թագավոր Տիգրանը երեսուն յուր զորքով ներխուժել է Սիրիա ն գալիս է Հրեաստանի դեմ: Այս, նականա ար, ահա եկեց թագուհուն ն ժողովրդին: Ուստի նրանք ազում ն արժանավայել ընծաներ ուղարկեցին նրան ն դեսպաններ, եր նա դեռնս պաշարում էր Պտղոմայիս (քաղաքը)... դես-

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -80 -

պանները, հանդիպելով նրան, խնդրում էին արենպաստ պայմաններ շնորհել թագուհուն ն ժողովրդին: Իսկ նա, գնահատելով այն, որ նրանք ժամանել են այդքան հեռու տարածությունից, լավագույնս հուսադրեց»:

Հովսե եպոս Փլավիոս, Հրե եական ն հն նախոսություն ն, 2|||, 419-4

Հյուսիսից մոտեցել ն Հրեաստանի սահմանային շրջանների մոտ Պտղոմայիսն էր պաշարել հայոց հսկայական անակը, իսկ հարավից սպառնում էին եգիպտացիները: Շեշտենք, որ Փյունիկիայի հարավում Տիգրան Մեծը տակավին զ աղված էր ծագած ապստամ ությունը ճնշելով ն հայոց անակը չէր սպառնում Հրեաստանին: Հետնա ար, թեն Հրեաստանի Ալեքսանդրա թագուհու մտավախությունները անհիմն չէին, սակայն Մեծ Հայքի տիրապետությունը ճանաչելու գնով տարածաշրջանային մարտահրավերներին դիմակայելու շարժմանը միանալու գխավոր պատճառը հարավային հարնանի հարձակումներին դիմակայելու անհրաժեշտության գիտակցումն էր: Հրեական արքունիքը իրադրությունը սթափ գնահատելով հյուսիսային հզոր հարնանին հայտնում է իր հպատակությունը: Այս քայլը լիովին համա-

Նեմրութ լեռան սր ավայրը Կոմմագենեում

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -8- -

պատասխանում էր Տիգրան Բ Մեծի քաղաքական ծրագրերին, ն նա ընդառաջում է դեսպանների խնդրանքին ու Հրեաստանն առնում իր իշխանության տակ: «Իսկ Ալեքսանդրան (Արիստո ուլոսի գլխավորությամ ) զորք ուղարկեց Դամասկոս այն պատճառով, որ Պտղոմեոսը անդադար ճնշում էր քաղաքը, սակայն զորքը վերադարձավ իր մոտ, առանց որնէ նշանակալից ան անելու: Մյուս կողմից հայոց թագավոր Տիգրանին, որը անակել էր Պտղոմայիս քաղաքի առջն ն պաշարել էր այնտեղ (փակված) Կլեոպատրային, դաշինքով ու նվերներով հեռացրեց»:

Հովսե եպոս Փլավիոս, Հրե եական ն պատե երազմ մի մասին ն, |, 115-1

Հատկանշական է, որ հրեական արքունիքի ոլոր սպասումները արդարանում են: 1. Մեծ Հայքի գերիշխանությունն ընդունելով՝ արտաքին սպառնալիքները չեզոքացնելու Հրեաստանի ռազմավարությունն առաջին հերթին ուղղված էր Եգիպտոսի հավակնությունները մեղմելուն: Եվ, հիրավի, Ալեքսանդրա թագուհու թիկունքում Արնելքի ամենազոր տիրակալի իշխանությունը տեսնելով՝ Եգիպտոսում հրաժարվում են շարունակել նվաճումների քաղաքականությունը: 2. Հայոց արքան ցույց է տալիս նվաճումներն առանց ինքնանպատակ ավերիչ արշավանքների իրականացնելու իր հաստատակամությունը: Սա լրացուցիչ անգամ վկայում է, որ տերության հիմնական մասի կազմավորումից ավելի քան մեկ տասնամյակ անց «Արնելքի արքայից արքան» մարդասեր տիրակալի հռչակ էր վայելում:

Տիգրանակերտի աշտարակներից մեկը

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -82 -

Եզրակացություն Ք.ա. 84-70թթ. Տիգրան Բ Մեծի վարած արտաքին քաղաքականության վերլուծությունը վկայում է մարդասիրական իրավունքի գործող համակարգի գոյության մասին:

Տիգրան Բ Մեծի տերությունը Մեծ Հայյքից ացի ընդգրկում էր Աղվանքը, Վիրքը, Միջագետքը, Իրանական արձրավանդակի հյուսիսն ու արնմուտքը, Միջերկրական ծովի արնելքի երկրները ն Նա աթեան: Նրա գերիշխանությունը ճանաչում էին Պարթնստանը ն մի շարք այլ պետություններ:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -84 -

ՀԱՅ-ՀՌՈՄԵԱԿԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ

(Ք.Ա. 70-68ԹԹ.)

2ԱՂԹԱՆԱԿԻ ՎԵՐԱÌՎՈՂ

ՆԱ2ԱՆՋԻ ՌԱՀՄԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

իգրան Մեծը չեզոքություն էր պահպանում իր աներոջ՝ Պոնտոսի թագավոր Միհրդատ Զ Եվպատորի (Ք.ա. 11163թթ.) ու Հռոմի միջն Միհրդատյան պատերազմներում (Ք.ա. 89-63թթ.), սակայն դա ավարար չի լինում Արնելքում նվաճումներ ձեռնարկած Հռոմի հետ առճակատումից խուսափելու համար:

Տ

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -85 -

Տեղեկանք. Միհրդատյան պատերազմների թատերա եմը Փոքր Ասիան էր, որտեղ Հռոմը ձգտել է տարածքներ գրավել, իսկ Պոնտոսն իր ազդեցությունը պահպանելու համար խոչընդոտել է դրան: Առաջին պատերազմը (Ք.ա. 89-84թթ.) սկսել է Միհրդատ Զ-ն: Պոնտոսի անակը նվաճել է Սն ծովի առափնյա տարածքները ն Հունաստանը, սակայն հռոմեական զորքերը հաջողությամ կասեցրել են նրանց առաջխաղացումը: Երկրորդ պատերազմը Ք.ա. 83-81թթ. էր: Երրորդ պատերազմը (Ք.ա. 74-63թթ.) դարձյալ սկսել է Միհրդատը, սակայն հռոմեական զորքերը` զորավար Լուկուլլոսի գլխավորությամ , դուրս են մղել նրան իր սեփական երկրից: Ծանր պարտություն կրած Միհրդատն ապաստանել է Հայաստանում Ք.ա. 71թ.: Միհրդատ Զ-ին Հռոմին չհանձնելու պատրվակով Ք.ա. 69թ. գարնանը Լուկուլլոսն առանց Հռոմի Սենատի հավանության` զորքը մտցրել է Հայաստան: Դրանով Միհրդատյան պատերազմները վերածվել են Հայ-հռոմեական պատերազմի:

Պատմական տեղեկանք. Միհրդատին, «որ վախեցած էր ու փախստական, Տիգրանը՝ հայոց թագավորը, ընդունեց, հավատը նրա գործերին ամրապնդեց, եկվածին արձրացրեց, հուսալքվածին քաջալերեց»:

Կիկե երոն ն 1, «Գ Գնեոս Պոմ մպե եոսի գե երագույն ն հրամ ման նատարության ն մասին ն» ճառից Միհրդատ Զ Եվպատոր

___________________________ 1Մարկոս Տուլիոս Կիկերոնը (Ցիցերոն, Ք.ա 106-43թթ.) հռոմեական խոշորագույն քաղաքական մտածող, հռետոր, փիլիսոփա, սենատական ավագանու (նո իլիտետի) քաղաքական առաջնորդներից էր: Տիգրան Մեծի մասին Կիկերոնի տվյալները միակ վավերագրերն են, որոնք մեզ են հասել հենց տիգրանյան ժամանակաշրջանից, ուստի ն ունեն առաջնային սկզ նաղ յուրների նշանակություն: Միհրդատ Զ-ի նկատմամ Տիգրան Մեծի դիրքորոշմանն ու նրան ապաստան տալուն Կիկերոնն անդրադառնում է Ք.ա. 66թ. հունվարին արտասանած «Գնեոս Պոմպեոսի գերագույն հրամանատարության մասին» ն Ք.ա. 56թ. մարտին արտասանած «Ի պաշտպանություն Պու լիոս Սեստիոսի» ճառերում: Ճառերի ստորն երված հատվածների թարգմանությունը լատիներենից ն ծանոթագրումները կատարել է Ռ.Լ. Մանասերյանը:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -86 -

Ներխուժումը Պատերազմի սկիզ ը խոստումնալից էր հռոմեացիների համար: Հայաստան ներխուժելու պահը հարմար էր, քանի որ հայոց անակը գտնվում էր տերության հարավային սահմանամերձ շրջաններում (Փյունիկիայում), որտեղ պաշարել էր Պտղոմայիսը` իր որդիների անունից Սելնկյան գահին հավակնող Սելենե թագուհու նստավայրը: Հռոմեական անակի Հայաստան ներխուժելու լուրը Տիգրան Բ-ն ստանում է Պտղոմայիսը գրավելուց անմիջապես հետո:

Հայոց այրուÓիի «անակնկալը» Հռոմեական անակի առաջխաղացմանը խոչընդոտելու համար 2-3 հազարանոց հեծյալ զորամասով նրանց վրա է գրոհում Ծոփքի դեշխ Մեհրուժանը: Կարծելով, թե դեշխի հեծելագունդը հայոց անակի առաջապահ ուժերն են, Լուկուլլոսն ամ ողջ անակը շարում է մարտակարգով: Փաստորեն գրոհի անդրադարձմանը մասնակցում է ամ ողջ հռոմեական անակը: Իրենց պարտքը կատարելով` մարտում զոհվում են ազմաթիվ քաջ հայորդիներ, այդ թվում նան Մեհրուժան իշխանը, այց փոքր զորամասը զգալի վնաս է հասցնում հակառակորդին: Տիգրան Մեծը արքայական 6000 հոգանոց թիկնապահ (դրանիկ) հեծելազորով, ավելի քան հազար կիլոմետրանոց ռազմերթ կատարելով, շտապ վերադառնում է Հայաստան: Դրանիկ գունդը Հայաստան է հասնում մայրաքաղաք Տիգրանակերտի պաշարման ժամանակ ն թագավորական գանձերն ու կանանոցը դուրս երելու համար հանդուգն գրոհով ճեղքում է հռոմեական զորքերի պաշարման օղակը, մտնում Տիգրանակերտ ու նույն կարգով դուրս գալով՝ փայլուն կատարում առաջադրանքը: Տեղեկանալով, որ հայկական հեծյալ զորամասն իր հետ տարել է քաղաքում պահվող ամենաարժեքավոր գանձերը, հռոմեական զինվորները նախկին ոգնորությամ չեն շարունակում պաշարումը: Դա Մանկայոս (Մամիկ) զորավարի գլխավորությամ մայրաքաղաքում մնացած փոքրաթիվ զորամասին հնարավորություն է տալիս վեց ամիս շարունակ հետ մղել հռոմեացիների գրոհները: Հայոց այրուձիի նորանոր «անակնկալներից» խուսափելու համար հռոմեացիները ուն քաղաքը շրջապատում են ավելի քան չորս մետր արձրությամ պատնեշով: Պատնեշի շուրջը փորվում է ավելի քան չորս մետր խորությամ ու նույնքան էլ լայնությամ խրամ, որով պաշարվածները զրկվում են դրսի հետ հաղորդակցվելու հնարավորությունից, սակայն այս միջոցառումներն էական արդյունք չեն տալիս: Հռոմեական հսկայական անակը, չկարողանալով գրավել անառիկ (25 մետրանոց պարսպով պաշտպանված) Տիգրանակերտը, ամիսներ շարունակ փաստացի անգործության է մատնվում: Դրանով հայկա-

- -87 -

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

կան կողմը ժամանակ է ստանում՝ հակառակորդի հանկարծակի ներխուժումով պայմանավորված ան արենպաստ իրավիճակը շտկելու համար:

Ռազմավարական ծրագրի մշակումը Թեն Տիգրան Բ-ն ուներ պատերազմի վարման հայոց ավանդական ծրագիրը, որն արդարացրել էր նախկին ազմաթիվ պատերազմներում, սակայն պատերազմի ռազմավարական ծրագրի մշակման ժամանակ ավելորդ չի համարում տեսակցել շուրջ մեկուկես տարի Հայաստանում ապրող Միհրդատ Զ-ի հետ: Մերձամարտում լեգեոնների առավելությունները նկատի ունենալով՝ Միհրդատը խորհուրդ է տալիս խուսափել վճռական ճակատամարտից ն հեծելազորի հանկարծակի հարձակումներով խոչընդոտել նրանց առաջխաղացմանը: Առաջարկվող ռազմավարության կիրառման դեպքում Տիգրանակերտի անկումն անխուսափելի էր լինելու, քանի որ նորակառույց մայրաքաղաքում զենքի ն սննդի անհրաժեշտ պաշարներ չկային: Պարզ էր, որ հերոսության օրինակներ ցույց տվող քաղաքը չէր կարողանա երկար դիմադրել: Տիգրանն, անշուշտ, գիտակցում էր, որ երկարատն հյուծիչ ռազմերթից հետո Փյունիկիայից Հայաստան վերադարձող զորամասերն ուժերի վերականգնման համար դադարի կարիք են զգում, սակայն պետք էր օր առաջ օգնել պաշարվածներին:

Պատերազմի առաջին փուլը Հռոմեացիների թիկունքում ռազմական գործողություններ ծավալելու համար Միհրդատի տրամադրության տակ հետնակային զորամասեր են դրվում, իսկ Տիգրան Բ-ն Ատրպատականի ն Ադիա ենեի թագավորների, Աղվանքի ու Վիրքի, ինչպես նան իրեն հպատակ քոչվոր արա ների զորքերով Ք.ա. 69թ. հոկտեմ երին Տիգրանակերտի մոտ ճակատամարտ է տալիս հռոմեացիներին: Դարանի լեգեոնների (12000-15000 մարդ) հարձակումով՝ հռոմեացիները հանկարծակիի են երում հայոց անակի գումակը պաշտպանող ուժերին: Մարտակարգի խախտում թույլ չտալու համար հայոց արքան նահանջի հրաման է արձակում ն ջախջախումից փրկում գլխավոր ուժերը: Հայոց անակի արագ ն կազմակերպված նահանջն անակնկալ էր հռոմեացիների համար, ն, իրավիճակը ճիշտ գնահատել չկարողանալով, Լուկուլլոսը չի համարձակվում երկար հետապնդել նահանջող հայկական անակին: Ինչպես ն պետք էր սպասել, ճակատամարտից քիչ անց հռոմեական անակը գրավում, սարսափելի թալանի է ենթարկում Տիգրանակերտն ու քաշվում Կորդուք՝ ձմեռելու:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -88 -

Հաղթանակ բերող նահանջ Ք.ա. 69/68թ. ձմեռը հռոմեական անակն օգտագործում է հանգստի համար, իսկ հայկական անակը նոր ուժեր է կուտակում: Անցկացված զորահավաքով իր ուժերը համալրելով՝ Տիգրանը հիմնականում վերականգնում է պատերազմի նախորդ շրջանի կորուստները: Կարճ ժամանակում մեծաթիվ ու մարտունակ անակ է ստեղծվում (2/3-ը` հետնակ ն 1/3-ը` հեծյալ): Պատերազմի դասերը հաշվի առնելով՝ զորքը վարժեցվում է լեգեոնների դեմ մարտի վարման նոր համակարգով: Մարզումների արդյունավետությունը արձրացնելու համար այս աշխատանքներին ներգրավվում են հռոմեական անակի հետ պատերազմելու մեծ փորձ ունեցող պոնտական զորահրամանատարները: Որոշվում է խուսափել վճռական ճակատամարտից ն անսպասելի հարվածներով հյուծել հակառակորդի ուժերը: Շատ շուտով այս համարձակ մարտավարությունը տալիս է սպասված արդյունքը:

Արմատական բեկումը Ք.ա. 68թ. գարնանը հռոմեական անակը շարժվում է դեպի Արտաշատ, որի գրավումը ռազմավարական հաջողություն կլիներ: Հռոմեական անակն առաջ էր շարժվում՝ ավերելով շրջակա նակավայրերը: Լուկուլլոսը հույս ուներ, որ երկիրը հետագա ավերածություններից զերծ պահելու ն Արտաշատը պաշտպանելու համար հայոց անակը վճռական ճակատամարտի դուրս կգա:

Այդ պահին Տիգրան Բ-ն հերթական համարձակ քայլի է դիմում, որը նորարարություն էր ռազմարվեստում. նահանջող ուժերը միավորելու ն մեկ ռունցք նակը աժ ժան նվում է երկու մաս սի:: դարձնելու փոխարեն ան Հայոց արքան գլխավորում է այրուձին, իսկ Միհրդատը՝ հետնազորը: Հեծելազորը համարձակ հարձակումներ է գործում հռոմեական զորքի վրա, սակայն խուսափում մերձամարտի (վճռական ճակատամարտի) ներքաշվելուց: Հայտնվելով ամենաանսպասելի կողմերից՝ այն գրեթե անընդհատ հարվածների տակ էր պահում Հայկական Տավրոսի լեռներն անցնող հռոմեական անակի երթային դասավորության թները: Սրընթաց գրոհները ոչ միայն էապես խոչընդոտում էին հռոմեացիների առաջխաղացմանը, այլն հուսալքում հռոմեացի զինվորներին: Օրական 20-25 կմ-ի փոխարեն հռոմեացիները առաջ էին շարժվում 3-4 կմ միջին արագությամ (տե՛ս քարտեզը): Այդ

- -89 -

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ընթացքում Միհրդատը հետնազորի ուժերով կարողանում է խափանել հռոմեական անակի մատակարարումը: Այս ամենի շնորհիվ Արնելքի տիրակալը ոչ միայն վերջնականապես չեզոքացնում է հռոմեացիների հանկարծակի հարձակման հետնանքները, այլն նրանցից խլում նախաձեռնությունը: Ռազմական գործողություններն ընթանում էին լեռնային կտրտված տեղանքում, որտեղ անհրաժեշտ հետախուզական տվյալները ստանալու համար Լուկուլլոսը հաճախ դադարեցնում էր առաջխաղացումը: Այսպիսի դադարներից մեկն էլ ճակատագրական է լինում հռոմեացիների համար:

Հաղթանակը Արածանի գետին հասնելով` Լուկուլլոսը չորս օր չի համարձակվում գետանցման հրաման արձակել, ն դրա իրական պատճառը ոչ թե գետն անցնելու դժվարությունն էր, այլ անընդհատ զորաշարժերով հակառակորդին ապակողմնորոշած հայոց անակի մասին հետախուզական տվյալների ացակայությունը: Լուկուլլոսի մտավախությունն անհիմն չէր, քանի որ տեղանքի գրեթե ոլոր արգելքները հաղթահարելիս հռոմեացիները դժվարությունների էին հանդիպում: Հենց Արածանիի գետանցման ժամանակ էլ հայոց այրուձին գրոհում է նրանց վրա, մարտ պարտադրում՝ մնալով նետաձգության հեռավորության վրա: Մարտի սկզ ում գրոհը սկսած մարդերի (նետաձիգ) ն ի երների (նիզակակիր) հեծելագնդերը նահանջում են տար եր ուղղություններով ն խա ուսիկ զորաշարժով եկում հռոմեացիների՝ առանց այն էլ հապճեպորեն շարված մարտակարգը: Նահանջելով՝ նրանք մարտադաշտը ացում են Մեծ Հայքի ու Ատրպատականի ծանրազեն (սուսերակիր) հեծելազորի գործողությունների համար, որոնք նոր գրոհ են ձեռնարկում մարտակարգը խախտած հռոմեացիների վրա: Գործողությունների արդյունավետությունը արձրացնելու, ինչպես նան հռոմեացի զինվորների վրա հոգե անական ճնշում գործադրելու համար հայոց թեթնազեն հեծելազորն օգտագործում է թունավոր ու ճանկավոր (հավանա ար` նան եռաթն) նետեր: Ոչ երկարատն մարտի վերջում հայոց հեծելազորը նույն հաջողությամ էլ նահանջում է: Համարձակ գրոհից ապշահար եղած հռոմեական անակի հրամանատարը չի համարձակվում հետապնդել «նահանջող» հայոց հեծելազորին: Կրկին մարտադաշտը մնում է հռոմեացիներին, այց այս մարտն էապես տար երվում է Տիգրանակերտի ճակատամարտից: Հռոմեական անակն այնքան ծանր դրության մեջ է ընկնում, որ Արածանին անցնելուց մի քանի օր անց զինվորները խռովություն են արձրացնում: Արտաշատում հսկայական գանձեր ու փառք խոստացող Լուկուլլոսի հրամաններին չենթարկվելով՝ նրանք

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -90 -

հրաժարվում են շարունակել ճանապարհը: Դա Տիգրան Մեծի կիրառած ռազմավարության հաղթանակն էր: Վճռական ճակատամարտում պարտություն չկրած հռոմեական անակը, նպատակին չհասնելով, սկսում է նահանջել, այսինքն` պարտություն է կրում պատերազմում: Հռոմեական անակն այնքան արագ էր նահանջում, որ Տիգրանը չի հասցնում հեծելազորը միավորել հետնազորին ն միասնական անակով հասնել ու վերջնականապես ջախջախել հակառակորդի արոյալքված անակը: Մարկոս Տուլիոս Կիկերոն (Ցիցերոն)

Պատմական տեղեկանք. «Մենք ինքներս վերջերս վարել ենք Հայոց թագավոր Տիգրանի դեմ երկարատն ն ծանր պատերազմ 1 (ցոՅv6 Ե6||սո), քանզի նա անօրենություններ գործելով մեր դաշնակիցների հանդեպ, կարելի է ասել, պատերազմ է սանձազերծել մեր դեմ2: Եվ նա անձամ ինքնին շատ զորեղ (կորովալից)3 էր ն մեր տերության ոխերիմ թշնամուն՝ Պոնտոսից վտարված Միհրդատին իր զորքերով ն իր թագավորության մեջ պաշտպանեց: Ետ մղվելով Լուկիոս Լիկինիոս Լուկուլլոսի՝ քաջարի այրի ն իմպերատորի կողմից, նա իր զորքերի մնացորդներով պահպանեց թե՛ իր թշնամական ոգին մեր հանդեպ, թե՛ իր նախկին մտադրությունները... _____________________________ 1 Կիկերոնի ճառի այդ դրվագում տրված է հռոմեա-հայկական պատերազմի գնահատականը` որպես ծանր պատերազմի Լուկուլլոսի անակի համար: Այսպիսով, մեր առջն պատերազմի անհաջող ելքի` Հռոմի կողմից պաշտոնական ճանաչումն է: 2 Կիկերոնի ճառը ովանդակում է ն այն կոնկրետ ցուցումը (ինչը նան Հռոմի Սենատի դիրքի արտացոլումն էր), որ Ք.ա. 69-67թթ. պատերազմի պատճառն էր հայոց թագավորի գործունեությունը՝ Հռոմի ազդեցությունը Արնելքում վերացնելու նպատակով: Տիգրանի տերության ստեղծումը, որը նշանակում էր Հռոմի համար Արնելյան Միջերկրածովքի կորուստ, իրավամ գնահատվում է որպես հայոց թագավորի պայքար գրեթե տիրակալության համար (մ6 iոք6ոiօ քՅ6ո6 Շ6ոէՅviէ): Հաշտության կնքումը Տիգրանի հետ, ըստ Կիկերոնի դիտարկման, պայմանավորված էր Հռոմի շահերի մեջ տեղ գտած փոփոխություններով՝ Արնելքում ուժերի դասավորման մեջ տեղաշարժերով: 3 Խիստ ուշագրավ է Տիգրան Մեծի անձին տրված կիկերոնյան նութագիրը. «նա անձամ ինքնին շատ զորեղ (կորովալից) էր» (ԷiՇ 6է iքՏ6 ք6ո Տ6 v6հ6ո6ոՏ քսiէ): Կիկերոնի օգտագործած v6հ6ո6ոՏ առը Հռոմում քաղաքական այրերին տրվող վեհագույն գնահատականն էր, որով հատկանշվում էր տվյալ անձի թե՛ հոգնոր ն թե՛ ֆիզիկական ուժը, նրա եռանդը, ացառիկությունը: Պատերազմի իր համար ծանր պահին՝ Ք.ա. 69թ., Տիգրանը, ըստ Կիկերոնի նութագրի, ցուցա երում է անձնական հաստատակամություն՝ մարտնչելու ն հաղթանակելու վճռականություն: Կիկերոնի այդ հաղորդման շնորհիվ հերքվում են Պլուտարքոսի պնդումները Տիգրանի արոյական կացության մասին անմիջապես Տիգրանակերտի ճակատամարտից հետո:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -9- -

Այսպիսով նա (Տիգրանը), որը ինքը Հռոմի ժողովրդի թշնամին էր, որն ընդունել էր մեր չարագույն ոսոխին իր տերության մեջ, որը ախման մեջ էր մտել մեզ հետ, որը մարտի էր ռնվել, որը պայքարեց գրեթե տիրակալության համար, այժմ թագավորում է ն օգտվում արեկամի ն դաշնակցի կոչումից, որոնց նա ինքը իր զենքով ռնացել էր»:

Կիկե երոն ն, Հատված «Ի պաշշտպան նություն ն Պու լիոս Սե եստիոսի» ճառից

Եզրակացություն Երկրորդ Պունիկյան պատերազմում կարթագենցի տաղանդավոր զորավար Հաննի ալի անհաջողությունից հետո տար եր երկրներում ուղիներ էին որոնում անպարտելի համարվող հռոմեական լեգեոնների դեմ պայքարի արդյունավետ եղանակներ գտնելու համար: Համաշխարհային ռազմարվեստում Ք.ա. 70-68թթ. Հայ-հռոմեական պատենական նում ապացուցվեց. որոշակի պայրազմի նշանակությունն այն է, որ գործն մաններում հռոմեական անակի ոլոր մարտավարական առավելությունները կարող են ն չեզոքացվել ռազմավարական հմտությամ : Տեղեկանք. Ք.ա. 53թ. հռոմեացի զորավար Մարկոս Կրասոսի գլխավորած հռոմեական անակը ներխուժում է Պարթնական տերության տարածքը ն գրավում նրան պատկանող Միջագետքի անապատային շրջանները: Նահանջելով՝ պարթնները ոչ միայն հակառակորդին չեն թողնում հասնել էական արդյունքների, այլն ստեղծված արենպաստ պայմաններում հնարավորություն են ստանում հզոր հարձակումով ջախջախել նրանց: Պարթնական զորավար Սուրենը, ճակատամարտում զոհված հռոմեական զորավարի գլուխը կտրելով, այն ուղարկում է Արտաշատ, որտեղ Արնելքի արքայից արքա Արտավազդ Բ-ի (Ք.ա. 5534թթ.) մոտ հյուրընկալվել էր Պարթնստանի Օրոդես թագավորը: Կրասոսի անփառունակ արշավանքից ընդամենը մեկ տարի անց (Ք.ա. 52թ.) հռոմեական մեկ այլ զորավար Հուլիոս Կեսարի դեմ համանման ռազմավարություն են կիրառում Վերցինգետորիկի գլխավորությամ պայքարի ելած գալլերը, որոնք այս հնարքները լայնորեն համատեղում էին գիշերային մարտերի հետ:

Այսպիսով, աշխարհակալ Հռոմի դեմ Ք.ա. 70-68թթ. Հայ-հռոմեական պատերազմում հաջողությամ կիրառված տիգրանյան ռազմավարությունն այն աստիճան համապիտանի էր, որ ընդամենը երկու տասնամյակում առնվազն երկու անգամ ընդօրինակվեց, իսկ հետագայում Հռոմի դեմ պատերազմող գրեթե ոլոր ժողովուրդների պայքարի պարտադիր հայեցակարգի վերածվեց:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -94 -

ՊԱՅՔԱՐ ՀՌՈՄԻ

ԳԵՐԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ԴԵՄ

90-60-ԱԿԱՆ ԹԹ.

ՏՐԴԱՏ Ա-Ի 2ԱՂԹԱՐՇԱՎՆԵՐԸ

իգրան Մեծի գահակալությանը հաջորդած մի քանի դարերի ընթացքում Մեծ Հայքի թագավորությունը հարկադրված էր պայքարել Հռոմի նվաճողական քաղաքականության դեմ: Այս պայքարում Հռոմն առավել մեծ հաջողությունների հասավ Ք.հ. | դարի առաջին կեսին, եր հայոց գահին մեկը մյուսին փոխարինում էին Հռոմի դրածոները: Հայաստանում դժգոհություն էր տիրում հռոմեացիների նկատմամ ` նրանց վարած քաղաքականության պատճառով: Դրությունը լարվում է հատկապես 40-ական թթ. վերջերին, եր Մեծ Հայքի գահին է վերահաստատվում Վիրքի Փարսման Ա թագավորի եղ այր Միհրդատը (Միթրիդատ, 4751թթ.): Միհրդատը 35-37թթ. եղել էր Մեծ Հայքի թագավոր, սակայն հավանա ար «տերերի» կամքը կատարելիս ջանասիրություն չցուցա երելու պատճառով գահընկեց էր արվել Գայոս Կալիգուլա կայսեր կողմից, ձեր ակալվել ն աքսորվել:

Տ

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -95 -

Æրադրությունը Կլավդիոս կայսեր (41-54թթ.) հրամանով Հռոմեական լեգեոնների ուղեկցությամ Մեծ Հայքի գահին կրկին հաստատվել շտապող Միհրդատը հանդիպում սակ Դիմաքս սյան նի գլխաէ հայ ժողովրդի կազմակերպված դիմադրությանը Գիս վորությամ ն միայն արյունահեղ մարտերից հետո է կարողանում հաստատվել հայոց գահին: Դաժանությամ աչքի ընկնող Միհրդատն առանձնապես չէր էլ փորձում հենարան ստեղծել տեղական ավագանու շրջանում ն ապավինում էր ամրոցներում տեղակայված հռոմեական զորքերի ուժին: Այդ էր պատճառը, որ եր Փարսմանը եղ որը գահընկեց անելու նպատակով վրացական զորքերով Հայաստան է ուղարկում որդուն՝ Հռադամիզդին (Ռադամիստ), Միհրդատն, այլ ելք չունենալով, փակվում է Գառնիի անմատչելի ամրոցում: Հռադամիզդը դիմում է երդմնազանցության: Նա հորեղ որը զինադադարի անակցությունների է հրավիրում՝ խոստանալով նրան չսպանել «ո՛չ թրով, ո՛չ էլ թույնով»: Իր «խոստումը» կատարելով՝ Հռադամիզդը հրամայում է անակցելու եկած հորեղ որը խեղդամահ անել՝ ազմաթիվ ու ծանր գորգերով ծածկելով: Ոճրագործության գնով Հայոց գահին հաստատված Հռադամիզդը պետք է որ չարժանանար կայսրության հովանավորությանը: Եթե Հռոմում անտեսում էին հարազատ հորեղ որ նողկալի սպանությունը, ապա չպետք է հանդուրժեին Միհրդատի` որպես իրենց դրածո թագավորի, սպանությունը: Բայց հռոմեա-

Տրդատ Ա-ի ի հունարեն արձանագրությունը Գառնիից

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -96 -

ցիներն ընդունում են կատարվածը ն Հռադամիզդին աջակցում, որովհետն նրանց ավելի ձեռնտու էր, որ Հռադամիզդը, հռոմեացի պատմիչի խոսքերով` «իշխի... հանցանքով ձեռք երվածին, միայն թե լինի ատելի, փառազուրկ», քան թե «փառքով արտաքսված» լինի: Այս ոլոր գործողություններն Արնելքի ժողովուրդների աչքում վարկա եկում էին Հռոմեական կայսրությունը ն պայմաններ ստեղծում տարածաշրջանում նրա տիրապետության դեմ պայքար սկսելու համար, որի առաջին իրական փորձերից մեկն արեց Պարթնստանի եռանդուն ն ուժեղ թագավորներից մեկը՝ Վաղարշ (Վոլոգես) Ա-ն (51-75թթ.): Օգտվելով արենպաստ իրադրությունից՝ Վաղարշը որոշում է Հայաստանի թագավոր դարձնել եղ որը՝ Տրդատին: Նրա այս քաղաքական ծրագրի իրագործումը համապատասխանում էր Հայաստանում տիրող տրամադրություններին, քանի որ Հռոմի քաղաքականությունից ծայրահեղ դժգոհության պատճառով այստեղ աճել էր համակրանքը պարթնների նկատմամ :

ՏԱՍՆԱՄՅԱ ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ (94-64ԹԹ.)

Տրդատին թագավոր նշանակելու լուրը Հայաստանում ցնծությամ է ընդունվում, ն եր նա պարթնական զորքով 52թ. մտնում է Հայաստան, Հռադամիզդը Արտաշատից մազապուրծ փախչում է Վիրք: Հայոց թագավորության գլխավոր քաղաքները (Արտաշատ, Տիգրանակերտ) ացում են իրենց դարպասները նրա առջն: Սա հետագայում հայոց մեծ գահակալներից մեկը դարձած Տրդատ Ա-ի առաջին հաղթարշավն էր, որն առայժմ իրականացվում էր համեմատա ար խաղաղ պայմաններում:

Տրդատ Ա-ի գահակալումով Հայաստանում հիմք է դրվում Արշակունյաց հարստությանը: Տեղեկանք. Հռադամիզդի կինը` Զենո իան, որ հղի էր, փախուստի ժամանակ ձիու վազքի արագությունից ցնցվում էր ն խնդրեց իրեն փրկել գերության խայտառակությունից պատվավոր մահվամ ... Ծանոթ լինելով հանցագործություններին, Հռադամիզդը մերկացնում է ակինակը ն հարվածելով կնոջը, նրան քարշ է տալիս Արաքսի ափն ու հանձնում գետին... ինքը գլխապատառ սլանում է Ի երիա (Վիրք)` հայրենական թագավորություն»: Սակայն հովիվները տեսնում են Զենո իայի դեռ շնչող մարմինը, «կապում են նրա վերքն ն գործադրում են գյուղական դեղամիջոցներ. անունը ն արկածը իմանալուց հետո, տանում

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -97 -

են նրան Արտաքսատա (Արտաշատ) քաղաքը. այնտեղից հասարակական ծախսով կինն ուղարկվում է Տիրիդատի մոտ, ընդունվում է սիրալիր ն ապրում է թագավորական կենցաղով»: Տրդատի արքունիքում էլ Զենո իան արու զավակ է ունենում:

Կ.Տ Տակիտուս, Տարե եգրություն ններ, Գիրք 2||

Ամեն կերպ իշխանատենչ որդուն իր արքունիքից հեռացնել ձգտող Փարսմանը Հռադամիզդին վրացական զորքեր է տալիս, որոնց օգնությամ նա 53թ. վերահաստատվում է Հայոց գահին, սակայն չի կարողանում երկար վայելել իր հաղթանակի պտուղները: 54թ. ժողովուրդն ապստամ ում ու զենքը ձեռքին պաշարում է պալատը: Հռադամիզդը մի կերպ խուսափում է մահից ն նորից փախչում Մեծ Հայքից: Նրա հետագա կյանքն ու անփառունակ մահը (հայրական գահը զավթելու անհաջող փորձից հետո) լրացուցիչ անգամ վկայում են ինչպես այս ախտախնդիր գործչի, այնպես էլ Արնելքում Հռոմի քաղաքականության գաղափարական սնանկության մասին:

Պատերազմի առաջին շրջանը 54թ. պարթնական զորքերով Հայաստան է վերադառնում Տրդատը ն նորից գահ արձրանում: Դա փաստորեն նշանակում էր պատերազմ Հռոմի դեմ: Հռոմի դեմ պատերազմում ռազմավարական նախաձեռնությունը հայպարթնական ուժերի կողմն էր անցել ն 55թ., եր Հռոմի արնելյան զորքերի հրամանատար է նշանակվում Գնեոս Դոմիտիոս Կոր ուլոնը, իրադրությունը հռոմեացիների համար ընդհանուր առմամ ան արենպաստ էր: Հմուտ դիվանագետ լինելով՝ Կոր ուլոնը ռազմական գործողությունների նախապատրաստվելիս մի շարք ոչ ռազմական միջոցառումներով (Վաղարշի դեմ է հանվում պարթնական գահի նոր թեկնածու, Վրկանում ապստամ ություն է ռնկվում ն այլն) ռազմական նախաձեռնությունն իր ձեռքն է վերցնում ու մասամ չեզոքացնում հայկական կողմի համակրանքի հետնանքով պարթնների ստացած առավելությունը: Սակայն Կոր ուլոնն ավելի քան երկու տարի չի համարձակվում արշավանքի դուրս հանել անգործությունից ծուլացած հռոմեական զինվորներին: Նա ստիպված է լինում արձակել Ասորիքից երված զինվորների այն մասին, որը խորթացել էր զորական կենցաղին ն ուժերը համալրում Գերմանիայից, Գալաթիայից ու Կապադովկիայից երված լեգեոններով: Միայն դրանից հետո է հռոմեական անակը ներխուժում Հայաստան (57թ.):

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- -98 -

Պատերազմի առաջին շրջանի ռազմավարությունը Վրկանում ծագած ապստամ ությունը ճնշելով զ աղված Վաղարշը չի կարողանում օգնել եղ որը: Տրդատը դիմում է Տիգրան Բ-ի կողմից Ք.ա. 69-68թթ. մշակված ռազմավարությանը, որը հռոմեացիների դեմ պատերազմում հաջողությամ կիրառել էր նան պարթնների Սուրեն զորավարը Ք.ա. 53թ.: Խուսափելով աց դաշտում վճռական ճակատամարտից՝ Տրդատն ուշադրությունը կենտրոնացնում է հակառակորդի անակի ն թիկունքի կապը կտրելու (պարենի ն անասնակերի մատակարարումը դժվարացնելու) վրա, մասնավորապես` փակվում է Կարին-Տրապիզոն ճանապարհը: Կոր ուլոնն իր հերթին զորքը տրոհում է առանձին ջոկատների, որոնք հետ էին մղում լեռներում ապաստանած հայկական զորամասերի հարձակումները: Միաժամանակ՝ աջակցող հարվածներ հասցնելու խնդրով արնմուտքից Մեծ Հայք են ներխուժում Հռոմից կախյալ Կոմմագենեի, Փոքր Հայքի ն Ծոփքի թագավորների զորքերը, իսկ հյուսիսից՝ հենիոխների (Սն ծովի հյուսիս-արնելքում նակվող ցեղեր) ն այլ հրոսակախմ եր: Սրանց են հետնում Փարսման Ա-ի գլխավորությամ գործող մեսխերն ու ի երները (տե՛ս քարտեզը):

Պատերազմի երկրորդ շրջանը Տրդատը դժվար կացության մեջ է ընկնում, սակայն պայքարը չի դադարեցնում: Դեպի Արտաշատ շարժվող հռոմեական անակի հիմնական ուժերի համար, մատակարարման խափանումից ու հանկարծակի հարձակումներից ացի, լուրջ փորձություն է դառնում Հայկական պար լեռնաշղթայի Կուտջաղի լեռնանցքով անցումը: Այստեղ գոյություն ուներ ամրությունների մի ամ ողջ շարք: Լեռնային ամրոցների երկարատն պաշարումը կարող էր հռոմեացիների համար հյուծիչ լինել, ն առաջխաղացումն արագացնելու նպատակով ամրությունների մի մասի պաշարումն ու գրավումը ղեկավարում էր անձամ Կոր ուլոնը (տե՛ս քարտեզը): Արշավանքի այս փուլն աչքի է ընկնում հռոմեացիների դաժանություններով: Հռոմեացի պատմիչ Տակիտուսն այսպես է նկարագրում հռոմեական անակի առաջխաղացումը. «ամրությունները գրավվեցին գրոհով ու ոլոր չափահասները սրախողխող եղան», իսկ «անռազմունակ ժողովուրդը ստրկության վաճառվեց, մնացած ավարը հաղթողներին անցավ»: Հռոմեացիների համար փորձություն է դառնում Երասխ (Արաքս) գետի անցումը: Տափերական անունը կրող կամրջի մոտ հռոմեացիներին սպասում էին

- -99 -

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

մայրաքաղաքը պաշտպանող հայկական զորամասերը, ուստի Կոր ուլոնը գերադասում է շրջանցել այս արգելքը: Հռոմեացիները գետն անցնում են ծանծաղուտներով ն այնտեղից մոտենում Արտաշատին, որը նրանց է հանձնվում առանց դիմադրության: Չնայած Արտաշատը հանձնվել էր առանց դիմադրության՝ հռոմեացիները 58-59թթ. ձմեռը քաղաքում անցկացնելուց հետո այրում են այն ու քանդում ամրությունները: «Քաղաքացիներն իրենց կամքով աց արին դարպասները, անձնատուր եղան ն իրենց գույքը հանձնեցին հռոմեացիներին: Այդ նրանց փրկություն չ երեց. Արտաքսատան հրդեհվեց, քար ու քանդ արվեց ն հավասարվեց հողին, որովհետն... եթե մայրաքաղաքն անվթար մնար ն առանց պահակազորի, ո՛չ մի օգուտ ն փառք չկար նրանից, որ քաղաքն առնված է... Եվ Կոր ուլոնն Արտաքսատան քանդելուց հետո, կարծում էր, որ պետք է օգտվել նոր ներշնչված ահից Տիգրանակերտը գրավելու համար»:

Կ. Տակիտուս, Տարե եգրություն ններ, Գիրք 2|||, Գլ. 41:: Գիրք 2|Մ, Գլ. 23

Եթե ռազմական նկատառումներով կարելի է ացատրել ամրությունների քանդումը, ապա, թվում է` քաղաքի «հրդեհումն ու քար ու քանդ անելը» Տակիտուսը չէր կարողանալու հիմնավորել: Պատմիչն ինքն էլ է գիտակցում, որ դժվարին գործ է հռոմեացիների ար արոսությունը քողարկելը, քանզի դա ոչ թե ռազմավարություն էր, այլ ահա եկչություն:

Նահանջից առաջ Արտաշատի ավերն ու թալանը կազմակերպելով՝ հռոմեացիները ցույց էին տալիս իրենց թուլությունը, պատերազմի հետագա ընթացքը վերահսկելու անկարողությունը: Թեն հնարավոր չէր եղել մայրաքաղաքը հակառակորդից պաշտպանել, սակայն փոքրաթիվ հայկական ուժերի արդյունավետ օգտագործման շնորհիվ Տրդատը թույլ չի տալիս, որ Արտաշատի գրավումը հռոմեացիների համար ռազմավարական մեծ հաջողության վերածվի: Ստեղծվում է հետնյալ իրավիճակը. - երկրի մեծ մասը գրավելուց հետո հռոմեացիները չէին կարողացել վճռել պատերազմի ելքը, - թիկունքի հետ հռոմեական անակի կապը խափանված էր, - չէին դադարում հայկական ոչ մեծ զորամասերի հանկարծակի գրոհները, որոնք, թեն չէին կարողանում մեծ հաջողությունների հասնել, սակայն էապես ազդում էին հռոմեական անակում տիրող տրամադրությունների վրա,

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- թեն հռոմեացիները պարտություն չէին կրել, սակայն ստեղծված անորոշությունը Կոր ուլոնին հնարավորություն չէր տալիս պատշաճ մակարդակի վրա պահել իր անակի արոյահոգե անական վիճակը:

Պատերազմի երրորդ փուլը Տեղացիների դիմադրությունը հաղթահարելով՝ հռոմեացիները սկսում են «արքունի» ճանապարհով շարժվել դեպի Տիգրանակերտ: Արտաշատի ավերման լուրը տարածվում է ամ ողջ երկրով մեկ, ն հռոմեացիների դեմ պայքարն աստիճանա ար դառնում է համաժողովրդական: Պարթնստանի դեմ սկսված պատերազմը փաստորեն վերածվել էր հայ-հռոմեական հակամարտության, քանի որ Կոր ուլոնի արշավանքի ամ ողջ ընթացքում հռոմեացիների ն նրանց դաշնակիցների դեմ պայքարը հայ ժողովուրդն իր ուժերով էր վարում: Հռոմեացիներն իրենց ճանապարհին պետք է գրոհներով գրավեին ամրոցներ, դիմակայեին լեռներից իրենց վրա գրոհող հայկական զորամասերի, իսկ այժմ նան պարտիզանական ջոկատների հարձակումներին: Հռոմեացիների համար հերթական փորձություն է դառնում Ծաղկանց լեռների գրավումը, որը պատերազմի ամենաուշագրավ դրվագներից է: Գիտակցելով, որ համառ դիմադրության պատճառով առաջխաղացումը կրկին վտանգված է, Կոր ուլոնը դիմում է ի երների օգնությանն ու նրանց հետ համատեղ գրավում լեռնային ամրությունները: Հռոմեական անակի արշավանքի այս փուլն առանձնապես չի տար երվում նախորդից, սակայն նախկին դժվարություններին ավելանում են սննդի հայթայթման հարցերը: Հաղորդակցման ուղիները փակ էին, իսկ դաժանություններով տեղացիներին իրենց դեմ հանելով` հռոմեացիները զրկվում էին նրանց աջակցությունից: Այսպիսով, թեն ռազմավարական նախաձեռնությունը հռոմեացիների ձեռքում էր, սակայն վերջիններս ավական ծանր դրության մեջ էին հայտնվել: Ճանապարհին ամեն ինչ սրի ու հրի մատնելով՝ հռոմեացիները հասնում են Տարոն, որտեղ արդեն հնձել էին ցանքսերը: Հռոմեական անակը կարողանում է լրացնել իր պաշարները ն տարեվերջին հասնում է Տիգրանակերտ, որտեղի հելլենացած նակչությունն առանց դիմադրության քաղաքը հռոմեացիներին է հանձնում: Գիտակցելով, որ երկրում հենարան չունենալը կարող է վտանգավոր լինել ն ցանկանալով Տիգրանակերտում հայոց գահին նոր դրածո թագավոր նստեցնել՝ հռոմեացիները չեն ավերում երկրորդ մայրաքաղաքը:

- 20- -

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Հաղթանակը Հայոց գահին նստեցվում է Տիգրան Զ-ն (60-61թթ.)՝ հռոմեական մեկ այլ դրածո` Տիգրան Ե-ի (6թ.) եղ որ որդին: Տիգրանակերտում կայազոր թողնելով՝ հռոմեացիները Ծոփքով հեռանում են Հայաստանից: Հռոմի թելադրանքով Տիգրանը 61թ. գարնանը ներխուժում է Պարթնստանին ենթակա Ադիա ենեի թագավորություն, որպեսզի պարթններին ստիպի ընդունել իր գահակալման փաստը: Այդ ձեռնարկումը ոչ միայն էականորեն չի փոխում իրերի դրությունը, այլն տարածաշրջանի պետությունների ուժերը հռոմեական նվաճողների դեմ համախմ ելու լրացուցիչ խթան է դառնում: Պարթնական օգնական ուժեր ստացած Տրդատն անցնում է հարձակման: Ռազմական գործողությունները հռոմեական դրածոյի համար ան արենպաստ ընթացք են ստանում: Կարճ ժամանակում Տրդատը ոչ միայն կարողանում է չեզոքացնել Տիգրան Զ-ի զորքերի Ադիա ենե ներխուժելու հետնանքները, այլն նրանից ամ ողջությամ խլել նախաձեռնությունը: Սկսվում է Տրդատ Ա-ի երկրորդ հաղթարշավը, այս անգամ արդեն պատերազմական պայմաններում (տե՛ս քարտեզը): Անելանելի իրադրությունում հայտնված Տիգրանն ապաստան է գտնում անառիկ Տիգրանակերտի պարիսպների հետնում: Շուտով մայրաքաղաքին են մոտենում նան Տրդատի գլխավորությամ գործող ուժերը ն պաշարում Տիգրանակերտը: Տիգրան Զ-ն հարկադրված զինադադար է խնդրում: Շուտով երկրի մեծագույն մասն ազատվում է հռոմեացիներից:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ՀՌԱՆԴԵԱՅԻ

ՃԱԿԱՏԱՄԱՐՏԸ

(62Թ.)

ԵՎ 2ՌՈՄԻ ԲԱՆԱԿԸ ՍՏԻՊՎԱÌ

ԱՆòԱՎ 2ԱՂԹՈՂՆԵՐԻ

ԼÌԻ ՏԱԿՈՎ...

րդատի երկրորդ հաղթարշավի ընթացքում Վաղարշ Ա-ի գլխավորությամ պարթնական զորքերը կենտրոնանում են Հայոց Միջագետքում ն սպառնում ներխուժել Ասորիք, որի կուսակալը Կոր ուլոնն էր: Հաշվի առնելով ստեղծված իրադրության լրջությունը` Կոր ուլոնը չի համարձակվում միջամտել Հայաստանում ծավալված ռազմական գործողություններին ն միայն փորձում է վերացնել պարթնների` Ասորիք ներխուժելու վտանգը: Արնելքում Հռոմի անակի հրամանատար նշանակված Կեսենիուս Պետոսը հայ-պարթնական զորքերի դեմ պատերազմում մնում է միայնակ:

Տ

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Ներխուժումը Պետոսը, սխալ գնահատելով ռազմավարական իրադրությունը, 61թ. աշնանը անակը (մոտ 46 հազար հետնակ ն 20 հազար հեծելազոր) Հայաստան է մտցնում: Տավրոսի լեռներն անցնելու անհաջող փորձից հետո Պետոսը ձմեռելու համար անակն իջեցնում է Արածանիի հովիտը ն տեղա աշխում Խար երդի դաշտում՝ Հռանդեա վայրում: Ռազմական գործողությունները հռոմեացիների համար անսպասելի ընթացք են ստանում: Հայ-պարթնական զորքերի համար արենպաստ իրադրությունում կրկին ակտիվանում է Հայոց այրուձին, որի համարձակ հարձակումներն ապակողմնորոշում էին հակառակորդի մասին տեղեկություններ չունեցող Պետոսին: 62թ. գարնանը Վաղարշը անակը շարժում է դեպի Հայաստան (տե՛ս քարտեզը): Հաղթահարելով Հայկական Տավրոսի լեռնանցքները պահպանող հռոմեական զորամասերի դիմադրությունը՝ Վաղարշը միանում է Տրդատին:

Հաղթանակը Խար երդի դաշտին մոտենալուն պես դաշնակիցներն էլ ավելի մեծ ճնշում են գործադրում հռոմեացիների հիմնական ուժերի վրա, վերջիններիս ուղղությամ անընդհատ արձակում են նետերի տեղատարափ ն հարձակումներ գործում հռոմեական զորքերի ամրացված ճամ արի վրա: Հանկարծակի հարձակումներից խուսափելու համար հռոմեացիները մասնատում են իրենց ուժերը: Բանակի հիմնական ուժերի անվտանգությունն ապահովելու համար 3 հազարանոց հեծելազոր է ուղարկվում Տավրոսի լեռների հարնան շրջանները, որտեղից հաճախակիանում էին հայպարթնական զորամասերի գրոհները: Մեկ զորամաս էլ ուղարկվում է Արշամաշատ, որտեղ տեղափոխվել էին Պետոսի ընտանիքը ն շարքից դուրս եկած զինվորները:

ները զրկվում են ն իրեն նց առավելությյուն նից՝ քաՈւժերը ցրելով՝ հռոմեացին նակական գերազանցությունից: Հռանդեայի ամրացված ճամ արը պաշտն սխալ էր, որը պանելու նպատակով ուժերի մասնատումը մարտավարական շատ շուտով հռոմեական անակը կանգնեցրեց լիակատար ջախջախման վտանգի առաջ: Հռոմեական զորամասերը չէին համարձակվում դուրս գալ իրենց ամրացված դիրքերից: Անգործության մատնված զինվորների կարգապահու-

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

թյունը թուլացել էր, դասալքությունը մեծ չափերի էր հասել: Այս պայմաններում քանակական գերազանցություն չունենալով` դաշնակիցների զորամասերը հեշտությամ շրջափակում են հռոմեական ճամ արը (տե՛ս քարտեզը): Ահա եկված Պետոսը, չսպասելով Կոր ուլոնի գլխավորությամ օգնության ուղարկված ուժերին (որոնք գտնվում էին երեք օրվա ռազմերթի հեռավորության վրա), հաշտություն է խնդրում Վաղարշից ու Տրդատից: Հատկանշական է, որ անակցությունները վարելու է ուղարկվում հայ ազնվականության ներկայացուցիչ, «հեծելազորի պետ Վասակ» իշխանը:

Նիզակների լուծը Հռոմեացիները ստիպված ընդունում են հաշտության ամոթալի պայմանները: Պետոսն իր ամ ողջ անակով կամովին հանձնվում է հաղթողների ողորմածությանը: Նա պարտավորվում է հաղթողներին հանձնել իր գրաված ոլոր ամրությունները, ամ ողջ զենքը, պարենն ու զորքով հեռանալ Հայաստանից:

Պայմանագրի կետերից մեկի համաձայն, հռոմեացի զինվորներն անցնում ների լծի տակով (տե՛ս սխեման): են նիզակն Նիզակների լուծը պատրաստվում էր երեք կամ հինգ նիզակներից: Գետնի մեջ խրված երկու կամ իրար հետ խաչված երկուական նիզակների վրա դրվում էր երրորդը (հինգերորդը)՝ մոտ մեկ մետր արձրությամ : Դրանով ձնավորվում էր դարպասաձն տարածք: Պարտվածները, հանելով սպառազինությունն ու վերնազգեստը, պետք է անցնեին նրա տակով: Հորիզոնական դրված նիզակի արձրությունն այնքան պետք է լիներ, որ հակառակորդի նույնիսկ ամենակարճահասակ մարտիկները ստիպված լինեին խոնարհվելով անցնել:

«Լծի տակով անցնելը» մեծագույն ստորացում ն պարտվողների ստրկացման ապացույց էր համարվում: Հաղթանակն առանձնահատուկ ցնծությամ էին տոնում հայերը: Պատմական տեղեկանք. «Պատմում էին ն այլ դժ ախտ պատահարների մասին, նան այն, որ նման արարքներ հայերն էին գործել: Որովհետն սրանք, նախքան հռոմեական զորքի հեռանալը, փակել էին ճանապարհները, մտել էին ամրացած ճամ արը ն, նկատելով

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

եր նիցե իրենցից խլված ծառաներին ու գրաստներին, վերցնում ու տանում էին: Նրանք զոռով վերցնում էին հագուստեղենն ու պահած զենքերը, իսկ վախեցած զինվորները զիջում էին, որպեսզի կռվի ոչ մի առիթ չծագի»:

Կ. Տակիտուս, Տարե եգրություն ններ, Գիրք 2Մ, Գլ.15

Կատարյալ հաղթանակ Փորձենք գնահատել, թե հռոմեացիներին նահանջի հնարավորություն տալը, հատկապես ռազմական տեսանկյունից, որքանով ձեռնտու եղավ հայպարթնական կողմին: Դրանով կկարողանանք նան պատասխանել հետնյալ հարցին. հայ-պարթնական կողմի համար այս քայլը միակողմանի զիջո՞ւմ էր, փոխ խզիջումայյին ն տար երա՞կ, թե՞ հաղթան նակ:: 1. Պետոսի անակի ոչնչացման դեպքում պատերազմը նոր թափով կծավալվեր: Դա ձեռնտու չէր ո՛չ պարթններին, որոնք ուժերի գերլարումով էին խլել ռազմավարական նախաձեռնությունը ն նոր՝ ավելի մեծ ու երկարատն հակամարտության պատրաստ չէին, ո՛չ էլ հայերին, որոնք չէին ցանկանում Մեծ Հայքը նոր հակամարտության թատերա եմ դարձնել: Բայց իր անակի ջախջախումից հետո Հռոմը նս ծանր կացության մեջ էր ընկնելու ն Արնելքում իր ուժերը երկար ժամանակ չէր կարողանալու վերականգնել: Հետնա ար արարքը կարելի է գնահատել եթե ոչ որպես միանշանակ հաղթանակ, ապա նվազագույնը` որպես փոխզիջում: 2. Հռոմեական անակը հայտնվել էր արոյահոգե անական առումով ծանրագույն իրավիճակում: Հռոմեացի զինվորների համար անհասկանալի էին արշավանքի նպատակները, քանի որ Մեծ Հայք ներխուժելով` անգործության էին մատնվել: Նրանց շրջանում հարց էր ծագելու. ի՞նչ իմաստ ուներ արշավանքը, եթե ռազմավարական խնդիրներ չէին դրվել: Սկզ նական շրջանում Հռանդեայում ձմեռելու մտադրությամ կարելի էր հիմնավորել հարկադրված անգործությունը, սակայն գարնանն այդ փաստարկը նս անհիմն դարձավ: 3. Հայ-պարթնական զորամասերի հանկարծակի գրոհներն անընդհատ լարվածության մեջ էին պահում հռոմեացիներին, ինչն էլ ավելի էր արդացնում վիճակը: Իր կարգապահությամ ու կազմակերպվածությամ աչքի ընկնող հռոմեական անակում սկսեց սովորական դառնալ դասալքությունը: 4. Հռոմեական անակը կործանման եզրին հասցնելու վերջին քայլը դարձավ նիզակների լծի տակով անցնելը: Ճգնաժամն էլ ավելի էր խորանում այն փաստի գիտակցումից, որ աշխարհակալ տերության անակը եր եք այսպիսի խայտառակություն չէր տեսել:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

5. Հռոմեական անակի ճգնաժամը գագաթնակետին հասավ, եր փաստորեն առանց վճռական ճակատամարտի զինվորներին տրվեց նահանջ սկսելու հրամանը: Հռոմեացի պատմիչն այս մասին գրում է. «Պետուսը մի օրում կտրելանցել է քառասուն հազար քայլ (40 մղոն)1 տարածություն, տեղ-տեղ ձգելով վիրավորներին, ն նրա այդ շտապ փախուստը ոչ պակաս խայտառակ է, քան եթե նա մարտում թիկունք ցույց տված լիներ»:

Կ Տակիտուս, Տարե եգրություն ններ, Գիրք 2Մ, Գլ. 16

Հռոմեական անակի զինվորներին Հայաստանից հեռանալ թույլատրելով` Վաղարշը ն Տրդատն ընտրել էին ամենաիրատեսական տար երակը: Այս ձնով, ճիշտ է, հակառակորդի կենդանի ուժը չէր ոչնչացվում, այց հաղթանակն իրոք որ կատարյյալ էր դառնում: Հայաստանից հեռացող հռոմեական զորամասերն այնպիսի հոգե անական հարված էին ստացել, որ այլնս ի վիճակի չէին Հայաստան վերադառնալ ն նոր մարտական գործողություններ վարել:

Հաղթանակի ամենաազդեցիկ կողմն այն էր, որ Հռոմը պատերազմը չէր կանակ ուն նեն նալով հան նդերձ:: րողանալու շարունակել` ան Ասվածը հիմնավորվում է նահանջող հռոմեական անակի ներսում տեղի ունեցող խմորումներին հետնելիս (հռոմեացիները նահանջի ճանապարհին թողնում էին իրենց վիրավոր ն հիվանդ զինակիցներին): Հռանդեայից նահանջող հռոմեական անակի ն Կոր ուլոնի գլխավորությամ օգնության շտապող ուժերի հանդիպումը ուշագրավ ներկայացնում Տակիտուսը: «Հրամանատարների միջն տեղի ունեցավ կարճ խոսակցություն. սա (Կոր ուլոնը) գանգատվում էր, որ իզուր է կատարված արշավանքը, պատերազմը կարող էր վերջանալ Պարթնների փախուստով, իսկ մյուսը (Պետոսը) պատասխանեց, որ երկուստեք էլ ուժերն անվթար էին մնացել, թող դարձնեն արծիվներն2 ն միացած հարձակվեն Վոլոգեսի հեռանալուց հետո անպաշտպան մնացած Հայաստանի վրա: Կոր ուլոնը պատասխանում է, որ կայսրից նա չունի այդպիսի հանձնարարականներ, որ լեգեոնների վտանգն է նրան շարժել ն հանել պրովինցիայից ն, քանի որ Պարթնների ծրագրերը պարզ չեն, ինքը մտադիր է վերադառնալ Սիրիա»:

Կ. Տակիտուս, Տարե եգրություն ններ, Գիրք 2Մ, Գլ. 17 ___________________________ 1 40 մղոնը հավասար է 62.2 կմ-ի: Սովորական պայմաններում զորքի ռազմերթի հնարավորությունը 25-30կմ էր: 2 Հռոմեական լեգեոնների ռազմանշանը ձողին ամրացված արծիվն էր:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Փախուստի դիմած Պետոսը փորձ է անում խախտել Հռանդեայում կնքած համաձայնագիրը ն, օգտվելով նրանից, որ պարթնական անակը թողել էր Հայաստանը, Կոր ուլոնին խորհուրդ է տալիս, որ իրենց զորամասերով միասին հետ վերադառնան «անպաշտպան մնացած Հայաստանի վրա»: Կոր ուլոնն ինքն էլ չէր խորշում նման արարքից, սակայն գիտակցում էր իրադրության ամ ողջ ծանրությունը: Տեղեկանք. Խնդիրն այն է, որ հայ-պարթնական անակի հետ հռոմեացիների ճակատամարտելու մասին լուրն արդեն Հռոմ էր հասել: Հռոմում այն աստիճան էին «ընտելացել» իրենց հաղթանակներին, որ ոչ մեկի մտքով իսկ չէր անցել ճշտել, թե ում հաղթանակով է ավարտվել ճակատամարտը: Այնտեղ վստահ էին, որ իրենց անակից ացի հաղթանակ տանելու ընդունակ ուժ ամ ողջ աշխարհում չկա: «Հռոմում Պարթններին հաղթելու առթիվ դրվում էին հաղթանշաններ ն հաղթակամար Կապիտոլինյան լրի մեջտեղում. այդպես էր որոշված Սենատի կողմից, եր դեռ պատերազմն ուժի մեջ էր. այժմ էլ այդ չի դադարեցված. չնայած որ լավ գիտեին իրականությունը, այց դեռ հոգում էին տեսարանների մասին»:

Կ. Տակիտուս, Տարե եգրություն ններ, Գիրք 2Մ, Գլ. 18

Չվերադառնալ Հայաստան՝ նշանակում էր խարխլել «հռոմեական աշխարհընկալման» ամ ողջ համակարգը: Կոր ուլոնին առավելապես այս խնդիրն էր մտահոգում, սակայն հռոմեական անակին դաշնակիցների հասցրած հարվածն այնքան ծանր հետնանքներ էր ունեցել, որ համալրում ստանալուց հետո էլ Հայաստան վերադառնալն անմտություն կլիներ: Պետք չէր զորավարական տաղանդ ունենալ հասկանալու համար, որ արոյալքված հռոմեական անակը չի դիմանա երկրորդ արշավանքի փորձությանը: Նոր արշավանք սկսել նշանակում էր անխուսափելի կործանման տանել ամ ողջ անակը: Դժվար է ասել, թե ինչպիսի նոր անհաջողությունների կմատնվեին հռոմեացիները, եթե Կոր ուլոնը չկարողանար զսպել Պետոսի «պոռթկումը»:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Եզրակացություն Պատերազմն այլնս չի վերսկսվում: Հռանդեայում ձեռք երված համաձայնությունը վերահաստատվում է 64թ. Տրդատ Ա-ի ն Կոր ուլոնի միջն սկսված անակցությունների արդյունքում: Հակառակորդի նկատմամ տարած փայլուն հաղթանակի նշանակությունն էլ ավելի մեծացնելու նպատակով Տրդատ Ա-ն Կոր ուլոնից պահանջում է, որ անակցությունները վարվեն Հռանդեայում, որտեղ ն կնքվում է հաշտությունը: Այսպիսով, պատերազմն ավարտվում է հայ-պարթնական ուժերի հաղթանակով ն Տրդատի գահակալմամ , որը մեկնում է Հռոմ ն արքայական թագ ստանում անձամ հռոմեական կայսրից:

ՀՌԱՆԴԵԱՅԻ ՃԱԿԱՏԱՄԱՐՏԸ 62Թ.

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- 2-2 -

ՎԱՂԱՐՇ Բ.

ԴԻՎԱՆԱԳԵՏ ԵՎ ԶՈՐԱՎԱՐ

ՌԱՀՄԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԻՐԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՏԱՐԱÌԱՇՐՋԱՆՈՒՄ

2-ՐԴ ԴԱՐԻ ՎԵՐՋԻՆ ՔԱՌՈՐԴԻՆ

ԵՎ 3-ՐԴ ԴԱՐԻ ԱՌԱՋԻՆ ԿԵՍԻՆ

դարի վերջին տասնամյակներում ամ ողջ Առաջավոր Ասիայում քաղաքական իրադրությունն անկայուն էր: Թուլանում էին տարածաշրջանի երկու գերտերությունները` Հռոմն ու Պարթնստանը, որոնք այլնս ի վիճակի չէին նախկին հաջողությամ դիմակայելու նորանոր մարտահրավերներին: Այս իրադրությունում Հայոց գահին է հաստատվում Արշակունյաց հարստության ամենանշանավոր տիրակալներից մեկը` Վաղարշ Բ արքան (186-198թթ.): Իր իշխանության առաջին իսկ տարիներից Վաղարշ Բ-ն վարում էր Հայաստանի անկախության ամրապնդմանն ուղղված արտաքին ն ներքին քաղաքականություն: Օգտագործելով հարմար պահը (Հռոմեական կայսրությունում սկիզ առած գահակալական կռիվները)` Վաղարշը նախ ն առաջ Հայաստանից վռնդում է Վաղարշապատում տեղակայված հռոմեական կայազորը: Վերջինս, թեն փոքրաթիվ էր ու չէր կարող էապես ազդել Մեծ Հայքի ներքաղաքական զարգացումների վրա, սակայն, Հռոմի գերիշխանության յուրօրինակ խորհրդանիշ լինելով, պետության լիարժեք անկախության խոչընդոտի էր վերածվել:

II

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- 2-3 -

Դիվանագիտությունը Օգտագործելով հզոր հարնանների հակասությունները, ինչպես նան նրանց ընդհանուր թուլացումը` Վաղարշը Հայաստանում Արշակունիների իշխանությունը դարձնում է ժառանգական: Վաղարշի դիվանագիտական ունակությունները դրսնորվում են հատկապես 190-ական թթ. առաջին կեսին, եր չնայած արտաքին մեծ ճնշմանը` նա չի միջամտում Հռոմում Սեպտիմոս Սներոսի ն Նիգերի միջն ծայր առած գահակալական կռիվներին: Հայաստանից ացի` Հռոմի ոլոր արնելյան հարնանները, այդ թվում նան պարթն Արշակունիներն աջակցում էին Նիգերին, սակայն վերջինս պարտություն է կրում ն 194թ. սպանվում է: Դրան հաջորդում է Սեպտիմոս Սներոսի 196թ. արնելյան «պատժիչ» արշավանքը, որի ընթացքում ավերվում է Միջագետքը (մասամ ` նահանջելով հռոմեացիներին պաշարներ թողնել չցանկացող պարթնների, մասամ ` հռոմեացիների կողմից), իսկ հռոմեա-պարթնական սահմանը Եփրատից տեղափոխվում է դեպի արնելք ն անցնում Տիգրիսով: Հարա երական խաղաղությունը հնարավորություն տվեց նան ամրապնդել երկրի տնտեսությունը: Հզորացող Հայաստանը մեծ ուժ էր ներկայացնում, որի հետ չէր կարող հաշվի չնստել նույնիսկ Հռոմը: Հռոմեացիները խնդրում են, որպեսզի մեծածավալ ռազմական գործողություններից հետո տարածաշրջանում միակ մարտունակ ուժը մնացող հայոց անակը հսկողության տակ առնի Կովկասյան լեռնաշղթայի լեռնանցքները ն փակի դրանք Հյուսիսային Կովկասից հարավ ներխուժող լեռնականների առջն: Հարցը կարնոր էր նան Հայաստանի համար, քանի որ նախքան Հռոմի արնելյան տիրույթներին հասնելը լեռնականներն ասպատակում էին Հայաստանը: Սակայն լեռնանցքների պաշտպանությունը կապված էր լրացուցիչ ծախսերի հետ, ն Վաղարշը հռոմեացիներից պահանջում է ընդհանուր թշնամու դեմ պայքարը վարելու համար դրամական նպաստ տրամադրել հայոց անակին: Հայոց արքայի դիվանագիտական հնարքն արդարացված էր: Հռոմեացիներն «ավելորդ» ծախսեր անելու ցանկություն չունեին, այնուամենայնիվ, համաձայնվում են առաջարկին ն պարտավորվում դրամական նպաստ տալ, քանի որ տեղյակ էին, որ արագաշարժ լեռնականներին հայոց այրուձիուց ավելի լավ ոչ մի անակ չէր կարող դիմակայել: Վաղարշը կարճ ժամանակում արժանանում է ժողովրդի հարգանքին: Պատմական տեղեկանք. «Ուրիշները լոկ ապրել են, այց ես ասում եմ, որ սա (Վաղարշ Բ արքան- հեղ.) մահից հետո էլ ապրում է իր արի անունով, քան շատերը թույլ թագավորներից»:

Մովսե ես Խորե ենացի, Հայոց պատմ մություն ն, Գիրք Բ, Գլ. ԿԵ

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- 2-4 -

Ռազմավարությունը Հայրենասեր արքայի համար փորձություն է դառնում Կովկասի լեռնականների 197-198թթ. արշավանքը (տե՛ս քարտեզը): Լեռնականներին հզոր հարված հասցնելով` հնարավոր կլիներ երկար ժամանակով անվտանգ դարձնել երկրի հյուսիսային սահմանները: Հայոց արքան գիտակցում էր, որ արշավանքն իրականացվում է լեռնականների համար ընդհանուր առմամ ան արենպաստ ռազմաքաղաքական իրադրությունում: Նրանք մնացել էին միայնակ, քանի որ. - լեռնականները Հռոմին արնելքից անընդհատ սպառնացող հզոր հակառակորդի էին վերածվել, ն վերջինս պատրաստ էր աջակցել նրանց ջախջախմանը, - հայոց անակը, լեռնականներին հաղթելով, կաջակցեր թուլացող Պարթնստանին, - նախորդ արշավանքներից մեծապես տուժած Վիրքն ու Աղվանքն ամեն կերպ պատրաստ էին մասնակցել պայքարին: Նրանց համար Մեծ Հայքը հանդես էր գալու տարածաշրջանային առաջնորդի դերում:

Պատերազմը Վաղարշ արքան գործում է սառնասրտորեն: Նա նախ փակում է հակառակորդի առաջխաղացման ուղիները ն թույլ չի տալիս լեռնականներին ներթափանցել երկրի կենտրոնական շրջաններ, ապա կարճ ժամանակում կենտրոնացնում է ոլոր հնարավոր ուժերը ն Կուրի հովտում դուրս գալիս հակառակորդի դեմ վճռական ճակատամարտի: Հայոց անակը գլխովին ջախջախում է հակառակորդին ն դուրս շպրտում երկրի սահմաններից: Դրանով ավարտվում է պատերազմի առաջին փուլը, որում հայոց անակը մարտավարական կարնոր հաղթանակ է տանում: Պատմական տեղեկանք. «Սրա (Վաղարշ Բ-ի- հեղ.) ժամանակ հյուսիսային ազգերի ազմությունը, խազիրներից ն ասիլներից աղկացած, Ճորա դռնից դուրս են գալիս, իրենց առաջնորդ ու թագավոր ունենալով ոմն Վնասեպ Սուրհապի, ն գալիս անցնում են Կուր գետի այս կողմը: Նրանց դեմ է դուրս գալիս Վաղարշը մեծ ազմությամ ն քաջամարտիկ մարդկանցով, նրանց ազմությունը կոտորելով` դիակները սփռեց դաշտի երեսին»:

Մովսե ես Խորե ենացի, Հայոց պատմ մություն ն, Գիրք Բ, Գլ. ԿԵ

Պարտություն կրած լեռնականներն ապաստանում են Կովկասի հյուսիսային կողմերում: Ճորա պահակի վրա վերահսկողություն սահմանելով` հայոց

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- 2-5 -

անակը պատվով է ավարտում իր առջն դրված մոտակա խնդիրը: Այս ամրություններին տիրանալով ավարտվում է պատերազմի երկրորդ փուլը: Երկրից վռնդված հակառակորդը վերջնական պարտություն չէր կրել ն կարող էր նորից վերադառնալ ու նոր ավերածություններ սփռել: Ուստի որոշվում է ռազմական գործողությունները տեղափոխել նրա տարածքը: Փաստորեն, նույն պատերազմում երկրորդ անգամ ենք ականատես լինում ռազմավարության փոփոխության: Եթե սկզ ում ռազմավարությունը պաշտպանական էր, ապա երկրորդ փուլում, պաշտպանական մնալով, այն նկատելիորեն ակտիվանում է, իսկ երրորդում` վերածվում հարձակողականի: Սա մի կողմից` Վաղարշ Բ-ի զորավարական տաղանդի, մյուս կողմից` հայոց անակի մարտական պատրաստվածության արձր մակարդակի կարնոր վկայություններից է: Պատմական տեղեկանք. «Երկար տեղ նրանց հալածելով անցնում է Ճորա կապանով: Այստեղ թշնամիները նորից ճակատամարտ կազմեցին, թեպետ Հայոց քաջերը նրանց փախուստի դարձրին, այց Վաղարշը մեռավ կորովի աղեղնավորների ձեռքից»:

Մովսե ես Խորե ենացի, Հայոց պատմ մություն ն, Գիրք Բ, Գլ. ԿԵ

Հաղթանակը Երրորդ փուլում հաջողությունը կրկին հայոց անակի կողմում էր, որը ավական երկար հետապնդում էր հակառակորդին: Եռանդուն հետապնդումով Վաղարշը ձգտում էր լեռնականներին հարկադրել նոր ճակատամարտի դուրս գալ: Ի վերջո, նրա ջանքերը տալիս են սպասված արդյունքը. ոչ մի կերպ հետապնդումից ազատվել չկարողացող լեռնականները հարկադրված են լինում նոր ճակատամարտի դուրս գալ (տե՛ս քարտեզը): Մարտում հայկական կողմը նոր հաղթանակ է տանում, այց թշնամական նետից զոհվում է տաղանդավոր դիվանագետ ն զորավար արքան: Իրադարձությունների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ երկարատն համառ աշխատանքի արդյունքում Հայոց արքան լուծել էր նս մեկ մեծ կարնորություն ունեցող խնդիր. ստեղծել հզոր ն արոյահոգե անական առումով կայուն անակ: Հարցն այն է, որ արքայի զոհվելուց հետո զորքը ոչ միայն խուճապի չի մատնվում, այլն նոր հզոր գրոհ է սկսում, որն ավարտվում է լիակատար հաղթանակով: Մարտադաշտից ճողոպրող հակառակորդի անակին այնպիսի հարված էր հասցված, որ այն այլնս անկարող էր նոր ասպատակություններով խախտել Հայոց աշխարհի, ինչպես նան ամ ողջ տարածաշրջանի անդորրը: Այս հաղթանակով էլ ավարտվում է պատերազմի երրորդ փուլը:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- 2-6 -

Պատմական տեղեկանք. «Թագավորությունն առնում է նրա (Վաղարշ Բ-ի- հեղ.) Խոսրով որդին... Նա իսկույն Հայոց զորքերը միացնելով անցնում է մեծ լեռը1, իր հոր մահվան վրեժն առնելու. նա սրով ն գեղարդով վանում է այդ հզոր ազգերին, ոլոր պիտանի մարդկանցից հարյուրից մեկը պատանդ է վերցնում ն ի րն իր տերության նշան մի արձան է կանգնեցնում հունարեն գրով»:

Մովսե ես Խորե ենացի, Հայոց պատմ մություն ն, Գիրք Բ, Գլ. ԿԵ

Թեն հայկական կողմը հասել էր իր առջն դրված ռազմական խնդիրների լուծմանը, սակայն Վաղարշից հետո հայոց գահին ազմած նրա որդին` Խոսրով Ա-ն (198-215թթ.) նոր` էլ ավելի հզոր արշավանք է ձեռնարկում դեպի Հյուսիսային Կովկաս: Նախորդ պատերազմաշրջաններում ջախջախված լեռնականները չեն կարողանում դիմակայել այս արշավանքին:

Եզրակացություն Երկարատն համառ աշխատանքի արդյունքում Հայոց արքան ստեղծել էր հզոր ն արոյահոգե անական առումով կայուն անակ: Եթե ռազմական առումով հաղթանակն անվիճելի էր, ապա Վաղարշի մահով կիսատ էր մնացել երկարատն խաղաղության համար իրական հիմքեր ստեղծելու ծրագիրը: Խոսրով Ա-ի նոր արշավանքն այդ նպատակին հասնելու համար էր: Պարտություն կրած լեռնականները հարկադրված պատանդներ են տալիս Հայոց արքային, որով էլ ավելի է ամրապնդվում խաղաղությունն ամ ողջ տարածաշրջանում, իսկ հաղթանակի արդյունքները դառնում են նյութական: Թերնս, այս վերջին հաղթանակն էր Վաղարշ Բ-ի սկսած հաղթարշավի գլխավոր արդյունքը:

___________________

Կովկասը:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- 2-8 -

ՏՐԴԱՏ Բ-Ի ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ

ՍԱՍԱՆՅԱՆՆԵՐԻ ԴԵՄ

(228-232ԹԹ.)

2ԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐ

ՆՈՐ ԱՇԽԱՐ2ԱԿԱԼԻ ԴԵՄ

րանում 220-ական թթ. կեսերին տեղի է ունենում հեղաշրջում. պարթն Արշակունիները տապալվում են, իսկ իշխանության եկած Պարսքի թագավոր Արտաշիր Ա-ն (226-241թթ.) Սասանյան հարստության հիմքն է դնում: Դրանից հետո իրադրությունը Առաջավոր Ասիայում կտրուկ փոխվում է: Արնելքում Հռոմի ծավալապաշտական քաղաքականության դեմ է դուրս գալիս մի այնպիսի կազմակերպված ուժ, որպիսին էր Սասանյան Պարսկաստանը, որն, ի տար երություն պաշտպանական քաղաքականություն որդեգրած պարթնների, հարձակողական ռազմավարություն է վարում: Պարսկաստանի նոր տիրակալները ձգտում են վերացնել Արշակունի դինաստիայի ոլոր այն ճյուղերը, որոնք դեռ թագավորում էին: Հայոց «Խոսրով Մեծ»-Տրդատ Բ (216-256թթ.) թագավորը, որը գրավում էր Արշակունյաց երկրորդ գահը, դառնում է ավագագույնը Արշակունիների մեջ: Դրանով են ացատրվում Հայաստանի` Սասանյանների կողմից հալածվող Արշակունիների ապաստարան դառնալը ն այն փաստը, որ Պատմահայր Մովսես Խորենացին Տրդատին անվանում է «Մեծ»:

Ի

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- 2-9 -

Տեղեկանք. Մովսես Խորենացին Տրդատ Բ-ին ն հորը` Խոսրով Աին (198-215թթ.) մեկ թագավոր է համարում` «Խոսրով Մեծ» անունով: Դրա պատճառներից մեկն էլ այն է, որ «Խոսրովը» ոչ միայն անուն էր, այլն մեծարման մակդիր-տիտղոս, որը նշանակում էր « արեհամավ, հռչակավոր, անվանի»: Հայկական պատմական ավանդության մեջ «Խոսրով» անունը դարձել էր «Հայոց թագավոր» հասկացության հոմանիշ:

Հայաստանում արդեն իսկ ժառանգա ար իշխող հայ Արշակունիներին, ինչպես նան այստեղ ապաստան գտած նրանց պարթն ազգականներին Սասանյանները համարում էին Իրանի գահի հնարավոր թեկնածուներ, որով նրանց արտաքին քաղաքականության մեջ մեծ նշանակություն էր ստանում Հայաստանի (ավելի ճիշտ` հայ Արշակունիներին գահընկեց անելու) հիմնահարցը: Պարթն տոհմիկների մի մասը, չցանկանալով հպատակվել նոր տիրակալին` ապաստանում է «Խոսրով Մեծ»-Տրդատ Բ-ի մոտ` հանձին նրա տեսնելով Արշակունիների իրավունքների պաշտպանի: Այդ պատճառով Հայաստանի հանդեպ Սասանյանների վերա երմունքը թշնամական էր: Պարթն Արշակունիների ճյուղը վերացնելուց հետո նրանք ձգտում էին վերացնել նան Արշակունիների հայկական ճյուղի իշխանությունը: Այս իրողությամ են պայմանավորված Հռոմի հետ Հայաստանի մերձեցումը ն Հայոց արքաների ակտիվ մասնակցությունը Սասանյանների դեմ ծավալված պայքարին: Կողմերի համար սկզ ից նեթ պարզ էր, որ հակամարտությունը երկարատն է լինելու ն երկու կողմից էլ վարվելու է ուժերի գերագույն լարումով:

Պատերազմի նպատակները Սկզ նական շրջանում Արտաշիրի ուշադրությունը սնեռված էր Մարաստանի վրա, քանի որ Արտավան Ե-ի սպանվելուց հետո նրա որդիներն այստեղ էին քաշվել, իսկ գահաժառանգ Արտավազդը մինչն 230թ. իշխում էր էկատանում: Արտավազդին հովանավորում էր Արշակունիների տան առաջին գահակալ համարվող «Խոսրով Մեծ»-Տրդատ Բ-ն, որի օրոք Արտավազդը գրավում էր «երկրորդական գահը»:

Վանի թագավորների (Ք.ա. Մ||| դար) ավական երկարատն գերիշխանությունից հետո, միայն Տիգրան Բ Մեծի ն Արտավազդ Բ-ի օրոք (Ք.ա. | դ.) էին Իրանական արձրավանդակի հյուսիսային շրջանները ենթարկվել Հայոց արքաներին, ն, ահա, «Խոսրով Մեծ»-Տրդատ Բ-ն նորից իր հսկողության տակ էր առնում այս տարածքները:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Արտաշիրը, մի շարք արշավանքներից հետո, իր իշխանությանն է ենթարկում Արշակունիներին պատկանող տարածքների զգալի մասը ն 228թ. պարսկական անակը կենտրոնացնում արնմուտքում: Դրանով նա մի կողմից սպառնում էր Միջագետքի հռոմեական տիրույթներին, մյուս կողմից` Հայաստանին: Հռոմի քաղաքական վերնախավի համար Իրանում տեղի ունեցածը մեծ անակնկալ էր, ն հռոմեացիները չփորձեցին կանխել պարսկական անակի առաջխաղացումը: Մինչդեռ, դեպքերի զարգացումը վկայում էր, որ Սասանյանները չէին ավարարվելու Իրանական արձրավանդակում իրենց իշխանությունը տարածելով, ն հաջողության հասնելուց հետո ռազմական գործողությունները տեղափոխելու էին Մեծ Հայքի տարածքը: Վտանգն արդեն իսկ իրական էր:

«Êոսրով Մեծ»-Տրդատ Բ-ի հաղթարշավները Երկիրն ավերածություններից զերծ պահելու համար «Խոսրով Մեծ»-Տրդատ Բ արքան, չսպասելով հակառակորդի Հայաստանի սահմանները մտնելուն, ռազմական գործողությունները վարում է Մարաստանում: Արշակունիների տան առաջին գահակալ լինելը նրան այդ իրավունքը տալիս էր: Մարերի ն պարթնների աջակցությամ հայոց անակը հաղթում է հակառակորդին: Մի քանի տարի շարունակվող հաղթարշավից հետո Արտաշիրը մարտադաշում առաջին պարտությունն է կրում ու նահանջում: Պատմական տեղեկանք. «Նա (Արտաշիր Ա-ն- հեղ.) մասամ ռնությամ , մասամ էլ ահա եկմամ , գրավելով մի շարք շրջաններ, շարժվեց դեպի Հայաստան: Այստեղ նրան դիմադրեցին տեղի նակիչները ն մեդացիներից ոմանք, ինչպես նան Արտա անոսի (Արտավան Ե-ի) որդիները1 ն նա, ինչպես ոմանք ասում են, փախավ. իսկ ուրիշներն ասում են, թե ետ քաշվեց, ավելի մեծ զորք պատրաստելու համար»:

Դիոն ն Կասսիոս, Հռոմ մեական ն պատմ մություն ն, Գիրք 80-ր րդ, 3, 2-4

230թ. Արտաշիրը նոր արշավանք է սկսում Մարաստանի դեմ: Հայոց արքան Երախնավու Անձնացի նախարարի գլխավորությամ հայոց արնելյան կողմի զորքերն օգնության է ուղարկում Արտավազդին: Սակայն պարսիկներին հաջողվում է հակամարտության այս փուլն ավարտել նախքան հայոց անակի տեղ ________________________ 1 Հակապարսկական պայքարում Արտավազդն իր եղ այրների հետ ոչ թե ինքնուրույն էր գործում, այլ մասնակցում էր Հայոց անակի գլխավորությամ իրականացվող գործողություններին:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- 22- -

հասնելը. Արտավազդը գերվում է ն որոշ ժամանակ անց Տիզ ոնում գլխատվում: Տեղ հասած հայոց անակը նոր հաղթանակ է տանում պարսիկների նկատմամ ն հետ գրավում ոչ միայն էկ ատանը, այլն ամ ողջ Վերին Մարաստան նահանգը, որի կառավարումը Հայոց արքան հանձնում է Երախնավու Անձնացուն: Պատմական տեղեկանք. «Արտավազդը զավակներ չուներ, ուստի թագավորը («Խոսրով Մեծ»-Տրդատ Բ-ն- հեղ.) Երախնավուին է թողնում Արտավազդի ոլոր տունը... նրան է տալիս երկրորդական գահը, որ գրավում էր Արտավազդը»:

Մովսե ես Խորե ենացի, Հայոց պատմ մություն ն, Բ, գլ. ԿԲ

Պատերազմի հաջորդ փուլը «Խոսրով Մեծ»-Տրդատ Բ-ի Հայաստան վերադառնալուց քիչ անց պարսիկները վերագրավում են Մարաստանը: Պարսկական հեծելազորն անցնում է Եփրատը, ասպատակում Ասորիքն ու Կապադովկիան: Հռոմի կայսր Ալեքսանդր Սներոսը (222-235թթ.) մեծ անակով գալիս է Անտիոք ն 232թ. ռազմական գործողություններ սկսում: Հռոմեական անակը աժանվում է երեք զորասյան: Առաջին զորասյունը դաշնակից Հայաստանի կողմից արշավում է Ատրպատական-Մարաստան, երկրորդը` Եփրատի հովտով շարժվում դեպի Տիզ ոն, իսկ երրորդը` կայսեր գլխավորությամ , գործում է Հյուսիսային Միջագետքում:

Ռազմավարությունը Հռոմեական լեգեոնների դեմ Տիգրան Բ Մեծի կողմից կիրառված ռազմավարությունն ամ ողջ Արնելքում համընդհանուր ընդունելություն էր գտել արդեն իսկ Ք.ա. | դարում: Այս ռազմավարական համակարգին է որոշում հետնել նան Արտաշիրը: Օգտվելով հռոմեացիների դանդաղկոտությունից` նա նահանջում ն իր ուժերը կենտրոնացնում է Տիզ ոնի մատույցներում: Պարսիկները կտրում են այս ուղղությամ գործող հռոմեական զորասյան ճանապարհը, ն վերջինս միայն մեծ զոհերի գնով է կարողանում նահանջել:

Հաջողության է հասնում միայյն Հայաստանից հարձակումը սկսած զորասն ուժ ժերի ակտիվ աջակցությյան ն շնորհիվ: յունը, տեղական

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Հայկական զորամասերի մասնակցությունն արշավանքին այնքան էական էր, որ Մովսես Խորենացին արդարացիորեն արշավանքի կազմակերպիչ է համարել Խոսրով-Տրդատ Բ-ին: Պատմական տեղեկանք. «Տրդատն էլ ոլոր իրայիններով ն իր ձեռքի տակ եղած զորքերով արշավեց Պարսից իշխանության հյուսիսային կողմերը տարնոր1 ասպատակությամ »:

Մովսե ես Խորե ենացի, Հայոց պատմ մություն ն, Բ, գլ. Ձէ

Եզրակացություն 232թ. պատերազմաշրջանի վերջում (տե’ս քարտեզը) երկու կողմերն էլ իրենց հաղթող էին համարում: Ու թեն պատերազմի արդյունքներն անորոշ էին` տարածաշրջանում քառամյա խաղաղություն է հաստատվում: Փոխադարձաար հյուծված կողմերն իրենց ուշադրությունը մտադիր էին սնեռել մյուս ճակատներում վարվող ռազմական գործողությունների վրա. Հռոմը` հյուսիսում, իսկ Պարսկաստանը` արնելքում: Անվիճելի էր, թերնս, որ մինչ այդ պարսկական անակներին երկու անգամ պարտության մատնած հայկական անակի զորամասերը նս մեկ անգամ ապացուցել էին մարտունակ ու կազմակերպված ուժ կոչվելու իրենց իրավունքը:

________________________ 1 Միամյա:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ՎԵՐՋԱԲԱՆ

ազարամյակների պատմություն ունեցող Հայոց ռազմարվեստը վաղ միջնադարից սկսում է անցում կատարել ռազմաքաղաքական ն հոգնոր նոր իրողություններով պայմանավորված դարաշրջան: Դեռնս | դարում Հայաստանում առաքելական քարոզությամ Հայոց Ա գար թագավորի կողմից ընդունված քրիստոնեությունը ն Հայ Առաքելական եկեղեցու հիմնադրումը հիմք եղան քրիստոնեությունը Հայաստանում առաջինն աշխարհում պետական կրոն հռչակմանը (301թ.) ն դարերի ընթացքում առաջատարության ստանձնմանը քրիստոնեական աշխարհի արնելյան կողմերում: Հայոց աշխարհի քաղաքական ն հոգնոր-մշակութային կյանքում կարնորվելու էր աշխարհաքաղաքական նոր իրավիճակում լայնախոհ քաղաքականությամ երկրի պաշտպանության ապահովումը: Դրա դրսնորումն էր Հայրենիքի ազատության ն հոգնոր արժեքների պաշտպանության համար մղած Վարդանանց պատերազմը: Այդ հարցերը կքննարկվեն հաջորդ հատորում:

Հ

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Հապավումներ ՀԺՊ - Հայ ժողովրդի պատմություն, հ. 1, Եր., 1971: ՀԺՊՔ - Հայ ժողովրդի պատմության քրեստոմատիա, հ. |, Եր., 1981: КУКН  Арутюнян Н.В., Корпус урартских клинописных надписей. Е., 2001. АВИИУ  Дьяконов И.М., Ассировавилонские источники по истории Урарту, ВДИ, 1951, N 2. RIMSGP  Frayne D. R., The Royal Inscriptions of Mesopotamia, Early Periods, Vol. 2, Sargonic and Gutian Periods (23342113 BC), TorontoBuffaloLondon, 1993.

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Գրականություն Ագաթանգեղոս, Հայոց պատմություն, Ե., 1987: Աստվածաշունչ, Թագավորությունների չորրորդ գիրք, Երեմիայի մարգարեություն: Ալեքսանդր Մակեդոնացի (գրքում ներառված են Արրիանոս Փլավիոսի «Ալեքսանդրի արշավանքը» ն Քվինտուս Կուրտիուս Ռուֆուսի, «Ալեքսանդր Մակեդոնացու պատմությունը» երկերը` հայերեն թարգմանությամ ), Եր., 1987: - Օտար աղ յուրները Հայաստանի ն հայերի մասին, հատ. 9: Եւսե ի Պամփիլեայ Կեսարացւոյ Ժամանականք երկմասնեայ, մասն Ա, Ժամանակագրութիւն պատմական, Վենետիկ, 1818: Հովսեպոս Փլավիոս (Հրեական հնախոսություն, 2|||, Հրեական պատերազմի մասին, |) ն Դիոն Կասսիոս (Հռոմեական պատմություն), թարգմանություն, ներածություն ն ծանոթություններ Ս.Կրկյաշարյանի, Եր., 1976, - տե՛ս Օտար աղ յուրները Հայաստանի ն հայերի մասին, հատ. 9: Մովսես Խորենացի, Հայոց պատմություն, Թարգմանություն, ներածություն ն ծանոթություններ Ստ.Մալխասյանի, Եր., 1940: Տակիտուս Կայուս Կորնելիուս, Տարեգրություններ, քաղեց ն թարգմ. Պ.Սոտնիկյան, Եր., 1941: Փավստոս Բուզանդ, Հայոց պատմություն, Ե., 1987: 1949թ. օգոստոսի 12-ի Ժննի կոնվենցիաները ն դրանց լրացուցիչ արձանագրությունները, ԿԽՄԿ, Ե., 1999 ԺԿԼ |, հոդ. 37: Ադոնց Ն., Հայաստանի պատմություն, Ե., 1972: Ալիշան Ղ., Յուշիկք հայրենեաց Հայոց, հ. Ա, Վենետիկ, 1869: Այվազյան Ա., Հայ զինվորականության պատվո վարքականոնը (4-5-րդ դարեր), Եր., 2000: Աստուրյան Հ., Քաղաքական վերա երություններ ընդմէջ Հայաստանի եւ Հռովմայ, Վենետիկ, 1912 Ավետիսյան Հ.Մ., Հայկական լեռնաշխարհի ն Հյուսիսային Միջագետքի պետական կազմավորումների քաղաքական պատմությունը մ. թ. ա. 2Մ||-|2 դդ., Եր., 2002: Աւգեր Յ. Դասեր Հայոց եւ Հայաստանի հնագոյն պատմութեան, «Բազմավէպ», 1912, թ. 7-9: Բարսեղյան Լ.Ա., Հայասա-Ազզիի ռազմաքաղաքական պատմությունից, ՀՍՍՀ ԳԱ Տեղեկագիր, 1964, 7: Գրեկյան Ե. Հ., Վանի թագավորության քաղաքական պատմությունը (տպագրության ընթացքում): Դանիելյան է.Լ., Տիգրան Մեծի քաղաքակրթական գործունեության ռազմավարությունը, ՊԲՀ, 2006, N2: Երեմյան Ս., Վաղարշ Բ-ի քաղաքական հարա երությունները Հռոմի ն պարթնների հետ, ՊԲՀ, 1976, N4: էլչի եկյան Ժ.Գ., Հայաստանը ն Սելնկյանները, Եր., 1979: Ժան Պիկտե, Միջազգային մարդասիրական իրավունքի զարգացումն ու սկզ ունքները, ԿԽՄԿ-ի հրատ., 2000: Խանզադյան է.Վ., Հայկական լեռնաշխարհի մշակույթը մ.թ.ա. ||| հազ., Եր., 1967:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Խաչատրյան Ժ., Հայ-իրանական կապերը ըստ Արտաշատի կնքադրոշմների, ՊԲՀ, 2007, N 1: Կարագյոզյան Հ.Հ., Աստվածաշունչը ն սեպագիր աղ յուրները (նորագույն տվյալներ), «Աստվածաշնչական Հայաստան» միջազգային գիտաժողովի նյութերի ժողովածու, Ե., 2005: Հակո յան Հ.Պ., Տիգրան Մեծ, Եր., 2005: Հայ ժողովրդի պատմություն, հ. 1, Եր., 1971, հ. 2, Եր., 1984: Հայ ժողովրդի պատմության քրեստոմատիա, հատ |, Եր., 1981: Հայազն Տ., Հայկական իշխանական զինանշանները (նկարագրության փորձ), Գիրք առաջին, Եր., 2005: Հայրենիք ն ծառայություն, Ուսումնական ձեռնարկ ՀՀ զինված ուժերի սպաների ն ենթասպաների հասարակական-պետական պատրաստվածության համար, Եր., 2001: Հինգ դար Բա ելոնում (ակնարկ Բ), «Հայ զինվոր», N 47, 1995: ՀՀ ԶՈւ Մարտական կանոնադրություն, Մաս ||, |||, Եր., 1997, 1999: Հմայակյան Ս.Գ., Իշպուինե ն Մինուա արքաների ռազմական արեփոխումների շուրջ, «Ազգ-պետություն- անակ», Եր., 1988: Մանանդյան Հ., Տիգրան յերկրորդը յեվ Հռոմը, Ե., 1940: Մանանդյան Հ., Քննական տեսություն հայ ժողովրդի պատմության, Երկեր, Ա, Բ, Եր., 1977, 1978: Մանասերյան Ռ.Լ., Տիգրան || Մեծ. Հայաստանի պայքարը Հռոմի ու Պարթնստանի դեմ մ.թ.ա. 94-64թթ. Եր., 1987: Մարտիկյան Ս.Ռ., Մեր առաջին հաղթանակի դասերը, «21-րդ ԴԱՐ», 2004: Մարտիկյան Ս., Հինգհազարամյա մարդասիրություն, «21-րդ ԴԱՐ», 2004, #3: Մովսիսյան Ա., Մարտակառքերով` հիքսոսներից առաջ (ակնարկ Ա), «Հայ զինվոր», N 42, 1995: Մովսիսյան Ա., Բարեպաշտ արքաների աշխարհակալությունը. Հարյուրամյա կայսրություն Տիգրան Մեծից առաջ, Ե., 1997: Մովսիսյան Ա., Միտաննիի արքաները Հայկազուն նահապետների ցանկո՞ւմ, Երիտասարդ արնելագետների հանրապետական 20-րդ գիտական նստաշրջան, Զեկուցումների թեզեր, Ե., 1999: Մովսիսյան Ա., Հայաստանը Քրիստոսից առաջ երրորդ հազարամյակում (ըստ գրավոր աղ յուրների), Եր., 2005: Մովսիսյան Ա., Սր ազան լեռնաշխարհը. Հայաստանը Առաջավոր Ասիայի հնագույն հոգնոր ընկալումներում, Ե., 2006: Նալ անդյան Գ. Մ., Դարեհ Վշտասպի Բիսեթունյան արձանագրությունը, Ե., 1964: Պետրոսյան Լ., Հայ ժողովրդական փոխադրամիջոցներ, Ա, Հետիոտն ն գրաստային փոխադրամջոցներ, - «Հայ ազգագրություն ն անահյուսություն. Նյութեր ն ուսումնասիրություններ», 6, Եր., 1974: Սարգսյան Գ., Ակնարկներ հայ ռազմական արվեստի պատմությունից, Եր., 1969: Սարգսյան Ս.Վ., Հայ ռազմական արվեստի պատմությունից, Եր., 1969: Սիմոնյան Ռ., Զինված ընդհարումների իրավունք, Ձեռնարկ ՀՀ ԶՈւ զինված ընդհարումների իրավունքի հրահանգիչների ն ռազմաուսումնական հաստատությունների համար, Եր., 2003,

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Փիլիպոսյան Ա., Հայկական լեռնաշխարհի կնիքները Հին Արնելքի կնքագործության համակարգում, Երնան, 1998: Օհանյան Մ., Ալեքսանդր Մակեդոնացու արնելյան արշավանքը ն Հայաստանը, Երնան, 2003: Арутюнян Н.В., Корпус урартских клинописных надписей. Е., 2001 (КУКН). Военное искусство рабовладельческого и феодального общества, Сборник материалов для военных училищ, вып. 1, М., 1953. Дьяконов И.М., Ассировавилонские источники по истории Урарту, ВДИ, 1951, N 2 (АВИИУ). Есаян С.А., Доспех древней Армении, Е., 1986. Заблоцка Ю., История Ближнего Востока в древности, М., 1989. История древнего востока, Зарождение древнейших классовых обществ и пер вые очаги рабовладельческой цивилизации, Передняя Азия, Египет, М., 1988. Канева И. Т., Шумерский героический эпос как исторический источник, “Вестник древней истории”, Москва, 1964, N 4. Меликишвили Г.А., Урартские клинообразные надписи, М., 1960. Разин Е.А., История военного искусства, ?. I, М., 1955 Тураев Б. A., История Древнего Востока, ч. 1, СПб., 1913. Чайлд Г., Древнейший Восток в свете новых раскопок, М., 1956. Энциклопедия военного искусства, Снайперы, Минск, 1997. Эрик Давид, Принципы права вооруженных конфликтов, М., 2000. Ճ|Եոiցհէ Մ.F., ԽiէՅոոiՅո ոՅո/Յոոս, “ՇհՅոiօէ-wՅոոiօո”, Յոմ էհ6 ՇՅոՅՅոiէ6 Յոմ Էց/քէiՅո ԷqսivՅ|6ոէՏ, “ՃոՇհiv քՖո Օոi6ոէքօոՏՇհսոց”, 1930-31, 8մ. 7. ՃոՇi6ոէ N6Յո ԷՅՏէ6ոո Լ6xէՏ Թ6|Յէ6մ էօ էհ6 Օ|մ Լ6ՏէՅո6ոէ, N6w Ս6ոՏ6/, 1969. 8սոո6/ Շհ., ԼՅոց D.Խ., Լհ6 Ք6օք|6Տ օք էհ6 Էi||Տ. ՃոՇi6ոէ ՃոՅոՅէ Յոմ ՇՅսՇՅՏսՏ, Լօոմօո, 1971. 86ո|iո Ճ., Էոո6ոkՅո Յոմ ԷոՏսհk6šմՅոոՅ, Քհi|Յմ6|քհiՅ, 1979. FոՅ/ո6 D. Թ., Լհ6 Թօ/Յ| |ոՏՇոiքէiօոՏ օք Խ6ՏօքօէՅոiՅ, ԷՅո|/ Ք6ոiօմՏ, Մօ|. 2, ՏՅոցօոiՇ Յոմ ՇսէiՅո Ք6ոiօմՏ (2334-2113 8Շ), Լօոօոէօ-8սքքՅ|օ-Լօոմօո, 1993. ՇՅմմ Շ.Ս., “Լհ6 D/ոՅՏէ/ օք ՃցՅմ6 Յոմ էհ6 ՇսէiՅո iոvՅՏiօո”. Լհ6 ՇՅոԵոiմց6 ՃոՇi6ոէ ԷiՏէօո/, vօ|. |, քՅոէ 2Ճ, ՇՅոԵոiմց6, 1980. Շսո6/ Օ.Թ., Լհ6 Տս|էՅոէ6ք6 ԼՅԵ|6էՏ: |Մ. Լհ6 ՇսէհՅ6Յո Լ6ց6ոմ օք NՅոՅո–Տiո, “ՃոՅէօ|iՅո Տէiմi6Տ”, vօ|. Մ, Լօոմօո, 1955. ԷiոՏՇհ Է., Di6 |ոՏՇհոiքէ6ո մ6ո ԽՓոiց6 vօո ՃցՅմ6, ՃքՕ, 1963, 8մ. 20. ԽՅvօսkjՅո Խ.. Ճոո6ոiՅ, ՏսԵՅոէս Յոմ Տսո6ո. Լհ6 |ոմօ-Էսոօք6Յո Էօո6|Յոմ Յոմ ՃոՇi6ոէ Խ6ՏօքօէՅոiՅ, Խօոէո6Յ|, 1987 ԽոՅո6ո Տ.N., Լհ6 Տսո6ոiՅոՏ, ՇհiՇՅցօ, 1963. ԽՅ/ոհօք6ո Խ., Di6 Ճոi6ո iո Մօոմ6ո6ո Օոi6ոէ – 6iո Խ/էհօՏ շ, Մi6ո, 1974. ԽՅ/ոհօք6ո Խ., Di6 |ոմօ-Ճոi6ո iո Ճ|է6ո Մօոմ6ոՅՏi6ո, Մi6ՏԵՅմ6ո, 1966. Թ6iոՅՇհ Լհ., ԽiէոiմՅէ6 ԷսքՅէօո ոօi մ6 Քօոէ, ՔՅոiՏ, 1890. ՏՅցցՏ Է. Մ. F., Լհ6 Niոոսմ Լ6էէ6ոՏ, 1952, “Շսո6iքօոո Լ6xէՏ քոօո Niոոսմ”, vօ|. Մ, Լօոմօո, 2001, ND 2463.

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ՏՅցօոՅ Ճ.Շ., Լհ6 ՇՅսՇՅՏiՅո Թ6ցiօո iո էհ6 ԷՅո|/ 8ոօոz6 Ճց6, ՔՅոէ |-|||, Օxքօոմ, 1984. ՏէՅոո |., Օս6ոi6Տ էօ էհ6 Տսոցօմ. DiviոՅէiօո Յոմ Քօ|iէiՇՏ iո ՏՅոցօոiմ ՃՏՏ/ոiՅ, iո “ՏէՅէ6 ՃոՇհiv6Տ օք ՃՏՏ/ոiՅ”, vօ|. |Մ, Է6|Տiոki, 1990, N 18. Լհ6 Է|6ՇէոօոiՇ Լ6xէ ՇօոքսՏ օք Տսո6ոiՅո Լiէ6ոՅէսո6: ՇօոքօՏiէ6 Լ6xէ, ԼոՅոՏ|Յէiօո, 8iԵ|iօցոՅքհ/. Էօո6 քՅց6 iո |NԼԷԹNԷԼ. FՅՇս|է/ օք Օոi6ոէՅ| Տէսմi6Տ, Սոiv6ոՏiէ/ օք Օxքօոմ. www-6էՇՏ|.օոi6ոէ.օx.ՅՇ.սk (օգտագործված նագրերը կրում են 1.8.2.1, 1.8.2.2, 1.8.2.3, 1.8.2.4, 2.1.1, 2.1.5, 2.2.2, 2.2.3, 3.1.0.1 համարները): ՄՅոմ6ո 86ոց6 Լ., մ6 Խ6/6ո Լ., ՍոՅոէս. Է6ո v6ոց6է6ո Շս|էսո սiէ հ6է Ե6ոց|Յոմ Ճոո6ոiս, Շ6ոէ, 1982-1983, N 17, 20. ՄՅոմ Մ., Տօո6 Ք6ոՏօոՅ| NՅո6Տ օք էհ6 Է/kՏօՏ Ք6ոiօմ Թս|6ոՏ օո էհ6 ԷքiցոՅքհ/ օք Լհ6iո ՏՇՅոՅԵՏ, “ՍցՅոiէ-FօոՏՇհսոց6ո”, 8, N6սkiոՇհ6ո-Մ|ս/ո, 1975. Մ6iմո6ո Է. F., Di6 ԽՊոքք6 ՃմՅմո6ոՅոiՏ | ց6ց6ո ԷՅոiցՅ|ԵՅէ, “ՃոՇհiv քՖո Օոi6ոէքօոՏՇհսոց”, 8մ. Մ, 1929, Է6քէ 2/3. Մ6iմո6ո Է., DՅՏ Թ6iՇհ ՏՅոցօոՏ vօո ՃkkՅմ, ՃքՕ, 1952-1953, 8մ. 16. Մi|Շk6 Շ., DՅՏ ԼսցՅ|ԵՅոմՅ6քօՏ, Մi6ՏԵՅմ6ո, 1969.

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Ռազմական տերմինների բառարան

Ա ԱԳՐԵՍԻԱ, մեկ կամ մի քանի երկրների զինված հարձակում այլ երկրի կամ երկրների վրա նվաճողական նպատակներով: ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄ, օտարերկրյա պետության դեմ ճնշված ն կախյալ ժողովուրդների ու երկրների զինված պայքարը պետական ինքնիշխանության, ազատ ն ինքնուրույն տնտեսական ն մշակութային զարգացման համար: ԱԶԴԱՆՇԱՆՆԵՐ, հրամանատարի (պետի) կողմից հաստատված պայմանական նշաններ՝ ոչ մեծ տարածությունների վրա ենթականերին կարճ կարգադրություններ, հրամաններ ն այլ տեղեկություններ հաղորդելու ն ստանալու համար: ԱԿԱՆ (պատմ.), պարսպի (պատի) տակ փորվող անցք՝ գաղտնի կամ ռնի ներս խուժելու համար: ԱԿԻՆԱԿ (ՆՐԱՆ), հատուկ սահմանափակիչով սկյութական երկար դաշույն (կամ կարճ թուր): Հայտնի է Ք.ա. Մ|| դ. կեսերից: Հայտնի են երկու տեսակի շեղ երով Ա. եռանկյունաձն մի քանի հատվածներով ( նորոշ է արնմտաիրանական շեղ երի համար) ն սահուն միավորվող զուգահեռ սայրերով, կողով կամ շեղանկյունաձն կտրվածքով: Ակինակները լայն տարածում էին գտել մեր տարածաշրջանի ժողովուրդների մոտ, որտեղ ուղղակի զենք լինելուց ացի հանդիսանում էին նան զորականների, զինվորական ազնվականությանը պատկանելու խորհրդանիշ: ԱԿՏԻՎ ՊԱՇՏՊԱՆՈւԹՅՈւՆ, պատերազմող կողմերից մեկի կողմից պաշտպանական գործողությունների վարում, ոչ միայն տարածքը պահելու, այլն հիմնականում հակառակորդի խոշոր ուժերը հյուծելու ն արյունաքամ անելու նպատակով: ԱՂԵՂ, սովորա ար 30-250մ (լայնալիճ աղեղով՝ կրկնակի ավելի) հեռավորության վրա նետեր արձակելու համար նախատեսված ձեռքի նետող զենք: Արդյունավետ խոցման հեռավորությունը կազմում էր մինչն 200 մետր: ԱՂԵՂՆԱԶԵՆ, կատարելագործված աղեղ՝ նետ, քար ն այլն նետելու համար: ԱՄՐԱՇԻՆԱԿԱՆ ԿԱՌՈւՅՑՆԵՐ, մարտական տեխնիկայի կիրառման արդյունավետությունը արձրացնելու, զորքերի հուսալի կառավարումը ապահովելու ն զորքերը հակառակորդի խոցման միջոցներից պաշտպանելու համար նախատեսված ինժեներական կառույցներ: ԱՄՐԱՇԻՆՈւԹՅՈւՆ, ռազմա-ճարտարապետական գիտություն տեղանքը ռազմական կառույցներով ամրացնելու մասին: ԱՄՐԱՑՎԱԾ ՃԱՄԲԱՐ, զորքերը կենտրոնացնելու (տեղա աշխելու) ն հակառակորդի հավանական հարձակումն անդրադարձնելու համար նախատեսված տեղանքի հատված: Տար եր խնդիրներ կատարելու համար ելակետ է հանդիսանում: Առաջին դաշտային ամրաշինական կառույցներից է: ԱՄՐՈՑ, արհեստական կերպով ամրացված դիրք կամ ռազմական կառույց թշնամու հարձակումներից պաշտպանվելու համար: ԱՄՐՈՑԱՅԻՆ ԹՈւՄԲ, արձր հողային լիցք ամրոցում, սովորա ար՝ առջնում փորված փոսով: ԱՅՐՈւՁԻ, Հայոց հեծելազորը հին ն միջին դարերում: Պեղածո նյութերն ու սեպագիր արձանագրությունները հավաստում են, որ Ք.ա. | հազարամյակում Հայկական լեռնաշխարհի նակիչները պատերազմներում օգտագործում էին ինչպես մարտակառքեր, այնպես էլ Ա.: Ըստ Քսենոփոնի, Երվանդունիներն ունեին 8 հազարանոց Ա.: Հայոց Ա. ավելի մեծացվեց ն կանոնավորվեց Արտաշեսյանների օրոք: Հայոց Ա-ի կորիզը Հին աշխարհում հռչակված ծանրազեն զրահավոր հեծելազորն էր,

- 23- -

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

որի համար ընտրվում էին առավել մարմնեղ ն ուժեղ ձիեր: Հեծելամարտիկները կրում էին ծանր հանդերձանք, մետաղե թիթեղներով պատած կամ մետաղե զրահներ (սաղավարտ, վզնոց, օղազրահ, ուսակալ, սրունքակալ, լանջապանակ, սռնապան, կրծքակալ նն): Գլխավոր զենքը երկար նիզակն էր: Զրահավոր Ա. հայկական անակի գլխավոր հարվածային ուժն էր, որը գրոհում էր սեպաձն խիտ շարքերով: Թեթնազեն Ա., որի համար ընտրվում էին համեմատա ար փոքրամարմին, արագավազ ն դիմացկուն նժույգներ, դյուրաշարժության համար չէր զրահավորվում: Հեծյալի հիմնական զենքը նետ ու աղեղն էր: Թեթնազեն Ա. կատարում էր անակի մարտակարգի թներն ու թիկունքը պաշտպանելու, գլխավոր ուժերի ծավալմանը սպասարկելու, ցրված ուժերը կենտրոնացնելու, հակառակորդին հետապնդելու, հետախուզելու ն այլ պարտականություններ: Հարձակվում էր ցրիվ շարքերով: Հայոց Ա. կարնոր դեր էր կատարում պարթնա-հռոմեական մրցակցությունում. նրա անցումը մեկի կամ մյուսի կողմը հաճախ ունենում էր վճռական նշանակություն: Հռոմը մարտունակ հեծելազոր չուներ: Այդ պատճառով ահեղ հեծելազորատեր Պարթնստանի դեմ մղվող պատերազմներում ձգտում էր շահել Հայաստանի դաշնակցությունը: Արշակունիների ժամանակ Ա., մասնավորապես ծանրազենը, համալրվում էր ազնվատոհնիկներով՝ ազատներով, որոնց դաստիարակության մասն էր կազմում ձիավարժությունը: Պատերազմի ժամանակ ցածր խավերից նույնպես ստեղծվում էր առանձին հեծելագունդ, որը կոչվում էր «ռամիկ Ա.»: Ա-ի գերագույն հրամանատարը կոչվում էր «ասպետ», որը միաժամանակ «թագադիր» կամ «թագակապ» իշխան էր: Այդ պաշտոնը Բագրատունիների տոհմի մենաշնորհն էր: Արշակունիները Ա. խիստ մեծացրեցին հատկապես |||-|Մ դդ, եր Հայաստանի անկախությանն սպառնաց Սասանյան Պարսկաստանը: Ա-ի զինվորական աստիճանների, հրահանգների, կանոնադրությունների, զինանշանների, դրոշների մասին պահպանվել են կցկտուր տեղեկություններ: Աղ յուրներում հիշատակվում են « յուրավորք», «հազարավորք», «գումապետք», «հարդարիք մարտի», «աղեղնադրոշք», «ասպարախաղք» կամ «ասպախաղք», «դրոշակակիրք», «վառնունիք», «ճակատամուղք» ստորաաժանումների անուններ: ԱՆԿԱՆՈՆ (ՈՉ ԿԱՆՈՆԱՎՈՐ) ԶՈՐՔԵՐ, միասնական, մշտական կազմ չունեցող կամ կանոնավոր զորքերից համալրման ն ծառայությունը տանելու կարգով տար երվող զորքեր: ԱՇԽԱՐՀԱԶՈՐ, կամավորական հիմունքներով խաղաղ նակչությունից կազմավորված ռազմական ստորա աժանում: ԱՇԽԱՐՀԱԶՈՐԱՅԻՆ, աշխարհազորային ստորա աժանումներում կամավոր ծառայող անձ: ԱՇՏԱՐԱԿ, շրջանաձն՝ քառակողմ կամ ազմակողմ արձր ու նեղ կառուցվածք ամրոցի պարիսպների վրա՝ հակառակորդին դիտելու ն նրա դեմ կռվելու համար: ԱՇՏԵ, երկար կոթով նիզակ` ձեռքով հարվածելու կամ նետելու համար: Ա-ի կոթունը պատրաստված է փայտից, ծայրը՝ հնում րոնզից, միջնադարում՝ երկաթից: Հայկական անակում եղել է աշտեավորների հատուկ զորամաս: Ա. առաջին անգամ հիշատակում է Մովսես Խորենացին, որն այն նույնացնում է մկունդի հետ: ԱՊԱՍՏԱՆԻ ԻՐԱՎՈւՆՔ, իրենց երկրներում քաղաքական, ազգային ազատագրական, կրոնական, գիտական ն այլ գործունեության համար հետապնդվող օտարերկրյա քաղաքացիներին իր տարածքում մուտքի ն նակութայն թույլտվություն տալու պետության իրավունքը: ԱՊԱՏԵՂԵԿԱՏՎՈւԹՅՈւՆ, հակառակորդին մոլորեցնելու նպատակով սեփական զորքերի, նրանց խմ ավորման, կազմի, սպառազինության, մարտունակության, ռազմական գործողությունների մասին կանխամտածված կեղծ լուրեր տարածելու քողարկման հնարք: ԱՋԱԿՑՈՂ ՀԱՐՎԱԾ, գլխավոր հարվածի ուղղությունից մեկ այլ ուղղությամ ուժերի ն միջոցների մի մասով հասցվող հարված: Հիմնականում իրականացվում է հակառակորդի ուշադրությունը գլխավոր հարվածի ուղղությունից շեղելու, նրա ուժերի ն միջոցների մի մասը կաշկանդելու ն ուժերով ու միջոցներով զորաշարժը ացառելու նպատակով:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ԱՌԱՋԱՊԱՀ, գլխավոր ուժերի առջնից մարտական գործողություններ վարող զորամաս, ավանգարդ: ԱՌԱՋԱՊԱՀ ՋՈԿԱՏ, մարտի ժամանակ ինքնուրույն առաջադրանքներ կատարող ուժեղացված ստորա աժանում: Մարտակարգի տարր է: Հարձակման ժամանակ ապահովում է գլխավոր ուժերի կազմակերպված մարտի մեջ մտնելը (մարտակարգի ծավալվելը): Պաշտպանությունում գործում է ապահովման գոտում: Ա.Ջ. կարող է առանձնացվել նան ռազմերթի ժամանակ՝ մարտի մեջ մտնելու մտադրության դեպքում (հատկապես հանդիպական մարտի դեպքում): ԱՌԱՋՆԱՅԻՆ ԵՐԹԱՅԻՆ ՈւՂԵԿԱԼ (ՌԱԶՄԵՐԹԻ ԱՌԱՋՆԱՅԻՆ ՈւՂԵԿԱԼ), երթային պահպանության օրգան, որն ուղարկվում է գլխավոր ուժերի անխափան տեղաշարժը ապահովելու, պահպանվող զորքերի մոտ հակառակորդի հետախուզության ներթափանցումը, նրանց վրա հանկարծակի հարձակումը կանխելու ն ացազատվելու ու մարտի մեջ մտնելու նպաստավոր պայմաններ ստեղծելու առաջադրանքով: ԱՍՊԱՏԱԿ, հեծյալ զորամաս, որ պատերազմի ժամանակ ն հաղթությունից հետո ուղարկվում էր թշնամու երկիրը՝ գերի ն ավար երելու: ԱՍՊԱՐ, պաշտպանական սպառազինություն, որը կռվողները կրում էին թնի վրա՝ հակառակորդի հարվածներից ն նետերից պաշտպանվելու համար, վահան: ԱՎԱԶԱԿ, խաղաղ նակչության վրա հարձակվելու նպատակով զինված խմ երի (հրոսակախմ երի) անդամ: ԱՎԱՆԴՈւՅԹՆԵՐ, պատմականորեն ձնավորված ն սերնդեսերունդ փոխանցվող կանոնների ն վարվելակարգի նորմեր: ԱՎԱՐ (ՌԱԶՄԱՎԱՐ), հակառակորդից զավթած, նրա կողմից մարտադաշտում լքված կամ հանձնվելու դեպքում հանձնած, զենք, ռազմական հանդերձանք, տրանսպորտի միջոցներ (ձիեր, մեքենաներ նն), ռազմական տեխնիկա ն այլ նյութական արժեքներ: Ողջ Ա. համարվում է հաղթող կողմի սեփականությունը ն օգտագործվում է ինչպես ռազմական, այնպես էլ այլ նպատակներով (որպես պարգն նվիրել մարտում աչքի ընկած հրամանատարներին ն մարտիկներին): ԱՐԳԵԼԱՓԱԿՈՑ, զորքերի առաջխաղացմանը խոչընդոտող կառույց, հարմարանք ն ավերածություններ (փլուզումներ): Ստեղծվում են հակառակորդին կորուստներ պատճառելու, նրա տեղաշարժը ն գործողությունները դժվարեցնելու, զորաշարժը կաշկանդելու կամ սեփական զորքերի համար առավել նպաստավոր ուղղություններով նրան շարժվել հարկադրելու նպատակով: ԱՐՇԱՎԱՆՔ, հարձակողական ռազմական գործողությունների տեսակ: Ներխուժում հակառակորդի կողմից վերահսկվող տարածք՝ առավել նպաստավոր պայմաններում պատերազմ վարելու ակնկալիքով, ինչպես նան ավարառության կամ ասպատակության նպատակով: ԱՐՏԱԳՐՈՀ, անակնկալ հարձակում հակառակորդի վրա՝ դիրքից, ամրությունից դուրս նետվելով: Բ ԲԱԲԱՆ, պաշարողական մարտական գործիք՝ ամրությունների վրա քարեր նետելու կամ ուղղակի հարվածներ հասցնելու համար: ԲԱԼԻՍՏԱ, գետնամերձ հրաձգության համար նախատեսված հին նետող մեքենա: Գործարկվել է հյուսված թելերի (ջլերի, պարանների, մազերի նն) ճկունության շնորհիվ: Նախատեսված էր ամրոցների պատերը կործանելու ն պաշտպաններին խոցելու համար: Կիրառվել են մինչն 500 կգ զանգվածով քարեր, սրածայր գերաններ, ծանր նետեր նն: Նետման հեռավորությունը 200-1000 մ: ԲԱՆԱԳՆԱՑ, հակառակորդի հետ անակցություններ վարելու լիազորություններով օժտված հակամարտող որնէ կողմ ներկայացնող անձ: Բ. օգտվում է անձեռնմխելիության իրավունքից, տար երանշանը՝ սպիտակ դրոշ:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ԲԱՆԱԿ, որնէ պետության զինված ուժերի ամ ողջությունը: ԲԱՆԱԿԱՏԵՂ, զորքերի կայան, կենտրոնացման շրջան: ԲԱՐՈՅԱԼՔՈւՄ, արոյական քայքայում, արոյականության, կարգապահության, ոգու անկում: Բ. զարգացման խթանիչներ կարող են հանդիսանալ այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են պատերազմի ան արենպաստ ընթացքը, անձնակազմի մեծ կորուստները ն հոգնածությունը, ան ավարար նյութական ապահովվածությունը, հակառակորդի քարոզչական ներգործությունը: ԲԱՐՈՅԱՀՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆ ԴՐՈւԹՅՈւՆ, անհատի, կոլեկտիվի որակական գնահատական, որը կոլեկտիվում նութագրում է հոգե անական գործոնների ուղղվածությունը ն դինամիկան, միջանձնային հարա երությունները: Բնութագրում է անակի հոգեկան ն արոյական ոգու ներուժը: ԲՆԱԳԻԾ, պաշտպանական ամրությունների ն ելման դիրքերի գիծը: ԲՌՆԱԿ, շեղ ավոր սառը զենքի մաս, կազմված է ռնակից, խաչարդից, երախակալից նն: Գ ԳԱՀ, պարսկերենով առացի նշանակում է նստելու տեղ, ազմոց, աթոռ ն այլն: Պատմիչներն այդ առն օգտագործում են նշանակելու համար այն տեղը, որ նախարարները գրավում էին թագավորի սեղանի շուրջը խնջույքների ժամանակ (սահմանված էր Գահնամակ կոչվող հատուկ փաստաթղթով): Տար եր պատճառներով թագավորը կարող էր զրկել նախարարին Գ-ից, կամ այն իջեցնել: Նույն կերպ կարող էր արձրացվել Գ-ը: Գ-ով սահմանված կարգը խստիվ պահպանվում էր, իսկ նախարարները նախանձախնդիր էին իրենց գահերի պահպանման կամ արձրացման հարցերում: Եղիշեն, եր երում է ցուցակ ուխտապահ նախարարների, որոնք Վարդանի հետ միացան քրիստոնեությունը պաշտպանելու համար, չնայելով, որ Վարդանն իր պաշտելի հերոսն է, որ նա առաջնորդն է այս ապստամ ության գործում, որ նա ոլոր հայ զորքերի սպարապետն է` այնուամենայնիվ նախարարների ցուցակում նրա անունը դնում է երրորդ տեղում` առաջին երկու տեղում նշանակելով Արծրունյաց ն Խորխոռունյաց իշխաններին, որովհետն նրանք Գ-ով ավագ էին: Ստեփանոս Օր ելյանը պատմում է, թե Սյունյաց Անդովկ իշխանը պարսից արքունիքում վիրավորանք կրելով նրանով, որ Շապուհը նրան տասնչորսերորդ Գ-ը տվեց հայ նախարարների շարքում` դառնացած կերակրի ձեռք չտվեց, ն եր Շապուհը պատերազմի գնաց` նա իր զորքերով վրեժխնդրության համար ավերեց նրա ապարանքը, ավար առավ նրա գանձերը ն հեռացավ հույների մոտ: ԳԱՂՏՆԻՔ, հրապարակման համար չնախատեսված տեղեկություն: ԳԱՅԼԱՓՈՍ, եր եմն հատակին սրածայր ցցերով հատած կոնի տեսքով փոս: Հակահետնակային արգելափակոցի տեսակ: ԳԵՏԱՆՑՈւՄ, զորքերի կողմից ջրային արգելքի հաղթահարհումը: ԳԵՏԱՆՑՄԱՆ ՏԵՂԱՄԱՍ, ջրային արգելքը հաղթահարելու տեղամաս: ԳԵՐԱԶԱՆՑՈւԹՅՈւՆ ՀԱԿԱՌԱԿՈՐԴԻ ՆԿԱՏՄԱՄԲ, գլխավորապես զորքերի (ուժերի) թվաքանակի, նրանց հանդերձանքի ն ապահովման, արոյական վիճակի, մարտական գործողություններ վարելու արվեստով մարտում ն օպերացիայի ժամանակ հակառակորդի նկատմամ ունեցած առավելությունը: ԳԼԽԱՎՈՐ ՀԱՐՎԱԾ, դիմադրող հակառակորդին ջախջախիչ հարված հասցնելու ն օպերացիայում (մարտում) տրված առաջադրանքը կատարելու նպատակով ընտրված ուղղությամ (շրջանում) զորքերի (ուժերի) հարձակողական գործողություններ: ԳԼԽԱՎՈՐ ՈւԺԵՐ, օպերացիայում (մարտում) գլխավոր խնդիրներ կատարելու համար նախատեսված միավորման (զորամասի) հիմնական ուժերի ն միջոցների խմ ավորում: ԳՐՈՀ, ուժերի գերլարումով վճռական հարձակում հակառակորդի վրա առավելագույն արագությամ : Այն հարձակման առավել վճռական պահն է ն վարվում է արձր տեմպով՝ գրոհողների ուժերի լրիվ լարմամ : Գ-ի հաջողությունը մեծապես ապահով-

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

վում է համառությամ , գրոհողների գործողությունների հանդգնությամ , հարվածի անսպասելիությամ , զորաշարժի սրընթացությամ , կրակի (խոցման) ն շարժման անընդհատ զուգակցմամ : Ըստ գործողությունների ժամանակի Գ. լինում է ցերեկային ն գիշերային, իսկ ըստ վարման ուղղությունների՝ ճակատային, թնային, ինչպես նան թիկունքից: Գ-ն սկսվում է ելման դիրքերից կամ Գ-ի անցնելու նագծից՝ կախված Գ-ի անցնելու եղանակներից: ԳՐՈՀԵԼ, հակառակորդի ամրացված շրջանների, դիրքերի, հզոր պաշտպանական կառույցների (ամրոցների) ուժերի գերլարումով սրընթաց գրավումը: ԳՐՈՀԻ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁՈւՄ, պաշտպանվող զորքերի կողմից իրականացվող մարտական գործողություններ, որոնք վարվում են գրոհող հակառակորդին կանգնեցնելու, նրան առավելագույն կորուստներ հասցնելու ն պաշտպանության ճեղքումը թույլ չտալու նպատակով: ԳՈւՄԱԿ, նյութական միջոցները տեղափոխող, պահպանող ն մատակարարող ձիաքարշ ստորա աժանումների հավաքական անվանումը: ԳՈւՄԱՐՏԱԿ, զորքի ստորա աժանում, որը աղկացած է մի քանի վաշտերից: ԳՈւՆԴ, ինքնուրույն զորամաս, որը սովորա ար մտնում է զորագնդի (դիվիզիայի կամ րիգադի) կազմի մեջ: ԳՈւՐԶ, հին հարվածային սառը զենք: Իրենից ներկայացնում էր կարճ փայտյա ռնակի վրա նստեցված քարե կամ մետաղյա (առանձին դեպքերում՝ սուր ծայրերով) գլխիկ: Դ ԴԱՇԻՆՔ, համատեղ քաղաքական, տնտեսական, ռազմական կամ այլ գործունեություն կատարելու նպատակով ստեղծվող պետությունների ժամանակավոր միություն: ՌԱԶՄԱԿԱՆ ԴԱՇԻՆՔ, կոալիցիոն պատերազմ վարելու նպատակով ստեղծվող պետությունների ժամանակավոր ռազմաքաղաքական միություն: ԴԱՇՈւՅՆ, կարճ (մինչն 0,3 մ երկարությամ ) ուղիղ կամ կեռ, մեկ կամ երկսայր սայրով ն ռնակով ծակող-կտրող սառը զենք: Կրվում էր պատյանում: ԴԱՍԱԼԻՔ, զորամասը կամ ծառայության վայրը ինքնակամ լքող կամ էլ ծառայությունից խույս տալու նպատակով զինվորական ծառայությունից խուսափող զինծառայող: ԴԱՍԱԼՔՈւԹՅՈւՆ, զինծառայողի կողմից զորամասի կամ ծառայության վայրի ինքնակամ լքում կամ էլ զինվորական ծառայության չներկայանալը՝ ծառայությունից խույս տալու նպատակով: ԴԱՍԱԿ, զորական միավոր (ստորա աժանում) վաշտի կազմում՝ աղկացած մի քանի ջոկերից: ԴԱՎԱՃԱՆ, միտումնավոր հակառակորդի կողմը անցած ն նրան հանձնված զինծառայող: Նման անձինք յուրայինների կողմից ռնվելիս, որպես կանոն, դատապարտվում են, որպես ազգի (Հայրենիքի) Դ.: Հնում Դ-երը պարզապես հրապարակայնորեն մահապատժի էին ենթարկվում: ԴԱՐԱՆ, թաքնվելու, պահվելու տեղ հակառակորդի վրա հանկարծակի հարձակվելու կամ կրակելու համար: ԴԵՏՔ, պաշտպանության ու հետախուզության համար զորքից առաջ ուղարկվող փոքր ջոկատ: ԴԻՎԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ՊԱՅՔԱՐ ՊԱՏԵՐԱԶՄՈւՄ, պատերազմող կողմերի դիվանագիտական միջոցների օգտագործումը հակամարտությունը վարելիս իրենց համար նպաստավոր միջազգային իրադրություն ստեղծելու նպատակով: ԴԻՏԱԿԵՏ (ԴԿ), մարտակարգի այն տարրն է, որտեղից կատարում են հակառակորդի ն տեղանքի հետախուզում, հակառակորդի ն մեր զորքերի գործողությունների դիտարկում: ԴԿ-ը կարող է լինել. 1) հրամանատարական (ՀԴԿ). 2) օժանդակ (կողային ԴԿ ն առաջնային ԴԿ):

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ԴԻՏԱՐԿՈւՄ, ստորա աժանումների կողմից հակառակորդի գործողությունների հետնելու միջոցով իրականացվող հետախուզություն վարելու հիմնական միջոցն է: ԴԻՐՔ, մարտ վարելու համար նախատեսված ամրաշինական կառույց կամ այդ նպատակով նախապատրաստված (կարող է լինել նան չնախապատրաստված, սակայն զորքով զ աղեցված) տեղանքի հատված: Ժամանակակից մարտում Դ. ունենում են ամենափոքր ստորա աժանումները կամ կրակային (խոցման) միջոցները, օրինակ` ջոկի Դ., կրակային Դ. ն այլն: Ե ԵՌԱԺԱՆԻ, երեք ատամ՝ սուր ծայր ունեցող մարտական գործիք: ԵՐԹԱՅԻՆ ԿԱՐԳ (ԵՐԹԱԿԱՐԳ), զորքերի դասավորվածությունը ռազմերթ կատարելու համար: Ե. կազմված է պահպանության շարասյունից, գլխավոր ուժերից ն տեխնիկական ապահովման ու թիկունքի ստորա աժանումներից: ԵՐԹԱՐՇԱՎ, զորքերի (զորամիավորումների, զորամասերի, ստորա աժանումների) կազմակերպված տեղաշարժը ճանապարհներով կամ երթային ուղիներով նշված շրջան, նագիծ դուրս գալու համար՝ պահպանելով մարտունակությունը: Զ ԶԱՎԹԵԼ, զենքի ուժով տիրել, նվաճել: ԶԵՆՔ, հարձակողական կամ պաշտպանողական ռազմական գործիքների ամ ողջություն: Լայն հասկացողությամ կոչվում են զինված պայքարում հակառակորդին հաղթելու ն ոչնչացնելու համար օգտագործվող ոլոր հարմարանքներն ու միջոցները: ՃԱՆԿՄԱՆ Զ., թիակավոր ն առագաստային նավատորմերում ճանկումով հակառակորդի նավը գրավելու ժամանակ օգտագործվող սառը կամ հրաձգային զենք: ՆԵՏՈՂ Զ., հին ն միջին դարերում հակառակորդի կենդանի ուժը ոչնչացնելու ն պաշտպանական կառույցներն ավերելու նպատակով կիրառվող ռազմական մեքենաներ: Նետող մեքենաների կառուցվածքը հիմնված է ոլորված ն ձգված թելքերի (ջլեր, մազեր նն) էներգիայի օգտագործման վրա: Նետող մեքենաները հայտնի էին դեռ Հին Արնելքում (Ասորեստանում, Հնդկաստանում նն), Հին Հունաստանում ն, հատկապես, Հին Հռոմում, որտեղ այդ մեքենաները աժանվում էին ալիստների ն կատապուլտների: Մ դարում Բյուզանդիայում սկսեցին կիրառել նետող մեքենաների նոր տեսակ ֆրանդի ոլը: ՍԱՌԸ Զ., ձեռնամարտի զենք: Պայմանականորեն դասակարգվում է. ըստ կառուցվածքի՝ շեղ ավոր (դաշույն, թուր, սուր, սուսեր, դանակ, սվին նն), կոթավոր (սակր, գեղարդ, նիզակ, տեգ նն) ն հարվածային (գուրզ, տապար նն): Ըստ խոցման՝ ծակող, հատող, ծակող-հատող, ծակող-կտրող, հարվածող-հատող ն հարվածող-փշրող: Ս.Զ. հայտնի է հնուց ն մինչն այժմ էլ նրա որոշ նմուշներ օգտագործվում են զորքերում (դաշույն, դանակ, սվին, սուսեր): ԶԻՆԱԽԱՂԵՐ, պատանիների, երիտասարդների ն զինվորականների մրցություններ: Պատանեկան Զ. ( երդախաղեր, լախտախաղեր, մկնդախաղեր, ճիպոտներով թրակռիվ, դաշույնակռիվ նն) ունեցել են ռազմա-սպորտային նույթ: Խաղակիցներին իրավունք էր վերապահված հարվածել հակառակորդին, այց, դարերով մշակված կանոնների համաձայն, խեղումներ չառաջացնել: Երիտասարդական Զ-ի (սուսերախաղեր, նիզակախաղեր, պարանախաղեր, ավելի ուշ՝ հրազենով նշանառություն նն) մեծ մասը կատարվում էր ձիավարությամ : Օգտագործվում էին նան իսկական զենք ու զրահ (սուր, նետ ու աղեղ, հրազեն, սաղավարտ, վահան, դիմակալ, լանջապանակ նն): Զ-ին, որպես ռազմական վարժությունների, պետական կարնոր նշանակություն էր տրվում: Թագավորները ն իշխանները խրախուսելու համար պարգնատրում էին երիտասարդներին:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ԶԻՆԱՄԹԵՐՔ, սպառազինության աղկացուցիչ մասը, որը նախատեսված է նշանակետը անմիջապես խոցելու կամ զորքերի գործողություններն ապահովելու համար: ԶԻՆՎԱԾ ԱՊՍՏԱՄԲՈւԹՅՈւՆ, գործող իշխանությունների դեմ քաղաքական իշխանությունը զավթելու նպատակով զենքը ձեռքին որոշակի սոցիալական խմ երի ացահայտ գործողություններ: ԶԻՆՎՈՐ, զինված ուժերի շարքային անձնակազմի կրտսեր զինվորական կոչում: Հին Հայաստանում կոչել են զենուվոր, զինավոր, զինակիր: ԶԻՆՎՈՐԱԿԱՆ ԿԱՐԳԱՊԱՀՈւԹՅՈւՆ, օրենքներով, զինվորական կանոնադրություններով ն հրամանատարների հրամաններով սահմանված կարգ ու կանոնի ճշգրիտ պահպանումն է ոլոր զինծառայողների կողմից: ԶԻՆՎՈՐԱԿԱՆ ՊԱՏԻՎ, զինվորի ներքին արոյական հատկությունը, որը նութագրում է նրա վարքը, վերա երմունքը կոլեկտիվի, զինվորական պարտքը կատարելու հանդեպ: Զ.Պ. արձրագույն ցուցանիշը՝ Հայրենիքը զինված պաշտպաելու ժամանակ մարտի դաշտում ցուցա երած քաջությունն է: ԶՈՐԱԲԱՆԱԿ, մի քանի զորքերի միավորում, որը գտնվում է մեկ գլխավոր հրամանատարի հրամանատարության տակ ն գործում է ռազմաճակատի մի հատվածում: ԶՈՐԱԹԵՎ, 1) կռվող զորքի աջ, ձախ թնը, մարտակարգի կենտրոնը կամ առանձնացված պահեստազորը: 2) Զորքերի մարտական դասավորվածության՝ զորասյան կամ շարքի աջակողմյան կամ ձախակողմյան մասը: ԶՈՐԱՀՐԱՄԱՆԱՏԱՐ, զինված ուժերում արձր հրամանատարական կամ շտա ային պաշտոն զ աղեցնող զինվորական պետ: ԶՈՐԱՄԱՍ, հաստատագրված հաստիքներով պահվող զինված ուժերի ինքնուրույն մարտական ն վարչատնտեսական միավոր: Ներառում է ոլոր գնդերը, գնդերի կազմի մեջ չմտնող առանձին գումարտակները, գումարտակների ն գնդերի կազմի մեջ չմտնող առանձին վաշտերը: ԶՈՐԱՇԱՐԺ, մարտի կարնորագույն աղադրիչներից է: Զ-ի էությունը ուժերի ու միջոցների անհրաժեշտ խմ ավորում ստեղծելու նպատակներով մարտի ընթացքում զորքերի կազմակերպված, ծածուկ ն արագ տեղաշարժն է, ինչպես նան հարվածներն ու կրակը տեղափոխելը կամ վերանշանառելը՝ (կենտրոնացնելը, աշխելը) հակառակորդին առավել արդյունավետությամ խոցելու համար: Պաշտպանությունում Զ-ը կիրառվում է հակառակորդի հարվածի (կրակի) տակից դուրս գալու ն հակագրոհի անցնելու նագիծ դուրս գալու համար: Ուժերով ն միջոցներով Զ. տեսակներից են թնանցումը, շրջանցումը, նահանջը: ԶՈՐԱՎԱՐ, պատերազմի ժամանակ պետության զինված ուժերը կամ խոշոր զինվորական կազմավորումներ ղեկավարող ն ռազմական գործողությունների ընթացքում մեծ հաջողությունների հասած ռազմական գործիչ կամ զորահրամանատար: Զ. են համարվում այն անձինք, ովքեր աչքի են ընկնում ռազմական տաղանդով, ստեղծագործական մտածելակերպով, ռազմական գործողությունների զարգացումը կանխատեսելու ունակությամ , ամուր կամքով ն վճռականությամ , մարտական փորձով, հեղինակությամ , կազմակերպչական արձր հատկանիշներով: ԶՈՐԱՏԵՍ (ՍՏՈՒԳԱՏԵՍ), 1) հրամանատարության կողմից զորքերի պաշտոնական ստուգում՝ շքերթի, զորահանդեսի ժամանակ: 2) Ավագ հրամանատարների կողմից զորքերը ստուգելու ձն, նրանց համալրվածությունը, շարային պատրաստականությունը ն մարտական ներդաշնակվածությունը, սպառազինության, համազգեստի ն հանդերձանքի առկայությունը ն վիճակը նն ստուգելու նպատակով: ԶՈՐԱՏԵՍԱԿ, զինված ուժերի աղկացուցիչ մաս, նախատեսված որոշակի միջավայրում մարտական գործողություններ վարելու համար: ԶՈՐՔԵՐ, ըստ պատկանելության կամ նշանակության զորամասերի, միավորումների ն այլ մշտական կամ ժամանակավոր ռազմական կազմավորումների ընդհանրական անվանումը: ԶՈՐՔԵՐԻ ԴԱՍԱՎՈՐՈւԹՅՈւՆ, տրված խնդիրները կատարելու համար զորքերի ծավալումը (տեղա աշխումը):

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ԶՈՐՔԵՐԻ (ՈւԺԵՐԻ) ԴՈւՐՍ ԳԱԼԸ (ՀԱՆՈւՄԸ) ՀԱՐՎԱԾԻ ՏԱԿԻՑ, մարտունակությունը պահպանելու նպատակով զորքերի կողմից դիրքերի, շրջանների, տեղա աշխման վայրերի արագ ն ծածուկ փոխումը: ԶՈՐՔԵՐԻ (ՈւԺԵՐԻ) ՂԵԿԱՎԱՐՈւՄ, հրամանատարության, հրամանատարների ն շտա ների գործունեությունը զորքերը մշտական մարտական պատրաստվածության մեջ պահելու, օպերացիաները (մարտական գործողությունները) պատրաստելու ն տրված խնդիրները կատարելիս զորքերը կառավարելու համար: ԶՈՐՔԵՐԻ ՏԵՂԱԲԱՇԽՎԱԾՈւԹՅՈւՆ (ԽԱՂԱՂ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈւՄ), խաղաղ ժամանակ զորամասերի տեղավորումը դրանց համար հատկացված վայրերում: ԶՐԱՀ, պաշտպանական հանդերձանք: Բաղկացած էր զանազան մասերից (լանջապանակ, թիկնապանակ, ուսակալ, դիմակալ, զանգապան, սռնապան, ազկապան նն): Հայկական լեռնաշխարհում գտնված հնագույն զրահները (Փարվանա լճի մոտ՝ Ք.ա. ||| հազարամյակ, Լճաշեն, Արթիկ՝ Ք.ա. 2|||-2| դդ., Դիլիջան՝ Ք.ա. Մ|||-Մ||դդ. նն) աղկացած են կաշվից կամ հյուսվածքից պատրաստված շապկից՝ վրան րոնզե կոճակներ, ճարմանդներ կամ թիթեղներ: Բրոնզի դարում րոնզե լայն գոտիները նս զրահի դեր էին կատարում: Ավելի ուշ առաջ են գալիս շերտավոր զրահները, որոնց թեփուկանման թերթիկները գործված շապկի վրա կարված կամ հետը հյուսված են: Միջնադարյան Հայաստանում սրանց զուգահեռ գոյություն են ունեցել նան ամ ողջական (ճոշ, ճոշան), թիթեղյա՝ առանձին մասերից աղկացած (Դվին, Մ|||-2| դդ.) ն թաղիքե զրահներ: Գործածվել են նան մետաղալարից հյուսված զրահները (վերտ, վիրտ) ն օղազրահները: Ձիերի խոցելի մասերը նս պատվել են զրահով: Ձիու ՝ րոնզե ուսանախշերով ընդելուզված երկաթե դիմակալ է գտնվել Սնանա լճի առափնյա ծանծաղ մասում: Թ ԹԻՐԱԽ, իրական նշանակետերի հայտնա երումը ն խոցումը ուսուցանելու, հետախուզության ն խոցման արդյունավետությունը գնահատելու, ինչպես նան խոցման արդյունքները համեմատելու համար նախատեսված նմանակող նշանակետ: ԹՐԱԴԱՇՈւՅՆ, թրի նման, այց ուղիղ ու լայն երկսայր շեղ ով սառը զենք (տե՛ս ակինակ): ԹՈւՐ, կտրող զենք: Բաղկացած է գոգավոր ուռուցիկ կողմից սուր, ներճկված կողմից ութ շեղ ից, դաստապանից (երախակալ, ռնակ, կոթ) ն կռվանից (շեղ ը դաստապանից աժանող խաչաձն մաս), ունի սուր ծայր: Դաստապանը եր եմն ունենում է 1-3 աղեղնակ: Թ. երկարությունը՝ 80-90, լայնությունը 3-3,5 սմ է: Հարմարավետությունը որոշվում է շեղ ի այնպիսի կորությամ ն ծանրության կենտրոնով, որի դեպքում փոքրանում է կտրելու անկյունը ն մեծանում հարվածի ուժը: Միայն կտրող արնելյան Թ-ի շեղ ի թեքությունը հասնում է 10, իսկ ծակելու համար հարմարեցված եվրոպականինը՝ 1 սմ: Կրում են պատյանի մեջ, որը լինում է փայտե, մետաղե, փղոսկրե, հաճախ՝ կաշեպատ, թավշապատ, զարդարված ոսկյա, արծաթյա (եր եմն՝ թանկագին քարերից) վերադիր զարդերով ն փորագիր նախշերով: Ենթադրվում է, որ Թ. միջնադարյան Հայաստանում եղել է հեծելազորի հիմնական զենքը: Պատմիչները եր եմն Թ. նույնացրել են սրի հետ: ԹԵՎ (ԶՈՐԱԹԵՎ), շարքի աջ (ձախ) կողմը: Զորքերի մարտակարգի աջ (ձախ) կողմը: Թ. սովորա ար համարվում է մարտակարգի առավել խոցելի տեղը: ԹԵՎԱՅԻՆ ՀԱՐՎԱԾ, հարված հակառակորդի մարտակարգի թնին, հետագայուն նրա գլխավոր խմ ավորման թիկունք դուրս գալու նպատակով: ԹԵՎԱՆՑՈՂ ՋՈԿԱՏ, հակառակորդին թիկունքից հարվածներ հասցնելու, նրա տեղաաշխման խորքում կարնոր օ յեկտներ զավթելու ն պահելու նպատակով, նրան թնանցելու համար ստեղծված հատուկ կազմավորում: ԹԵՎԱՆՑՈւՄ, հարվածի համար հակառակորդի թն դուրս գալու նպատակով ստորա աժանումների կողմից կատարվող զորաշարժն է:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Ի ԻՆԺԵՆԵՐԱԿԱՆ ԱՊԱՀՈՎՈւՄ, նպատակն է ստորա աժանումների համար ստեղծել ժամանակին ն քողարկված ձնով դրանց առաջխաղացման, ծավալման ն զորաշարժի, անձնակազմի, սպառազինության ու տեխնիկայի պաշտպանությունը արձրացնելու ոլոր խոցամիջոցներից, ինչպես նան հակառակորդին կորուստներ պատճառելու ն նրա գործողությունները դժվարացնելու պայմաններ: Ինժեներական ապահովումը ներառում է ինժեներական հետախուզությունը, ամրաշինական կառույցները, քողարկման ինժեներական միջոցառումները, ինժեներական արգելափակոցների տեղադրումը, արգելափակոցներում ն փլվածքներում անցումներ ացելը, արգելքների վրայով անցուղիներ սարքավորելը, անցատեղերի տեղադրումն ու պահպանումը, ջրի հայթայթումն ու մաքրումը ն ջրապահովման կետերի սարքավորումը: ԻՆՔՆԱՊԱՇՏՊԱՆՈւԹՅԱՆ ՋՈԿԱՏ(ՆԵՐ), օտարերկրյա պետության ն գաղութատիրության դեմ ճնշված ն կախյալ ժողովուրդների կողմից ազգային, կրոնական կամ լեզվային հատկանիշներով կազմավորված զինված խմ ավորումներ՝ ինքնորոշման, պետական ինքնիշխանության, ազատ ն ինքնուրույն տնտեսական ն մշակութային զարգացման համար: ԻՐԱՎԻՃԱԿԻ ԳՆԱՀԱՏՈւՄ, մարտական գործողությունների պատրաստման ն անցկացման վրա ազդող գործոնների ն պայմանների ուսումնասիրում ն վերլուծում: Լ ԼԵԳԵՈՆ, 1) Հին Հռոմի անակի հիմնական կազմակերպչական ն մարտավարական միավորը: Մինչն Ք.ա. Մ| դ. ամ ողջ հռոմեական անակի անվանումը: Ք.ա. |Մ դ. երկրորդ կեսից Լ. կազմված էր 10 մանիպուլներից ն 10 թուրմերից, Ք.ա. ||| դ. առաջին կեսից՝ 30 մանիպուլներից ն 10 թուրմերից: Այդ ողջ ընթացքում Լ-ի կազմը անփոփոխ էր՝ 4500 մարդ (այդ թվում 300 հեծյալ): Ք.ա. || դ. վերջից Լ. կազմված էր 10 կոհորտաներից: Նրա կազմում մտնում էին նան պարսպակործան ն նետող մեքենաները ն գումակը: | դ. Լ-ի կազմը հասավ 6-7 հազարի (այդ թվում 800 հեծյալ): ԼՈՔ, Հին հունական (նան՝ մակեդոնական) անակում նվազագույն կազմակերպչական միավորի անվանումը: Թվակազմը 12-16 մարդ: Փաղանգը շարելիս Լ. կազմում էր մեկ շարասյուն: ԼՐՏԵՍ, օտար պետության կամ կազմակերպության (նրանց գործակիցներին) հանձնելու նպատակով պետական կամ ռազմական գաղտնիք հանդիսացող, ինչպես նան երկրի անվտանգությանը ի վնաս օգտագործվող այլ տվյալներ հափշտակող, գողություն կամ հայթայթում կատարող անձ: ԼՐՏԵՍՈւԹՅՈւՆ, պետական կամ ռազմական գաղտնիք հանդիսացող, ինչպես նան երկրի անվտանգությանը ի վնաս օգտագործվող այլ տվյալների հափշտակում, գողություն կամ հայթայթում օտար պետության կամ կազմակերպության (նրանց գործակիցներին) հանձնելու նպատակով: Խ ԽԱՂԱՂ ԲՆԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ, պատերազմող կողմերի զինված ուժերին չպատկանող ն մարտական գործողություններին անմիջական մասնակցություն չունեցող անձինք: ԽԱՆԴԱԿ, պարիսպների շուրջը փորված խրամ՝ պաշտպանության համար: ԽԱՉԱՐԴ, շեղ ավոր սառը զենքի երախակալի ( ռնակի) մաս, որը նախատեսված է ձեռքի մատերը հարվածից պաշտպանելու համար: ԽԹԱՆՆԵՐ, հեծյալի կոշիկի կրունկներին ամրացվող մետաղական հարմարանք ձին ղեկավարելու համար:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ԽԻՏ (ԽՏԱՑՎԱԾ) ՇԱՐՔ ( ԽԻՏ ՄԱՐՏԱԿԱՐԳ), շարք, որտեղ զինծառայողները տողաններում տեղավորված են ճակատով, կողք կողքի՝ մեկը մյուսի արմունկից ձեռքի թաթի լայնության վրա: ԽՈՂԽՈՂԵԼ, սառը զենքով խոցելով՝ խոցոտելով սպանել, մահացու խոցել, խոցոտել: ԽՈՅ, 1) հին պաշարողական զենք, որը կիրառվում էր ամրոցների դարպասները ջարդելու ն պատերում ն աշտարակներում անցքեր ացելու համար: ԽՈՑԵԼ, զենքով կամ ծակող գործիքով վերք հասցնել: ԽՈՑՈՒՄ, զինված պայքարի տար եր ուժերով ն միջոցներով ազդեցություն հակառակորդի վրա, որի արդյունքում նա ամ ողջությամ կամ մասնակի կորցնում է մարտունակությունը: ԽՈւՃԱՊ, առանձին մարդու, մարդկանց խմ ի կամ զանգվածների հոգե անական վիճակ, որը առաջանում է իրական կամ թվացյալ վտանգի դեպքում ն նութագրվում է հույզերի ուժեղ խառնաշփոթով, իրավիճակը սթափ ն ճիշտ գնահատելու ունակության կորստով: Ծ ԾԱՆԾԱՂՈւՏ, գետի սակավաջուր հատված, որտեղից կարելի է գետը հաղթահարել հատակով: ԾԱՎԱԼՄԱՆ ԲՆԱԳԻԾ, տեղանքի պայմանական նագիծ, որտեղից ստորա աժանումները, զորամասերը ն զորամիավորումները երթային կամ նախամարտական կարգից վերադասավորվում են մարտակարգի: ԾԱՎԱԼՈւՄԸ ՄԱՐՏԱԿԱՐԳԻ, ստորա աժանումների, զորամասերի ն զորամիավորումների երթային կամ նախամարտական կարգից վերադասավորումը մարտակարգի: Կ ԿԱՄԱՎՈՐԱԿԱՆ (ՄԱՐՏԻԿ), սեփական ցանկությամ զինվորական ծառայության անցած անձ: ԿԱՅԱԶՈՐ, քաղաքում, երդում կամ պաշտպանական շրջանում մշտական կամ ժամանակավորապես տեղավորված զորք: ԿԱՆԽՈՂ ՀԱՐՎԱԾ, պատերազմի ժամանակ հակառակորդին նախօրոք հասցված հարված, նախքան նրա ակտիվ գործողությունների սկսելը: Հասցվում է հակառակորդի հանկարծակի երելու, նրան մեծ կորուստներ պատճառելու ն նախաձեռնությունը նրա ձեռքից խլելու նպատակով: ԿԱՊԱՐՃ, նետերը ն նետվող կարճ նիզակները կրելու պատյան: ԿԱՏԱՊՈւԼՏ, 1) հյուսված թելերի (ջլերի, պարանների, մազերի նն) ճկունության շնորհիվ գործարկվող պաշարողական ռազմական գործիք՝ ամրությունների վրա մի քանի հարյուր մետր հեռավորության վրա գագաթնահար հետագծով մինչն 500 կգ զանգվածով քարեր կամ գնդեր նետելու համար: Կիրառվել են մինչն 2Մ դ.:

Հ ՀԱԶԱՐԱՊԵՏ, հազար զինվորից աղկացած զորական միավորի պետ՝ հրամանատար: ՀԱԿԱԳՐՈՀ, պաշտպանվող կողմի հանդիպական գրոհը հակառակորդի հարձակումը հետ մղելու կամ հակահարձակման անցնելու համար, գրոհի դեմ ձեռնարկվող գրոհ: Հ-ն անցկացվում է արենպաստ պայմաններում՝ պաշտպանության մեջ սեպված հակառակորդին ոչնչացնելու կամ պաշտպանության համար նագծեր նվաճելու նպատակով: ՀԱԿԱՀԱՐՁԱԿՈւՄ, հակառակորդի հարձակողական գործողություններին պատասխան հարձակում:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ՀԱԿԱՌԱԿՈՐԴ, 1) ախոյան: 2) Պատերազմում պետությանը (պետությունների դաշինք) ընդդիմադիր կռվող պետության (պետությունների դաշինքի) զորքերի ընդհանուր անվանումը: ՀԱՂԹԱՀԱՆԴԵՍ, հաղթանակին նվիրված հանդես, հաղթանակի տոնակատարություն: ՀԱՄԱԼՐՈւՄ, զորքերը ուժեղացնելու նպատակով ստացվող ուժեր ն միջոցներ: ՀԱՆԿԱՐԾԱԿԻՈւԹՅՈւՆ, ռազմարվեստի սկզ ունքներից մեկը, հակառակորդի համար անակնկալ գործողություններ, որոնք հնարավորություն են տալիս նրան անակնկալի երել ն հաջողության հասնել մարտում, օպերացիայում, իսկ որոշ դեպքերում նան պատերազմում: ՀԱՐՁԱԿՄԱՆ ԽԱՓԱՆՈւՄ, հակառակորդի վրա գործողությունների ամ ողջություն, որոնց արդյունքում նա հարկադրված է լինում դադարեցնել հարձակողական գործողությունները կամ էլ հրաժարվում տվյալ ուղղությամ նախատեսված նպատակներին ձգտելուց: ՀԱՐՁԱԿՈւՄ, համազորային մարտի հիմնական տեսակներից է: Հ. նպատակն է` արագընթաց առաջխաղացումով ներթափանցել հակառակորդի մարտակարգի խորքը, ոչնչացնել ն գերի վերցնել նրա կենդանի ուժը, գրավել տեղանքի նախատեսված շրջանները ( նագծերը): Հ. կարելի է վարել պաշտպանվող, հարձակվող, նահանջող հակառակորդի վրա: Հարձակվող հակառակորդի վրա Հ. կոչվում է հանդիպական մարտ, նահանջող հակառակորդի վրա՝ հետապնդում: Պաշտպանվող հակառակորդի վրա կարելի է Հ. նրա հետ անմիջական շփման պայմաններից կամ ընթացքից: ՀԱՐՅՈւՐՅԱԿ, սովորա ար 100 մարդուց կազմված զինվորական ստորա աժանում, կազմակերպչական ն մարտական միավոր: ՀԱՐՅՈւՐԱՊԵՏ, հարյուր զինվորից աղկացած ստարա աժանման պետ, հրամանատար: ՀԱՐՎԱԾ, մարտի աղադրամաս է: Հակառակորդի խմ ավորումների ն օ յեկտների միաժամանակ խոցումն է եղած ոլոր միջոցների ն ուժերի հզոր ներգործությամ : Հ. կարող է լինել. ԱՋԱԿՑՈՂ, գլխավոր հարվածի ուղղությունից մեկ այլ ուղղությամ ուժերի ն միջոցների մի մասով հասցվող հարված: Հիմնականում իրականացվում է հակառակորդի ուշադրությունը գլխավոր հարվածի ուղղությունից շեղելու, նրա ուժերի ն միջոցների մի մասը կաշկանդելու ն ուժերով ու միջոցներով զորաշարժը ացառելու նպատակով: ԳԼԽԱՎՈՐ, դիմադրող հակառակորդին ջախջախիչ հարված հասցնելու ն օպերացիայում (մարտում) տրված առաջադրանքը կատարելու նպատակով ընտրված ուղղությամ (շրջանում) զորքերի (ուժերի) հարձակողական գործողություններ: ԹԵՎԱՅԻՆ, հարված հակառակորդի մարտակարգի (օպերատիվ դասավորվածության) թնին, հետագայուն նրա գլխավոր խմ ավորման թիկունք դուրս գալու նպատակով: ԿԱՆԽՈՂ, պատերազմի ժամանակ հակառակորդին նախօրոք հասցված հարված, նախքան նրա ակտիվ գործողությունների սկսելը: Հասցվում է հակառակորդին հանկարծակի երելու, նրան մեծ կորուստներ պատճառելու ն նախաձեռնությունը նրա ձեռքից խլելու նպատակով: ՀԵԾԵԼԱԶՈՐ, զորատեսակ: Եգիպտոսի, Հնդկաստանի, Չինաստանի, Միջագետքի երկրների անակներում, ինչպես նան Հայկական լեռնաշխարհում մինչն Հ-ի երնան գալը կիրառվել են ձի լծած մարտակառքեր: Հ. որպես զորատեսակ երնան է եկել Ք.ա.|| հազարամյակի վերջում: Ք.ա. Մ| դ. Պարսկաստանում այն հիմնական զորատեսակ էր (ծանր ն թեթն): Կանոնավոր Հ. Հին Հունաստանում առաջին անգամ օգտագործվել է Ք.ա. |Մ դ. ն ավելի կատարելագործվել Ալեքսանդր Մակեդոնացու անակում (ծանր, միջին ն թեթն Հ.): Իր մարտունակությամ ն հզորությամ հռչակված էր հայկական Հ.: Հին հռոմեական անակում Հ. օժանդակ զորատեսակ էր լեգեոնի կազմում: ԹԵԹԵՎԱԶԵՆ Հ., թեթն զինված զինվորներից կազմված հեծելազորի տեսակ: Հին աշխարհի անակներում ի հայտ է եկել անկանոն հեծելազորի տեսքով:

- 24- -

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ԾԱՆՐԱԶԵՆ Հ., ծանր զինված զինվորներից կազմված հեծելազորի տեսակ: Որպես առանձին տեսակ լայն կիրառում է գտել Հին Մակեդոնիայի անակում (Ք.ա. |Մ դ.): Հրազենի տարածմանը զուգահեռ Ծ.Հ. կորցրել է իր նշանակությունը: ՀԵՏ ՔԱՇՎԵԼԸ (ՆԱՀԱՆՋ ՆԱԽՕՐՈՔ ՊԱՏՐԱՍՏՎԱԾ ԲՆԱԳԻԾ), գերակշռող հակառակորդի հարվածի տակից զորքերի կողմից զ աղեցված նագծերի (շրջանների) հարկադրյալ կամ կանխամտածված լքումը ն նրանց հետ երումը ավելի նպաստավոր դիրք հետագա գործողությունների համար: ՀԵՏԱԽՈւԶԱԿԱՆ ԽՈւՄԲ (ՋՈԿԱՏ), ստեղծվում է զորային հետախուզության ստորա աժանման հատուկ նախապատրաստված անձնակազմից: Նախատեսված է հակառակորդի թիկունքում օ յեկտներ ացահայտելու համար: ՀԵՏԱԽՈւԶՈւԹՅՈւՆ, զորքերի գործողությունների մարտական ապահովման կարնորագույն տեսակն է: Կազմակերպվում է հակառակորդի ն տեղանքի մասին տեղեկություններ հավաքելու համար: Տվյալները հայթայթվում են տար եր ձներով: Դրանցից հիմնականներն են դիտարկումը, գաղտնալսումը, հետախուզական դարաններն ու հարձակումները, տեղացի նակիչների հարցումներն ու գերի փախստականների հարցաքննությունները, հակառակորդից ռնագրավված փաստաթղթերի ուսումնասիրությունը: ՀԵՏԱԽՈւՅԶ, գործող ն հավանական հակառակորդի մասին տվյալներ հայթայթող, ուսումնասիրող ն ընդհանրացնող անձ: ՀԵՏԱՊՆԴՈւՄ, հարձակողական մարտի տարատեսակներից է: Իրականացվում է հակառակորդի պաշտպանության խորքում՝ նահանջող հակառակորդի վրա հարձակվելիս: ՀԵՏԵՎԱԿ (ՀԵՏԵՎԱԶՈՐ), ցամաքային զորքերի տեսակ: Նախատեսված է մարտում հակառակորդին ջախջախելու ն նրա տարածքը գրավելու համար: Մարտ է մղում օրվա ոլոր ժամերին, տարվա ոլոր եղանակներին, ամենատար եր տեղանքում: Ամենահին զորատեսակն է, որը հասարակության զարգացմանը զուգընթաց զգալի փոփոխություններ է կրել: Հին աշխարհում (Եգիպտոս, Հունաստան, Հռոմ նն) Հ. եղել է գլխավոր զորատեսակ: Միջին դարերում Հ-ի նշանակությունը նվազել է: Տար երվում էր ծանր ն թեթն Հ: ԹԵԹԵՎԱԶԵՆ Հ., թեթն զինված զինվորներից կազմված հետնակի տեսակ: Նախատեսված էր մարտը սկսելու, մարտի ընթացքում հիմնական ուժերի թները ն թիկունքը պաշտպանելու, հետախուզություն վարելու ն այլ խնդիրներ կատարելու համար: Հին աշխարհում կազմված էր նետաձիգներից, պարսատիկավորներից նն: ԾԱՆՐԱԶԵՆ Հ., հետնակի տարատեսակ: Նախատեսված է մարտում (ճակատամարտում) հակառակորդին վճռական հարված հասցնելու համար: Գոյություն է ունեցել Հին աշխարհի երկրներում: Ի տար երություն թեթն հետնակի այն գործել է խիտ սեղմված շարքերով: «ՀՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆ» ԳՐՈՀ, պաշտպանվող հակառակորդին սարսափեցնելու (վախեցնելու), նրա հոգեվիճակը կտրուկ ն խիստ ապակայունացնելու, դիմադրելու կամքը ճնշելու նպատակով իրականացվող գրոհ: Իր մեջ ներառում է արտաքին էֆեկտի տարրեր, նոր զինատեսակների անակնկալ կիրառում նն: ՀՈՂԱԹՈւՄԲ (ՀՈՂԱՊԱՏՆԵՇ, ԲՐՈւՍՏՎԵՐ), հողային լիցք խրամատի կամ խրամուղու առջն, որը ծառայում է հրազենից կրակելու հարմարավետությունը, հրաձիգներին հրաձգային զենքերի գնդակներից, եկորներից պաշտպանելու ն հակառակորդի դիտարկումը ապահովելու համար: ՀՈՊԼԻՏՆԵՐ, Հին հունական քաղաք-պետությունների անակների հիմքը կազմող զինվորներ: Սպառազինված էին երկար ծանր նիզակներով, կարճ սրով ն լրիվ մետաղական պաշտպանական հանդերձանքով (սաղավարտ, վահան, զրահ, սռնապաններ): Մարտնչում էին փաղանգի մարտակարգում (շարքում): ՀՐԱԿՆԱՏ, աց (եր եմն կափարիչով ծածկվող) նեղ ճեղք պաշտպանական կառույցներում, խրամուղու հողաթմ ի, զրահամեքենաների, զրահավահանի, ամրոցի պատի վրա կրակի վարման ն դիտարկման համար:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ՀՐԱՄԱՆ, ենթականերին ուղղված հրամանատարի գրավոր կամ անավոր կարգադրություն, որը պահանջում է կոնկրետ գործողությունների, այս կամ այն կանոնների կատարում կամ հրամանատարի կողմից հաստատագրված կարգ, դրություն: Ձ ՁԵՌՆԱՄԱՐՏ, ձեռնակռիվ, սվինամարտ: ՁԻԱՎՈՐՆԵՐ, ձիավորք, ձիավարժք, հեծելվորք, ասպետք, մանր ու միջին ազնվականների դաս Կիլիկյան Հայաստանում: Հասարակական-տնտեսական վիճակով գտնվել են ավատապետական սանդուղքի երրորդ աստիճանում: Համապատասխանում են Արշակունյաց ն Բագրատունյաց Հայաստանի ազատների (ոստանիկներ, սեպուհներ) դասին: Հողի գերագույն տերերից՝ թագավորներից ն ավատառու արձրադաս ազնվականներից ստանալով կալվածներ ն ռոճիկ (հռոգ), վասալ Ձ. նրանց համար կատարել են զինվորական ծառայություն (գերազանցապես հեծելազորային), վարել գործակալական մանր պաշտոններ: Պարտավորությունները խախտելու դեպքում ավատատերն իրավունք է ունեցել հետ գրավել պայմանով ձիավորին հատկացված կալվածը, դատել նրան: Ըստ «ձիավորեցման հրահանգի», ձիավոր ասպետի աստիճան ստանալու համար Ձ. հրապարակայնորեն քննություն են հանձնել ձիավարժությունից, զինախաղերից: Ձիավորեցման արարողությունները սովորա ար կատարել են նշանավոր իրադարձությունների ու տոնահանդեսների ժամանակ: Ձ. խաղաղ ժամանակներում նակվել են իրենց հատկացված կալվածքներում, զ աղվել տնտեսությամ , զինախաղերով: Կրել են կապույտ համազգեստ՝ ոսկեգույն խաչի ն հայկական այրուձիի նշաններով: Ճ ՃԱԿԱՏ, ռազմական միավորի դասավորվածության առջնի գիծը, տարածությունը: ՃԱԿԱՏԱՄԱՐՏ, ռազմական գործողություն, կռիվ: ՎՃՌԱԿԱՆ ՃԱԿԱՏԱՄԱՐՏ, պատերազմող կողմերի գլխավոր ուժերի վճռական ընդհարումը տեղանքի սահմանափակ շրջանում, որտեղ հակառակորդներից մեկի անակի ջախջախումով կարող է որոշվել ողջ պատերազմի ելքը: ՃԱՄԲԱՐ, զորքերի մշտական տեղակայման վայրից դուրս գտնվող ժամանակավոր կայան: ՃԵՂՔՈւՄ (ՄԱՐՏԱԿԱՐԳԻ, ԶՈՐՔԻ ՄԱՐՏԱԿԱՆ ԿԱՄ ԵՐԹԱՅԻՆ ԴԱՍԱՎՈՐՈւԹՅԱՆ), ճակատի նեղ տեղամասում հակառակորդի պաշտպանության երկփեղկումն է: Մ ՄԱՐՏ, զորքերի, ինչպես նան օդուժի, նավատորմի ուժերի մարտավարական գործողությունների հիմնական ձնն է: Զորամիավորումների, զորամասերի ու ստորա աժանումների կազմակերպված ն նպատակով, տեղով ու ժամանակով համաձայնեցված հարվածներն է, կրակը (խոցումը) ն զորաշարժը՝ հակառակորդին ոչնչացնելու (ջախջախելու), նրա հարվածները հետ մղելու ն սահմանափակ շրջանում կարճ ժամանակի ընթացքում այլ խնդիրներ կատարելու նպատակներով: Ժամանակակից Մ. կարող է լինել համազորային, հակաօդային, օդային ն ծովային: Մ. երկկողմանի երնույթ է, որտեղ հակամարտում են ուժերի ն միջոցների երկու խմ ավորումներ միննույն նպատակով՝ հաղթել հակառակորդին: Մ-ում հաղթանակի հասնելու միջոցներն են զենքը, տեխնիկան ու մարդիկ: Այդ դեպքում զենքի ու տեխնիկայի արդյունավետությունը կախված է մարդու կողմից դրանք գրագետ ձնով կիրառելուց (իրավիճակի ոլոր առանձնահատկությունների հաշվառմամ ): ՄԱՐՏԱԴԱՇՏ, տարածք, որի սահմաններում անց են կացվում (վարվել են) մարտական գործողություններ:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ՄԱՐՏԱԿԱՆ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ (ԽՆԴԻՐ), մարտում նշված ժամկետում որոշակի նպատակի հասնելու համար զորքերին կամ առանձին զինծառայողին տրված առաջադրանք: ՄԱՐՏԱԿԱՆ ԱՎԱՆԴՈւՅԹՆԵՐ, մարտական առաջադրանքների, զինվորական ծառայության հետ կապված անակում պատմականորեն ձնավորված ն սերնդեսերունդ փոխանցվող կանոնների, ավանդույթների ն զինծառայողների վարվելակարգի նորմեր: ՄԱՐՏԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՂՈւԹՅՈւՆՆԵՐ, ստորա աժանումների, զորամասերի, միավորումների, զինված ուժերի ոլոր զորատեսակների միավորման կազմակերպված գործողությունները՝ մարտական առաջադրանքները կատարելու համար: Մարտական գործողությունների հիմնական ձներն են պաշտպանությունը ն հարձակումը: Դրանք վարվում են օպերացիաների, ճակատամարտերի ն մարտերի տեսքով: ՄԱՐՏԱԿԱՆ ԻՐԱՎԻՃԱԿ, գործոնների ն պայմանների ամ ողջություն, որոնցում իրականացվում է մարտի նախապատրաստումը ն վարումը: ՄԱՐՏԱԿԱՆ ՀՐԱՄԱՆ, մարտի (օպերացիայի) նախապատրաստման ժամանակ զորքերին (ուժերին) առաջադրվող մարտական խնդիրների ձն: Մ.Հ. ոլոր ձնակերպումներն արտահայտվում են հակիրճ ն միանշանակ: Մ.Հ. կարող է տրվել անավոր ն գրավոր, տեղանքի վրա կամ էլ քարտեզով: ՄԱՐՏԱԿԱՆ ԿԱՑԻՆ (ՏԱՊԱՐ), հնագույն կտրող-հարվածող սառը զենք: Իրենից ներկայացնում էր փայտե ռնակի վրա ամրացված ձգված սեպ կամ լայնա երան սայր: ՄԱՐՏԱԿԱՆ ՇՓՈւՄ (ՀԱԿԱՌԱԿՈՐԴԻ ՀԵՏ ԱՆՄԻՋԱԿԱՆ ՇՓՈւՄ), կռվող կողմերի զորքերի փոխադարձ տեղա աշխումը, որի դեպքում նրանք խոցման միջոցներով կարող են ազդել միմյանց վրա: ՄԱՐՏԱԿԱՆ ՊԱՀՊԱՆՈւԹՅՈւՆ, մարտում զորքերը պահպանելու համար հատկացվող ուժեր ն միջոցներ, մարտական ն նախամարտական կարգերի տարածք հակառակորդի հետախուզության մուտքը թույլ չտալու, պահպանվող զորքերի վրա հակառակորդի հանկարծակի հարձակումը կանխելու համար: ՄԱՐՏԱԿԱՌՔ, ռազմակառք, հատկապես ռազմական նպատակներով օգտագործվող երկանիվ կամ քառանիվ մարդատար թեթն կառք: Մ-ին լծում էին մեկ կամ երկու ն ավելի զույգ ձի (մասամ նան ջորի): Մարտիկի պաշտպանության նպատակով Մ. առջնից ն կողերից պատվում էր 0,5 մ ն ավելի արձր թափքակողերով: Մ-ում տեղավորվում էին հիմնականում մարտիկը ն կառավարը: Մ-ի թափքում ամրացվում-պահվում էին նետերի կամ տեգերի կապարճը, նիզակը ն անհրաժեշտ այլ զենքեր: Հին աշխարհի զորքերում Մ-երի մարտիկները կազմում էին հատուկ ջոկատներ, որոնք գործում էին հետնազորի առջնից կամ թներից: Մ-երի ջոկատների հարվածները խառնաշփոթություն էին առաջացնում հակառակորդի շարքերում՝ հետնազորի համար ստեղծելով նպաստավոր պայմաններ: Մ-երն օգտագործվում էին նան հաղթական կամ հանդիսավոր շքահանդեսներում ու մարզական մրցույթներում: Հայկական լեռնաշխարհում Մ-երի պեղածոներ են հայտնա երվել Ք.ա. 2|ՄՄ|| դդ ժամանակաշրջանին վերա երող դամ արաններում: Արդեն Ք.ա. | հազարամյակի սկզ ներից ռազմարվեստում, որպես առավել ճկուն ու հարվածային զորատեսակ, առաջնակարգ դիրք է գրավում հեծելազորը (այրուձին)՝ աստիճանա ար փոխարինելով Մ-երի ջոկատներին: ՄԱՐՏԱԿԱՐԳ, զորքերի դասավորվածությունը մարտ վարելու համար: Այն պետք է համապատասխանի իրավիճակի պայմաններին ն նպաստի մարտի նպատակին հասնելուն: ՍԱՆԴՂԱՁԵՎ Մ., առաջին գծում անհարթ (կենտրոնը կամ թներից մեկը առաջ կամ հետ ընկած) դասավորություն: ՄԱՐՏԱԿԱՆ ՀԱՋՈՂՈւԹՅՈւՆ, մարտական գործողությունների հետնանք, որի արդյունքում ամ ողջությամ ն ժամանակին կատարվել են ստորա աժանումներին, զորամասերին ն միավորումներին մարտում տրված մարտավարական առաջադրանքները: ՄԱՐՏԱՎԱՐԱԿԱՆ ՔՈՂԱՐԿՈւՄ, նպատակն է հասնել ստորա աժանումների գործողությունների անսպասելիության ն դրանց մարտունակության պահպանման: Քողարկման խնդիրները սեփական ստորա աժանումների գաղտնիությունն ապահովելն ու հա-

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

կառակորդին մոլորության մեջ գցելն է դրանց կազմի, դրության ն մարտի մտահղացման վերա երյալ: ՄԱՐՏԱՎԱՐՈւԹՅՈւՆ, ռազմարվեստի աղկացուցիչ մասերից է, որը ուսումնասիրում է զորքերի դիրքը, զորաշարժն ու գործողությունները տար եր մարտատեսակներում: Այլ կերպ ասած, մարտավարությունն ուսումնասիրում է մարտի նույթն ու դրան զինված ուժերի մասնակցությունը: Ընդգրկում է ոլոր տեսակի մարտական գործողությունների (հարձակում, պաշտպանություն, հանդիպական մարտ, մարտավարական վերախմ ավորում ն այլն) ուսումնասիրումը, մշակումը, նախապատրաստումը ն վարումը: Մարտավարությունը աժանվում է ընդհանուր մարտավարության ն զորատեսակների ու հատուկ զորքերի մարտավարության: ՄԱՐՏԻԿ (ԿՈՄԲԱՏԱՆՏ), պատերազմող կողմերի զինված ուժերի կազմի մեջ մտնող ն մարտական գործողություններում անմիջականորեն մասնակցություն ունեցող, այսինքն` կռվող անձ: Մ. են նան աշխարհազորի ն կամավորական ջոկատների անդամները: Մ. պարտավոր է պահպանել պատերազմի օրենքները ն ավանդույթները: Մ. են համարվում նան ռազմա ժշկական, ռազմաիրավա անական, թիկունքի անձնակազմը, զինվորական հոգնորականները ն ռազմական լրագրողները: ՄՏԱՀՂԱՑՈւՄ (ՄԱՐՏԻ), զորքերի (ուժերի) խմ ավորման կողմից տրված մարտական առաջադրանքի կատարման գլխավոր մտահղացումը: Մարտի որոշման հիմքը: Մ.Մ. որոշվում են. հիմնական ջանքերի կենտրոնացման շրջանները (գլխավոր ն այլ հարվածների ուղղությունները), հակառակորդին ջախջախելու ձները (որ խմ ավորումները, որտեղ, ինչ հաջորդականությամ ն ինչպես ջախջախել, հակառակորդին խոցելու ն խափելու (մոլորեցնելու) կարգը), զորքերի (ուժերի) խմ ավորումը ն նրանց մարտակարգը: ՄԱՐՏԻ ՄՏՑՎԵԼՈւ ԲՆԱԳԻԾ, տեղանքի պայմանական գիծ (տեղանքի գոտի), որից երկրորդ էշելոնը կամ համազորային ռեզերվը սկսում են մարտական գործողությունները: ՄԱՐՏԻՑ ԴՈւՐՍ ԳԱԼԸ, զորքերի մարտական գործողություններ, նրանց հետքաշումը կամ այլ ուղղությամ զորաշարժը ապահովող հեռավորության վրա հակառակորդից պոկվելու նպատակով: Մ.Դ.Գ. իրականացվում է ծածուկ ն հանկարծակի, սովորա ար գիշերը կամ սահմանափակ տեսանելիության այլ պայմաններում: ՄԵՆԱՄԱՐՏ, զենքի կիրառմամ կամ առանց զենքի հակառակորդ երկու մարտիկների կռիվը՝ սահմանված կանոնների պահպանմամ : ՄԻՋՆԱԲԵՐԴ, ինքնուրույն պաշտպանությանը հարմարեցված ն խիստ ամրացված կառույց քաղաքի կամ ամրոցի մեջ: ՄԿՈւՆԴ, Զենքի հնագույն տեսակ է՝ մեծ գեղարդ (նիզակ կամ տեգ): Սկզ ում պատրաստել են քարե, ապա՝ պղնձե, րոնզե ն երկաթե շեղ երով, որոնք ամրացվել են փայտե կոթերին: Շատ տարածվել է միջին դարերում: Մ. կրող զինվորները կոչվել են մկունդավորներ: ՄՇՏԱԿԱՆ ԲԱՆԱԿ, մշտապես պահվող անակ (խաղաղության ն պատերազմի ժամանակ), ի տար երություն աշխարհազորի ն միլիցիոն անակի, որոնք կազմավորվում են միայն պատերազմի ժամանակ: ՄՈԲԻԼԻԶԱՑՈւՄ, ռազմական ուժերը խաղաղ իրադրությունից պատերազմականի երելը, պատերազմի համար զորահավաքի կատարումն է: Ն ՆԱԽԱՄԱՐՏԱԿԱՆ ԿԱՐԳ, ստորա աժանումների, զորամասերի, զորամիավորումների դասավորվածությունն է մարտակարգի ծավալվելու համար: Ն-ը պետք է ապահովի հարձակվող ստորա աժանումների, զորամասերի, զորամիավորումների միաժամանակյա դուրս գալը գրոհի անցման նագիծ ն մարտակարգի ծավալումը հարձակման ողջ ճակատում: ՆԱՀԱՆՋ, հակառակորդի գերակշռող ուժերի հարվածների տակից սեփական ստորաաժանումները հետ քաշելու, ժամանակ շահելու ն ավելի նպաստավոր դիրք ( նագիծ, շրջան) զ աղեցնելու նպատակով կատարվող զորաշարժն է:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ՆԵՏ Ու ԱՂԵՂ, հնագույն հեռահար զենք: Գործածվել է որսորդության ն ռազմական նպատակներով: Օգտագործել են աշխարհի գրեթե ոլոր ժողովուրդները ( ացի Ավստրալիայի ն Միկրոնեզիայի նիկներից)՝ միջին քարի դարից մինչն 2Մ|| դ., որոշ ժողովուրդներ մինչ այժմ: Հասարակ աղեղը աղկացած է փայտյա (եր եմն՝ մետաղյա) ճկված ձողից ն ծայրերը պիրկ կապող լարից ( ուսական թել, աղիք), նետը՝ եղեգնյա կամ արակ փայտյա ձողից (մի ծայրին սլաք, մյուսին փետուր ագուցված): Կատարելագործված աղեղի փայտե հիմքը արտաքինից պատվել է ջլերով, ներսից՝ եղջյուրից պատրաստված թիթեղներով: Բռնակի միջին մասը ն ծայրերը եր եմն ամրացվել են ոսկրե վրադիրներով: Աղեղնափայտի ն լարի միջն եղած տարածությունը կոչվում է լիճ: Որքան լայնալիճ է աղեղը, այնքան այն առաձգական է ն հեռանետ: Նետերն ունեցել են ոսկրե, քարե հետագայում՝ մետաղյա սլաքներ: Պահվել են պատյանում, որը կոչվում է կապարճ, աղեղնարան, աղեղնա ուն: Միջին դարերում ՆՈւԱ երկար ժամանակ գործածվել է հրազենին զուգահեռ: Հայկական լեռնաշխարհում ՆՈւԱ-ի մեծ ու փոքր տեսակներ օգտագործվել են հնագույն ժամանակներից: ՆՈւԱ է պատկերված Հայաստանի տարածքում գտնված մի շարք հնագույն առարկաների վրա (խեցեղեն, րոնզե գոտիներ նն): Հայաստանի տար եր հնավայրերում հայտնա երվել են մեծ քանակությամ երկաթե նետասլաքներ, որոնք աժանվում են վեց խմ ի (ճանկավոր, եռանիստ ակոսավոր, տերնաձն տափակ, կոնաձն քառանիստ, սրածայր երկարավուն ն անկանոն սրածայր): Դրանք ունեն տար եր չափեր ու գործածվել են որոշակի նպատակներով (մարմնի վրա խոր վերք ացելու, զրահներ ծակելու նն): Գործածվել են նան թունավոր նետասլաքներ: Հին ն միջնադարյան անակներում գործել են նետաձիգների զորամասեր: Ք.ա. Մ դ. հույն հեղինակ Քսենոփոնը գովեստով է խոսում Հայաստանում տարածված լայնալիճ (3 կանգուն) աղեղի ն երկար (2 կանգուն) նետերի մասին, որոնց դեմ անզոր են եղել հույն զինվորների զրահները: Միջին դարերում նույնպես հայերը հռչակված են եղել որպես քաջ աղեղնավորներ ն հմուտ նետաձիգներ: ՆԵՏԱՁԻԳ, նետեր արձակող թեթնազեն զինվոր: ՏԵԳ (ՆԵՏԱՆԻԶԱԿ), նետելու նիզակ, նիզակի նման, այց նիզակից կարճ նետողական զենք: ՆԵՏՈՂ ԶԵՆՔԵՐ (ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ), հին ն միջին դարերում հակառակորդի կենդանի ուժը ոչնչացնելու ն պաշտպանական կառույցներն ավերելու նպատակով կիրառվող ռազմական մեքենաներ: Նետող մեքենաների կառուցվածքը հիմնված է ոլորված ն ձգված թելքերի (ջլեր, մազեր նն) էներգիայի օգտագործման վրա: Նետող մեքենաները հայտնի էին դեռ Հին Արնելքում (Ասորեստանում, Հնդկաստանում նն), Հին Հռոմում ն, հատկապես, Հին Հռոմում: Այդ մեքենաները աժանվում էին ալիստների ն կատապուլտների: |Մ դարում սկսեցին կիրառել նետող մեքենաների նոր տեսակ ֆրանդի ոլը: ՆԵՐԽՈւԺՈւՄ, մեկ կամ մի քանի պետությունների զինված ուժերի մուտք գործումը մի այլ պետության տարածք՝ առանց նրա կառավարության հետ համաձայնության: Ն. համարվում է ագրեսիայի ակտ ն, որպես կանոն, իրականացվում է հանկարծակի: ՆԻԶԱԿ, մոտիկից ն հեռվից (նետմամ ) խոցող հնագույն զենք: Գործածվել է որսի ժամանակ ն մարտերում: Սկզ ում Ն. սրածայր փայտե ձող է եղել: Հետագայում 1,5 մ-ից մինչն 5 մ երկարությամ ձողի ծայրին ամրացրել են սուր շեղ եր (քարե կամ ոսկրե, հետագայում՝ մետաղյա): Հայկական լեռնաշխարհում տերնաձն ն դաշունաձն շեղ երով ազմաթիվ մեծ ու փոքր նիզակներ են գտնվել րոնզի ն երկաթի դարաշրջանների հնավայրերից: Հայաստանում եղել է ծանրազեն (զրահակիր) հեծելազորի գլխավոր զենքը: Հնում նիզակը իշխանության խորհրդանիշ է համարվել: Պատերազմում պարտված հակառակորդին ու գերիներին նիզակներից պատրաստված յուրահատուկ «լծի» տակով անցկացնելու հին սովորույթը համարվել է անարգանքի ու ստորացման նշան: Հայ պատմիչները վկայում են պարտված երկրում, որպես քաջության նշան, արքայի կամ զորավարի նիզակը կանգնեցնելու հին հայկական սովորույթի մասին:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ՆՇԱՆԱԿԵՏ, օ յեկտ, որն ընտրվել է կամ պետք է ընտրվի խոցելու համար: ՈՉՆՉԱՑՆԵԼ Ն., ամ ողջությամ զրկել մարտունակությունից: ՃՆՇԵԼ Ն., այնպիսի կորուստներ հասցնել նրան, որոնց դեպքում այն ժամանակավորապես կորցնում է մարտունակությունը, սահմանափակվում է զորաշարժը կամ խախտվում է կառավարումը: ԿՈՐԾԱՆԵԼ Ն., շարքից հանել Ն-ը: Շ ՇԱՐԱՅԻՆ ՊԱՏՐԱՍՏՈւԹՅՈւՆ, անձնակազմին շարային կեցվածքի, ձգվածության, ճարպկության ն դիմացկանության, հրամանների ն զենքով ու առանց զենքի շարային վարժաձների ճիշտ ն հստակ կատարման, ինչպես նան ստորա աժանումների, զորամասերի ներդաշնակ գործողությունների ուսուցանում: Շ.Պ. զգալիորեն ներազդում է զորքերի առօրյա ն ընդհանուր գործունեության ոլոր կողմերին՝ կոփում է զինծառայողների կամքը, կատարելագործում իրենց մարմնին տիրապետելու ունակությունը, շարային կեցվածքը, զարգացնում ուշադրությունը, դիտողականությունը, կոլեկտիվիզմի զգացողությունը, համառությունը: Վարժաձների հստակ, համաձայնեցված ն միաժամանակյա կատարումը ոգեշնչում է զինծառայողներին, վստահություն ներշնչում սեփական գործողությունների նկատմամ , ամրապնդում կատարողական կարգապահությունը: Ստորոաժանումների անձնակազմին համատեղ գործողությունների նախապատրաստելու հիմքը եղել ն մնում է շարքը: Ուսուցման ոչ մի այլ ձն պետի կարգադրությունն ու հրամանը այնքան արագ, հստակ ու միասնա ար կատարելու հնարավորություն չի ընձեռում, որքան շարքը: ՇԱՐԱՍՅՈւՆ (ԶՈՐԱՍՅՈւՆ), շարք, որտեղ զինծառայողները տեղավորված են մեկը մյուսի թիկունքում՝ ծոծրակի ուղղությամ , իսկ ստորա աժանումները իրար հետն՝ կանոնադրությամ կամ հրամանատարի կողմից սահմանված հեռավորության վրա: Շ. կարող են լինել միաշարասյուն, երկշարասյուն, եռաշարասյուն ն ավելի: Շ. կիրառվում են ստորա աժանումներն ու զորամասերը երթային կամ ծավալուն շարքով շարելու համար: ՇԱՐՔ, զինծառայողների, ստորա աժանումների ու զորամասերի՝ կանոնադրությամ սահմանված դասավորությունը հետիոտն ու մեքենաներով՝ համատեղ գործողությունների համար: ՇԵՂԲ, կտրող, հատող ն ծակող շեղ ավոր զենքի մարտական մասը: Շ. կարող է լինել ուղիղ ն ծռված, մեկ ն երկսայրանի, տափակ, օվալաձն, եռանիստ նն: ՇՐՋԱՆՑՈՒՄ, զորաշարժի տեսակ, որի ժամանակ ստորա աժանումը դուրս է գալիս հակառակորդի թիկունք: ՇՐՋԱՊԱՏՈՒՄ, հիմնական զորքերից (ուժերից) հակառակորդի խմ ավորման մեկուսացումը, ոչնչացնելու կամ գերեվարելու նպատակով: ՇՐՋԱՊԱՏՈւՄԻՑ ԴՈւՐՍ ԳԱԼԸ, շրջապատման ճակատը ճեղքելու ն շրջապատված զորքերը դուրս երելու նպատակով իրականացվող մարտական գործողություններ: Իրականացվում է ինքնուրույն կամ շրջապատումից դուրս գտնվող զորքերի աջակցմամ : ՇՐՋԱՓԱԿՈւՄ, օ յեկտը մեկուսացնելուն, նրա արտաքին կապերը խզելու միջոցով, ուղղված մարտական գործողություններ: Շ. օ յեկտ կարող են հանդիսանալ առանձին պետություններ, քաղաքներ, զորքերի խոշոր խմ ավորումներ, տնտեսական շրջաններ, կղզիներ նն: Շ. նպատակ կարող են լինել. պետության ռազմատնտեսական հզորության քայքայումը, հակառակորդի զինված ուժերի շրջափակված խմ ավորման ուժերի ն միջոցների հյուծումը, նրա հետագա ջախջախման համար նպաստավոր պայմանների ստեղծումը, հակառակորդին կապիտուլացվելու (հանձնվելու) հարկադրումը, ինչպես նան մի այլ ուղղությամ զորքերի (ուժերի) տեղափոխում թույլ չտալը: Շ. կարող է լինել լրիվ կամ մասնակի: Ռազմավարական մասշտա ների շրջափակմանը սովորա ար նախորդում է (կամ իրականացվում է միաժամանակ) տնտեսական շրջափակումը:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ՇՔԵՐԹ, պաշտոնական տոնակատարությունների, պետական ն ռազմական նշանակության կարնոր միջոցառումներին նվիրված տոնակատարությունների ն այլ միջոցառումների ժամանակ, ինչպես նան զորավարժությունների ավարտից հետո զորքերի հանդիսավոր ստուգատես: Ո ՈՐՈՆՈւՄ, հետախուզության ձն: Կազմակերպվում է գերիներ վերցնելու նպատակով ն անցկացվում է, որպես կանոն, հարձակումից առաջ, առավելապես գիշերն ու սահմանափակ տեսանելիության այլ պայմաններում: Խում ը (ստորա աժանումը) գաղտնի մոտենում է օ յեկտին, հանկարծակի հարձակվում է դրա վրա՝ գերիներ, փաստաթղթեր, սպառազինության ու հանդերձանքի նմուշներ վերցնելու նպատակով ն արագորեն նահանջում է դեպի յուրային զորքերի դիրքերը: ՈՐՈՇՈւՄ (ՄԱՐՏԻ) հրամանատարի կողմից որոշված մարտական առաջադրանքների կատարման կարգը ն ձները: Ներառում է մարտի մտահղացումը, զորքերի (ուժերի) խնդիրները, փոխգործողության հիմնական հարցերը, ղեկավարման կազմակերպման հիմունքները ն ապահովման հիմնական տեսակների խնդիրները: Մ.Ո. հանդիսանում է զորքերի (ուժերի) ղեկավարման հիմքը: Պ ՊԱՀԱԿԱԿԵՏ, պահակային հսկողության տալ գտնվող կետ, օ յեկտ: ՊԱՀԵՍՏԱԶՈՐ (ՌԵԶԵՐՎ), տար եր զորատեսակների կազմավորումներ, մարդկային ռեսուրսներ, սպառազինություն ն այլ նյութական միջոցներ, որոնք նախատեսված են նոր զորախմ եր ստեղծելու ն գործող զորախմ երը ուժեղացնելու (համալրելու), պատերազմի (պատերազմաշրջանի), օպերացիայի ն մարտի ժամանակ ծագող նոր խնդիրներ կատարելու, գործող անակը համալրելու համար: ՊԱՇԱՐՈւՄ, ամրոցը (ամրացված քաղաք) կամ ամրոցատիպ այլ կետ գրավելու համար վարվող մարտական գործողության ձն: Ամրոցը շրջապատվում էր զորքերով, նրա շուրջ պաշարողական ամրակառույցներ էին կառուցվում, պաշարող զորքերի համար պատրաստվում էր ամրացված ճամ ար: Պ., սովորա ար ավարտվում էր ամրոցի գրոհով: ՊԱՇԱՐՈՂԱԿԱՆ ՏԵԽՆԻԿԱ, գրոհողներին պատսպարելու, ինչպես նան պարիսպը գրոհելու ն կործանելու նպատակով ամրոցները պաշարելու ժամանակ օգտագործվող տեխնիկական միջոցներ: Պ.Տ-ի մեջ մտնում էին տեղափոխվող ն տեղաշարժվող վահաններ, մի քանի հարկանի հետգցովի կամրջակներով պաշարողական աշտարակներ, գրոհային աստիճաններ, նետող զենքեր, ա աններ, խոյեր նն: ՊԱՇՏՊԱՆՈւԹՅԱՆ ԱԿՏԻՎՈւԹՅՈւՆ, պաշտպանվող զորքերի անընդհատ ներազդեցությունը հարձակվող հակառակորդի վրա: Պաշտպանությունը կազմակերպելու ն վարելու հիմնական պահանջներից է: Պ.Ա-ը կայանում է մարտի (ճակատամարտի) ընթացքում հակառակորդի հարձակմանը պատրաստվելու ն գրոհի, ինչպես նան առավել վտանգավոր տեղամասերում պահեստազորով զորաշարժի ժամանակ նրան հարվածներ հասցնելու մեջ: ՊԱՇՏՊԱՆՈւԹՅԱՆ ՃԵՂՔՈւՄ, հարձակողական գործողություններ վարելու ձն: Իրականացվում է հակառակորդի կողմից զ աղեցված ամրացված նագծերը (գոտիները, դիրքերը) երկփեղկելու համար, հետագայում պաշտպանության խորքում հարձակումը զարգացնելու ն թների ուղղությամ զորաշարժ կատարելու նպատակով: ՊԱՇՏՊԱՆԱԿԱՆ ԿԱՌՈւՅՑ, զորքերը, մարտական տեխնիկան ն նյութական միջոցները հակառակորդի խոցման միջոցներից պաշտպանելու համար նախատեսված ամրաշինական կառույցներ: ՊԱՇՏՊԱՆԱԿԱՆ ՍՊԱՌԱԶԻՆՈւԹՅՈւՆ (ՊԱՇՏՊԱՆԱԿԱՆ ՀԱՆԴԵՐՁԱՆՔ), մարտում զինվորին ն նրա ձիուն պաշտպանելու անհատական միջոց, ասպազեն: Նախահրազենային շրջա-

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

նում Պ.Ս-ը հիմնականում նախատեսված էր նետող ն սառը զենքից պաշտպանելու համար: Պ.Ս-ին պատկանում էին. վահանները, սաղավարտները (գլխանոցները), մարմինը պաշտպանող ասպազենը (օղազրահը, թերթազրահը, զրահը նն), հագուստի որոշ տարրեր ( ազկակալ, երեսակալ, ձեռնոցներ, կրծքակալ, սռնապան, ոտնազրահներ նն): Ձիուն պաշտպանելու համար օգտագործում էին մետաղյա թիթեղներով կարված խիտ կտոր կամ կաշի: ՊԱՇՏՊԱՆՈւԹՅՈւՆ, մարտի հիմնական տեսակներից է: Նպատակ ունի կասեցնել հակառակորդի գերազանցող ուժերի հարձակումը, առավելագույն կորուստներ պատճառելով նրան, պահել տեղանքի կարնոր շրջաններն ու դրանով իսկ ստեղծել պայմաններ վճռական հարձակման անցնելու համար: Կարող է կազմակերպվել՝ կանխամտածված կամ ստիպողա ար, հակառակորդի հետ անմիջական շփման ացակայության կամ նրա հետ անմիջական շփման պայմաններում: Պ. կարող է լինել դիրքային ն զորաշարժային: ԱԿՏԻՎ Պ., պատերազմող կողմերից մեկի կողմից պաշտպանական գործողությունների վարում, ոչ միայն տարածքը պահելու, այլն հիմնականում հակառակորդի խոշոր ուժերը հյուծելու ն արյունաքամ անելու նպատակով: ԴԻՐՔԱՅԻՆ Պ., հիմնական տեսակն է: Հիմնվում է զ աղեցրած շրջանների սահմաններում ստորա աժանումների ստեղծած մի շարք պաշտպանական դիրքերը պահելու, ստորա աժանումների խոցող հնարավորություններն առավելագույնս օգտագործելու ն տեղանքի ավելի ամ ողջական ինժեներական սարքավորման վրա: ԶՈՐԱՇԱՐԺԱՅԻՆ Պ., վարվում է հակառակորդին կորուստներ հասցնելու, ժամանակ շահելու ն սեփական ուժերը պահպանելու նպատակներով, նախօրոք նշված ու դեպի խորքը էշելոնացված նագծերում հետնողական պաշտպանական մարտերի միջոցով՝ զուգակցած կարճատն հակահարձակումների հետ: ՊԱՏԱՆԴ, հակառակորդի կողմից ռնությամ կալանված ն պահվող քաղաքացի, որի ազատագրումը ուղղակի կամ անուղղակի կերպով կապված է պատերազմող կողմին պարտադրվող պայմանների ընդումից: ՊԱՏԵՐԱԶՄ, զինված ընդհարում երկու կամ ավելի պետությունների միջն: ՊԱՏԵՐԱԶՄԱՇՐՋԱՆ, ընդհանուր մտահղացմամ միավորված ն պատերազմի կարնոր քաղաքական ու ռազմավարական նպատակներին նպատակաուղղված ռազմական գործողությունների թատերա եմում տարակազմ զորախմ երի օպերացիաների, մարտերի, հարվածների ն մարտական գործողությունների ամ ողջություն: Որպես կանոն ընդգրկում էր համեմատաար ակտիվ մարտական գործողությունների (վաղ գարունից մինչն ուշ աշուն) մեկ կամ մի քանի շրջափուլ: ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ ՀԱՅՏԱՐԱՐՈւՄ, որնէ կողմի հայտարարությունը պետության կամ պետությունների դաշինքի հետ խաղաղ հարա երությունները դադարեցնելու ն պատերազմական վիճակի անցնելու մասին: ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ ՕՐԵՆՔՆԵՐ ԵՎ ՍՈՎՈՐՈւԹՅՈւՆՆԵՐ, պատերազմող կողմերի ն չեզոք պետությունների իրավունքները ն պարտականությունները կանոնոկարգող միջազգային իրավական նորմերի ն արոյական սկզ ունքների ամ ողջություն: ՊԱՏԵՐԱԶՄՆԵՐԻ ՊԱՏՄՈւԹՅՈւՆ, գիտություն, որն ուսումնասիրում է անցյալի պատերազմները, ընդհանրացնում է անցած պատերազմների նախապատրաստման, կազմակերպման ն վարման փորձը: Որպես հասարակության հատուկ երնույթ ուսումնասիրում է պատերազմի սոցիալական էությունը, ացահայտում է նրա ծագման պատճառները ն սոցիալ-տնտեսական պայմանները, կոնկրետ պատերազմների քաղաքական ն ռազմավարական նպատակները, նույթը ն առանձնահատկությունները, գնահատում է կողմերի ուժերը ն պլանները, դիտարկում է պատերազմաշրջանների, օպերացիաների ն մարտերի ընթացքը, վերլուծում է դրանց արդյունքները, որոշում է հասարակության զարգացման վրա տվյալ պատերազմի թողած ազդեցությունը: Պ.Պ. ացահայտում է պատերազմների օրենքները, օրինաչափությունը ն հարուստ նյութ տալիս ռազմական տեսության ժամանակակից խնդիրները հիմնավորված լուծելու, եզրահանգումներ անելու ն դասեր քաղելու համար:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ՊԱՏԵՐԱԶՄՈՂ ԿՈՂՄ, միջազգային իրավունքում՝ պատերազմի կամ զինված ընդհարման մասնակից, որը հետնում է պատերազմի սահմանված օրենքներին ն ավանդույթներին: ՊԱՏՄՈւՃԱՆ, տղամարդու երկար ու լայն թիկնոցանման վերնազգեստ: ՊԱՐՍԱՏԻԿ, հակառակորդի վրա քար նետելու ձեռքի զենք: Պատրաստվել է կաշվե փոկից (նան րդյա կամ ուսական թելերից), որի լայնացող միջնամասում դրել են քար կամ կապարագունդ: Պ. թափով պտտեցնելով գլխավերնում, ապա մի ծայրը աց թողնելով, պարունակությունը նետել են դեպի նշանակետ: Պ. գործածել են որսորդության մեջ, ինչպես նան մի շարք երկրների անակներում: Պ-ով շուրջ 200 մ տարածությունից կարելի էր լրջորեն վնասել անգամ զրահավոր հակառակորդին: ՊԱՐՍՊԱՄԱՐՏ, պարսպի համար մղվող մարտ, պարիսպներից ներս թափանցելու՝ պարիսպները գրավելու համար մղվող մարտ: Ջ ՋԱՐԴ, հակամարտող կողմերի մեծաքանակ զորքերի ճակատամարտ, որն աչքի է ընկնում զանգվածային կորուստներով ն ավարտվում է կողմերից մեկի լիակատար հաղթանակով: ՋՈԿԱՏ, զորքերից առանձնացված հատուկ զինված խում , զորախում , ինքնուրույն զինված խում : ԱՌԱՋԱՊԱՀ Ջ., մարտի ժամանակ ինքնուրույն առաջադրանքներ կատարող ուժեղացված ստորա աժանում: Մարտակարգի տարր է: Հարձակման ժամանակ ապահովում է գլխավոր ուժերի կազմակերպված մարտի մեջ մտնելը (մարտակարգի ծավալվելը): Պաշտպանությունում գործում է ապահովման գոտում: Առաջապահ ջոկատ կարող է առանձնացվել նան ռազմերթի ժամանակ՝ մարտի մեջ մտնելու մտադրության դեպքում: ԳՐՈՀԱՅԻՆ Ջ., ամրացված շրջանների վրա հարձակվելիս, քաղաքում ( նակավայրում), լեռներում ն այլ պայմաններում մարտ վարելիս լավ ամրացված առանձին հենակետերի ն կարնոր օ յեկտների ռնագրավման ն ոչնչացման համար կազմավորված ժամանակավոր խմ ավորում: ԹԵՎԱՆՑՈՂ (ՇՐՋԱՆՑՈՂ) Ջ., հակառակորդին թնից (թիկունքից) հարվածներ հասցնելու, նրա տեղա աշխման խորքում կարնոր օ յեկտներ զավթելու ն պահելու նպատակով ստեղծված հատուկ կազմավորում: Ռ ՌԱԶՄԱԳԵՐԻ (ԳԵՐԻ), պատերազմի ժամանակ թշնամու ձեռքն ընկած զինված ուժերի մեջ մտնող անձինք (այդ թվում պարտիզաններ, Դիմադրության շարժման մասնակիցներ ն այլ մարտիկներ): Ռ-ի շարքին են դասվում նան որոշ ոչ մարտիկներ՝ զինվորական թղթակիցներ, առնտրական նավատորմի ն քաղաքացիական ավիացիայի անձնակազմի անդամներ նն: ՌԱԶՄԱԿԱՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈւԹՅՈւՆ, կյանքի ներքին ն միջազգային պայմանների իրավիճակ, որոնք չեզոքացնում կամ ացառում են անհատին, հասարակությանը, պետությանը ռազմական ռնության միջոցներով վնասումը: ՌԱԶՄԱՐՎԵՍՏ, ցամաքում, ծովում ն օդում ռազմական գործողություններ նախապատրաստելու, կազմակերպելու ն իրականացնելու տեսություն ու պրակտիկա: Ռ-ի տեսությունը ռազմագիտության կարնոր ճյուղն է: Ռ-ի աղկացուցիչ մասերն են ռազմավարությունը, օպերատիվ արվեստը ն մարտավարությունը: Ռ-ի զարգացումը նորոշվում է հասարակության զարգացման մակարդակով: ՌԱԶՄԱԿԱՆ ԲԱԶԱ (ՀԵՆԱԿԵՏ), զինված ուժերի միավորումների ն զորամասերի (ուժերի ն միջոցների), տեղա աշխումը, մարտական ն ամենօրյա գործունեությունը ապահովող,

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ռազմական տեսանկյունից հարմար տեղավորված ն հատուկ կահավորված շրջան (տեղանքի հատված): ՌԱԶՄԱԿԱՆ ԲԱՐԵՓՈԽՈՒՄ, պետության ռազմական կազմակերպության նկատելի ձնափոխությունների ամ ողջություն` ուղղված փոփոխված արտաքին պայմաններին նրա համապատասխանելիությանը: Ռ.Բ. պայմանավորվում է օ յեկտիվ պայմաններով, որպես կանոն` պատերազմում կրած պարտությամ կամ էլ հաղթանակով, պետության հասարակական-քաղաքական կառուցվածքի ձնափոխմամ ն միջազգային իրադրության փոփոխություններով, սպառազինության նոր տեսակների հայտնվելով, տնտեսական դրդապատճառներով, զինված պայքարի միջոցների ն ձների, դրանց արտադրության մակարդակի փոփոխմամ նն: ՌԱԶՄԱԿԱՆ ԳԱՂՏՆԻՔ, հրապարակման համար չնախատեսված ռազմական նույթի տեղեկություն: Ռ.Գ-ի ացահայտումը, ձեռք երումը ն տարածումը համարվում է պետական հանցագործություն ն քրեորեն խիստ պատժվում է: ՌԱԶՄԱԿԱՆ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ, գիտելիքների համակարգ պետությունների, պետությունների խմ ավորումների պատերազմների նույթի, օրենքների, վարման եղանակների մասին: Ռ.Գ. տվյալներն օգտագործվում են ռազմական տեսություններ մշակելու ժամանակ: Ռ.Գ. կառուցվածքն ու ովանդակությունը կապված է պետության ազգային գաղափարախոսության ն ռազմական հայեցակարգի (դոկտրինի) հետ: Ռազմական պատմության ն տեսության առաջին ուսումնասիրությունները երնան են եկել Ք.ա. Մ դ.: Ռազմական գիտելիքների զարգացման գործում կարնոր նշանակություն է ունեցել Հին Հռոմի մղած պատերազմների փորձի ընդհանրացումը: Միջին դարերում պատերազմներն իրենց նպատակներով ն մասշտա ներով սահմանափակ էին, ն ռազմատեսական միտքը մեծ զարգացում չի ստացել: ՌԱԶՄԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՂՈւԹՅՈւՆՆԵՐ, 1) կողմերի հակամարտությունը պատերազմում: 2) Քաղաքական ն ռազմական նպատակներին հասնելու համար զինված ուժերի, ռազմավարական ն օպերատիվ խմ ավորումների կազմակերպված կիրառումը: Ռ.Գ. վարվում են օպերացիաների, ճակատամարտերի, մարտական գործողությունների ձնով, այդ թվում մարտերի ն հարվածների, կարող են լինել պաշտպանողական ն հարձակողական: ՌԱԶՄԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՂՈւԹՅՈւՆՆԵՐԻ ԴԱԴԱՐԵՑՈւՄ, պատերազմող կողմերի միջն ամողջ ճակատով կամ նրա որնէ մասում ռազմական գործողությունների (օպերացիաների) դադարեցում: Դադարեցվում են մարտական գործողությունները, այց կողմերը մնում են պատերազմական դրության մեջ: Ռ.Գ.Դ. հիմնական ձներն են համընդհանուր կամ տեղային մարտական գործողությունների դադարեցումը (հրադադարը) ն հաշտության կամ խաղաղության կնքումը (կապիտուլացումը): ՌԱԶՄԱԿԱՆ ԻՐԱԴՐՈւԹՅՈւՆ, գործոնների ն պայմանների ամ ողջություն, որոնցում իրականացվում է մարտի նախապատրաստումը ն վարումը: ՌԱԶՄԱԿԱՆ ԻՐԱՎՈւՆՔ, պետության իրավական համակարգի մի մասը, որը կարգավորում է ռազմական համակարգի ն զինված ուժերի գործունեության հասարակական հարաերությունները: ՌԱԶՄԱԿԱՆ ՊԱՏՄՈւԹՅՈւՆ, 1) ռազմական գործի զարգացման ընթացքը հին ժամանակներից ցայսօր: 2) Գիտություն, որն ուսումնասիրում է անցյալի պատերազմները ն զինված ուժերը, ռազմարվեստի ն ռազմական մտքի զարգացումը, ընդհանրացնում է անցած պատերազմների վարման ն նախապատրաստման փորձը: Այս տեսակետից Ռ.Պ. ռազմական գիտության, ինչպես նան պատմական գիտության մի մասն է: Ռ.Պ. կարնորագույն նագավառներն են պատերազմների պատմությունը, զինված ուժերի շինարարության պատմությունը, ռազմարվեստի պատմությունը, ռազմական մտքի պատմությունը: Ռ.Պ., ի րն որոշակի գիելիքների ամ ողջություն, ծագել է Հին աշխարհում: Ռազմական իրադարձությունների մասին առաջին տեղեկությունները հանդիպում են Հին Արնելքի գրավոր հուշարձաններում (Ք.ա. ||| հազարամյակ): ՌԱԶՄԱՀԱՅՐԵՆԱՍԻՐԱԿԱՆ ԴԱՍՏԻԱՐԱԿՈւԹՅՈւՆ, երկրի քաղաքացիների մոտ Հայրենիքի հանդեպ սիրո, նրա զինված պաշտպանության պատրաստականության նպատակա-

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

- 25- -

ուղղված ձնավորումն է: Իրականացվում է պետության սահմանադրության, «Պաշտպանության մասին» օրնքի ն երկրի պաշտպանության հարցերը կանոնակարգող այլ օրենսդրական ակտերի համաձայն: Ռ.Դ. հիմնական խնդիրներն են քաղաքացիների հայրենասիրության ինքնագիտակցության ձնավորումը, անակի մարտական ն հերոսական ավանդույթների հանդեպ վստահության դաստիարակությունը: Այն իրականացվում է ընտանիքի, դպրոցի, աշխատանքային կոլեկտիվի, պետական իշխանության մարմինների, հասարակական կազմակերպությունների, զանգվածային լրատվամիջոցների, ստեղծագործական միությունների համատեղ ջանքերով: Երիտասարդության ռազմահայրենասիրական դաստիարակության, նրանց առաջիկա զինվորական ծառայությանը նախապատրաստելու գործին զգալի աջակցություն են ցուցա երում զորամասերի հրամանատարությունը ն ամ ողջ անձնակազմը: ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐ (ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ), պատերազմի ժամանակ որոշվող խոշոր առաջադրանք, որի կատարումը կարող է վճռել պատերազմի ելքը կամ կտրուկ փոփոխություններ մտցնել ռազմական գործողությունների թատերա եմում: ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ ՆԱԽԱԴԱՇՏ - պաշտպանության գլխավոր շերտի (երկրի կենտրոնական կամ տնտեսական ու քաղաքական առումով առավել կարնոր նահանգների), ամրացված շրջանի ն սահմանային ամրությունների առջնում հակառակորդին ընդհարման մեջ ներքաշելու համար նախապատրաստված տարածք՝ նրա առաջխաղացումը դանդաղեցնելու, ուժերը վաղօրոք հյուծելու ն պաշտպանական գլխավոր շերտում (ռազմավարական առումով կարնոր շրջանում) վճռական ընդհարման համար արենպաստ պայմաններ ստեղծելու նպատակով: ՌԱԶՄԱՎԱՐՈւԹՅՈւՆ, ռազմարվեստի արձրագույն ոլորտն է, որն ընդգրկում է երկրի ն նրա զինված ուժերի` պատերազմին նախապատրաստվելու տեսական ն գործնական սկզ ունքները, պատերազմի ն ռազմավարական օպերացիաների կազմակերպումն ու վարումը: Ս ՍԱԴՐԱՆՔ (ՌԱԶՄԱԿԱՆ), պետության կամ քաղաքականության այլ սու յեկտի կողմից սահմանափակ քանակությամ զինված ուժերի կանխամտածված կիրառումը ռազմաքաղաքական իրադրությունը սրելու, հակառակորդի զինված ուժերի մարտունակությունը ստուգելու, այլ պետության ներքին գործերում իր միջամտությունն արդարեցնելու, պատերազմ սկսելու համար ռազմական միջադեպ ստեղծելու ն այլ նպատակների համար: ՍԱԿՐ, կացնատիպ կտրող սառը զենք: Ունի փայտե կարճ կոթ ն կիսալուսնի ձնի 0,2-0,3 մ երկարությամ սայր: ՍԱՂԱՎԱՐՏ, 1) մետաղյա գլխաման սառը զենքի հարվածներից պաշտպանվելու համար: 2) Հատուկ ձնի մետաղյա գլխարկ, որը պատում է զինվորի գլուխն ու ծոծրակը: ՍՊԱՌԱԶԻՆՈւԹՅՈւՆ, 1) պատերազմ վարելու միջոցների կամ որոշակի նշանակության տարրերի (պաշտպանական Ս. նն) ամ ողջություն: ՍՊԱՐԱՊԵՏ, սպահապետ, սպայապետ, ասպահապետ, ասպարապետ, սպարապետության գործակալի՝ զինված ուժերի գլխավոր հրամանատարի անվանումը հին ն միջնադարյան Հայաստանում: Անմիջապես ենթարկվել է թագավորին ն գործել է նրա հրամանով: Ղեկավարել է ինչպես արքունի զորա անակը, այնպես էլ իշխանական (նախարարական) զորամասերը: Կիլիկյան Հայաստանում Ս. կոչվել է նան գունդստա լ: ՍՊԱՐԱՊԵՏՈւԹՅՈւՆ, զինված ուժերը կառավարող արքունի գործակալություն հին ն միջնադարյան Հայաստանում: Գործակալը՝ գլխավոր հրամանատարը, կոչվել է սպարապետ: |Մ-Մ դդ Ս. ժառանգա ար վարել են Մամիկոնյանները: ՍՎԻՆ, (պատմ.) նիզակի ծայրին ագուցվող սլաքաձն խոցող ծայրակալ: ՍՏՈՐԱԲԱԺԱՆՈւՄ, որպես կանոն, մշտական ն միատարր կազմ ունեցող զինվորական կազմավորում: Մտնում է ավելի խոշոր Ս-ի կամ զորամասի կազմի մեջ:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ՍՈւՐ, երկար, դանակի նման երկսայր սառը հատող ն խոցող զենք: Ձեռնամարտում գործադրվող հատող ն ծակող սառը զենք: Բաղկացած է միսայրի կամ երկսայրի, սուր կամ ութ ծայրով պողպատյա շեղ ից ն երախակալից (դաստապան): Եր եմն շեղ ը երախակալից աժանվում է խաչաձն կռվանով: Սուրը կրել են կողքից կախվող պատյանի մեջ: Սրի նորքարեդարյան նախատիպերը եղել են ոսկրե կոթերին ամրացված վանակատե շեղ երը: Ք.ա. || հազարամյակում տարածված են եղել րոնզե սրերը: Մետաղյա հնագույն սրերը աժանվում են հատողների ն ծակողների, ավելի ուշ՝ ծակող-հատողների: Ք.ա. | հազարամյակում երնան են եկել երկաթյա (հաճախ րոնզե երախակալով) երկար սրերը: Սկյութները գործածել են կարճ սրեր: Ք.ա. | հազարամյակի 2-րդ կեսից հետնակը ն ծանրազեն հեծելազորը գործածել են երկար (հռոմեական հետնակը գործածել է կարճ ն լայն) հատող սրեր: Հայկական լեռնաշխարհում րոնզե տարատեսակ սրեր հայտնա երվել են մ.թ.ա. || հազարամյակի հնավայրերից: Միջին դարերում պողպատյա սուրը եղել է Հայոց զորքերի հիմնական զինատեսակներից: Հայ պատմիչները սուրը հաճախ անվանել են «երկսայրանի», «պողովատ», «պողովատիկ»: Վ ՎԱՀԱՆ, հատող, հարվածող կամ խոցող սառը զենքերից պաշտպանվելու հնագույն զինատեսակ: Մարտիկը կրել է սովորա ար ձախ ձեռքին (ներսի կողմից հարմարեցված կաշվե, փայտե կամ մետաղե հատուկ ռնակի միջոցով), իսկ աջ ձեռքով գործադրել է հարձակողական զենքը: Տար եր ժողովուրդների մոտ հանդիպում են տար եր ձների (կլոր, ձվադիր, եռանկյուն, ուղղանկյուն, ազմանկյուն նն) ու չափերի Վ-ներ: Հնագույն Վ-ները պատրաստվել են փայտից կամ հյուսվել ծառի դալար ճյուղերից, դիմացկուն դարձնելու համար դրանք պատել կաշվով, ավելի ուշ՝ նան մետաղյա թիթեղներով: Ք.ա. || հազարամյակում տարածում են գտել նան րոնզե Վ-ները: Վանի թագավորության զորա անակում կաշեպատ ու թիթեղապատ փայտե Վ-ներից ացի, օգտագործվել են նան րոնզե շրջանաձն Վներ: Վանի արքաների րոնզե Վ-ները, որոնք ունեն 0,7-1 մ տրամագիծ, արտաքին կողմից դրվագրած են կենդանիների (առյուծ, ցուլ) արձրաքանդակ պատկերներով, սեպաձն արձանագրությամ (արտահայտում են կրողի անունը): Դրանք ներսի կողմից ունեն մեկ մեծ ն երկու փոքր ռնակներ (մեծը՝ ռնելու, փոքրերը կաշեփոկերով ազկին ամրացնելու համար): Ծանրազեն հետնակայինները կրել են երկար (մարդահասակ) Վ-ներ, որոնք (վահանափակ շղթաներ ստեղծելու եղանակով) հակառակորդից պատնեշել են զորաճակատը ն յուրայինների համար հարձակվելու կամ պաշտպանվելու հնարավորություն ստեղծել: Միջնադարյան զորա անակներում տար եր չափերի ու ձների Վ-ներ կրել են թե՛ հետնակային, թե՛ հեծելակ մարտիկները: Զենք ու զրահի կատարելագործման հետ Վ-ներն աստիճանա ար փոքրացվել են: ՎԱՂՐ (ՃԿԻՌ), երկար շեղ ով կացնաձն զենքի տեսակ: Կրել են ազդրի վրա: Միջնադարյան Հայաստանում եղել են վաղրավորների զորամասեր: Մովսես Խորենացու վկայությամ ՝ Վ-ով է սպանվել Հայոց Երվանդ Վերջին թագավորը: ՎԱՐՁԿԱՆ ԲԱՆԱԿ, զինվորական ծառայություն կատարելու համար արհեստավարժ զինվորներից հավաքագրվող անակ: Ծագել է Ք.ա. ||| հազարամյակում Եգիպտոսում: Հիմնականում համալրվում էր օտարերկրացի վարձկաններով: ՎԵՐԱԴԱՍԱՎՈՐՈւՄ, զորաշարժի տեսակ, զորքերի կողմից իրականացվում է կարգը (երթային ն մարտական), որում նրանք մինչ այդ գտնվում էին, փոխելու նպատակով: ՎԵՐՋԱՊԱՀ, երթային պահպանության օրգան: Գլխավոր ուժերի հետքաշումը ապահովելու նպատակով հիմնական ուժերից առանձնացվող ստորա աժանում: Վ. կազմը ն գլխավոր ուժերից նրա հեռավորությունը որոշում է գլխավոր հրամանատարը` ելնելով պահպանվող զորքերի կազմից, տեղանքի պայմաններից, հակառակորդի դիրքից ն գործողությունների նույթից: Վ-ի խնդիրն է՝ դիմակայել հարձակվող հակառակորդին` ապահովելով նրանից գլխավոր ուժերի պոկվելը ն նրանց կազմակերպված հետքաշումը:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ՎԻՐԱՎՈՐՎԱԾՈւԹՅՈւՆ, մարդու մկանային համակարգի, կմախքի ն ներքին օրգանների վնասվածություն (ամ ողջության խախտում), որը կարող է խախտել դրանց ձնն ու ֆունկցիան (գործունեությունը): ՎՐԱՆ, դաշտային պայմաններում արագ հավաքվող կտորե շինություն, անձնակազմը, պահեստները, մարտական տեխնիկան, ուժհաստատությունները, արհեստանոցները նն տեղավորելու համար: Տ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆ, ռազմավարական շրջանի մաս, որի սահմաններում տեղավորված է պետության (պետությունների) ռազմատնտեսական ներուժը ն ռազմական գործողությունները (ագրեսիայի) սկսելու դեպքում կարող են մեծամասշտա մարտական օպերացիաներ վարվել ն ստացվել պատերազմի որոշ կամ ոլոր ռազմավարական նպատակները: ՏԵՂԱԶՆՆՈւԹՅՈւՆ, հրամանատարի կողմից հակառակորդի ն տեղանքի տեսողական ուսումնասիրումը որոշում կայացնելու կամ այն ճշտելու համար անհրաժեշտ տվյալներ ստանալու նպատակով: Մարտը կազմակերպելու հրամանատարի աշխատանքի աղկացուցիչ մասերից է: ՏԵՂԱՆՔԻ ՊԱՇՏՊԱՆԱԿԱՆ ՀԱՏԿՈւԹՅՈւՆՆԵՐ, ռելիեֆի, ուսականության ն տեղի առարկաների առանձնահատկությունները, որոնք թույլ են տալիս նվազեցնել խոցման միջոցների ազդեցությունը: Առավել լավ պաշտպանական հատկություններով օժտված է ձորակներով ու իջվածքներով կտրտված լեռնային տեղանքը: ՏՈՂԱՆ, շարք, որում զինծառայողները տեղավորված են կողք կողքի մեկ գծի վրա, միմյանցից կանոնադրությամ որոշված կամ հրամանատարի կողմից նշված հեռավորության վրա: Ց ՑԱՄԱՔԱՅԻՆ ԶՈՐՔԵՐ, զինված ուժերի տեսակ, որոնք կոչված են լուծելու ռազմավարական ն օպերատիվ մարտավարական խնդիրներ գործողությունների ցամաքային թատերա եմում: Իրենց մարտական հնարավորություններով Ց.Զ. կարող են ինքնուրույն կամ զինված ուժերի այլ տեսակների հետ համագործակցելով հետ մղել հակառակորդի ներխուժումը, ճեղքել հակառակորդի պաշտպանությունը ն իրականացնել ռազմավարական հարձակում՝: Հին աշխարհում Ց.Զ. կազմված էին հետնակից ն հեծելազորից կամ մեկ զորատեսակից, առավել զարգացած երկրների Ց.Զ. ունեին նան պաշարողական ն նետող տեխնիկա: ՑՈւՑԱԴՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՂՈւԹՅՈւՆՆԵՐ, մարտական ն այլ գործողություններ, հակառակորդին մոլորեցնելու, սպասվող մարտական գործողությունների նույթի, գլխավոր հարվածի ուղղության (հիմնական ջանքերի կենտրոնացման շրջանի) մասին նրան ապատեղակացնելու ն նրա ուժերը կեղծ ուղղությամ շեղելու նպատակով: Ու ՈւԺԵՐԻ ԿԵՆՏՐՈՆԱՑՈւՄ, նշված շրջաններում ուժերի (զորամասերի, զորամիավորումների ն միավորումների) հավաքը ն տեղա աշխումը: ՈւԺԵՐԻ ԵՎ ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ԲԱՇԽՈւՄ, իրականացվում է հրամանատարի կողմից մարտի որոշման ժամանակ: Ընդ որում, որոշվում են գլխավոր ն այլ ուղղություններում գործող զորախմ երը (ուժերի խմ ավորումները), առաջին ն երկրորդ էշելոնների, ռեզերվի կազմը ն մարտակարգի այլ տարրեր:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Փ ՓԱՂԱՆԳ, Հին Հունաստանի, Հին Մակեդոնիայի, ինչպես նան Հին Հռոմի անակների մարտակարգ (Ք.ա. Մ|-Ք.հ. |Մ դդ.): Իրենից ներկայացնում էր ծանր սպառազինված հետնակի խիտ դասավորված տողան: Ուներ 8-16 տողան (որոշ դեպքերում մինչն 25), յուրաքանչյուրում 800-1000 ծանրազեն զինվոր: Օժտված էր մեծ հարվածային ուժով, այց դանդաղաշարժ էր ն կարող էր գործել միայն հարթ տեղանքում: Փ-ի խոցելի տեղերը եղել են թները ն թիկունքը: Դրանց ապահովումը դրվում էր հեծելազորի ն թեթնազեն հետնակի վրա: ՓՈԽԳՈՐԾՈՂՈւԹՅՈւՆ (ներ), մարտի նպատակներին հասնելու համար ստորա աժանումների, զորամասերի, միավորումների ն զորատեսակների, մարտակարգի տարրերի ն տար եր զինատեսակների համաձայնեցված համատեղ գործողություններն են ըստ խնդիրների (օ յեկտների), ուղղությունների, նագծերի (շրջանների), տեղի ն տրված առաջադրանքները կատարելու ձների: Կախված մարտական գործողությունների մասշտա ից` տար երում են ռազմավարական Փ., օպերատիվ Փ. ն մարտավարական Փ.: Ք ՔՈՂԱՐԿՈՒՄ, մարտական ապահովման տեսակ: Միջոցառումների համալիր` ուղղված զորքերը ն օ յեկտները հակառակորդից թաքցնելու ն նրան զորքերի (ուժերի) առկայության, տեղա աշխման, կազմի, վիճակի, գործողությունների ն մտադրությունների, ինչպես նան հրամանատարության պլանների մեջ մոլորեցնելու համար: Օ ՕՂԱԶՐԱՀ, տար եր երկարությամ թներով կամ էլ առանց թների շապիկի տեսքով օղակներից հյուսված պաշտպանական սպառազինություն: Հայտնվել է Հին Արնելքի երկրներում Ք.ա. | հազարամյակում:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Պայմանական նշաններ

Հետնակի (մի քանի զորատեսակներից աղկացած անակների) հարձակում (գրոհ)1

Հեծելազորի հարձակում (գրոհ)

Մարտական գործողությունները երկրորդ փուլում (հեծելազորի գրոհը՝ միաթն սլաքով)

Մարտական գործողությունները երրորդ փուլում (հեծելազորի գրոհը՝ միաթն սլաքով)

Հետնակի գրոհի կամ զորաշարժի շարունակման ուղղություն (հեծելազորը՝ միաթն սլաքով)

Հետնակային ուժերի նահանջ (հայոց անակի դաշնակից ուժերի ն հակառակորդի նահանջի նշանը համապատասխան գույնով, հեծելազորը՝ միաթն սլաքով)

Հարձակումը կասեցվել է (հայոց անակի դաշնակից ուժեր ն հակառակորդի նշանը համապատասխան գույնով, հեծելազորը՝ միաթն սլաքով)

Հետնակի մարտակարգը մարտադաշտում (հայոց անակի դաշնակից ուժերի ն հակառակորդի մարտակարգի նշանը համապատասխան գույնով)

Հեծելազորի մարտակարգը մարտադաշտում (հայոց անակի դաշնակից ուժերի ն հակառակորդի մարտակարգի նշանը համապատասխան գույնով) _________________________ 1 Մարտավարական ոլոր նշանները գունավորված են հետնյալ սկզ ունքով՝ հայոց անակ ն համատեղ ուժեր՝ կարմիր, հայոց անակի դաշնակիցներ՝ նարնջագույն, հակառակորդ՝ կապույտ:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Հետնակի գրոհի անցման նագիծն ու գրոհի ուղղությունը (միայն ճակատամարտերի սխեմաներում ն սխեմատիկ պատկերներում)

Թեթնազեն հետնակի կամ ծանրազեն հետնակի երկրորդական նշանակություն ունեցող զորամասերի ուժերով հասցվող ոչ մեծ հարվածների ուղղությունը

Հեծելազորի կենտրոնացման տեղամաս

Հարձակում իրականացնող հետնակային զորամասի ջախջախում (հեծելազորը ՝ միաթն սլաքով)

Հռանդեայի ճակատամարտում հռոմեական անակի անցկացումը նիզակների լծի տակով

Պայմանագրի կնքման վայր

Մարտակառք (միայն ճակատամարտերի սխեմաներում ն սխեմատիկ պատկերներում)

Մարտական փիղ (միայն ճակատամարտերի սխեմաներում ն սխեմատիկ պատկերներում)

Ամրոցի կամ այլ տեսակի ամրության պաշարում

Լեռներ (միայն ճակատամարտերի սխեմաներում ն սխեմատիկ պատկերներում)

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Արտավան Ե-ի որդի Արտավազդ Արշակունու մահապատիժը Տիզ ոնում

Հրամանատարական դիտակետ (զորավարի վրան)

Ամրոցներ կամ ամրացված նակավայրեր (միայն սխեմաների վրա)

Ճակատամարտի վայր (միայն քարտեզների վրա)

Կամուրջ (միայն սխեմաների վրա)

Մայրաքաղաքներ (ներառյալ՝ այդ պատմական ժամանակաշրջանում մայրաքաղաք չհանդիսացող քաղաքներ)

Այլ նակավայրեր

Ռազմական գործողությունների ընթացքում (կամ նկարագրվող իրադարձություններին նախորդած փուլում) փոփոխված պետական սահմաններ: Միասնական գծով գծված են այն պետական սահմանները, որոնք մնացել են անխախտ կամ ձնավորվել են նկարագրվող ռազմական գործողությունների արդյունքում:

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

Բովանդակություն

ՆԱԽԱԲԱՆ......................................................................................................................3 ՀԱՅՈՑ ՁՈՐԻ ՃԱԿԱՏԱՄԱՐՏԸ (Ք.Ա. 2492Թ.)................................................................4 ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ Ք.Ա. ||| ՀԱԶԱՐԱՄՅԱԿԻ ԱՌԱՋԻՆ ԿԵՍԻՆ................................................12 ԱՔԱԴԱ-ԱՐՄԱՆԱԿԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ Ք.Ա. 22|Մ ԴԱՐՈՒՄ..............................................21 ԱՐՄԱՆ ԵՎ ԱՔԱԴ.........................................................................................................26 ԿՈՒՏԻԱԿԱՆ ԱՐՇԱՎԱՆՔՆԵՐՆ ԱՔԱԴԻ ԴԵՄ Ք.Ա. 22|||-22|| ԴԱՐԵՐ............................32 ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ՀԵՏԱԽՈՒԶԱԿԱՆ ԶԵԿՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ......................................................39

ՄԵՏԱՂԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՄԱՐՏԱԿԱՌՔԵՐՆ ՈՒ ՌԱԶՄԱԿԱՆ

ԳՈՐԾԸ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԼԵՌՆԱՇԽԱՐՀՈՒՄ Ք.Ա. || ՀԱԶԱՐԱՄՅԱԿՈՒՄ...............................43

ՀԱՅԿԱԶՈՒՆՆԵՐԸ` ՀԱԿԱԲԱԲԵԼՈՆՅԱՆ ԴԱՇԻՆՔԻ ԱՌԱՋԱՄԱՐՏԻԿ...........................47

ՔԱՍԵՑԻՆԵՐԻ ԱՐՇԱՎԱՆՔՆԵՐԸ ԵՎ ՏԻՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԲԱԲԵԼՈՆՈՒՄ...................52

ՀԻՔՍՈՍՆԵՐԻ ԱՐՇԱՎԱՆՔԸ (Ք.Ա. ՄՈՏ 1710Թ.)..........................................................58 ՄԻՏԱՆՆԻ ԵՎ ԵԳԻՊՏՈՍ.............................................................................................63

ՀԱՅԱՍԱՅԻ ՊԱՅՔԱՐԸ ԽԵԹԱԿԱՆ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԴԵՄ

(Ք.Ա. 1340-1310-ԱԿԱՆ ԹԹ.).......................................................................................68 ԱՐԱՄԵ. ՊԱՅՔԱՐ ԱՍՈՐԵՍՏԱՆԻ ԴԵՄ Ք.Ա. 850-840-ԱԿԱՆ ԹԹ...................................80

ՎԱՆԻ ԱՐՔԱՆԵՐԻ ԱՐՇԱՎԱՆՔՆԵՐԸ ԻՇՊՈՒԻՆԻԻ ԵՎ ՄԵՆՈՒԱՅԻ ՕՐՈՔ....................91

ՄԵՆՈՒԱՅԻ ՀԱՂԹԱՐՇԱՎՆԵՐԸ (Ք.Ա. 810-786ԹԹ.)...................................................100 ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԻ ԽՈՐԽՈՌՅԱՆ ՏԱՐԵԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ...............................................108

ՏԵՐՈՒԹՅԱՆ ՍԱՀՄԱՆՆԵՐԻ ԸՆԴԱՐՁԱԿՈՒՄԸ

ԱՐԳԻՇՏԻ Ա-Ի ԳԱՀԱԿԱԼՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐՋՈՒՄ..............................................................116

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ ՀԱՏՈՐ Ա

ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ` ՉՈՐՍ ԾՈՎԵՐԻ ՏԵՐՈՒԹՅՈՒՆ.............................................................121 ԴԻՎԱՆԱԳԵՏ ԱՐՔԱՅԻ ՄԵԾ ՀԱՂԹԱՆԱԿԸ.................................................................127 ԱՍՈՐԵՍՏԱՆԻ ԿՈՐԾԱՆՈՒՄԸ ԵՎ ՄԱՐՏԱՀՐԱՎԵՐԸ ԲԱԲԵԼՈՆԻՆ..............................133 ՏԻԳՐԱՆ ԵՐՎԱՆԴՅԱՆ...............................................................................................136 ՊԱՅՔԱՐ ԱՔԵՄԵՆՅԱՆ ՏԵՐՈՒԹՅԱՆ ԴԵՄ Ք.Ա. 522-521 ԹԹ. ...................................142 ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՄԱԿԵԴՈՆԱՑԻՆ ԵՎ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ.........................................................148 ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԶՈՐԱՑՈՒՄԸ ԱՐՏԱՇԵՍՅԱՆՆԵՐԻ ՕՐՈՔ............................................161 ՄԵԾ ՀԱՅՔԻ ՀԶՈՐՈՒԹՅԱՆ ԳԱԳԱԹՆԱԿԵՏԸ ............................................................168

ՌԱԶՄԱԿԱՆ ԲԱՐԵՓՈԽՈՒՄՆԵՐԸ ԵՎ ՀԱՅ-ՊԱՐԹԵՎԱԿԱՆ

ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ (Ք.Ա. 87-86ԹԹ.)..................................................................................169

ԱՍՈՐԻՔԻ, ՓՅՈՒՆԻԿԻԱՅԻ ԵՎ ՀՐԵԱՍՏԱՆԻ ՄԻԱՑՈՒՄԸ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՏԵՐՈՒԹՅԱՆԸ (Ք.Ա. 83-70ԹԹ.)..............................................................177 ՀԱՅ-ՀՌՈՄԵԱԿԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ (Ք.Ա. 70-68ԹԹ.).....................................................184 ՊԱՅՔԱՐ ՀՌՈՄԻ ԳԵՐԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ԴԵՄ 50-60-ԱԿԱՆ ԹԹ. .................................194 ՀՌԱՆԴԵԱՅԻ ՃԱԿԱՏԱՄԱՐՏԸ (62Թ.)........................................................................203 ՎԱՂԱՐՇ Բ. ԴԻՎԱՆԱԳԵՏ ԵՎ ԶՈՐԱՎԱՐ.....................................................................212 ՏՐԴԱՏ Բ-Ի ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ ՍԱՍԱՆՅԱՆՆԵՐԻ ԴԵՄ (228-232ԹԹ.)...............................218 ՎԵՐՋԱԲԱՆ................................................................................................................224 ՀԱՊԱՎՈՒՄՆԵՐ..........................................................................................................225 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ......................................................................................................226 ՌԱԶՄԱԿԱՆ ՏԵՐՄԻՆՆԵՐԻ ԲԱՌԱՐԱՆ.......................................................................230 ՊԱՅՄԱՆԱԿԱՆ ՆՇԱՆՆԵՐ..........................................................................................255

ՄԵՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐԸ

ՀԱՏՈՐ Ա ԵՐԵՎԱՆ-2008

«Մեր հաղթանակները» նախագծի հեղինակ՝

Գագիկ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

Հեղինակային խմ ի ղեկավար՝ Սուրեն ՄԱՐՏԻԿՅԱՆ Հատորի հեղինակային խում ՝ Սուրեն ՄԱՐՏԻԿՅԱՆ Արտակ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ (պ.գ.թ.) Գիտական խմ ագիր՝ էդուարդ Լ. ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ պատմ. գիտ. դոկտոր. Ռազմական խմ ագիր՝ Վահան ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ Բառարանի հեղինակային խում ՝ Սամվել ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ Հրաչյա ՊԵՏՐՈՍՅԱՆՑ Գագիկ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

Արեգ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

Ա ել ՆԱԶԱՐՅԱՆ

Հատորի ռազմական քարտեզների, սխեմաների ն սխեմատիկ պատկերների հեղինակներ՝ Սուրեն ՄԱՐՏԻԿՅԱՆ Արտակ ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ Քարտեզագիր՝ Տիգրան ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ Քարտեզագրական հիմք՝ Վազգեն ՂԱԶԱՐՅԱՆ Զենքերի գծանկարիչ՝ Թագուհի ՀՄԱՅԱԿՅԱՆ Տեխնիկական խմ ագիրներ՝ Խոնարհիկ ՔԱՐԱՈՒՂԼԱՆՅԱՆ Լուսինե ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ Ձնավորում ն էջադրում՝ Արմեն ԲԱՐԻՇՅԱՆ

Տպագրված է «ԳԱՍՊՐԻՆՏ» ՍՊԸ: Տպաքանակը` 1500 օրինակ: Ծավալը` 16.25 1/16 տպ. մամուլ: