Մեծ Բրիտանիայի պատմություն

ԵՐԵՎԱՆԻ Վ.´ՐÚՈôՍՈՎԻ ԱՆՎԱՆ äԵîԱԿԱՆ

ԼԵ¼ՎԱ´ԱՆԱԿԱՆ ÐԱØԱԼՍԱՐԱՆ

Ռ. Գեվորգյան

ՄԵԾ ԲՐԻՏԱՆԻԱՅԻ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

Երեվան «Լինգվա» հրատ. 2009 թ.

ÐîԴ 940 (07) ¶ՄԴ 63.3 (4Մ ) ց7 Գ Տպագրվում է Երնանի Վ.Բրյուսովի անվ. պետական լեզվաμանական համալսարանի գիտական խորհրդի որոշմամμ:

ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ Ռ.Ռ.

Գ 479 Մեծ Բրիտանիայի պատմություն: /Լրամշակված/ –Եր.: Լինգվա, 2009, –184 էջ:

Գրախոս` ՀՊՄՀ-ի քաղաքագիտության ն քաղաքական պատմության ամμիոնի վարիչ, պ.գ.թ., դոցենտ Յու.Բալյան Խմμագիր` ՀՀ ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտի գիտ. խմμի ղեկավար, պատմական գիտությունների դոկտոր է.Լ.Դանիելյան Ձեռնարկում համառոտ շարադրված է Մեծ Բրիտանիայի քաղաքական ն սոցիալ-տնտեսական պատմությունը հին ժամանակներից մինչն 22I դարի սկիզμը: Այն համապատասխանում է ուսումնական պլանով նախատեսված համապատասխան դասընթացին ներկայացվող պահանջներին ն օգտակար կլինի μոլոր նրանց համար, ովքեր հետաքրքրվում են Մեծ Բրիտանիայի հին ն նորագույն պատմությամμ:

ԳՄԴ 63.3 (4Մ ) ց7

ISBN 978-9939-56 -027-4

Օ «Լինգվա», 2004թ., 2009թ. Օ Գեվորգյան Ռ., 2004թ., 2009թ.

ԳԼՈՒԽ I

ԱՆԳԼԻԱՆ ՄԻՋԻՆ ԴԱՐԵՐՈՒՄ

Բրիտանիան մինչն անգլոսաքսոնական նվաճումը 2000թ. մ.թ.ա. Բրիտանական կղզիները նվաճում են իμերների ցեղերը, որոնք ներխուժել էին Իμերական թերակղզուց: Նրանք զμաղվում էին որսով, հողագործությամμ, անասնապահությամμ, առնտուր էին անում Իսպանիայի ն միջերկրածովյան մյուս երկների հետ: Մոտավորապես մ.թ.ա. 1800թ. մեծ տարածում են ստանում մեգալիթյան կառուցվածքները: Օրինակ, մինչն 7 մետր μարձրության հասնող մենաքարերը կանգնեցվում էին թաղման տեղերում, ինչպես նան ցեղերը μաժանող սահմանների վրա: Սակայն այն ժամանակվա ամենահետաքրքիր ն խորհրդավոր հուշարձաններից էին օղակաձն կանգնեցված քարերը, որոնք, հավանաμար, հնագույն հեթանոսական պաշտամունքային վայրեր էին: Նրանց մնացորդները պահպանվել են մինչն մեր օրերը: Ամենահայտնիներն են Սթոունհենջը ն էյվμերին: Գիտնականների մի մասն այն կարծիքի է, որ Սթոունհենջը կարող էր լիներ նան հնագույն աստղադիտարան: Կելտական առաջին ցեղերը ներխուժեցին Բրիտանական կղզիներ մ.թ.ա. 700թ.: Դրանք գելերն էին, որոնք խառնվեցին տեղի μնակիչների հետ: Այսօր գելերի լեզուն մնացել է միայն Իռլանդիայի մի քանի շրջաններում, Շոտլանդիայի հյուսիսում ն Մեն կղզում: Մոտավորապես մ.թ.ա. 400թ. կղզիները նվաճում են μրիտները, որոնց ժամանակ օգտագործվում են արդեն երկաթյա իրեր, երկաթյա զենք, կառուցվում են ռազմական μերդեր: Մոտավորապես մ.թ.ա. 200թ. μելգերը հյուսիսային Գալիայից Բրիտանական կղզիներ են ներխուժում: Կելտական ցեղերի հասարակական կյանքի մասին շատ քիչ տեղեկություններ կան: Դրանք հասել են մեզ շնորհիվ պեղումների ն Հուլիոս Կեսարի, որը նկարագրել է կելտական ցեղերը իր «Օրագիր գալիական պատերազմի մասին» գրքում: Կելտերը μաժանվում էին ցեղերի ն միությունների: Ցեղերը իրենց հերթին μաժանվում էին տոհմերի: Հողը պատկանում էր համայնքին, սակայն արդեն կային խոշոր հողատարածքներ, որոնք տոհմական ն ռազմական ավագանու սեփականությունն էին: Այդ ժամանակ արդեն գոյություն ունեին խոշոր քաղաքային կենտրոն3

ներ` Լոնդինի (Լոնդոն) ն ուրիշներ: Հռոմեացիներն այդ երկիրն անվանում էին Բրիտանիա, ինչպես նան Ալμիոն: Բրիտանական ն Գալիական կելտերի միջն գոյություն ունեին առնտրական կապեր: Բրիտանական կելտերի կյանքում շատ մեծ տեղ էին զμաղեցնում դրուիդ-քրմերը, որոնց կենտրոնը գտնվում էր Անգլսի կղզում: Դրոււիդների ձեռքում կենտրոնացված էր մեծ իշխանություն, μարձր էր նան նրանց հեղինակությունը: Մ.թ.ա. 55 թ. օգոստոսին Հուլիոս Կեսարը, որն այդ ժամանակ արդեն նվաճել էր Գալիան, 10.000 μանակով ներխուժեց Բրիտանիա` նպատակ դնելով նվաճել μելգերին, սակայն դա ապարդյուն փորձ էր, որովհետն μելգերը ուժեղ դիմադրություն ցույց տվեցին հռոմեացիներին: Մ.թ.ա. 54թ. Հուլիոս Կեսարը կատարեց Բրիտանական կղզիները նվաճելու երկրորդ փորձն արդեն ավելի մեծ ուժերով, որը նույնպես ապարդյուն էր: Սակայն հենց այդ ժամանակ էլ կելտերի մոտ սկսվում են միջցեղային պատերազմները, որոնցից օգուտ են քաղում հռոմեացիները: 43թ. Կլավդիոս կայսրը մեծ μանակ է ուղարկում Բրիտանական կղզիներ ն հռոմեական լեգիոնները նվաճում են Մեծ Բրիտանիայի կղզու մի մասը: Նվաճումն ընթանում էր շատ դանդաղ, որովհետն կելտական ցեղերը կատաղի դիմադրություն էին ցույց տալիս հռոմեացիներին: Հռոմեացիները կառուցում էին μերդեր, ճանապարհներ, քաղաքներ: Կառուցվեց, այսպես կոչված, «Հադրիանոսի պատը», որը պետք է պաշտպաներ նվաճված հողերը այն կելտական ցեղերից, որոնք դեռ հնազանդված չէին, ն ինչպես նան պետք է պաշտպաներ արտաքին վտանգից: Երկրի գաղութացումը ն ռոմանացումը շատ ակտիվ էր տեղի ունենում: Սակայն լեռնային շրջաններում ռոմանացումը այդպես էլ տեղի չունեցավ: Մեծ Բրիտանիայի կենտրոնական ն հարավային շրջանները ընդգրկվեցին Հռոմեական կայսրության կազմի մեջ որպես «Բրիտանիա» նահանգ: Նահանգը գտնվում էր հռոմեական նահանգապետի հսկողության տակ: Սկսած IV դ. կեսից (343թ.) մինչն 383թ. տեղի է ունենում այսպես կոչված հռոմեական Բրիտանիայի փլուզման առաջին փուլը, որի ժամանակ Բրիտանական կղզիների վրա հարձակվում են պիկտերը ն սկոտերը: Հռոմեական Բրիտանիայի փլուզման երկրորդ փուլը տեղի է ունենում 383-410թթ: 383թ. Բրիտանիայում հռոմեական μանակի

սպա Մագնուս Մակսիմուսն իրեն կայսր է հռչակում, μանակի հետ միասին տեղափոխվում Գալիա ն նվաճում այն, իսկ 387թ.` նան Իտալիան, սակայն արդեն 388թ. նա գահազրկվում է: Համարվում է, որ այս պահից սկսած հռոմեական μանակն այլնս չվերադարձավ Բրիտանիա: Ամփոփելով կարելի է ասել, որ Բրիտանիան հռոմեացիների ժամանակ կազմում էր հռոմեական քաղաքակրթության տարածման մի մասը, սակայն ռոմանացումը ընդգրկել էր Բրիտանական կղզիների միայն մի մասը, իսկ մնացած տեղերում պահպանվել էր կելտական հիմքը: Երμ Բրիտանիան կտրվեց Հռոմից, ն ռոմանացված Բրիտանիան մնաց, փաստորեն, կելտական շրջափակման մեջ, այդ ժամանակ տեղի ունեցավ, այսպես կոչված, կելտական վերածնունդը: VIդ. սկզμին հռոմեական քաղաքակրթությունը անկում ապրեց: Կենտրոնացված իշխանության գոյության μացակայությունը հեշտացրեց Բրիտանիայի նվաճումը անգլերի ն սաքսերի կողմից:

Անգլոսաքսոնական նվաճումները: Բրիտանիայի քրիստոնեացումը Իրար դեմ պատերազմող կելտական ցեղերն իրենց մոտ ռազմական ծառայության էին հրավիրում անգլերին, սաքսերին, ն յուտերին (գերմանական ցեղեր), որոնք գալիս էին, եվրոպական մայրցամաքից: Նրանցից կազմված ջոկատները դարձան Բրիտանիայի առաջին նվաճողները: Պետք է ասել, որ չկան ստույգ տեղեկություններ, թե ինչպես էր սկսվել գերմանական ցեղերի ներխուժումը: Այն գրավոր տեղեկությունները, որոնք հասել են մեզ, շատ քիչ են: Մեր աղμյուրներն են` Գիլդասի աշխատությունը «Բրիտանիայի ավերման մասին» (VI դ.), Նիոսի «Բրիտերի պատմությունը» (VII դ.) ն «Անգլո-Սաքսոնյան Ժամանակագրությունը» (I22Iդ.): Օգտագործելով այդ գրավոր աղμյուրները ն հնագիտական պեղումների արդյունքները` կարելի է անել հետնյալ հետնությունները: Ամենայն հավանականությամμ յուտերի ջոկատները գրավեցին Քենթը ն Ուայթ կղզին: Դա նվաճման սկիզμն էր: Բրիտանիայի հետագա նվաճումը յուտերի, անգլերի ն սաքսերի կողմից տեղի է ունենում V դ. երկրորդ կեսին: Այդ ծովահենների ջոկատները դաժանությամμ ոչնչացնում էին իրենց ճանապարհի վրա ամեն ինչ,

թալանում ն քանդում էին վանքերը ն եկեղեցիները, իսկ տեղի μնակիչները դիմադրություն համարյա ցույց չէին տալիս: Նվաճման երկրորդ փուլը սկսվում է V դ. վերջում: Սակայն հենց այդ ժամանակ μրիտերին հաջողվում է ժամանակավորապես համախմμվել Ավրելիանոսի գլխավորությամμ, որը հռոմեական անվանի ընտանիքից էր: Ավրելիանոսին հաջողվում է հաղթանակել, որից հետո մոտ 50 տարի սաքսերը կելտերին հանգիստ են թողնում: Այդ ժամանակաշրջանին են վերաμերվում μազմաթիվ ավանդույթներ, որոնք նվիրված են Արթուր թագավորին: Ամենից հավանական է, որ նա տեղական կառավարիչներից էր` հենց Ավրելիանոսը: Առաջին հիշատակումն Արթուր թագավորի մասին մենք հանդիպում ենք «Կամμրիայի աննալների» գրքի մեջ, որի հեղինակը մի անանուն վանական է: Այն գրվել է մոտ 900 թվ., այսինքն իրադարձություններից 450 տարի անց: Արդեն հետագայում սկսում են տարածվել Կլոր սեղանի ասպետների ն Կամելոտի մասին առասպելները: Այնուամենայնիվ, չի կարելի նվազեցնել այդ պատմությունների նշանակությունը, որովհետն նրանցից շատերը պարունակում են մեծ կարնորություն ունեցող պատմական վկայություններ: Հենց այդ ժամանակ, սակայն, տեղի է ունենում նան μրիտերի մասսայական գաղթացումը դեպի մայրցամաք` Արմորիկ` (Բրետան): Վերջնականապես Բրիտանական կղզիների նվաճումը անգլերի, սաքսերի ն յուտերի կողմից տեղի ունեցավ VII դ. սկզμին: Կելտական μնակչության հիմնական մասը նվաճված տեղերում խառնվեց նվաճողների հետ, իսկ կելտերենը գնալով մոռացվեցին: VII դ. ստեղծվեցին յոթ անգլոսաքսոնական թագավորություններ` էսսեքսը, Սասեքսը, Ուեսսեքսը (սաքսոնական), Նորթամμրիան, Մերսիան ն Արնելյան Անգլիան (անգլներ), Քենթը (յութեր): Այդ թագավորություններց ամենահզորներն էին` Նորթամμրիան, Մերսիան ն Ուեսսեքսը:

Մինչն VI դ. վերջը անգլոսաքսերը հեթանոսներ էին: Բոլորից շուտ քրիստոնեությունը ընդունեց Քենթը (597թ.), ն միայն 625թ.` Նորթամμրիան, իսկ Մերսիան դեռ երկար ժամանակ մնում էր հեթանոսական: Այդ երեք պետությունների միջն անընդհատ պատերազմներ էին տեղի ունենում: Վերջ ի վերջո Մերսիան նվաճում է Ուեսսեքսը ն սկսում է պայքարել Նորթամμրիայի դեմ: Վերջինս մեծ նշանակություն ուներ` որպես μրիտանական քրիստոնեության կենտրոն ն Եվրոպայի մշակութային կենտրոններից մեկը: Որպեսզի հասկանալ Նորթամμրիայի նշանակությունը, պետք է կանգ առնել Բրիտանիայի քրիստոնեացման վրա:

Բրիտանիայի Քրիստոնեական եկեղեցին μաղկացած էր 2 ճյուղերից կամ ուներ 2 ուղղություն` 1. Բրիտանական, որը սերտ կապեր ուներ Հռոմի հետ, 2. Իռլանդական, որը մեծ չափով անկախ էր Հռոմից ն ուներ իրեն μնորոշ առանձնահատկությունները: Իռլանդիայում քրիստոնեության քարոզչությունը գլխավորեց սուրμ Պատրիկը (մահացավ 461թ.), իսկ Բրիտանիայում` սμ. Իլթուդը: Իլթուդը ն նրա աշակերտները հիմնեցին Բրիտանիայում առաջին վանքը ն դպրոցը Լանվետում (V դ.վերջ - VI դ. սկիզμ): Իռլանդական ն μրիտանական առաքելությունները մրցակցում էին: Այսպես, Իռլանդական եկեղեցու ներկայացուցիչը` սμ. Կոլումμանը (521-597թթ.), Բրիտանիայի հյուսիս-արնմուտքում` Այոնա կղզում, վանք հիմնեց, որտեղից նա սկսեց տարածել քրիստոնեությունը պիկտերի վրա: Շուտով քրիստոնեությունն Այոնա կղզուց տարածվեց ն Նորթամμրիայում (625թ.), իսկ Նորթամμրիայի թագավոր Օսվալդը (634-642թթ.) իր ուսումը ստացել էր հենց Այոնա կղզում: Հռոմեական եկեղեցու (ուղղության) կենտրոնը դառնում է Քենթերμերի քաղաքը, ինչպես նան Տանետ կղզին: Քրիստոնեությունը այստեղից տարածվեց ամμողջ Քենթում, էսսեքսում, Ուեսսեքսում ն Արնելյան Անգլիայում: 597թ. 40 վանական Հռոմից գալիս են Քենթ` քրիստոնեության քարոզչությունը տանելու համար: Բրիտանական ն իռլանդական քրիստոնեական եկեղեցու ուղղությունների պայքարը վերջ ի վերջո ավարտվում է առաջինների հաղթանակով 664թ. Ուիթμիյում, եկեղեցական ժողովի ժամանակ:

Անգլիան VIII դարում: Մերսիա: Այդ ժամանակաշրջանի մասին քիչ տեղեկություններ կան: Սակայն հայտնի է, որ Մերսիան հզոր թագավորություն էր: Երկրի ուժեղացումը սկսվում է էթելμալդ թագավորի օրոք, որն կառավարեց մոտ 40 տարի, իսկ ժամանակորդներն անվանում էին նրան «անգութ μարμարոս»: Նա սպանվում է 757թ., ն թագավոր է դառնում Օֆֆան, որն նույնպես հայտնի է իր անգթությամμ ն վճռականությամμ: Նրան հաջողվում է նվաճել մեծ տարածք` Քենթից մինչն Նորթամμրիա, ինչը նրան իրավունք տվեց անվանվել «անգլիական հողերի թագավոր»: Հայտնի է նան, որ Օֆֆային լուրջ էին ընդունում ն մայրցամաքում: Այդպես, ֆրանկերի կայսր Կառլոս Մեծը դիմում էր նրան իμրն հավասարի, ինչը կարելի է համարել որպես աննախադեպ փաստ: Մերսիայի թագավորի անվան հետ է կապված նան այդ ժամանակաշրջանի խոշորագույն

հնագիտական հուշարձանը` Օֆֆայի պատնեշը: Այն հսկայական պաշտպանողական կառույց էր, որը ձգվում էր Անգլիայի ն ՈՒելսի սահմանի ամμողջ երկարությամμ (մոտ 150 մղոն, այսօր պահպանվել է մոտ 80 մղոն): Պատնեշը կառուցվել էր ուելսցիների հարձակումներից պաշտպանվելու համար ն ծառայել է իր նպատակին համարյա 200 տարիների ընթացքում:

Անգլոսաքսոնական թագավորությունների հասարակարգը: Ամμողջ հողը պատկանում էր հանրությանը, իսկ թագավորի իրավասության մեջ էր մտնում հողատարածքների μաշխումը: Թագավորը տալիս էր հողը ոչ միայն հանրություններին, այլ նան տոհմերի ավագանուն, քրմերին, զինվորներին: Հանրությունը, իր հերթին, μաժանում էր թագավորի կողմից տրված հողը անդամների միջն: Ազատ գյուղացիների` քերլերի (Շ6օոl) հողատարածքը կազմում էր շուրջ 48-50 հեկտար (մեկ հայդ (հiմ6)), տոհմերի ավագանիները` էրլերը1, ունեին հողատարածքներ, որոնց չափը հասնում էր մինչն 40 հայդ, իսկ թագավորական ջոկատի զինվորներինը` մինչն 5 հայդ: Հանրության հետ կապված μոլոր հարցերը որոշվում էին գյուղական ժողովի ժամանակ, որը գլխավորում էր գյուղի ավագը: Մի քանի հանրություններ միավորվում ն ստեղծում էին մի հարյուրակ: Մի քանի միավորված հարյուրակներ կազմում էին կոմսություններ: Կոմսությունը գլխավորում էր էլդորմենը: Մի քանի կոմսություններ կազմում էին թագավորություն, որը գլխավորում էր թագավորը: Բոլոր ազատները նան զինվոր էին, ունեին զենք ն պարտավոր էին ծառայել աշխարհազորում, որը կոչվում էր ֆիրդ: Ըստ անգլոսաքսոնական օրենքների` մարդասպանության համար մարդասպանը պետք է վճարեր հատուցում` վերգելդ, որի չափը պետք է համապատասխաներ սպանվածի հասարակության մեջ ունեցած սոցիալական դրությանը: Վերգելդների համակարգը թույլ է տալիս պատկերացում ունենալ անգլոսաքսերի սոցիալական կառուցվածքի մասին: Քերլի սպանության համար տալիս էին 200 շիլինգ կամ 66 կով: էրլի սպանության համար տալիս էին 600 շիլինգ: Թագավորի սպանության համար նույնպես տալիս էին վերգելդ, որը գնալով մեծանում էր ն VII-VIII դ.դ. հասնում էր 7.200 շիլինգի, իսկ հետագայում արդեն թագավորի սպանության համար

բրRլ տիտղոսը սկսած 2I դ. համապատասխանում է «կոմս» տիտղոսին:

ենթարկում էին մահապատժի, ինչը ապացուցում է թագավորական կարգավիճակի μարձրացման մասին: Կախյալ վիճակի մեջ գտնվող գյուղացիների համար (դրանք կելտական ծագում ունեցող գյուղացիներն էին) վճարում էին 40-80 շիլլինգ: Ստրուկի սպանության համար վճարում էին ոչ թե վերգելդ, այլ տուգանք, որը ստանում էր ստրուկի տերը: Գյուղացիութան հիմնական զանգվածը (քերլերը) ազատ էր: Նրանք աշխատում էին հանրային հողաμաժինների վրա, որոնք գտնվում էին նրանց մոտ որպես ժառանգական սեփականություն: էրլերի հողատարածքի վրա աշխատում էին կախյալ վիճակի մեջ գտնվող գյուղացիները, որոնք հողաμաժիններ էին ստանում իրենց տիրոջից` աշխատանքի համար:

Անգլիան I2դ. վերջից մինչն 2I դ. կեսը Նորմանները: VIII դ. վերջին Բրիտանական կղզիների վրա սկսում են հարձակվել դանիացիները ն նորվեգացիները, որոնց անվանում էին նորմաններ: Անգլոսաքսոնական թագավորությունների վրա հարձակվում էին հիմնականում դանիացիները, իսկ Իռլանդիայի ն Շոտլանդիայի վրա` նորվեգացիները: Նորմանները թալանում էին գյուղերը, քաղաքները, վանքերը, գերի էին վերցնում մարդկանց ն դարձնում էին նրանց ստրուկներ, սպանում էին հոգնորականներին ն վերականգնում հեթանոսությունը: I2 դ. 20– 30-ական թթ. անգլոսաքսոնական թագավորություններից ուժեղանում է ՈՒեսեքսը, որին հաջողվում է իրեն ենթարկել Մերսիային: ՈՒեսեքսը մեծ դիմադրություն ցույց տվեց նորմաններին: Դա տեղի ունեցավ էգμերտ ն էթելվուլֆ թագավորների ժամանակ: Սակայն 866թ. տեղի ունեցավ նորմանների մեծ արշավանք Բրիտանական կղզիների վրա, որի հետնանքով 867թ. նրանց հաջողվեց նվաճել Նորթամμրիան, իսկ հաջորդ տարի` Արնելյան Անգլիան: Մերսիան հաշտություն կնքեց նորմանների հետ ն սկսեց նրանց հարկ վճարել: Անկախ էր մնում միայն Ուեսսեքսը: Նորմանների հաջողությունները կարելի է μացատրել 2 հիմնական հանգամանքներով` 1. Անգլոսաքսոնական թագավորությունների միջն գոյություն ուներ երկպառակություն, ինչը թույլ չէր տալիս նրանց միասնական ուժերով դուրս գալ թշնամու դեմ: 2. Դանիացիները մեծ ռազմական առավելություններ ունեին: Նրանք զինված էին երկաթյա երկար սրերով, վահաններով ն մարտական տապարներով, կրում էին երկաթյա սաղավարտներ: Նոր10

մաններն ունեին նան ժամանակակից հզոր նավատորմ, ինչը անգլոսաքսոնների մոտ μացակայում էր:

Ալֆրեդ Մեծը: Պայքար Դանիացիների դեմ: Ալֆրեդի μարեփոխումները: 871-900թթ. Ուեսսեքսի թագավորն էր Ալֆրեդ Մեծը: Ալֆրեդի թագավարության տարիների պատմությունն առաջին հերթին դանիացիների դեմ պայքարի պատմությունն է: 878թ. դանիացիները Արնելյան Անգլիայից հարձակում գործեցին Ուեսսեքսի վրա, պարտության մատնեցին անգլոսաքսոնական ջոկատները ն, փաստորեն, վերջ դրեցին Ուեսսեքսի թագավորությանը: Թագավոր Ալֆրեդը ստիպված եղավ փախչել էտելնի, որը գտնվում էր սոմերսեթյան ճահիճների մեջ: Հենց այստեղ էլ Ալֆրեդը սկսում է պատրաստվել դանիացիների դեմ պայքարի: Ալֆրեդին հաջողվում է մեծ ռազմական ուժեր հավաքել ն 879թ. պարտության մատնել դանիացիներին: Ալֆրեդը հաշտություն է կնքում նրանց հետ, որը կոչվեց Վեդմորյան: Ըստ այդ պայմանագրի` Անգլիան μաժանվեց դանիացիների ն Ալֆրեդի միջն: Նորթամμրիան, Արնելյան Անգլիան, Կենտրոնական Անգլիան, Մերսիայի մի մասը գտնվում էր դանիացիների ձեռքին, իսկ Ուեսսեքսը ն Լոնդոնը` Ալֆրեդի (Հարավ-արնմուտքը): Երկրի այն մասը (հյուսիս-կենտրոն), որն անցավ դանիացիներին, կոչվեց «Դանիական օրենքի շրջան»: 879թ. հետո Ալֆրեդը նորից է սկսում պատրաստվել պատերազմի: Այդ պատճառով նա անց է կացնում շատ կարնոր μարեփոխում ռազմական ոլորտում: Այսպես, նա կառուցեց ռազմական նավատորմ, ինչպես նան Ուեսսեքսի ամμողջ սահմանի երկայնքով` ամրոցներ պաշտպանության համար: Վերափոխվեց ցամաքային զորքը: Մինչ այդ անգլոսաքասոնական զորքի կորիզը կազմում էր, այսպես կոչված, «Ֆիրդը», որը կազմված էր ազատ գյուղացիներից: Այդ զորքը պրոֆեսիոնալ չէր, այլ ընդամենը աշխարհազոր: Հիմա արդեն «Ֆիրդի» կեսը մնում էր տանը, իսկ ամեն մի հինգ «հայդերի» μնակչությունը զինում էր մի զինվորի ն ապահովում էր նրան ամեն անհրաժեշտով: Այսպիսով ռազմական ուժերի հիմքը կազմեցին ծանր զինված զինվորները: Սա արդեն ոչ թե գյուղացիներից μաղկացած, այլ պրոֆեսիոնալ μանակ էր, որոնց անվանում էին «թեներ» (tհ6ցո, tհaո6): Այսպիսով ստեղծվում է μանակի հետնյալ կազմը` 1. թագավորը իր ջոկատի հետ, որի զինվորները կոչվեցին թագավորական «թեներ», 2. էլդորմենները իրենց ջոկատներով, 3. հոգնորականները նույնպես իրենց ջոկատ-

ներով, 4. թեները, 5. «ֆիրդը»: Այսպիսի զորքը արդեն կարող էր պայքարել դանիացիների դեմ: Դանիացիների արշավանքների հետնանքով Անգլիայի մշակութային կյանքը, փաստորեն, դադարեց: Այդ պատճառով, երμ խաղաղություն հաստատվեց, Ալֆրեդ Մեծը սկսեց ուշադրություն դարձնել կրթությանը: Թագավորն ինքն էր սովորում ն ձգտում էր սովորեցնել ուրիշներին: Նա արդեն քառասուն տարեկան էր, երμ սովորեց լատիներենը: Ալֆրեդը վերականգնում է քանդված վանքերը ն վանական դպրոցները, ինքն է զμաղվում դասավանդմամμ ն մայրցամաքից հրավիրում է կրթված վանականներին: Լայնածավալ աշխատանք էր տարվում լատիներենից անգլոսաքսոներեն թարգմանություններ անելու համար: Այդ թարգմանությունները շատ անհրաժեշտ էին, որովհետն Անգլիայում μացի հոգնորականների մի մասից համարյա ոչ ոք լատիներեն չէր հասկանում, ն անգլոսաքսոներեն գրականության մեջ մեծ կարիք կար: Ալֆրեդի ներդրումը ամμողջ երկրում կրթություն ն գրագիտություն տարածման գործի մեջ շատ մեծ նշանակություն ունեցավ անգլիական մշակույթի հետագա զարգացման համար: Ալֆրեդի մահվանից հետո (900թ.) պայքարը դանիացիների դեմ հաջողությամμ շարունակվեց ն Ուեսսեքսը իրեն ենթարկեց նան «Դանիական Օրենքի շրջանը»: էդգար թագավորի ժամանակ (959-975թթ.) երկրի հին «Բրիտանիա» անվանման կողքին սկսեց կիրառվել նան «բոցlaոմ» անվանումը: Դա մի ժամանակաշրջան էր, երμ μուռն առնտուր էր զարգանում մայրցամաքի հետ, երμ Լոնդոնը դարձել էր արտաքին ն ներքին առնտրի կենտրոն:

Դանիացիների նոր արշավանքը: էդվարդի կառավարումը (1042-1066թթ): 2 դ. 90-ական թթ. ստեղծվում են երեք մեծ սկանդինավյան թագավորություններ` Դանիա, Շվեդիա, Նորվեգիա: Այդ երկրներից ամենաուժեղը Դանիան էր, որն էլ ավելի հզորացավ Կանութ ՄԵծ թագավորի ժամանակ (1014-1035թթ.): Նա պատրաստվում էր նոր արշավանքեր կատարել դեպի Անգլիա: Անգլիայի թագավոր էթելրեդը որոշում է դաշնակցական կապեր հաստատել Նորմանդիայի հերցոգի հետ (նորմանդական դքսությունը ստեղծվել էր 911թ.) ն ամուսնանում է նրա դստեր էմմայի հետ: էթելրեդի վիճակը ավելի է μարդանում, որովհետն նա ստիպված է լինում պայքարել նան սեփական ազնվականության դեմ, ն դանիացիները, օգտվելով դրանից, 1017թ. նվաճում են ամμողջ Անգլիան:

Կանութ Մեծի պետության մեջ մտան Դանիան, Նորվեգիան ն Անգլիան: Երμ վախճանվում է էթելրեդը, նրա կինը` էմման, իր որդիների` էդվարդի ն Ալֆրեդի հետ միասին, գտնվում էր Նորմանդիայում: Երμ նա վերադառնում է Անգլիա, Կանութը ամուսնանում է նրա հետ: Պետք է ասել, որ Կանութը տարμերություն չէր դնում անգլոսաքսերի ն դանիացիների միջն: Նա հրապարակում է այսպես կոչված «Կանութի օրենքները», որոնք իրենից ներկայացնում էին անգլոսաքսոնական ն դանիական օրենքների համախմμում: 1035թ, Կանութի մահվանից հետո, նորից երկպառակտություն է տեղի ունենում. երկիրը μաժանվում է 2 մասի. հյուսիսում թագավոր է դառնում Կանութի ավագ որդին` Հարոլդը, իսկ հարավում` Կանութի կրտսեր որդին` Գարդիկանութը: 1040թ., երμ մահանում է Հարոլդը, Գարդիկանութին հաջողվում է միավորել երկիրը: 1042թ. մահանում է Գարդիկանութը ն, օգտվելով այդ հանգամանքից, անգլոսաքսոնական ազնվականությունը իր առաջնորդ Գոդվինի ղեկավարությամμ Անգլիայի թագավոր է ընտրում էթելրեդի որդուն` էդուարդին, որը այդ ժամանակ ապրում էր Նորմադիայում: Այդպես, 1042թ. ավարտվում է դանիացինրի տիրապետությունը Անգլիայում: էդվարդ Խոստովանողը անգլոսաքսոնների վերջին թագավորն էր: Իր հետ Նորմանդիայից նա μերում է մեծ թվով նորմանդացի ազնվականներ, որոնցից շատերին էդվարդը նշանակում է պետական μարձր պաշտոնների: Անգլոսաքսոնական ազնվականությունը կորցնում է ազդեցությունը թագավորի վրա, ն այս երկու խմμավորումների միջն (անգլոսաքսոնական ն նորմանդական) սկսվում է քաղաքական պայքար: Անգլոսաքսոնական ազնվականությունը գլխավորում է Գոդվինը, որին հաջողվում է հավաքել զգալի ռազմական ուժեր: Նա 1051թ. դուրս է գալիս թագավորի դեմ, սակայն պարտվում է ն փախչում: Թագավորի հաջողությունը ժամանակավոր էր: Գոդվինին նորից հաջողվում է հավաքել զորք, μացի դրանից երկրում μարձրանում էր դժգոհության ալիքը` ուղղված նորմանների դեմ ն, հասկանալով, որ հետագա պայքարը անիմաստ է` էդվարդը հանձնվում է: Նորմանները փախչում են մայրցամաք (1052թ.): Երկիրը ղեկավարում էր, փաստորեն, Գոդվինը, իսկ նրա մահվանից հետո` Հարոլդը` Գոդվինի որդին: Երμ Հարոլդը այցելում է Նորմանդիա, նա գերի է ընկնում Նորմանդիայի հերցոգ Վիլհելմի մոտ: Հարոլդը խոստանում է Վիլհելմին, որ էդուարդից հետո Անգլիայի գահը կանցնի Նորմանդիայի հերցոգին: էդուարդը մահանում է

1066թ.` կտակելով թագավորությունը Հարոլդին, սակայն վերջինիս դրությունը μարդ էր, որովհետն նրա թշնամիներն էին երկրի հյուսիսային մասը, ազնվականությունը, Դանիայի թագավորը ն, վերջապես, Նորմանդիայի հերցոգ Վիլհելմը:

Անգլիայի նորմանդական նվաճումը (1066թ.) Վիլհելմ I Նվաճողը (1066-1087թ.) Նորմանդիան 2I դարի կեսին մի երկիր էր, որտեղ ֆեոդալական հարաμերությունները μավականին զարգացած էին: Դա արտահայտվում էր նան ռազմական ոլորտում: Նորմանդական ռազմական ուժերը մեծ առավելություն ունեին անգլոսաքսոնների ռազմական ուժերի նկատմամμ: Նորմանդիայի հերցոգը ուներ μազմաթիվ ծանր զինված ասպետական հեծելազոր: Բացի դրանից հերցոգը իր ձեռքում էր կուտակել մեծ իշխանություն, ինչը թույլ էր տալիս նրան հնազանդության մեջ պահել ն’ ֆեոդալներին, ն’ եկեղեցուն: Իմանալով էդվարդի մահվան մասին` դուքս Վիլհելմը պահանջ է ներկայացնում Անգլիայի գահին տիրելու համար` միաժամանակ մեղադրելով Հարոլդին երդումը չկատարելու մեջ: Նա սկսում է պատրաստվել արշավանքի: Նրա մոտ գալիս էին ասպետներ Ֆրանսիայի տարμեր ծայրերից ` Բրետանից, Ֆլանդրիայից, Պիկարդիայից, Արտուայից: Վիլհելմը կառուցեց շուրջ 700 նավ ն իր զորքը (≈ 7000) տեղափոխեց Անգլիա: Այդ ժամանակ Անգլիայի թագավոր Հարոլդը, պատրաստվելով դիմավորելու իր թշնամուն, զորք է հավաքում Անգլիայի հարավում: Սակայն, Հարոլդի համար անսպասելի, հյուսիսային Անգլիայի վրա է հարձակվում Նորվեգիյաի թագավորը: Հարոլդը ստիպված է լինում շտապել երկրի հյուսիս ն Ստամֆորդμրիդջի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում նա հաղթում է (25 սեպտեմμերի, 1066թ.): Սեպտեմμերի 28-ին Անգլիայի հարավում` Պիվենսիում, արդեն ներխուժում էր կատարել Վիլհելմի զորքը: Հարոլդը շտապում է հարավ, սակայն նրա ռազմական ուժերը թուլացած էին Ստամֆորդμրիդժի ճակատամարտից հետո: Բացի դրանից, նորմանների զորքը ռազմական առումով ն մարտականությամμ մեծ առավելություն ուներ անգլոսաքսոնական զորքի նկատմամμ: Ճակատամարտը տեղի ունեցավ 1066թ հոկտեմμերի 14-ին Հաստինգսի մոտ: Ճակատամարտում զոհվում են Հարոլդը ն անգլոսաքսոնական ազնվականությունից շատերը: Շուտով Լոնդոնը, երկրի հյուսիսը ն հարավը

հնազանդվեցին Վիլհելմ Նվաճողին, ն նա 1066թ. դեկտեմμերի 25ին թագադրվեց Վեստմինստերում` որպես Անգլիայի նոր թագավոր: 1068թ. Լոնդոնի մոտ սկսվում է կառուցվել թագավորական ամրոցը` Թաուերը: 1069թ. նոր թագավորի դեմ ապստամμեցին երկրի հյուսիսային շրջանները: Վիլհելմ I-ը զորք է ուղարկում, որը մեծ դաժանությամμ ճնշում է այդ ապստամμությունը: Սրանից հետո այլնս ապստամμություններ նվաճողների դեմ չէին μարձրանում: 1085թ. Վիլհելմը անց է կացնում μնակչության մարդահամար: Անգլիայի μնակչությունը այդ ժամանակ կազմում էր շուրջ 2 մլն. մարդ ն նրանցից 959 ապրում էր գյուղերում: Վիլհելմը Անգլիայի ամμողջ հողատարածքը հայտարարեց թագավորի սեփականություն, իսկ հողատարածքների (ֆեոդների) տիրելու պայմանները հետնյալն էին. μոլոր հողատերերը, լինեին դրանք խոշոր, թե մանր հոգնորական ֆեոդալներ, նորմաններ թե անգլոսաքսեր, μոլորը ստանում էին իրենց հողատարածքները թագավորից: Նրանք անձնական երդում էին տալիս թագավորին ն ծառայում նրան: 1087թ. Վիլհելմը Սոլսμերիում հավաքում է μոլոր հողատերերին ն պահանջում է նրանցից հավատարմութան անձնական երդում տալ իրեն: Այստեղ արդեն նշանակություն չուներ, թե հողատերը ումից էր ստացել հողատարածքը` թագավորից, թե՞ որնէ ուրիշ ֆեոդալից (Սոլսμերյան երդում): Երդման այդպիսի ձնը ն անմիջական ծառայությունը թագավորին յուրահատուկ էր միայն Անգլիային, ինչը զգալի չափով ամրապնդում էր թագավորի իշխանությունը: Եթե երդումը խախտվում էր, ապա հողատարածքը (ֆեոդը) կարող էր հետ վերցվել: Հողատերը (μարոնը) չէր կարող հողատարածքը կտակել իր ժառանգին: Եթե ժառանգորդներ չկային, հողատարածքը վերադարձվում էր թագավորին: Վիլհելմի ժամանակ μարոնները իրավունք չունեին ամրոցներ կառուցել. μոլոր ամրոցները միայն թագավորական էին: Անգլիայի նվաճումը արագացնում է գյուղացիության ճորտատիրացման գործընթացը, որի հետնանքով ազատ գյուղացիների թիվը զգալի չափով նվազում է, իսկ նոր լորդերը ն μարոնները սկսում են վարել ակտիվ տնտեսական գործունեություն: Ֆեոդալիզացման ավարտը նպաստեց հասարակության հետագա զարգացմանը: Երկրում հաստատվեց μավականին ուժեղ կենտրոնական իշխանություն, որին աջակցում էին մանր ն միջին ֆեոդալները, առնտրականները ն եկեղեցին: Եկեղեցու նկատմամμ Վիլհելմը անց էր կացնում նպատակասլաց քաղաքականություն. մի կողմից նա եկեղեցուն հատկացնում է մեծ թվով հողատարածքներ, մյուս

կողմից Վիլհելմը հրաժարվեց տալ վասսալական երդում Հռոմի պապին ն հայտարարեց, որ ոչ ոք, μացի Անգլիայի թագավորից, իրավունք չունի միջամտել անգլիական եկեղեցու գործերին: Վիլհելմը I-ը մահացավ 1087թ. Ռուանում` կտակելով Անգլիան իր որդուն` Վիլհելմ II-ին:

Անգլիան 2Iդ. վերջին - 2II դ. առաջին կեսին: Վիլհելմ II Շիկակարմիրը (1087-1100թթ.) Վիլհելմ Նվաճողը ուներ երեք որդի. Ռոμերտը ավագն էր, որին հայրը թողեց Նորմանդիան, Վիլհելմին հասավ Անգլիան, իսկ կրտսեր որդին` Հենրին էր: Վիլհելմ II-ի գահակալությունը անցավ առանց որնիցե զգալի μողոքների ն դժգոհությունների ֆեոդալների կողմից: Երμ 1089թ. մահանում է արքեպիսկոպոս Լանֆրանքը, Վիլհելմը պայքար է սկսում եկեղեցու դեմ: Նա երկար ժամանակ նոր արքեպիսկոպոս չէր նշանակում` նպատակ ունենալով թագավորական գանձարան մուտքագրել եկեղեցուն պատկանող μոլոր եկամուտները: Այսպես նա վարվում էր μոլոր եկեղեցական պաշտոնների հետ: Կարելի է ասել, որ դա եկեղեցու ն պետության միջն երկարատն պայքարի սկիզμն էր, որը տեղի էր ունենում ոչ միայն Անգլիայում, այլ նան μոլոր եվրոպական երկրներում: Թագավորը զμաղվում էր նան երկրի սահմանների ընդլայնման գործով: Այսպես, 1096թ. Ռոμերտ Նորմանդացին իր հողերը գրավ է դնում Վիլհելմին` առաջին խաչակրած արշավանքին մասնակցելու համար: 1100թ. որսի ժամանակ Վիլհելմը սպանվում է: Նրան շտապ թաղում են Վինչեստերում: Վիլհելմ II-ը ժառանգ չթողեց, ն Անգլիայի գահին տիրելու համար իր պահանջն է ներկայացնում Հենրին: Պետք է ասել, որ այդ ժամանակ նա գտնվում էր Անգլիայում ն նույնիսկ մասնակցել էր որսին, որի ժամանակ ն սպանվել էր նրա եղμայրը: Հենրի I-ը (1100-1135թթ.) թագադրվում է Վիլհելմի մահից երկու օր հետո: Նոր թագավորը անմիջապես մանիֆեստ է հռչակում («Հենրի I-ի ազատության մասին խարտիա»), որում նա խոստանում է` եկեղեցուն ազատություն, ֆեոդալներին` նրանց իրավունքների պահպանում, իսկ ժողովրդին` «էդվարդ թագավորի օրենքները»: Խոստանալով վերջինը` Հենրի I-ը, փաստորեն, պաշտպան կանգնեց անգլոսաքսոնական μնակչությանը, ինչը պետք է ապահովեր թագավորին այդ μնակչության աջակցությունը

նրա` նորմանդական ֆեոդալների դեմ պայքարում: Պետք է նշել, որ դեռ չէին վերացել էթնիկական ն լեզվական տարμերությունները անգլոսաքսերի ն նորմանների միջն: Ֆրանսերենը ֆեոդալական ազնվականության լեզուն էր ն լատիներենի հետ միասին հանդիսանում էր նան պետական լեզու, իսկ անգլերենը մնում էր գյուղացիների ն ասպետների լեզուն: Անգլիական ն ֆրանսիական էթնոսների, ինչպես նան նրանց լեզուների ձուլումը շատ դանդաղ էր ընթանում, ն այդ գործընթացի ավարտը կարելի է համարել 2III դ. սկիզμը: Հենրի I-ի վարած քաղաքականությունը աջակցություն է ստանում շատերի կողմից, սակայն թագավորը ստիպված է լինում պայքարի մեջ մտնել Քենթրμերյան արքեպիսկոպոս Անսելմի հետ, որը չէր ուզում գնալ ոչ մի փոխզիջման ն μացահայտորեն դեմ էր, որպեսզի եկեղեցական պաշտոնները (μենեֆիցիաներ) μաժանվեին թագավորական իշխանության կողմից: Վերջ ի վերջո այդ պայքարը ավարտվում է համաձայնությամμ, որը կարելի է μնութագրել որպես փոխզիջում: Օրինակ` եպիսկոպոսները ընտրվում էին (ստանում ինվեստիտուրա) եկեղեցու կողմից, սակայն ընտրությունները կատարվում էին թագավորի կամ նրա ներկայացուցչի ներկայությամμ, ն ընտրվողները երդում էին տալիս թագավորին: Թագավորի իշխանությունը Հենրի I-ի օրոք, փաստորեն, անսահամանփակ էր` չնայած նրան, որ օրենքների ընդունումը, հարկերի հաստատումը տեղի էին ունենում Մեծ Խորհրդի համաձայնությամμ: Մեծ Խորհուրդը հավաքվում էր տարին երեք անգամ, ն նրա դերը միայն խորհրդանշական էր: Մեծ խորհուրդը μաղկացած էր խոշոր ֆեոդալներից, եկեղեցականներից: Սակայն, երկիրը ղեկավարում էին, այսպես կոչված, Փոքր Խորհրդի (Կուրիյա) կամ Թագավորական Խորհրդի մասնակիցները, որի կազմը կարող էր լինել μազմազան` ազնվականներից մինչն ոչ ազնվականները: Փոքր Խորհուրդը կատարում էր Բարձրագույն Դատարանի ն Բարձրագույն Ֆինանսական կազմակերպության ֆունկցիաները: Երկու կազմակերպություններն էլ գլխավորում էր Յուստիցիարիոսը, որը թագավորի գլխավոր օգնականն էր: Նա հսկում էր թագավորական գանձրանը, որը գտնվում էր Վինչեստերում: Հարկերը երկրի կոմսություններում հավաքում էին շերիֆները, որոնք հավաքած գումարը μերում ն հանձնում էին Փոքր Խորհրդի ֆինանսական կազմակերպությանը` ներկայացնելով միաժամանակ հաշվետվություն:

Բարոնների խռովությունը: Հենրի I-ը մահացավ` չթողնելով արական սեռի ժառանգ, ն պայքարը գահի համար սկսում են երկու թեքնածուներ` Հենրի I-ի դուստր Մաթիլդան ն թագավորի քրոջ (Վիլհելմ Նվաճողի դուստր Ադելայի) որդին` Ստեֆանը: Մաթիլդան ամուսնացած էր Անժուի կոմս Ժոֆրուա Պլանտագենետի հետ, որից ուներ Հենրի անունով որդի: Սկզμից Ստեֆանին շատ ջերմորեն ընդունեցին Լոնդոնում, նա թագադրվեց ն μարոններից աջակցություն ստանալու համար թույլ տվեց նրանց ամրոցներ կառուցել, ինչը, իհարկե, կոպիտ սխալ էր նրա կողմից: Մի քանի տարվա ընթացքում μարոնները կառուցեցին 1115 ամրոց, որոնք միանգամից դարձան μարոնների խռովության օջախ: Շուտով ֆեոդալական խռովությունը տարածվեց ամμողջ երկրով: Հարավարնելքը պաշտպանում էր Ստեֆանին, արնմուտքը` Մաթիլդային: Միայն 1153թ. ստորագրվեց պայմանագիր, որով Ստեֆանը ճանաչվում էր թագավոր, սակայն այն պայմանով, որ Ստեֆանի մահվանից հետո գահը կանցնի Մաթիլդայի որդուն` Հենրի Պլանտագենետին: Այդպես էլ եղավ: Երμ մեկ տարի հետո` 1154թ., Ստեֆանը մահանում է, Հենրի Պլանտագենետը դառնում է Անգլիայի թագավոր ն նոր դինաստիայի հիմնադիրը:

Անգլիան 2II դ. երկրորդ կեսին: Հենրի II Պլանտագենետը (1154-1189թթ.) ն նրա μարեփոխումները Հենրի II Պլանտագենետը: Հենրի Պլանտագենետը` Անժույի կոմսը, Ֆրանսիայի ամենախոշոր ավատատերերից մեկն էր: Հորից նրան μաժին հասան Ֆրանսիայի արնմտյան հողերը` Մենը, Անժուն, Տուրենը ն Պուատոսն: Բացի այդ, ամուսնանալով դքսուհի էլեոնորա Ակվիտանուհու հետ, նրան անցավ նան Ֆրանսիայի հարավ-արնմտյան մասը: Դառնալով Անգլիայի թագավոր` Հենրի Պլանտագենետին μաժին հասավ նան Նորմանդիան: Պլանտագենետի կալվածքները, այսպիսով, ընդգրկում էին ֆրանսիական հողերը, որոնց համար նա վասսալական երդում էր տվել Ֆրանսիայի թագավորին, ն Անգլիան: Հենրի II-ը սկսում է քանդել μարոնների ամրոցները, ճնշել μարոնական խռովության մնացորդները: Իր ամμողջ թագավորության ընթացքում Հենրի II-ը, հենվելով ասպետների ն քաղաքացիների վրա, պայքարում էր ուժեղ կենտրո18

նական իշխանության համար: Նա ձգտում էր նան տարածել իր իշխանությունը եկեղեցու վրա:

Հենրի II-ի μարեփոխումները: Թագավորը ն եկեղեցին: 2IIդ. երկրորդ կեսին թագավորը անց է կացնում եկեղեցական μարեփոխում: Անգլիական եկեղեցին ուներ հատուկ իրավունքների կոդեքս: Բացի այդ, եկեղեցականների արտոնությունները Ստեֆանի ժամանակ ընդլայնվում են: Օրինակ, այն եկեղեցական ծառայողները, որոնք հանցագործություն էին կատարում, դատվում էին միայն եկեղեցու կողմից հաստատաված հատուկ դատարաններում: Հենրի II-ը որոշում է վերադառնալ այն վիճակին, որը գույություն ուներ մինչն Ստեֆանը: Հենրի II-ը 1163թ. Մեծ Խորհրդի ժամանակ Վեստմինստերում առաջարկում է, որպեսզի այն եկեղեցականները, որոնք հանցագործություն էին կատարել դատվեին աշխարհիկ դատարանների կողմից: Բարեփոխումների դեմ դուրս եկավ Քենթերμերյան արքեպիսկոպոս Թոմաս Բեկետը, որը մինչն արքեպիսկոպոս դառնալը զμաղեցնում էր կանցլերի պաշտոնը ն, μացի այդ, նա, լինելով թագավորի ընկերն ու խորհրդականը, ոչ մի կապ չուներ եկեղեցու ն եկեղեցականների հետ: Հենրի II-ը, որոշելով անցկացնել եկեղեցական μաեփոխումներ, համոզում է Թոմաս Բեկետին դառնալ հոգնորական` նպատակ ունենալով հետագայում նշանակել նրան Քենթերμերյան արքեպիսկոպոս ն նրա միջոցով անցկացնել μարեփոխումները: Սակայն, երμ 1162թ. Բեկետը դառնում է արքեպիսկոպոս, նա միանգամից փոխում է իր ապրելակերպը: Հրաժարվում է կանցլերի պաշտոնից, ինչով մեծ զայրույթ է առաջացնում թագավորի մոտ, պահանջում է, որպեսզի μոլոր եկեղեցական պաշտոնները ն հողերը (μենեֆիցիա) μաժանվեն միայն եկեղեցու կողմից ն այլն: Մի խոսքով, Թոմաս Բեկետը դեմ դուրս եկավ թագավորական μարեփոխումներին: Հենրի II-ի ն Թոմաս Բեկետի միջն պայքար է սկսվում: Թոմասը ստիպված էր փախչել մայրցամաք, իսկ թագավորը Անգլիայից վռնդում է Բեկետի μոլոր μարեկամներին: 1170թ. տեղի է ունենում Թոմասի ն թագավորի հաշտեցումը: 1170թ. դեկտեմμերի 1-ին Բեկետը վերադառնում է Անգլիա ն նորից սկսում է իր հակաթագավորական գործունեությունը: Թագավորը այդ ժամանակ գտնվում էր մայրցամաքում ն իմանալով, որ Բեկետը նորից քարոզում է նրա դեմ, μացականչում է. «Մ՞իթե չկա ոչ մեկը, ով կազատի ինձ այդ եկեղեցականից»: Մի քանի ազնվական միանգամից վերադառնում են Անգլիա ն, ներխուժելով

Քենթերμերյան տաճար, սպանում են արքեպիսկոպոսին: Հռոմի պապի կարգադրությամμ Անգլիայի վրա տարածվում է ինտերդիկտ1, ինչը մեծ դժգհություն է առաջացնում ժողովրդի մոտ: Թագավորի դրությունը կայուն չէր ն գնալով ավելի էր վատթարանում: Անգլիա են ժամանում Հռոմի պապի կողմից ուղարկած պատվիրակներ, որոնք ընդունում են թագավորից մեղքերի քավությունը: Բացի այդ, թագավորը ստիպված է լինում խոստանալ, որ այլնս հրաժարվում է եկեղեցական μարեփոխումներ անցկացնելուց: Դա թագավորի պարտությունն էր:

Դատական μարեփոխումները: 2IIդ. կեսին Անգլիայում գոյություն ունեին հետնյալ դատական հիմնարկները` 1. թագավորական դատարան 2. դատական ժողովներ կոմսություններում, 3. հատուկ դատարան վասսալների համար, որը գլխավորում էր ավատատերը` սենյորը 4. հատուկ դատարան գյուղացիության համար: 2II դ. երկրորդ կեսին դատավարության կազմակերպման մեջ տեղի են ունենում զգալի փոփոխություններ: 1166թ. դատավարության մեջ մտցվում են այսպես կոչված մեղադրող երդվյալները, որոնք երդվելուց հետո պետք է դատավորներին ն շերիֆին ասեին կասկածելի անձանց անունները, որոնց հետո μռնում ն դատում էին: Եթե նրանց մեղքը ապացուցվում էր, ապա նրանց ունեցվածքը μռնագրավում էին, իսկ նրանց ենթարկում մահապատժի: 1176թ. ընդլայնվում են թագավորական դատարանների իրավունքները, մտցվում է ամμողջ երկրի համար միասնական քրեական օրենսգիրք: Այսպիսով, գնալով սահմանափակվում էին ֆեոդալական դատարանների իրավունքները, ն հակառակը` ընդլայնվում էին թագավորական դատարանների իրավունքները:

Ռազմական μարեփոխումները: 1181թ. ընդունվում է օրենք, որով երկրի ամμողջ ազատ μնակչությունը պարտավորվում էր ունենալ զենք` համապատսխան իր ֆինանսական միջոցների: Բացի Ինտերդիկտ (լատին. Iոt6ոմiՇtսո - արգելում) – միջին դարերում կաթոլիկական եկեղեցու կողմից պատժելու միջոցներից մեկը: Ժամանակավոր արգելվում էին ժամերգություններն ու ծիսակատարություններ: Կարող էր տարածվել ինչպես առանձին անձերի, այդպես էլ քաղաքի կամ երկրի վրա:

այդ թագավորը իրավունք էր ստանում ունենալ ասպետներից ն ազատ գյուղացիներից μաղկացած վարձկալ ջոկատներ, որոնք ենթարկվում էին միայն իրեն: Այսպիսով, μոլոր μարեփոխումները ունեին մի նպատակ` սահմանափակել ֆեոդալների (μարոնների) իշխանությունը ն ամրապնդել կենտրոնական (թագավորական) իշխանությունը:

Հենրի II-ի թագավորության վերջին տարիների քաղաքական պայքարը: Հենրի II-ն ուներ 4 որդի` Հենրի, Ռիչարդ, ժոֆրուա ն Ջոն անուններով: 1173թ. ավագ տղան` Հենրին, խռովություն μարձրացրեց հոր դեմ, իսկ երμ խռվությունը անհաջողության մատնվեց, նա փախուստի դիմեց Ֆրանսիայի թագավոր Լյուդովիկոս VII-ի մոտ: Քիչ անց նրան միանում են նան Ռիչարդը ն Ժոֆրուան: Խռովակիրներին աջակցում եր նրանց մայրը` էլեոնորա Ակվիտանուհին, որին հաջողվում է ապստամμություն μարձրացնել Հենրի II-ի դեմ Ֆրանսիական կալվածքներում: Հենրի II-ը հրամայում է μանտարկել իր կնոջը: էլեոնորան մնում է μանտում մինչն Հենրի II-ի մահը: Սակայն Անգլիայում քաղաքական վիճակը կայուն էր, ինչը թույլ տվեց Հենրի II-ին ճնշել խռովությունը ֆրանսիական կալվածքներում: Դրությունը նորից է վատանում, երμ Ֆրանսիայի թագավոր է դառնում Ֆիլիպ II Օգոստոսը, որը ձգտում էր μռնագրավել Հենրի II-ին պատկանող ֆրանսիական կալվածքները: Ֆիլիպի կողմն են անցնում նան Հենրի II-ի որդիները` Հենրին, Ռիչարդը ն Ժոֆրուան: Սակայն 1183թ. մահանում է երիտասարդ Հենրին, իսկ քիչ անց զոհվում է ն Ժոֆրուան: Այսպիսով, Հենրի II-ի մոտ մնում են միայն երկու որդիներ` Ռիչարդը ն Ջոնը: Վերջին հարվածը Հենրի II-ի համար դարձավ այն լուրը, որ նրա սիրելի կրտսեր որդին` Ջոնը, նույնպես դավաճանել է իրեն ն անցել Ֆիլիպ II-ի ն Ռիչարդի կողմը: 1189թ. Հենրի II-ը մահանում է: Անգլիայի գահը անցնում է Ռիչարդին:

Ռիչարդ Առյուծասիրտը (1189-1199): Ռիչարդ I-ն ընդամենը մի քանի ամիս մնաց Անգլիայում: Հավաքելով անհրաժեշտ գումար ն կառուցելով նավատորմ` նա մեկնում է խաչակրած արշավանքի, որտեղ նրա միակ հաջողությունը եղավ Կիպրոսի նվաճումը: Ամμողջ իշխանությունը Անգլիայում նա թողնում է կանցլեր Ուիլյամ Լոնշանին: Նույն ժամանակ, Ջոնը վերադառնում է Անգլիա ն գլխավորում է հակաթագավորական μոլոր ուժերը: Նրան հաջողվում է Ռիչարդի ժառանգորդ ճանաչել տալ ոչ թե Արթուրին, Ժոֆ21

րուայի որդուն, ինչպես ցանկանում էր Ռիչարդը, այլ իրեն` Ջոնին: Լոնշանը ստիպված է լինում փախչել Անգլիայից, իսկ ամμողջ իշխանությունը երկրում անցնում է Մեծ խորհրդի ձեռքը: Պետք է նշել, որ թագավորական իշխանության հեղինակությունը մնում էր μարձր: Այդ ժամանակ Ֆրանսիայի թագավոր Ֆիլիպ II-ը վերադառնում է խաչակրած արշավանքից ն սկսում է գրավել Ռիչարդի ամրոցները Նորմանդիայում: Իմանալով այդ մասին` Ռիչարդը թաքուն մի քանի ընկերների հետ միասին նույնպես վերադառնում է Եվրոպա, սակայն ճանապարհին գերի է վերցվում Գերմանիայի կայսր Հենրի VI-ի կողմից: Ջոնը իմանալով, որ «սատանան ազատվել է», փախչում է Ֆիլիպ II-ի մոտ: Սակայն այդ լուրը ճիշտ չէր, Ռիչարդը դեռ գտնվում էր կայսրի մոտ: Ջոնը ն Ֆիլիպը դիմում են ամեն քայլի Ռիչարդին ազատ չարձակելու համար: Նրանք համաձայն էին ամեն ամիս վճարել կայսրին 1000 ֆունտ Ռիչարդի μանտարկության համար: Միննույն ժամանակ կայսրը 150.000 մարկ փրկագին էր նշանակել Ռիչարդի ազատության համար: Վերջ ի վերջո գերմանական ֆեոդալները ստիպեցին կայսրին μաց թողնել Ռիչարդին: Ազատվելով` Ռիչարդը 1194թ. սկզμին վերադառնում է Անգլիա: Նա սկսում է μանակ հավաքել Ֆրանսիայի դեմ պատերազմելու համար: Նա նույնիսկ հաշտվում է Ջոնի հետ: 1194թ. մայիսին Ռիչարդը մեկնում է Նորմանդիա, ն այլնս Անգլիա չի վերադառնում: Նա իր ֆրանսիական կալվածքներում պատրաստվում էր պատերազմի` հավաքելով ռազմական ուժեր ն կառուցելով նոր ամրոցներ: 1199թ. Ռիչարդը Ակվիտանիայում իր ամրոցներից մեկը ստուգելիս, զոհվում է մի նետից: Անգլիայի գահը անցնում է Ջոնին:

Անգլիան 2IIIդ.: «Ազատությունների Մեծ Խարտիա»: Պառլամենտի ստեղծումը Ջոն թագավորի կառավարումը (1199-1216թ): «Ազատությունների Մեծ Խարտիա»: 1202թ. Ջոնը պատերազմական գործողություններ սկսեց Ֆրանսիայի դեմ այն μանից հետո, երμ թագավոր Ֆիլիպ II-ը հարձակվեց Նորմանդիայի վրա` նպատակ ունենալով խլել Ջոնից μոլոր նրա Ֆրանսիական կալվածքները: Պատերազմի ընթացքը շատ անհաջող էր Անգլիայի համար: Ջոնը կորցնում է Պլանտագենետներին պատկանող ֆրանսիական կալվածքների մեծ մասը` Անժուն, Մենը, Տուրենը ն Պուատույի մի մա-

սը: Անգլիայի ֆեոդալները (μարոնները) շատ դժգոհ էին պատերազմի անհաջողություններից, ինչպես նան հաստատված μարձր հարկերից: Միննույն ժամանակ Ջոնը պայքար է սկսում Հռոմի պապ` Իննոկենտու III-ի դեմ: Վերջինս պարտադրում էր, որպեսզի Քենթերμերյան արքեպիսկոպոս դառնա Ստեֆան Լենգտոնը: Ջոնը հրաժարվում էր ընդունել Լենգտոնին, ն Իննոկենտին ինտերդիկտ է դնում Անգլիայի վրա (1208թ.): Ջոնն իր հերթին μռնագրավում է եկեղեցական հողերը: Վերջ ի վերջո Իննոկենտի III-ը խաչակրած արշավանք է հայտարարում Անգլիայի թագավորի դեմ, որը գլխավորեց Ֆրանսիան: Ջոնի դրությունը շատ ծանր էր. մի կողմից նրան դեմ էին դուրս եկել ֆեոդալները ն հոգնորականությունը, մյուս կողմից թագավորից դժգոհ էին նան ասպետները ն քաղաքացիները, որովհետն հարկերի ավելացումը վերաμերվում էր նան նրանց: Ջոնը ստիպված հաշտվում է Հռոմի պապի հետ, սակայն շատ ծանր պայմաններով: 1213թ. հոկտեմμերին նա Անգլիան ն Նորմանդիան հանձնում է Իննոկենտի III-ին ն ստանում է հետ, սակայն արդեն ոչ թե որպես այդ կալվածքների տեր, այլ այդ կալվածքները միայն պահող, այսինքն Ջոնը դառնում է Հռոմի պապի վասսալը, իսկ վերջինս` Անգլիայի տերը: Այս պահից հետո Ջոնին սկսում են անվանել Անհող: Ֆրանսիայի դեմ շարունակվող պատերազմը նորից անհաջող էր Ջոնի համար, ն դա վերջնականապես համμերությունից հանեց ֆեոդալներին, որոնց միացան ասպետները, քաղաքացիները ն ազատ գյուղացիության մի մասը: Ստեղծվում է ապստամμների լայն ճակատ, որը գլխավորում են հյուսիսային կոմսությունների μարոնները: 1215թ. մայիսի վերջին ապստամμների զորքը շարժվում է դեպի Լոնդոն: Մնալով մեկուսացված` Ջոնը ստիպված եղավ ընդունել μարոնների պահանջները: Բարոնների ն նրանց դաշնակիցների պահանջները հետագայում ստանում են «Ազատությունների Մեծ Խարտիա» անվանումը: Խարտիան μաղկացած էր 63 հոդվածներից, որոնցից 30-ը պաշտպանում էին հոգնորական ն աշխարհիկ ֆեոդալների շահերը, 7-ը` ասպետների, 3-ը` քաղաքացիների: Բարոնների հիմնական պահանջները կապված էին թագավորական հարկերի ն թագավորական իշխանության հետ: Նրանք ձգտում էին սահմանափակել թագավորի իրավունքները ֆեոդալական հարկերի հաստատման ն նրանց հավաքման մեջ: Բացի այդ, 39-րդ հոդվածում նշվում էր, որ ոչ մի ազատ մարդ (ազնվական) չէր կարող ձերμակալվել, իսկ նրա ունեցվածքը ենթարկվել μռնագրավման առանց պերերի (μարոնների) դատի:

15-րդ հոդվածը պաշտպանում էր ասպետների շահերը μարոնների ոտնձգություններից, 13-րդ հոդվածը հաստատում էր Լոնդոնի ն մյուս քաղաքաների իրավունքները: Այսպիսով, Խարտիան մի կողմից սահմանափակում էր թագավորի իրավունքները, պաշտպանում էր μարոնների շահերը ն սահմանափակում ուժեղ կենտրոնական, թագավորական ն պետական իշխանության լիազորությունները, մյուս կողմից այն պաշտպանում էր ասպետների ն քաղաքների շահերը, որոնք միշտ աջակցում էին ուժեղ պետության գաղափարին, ինչը այդ ժամանակվա համար, անկասկած, առաջադեմ էր:

Հենրի III ն պառլամենտի ստեղծումը: էդվարդ I Երկարաոտը (1272-1307թ.): Ջոն թագավորը մահանում է 1216թ., ն գահը անցնում է նրա որդուն` Հենրի III-ին (1216-1272): Հենրի III –ի կառավարումը նույնպես անցավ թագավորի ն μարոնների անընդմեջ պայքարում: Պայքարը μարոնների ն ասպետների միջն էր: Վերջիններս քաղաքացիների հետ միասին ձգտում էին պաշտպանել սեփական շահերը: 1263թ. երկրում սկսվում է քաղաքացիական պատերազմ: Ապստամμներին գլխավորում էր μարոն Սիմոն դե Մոնֆորը: Թագավորական զորքը գլխավորում էր արքայազն էդվարդը: 1264թ. մայիսին տեղի է ունենում վճռական ճակատամարտ, որում ապստամμները հաղթանակ են տանում, իսկ թագավորը ն արքայազն էդվարդը գերի են ընկնում: Հենրի III-ը ստիպված է լինում պայմանագիր ստորագրել ապստամμների հետ: 1265թ. հունվարի 20-ին Վեստմինստերում հավաքվում է առաջին անգլիական պառլամենտը: Բացի μարոններից, Մոնֆորի կողմնակիցներից ն μարձր հոգնորականությունից պառլամենտի մեջ ընդգրկվեցին երկուական ասպետներ ամեն մի կոմսությունից ն երկուական քաղաքացի Անգլիայի ամեն մի խոշոր քաղաքից: Պետք է ասել, որ Հենրի III-ը չի ցրում պառլամենտը նույնիսկ այն μանից հետո, երμ 1265թ. օգոստոսի 4-ին Արքայազն էդվարդին ն թագավորին հաջողվում է ջարդել Մոնֆորի զորքը ն, այսպիսով, վերադարձնել իշխանությունը: Չի վերացնում պառլամենտը նան Հենրի III-ի ժառանգորդ` էդվարդ I-ը (1272-1307թթ.): 1295թ. էդվարդը հավաքում է նոր պառլամենտ 1265թ-ի. պառլամենտի օրինակով, իսկ 1297թ. թագավորի կողմից ընդունվում է խարտիա, որտեղ ասվում էր, որ ոչ մի հարկ այլնս չի հաստատվի առանց պառլամենտի համաձայնության: Այսինքն թագավորը ընդունում է

դասերի ներկայացուցիչների իրավունքը հարկերի հաստատման հարցում (μացի գյուղացիության ն քաղաքացիների մեծ մասի): 2IIIդ. վերջին պառլամենտի պարտականությունները դեռ հաստատված չէին: Հաստատվեցին միայն 2IVդ. առաջին կեսին: Իսկ մինչ այդ պառլամենտը հավաքվում էր տարին մեկ անգամ, հաստատում հարկերը, կատարում Գերագույն դատարանի պարտականությունը: 2IVդ. առաջին կեսին պառլամենտը μաժանվեց երկու պալատների` լորդերի (վերին), որտեղ ընդգրկվեցին μարձր հոգնորականությունը ն աշխարհիկ ազնվականությունը: Նրանք տեղ էին ստանում պալատում ժառանգաμար, տիտղոսի հետ միասին: Ստորին պալատը կոչվեց «համայնքների պալատ», որտեղ ընդգրկվեցին ասպետները ն քաղաքների ներկայացուցիչները: Պարլամենտի ստեղծումից հետո Անգլիան դառնում է դասական միապետություն, ինչը մեծ նշանակություն ուներ երկրի հետագա քաղաքական զարգացման ն կենտրոնացված պետության ստեղծման համար: էդվարդ I-ը վարում էր նվաճողական քաղաքականություն: Հիմնական պայքարը նա տանում էր ՈՒելսի ն Շոտլանդիայի դեմ: Դեռ 1267թ.Ուելսի կառավարիչ Լլեվելինը ստիպում է Հենրի III-ին ճանաչել նրան որպես ՈՒելսի արքայազն: 1277թ. էդվարդը պատերազմական գործողություններ է սկսում Լլեվելինի դեմ ն միայն 1285թ. նրան հաջողվում է ավարտել Ուելսի նվաճումը: Սպանված Լլեվելինի հողերը էդվարդը μռնագրավում է, իսկ ՈՒելսի արքայազն տիտղոսը նա շնորհում է իր որդուն` գահաժառանգ էդվարդին: Հետագայում այդ տիտղոսի շնորհումը դառնում է ավանդույթ: ՈՒելսից հետո նա փորձում է նվաճել Շոտլանդիան: Մինչն 1296թ. նրան հաջողվում է նվաճել Շոտլանդիայի մեծ մասը: Սակայն 1297թ. շոտլանդացի Ուիլյամ Ուոլեսը ապստամμություն է μարձրացնում Անգլիայի դեմ` հավաքելով մեծ μանակ գյուղացիներից ն քաղաքացիներից: Նրան հաջողվում է 1297թ. հաղթանակ տանել անգլիացիների նկատմամμ Սթեռլինգ Բրիջի մոտ, սակայն հետագայում նախաձեռնությունն անցնում է էդվարդի ձեռքը, ն Ֆոլկերկի մոտ նա ջարդում է ապստամμներին:Այս ճակատամարտում անգլիացիներն առաջին անգամ օգտագորձեցին երկար աղեղներ, ինչը նրանց երկարատն ժամանակվա ընթացքում մեծ առավելություն էր տալիս μոլոր հակառակորդների նկատմամμ: ՈՒոլեսի մահապատժից հետո Շոտլանդիայում μարձրանում է նոր ապստամμություն` Ռոμերտ Բրյուսի գլխավորությամμ: Անգլիայի ն Շոտլանդիայի միջն սկսվում

է երկարատն պատերազմ, որն ավարտվում է 1314թ., երμ Բաննոքμեռնի մոտ տեղի է ունենում վճռական ճակատամարտը, ն անգլիացիները մեծ պարտություն են կրում: Ռոμերտ Բրյուսը դառնում է Շոտլանդիայի թագավոր: Շուտով μռնկված Հարյուրամյա պատերազմը Ֆրանսիայի հետ թույլ չի տալիս անգլիացիներին օգտագործել շոտլանդացիների դեմ ամμողջ ռազմական ուժերը ն Շոտլանդիան մնում է անկախ: էդվարդը միջնադարյան Եվրոպայի առաջին թագավորն էր, որը երկրից դուրս է վտարում հրեաներին: Դա տեղի է ունենում 1290թ.-ին: Միջնադարում քրիստոնյաները միշտ էլ չեն սիրել հրյաներին օտար կրոնի ն վաշխառության համար: Հրեաները ենթարկվում էին հալածանքների ն ստիպված էին վճարել μազմաթիվ հարկեր: Վերջ ի վերջո սննկացած հրյաներն արդեն ոչ մի հետաքրքրություն չէին ներկայացնում Անգլիայի թագավորի համար, ն նա նրանց վտարում է երկրից: Շուտով` 1306թ.-ին հրեաներին վտարում են Ֆրանսիայից, իսկ 1490թ.-ին` Իսպանիայից:

Անգլիան 2IV դ.: Հարյուրամյա պատերազմի սկիզμը: Ուոտ Թայլերի ապստամμությունը էդվարդ II-ի կառավարումը (1307-1327թ.թ.): էդվարդ I-ը μարոնների դեմ μացահայտ ընդհարումների չէր գնում: Դրությունը փոխվեց էդվարդ II-ի ժամանակ: Նրա ներքին քաղաքականության հիմնական նպատակն էր վերացնել μարոնների ընդդիմությունը ն իր գործողությունների մեջ ձեռք μերել անկախություն: էդվարդ II-ը մոտիկ անձ է իրեն դարձնում Պիտեր Գավեստոնին` մարդ, որը ծնունդով ազնվական չէր: Գավեստոնը դառնում է, փաստորեն, թագավորի Ֆավորիտը1 ն երկրի ղեկավարը, ինչը, իհարկե, զայրույթ է առաջացնում μարոնների մեջ: Թագավորի ն μարոնների միջն սկսվում է պայքարի նոր փուլ: Բարոնների ընդդիմության ուժերը գլխավորեց Լանկաստերը: Այդ պայքարը ավարտվում է μարոնների հաղթանակով, որոնք 1311թ. ստիպում են էդվարդ II-ին գլխատել Գավեստոնին:

Ֆավորիտ - այստեղ` սիրեկան, (սովորաμար թագավորի կամ թագուհու, μարձրաստիճան անձի սիրեկանը, որ հասարակության մեջ մեծ ազդեցություն է ունենում):

1321թ. թագավորի մոտ հայտնվում են նոր ֆավորիտներ` հայր ն որդի Դեսպենսերները: Նորից պայքար է սկսվում` հիմա արդեն թագավորի, Դեսպենսերների ն Լանքաստերի միջն, որն ավարտվում է Լանքաստերի ն նրա դաշնակիցների պարտությամμ, իսկ Լանքաստերը գլխատվում է: Ամμողջ իշխանությունը անցնում է Դեսպենսերների ձեռքը: Սակայն դա երկար չի տնում: Բարոնները կազմակերպում են նոր խռովություն: Բարոնների հետ էր նան էդվարդ II-ի կինը` թագուհի Իզաμելան (Ֆրանսիայի թագավոր Ֆիլիպ IV-ի դուստրը): Իզաμելան իր որդու` էդվարդի ն իր սիրեկան Մորտիմերի հետ փախչում է Ֆրանսիա: Ֆրանսիայում զորք հավաքելով` Իզաμելան 1326թ. վերադառնում է Անգլիա, որտեղ նրա կողմն են անցնում ապստամμված μարոնները ն Քենթերμերյան արքեպիսկոպոսը: Թագավորին լքում են նույնիսկ Լոնդոնի քաղաքացիները, ն նա Դեսպենսերների հետ միասին ստիպված է լինում փախչել Լոնդոնից Ուելս, որտեղ նրանք գերի են ընկնում: Դեսպենսերներին կախաղան են հանում, իսկ էդվարդ II-ին գահազրկում է պառլամենտը: Մի քանի ամիս հետո էդվարդ II-ը սպանվում է: Անգլիայի թագավոր է հռչակվում նրա որդին` էդվարդ III-ը (13271377թթ): Սակայն իրական իշխանությունը գտնվում էր Իզաμելայի ն Մորտիմերի ձեռքում: Նրանք փորձ են անում նվաճել Շոտլանդիան, սակայն նորից անհաջող, ն 1328թ. Անգլիան ստիպված էր ճանաչել Շոտլանդիայի անկախությունը: Անհաջողությունը Շոտլանդիայում նպաստում է Իզաμելայի ն Մորտիմերի μաժանմանը: 1330թ. երիտասարդ թագավորը ձերμակալում ն գլխատում է Մորտիմերին: Այս պահից էդվարդը թագավորում է արդեն միայնակ:

էդվարդ III (1327-1377թթ.): Հարյուրամյա պատերազմի սկիզμը (1337-1453թթ.): էդվարդ III-ին հաջողվում է զգալի չափով ամրապնդել կենտրոնական իշխանությունը: Թագավորը հաճախակի դիմում էր պառլամենտին, որը նրան անհրաժեշտ էր` որպես հենարան μարոնների դեմ պայքարում, ինչպես նան նոր հարկեր հաստատելու համար: Պարլամենտը նան ֆինանսներ էր հատկացնում թագավորին ռազմական գործողություններ վարելու համար: 1337թ. Անգլիայի ն Ֆրանսիայի միջն սկսվում է պատերազմ, որը պատմության մեջ մտավ որպես Հարյուրամյա կոչվող պատերազմ: Այդ պատերազմի հիմնական պատճառները հետնյալն էին` 1. ֆլանդրիան, որը այդ ժամանակ անգլիական μրդի համար հիմնական շուկաներից մեկն էր: Ֆրանսիայի թագավորը ձգտում

էր նվաճել Ֆլանդրիան, սակայն Ֆլանդրիայի քաղաքները անցել էին անգլիացիների կողմը: 2. Ֆրանսիայի հարավ-արնմտյան հողերը Նորմանդիայի հետ միասին, որոնք ժամանակին պատկանում էին Պլանտագենետ դինաստիային: Այդ հողերը Անգլիան ձգտում էր վերադարձնել: 3. Անգլիացիները ձգտում էին անջատել Ֆրանսիայից նան Գիեն քաղաքը (Ակվիտանիա), որը ուներ շատ կարնոր նշանակություն Անգլիայի տնտեսության համար (այնտեղից ներմուծվում էր պողպատ, գինի, աղ, միրգ ն այլն): 4. Երμ Ֆրանսիայում ավարտվում է Կապետինգների դինաստիայի գոյությունը, ինչը տեղի էր ունեցել 1328թ, էդվարդ III-ը, որը մոր կողմից Ֆիլիպ IV-ի թոռն էր, իր պահանջը ներկայացրեց Ֆրանսիայի գահին տիրելու համար: Անգլիական μանակը իր կարգապահությամμ ն կառուցվածքով գերազանցում էր ֆրանսիական μանակին: Անգլիական μանակի կորիզը կազմում էին վարձկան զինվորները` ազատ գյուղացիները: Կարնոր նշանակություն ունեին նետաձիգները, որոնք կրակում էին ավելի արագ ն ավելի երկար տարածության վրա: Անգլիացիների μանակը ավելի լավ էր կազմակերպված, որովհետն ուներ կենտրոնացված հրամանատարություն, իսկ ֆրանսիական ծանր զինված ասպետական μանակի կառուցվածքը դեռ ուներ ֆեոդալական հիմունքներ: Անգլիական նավատորմը նույնպես գերազանցում էր ֆրանսիական նավատորմին: 1340թ. անգլիացիները իրենց առաջին մեծ հաղթանակը տարան ծովի վրա` Սլեյսում: 1346թ. անգլիացիները նոր փայլուն հաղթանակ են տանում Կրեսի մոտ: Այս ճակատամարտում մեծ դեր խաղացին անգլիացի նետաձիգները: Ճակատամարտի արդյունքը սարսափելի էր ֆրանսիացիների համար. նրանք կորցրեցին 1500 ասպետների, իսկ անգլիացիները` ընդամենը երեքի: 1347թ. անգլիացիները գրավում են Կալեն, իսկ 1356թ. Պուատյեյի մոտ նրանք վերջնականապես ջախջախում են ֆրանսիական μանակը: Գերի են ընկնում ֆրանսիական ասպետներից շատերը` թագավորի հետ միասին: Ֆրանսիացիները ստիպված եղան 1360թ. հաշտության պայմանագիր ստորագրել Անգլիայի հետ, որով Ֆրանսիան կորցնում էր երկրի զգալի մասը: Այդպես ավարտվում է պատերազմի առաջին փուլը: 1369թ. Ֆրանսիան նորից է սկսում պատերազմական գործողություններ, որոնք շարունակվեն մինչն 1375թ: Այս փուլը արդեն անհաջող էր անգլիացիների համար. նրանք կորցնում են նվաճված տարածքների մեծ մասը (մնացին միայն Կալեն, Բորդոն

ն Բայոննը): Ռազմական գործողությունները սառեցվեցին, փաստորեն, մինչն 1415թ:

Անգլիայի քաղաքները ն տնտեսական զարգացումը 2III-2IVդ. առաջին կեսին: Արդեն 2դ. Անգլիայում հայտնի էին մի շարք խոշոր քաղաքներ, արհեստավորական ն առնտրական կենտրոններ` Լոնդոն, Յորք, Բոստոն, Իպսվիչ: Խոշոր քաղաքները առնտուր էին անում մայրցամաքի հետ: Լոնդոնը արդեն այդ ժամանակ անգլիական ն միջազգային առնտրի կարնոր կենտրոն էր: 2Iդ. վերջին, 2IIդ. սկզμին առնտրական կապերը Ֆրանսիայի ն մյուս արնմտաեվրոպական երկրների հետ ընդլայնվում են, ն անգլիական առնտրականները սկսում են հարստանալ: Քաղաքների հիմնական մասը գտնվում էր թագավորական կալվածքներում, ն նրանք ստիպված էին գնել թագավորից հատուկ խարտիաներ, որոնցով ստանում էին ինքնավարություն, այսինքն, իրավունք` ունենալու քաղաքի խորհուրդ, քաղաքագլուխ, դատարան, շուկա ն ամենակարնորը` իրավունք` ունենալու առնտրականների գիլդիա, որի մեջ μացի առնտրականներից նան արհեստավորները մտնում էին: Թագավորական խարտիան տալիս էր քաղաքացիներին ազատություն: Այդ ամենը μարենպաստ պայմաններ էր ստեղծում քաղաքների զարգացման համար: Սկսած 2III դ. քաղաքներում ստեղծվում են արհեստավորների գիլդիաներ: Տեխնիկայի զարգացման հետ մեկտեղ ավելանում էին ն արհեստավորների գիլդիաները: Վերջիններիս ստեղծման համար պահանջվում էր թագավորի թույլտվությունը: 2IVդ. արհեստավորների գիլդիաների կազմի մեջ մտնում էին համապատասխան մասնագիտությունների արհեստավորներ (վարպետներ): Ամեն վարպետ ուներ արհեստանոց, որտեղ աշխատում էին 2-3 աշակերտներ: Աշակերտությունը տնում էր 7 տարի ն պարտադիր էր: Քաղաքների ն տնտեսության զարգացման հետ միասին ավելանում էին ֆեոդալների (լորդերի) նյութական պահանջները: Նրանք արդեն սկսում են գյուղացիներից հարկերը վերցնել միայն դրամով, ն գնալով այդ հարկերը ավելանում էին: Բացի դրանից, 2III դ. վերջից Անգլիայում սկսվում է լորդերի կողմից հանրային հողերի ցանկապատման գործընթացը, ինչը μերում է գյուղացիների սննկացմանը: Այդ ամենը չէր կարող չμերել սոցիալական դժգոհության սրմանը, գյուղացիության կողմից: Սոցիալական ճգնաժամը էլ ավելի է խորանում, երμ 1348թ. երկրում սկսվում է ժանտախտի համաճարակը, որը շարունակվեց մինչն 1350թ.: Եթե մինչն համաճա29

րակը Անգլիայի μնակչության թիվը կազմում էր մոտ 3,5 մլն. մարդ, ապա համաճարակից մահացավ μնակչության 2/3-ը: Համաճարակի հետնանքները շատ ծանր էին երկրի համար. տնտեսությունը ն քաղաքների զարգացումն անկում ապրեցին, անμնակելի էին դարձել երկրի շատ մասերը, կտրուկ μարձրացան հացի ն սննդամթերքի գները, ամեն տեղ զգացնել էր տալիս աշխատանքային ձեռքերի պակասությունը, ինչը դժգոհություն էր առաջացնում արդեն միջին ն մանր ազնվականության ն լորդերի մոտ: էդվարդ III-ը ստիպված է լինում 1349թ. ընդունել «ծառաների ն μանվորների մասին» օրենքը, որով մինչն 60 տարեկան μոլոր առողջ տղամարդիկ ն կանայք, որոնք չունեին սեփական հողատարածք կամ գոյատնելու համար որնիցե ուրիշ միջոցներ, պարտավոր էին վարձով անցնել աշխատանքի: Վարձը չպետք է գերազանցեր այն գումարը, որը կար մինչն համաճարակը: Նրանց, ովքեր հրաժարվում էին աշխատել այդպիսի պայմաններով, կալանավարում էին, հագցնում շղթաներ ն արդեն ստիպողական կարգով ուղարկում էին աշխատելու: Ընդհանուր առմամμ ն’ համաճարակը, ն’ էդվարդ III կողմից ընդունված «μանվորների մասին» օրենքը էլ ավելի խորացրին երկրում տիրող սոցիալական ճգնաժամը:

Ջոն Ուիկլեֆ (1320-1384թթ.) ն պայքար կաթոլիկական եկեղեցու դեմ: Ժողովրդի մոտ դժգոհություններ էր առաջացնում ոչ միայն սոցիալական ճգնաժամը: Պայքար էր գնում էր նան կաթոլիկական եկեղեցին գլխավորող Հռոմի պապի ֆինանսական պահանջների դեմ: Այդ պայքարը Անգլիայում գլխավորեց Ջոն Ուիկլեֆը, որին, իր հերթին, աջակցում էր ոչ միայն երկրի հասարակության զգալի մասը, այլ նան μարձր ազնվականության մի մասը, որոնք ձգտում էին եկեղեցական ունեցվածքը μռնագրավել: Ուիկլեֆի քարոզչության հիմնական կետերը հետնյալն էին` 1. պետությունը, անհրաժեշտության դեպքում, իրավունք ունի զրկել եկեղեցուն նրա ունեցվածքից, 2. Հռոմի պապին պետք չէ հարկ վճարել, որովհետն Հռոմի պապը Քրիստոսի հետնորդն է, իսկ Քրիստոսը չէր ցանկանում ունենալ նան աշխարհիկ իշխանություն, 3. Հռոմի պապը պետք է ապրի ավետարանական աղքատության մեջ, ն նա իրավունք չունի ոչ մեկին վտարել եկեղեցուց, ինչպես նան զրկել եկեղեցու հովանավորությունից: 4. Բոլոր մարդիկ հավասար են Աստծո առաջ ն «ծառայում» են նրան` ստանալով այդ «ծառայության» համար սեփականություն (ունեցվածք): Իսկ «ծառայությունը» կայանում էր ավետարանական կանոններին հետնելու մեջ: Հռոմի

պապը, ինչպես μոլորը, նույնպես «ծառայում» է Աստծուն 5. Եթե հարաμերությունները Աստծո ն մարդու միջն անմիջական են, ապա եկեղեցականները ն Հռոմի պապը ընդհանրապես պետք չեն: 6. Սուրμ Գիրքը պետք է մատչելի լինի μոլորի համար, այդ պատճառով Ուիկլեֆը սկսում էՍուրμ Գրքի թարգմանությունը: Ուոթ Թայլերի ապստամμությունը (1381թ.): Ապստամμության պատճառները հետնյալն են. 1. հարկերի ավելացումը, 2. ճորտատիրական համակարգի ուժեղացումը 3. հանրային հողատարածքների ցանկապատումը 4. ժանտախտի համաճարակի հետնանքները 5. էդվարդ III-ի «μանվորական» օրենքները: Պատրվակը` հարկերի հավաքման ժամանակ տեղի ունեցան չարաշահումներ ն 1381թ. հունիսին Անգլիայի մեծ մասում ապստամμություն է μարձրանում (40 կոմսություններից 23-ում): Ապստամμությունը սկսվում է Քենթում ն էսսեքսում մայիսին, իսկ հետո` հունիսին, տարածվում է արդեն երկրի մյուս շրջանների վրա: Ապստամμները շարժվեցին դեպի Լոնդոն, որտեղ նրանք ունեին շատ կողմնակիցներ, ն լոնդոնցիները թողնում են նրանց քաղաք: Ապստամμների ղեկավարներն էին արհեստավոր Ուոթ Թայլերը ն քահանա Ջոն Բոլը, որը ապստամμության գաղափարախոսն էր: Հունիսի 14-ին Մայլ-էնդում տեղի ունեցավ հանդիպում ապստամμների ն թագավոր Ռիչարդ II-ի միջն: Թագավորին ներկայացրին պահանջների մի ծրագիր` 1. կոռային համակարգի ն ճորտատիրության վերացումը 2. հաստատված հարկ հողատարածքի ամեն մի ակրի համար, որը, սակայն, չպետք է գերազանցեր 4 պենս 3. ազատ առնտրի իրավունք μոլորի համար: Դա, ինչպես ցույց տվեց ժամանակը, ռեալ ծրագիր էր, ն Ռիչարդ II-ն ընդունում է այն: Գյուղացիների մեծ մասը թողնում ն հեռանում է Լոնդոնից, սակայն անհող կամ սակավահող գյուղացիները, վարձու μանվորները, չուննորները, որոնց ոչ մի μան չէր հասնում Ռիչարդ II խոստումներից, Ուոլթ Թայլերի ն Ջոն Բոլի գլխավորությամμ մնացին Լոնդոնում ն պահանջեցին նս մեկ հանդիպում Ռիչարդ II-ի հետ: Սակայն μանակցությունների ժամանակ Սմիթֆիլդում Ու. Թայլերը սպանվում է, Ջոն Բոլը ձերμակալվում ն գլխատվում է, իսկ մնացած ապստամμները` ցրվում: Ապստամμությունը ուներ մեծ նշանակություն երկրի հետագա պատմության համար: Աապստամμության կարնորագույն հետնանքներից էր ճորտատիրության վերացումը:

Անգլիան 2V դարի առաջին կեսին: Հարյուրամյա պատերազմի ավարտը: Վարդերի պատերազմի սկիզμը Անգլիայի սոցիալ - տնտեսական զարգացումը 2IV դարի վերջին ն 2V դարում: 2V դարի սկզμում գյուղացիների մեծ մասը ազատ էր: Ելնելով իրենց տնտեսական վիճակից` գյուղացիները μաժանվում էին յոմեննրի ն կոտտերների: Յոմենների կարգին պատկանում էին հարուստ ն միջին ունեցվածք ունեցող գյուղացիները, հողատերերը: Կոտտերների կարգին պատկանում էին անհող կամ սակավահող գյուղացիները, որոնք հաճախակի ստիպված էին աշխատել որպես վարձկան μանվոր: Լորդերը իրենց հողատարածքները վարձով էին տալիս յոմեններին, ինչպես նան մանր ն միջին ազնվականներին ն քաղաքացիներին՝ դիմացը ստանալով վարձավճար, որը 1381թ-ի ապստամμությունից հետո μարոնները չէին համարձակվում μարձրացնել: Շատ դեպքերում վարձավճարը չէր μավականեցնում լորդերին, որոնք այդ դեպքում μարձր տոկոսներով վարկեր էին վերցնում հարուստ քաղաքացիներից, ինչպես նան գրավ էին դնում իրենց ամրոցները, տները: 15-րդ դ. մեծ նշանակություն են ստանում նոր ազնվականները, որոնք իրենց տնտեսությունը վարում էին` օգտագործելով վարձկան μանվորներին: 2V դարի վերջին նրանք դառնում են խոշոր քաղաքական ուժ (ջենտրի): Բացի ազնվականներից նոր ազնվականների շարքին պատկանում էին յոմենները ն այն քաղաքացիները, որոնք դառնում էին հողատերեր: Ջենտրիները անցկացնում էին հանրային հողերի ցանկապատում, որի ընթացքում գյուղացիներին վտարում էին այդ հողերից:

Ռիչարդ II-ի կառավարման վերջը: Հենրի IV Լանկաստերը (1399-1413թթ.): Ռիչարդ II-ի կառավարման վերջին տարիները շատ μուռն էին: 1399թ. թագավորը վռնդում է Անգլիայից Հենրի Բոլինգμրոկին՝ էդվարդ III-ի թոռանը՝ Ջոն Գոնտի որդուն (Ջոն Գոնտը էդվարդ III-ի երկրորդ որդին էր, նրա առաջին կինը` Հենրի Բոլինգμրոկի մայրը` Լանկաստերների տոհմից էր): Սպասելով, որ թագավորը ապստամμությունը ճնշելու համար մեկնի Իռլանդիա, Հենրի Բոլինգμրոկը վերադառնում է Յորքշիր ն իր օրինական իրավունքներն է ներկայացնում Լանկաստերներին պատկանող հողերի նկատմամμ, որոնք μռնագրավված էին թագավորի կողմից:

Երկրի հյուսիսում նրա մոտ կային շատ կողմնակիցներ, որոնք ն Հենրի Բոլինգμրոկին ռազմական մեծ ուժեր տրամադրեցին: Իմանալով դրա մասին՝ Ռիչարդ 2-ը շտապ վերադառնում է Իռլանդիայից, սակայն արդեն ուշ էր. թագավորի համարյա μոլոր կողմնակիցները անցել էին Հենրի Բոլինգμրոկի կողմը: Ռիչարդը արդեն անզոր էր որնէ միջոց ձեռնարկելու Հենրի Բոլինգμրոկի դեմ ն ստիպված եղավ հանձնվել: Նա գահազրկվում է 1399թ. սեպտեմμերի 30-ին: Հենրի Բոլինգμրոկը դառնում է Անգլիայի թագավոր՝ առաջինը Լանկաստերների տոհմից: Քիչ անց՝ 1400թ.-ի փետրվարի 14ին, սպանվում է Ռիչարդ II-ը: Հենրի IV-ը հայտարարեց, որ ինքը պաշտպանելու է կաթոլիկ եկեղեցու շահերը ն հրամայեց միջոցներ ձեռնարկել Ուիկլեֆի գաղափարախոսության ն նրա հետնորդների՝ լոլլարդների դեմ: 1401թ. մարտին պառլամենտը ընդունում է «Հերետիկոսներին այրելու մասին» օրենքը, որը անմիջականորեն ուղված էր Ուիկլիֆի գաղափարաղոսության կողմնակիցների, հետնորդների դեմ: 1401թ. այրեցին առաջին հերետիկոսին: Լոլլարդների շարժումը, չնայած իշխանությունների կողմից հետապնդմանը, μավականին հզոր էր ն համառ: Հետագայում, արդեն 2VI դ., այդ շարժումը խառնվում է Ռեֆորմացիայի հետ: 1405թ. մայիսին երկրի հյուսիսում ապստամμում են μարոնները Պերսի գլխավորությամμ, որոնք ժամանակին մեծ օգնություն ցույց տվեցին Հենրի IV-ին Ռիչարդ II-ի դեմ պայքարում ն դժգոհ էին` գտնելով, որ Հենրի II-ը նրանց քիչ է պարգնատրել: Ապստամμությանը միացան կոմս Մոμրեյ Նոթթինգեմցին ն Յորքի արքեպիսկոպոս՝ Սկրոուպը: Թագավորի կողմնակիցները համոզում են նրանց զենքը վայր դնել, սակայն Հենրի IV-ը հրամայում է երկուսին էլ գլխատել: Հենրի IV-ի այդպիսի ուխտադրուժ քայլը զայրույթ առաջացրեց հոգնորականության ն ազնվականության մեջ: Նա զրկվում է այն աջակցությունից, որը ստանում էր առաջին հերթին հոգնորականությունից: Կորցնելով իր հեղինակությունը ն լինելով մահամերձ վիճակում` Հենրի IV-ը հրաժարվում է գահից, ն Անգլիայի թագավոր է դառնում նրա որդին՝ Հենրի V-ը (1413-1422թթ.):

Հենրի V կառավարումը: Հարյուրամյա պատերազմի շարունակությունը: Հենրի V-ը դառնում է թագավոր 25 տարեկան հասակում: Նա, ինչպես ժամանակին դա արել էր էդվարդ III-ը, իր պահանջն է ներկայացնում ֆրանսիական գահին տիրելու համար ն պատերազմը վերսկսվում է 1415թ: 1415թ. հոկտեմμերի 25-ին տեղի է ունենում ճակատամարտ Ազենկոտի մոտ, որում անգլիա33

ցիները տանում են փայլուն հաղթանակ: Հետագայում նս հաղթելով մի քանի ճակատամարտերում՝ Հենրի V-ը ստիպում է Ֆրանսիային ստորացուցիչ պայմանգիր ստորագրել Տրուայում 1420թ.: Այդ պայմանագրով Անգլիայի թագավորը պետք է ամուսնանար ֆրանսիական արքայազնուհի Եկատերինայի հետ, ն նշանակվում էր ռեգենտ Ֆրանսիայի թագավոր Կառլոս VI-ի մոտ, որը հոգեկան հիվանդ էր: Կառլոս VI-ի մահից հետո Ֆրանսիայի գահը պետք է անցներ Հենրի V-ին: Սակայն 1422թ. Անգլիայի երիտասարդ թագավորը հիվանդանում ն մահանում է: Իր եղμայրը՝ հերցոգ Բրեդֆորդը, պետք է շարունակեր պատերազմը Ֆրանսիայի դեմ: Հենրի V-ի ն Եկատերինայի որդին, որը այդ ժամանակ ընդամենը 9 ամսեկան էր, հռչակվում է Անգլիայի թագավոր՝ Հենրի VI անունով: Անգլիայի պրոտեկտոր1 է հայտարարվում նրա հորեղμայր Հեմֆրին՝ Գլոստերի հերցոգը: Մյուս հորեղμայր Ջոնը՝ հերցոգ Բրեդֆորդը, դառնում է անգլիական զորքերի հրամանատարը Ֆրանսիայում: Հենրի V-ի մահվանից հետո դեռ չէր անցել 6 շաμաթ երμ մահանում է նան Կառլոս VI-ը, որն ուներ որդի Կառլոս անունով: Տրուայի պայմանագրով Ֆրանսիայի գահը պետք է անցներ փոքրահասակ Հենրի VI-ին:

Հենրի VI (1422-1461թթ): Բարոնների խռովության սկիզμը: Հարյուրամյա պատերազմի ավարտը: Սակայն ոչ Հենրի VIին, ոչ էլ նրա հետնորդներին այդպես ել չհաջողվեց իրագործել Տրուայի պայմանագիրը: Ֆրանսիայում μարձրանում է ժողովրդական, ազատագրական շարժում անգլիացիների դեմ` Ժաննա դ’Արկի գլխավորությամμ, որը, ի վերջո, μերում է հաղթանակ Ֆրանսիային: Անգլիան ստիպված է լինում զիջել համարյա իր μոլոր նվաճած հողերը, μացի Կալե նավահանգիստից: 1453թ. պատերազմն ավարտվում է: Միննույն ժամանակ Անգլիայում քաղակական դրությունը շատ անկայուն էր: Պալատական խմμավորումը, որը գլխավորում էին եպիսկոպոս Բոֆորը ն կոմս Սուֆոլկը, ամուսնացնում են Հենրի VI-ին Մարգարիտա Անժույցու հետ: Մյուս կողմից, երկրի պրոտեկտոր՝ Հեմֆրին՝ Գլոստերի հերցոգը, ուներ սեփական խմμավորում, որը պայքարում էր Բոֆորի ն Սուֆֆոլկի խմμավորման դեմ: Շուտով Բոֆորը թագավորի ն թագուհու օգնությամμ մեղադրում է Գլոստերին պետական դավաճանության մեջ ն ձերμակալում

Ժամանակավոր կառավարիչ:

նրան: Մի քանի օր հետո Գլոստերին գտնում են մահացած Թաուերում: Լոնդոնի քաղաքացիները, որոնց մեջ Գլոստերը վայելում էր մեծ հեղինակություն, μացահայտորեն սկսում են մեղադրել Բոֆորին ն թագուհուն սպանության մեջ: 1447թ. մահանում է Բոֆորը, ն երկիրը, փաստորեն, ղեկավարում է Սուֆֆոլկը: Գլոստերի մահվանից հետո ընդդիմության խումμը գլխավորեց Յորքի հերցոգ Ռիչարդը, որը ամենահարուստ μարոններից մեկն էր, μացի այդ, նան Իռլանդիայի փոխարքան էր: 1450թ. Սուֆֆոլկը մեղադրվում է Ֆրանսիայի դեմ անհաջող պատերազմ վարելու մեջ, ն Հենրի VI -ը հրաման է արձակում, որով Սուֆֆոլկը վտարվում է երկրից: 1450թ. տեղի է ունենում Ջեկ Քեդի ապստամμությունը, որը, փաստորեն, աջակցություն է ստանում Ռիչարդ Յորքի կողմից: Վերջինս թողնում է իր պաշտոնը Իռլանդիայում ն վերադառնում է Անգլիա, սակայն ապստամμությունը արդեն ճնշվել էր: Ռիչարդը հանդիպում է Հենրի VI -ի հետ ն հայտարարում նրան, որ երկրում կարգ ու կանուն հաստատելու համար անհրաժեշտ է դատել այն դավաճաններին, որոնք տանուլ տվեցին պատերազմը: Ռիչարդ Յորքը ուներ μազմաթիվ կողմնակիցներ: 1450թ. հոկտեմμերին հավաքվում է պառլամենտը: Համայնքների պալատը պաշտպանում էր Ռիչարդին: Նա պահանջում էր, որպեսզի էդմոնդ Բոֆորը՝ հերցոգ Սոմերսեթը, որն այժմ գլխավորում էր պալատական խմμավորումը ն Ֆրանսիայում պատերազմող անգլիական μանակի հրամանատարն էր, ներկայանա դատարանի առջն ն պատասխան տա պարտության համար: Սակայն դա չհաջողվեց անել: Հակառակը՝ Սոմերսեթը նշանակվում է Կալեի հրամանատար: 1451թ. գարնանը համայնքների պալատի պատգամավոր Թոմաս Յանգը առաջարկ է ներկայացնում Ռիչարդ Յորքի գահաժառանգության մասին: Համայնքների պալատի մեծամասնությունը պաշտպանեց այդ առաջարկը: Մինչ Հենրի VI-ը ն Մարգարիտան երեխաներ չունեին, Ռիչարդը կարող էր իրեն օրինական ժառանգորդ համարել: Վտանգ էր ներկայացնում Ռիչարդի համար հերցոգ Սոմերսեթը, որի տոհմը (Բոֆորները) նույնպես կարող էր իր պահանջները ներկայացնել գահին տիրելու համար: Այսպիսով, ստեղծվեցին երկու խմμավորումներ, որոնք պայքարում էին գահի համար: Մի խմμավորումը գլխավորեցին Ռիչարդ Յորքը ն կոմս Ուորիքը Նեվիլների տոհմից, որոնց հետ Ռիչարդը ուներ μարեկամական կապեր: Մյուս խմμավորումը գլխավորեց հերցոգ Սոմերսեթը` Բոֆորների տոհմից, որին պաշտպանում էր թագավորը: Նրանց անվանում էին Լանկաստերների կուսակցություն:

1453թ. օգոստոսի 10-ին Հենրի VI-ը հիվանդանում է (խելագարվում. նրա մայրը՝ Եկատերինան, հոգեկան հիվանդ Կառլոս VI դուստրն էր): Հոկտեմμերին Հենրի VI-ի կինը՝ Մարգարիտան, տղա է ծննդաμերում, ինչը, իհարկե, մեծ զայրույթ առաջացրեց Ռիչարդ Յորքի կողմնակիցների մոտ, որոնց հույսերը գահի վերաμերյալ փլուզվեցին: Նրանք սկսում են լուրեր տարածել, թե իμր այդ երեխան ապօրինի է, ն նույնիսկ Մարգարիտայի երեխան չէ: Թագավորին ուղղակի խաμել են, նա միննույն է ոչ մի μան չի հասկանում: Հարց ծագեց ժամանակավոր կառավարիչի մասին: Հաղթանակ է տանում Ռիչարդ Յորքը, որին պառլամենտը նշանակում է պրոտեկտոր, իսկ Սոմերսեթին նստեցնում են Թաուեր: Սակայն շուտով (1454թ.) թագավորը առողջանում է: Ռիչարդը զրկվում է կառավարությունից, իսկ Սոմերսեթին ազատում են μանտից: Մայիսին թագուհին ն Սոմերսեթը խորհուրդ են հրավիրում, առանց Ռիչարդ Յորքի: Այդ խորհուրդը որոշում է Մեծ Խորհուրդ հրավիրել Լեստերում, որպեսզի «պաշտպանել թագավորին նրա թշնամիներից», այսինքն յորքիստներից: Ի պատասխան դրան Ռիչարդ Յորքը հրատարակում է հռչակագիր, որտեղ նա հայտարարում էր, որ ստիպված է զենքի դիմել:

Վարդերի պատերազմի առաջին փուլը:

Առաջին μախումը թագավորական զորքի ն յորքիստների միջն տեղի ունեցավ ՍենթՕլμանսի մոտ ն ավարտվեց Ռիչարդ Յորքի հաղթանակով: Սոմերսեթը սպանվում է: Այս ճակատամարտը սկիզμ է դնում Վարդերի պատերազմին: Այդ անվանումը պատերազմը ստացավ, որովհետն յորքիստները իրենց զինանշի վրա ունեին սպիտակ վարդ, իսկ Լանկաստերները՝ կարմիր: Հաղթանակից հետո Յորքիստները իրենց շատ զուսպ էին պահում. Ռիչարդը նույնիսկ չհռչակեց իրեն ռեգենտ: Պարլամենտը ամμողջ մեղքը գցում է զոհված Սոմերսեթի վրա: 1456թ. հոկտեմμերին Լոնդոնում սμ Պողոսի տաճարում տեղի է ունենում յորքիստների ն Լանկաստերների հաշտության արարողությունը, որը կազմակերպել էր թագավորը: Սակայն թշնամությունը երկու կողմերի միջն այնքան մեծ էր ն ակնհայտ, որ երկու կողմերի տված երդումներին կարող էր հավատալ միայն խելքը թռցրած թագավորը: Այդպես էլ եղավ: Հաշտությունը տնեց մինչն 1459թ. սեպտեմμերը:

Վարդերի պատերազմի երկրորդ փուլը: Ռազմական գործողությունները վերսկսվեցին 1459թ. աշնանը, երμ թագուհին, μա36

նակ հավաքելով, դուրս է գալիս Յորքիստների դեմ, որոնց համար թագուհու այդ քայլը շատ անսպասելի էր: Լուդլոուի մոտ ճակատամարտում Յորքիստները պարտվում են ն ստիպված են լինում փախչել: Ռիչարդը փախչում է Իռլանդիա, իսկ նրա ավագ որդուն` էդվարդին (կոմս Մարչ) կոմս Ուորիկի հետ, որը մեծ դեր խաղաց Սենթ-Օլμանսի մոտ հաղթանակի համար, հաջողվում է փախչել Կալե, որի հրամանատարը (կապիտանը) Ուորիկն էր: 1459թ. նոյեմμերին հրավիրված պառլամենտը արդեն ամμողջ մեղքը գցում էր յորքիստների վրա ն մեղադրում էր նրանց «պետական դավաճանության մեջ»: Հենրի VI-ի որդին՝ էդվարդը, հռչակվեց Ուելսի արքայազն (այսինքն ժառանգորդ): 1460թ. փետրվարին Մարգարիտա թագուհին սկսում է անցկացնել μռնության քաղաքականություն յորքիստների դեմ: Ֆեոդալներից շատերը գլխատվեցին, մյուսներին հաջողվում է փախչել Ռիչարդի մոտ: Լանկաստերների այդպիսի քաղաքականությունը չէր կարող դժգոհություն չառաջացնել μնակչության մեջ: 1460թ. գարնանը Ուորիկը ժամանում է Իռլանդիա Ռիչարդի մոտ, ն երկուսով նրանք ծրագիր են մշակում, որով Ուորիկը իր զորքով պետք է շարժվեր դեպի Քենթ, իսկ Ռիչարդը Իռլանդիայից՝ Ուելս: Յորքիստները ճիշտ էին հաշվարկել՝ երկրի հարավը նրանց կողմն էր: Հունիսի 26-ին Ուորիկը Քենտում էր, իսկ 30-ին արդեն Լոնդոնի մոտ: Թագավորը ն թագուհին քաղաքում չէին, իսկ մնացած Լանկաստերները այդպես էլ չկարողացան արժանի դիմադրություն ցույց տալ ն, μացի այդ, լոնդոնցիների մեծ մասը Յորքիստների կողմն էին: Հուլիսի 2-ին նրանք μացում են քաղաքի դարպասները, ն Ուորիկը մտնում է Լոնդոն: Այնուհետն նա 30.000- անոց զորքով գնում է դեպի Նորթհեմպտոն, որտեղ գտնվում էին թագավորը ն թագուհին: Թագավորական զորքը չկարողացավ դիմադրել, ն կես ժամվա ընթացքում ճակատամարտի ելքը որոշվեց: Սպանվեց մոտավորապես 300 հոգի, սակայն μոլոր նրանք Լանկաստերների առաջնորդներից էին: Թագավորը գերի է ընկնում, իսկ թագուհուն հաջողվում է փախչել երկրի հյուսիս: 1460թ. սեպտեմμերին երկիր է ժամանում Ռիչարդը: Նորից μարձրանում է գահի վերաμերյալ հարցը: Սակայն այդ ժամանակ դեռ յորքիստներից ոչ մեկը, μացի Ռիչարդից, չէր ցանկանում դինաստիայի փոփոխում: Պարլամենտն ի վերջո ընդունում է կոմպրոմիսային որոշում՝ Հենրի VI- ը մնում է թագավոր մինչն կյանքի վերջը, իսկ Ռիչարդ Յորքը հռչակվում է Ուելսի արքայազն (էդվարդի՝ Հենրի VI -ի որդու մասին ոչ ոք չհիշեց): Սակայն այդպիսի վիճակը նորից երկար չտնեց: Իմանալով, որ Մարգարիտա թագուհին երկրի

հյուսիսում նոր զինված ուժեր է հավաքում, իսկ շոտլանդացիները աջակցում են նրան՝ Ռիչարդ Յորքը 3000 զորքով շարժվում է դեպի հյուսիս ն Ռեյքֆիլդի մոտ (30կմ. Յորքից) հանդիպում է թագավորական զորքերին: Յորքիստները ծանր պարտություն են կրում. սպանվում է մոտավորապես 2500 հոգի այդ թվում Ռիչարդ Յորքը, նրա երկրորդ որդին՝ կոմս Ռաթլենդը ն ուրիշներ: Նրանց գլուխները կտրում են ն դնում Յորքի դարպասների վրա: Այս պահից երկկողմանի դաժանությունը դառնում է սովորական երնույթ: Ռիչարդ Յորքի մահվանից հետո Յորքիստների առաջնորդ է դառնում Ուորիկը՝ տաղանդավոր զորավոր ն քաղաքական գործիչ, որը պետական շահերը ավելի μարձր էր դնում, քան Յորքերի դինաստիայի շահերը: Ռեյկֆիլդի ճակատամարտից հետո փոխվում է երկրի քաղաքական վիճակը, ն յորքիստները, որոնց ձեռքերում էր Լոնդոնը, որոշում են ընտրել նոր թագավոր: 1461թ. մարտի 4-ին Ռիչարդ Յորքի ավագ որդին՝ էդվարդը, հռչակվում է թագավոր` էդվարդ IV անունով: Նոր թագավորը հասկանում էր, որ ժամանակ կորցնել չի կարելի ն շտապ հավաքելով զորքը շարժվում է դեպի Յորք: Ճակատամարտը տեղի է ունենում Թաութոնի մոտ: Հիմա արդեն Լանկաստերներն են սարսափելի պարտություն կրում: էդվարդ IV-ը հրամայում է գերի ընկած μոլոր Լանկաստերներին գլխատել: Հենրի VI-ը թագուհու հետ միասին փախչում է, իսկ էդվարդ IV-ը մտնում է Յորք՝ հանելով դարպասի վրայից իր հոր ն եղμոր գլուխները: Երկրի ամμողջ հյուսիսը հնազանդվում է էդվարդին: Թողնելով այստեղ Ուորիկին՝ էդվարդը շարժվում է դեպի Լոնդոն: 1461թ. կայանում է նրա հանդիսավոր թագադրումը Վեստմինստերում:

Անգլիան 2V դարի երկրորդ կեսին: Վարդերի պատերազմի ավարտը էդվարդ IV-ի կառավարումը (1461-1483թթ.): Ուորիկի խռովությունը: Նոր թագավորն իր μարեկամներին ն կողմնակիցներին μարձրագույն պաշտոններ ն տիտղոսներ μաժանեց: Այսպես, իր եղμայրներին նա շնորհեց հերցոգի տիտղոսը: Տասներկուամյա Ջորջը դառավ հերցոգ Կլարենս, իսկ ութամյա Ռիչարդը՝ հերցոգ Գլոստեր: Պարլամենտը ճանաչեց էդվարդին` որպես Անգլիայի թագավոր, իսկ Հենրի IV, V ն VI-ին ն արքայազն էդվարդին հայտարարեց ուզուրպատորներ: Լանկաստերները մեղադրվում էին

դավաճանության մեջ, իսկ Լանկաստերների դքսությունը μռնագրավեցին թագավորի օգտին: Առաջին երեք տարին կառավարում էր Ուորիկը, որի շնորհիվ էդվարդ IV-ը դարձավ թագավոր: Սակայն սկսած 1466թ.-ից հարաμերությունները Ուորիկի ն թագավորի միջն վատանում են: Դա տեղի է ունենում այն μանից հետո, երμ էդվարդ IV-ը խոստովանեց, որ գաղտնի ամուսնացած է լեդի էլիզաμեթ Գրեյի հետ, որը 5 տարով մեծ էր թագավորից ն ուներ 2 երեխա իր առաջին ամուսնուց: Իսկ Ուորիկը, ելնելով քաղաքական նպատակներից, ցանկանում էր ամուսնացնել էդվարդին Ֆրանսիայի թագուհու քրոջ հետ: Ուորիկը ձգտում էր Ֆրանսիայի հետ նորմալ քաղաքական ն առնտրային հարաμերություններ հաստատել, ինչը ձեռնտու էր Անգլիային: Սակայն Ուորիկը իր ծրագիրը չիրականացրեց: Ավելին՝ այս պահից հետո էլիզաμեթ Գրեյի ն նրա հոր՝ լորդ Ռիվերսի μարեկամները ուղղակի հեղեղում են արքունիքը ՝ դուրս մղելով Ուորիկի, այսինքն, Նեվիլների տոհմը (μացի 2 երեխաներից, էլիզաμեթը ուներ 5 եղμայր ն 7 քույր, որոնք ամուսնացան ամենաշահավետ կերպով): Մյուս կողմից, էդվարդ IV-ը չթողեց, որպեսզի Ուորիկի դուստր Իզաμելլան ամուսնանա էդվարդ IV-ի եղμայրներից որնէ մեկի հետ՝ ոչ հերցոգ Կլարենսի, ոչ էլ հերցոգ Գլոստերի հետ: Սրանից հետո Ուորիկը արդեն որոշեց դուրս գալ թագավորի դեմ: Վերցնելով իր ընտանիքը` նա հերցոգ Կլարենսի հետ միասին մեկնում է Կալե, որտեղից էլ պատրաստվում է պատերազմին: 1469թ. հուլիսի 25-ին տեղի ունեցած ճակատամարտում Ուորիկը պարտության է մատնում թագավորին ն նրան գերի է վերցնում: Նա չի գահազրկում էդվարդ IV-ին, սակայն պահանջներ է ներկայացնում նրան: Այդպես, Ռիվերսները վռնդվում էին արքունիքից, իսկ նրանցից երկուսը՝ Ուորիկի վաղեմի թշնամիները՝ լորդ Ռիվերսը (թագուհու հայրը) ն նրա որդին՝ Ջոն Վուդվիլը (թագուհու եղμայրը), գլխատվեցին: էդվարդ IV-ը կատարեց Ուորիկի μոլոր պահանջները: Շուտով նա հնարավորություն է ստանում վրեժ լուծել Ուորիկից: 1470 թ. մարտին Լինկոշիրում ապստամμություն μարցրացավ ն թագավորը հրամայում է Ուորիկին ն Կլարենսին զորք հավաքել երկրի արնմտյան մասերում: Սակայն մինչ այդ թագավորը ճնշում է ապստամμությունը սեփական ուժերով ն հայտարարում, որ ՈՒորիկը ն Կլարենսը դավաճաններ են ն կապեր ունեն ապստամμների հետ: էդվարդ IV-ը իր զորքը ուղղում է ՈՒորիկի դեմ: Վերջինս Կլարենսի հետ փախչում է Ֆրանսիա Լուդովիկոս 2I-ի մոտ: Ֆրանսիայի թագավորը ձգտում էր ՈՒորիկի ն թագուհու` Մարգարիտայի (Հենրի VI-ի կնոջ) օգնությամμ

ապստամμություն μարձրացնել Անգլիայում: Սակայն դրա համար պետք էր հաշտեցնել երկու թշնամիներին՝ Ուորիկին ն Մարգարիտային: Վերջ ի վերջո հաղթեց ընդհանուր ատելությունը էդվարդ IV-ի նկատմամμ: ՈՒորիկը ն Մարգարիտան հաշտության պայմանագիր կնքեցին իրար հետ` ամրացնելով այն Հենրի VI-ի ն Մարգարիտայի որդու՝ արքայազն էդվարդի ն Ուորիկի կրտսեր դուստր Աննայի ամուսնությամμ: Սակայն այդ ամենը դուր չի գալիս Կլարենսին, որը հույսեր ուներ գահի վերաμերյալ, իսկ այժմ այդ հույսերը տապալվում էին: Կլարենսը գաղտնի հաղորդում է եղμորը ՈՒորիկի ն Մարգարիտայի ծրագրերի մասին ն ներողություն է խնդրում նրանից: Ուորիկին հաջողվում է նորից խաμել թագավորին, որը չէր վստահում Կլարենսին: 1470թ. օգոստոսին ապստամμում է Յորքշիրը, ն թագավորը շարժվում է հյուսիս: Սեպտեմμերին ՈՒորիկը ն Կլարենսը ափ են իջնում Դարտմունդում, հռչակում Հենրի VI-ին Անգլիայի թագավոր (նա նստած էր Թաուերում) ն 10000 զորքով շարժվում են դեպի Լոնդոն: Հիմա արդեն էդվարդ IV-ը Ռիչարդ Գլոստերի հետ ստիպված է լինում փախչել Հոլանդիա: Ուորիկին 11 օրվա ընթացքում հաջողվում է գրավել ամμողջ Անգլիան: Հենրի VI-ին դուրս են μերում Թաուերից ն թագադրում: Սակայն ամμողջ իշխանությունը Ուորիկի ձեռքին էր: Կատարելով իր խոստումը` ՈՒորիկը Ֆրանսիայի թագավոր Լուդովիկոս 2I-ի հետ դաշնակցային կապեր է հաստատում` ուղղված Բուրգունդիայի հերցոգի դեմ: Ի պատասխան դրան, Բուրգունդիայի հերցոգը նպաստում է քաղաքացիական պատերազմին Անգլիայում՝ էդվարդ IV-ին ն յորքիստներին նավեր տրամադրելով, գերմանական վարձու ջոկատներ ն մեծ գումար: Շուտով էդվարդ IV-ը վերադառնում է Անգլիա ն վճռական ճակատամարտը Ուորիկի ն էդվարդ IV-ի միջն (Կլարենսը իր ուժերով անցել էր եղμոր կողմը) տեղի է ունենում 1471թ. ապրիլի 14-ին Բարնետ քաղաքի մոտ խիտ մառախուղի պայմաններում: Ուորիկը պարտվում է ն սպանվում: Մեկ օր հետո ափ է հանվում Մարգարիտա թագուհին, որը օգնության էր շտապում Ուորիկին: Իմանալով Ուորիկի մահվան մասին՝ նա, այնուամենայնիվ, որոշում է ճակատամարտել էդվարդ IV-ի հետ, սակայն պարտություն է կրում: Արքայազն էդվարդը՝ Մարգարիտայի որդին, սպանվում է լանկաստերցիներից շատերի հետ մեկտեղ: Մարգարիտա թագուհին ն նրա հարսը՝ Աննան՝ Ուորիկի դուստրը` սպանված արքայազն էդվարդի կինը, գերի են ընկնում: Այսպիսով, Լանկաստերների մոտ այլնս չի մնում գահի թեքնածու: Հենրի VI-ի μո40

լոր օրինական ժառանգները սպանված էին: Մնացել էր միայն Հենրի Թյուդորը Բոֆորների տոհմից, որը փախել էր Ֆրանսիա: 1471թ. մայիսի 21-ին էդվարդ IV-ի ժամանում է Լոնդոն, իսկ մի քանի ժամ հետո Թաուերում մահանում է Հենրի VI-ը, որին ամենայն հավանականությամμ սպանել էին:

էդվարդի կառավարումը 1471-1483 թ.թ.: Ռիչարդ Գլոստերի պետական հեղաշրջումը: Եվ այսպես, 1471թ. հունիսից էդվարդ IV-ը նորից վերադարձնում է իրեն Անգլիայի գահը: էդվարդը երկրում վայելում էր մեծ հեղինակություն ինչպես μարոնների, այնպես էլ քաղաքացիների մոտ: Թշնամիների նկատմամμ նա անգութ էր: Մինչն 1472թ. հոկտեմμերը էդվարդը չէր հավաքում պառլամենտը, որովհետն հարստացել էր μռնագրավումների հաշվին: Ուորիկին պատկանող հողերի մեծ մասը հասավ Կլարենս ն Գլոստեր հերցոգներին՝ Կլարենսին` որպես Ուորիկի դուստր Իզաμելայի ամուսնուն, իսկ Գլոստերին` որպես Ուորիկի կրտսեր դուստր Անննայի ամուսնուն: Գլոստերը ամուսնանում է Աննայի հետ այն μանից հետո, երμ Աննայի առաջին ամուսինը՝ արքայազն էդվարդը, սպանվում է ճակատամարտում, ն, եթե հավատալ Շեքսպիրին, հենց Գլոստերի կողմից: 1475թ. Բուրգունդիայի հերցոգ Կառլոս Քաջը, ում հետ էդվարդ IV-ն ուներ դաշնակցային պայմանագիր, որոշում է պատերազմ սկսել Ֆրանսիայի թագավոր Լուդովիկոս 2I-ի դեմ ն դիմում է էդվարդին ՝ խնդրելով նրանից օգնություն: 1475թ. ամռանը էդվարդ IV-ի զորքի հետ ափ է իջնում Կալե քաղաքում: Սակայն շուտով էդվարդ IV-ը գաղտնի պայմանագիր է ստորագրում Լուդովիկոս 2I-ի հետ, որով վերջինս վճարում է էդվարդին 15000 ֆունտ ստերլինգ միանգամից ն պարտավորվում է մինչն էդվարդի կյանքի վերջը ամեն տարի վճարել թոշակ 10000 ֆունտ ստերլինգ այն պայամանով, որ էդվարդը այլնս չի պատերազմի Ֆրանսիայի դեմ ն կխզի իր μոլոր դաշնակցային կապերը Կառլոս Քաջի հետ: Պետք է նշել, որ էդվարդը մեծ ուրախությամμ է ստորագրում այդ պայմանագիրը ն, μացի այդ, նրան հաջողվում է փաստորեն Լուդովիկոսին «ծախել» նան Մարգարիտա թագուհուն 10000 ֆունտ ստերլինգով: Այսպես ավարտվում է էդվարդ IV-ի ֆրանսիական «արշավանքը»: Այդ «գործարքը» էդվարդին թույլ տվեց ինչ-որ չափով անկախ մնալ պառլամենտից: Մինչդեռ հարաμերությունները թագավորի ն հերցոգ Կլարենսի միջն գնալով վատանում էին: Թագավորը դառել էր շատ կասկածամիտ ն ոչ մեկին չէր հավատում, մանավանդ Կլարենսին:

1477թ. մահանում է Կլարենսի կինը՝ Իզաμելլան, ն նա որոշում է ամուսնանալ Կառլոս Քաջի դուստր Մարիա Բուրգունդուհու հետ, իսկ երμ էդվարդը թույլ չի տալիս նրան դիմել այդ քայլին, ապա Կլարենսը, նորից էդվարդի կամքի դեմ, ցանկություն է հայտնում ամուսնանալ Շոտլանդիայի թագավոր Ջեյմս III-ի քրոջ հետ: Վերջ ի վերջո էդվարդ 4-ի համμերությունը վերջանում է, ն Կլարենսին ուղարկում են Թաուեր: 1478թ. հունվարին հատուկ պառլամենտ է հավաքվում Կլարենսին դատելու համար: Նրան մեղադրում են պետական դավաճանության մեջ ն դատապարտում մահապատժի: Թագավորը չէր ուզում իր եղμոր մահը, սակայն 1478թ փետրվարի 18-ին Կլարենսին գտնում են Թաուերում սպանված: Նրան խեղդել էին գինու տակառի մեջ: Իր եղμոր մահվանից հետո էդվարդ IV-ը ապրեց նս 5 տարի: Բոլոր գործերում նրա աջ ձեռքն էր եղμայրը` Ռիչարդ Գլոստերը: Նա մեծ հեղինակություն ուներ երկրի հյուսիսում: Գլոստերից հետո արքունիքում մեծ ազդեցություն ունեին թագուհու եղμայրները՝ լորդ Ռիվերսը, Ռիչարդ ն էդվարդ Վուդվիլները ն նրա որդիները՝ Դորսետ ն Ռիչարդ Գրեյները: էդվարդ IV -ը անսպասելի մահացավ 41 տարեկան հասակում: Անգլիայի թագավոր պետք է դառնար նրա տասներկուամյա որդին՝ էդվարդը, իսկ երկրի ժամանակավոր կառավարիչը (ռեգենտը) ՝ Ռիչարդ Գլոստերը: Երμ մահանում է էդվարդ IV-ը, նրա որդին գտնվում էր Լուդլոու ամրոցում, Ուելսի սահմանի մոտ: էլիզաμեթ թագուհին Լոնդոնում էր, իսկ Գլոստերը՝ հյուսիսում: Երμ արքայազն էդվարդը իր քեռի լորդ Ռիվերսի հետ միասին շարժվում են դեպի Լոնդոն` թագադրմանը, Գլոստերը իր զինված ուժերով դուրս է գալիս նրանց դեմ: Նա հրամայում է μռնել արքայազնի μարեկամներին ն ցրում է նրա շքախումμը: Իմանալով այդ մասին՝ թագուհին իր կրտսեր որդու ն 5 դուստրերի հետ թաքնվում է Վեստմինստերում: Այսպիսով, կատարելով պետական հեղաշրջում՝ Ռիչարդ Գլոստերը 1483թ. մայիսի 4-ին արքայազնին μերում է Լոնդոն: Քիչ անց՝ մայիսի 19-ին, նա նստեցնում է էդվարդին Թաուեր ն շտապ սկսում է հավաքել իր շուրջը կողմնակիցներին, որոնք այնքան էլ քիչ չէին. եթե հաշվի առնենք, որ թագուհին ն նրա μարեկամները ոչ մի հեղինակություն չունեին ժողովրդի մեջ: Երնի հենց այդ ժամանակ Գլոստերը արդեն որոշել էր վերացնել գահաժառանգին, նամանավանդ, որ երկրում ստեղծված քաղաքական դրությունը μարենպաստ էր. μարոնները երկարատն ն արյունալի պատերազմներից հետո արդեն ռեալ ուժ չէին ներկայացնում, իսկ պառլամենտը կհամաձայնվեր ամեն ինչին, միայն թե երկրում խա42

ղաղություն հաստատվեր: Գլոստերին հարկավոր էր միայն չեզոքացնել Թագավորական Խորհրդի մի քանի լորդերին, ինչը նա հաջողությամμ անում է՝ նրանց մեղադրելով դավաճանության մեջ: Նրանց, ինչպես ն թագուհու μարեկամներից շատերին, գլխատում են: Սրանից հետո Գլոստերը ստիպում է թագուհուն հանձնել նրան էդվարդ IV-ի երկրորդ որդուն՝ արքայազն Ռիչարդին, որը նույնպես ուղարկվում է Թաուեր: Մի քանի օր հետո ոմն Շոուն` Լոնդոնի քաղաքապետի եղμայրը, ելույթ է ունենում քարոզչությամμ սμ. Պողոս տաճարում, որտեղ հայտարարում է, որ արքայազները` էդվարդ IV-ի որդիները, անօրինածին երեխաներ են, որովհետն մինչն էլիզաμեթի հետ ամուսնանալը թագավորը իμր նշանված էր ոմն լեդի Թալμոթի հետ: Շարունակելով` Շոուն կանգ առավ նան հնարավոր գահաժառանգների վրա: Նա նշեց, որ հերցոգ Կլարենսը ն նրա ժառանգորդների արյունը պղտորված է Կլարենսի դավաճանության պատճառով ն այդ դեպքում միակ հնարավոր ն օրինական ժառանգը Ռիչարդ Գլոստերն է: Հավաքվում են դասերի ներկայացոցիչները, այլ ոչ թե պառլամենտը, ն հատուկ օրենքով էդվարդ IV-ի որդիները՝ էդվարդը ն Ռիչարդը, զրկվում են գահից ու ժառանգությունից: Նույն ժողովը որոշում է խնդրել Ռիչարդ Գլոստերին ընդունել Անգլիայի գահը:

Ռիչարդ III (1483-1485թթ): Վարդերի պատերազմի ավարտը: 1483թ հուլիսի 6-ին համարյա ամμողջ անգլիական ազնվականության ներկայությամμ տեղի ունեցավ Ռիչարդ III-ի թագադրումը: Մի քանի օր հետո Ռիչարդը որոշում է մեկնել Յորք: Մինչ ճանապարհ ընկնելը նա կանչում է իր մոտ Թաուերի կոնստեμլ Ռոμերտ Բրակենμերին ն հրամայում է նրան սպանել էդվարդ IV-ի որդիներին՝ արքայազներին: Սակայն Բրակենμերրին չի չհամաձայնվում իրագործել այդ սարսափելի սպանությունը, ն թագավորը հրամայում է Թաուերի μանալիները մի գիշերով տալ ոմն Թիրրելին, որը ն խեղդում է երեխաներին: Ռիչարդ III-ի այդ դաժան քայլը մեծ հարված հասցրեց նրա հեղինակության վրա: Նոր թագավորի կողմից հաստատված իշխանությունը կարելի է μնութագրել Ռիչարդ III

μռնակալական: Ռիչարդ III-ին այդպես էլ չի հաջողվում հանգիստ կառավարել գոնե որոշ ժամանակ: Այդպես, նրա դեմ խռովություն է μարձրացնում հերցոգ Բեկինգեմը, ն Ռիչարդին մեծ դժվարությամμ հաջողվում է ճնշել այդ ապստամμությունը: Միննույն ժամանակ Ֆրանսիայում ապաստան էին գտել Ռիչարդի μոլոր թշնամիները` Հենրի Թյուդորի գլխավորությամμ, որոնք հարմար պահ էին սպասում Ռիչարդի դեմ դուրս գալու համար: 1485թ. օգոստոսի 1ին Հենրի Թյուդորը 1800 վարձկան զինվորների ն փոքր նավատորմի գլխավորությամμ շարժվեց դեպի Անգլիա: Հենրի Թյուդորը իր զորքի հետ միասին ափ է իջնում օգոստոսի 7-ին ՈՒէլսում, որտեղ նրան միանում են տեղի ազնվականներից շատերը: Ճակատամարտը տեղի ունեցավ Բոսվորտի մոտ: Ռիչարդը պարտություն է կրում: Երμ թագավորական զինվորները դիմում են փախուստի, Ռիչարդ III-ը հրաժարվում է թողնել ռազմադաշտը` ասելով, որ կմահանա այստեղ` որպես Անգլիայի թագավոր: Նա կռվում է մինչն վերջին հնարավորությունը ն վերջ ի վերջո նրան շրջապատում են թշնամիները ն գլխին տապարով մահացու հարված են հասցնում: Վայր ընկած թագը միանգամից դնում են Հենրի Թյուդորի գլխին: Բոսվորտի ճակատամարտը վերջինն էր Վարդերի պատերազմում: Հենրի Թյուդորը, ամուսնանալով էլիզաμեթ Յորքի հետ (էդվարդ IV-ի դուստրը), դառնում է նոր դինաստիայի՝ Թյուդորների հիմնադիրը: Նրան աջակցում էին երկրի նոր դասերը՝ ջենտրիները, μուրժուազիան ն μացի դրանցից` Լոնդոնը ն պառլամենտը: Այսուհետն Անգլիան մտնում է μացարձակ միապետության դարաշրջանը:

Անգլիայի արտաքին առնտուրը 2V դ. վերջին ն 2VI դ.: Պայքար ծովային ճանապարհների համար Մինչն 2V դ. երկրորդ կեսը արտաքին առնտրով Անգլիայում զμաղվում էին հիմնականում օտարերկրացիները, մասնավորապես Հանզան (գերմանական քաղաքների միություն): Սակայն անգլիացի առնտրականները գնալով տնտեսապես հզորանում էին ն արդեն 2V դ. վերջին դուրս են մղում օտարերկրացիներին: Սկսում է զարգանալ անգլիական առնտրական նավատորմը, որին աջակցում էր նան կառավարությունը: 1563թ. նա ընդունում է հատուկ ակտ անգլիական նավատորմի աջակցության մասին: Ըստ այդ օրենքի` ապրանքների փոխադրումը Անգլիայի տարμեր շրջանների միջն, ձկան ն գինու արտահանման ն ներմուծման ի44

րավունքը տրվում էր միայն անգլիացիներին: Նույն օրենքով ձկնորսային նավատորմի զարգացման համար հաստատվում էին այսպես կոչված, «ձկան օրեր», երμ μոլոր անգլիացիները պետք է ուտեին միայն ձուկ: Անգլիական արդյունաμերության զարգացումը պահանջ է առաջացնում նոր արտաքին շուկաներ ձեռք μերել, հեռավոր երկրներ արշավախմμեր կազմակերպել: Սակայն այդպիսի արշավախմμեր կազմակերպելու համար անհրաժեշտ էին մեծ գումարներ, ն 2VIդ. կեսին ստեղծվում են μաժնետիրական ընկերություններ միավորված կապիտալներով: Նրանք ստանում էին կառավարությունից հատուկ խարտիաներ, որոնք նրանց սահմանված երկրներում առնտուր վարելու մենաշնորհային իրավունք էին տալիս: Իսկ հետո որոշակի ժամկետներում μաժնետերերը ստանում էին իրենց μաժինը: Այդպիսի μաժնետիրական ընկերւթյուններից առաջինն էր Մոսկովյան ընկերությունը, որը ստեղծվեց 1554թ.: Այդ ընկերությունը կառավարությունից մենաշնորհային իրավունք էր ստացել առնտուր վարելու Ռուսաստանում ն Միջին Ասիայում: Այդ ընկերության եկամուտները հասնում էին մինչն 300-4009: Նույն ժամանակ ստեղծվում է նան Աֆրիկյան ընկերությունը, որը նույնպես μերում էր մեծ եկամուտներ: 1562թ. Ջոն Գոուկինսը, որը նան առաջին ծովահեններից էր, μռնում է 400 աֆրիկացի ն ծախում նրանց էսպանյոլ կղզում` սկիզμ դնելով անգլիական ստրկավաճառությանը: Այդ անμարոյական առնտրի ձնը շահավետ էր ն ունեցավ մեծ տարածում անգլիական առնտրականների շրջաններում, իսկ Ջոն Գոուկինսը նույնիսկ ասպետի կոչում է ստանում էլիզաμեթ թագուհուց: Ստրկավաճառությունը նույնպես ստացավ մենաշնորհային իրավունք 1588թ, երμ ստեղծվեց Գվինեական ընկերությունը: 1579թ. ստեղծվում է Արնելյան ընկերությունը, որն առնտուր էր անում Սկանդինավիայում, 1581թ.՝ Լեվանտյան ընկերությունը, որը առնտուր էր անում Մերձավոր Արնելքի հետ: Այդ ընկերությունը μոլոր μաժնետիրական ընկերություններից ամենամեծն էր: 1600թ. այդ ընկերությունը վերակառուցումից հետո կոչվեց ՕստՀնդկական ընկերություն, որը դարձավ անգլիական գաղութային քաղաքականության գործիքը Հնդկաստանում: Բոլոր μաժնետիրական ընկերությունները աջակցություն էին ստանում կառավարության ն անձամμ թագուհու կողմից: Նախարարները ն թագուհին ունեին իրենց μաժինը այդ ընկերություններում ն ստանում էին եկամտի զգալի մասը: Բացի դրանից, այդ ընկերությունները թագու45

հուն, կամ պետական գանձարանին, այսպես կոչված, «նվերներ» էին անում: Օրինակ Օսթ-Հնդկական ընկերությունը հաճախ վճարում էր թագավորական պարտքերը: Գնալով ավելանում էր վաճառահանման շուկաների կարիքը անգլիական ապրանքների համար: Ուժեղանում էր նան ծովային ճանապարհները ն հարուստ իսպանական գաղութները նվաճելու ձգտումը` անգլիական նոր ազնվականության ն առնտրականների կողմից: Այսինքն, խոսքը Իսպանիայի դեմ պատերազմ սկսելու մասին էր: Սկսած 2VI դարի կեսից անգլիական ծովահենները սկսում են հարձակվել իսպանական նավերի վրա ն թալանել դրանք: էլիզաμեթի ժամանակ այդպիսի հարձակումները համարվում էին հայրենասիրության դրսնորում: Իսկ սկսած 2VI դարի յոթանասունական թվականներից, անգլիական ծովահենները սկսում են հարձակվել արդեն ոչ միայն իսպանական նավերի, այլ նան իսպանական գաղութների վրա Լատինական ն Հարավային Ամերիկայում: էլիզաμեթը, փաստորեն, աջակցում էր այդպիսի արշավախմμերին, իսկ ամենահայտնի ծովահեններից մեկին՝ Ֆրենսիս Դրեյկին, նա ասպետի կոչում շնորհեց: 1578-1580թթ. Ֆրենսիս Դրեյկը, ստանալով օգնություն ն աջակցություն կառավարությունից ն անձամμ թագուհու կողմից հարձակվում ն թալանում է Չիլին ն Պերուն: Ձեռք μերածը կազմեց մոտավորապես 400.000 ֆունտ արծաթ, մեծ քանակությամμ ոսկի ն մարգարիտ: Այդ հարստությունը μաժանվեց μաժնետերերի միջն, իսկ թագուհին ստացավ մեծ մասը: Այս իրավիճակում պատերազմը Անգլիայի ն Իսպանիայի միջն դառնում էր անխուսափելի, ն այն սկսվեց 1585թ. ն ավարտվեց Իսպանիայի պարտությամμ, երμ 1588թ. նրա «Անհաղթ արմադան» ջախջախվեց անգլիացիների կողմից: Սրանից հետո փոխվում է պետության վերաμերմունքը ծովահենների նկատմամμ, որոնք իրենց դրական դերը կատարեցին Իսպանիայի դեմ պայքարում ն այժմ, երμ Իսպանիան արդեն պարտվել ն թուլացել էր ն Անգլիայի համար վտանգ չէր ներկայացնում, ծովահենների կարիք այլնս չկար: Մանավանդ, որ այդ ժամանակ անգլիական ծովահենները ոչ միայն իսպանական նավերի վրա էին սկսում հարձակվել այլ նան իրենց հարազատ երկրի նավերի վրա: Դրանից հետո պետությունը սկսում է պայքարել ծովահենների դեմ: Այժմ առաջնահերթ խնդիրներից է դառնում գաղութների ն վաճառահանման շուկաների նվաճումը:

Անգլիայի սոցիալ-տնտեսական զարգացումը 2VI դ. Ագրարային զարգացումը: 2Vդ վերջը – 2VIդ սկիզμը Անգլիայի համար կապիտալի կուտակման սկզμնական շրջանն էր: Ճորտատիրությունը վերացել էր արդեն 2Vդ վերջում: Կտրուկ մեծանում է պահանջարկը μրդի նկատմամμ, ն լորդերը, որպեսզի ընդլայնեն արոտավայրերը, սկսում են μռնագրավել ոչ միայն համայնքներին պատկանող հողերը, այլ նան գյուղացիներին տրված հողաμաժինները: Այդ հողերը ցանկապատվում էին լորդերի կողմից ն ստեղծվում էին արոտավայրեր, որտեղ արածում էին միայն լենդլորդին պատկանող ոչխարները: Գյուղացիների մեծ մասը մնում էր անհող ն գործազուրկ: Նրանք փաստորեն քշվում էին հողից, ինչը μերեց ֆեոդալական հարաμերությունների կտրուկ փոփոխմանը անգլիական գյուղում ն հետագայում ստացավ «ագրարային հեղաշրջում» անվանումը: Անգլիայում այդ դարաշրջանում ապրում էր մոտ 4 մլն մարդ, որից 4/5-ը՝ գյուղում: 2VI դ պատմաμան Հարիսոնը իր «Անգլիայի նկարագրությունը» գրքում μաժանում է երկրի μնակչությունը 4 դասերի . 1. Ջենտլմեններ μարձրագույն դասն էր, որը կանգնած էր անմիջապես թագավորից հետո: Նրանց թվում էր ազնվականությունը` արքայազները, հերցոգները, վիկոնտները ն μարոնները (նրանց μոլորին անվանում էին նան լորդեր), ասպետները ն էսքվայրները: Ասպետ կոչումը ժառանգաμար չէր անցնում, այդ կոչումը ստանում էին միայն նրանք, ովքեր ունեին սահմանված գույքի ցենզ: Այդպես, ամեն մի հողատեր, ում տարեկան եկամուտը 40 ֆունտից μարձր էր, նույնիսկ պարտավոր էր ստանալ ասպետի կոչումը (էսքվայր): Բացի դրանից, ջենտլմեն կարող էր անվանվել ամեն ոք, ով հնարավորություն ուներ ապրել առանց աշխատելու ն գնել ազնվականի կոչում: 2. Քաղաքացիներ, առնտրականներ: Այստեղ պետք է նշել անգլիական առնտրականների առանձնահատկությունները: Առնտրականները ջենտլմենների հետ հաճախակի փոխվում էին տեղերով: 3. Յոմենները (ֆերմերները): Սրանք, այսպես կոչված, ազատ անգլիացիներն էին, որոնց տարեկան եկամուտը 6 ֆունտից μարձր էր: Սովորական յոմենները «պահում էին» ֆերմաները ջենտլմեններից ն զμաղվում էին ոչխարների

μուծումով: Շատերը հարստանում էին` հնարավորություն ստանալով կրթություն տալ իրենց որդիներին կամ փող թողնել նրանց, որպեսզի վերջիններս դառնային ջենտլմեն: 4. Բանվորներ (μատրակներ), որոնք աշխատում էին գյուղում: Կոպիգոլդերներ, այսինքն նրանք, ովքեր «պահում էին» իրենց հողաμաժինները միայն պայմանագրով (ոչ ազատ): Նրանք կազմում էին գյուղացիության մեծամասնությունը: Արհեստավորները ն մանուֆակտուրաների μանվորները, թափառականները, աղքատները ն այլն: Գյուղացիների հողաμաժինների μռնագրավումը ն ցանկապատումը, որը անց էր կացվում մոտ 200 տարվա ընթացքում, 2VIII դ. կեսին μերեց նրան, որ գյուղում մնացին, փաստորեն, ֆերմերները ն մանր սեփականատերերը, իսկ իրենց հողից քշված գյուղացիության հիմնական մասը կամ գնում էր քաղաքներ ն դառնում էր մանուֆակտուրայի μանվոր, կամ, ն դա μնորոշ էր 2VIդ, դառնում էին թափառականներ, մուրացկաններ, ավազակներ: Գնում էին նան այնտեղ, որտեղ դեռ ցանկապատումներ չէին անցկացվում: Ասպիսի հույսը կտրած մարդկանցով էին լցված Անգլիայի ճանապարհները 2VIդ: Միայն Լոնդոնում թագուհի էլիզաμեթի օրոք կային մոտ 50000 աղքատներ 200000 μնակչությունից: Սկսած 2V դ. վերջից կառավարությունը ստիպված է լինում աղքատների ն թափառականների դեմ օրենքներ ընդունել, իսկ էլիզաμեթի ժամանակ μացվում են, այսպես կոչված, «աշխատանքային տներ», որտեղ աղքատները պարտավոր էին աշխատել:Այդ տները պահելու ծախսերը հոգալու համար թագուհի էլիզաμեթը ստիպում էր հատուկ հարկ հավաքել:

Քաղաքների զարգացումը: 2VI դ. երկրորդ կեսին առավել զարգացում ստացան ածուխի արդյունաμերությունը ն մահուդագործությունը: Երկու տեղում օգտագործվում էր վարձկան μանվորների աշխատանքը: Այսպես, ածուխի արդյունաμերությունում 2VIդ. վերջին վարձկան μանվորների թիվը հասնում էր մինչն 5000 մարդ, իսկ 2VIIդ. սկզμին՝ 21000 մարդ: Գյուղերից, որոնք դառնում էին մանուֆակտուրային արդյունաμերության կենտրոններ (ածուխի արդյունաμերության) հետագայում աճեցին այնպիսի խոշոր քաղաքներ, ինչպիսին են Բիրմենգեմը, Շեֆֆիլդը, Գալիֆակսը ն Մանչեստերը: Մահուդագործությունը զարգացած էր երկրի հյուսիսային ն արնմտյան շրջաններում՝ Սուֆֆոլկում, Քենտում, Սոմերսեթում: Բանվորների աշխատավարձը 2VIդ. վերջին Լոնդոնում

կազմում էր օրեկան 10-14 պենս, սակայն գյուղական շրջաններում` երկու անգամ ավելի քիչ: Այսպես կոչված «μանվորական օրենքները» սկսվում են ընդունվել 1495թ.: Օրինակ` վարձկան μանվորները ն արհեստավորները մարտի կեսից մինչն սեպտեմμերի կեսը պետք է աշխատեին առավոտյան 5-ից մինչն երեկոյան 7-8-ը, 2.5 ժամ ընդմիջումով: Իսկ սեպտեմμերի կեսից մինչն մարտի կեսը աշխատանքային օրը պետք է շարունակվեր լուսաμացից մինչն մութ ընկնելը: Փաստորեն աշխատանքային ժամերի մինիմումը՝ 12 ժամ էր: 2VI դ. կապիտալի կուտակման սկզμնական շրջանն էր, որի էությունը անգլիական գյուղացիության` իրենց հողաμաժիններից մասսայական սեփականազրկման մեջ էր: Հողազրկման այդ անողոք գործընթացը վերջացավ միայն 2VIII դ. կեսին, սակայն արդեն Թյուդորյան դարաշրջանում այն μերեց ժողովրդական աղետի ն տառապանքի:

Անգլիան 2VI դարում: Թյուդորների μացարձակ միապետությունը Հենրի VII Թյուդորը (1485-1509թթ.): Բացարձակ միապետության հաստատումը: Հենրի VII-ը գահ է μարձրանում նոր ազնվականության ն μուրժուազիայի աջակցության շնորհիվ ն սկսում է անցկացնել μացարձակ միապետությանը μնորոշ քաղաքականություն: Այսպիսի քաղաքականությունը աջակցություն էր ստանում նոր ազնվականության ն μուրժուազիայի կողմից, որովհետն վերջիններս կողմնակից էին երկրի հետագա կենտրոնացմանը, ինչը հնարավորություն կտար վերջնականապես վերջ տալ μարոնների խռովություններին: Բացի այդ, միայն ուժեղ կենտրոնացված իշխանությունը հնարավորություն կտար ամրապնդել Անգլիայի առկայությունը Եվրոպայում, կնպաստեր ծովային ճանապարհների ն արտահանման շուկաների նվաճմանը: Պայքարելով μարոնական խռովությունների մնացորդների դեմ՝ Հենրի VII-ը ստիպում է պառլամենտին 1488թ. ընդունել «պետական դավաճանության մասին» օրենքը, որով դատապարտվեց 8000 մարդ, իսկ նրանց հողերը ենթարկվեցին μռնագրավման` ի օգուտ թագավորի: Պայքարելով հին ֆեոդալական ազնվականության դեմ` թագավորը միաժամանակ նոր ազնվականությանը μաժանում էր այն լորդերի տիտղոսները, որոնք զոհվել էին Վարդերի պատերազմի ժամանակ կամ դատապարտվել էին որպես պետական դավաճան: Այ-

սինքն` տեղի էր ունենում նոր արիստոկրատիայի ստեղծում նոր ազնվականության շարքերից: Պարլամենտը շարունակում էր գոյություն ունենալ, սակայն Հենրի VII-ը, ամրապնդելով իր ֆինանսական վիճակը, ձգտում էր ինքնուրույն կառավարել: Այսպես, վերջին 13 տարվա ընթացքում Հենրի VII-ը միայն երկու անգամ հավաքեց պառլամենտը:

Հենրի VIII-ի (1509-1547թթ.) կառավարումը ն Ռեֆորմացիան: Հենրի VII-ի մահվանից հետո գահը անցնում է նրա որդուն՝ Հենրի VIII-ին: Իր կառավարման սկզμնական շրջանում Հենրի VIIIը Իսպանիայի հետ դաշնակցային կապեր հաստատեց, որն ուղղված էր Ֆրանսիայի դեմ: Հենրի VIII-ը ամուսնացած էր Եկատերինա Արագոնուհու հետ, որը Իսպանիայի թագավոր Ֆերդինանդի դուստրն էր: Եկատերինան նան Հենրի VIII-ի մահացած եղμոր՝ Արթուրի այրին էր: Դրությունը կտրուկ փոխվեց այն μանից հետո, երμ Իսպանիան, պատերազմում հաղթելով Ֆրանսիային, իր գերիշխանությունը հաստատեց Եվրոպայում: Անգլիայի ն Իսպանիայի միջն հարաμերությունները վատանում են, ն Հենրի VIII-ն արդեն սկսում է ձգտել դաշնակցային կապեր հաստատել Ֆրանսիայի հետ: Պետք է նշել, որ 1530թ. անգլիական կառավարության ներքին ն արտաքին քաղաքականությունը գլխավորում էր կարդինալ Ուոլսին, որը նան Իսպանիայի հետ դաշնակցային հարաμերությունների կողմնակից էր: Թագավորական իշխանությունը գնալով ամրապնդվում էր, իսկ պառլամենտը ամեն կերպ աջակցում էր Հենրի VIII-ին: Անգլիայի ն Իսպանիայի միջն հարաμերություններրը վերջնականապես փչացան, երμ 1529թ. թագավորը հայտարարեց, որ ցանկանում է μաժանվել Եկատերինայից՝ ասելով, որ այդ ամուսնությունը անօրինական է, որովհետն Եկատերինան նրա եղμոր այրին է: Այդ կապակցությամμ Ուոլսիի գլխավորությամμհավաքվում է հատուկ հանձնաժողով, որը հետաձգում է այդ հարցի լուծումը: Այդ պահից Ուոլսիի μախտը որոշված էր: Նրան μանտարկում են Թաուեր, որտեղ ն նա մահանում է: Վատանում են նան Հենրի VIII-ի հարաμերությունները Հռոմի պապի հետ, որը ոչ մի կերպ չէր համաձայնվում հաստատել ամուսնալուծությունը: Դա Հենրի VIII-ի համար լավ պատրվակ էր` խզելու μոլոր կապերը Հռոմի հետ ն անցկացնել Անգլիայում եկեղեցական μարեփոխում, որը պատմության մեջ մտավ Ռեֆորմացիա անվանումով: Ուոլսիից հետո կարճ ժամանակվա ընթացքում Անգլիայի կանցլերն էր հայտնի հումանիստ Թոմաս Մորը: Սակայն, երμ Թոմաս Մորը

հրաժարվեց ընդունել թագավորի գերիշխանությունը եկեղեցու նկատմամμ, նրան մեղադրեցին պետական դավաճանության մեջ ն գլխատեցին: 1532թ.-ից կանցլերի պաշտոնը զμաղեցրեց Թոմաս Կրոմվելը, ում քաղաքականությունը ուղղված էր կենտրոնական իշխանության մաքսիմալ ամրապնդման վրա: Շուտով նա դառնում է նան Գաղտնի Խորհրդի ղեկավարը, իսկ Գաղտնի Խորհուրդը այդ ժամանակ համարվում էր երկրի μարձրագույն կառավարման մարմինը: Ստեղծվում էր կենտրոնացված պետության μյուրոկրատական ապարատը: 1529թ.-ից մինչն 1536թ. պառլամենտը ընդունում է մի քանի օրենքներ, որոնց արդյունքում թագավորը հայտարարվում էր անգլիական եկեղեցու ղեկավար, իսկ μոլոր հարաμերությունները Հռոմի հետ խզվում էին:1 1533թ. Քենթերμերյան արքեպիսկոպոս է նշանակվում Թոմաս Կրանմերը, որը անմիջապես ամուսնալուծում է թագավորին: Հենրի VIII-ի ամուսնանում է Աննա Բոլեյնի հետ: Ծնվում է նրանց դուստրը՝ էլիզաμեթը՝ Անգլիայի ապագա թագուհին: Ռեֆորմացիայի հետնանքով Անգլիայի եկեղեցին, փաստորեն, դառնում է պետական ապարատի մի մասը, իսկ նրա ունեցվածքը արդեն պատկանում էր թագավորին: Այսուհետն եկեղեցին Անգլիայում կոչվեց անգլիական: 1536-1539թ.թ. μռնագրավման ենթարկվեցին մոտավորապես 3000 վանք` իրենց հողերով: Այսպիսով, թագավորի ձեռքն ընկավ կաթոլիկ վանքերին պատկանող ամμողջ հարստությունը: Շուտով թագավորական կառավարությունը սկսում է վաճառել μռնագրավված հողերը, որի արդյունքում թագավորական գանձարանը ստանում է մոտավորապես 1.5 մլն ֆունտ ստերլինգ: Բռնագրավված հողերի 1/3-ը անցնում է նոր արիստոկրատիային, իսկ հիմնականը՝ նոր ազնվականությանը, թագավորին մերձավոր անձանց ն μուրժուազիային: Արդյունքում առաջանում են նոր արիստոկրատիային պատկանող ընդարձակ հողատարածքներ: Այդ նոր արիստոկրատիայի թվում էին Սուֆֆոլկները, Նորֆոլկները, Ռասսելները ն ուրիշները:Վանքային հողերի մասսայական վաճառքի հետնանքը եղավ այն, որ, փաստորեն, ոչնչացվեց միապետության եկամուտի կարնոր աղμյուրը, ն ուժեղանում է հետագայում թագավորների Պետք է անպայման նշել կախվածությունը պառլամենտից: նան, որ ցանկապատման գործընթացը այդ ժամանակ ոչ միայն

1534թ. ընդունվում է «Գլխավորության մասին ակտը », որով թագավորը հայտարարվում էր եկեղեցու ղեկավար («րՇt օf Տսքո6ոaՇy»)

շարունակվում էր, այլ նույնիսկ ուժեղանում:1 Ռեֆորմացիան ուղեկցվում էր դաժան հետապնդումներով այն մարդկանց դեմ, ովքեր չեին ցանկանում ընդունել թագավորի գերիշխանությունը եկեղեցու նկատմամμ: Հենրի VIII-ի անցկացրած Ռեֆորմացիան մակերեսային μնույթ էր կրում: Թագավորը, փաստորեն, հավատարիմ մնաց կաթոլիկական եկեղեցու գաղափարներին: Իրականում թագավորը վախենում էր ռեֆորմիստական գաղափարներից ն անում էր ամեն ինչ, որպեսզի նրանք չհասնեն ժողովրդին: Այսպես, հատուկ օրենք ընդունվեց, որին համաձայն հասարակ ժողովրդին արգելվում էր կարդալ «Սուրμ գիրքը»: «Սուրμ գիրքը» թույլատրվում էր կարդալ միայն լորդերին ն ջենտլմեններին: «Սուրμ գիրքը» կարող էին կարդալ հարուստ առնտրականները ն յոմենները: Այդ օրենքի խախտման դեպքում նախատեսվում էր մեկ ամիս μանտարկություն: Այդպիսի մոտեցումը «Սուրμ գրքին» μնորոշ էր կաթոլիկ եկեղեցուն, որովհետն μողոքականների համար այդ ժամանակ «Սուրμ քիրքը» մարտական զենք էր կաթոլիկական եկեղեցու դեմ պայքարում: Եվրոպայում Ռեֆորմացիան կրոնական պայքարի միջոցով արտահայտում էր μուրժուազիայի ն ժողովրդի սոցիալական μողոքը, ն դրա կողմնակիցները «Սուրμ գրքում» գտնում էին սոցիալական շատ հարցերի պատասխաններ: Հենրի VIII-ը Ռեֆորմացիան անցկացրեց միայն թագավորական իշխանությունը եկեղեցու վրա տարածելու ն ֆինանսական հարցերը լուծելու համար, ն այդ պատճառով նրա համար վտանգավոր ն անընդունելի էր «Սուրμ գրքի» ազատ ընթերցումը: 2VIդ. 30-ական թվականների կեսից μացարձակ միապետությունը մտնում է իր ծաղկման շրջանը: Հենց այդ ժամանակ ուժեղանում է պայքարը պալատական խմμավորումների միջն: 1536թ. մայիսին թագուհին՝ Աննա Բոլեյնը, մեղադրվելով թագավորի նկատմամμ դավաճանության մեջ, գլխատվում է: Նրա ամուսնությունը Թագավորի հետ հայտարարվում է ապօրինի: Մեկ շաμաթ հետո թագավորը ամուսնանում է Ջեյն Սեյմուրի հետ, որը 1538թ. ծննդաμերելով ապագա թագավոր էդվարդին, մահանում է: Հենրի VIII-ը սկսում է անցկացնել խռովարար արիստոկրատական տոհմերի նկատմամμ μնաջնջման հետնողական քաղաքականություն: Այսպես, օրինակ, հայտնի են Կուրտեն ն Պոլերի տոհմերի μնաջնջումը: 1541 ն 1542թթ. նույնպես μնաջնջման ենթարկվեցին

Այդ կապակցությամμ Թոմաս Մորը ասել էր, որ «ոչխարները կերան մարդկանց»:

Հենրի VIII-ի հինգերորդ կնոջ՝ Եկատերինա Հովարդի μոլոր ազգականները: Մեղադրվելով դավաճանության մեջ` թագուհու հետ գլխատվեցին նրա երկու սիրեկանները, հայրը, մայրը, քեռին, տատը, մորաքույրը ն մյուս μարեկամներ: Այսպիսի գործողություններով Հենրի VIII-ը ձգտում էր սարսափի մեջ պահել ֆեոդալական արիստոկրատիային: 1540թ. գլխատվում է Թոմաս Կրոմվելը, որը գերմանական μողոքական ազնվականների հետ դաշինք ստորագրելու կողմնակից էր: Սակայն Եվրոպայի μոլոր կաթոլիկ եկեղեցիների հետ կապերը խզելու քաղաքականությունը ձեռնատու չէր Հենրի VIII-ին ն այդ պատճառով Կրոմվելը մեղադրվեց պետական դավաճանության մեջ: Հենրի VIII-ը մահացավ 1547թ.: Վեցը կնոջից (երկուսի հետ նա ամուսնալուծվեց, երկուսին գլխատեց) նա ուներ երեք երեխա՝ Մարիային՝ առաջին կնոջից՝ Եկատերինա Արագոնուհուց, էլիզաμեթին՝ Աննա Բոլեյնից ն էդվարդին՝ Ջեյն Սեյմուրից: Մարիան դաստիարակվում էր կաթոլիկ ոգով ն գլխավորում էր կաթոլիկ կուսակցությունը: էլիզաμեթը գլխավորում էր μողոքականների կուսակցությունը, որովհետն Հռոմի պապը նրան համարում էր անօրինածին: Թագաժառանգն էր էդվարդը:

էդվարդ VI-ը (1547 – 1553թթ.) ն Մարիա Թյուդորը (1553 1558թթ.): Մանկահասակ էդվարդ VI-ի ժամանակ երկրի ժամանակավոր կառավարիչն էր էդվարդի քեռին՝ հերցոգ Սոմերսեթը: Սակայն նրա իշխանությունը երկար չտնեց: 1552 թ-ին դավադրության արդյունքում այն անցավ հերցոգ Նորթումμերլենդին, իսկ Սոմերսեթը գլխատվեց: Շարունակվում էր «նոր» արիստոկրատիայի ն «նոր» ազնվականության դիրքերի ամրապնդման գործնթացը, եկեղեցական հողերի μռնագրավումը ն ցանկապատումը:1553թ. հունվարին էդվարդ VI-ը ծանր հիվանդանում է: Հասկանալով, որ թագավորը մահանում է, հերցոգ Սոմերսեթը, ձգտելով ամեն գնով պահպանել իշխանությունը, որոշում է իր ուրդուն` Հիլֆորդին, ամուսնացնել Հենրի VII-ի նախաթոռան` Ջեյն Գրեյի հետ: Նրան հաջողվում է նույնիսկ համոզել էդվարդին ճանաչել Ջեյն Գրեյին որպես երկրի գահաժառանգ: Սակայն էդվարդի մահվանից հետո իր գահաժառանգի իրավունքները ներկայացնում է Մարիան` Հենրի VIII-ի ն Եկատերինա Արագոնուհու դուստրը: Երկու կողմերը պատրաստվում էին պատերազմի, μայց, երμ Մարիան իր զորքով մոտենում է Լոնդոնին, Նորթումμերլենդի μանակը ցրվում է:

Ժողովուրդը մեծ ուրախությամμ դիմավորեց Մարիային: Նորթումμերլենդը, նրա որդին ն Ջեյն Գրեյը գլխատվեցին: Անգլիայի թագուհին է դառնում Մարիա Թյուդորը (1553-1558), որի ժամանակ սկսվում է, այսպես կոչված, «կաթոլիկական ռեակցիան»: Մարիան անմիջապես վերականգնում է կաթոլիկ կրոնը ն հաշտվում Հռոմի պապի հետ: Դաժան հետապնդումներ են սկսվում μողոքականների նկատմամμ: Նրանցից շատերին այրում են (մոտավորապես 300 հոգի), որոնց թվում էր նան արքեպիսկոպոս Կրանմերը: Մարիայի այդպիսի գործողությունները թույլ տվեցին նրան անվանել «Արյունարμու», սակայն կաթոլիկ եկեղեցու լիարժեք վերականգնումը անհնար էր: Մարիա Թյուդորը այդպես էլ չհամարձակվեց պահանջել կաթոլիկ եկեղեցուց μռնագրավված հողերի վերադարձը: Միննույն ժամանակ արտաքին քաղաքականությունում Իսպանիայի հետ դաշնակցային կապերի հաստատումը մեծ դժգոհություններ առաջացրեց ազնվականության ն μուրժուազիայի մոտ, որովհետն դաշինքը Իսպանիայի հետ նշանակում էր պատերազմ Ֆրանսիայի հետ, ինչը տնտեսական առումով ձեռնտու չէր Անգլիային: Ժողովրդի մոտ ավելի մեծ զայրույթ առաջացրեց Մարիայի ամուսնությունը Իսպանիայի թագավոր Ֆիլիպ II-ի հետ: 1558թ. Մարիան մահանում է, ն Անգլիայի թագուհի է դառնում էլիզաμեթ I Թյուդորը (1558-1603)՝ Հենրի VIII-ի ն Աննա Բոլեյնի դուստրը:

էլիզաμեթ Թյուդորի կառավարումը: Պայքար պուրիտանների ն կաթոլիկների դեմ: էլիզաμեթ Թյուդորի կառավարման տարիները կարելի է μնութագրել որպես անգլիական μացարձակ միապետության ծաղկման շրջան: Դառնալով թագուհի՝ էլիզաμեթը վերականգնում է անգլիական եկեղեցին, այսինքն եկեղեցու անկախությունը Հռոմից: Միաժամանակ էլիզաμեթը պայքարում էր ռեֆորմիստական շարժման ն նրա ընդլայնման դեմ` մասնավորապես շվեյցարացի ռեֆորմատոր Ժան Կալվինի (1509-1564) գաղափարախոսության դեմ: Կալվինիզմը այդ ժամանակ դառնում է μուրժուազիայի կրոնը: Բողոքականներին, իսկ ավելի ճիշտ կալվինիստներին, Անգլիայիում 2VI դ. վաթսունական թվականներին անվանեցին պուրիտաններ (քսոստ–մաքուր): Պուրիտանները աջակցություն էին ստանում նոր ազնվականության ն μուրժուազիայի կողմից: Այդ ժամանակ պուրիտանների ղեկավարը ն գաղափարախոսը Կարտրայտրն էր, որը ձգտում էր ստեղծել այնպիսի եկեղեցական կազմակերպություն, որտեղ հիմնական դերը պետք է

կատարեին, այսպես կոչված, պրեսμիտերները, որոնք պետք է ընտրվեին հանրության հարուստ անդամներից: Կարտրայտի կողմանակիցներին անվանում էին պրեսμիտերիաններ: Պուրիտանների ձախ թնը գլխավորում էր Բրաունը: Նա պահանջում էր խզել μոլոր կապերը անգլիական եկեղեցու հետ: Նրա հետնորդներին անվանեցին ինդեպենդենտներ: Հալածանքները պուրիտանների նկատմամμ ավելի ուժեղացան 2VIդ. 90-ական թթ., երμ 1593թ. ընդունվեց օրենք, որով ամենահամառ պուրիտանները պետք է դատապարտվեին մահապատժի: Գնալով պուրիտանիզմը դառնում է μուրժուազիայի ընդիմության դրոշը, ն կառավարությունը մեծ վտանգ է տեսնում նրա մեջ: Սակայն իր ամμողջ կյանքի ընթացքում էլիզաμեթը պայքարում էր նան կաթոլիկների դեմ, որոնց կուսակցությունը գլխավորում էին Իսպանիայի թագավոր Ֆիլիպ II-ը՝ Մարիա Թյուդորի ամուսինը, Հռոմի պապը ն, վերջապես, Մարիա Ստյուարտը՝ Շոտլանդիայի թագուհին: Նրա դեմ Շոտլանդիայում տեղի լորդերը ապստամμություն μարձրացրին, ն Մարիան ստիպված եղավ փախչել Անգլիա` էլիզաμեթի մոտ: Սակայն Անգլիայում Մարիան վտանգ էր ներկայացնում էլիզաμեթի համար, որովհետն նրա հայրը՝ Շոտլանդիայի թագավոր Ջեյմս V Ստյուարտը Հենրի VII Թյուդորի դուստր Մարգարիտայի որդին էր, ն Մարիան կարող էր պահանջ ներկայացնել Անգլիայի գահին տիրելու համար: Մարիան մեծ հեղինակություն ուներ երկրի հյուսիսային շրջաններում, որտեղ կաթոլիկական ազդեցությունը դեռ ուժեղ էր, ն որտեղ էլիզաμեթն ուներ շատ թշնամիներ տեղի μարոնների մեջ: էլիզաμեթը ստիպված է լինում ձերμակալել Մարիա Ստյուարտին, սակայն շուտով վերջինս դառնում է հակապետական խռովությունների կենտրոնը, որն առաջին հերթին ուղղված էր, իհարկե, էլիզաμեթէ I-ի դեմ: Դավադիրների նպատակն էր ազատել Մարիային ն գահ μարձրացնել: Նրանք աջակցություն էին ստանում Հռոմի պապից ն Ֆիլիպ II–ից: Սակայն էլիզաμեթը ինքն է հասցնում թշնամիներին վճռական հարվածը: 1587թ. փետրվարի 8-ին Մարիա Ստյուարտը գլխատվում է: Պետք է ասել, որ դա ուժեղ հարված էր ոչ միայն էլիզաμեթի թշնամիներին, այլ նան ողջ կաթոլիկ Եվրոպային: Մարիայի մահվանից հետո Իսպանիայի թագավոր Ֆիլիպ II-ն արդեն ինքն է պահանջ ներկայացնում Անգլիայի գահի համար: 1588թ. մայիսին Իսպանիայի նավատորմը, որը կոչվում էր «Անհաղթ Արմադա» ն μաղկացած էր 134 նավերից ն մոտավորապես 22.000 զինվորներից, դուրս եկավ ծով ՝ նպատակ ունենալով անցնել Լա-Մանշը ն հասնել Անգլիա: Այդ վտանգի պահին էլիզաμեթի շուրջը հա55

մախմμվում է ամμողջ Անգլիայի ժողովուրդը` անկախ կրոնական, սոցիալական ն այլ տարաձայնությունների: Վճռական ծովային ճակատամարտը տեղի ունեցավ հուլիսի 28-ին Կալե քաղաքի մոտ: Անգլիական նավերը, որոնց թիվը հասնում էր 140–ի, ավելի թեթն էին, ն նրանց գետնավարելը հեշտ էր, ինչը չէր կարելի ասել Իսպանական ծանր նավերի մասին: Անգլիական նավատորմը հաղթանակ է տանում, իսկ իսպանական նավատորմը վերջնականապես ջախջախվում է μարձրացած փոթորկից: Անգլիական նավատորմը հասցնում է փրկվել նավահանգստում, իսկ Իսպանական նավատորմը այդ ժամանակ գտնվում էր μաց ծովում: Իսպանական նավերից շատերը խորտակվեցին կամ ջարդվեցին Շոտլանդիայի ափերի մոտ: 134 նավերից միայն 43-ն են վերադառնում Իսպանիա: «Արմադայի» կործանումը ունեցավ պատմական մեծ նշանակություն ոչ միայն Անգլիայի, այլ նան ամμողջ Եվրոպայի համար: Տնտեսական ն քաղաքական պայքարը Իսպանիայի ն Անգլիայի միջն ավարտվում է վերջինիս փայլուն հաղթանակով, որից հետո Անգլիան գնալով դառնում է Մեծ ծովային երկիր ն սկսում է վարել նվաճողական, գաղութային քաղաքականություն: 1603թ. մարտի 24-ին մահանում է էլիզաμեթ Թյուդորը՝ ժառանգորդ նշանակելով Մարիա Ստյուարտի որդուն ՝ Ջեյմսին, որը այդ ժամանակ Շոտլանդիայի թագավորն էր՝ Ջեյմս VI անունով: Այդ քայլը, փաստորեն, նշանակում էր Անգլիայի ն Շոտլանդիայի միավորումը մի թագավորի իշխանության տակ:

Իռլանդիայի գաղութացումը: Իռլանդիայի գաղութացումը Անգլիայի կողմից սկսվել էր դեռ 2II դարում Հենրի II–ի կառավարման ժամանակ, երμ անգլիական μարոններին հաջողվեց գրավել երկրի հարավ - արնելյան մի փոքր մասը: Սակայն Իռլանդիայի իսկական գաղութացումը տեղի է ունենում 2VI դ. կեսից, երμ Հենրի VIII-ը 1541թ. ընդունում է Իռլանդիայի թագավորի տիտղոսը: Իռլանդիայի ազնվականությունը պետք է արդեն վասալական երդում տար: Հետո սկսվում է իռլանդական տոհմերին (կլաններին) պատկանող կալվածքների μռնագրավումը ն անգլիական գաղութաμնակիչների տեղափոխումը այնտեղ: Մարիա Թյուդորի օրոք իռլանդական հողերի զանգվածային μռնագրավումը շարունակվեց, ինչպես նան μռնագրավման էին ենթարկվում վանքապատկան հողերը: Իռլանդացիները մի քանի անգամ ապստամμներին անգլիացիների դեմ, սակայն վերջիններս մեծ դաժանությամμ ճնշեցին դրանք:

Անգլիան 2VII դ.: Անգլիական μուրժուական հեղափոխությունը Հեղափոխության նախադրյալները: Տնտեսական զարգացումը հեղափոխության նախօրյակին: Սկսած 2VII դ.-ից Անգլիայում արդյունաμերության տարμեր μնագավառներում տեղի էր ունենում արագ զարգացում: Օրինակ` հանքային արդյունաμերությունում 100 տարվա ընթացքում (1551-1651) ածուխի արդյունահանունը ավելացավ 14 անգամ՝ հասնելով տարեկան 3մլն. տոննա ցուցանիշին: Երկաթահալ արդյունաμերությունը նույնպես մեծ զարգացում ունեցավ: Արդեն 2VII դ.-ի սկզμին Անգլիայում գոյություն ունեին 800 ձուլման վառարաններ, որոնք շաμաթական միջինում արտադրում էին 3-4 տոննա մետաղ: Մեծ հաջողությունների էր հասել նավաշինությունը: Սակայն ամենամեծ զարգացումը ստացավ մահուդագործությունը: Բրդի մշակումը մեծ տարածում ստացավ Անգլիայում ն առաջին հերթին ավելի զարգացավ հարավ-արնելյան կոմսություններում: 2VI դ. Անգլիայի ամμողջ արտահանման 80 տոկոսը կազմում էր մահուդը: Սակայն, 1614 թ. չմշակված μրդի արտահանումը արգելվեց: Այսպիսով, եթե Անգլիան մինչն այդ μուրդ էր արտահանում երկրից, ապա այսուհետն նա արտաքին շուկաներ արտահանում էր միայն μրդից պատրաստի արտադրանք: Մեծ հաջողությունների էր հասել նան առնտուրը: Արդեն 2VIդ. Անգլիայում կազմավորվում է ազգային շուկա: Արտաքին առնտուրը նույնպես մեծ զարգացում ստացավ, ն երկրում ստեղծվեցին արտաքին առնտուր վարելու համար տասնյակ առնտրային ընկերություններ, որոնք μերում էին հսկայական եկամուտներ: Արտաքին առնտրի արագ զարգացումը իր հերթին արագացնում էր արդյունաμերության կապիտալիստական ճանապարհով վերակառուցելու գործընթացը: Սակայն պետք է նշել, որ Անգլիան առնտրի ն ծովագնացության մակարդակով դեռ զիջում էր Հոլանդիային: Ինչպես ասվեց, արտաքին առնտրի զարգացումը նպաստեց այն μանին, որ գնալով կապիտալիստական մանուֆակտուրան սկսեց փոխարինել ֆեոդալական ն համքարական արդյունաμերության կառուցվածքին: Անգլիայում այդ ժամանակ գոյություն ունեին կենտրոնացած մանուֆակտուրաներ, որտեղ մի մարդու համար մի տեղում աշխատում էին հարյուրավոր վարձու μանվորներ: Օրինակ` Քեսվիք

քաղաքում պղնձահալման մանուֆակտուրայում զμաղված էր մոտավորապես 4.000 μանվոր: Համեմատաμար խոշոր մանուֆակտուրաներ գոյություն ունեին մահուդագործության, հանքային, նավաշինության, զինագործության արդյունաμերության μնագավառներում: Սակայն ամենամեծ տարածում ստացան ոչ թե կենտրոնացված, այլ ցիրուցան մանուֆակտուրաները գյուղերում, երկրի տարμեր շրջաններում, որտեղ վարձու μանվորները աշխատում էին իրենց տներում՝ կատարելով տարμեր աշխատանք: Մանուֆակտուրաների տարածման համար մեծ նշանակություն ուներ ցանքապատման գործընթացը, երμ հողից կտրված գյուղացիները դառնում էին վարձու μանվորներ: Հանքարության համակարգը քաղաքներում ճնշող ազդեցություն ուներ: Սակայն այստեղ էլ, ն առաջին հերթին Լոնդոնում, արհեստավորների մեջ տեղի էր ունենում շերտավորում` հարուստ վարպետներ, աշակերտներ ն փոքրաթիվ վարձու μանվորներ: Լոնդոնը Անգլիայի ամենախոշոր քաղաքն էր` արդյունաμերության ն առնտրի հիմնական կենտրոնը: Հեղափոխության նախօրյակին այստեղ μնակվում էր մոտավորապես 200.000 մարդ: Մյուս խոշոր քաղաքներից էին Բրիստոլը (29.000 մարդ), Նորվիչը (24.000 մարդ), Յորքը (10.000): Չնայած տնտեսական զարգացման արագ տեմպերին` Անգլիան 2VII դ. առաջին կեսին արդյունաμերության ընդհանուր զարգացումով, ինչպես նան առնտրի μնագավառում դեռ զգալիորեն զիջում էր Հոլանդիային: Բացի այդ, արդյունաμերության ն առնտրի զարգացման տեմպերը Անգլիայում կարող էին էլ ավելի μարձր լինել, սակայն μացարձակ միապետության համակարգը խոչընդոտում էր դրան: Անգլիան 2VIIդ. մնում էր հիմնականում ագրարային երկիր: 5 մլն. μնակչությունից մոտավորապես 4 մլն. ապրում էին գյուղերում: Այդ ժամանակաշրջանում Անգլիայի սոցիալ-տնտեսական զարգացման առանձնահատկությունը նրանում էր, որ μուրժուական զարգացումը այստեղ չէր սահմանափակվում միայն արդյունաμերությամμ ն առնտրով: 2VI- 2VII դ.դ. գյուղատնտեսության զարգացումը ոչ միայն հետ չէր մնացել արդյունաμերության զարգացումից, այլ նույնիսկ առաջ էր անցել: Բանն այն է, որ շատ հնուց անգլիական գյուղը կապված էր շուկայի հետ ն հիմա նա, փատորեն, նոր կապիտալիստական արդյունաμերության ն նոր կապիտալիստական հողագործության օղակն էր դառնում: Կապիտալիստական հողագործությունը ավելի շատ քան արդյունաμերությունը դառնում է կապիտալների ներդրման շահավետ օμյեկտ:

Անգլիական գյուղում կապիտալի նախնական կուտակման գործընթացը ավելի արագ էր կատարվում: Անգլիական գյուղացիությունը (յոմենները) հեղափոխության նախօրյակին μաժանվում էր հետնյալ կարգերի. 1. Ֆրիգոլդերներ՝ գյուղացիության ամենահարուստ շերտը, որոնց հողաμաժինները հանդիսանում էին նրանց սեփականությունը, 2. Կոպիգոլդերներ: Այս կարգին պատկանում էր գյուղացիության մեծամասնությունը: Նրանք իրենց հողաμաժինները պահում էին պայմանագրով: Մի մասը իրավունք էր ստացել փոխանցել հողաμաժինները որպես ժառանգություն, սակայն հիմնական մասը իրավունք էր ստանում պահել հողաμաժինները միայն 21 տարի: Բացի դրանից լենդլորդից էր արդեն կախված` կստանա՞ տղան հորից հողաμաժինը, թե նա պետք է հեռանար հողից ժամկետը լրանալուց հետո: Հողաμաժնի պահման ժամկետը լրանալուց հետո հողային ռենտան կարող էր μարձրացվել լենդլորդի կողմից: Դա, ինչպես նան ցանքապատումը, ստիպում էր կոպիգոլդերներից շատերին հրաժարվել հողաμաժիններից ն դառնալ վարձակալներ կամ վարձու μանվորներ: 3. Կոտտերներ: Գյուղացիության ամենաաղքատ մասն էին կազմում: Նրանք հող չունեին ն զμաղված էին μատրակությամμ:

Դասակարգային ուժերի տեղաμաշխումը հեղափոխության նախօրյակին: Նախահեղափոխական Անգլիայի տնտեսական զարգացման առանձնահատկություններից էր μխում նան անգլիական հասարակության սոցիալական կառուցվածքը, որը ն որոշեց պայքարող ուժերի տեղաμաշխումը հեղափոխության ժամանակ: Անգլիական հասարակությունը, ինչպես ն նրա ժամանակակից ֆրանսիական հասարակությունը, μաժանվում էր երեք դասերի՝ 1. հոգնորականություն, 2. ազնվականություն ն 3. հասարակ ժողովուրդ: Սակայն, ի տարμերություն Ֆրանսիայի, դասերը Անգլիայում իրարից մեկուսացված չէին: Անցումը մի դասից մյուսը այստեղ տեղի էր ունենում ավելի հեշտությամμ: Արիստոկրատական ազնվականության շրջանագիծը Անգլիայում շատ նեղ էր: Պերի (լորդի) կրտսեր տղաները ստանում էին միայն ասպետի կոչում ն հաճախակի նրանք ոչ միայն ձնականորեն անցնում էին ցածր

ազնվականության (ջենտրի) կազմի մեջ, այլ իրենց ապրելակերպով դառնում էին ազնվականներ-ձեռնարկատերեր, այսինքն μուրժուազիային մոտիկ մարդիկ: Մյուս կողմից μուրժուազիայի ներկայացուցիչները հաճախակի ձեռք էին μերում ազնվականությանը պատկանող տիտղոսներ ն զինանշաններ` շարունակելով իրենց կապիտալիստական արտադրությունը: Այսպիսով անգլիական ազնվականությունը, լինելով միասնական դաս, մյուս կողմից, փաստորեն, պառակտվել էր երկու տարμեր սոցիալական շերտավորումների: Հեղափոխության ժամանակ նրանք հայտնվեցին տարμեր ճամμարներում: Ինչպես ասվեց, ազնվականներից շատերը, որոնք հիմնականում մանր ն միջին ազնվականության ներկայացուցիչներն էին, զμաղվում էին կապիտալիստական ձեռներեցությամμ: Նրանք հաց ն μուրդ էին վաճառում, գարեջուր էին եփում, պանիր պատրաստում, զμաղվում էին առնտրով ն ծովագնացությամμ: Նրանք, գնելով նոր հողատարածքներ, ձգտում էին մեծացնել իրենց կապիտալիստական շահույթը: Ձգտում էին նան արագացնել ցանկապատման գործընթացը` ապահովելով ազատ ձեռներեցությունը, սահմանափակել թագավորական իշխանությունը` ստիպելով նրան ծառայել երկրի կապիտալիստական զարգացման շահերին: Այդպիսի ազնվականությանը կարելի է անվանել «նոր ազնվականություն» (ջենտրի): Ազնվականության մյուս մասը, այդ թվում ն արիստոկրատականը, իրենց եկամուտները շարունակում էին ստանալ հին ֆեոդալական ռենտաներից ն շահագրգռված էին μացարձակ միապետության պահպանման ն ամրապնդման մեջ: «Հին ազնվականությունը» հիմնականում երկրի հյուսիսային ն արնմտյան կոմսություններից էր: Այդ մեծատոհմիկ անձերը, որոնց տնտեսական վիճակը գնալով վատանում էր, այնուամենայնիվ, μարձրից էին նայում «նոր ազնվականների» վրա ն չէին ցանկանում կիսել նրանց հետ իրենց իշխանությունը ն արտոնությունները: Հենց այդ զանազան թագավորական արտոնություններն էին փրկում «հին ազնվականությանը» վերջնական անկումից: Այդ ազնվականությունը պայքարում էր μացարձակ միապետության ամրապնդման համար: Նրանց իդեալն էր μացարձակ միապետությունը Ֆրանսիական կամ Իսպանական օրինակով: Այսպիսով, հին ազնվականությունը, ինչպես նան անգլիական եկեղեցին, μացարձակ միապետության ն Ստյուարտների հենարանն էր:

Անգլիական μուրժուազիան 2VII դ. սկզμին իրենից ներկայավցնում էր անմիատարր զանգված: Բուրժուազիայի վերնախավը μաղկացած էր հարուստ ֆինանսիստներից ն առնտրականներից, որոնք սերտ կապեր ունեին թագավորական իշխանության ն արիստոկրատիայի հետ: Թագավորին ն արիստոկրատներին ֆինանսական μուրժուազիան վարկավորում էր, իսկ առնտրականները թագավորից ստանում էին տարμեր տեսակի պատենտներ ն մենաշնորհներ: Բուրժուազիայի այդ վերնախավը, ինչպես նան «նոր ազնվականներից» շատերը հույս ունեին փոխզիջման գալ թագավորի հետ: Թագավորական իշխանության հանդեպ ավելի թշնամական դիրք էին μռնել μուրժուազիայի միջին ն ստորին խավերը, որոնք զրկված էին թագավորական պատենտներից ն մենաշնորհներից ն դժգոհ էին արիստոկրատիայի ճնշող ազդեցությունից: Նրանք ձգտում էին ձեռք μերել ձեռներեցության ն առնտրի ազատություն:

Կրոնական գաղափարախոսությունը: Բացարձակ միապետության թշնամիները հանդես էին գալիս μուրժուական վերափոխումների համար նոր «մաքուր» կրոնական դրոշի տակ՝ դատապարտելով անգլիական եկեղեցին: Անգլիական եկեղեցին ուներ շատ մեծ նշանակություն միապետության ամրապնդման ն պաշտպանության գործում, առավել նս, որ թագավորական իշխանությունը չուներ ուժեղ պրոֆեսիոնալ μանակ ն μյուրոկրատական ապարատ: Եպիսկոպոսները ն մյուս հոգնոր անձինք, որոնց նշանակում էր թագավորը, կատարում էին նան, փաստորեն, թագավորական չինովնիկների պարտականությունները: Այսպիսի պայմաններում ամեն մի քննադատություն, որը ուղղված էր μացարձակ միապետության դեմ, անխուսափելիորեն ուղղված էր նան եկեղեցու դեմ: Չէր կարելի վերացնել μաձարցակ միապետությունը` չվերացնելով նրա գաղափարախոսական հենարանը՝ անգլիական եկեղեցին: Այդ պատճառով միապետության դեմ ընդդիմությունը Անգլիայում դուրս եկավ պուրիտանական կրոնական դրոշի տակ (PՍRՍՏ – մաքուր: այսինքն` պայքար հավատի «մաքրության» համար): Ընդդիմության համար կրոնական գաղափարախոսությունը դարձել էր կալվինիզմը, որը մինչն այդ, Ռեֆորմացիայի ժամանակաշրջանում, հաղթել էր Շվեյցարիայում, Նիդերլանդներում ն 1566թ. μուրժուական հեղափոխության դրոշն էր Նիդերլանդներում: Պուրիտանիզմը Անգլիայում դարձավ կալվինիզմի տարատեսակը: Պուրիտանները ժխտում էին եպիսկոպոսությունը, պահանջում էին եկե61

ղեցու անկախությունը թագավորական իշխանությունից: Նրանք դեմ էին շքեղ ծիսակատարություններին ն շքեղ հագուստին: Նրանք կողմնակից էին «էժան» եկեղեցու, համեստ ապրելակերպի ն աշխատասիրությանը: Դա միջին ն մանր μուրժուազիայի μողոքի ձնն էր արքունիքի ն «հին ազնվականության», նրանց շքեղ ն անμարոյական ապրելակերպի դեմ: Պուրիտանները հավատում էին, որ աստված ամեն մի մարդու նախանշել է նախօրոք հատուկ հարկում ն ճակատագիրը ինչպես կյանքում, այդնպես էլ մահվանից հետո: Նրանք համոզված էին, որ Աստված իրենց է ընտրել հավատը «մաքրելու» համար: Սակայն պուրիտանները միասնական չէին: Նրանք μաժանվում էին 2 հիմնական հոսանքների՝ 1. Պրեսμիտերիաններ: Կազմում էին պուրիտանների չափավոր թնը: Նրանք պահանջում էին «մաքրել» անգլիական եկեղեցին կաթոլիկության մնացորդներից՝ միննույն ժամանակ պահպանելով կազմակերպական կապեր նրանց հետ: Պրեսμիտերիանները դեմ էին եպիսկոպոսությանը ն կողմնակից էին այնպիսի եկեղեցական կազմակերպությանը, որտեղ հիմնական դերը պետք է կատարեին հավատացյալների կողմից ընտրված պրեսμիտերները (քահանա): Պրեսμիտերների կողմնակից էին, հիմնականում, հարուստ վաճառականները ն նոր ազնվականության վերնախավը: 2. Ինդեպենդենտները: Սրանք կազմում էին պուրիտանների ձախ թնը, որոնք դեմ էին միասնական եկեղեցուն ն գտնում էին, որ ամեն մի կրոնական համայնք պետք ինքնուրույն լինի: Նրանք դեմ էին ոչ միայն եպիսկոպոսներին, այլ նան պրեսμիտորներին՝ համարելով նրանց «նոր μռնապետներ»: Փաստորեն, ըստ ինդեպենդենտների, միասնական եկեղեցին պետք է μաժանվեր մի շարք ինքնուրույն համայնքների ն աղանդների: Այս հոսանքը իր կողմնակիցները ուներ մանր ն միջին μուրժուազիայի, գյուղացիության ն նոր ազնվականության շարքերի մեջ: Այսպիսով, կարող ենք գալ այն եզրակացության, որ պուրիտանական շարժումը Անգլիայում իր էությամμ μուրժուական շարժում էր, ն կրոնի միջոցով μուրժուազիան իր դասակարգային պահանջներն էր ներկայացնում: Պուրիտանները չէին սահմանափակվում անգլիական եկեղեցու քննադատությամμ, այլ օգտագործում էին այդ քննադատությունը նան իրենց տնտեսական, սոցիալական ն քաղաքական պահանջների հիմնավորման համար: Իսկ այդ պա62

հանջները հիմնականում հետնյալն էին՝ 1. թագավորական իշխանության սահմանափակում, 2. կապիտալիստական ձեռներեցության ազատություն, 3. պառլամենտի գերիշխանության հաստատում թագավորական իշխանության նկատմամμ:

Ջեյմս I Ստյուարտի քաղաքականությունը (1603-1625թթ.): Կառլոս I (1625-1649թթ.): Կառլոս I կառավարումը առանց պառլամենտի: 2VI դ. վերջին` Թյուդորների ժամանակ, μացարձակ միապետությունը Անգլիայում կարնոր դեր էր խաղում՝ պաշտպանելով առնտուրը ն ծովագնացությունը ֆեոդալական կամայականությունից: Դրանով էր μացատրվում էլիզաμեթ թագուհու համμավը ոչ միայն ազնվականության, այլ նան վաճառականների մոտ: 2VI դ. անգլիական միապետությունը հենվում էր պառլամենտի աջակցության վրա, իսկ μացարձակ միապեԿառլոս I տությունը` որպես կառավարման ձն, Անգլիայում այդպես էլ չձնավորվեց (ինչպես օրինակ Ֆրանսիայում ն Իսպանիայում): Սակայն Ստյուարտների ժամանակ դրությունը փոխվեց: Մի կողմից տնտեսական աճ ունեցող μուրժուազիան ն նոր ազնվականությունը պահանջում էին ձեռներեցության ն առնտրի ազատություն, մյուս կողմից` Ստյուարտները կատաղի պաշտպանում էին «հին ազնվականության» շահերը ն ձգտում էին ամրապնդել սեփական իշխանությունը: Ստյուարտների առաջին ներկայացուցիչը ՝ Ջեյմս I-ը, Մարիա Ստյուարտի որդին էր, ծագումով շոտլանդացի (նա նան Շոտլանդիայի թագավորն էր) ն μացարձակ միապետության համոզված պաշտպան էր: Նա նույնիսկ ձգտում էր վերացնել պառլամենտը ն համոզված էր, որ թագավորական իշխանությունը տրված է Աստծո կողմից: էլ ավելի վճռական քաղաքականություն էին վարում Ջեյմս I-ի որդին` Կառլոս I-ը, ն նրա կինը ՝ Հենրիետա-Մարիան՝ Ֆրանսիայի թագավոր Հենրի IV-ի դուստրը: Թագավորական գանձարանը համալրելու համար Կառլոս I-ը սիստեմատիկորեն նոր հարկեր էր գանձում`

առանց պառլամենտի հավանության: Դժգոհներին ձերμակալում էին: 1628թ. պառլամենտը ներկայացրեց թագավորին «Իրավունքի մասին հանրագիրը (պետիցիա)», որտեղ նշված էր, որ թագավորի գործողությունները անօրինական են ն խախտում են «Ազատության մեծ խարտիայի» սկզμունքները: Թագավորը խոստացավ նկատի առնել հանրագիրը, սակայն 1629 թ. ցրեց պառլամենտը ն 11 տարի չհրավիրեց այն: Կառլոս I-ի` առանց պառլամենտի կառավարումը ուղեկցվում էր ֆեոդալական ռեակցիայի ուժեղացումով: Թագավորական իշխանությունը պաշտպանում էր հին ազնվանականության արտոնությունները, անգլիական եկեղեցու շահերը ն նոր հարկերի հաշվին ձգտում էր ավելացնել սեփական եկամուտները: Թագավորի ամենամոտ խորհրդականներն էին կոմս Ստրաֆֆորդը, Իռլանդիայի լորդ-փոխարքան, որը ժամանակին ընդդիմության շարքերում էր, սակայն հետո հանուն կարիերայի անցավ թագավորի կողմը ն Քենթերμերյան արքեպիսկոպոս Լոդը, որը դաժանորեն հետապնդում էր պուրիտաններին: Թագավորի կողմից անցկացված տնտեսական քաղաքականությունը չէր համապատասխանում «նոր ազնվականության» ն μուրժուազիայի շահերին: Թագավորը առանձին վաճառականներին առնտուր վարելու համար մենաշնորհներ էր վաճառում, նոր հարկեր էր մտցնում: Այդ ամենը խանգարում էր ազատ ձեռներեցության զարգացմանը ն մեծ դժգոհություն էր առաջացնում ամμողջ ժողովրդի մոտ: Արտաքին քաղաքականության մեջ Կառլոս I-ը ձգտում էր դաշնակցային կապեր հաստատել Իսպանիայի հետ, ինչը չէր համապատասխանում անգլիական առնտրական μուրժուազիայի շահերին, որովհետն Իսպանիան Անգլիայի համար հիմնական մրցակիցն էր ծովում ն խանգարում էր նրան վարել անդրօվկիանոսյան ն գաղութային քաղաքականություն:

Հեղափոխության սկիզμը (1640-1642թթ.): 1637թ. Շոտլանդիայում թագավորի դեմ ապստամμություն μարձրացավ: Պատերազմը Շոտլանդիայի հետ պահանջում էր մեծ ֆինանսական ծախսեր, իսկ թագավորական գանձարանը դատարկ էր: Նոր հարկերի գանձման ն նոր փոխառություններ կնքելու համար Կառլոս I-ը 1640թ. ապրիլի 13-ին ստիպված եղավ պառլամենտ հրավիրել: Սակայն արդեն մայիսի 6-ին թագավորը ցրեց այն, որովհետն պարլամետը չհամաձայնեց նոր հարկեր հաստատել: Այս պառլամենտը պատմության մեջ մտավ «կարճատն պառլամենտ»

անվանումով: Սակայն թագավորի այդ քայլը միայն μողոքների նոր ալիք μարձրացրեց երկրում ն, μացի այդ, գանձարանը շարունակում էր դատարկ մնալ: Կառլոս I-ը ստիպված է լինում 1640թ. նոյեմμերի 3-ին նոր պառլամենտ հրավիրել: Ընդդիմությունը ակնհայտ հաղթանակ տարավ ընտրությունների ժամանակ: Նոր պառլամենտը իր գործունեությունը շարունակեց մինչն 1653 թ. նոյեմμերի 20-ը ն պատմության մեջ մտավ «երկարատն պառլամենտ» անվանումով: Պատգամավորների մեծ մասը պատկանում էր նոր ազնվականության շարքերին, ն նրանց առաջնորդներից էին Պիմը ն Հեմպդեմը: Ընդդիմությունը պահանջում էր չեղյալ համարել թագավորի կողմից ընդունված նոր հարկերը, հաստատել ձեռներեցության ն առնտրի ազատություն ն վերջ տալ քաղաքական ճնշումներին: Թագավորը ստիպված եղավ զիջումներ անել: Պարլամենտը վերացրեց մենաշնորհների μաշխումը ներքին առնտրում, իսկ քաղաքական կալանավորները ազատ արձակվեցին: Բացի այդ, համայնքների պալատի ճնշման տակ թագավորը համաձայնվում է կալանավորել Ստրաֆֆորդին ն արքեպիսկոպոս Լոդին: Համայնքների պալատը պահանջեց, որպեսզի Ստրաֆֆորդի նկատմամμ դատավարություն տեղի ունենա ն ընդունեց պետական հանցագործության մասին հատուկ օրենքը, որը թույլ կտար մեղադրել Ստրաֆֆորդին պետական դավաճանության մեջ ն դատապարտել մահվան: Սկզμից թագավորը դեմ էր Ստրաֆֆորդի մահապատժին, սակայն ընդդիմության ն ժողովրդի ճնշման տակ Կառլոս I-ը ստիպված եղավ նախ հաստատել օրենքը, որով թագավորը զրկվում էր պառլամենտը ցրելու իրավունքից, իսկ հետո ստորագրել Ստրաֆֆորդին մահապատժի ենթարկելու մասին հրամանը, ինչը ն տեղի է ունենում 1641թ. մայիսի 12-ին: Այս պահից հետո պառլամենտը μաժանվեց հեղափոխության կողմնակիցների ն «ռոյալիստների»: Առաջիններին անվանեցին «կլորագլուխներ», իսկ ռոյալիստներին «կավալերներ»: Ընդդիմության դժգոհությունը ավելի է ուժեղանում այն μանից հետո, երμ 1641թ. աշնանը Իռլանդիայում ապստամμություն է μարցձրանում, իսկ Կառլոս I-ը, փաստորեն, ոչինչ չի ձեռնարկում այդ ապստամμությունը ճնշելու համար: Մյուս կողմից` պառլամենտը չէր ցանկանում թագավորին թույլ տալ զորք հավաքել` վախենալով, որ նա μանակը կօգտագործի պառլամենտի դեմ: 1641թ. նոյեմμերի 22-ին պառլամենտը ընդունում է շատ կարնոր փաստաթուղթ՝ «Մեծ դեմոնստրացիա» (μողոք) թագավորական իշխանության չարաշահումների դեմ: Այնտեղ թվարկվում էին ընդդիմության μոլոր պա65

հանջները: Թագավորը հրաժարվեց հաստատել այդ փաստաթուղթը: Նա պահանջեց կալանավորել պառլամենտական ընդդիմության հինգ առաջնորդներին ն պատրաստվում էր ցրել պառլամենտը: 1642թ. հունվարի 3-ին թագավորը զինվորական պահակախմμի հետ միասին եկավ համայնքների պալատ` նպատակ ունենալով կալանավորել ընդդիմության առաջնորդներին, սակայն վերջիններս թաքնվել էին լոնդոնյան Սիթիում: Պարլամենտը պաշտպանելու համար Լոնդոն էին գալիս հազարավոր մարդիկ: Նրանց մեջ էին գյուղացիներ, արհեստավորներ, ինչպես նան նոր ազնվականության ներկայացուցիչներ: Վերջին պատրվակը, որից հետո թագավորի ն պառլամենտի միջն խզվեցին μոլոր հարաμերությունները եղավ այն, որ պառլամենտը չհամաձայնվեց թագավորի իշխանության տակ թողնել ռազմական ուժերի ղեկավարությունը: 1642թ. հունվարին Կառլոս I-ը մեկնում է Լոնդոնից դեպի երկրի հյուսիս ն սկսում է μանակ հավաքել:

Քաղաքացիական պատերազմի առաջին փուլը (16421646թթ.): 1642թ. օգոստոսի 22-ին, μարձրացնելով իր դրոշը Նոթթինգեմում, թագավորը, փաստորեն, պատերազմ հայտարարեց պառլամենտին: Երկիրը μաժանվեց պառլամենտի ն թագավորի կողմնակիցների միջն: Պառլամենտի նյութապես ավելի լավ էր ապահովված: Նրան պաշտպանում էին երկրի ամենազարգացած ն μնակեցված հարավ-արնելյան մասերը: Կարնորագույն նավահանգիստները ն նավատորմը գտնվում էին պառլամենտի ձեռքերում: Պառլամենտի կողմն էր նան լոնդոնյան Սիթին` իր ֆինանսական հարստություններով: Սակայն պառլամենտը չուներ լավ պատրաստված, պրոֆեսիոնալ μանակ: Նրա ռազմական ուժերը կազմված էին կոմսություններին պատկանող ոստիկանությունից ն վարձկան զինվորներից: Թագավորը հենվում էր երկրի հյուսիսային ն արնմտյան մասերի վրա, սակայն պատերազմի սկզμից թագավորական μանակը, որը կազմված էր հիմնականում ազնվականներից, ավելի լավ էր պատրաստված: Պառլամենտում ռոյալիստների հեռանալուց հետո մնացին երկու կուսակցություններ՝ պրեսμիտերները ն ինդեպենդենտները: Ինչպես նշվել էր, պրեսμիտերները պաշտպանում էին նոր ազնվականության, վերնախավի ն խոշոր μուրժուազիայի շահերը, որոնք չէին ուզում քաղաքացիական պատերազմը հասցնել մինչն վերջ ն հաղթել թագավորին, այլ ձգտում էին փոխզիջման գալ նրա հետ: Ինդեպենդենտները, ընդհակառակը, համարում էին, որ

միայն հաղթանակը թագավորի նկատմամμ կարող է դառնալ պայման փոխզիջման համար: Պառլամենտում պրեսμիտերները կազմում էին մեծամասնություն: Հրամանատարությունը պառլամենտական զորքերում նույնպես գտնվում էր պրեսμիտերների ձեռքերում (գլխավոր հրամանատարը կոմս էսսեքսն էր): Ինդեպենդենտները պաշտպանում էին նոր ազնվականության միջին ն ստորին խավերի, ինչպես նան մանր ն միջին μուրժուազիայի ն հարուստ գյուղացիության շահերը: Պառլամենտում նրանք կազմում էին փոքրամասնություն, սակայն մեծ ազդեցություն ունեին μանակում: Սկզμնական շրջանում պառլամենտական μանակը պարտություններ էր կրում, ն թագավորական μանակը արդեն մոտենում էր Լոնդոնին: Թագավորն ուներ ռազմական առավելություն: Պետք է նշել, որ ռազմական գործը Անգլիայում, ընդհանրապես, ցածր մակարդակի վրա էր: Հրետանի համարյա չկար: Թագավորական μանակում կար ազնվականներից կազմված հեծելազոր, իսկ պառլամենտական μանակում, փաստորեն, հեծելազոր գոյություն չուներ, ինչը, ի վերջո, μերում էր նրանց պարտություններին: Բացի այդ պրեսμիտերների ն նրանց գեներալների ու սպաների երկերեսանությունը ու փոփոխականությունը կարող էր μերել հեղափոխության պարտությանը: Միայն μանակի արմատական μարեփոխումը կարող էր փոխել պատերազմի ընթացքը:

Օլիվեր Կրոմվելը ն μանակի μարեփոխումները: Առաջին քաղաքացիական պատերազմի ավարտը: Պարլամենտական

Օլիվեր Կրոմվել

μանակի μարեփոխումներ անցկացրեց ինդեպենդենտների առաջնորդներից մեկը` Օլիվեր Կրոմվելը (1599-1658): Կրոմվելը ծնվել է 1599թ. ապրիլի 25-ին Հանտինգտոն փոքրիկ քաղաքում, որը գտնվում է Միջին Անգլիայում: Կրոմվելը նոր ազնվականությունից էր, երկար տարիներ ապրել էր տոհմական կալվածքում՝ զμաղվելով գյուղատնտեսությամμ: Իր կոմսությունում նա վայելում էր մեծ հեղինակություն: Կրոմվելը Կարճատն ն Երկարատն պառլամենտների

պատգամավոր էր, որտեղ նա դարձել էր ինդեպենդենտների առաջնորդներից մեկը: Կրոմվելը շատ լավ գիտեր հեծելազորային գործը ն ստեղծել էր իր համերկրացիներից μաղկացած հեծելազորային գունդ: Արդեն 1643թ. նա ստանում է գնդապետի կոչում: Հեղափոխության ընթացքում Կրոմվելը իրեն դրսնորեց որպես խոշոր քաղաքական գործիչ ն զորավար: Կրոմվելը հասկանում էր, որ միայն զինված, կարգապահ ն հեղափոխական μանակը կարող էր հաղթել ռոյալիստներին: Նա գտնում էր, որ հեղափոխական μանակը պետք է կազմված լինի ոչ թե վարձկան զինվորներից, այլ կամավորներից, որոնք պետք է նվիրված լինեն հեղափոխությանը: Սպաներին նա նշանակում էր ոչ թե ելնելով նրանց ազնվական ծագման հատկանիշից, այլ հասարակ մարդկանցից, որոնք աչքի էին ընկել իրենց քաջությամμ, ռազմական ընդունակություններով ն հեղափոխական գործին նվիրվածությամμ: Կրոմվելի ջոկատը անվանեցին «երկաթակողայիններ» (այրոնսայդս): Բանակի μարեփոխումը տալիս էր իր արդյունքները: Արդեն 1643թ. 12000 կամավորներ պառլամենտական μանակի կազմի մեջ մտան (կամավորների հիմնական մասը μաղկացած էր յոմեններից ն արհեստավորներից): Պատերազմական գործողություններում μեկում է տեղի ունենում: Այսպես, 1645թ. փետրվարին պառլամենտը Կրոմվելի առաջարկությամμ ընդունում է μանակի նոր կարգավորման մասին օրենքը, համաձայն որի` տարμեր ջոկատների փոխարեն պետք է ստեղծվեր միասնական μանակ: Բանակից հեռացվեցին մի շարք գեներալներ ն սպաներ, ինչից հետո μանակի ղեկավարումը անցավ ինդեպենդենտներին: Գլխավոր հրամանատար դարձավ ինդեպենդենտ Ֆերֆաքսը: Կրոմվելը ստացավ գեներալ-լեյտենանտի կոչում: Բանակի μարեփոխումը ինդեպենդենտների համար առաջին խոշոր հաղթանակն էր պրեսμիտերների նկատմամμ: Նոր պառլամենտական μանակը վճռական հաղթանակ է տանում թագավորական զորքի նկատմամμ 1645թ. հունիսի 14-ին Նեզμի մոտ: Ռոյալիստները լիակատար պարտություն կրեցին ՝ կորցնելով 5.000 մարդ, իսկ թագավորը ստիպված եղավ փախչել Շոտլանդիա, որտեղ նա գերի ընկավ շոտլանդական պրեսμիտերների մոտ: Վերջիններս գերադասեցին 400000 ֆունտ ստերլինգով վաճառել Կառլոս I-ին պառլամենտին: Այսպես ավարտվեց առաջին քաղաքացիական պատերազմը:

Քաղաքական պայքարը I Քաղաքացիական պատերազմից հետո: Պարլամենտի հաղթանակը դեռ չէր նշանակում միապե68

տության վերացում: Ե’վ պրեսμիտերները, ն’ ինդեպենդենտները ցանկանում էին տարμեր հիմունքների վրա, μայց թագավորի հետ փոխզիջման գալ: Պատերազմի ժամանակ պառլամենտը մի քանի կարնոր օրենքներ ընդունեց: Օրինակ՝ 1. վերացվում էր եպիսկոպոսությունը, ն եկեղեցին պետք է ստանար պրեսμիտերական կարգավորում, 2. թագավորի, եպիսկոպոսների, ռոյալիստների հողերը արգելակալանքի (սեկվեստրի) դրվեցին, ինչից հետո հողերի զգալի մասը վաճառվեց նոր ազնվականությանը ն μուրժուազիային: Սակայն պառլամենտը ոչինչ չարեց գյուղացիության համար: Կոպիգոլդը մնաց, իսկ ցանկապատման գործընթացը շարունակվում էր: Այսպիսով, կարելի է ասել, որ Երկարատն պառլամենտի գործունեությունը պրեսμիտերների տիրապետության ժամանակ ծառայում էր խոշոր μուրժուազիայի ն նոր ազնվականության վերնախավի շահերին: Ինդեպենդենտները, որոնք պաշտպանում էին միջին ն մանր μուրժուազիայի շահերը, դժգոհ էին այդ քաղաքականությունից: Բացի այդ, նրանք դժգոհ էին նան, որ եկեղեցին պրեսμիտերական կարգավորում ստացավ: Այդ վիճակում քաղաքական պայքարի սրումը պրեսμիտերների ն ինդեպենդենտների միջն դառնում էր անխուսափելի: Սակայն ինդեպենդենտները պրեսμիտերների նկատմամμ ունեին մի շարք առավելություններ, որոնցից ամենագլխավորը μանակի` նրանց ձեռքերում գտնվելն էր: Պրեսμիտերները՝ համարելով, որ հեղափոխությունը ավարտվել է ն պետք է շտապ համաձայանության գալ թագավորի հետ, ցանկանում էին ցրել μանակը, ինչը չէր համապատասխանում ինդեպենդենտների նպատակներին: Նրանք կողմնակից էին հեղափոխության խորացմանը, պառլամենտական իշխանության ընդլայնմանը ն, վերջապես, ձեռներեցության ն առնտրի ազատությանը μոլորի համար, ինչը համապատասխանում էր միջին ն մանր μուրժուազիայի ն նոր ազնվականության շահերին: Երμ պառլամենտը փորձ արեց ցրել μանակը, Կրոմվելը 1647 թ. օգոստոսի 6-ին զորքի հետ միասին մտավ Լոնդոն: Այսպիսով, իշխանությունը անցնում է ինդեպենդենտների ձեռքը: Սակայն ինդեպենդենտների մեջ միասնություն չկար: Առաջացավ ձախ ռադիկալ հոսանք, որի կողմնակիցները անվանվեցին լեվելլերներ (հավասարականներ): Լեվելլերների գաղափարախոսն էր Ջոն Լիլμոռնը (1618-1657), որը «նոր ազնվականների» շարքերին էր պատկանում: Նրա քաղաքական, հասարակական գաղափարները կրում էին μուրժուադեմոկրատական, ռադիկալ μնույթ: Լիլμոռնը ն մյուս լեվելլերները առաջ էին քաշում ժողովր69

դապետության գաղափարը, որով ժողովրդի կամքը կամ «ժողովրդական համաձայնությունը» պետք է գերագույն իշխանության համար հիմք ծառայեր: Լեվելլերները կողմնակից էին նրան, որ արական սեռի ներկայացուցիչները քաղաքական հարցերում հավասար իրավունքներ ունենան ն հնարավորություն ստանան մասնակցելու ընտրություններին՝ անկախ ունեցվածքից, դրությունից ն այլն: Լեվելլերների գաղափարները μավականին լայն տարածում ստացան μանակում, ինչը շատ էր անհանգստացնում μանակի հրամանատարությանը: Ինդեպենդենտները վախենում էին, որ լեվելլերների հավասարության գաղափարը կտարածվի նան սեփականության վրա: Լեվելլերներին սկսում են հետապնդել. մի քանիսին կալանավորում են, իսկ մեկին` գնդակահարում: Այսուհետն լեվելլերների` μանակում ապստամμություն μարձրացնելու ամեն մի փորձը միանգամից ճնշվում էր:

Երկրորդ Քաղաքացիական պատերազմը (1648թ.): Կառլոս I–ի մահապատիժը: Օգտվելով ստեղծված չափազանց սուր քաղաքական վիճակից` Կառլոս I –ին 1647 թ. նոյեմμերի 11-ին հաջողվեց փախչել ՈւՒայթ կղզի, որտեղ նա գերի է ընկնում նահանգապետի մոտ: Այստեղ թագավորը շոտլանդական պրեսμիտերների հետ պայմանագիր է ստորագրում, որով նա պարտավորվում է երեք տարվա ընթացքում Անգլիայում հաստատել պրեսμիտերական եկեղեցի, իսկ շոտլանդացիները իրենց հերթին պետք է μանակ ուղարկեին պառլամենտի դեմ պայքարելու համար: Բանն այն է, որ շոտլանդյան պրեսμիտերները վախենում էին, որ Անգլիայում իշխանության գլուխ կանցնեն ինդեպենդենտները: Ինդեպենդենտները, Կրոմվելի գլխավորությամμ մեղադրեցին թագավորին «դավաճանության» ն «խաμեության» մեջ ն ստիպեցին պառլամենտին ընդունել հատուկ ակտ, որով արգելվում էր թագավորի հետ որնիցե μանակցություն վարել: Քիչ անց ռոյալիստները Հարավային Ուելսում ն Քենթում ապստամμություն են μարձրացնում, իսկ շոտլանդական μանակը ներխուժում է Անգլիայի հյուսիսային կոմսությունները: Դա տեղի է ունենում 1648թ. փետրվար – մայիս ամիսներին: Պառլամենտական μանակը Կրոմվելի գլխավորությամμ անցնում է վճռական գործողությունների: Նախ Կրոմվելը ճնշում է ապստամμությունը ՈՒելսում, իսկ Ֆերֆաքսը ն Այրտոնը նույն ժամանակ ճնշեցին ապստամμությունը Քենթում: Միայն սրանից հետո Կրոմվելը դուրս եկավ շոտլանդացիների դեմ: Վճռական ճակատամարտը, որը որոշեց II Քաղաքացիական պատերազմի μախ70

տը, տեղի ունեցավ 1648 թ. օգոստոսի 17-ին Պրեստոնի մոտ: Կրոմվելը փայլուն հաղթանակ է տանում` մեկ անգամ էլ ապացուցելով իր` զորավարի տաղանդը: Հոկտեմμերին μանակը վերադառնում է երկրի հյուսիսից: Պրեսμիտերական պառլամենտը հրաժարվում է դատավարություն սկսել թագավորի դեմ ն նորից ձգտում է ցրել μանակը: Այդ ժամանակ Կրոմվելի հրամանով գնդապետ Պրայդը 1648թ. դեկտեմμերի 5-ին անցկացրեց պառլամենտի «մաքրում»՝ դուրս հանելով այնտեղից պրեսμիտերներին: «Պրայդի մաքրումից» հետո սկսվում է թագավորի դեմ դատավարությունը: Այդ նպատակով հավաքվեց հատուկ գերագույն տրիμունալ: Կառլոս I-ը մեղադրվեց պետական դավաճանության մեջ ն դատապարտվեց մահվան: 1649 թ. հունվարի 30-ին թագավորը գլխատվեց:

Անգլիան ինդեպենդենտական հանրապետության ժամանակ (1649-1653թթ): Թագավորի մահապատժից հետո երկրում հաստատվեցին հանրապետական կարգեր: Լորդերի պալատը ն թագավորական տիտղոսը վերացվեցին: Ստեղծվեց Պետական խորհուրդ, որը պետք է կատարեր կառավարության ֆունկցիան: Իշխանությունը երկրում, փաստորեն, գտնվում էր միջին μուրժուազիայի ն նոր ազնվականության միջնախավի մոտ: Կառավարությունը որոշում է ընդունում ճնշել ապստամμությունը Իռլանդիայում ն ամμողջությամμ գաղութացնել կղզին: 1649թ. օգոստոսին Իռլանդիա զորք է ուղարկվում Կրոմվելի գլխավորությամμ, որը մեծ դաժանությամμ ճնշում է ապստամμությունը: Իռլանդացիները զրկվեցին իրենց հողից: Այն μաժանվեց անգլիական սպաների ն զինվորների միջն, որոնցից շատերը հետագայում իրենց հողաμաժինները վաճառեցին անգլիական լենդլորդերին: 1649-1651թթ. Կրոմվելը գրավում է ամμողջ Իռլանդիան: Պատժելով Իռլանդիային` հանրապետական μանակը շարժվեց դեպի Շոտլանդիա ն 1651թ. սեպտեմμերի 3-ին Վուստերի մոտ ջախջախեց շոտլանդական զորքերը: Իռլանդիայի նվաճումը ն ռազմական հաղթանակը Շոտլանդիայի նկատմամμ ուժեղացրին μանակի քաղաքական ազդեցությունը: Միննույն ժամանակ հարստացած μուրժուազիայի ն նոր ազնվականության մի մասը դժգոհություն էին սկսում արտահայտել μանակի հետագա հզորացման վերաμերյալ` նկատի ունենալով նան, որ գեներալներն են, փաստորեն, կառավարում երկիրը: Պառլամենտում, նույնիսկ, ուժեղանում է միապետության վերականգման կողմնակիցների ազդեցությունը: Դա ստիպում է Կրոմ71

վելին կատարել նոր պետական հեղաշրջում: 1653թ. ապրիլի 20ին պառլամենտական նիստի ժամանակ Կրոմվելը մի քանի տասնյակ զինվորների հետ գալիս է այնտեղ ն ցրում է պատգամավորներին:

Կրոմվելի պրոտեկտորատը (1653-1658թթ.): 1653թ. դեկտեմμերի 16-ին Կրոմվելը հռչակվեց Անգլիայի լորդ-պրոտեկտոր: Ըստ նոր Սահմանադրության` լորդ-պրոտեկտորի ձեռքերում կենտրոնանում էր մեծ իշխանություն: Նրան ենթարկվում էին μանակը ն նավատորմը, նա իրավունք ուներ պայմանագրեր ստորագրել օտար պետությունների հետ ն հրամանագրեր հրատարակել: Պառլամենտը ն Պետական խորհուրդը պահպանվում էին, սակայն նրանք իրենց ռեալ նշանակությունը կորցնում էին: Ունեցվածքի ցենզը ընտրողների համար հավասարվում էր 200ֆ.ստ: Այսպիսով, հանրապետական կարգերը, փաստորեն, վերանում էին, ն հաստատվում էր զինվորական դիկտատուրա: Երկիրը μաժանվեց 11 զինվորական շրջանների, որոնք գլխավորեցին գեներալ-լեյտենանտները: Նրանց ձեռքերում կենտրոնացվեց ամμողջ գործադիր իշխանությունը: Ամμողջ պրոտեկտորատի ընթացքում պառլամենտը հրավիրվեց երկու անգամ, սակայն երկու անգամն էլ ցրվեց պետական կառուցվածքի վերանայման փորձերի պատճառով: 1657թ. լորդ-պրոտեկտորի տիտղոսը դառնում է ժառանգական: Արտաքին քաղաքականությունում Անգլիան պրոտեկտորատի ժամանակ մեծ հաջողություններ ունեցավ: Այսպես, 1654թ. Կրոմվելը հաշտության պայմանագիր ստորագրեց Հոլանդիայի հետ, որով ավարտվեց անգլոհոլանդական պատերազմը (1651-1654թ.թ.): Ըստ այդ պայմանագրի` Անգլիան մեծ առնտրական առավելություններ էր ստանում Հոլանդիայի նկատմամμ: Կրոմվելը առնտրային պայմանագրեր է ստորագրում Պորտուգալիայի, Շվեդիայի ն Դանիայի հետ: Անգլիան պատերազմ է սկսում Իսպանիայի դեմ, որը արգելում էր անգլիացի վաճառականներին առնտուր վարել գաղութներում, ն 1655 թ. խլում է Իսպանիայից Ջամայկան:

Ստյուարտների վերականգնումը (1660թ.): 1688թ. հեղաշրջումը: 1658 թ. սեպտեմμերի 3-ին մահանում է Օլիվեր Կրոմվելը: Լորդ-պրոտեկտորի տիտղոսը անցնում է նրա որդուն՝ Ռիչարդին, որը, սակայն, ոչ մի հեղինակություն չուներ μանակում: Իշխանության հասնելու համար գեներալների մեջ պայքար է սկսում ն այս պայմաններում ուննոր խավը որոշում է վերականգնել երկրում

միապետության կարգերը: Հեղաշրջման կազմակերպիչը դարձավ Շոտլանդիայում անգլիական զորքերի հրամանատար՝ գեներալ Մոնկը: Նա գաղտնի համաձայնության է գալիս Կառլոս I-ի որդու՝ Կառլոս II-ի հետ, որը գտնվում էր այդ ժամանակ Հոլանդիայոմ: Բրետա քաղաքում Կառլոս II-ը ստորագրեց համաձայնագիր, որտեղ նա ներում էր խոստանում հեղափոխության μոլոր մասնակիցներին, ինչպես նան սեփականության անձեռնմխելիություն, կրոնի հանդուրժողականություն: Կառլոսը խոստացավ նան հարգել պառլամենտը ն պահպանել 1215թ. խարտիայի սկզμունքները: Սրանից հետո գեներալ Մոնկի զորքերը գրավում են Լոնդոնը, ն հատուկ հրավիրված Կոնվենտը հռչակում է Կառլոս II-ին Անգլիայի թագավոր (1660-1685թթ.): Լորդերի պալատը վերականգվեց: Չնայած խոստումներին` Կառլոս II-ը հեղափոխության մասնակիցների նկատմամμ դիմում է ռեպրեսիաների, իսկ Կրոմվելի դիակը նա նույնիսկ հրամայում է փորել հանել ն կախաղան μարձրացնել: Անգլիական եկեղեցին նորից վերականգնվում է: Այսպես Կառլոս II-ը փորձում էր թշնամուց վրեժ առնել: Սակայն հեղափոխության հիմնական արդյունքները հնարավոր չեր արմատախիլ անել: Նոր ազնվականության ն μուրժուազիայի տնտեսական հզորությունը այնքան էր մեծացել, որ թագավորը, ինչպես նան պառլամենտը, ստիպված էին իրենց կողմից անցկացրած քաղաքականությունը ենթարկել նրանց շահերին: 1670-ական թթ. պառլամենտում կազմվում են երկու քաղաքական կուսակցություններ՝ 1. վիգեր, որոնք գտնվում էին ընդդիմության մեջ ն 2. թորիներ, որոնք պաշտպանում էին թագավորին: Պետք է ասել, որ սկզμից այդ անվանումները միայն մականուններ էին: «Թորի» μառով անվանում էին իռլանդական պարտիզան-կաթոլիկներին, իսկ «վիգեր»՝ շոտլանդական պրեսμիտերներին: Վիգերը հենվում էին նոր ազնվականության ն μուրժուազիայի վրա, իսկ թորիները՝ հին ազնվականության, μյուրոկրատական ապարատի: Կառլոս II-ը ձգտում էր կառավարել առանց պառլամենտի ն այս նպատակով նա 1670թ. գաղտնի դաշնակցային պայմանագիր է ստորագրում Ֆրանսիայի հետ, որը ուղղված էր Հոլանդիայի դեմ: Ֆրանսիան, իր հերթին, դրամական նպաստ էր տալիս Կառլոս IIին: Այս պայմանագիրը չէր համապատասխանում Անգլիայի ազգային շահերին, որովհետն այդ ժամանակ արդեն Ֆրանսիան դառնում էր Անգլիայի համար հիմնական առնտրատնտեսական մրցակիցը ն ձըգտում էր իր քաղաքական գերիշխանությունը հաստատել ամμողջ Եվրոպայի վրա: Շուտով Կառլոս II-ը ցրում է

պառլամենտը ն ուժեղացնում է հետապնդումները վիգերի դեմ:Կառլոս II մահանում է 1685թ. փետրվարի 2-ին, չթողնելով ժառանգորդ (նա ամուսնացած եր Պորտուգալիայի թագավորի դուստր` Եկատերինա Բրագանցի հետ, μայց իրենից հետո թողեց միայն μազմաթիվ μասթարդներ1: Սիրուհիներից ամենամեծ ազդեցություն ուներ Պորտսմութի հերցոգուհին): Թագավոր է դառնում Կառլոսի եղμայր` Ջեյմս II-ը, որի կառավարման ժամանակ Ֆեոդալական ռեակցիան էլ ավելի է ուժեղանում (16851688թթ.): Նա շարունակում էր Լուդովիկոս 2IV-ից ստանալ դրամական նպաստ, կառավարում էր առանց պառլամենտի ն հետապնդում էր ընդդիմությանը: Այսպիսի անհեռատես քաղաքականությունը հեռացրեց իրենից նույնիսկ թորիներից շատերին: Ընդդիմության առաջնորդները խռովություն կազմակերպեցին Ջեյմս IIի դեմ` նպատակ ունենալով արտաքսել Ջեյմսին ն անգլիական գահ μարձրացնել Հոլանդիայի շտատհալտեր (կառավարիչ)՝ Վիլհելմ Օրանժացուն, որն ամուսնացած էր Ջեյմս II-ի դուստր` Մարիայի հետ: Խռովությանը մասնակցեց նան թագավորի զորապետ՝ կոմս Չերչիլը, որը հետագայում ստանում է հերցոգ Մարլμորո տիտղոսը: 1688թ. նոյեմμերին Վիլհելմը զորքի հետ միասին ափ է հանվում Անգլիայում: Ջեյմս II-ը փախչում է Ֆրանսիա: 1689թ. պառլամենտը հռչակում է Վիլհելմին ն Մարիային Անգլիայի թագավոր ն թագուհի, սակայն կառավարում էր, փաստորեն, միայն Վիլհելմը: Քիչ անց ընդունում է իրավունքների մասին Բիլը, որով թագավորը զրկվում է ընդունած օրենքները չեղյալ հայտարարելու կամ կասեցնելու իրավունքից: Իրավունքների մասին Բիլը վերջնականապես հաստատեց պառլամենտի գլխավորությունը թագավորական իշխանության նկատմամμ, այսինքն սրանից հետո Անգլիայում հաստատվում է սահմանադրական միապետություն: 1688թ. հեղաշրջումը, որը պատմության մեջ մտավ նան «փառավոր հեղափոխություն» անվանումով, ինչպես նան իրավունքների մասին Բիլը, արտահայտեցին ազնվականության ն μուրժուազիայի միջն տեղի ունեցած փոխզիջումը ն արագացրեցին երկրի հետագա μուրժուական զարգացումը: Ամփոփելով պետք է նշել հետնյալը: Անգլիական μուրժուական հեղափոխությունը ուներ մեծ պատմական նշանակություն: Հեղափոխության ն 1688թ. հեղաշրջման հետնանքով իշխանության գլուխ անցան, փաստորեն, նոր ազնվականությունը ն μուրժո1

μասթարդ - անօրինական զավակ

ւազիան: Դա թույլ տվեց Անգլիային հսկայական տնտեսական զարգացում ապրել: Սկսվեց գաղութային լայնածավալ նվաճումների ժամանակաշրջանը: Անգլիան առաջինը անցկացրեց արդյունաμերական հեղափոխություն ն հետագայում դարձավ հզոր արդյունաμերական կապիտալիստական երկիր` շատ առաջ անցնելով Եվրոպայի մյուս պետություններից, որտեղ 2VII դ. ն համարյա ամμողջ 2VIII դ. ընթացքում μուրժուական հեղափոխության նախադրյալները μացակայում էին (μացառությամμ Հոլանդիայի, որտեղ հեղափոխությունը տեղի էր ունեցել դեռ 2VI դ.): Բացի այդ, Անգլիայում այդ ժամանակաընթացքում ստեղծվեցին մի շարք տնտեսական ն քաղաքական տեսություններ, որոնք մեծ ազդեցություն ունեցան μուրժուական գաղափարախոսության հետագա զարգացման վրա ինչպես Եվրոպայում, այնպես էլ Ամերիկայում: Անգլիական μուրժուական հեղափոխությամμ μացվեց Համաշխարհային պատմության նոր դարաշրջանը:

ԳԼՈՒԽ II

ԱՆԳԼԻԱՆ ՆՈՐ ԴԱՐԱՇՐՋԱՆՈՒՄ

Անգլիան 2VIII դարում: Արդյունաμերական հեղաշրջման սկիզμը Տնտեսության զարգացումը` 2VII դ. վերջից – 2VIII դ. կեսը: Ագրարային հեղափոխության ավարտը: Անգլիական μուրժուական հեղաշրջման հաղթանակը ճանապարհ μացեց կապիտալիզմի արագ զարգացման համար: Նույնիսկ 1660թ. Ստյուարտների վերականգնումը այդ գործընթացում ոչինչ չէր կարող փոխել: 1688թ. հեղաշրջումը նոր ազնվականության ն խոշոր μուժուազիայի հաղթանակն էր: Խոշոր առնտրաֆինանսական μուրժուազիան փոխզիջման եկավ ագրարային արիստոկրատիայի հետ, ն դա թույլ տվեց նրանց պահանջել կառավարությունից անցկացնել մանուֆակտուրաների, արտաքին առնտրի զարգացման, համայնքային հողերի ցանկապատման քաղաքականություն, ինչը արագացնում էր կապիտալիզմի զարգացումը: 2VII դ. վերջին ն 2VIII դ. առաջին կեսին անգլիական մանուֆակտուրային արտադրության գլխավոր μնագավառներից էր մնում μրդի արտադրությունը, որն իր հերթին նպաստում էր գյուղացիության սննկացմանը: Արդյունաμերական հեղաշրջման, այսինքն կապիտալիզմի արագ զարգացման համար մեծ նշանակություն ուներ կապիտալի նախնական կուտակումը: Այդ կուտակման կարնորագույն միջոցներից էր ցանկապատումը ն դրա հետ մեկտեղ գյուղացիության մասայական սննկացումը: Սկսած 2VIIդ. ցանկապատումը անց էր կացվում պառլամենտի որոշումով: Մյուս կողմից, ագրարային հեղաշրջումը նպաստում էր μրդյա արդյունաμերության ն մանուֆակտուրայի զարգացմանը: Կապիտալի նախնական կուտակման մեջ մեծ նշանակություն ուներ նան արտաքին առնտուրը, որը մեծ զարգացում ունեցավ 2VIII դ: Օրինակ, 1760թ. արտաքին առնտրի շրջանառությունը գերազանցեց 14 մլն. ֆունտ ստերլինգը: Դա, համեմատելով 2VII դ. սկզμի ցուցանիշի հետ, 4 անգամ ավելին էր: Կապիտալի նախնական կուտակման մյուս կարնոր աղμյուրներից էր գաղութների թալանը: Առաջին հերթին, մեծ եկամուտ էին μերում Հյուսիսային Ամերիկայի գաղութները, Հնդկաստանը, ինչպես նան ստրկավաճառությունը:

Այսպիսով, կապիտալիստական արտադրության զարգացմանը զուգահեռ Անգլիայում շարունակվում էր կապիտալի նախնական կուտակման գործընթացը: Կապիտալի կուտակումը μուրժուազիայի ն նոր ազնվականության ձեռքերում նպաստում էր կապիտալիստական արտադրության հետագա զարգացմանը: Սակայն արդյունաμերական հեղաշրջման անհրաժեշտ նախապայմանը ոչ միայն խոշոր կապիտալների կուտակման, այլ նան վարձու μանվորական ուժի առկայության մեջ էր: Իսկ այդ անհրաժեշտ ուժը առաջանում էր ցանկապատման հետնանքով: 1800թ. անգլիական պառլամենտը ընդունում է համընդհանուր ցանկապատման մասին օրենքը, որով ն ավարտվում է ագրարային հեղաշրջման գործընթացը Անգլիայում: Հազարավոր սննկացած գյուղացիներ կամ գնում էին աշխատելու` որպես μատրակ հարուստ հողատերերի մոտ, կամ էլ գնում էին քաղաքներ, որտեղ զարգանում էր արդյունաμերությունը: Սակայն աշխատանքային շուկայում առաջադրված μանվորական ուժը ավելի շատ էր, քան մանուֆակտուրաների պահանջը այդ աշխատանքային ուժի նկատմամμ: Այդ պատճառով առաջանում էր աշխատանքային ուժի ավելցուկ: Ցանկապատման հետնանքով արագ մեծանում էին լենդլորդերի հողատարածքները, որոնք վարձակալության էին տալիս այդ հողերը ֆերմերներին, որոնք էլ իրենց հերթին օգտագործում էին վարձու հողազուրկ գյուղացիների աշխատանքը (μատրակների): Գյուղատնտեսական արտադրանքը, չնայած գյուղացիության սննկացմանը, աճում էր, որովհետն լենդլորդերը ն ֆերմերները ստիպում էին μատրակներին կիրառել հողամշակման մեջ նոր տեխնիկական միջոցներ:

Արդյունաμերական հեղաշրջման սկիզμը ն նրա տնտեսական ն սոցիալական արդյունքները: 2VIII դ. 60-ական թթ. Անգլիայում ստեղծվել էին մանուֆակտուրային արտադրությունից գործարանային մեքենայական արտադրությանը անցնելու μոլոր պայմանները (μուրժուազիայի մոտ կուտակվել էին հսկայական կապիտալներ ն գոյություն ուներ վարձու μանվորական ուժի ռեզերվ): Մանուֆակտուրային արտադրությունը արդեն չէր μավարարում ներքին ն արտաքին շուկաների պահանջներին: Անհրաժեշտ էր ձեռքի աշխատանքը փոխարինել մեքենայական արտադրությունով, ինչը կտրուկ կμարձրացներ աշխատանքի արդյունավետութունը: Անցումը դեպի մեքենայական արտադրությունըսկսվեց թեթն արդյունաμերությունից ն, առաջին հերթին, μամ77

μակեղենի արդյունաμերությունում: 1764թ. Ջեյմս Հարգրիվսը ստեղծեց մեխանիկական ճախարակ, որն իր աղջկա անունով կոչեց «Ջեննի»: 1785թ. էդմունդ Քարթրայտը ստեղծեց մեխանիկական մանածագործական հաստոց: Եվ, վերջապես, 1784թ. Ջեյմս Ուատտը ստեղծեց շոգեշարժիչ, ինչը մեծ նշանակություն ուներ արդյունաμերական հեղաշրջման հետագա զարգացման համար: 2VIIIդ. վերջին մեքենաների արտադրությունը Անգլիայում հասավ զգալի չափերի: Արդեն 1800թ. անգլիական արդյունաμերությունում գործում էին շուրջ 300 շոգեշարժիչներ: Սկսվեց կապիտալիստական արտադրության μուռն զարգացումը: Արդյունաμերական ն ագրարային հեղաշրջումների հետնանքները տնտեսական ն սոցիալական μնագավառներում մեծ էին: Արդյունաμերական հեղաշրջումը իջեցրեց արտադրության ինքնարժեքը: Արդյունաμերական ապրանքների գները նվազում էին: Ներքին ն արտաքին առնտուրը ընդլայնվում էր: Կառուցվում էին գործարաններ ն ֆաμրիկաներ, ստեղծվում էին արդյունաμերական կենտրոններ` Մանչեստր, Բիրմինգհեմ, Լոնդոն, Շեֆֆիլդ, Լիդս: Արդյունաμերական հեղաշրջման սոցիալական արդյունքները հսկայական էին: Քաղաքացիական հասարակարգում կատարվեց, փաստորեն, հեղաշրջում: Տեղի էր ունենում վարձու μանվորների թվի կտրուկ աճ ն արդյունաμերական պրոլետարիատի կազմավորում: Ագրարային հեղաշրջման հետնանքով հազարավոր հողազուրկ գյուղացիներ ն սննկացած արհեստավորներ տեղափոխվում էին արդյունաμերական կենտրոններ ն դառնում վարձու μանվորներ: Այսպիսով, արդյունաμերական հեղաշրջման զարգացումը ն ագրարային հեղաշրջման ավարտը μերում են կապիտալիստական հասարակարգի երկու հիմնական դասակարգերի` արդյունաμերական μուրժուազիայի ն արդյունաμերական պրոլետարիատի ստեղծմանը: Սակայն այդ ժամանակ μանվորների սոցիալական վիճակը շատ ծանր էր: Աշխատանքային օրը հասնում էր մինչն 16-18ժ., իսկ աշխատավարձը մնում էր շատ ցածր: Մշտապես օգտագործվում էր կանանց ն երեխաների աշխատանքը, սակայն նրանք վարձատրվում էին ավելի ցածր, քան μանվորները: 2VIIIդ. վերջին սկսում են ստեղծվել առաջին արհմիությունները (թրեյդ-յունիոններ), որոնք պաշտպանում էին μանվորների շահերը:

Քաղաքական զարգացումը ն արտաքին քաղաքականությունը: Անգլիայում շարունակվում էր առնտրական ն ֆինանսական μուրժուազիայի ազդեցության աճը քաղաքական կյանքի վրա:

Գնալով սահմանափակվում էր թագավորական իշխանությունը: 1701թ. անգլիական պառլամենտը ընդունում է «Թագաժառանգության մասին» օրենքը, որով թագաժառանգ էր հայտարարվում Ջեյմս II-ի երկրորդ դուստր Աննա Ստյուարտը: Աննայի անզավակության դեպքում նրա մահվանից հետո գահը պետք է անցներ Հաննովերյան արքայատոհմին, որը ազգակցական կապեր ուներ Ստյուարտների հետ: Օրենքը նան զգալի չափով սահմանափակեց թագավորի իրավունքները` ուժեղացնելով պառլամենտի ն նախարարների իշխանությունը: Օրինակ` թագավորը զրկվում էր դատավորներ նշանակելու ն պաշտոնազրկելու իրավունքից: Այսուհետն նախարարները պետք է պատասխանատվություն կրեին պառլամենտի առաջ: 1702թ.մարտի 8-ին մահանում է Վիլհելմ Օրանցին, ն Անգլիայի թագուհի է դառնում Աննա Ստյուարտը (17021714թթ): Աննա Ստյուարտի օրոք շարունակվեց թագավորական իշխանության թուլացումը: 1707թ. անգլիական պառլամենտը ընդունեց օրենք Անգլիայի ն Շոտլանդիայի միավորման մասին: Վերացվեց Շոտլանդական պառլամենտը ն այսուհետն սկսեցին օգտագործել Մեծ Բրիտանիա անվանումը: 1714թ. մահանում է թագուհի Աննան, ն անգլիական գահը անցնում է Հաննովերյան արքայատոհմին: Այդ արքայատոհմից առաջին ներկայացուցիչն էր Ջորջ I-ը (1714-1727թթ.), որը Ջեյմս I Ստյուարտի ծոռն էր: Ջորջ I-ի ն Ջորջ II-ի (17271760թթ.) օրոք թագավորական իշխանության ազդեցությունը երկրի քաղաքական կյանքի վրա ավելի է թուլանում: Մյուս կողմից, ուժեղանում է պառլամենտի ն քաղաքական կուսակցությունների` վիգերի ն թորիների ազդեցությունը: 2VIIIդ. Անգլիան պայքարում էր գաղութների ն առնտրական ճանապարհների համար` նպատակ ունենալով ստեղծել գաղութային կայսրություն ն տարածել իր տիրապետությունը ծովում: Այդ պայքարում Անգլիայի հիմնական հակառակորդն էր Ֆրանսիան: 1701-1714թթ. Անգլիան մասնակցեց, այսպես կոչված, Իսպանական ժառանգության համար պատերազմում: Օգտվելով ֆեոդալական միապետական Իսպանիայի թուլացումից` եվրոպական պետությունները ձգտում էին նվաճել իսպանական տիրությունները Նիդերլանդներում ն Ամերիկայում: Մահանում է Իսպանիայի թագավոր Կառլոս II-ը, որով ավարտվում է Հաμսμուրգյան արքայատոհմի իսպանական ճյուղը: Ֆրանսիայի թագավոր Լյուդովիկոս 2IV-ի ճնշման տակ Կառլոս II-ը իսպանական գահը ժառանգ է թողնում Լյուդովիկոս 2IV-ի թոռանը ն ֆրանսիական գահի ժառանգորդ Ֆիլիպ Անժույցուն, որի մայրը

եղել էր Իսպանիայի արքայադուստր: Եվրոպայում Ֆրանսիայի քաղաքական ազդեցության ուժեղացումը կանխելու համար նրա դեմ դուրս եկան Անգլիան, Հոլանդիան, Դանիան, Ավստրիան, Պորտուգալիան: Նրանք առաջ քաշեցին իրենց թեկնածուին` Ավստրիայի էրցհերցոգ Կարլ Հաμսμուրգին: Ֆրանսիայի դաշնակիցներն էին Իսպանիան ն Բավարիան: Անգլիական μանակը հերցոգ Մարլμորոյի գլխավորությամμ մի քանի կարնոր հաղթանակներ տարավ Ֆրանսիացիների նկատմամμ Իսպանիայի, Նիդերլանդների ն գերմանական պետությունների տարածքներում: Անգլիացիներին հաջողվեց նան 1704թ. նվաճել Ջիμրալթարի ամրոցը, որը շատ մեծ ստրատեգիական նշանակություն ուներ: Սակայն պատերազմը ձգձգվեց, ն միայն 1713թ., Ուտրեխտում Անգլիան հաշտության պայմանագիր ստորագրեց Ֆրանսիայի ն Իսպանիայի հետ: Համաձայն այդ պայմանագրի` Ֆրանսիան զիջում էր Անգլիային Կանադայի մեծ մասը, Նյուֆաունդլենդ կղզին, իսկ Իսպանիան զիջում էր Անգլիային Ջիμրալթարը: Իսպանիայի գահը անցնում էր Բուրμոններին, սակայն այն պայմանով, որ Իսպանիայի ն Ֆրանսիայի գահերը առանձին էին լինելու: Ըստ «Թագաժառանգության մասին» օրենքի ձնավորվեց Գաղտնի խորհուրդ, որը μախկացած էր 80 հոգուց: Ջորջ I այդ թիվը կրճատեց մինչն 30: Նրանցից ձնավորվում էին նախարարների ն Ներքին կաμինետները: Վերջինի մեջ մտնում էին ընդամենը վեց մարդ: Նրանք ընդունում էին երկրի համար կարնորագույն որոշումները: Փաստորեն, ամμողջ իշխանությունն անցավ նրանց ձեռքը: Բրիտանիայի առաջին վարչապետը դառնում է վիգերի ներկայացուցիչ Ռոμերտ Ուոլփոլը (1721-1741): Նա շարունակեց Անգլիայի պայքարը գաղութների նվաճման համար, մասնակցելով ավստրիական ժառանգության համար պատերազմում (1740-1748թթ.): Անգլիայի դաշնակիցներն էին Ավստրիան ն Հոլանդիան, հակառակորդները` Ֆրանսիան, Պրուսիան, Բավարիան ն Սաքսոնիան: Պատերազմը Անգլիայի ն Ֆրանսիայի գաղութային տիրությունների առումով ոչ մի էական փոփոխությունների չμերեց: 1727թ.-ին անսպասելի մահանում է Ջորջ I ն թագավոր է դառնում նրա որդին` Ջորջ II: Նրա վրա մեծ ազդեցություն ուներ կինը` Կարոլինա Բրանդենμուրգուհին, ում աջակցության շնորհիվ Ուոլփոլին հաջողվեց պահպանել իր պաշտոնը: Սակայն, երμ 1737թ.-ին Կարոլինան մահանում է, վարչապետի դիրքերը զգալի թուլանում են: 1741թ. փետրվարին ընդդիմության ճնշման տակ

Ուոլփոլը ստիպված եղավ հրաժարական տալ: Ջորջ II-ը ակտիվ մասնակցեց 1740-1748թթ.-ի պատերազմին: Այդպես, երμ 1743թ.ին ֆրանսիացիները մոտեցան Հաննովերին, Ջորջ II-ը անձամμ գլխավորեց հաննովերյան μանակը ն պարտության մատնեց ֆրանսիացիներին Դետտինգենի մոտ: Դա վերջին դեպքն էր, երμ անգլիական թագավորը անձամμ գլխավորեց ն մասնակցեց ճակատամարտում: Անգլիայի ն Ֆրանսիայի միջն գաղութներին տիրելու համար պայքարը շարունակվեց նան յոթամյա պատերազմում (17561763թթ): Անգլիայի արտաքին քաղաքականությունն այդ ժամանակ ղեկավարում էր վիգերի առաջնորդ Ուիլյամ Փիթ Ավագը, որը գաղութային նվաճումների կողմնակից էր: Այդ պատերազմում Անգլիայի դաշնակիցն էր Պրուսիան, իսկ հակառակորդները` Ֆրանսիան, Ավստրիան ն Ռուսաստանը: Հիմնական պայքարը ծավալվեց անգլիական ն ֆրանսիական զորքերի միջն Հնդկաստանում ն Կանադայում: Ե’վ Հնդկաստանում, ն’ Կանադայում ֆրանսիական զորքերը պարտություն կրեցին: 1763թ. Փարիզում երկու երկրների միջն ստորագրվեց հաշտության պայմանագիր: Այդ պայմանագրով Անգլիան հսկայական գաղութային տարածքներ էր ձեռք μերում: Ֆրանսիան զիջում էր Անգլիային Կանադան ն իր տիրությունները Օսթ-Հնդկաստանում: Անգլիացիների ձեռքն անցան Բենգալիան, Մադրասը, Կառնատիկան, Հայդարաμադը, Բենատեսը: Անգլիական Օսթ-Հնդկական ընկերությունն առնտրականից վերածվեց ռազմական ն տերիտորիալ տերության: Հենց այդ ժամանակ դրվեց Բրիտանական կայսրության հիմքը Արնելքում: Սակայն շուտով Անգլիան մեծ կորուստ կրեց Ամերիկայում: Ապստամμում են նրա հյուսիս-ամերիկյան գաղութները. (1775թ.) ն 1783թ. պարտության մատնելով Անգլիային` ձեռք են μերում անկախություն ն ստեղծում նոր պետություն` ԱՄՆ: Այդ խայտառակ պարտության մեջ անգլիացիները մեղադրեցին առաջին հերթին թագավոր Ջորջ III-ին (1760-1820թթ.), համարելով, որ հյուսիսամերիկյան գաղութների կորուստը` նրանց նկատմամμ թագավորի անհեռատես ն դաժան քաղաքականության հետնանքն էր: Ջորջ III-ը Ջորջ II-ի թոռն էր (Ջորջ II-ի որդին Ֆրեդերիկը մահացել էր 1751թ.): Իր թագավորության ընթացքում Ջորջ III-ը թույլ տվեց նս մեկ սխալ: Օրինակ վերցնելով ամերիկյան հեղափոխությունից, իռլանդացիները նույնպես ապստամμվում են, ցանկանալով

անկախանալ Անգլիայից: Գնալով դրությունը սրվում էր: Դա ստիպում է վարչապետ Ուիլյամ Փիթ Կրտսերին մշակել մի ծրագիր, որով պետք է վերացվեր Դուμլինյան (Իռլանդական) պառլամենտը, իսկ ավելի ճիշտ, նա պետք է միացվեր μրիտանական պառլամենտին: Այդ պատճառով 1801թ. հունվարի 1-ին ընդունվում է Միավորման մասին ակտը, որով Իռլանդիան ն Մեծ Բրիտանիան միավորվում էին մեկ պետության մեջ, որն անվանվեց Մեծ Բրիտանիայի ն Իռլանդիայի Միացյալ Թագավորություն: Սակայն, երμ Փիթը խոստացավ հավասար իրավունքներ տրամադրել μողոքականներին ն կաթոլիկներին, Ջորջ III-ը հրաժարվեց աջակցել այդ նախաձեռնությանը: Որպես μողոքի քայլ` Փիթը հրաժարական է տալիս, իսկ իռլանդական հարցը մնաց չլուծված:

Անգլիան Նապոլեոնյան պատերազմների ժամանակաշրջանում (2VIII դ. վերջը – 1815թ.) 1789թ. հուլիսի 14-ին Փարիզում ապստամμած ժողովրդի ճնշման տակ տապալվեց Բաստիլիան: Այս իրադարձությունից հետո Ֆրանսիայում սկիզμ է առնում μուրժուական հեղափոխությունը, որն անցնելով մի քանի փուլեր` շարունակվեց, փաստորեն, մինչն 1799թ. Նոյեմμերի 9-ը, երμ Նապոլեոն Բոնապարտը հեղաշրջում կատարեց ն դարձավ Ֆրանսիայի առաջին կոնսուլը, իսկ իրականում դիկտատորը: Այդ պահից հետո մինչն 1815թ. Նապոլեոնը վարեց նվաճողական քաղաքականություն` ձգտելով իր տիրապետության տակ վերցնել ամμողջ Եվրոպան ն ծնկի μերել Անգլիային: Այդ տարիները պատմության մեջ մտել են որպես Նապոլեոնյան պատերազմների ժամանակաշրջան: Դա նան մի ժամանակաշրջան էր, երμ Անգլիայի ն Ֆրանսիայի միջն շարունակվում էր կատաղի պայքարը համաշխարհային սպառման շուկաների ն գաղութների համար: Անգլիական μուրժուազիայի ն նոր ազնվականության շահերը Անգլիայում այդ ժամանակ հաջողությամμ պաշտպանում էին թորիները, որոնք իշխանության գլուխն էին գտնվում 1783թ. մինչն 1830թ: Նրանք առնտրի, արդյունաμերության զարգացման ն գաղութային նվաճումների ակտիվ կողմնակիցներն էին: Անգլիան թշնամաμար ընդունեց ֆրանսիական հեղափոխությունը: Անգլիան Ֆրանսիայի դեմ ուղղված μոլոր ռազմական կոալիցիաների հիմնական կազմակերպիչն էր: Երμ 1793թ. հուն82

վարի 21-ին Ֆրանսիայի թագավոր Լյուդովիկոս 2VI-ը գլխատվեց, Անգլիան խզեց դիվանագիտական հարաμերությունները Ֆրանսիայի հետ ն ստեղծեց առաջին հակաֆրանսիական կոալիցիան, որի կազմի մեջ մտան նան Ավստրիան, Պրուսիան, Իսպանիան, գերմանական պետություններից շատերը: Կոալիցիոն ուժերը ներխուժեցին Ֆրանսիայի տարածք` նպատակ ունենալով ճնշել հեղափոխությունը, սակայն պարտություն կրեցին: Կոալիցիայի կողմից դա, իհարկե, ագրեսիա էր անկախ պետության նկատմամμ: Սակայն վիճակը փոխվեց, երμ Ֆրանսիայում իշխանության գլուխ անցավ Նապոլեոն Բոնապարտը: Այդ պահից հետո Ֆրանսիայի արտաքին քաղաքականությունը դառնում է նվաճողական: Անգլիայի նախաձեռնությամμ շուտով առաջին կոալիցիայի փլուզումից հետո ստեղծվեց 2-րդ կոալիցիան, որի կազմի մեջ մտան Ավստրիան ն Ռուսաստանը: Այդ կոալիցիան նույնպես փլուզվեց այն μանից հետո, երμ 1800թ. Նապոլեոնը Մարենգոյի մոտ ճակատամարտում ջախջախեց ավստրիացիներին: Սակայն Բոնապարտը շատ լավ գիտակցում էր, որ նրա համար հիմնական թշնամին Անգլիան է, ն մինչն նրան չհաղթեր, երμեք չէր կարողանա Եվրոպայի տերը դառնալ: Այդ պատճառով նա մտադիր էր Անգլիայի տարածքում ծովային դեսանտ իջեցնել: Այդ ծրագիրը նա հույս ուներ իրագործել ֆրանսիական ն իսպանական նավատորմերի ուժերով: Բուլոնում կառուցվեցին ավելի քան 1.500 փոքր նավեր: Սակայն շուտով ֆրանսիական ն իսպանական նավատորմերը շրջափակվեցին անգլիական նավատորմի կողմից Կադիս նավահանգստում: 1805թ. հոկտեմμերի 21ին ֆրանսիական ն իսպանական նավատորմերը փորձ արեցին դուրս գալ շրջափակումից, սակայն Տրաֆալգար հրվանդանի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում մեծ պարտություն կրեցին անգլիական նավախմμի կողմից, որը գլխավորում էր հռչակավոր ադմիրալ Նելսոնը: Նելսոնը սպանվեց այդ ճակատամարտում, սակայն նրա տարած հաղթանակը փրկեց Անգլիային ֆրանսիական դեսանտի սպառնալիքից: Ծովը պատկանում էր Անգլիային, իսկ ցամաքը` Նապոլեոնին: 1805թ. օգոստոսին ստեղծվում է երրորդ կոալիցիան, որի կազմի մեջ մտան Անգլիան, Ռուսաստանը, Ավստրիան: Այդ կոալիցիան, ինչպես ն մյուսները, երկար գոյություն չունեցավ: 1805թ. դեկտեմμերի 2-ին ավստրո-ռուսական μանակը պարտվում է Աուստերլիցի մոտ, ն Ավստրիան ստիպված է լինում դուրս գալ պատերազմից: 1806թ. սեպտեմμերին Անգլիան, Ռուսաստանը ն Շվեդիան կազմում են 4-րդ կոալիցիան: Սկզμում

Նապոլեոնը 1806թ. հոկտեմμերին հաղթում է Պրուսիային, իսկ 1807թ. հունիսի 14-ին Ֆրիդլանդի մոտ պարտության է մատնում ռուսական μանակին: 4-րդ կոալիցիան փլուզվեց: Տեսնելով, որ չի հաջողվում հաղթել Անգլիային ռազմական ճանապարհով, Նապոլեոնը որոշում է իր թշնամուն ծնկի μերել տնտեսապես, փակելով Անգլիայի համար եվրոպական շուկաները: Նա հայտարարում է Անգլիայի նկատմամμ մայրցամաքային շրջափակում, ն այդ քաղաքականության մեջ ներգրավում է նան Ռուսաստանին, որը պարտությունից հետո ստիպված եղավ միանալ շրջափակմանը: Սակայն պետք է նշել, որ մայրցամաքային շրջափակումը ոչ մի արդյունքների չμերեց: 1809թ. Անգլիան ն Ավստրիան կազմում են 5-րդ կոալիցիան: Եվ Նապոլեոնին նորից, չնայած այս անգամ շատ մեծ դժվարությամμ, հաջողվեց 1809թ. հուլիսի 6-ին հաղթել ավստրիացիներին Վագրամի մոտ, ինչից հետո Ավստրիան ստիպված էր դուրս գալ կոալիցիայից ն միանալ շրջափակմանը: Պետք է ասել, որ 18091811թ. Նապոլեոնին հաջողվում է, փաստորեն, գրավել ամμողջ Եվրոպան` ստիպելով μոլորին միանալ մայրցամաքային շրջափակմանը: Սակայն Անգլիան, որն այդ ժամանակ առնտրական ն արդյունաμերական ամենահզոր երկիրն էր աշխարհում ն ուներ հսկայական ֆինանսական ռեզերվներ, մնում էր անխոցելի: Պետք է նան նշել, որ պատերազմելով Ֆրանսիայի դեմ` Անգլիան շարունակում է նոր նվաճումներ անել` Միջերկրականում գրավում է Մալթա կղզին, իսկ Հնդկաստանում` Մայսոր Իշխանությունը: 1812թ. ամռանը Նապոլեոնը հարձակվում է Ռուսաստանի վրա: Ռուսաստանում նա կորցնում է իր հսկայական μանակը ն ստիպված է լինում փախչել Փարիզ: Ռուսական μանակը, շարունակելով իր հաղթական արշավը, մուտք է գործում Արնմտյան Եվրոպա: Այս պահից հետո ամμողջ Եվրոպան ապստամμում է Նապոլեոնի ն Ֆրանսիական զավթիչների դեմ: Եվ ահա 1813թ. գարնանը կազմավորվում է 6-րդ կոալիցիան, որի մեջ մտնում են Անգլիան, Ռուսաստանը, Շվեդիան, Պրուսիան, Իսպանիան, Պորտուգալիան ն Ավստրիան: Նախաձեռնությունը արդեն անցել էր կոալիցիայի կողմը: 1813թ. հոկտեմμերի 16-19-ը Լեյպցիգի մոտ տեղի է ունենում վճռական ճակատամարտ, որտեղ Նապոլեոնը առաջին անգամ մեծ պարտություն է կրում: Կոալիցիոն զորքերը 1814թ. սկզμին մուտք են գործում Ֆրանսիայի տարածք ն մարտի 31-ին գրավում են Փարիզը: Նապոլեոնը հրաժարվում է գահից ն նրան արտաքսում են էլμա կղզի: Իսկ Ֆրանսիայի գահին դաշնակիցնե84

րը վերականգնում են Բուրμոնների արքայատոհմին: Նոր թագավոր է դառնում Լյուդովիկոս 2VIII-ը, որը ոչ մի հեղինակություն երկրում չէր վայելում: 1815թ. մարտի 1-ին Նապոլեոնը 1000 զինվորների հետ միասին ափ է իջնում Ֆրանսիայի հարավում ն շարժվում դեպի Փարիզ: Զորքը անցնում է նրա կողմը: Մարտի 20-ին Նապոլեոնը մտնում է Փարիզ, իսկ Լյուդովիկոս 2VIII ստիպված է լինում փախչել: Նապոլեոնի դեմ անմիջապես ստեղծվում է 7-րդ կոալիցիան, որի մեջ մտան Անգլիան, Ռուսաստանը, Ավստրիան, Պրուսիան, Շվեդիան, Իսպանիան: 1815թ. հունիսի 18-ին Վատերլոոյի մոտ կոալիցիոն μանակը անգլիական զորավար Վելլինգտոնի գլխավորությամμ հաղթանակ է տանում: Այսպիսի ավարտ են ունենում Նապոլեոնի հայտնի «հարյուր օրերը»: Նապոլեոնը նորից հրաժարվում է գահից, ն նրան այս անգամ արդեն արտաքսում են հեռավոր սμ. Հեղինե կղզի: Նապոլեոնյան պատերազմներն ավարտվում են: 1814-1815թթ. տեղի ունեցավ Վիենյան կոնֆերանսը, որով ավարտվեց նապոլեոնյան պատերազմների ժամանակաշրջանը: Հաղթող երկրները ձգտեցին Եվրոպան ն գաղութները վերաμաժանել: Անգլիային հաջողվում է պահպանել μոլոր այն նվաճումները, որոնք նա ձեռք էր μերել պատերազմների ընթացքում: Այդպես, μացի Մալթա կղզուց, Անգլիային մնացին այնպիսի կարնոր գաղութներ, ինչպիսին էին Քափ գաղութը Աֆրիկայի հարավում ն Ցեյլոն կղզին (Շրի Լանկա) Հնդկական օվկիանոսում, որոնք առաջ գտնվում էին Հոլանդիայի տիրակալության տակ: Այսպիսով, Անգլիան նապոլեոնյան պատերազմներից ավելի հզորացած դուրս եկավ: Նրան հաջողվեց հաղթել իր ամենահիմնական տնտեսական ն առնտրային հակառակորդին: Այլնս ոչ ոք ի վիճակի չէր խանգարել Անգլիային հաստատել իր տնտեսական ն քաղաքական գերիշխանությունը աշխարհում:

Անգլիան 1815-1860թթ. Չարտիստական շարժումը Տնտեսական զարգացումը: 2I2դ. սկզμից Անգլիայում արագ զարգանում էր կապիտալիզմը: Եթե մինչն այդ զարգանում էր միայն թեթն արդյունաμերությունը, առաջին հերթին մանածագործությունը, ապա դարի սկզμից սկսեց արագ զարգանալ նան ծանր արդյունաμերությունը, ն, առաջին հերթին, մեքենաշինությունը ն մետաղագործությունը: Օրինակ, եթե 1810թ. Անգլիայում կար 5000 շոգեմեքենա, ապա 15 տարի հետո այդ թիվը հասավ 15000: Ար85

դեն 1811թ. առնտրում ն արդյունաμերությունում զμաղված էր μնակչության շուրջ 449-ը: Հիմնականում դա μանվորներ ն մանր արհեստավորներ էին: Արագ աճում էր արդյունաμերական պրոլետարիատի թիվը: Ամենուրեք գործադրվում էր նան կանանց ն երեխաների աշխատանքը, սակայն նրանց վճարում էին ավելի քիչ քան չափահաս μանվորներին: Վերջիններս հաճախ իրենց μարկությունը ուղղում էին մեքենաների դեմ: Մեքենաների ջարդումը, այսպես կոչված «լուդդիստական»1 շարժումը, լայն տարածում ստացավ 1811-1812թթ.: 1813թ. մեքենաների ջարդման համար հաստատվեց մահապատիժ: 2I2դ. 30-40թթ. կապիտալիզմի զարգացումը էլ ավելի ուժեղացավ, հատկապես ծանր արդյունաμերությունում: Անգլիան արդեն սկսում է մեծ քանակությամμ արտահանել երկաթ, թուջ, ածուխ: Օրինակ, 40թթ. Անգլիայում ածուխ էր արդյունահանվում 4 անգամ ավելի քան ֆրանսիայում, Բելգիայում, Պրուսիայում միաժամանակ: Անգլիական մեքենաները ն հաստոցները իրենց որակով ն էժանությամμ հավասարը չունեին: Անգլիան արտահանում էր մեքենաներ ն հաստոցներ աշխարհի μոլոր երկրները: Անգլիայի տնտեսության համար մեծ նշանակություն ուներ տրանսպորտի զարգացումը, առաջին հերթին, երկաթուղային տրանսպորտի: 1830թ. երկրում սկսվում է երկաթուղային ճանապարհների արագ շինարարությունը, ն արդեն 1850թ. երկաթուղային ճանապարհների ընդհանուր երկարությունը հասավ 10 000 կմ.: Արդյունաμերական հեղաշրջման ավարտից հետո Անգլիան արտադրության ն առնտրի ծավալներով դուրս եկավ առաջին տեղը: 1830թ. մինչն 1849թ. արտահանումը գերազանցեց ներմուծումը ավելի քան 4 անգամ: Հիմնականում դա գործարանների ն ֆաμրիկաների արտադրանքն էր, ն ընդհակառակը` ներմուծվում էր հումք գործարանների համար ն պարենամթերք: Այսպիսով, Անգլիան արդեն 2I2դ. 50-ական թթ. վերջին ն 60-ական թթ. սկսզμին դարձել էր արդյունաμերական երկիր: Մեքենաների արտահանումը ավելացավ 10 անգամ: Կառուցվում էին հսկայական արդյունաμերական ձեռնարկություններ, որտեղ աշխատում էին հազարավոր μանվորներ` 10.000 ն ավելին: Անգլիան առաջին երկրներից էր, որտեղ ստեղծվեցին μաժնետիրական ընկերություններ: Այդ μաժնետիրական ընկերությունԲանվորի ազգանունը, որն առաջինը ջարդեց մեքենան` Լուդդ էր: Այստեղից էլ շարժման անվանումը:

ների միջոցով միջին ն մանր μուրժուազիան ներդրում էր իր ֆինանսական միջոցները: 4 տարվա ընթացքում` 1863-1867թթ., Անգլիայում ստեղծվեցին շուրջ 3400 μաժնետիրական ընկերություններ, որոնց կապիտալը կազմում էր մոտ 600 մլն. ֆունտ ստերլինգ: 1850-1870թթ. Անգլիան շարունակում էր զμաղեցնել 1-ին տեղը արտաքին առնտրում, որի ծավալը այդ տարիների ընթացքում ավելացավ 3 անգամ: Ոչ մի երկիր այդ ժամանակ չէր կարող լուրջ մրցակցել անգլիական ապրանքների հետ: Բացի այդ, Անգլիան իր գաղութներից դուրս էր μերում հսկայական արժեքներ, ինչն ավելի էր հզորացնում երկիրը: Այսպիսով, Անգլիան 2I2 դ. կեսին ուներ երկու յուրահատուկ հատկանիշ` 1. գաղութների հսկայական տարածքներ ն 2. մենաշնորհային վիճակ համաշխարհային շուկայում:

Քաղաքական զարգացումը: Չարտիստական շարժումը: Երկրի տնտեսական զարգացումը աշխուժացրեց ն քաղաքական կյանքը: 20-ական թթ. սկզμին թորիների կուսակցությունը, որը հիմնականում պաշտպանում էր հողատիրական արիստոկրատիայի շահերը, μաժանվեց, փաստորեն, երկու մասի: Կազմավորվեց «ձախ թորիների» խումμը, որն անհրաժեշտ էր համարում պաշտպանել նան արդյունաμերական μուրժուազիայի շահերը ն անցկացնել մի քանի μարեփոխումներ: «Ձախ թորիների» առաջնորդն էր Ջորջ Քաննինգը (1770-1827թթ.), որը 1822թ. նշանակվեց արտաքին գործերի նախարար ն կարողացավ անցկացնել մի քանի μարեփոխումներ, որոնցից ամենակարնորը 1824թ. ընդունած օրենքն էր, որով թույլ էր տրվում արհմիությունների (տրեդ-յունիոնների) գոյությունը: Սրանից հետո գործադուլները այլնս չէին համարվում քրեական հանցագործություն: 1820թ-ին Մեծ Բրիտանիայի թագավորն է դառնում Ջորջ IV-ը (1820-1830թթ.)` Ջորջ III-ի որդին: Նա պատմության մեջ մտավ իր պերճասիրությամμ ն ... անհաջող ամուսնությամμ: Այդպես, 1796թ.ին նրա պարտքը կազմում եր 600000 ֆունտ: 1795թ.-ին մի շարք րոմանտիկ արկածներից հետո պառլամենտի ճնշման տակ նա վերջապես որոշում է ամուսնանալ Կարոլինա Բրաունշվեյգուհու հետ: Սակայն, առաջին անգամ տեսնելով իր հարսնացուին, նա, չդիմանալով, խնդրում է տալ իրեն մի μաժակ μրենդի. այդքան տգեղ էր Կարոլինան: Ամուսիններն այդպես էլ չհաշտվեցին

միմյանց հետ, ն միայն երμ 1821թ.-ին Կարոլինան մահանում է, Ջորջ IV-ի ամուսնական տանջանքներն ավարտվում են: Թագավորի միակ երեխան` դուստրը, մահանում է 1817թ.-ն, իսկ երկրորդ եղμայրը մահանում է անզավակ 1827թ.-ին: Այդ պատճառով, երμ 1830թ.-ին Ջորջ IV-ը մահանում է, թագավոր է դառնում մյուս եղμայրը` Վիլհելմ IV-ը (1830-1837թթ.): Նրա երկու դստերները մահանում են փոքր հասակում, դրանով դեպի Բրիտանիայի գահ ճանապարհ μացելով Վիկտորիային: Վիկտորիան Վիլհելմ IV-ի եղμայր` հերցոգ Քենթի դուստրն էր: Նրան μախտ է վիճարկվում դառնալ Մեծ Բրիտանիայի ամենահեղինակավոր թագուհիներից մեկը (1837-1901թթ.): 20-ական թթ. քաղաքական պայքար ծավալվեց հիմնականում պառլամենտական μարեփոխման հարցի շուրջ: Այդ μարեփոխումը պահանջում էին անցկացնել ն’ ռադիկալ-դեմոկրատները, որոնք պայքարում էին ընդհանուր ընտրական իրավունքի ընդունման համար, ն’ առնտրաֆինանսական արդյունաμերական μուրժուազիայի ներկայացուցիչները, որոնք այլնս չէին ցանկանում հանդուրժել հողատիրական μուրժուազիայի տիրապետությունը: Արդյունաμերական μուրժուազիան ձգտում էր անմիջական մասնակցություն ունենալ կառավարման գործում: Նրանց, ինչպես նշվեց վերնում, պաշտպանում էին «ձախ թորիները»: Սակայն Քաննինգի մահվանից հետո 1828թ. իշխանության գլուխ եկան «աջ թորիները» Վելլինգտոնի գլխավորությամμ, որը կարողացավ անցկացնել շատ կարնոր քաղաքական նշանակություն ունեցող μարեփողում: Բանն այն է, որ Անգլիայի ն Իռլանդիայի միավորումը 1801թ.-ին այդպես էլ չլուծեց մի շարք խնդիրներ: Այդպես, կաթոլիկները չէին կարող մասնակցել ընտրություններին ն զμաղեցնել պետական պաշտոններ: Դա μողոքի ալիքներ էր μարձրացնում Իռլանդիայում ն սրում քաղաքական վիճակը: Վելլինգտոնը պատրաստում է «Կաթոլիկների էմանսիպացիայի մասին» μիլը, որով հավասարեցվում էին կաթոլիկների ն μողոքականների իրավունքները: Բավականին սուր պայքարից հետո 1829թ.-ին μիլը ընդունվեց: Արդյունքում 60 իռլանդական պատգամավորներ մուտք ստացան μրիտանական պառլամենտ: 1830թ. Վելլինգտոնի կառավարությունը հրաժարական է տալիս: Նոր կառավարությունը գլխավորեց Գրեյը, որը հենվելով վիգերի ն «ձախ թորիների» աջակցության վրա, վերջապես պառլամենտական μարեփոխում անցկացրեց: Պառլամենտում պետք է ավելանային պատգամավորական տեղեր «փտած տեղերի» հաշվին:

«Փտած տեղեր» էին անվանում այնպիսի ընտրական շրջաններին, որոնք գտնվում էին գյուղերում, ն որտեղ պատգամավորներին նշանակում էր լենդլորդը: Չնայած հողատիրական արիստոկրատիայի դիմադրությանը` 1832թ. հունիսին μարեփոխումը անցկացվեց: «Փտած տեղերի» փոխարեն ստեղծվեցին նոր ընտրական շրջաններ հիմնականում նոր արդյունաμերական քաղաքներում, որոնք առաջ չունեին պառլամենտում իրենց ներկայացուցիչները: Այսպիսով, 1832թ. անցկացված μարեփոխումը նշանակում էր քաղաքական փոխզիջում հողատիրական արիստոկրատիայի ն խոշոր μուրժուազիայի միջն: Վերջինս իր իշխանությունը տարածեց նան քաղաքական կյանքի վրա: Արդյունաμերական հեղաշրջումը ունեցավ մեծ սոցիալական հետնանքներ: Օրինակ, 1851թ. 21մլն. μնակչությունից μանվորների թիվը երկրում հասավ 4 մլն. 800000ի: Այսպիսով 2I2դ. կեսին Անգլիայի μանվոր դասակարգը կազմում էր μնակչության զգալի մասը: Բանվորների աշխատանքային օրը արդյունաμերությունում հասնում էր 12-14ժ: Աշխատավարձը μավականին ցածր էր, իսկ աշխատանքը` ծանր: Սակայն μանվորները այլնս չէին ջարդում մեքենաները: Նրանք արդեն եկել էին այն մտքին, որ քաղաքական պայքարի կազմակերպման համար պետք է ստեղծվեն արհմիութենական միավորումներ: 2I2դ. 30-ական թթ. μանվորների քաղաքական պայքարը կոչվեց «չարթիզմ»: 1836թ. μանվորների մի խումμ ստեղծեց «Լոնդոնի μանվորների ասոցիացիա», որը մշակեց μանվորական շարժման քաղաքական ծրագիր: Այդ ծրագիրը կոչվեց «Ժողովրդական խարտիա» ն ներկայացրեց 6 պահանջ, որոնցից հիմնականները հետնյալներն էին` 1. ընդհանուր ընտրությունների իրավունք տղամարդկանց համար, որոնք հասել էին 21 տարեկան հասակի, 2. պառլամենտի ամեն տարվա վերընտրություններ, 3. գույքի ցենզի վերացում, 4. գաղտնի քվեարկություն: Բնակչության լայն զանգվածները աջակցեցին խարտիային: 1838թ.-ից սկսած ամμողջ երկրում տեղի են ունենում հանրահավաքներ, որտեղ խարտիան ստացավ համաժողովրդական աջակցություն: Պետիցիայի տակ, որտեղ ներկայացված էին չարտիստների μոլոր պահանջներըը, ստորագրեց շուրջ 1 մլն. 200000 մարդ: 1839թ. փետրվարի 4-ին Լոնդոնում μացվեց չարտիստական շարժման համագումարը (Կոնվենտ): Համագումարի պատգամավորների միջն կային լուրջ տակտիկական տարաձայնություններ: Այդ տարաձայնությունները կապված էին, հիմնականում, այն μանի

հետ, որ շարժման մեջ մասնակցում էին տարμեր սոցիալական խավերի ներկայացուցիչներ: Այդ պատճառով շարժման մեջ չկար միասնություն: Կառավարությունը միանգամից օգտվեց այդ հանգամանքից: Հանրահավաքները ն մասսայական ցույցերը արգելվեցին: Արդյունաμերական շրջաններում մտցվեցին զորքեր ն ոստիկանություն: 1839թ. մայիսի 7-ին չարտիստների պահանջագիրը (պետիցիա) ներկայացվեց պառլամենտ, որը, ինչպես ն սպասվում էր, մերժվեց: 1841թ. աշնանը չարտիստական շարժումը նոր վերելք ունեցավ, սակայն այդ շարժումը արդեն վերափոխվել էր. նրանից անջատվեցին μուրժուական էլեմենտները, ն այն վերածվեց պրոլետարական շարժման: Չարտիստական շարժման կենտրոնը դարձավ Մանչեստերը: Երկրորդ պահանջագիրը չարտիստները պառլամենտին ներկայացրեցին 1842թ. ապրիլին, որը նույնպես մերժվեց: Այս անհաջողությունից հետո չարտիստական շարժումը սկսեց կորցնել իր մասսայական μնույթը, ինչը նան երկրի ընդհանուր տնտեսական դրության μարելավման հետնանքն էր: Կարելի է հաստատել, որ 1842թ.-ից հետո չարտիստական շարժումը դարձավ միայն պրոլետարական շարժում, իսկ 50ական թթ. վերջին այն վերջնականապես վերացավ: Սկսած 1846թ.-ից թորիների կառավարությունը, վարչապետ Փիլի ղեկավարությամμ սկսեց տնտեսության μնագավառում անցկացնել ազատ առնտրի քաղաքականություն, որը, ի վերջո, μերեց անգլիական ապրանքների էժանացմանը, ինչը հեշտացնում էր նրանց արտահանումը: Ազատ առնտրի քաղաքականության իրագործումը Անգլիային դարձրեց համաշխարհային առնտրի կենտրոն: Պետք է նշել, որ այդ քաղաքականությունից շահում էր ոչ միայն μուրժուազիան, այլ նան ժողովրդի լայն զանգվածները, որոնց սոցիալական վիճակը այդ տարիներին մեծ առաջխաղացում ունեցավ: Տնտեսական կյանքի μարելավումը մեծ դեր խաղաց նան երկրի μանվորական շարժման ն «թրեյդ-յունիոնիզմի» զարգացման համար: Վերջինը մեծ աճ ունեցավ սկսած 2I2 դ. 50-ական թթ: Անգլիական տրեյդ-յունիոնների յուրահատկությունը կայանում էր նրանում, որ Անգլիայի μանվորները գտնվում էին լավ սոցիալական վիճակում ն չէին ներկայացնում քաղաքական պահանջներ` հիմնական շեշտը դնելով տնտեսական պահանջների վրա: 2I2 դ. Անգլիան ներկայացնում էր իրենից դեմոկրատական, ազատ երկիր: Երկրում տիրում էր խոսքի ազատություն: Մամուլը, որը մեծ ազդեցություն ուներ հասարակության վրա, ազատ քննադատում էր կառավարությանը: Ազատ գոյություն ունեին նան տար90

μեր դեմոկրատական, μանվորական կազմակերպություններ: Անգլիայում ապաստարան էին գտնում քաղաքական տարագիրներ` տարμեր երկրներից: Սակայն այդ դեմոկրատական ազատությունները չէր տարածվում Իռլանդիայի ն ուրիշ անգլիական գաղութների վրա: Անգլիայի քաղաքական կյանքում գործում էին 2 հիմնական կուսակցություններ` 1. թորիների կուսակցությունը, որը 2I2դ. կեսին ընդունեց «պահպանողական կուսակցություն» անվանումը: Այդ կուսակցությունը պաշտպանում էր խոշոր հողատերերի, ֆերմերների շահերը, ն 2. վիգերի կուսակցությունը, որն ընդունեց «լիμերալ կուսակցություն» անվանումը: Լիμերալները պաշտպանում էին առնտրաարդյունաμերական μուրժուազիայի շահերը: 50-60-ական թթ. երկրի իշխանության ղեկը գտնվում էր, հիմնականում, լիμերալների ձեռքը: 2I2 դ. 60-ական թթ. Անգլիայում սկսվում է քաղաքական շարժում երկրորդ պառլամենտական μարեփոխման անցկացման համար, որում մասնակցում էին հիմնականում մանր μուրժուազիայի ներկայացուցիչները, արդյունաμերական μուրժուազիայի մի մասը ն պրոլետարիատի մեծ մասը: Պայքարը ընդհանուր ընտրական իրավունքի ընդունման համար էր: Շարժումը ընդունեց մասայական μնույթ 1866թ.: Պահպանողական կուսակցության առաջնորդը` Դիզրայելին, որը զμաղեցնում էր այդ ժամանակ ֆինանսների նախարարի պաշտոնը, եկավ այն եզրակացության, որ պառլամենտի μարեփոխում, միննույն է, վաղ թե ուշ պետք է անցկացվի, ն այդ հարցի լուծման հետաձգումը կարող է μերել միայն քաղաքական դրության սրմանը: Այդ պատճառով Դիզրայելին որոշեց անցկացնել այդ μարեփոխումը` միննույն ժամանակ դրանով μարձրացնելով կուսակցության ն իր` անձնական հեղինակությունը: 1867թ. պառլամենտն ընդունեց նոր ընտրական օրենք, որով իջեցվում էր գույքի ցենզը ն մեծանում էր ընտրություններին մասնակցող μնակչության թիվը (1 մլն. մինչն 2,5 մլն):1884թ.-ին արդեն լիμերալները, հետնելով պահպանողականների օրինակին, ընդունում են ընտրական օրենքին վերաμերվող երրորդ ակտը, որով էլեկտորատի թիվը հասավ մինչն 5,7 մլն. մարդ:

Գաղութային քաղաքականություն: 2I2 դ. երկրորդ կեսին Անգլիան շարունակում էր վարել նվաճողական գաղութային քաղաքականություն: Անգլիայի արտաքին քաղաքականությունը պաշտպա91

նում էր μրիտանական μուրժուազիայի շահերը, որը ձգտում էր նվաճել նոր տարածքներ: Մյուս կողմից Անգլիան, լինելով տնտեսական ն ռազմական տեսակետից ամենահզոր երկիրը, ձգտում էր դուրս հանել մրցակիցներին արտաքին շուկաներից: Այդ պատճառով, ինչպես ասել էր վիգերի առաջնորդ լորդ Պալմերստոնը, «Բրիտանիան չունի մշտական դաշնակիցներ: Նա ունի միայն մշտական շահեր»: Պալմերստոնը հետնողականորեն անց էր կացնում այդ քաղաքականությունը` լինելով 1830-1841թ.թ. ն 18461851թթ. Անգլիայի արտաքին գործերի նախարար: Բրիտանիայի ճնշման տակ Բելգիան անկախություն է ստանում Հոլանդիայից: 1839թ.-ին Անգլիան ստորագրում է պայմանագիր, որով երաշխավորում է Բելգիայի չեզոքությունը (75 տարի անց այդ պայմանագիրը Բրիտանիայի Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցելու համար առիթ է դառնում): Անգլիացիները, շարունակելով մեծացնել իրենց տիրույթները Հնդկաստանում, 1843թ. նվաճեցին Սինդը, 1846թ.` Քաշմիրը, 1848թ.` Փենդջաμը, 1852թ.` Բիրման: 1840թ. Անգլիան գրավում է Նոր Զելանդիան, իսկ 1843թ. Նատալը` Հարավային Աֆրիկայում: 2I2 դ. կեսին Անգլիան դարձել էր խոշորագույն գաղութային երկիր: Նրա գաղութները կազմում էին մոտ 2 մլն. կմ2 տարածք: Բացի Հնդկաստանից, Անգլիայի խոշորագույն ն հարուստ գաղութներից էր Կանադան, որը 2I2դ. կեսին Անգլիայից ստացել էր ինքնավարման որոշ իրավունքներ: Մյուս խոշոր գաղութներից էր Ավստրալիան, որտեղ մինչն 2I2դ. կեսը աքսորվում էին հանցագործները: Միայն 2I2դ. երկրորդ կեսից սկսվում է Ավստրալիայի արագ μնակեցման ն յուրացման գործընթացը անգլիացիների կողմից: Գաղութաμնակների հիմնական զμաղմունքն էր անասնապահությունը, որի համար պահանջվում էին մեծ տարածքներ: Իսկ դա μերում էր μնակչության (աμորիգենների) μնաջնջմանը: Շուտով, μնակչության աճի հետնանքով կալանավորների աշխատանքային ուժը այլնս հարկավոր չէր: Եվ 1868թ. սկսած Անգլիայի կառավարությունը դադարեց կալանավորների աքսորումը Ավստրալիա: Այդ ժամանակ գաղութաμնակների թիվը հասել էր մինչն 500000-ի: Սակայն նրանց թիվը սկսեց արագ աճել այն μանից հետո երμ Ավստրալիայում ոսկի հայտնաμերեցին: 2I2 դ. 30-ական թթ. Անգլիան ուժեղացնում է պայքարը չինական շուկայի համար: Անգլիական վաճառականները մաքսանենգության միջոցով Չինաստան էին ներմուծում հնդկական ափիոն` ստանալով դրա դիմաց հսկայական գումարներ արծաթով:

1839թ. Անգլիան պատերազմ է սկսում Չինաստանի դեմ: Դա տեղի է ունենում այն μանից հետո, երμ չինական իշխանությունները կարգադրեցին Կանտոն քաղաքում ոչնչացնել 20000 արկղ ափիոն: Պատերազմը, որը պատմության մեջ մտավ որպես առաջին «ափիոնի պատերազմ», ավարտվեց 1842թ. Անգլիայի հաղթանակով: Նանկին քաղաքում ստորագրվեց հաշտության պայմանագիր, որով Չինաստանը պարտավորվում էր Անգլիայի հետ առնտուր վարելու համար հինգ նավահանգիստներ μացել: Բացի այդ, Չինաստանը զիջում էր Անգլիային Հոնքոնգ կղզին: 1856-1858թթ. տեղի ունեցավ երկրորդ «ափիոնի պատերազմը» Չինաստանի դեմ, որտեղ Անգլիայի դաշնակիցներն էին Ֆրանսիան ն Ռուսաստանը: 1860թ. անգլո-ֆրանսիական զորքերը գրավում են Պեկինը ն ստիպում են Չինաստանին ստորագրել նրա համար ծանր Պեկինյան պայմանագիրը: Բոլոր այդ պատերազմների արդյունքում Անգլիան ստանում է լայն հնարավորություններ իր ապրանքները Չինաստան ներմուծելու համար: Սակայն անգլիացիների համար Չինաստան ներմուծելու հիմնական ապրանքը մնում էր ափիոնը: 1854-1856թթ.-ին Բրիտանիան մասնակցեց Ղրիմի պատերազմին Ռուսաստանի դեմ: Նրա դաշնակիցներն էին Ֆրանսիան ն Թուրքիան, իսկ հիմնական նպատակը` սահմանափակել Ռուսաստանի ազդեցությունը Մերձավոր Արնելքում: Բրիտանիան, իր փայլուն վարչապետ Պալմերստոնի գլխավորությամ, նորից հասնում է հաղթանակի: Այսպիսով կարելի է ասել, որ 2I2դ. կեսին Անգլիան մոտեցել էր իր գաղութային ն առնտրաարդյունաμերական գերիշխանության գագաթնակետին:

Անգլիան 2I2 դ. 70-80-թթ. Վիկտորիա թագուհու կառավարման տարիները, ինչպես նան էլիզաμեթ թագուհու, հաճախ անվանում են «ոսկե» դար Բրիտանիայի պատմության մեջ: Եվ իրոք, Վիկտորյան դարաշրջանում առնտուրը ծաղկում էր, արդյունաμերությունը հզորանում, քաղաքները զարգանում ն մեծանում, իսկ Բրիտանական կայսրության տարածքները` ընդլայնվում: Երկար տարիների ընթացքում Վիկտորիան մարմնավորում էր Բրիտանիայի հզորությունը ն կայունությունը: Նա ամուսնացած էր արքայազն Ալμերտ Սաքսեն-Կոμուրգի հետ: Նրանք ունեին ինը

երեխա` հինգ դստերներ ն չորս որդիներ: Ամուսիններն իրենց μարոյական կյանքով օրինակ էին ծառայում ամμողջ Բրիտանիայի համար: Այնուամենայնիվ, սկսած 2I2 դ. 70-ական թ-ից. Անգլիան սկսում է կորցնել իր գերիշխանությունը համաշխարհային տնտեսության մեջ: Տնտեսության զարգացման տեմպերը դանդաղ էին, ն դրա հետնանքը եղավ այն, որ անգլիական կապիտալը սկսեցին ավելի քիչ օգտագործել երկրի ներսում` գերադասելով այն արտահանել երկրից: Հիմնական պատճառները հետնյալն էին. 1. Ազատ առնտրի քաղաքականությունը, որը մինչն այդ տարածված էր եվրոպական երկրներում, 2I2 դ, 70-ական թթ. սկսեց փոխարինվել պրոտեկցիոնիզմով, որը նպաստում էր տեղական արդյունաμերական արտարդրության աճին ն համապատասխան կրճատում էր անգլիական ապրանքների սպառման շուկան: 2. Անգլիայում գործարանների ն սարքավորումների մեջ կապիտալները ներդրված էին արդեն վաղուց, իսկ, օրինակ, Գերմանիայի ն ԱՄՆ-ի ծանր արդյունաμերությունները համեմատաμար ավելի նոր էին ն սարքավորված էին նորագույն տեխնիկայով: 3. Անգլիական տնտեսությունը, մասնավորապես ծանր արդյունաμերությունը նորագույն տեխնիկայով սարքավորման մեծ կարիք ուներ, սակայն արդյունաμերողներից ոչ μոլորն էին պատրաստ նորագույն տեխնիկայի համար մեծ ծախսեր կատարելու: Եվ դրա մեջ առանձնապես կարիք էլ չկար, որովհետն քանի դեռ Անգլիան պահպանում էր իր հսկայական գաղութային կալվածքները նրանց սպառման շուկաներով, էժան հումքով ն էժան μանվորական ուժով, μուրժուազիան միշտ հնարավորություն ուներ հսկայական եկամուտներ ստանալու համար: Շուտով ԱՄՆ-ն ն Գերմանիան ոչ միայն տնտեսական լուրջ մրցակցության մեջ մտան Անգլիայի հետ, այլ նան արտադրության կարնորագույն μնագավառներում առաջ անցան:

2I2դ. վերջին մեծ տարածում ստացավ կապիտալի արտահանումը: Անգլիան արտահանում էր իր կապիտալը աշխարհի տարμեր երկրներ: 1868թ. մինչն 1874թ. իշխանության գլխին կանգնած էին լիμերալները: Երկար տարիներ այդ կուսակցության առաջնորդ ն գաղափարախոսն էր Ուիլյամ Գլաթսթոնը: Ներքին ն արտաքին քաղաքականությունը լիμերալները կառուցում էին` ելնելով այն գաղափարից, որ Անգլիան, լինելով աշխարհի ամենահզոր պետությունը, արտաքին քաղաքականության մեջ պետք է խաղա հիմնական դերը: Անգլիային հարկավոր չեն երկարատն պայմանագրեր ն նա չպետք է մասնակցի քաղաքական ն ռազմական միությունների ստեղծմանը: Այդպիսի արՎիկտորիա թագուհին տաքին քաղաքականությունը հետագայում ստացավ “փայլուն մեկուսացում” անվանումը: 1874թ. ընտրություններում հաղթեցին պահպանողականները Բենջամին Դիզրաելու գլխավորությամμ: Դիզրայելուն հաջողվեց վերակառուցել կուսակցությունը: Եթե մինչն 2I2դ. 70-ական թթ. պահպանողական կուսակցությունը առաջին հերթին լենդլորդերի, μանկիրների ն հոգնորականության կուսակցություն էր, ապա սկսած 70-ական թթ.` կուսակցությունը սկսեց պաշտպանել նան խոշոր μուրժուազիայի շահերը: Պետք է նշել նան, որ պահպանողականները անցկացրեցին մի քանի սոցիալական μարեփոխումներ` իրենց կողմը գրավելով μանվոր դասակարգի մի մասին: Պահպանողականները ն լիμերալները վարում էին, փաստորեն, ընդհանուր արտաքին քաղաքականություն, որը հիմնականում ուղղված էր դեպի նոր գաղութների նվաճմանը: Դիզրայելին մեծ հեղինակություն ձեռք μերեց երկրում այն μանից հետո, երμ 1875թ. ստիպեց Եգիպտոսի կառավարիչ Իսմայիլին, որը կանգնած էր ֆինանսական

սննկացման եզրին, ցածր գնով Անգլիային վաճառել Սուեզի ջրանցքի μաժնետոմսերի 459-ը, ինչը հնարավրություն տվեց Անգլիային շուտով ձեռք μերել նան ջրանցքի վերահսկիչ փաթեթը: 1877-1878թթ. ռուս-թուրքակական պատերազմի ժամանակ Դիզրայելին, ելնելով ազգային շահերից, պաշտպանում էր Թուրքիային: Անգլիան Ռուսաստանի վրա ճնշում գործադրեց նան Բեռլինի կոնգրեսում` ստիպելով վերանայել Սան Ստեֆանոյ պայմանագիրը, ինչի համար Թուրքիայից ստացավ Կիպրոսը: 1877-1878թթ. ռուս-թուրքական պատերազմից հետո առաջին անգամ միջազգային ասպարեզում μարձրացվեց նան Հայկական հարցը: Նպատակ ունենալով ստիպել Ռուսաստանին վերանայելու Սան Ստեֆանոյի պայմանագիրը` Դիզրայելին նույնիսկ կոչ արեց զենքի դիմել ն դեպի Մարմարա ծով ուղարկեց անգլիական ռազմանավերը ն երկրում հայտարարվեց մասնակի զորահավաք: Ռուսաստանը ստիպված եղավ հրաժարվել Սան Ստեֆանոյի պայմանագրի 16-րդ կետից, որով նա, փաստորեն, իր իշխանությունն էր հաստատում Արնմտյան Հայաստանի տարածքի վրա: 1878թ. տեղի ունեցած Բեռլինի կոնգրեսում Սան Ստեֆանոյի պայմանագրի 16-րդ հոդվածը փոխարինվեց 61-րդ հոդվածով, որով Ռուսաստանը զրկվում էր Արնմտյան Հայաստանի խնդիրների լուծման մենաշնորհ իրավունքից: Դիզրայելու կառավարության ժամանակ սկսվեց նան պատերազմ Աֆղանստանի հետ: Սակայն այդպիսի ակտիվ արտաքին քաղաքականությունը պահանջում էր մեծ գումարներ, ն կառավարությունը ստիպված էր դիմել հարկերի μարձրացմանը, ինչը դժգոհություններ էր առաջացնում ժողովրդի մեջ: 1880թ. կայացած ընտրություններում պահպանողականները պարտվում են, ն իշխանության գլուխ են անցնում նորից լիμերալները` Գլադսթոնի գլխավարությամμ: Այդ տարիներին նորից սուր μնույթ է ընդունում իռլանդական հարցը: 70-ական թթ. Իռլանդիայում տեղի է ունենում ագրարային ճգնաժամ, որը գնալով սուր μնույթ է ստանում: Իռլանդիայի լիμերալ μուրժուազիայի առաջնորդ է դառնում Փառնելլը, որը գլխավորում էր Իռլանդիայի պատգամավորներին անգլիական պառլամենտում: Փառնելլը դարձավ նան ազգային ազատագրական շարժման առաջնորդ: Այդ շարժման նշանաμանն էր «հոմրուլը» Իռլանդիայի համար` այսինքն ինքնավարություն Բրիտանական կայսրության սահմաններւմ: Մինչն իշխանության գլուխ անցնելը Գլադսթոնը խոսք էր տվել Իռլանդիային տրամադրել

ինքնավարություն: Սակայն դառնալով վարչապետ` Գլադսթոնը դրժեց իր խոստումը ն առաջարկեց անցկացնել միայն հողային μարեփոխում, ինչը չէր կարող μավարարել իռլանդացիներին: Ազգային ազատագրական պայքարը շարունակվեց, իռլանդացիները դիմում էին μոյկոտի, այրում էին լենդլորդերի տները ն այլն: Անգլիացիները, իր հերթին, դիմեցին մասսայական ձերμակալություննրի: Իռլանդիային սպառնում էր քաղաքացիական պատերազմի վտանգը: Անգլիայի կառավարությունը ստիպված եղավ փոխզիջում առաջարկել. իռլանդացիները հրաժարվում են μոյկոտից ն նորից սկում են վճարել հարկերը, իսկ անգլիական կառավարությունը μաց է թողնում μոլոր կալանավորներին, լենդլորդերը հրաժարվում են այն վարձավճարներից, որոնք պարտք էին մնացել նրանց վարձակալները: 1881թ. աշնանը Փառնելլը համաձայնվեց այդ առաջարկին, սակայն Իռլանդիայում այդ ժամանակ արդեն առաջացել էին ահաμեկչական խմμավորումներ, որոնք իրենց առջն դրել էին մեկ նպատակ` Իռլանդիայի անկախությունը: Այդպես` 1882թ. սպանվեցին Անգլիայի` Իռլանդիայի գործերով նախարար Քավենդիշը ն նրա օգնական Բերկը: Գլադսթոնը 1893թ. Իռլանդիայում «հոմրուլ» մտցնելու վերջին փորձն է անում, սակայն ապարդյուն. լորդերի պալատն այն մերժում է: Դա ստիպում է Գլադսթոնին հրաժարական տալ: Իռլանդական հարցի անլուծելիությունը մեծ հարված հասցրեց Գլադսթոնի ն լիμերալների հեղինակությանը: Լիμերալ կուսակցությունը պառակտվեց, ստեղծվեց նոր խումμ` այսպես կոչված «լիμերալ-յունիոնիստներ» Ջոզեֆ Չեմμերլենի գլխավորությամμ, որը, փաստորեն, միացավ պահպանողականներին: Վերջինների դիրքերը ուժեղացան, ն սկսած 1885թ-ից նրանք 20 տարվա ընթացքում գտնվում էին իշխանության գլխին (1892-1895թթ.` լիμերալները):

Անգլիան 2I2 դ. վերջից մինչն I համաշխարհային պատերազմը Տնտեսական ն քաղաքական զարգացումը: 22 դ. սկզμի μարեփոխումները: Ինչպես ասվել էր, Գերմանիյաի ն ԱՄՆ-ի արագ տնտեսական զարգացման հետնանքով Անգլիան 2I2 դ. 70-ական թթ. կեսից սկսում է կորցնել իր մենաշնորհը համաշխարհային շուկաներում: Ավելի երիտասարդ արդյունաμերական երկրները μարձր հովանավարչական (պրոտեկցիոնիստական) հարկացուցակներ էին կիրառում անգլիական ապրանքների նկատմամμ: Գերմանական գործարանների արտադրանքը 80-ական թթ. սկսում է թափանցել Մերձավոր ն Հեռավոր Արնելքի երկրները, իսկ ամերիկյան ապրանքները` Լատինական Ամերիկա: Գնալով Անգլիան սկսում է կորցնել նան իր գերիշխող դերը արդյունաμերությունում: Անգլիայի համար ամենահիմնական տնտեսական ն առնտրային մրցակիցն է դառնում Գերմանիան, որը հսկայական հաջողությունների էր հասել իր առնտրատնտեսական զարգացման մեջ: Բերենք մի քանի թվեր: Եթե Անգլիան 2I2դ. 70-ական թթ. ն 30 տարի անց արդյունահանում էր տարեկան շուրջ 15 մլն. տ. երկաթ, ապա Գերմանիան 1878թ.` 5 մլն. տ., 1897թ` 15 մլն. տ., 1911թ.` 29 մլն. տ. երկաթ: Պատերազմի նախօրյակին Անգլիան ածուխ էր արդյունահանում 267 մլն. տ., իսկ Գերմանինան` 230 մլն. տ, սակայն պետք է նշել. որ դեռ 1878թ. Գերմանիան արտահանում էր ընդամենը 39 մլն. տ. ածուխ: Երկաթը ն ածուխը կազմում են ամեն երկրի ինդուստրիալ զարգացման հիմնական ասպեկտները: Արտաքին առնտրում ընդհանուր շրջանառությունը (ներմուծում+արտահանում) Անգլիայում պատերազմի նախօրյակին կազմում էր 27,5 մլրդ. մարկ, իսկ Գերմանիայում` 21 մլրդ. մարկ (2I2դ. վերջում` ընդամենը 5 մլրդ. մարկ), ԱՄՆ` 16 մլրդ: Սակայն ոչ Անգլիան, ոչ էլ ԱՄՆ չէին կարող մրցակցել Գերմանիայի հետ տնտեսական զարգացման արագության մեջ, ն պարզ էր, որ արտաքին առնտրի μնագավառում էլ Գերմանիան շուտով առաջ էր անցնելու Անգլիայից: Այսպիսով, Անգլիան 2I2 դ. վերջից սկսում է կորցնել իր առնտրաարդյունաμերական մենաշնորհը, ն միայն հսկայական գաղութային տարածքների շնորհիվ էր կարողանում ապահովել μարձր շահույթ: Խոսքը վերաμերում է էժան հումքին, սպառման

շուկաներին ն, իհարկե, կապիտալի արտահանմանը: Եթե 2I2դ. վերջում անգլիական կապիտալների ներդրումը արտասահմանում կազմում էին 2 մլրդ. ֆ. ս., ապա 1913թ.` 4 մլրդ, ֆ. ս., ինչը տարեկան μերում էր 200 մլն. ֆունտ ստերլինգի եկամուտ: Հսկայական գաղութային կայսրության առկայության ն մեծաքանակ կապիտալների արտահանման մեջ է կայանում 2I2 դ. վերջից մինչն I Համաշխարհային պատերազմը Անգլիայի տնտեսական զարգացման առանձնահատկությունը: Բացի այդ, պետք է նշել նան, որ կապիտալիստական զարգացումը 2I2 դ. վերջում – 22 դ. սկզμին այնպիսի արագ տեմպերով էր տեղի ունենում, որ μոլոր դրա հետ կապված հակասությունները երկրների միջն պետք է անպայման սրվեին: Դա առաջին հերթին վերաμերվում էր Անգլիային ն Գերմանիային: Ստացվեց այնպես, որ Գերմանիայի ամեն մի հաջողություն` կապված առնտրատնտեսական հարաμերությունների զարգացման հետ, ինչպես նան գերմանական ռազմածովային ուժերի հզորացումը Անգլիայում ընդունվում էր որպես մրցահրավեր ն Մեծ Բրիտանիայի գոյության սպառնալիք: Այսինքն` սկսած 2I2դ. վերջից - 22դ. սկզμից Անգլիան սկսում է պատրաստվել Գերմանիայի դեմ պատերազմի: Այդ պատճառով էլ անգլիական μոլոր կառավարությունները, լինեին պահպանողականները թե լիμերալները, իրենց ներքին քաղաքականությունում առաջնորդվում էին 2 հիմնական խնդիրներերով` 1. վարել այնպիսի ներքին սոցիալ-տնտեսական քաղաքականություն, որ թույլ չտան գաղութներին ապստամμություն μարձրացնել Անգլիայի դեմ, իսկ μանվոր դասակարգին` գործադուլներ անցկացնել, 2. արտաքին քաղաքականությունում ստեղծել ռազմաստրատեգիական դաշինքներ` ուղված Գերմանիայի դեմ: Լուծելով այդ երկու խնդիրները` Անգլիան լիովին պատրաստ կլիներ ապագա պատերազմին: Մյուս կողմից այդ երկու խնդիրների լուծումը պահանջում էր առնտրաարդյունաμերական ն ֆինանսական μուրժուազիայի կողմից գնալ մեծ զոհաμերությունների: Անգլիայի ուննոր դասակարգը, ելնելով ազգային ն սեփական շահերից, գնաց այդ զոհաμերություններին: 2I2դ. վերջում – 22 դ. սկզμին Անգլիան իր ամենախոշոր ն կարնորագույն գաղութներին տրամադրում է դոմինիոնի կարգավիճակ, այսինքն` ինքնուրույնություն ն ինքնավարություն Բրիտանական կայսրության շրջանակներում: Դոմինիոնների ղեկավար էր ճանաչվում Անգլիայի թագավորը: Գաղութներից այդպիսի կարգա99

վիճակ առաջինը ստացավ Կանադան 1867թ: 1901թ. դումինիոնի կարգավիճակ է ստանում Ավստրալիական Միությունը, 1907թ` Նոր Զելանդիան, ն 1910թ.` Հարավ-Աֆրիկյան Միությունը: Արդյունքում μոլոր μրիտանական դոմինիոնները I Համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Անգլիայի հետ միասին պայքարում էին Գերմանիայի դեմ: Բացի այդ, Իռլանդիայում անցկացվեց, վերջապես, շատ կարնոր ագրարային μարեփոխում: Ագրարային հարցը, սկսած 2VIIդ-ից ամենասուր քաղաքական μնույթ ունեցող հարցն էր, որը գոյություն ուներ Անգլիայի ն Իռլանդիայի հարաμերություններում: Հիշենք, որ Կրոմվելը μռնագրավեց ամμողջ իռլանդական հողը ն μաժանեց սպաների ն զինվորների միջն: Վերջիններից շատերը իրենց հողաμաժինները վաճառեցին անգլիական լենդլորդներին, որոնք իրենց հերթին այդ հողաμաժինները վարձակալության էին հանձնում իռլանդական ֆերմերներին: Այսինքն` իռլանդական գյուղացին իր սեփական երկրում զրկված էր հողից: Այժմ անհրաժեշտ էր μոլոր μռնագրավված հողերը վերադարձնել տիրոջը` իռլանդական ֆերմերներին, իսկ լենդլորդերին փոխհատուցում հատկացնել պետական μյուջեից: Բարեփոխումը անցկացվեց 1903թ. պահպանողական կառավարության օրոք, որը գլխավորում էր վարչապետ Բալֆուրը: Բարեփոխման համար պետական μյուջեից հատկացվեց 112 մլն. ֆունտ ստերլինգ, որը որպես փոխհատուցում տրվեց լենդլորդերին: Իռլանդական ֆերմերները իրենց հերթին պետք է 68 տարվա ընթացքում փրկագին վճարեին ամենաμարենպաստ պայմաններով: 1909թ. ընդունվեց օրենք, որի համաձայն եթե լենդլորդը հրաժարվում էր վաճառել պետությանը իր հողատարածքը Իռլանդիայում, ապա հողատարածքը պատկանում էր μռնագրավմանը: Այդ μարեփոխումը ուներ մեծ դրական քաղաքական ն սոցիալական նշանակություն, ն Իռլանդիան նույնպես I Համաշխարհային պատերազմի ընթացքում աջակցում էր Անգլիային: 2I2 դ. վերջում տնտեսության վիճակի վատթարացման հետնանքով երկրում սոցիալական լարվածություն է ստեղծվում: 1906թ. Լոնդոնում տեղի է ունենում μանվորական կուսակցության կոնգրեսը, որտեղ ձախ ռադիկալ հոսանքը (մարքսիստական, հեղափոխա-սոցիալիստական) հաղթանակ է տանում: Պետք է ասել, որ կոնգրեսի աշխատանքի ն որոշումնրի վրա մեծ ազդեցություն ունեին Ռուսաստանում շարունակվող հեղափոխական իրադարձությունները (1905-1907թթ.):

Անգլիայի կառավարող շրջանները եկան այն եզրակացությանը, որ շտապ պետք է ձեռնարկել արտակարգ միջոցառումներ երկիրը լարված սոցիալական վիճակից հանելու համար: Եվ լիμերալ կուսակցությունը, որը այդ ժամանակ կանգնած էր իշխանության գլխին, ատիճանաμար սկսում է անցկացնել μարեփոխումներ սոցիալական μնագավառում: Այդ μարեփոխումների գլխավոր գաղափարախոսն էր լիμերալ կուսակցության ն Անգլիայի նշանավոր քաղաքական գործիչ Դեվիդ Լլոյդ Ջորջը: Անցկացվեցին հետնյալ μարեփոխումները. 1. Արգելվում էր կանանց համար գիշերային աշխատանքը: 2. 1908թ. հանքափորների համար հաստատվեց 8-ժամյա աշխատանքային օր: 3. 1909թ. հատկացվեց գործազրկության նպաստ: Բանվոր դասակարգի համար հատկացվում էր նպաստ նան հիվանդության ն ծերության համար: 4. 1906թ. ընդունվեց օրենք արհմիությունների (տրեյդ-յունիոնների) իրավունքների ընդլայնման մասին: Բոլոր μարեփոխումները պահանջում էին հսկայական գումարներ պետական μյուջեից: Այդ պատճառով Դեվիդ Լլոյդ Ջորջը առաջարկեց ընդունել նոր μյուջեի մասին օրենք, որով ավելանում էին գանձվող հարկերը μնակչության հարուստ վերնախավից` խոշոր հողատերերից, խոշոր արդյունաμերողներից ն ֆինանսիստներից: Ավելանում էին հարկերը նան հողային սեփականության վրա, ժառանգության ն ալկոհոլային խմիչքների վրա: Նոր μյուջեի 759 կազմված էր հարուստ վերնախավից գանձված հարկերից: Պետք է նշել, որ μյուջեյի մասին նոր օրենքը ընդունվեց համայնքների պալատի կողմից առանց լուրջ դիմադրության: Այդ փաստը մի անգամ էլ ապացուցեց, որ Անգլիայի կառավարող շրջանները վերաμերվում էին այդ μարեփոխումներին որպես անհրաժեշտություն: Բացի ժողովրդի սոցիալական վիճակը μարելավելուց μյուջեի μարեփոխումը ուներ նան շատ կարնոր նշանակություն ռազմական ուժերի հզորացման համար: Եթե 1895թ. μանակի համար μյուջետային ծախսերը կազմում էր 19.5 մլն. ֆունտ ստերլինգ, ապա 1905թ.` 33, 5 մլն: Ռազմածովային ուժերի μյուջեն 1895թ. կազմում էր 27 մլն. 700000 ֆունտ. ստերլինգ, իսկ 1905թ.` 42 մլն. 700000: Ինչպես ասվեց, μյուջեյի մասին նոր օրենքը հեշտությամμ ընդունվեց համայնքների պալատում, սակայն դիմադրություն ստացավ լորդերի պալատում, ինչը մեծ դժգոհություն առաջացրեց Անգլիայի հասարակաության մեջ: Շուտով ստորին պալատը օրենք է ընդու101

նում, որով լորդերի պալատը զրկվում էր այն օրենքները մերժելու իրավունքից, որոնք մինչն այդ ընդունվել էին համայնքների պալատում: Այսպիսով, փաստորեն, վերացվում էր լորդերի պալատի օրենսդրական իշխանությունը: 1901թ. հունվարի 22-ին մահանում է Վիկտորիա թագուհին: Այսպիսով ավարտվում է Վիկտորյան «ոսկե» դարաշրջանը: Մարդկանց թվում էր, որ թագուհու մահվան հետ միասին ավարտվեց նան ծաղկման շրջանը, ն ինչ է նրանց սպասում առջնում` անհայտ է: Թագավոր է դառնում 59-ամյա էդվարդ VII-ը (1901-1910թթ.):

Արտաքին ն գաղութային քաղաքականությունը: Անգլիան շարունակում էր վարել μրիտանական կայսրության ընդլայնման ն ամրապնդման քաղաքականությունը: 2I2 դ. վերջին քսան տարիների ընթացքում μրիտանական կայսրության տարածքը 20 մլն. կմ2 –ից հասավ մինչն 33 մլն. կմ2, իսկ μնակչության թիվը` 200 մլնից մինչն 370 մլն. մարդ: 1879թ. Անգլիային հաջողվում է իր իշխանությունը տարածել Աֆղանստանի վրա: 1881թ. Անգլիան նվաճում է Բիրման, իսկ 70-80-ական թթ. ընթացքում` Մալայան կղզիները: 70-ական թթ. Անգլիան ֆինանսական հսկողություն էր հաստատել Եգիպտոսի վրա, իսկ, երμ այնտեղ 1881թ. ապստամμություն μարձրացավ, Անգլիան զորքեր մտցրեց ն օկուպացրեց Եգիպտոսը (1882թ): 2I2դ. 80-ական թթ. Անգլիան գրավում է նան Ուգանդան ն Քենիան (Բրիտանական Արնելյան Աֆրիկա): Գաղութային էքսպանսիան Աֆրիկայում Անգլիայի կողմից շարունակվեց մինչն 22դ. սկիզμը: Այստեղ Անգլիայի համար ամենավտանգավոր մրցակիցն էր մնում Ֆրանսիան: Այսպես` 1898թ. անգլիական μանակը գեներալ Քիտչեների գլխավորությամμ գրավում է Սուդանը: Սակայն համարյա նույն ժամանակ ֆրանսիական μանակը կապիտան Մարշանի գլխավորությամμ նույնպես մտնում է Սուդան, գրավում Ֆաշոդա անունով ավանը ն μարձրացնում ֆրանսիական դրոշը: Քիթչեները պահանջեց, որպեսզի ֆրանսիացիները անմիջապես դուրս գան Սուդանից: Երկու երկրների միջն տեղի ունեցավ շատ սուր դիվանագիտական μախում, ինչից հետո Ֆրանսիան, վախենալով պատերազմի սպառնալիքից, դուրս է μերում իր ջոկատը Սուդանից: Հարավ Աֆրիկայի գաղութացման գործում մեծ դեր ունեցավ Սեսիլ Ռոդսը: Նրա փողերով ստեղծվեցին երկու պետություններ` Հյուսիսային ն Հարավային Ռոդեզիաներ: Անգլիան արդեն ուներ հարուստ Քափ գաղութը, ն ,այսպիսով, անկախ

էին մնում միայն երկու μուրական պետությունները` Տրանսվաալը ն Օրանժը, որոնք հարուստ էին ոսկու ն ադամանդի պաշարներով (μուրերը μնակվում էին հարավային Աֆրիկայում, նրանք հիմնականում հոլանդացիների հետնորդներն էին): Ձգտելով նվաճել այդ տարածքները` Անգլիան նան նպատակ ուներ հետագայում միացնել իր հյուսիս-աֆրիկյան գաղութները հարավային գաղութների հետ` կառուցելով Քահիրե -Քափշտադտ երկաթուղային ճանապարհը, ինչը պետք է ունենար ստրատեգիական ն տնտեսական մեծ նշանակություն: 1899թ. հոկտեմμերի 11-ին Անգլիան պատերազմ է հայտարարում Տրանսվաալին, ն սկսվում է անգլոμուրական պատերազմը, որը շարունակվեց միչն 1902թ. ն ավարտվեց Անգլիայի հաղթանակով: Մայիսի 31-ին Պրետորիայում ստորագրվեց հաշտության պայմանագիր, որով Տրանսվաալը ն Օրանժը մտան Բրիտանական կայսրության կազմի մեջ: 2I2դ. վերջում Անգլիան «Փայլուն մեկուսացում» նշանաμանի տակ շարունակում էր վարել իր արտաքին քաղաքականությունը: Սակայն 22 դ. սկզμից միջազգային դրությունը փոխվում է, ինչը պայմանավորված էր, առաջին հերթին, Գերմանիայի կողմից վարվող արտաքին ն տնտեսական քաղաքկանությամμ: Դեռ 1882թ. Գերմանիայի նախաձեռնությամμ ստեղծվում է ռազմաստրատեգիական μլոկ, որի կազմի մեջ μացի Գերմանիայից մտան Ավստրո-Հունգարիան ն Իտալիան: Այդ μլոկը ստացավ Եռյակ դաշինք անվանումը ն ուղղված էր առաջին հերթին Ֆրանսայի ն Ռուսաստանի դեմ: Գերմանիան, ունենալով հսկայական տնտեսական աճ ն զարգացման մեծ տեմպեր, միննույն ժամանակ չուներ μավականաչափ գաղութներ, սպառման շուկաներ իր ապրանքների համար: Նա համարում էր, որ մեծ տերությունները, նկատի ունենալով Անգլիային, Ֆրանսիային ն Ռուսաստանին, ամμողջ աշխարհը μաժանել են իրար մեջ` թողնելով Գերմանիային միայն մնացորդները: Այդպիսի վիճակը Գերմանիան համարում էր անարդար ն անընդունելի: Գերմանիան սկսում է սպառազինվել` հզորացնելով առաջին հերթին իր ռազմածովային ուժերը, պատրաստվելով պատերազմի, որի միջոցով նա հույս ուներ վերաμաժանել աշխարհը: Անգլիան, իր հերթին համոզվելով, որ հիմնական սպառնալիքը նրա համար գալիս է Գերմանիայից, փոխում է արտաքին քաղաքկանությունը ն ձգտում է դաշնակցային կապեր հաստատել Ֆրանսիայի ն Ռուսաստանի հետ: 1893թ. Ֆրանսիան ն Ռուսաստանը ռազմական դաշինք են կնքում, որը ուղղված էր Գերմանիայի դեմ:

Անգլիայի ն Ֆրանսիայի միջն դաշնակցային կապեր հաստատելու գործընթացը սկսվեց 1903թ. մայիսին, երμ էդվարդ VII μարեկամական այցով ժամանեց Փարիզ, որտեղ երկու կողմերը լուծեցին ապագա համաձայնագրի վերաμերյալ հարցը: 1904թ. ապրիլի 8-ին Լոնդոնում ստորագրվեց անգլո-ֆրանսիական համաձայնագիր, որով կարգավորվում էին μոլոր վիճելի հարցերը Աֆրիկայում: Այդ համաձայնագիրը պատմության մեջ մտավ Անտանտ անվանումով: Վերջնականապես Անտանտան, որպես ռազմաստրատեգիական μլոկ, կազմավորվեց 1912թ. նոյեմμերին, որի կազմի մեջ մտան Անգլիան, Ֆրանսիան ն Ռուսաստանը: Այսպիսով, որպես Եռյակ դաշինքին հակակշիռ ուժ` Եվրոպայում ստեղծվում է երկրորդ ռազմաստրատեգիական μլոկը:

Անգլիան I համաշխարհային պատերազմի տարիներին 1914թ. օգոստոսի 1-ին սկսվեց առաջին համաշխարհային պատերազմը, որը դարձավ ամենաարյունահեղը ն կործանարարը մարդկության ամμողջ պատմության ընթացքում: Պատերազմում մասնակցեցին 33 պետություններ ն 70մլն զինվոր: Զոհվեց մոտ 10մլն մարդ, իսկ ռազմական գործողությունները տեղի էին ունենում երեք մայրցամաքների վրա՝ Եվրոպայում, Ասիայում ն Աֆրիկայում: Պատերազմի հիմնական պատճառը աշխարհի նոր վերաμաժանումն էր, ինչին ձգտում էին «երիտասարդ» կապիտալիստական պետությունները, մասնավորապես Գերմանիան: Իսկ աշխարհի նոր վերաμաժանման տակ հասկացվում է գաղութների վերաμաշխումը, ապրանքների համար սպառման շուկաների նվաճումը: Այդ պատճառով պատերազմը զավթողական ն ավազակային μնույթի էր: Արդեն ասվել է, որ Անգլիայի ն Գերմանիայի միջն ընկած հակասությունները պատերազմի հիմնական պատճառն էին: Լարված էին նան ֆրանկո-գերմանական հարաμերությունները: Ֆրանսիան 1870-1871թթ. Պրուսիայի հետ պատերազմում կրած պարտությունից հետո կորցրեց իր երկու հարուստ նահանգները՝ էլզասը ն Լոթարինգիան ն ձգտում էր ռեվանշի: Գերմանիայի ն Ֆրանսիայի միջն պայքարը գնում էր նան գաղութների շուրջը, մասնավորապես Մարոկկոյի համար, որը, ի վերջո, 1911թ. անցավ Ֆրանսիային: Գերմանիան լուրջ հակասություններ ուներ նան Ռուսաստանի հետ: Նա ձգտում էր Ռուսաստանից անջատել Ֆինլանդիան,

Մերձμալթիկան, ՈՒկրաինան, Ղրիմը: 22դ. սկզμից Գերմանիան ուժեղացրեց նան իր տնտեսական ն ռազմական ներկայությունը Օսմանյան կայսրությունում: Նա Թուրքիայից համաձայնություն ստացավ Բեռլին-Բաղդադ երկաթուղային ճանապարհը կառուցելու համար: Այդ ամենը չէր կարող չառաջացնել Ռուսաստանի դժգոհությունը, որովհետն այդ տարածաշրջանը միշտ մտնում էր նրա ազգային շահերի ոլորտի մեջ: Ռուսաստանն իր հերթին ձգտում էր նվաճել Բոսֆորի ն Դարդանելի նեղուցները, ինչպես նան Արնմտյան Հայաստանի տարածքը: Գերմանիայի դաշնակիցը՝ Ավստրո-Հունգարիան, նույնպես ուներ մշակված ծրագիր՝ դուրս մղել Ռուսաստանին Բալկաններից ն նվաճել Սերμիան: Այսպիսով, այդ երկրները կանգնած էին պատերազմի եզրին, ն միայն առիթ էր պետք պատերազմը սկսելու համար: Շուտով այդ առիթը գտնվեց: Ավստրիայի էրցհերցոգ Ֆրանց Ֆերդինանդը ժամանել էր Սարանո, որտեղ պետք է տեղի ունենային զորավարժություններ, որոնց անցկացումը Սերμիայի սահմանների մոտ ակնհայտ սադրանք էր Ավստրիայի կողմից: Եվ ահա 1914թ. հունիսի 28-ին 19-ամյա Գավրիլա Պրինցիպը, որը «Մլադա Բոսնա» ազգայնական, հայրենասիրական կազմակերպության անդամն էր, երկու կրակոցներով սպանում է էրցհերցոգին ն նրա կնոջը: Գերմանիան օգտագոծեծ այդ առիթը պատերազմ սկսելու համար: Նախ նրա ճնշման տակ Ավստրո-Հունգարիան Սերμիային վերջնագիր ներկայացրեց, իսկ երμ վերջինս վերջնագրում ներկայացրած μոլոր կետերից հրաժարվեց կատարել միայն մեկը, Ավստրո-Հունգարիան հուլիսի 28ին պատերազմ հայտարարեց Սերμիային` դրանով, փաստորեն, մարտահրավեր նետելով Ռուսաստանին: Հուլիսի 31-ին Ռուսաստանը ընդանուր զորահավաք է հայտարարում: Նույն օրը Գերմանիան պահանջեց Ռուսաստանից դադարեցնել զորահավաքը ն օգոստոսի 1-ին պատերազմ հայտարարեց Ռուսաստանին, օգոստոսի 3-ին՝ Ֆրանսիային: Անգլիան իր հերթին, մեղադրելով Գերմանիային Բելգիայի չեզոքությունը խախտելու մեջ, օգոստոսի 4ին պատերազմ հայտարարեց Գերմանիային:

Պատերազմի ընթացքը: Պատերազմը տնեց մինչն 1918թ. նոյեմμերի 11-ը, ն նրա մասշտաμները գնալով ընդլայնվում էին: Այսպես` արդեն 1914թ. օգոստոսի վերջին Անտանտայի կողմից պատերազմի մեջ մտավ Ճապոնիան, 1915թ.՝ Իտալիան` դուրս գալով Եռյակ դաշինքից, 1916թ.՝ Ռումինիան, 1917թ.՝ ԱՄՆ: Գերմանիային պատերազմ հայտարարեցին նան Չինաստանը, Սիամը, Լիμե105

րիան, Լատինական Ամերիկայի 14 պետություններ, սակայն նրանցից ոչ մեկը պատերազմական գործողություններում ռեալ մասնակցություն չունեցավ: Գերմանիային ն Ավստրո-Հունգարիային 1914-1915թթ. ընթացքում միացան Թուրքիան ն Բուլղարիան` ստեղծելով քառյակ դաշինք: Անտանտան իր ռազմա-տնտեսական կարողություններով մեծ առավելություն ուներ Գերմանական μլոկի նկատմամμ: Հաշվի առնելով այդ հանգամանքը` Գերմանիան նան շատ լավ հասկանում էր, որ երկու ռազմաճակատով նա երկար ժամանակ չի կարող պատերազմել: Այդ պատճառով Գերմանիան իր ամμողջ հույսերը կապում էր գեներալ Ալֆրեդ Շլիֆֆենի կողմից մշակված ռազմական ծրագրի հետ, որի համաձայն արդեն 1914թ. աշնանը Գերմանիան պետք է հաղթանակ տաներ: Այսինքն` խոսվում էր «կայծակնային» պատերազմի («μլիցկրիգ») մասին: Ըստ այդ ծրագրի` գերմանական μանակի հիմնական ուժերը, հարձակվելով Բելգիայի ն հյուս. Ֆրանսիայի վրա, պետք է գրավեին Փարիզը ն, շրջափակելով Փարիզի ն ֆրանկո-գերմանական սահմանի միջն ընկած տարածքում գտնվող ֆրանսիական μանակը, ստիպել Ֆրանսիային անձնատուր լինել: Սակայն այդ ծրագիրը չհաջողվեց իրագործել: Նախ ռուսական μանակը հարձակում գործեց Արնելյան ռազմաճակատում, ն Գերմանիան ստիպված եղավ օգնություն ցույց տալ իր դաշնակցին` ուղարկելով լրացուցիչ ուժեր արնմտյան ռազմաճակատից: Բացի այդ, գերմանական μանակը չկարողացավ գրավել Փարիզը ն նույնիսկ պարտվեց Մարնայի մոտ ֆրանկո-անգլիական ուժերին ն ստիպված նահանջեց: Այդպես ի դերն ելան Գերմանիայի μոլոր հույսերը` կապված «կայծակնային» պատերազմի հետ: Շուտով հաստատվեց արնմտյան ռազմաճակատով անցնող հիմնական գիծը՝ Նյուփորթից ն Իպրից (Հյուսիս-արնմտյան Բելգիա) մինչն էլզասը: 1915-1916թթ. պատերազմը շարունակվեց չափազանց մեծ դաժանությամμ: Հիմնական ռազմաճակատները մնում էին նույնը՝ Արնելյանը, որտեղ ռուսական μանակի դեմ կռվում էին ավստրոհունգարական ռազմական ուժերի մեծ մասը ն գերմանական μանակի մի մասը, ն Արնմտյանը, որտեղ գերմանական μանակի դեմ կռվում էին անգլո-ֆրանսիական ուժերը: Սակայն այս անգամ արդեն գերմանական μանակի Գերագույն շտաμը իր հիմնական հույսերը կապում էր Արնելյան ռազմաճակատի հետ: Գերմանական շտաμի ծրագիրը կայանում էր նրանում, որ ավստրո-գերմանական μանակը, պարտության մատնելով ռուսական զորքերին, կստիպեր

Ռուսաստանին սեպարատ հաշտություն ստորագլել: Սակայն, չնայած մի շարք պարտությունների ն ծանր մարդկային կորուստների, Ռուսաստանը սեպարատ հաշտության չգնաց: Անգլիային Գերմանիան ձգտում էր ծնկի μերել` անցկացնելով անողոք ստորջրյա պատերազմ: Անգլիայի կորուստները մեծ էին: Սակայն, արագացնելով նոր նավերի կառուցումը ն մշակելով սուզանավերի դեմ պայքարի արդյունավետ միջոցներ, Անգլիային հաջողվեց կանխել այն կործանարար հետնանքները, որոնք կարող էին լինել գերմանական սուզանավերի գործողություններից: 1916թ. փետրվարին գերմանացիները նորից փորձեցին վճռական հարված հասցնել արնմուտքում` Վերդեն ամրոցի մոտ, սակայն ֆրանսիացիների դիմադրությունը մեծ էր, ն գերմանական μանակին չհաջողվեց հասնել իր նպատակին: Այդ ճակատամարտի ելքի համար մեծ նշանակություն ունեցավ այն, որ հունիսի սկզμին ռուսական μանակը մեծ հարձակում սկսեց արնելյան ռազմաճակատում` պարտության մատնելով ավստրո-հունգարական զորքերին, ինչը ստիպեց գերմանացիներին 7 դիվիզիա Վերդենից հանել ն արագ տեղափոխել արնելյան ռազմաճակատ : Ռազմական գործողությունները այնտեղ ավարտվեցին միայն 1916թ. վերջին ն μերեցին հսկայական մարդկային կորուստներ. ֆրանսիացիները կորցրեցին 262.000 մարդ (սպանված ն վիրավորված), իսկ գերմանացիները՝ 337.000: Մյուս մեծ ճակատամարտը արնմտյան ռազմաճակատում տեղի ունեցավ 1916թ. հուլիս-նոյեմμեր ամիսներին Սոմ գետի մոտ: Այդ հարձակումը կազմակերպել էր անգլո-ֆրանսիական հրամանատարությունը: Սակայն դաշնակիցներին էլ չհաջողվեց հասնել նպատակին: Միայն հարձակման առաջին օրը՝ հուլիսի 1ին, անգլիացիների կորուստը կազմեց 20.000 մարդ սպանված ն 40.000 վիրավոր: Անգլիական μանակի գլխավոր հրամանատար գեներալ Հեյգը ասում էր, որ այդ ճակատամարտում կպարտվի նա, ով առաջինը ուժասպառ կլինի: Անգլիացիները Սոմի մոտ ճակատամարտում առաջին անգամ գործադրեցին իրենց գաղտնի զենքը՝ տանկերը: Սակայն, ընդանուր առմամμ, դա ոչ մի էական փոփոխությունների ճակատամարտի ընթացքում չμերեց: Սոմի մոտ ճակատամարտում անգլիացիները կորցրեցին 420.000 մարդ, ֆրանսիացիները՝ 200.000, գերմանացիները՝ ավելի քան 450.000 մարդ: 1917թ. պատերազմը շարունակվեց նույն դաժանությամμ: Արնմտյան ռազմաճակատում գերմանացիները μռնել էին պաշտպանության մարտավարությունը: Ամռանը անգլիական μանակը գեներալ Հեյգի գլխավորությամμ փորձ արեց ճեղքել գերմանական

ռազմաճակատը Իպրի շրջանում, սակայն անհաջողության մատնվեց: Անգլիացիները կորցրեցին 380.000 մարդ (սպանված ն վիրավոր), գերմանացիները՝ 240.000: 1917թ. Անտանտան հաջողության հասավ միայն Միջին Արնելքում: Մարտին անգլիական μանակը մտավ Բաղդադ, աշնանը՝ Պաղեստին: Դեկտեմμերին անգլիացիները մտան Երուսաղեմ: Սակայն 1917թ. Անտանտան ունեցավ մեծ կորուստ. հոկտեմμերին Ռուսաստանում տեղի ունեցավ պետական հեղաշրջում, ն իշխանության գլուխ անցան μոլշնիկները Լենինի գլխավորությամμ, որից հետո Ռուսաստանը դուրս եկավ Անտանտայից ն պատերազմից: 1918թ. մարտին Բրեստում նա իր համար շատ ծանր պայմաններով հաշտության պայմանագիր է ստորագրում Գերմանիայի հետ: 1918թ. գարնանը գերմանացիները նս մեկ անգամ փորձ են անում ջախջախիչ հարված հասցնել Ֆրանսիային: Գերմանական μանակը նույնիսկ մոտեցավ Փարիզին, սակայն անգլո-ֆրանսիական զորքերը հուլիսին ձեռնարկեցին հակահարձակում, ն այս պահից հետո մինչն պատերազմի վերջը Անտանտան իր ձեռքը վերցրեց նախաձեռնությունը: Մինչդեռ Գերմանիայի դաշնակիցները այլնս ուժ չունեին շարունակելու պատերազմը: 1918թ. նախ կապիտուլյացիայի ակտ ստորագրեց Բուլղարիան, հոկտեմμերի 31-ին՝ Թուրքիան, նոյեմμերի 3ին՝ Ավստրո-Հունգարիան: Գերմանիայի μախտը որոշված էր: Նոյեմμերի 3-ին այնտեղ սկսվեց հեղափոխություն, որը ավարտվեց միապետական կարգերի փլուզմամμ, իսկ նոր գերմանական կառավարությունը շտապեց ավարտել պատերազմը: Նոյեմμերի 11ին Կոմպյենյան անտառում` Ռեթոնդ կայարանում` ֆրանսիական մարշալ Ֆոշի վագոնում, ստորագրվեց զինադադար Գերմանիայի հետ, որից հետո I Համաշխարհային պատերազմը ավարտվեց: էդվարդ VII-ի մահվանից հետո Անգլիայի թագավորն է դառնում Ջորջ V-ը (1910-1936թթ.)` էդվարդի երկրորդ որդին (առաջինը` Ալμերտ Վիկտորը մահացել էր 1892թ): Ջորջը ն նրա կինը` Մարիան մեծ սեր ն հարգանք էին վայելում ժողովրդի կողմից: Պատերազմի ժամանակ նրանք անում էին ամեն ինչ ազգի մարտական ոգին μարձրացնելու համար: Ջորջ V-ը նույնիսկ որոշում է փոխել իր արքայատոհմի գերմանական անվանումը` Սակսոն-Կոμուրգ-Գոտականից` Վինդզորյան:

Փարիզյան հաշտության կոնֆերանս Աշխարհի հետպատերազմյան կարգավորման ծրագրերը: Հաղթող երկրները` Անգլիան, Ֆրանսիան ն ԱՄՆ-ն աշխարհի հետպատերազմյան կարգավորման հարցերում միասնական չէին: Ամեն մեկը ուներ սեփական քաղաքական, տնտեսական ն տարածքային շահերը, որոնք չէին համընկնում դաշնակիցների շահերի հետ: Այդ μոլոր μարդ ն, վերջին հաշվով, անլուծելի տարաձայնությունները արտացոլվեցին μանակցությունների ժամանակ ն Վերսալյան պայմանագրի մեջ: Փարիզյան հաշտության կոնֆերանսը μացվեց 1919թ. հունվարի 18-ին: Մասնակցում էին 27 պետություններ, սակայն, փաստորեն, μոլոր կարնորագույն հարցերը որոշվում էին երեք պետությունների միջն` Անգլիայի, ում պատվիրակությունը գլխավորեց վարչապետ Դեվիդ Լլոյդ Ջորջը, Ֆրանսիայի (Կլեմանսո) ն ԱՄՆ-ի (Նախագահ` Վ. Վիլսոն): Ինչպես ասվեց, այդ երեք պետություններից յուրաքանչյուրը ուներ իր աշխարհի կարգավորման ծրագիրը: Ֆրանսիան պատերազմից դուրս եկավ` ունենալով μավականին հզոր ռազմական ուժեր: Նա ուներ շուրջ 2 միլիոնանոց μանակ: Ֆրանսիական ծրագրի հիմնական կետերը հետնյալն էին. 1. հնարավորության չափով թուլացնելով Գերմանիային (նշանակել հսկայական ռազմատուգանք, կրճատել ն սահմանափակել գերմանական ռազմական ուժերը) հաստատել սեփական գերիշխանությունը Եվրոպայում, 2. μացի էլզաս ն Լոթարինգիայից, Ֆրանսիան ցանկանում էր ստանալ Գերմանիայից նան Սաար նահանգը, որը հարուստ էր ածուխով, 3.սահմանը Գերմանիայի հետ տեղափոխել մինչն Հռենոս գետը, 4.ստանալ Գերմանիային պատկանող Աֆրիկյան գաղութներից մի քանիսը, ինչպես նան նախկին թուրքական տարածքներից Փոքր Ասիայում ն Մերձավոր Արնելքում: Սակայն Ֆրանսիային այդպես էլ չհաջողվեց մինչն վերջ իրագործել այդ ծրագիրը, որովհետն` ա. նա հսկայական ֆինանսական պարտքեր ուներ ԱՄՆ-ին ու Անգլիային ն տնտեսական ու քաղաքական կախման մեջ էր գտնվում այդ երկրներից, μ. Գերմանիայի ապագայի վերաμերյալ նա լուրջ տարաձայնություններ ուներ Անգլիայի ն ԱՄՆ-ի հետ:

ԱՄՆ-ը պատերազմից հետո ակտիվորեն հավակնում էր ստանձնել աշխարհի ամենահզոր երկրի դերը: Պատերազմը անչափ հարստացրեց ԱՄՆ-ին: Պատերազմի ժամանակ Միացյալ Նահանգները մատակարարում էր Անտանտայի երկրներին զինամթերք ն պարենամթերք` ստանալով դրա դիմաց ոսկի: Բացի այդ, ԱՄՆ-ի կառավարությունը մոտ 10 մլրդ. դոլար վարկ էր տրամադրել եվրոպական երկրներին ն շուրջ 6,5 մլրդ. դոլար կազմեցին ամերիկյան մասնավոր ներդրումները: Պատերազմի վերջում ԱՄՆ-ում կուտակվել էր աշխարհի ոսկու պաշարների մոտ 409: Օգտվելով ստեղծված այդ μարենպաստ պայմաններից` ԱՄՆ-ը հույս ուներ հաշտության կոնֆերանսում թելադրել իր կամքը: ԱՄՆը ներկայացրեց կոնֆերանսին Վիլսոնի «14 կետերը»` ամերիկյան «խաղաղության ծրագիրը»: Այնտեղ կային կետեր, որոնք անմիջականորեն վերաμերվում էին Անգլիային: Այսպես` 2 ն 3 կետերում Վիլսոնը առաջ էր քաշում ծովերի ն առնտրի ազատությունների սկզμունքները, որոնք ԱՄՆ-ի կողմից դիտվում էին որպես, առաջին հերթին, Անգլիայի դեմ պայքարի ն հաղթանակի միջոց: Սակայն ԱՄՆ-ին չհաջողվեց ոչ μանակցությունների ժամանակ, ոչ էլ Վերսալյան պայմանագրի միջոցով հասնել իր նպատակին: Դրա պատճառները հետնյալն էին. 1. Ամերիկյան μանակի թուլությունը, 2. Անգլիայի ռազմական ուժերի (առաջին հերթին` ռազմածովային) հզորությունը, ինչպես նան Անգլիայի` որպես Մեծ տիրության կարգավիճակը: ԱՄՆ-ը ստիպված եղավ հրաժարվել իր ռազմածովային ծրագրերի ամμողջական իրականացումից: Բացի այդ, նրանք ճանաչեցին Մեծ Բրիտանիայի «հատուկ տեղը»` որպես ծովային Մեծ պետություն: ԱՄՆ-ի կողմից դա, անկասկած, պարտություն էր: Առաջնությունը Անգլիայի կողմն էր նան Ազգերի լիգայում: Մեծ Բրիտանիան պատերազմից հետո պահպանեց Մեծ տերության կարգավիճակը, ինչը արտացոլվեց μանակցությունների ժամանակ ն Վերսալյան պայմանագրում: Այսպես` Վերսալյան պայմանագրով Անգլիան ստացավ գերմանական գաղութները Արնելյան ն Կենտրոնական Աֆրիկայում: Տոգոն ն Կամերունը Անգլիան կիսեց Ֆրանսիայի հետ: Սնրի պայմանագրով Անգլիան մանդատ էր ստանում Իրաքի, Պաղեստինի, Կիպրոսի ն Եգիպտոսի վրա: Բացի այդ, մի քանի գերմանական գաղութներ անցան Անգլիայի դոմինիոններին: Այսպես` Հարավ-Աֆրիկյան Միությանը անցան Հարավ-Արնմտյան Աֆրիկայում գտնվող գերմանական գա110

ղութները, Ավստրալիային` Նոր Գվինեայի մի մասը, Նոր Զելանդիային` Արնմտյան Սամոան: Եվ գլխավորը` վերացավ ռազմական ն առնտրատնտեսական մրցակցությունը Գերմանիայի կողմից: Այդ պատճառով Անգլիան դեմ էր, որպեսզի Գերմանիայի նկատմամμ գործադրեին չափազանց կոշտ միջոցներ, ինչին ձգտում էր Ֆրանսիան: Ելնելով իր ազգային շահերից` Անգլիան չէր ցանկանում, որպեսզի Գերմանիայի փոխարեն հիմա էլ Ֆրանսիան իր գերիշխանությունը հաստատի Եվրոպայում: Անգլիային հարկավոր էր ուժեղ Գերմանիա` որպես հակակշիռ ուժ Ֆրանսիայի ն Խորհրդային Ռուսաստանի դեմ: Անգլիան դեմ էր նան Գերմանիայի նկատմամμ մեծ ռազմատուգանք նշանակելուն: Գերմանիային վերաμերող հարցերում Անգլիայի դաշնակիցն էր ԱՄՆ: Նախագահ Վիլսոնը գտնում էր, որ թույլ տնտեսություն ունեցող Գերմանիան ի վիճակի չի լինելու վճարել ռազմատուգանքը, իսկ դա իր հերթին վնաս կμերեր ամերիկյան տնտեսությանը: Սակայն Անգլիայի ֆինանսական վիճակը պատերազմից հետո ծանր էր: Նա մեծ պարտքեր ուներ ԱՄՆ-ին, ինչը, իհարկե, պետք է ազդեր նրա հետագա սոցիալ-տնտեսական զարգացման վրա: Եվ ամենատխուր փաստը Անգլիայի համար այն էր, որ չնայած Մեծ տիրության կարգավիճակի պահպանմանը, նա, չդիմանալով ԱՄՆ տնտեսական ն ֆինանսական ճնշմանը, գնալով կորցնում է իր ռազմական ն առնտրատնտեսական գերիշխանությունը: Դա նույնպես առաջին համաշխարհային պատերազմի կարնորագույն արդյունքներից մեկն էր:

ԳԼՈՒԽ III

ՄԵԾ ԲՐԻՏԱՆԻԱՆ ՆՈՐԱԳՈՒՅՆ

ԴԱՐԱՇՐՋԱՆՈՒՄ (1918-2001ԹԹ.) Մեծ Բրիտանիան 1918-1923թթ. Իռլանդական պետության ստեղծումը Տնտեսական զարգացումը: Իր դաշնակիցների հետ միասին հաղթելով I Համաշխարհային պատերազմում` Անգլիան համաշխարհային շուկայից, գաղութներից ու ծովերից վտարեց իր հիմնական ռազմատնտեսական մրցակցին` Գերմանիային: Անգլիային ն նրա դոմինիոններին անցել էին նախկին գերմանական գաղութները ն փլուզված Օսմանյան կայսրության տիրությունների մի մասը: Սակայն, ինչպես շուտով պարզվեց, Գերմանիայի վտարումը համաշխարհային շուկայից դեռնս չէր ստեղծում Անգլիայի համար մենաշնորհային վիճակ: Անգլիայի տնտեսությունը պատերազմից հետո ապրում էր լուրջ դժվարություններ: Պատերազմի ընթացքում երկիրը կորցրեց իր ազգային հարստության 1/3-ը: Պետության պարտքը 1919թ. կազմում էր մոտ 8 մլրդ. ֆունտ ստերլինգ: Արտաքին առնտուրը կրճատվեց ավելի քան երկու անգամ: Եվրոպական պետությունները, որոնց տնտեսությունները գտնվում էին ճգնաժամի մեջ պատերազմից հետո այլնս հնարավորություն չունեին մեծ քանակությամμ անգլիական ապրանքներ ձեռք μերել: 1917թ. հետո Անգլիան կորցնում է Ռուսաստանի շուկան, որը դադարեց նան լինել նրա համար կապիտալի արտահանման ոլորտ: Բացի այդ արտաքին շուկայում ամերիկյան ն ճապոնական ապրանքները լուրջ մրցակցում էին անգլիական ապրանքների հետ: Արդյունաμերությունը նույնպես ճգնաժամի մեջ էր: Դա կապված էր, առաջին հերթին, պատերազմի ավարտի հետ, որովհետն խիստ կրճատվեցին ռազմական արտադրանքի պետության պատվերները: Այդ պատճառով ռեկոնվերսիայի հետ կապված ճգնաժամը դառնում էր անխուսափելի: Աճում էր գործազրկությունը: Ճգնաժամը շարունակվեց մինչն 1921թ. երկրորդ կեսը, իսկ 1922-1923թթ. տնտեսությունը հայտնվեց լճացման մեջ: 1924թ.-ից սկսում է կայունացումը, սակայն միայն 1929թ. Անգլիայի արդյունաμերական արտադրանքը ն առնտուրը հասավ 1914թ. մակարդակին: Դրա հիմնական պատճառները հետնյալն էին` 1.

արդյունաμերության սարքավորումների հնացածությունը, ինչը չէր կարող ապահովել արտադրանքի մրցունակությունը համաշխարհային շուկայում ԱՄՆ-ի, Ճապոնիայի, իսկ 20-ական թթ. վերջում նան Գերմանիայի ավելի էժան ապրանքների հետ: 2. Կառավարությունը շարունակում էր պահպանել ֆունտ ստերլինգի μարձր առժեքը միջազգային ֆինանսական շուկայում, չնայած, որ նրա ռեալ գինը ցածր էր: Դա նույնպես μարձրացնում էր անգլիական ապրանքների գինը արտաքին շուկաներում, ինչը, իհարկե, ձեռնտու չէր անգլիական արդյունաμերական μուրժուազիային:

Քաղաքական զարգացումը: 1918թ. դեկտեմμերի 14-ին երկրում տեղի ունեցան պառլամենտական ընտրություններ: Լիμերալները ն պահպանողականները հանդես եկան միասնական μլոկով, իսկ լեյμորիստները, որոնք համարյա ամμոջ պատերազմի ընթացքում գտնվում էին լիμերալների ն պահպանողականների հետ միասին կառավարության կոալիցիայում, դուրս են գալիս այդ կոալիցիայից ն մասնակցում են ընտրություններին առանձին` «Աշխատանքը ն սոցիալական նոր կարգը» ծրագրով, որում, իμրն անգլիական հասարակությունն արմատապես վերակառուցելու միջոց, առաջարկվում էր ազգայնացնել արդյունաμերության մի շարք ճյուղեր: Տրեյդ-յունիոնները հնարավորություն էին ստացել, փաստորեն, զանգվածային կարգով անդամագրվել լեյμորիստական կուսակցության մեջ, ինչը, անկասկած, ուժեղացնում էր կուսկացության դիրքերը: 1918թ. ընտրություններին առաջին անգամ մասնակցեցին կանայք, μայց միայն 30 տարեկան հասակից (միայն 1929թ. կանանց տարիքային ցենզը իջեցվեց մինչն 21 տարեկան): Դրանից հետո ընտրողների թիվը 8 մլն-ից հասավ 21 մլն: Ընտրությունների արդյունքում պահպանողական-լիμերալ կոալիցիան հաղթանակ է տանում, 707 տեղից ստանալով 484, որից 338 տեղ հասավ պահպանողականներին: Այսինքն` կոալիցիայում առաջնությունը պահպանողականների կողմն էր: Կառավարությունը գլխավորեց լիμերալների առաջնորդ Լլոյդ Ջորջը, սակայն հիմնական պաշտոնները զμաղեցրեցին պահպանողականները (ռազմական նախարար` Ու. Չերչիլը, ֆինանսների նախարար` Օ. Չեմμերլենը, արտաքին գործերի նախարար` Քերզոնը): Ինչպես ասվեց, 1918թ. սկսում է ն, փաստորեն, միչն 1924թ. շարունակվում է տնտեսական ճգնաժամը, որը հանգեցնում է սոցիալական հակասությունների սրման ն դասակարգային պայքարի նոր ալիքի μարձրացման: Վտանգ կար, որ այս ծանր սոցիալական

ն տնտեսական վիճակում գտնվող երկրում տրեյդ-յունիոնները կփորձեն անցկացնել ընդհանուր գործադուլ, ինչը կարող էր ընդհանրապես քայքայել երկրի տնտեսությունը: Այդ պատճառով պառլամենտը ընդունում է արտակարգ լիազորությունների մասին օրենքը, որը կառավարությանը իրավունք էր տալիս երկրում արտակարգ դրություն հայտարարել ն ուժ գործադրել գործադուլավորների դեմ: Ինչպես ն սպասվում էր, ամենամեծ ընդհարումները տեղի ունեցան հանքափորների հետ 1921թ. գարնանը: Սակայն մնալով միայնակ, որովհետն երկաթուղայինները ն տրանսպորտայինները նրանց չօգնեցին, հանքափորները պարտվեցին: Այս պահից հետո μանվորական շարժումը գնաց դեպի անկում ն 1923թ. ավարտվեց պարտությունով: Համարյա ամμողջ μանվոր դասակարգի աշխատավարձը այս կամ այն չափով իջեցվեց, ն տրեյդ-յունիոնները ստիպված եղան դրան համաձայնվել: Լլոյդ Ջորջի գլխավորած կառավարության այդպիսի վճռական գործողությունները թույլ տվեցին կայունացնել երկրի տնտեսական վիճակը: 1922թ. աշնանը, երμ երկրի քաղաքական ն սոցիալ-տնտեսական վիճակը μավականին կայունացել էր, պահպանողականները որոշում են դուրս գալ լիμերալների հետ կազմած կոալիցիայից: Լլոյդ Ջորջի կառավարությունը ստիպված եղավ հրաժարական տալ, իսկ նոր պահպանողական կառավարությունը անմիջապես արձակեց պառլամենտը ն նշանակեց նոր ընտրություններ: Արդյունքում հաղթող դուրս եկան պահպանողականները, որոնք ստացան 347 տեղ, իսկ երկրորդը 142 տեղով լեյμորիստներն էին: Սկզμից կառավարությունը գլխավորեց էնդրյու Բոնար-Լոուն, իսկ 1923թ. մայիսից` Սթենլի Բոլդուինը: Այսպիսով, առաջին անգամ Անգլիայի պատմության մեջ ընդդիմության դերը անցավ լեյμորիստներին: Փաստորեն տեղի ունեցավ փոփոխություն անգլիական երկկուսակցական համակարգում. լիμերալները իրենց տեղը զիջեցին լեյμորիստներին: Դա վկայում էր, իհարկե, Անգլիայի հասարակական կյանքի մեջ μանվոր դասակարգի ն տրեյդ-յունիոնների դերի μարձրացման մասին: Մյուս կողմից, լիμերալների քաղաքականությունը, որի հիմքը կազմում էր «ազատ առնտրի» գաղափարը, գնալով կորցնում էր իր առաջվա նշանակությունը: Լիμերալներից շատերը անցնում էին պահպանողականների կամ լեյμորիստների կողմը (օրինակ` Ու. Չերչիլն անցավ պահպանողականների կողմը):

Պահպանողական կուսակցության ն կառավարության հիմնական նպատակներից մեկը կ ազատ առնտրի տնտեսական քաղաքականությունը պրոտեկցիոնիստական քաղաքականությամμ փոխարինելն էր, ինչը վարչապետ Բոլդուինի կառծիքով կնպաստեր երկրի տնտեսական զարգացմանը: Բոլդուինի նախաձեռնությամμ երկրում նշանակվեցին արտահերթ պառլամենտական ընտրություններ, որոնք ն պետք է որոշեյին երկրի հետագա տնտեսական ռազմավարությունը: Սակայն միայն պրոտեկցիոնիզմի հարցը չէր, որի պատճառով Բոլդուինը շտապում էր անցկացնել այդ ընտրությունները: Բանն այն էր նրանում, որ պահպանողականների ղեկավարության մեջ չկար միասնական կարծիք լիμերալների հետ կոալիցիա ստեղծելու հարցում: Օստին Չեմμերլենը, Բալֆուրը, Բիրկենհեյդը ն մյուսները կողմնակից էին, որ լիμերալների, իսկ ավելի ճիշտ` Լլոյդ Ջորջի հետ կոալիցիա ստեղծվի: Գոյություն ուներ կուսակցության պառակտման վտանգը, որովհետն վերոհիշյալ մեծ հեղինակություն ունեցող քաղաքական գործիչները կարող էին միանալ Լլոյդ Ջորջին ն ստեղծել նոր կուսակցություն: Այդ պատճառով Բոլդուինը, առաջ քաշելով պրոտեկցիոնիզմի գաղափարը, որը պաշտպանում էին μոլոր պահպանողականները, ձգտում էր ամμողջ կուսակցության համար ընդհանուր գաղափարի հիման վրա վերջ դնել տարաձայնություններին: Այս դեպքում արդեն պահպանողականները` որպես միասնական կուսակցություն, պայքարի դուրս կգային լիμերալների դեմ, որոնք պաշտպանում էին ազատ առնտրի գաղափարը: Բոլդուինը հասավ իր նպատակին: Լլոյդ Ջորջը, չհասկանալով Բոլդուինի կողմից վարած քաղաքական խաղը, քննադատեց երկրում պրոտեկցիոնիստական քաղաքականություն մտցնելու մասին Բոլդուինի առաջարկը, ն, այսպիսով, լիμերալների հետ դաշինքը դառնում է անհնարին: Ընտրությունների արդյունքում պահպանողականները ստացան 259 տեղ` կորցնելով համարյա 100-ը, լեյμորիստները` 191, լիμերալները` 155 տեղ: Այսպիսով, ոչ մի կուսակցություն պառլամենտում μացարձակ մեծամասնություն չստացավ: Այս դրությունում պահպանողականները չէին ուզում կոալիցիոն կառավարություն կազմել լիμերալների հետ, իսկ վերջինները պահպանողականների հետ: Եվ երկար μանակցություններից հետո որոշում ընդունվեց հնարավորություն տալ կառավարություն կազմել լեյμորիստներին հաշվի առնելով, որ վերջիններս, չունենալով պառլամենտում մեծամասնություն, չեն կարողանա վարել ինքնուրույն քաղաքականություն: Եվ ահա 1924թ. հունվարի 23-ին Անգ115

լիայի պատմությունում առաջին անգամ լեյμորիստները կազմեցին կառավարություն, որը գլխավորեց նրանց առաջնորդ Ռամսեյ Մակդոնալդը:

Արտաքին քաղաքականությունը: I Համաշխարհային պատերազմից հետո առաջին տարիներին Անգլիան ստիպված էր հանդուրժել Ֆրանսիայի` Եվրոպայում իր գերիշխանությունը հաստատելուն ուղղված ճիգերը, սակայն ԱՄՆ պարագայում Անգլիան ստիպված էր ի վերջո նահանջել ն գնալ զիջումների: Այսպես` 1921-1922թթ. Վաշինգտոնում կայացած կոնֆերանսում նա պայմանագիր ստորագրեց ԱՄՆ-ի հետ, որով Միացյալ Նահանգները իրավունք ստացան ունենալ ջրատարողությամμ անգլիականին հավասար հզորության գծանավային նավատորմ: Անգլիան նան համաձայնվեց ընդունել ԱՄՆ-ի առաջարկը, որ Չինաստանի նկատմամμ անցկացվի «μաց դռների» ն «հավասար հնարավորությունների» քաղաքականություն: Անգլիան այդ տարիներին պաշտպանում էր, փաստորեն, Թուրքիային թուրք-հունական ն թուրք-հայկական պատերազմների ժամանակ` ձգտելով ոչ մի դեպքում թույլ չտալ Թուրքիայի մասնատումը: Խորհրդային Ռուսաստանի` դեպի արնելք առաջխաղացման դեմ Անգլիան որպես պատնեշ օգտագործում էր Թուրքիային: Անգլիան հասավ իր նպատակին: 1923թ. հուլիսի 24-ին Լոզան քաղաքում ստորագրվեց պայմանագիր, որը փաստորեն փոխարինեց 1920թ. ստորագրված Սնրի պայմանագիրը: Իռլանդական պետության ստեղծումը: (1919-1921թթ): 1917թ. հոկտեմμերին շինֆեյների կուսակցության համագումարի ժամանակ ընդունվեց Անգլիայի դեմ զինված պայքարի ծրագիր, որը պաշտպանեցին իռլանդական ժողովրդի լայն զանգվածները, այդ թվում ն μանվորները: Այսպես` Իռլանդիայի ինքնավարության համար ազգային-ազատագրական շարժման ղեկավարումը պայքարող ազգայնականներից անցնում է նրանց ձախ հանրապետական թնին, որը պայքարում էր Իռլանդիայի անկախության համար: 1918թ. դեկտեմμերին շինֆեյները ընտրությունների արդյունքում ստանում են 73-ը տեղ 103-ից, որոնք հատկացված էին Իռլանդիային անգլիական պառլամենտում: Շինֆեյները հրաժարվեցին աշխատել անգլիական պառլամենտում: 1919թ. հունվարի 21-ին նրանք հավաքվեցին Դուμլինում, հայտարարեցին իրենց Իռլանդիայի պառլամենտի ներկայացուցիչներ, ընդունեցին երկրի ան116

կախության մասին հռչակագիրը ն պահանջեցին, որ անգլիական զորքերը անմիջապես դուրս գան երկրից: Միաժամանակ ստեղծվեց ժամանակավոր կառավարություն, իսկ երկրի նախագահը ընտրվեց շինֆեյների առաջնորդ Դե Վալերան: Սկսվեց Իռլանդական μանակի ստեղծումը: Անգլիայի կառավարությունը փորձ արեց ուժային միջոցներով ոչնչացնել Իռլանդական հանրապետությունը: Իռլանդացիները պատասխանեցին պարտիզանական պայքարով: Ազգային-ազատագրական պայքարը տարածվեց ամμողջ երկրում, իսկ Անգլիայի ներսում միննույն ժամանակ μարձրանում էր պատերազմի դեմ μողոքների ալիքը: Այս հարցի շուրջ չկար միասնական կարծիք նան պառլամենտում ն կառավարությունում: Եվ ահա 1921թ. ամռանը Անգլիայի կառավարությունը առաջարկեց նախագահ Դե Վալերային սկսել μանակցություններ: Ստորագրվեց զինադադար ն իռլանդական պատվիրակությունը Մայքլ Քոլլինզի գլխավորությամμ ժամանեց Լոնդոն: Երկար ն ծանր μանակցություններից հետո 1921թ. դեկտեմμերի 6-ին ստորագրվեց անգլո-իռլանդական պայմանգիրը: Ըստ այդ պայմանագրի` 1. ստեղծվում էր անկախ Իռլանդական պետությունը, 2. Անգլիան պահպանում էր Իռլանդիայում ռազմական ն ռազմածովային μազաներ. 3. Երկրի վեց հյուսիսարնելյան կոմսությունները (Օլսթեր) մնում էին միացյալ թագավորության կազմում (այստեղ μնակչության մեծ մասը կազմում էին μողոքականները): Այդ պայմանագիրը ն, առաջին հերթին, դրա այն կետերը, որոնք վերաμերում էին Օլսթերին դժգոհություն առաջացրեց Իռլանդիայի որոշ քաղաքական խմμակներում, ն նույնիսկ կարճ ժամանակում երկրում μռնկվեց քաղաքացիական պատերազմ: Սակայն, վերջիվերջո, 1923թ. ապրիլին քաղաքացիական պատերազմը ավարտվեց, ն երկրում հաստատվեց խաղաղություն: Այսպիսով, 1921թ. ստեղծվեց Իռլանդական անկախ պետությունը, որի ծովային շրջանները մնում էին Բրիտանական կայսրության կազմի մեջ:

Մեծ Բրիտանիան 1924-1929թթ. Տնտեսական ն քաղաքական զարգացումը: Առաջին լեյμորիստական կառավարությունը: 1924-1929թթ. եվրոպական երկրներում տեղի է ունենում տնտեսական կյանքի կայունացում: Անգլիայում, սակայն, արտադրությունը մեծ վերելք չունեցավ ն դա պայմանավորված էր μրիտանական տնտեսության ավանդական կառուցվածքով: Իր եկամուտների մեծ մասը անգլիական ֆինան117

սական կապիտալը ստանում էր այսպես կոչված «անտեսանելի արտահանումից» (կապիտալի արտահանում, μանկային գործառնություններ, ծովային տրանսպորտ), միննույն ժամանակ ոչ μավականաչափ ներդրումներ անելով սեփական երկրի արդյունաμերության մեջ: Արդյունքում անգլիական արդյունաμերությունը, առաջին հերթին նրա առաջատար ճյուղերը` ածխաարդյունաμերությունը, մեքենաշինական արդյունաμերությունը, մետաղագործական արդյունաμերությունը իրենց արտադրական սարքավորումներով հետ էին մնում մյուս զարգացած երկրներից, ինչը, իր հերթին խանգարում էր երկրի տնտեսական աճին ն իջեցնում անգլիական ապրանքների մրցունակությունը համաշխարհային շուկայում: Երկրի տնտեսական զարգացման վրա μացասական հետնանք ունեցավ նան եկամուտների կրճատումը «անտեսանելի արտահանումից»: Այսպես` I համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Անգլիան կորցրեց իր μոլոր արտասահմանյան ներդրումների Զ մասը: Բացի այդ, պատերազմից հետո սրվեց մրցակցությունը կապիտալի արտահանման շուկայում առաջին հերթին ԱՄնի կողմից: Եթե մինչն պատերազմը միջազգային ֆինանսական գործառնությունների կենտրոնը գտնվում էր լոնդոնյան Սիթիում, ապա հիմա այդպիսի կենտրոններ գոյություն ունեին նան Նյու Յորքում ն Ամստերդամում: 20-ական թթ. անգլիական տնտեսությունը անչափ անհավասար էր զարգանում: Մի կողմից արագ զարգացում ունեցան արդյունաμերության նոր ճյուղերը` ավտոմոμիլային, ավիացիոն, էլեկտրոտեխնիկական: 1926թ. ստեղծվեց խոշոր մենաշնորհ քիմիական արդյունաμերությունում: Մյուս կողմից անգլիական արդյունաμերության հին ճյուղերը ճգնաժամ էին ապրում: Այսպես` նույնիսկ 30-ական թթ. սկզμին ածուխի արդյունահանման ծավալները, թուջի ն պողպատի արտադրությունը, ինչպես նան մանածագործական արդյունաμերության արտադրանքը դեռ զիջում էին նախապատերազմյան ցուցանիշներին: Ամենամեծ անկումը տեղի ունեցավ նավաշինության մեջ: Միայն 1929թ. Անգլիան արդյունաμերության արտադրության ծավալներով հասավ 1913թ. մակարդակին: Երկրի տնտեսական զարգացման ցածր տեմպերի հետնանքն էր գործազրկությունը, որը այդ ժամանակ հասել էր 1 մլն., ն զարմանալի չէ որ հենց Անգլիայում 20-ական թթ. տեղի ունեցավ μանվոր դասակարգի ամենամեծ ելույթը` ընդհանուր գործադուլը: Եվ այսպես 1924թ. հունվարի 23-ին Մակդոնալդը հայտարարում է առաջին լեյμորիստական կառավարության կազմը: Վար118

չապետը զμաղեցրեց նան արտգործնախարարի պաշտոնը: Ֆինանսների նախարար դարձավ Սնոուդենը, ներքին գործերի նախարար` Հենդերսոնը, առնտրի` Վեμμը: Նախընտրական ծրագրի մեջ լեյμորիստները խոստացել էին դիվանագիտական հարաμերություններ հաստատել ԽՍՀՄ-ի հետ, մտցնել կապիտալի վրա հարկ, վերացնել գործազրկությունը, լուծել μնակարանային հարցը, ազգայնացնել արդյունաμերության մի քանի ճյուղերը: Սակայն այդ ծրագրի մեծ մասը լեյμորիստները չկարողացան իրագործել: Մակդոնալդի կառավարությունը μանվորների համար μնակարանների շինարարության պետական ֆինանսավորման ծրագիր կազմեց, μարձրացրեց գործազուրկների նպաստները: Սակայն կապիտալի վրա հարկ այդպես էլ չմտցվեց, ինչպես նան լեյμորիստական կառավարությունը հրաժարվեց ազգայնացնել ածխահանքերը ն երկաթգիծը` μացատրելով, որ պահպանողականները ն լիμերալները դեմ են դրան: Բացի այդ, լեյμորիստները տրեյդ-յունիոնների առաջնորդների աջակցությամμ անց էին կացնում դասակարգային համագործակցության քաղաքականությունը, ինչը դժգոհություն էր առաջացնում μանվոր դասակարգի մեջ: Արտաքին ն գաղությային քաղաքականությունում լեյμորիստական կառավարությունը շարունակում էր վարել Բրիտանական կայսրությունում ազգային-ազատագրական պայքարի ճնշման քաղաքականությունը, ինչպես նան պաշտպանում էր Անգլիայի ազգային շահերը ամμողջ աշխարհում: Անգլիան ակտիվ մասնակցեց Դաուեսի ծրագրի իրագործմանը:1 Կառավարությունը հավանություն տվեց Իրաքին ռմμակոծելու համար, լրացուցիչ ռազմական ուժեր մտցրեց Եգիպտոս ն Սուդան: 1924թ. փետրվարին Անգլիան դիվանագիտական հարաμերություններ հաստատեց ԽՍՀՄ-ի հետ: Անգլիական μանվոր դասակարգի դժգոհությունը լեյμորիստական կառավարությունից, նրա կողմից անցկացվող ներքին ն արտաքին քաղաքականությունից, որը էականորեն չէր տարμերվում պահպանողականների անցկացրած քաղաքականությունից, ինչպես նան լեյμորիստների լուրջ տնտեսական ն սոցիալական հարցերի լուծման անկարողությունը որոշեց կառավարության ճակատագիրը: Մակդոնալդը փաստորեն առիթ էր փնտրում հրաժարական տալու համար: Եվ շուտով այդ առիթը ստեղծեց այսպես կոչված Քեմպμելի գործը, երμ պահպանողականները քվեարկութ1

Դաուեսի ծրագրով Գերմանիան մեծ ֆինանսական ն տնտեսական աջակցություն ստացավ ԱՄՆ-ից ն Անգլիայից:

յան դրեցին կառավարությանը վստահություն հայտնելու հարցը, իսկ Մակդոնալդը, նույնիսկ չսպասելով արդյունքին, 1924թ. հոկտեմμերի 9-ին հրաժարականի դիմում տվեց թագավորին, ն հոկտեմμերի 29-ին նշանակվեցին նոր ընտրություններ: Ընտրությունների արդյունքում հաղթանակ տարան պահպանողականները, որոնք նան ապահովեցին իրենց համար μացարձակ մեծամասնություն պառլամենտում` ստանալով 415 տեղ: Լեյμորիստները ստացան միայն 151 տեղ, իսկ լիμերալները` 40: Գլխավորելով իշխանությունը` պահպանողական կառավարությունը վարչապետ Բոլդուինի գլխավորությամμ սկսեց միջոցներ ձեռնարկել երկրի տնտեսությունը կայունացնելու համար: Դրանցից մեկը 1925թ. ֆունտ ստերլինգի նախապատերազմյան մակարդակին ոսկու ստանդարտի վերականգնում էր (1 ֆունտ ստերլինգ = 4, 86 դոլլար): Ֆունտ ստերլինգի ոսկու ստանդարտի վերականգնումը (պատերազմից հետո ֆունտ ստերլինգը համարյա 1/3 չափով արժեզրկվել էր), նշանակում էր, որ անգլիական ֆինանսիստները իրենց եկամուտների զգալի աճ կունենան արտասահմանում ներդրված կապիտալներից ն միջազգային μանկային գործառնություններից: Անգլիան դեռ հույս ուներ, որ շուտով նորից կդառնա միջազգային ֆինանսական լիդեր: Սակայն մյուս կողմից ֆունտ ստերլինգի կուրսի աճը իջեցրեց անգլիական ապրանքների մրցունակությունը համաշխարհային շուկայում: Այս վիճակից դուրս գալու համար անգլիական արդյունաμերողները պետք է կամ իջեցնեին արտադրության ինքնարժեքը, կամ էլ կրճատեին μանվորների աշխատավարձերը: Վերջին ճանապարհը ամենահեշտն էր, ն շատ դեպքերում այդպես էլ եղավ, սակայն անգլիական μանվոր դասակարգը տրեյդ-յունիոնների գլխավորությամμ դիմադրություն կազմակերպեց: Եվ նորից, ինչպես դա եղավ պատերազմից հետո, գործադուլային շարժումը սկսվեց ածխարդյունաμերությունից: 1925թ. կեսին հանքատերերը պահանջեցին հանքագործների ֆեդերացիայից, որ նրանք համաձայնվեն աշխատավարձների իջեցման ն աշխատանքային օրվա երկարացման հետ: Հրաժարվելու դեպքում նրանք սպառնում էին լոկաուտ հայտարարել օգոստոսի 1-ից: Հանքագործներին աջակցեցին երկաթուղայինների, տրանսպորտայինների ն մեքենաշինական միությունները, ինչպես նան ԲԱԿ-ի Գերագույն խորհուրդը (Բրիտանական աշխատավորների կոնֆեդերացիա): Վախենալով ընդհանուր գործադուլից, որը կարող էր շարքից հանել երկրի ամμողջ տնտեսական կյանքը` կառավարությունը հուլիսի 31-ին` ուրμաթ օրը (μանվորները այդ օրը անվա120

նեցին «կարմիր ուրμաթ»), հայտարարեց, որ 9 ամսվա ժամկետով տրամադրում է հանքատերերին դրամական նպաստ հանքաμանվորների աշխատավարձերը պահպանելու համար: Անցավ 9 ամիս, որոնց ընթացքում կառավարող շրջանները ն կառավարությունը, կազմակերպելով շտրեյկμեհերներին ն ոստիկանությանը, պատրաստվեց ապագա գործադուլի դեմ պայքարելուն: Այդպես էլ եղավ: 1926թ. ապրիլի 30-ին հանքատերերը հայտարարեցին լոկաուտ, հանքագործները` գործադուլ, իսկ կառավարությունը մտցրեց արտակարգ դրություն: Մայիսի 4-ին սկսվեց անգլիական μանվորական շարժման պատմության մեջ առաջին ընդհանուր գործադուլը: Այն շարունակվեց մինչն մայիսի 12-ը: Մինչն այդ` մայիսի 11-ին, Անգլիայի գերագույն դատարանը վճիռ կայացրեց այն մասին, որ ընդհանուր գործադուլը անօրինական է, ն մայիսի 12-ին ԲԱԿ-ի գերագույն խորհուրդը հայտարարեց ընդհանուր գործադուլի դադարեցման մասին: Միայն հանքագործները շարունակեցին պայքարը, սակայն նրանք էլ նոյեմμերի 30-ին ստիպված եղան ընդունել հանքատերերի պայմանները: Այսպիսով, ընդհանուր գործադուլը ն μանվոր դասակարգի μախումները կառավարության հետ ավարտվեցին կառավարության հաղթանակով: Հանքագործերի, ինչպես նան մյուս μանվորների աշխատավարձերը իջեցվեցին, իսկ հանքագործերի աշխատանքային օրը ավելացավ 1 ժամով ն դարձավ 8 ժամ: Վերջում պետք է խոստովանել, որ միայն պահպանողական կառավարության վճռական գործողությունները թույլ տվեցին երկիրը դուրս μերել շատ ծանր սոցիալ-տնտեսական կացությունից, որից հետո հաստատվեց ոչ միայն սոցիալ-տնտեսական, այլ նան ներքին քաղաքական կայունության շրջան: Պահպանողական կառավարությունը շատ դեպքերում դիմում էր այդպիսի քայլերի, որոնք աջակցություն չէին ստանում μանվոր դասակարգի կողմից: Սակայն այդ քայլերը անհրաժեշտ էին Անգլիայի փրկության համար, ն որոնք լեյμորիստական կառավարությունը այդպես էլ չհամարձակվեց անել: Արտաքին քաղաքականությունում Բոլդուինի կառավարությունը անց էր կացնում հակասովետական կուրս ն 1927թ. խզեց դիվանագիտական հարաμերությունները ԽՍՀՄ-ի հետ: 1929թ. մայիսին տեղի ունեցան պառլամենտական ընտրություններ, որոնց արդյունքում հաղթանակ են տանում լեյμորիստները: Համայնքների պալատում նրանք ստանում են 287 տեղ, իսկ պահպանողականները` 261: 1929թ. հունիսին կազմվեց երկրորդ լեյμորիստական կառավարությունը, որը նորից գլխավորեց Ռամսեյ Մակդոնալդը:

Անգլիան Համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամի տարիներին (1929-1933թթ) Տնտեսական ճգնաժամը: Լեյμորիստական երկրորդ կառավարության քաղաքականությունը: Համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամը սկսվեց 1929թ. ԱՄՆ-ում ն 1930թ.սկզμին հասավ Անգլիա: Իր գագաթնակետին ճգնաժամը հասավ 1932թ. գարնանը, երμ արտադրությունը երկրում ընկավ 239-ով 1929թ. մակարդակից: Համեմատելով ԱՄՆ-ի կամ Գերմանիայի հետ (ԱՄն-ում արտադրությունը ընկել էր շուրջ 509, Գերմանիայում՝ 409)` վնասը այդքան էլ մեծ չէր, սակայն դա μացատրվում էր նրանով, որ նախաճգնաժամային տասը տարիների ընթացքում անգլիական արդյունաμերությունը դանդաղ էր զարգանում ն միայն ճգնաժամի սկզμին հասել էր նախապատերազմյան արտադրության մակարդակին: Ճգնաժամը ընդգրկեց տնտեսության μոլոր ճյուղերը: Սակայն ամենամեծ հարվածը հասցվեց հին, μազային ճյուղերին: Օրինակ՝ թուջի ն պողպատի արտադրությունը կրճատվեց երկու անգամ, իսկ նավաշինությանը՝ 12 անգամ: Գները գյուղատնտեսական արտադրության վրա իջան միջինը երեք անգամ, ինչը μերում էր ֆերմերների սնանկացմանը: Ճգնաժամը ծանր անդրադարձավ նան արտաքին առնտրի վրա: Երկրի կախվածությունը հումքից ն պարենամթերքից թույլ չտվեց էապես կրճատել ներմուծումը, իսկ արտահանումը կրճատվեց երկու անգամ: Արդյունքում երկիրը ունեցավ առնտրական μալանսի հսկայական դեֆիցիտ: Սակայն եթե առաջ այդ դեֆիցիտը հնարավոր էր ծածկել այսպես կոչված «անտեսանելի արտահանումից» ստացած եկամուտներից, ապա հիմա այդ եկամուտները չէին μավարարում: 1931թ. Անգլիայի ծախսերը առաջին անգամ 110 մլն. ֆունտ ստերլինգով գերազանցեցին եկամուտները: Երμ ճգնաժամը հասավ Անգլիային, լեյμորիստական կառավարությունը արդեն մի քանի ամիս գտնվում էր իշխանության գլխին: Ճգնաժամը չափազանց դժվարացրեց նրանց խոստացած նախընտրական ծրագրի կատարումը: Լեյμորիստները խոստացել էին վերացնել գործազրկությունը, կապիտալի վրա հարկ սահմանել, ազգայնացնել ածխարդյունաμերությունը, տրանսպորտը, էներգետիկ արդյունաμերությունը: Սակայն ստեղծված ծանր տնտեսական վիճակում Մակդոնալդի կառավարությունը ի վիճակի չէր կատարել իր խոստումները: Ավելին, նա ստիպված եղավ

կրճատել գործազրկության նպաստը ն զրկել նպաստից այն գործազուրկներին, որոնք ընտանիքում ունեին թեկուզ մեկ աշխատող: Լեյμորիստները, ճիշտ է, փորձ արեցին գործազրկությունը կրճատել: Նրանք ֆինանսավորում էին հասարակական աշխատանքները, ճգնաժամից առավել տուժած վայրերից գործազուրկներին տեղափոխում ն վերաμնակեցնում էին երկրի այն տեղերում, որտեղ ճգնաժամի ազդեցությունը այդքան էլ մեծ չէր: Սակայն դա ոչ մի արդյունքի չμերեց. գործազուրկների թիվը հասավ մինչն 3 մլն. մարդ:Արտաքին քաղաքականությունում լեյμորիստական կառավարությունը իր նախընտրական խոստումներից մեկը կատարեց՝ 1929թ. հոկտեմμերի 3-ին լեյμորիստները վերականգնեցին դիվանագիտական հարաμերությունները ԽՍՀՄ-ի հետ: Լեյμորիստական կառավարությունը, ինչպես նան կառավարող շրջանները չէին կարող հաշվի չառնել այն զգալի փոփոխությունները, որոնք տեղի էին ունեցել դոմինիոններում ն Անգլիայի հետ նրանց հարաμերություններում:Այն մեծ տնտեսական աճը, որը ունեցան Կանադան, Ավստրալիան ն Հարավ-Աֆրիկյան միությունը, թույլ տվեց նրանց հասնել ավելի լայն քաղաքական ինքնուրույնության: 1931թ. անգլիական պառլամենտը ընդունում է այսպես կոչված Վեստմինստերյան ստատուսը, որով այն օրենքները, որոնք ընդունվում էին Անգլիայում այլնս պարտադիր չէին դոմինիոնների համար, իսկ այն օրենքները, որոնք ընդունվում էին դոմինիոնների պառլամենտներում, այլնս անգլիական պառլամենտի կողմից հաստատման կարիք չունեին: Վեստմիստերյան ստատուտը մեծ քաղաքական նշանակություն ուներ: Դոմինիոնները, փաստորեն, անկախություն ստացան: Այս պահից հետո Լոնդոնի քաղաքական μառապաշարի մեջ սկսվեց օգտագործվել «Բրիտանական ազգերի ընկերակցություն» տերմինը: Բարդ վիճակ էր ստեղծվել Հնդկաստանում, որը դեռ պահպանում էր μրիտանական գաղութի կարգավիճակը: Այնտեղ ձնավորվեց հզոր ազգային-ազատագրական շարժում Մահատմա Գանդիի ն Ջավախալհար Ներուի գլխավորությամμ: Այդ շարժման միակ նպատակն էր` պայքար անկախության համար: Ըստ հնդիկ առաջնորդների գաղափարախոսության` պայքարը պետք է լիներ միայն խաղաղ: Վերջ ի վերջո, հնդիկների համառ պայքարը տվեց իր արդյունքը` 1935թ. μրիտանական պառլամենտը փոխանցում է Հնդկական ասսամμլեային μոլոր լիազորությունները, μացառությամμ այն հարցերից, որոնք վերաμերվում էին արտաքին քաղաքականությանը ն պաշտպանությանը:

«Ազգային կառավարության» ստեղծումը ն նրա գործունեությունը: 1931թ. գարնանը Անգլիայի ֆինանսական դրությունը արագ սկսեց վատանալ: Տնտեսական ճգնաժամի խորացումը ն ֆունտ ստերլինգի անկայուն վիճակը ստիպում էին օտարերկրյա ներդրողներին հանել անգլիական μանկերից իրենց ֆինանսները ավելի կայուն արժույթի հետ փոխարինելու համար: Սկսվեց այդպես կոչված «փախուստ ֆունտից» ն, միննույն ժամանակ, գնալով քչանում էր երկրի ոսկու պաշարը: 1931թ. մարտին կառավարությունը ստիպված եղավ ստեղծել հատուկ հանձնաժողով` «ազգային տնտեսության» գծով խոշոր μանկիր Ջորջ Մեյի գլխավորությամμ, որը պետք էր ուսումնասիրեր երկրի ֆինանսական դրությունը ն առաջարկություններ ներկայացներ ճգնաժամից դուրս գալու համար: Հինգ ամիս հետո հանձնաժողովը ներկայացրեց հանրագումարային զեկուցում, որտեղ ասվում էր, որ եթե չձեռնարկվեն արտակարգ միջոցառումներ, պետական μյուջեյի դեֆիցիտը շուտով կհասնի 120 մլն. ֆունտ ստերլինգի ն առաջարկություն էր արվում ծածկել պակասորդը գործազուրկների նպաստների ն պետական ծառայողների աշխատավարձերի իջեցման հաշվին: 1931թ. օգոստոսի 23-ին կառավարությունը, քննարկելով գործազուրկների նպաստների 109-ով իջեցման հարցը, μաժանվեց՝ կաμինետի 11 հոգին կողմ էին իջեցմանը 10-ը՝ դեմ: Մակդոնալդը, օգտվելով հանգամանքից, ցրում է կառավարությունը ն կազմում է առաջին անգամ խաղաղ պայմաններում կոալիցիոն կառավարությունը, որը անվանվեց «ազգային»: Նրա կազմի մեջ մտան Մակդոնալդի կողմնակիցներից չորս լեյμորիստներ, չորս պահպանողականներ ն 2 լիμերալ: «Ազգային կառավարությունը» գլխավորեց Մակդոնալդը, սակայն որոշիչ դերը խաղում էին պահպանողականները: Մակդոնալդը ն նրա կողմնակիցները հեռացվեցին լեյμորիստական կուսակցությունից` որպես «μանվոր դասակարգի ն սոցիալիզմի դավաճան»: Առաջ անցնելով կարելի է ասել, որ Մակդոնալդի կողմից այդ քայլը, երμ երկրում ստեղծվել էր ծանր տնտեսական ն ֆինանսական դրություն, ամենաճիշտն էր, որովհետն այդ պայմաններում մեկ կուսակցությունը իրավունք չուներ ամμողջ պատասխանատվությունը երկրի ապագայի համար վերցնել իր վրա: Հետագայում տարμեր քաղաքական գործիչներ տարμեր կուսակցություններից ասում էին, որ Մակդոնալդը փրկեց Անգլիան: 1931թ. հոկտեմμերին տեղի ունեցան պառլամենտական ընտրություններ: Հաղթանակեց պահպանողական կուսակցությունը, որը ընտրություններում մասնակցեց նացիոնալ-լեյμորիստների

ն նացիոնալ-լիμերալների հետ ստեղծած կոալիցիայում: «Ազգային կոլաիցիան» ստացավ 497տեղ, որից 472-ը պատկանում էին պահպանողականներին: Լիμերալները ստացան 72 տեղ, իսկ լեյμորիստները ընդամենը 46` կորցնելով 241 տեղ: Այսպիսով, լեյμորիզմը շատ լուրջ քաղաքական պարտություն կրեց: Նոր «ազգային կառավարությունը», հետնելով Մեյի հանձնաժողովի առաջարկություններին, իջեցրեց 109 գործազուրկների նպաստները, իսկ քիչ անց իջեցվեցին պետական ծառայողների աշխատավարձերը: Մյուս շատ կարնոր միջոցառումը, որը անցկացվեց կառավարության կողմից 1931թ., ֆունտ ստերլինգի ոսկու ստանդարտի վերացումն էր: Ֆունտ ստերլինգի կուրսը սկզμից սկսեց ընկնել, սակայն կես տար անց դարձավ կայուն, ինչը շատ մեծ դրական նշանակություն ունեցավ առաջին հերթին անգլիական ապրանքների համար, որոնց գները միջազգային շուկայում իջան, իսկ մրցունակությունը μարձրացավ: Անգլիան այլնս այդպես էլ չկարողացավ վերադառնալ ֆունտ ստերլինգի ոսկու ստանդարտին: Բացի այդ, 1931թ. Անգլիան ստեղծում է այսպես կոչված ստերլինգյան μլոկ, որտեղ μացի Անգլիայից ն նրա դոմինիոններից, մտան նան Շվեդիան, Դանիան, Պորտուգալիան, Հունաստանը, Բրազիլիան, Բոլիվիան, Իրանը: 1931-1932թթ. պառլամենտը ընդունեց մի շարք օրենքներ, որով Անգլիա ներմուծվող μոլոր ապրանքների վրա դրվում էր մաքսատուրք, որը չպետք էր ապրանքի գնի 109-ից ցածր լիներ: Այսպիսով, երկրի ներքին շուկան պաշտպանվեց մյուս ներմուծվող ապրանքների մրցակցությունից, ինչը դրական կերպով ազդեց անգլիական արդյունաμերության զարգացման վրա: Փաստորեն երկրում պրոտեկցիոնիզմ մտցվեց: Սակայն այդ հարցը պետք էր լուծել նան դոմինիոնների հետ: Եվ ահա 1932թ. օգոստոսին Օտտավայում Անգլիայի ն դոմինիոնների միջն ստորագրվեց տնտեսական պայմանգիր, որով պրոտեկցիոնիզմը փաստորեն տարածվում էր ամμողջ «Բրիտանական ազգերի ընկերակցությունում»: «Ազգային կառավարության» կողմից վարած ճկուն տնտեսական ն ֆինանսական քաղաքականությունը թույլ տվեցին երկրին նվազագույն կորուստներով 1933թ. դուրս գալ տնտեսական ճգնաժամից: Ճգնաժամի վերջին տարում, իսկ հետո` 1934-1937թթ. Անգլիայում ակտիվացել էին աջ ծայրահեղականները՝ ֆաշիստները, որոնց գլխավորում էր Օսվալդ Մոսլին: Մինչն իր Նոր կուսակցության ստեղծումը («Բրիտանական ֆաշիստների միություն») Մոսլին լեյμորիստական կուսակցության անդամ էր ն նույնիսկ մտնում

էր Մակդոնալդի երկրորդ լեյμորիստական կառավարության մեջ: Ուշագրավ է այն փաստը, որ Անգլիայում նույնպես, ինչպես Մուսոլինին Իտալիայում ն Հիտլերը՝ Գերմանիայում, ֆաշիստական կուսակցությունը գլխավորեց նախկին սոցիալիստը: Այնուամենայնիվ ֆաշիզմը Անգլիայում չտարածվեց, որովհետն՝ 1. Անգլիան պառլամենտական դեմոկրատիայի հնագույն ավանդույթների երկիր էր. 2. Ֆաշիզմը Անգլիայում չուներ լայն սոցիալական μազա միջին խավերի ն μանվոր դասակարգի մեջ, որովհետն վերջինների վրա մեծ ազդեցություն ունեին տրեյդ-յունիոնները ն լեյμորիստական կուսակցությունը. 3. Կոմունիստական կուսակցությունը Անգլիայում թույլ էր ն հեղինակություն չէր վայելում, իսկ μանվորների սոցիալական պայքարը μավականին չափավոր էր: Այդ պատճառով անգլիական խոշոր μուրժուազիան μացահայտ դիկտատուրայի կարիք չուներ. 4. Անգլիայում գոյություն չուներ շովինիզմ: Ահա դրանք են հիմնական պատճառները, որոնք թույլ չտվեցին ֆաշիզմին գլուխ μարձրացնել Անգլիայում:

Անգլիան II համաշխարհային պատերազմի նախօրյակին (1934-1939թթ) Տնտեսական զարգացումը: 1934-1939թթ. Անգլիայի տնտեսական զարգացման գլխավոր առանձնահատկությունը կայանում էր արդյունաμերական արտադրանքի զգալի աճի մեջ, որը հասնում էր մինչն 209: Ընդարձակվում էր արդյունաμերության էլեկտրաէներգետիկական μազան, արտադրությունը մեծանում էր ավտոմոμիլային, շինարարական, պողպատաձուլական, երկաթամշակման ն մի շարք այլ ճյուղերում: Դրա հետ մեկտեղ լճացման մեջ էին գտնվում ածխի, μամμակի, տեքստիլային արդյունաμերությունները ն նավաշինությունը: Որոշակի դժվարություններ կային նան մետալուրգիայում: Արդյունաμերական արտադրության աճը կապված էր պատերազմին նախապատրաստության հետ: Նախապատերազմական իրադրությունը μացատրում է նան այն փաստը, որ կապիտալի ներդրումների աճը ամենից առաջ տեղի էր ունենում երկրի ներսում կատարվող կապիտալի ներդրումների հաշվին: Բացի այդ, երկրի ներսում կատարվող կապիտալի ներդրումների աճը տեղի էր ունենում նան այն պատճառով, որ Անգլիան երկրի ներսում դիմել էր պրոտեկցիոնիզմին ն հրաժարվել ֆունտ ստերլինգի ոսկու ստանդարտից: Եթե անգլիական կապիտալի ներդ-

րումները արտասահմանում 1931-1936թթ. աճել էին 41 մլն. ֆունտ ստերլինգից մինչն 61 մլն. ֆունտ ստրլինգ, ապա երկրի ներսում կատարվող կապիտալի ներդրումների աճը կազմել էին` 1931թ.` 89 մլն. ֆունտ ստերլինգ, իսկ 1936թ.` 217 մլն. ֆունտ ստերլինգ: 1937թ. երկրում տեղի ունեցավ կարճատն տնտեսական ճգնաժամ, որը շուտ հաղթահարվեց առաջին հերթին ռազմական արտադրության զգալի աճի շնորհիվ: 30-ական թթ. սկզμին Անգլիայի կողմից կատարված ռազմական ծախսերը կազմում էին շուրջ 110 մլն. ֆունտ ստերլինգ տարեկան, կամ μյուջեյի 139: 1934-1939թթ. այդ ծախսերը ավելացան ավելի քան վեց անգամ ն հասան 630 մլն. ֆունտ ստերլինգ, ինչը կազմում էր μյուջեի 439:1929թ. համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամի հետնանքներից էր հումքի վրա գների շոշափելի իջեցումը: Արդյունաμերության արտադրության գինը նույնպես իջել էր սակայն անհամեմատորեն ավելի քիչ: Դա թույլ տվեց Անգլիային 1932-1937թթ. երկու անգամ ավելացնել իր արտահանման արժեքը: Այդ ժամանակաշրջանում հաջողվեց նան երկու անգամ կրճատել վճարման հաշվեկշռի դեֆիցիտը` 110 մլն.-ից մինչն 56 մլն. ֆունտ ստերլինգ: Անգլիական ֆերմերները պրոտեկցիոնիստական միջոցներով ավելի քիչ էին պաշտպանված, քան արդյունաμերողները, որովհետն Բրիտանական կայսրության մեջ մտնող երկրներից ներմուծվող պարենամթերքային ապրանքներից շատերը հարկատուրքի չէին ենթարկվում: Այդ պատճառով կառավարությունը ստիպված էր դրամական օժանդակություն ցույց տալ գյուղատնտեսական արտադրությանը: Մինչն պատերազմը կառավարությունը արտադրված պարենամթերքների հիմնական տեսակների վրա հաստատագրված գներ հաստատեց:

Ներքին ն արտաքին քաղաքականությունը: 1935թ. Ռ. Մակդոնալդը վարչապետի աթոռը զիջեց պահպանողականների առաջնորդ Ս.Բոլդուինին, իսկ նոյեմμերին տեղի ունեցան պառլամենտական ընտրություններ, որի արդյունքում նորից հաղթանակ տարան պահպանողականները. ստանալով 387 տեղ ն 33 նացիոնալ-լիμերալների հետ միասին ստեղծելով կոալիցիա` կազմեցին նոր «ազգային կառավարություն»: Լեյμորիստական կուսակցությունը ոտքի կանգնելով 1931թ. կրած դառը պարտությունից` կարողացավ այս անգամ ստանալ 154 տեղ համայնքների պալատում: Պետք է նշել, որ Անգլիայի ներքին քաղաքկան զարգացումը այդ տարիներին փաստորեն ամμողջությամμ կախված էր միջազ127

գային դրությունից: Ֆաշիզմի հաղթանակը Գերմանիայում պատերազմի օջախ առաջացրեց Եվրոպայում, ինչը պետք էր ամենից ավելի անհանգստացներ Անգլիայի կառավարողներին, քանի որ Գերմանիայի ձգտումը վերանայել Վերսալյան պայմանագիրը ն նրա` աշխարհի նոր վերաμաժանման ծրագրերը ուղղված էին ամենից առաջ Անգլիայի դեմ: Սակայն ոչ «ազգային կառավարությունը», ոչ էլ ընդդիմությունը չէին ըմμռնում Անգլիային սպառնացող վտանգի մեծությունը: «Ազգային կառավարությունը» սկսում է անցկացնել ֆաշիստական Գերմանիայի հանդեպ այսպես կոչված «խաղաղեցնելու» քաղաքականությունը: Այդ քաղաքկանությանը սկիզμ դրվեց 1935թ. հունիսին, երμ Անգլիայի ն Գերմանիայի միջն ստորագրվեց ռազմածովային համաձայնություն, որով Գերմանիան հնարավորություն է ստանում հզորացնել իր ռազմածովային ուժերը: Այդ անգլո-գերմանական համաձայնագիրը Վերսալի պայմանագրի կոպիտ խախտում էր: Եվ զարմանալի չէ, որ մի շարք քաղաքական գործիչներ անվանեցին այդ համաձայնագիրը «պատերազմի համաձայնագիր», այլ ոչ թե խաղաղության, ինչպես դա ուզում էր ներկայացնել կառավարությունը: 1936թ. վերջում Անգլիայի հասարակության ուշադրությունը գրավել էր այդպես կոչված «պալատական ճգնաժամը», որը ստացավ նան քաղաքական երանգավորում: Երμ 1936թ. հունվարին մահանում է Ջորջ V-ը, Անգլիայի թագավորն է դառնում նրա մեծ որդին` էդվարդ VIII-ը, որը, ի տարμերություն իր նախորդողների, մեծ ուշադրություն էր դարձնում քաղաքական ն սոցիալական հարցերին, զμաղվում էր դեմագոգիայով, ինչը զայրացնում էր կառավարությունը, անձամμ Բոլդուինին: Շուտով առիթ է ստեղծվում չափազանց ակտիվ թագավորից ազատվելու համար: էդվարդ VIII հայտարարում է, որ ինքը սիրահարված է ն ցանկանում է ամուսնանալ ամերիկանուհի Ուոլլիս Սիպսոնի հետ, որը, սակայն, արդեն երկու անգամ μաժանված էր: Թագավորի այդ ցանկությունը հակասում էր Անգլիայի ավանդույթներին: Օգտվելով հանգամանքից` Բոլդուինը թագավորին ներկայացնում է վերջնագիր` նա հրաժարվում է կամ ամուսնությունից, կամ գահից: Թագավորը ընտրում է երկրորդ տարμերակը, ն Անգլիայի նոր թագավոր է դառնում Ջորջ VI-ը (1936-1952): Թագավորի հետ կապված հարցում պահպանողականների մեջ կային տարաձայնություններ: Օրինակ` Չերչիլը ուզում էր օգտագործել «պալատական ճգնաժամը» Բոլդուինի դեմ` ստիպելով նրան հրաժարական տալ: Նա համոզում էր էդվարդ VIII –ին ոչ մի զիջումների չգնալ կառավարութ128

յան հանդեպ: Սակայն Բոլդուինը այդ ներքին կուսակցական պայքարում հաղթող դուրս եկավ: 1937թ. «ազգային կառավարությունը» գլխավորեց Ննիլ Չեմμերլենը, որը ֆաշիստական Գերմանիայի նկատմամμ «խաղաղեցնելու» քաղաքականություն անցկացնելու վառ կողմնակիցն էր: Չեմμերլենը ամեն գնով ձգտում էր համաձայնության գալ Գերմանիայի հետ: Չեմμերլենը ն նրա համախոհները կողմնակից էին նրան, որ 4 երկրների` Անգլիայի, Գերմանիայի, Իտալիյաի ն Ֆրանսիայի միջն համաձայնագիր ստորագրվի, ինչը թույլ կտար նրանց թելադրել իրենց կամքը ամμողջ Եվրոպային: Սակայն դա անհեռատես քաղաքականություն էր, որովհետն հաշվի չէր առնվում` 1. ֆաշիստական երկրների ագրեսիվ էությունը ն 2. Անգլիայի ազգային շահերը Եվրոպայում: Չեմμերլենի ամμողջ քաղաքականությունը ուղղված էր Հիտլերին դեպի Արնելք շարժելու ծրագրին: Նա ձգտում էր Ֆաշիստական ռազմական մեքենան ուղղել ԽՍՀՄ-ի դեմ` հուսալով, որ Գերմանիայի ն Խորհրդային Միության միջն պատերամը կհանգեցնի նրանց փոխադարձ կործանման, ինչը թույլ կտար Անգլիային ազատվել իր երկու ամենավտանգավոր քաղաքական մրցակիցներից: Բայց դա Չեմμերլենի ճակատագրական սխալն էր, որովհետն Հիտլերը, օգտվելով Արնմուտքի ն ԽՍՀՄ-ի միջն եղած տարաձայնություններից, շարունակում էր վարել իր նվաճողական քաղաքականությունը: Երμ Իտալիան հարձակվեց Եթովպիայի վրա, Անգլիան հայտարարեց իր «չեզոքության» մասին, իսկ երμ սկսվեց քաղաքացիական պատերազմն Իսպանիայում հանրապետականների ն ֆաշիստների միջն, ապա Անգլիան այստեղ էլ հանդես եկավ «չմիջամտելու» մասին հայտարարությամμ, ինչը թույլ տվեց իտալո-գերմանական ֆաշիստներին իսպանական ֆաշիստների հետ միասին պարտության մատնել հանրապետական կառավարությանը ն հաստատել Իսպանիայում ֆաշիստական դիկտատուրա: 1938թ. մարտին Հիտլերը գրավում է Ավստրիան ն միացնում («անշլուս») Գերմանիային: Անգլիայի կողմից վարած «խաղաղեցնելու» քաղաքականությունը իր գագաթնակետին է հասնում 1938թ. սեպտեմμերի 29-ին: Այդ օրը Մյունխենում հավաքվեցին 4 երկրների` Անգլիայի (Չեմμերլեն), Գերմանիայի (Հիտլեր), Ֆրանսիայի (Դալադյե), Իտալիայի (Մուսոլինի) ղեկավարները, որոնք պետք է որոշեին Չեխոսլովակիային պատկանող Սուդետական մարզի ճակատագիրը, որի նկատմամμ Գերմանիան իր պահանջն էր ներկայացրել: Ի վերջո ստորագրվեց պայմանագիր, որով Սուդետական մարզը տրվեց Գերմանիային: Այդ խայտառակ գործար129

քը դավաճանություն էր ոչ միայն Չեխոսլովակիայի, այլ նան ամμողջ Եվրոպայի նկատմամμ: Մյունխենից Անգլիա վերադառնալիս Չեմμերլենը Լոնդոնի օդանավակայանում արտասանած ճառում հավաստիացրեց անգլիացիներին, որ նա Մյունխենից հարյուրամյա խաղաղություն է μերել: Մի խումμ պահպանողականներ Չերչիլի գլխավորությամμ դատապարտեցին այդ պայմանագիրը: Սակայն Հիտլերը չμավարարվեց Սուդետական մարզով ն 1939թթ. մարտին զավթեց ամμողջ Չեխոսլովակիան: Անգլիական կառավարությունը ագրեսիայի այդ նոր խոշոր ակտի կապակցությամμ անհրաժեշտ գտավ այնպիսի տեսք ընդունել, թե իμր ինքը ագրեսիային հակազդելու նպատակով մտադիր է իրականացնել «Նոր քաղաքականություն»: Անգլիան երաշխիքներ տվեց Լեհաստանին, Հունաստանին ն Ռումինիային, սակայն աշխարհը Չեխոսլովակիայի օրինակով արդեն գիտեր անգլիական երաշխիքների գինը: Միննույն ժամանակ Անգլիան ն Ֆրանսիան ԽՍՀՄ-ի հետ μանակցություններ են սկսում ֆաշիստական Գերմանիայի դեմ անգլոֆրանկո-սովետական կոլեկտիվ անվտանգության μլոկի ստեղծման մասին: Սակայն այդ μանակցությունները ձախողվեցին առաջին հերթին Անգլիայի պատճառով, որը դեռ հույս ուներ, որ Հիտլերը իր հարվածը կուղղի Խորհրդային Միության դեմ: Այդ μանակցությունների ձախողումը ստիպում է ԽՍՀՄ-ին 1939թ. օգոստոսի 23-ին Գերմանիայի հետ ստորագրել չհարձակվելու մասին պայմանագիրը: 1939թ. սեպտեմμերի 1-ին Գերմանիան հարձակվում է Լեհաստանի վրա: Սեպտեմμերի 3-ին Անգլիան պատերազմ է հայտարարում Գերմանիային: Սկսվում է II Համաշխարհային պատերազմը:

Մեծ Բրիտանիան II համաշխարհային պատերազմի տարիներին (1939-1945թթ.) 1940թ.: Ճակատամարտ Անգլիայի համար: Ինչպես ն առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, Գերմանիան ծրագրավորել էր մեծ ուժերով հարձակվել առաջին հերթին Ֆրանսիայի վրա, պարտության մատնել ն ստիպել նրան հաշտության պայմանագիր ստորագրել: Այդ հարձակումը Ֆրանսիայի վրա Գերմանիան պետք է սկսեր չեզոք պետությունների` Բելգիայի, Հոլանդիյաի ն Լյուքսեմμուրգի տարածքներից: Գերմանական ցամաքային

զորքերի թվաքանակը համարյա հավասար էր անգլո-ֆրանսիական զորքերի թվաքանակին, սակայն Գերմանիան ուներ մեծ առավելություն օդուժի մեջ: Մինչն Ֆրանսիայի վրա հարձակվելը` 1940թ. ապրիլին, Գերմանիան գրավում է Դանիան ն Նորվեգիան: 1940թ. մայիսի 10-ին գերմանական զորքերը մտան Բելգիա ն Հոլանդիա: Նույն օրը Չեմμերլենի կառավարությունը հրաժարական տվեց ն վարչապետի պաշտոնը զμաղեցրեց պահպանողական կուսակցության առաջնորդներից մեկը` հռչակավոր քաղաքական գործիչ Ուինստոն Չերչիլը: Չերչիլի կառավարությունը կոալիցիոն էր. μացի պահպանողականներից նրա կազմի մեջ մտան նան լիμերալները ն լեյμորիստները: Ի տարμերություն Չեմμերլենի կառավարությանը` նոր կառավարությունը ՉերՈւինսթոն Չերչիլ չիլի գլխավորությամμ լի էր ֆաշիստական Գերմանիայի դեմ մինչն վերջ կռվելու վճռականությամμ: Առաջին իր ելույթում պառլամենտում Չերչիլը ասաց. «Ես ձեզ ոչ մի μան չեմ կարող առաջարկել μացի արյունից, աշխատանքից, քրտինքից ն արցունքներից… Դուք կհարցնեք, թե ո՞րն է մեր նպատակը: Ես կարող եմ պատասխանել միայն մեկ μառով` հաղթանակ: Հաղթանակ ամեն գնով, հաղթանակ չնայած ոչ մի μանի»: Մինչդեռ գերմանական զորքերը ջախջախիչ հարված հասցրեցին անգլո-ֆրանսիական μանակին` ներխուժելով հյուսիսային Ֆրանսիա Լյուքսեմμուրգից, շրջանցելով «Մաժինոյի գիծը», 400.000 անգլո-ֆրանսիական μանակը շրջափակման մեջ ընկավ Դյունկերկում, որը գտնվում էր Ֆրանսիայի հյուսիսային ափում: Միայն մեծ դժվարությամμ անգլիական նավատորմին հաջողվում է Դյունկերկից էվակուացնել անգլո-ֆրանսիական ուժերը: 1940թ.

հունիսի 16-ին Ֆրանսիայի նոր վարչապետ մարշալ Պետենը դիմում է Գերմանիային հաշտության պայմանագիր ստորագրելու խնդրանքով: 1940թ. հունիսի 22-ին Կոմպյենյան անտառում մարշալ Ֆոշի հին վագոնում, որտեղ 1918թ. ստորագրվել էր զինադադարը Գերմանիայի հետ, որը վերջ դրեց I Համաշխարհային պատերազմին, տեղի ունեցավ ֆրանկո-գերմանական զինադադարի ստորագրումը, սակայն այս անգամ նվաստացողի դերում էր Ֆրանսիան: Ըստ զինադադարի պայմանների` Գերմանիան օկուպացնում էր երկրի 2/3-ը` Փարիզի հետ միասին, էլզասն ու Լոթարինգիան անցնում էին Գերմանիային: Ֆրանսիայի հարավային մասը օկկուպացիայի չէր ենթարկվում: Ֆրանսիական μանակը զինաթափվում էր: Ֆրանսիայի պարտությունը μերեց անգլո-ֆրանսիական կոալիցիայի քայքայմանը: Նկատի ունենալով, որ զինադադարից հետո ֆրանսիական ռազմական նավատորմը կարող է անցնել Գերմանիային, ինչը շատ վտանգավոր էր Անգլիայի համար` Չերչիլը հրամայում է ոչնչացնել իր առաջվա դաշնակիցի նավատորմը: 1940թ. հուլիսի 3-ին խոշոր անգլիական ռազմածովային նավախումμ մոտեցավ ալժիրական Մերս-էլ-Քեμիր նավահանգստին, որտեղ գտնվում էր ֆրանսիական ռազմածովային նավատորմի մեծ մաը, ն կրակ μացելով անպատրաստ ֆրանսիական նավերի վրա` ոչնչացրեց նրանց: Միննույն ժամանակ անգլիացիները μռնագրավեցին կամ զինաթափ արեցին այն ֆրանսիական ռազմական նավերը, որոնք կանգնած էին Անգլիայի ն Եգիպտոսի նավահանգիստներում: Սրանից հետո Պետենի կառավարությունը խզեց դիվանագիտական հարաμերությունները Անգլիայի հետ: Ֆրանսիայի պարտությունից հետո Հիտլերը հույս ուներ, որ Անգլիան, մնալով միայնակ ն չունենալով խոշոր ցամաքային μանակ, ստիպված կլինի հանձնվել: 1940թ. ամռանը Հիտլերը առաջարրկեց Անգլիային ճանաչել ն ընդունել Գերմանիայի նվաճումները ն հաշտության պայմանագիր կնքել, սակայն Անգլիայի կառավարությունը մերժեց այդ առաջարկը, իսկ Չերչիլը հայտարարեց, որ Անգլիան երμեք չի հանձնվի ու պայքարը կշարունակի նույնիսկ այն ժամանակ, երμ մարդիկ սովամահ կլինեն: Անգլիացիները արագ տեմպերով սկսում են ստեղծել խոշոր ցամաքային μանակ` զարգացնելով նան ռազմական արտադրությունը, առաջին հերթին ինքնաթիռների, տանկերի ն նավերի արտադրությունը: Աշխատանքային օրը երկարացվեց 8 ժամից մինչն 9-10, իսկ ռազմական արդյունաμերությունում` մինչն 12 ժամ: Ըստ N 1305 օրենքի` արգելվում էին գործադուլները: Արդյունքում Անգլիային շատ կարճ

ժամանակվա ընթացքում հաջողվեց իր ցամաքային ռազմական ուժերը հասցնել մինչն 3 մլն. զինվորի: 1940թ. ընթացքում Անգլիան ավելի շատ ռազմական ինքնաթիռներ արտադրեց, քան Գերմանիան: Անգլիական գիտնականները ն ինժեներները, որոնք դեռ պատերազմից առաջ ռադար էին հորինել, հիմա դա գերմանական ինքնաթիռների ն նավերի դեմ էին օգտագործում: Անգլիական μժիշկները առաջին անգամ աշխարհում սկսեցին օգտագործել Ա. Ֆլեմինգի հայտնագործոթությունը` պենիցիլինը: Անգլիային մեծ օգնություն էին ցույց տալիս նրա դոմինիոնները, հատկապես` Կանադան, որը ուներ մեծ արդյունաμերական կարողություն: Պատերազմական տարիներին Կանադան արտադրեց ավելի քան 800.000 μեռնատար մեքենա, 50.000 զրահամեքենա, 16 000 ինքնաթիռ, որոնցից մեծ մասը ուղարկվեց Անգլիա: Այն μանից հետո, երμ Չերչիլը մերժեց Հիտլերի կողմից հաշտության պայմանագիր կնքելու առաջարկը, Գերմանիայի ղեկավարության առջն հարց առաջացավ հետագա գործողությունների վերաμերյալ` շարունակել հարձակումը Արնմուտքում մինչն Բրիտանիայի դիմադրության հաղթահարումը, թե հարձակվել ԽՍՀՄ-ի վրա: Սկզμից զուգահեռաμար մշակվում էին երկու տարμերակներ` Անգլիա ներխոժման ծրագիրը ու ԽՍՀՄ-ի վրա հարձակման ծրագիրը: 1940թ. հուլիսի 16-ին Հիտլերը ստորագրում է «ծովառյուծ» ծածկանունով ծրագիրը, որով դեսանտ պետք է իջեցվեր Անգլիայում: Անգլիական նավատորմին հակազդեցություն ցույց տալու համար որոշվել էր օգտագործել մեծ թվով ռազմական ավիացիա ն սուզանավեր: Սակայն Հիտլերը իր նպատակին չհասավ: Գերմանական ավիացիան այդպես էլ չկարողացավ օդային ճակատամարտում հաղթել Անգլիային: Գերմանական ավիացիան ռմμակոծում էր Լոնդոնը ն մյուս անգլիական քաղաքաները` նպատակ ունենալով ծնկի μերել Անգլիային, սակայն անգլիացիները ոչ միայն դիմադրում էին, այլ նան մեծ կորուստներ էին հասցնում թշնամուն: Գերմանական ավիացիան կորցրեց 1700 ինքնաթիռ, իսկ անգլիական նավատորմը ոչնչացրեց գերմանական լավագույն ռազմական նավերից մի քանիսը: Հիտլերը ստիպված եղավ նահանջել: Անգլիայի համար մղված ճակատամարտում հաղթեցին անգլիացիները: 1940թ. ամռանը անգլիական ուժերը μախվեցին նան ֆաշիստական Իտալիայի ուժերի հետ, որոնց սկզμից հաջողվեց գրավել Բրիտանական Սոմալին, սակայն 1941թ. գարնանը անգլիացիները պարտության մատնեցին իտալացիներին ն գրավեցին նան իտալական Սոմալին, Եթովպիան ն էրիթրեյան: Արդ133

յունքում ամμողջ Արնելյան Աֆրիկան մաքրվեց իտալական զորքերից: Հյուսիսային Աֆրիկայում անգլիացիներին հաջողվեց գրավել Լիμիայի մի մասը: Բայց պայքարը Հյուսիսային Աֆրիկայի համար դեռ արջնում էր:

1941-1942թթ. Հակահիտլերյան կոալիցիայի ստեղծումը: Երμ 1941թ. հունիսի 22-ին ֆաշիստական Գերմանիան հարձակվեց ԽՍՀՄ-ի վրա, Չերչիլը նույն օրն իսկ հայտարարեց, որ Անգլիան զորավիգ կլինի ագրեսիայի զոհին: Չերչիլի օրինակին հետնեց ԱՄՆ-ի նախագահ Ֆ. Ռուզվելտը: Պետք է ասել, որ դեռ 1940թ. սկզμին սկսեց անգլո-ամերիկյան մերձեցման քաղաքականությունը, ն ԱՄՆ ընդունեց լենդ-լիզի վերաμերյալ օրենք, ինչը շատ մեծ նշանակություն ունեցավ Անգլիայի համար: 1941թ. հուլիսի 12-ին ստորագրվեց խորհրդա-անգլիական համաձայնագիր` Գերմանիայի դեմ պատերազմում փոխօգնության մասին: 1941թ. օգոստոսին Նյուֆաունդլենդ կղզում Չերչիլը ն Ռուզվելտը ստորագրեցին պատերազմի նպատակաների մասին «Ատլանտյան խարտիան»: 1942թ. հունվարի 1-ին Վաշինգտոնում ստորագրվեց 26 պետությունների դաշնակցային հռչակագիրը, որով ձնավորվեց հակահիտլերյան կոալիցիան` ապագա ՄԱԿ-ի կորիզը: Անգլիան ոչ միայն դրա գլխավոր մասնակիցներիցն էր, այլն նախաձեռնողներից ն հիմնադիրներից էր: 1941թ. դեկտեմμերի 7-ին Գերմանիայի դաշնակից Ճապոնիան հարձակվեց Փյոռլ-Հարμորի վրա ն ոչնչացրեց այնտեղ տեղակայված ամերիկյան ռազմածովային ուժերի մեծ մասը: ԱՄՆ պատերազմ հայտարարեց Ճապոնիային, ն այս պահից հետո սկսում է մասնակցել պատերազմական գրծողություններին, ինչը, նույնպես շատ մեծ նշանակություն ունեցավ հետագա պայքարի համար: 1942թ. մայիս-հունիսին Հյուսիսային Աֆրիկայում գերմանա-իտալական զորքերը գեներալ Ռոմելի գլխավորությամμ սկսում են նոր հարձակում Եգիպտոսի վրա` նպատակ ունենալով զավթել Սուեզի ջրանցքը ն շատ մեծ կարնորություն ունեցող անգլիական ռազմածովային μազան, որը գտնվում էր Ալեքսանդրիայում: Չնայած մի քանի հաջողությունների` Ռոմելին այդպես էլ չհաջողվեց հասնել իր նպատակին: Ատլանտիկայում Գերմանիան օգտագործելով մեծ թվով սուզանավեր` մեծ կորուստներ էր հասցնում դաշնակցային ռազմական ն առնտրային նավատորմերին, սակայն ռեալ օգուտ իր համար Գերմանիան այդպես էլ այդ գործողություններից չունեցավ: 1942թ. սկզμից անգլիական, իսկ հետո ն ամերիկյան ավիացիան սկսում են սիստեմատիկորեն

ռմμակոծել գերմանական քաղաքները ն արդյունաμերական ձեռնարկությունները, սակայն լուրջ վնաս հասցնել գերմանական ռազմական արդյունաμերությանը չհաջողվեց: Հարավ-Արնելյան Ասիայում Անգլիան անհաջողություններ է կրում: Ճապոնացիները մեկը մյուսի հետնից զավթեցին նրա գաղութները` Մալայան, Բիրման, Նոր Գվինեայի մի մասը, ինչպես նան Ինդոնեզիան ն Ֆիլիպինները ն ընդհուպ մոտեցան Հնդկաստանին ն Ավստրալիային: Անգլիայի ռազմական արդյունաμերությունը 1942-1943թթ. հասավ մեծ հաջողությունների, ապահովելով իր ռազմական ուժերի պահանջարկը: Իսկ տանկերի ն ինքնաթիռների արտադրությամμ Անգլիան Գերմանիայից առաջ էր անցել:

1943-1945թթ: Ֆաշիստական Գերմանիայի պարտությունը: Անգլիայի ն ԱՄՆ-ի կառավարությունները իրենց առաջնահերթ ռազմական խնդիրն էին համարում Հյուսիսային Աֆրիկայի նվաճումը: Անգլո-ամերիկյան հրամանատարությունը պատրաստում էր միանգամից երկու ռազմական գործողություններ` Հյուսիսային Աֆրիկայի արնելյան ն արնմտյան մասերում: Արնելյան մասում ծրագրավորվել էր հարձակում գեներալ Ռոմելի գերմանա-իտալական ուժերի դեմ Եգիպտոսում, իսկ արնմուտքում` ֆրանսիական գաղութների` Ալժիրի ն Մարոկկոյի դեմ: 1942թ. հոկտեմμերի 23-ին անգլիական 8-րդ μանակը գեներալ Մոնտգոմերու ղեկավարությամμ հարձակում սկսեց գերմանա-իտալական զորքերի դեմ Եգիպտոսում` Ալամեյն քաղաքի մոտ` ստիպելով նրանց նահանջել Եգիպտոսից: Նոյեմμերի 8-ին անգլո-ամերիկյան ուժերը ամերիկյան գեներալ Դ. էյզենհաուերի հրամանատարությամμ ափ իջան Մարոկկոյում ն Ալժիրում: Զարգացնելով հարձակումը արնելքից ն արնմուտքից` անգլո-ամրիկյան զորքերը ծուղակի մեջ գցեցին թշնամում ն 1943թ. ամռանը ստիպեցին նրանց Թունիսի տարածքում անձնատուր լինել: Այսպիսով, Հյուսիսային Աֆրկայի նվաճումը անգլո-ամերիկյան ռազմական ուժերի մեծ հաջողությունն էր, սակայն դա չէր նշանակում, որ երկրորդ ռազմաճակատ չպետք է ստեղծվեր, որովհետն հիմնական ռազմական գործողությունները տեղի էին ունենում Եվրոպայում, գերմանա-խորհրդային ռազմաճակատում ն պատերազմի ճակատագիրը, պետք է որոշվեր այստեղ: Այդ պատճառով երկրորդ ռազմաճակատը անգլո-ամերիկյան դաշնակիցների կողմից պետք է μացվեր Եվրոպայում: Երկրորդ ռազմաճակատի հարցը լուծվեց 1943թ. մայիսին` Չերչիլի ն Ռուզվելտի հանդիպման ժամանակ Վաշինգտոնում: Չերչիլը

«Բալկանյան տարμերակի» կողմնակիցն էր, սակայն ի վերջո, դաշնակիցները կանգ առան այն տարμերակի վրա, որը առաջարկեց Ռուզվելտը. երկրորդ ռազմաճակատը μացել 1944թ. մայիսի 1ից ոչ ուշ Ֆրանսիայում: Իսկ մինչն երկրորդ ռազմաճակատի μացելը որոշվեց պարտության մատնել Իտալիային ն ստիպել նրան դուրս գալ պատերազմից: 1943թ. հուլիսի 10-ին անգլո-ամերիկյան զորքերը ափ դուրս եկան Սիցիլիա կղզում, որտեղից ներխուժեցին Հարավային Իտալիա ն սեպտեմμերի 8-ին Իտալիայի Նոր կառավարությունը զինադադար ստորագրեց Անգլիայի ն ԱՄՆ-ի հետ: Մուսոլինիի ֆաշիստական կառավարության տապալումը ն Իտալիայի անցումը դաշնակիցների կողմը ուներ մեծ քաղաքական նշանակություն: Անգլիայի ռազմական արդյունաμերությունը մեծ վերելք էր ապրում: 1943թ. Անգլիան արտադրեց 7,5 հազար տանկ, 26 000 ինքնաթիռ, մեծ քանաքությամμ ռազմական ն առնտրական նավեր: Իր հետագա զարգացումը ունեցավ տնտեսության մեջ պետական կարգավորման գործընթացը: Այսպես` 1943թ. պետության տնօրինության տակ գտնվում էր ամμողջ արդյունաμերության արտադրության 75 ն ֆինանսական ռեսուրսների 909: Արհմիությունների անդամների թիվը 1943թ. հասավ ռեկորդային թվի` 8,3 մլն. մարդ: 1943թ. նոյեմμերի վերջում-դեկտեմμերի սկզμին Թեհրանում տեղի ունեցավ Չերչիլի, Ռուզվելտի ն Ստալինի հանդիպումը, որտեղ վերջնականապես որոշում ընդունվեց 1944թ. մայիսին Հյուսիսային Ֆրանսիայում μացել երկրորդ ռազմաճակատ: Եվ ահա 1944թ. հունիսի 6-ին անգլո-ամերիկյան դեսանտը ափ իջավ Հյուսիսային Ֆրանսիայում` Նորմանդիայում, ն այդպիսով μացվեց երկրորդ ռազմաճակատը: Անգլո-ամերիկյան հրամանատարությունը ափ հանեց 37 ընտիր դիվիզիաներ` 6 հազար նավերի օգնությամμ: 11 000 ինքնաթիռներ օդից պաշտպանում էին անգլո-ամերիկյան ուժերի գործողությունները: Այդ ռազմական գործողության անվանումն էր «Օվերլորդ»: Նույն օրը թվով ավելի փոքր դեսանտ ափ հանվեց նան հարավային Ֆրանսիայում` Մարսելի մոտ: Այդ գործողությունների հրամանատարն էր ֆելդմարշալ Մոնտգոմերին, իսկ ընդհանուր անգլո-ամերիկյան զորքերի հրամանատարը` գեներալ էյզենհաուերը: 1944թ. սեպտեմμերին Ֆրանսիան ամμողջությամμ ազատագրված էր օկուպանտներից: Գերմանացիները ստիպված եղան դուրս գալ նան Բելգիայից ն Հոլանդիայից: Անգլիայի ն ԱՄՆ-ի հետագա գործողությունների ծրագիրը նախատեսում էր հարձակման զարգացումը Գերմանիայում, որպեսզի

պարտության մատնելով թշնամուն` գրավեն Կենտրոնական Եվրոպայի կարնորագույն շրջանները, ն անեն դա ավելի արագ, քան Կարմիր μանակը: Հետագայում իր հուշերի մեջ Չերչիլը գրում էր, որ ինքը շատ էր ուզում, որպեսզի անգլո-ամերիկյան զորքերը ավելի արագ ն շուտ մտնեյին Կենտրոնական Եվրոպա, քան խորհրդային μանակը: 1945թ. փետրվարին Յալթա քաղաքում տեղի ունեցավ նոր հանդիպում Ստալինի, Չերչիլի ն Ռուզվելտի միջն, որտեղ որոշվեց, որ դաշնակիցները կպայքարեն Գերմանիայի դեմ մինչն նրա անձնատուր լինելը, իսկ պատերազմից հետո Գերմանիան պետք է μաժանվի չորս օկուպացիոն գոտիների, ընդ որում Անգլիան զμաղացնելու էր նրա հյուսիս-արնմտյան մասը: Բեռլինը նույնպես պետք է μաժանվեր օկուպացիոն գոտիների: 1945թ. սկզμին դաշնակցային μանակները հասան Գերմանիայի սահմաններին ն պատրաստվում էին վճռական գործողություններին: Փետրվարի 8ին անգլո-ամերիկյան զորքերը էյզենհաուրերի ն Մոնտգոմերիի հրամանատարությամμ հարձակման անցան Արնմտյան ռազմաճակատում: Մարտին նրանք կռվով անցան Հռենոս գետը ն մտան Հռուր նահանգը: 1945թ. վախճանվեց ԱՄՆ-ի նախագահ, հռչակավոր քաղաքական գործիչ Ֆրանկլին Ռուզվելտը, ն ԱՄՆ-ի նոր նախագահ դարձավ փոխնախագահ Հարի Թրումենը, սակայն դաշնակիցների հարաμերությունների մեջ փոփոխություն տեղի չունեցավ, ինչի հետ Գերմանիան հույսեր էր կապում: 1945թ. մայիսի 8ին ֆաշիստական Գերմանիան ստորագրեց անվերապահ կապիտուլյացիայի ակտը Անգլիայի, ԱՄՆ-ի ն ԽՍՀՄ-ի ներկայացուցիչների ներկայությամμ: Սակայն 2-րդ Համաշխարհային պատերազմը ավարտվեց միայն սեպտեմμերի 2-ին երμ Ճապոնիան ստորագրեց կապիտուլիացիայի ակտը: II համաշխարհային պատերազմի հիմնական արդյունքները հետնյալն էին. 1. Հիմնական արդյունքը ֆաշիստական պետությունների` Գերմանիայի, Իտալիայի ն ճապոնիայի պարտությունն էր: Ֆաշիստական գաղափարախոսությունը, քաղաքականությունը, ռազմական ուժերը, տնտեսությունը ապրեցին լիակատար կործանում: 2. Շատ ուժեղացավ ԽՍՀՄ-ը, նրա ռազմական ուժերը, ն աճեց քաղաքական դերը աշխարհում: ԱՄՆ-ի հետ միասին նա դարձավ փաստորեն, աշխարհի ամենահզոր երկրներից մեկը:

3. Պատերազմից հետո աշխարհի նս 11 պետություններ ԽՍՀՄի օրինակով հայտարարեցին իրենց երկրում սոցիալիզմ կառուցելու մասին: Այսպես առաջացավ սոցիալիզմի համակարգը, որը գլխավորեց ԽՍՀՄ-ը: Շուտով ամμողջ աշխարհը μաժանվեց երկու ճամμարների` կապիտալիստական (Արնմուտք) ն սոցիալիստական (Արնելք), որոնք իրար դեմ սկսում են վարել այսպես կոչված «սառը պատերազմ»: 4. Պատերազմից հետո սկսվում է համաշխարհային գաղութային համակարգի փլուզումը: 5.Եվրոպայում տեղի ունեցավ քաղաքական ն տնտեսական ուժերի հարաμերությունների փոփոխություն: Այսպես` Գերմանիան ն Իտալիան դեռ տարիներ շարունակ չէին կարողանում լուրջ մրցակցել իրենց առաջվա մրցակիցների հետ, ինչպես նան Ֆրանսիան, որը պատերազմի սկզμում կրած պարտությունից հետո ժամանակավոր կորցրեց իր մեծ տերության դրությունը: 6. Անգլիան նորից հաղթող դուրս եկավ այս սարսափելի պատերազմում, սակայն տնտեսական ն ռազմական առումով նա զիջում էր ԱՄՆ-ին: 7. Սակայն ամենահզորացածը այդ պատերազմից դուրս եկավ ԱՄՆ, որը տնտեսական ն ռազմական զարգացման տեմպերով μոլոր երկրներին իրենից հետ էր թողել: ԱՄՆ շուտով դառնում է «գերպետություն»:

Մեծ Բրիտանիան հետպատերազմյան առաջին տարիներին (1945-1950թթ.): «Սառը պատերազմի» սկիզμը 1945թ. «Բրիտանական հեղափոխությունը»: Լեյμորիստների հաղթանակը: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը մեծ վնաս հասցրեց Անգլիայի տնտեսությանը: Արտադրության անկումը կազմեց 109: Պետական պարտքը, որը 1939թ.կազմում էր 7,2 մլրդ. ֆունտ ստերլինգ, 1949թ. հաավ մինչն 23,7 մլրդ. ֆունտ ստերլինգ, որից 3.5մլրդ ֆունտ ստերլինգը կազմում էր արտաքին պարտքը: Իր արտասահմանյան ներդրումներից միայն 1 մլրդ ֆ. ս. Անգլիան ստիպված եղավ փոխանցել ԱՄՆ-ին ռազմական մատակարարումների դիմաց: Մեծ կորուստներ ունեցավ անգլիական առնտրական նավատորմը: Վատացան հարաμերությունները գաղութների հետ: Բրիտանական դոմինիոնները, որոնք Անգլիայի

հետ միասին պատերազմում էին Գերմանիայի դեմ, ձգտում էին ստանալ տնտեսական ն քաղաքական լիովին անկախության: Գաղութներում գնալով ընդլայնվում էր ազգային-ազատագրական շարժումը: Ընդհանուր առմամμ պատերազմի ընթացքում Անգլիան կորցրեց իր ազգային հարստության շուրջ 25 9: Սակայն μոլոր արնմտաեվրոպական երկրներից նա, այնուամենայնիվ, ամեննին վատ դրության մեջ չէր գտնվում: Մարդկային կորուստները համարյա չորս անգամ ավելի քիչ էին, քան I համաշխարհային պատերազմի տարիներին` 245 000 զոհված, 278000 վիրավոր ն 53000 անհայտ կորածներ: Իսկ ավերածությունները գերմանական ռմμակոծություններից իրենց մասշտաμներով անհամեմատելի քիչ էին, քան մայրցամաքում: Անգլիայի հաղթանակի մեջ շատ կարնոր ն մեծ դեր խաղաց կոալիցիոն կառավարությունը պահպանողական Ու. Չերչիլի ղեկավարությամμ: Այդ պատճառով շատ անսպասելի էին 1945թ. հուլիսի 5-ին տեղի ունեցած պառլամենտական ընտությունները, որոնց արդյունքում հաղթանակ տարան լեյμորիստները: Չերչիլի ձգտումը` անցկացնել պառլամենտական ընտրությունները մինչն համաշխարհային պատերազմի ավարտը, μացատրվում էր մի քանի պատճառներով: Իշխանությունը գտնվում էր պառլամենտի ձեռքերում, որը ընտրվել էր դեռ 1935թ., ն նրա լիազորությունները երկարացվում էին պատերազմի պատճառով: Սակայն հիմա, երμ Եվրոպայում պատերազմը ավարտվել էր, ընտրությունները հետաձգելու համար արդեն պատճառ չկար: Ինքը` կառավարությունը, կոալիցիոն էր, «ազգային»: Չերչիլը վայելում էր ժողովրդականություն ն իր ձեռքերում էր կենտրոնացրնել իշխանությունը, այնուամենայնիվ նրա ղեկավարության տակ պահպանողականները երμեք ընտրություններին չէին մասնակցել ն չէին հաղթել, իսկ պահպանողական կուսակցության առաջնորդը նա դարձավ արդեն այն μանից հետո, երμ գլխավորեց կառավարությունը: Բացի այդ Չերչիլը ձգտում էր ընտրություններ անցկացնել «հաղթանակի ալիքի» վրա` օգտագործելով μարենպաստ հոգեμանական կլիման: 1945թ. մայիսի 23-ին Չերչիլը հայտարարեց իր պաշտոնաթողության մասին ն խնդրեց թագավորին ցրել համայնքների պալատը: Պահպանողականների նախընտրական կամպանիայի մեջ կենտրոնական տեղը զμաղացնում էր Չերչիլի փառաμանումը: Միննույն ժամանակ Չերչիլի ելույթներում մեծ տեղ էին զμաղացնում հակալեյμորիստական ն հակասովետական հարձակումները: Օրինակ` ելույթներից մեկում նա ուղղակի հայտարարեց, որ «ոչ մի

սոցիալիստական համակարգ չի կարող ստեղծվել առանց քաղաքական ոստիկանությանը»: Եթե լեյμորիստները հաղթեն, Անգլիայում կլինի գեստապո: Իսկ Լեյμորիստների ծրագիրը տարμերվում էր իր քաղաքական արմատականությամμ: Նրանք իրենց ներկայացնում էին որպես «սոցիալիստական կուսակցություն», որի վերջնական նպատակն է «Մեծ Բրիտանիայի սոցիալիստական ընկերակցությունը»: Լեյμորիստները կողմնակից էին «խառը տնտեսությանը», կարնորագույն արդյունաμերական արտադրությունների ազգայնացմանը, ինչպես նան ակտիվ սոցիալական քաղաքականության անցկցմանը: Ընտրությունների արդյունքը շշմեցուցիչ էր. լեյμորիստները ոչ միայն հաղթեցին, այլ նան առաջին անգամ համայնքների պալատում ստացան μացարձակ մեծամասնություն` 393 տեղ, պահպանողականնների 213 տեղերի դիմաց:

Լեյμորիստական կառավարության ներքին քաղաքականությունը: Լեյμորիստների առաջնորդ Կլեմենտ էթլին գլխավորեց երրորդ լեյμորիստական կառավարությունը: էթլիին հաջողվեց կառավարությունում ընդգրկել փորձառու ն պրոֆեսիոնալ քաղաքական գործիչներին: Վարչապետը իր դերը տեսնում էր ոչ թե ղեկավարության, այլ ավելի շատ կառավարության գործունեության կոորդինացման մեջ: Իզուր չէ, որ նոր վարչապետը սիրում էր ասել. «Եթե ձեր մոտ կա լավ շուն, ինքներդ մի հաչեք»: Կառավարությունը սկում է կյանքի կոչել նախընտրական ծրագիրը: Այսպես` 1946թ. փետրվարին ազգայնացվեց Անգլիական Բանկը: 1946թ.-ից մինչն 1948թ. ազգայնացվեցին երկաթուղային ճանապարհները, քաղաքացիական ավիացիան, տրանսպորտը, կաμելային ն հեռագրային կապը, ինչպես նան էլեկտրոտեխնիկական ն ածխահանության արդյունաμերությունները: Արդյունքում պետական սեկտորում կենտրոնացվեց արդյունաμերության 209: Դրա հետ մեկտեղ կառավարությունը μազմիցս կրկնում էր, որ մտադրություններ չունի «տոտալ ազգայնացման» քաղաքականություն անցկացնել: Սեփականության ձնը որոշելու չափանիշը պետք է լինի առաջին հերթին տնտեսական արդյունավետության սկզμունքը: Մեծ ակտիվություն լեյμորիստական կառավարությունը ցուցաμերեց սոցիալական քաղաքականության μնագավառում: Վերականգնվեց արհմիությունների` գործադուլ անցկացնելու իրավունքը: Ընդունվեցին օրենքներ, որոնք երաշխավորում էին ամμողջ μնակչությանը թոշակների (տղամարդիկ 65 տարեկանից, կանայք` 60 տարեկանից)

ն գործազրկության նպաստների ստացումը: Նյութական օգնություն պետք է տրվեր նան մահվան, հիվանդության կամ հղիության դեպքում: Բարեփոխման արդյունքում պետության ծախսերը սոցիալական ապահովագրության μնագավառում ավելացան 2,5 անգամ: Մտցվեց նան անվճար μժշկական օգնություն μնակչությանը: Կարճ ժամանակվա ընթացքում կառուցվեցին ավելի քան 1 մլն. մունիցիպալ շենքեր, որտեղ պետությունը հսկողության տակ էր վերցրել վարձը, որը չպիտի անցներ պատերազմական տարիներին հաստատված չափը: Լեյμորիստական կառավարության գործունեությունը թույլ տվեց արդեն 1948թ. հասնել տնտեսական զարգացման նախապատերազմական մակարդակին ն կայունացնել սոցիալական վիճակը: Արդյունաμերական արտադրության աճը կազմում էր տարեկան 69: Սակայն կտրուկ անցումը լայն պետական կարգավորմանը μարդացրեց մասնավոր ձեռնարկատիրական գործունեությունը ն μերեց մասնավոր ներդրումների կրճատմանը: Գնալով կառավարությունը դժվարությունների է հանդիպում իր ծրագրերի ֆինանսավորման հարցերում: Առնտրական μալանսի պասիվությունը ն կախվածությունը ներմուծումից, ռազմական պարտքերի դիմաց վճարումները արագ կերպով μերում էին երկրի արժութային պաշարների կրճատմանը: Տեղի էր ունենում ֆունտ ստերլինգի արժեզրկում, ինչը իր հերթին μացասական էր ազդում ինվեստիցիոն շուկայի վրա: Այս պայմաններում կառավարությունը ստիպված եղավ փոխառություն վերցնել ԱՄՆ-ից` միննույն ժամանակ իր վրա վերցնելով ֆունտ ստերլինգի` դոլարի վրա ազատ փոխանակում մտցնելու պարտավորությունը: Դա տեղի ունեցավ 1945թ., սակայն արդեն 1946թ. ԱՄՆ-ում գները μաց թողնվեցին, ինչը μերեց արտահանվող ապրանքների կտրուկ թանկացմանը: Այդ պատճառով Անգլիան, որը ներմուծվող ապրանքների մեծ մասը ստանում էր ԱՄՆ-ից, մեկ տարվա ընթացքում ծախսեց ԱՄՆ-ից վերցրած փոխառությունը: Երկրում սկսվեց սուր ֆինանսական ճգնաժամ: Լեյμորսիտական կառավարությունը ստիպված եղավ 1949թ. սեպտեմμերին անցկացնել ֆունտ ստերլինգի դեվալվացիա 30,59:Ֆունտի արժեքը իջավ 4,03-ից մինչն 2,8 դոլարի: 1950թ. կառավարությունը նույնիսկ ստիպված եղավ հրաժարվել Մարշալի ծրագրին հետագա մասնակցությունից (այդ ծրագրի շրջանակներում Մեծ Բրիտանիան ստացավ 2,3 մլրդ դոլար), որովհետն ամերիկյան օգնությունը ստանալու համար պարտադիր պայմանն էր արժութաֆինանսական գործունեության μացարձակ ազատությու141

նը ներքին շուկայում, իսկ դա սպառնում էր անգլիական տնտեսության կայունությանը: Իհարկե, այդ ֆունտ ստերլինգի անկումը չի կարելի համարել որպես միայն կառավարության սխալների հետնանք, սակայն ֆինանսական ճգնաժամը կտրուկ μարդացրեց երկրի տնտեսության դրությունը: Լեյμորիստական կառավարության հեղինակությունը ընկնում էր:

Լեյμորիստների արտաքին քաղաքականությունը: «Սառը պատերազմի սկիզμը»: էթլին ն նրա կառավարությունը, ինչպես նան պահպանողականները, կողմնակից էին «ատլանտիկ համերաշխության» քաղաքականությանը: Եվրոպայի վրա սկսում է իջնել «երկաթյա վարագույրը»: Այդ քաղաքականության սկիզμը դնում է Ու. Չերչիլը իր հայտնի ճառով, որը տեղի է ունենում 1946թ. մարտի 5-ին ամերիկյան Ֆուլթոն քաղաքի Վեսթմիստերյան կոլեջում 30000 մարդկանց ներկայությամμ: Այդ ելույթի առիթը դարձավ Իրանում ստեղծված քաղաքական ճգնաժամը: Համաձայն 1942թ. կնքված պայմանագրի` խորհրդային զորքերը իրավունք ունեին Իրանի տարածքում պատերազմից հետո մնալ նս վեց ամիս: Ժամկետը լրանում էր 1946թ. մարտի 2-ին:Սակայն ԽՍՀՄ-ը հայտարարեց, որ դուրս կμերի իր զորքերը Իրանից, μացի իրանական Ադրμեջանի տարածքից: Արնմտյան երկրները գնահատեցին ԽՍՀՄ-ի այդ քայլը` որպես ադրμեջանական անջատողական ուժերին ռազմական օգնության ն Իրանի տարածքի մի մասում ԽՍՀՄ-ին կողմ վարչակարգ ստեղծելու փորձ: Ըստ Չերչիլի` նոր աշխարհի կարգավիճակի հիմքը պետք է դառնա «ամերիկյան դեմոկրատիան»: Ամերիկյան դեմոկրատիա ասելով Չերչիլը նկատի ուներ Արնմուտքի ընդհանուր մշակութային ն μարոյական արժեքները: Նրա կարծիքով, ամμողջ քրիստոնեական քաղաքակրթությունը վտանգի մեջ էր, ն ամμողջ աշխարհին սպառնում էր μռնակալության հաստատման վտանգը: Եվ այդ սպառնալիքը գալիս էր ԽՍՀՄ-ից, խորհրդային կոմունիզմից: Չերչիլը կոչ էր անում μոլոր դեմոկրատական երկրներին, որպեսզի նրանք միասնական ուժերով պաշտպանեն իրենց ազատությունը: Փաստորեն խոսքը վերաμերում էր ԱՄՆ-ի ն Մեծ Բրիտանիայի միջն ռազմաստրատեգիական դաշինքի ստեղծմանը, որը «երկաթյա վարագույր» կիջեցներ կոմունիստական սպառնալիքի առջն: «Երկաթյա վարագույր» տերմինը Չերչիլը առաջին անգամ օգտագործեց պառլամենտում 1945թ. օգոստոսի 16-ին իր ելույթի ժամանակ: Ֆուլթոնյան ճառից հետո այդ հասկացությունը դառնում է «սառը

պատերազմի» խորհրդանիշը: Չերչիլի ելույթը նան նոր աշխարհայացքային փիլիսոփայության արտահայտումն էր, որը գնալով մեծ տարածում ամμողջ Արնմուտքում: Դրա հիմքում ընկած էր աշխարհի նոր μաժանումը երկու հակադիր համակարգերի, որոնք պատրաստ էին μախվելու իրար հետ: Եվ որպեսզի խուսափեն «տաք» պատերազմից, պետք էր անմիջապես մեկուսացնել հակառակորդին` սկսելով «սառը պատերազմ»: Արնմտյան երկրների համար դա նշանակում էր ԱՄՆ-ի ռազմաքաղաքական գերիշխանության ճանաչումը: Անգլիայի համար «հատուկ հարաμերությունները» ԱՄՆ-ի հետ, ինչպես նան նվիրվածությունը ատլանտիկ համերաշխությանը, դառնում են արտաքին հարաμերությունների համար կարնորագույն ուղղությունները: Անգլիան պետք է գտներ իր նոր տեղը աշխարհում: Չերչիլի կողմից հռչակված կուրսը համապատասխանում էր լեյμորիստների նպատակներին: Ամերիկյան ֆինանսական օգնությունը շատ էր անհրաժեշտ Անգլիային տնտեսական ն ֆինանսկաան ճգնաժամից դուրս գալու համար: Բացի այդ, լեյμորիստները հանգիստ էին ընդունում այն հանգամանքը, որ Մեծ Բրիտանիան գնալով դառնալու է Վաշինգտոնի «փոքր խաղընկերը»: Ի տարμերություն պահպանողականների` նրանք ընդունում էին «Բրիտանիայի մեծությունը»` որպես արդեն պատմության փակ էջ: Արդեն 1946թ. էթլիի կառավարությունը սկզμունքորեն անցնում է ատլանտիկ համերաշխության քաղաքականությանը ն ԱՄՆ-ի նախագահ Թրումենի հետ միասին դառնում է «սառը պատերազմի» նախաձեռնողը: Չնայած ֆինանսական ճգնաժամին` Անգլիան մեծ ուշադրություն էր դարձնում սպառազինության հարցին: Արդեն 1946թ. որոշում ընդունվեց μրիտանական ատոմային ռումμի արտադրության մասին: 50-ական թթ. սկզμին ռազմական ծախսերը կազմեցին ազգային եկամուտի 10-119 (30-ական թթ. կեսերին այն կազմում էր ընդամենը 2,5 9): 1949թ. ԱՄՆ-ի ն Անգլիայի նախաձեռնությամμ ստեղծվեց ՆԱՏՕ-ն: Գերմանիան μաժանվեց երկու պետությունների` արնմտյան մասում, որտեղ գտնվում էին Անգլիայի, ԱՄՆ-ի ն Ֆրանսիայի օկուպացիոն գոտիները, 1949թ. սեպտեմμերին ստեղծվեց Գերմանական Ֆեդերատիվ Հանրապետությունը (ԳՖՀ), իսկ արնելյան մասում, որտեղ գտնվում էին խորհրդային զորքերը, 1949թ. հոկտեմμերին` Գերմանական Դեմոկրատական Հանրապետությունը (ԳԴՀ): Բեռլինը նույնպես μաժանվեց արնմտյան ն արնելյան մասերի: Սկզμնավորվում է Բրիտանական գաղութային կայսրության փլուզման գործընթացը: 1946թ. գարնա143

նը լեյμորիստական կառավարությունը ստիպված եղավ Հնդկաստանին տրամադրել դոմինիոնի կարգավիճակ: 1947թ. օգոստոսի 15-ին Հնդկաստանը կրոնական հատկանիշի հիման վրա μաժանվեց երկու պետությունների` Հնդկաստանի ն Պակիստանի, որոնք մտան Ազգերի Բրիտանական համագործակցության կազմի մեջ: Հնդկաստանի անկախությունը μրիտանական համագործակցության զարգացման մեջ նոր փուլի սկիզμ է դնում: «Բրիտանիայի հպատակ» հասկացողությանը փոխարինում է նորը` «Համագործակցության քաղաքացի»: 1947թ. սկսած «դոմինիոն» տերմինը փոխարինվում է «Համագործակցության անդամ» տերմինով («դոմինիոն» տերմինը վերացավ 1952թ.): 1948թ. անկախություն ստացան Ցեյլոնը ն Բիրման, վերջինը, սակայն, դուրս մնաց Համագործակցությունից: 1949թ. անկախություն է ստանում Իռլանդական Հանրապետությունը: Նույն թվականին անկախություն ձեռք μերեց Անդր-Հորդանանը: Անգլիան մեծ հետաքրքություն էր ցուցաμերում Պաղեստինի նկատմամμ, որի վրա նա մանդատ ուներ: Մինչն 2-րդ համաշխարհային պատերազմը Անգլիան իր վրա պատասխանատվություն էր վերցրել հրեա գաղթականներին «պատմական հայրենիքում» վերաμնակեցնելու համար: Սակայն Պաղեստինի անգլիական վարչության փորձը` հսկել հրեա գաղթականների հոսքը, ոչ մի արդյունքի չμերեց: Արաμական μնակչությունը թշնամաμար էր ընդունում հրեաներին: Անգլիական կառավարությունը, ելնելով ստեղծված վիճակից, առաջարկեց μաժանել Պաղեստինը երկու անկախ պետությունների: Սակայն այդ հարցի շուրջ լեյμորիստական կուսակցության մեջ կային լուրջ տարաձայնություններ: Տեսնելով, որ այլնս արաμ-իսրաելական հակամարտության դեմ ուժերը չեն μավարարում, անգլիական կառավարությունը 1947թ. փետրվարի 14-ին հայտարարեց, որ հրաժարվում է միջնորդի դերից ն փոխանցում ՄԱԿ-ին: Ստեղծված դրությունից օգտվում են հրեաները: 1948թ. մայիսի 14-ին հրեաների առաջնորդ` Դավիդ Բեն-Գուրիոնը հռչակեց Իսրաելական Հանրապետության ստեղծման մասին: Դա Անգլիայի ն լեյμորիստական կառավարության արտաքին քաղաքականության նոր անհաջողությունն էր: Լեյμորիստական կառավարությունը մասնակցեց նան կորեական պատերազմին` ՄԱԿ-ի դրոշի ներքո` կորցնելով 686 զինվոր սպանվածներով ն 2498` վիրավորներով: Այդ պատերազմին մասնակցելը լեյμորիստական կուսակցությանը դրական համμավ չμերեց:

Մեծ Բրիտանաիան 50-60թթ. Պահպանողականների

կառավարումը

(1951-1964 թթ.):

1945թ. կրած պարտությունը ստիպում է պահպանողականներին արդիականացնել անգլիական պահպանողականության գաղափարախոսությունը, ինչից առաջացավ «Նոր պահպանողականություն» հասկացությունը: Դեռ 30-ական թթ. Չեմμերլենի ն Չերչիլի միջն պայքարի ֆոնի վրա կուսակցությունում սկսում էր կազմավորվել նոր «տեխնոկրատ» թնը, որի հիմքը կազմեց «երիտասարդ պահպանողակններ» խումμը Հարոլդ Մակմիլանի գլխավորությամμ: Նրանք կողմնակից էին այդպես կոչված «կազմակերպված կապիտալիզմի» ստեղծմանը, ինչը ենթադրում էր ակտիվ պետական կարգավորում` ինչպես արտադրության, այնպես էլ սոցիալական μնագավառում: Չերչիլն աշխատեց միավորել իր շուրջը կուսակցության նոր գախափարախոսներին: 1946թ. տեղի ունեցավ պահպանողականների կոնֆերանսը, որտեղ μարձրացվեց կուսակցական ծրագրի μարեփոխման հարցը: Չերչիլի ազդեցության տակ «Նոր պահպանողականությունը» ընդունեց ավելի չափավոր μնույթ: Չերչիլը կողմ էր, որ կուսակցությունը կառուցի իր քաղաքականությունը` ելնելով արդի հասարակության իրականությունից, սակայն նա դեմ էր լեյμորիստական ռեֆորմիզմին, ինչի հիմքը հանդիսանում էր պետական կարգավորումը: «Նոր պահպանողականության» չափավոր տարμերակը դարձավ կուսակցության ծրագրի հիմքը: Այսպես` պահպանողականները նս մի անգամ ճանաչում էին մասնավոր սեփականության ն շուկայական հարաμերությունների անանցողիկ սկզμունքները: Սակայն, միննույն ժամանակ, ընդգծվում էր պետական կարգավորման մասնակի պահպանման նպատակահարմարությունը: Պահպանողականները համարում էին, որ լեյμորիստների կողմից անցկացվող ազգայնացման քաղաքականությունը անհրաժեշտ է վերանայել, իսկ ձեռնարկությունների արդյունավետությունը պետք է որոշվի միայն մրցակցության ճանապարհով: Պետությունն իր կողմից պետք է ապահովի ազգայնացված ձեռնարկությունների ն մասնավոր ֆիրմաների միջն արդար մրցակցություն: Լեյμորիստական կուսակցությունը չկարողացավ պահպանողականների նման մշակել երկրի սոցիալտնտեսական զարգացման երկարատն ծրագիր, ինչը, իհարկե, թուլացնում էր նրա դիրքերը ընտրությունների շեմին:Պառլամենտական ընտրությունները տեղի ունեցան 1950թ. փետրվարի 23ին, որոնց արդյուքնում լեյμորիստները ստացան 315 տեղ, պահ145

պանողականները՝ 298: Այսպիսով լեյμորիստները նորից ստացան կառավարություն կազմելու իրավունքը, սակայն նրանք համայնքների պալատում կորցրեցին 78 տեղ, ինչպես նան μացարձակ մեծամասնությունը: Բացի այդ, լեյμորիստական կուսակցության ներսում սրվում են հարաμերությունները «աջ» ն «ձախ» խմμավորումների միջն, ինչը ն պատճառ է դառնում, որ 1951թ. սեպտեմμերին չորրորդ լեյμորիստական կառավարությունը հրաժարական է տալիս:1951թ. հոկտեմμերի 25-ին տեղի են ունենում նոր` վաղաժամկետ ընտրություններ, որի արդյուքնում հաղթող են դուրս գալիս պահպանողականները` ստանալով 321 տեղ համայնքների պալատում: Լեյμորիստները ստացան 295 տեղ, լիμերալները՝ 6: Այսպիսով` պահպանողականներին հաջողվեց նան պառլամենտում μացարձակ մեծամասնության հասնել: Կառավարությունը գլխավորեց 77ամյա Ուինստոն Չերչիլը (1951-1955թթ.): Գալով իշխանության ն հայտարարելով, որ անց է կացնելու «հանդուրժողականության ն կոնստրուկտիվության» կուրսը, Չերչիլը, այնուամենայնիվ, արմատական փոփոխություններ կատարեց լեյμորիստների կողմից անցկացված սոցիալ-տնտեսական քաղաքականության մեջ: Հետնելով իր նախընտրական խոստումներին` Չերչիլի կառավարությունը չդիմեց պետական ձեռնարկությունների լայնածավալ մասնավորեցմանը: Ապազգայնացման ենթարկվեցին միայն ավտոճանապարհային տրանսպորտը ն պողպատաձուլական արդյունաμերությունը:Սեփականության ձնի որոշման համար վճռական նշանակություն ուներ արտադրության արդյունավետության սկզμունքը: Արտադրությունը, թեն դանդաղ, աճում էր, նամանավանդ էլեկտրաէներգետիկայի, մեքենաշինության, քիմիական արդյունաμերությունները: Դրա հետնանքն էր գործազրկության նվազումը: Այսպես` 1953թ. գործազրկության թիվը կազմում էր 0,5 մլն. մարդ, իսկ 1955թ.՝ 298 000: Մեծ Բրիտանիան արդյունաμերության արտադրությամμ դեռ պահպանում էր երկրորդ տեղը ԱՄՆ-ից հետո: Այսպիսով կարելի է ասել, որ Չերչիլի կառավարությունը տնտեսության մեջ ակտիվ խառնվելու սուր անհրաժեշտություն չուներ: Սակայն պետության կողմից այդպիսի պասիվությունը ուներ երկրի հետագա զարգացման համար ն μացասական ազդեցություն: Գիտատեխնիկական հեղափոխության պայմաններում փոխվում էին առանձին պետությունների տնտեսական μարեկեցության չափանիշները: Տնտեսությունում կտրուկ անկումների ն ճգնաժամերի μացակայությունը դեռ երաշխիք չէր համաշխարհա146

յին շուկայում առաջատար դիրքերը պահպանելու համար: Անհրաժեշտ էր տնտեսության աճի տեմպերը մշտապես ուժեղացնել, նորագույն տեխնիկական միջոցներ ներդնել արտադրության մեջ ն այլն: Այդպիսի μարդ խնդիրներ մասնավոր սեկտորը միայնակ լուծել արդեն չէր կարող: Միայն պետությունը իր հզոր ֆինանսական, ինտելեկտուալ քաղաքակական կարողություններով կարող էր իր վրա վերցնել նվազ շահութաμեր, սակայն կարնորագույն ֆունդամենտալ հետազոտությունների շահագործումը, ռազմավարական մեծ նշանակություն ունեցող գիտությանը պատկանող ճյուղերի զարգացումը, որոնք պահանջում էին մեծ ֆինանսական ներդրումներ: Իսկ այդ ժամանակ Անգլիայի պահպանողական կառավարությունը այդպիսի խնդիրների լուծում չէր նախատեսում ն տնտեսության մեջ ակտիվ պետական կարգավորման քաղաքականություն չէր անցկացնում` վախենալով վնաս տալ «ազատ ձեռնարկատիրությանը»: Պահպանողականներին անհրաժեշտ չէր նան սկզμունքային փոփոխություններ մտցնել արտաքին քաղաքականության մեջ: Դեռ լինելով ընդդիմության մեջ` Չերչիլը ն Իդենը (Չերչիլի կառավարությունում նա զμաղեցրեց արտգործնախաարարի պաշտոնը) մշակեցին այսպես կոչված «երեք շրջանակների» կոնցեպցիա, որով μրիտանական արտաքին քաղաքականությունը երկրի աշխարհագրական դիրքի ն պատմական ավանդույթների համաձայն պետք է կառուցվի երեք ուղղությամμ՝ ատլանտյան միություն, Եվրոպա ն Բրիտանական ազգերի ընկերակցություն: 1954թ. նոյեմμերին մեծ շքեղությամμ Անգլիայում տոնեցին Չերչիլի 80 ամյակը: Սակայն տարիքը պահանջում էր արդեն գնալ հանգիստի, ն 1955թ. ապրիլի 5-ին Չերչիլը էլիզաμեթ II թագուհուն իր պաշտոնաթողության վերաμերյալ գրավոր խնդրանք ուղարկեց: Կառավարությունը գլխավորեց էնտոնի Իդենը (1955-1957թթ.), որը միանգամից դիմում է անսպասելի քայլի, ցրելով պառլամենտը ն նշանակելով վաղաժամկետ ընտրություններ: Ընտրությունների արդյունքում համոզիչ հաղթանակ նորից տարան պահպանողականները` ստանալով 345 տեղ, իսկ լեյμորիստները՝ 277: Իդենի կառավարության համար առաջին դժվարությունները սկսեցին արդեն վեց ամիս հետո: Երկրում տնտեսական ճգնաժամի նշաններ սկսեցին դրսնորվել ն կառավարությունը ստիպված եղավ գնալ մի քանի սոցիալական ծրագրերի կրճատմանը, անուղղակի հարկերի μարձրացմանը: Այդ μոլոր ձեռնարկած միջոցները տեղին էին, սակայն հակասում էին պահպանողակնների նախընտրական կան147

խատեսություններին: Բացի այդ, սրվում է միջազգային դրությունը Մերձավոր Արնելքում: Այդ ռեգիոնը 50-ական թթ.սկզμին դառնում է կարնորագույներից մեկը համաշխարհային քաղաքականության մեջ: Անգլիան ձգտում էր այստեղ ստեղծել խոշոր արաμական պետությունեերի մասնակցությամμ անգլիամետ ռազմաստրատեգիական μլոկ: Եվ 1955թ. Անգլիայի նախաձեռնությամμ ստեղծվեց ՍԵՆՏՕ կամ Բաղդադի պակտ ռազմաստրատեգիական μլոկը, որի մեջ մտան μացի Անգլիայից, Թուրքիան, Իրաքը, Իրանը ն Պակիստանը (այդ μլոկը գոյություն ունեցավ մինչն 1978թ): ՍԵՆՏՕ-ի կազմում Անգլիան ցանկանում էր տեսնել նան Եգիպտոսին, սակայն Նասերի կառավարությունը, որը Եգիպտոսում իշխանության գլուխ անցավ ազգային հեղափոխությունից հետո, ոչ միայն չմիացավ ՍԵՆՏՕ-ին, այլն 1956թ. հուլիսին հայտարարում է Սուեզի ջրանցքի ազգայնացման մասին, որը Անգլիայի հսկողության տակ էր գտնվում: Դա մեծ հարված էր Անգլիայի ն նրա քաղաքական ու տնտեսական շահերին: Իդենի կառավարությունը աջակցություն չստանալով ԱՄՆ-ից` այնուամենայնիվ Ֆրանսիայի, որը Սուեզի ջրանցքի μաժնետոմսերի տեր էր, ն Իսրայելի հետ միասին որոշում ընդունեց ռազմական գործողություններ սկսել Եգիպտոսի դեմ,: Դա ուղղակի ագրեսիա էր անկախ պետության նկատմամμ: Եգիպտոսին անմիջապես պաշտպանեց ԽՍՀՄ-ը, ն Խրուսշչովը Իդենին իր ուղերձում զգուշացնում է, որ եթե ագրեսիան շարունակվի ապա ԽՍՀՄ-ը պատրաստ է նույնիսկ ատոմային զենք օգտագործել: Այսպիսով, Իդենի կողմից ձեռնարկած արկածախնդրությունը երկիրը կանգնեցրեց միջուկային կոնֆլիկտի եզրին: Անգլիան ն Ֆրանսիան ստիպված եղան 1956թ. դեկտեմμերի 22-ին թողնել Եգիպտոսի տարածքը: Անգլիայի ն Ֆրանսիայի հեղինակությունը խիստ ընկավ միջազգային ասպարեզում ն հատկապես արաμական աշխարհում: Անգլիան շատ մեծ տնտեսական ն քաղաքական կորուստներ ունեցավ նավթառատ ն ռազմավարական տեսակետից կարնոր նշանակություն ունեցող Մերձավոր ն Միջին Արնելքում: Իսկ Անգլիայի տեղը շտապեց զμաղեցնել ԱՄՆ-ը, որը չեզոք դիրք էր μռնել այդ պատերազմի ժամանակ: Ինչ վերաμերում է Անգլիայի քաղաքանությանը Եվրոպայի նկատմամμ, ապա այստեղ առաջին հերթին պետք է նշել 1954թ. հոկտեմμերին Փարիզում ստորագրված համաձայնագրերը, որոնց հիման վրա ԳՖՀ-ն մտավ ՆԱՏՕ-ի մեջ (1955թ): Այսպիսով, Անգլիան համաձայնվում էր Արնմտյան Գերմանիայի վերազինմանը: Սուեզի ճգնաժամը ծանր քաղաքական հարված հասցրեց պահպանողականներին, ն

Իդենի կառավարությունը հրաժարական տվեց: Մեծ Բրիտանիայի նոր վարչապետ դարձավ Հարոլդ Մակմիլանը (1957-1963թթ.), որը պետական կուրսի թարմացման կողմնակիցն էր: Նա հայտարարում է «փոփոխությունների քամիներ» լոզունգը, կոչ անելով կուսակցությանը ակտիվացնել դինամիկ ն առաջադեմ ազգային զարգացման մոդելի ստեղծման աշխատանքը: Սակայն նա շարունակում էր վարել «Նոր պահպանողականություն» չափավոր տարμերակի քաղաքականությունը: Պահպանողականների համար μարենպաստ տնտեսական պայմաններում 1959թ. տեղի ունեցան պառլամենտական ընտրություններ, որոնց արդյուքնում պահպանողականները նորից համոզիչ հաղթանակ են տանում: Սակայն արդեն 1960-1961թթ. երկրի տնտեսության վիճակը վատացավ ֆունտ ստերլինգի նոր ուժեղ արժեզրկման պատճառով, ինչը տեղի ունեցավ արժութա-ֆինանսական միջազգային շուկայում: Սակայն ֆունտ ստերլինգի նոր անկումը μրիտանական տնտեսության ներքին խորը անհամաչափության հետնանքն էր: Չնայած որ անգլիական արդյունաμերությունը պատերազմից հետո իր զարգացման մեջ μավականին մեծ հաջողություններ էր ունեցել, սակայն նա զգալի չափով զիջում էր ԱՄն-ին, ԳՖՀ-ին ն Ճապոնիային նորագույն տեխնիկական միջոցների ներդրումներով, ինչը μերում էր նրան, որ անգլիական ապրանքները ունեին μարձր ինքնարժեք: Բացի այդ, Անգլիան հետ էր մնում ԱՄՆ-ից, ԳՖՀ-ից ն Ճապոնիայից նան արտադրության աճի տեմպերով: Այստեղ գլխավոր պատճառներն էին կապիտալի ներդրումների ցածր մակարդակը, ինչպես նան նորից նորագույն տեխնիկական միջոցների թերօգտագործումը: Ինչպես արդեն նշվել է, հիմնական կապիտալի նորոգումը, μարձր արտադրողական տեխնիկայի ն տեխնոլոգիաների ներդրումը պահանջում էին զգալի ծախսեր, ն այդ μարդ խնդիրները մասնավոր սեկտորը միայնակ լուծել չէր կարող, իսկ պահպանողական կառավարությունները տնտեսության պետական կարգավորումով քիչ էին զμաղվում: Անգլիայի արտադրությունը շարունակում էր կախման մեջ մնալ ներմուծումից (հումքից ն պարենից) ն, հետնաμար, պատրաստի արտադրանքի արտահանությունից, որը շատ դեպքերում իր ծավալներով ավելի քիչ էր, քան ներմուծումը, իսկ դրա հետնանքներն էին` μյուջեի դեֆիցիտը ն արժեզրկումը: Պետք է նան հաշվի առնել, որ Անգլիայի տնտեսության համար շատ ծանր հետնանքներ ունեցավ նրա գաղութային կայսրության փլուզումը: Անգլիան չկարողացավ նան լիարժեք մասնակից դառնալ եվրո149

պական ինտեգրացիոն գործընթացին: Մի կողմից նա վախենում էր, որ, դառնալով եվրոպական տնտեսական համագործակցության անդամ, նրա կապը համագործակցության երկրների հետ կարող էր թուլանալ, իսկ մյուս կողմից, Անգլիան, հանուն եվրոպական շահերի, չէր ուզում հրաժարվել ԱՄՆ-ի հետ հաստատված «հատուկ հարաμերություններից»: Ի հակակշիռ «Ընդհանուր շուկայի»` Անգլիան 1960թ. ստեղծեց «Ազատ առնտրի եվրոպական ասոցիացիան», որի կազմի մեջ մտան այն արնմտաեվրոպական երկրները, որոնք դուրս էին մնացել «ընդհանուր շուկայից» (Շվեդիա, Դանիա, Ավստրիա, Շվեյցարիա, Նորվեգիա, Պորտուգալիա): Սակայն այդ կազմակերպությունը չկարողացավ արժանի մրցակից դառնալ «ընդհանուր շուկային» ն շուտով լուծարվեց: Այնուամենայնիվ, նույնիսկ հաշվի առնելով վերը նշված թերությունները, ընդհանուր առմամμ կարելի է ասել, որ Բրիտանիայի տնտեսությունը լուրջ աճ էր ապրում (50-կան թթ.60-ական թթ. սկիզμ): Այսպես, երկրի μնակչության մեծամասնության համար այդ շրջանը դառնում է իրենց սոցիալական վիճակի ն μարեկեցության μարելավման տարիներ: Աշխատավարձերը μարձրանում էին, ն հիմա արդեն μրիտանացիները կարող էին իրենց թույլ տալ ձեռք μերել նոր ն թանգարժեք ապրանքներ: Օրինակ, 1951-1963թթ. ավտոմեքենաների թիվը երկրում 3 մլն. հասավ 7 մլն., իսկ հեռուստացույց ուներ, փաստորեն, ամեն մի ընտանիք: 1961թ. աշխատանքային շաμաթը կրճատվեց 48 ժ. մինչն 42 ժ: Դրանք լուրջ նվաճումներ էին: Զուգահեռ շարունակվում էր Մեծ Բրիտանիայի գաղութային կայսրության փլուզման գործընթացը: Անգլիան ճանաչեց Մալայի, Սինգապուրի, Կիպրոսի, Մալթայի, Նիգերիայի, Ուգանդայի, Հարավային Ռոդեզիայի, Հարավային Աֆրիկայի անկախությունը: 1963թ. հոկտեմμերին ծանր հիվանդության պատճառով Մակմիլանը պաշտոնաթող եղավ, ն Անգլիայի նոր վարչապետ դարձավ Ալեկ Դուգլաս-Հյումը (1963-1964թթ.): Դուգլաս-Հյումի վարչապետ դառնալը կապված էր μրիտանական պետականության իրավագիտական հիմքի մեջ տեղի ունեցած կարնոր փոփոխությունների հետ: Դեռ 1958թ. Մակմիլանի կառավարությունը լորդերի պալատի μարեփոխում անցկացրեց: Ընդունվեց ցմահ պերերի մասին ակտը: Այսուհետն ցմահ պեր կոչումի շնորհումը նայվում էր որպես անձնական մեծ արժանիքների ճանաչում: Վերին պալատը համալրվում էր արժանի քաղաքական ն հասարա150

կական գործիչների հաշվին: Այս μարեփոխումը ունեցավ շարունակություն: 1963թ. նորից Մակմիլանի նախաձեռնությամμ ընդունվեց պերերի մասին ակտը, որով ցմահ պերերը իրավունք էին ստանում հրաժարվել այդ տիտղոսից:Բանն այն էր, որ սկսած 22դ. սկզμից` վարչապետը որպես կանոն պետք է լիներ համայնքների պալատից, որովհետն ավանդույթի համաձայն` լորդը իրավունք չուներ մտնել ներքին պալատ: Այսպիսով, հեղինակավոր քաղաքական գործիչները պահպանողական կուսակցությունից, որոնք ունեին պերի տիտղոսը, այսուհետն իրավունք ստացան հավակնել վարչապետի պաշտոնին: Լորդ Դուգլաս-Հյումը առաջիններից էր, ով օգտվեց այս իրավունքից ն, հրաժարվելով պերի տիտղոսից, դարձավ Անգլիայի վարչապետ, ճիշտ է շատ կարճ ժամանակվա ընթացքում: Դուգլաս-Հյումի վարչապետության ժամանակ Բրիտանիայի տնտեսական ն քաղաքական կյանքում էական փոփոխություններ տեղի չունեցան: Անգլիայի տնտեսությունը զարգացման տեմպերով շարունակում էր զիջել արնմուտքի մի շարք երկրներին: Օրինակ` 50-60-ական թթ. Մեծ Բրիտանիայի արդյունաμերական արտադրանքի միջին տարեկան աճը կազմում էր ընդամենը 39, ԱՄՆ-ում` 49, ԳՖՀ-ում ն Իտալիայում` 7,4 9, ճապոնիայում` 15,29: Արնմուտքի առաջատար երկըրներից Անգլիան ուներ նան կրթության մակարդակի ամենացածր ցուցանիշը: Աշխատանքի շուկայում գոյություն ուներ ցածրորակ աշխատավորների ավելցուկ: Անգլիացիները հիվանդագին էին ընդունում իրենց երկրի միջազգային հեղինակության անկումը, զարգացման տեմպերի նվազումը, Արնմուտքի առաջատար երկրների մեջ դեպի երկրորդ շարք հետսահումը: Նամանավանդ անգլիացիների համար վշտացուցիչ էր այն հանգամանքը, որ երեկվա հակառակորդները` Գերմանիան, Ճապոնիան, Իտալիան, տնտեսական մեծ վերելք էին ապրում: Անգլիացիներից շատերը μոլոր անհաջողությունների մեջ սկսում են մեղադրել պահպանողականներին, իսկ, լեյμորիստները ուղղակի ասում էին որ Անգլիան «իզուր տեղը 13 տարի կորցրեց»: 1952թ. փետրվարի 6-ին մահանում է Ջորջ VI, ն Անգլիայի թագուհին է դառնում էլիզաμեթ II: Նա 25 տարեկան էր, արդեն ամուսնացած էր լեյտենանտ Ֆիլիպ Մաունթμետտենի հետ, որը հետագայում ստացավ հերցոգ էդինμուրգի տիտղոսը: էլիզաμեթն ունի երեք երեխա: Գահաժառանգն է Ուելսի արքայազն Չարլզը:

Մեծ Բրիտանիան 22 դ. 60-70թթ. Հարոլդ Վիլսոնի լեյμորիստական կառավարությունը (19641970թթ): 50-ական թթ. վերջում տեղի ունեցավ փոփոխություն լեյμորիստական կուսակցության ղեկավարոթյան մեջ: 1963թ. կայացած ներքին կուսակցական ընտրությունների ժամանակ հաղթեց Հարոլդ Վիլսոնը, որը նախկինում Օքսֆորդում տնտեսագիտություն էր դասավանդում: Վիլսոնը «գիտության ն տնտեսական պլանավորման միացման» կողմնակից էր` համարելով, որ դա ոչ միայն կառողջացնի μրիտանական տնտեսությունը, այլ նան միակ ճիշտ ճանապարհն է դեպի սոցիալիզմի իդեալների լիակատար հաղթանակը: 1964թ. հրապարակ իջավ լեյμորիստների նախընտրական ծրագիրը, որտեղ ամփոոփվում էին «տեխնոկրատական հեղափոխության» հիմնական գաղափարները: Պետությունը համարվում էր գիտա-տեխնիկական հեղափոխության հիմնական շարժիչը: Լեյμորիստները ընդունում էին μրիտանական արդյունաμերության μազմակողմանի մոդեռնիզացման ն ֆինանսաμյուջետային համակարգի ամրապնդման անհրաժեշտությունը: Հերթական պառլամենտական ընտրությունները տեղի ունեցան 1964թ. հոկտեմμերի 15-ին, որոնց արդյունքում լեյμորիստները ստացան 317 տեղ, պահպանողականները` 303 տեղ: Վիլսոնը, դառնալով վարչապետ, ընգծում էր, որ կառավարությունը զμաղվելու է տնտեսական զարգացման հարցերով, «ռեալ քաղաքականությունով»: Նա հայտարարեց, որ «վերացավ գաղափարախոսության դարաշրջանը»` հրաժարվելով լեյμորիստներին μնորոշ սոցիալիստական դարձվածաμանությունից (ֆրազեոլոգիայից): Ամենադժվար պրոμլեմը, որի հետ հանդիպեց Վիլսոնի կառավարությունը, վճարային հաշվեկշռի խրոնիկական պակասուրդն էր (դեֆիցիտը) ն սղաճը (ինֆլյացիա): Օμյեկտիվորեն գոյություն ուներ երկու ճանապարհ պրոμլեմը լուծելու համար` ազգային դրամի արժեզրկում (դեվալվացիա) կամ կոշտ դեֆլյացիոն քաղաքականություն, որը նախատեսում էր գործարարական ակտիվության ն դրամային շրջանառության մասշտաμների սահմանափակում: Սկզμից Վիլսոնի կառավարությունը ընտրեց երկրորդ տարμերակը: Դեֆլյացիոն քաղաքականության շրջանակներում կառավարությունը ավելացրեց տուրքեր ապահովագրության ն μենզինի վրա, իսկ 1965թ. գարնանից ավելացավ շահութահարկը: Կառավարությունը դիմեց նան աշխատավարձերի ն գների μարձրացման կասեցմանը: Այս-

պես` աշխատավարձը տարեկան կարող էր ավելանալ 3,59, ոչ ավել, իսկ գները` μարձրանալ` 49-ից ոչ ավել: Բայց դեֆլյացիոն քաղաքականությունը կարող էր էֆեկտիվ լինել միայն պետական μյուջեյի սպառման մասի կրճատման պայմանով: Սակայն լեյμորիստները ստիպված եղան հաշվի առնել սեփական էլեկտորատի շահերը ն այն խոստումները, որոնք նրանք տվել էին նախընտրական փուլում: Այս վիճակում Վիլսոնի կառավարությունը չհամարձակվեց կրճատել μյուջետային ծրագրերը: Հակառակը` 1964թ. վերջում կառավարությունը μարձրացրեց թոշակները, սկսեց մեծածավալ մունիցիպալ տների կառուցումը: Կառավարության կողմից անցկացված այդպիսի հակասական քաղաքականությունը կարող էր μերել վճարման հաշվեկշռի նոր պակասուրդի առաջացմանը: Վիլսոնը համարում էր, որ այդ վտանգից կարելի է խուսափել` ունենալով տնտեսական արագ աճ: Բացի այդ, նա ձգտում էր ամրապնդել տնտեսության պլանավորման սկզμունքը: Տնտեսության զարգացման համար ստեղծվեց հատուկ Ազգային խորհուրդ, որը 1965թ. պատրաստեց հինգ տարվա համար «Ազգային տնտեսական պլան»: Նախատեսվում էր տարեկան 4-59 արտադրության աճ, գործազրկության վերացում: Կառավարությանը հաջողվեց 1965թ. ընթացքում պահպանել երկրում կայուն տնտեսական վիճակ, ինչը թույլ տվեց Վիլսոնին 1966թ. փետրվարի 28-ին խնդրել թագուհուն ցրել պառլամենտը ն նշանակել նոր ընտրություններ, որոնք տեղի ունեցան մարտի 31-ին: Լեյμորիստները համայնքների պալատում ստացան 364 տեղ, պահպանողականները` 253 տեղ, լիμերալները` 12 տեղ: 1966թ. երկրորդ կեսից երկրում նորից սկսվում է սղաճ (ինֆլյացիա), ինչը իր հերթին կարող էր μերել ֆինանսական ն տնտեսական ճգնաժամ: Վիլսոնի կառավարությունը փորձ էր անում μոլոր միջոցներով պայքարել արժեզրկման դեմ ն թույլ չտալ ֆունտ ստերլինգի անկումը: 1966թ. երկրորդ կեսին ձեռնարկվեցին մի շարք միջոցներ, որոնք գնահատվեցին որպես «ամենակոշտ դեֆլյացիա 1949թ. հետո»: 409 μարձրացվեցին ավտոմեքենաների գները, ընդհանուր առմամμ 109-ով ավելացան անուղղակի հարկերը ալկոհոլային խմիչքների, նավթի ն μենզինի, փոստային ծառայությունների վրա: Կրճատվեցին պետության կողմից ֆինանսական ներդրումները ազգայնացված արդյունաμերական ճյուղերի մեջ, մտցվեցին լրացուցիչ սահմանափակումներ աշխատավարձի ն գների μարձրացման համար, կրճատվեցին շատ μյուջետային ծրագրեր ն այլն: Բացի այդ, կառավարությունը փորձում էր լավացնել երկրի վճարման հաշվեկշիռը ապրանքների

արտահանման հաշվին: Այստեղ դրական մեծ դեր կարող էր խաղալ Մեծ Բրիտանիայի ընդգրկումը եվրոպական «ընդհանուր շուկայի» մեջ: 1967թ. մայիսին Դանիայի ն Նորվեգիյաի հետ միասին կառավարությունը դիմում պատրաստեց Եվրոպական տնտեսական համագործակցության (ԵՏՀ) մեջ մտնելու խնդրանքով: Սակայն Ֆրանսիան կտրականապես դեմ էր, ն Անգլիան մերժում ստացավ: ԵՏՀին անդամակցելու նոր փորձի ձախողումը ժամանակով համընկավ միջազգային դրության սրման հետ: 1967թ. հունիսին տեղի ունեցավ «վեցօրյա պատերազմ» Իսրայելի ն Եգիպտոսի միջն, որի հետնանքն էր համաշխարհային շուկայի ապակայունացումը: Արաμական երկրների կողմից մի քանի ամիսների ընթացքում էմμարգո դրվեց Անգլիա նավթի ներմուծման վրա, ինչը շատ μացասական ազդեցություն ունեցավ μրիտանական արտաքին առնտրի համար: Այդ ծանր վիճակից դուրս գալու համար Վիլսոնի կառավարությունը ստիպված եղավ գնալ ազգային դրամի դեվալվացիայի: 1967թ. նոյեմμերի 18-ին հայտարարվեց, որ ֆունտ ստերլինգի կուրսը իջնում է 14,39-ով: Սակայն, մյուս կողմից, ֆունտ ստերլինգի դեվալվացիան կարող էր աշխուժացնել արտադությունը, որովհետն տեղի էր ունենում μրիտանական ապրանքների ինքնարժեքի իջեցում, ինչը իր հերթին պետք է դրդեր արտահանման ծավալների ընդլայնումը ն ներմուծման էժանացումը: Բայց այդ ծրագրի իրականացումը կախված էր μրիտանական արդյունաμերության զարգացման տեմպերն ուժեղացնելուց: Անհրաժեշտ էին նոր, լրացուցիչ ֆինանսական ներդրումներ, ինչը կառավարությունը հնարավորություն չուներ անելու: Այդ պատճառով կառավարությունը ստիպված եղավ դիմել Միջազգային արժույթի ֆոնդին ն կատարել նրա կողմից ներկայացրած մի շարք պահանջներ: Կրճատվեցին μյուջետային ծախսերը ոչ արտադրական պահանջների վրա, μարձրացվեցին հարկերը μենզինի, սիգարետների, վիսկիի վրա: Ֆինանսական ն քաղաքական աջակցություն էին ստանում առաջին հերթին խոշորագույն μրիտանական մենաշնորհները, որոնք կարող էին մրցակցել համաշխարհային շուկայում: Վիլսոնի կառավարության կողմից վարած ճիշտ տնտեսական քաղաքականության շնորհիվ երկրի վճարային հաշվեկշիռի դեֆիցիտը կրճատվեց: 1968թ. վարչապետը նույնիսկ խոսեց ապագա տնտեսական հրաշքի մասին, ինչը, իհարկե, մեծ չափազանցում էր, որովհետն Մեծ Բրիտանիան շարունակում էր տնտեսական զարգացման տեմպերով հետ մնալ Արնմուտքի մյուս առաջատար երկրներից:

Պետք է նշել, որ Վիլսոնի կառավարությունը 60-ական թթ. վերջում ընդհարվեց այդպիսի սոցիալական պրոμլեմների հետ, որոնք μնորոշ էին ոչ միայն Անգլիայի, այլ նան ամμողջ արնմտյան երկրների համար: Խոսքը վերաμերում է ուսանողական ն հակապատերազմյան շարժումների ռադիկալիզացմանը: Առաջացավ այլընտրանքային (ալտերնատիվ) երիտասարդական մշակույթ: Այդպես, օրինակ, երաժշտական մշակույթում առաջացան այդպիսի ռոք խմμեր (Tհ6 B6atl6տ, Rօlliոց Տtօո6տ, D66ք Pսոքl6, լ6մ Z6քք6liո, Piոk Flօyմ), որոնք ընդմիշտ փոխեցին մարդկանց ճաշակը: Տեղի ունեցավ այդսպես կոչված սեքսուալ հեղափոխությունը, որը փոխեց հասարակության վերաμերմունքը սեքսի ն ամուսնության ինստիտուտի նկատմամμ: Անգլիայում, օրինակ 1967թ. ընդունվեց օրենք, որով օրինականացվում էին հոմոսեքսուալ հարաμերությունները: Այդ «խելագառ» ժամանակաշրջանի գագաթնակետը դառնում է 1966թ. Անգլիայի ֆութμոլի հավաքականի աշխարհի Գավաթի նվաճումը: 1960-ական թթ. վերջին Անգլիան հայտնվեց հին պրոμլեմի առջն. դա Օլսթերի հարցն էր, ավելի ճիշտ` կրոնաքաղաքական սուր ընդհարում տեղի ունեցավ Հյուսիսային Իռլանդիայում, որը փաստորեն որոշեց Վիլսոնի կառավարության ճակատագիրը: Սկսած 1921թ. Օլսթերում անգլիացիների նպատակասլաց քաղաքականության հետնանքով լուրջ ժողովրդագրական փոփոխություններ տեղի ունեցան: Տեղի μնակչությունը` կաթոլիկ իռլանդացիները, կազմում են μնակչության 1/3, իսկ 2/3-ը` μողոքականներ էին` հիմնականում շոտլանդացիները ն ուելսցիները: Իռլանդացիները Օլստերի համեմատաμար չուննոր ն μողոքականների համեմատությամμ արհամարհված ն իրավազուրկ մասն էին: Այս հողի վրա ծագեց Օլսթերի կաթոլիկ μնակչության պայքարը քաղաքացիական իրավունքների համար, որը, իհարկե, զուտ կրոնական չէր ն ուներ ազգային ու սոցիալական երանգավորում: Կրոնական հողի վրա μախումները հաճախակի են դառնում 1968թ. ն իր գագաթնակետին են հասնում հոկտեմμերին, երμ Լոնդոնդերիում խոշոր ընդհարումներ եղան ոստիկանության հետ: 1969թ. օգոստոսին կառավարությունը ստիպված է լինում Հյուսիսային Իռլանդիայի տարածք մտցնել μանակային զորամասեր: Ի պատասխան դրան` Իռլանդիայի Ազատագրական հանրապետական գաղտնի μանակը ծավալեց ահաμեկչական գործողություններ: Այսպիսին էր տնտեսական ն քաղաքական դրությունը, երμ 1970թ. հունիսի 18ին տեղի ունեցան պառլամենտական ընտրություններ, որոնց արդ155

յունքների վրա մեծ ազդեցություն ունեցան Օլստերի իրադարձությունները: Հաղթեցին պահպանողականները` ստանալով 330 տեղ, իսկ լեյμորիստները ունեցան 287 տեղ:

էդվարդ Հիթի պահպանողական կառավարությունը (19701974թթ.): Կառավարությունը գլխավորեց պահպանողական կուսակցության նոր առաջնորդ էդվարդ Հիթը, որը պատկանում էր «նոր պահպանողականներ» հոսանքին: Ի տարμերություն լեյμորիստների` «նոր պահպանողականները» չէին տեսնում պետության մեջ այն ուժը, որը կարող էր իր վրա վերցնլ ամμողջ պատասխանատվությունը հասարակական զարգացման պրոμլեմների լուծման համար: Նրանք անհրաժեշտ էին գտնում նյութական ն սոցիալական պայմաններ ստեղծել կոնկրետ մարդու μարեկեցության համար: Դրան հասնելու համար, որպես կարնորագույն միջոց, պահպանողականները համարում էին սեփականատերերի կատեգորիայի ընդլայնումը, որովհետն սեփականությունը, նրանց կարծիքով, ապահովում է անձի իսկական ազատությունը ն անկախությունը ն դրա հետ մեկտեղ ստեղծում է նան անհրաժեշտ պայմաններ հասարակության ստեղծագործական զարգացման համար գիտատեխնիկական հեղափոխության ժամանակաշրջանում: Կառավարության առջն խնդիր էր դրվում կրճատել պետական ծախսերն առաջին հերթին սոցիալական μնագավառում ն, միննույն ժամանակ, ամեն կերպ օգնել մասնավոր հատվածին: Հետնելով այդ քաղաքականությանը` 1973թ. անցկացվեց μարեփոխում առողջապահությունում ն երկու սեկտորները` պետականը ն մասնավորը, միավորվեցին` ստեղծելով միասնական ազգային առողջապահության ծառայություն, որտեղ գնալով տարածվում էին շուկայական հարաμերությունները: Մ. Թետչերի գլխավորությամμ անցկացվեց նան μարեփոխում կրթության μնագավառում, որտեղ ուշադրություն էր դարձվում մասնավոր կրթությանը: Նա շարունակում էր մնալ էլիտար, իսկ μյուջետային ծախսերը պետական դպրոցների համար զգալի չափով կրճատվեցին: Կրճատվեցին նան μյուջետային ծախսերը մունիցիպալ շինարարության համար ն, միննույն ժամանակ, զարգանում էր մասնավոր շինարարությունը, ինչի համար կառավարությունը ստեղծում էր μարենպաստ պայմաններ: Սոցիալական ծրագրերի կրճատումը Հիթի կառավարությունը անց էր կացնում «ազատել տնտեսությունը պետության ավելորդ ազդեցությունից» կարգախոսով: Այդ նույն գիծը իրականաց156

վում էր նան արդյունաμերությունում, որտեղ կառավարությունը ապաազգայնացման քաղաքականություն էր վարում: Հիթի կառավարությունը միջոցներ ձեռնարկեց հարկային համակարգի μարեփոխման գործում: Կրճատվեցին ուղիղ ն ավելացան անուղղակի հարկերը, ինչը պետք էր խթաներ տնտեսության «ռեալ հատվածը»: Իջեցվեց նան խոշոր մենաշնորհների համար սահմանված շահութահարկը: Կառավարությունը հրաժարվեց լայնածավալ ծրագրերից, որոնք ուղղված էին գործազրկության դեմ պայքարելուն: Աստիճանաμար վերացվում էին լեյμորիստների կողմից եկամուտների ն գների վրա վերահսկման մասին μոլոր ընդունված որոշումները: Սակայն Հիթի կառավարությանը այդպես էլ չհաջողվեց գտնել արդյունավետ միջոցներ սղաճի դեմ պայքարելու համար, ինչը նորից μերեց վճարային հաշվեկշռի պակասուրդին: Բացի այդ, Մեծ Բրիտանիայի դիրքերը համաշխարհային շուկայում, չնայած արդյունաμերության արտադրության աճի դրական դինամիկայի, շարունակում էին վատանալ: Նրա μաժինը համաշխարհային արտահանման մեջ 1973թ. իջավ մինչն 6,69:1973թ. հուվարի 1-ից Մեծ Բրիտանիան Դանիայի ն Իռլանդիայի հետ միասին դարձավ եվրոպական համագործակցությունների համակարգի լիարժեք անդամ: Սակայն այդ քայլի տնտեսական արդյունավետությունը պետք է երնար միայն մի քանի տարի հետո: Իրավիճակը Հյուսիսային Իռլանդիայում շարունակում էր մնալ μարդ: Անգլիական զորաμաժինը, որը տեղակայված էր Օլսթերում, գնալով ընկալվում էր կաթոլիկ փոքրամասնության կողմից որպես Օկուպանտների μանակ: 1972թ. Հիթի կառավարությունը Հյուսիսային Իռլանդիայում մտցնում է ուղիղ կառավարման վարչակարգ: 1972թ. դեկտեմμերի 30-ին անգլիական զորքերը կաթոլիկների վրա կրակ μացեցին Լոնդոնդերի քաղաքում, ինչի հետնանքով սպանվեց 13 մարդ: Ի պատասխան Իրլանդիայի մայրաքաղաք Դուμլինում զայրացած ամμոխը ներխուժեց ն այրեց անգլիական դեսպանատունը: Այս պահից իրլանդական գաղթնի μանակը հրաժարվում է զինադադարից ն ահաμեկչական պատերազմ է սկսում անգլիական կառավարության դեմ: Միայն 1972-1975թթ. Հյուսիսային Իրլանդիայում զոհվեցին 475 մարդ: Հիթի կառավարությունը լարվածությունը թուլացնելու համար որոշում է 1973թ. մարտի 8-ին Հյուսիսային Իռլանդիայում հանրաքվե անցկացնել հետնյալ հարցադրումով` համաձայն են Հյուսիսային Իռլանդիայի μնակիչները, որ Օլսթերը անջատվի Մեծ Բրիտանիայից ն միավորվի Իռլանդական Հանրապետության հետ: Սակայն այդ քայլի քաղաքական

էֆֆեկտը մինիմալ էր, որովհետն, μնականաμար, μողոքական մեծամասնությունը դեմ քվեարկեց, իսկ կաթոլիկ փոքրամասնությունը ընդհանրապես դիմեց μոյկոտի, որովհետն նախապես ամեն ինչ պարզ էր: Այսպիսով, պահպանողականների ժամանակ Օլսթերի պրոμլեմը ոչ միայն չլուծվեց, այլ ավելի μարդացավ: 1973թ. վերջում μրիտանական տնտեսությունը նոր ցնցում ապրեց: 1973թ. հոկտեմμերին ՕՊԵԿ-ը աննախադեպ որոշում է ընդունում նավթի գինը μարձրացնելու մասին` 3 դոլլարից մինչն 11, 65 դոլար մեկ μարելի համար: Այդ քայլը արնմտյան երկրների տնտեսությունները կանգնեցրեց գլոμալ էներգետիկ ճգնաժամի եզրին: «Նավթային շոկը» ոչ միայն μերեց հսկայական վնասներ, արտադրության անկում, ներդրումների կրճատում, այլ նան ստիպեց որոշ ժամանակով վերակառուցել արտադրության ամμողջ տեխնոլոգիական μազան: Այդ գործընթացը ձգվեց մոտ տաս տարի ն դարձավ ինդուստրիալ տնտեսական մոդելի կառուցվածքային ճգնաժամի պատճառը: Սակայն առայժմ էներգետիկական ճգնաժամի հետնանքով μարձրացավ համարյա μոլոր արտադրանքի ինքնարժեքը, ինչից հետո կտրուկ μարձրացան մեծածախ ն մանրածախ գները: Բնակչության վճարունակությունը իր հերթին կտրուկ ընկել էր, ինչը վերարտադրության ճգնաժամի սպառնալիք ստեղծեց երկրում: Այսպիսով, Մեծ Բրիտանիան, որը իր նավթի պահանջների 2/3 ապահովում էր Միջին Արնելքից ներմուծման միջոցով, հայտնվում է այն երկրների ցուցակում, որոնք ամենաշատ կորուստներ ունեցան «Նավթային շոկից»: Այս տնտեսական ն ներքաղաքական μարդ վիճակում Հիթը որոշում է ընդունում անցկացնել վաղաժամկետ պառլամենտական ընտրություններ: Ընտրողները պետք է որոշեին, թե ում են իրենք վստահում երկիրը ճգանաժամից դուրս μերելու համար:

Հարոլդ Վիլսոնի լեյμորիստական կառավարության (19741976թթ.) ն Ջեյմս Քալագհանի կառավարության (19761979թթ.) քաղաքականությունը: 1970թ. կրած պարտությունից հետո լեյμորիստական կուսակցության ղեկավարությունը որոշեց վերադառնալ կուսակցության համար ավանդական «ձախ» քաղաքականությանը: Եվ հիմա էլ լեյμորիստների նախընտրական ծրագիրը կրում էր ռադիկալ μնույթ: Ծրագիրը նախատեսում էր անցկացնել լայն ազգայնացում, պետական կարգավորման համակարգի ամրապնդում, ռազմական ծախսերի կրճատում: Ընտրությունները կայացան 1974թ.

մարտի 4-ին ն μերեցին հետնյալ արդյունքներ` լեյμորիստները ստացան 301 տեղ, պահպանողականները` 296 տեղ: Այսպիսով, ոչ մի կուսակցություն համայնքների պալատում չստացավ μացարձակ մեծամասնություն: Հիթի` լիμերալների հետ կոալիցիոն կառավարություն ստեղծելու փորձերը ավարտվեցին ապարդյուն, որից հետո նրա կառավարությունը հրաժարական տվեց, ն Վիլսոնը կազմում է իր նոր լեյμորիստական կառավարությունը: Ձգտելով ամրապնդել իր դիրքերը` Վիլսոնը մի քանի ամիսների ընթացքում անցկացրեց մի շարք միջոցառումներ, որոնք համընկնում էին նախընտրական խոստումների հետ. μարձրացվեց հանքափորների աշխատավարձը, ավելացան թոշակները, «սառեցվեցին» ժամանակավոր գները պարենային ապրանքների վրա: Օգտվելով երկրում ստեղծված ներքաղաքական ն տնտեսական μարենպաստ պայմաններից` Վիլսոնը խնդրում է թագուհուն ցրել պառլամենտը ն նշանակել նոր վաղաժամկետ ընտրություններ, որոնք ն տեղի են ունենում 1974թ. հոկտեմμերի 10-ին: Ընտրությունների արդյունքում լեյμորիստներին հաջողվում է նվաճել պառլամենտում μացարձակ մեծամասնություն` 319 տեղ, 296 տեղերի դիմաց, որոնք ստացել էին պահպանողականները: Լեյμորիստների ծրագրի մեջ տեղ գտավ միայն մեկ նոր դրույթ, որը առաջարկել էր կուսակցության նախագահ Ջեյմս Քալագհանը: Այն կոչվեց «սոցիալական կոնտրակտ», որը ենթադրում էր արհմիությունների ն կառավարության միջն սերտ համագործակցության վերականգնումը, ինչը մտնում էր լեյμորիստների «Բարեկեցության պետություն» գաղափարի շրջանակի մեջ: Սակայն սկսած 1975թ. ամռանից` Վիլսոնի կառավարությունը ստիպված լինելով պայքարել սղաճի աճի դեմ` μարձրացրեց հարկերը սպառողական ապրանքների վրա, կրճատվեցին սոցիալական ծրագրերի համար հատկացված պետական ծախսերը: Այսինքն` «սոցիալական կոնտրակտ» ծրագիրը ձախողվեց, ինչը ն ստիպեց Վիլսոնին 1976թ. պաշտոնաթող լինել: Անգլիայի վարչապետ է դառնում Ջեյմս Քալագհանը: Քալագհանը, լինելով «սոցիալական կոնտրակտ» ծրագրի հեղինակը, այնուամենայնիվ հայտարարեց դեպի պետական միջոցների խնայողության քաղաքականությունը անցնելու մասին, պայքար սղաճի դեմ, ազգայնացման ծրագրերից հրաժարում: Լեյμորիստական կառավարությունը վերջնականապես հրաժարվում էր իր «սոցիալական կոնտրակտ» ծրագրից: Դա, ինչպես նան լեյμորիստների տնտեսական ն սոցիալական քաղաքականությունը, դժգոհություն է առաջացնում առաջին հերթին μանվոր դասակարգի շրջանում ն

դրա հետնանքը եղավ այն, որ կրճատվեց լեյμորիստների ընտրողների խավը: Սակայն 1977թ. կեսից, երμ ճգնաժամային լարվածությունը ընկնում է, արդյունաμերության արտադրության մակարդակը սկսում է կամաց μարձրանալ, իսկ սղաճը իջնում է մինչն 169, 1978թ.` 89: Սակայն ն այս μարենպաստ տնտեսական վիճակում լեյμորիստական կառավարությունը չի փոխում իր սոցիալական քաղաքականությունը, ինչը μերեց μանվոր դասակարգի դժգոհության նոր ալիքի μարձրացմանը: 1978թ. սեպտեմμերին տեղի ունեցավ Բրիտանիայի տրեյդ-յունիոնների կոնգրեսը, որտեղ կառավարության դեմ ուղղված μանաձն ընդունվեց: Սկսվեցին մասայական գործադուլներ, որոնք ապակայունացրեցին երկրի վիճակը, իսկ տարվա վերջում ներքաղաքական իրավիճակը ավելի է սրվեց: Քալագհանը ստիպված եղավ ցրել պառլամենտը ն գնալ վաղաժամկետ ընտրությունների: Նրանք տեղի ունեցան 1979թ. մայիսի 3-ին ն μերեցին հետնյալ արդյուքների` պահպանողականները ստացան պառլամենտում 339 տեղ, լեյμորիստները` 268 տեղ: Պահպանողականների կառավարությունը գլխավորեց Մարգարետ Թետչերը:

Անգլիան ն 60-70թթ. միջազգային հարաμերությունները: 60ական թթ. «առանձնահատուկ» հարաμերությունների ինտենսիվությունը Լոնդոնի ն Վաշինգտոնի միջն նվազել էր: Չմերժելով ատլանտյան համերաշխության սկզμունքը Վիլսոնը միննույն ժամանակ սկզμունքորեն հրաժարվում էր ԱՄՆ-ի «կրտսեր պարտնյորի» դերից: Անգլո-ամրիկյան հարաμերությունների համար որոշիչ է դառնում այն հանգամանքը, որ Լոնդոնը հրաժարվում է Վիետնամ ուղարկել գոնե սիմվոլիկ զորաμաժին: Հիթի կառավարության ժամանակ անգլո-ամերիկյան հարաμերություների մեջ փոփոխություն տեղի չունեցավ: 1971թ. Հնդկաստանի ն Պակիստանի միջն երկրորդ պատերազմի ժամանակ ԱՄՆ աջակցում էր Պակիստանին` չնայած Մեծ Բրիտանիայի կողմից ձեռնարկած μոլոր փորձերին չեզոք դիրք պահպանել ն միջնորդի դեր խաղալ: Այդ ժամանակ ԱՄՆ նան առանձին քաղաքական μանակցություններ է սկսում վարել Չինաստանի հետ` հաշվի չառնելով Անգլիայի շահերը հարավ-ասիական ռեգիոնում: Իր հերթին Անգլիան չպաշտպանեց կոշտ հակաարաμական դիրքը, որը Վաշինգտոնը μռնել էր երկու արաμա-իսրայելական պատերազմների ժամանակ 1967թ. ն 1973 թթ: Միայն սկսած 1974 թ-ից անգլո-ամերիկյան հարաμերությունները նորից սկսում են ջերմանալ:

Անգլո-խորհրդային հարաμերությունները զգալի չափով լավացան վարչապետ Վիլսոնի 1974թ. Մոսկվա կատարված այցից հետո: Անգլիան ակտիվ մասնակցեց համաեվրոպական անվտանգության համակարգի կազմավորման գործընթացի մեջ: 1975թ. օգոստոսի 1-ին վարչապետ Վիլսոնը մյուս պետությունների ղեկավարների հետ միասին ստորագրեց Եվրոպայի անվտանգության ն համագործակցության Հելսինկյան խորհրդակցության եզրափակիչ ակտը: Անգլիան գնալով կորցնում էր իր դիրքերը երրորդ աշխարհում: 1965թ. Հնդկաստանի ն Պակիստանի միջն տեղի ունեցավ առաջին պատերազմը, որը Անգլիային այդպես էլ չհաջողվեց կանխել: Երկրորդ պատերազմն այդ երկրների միջն տեղի ունեցավ 1971թ. դեկտեմμերին, որի ժամանակ ԽՍՀՄ-ը պաշտպանեց Հնդկաստանին, իսկ ԱՄՆ-ը` Պակիստանին: Հնդկաստանը հաղթանակ տարավ, որից հետո Պակիստանից անջատվեց ն անկախացավ Բանգլադեշը: Այդ պահից Պակիստանը դառնում է ԱՄՆ-ի դաշնակիցը, Հնդկաստանը` ԽՍՀՄ-ի, իսկ Անգլիայի ազդեցությունը այդ տարածաշրջանում զգալի չափով թուլացավ: Աֆրիկայում Անգլիան չկարողացավ գտնել Հարավային Ռոդեզիայի ն Հարավ-Աֆրիկյան Հանրապետության պրոμլեմների լուծումը, որտեղ սպիտակամորթ փոքրամասնության կողմից հաստատվել էին ռասիստական վարչակարգեր: Դա դժգոհություն էր առաջացնում Բրիտանական ազգերի համագործակցության մեջ մտնող աֆրիկյան պետությունների շրջանում:

Մեծ Բրիտանիան 80-90թթ.: Մ. Թետչերի (1979 – 1990թթ.) ն Ջ. Մեյջորի (1190 – 1997թթ.) կառավարումը Անգլիան Մ. Թետչերի (1979-1990թթ.) ն Ջոն Մեյջորի (19901997թ.) կառավարման տարիներին: Մարգարետ Թետչերը ծնվել էր 1925թ. նպարավաճառի ընտանիքում, ստացել է քիմիկոսի մասնագիտություն: Սակայն դեռ քոլեջում Թետչերը արդեն ընդգրկվեց պահպանողականների շարքերում ն ակտիվ մասնակցություն ունեցավ քաղաքական կյանքում: Այդ պահից Թետչերը իրեն լիովին նվիրեց քաղաքական կարիերային: Արդեն 60-ական թթ. վերջում նա մեծ հեղինակություն էր վայելում կուսակցությունում ն 1975թ. ներկուսակցական պայքարում հաղթող դուրս եկավ ն դարձավ պահպանողական կուսակցության առաջնորդը` փոխարինելով Հիթին: Պետք է նշել, որ Մարգարետ Թետչեր կուսակցությունը այդ ժամանակ գտնվում էր ճգնաժամի մեջ տարμեր խմμակների մրցակցության պատճառով: Ընկնում էր ընտրողների վստահությունը: Կուսակցության թիվը 50-ական թթ. համեմատությամμ նվազել էր երկու անգամ: Պետք էր համախմμել կուսակցության μոլոր անդամներին: Այդ պատճառով Թետչերը փոխում է ղեկավարության ոճը: Նա համոզված էր, որ առանց հարյուրավոր կուսակցական ակտիվիստների աջակցության հնարավոր չէր ռադիկալ μարեփոխումներ անցկացնել: Կուսակցությանը հարկավոր էր նոր տիպի առաջնորդ՝ կոշտ մարտիկ, վճռական քաղաքական գործիչ: Թետչերը իր վրա վերցրեց «գեներալի» դերը, որը «զորքը ճակատամարտի է տանում» հանուն «ազգի փրկության»: Սակայն, նվաճելով «երկաթյա լեդի» համμավը, Թետչերը մյուս կողմից աշխատում էր պահպանել «մեր մարդը» իմիջը կուսակցության շարքային անդամների համար: Այդպիսի քաղաքական ոճը դառնում է μրիտանական նեոպահպանողականության առանձնահատուկ գիծը: Թետչերը միշտ արհամարհանքով էր վերաμերվում լեյμորիստների սոցիալիստական համարվող պլաներին ու գործողութ-

յուններին: «Հակակոմունիզմն իմ արյան մեջ է», - ասում էր Թետչերը ն իր առջն խնդիր էր դրել կանգնեցնել «Անգլիայի սողքը դեպի սոցիալիզմ»: Թետչերը փաստորեն հանդես եկավ որպես Անգլիան «դասական կապիտալիզմի հիմունքներին» վերադարձնելու վճռական կողմանկից: Թետչերի ն նրա կառավարության կողմից մշակած սոցիալ-տնտեսական ծրագիրը հետագայում կոչվեց «թետչերիզմ»: «Թետչերիզմը» ն նեոպահպանողականությունը հիմնվել էին արդի տնտեսական գաղափարախոսության վրա: Այդ գաղափարախոսության հիմքը կազմեց «մոնետարիստական» տեսությունը, որի հեղինակն էր ամերիկայն տնտեսագետ պրոֆեսոր Միլթոն Ֆրիդմանը Չիկագոյի մոնետարիզմի դպրոցից: Անգլիայում մոնետարիստական տեսությունը իր զարգացումը ունեցավ դեռ 60-ական թթ. Մանչեստերի համալսարանում: Այդ տեսության ն «թետչերիզմի» հիմնական դրույթները հետնյալն են՝ 1. Հրաժարվել տնտեսությունը պետության կողմից կարգավորելու գաղափարից: 2. Պետությունը պետք է հրաժարվի անեկամտաμեր ձեռնարկությունների μյուջետային ֆինանսավորումից: 3. Պետության հիմնական խնդիրներից մեկը պետք է լինի սղաճի դեմ պայքարը: 4. Տնտեսության պետական հատվածի լրիվ ն անվերապահ ապազգայնացում: 5. Տնտեսական μարեկեցության հիմքը պետք է դառնային մասնավոր ձեռնարկությունները, շուկայական ձեռնարկատիրական գործունեությունը: Իսկ պետությունը պետք է ապահովի այդ տնտեսական համակարգի կայուն կենսագործունեությունը: 6. Սոցիալական ծրագրերի համար ֆինանսավորման կտրուկ կրճատում: 7. Արհմիությունների իրավունքների սահմանափակում: Թետչերի ն նրա համախոհների կարնորագույն արժանիքը կայանում էր «մոնետարիզմի» տնտեսական տեսությունը ամμողջական սոցիալ-քաղաքական գաղափարախոսության վերածման մեջ: Բացի շուկայական արդյունավետությունից, որը պետք է տար տնտեսական զարգացման նոր մոդելը, նեոպահպանողականները ձգտում էին վերականգնել անձի սոցիալական ակտիվությունը ն պատասխանատվությունը, աջակցել կոնկրետ մարդու շահերին, որը պայքարում է իր կյանքի μարելավման համար, այլ ոչ թե հույսը դնում է պետության վրա: Թետչերի խոսքերը, որ «Անվճար պանիրը լինում է միայն մկան թակարդի մեջ», դառնում են այդ սոցիալական գաղափարախոսության խորհրդանիշը: Բրիտանական նեոպահպանողական գաղափարի առանձնահատկությունն այն էր, որ մեծ դեր էր հատկացվում անգլիացիների «μնական» կոնսերվատիզմին, μրիտանական հասարակության հոգեկան հարստություն163

ներին՝ հարգանք ընտանիքի ն եկեղեցու, օրենքի ն կարգապահության, աշխատասիրության ն խնայողության հանդեպ: «Օրենք ն կարգապահություն» կարգախոսը Թետչերի քաղաքական ծրագրի մեջ զμաղացրեց կենտրոնական տեղերից մեկը: Թետչերի կառավարությանը μաժին է ընկնում շատ μարդ պրոμլեմներ սոցիալական ն տնտեսական քաղաքականության μնագավառներում: Սկսած 1979թ. կեսից տնտեսությունը զգալի անկում է ունենում: Ինչպես ասվեց, «նավթային շոկը» շատ մեծ μացասական ազդեցություն ունեցավ Անգլիայի ամμողջ տնտեսության վրա: Սակայն անախոժությունները Անգլիայի համար դրանով չավարտվեցին: 1979թ. Իրանում տապալվում է շահի վարչակարգը, ն շուտով սկսվում է Իրան-Իրաք պատերազմը, որի հետնանքով ՕՊԵԿ-ը երկու անգամ μարձրացրեց նավթի գինը: Անգլիայում արդյունաμերության արտադրության ընդհանուր անկումը կազմեց 129, ընդ որում թեթն արդյունաμերությունում՝ 279: Ճգնաժամը ուղեկցվում էր սղաճի ն գործազրկության կտրուկ աճով: Գործազուրկների թիվը 1980-1981թթ. ավելացավ 1,5-ից մինչն 3,3 մլն. մարդ: Սակայն, չնայած այդպիսի անμարենպաստ պայմաններին, Թետչերի կառավարությունը չնահանջեց տնտեսության մեջ ստրուկտուրային μարեփոխում անցկացնելու ծրագրից: Ինչպես ն նախատեսվել էր, պետությունը հրաժարվեց արդյունաμերական ձեռնարկություններին դոտացիաներ տալու քաղաքականությունից: Բարեփոխման ենթարկվեց ն հարկադրումի համակարգը: Իջեցվեց եկամտահարկը, իսկ ուղղակի հարկերը խոշոր եկամուտների վրա կրճատվեցին 3,5 մլրդ. ֆունտ ստերլինգով, միննույն ժամանակ μարձրացվեցին անուղղակի հարկերը: 89-ից մինչն 159 μարձրացվեց նան ավելացված արժեքի հարկը: Այդ հարկով հարկադրվում էին մի շարք սպառողական ապրանքներ, կենցաղային սպասարկումներ ն այլն: Բոլոր այդ միջոցառումները ուղեկցվում էին ակտիվ պրոպագանդիստական կամպանիայով անձնական սպառման կրճատման ուղղությամμ: Կառավարությունը կոչ էր անում ազգին «ապրել ըստ միջոցների»: Թետչերը կտրուկ կրճատեց պետական ծախսերը կոմունալ ն ճանապարհային տնտեսությունների վրա, մշակույթի ն կրթության μնագավառներում` խնայելով 1980-1981թթ. 4 մլրդ. ֆունտ ստերլինգ: Միննույն ժամանակ կրճատվում էր ն պետական ապարատը: Անց էր կացվում պետական ձեռնարկությունների ապապետականացումը, ինչից μյուջեն մեծ համալրում ստացավ: Հակասղաճային ն կառուցվածքային քաղաքականությունը, որը անց էր կացնում

Թետչերի կառավարությունը, թույլ տվեց 1981-1982թթ. հասնել դրական արդյունքների: Սղաճը իջավ մինչն 49, տնտեսության մեջ աճի նշաններ երնացին, իսկ 1983թ. սկսած նկատվեց արտադրության զգալի աճ: Կտրուկ μարձրացան անգլիական խոշոր մենաշնորհների μաժնետիրական տոմսերի կուրսերը, զգալի աճ էին ապրում մասնավոր ներդրումները: Սակայն, մյուս կողմից, «ցնցումային թերապիան» ուներ նան μացասական հետնանքներ՝ ձեռնարկությունների ապապետականացումը ուղեկցվում էր գործազրկության կտրուկ աճով: Միայն 1980-1983թ. ընթացքում գործազուրկների թիվը 2 մլն-ից հասավ մինչն 3 մլն. մարդ: Տեղի էին ունենում մեծ թվով հակակառավարական μողոքի ցույցեր աշխատանքից զրկվող μանվորների կողմից, որոնք հաճախակի ավարտվում էին ոստիկանության հետ μախումներով: Ի պատասխան` կառավարությունը ընդունում է մի շարք օրենքներ, որոնք ուղղված էին արհմիությունների իրավունքների ն գործադուլների դեմ: Թետչերի կառավարության համար մեծ փորձություն եղավ 1982թ. Արգենտինայի դեմ պատերազմը Ֆոլկլենդյան (Մալվինյան) կղզիների համար: Այդ պատերազմը շովինիստական մոլուցք առաջացրեց Անգլիայում, որը Թետչերը կարողացավ հմտորեն օգտագործել: Այդ պատերազմի ընթացքում Թետչերը անձամμ ղեկավարում էր μոլոր քաղաքական, դիվանագիտական ն ռազմական գործողությունները, ավելորդ անգամ հաստատելով «երկաթե լեդիի» համμավը: Հաղթանակն այդ պատերազմում նպաստեց Թետչերի ն նրա կառավարության հեղինակության μարձրացմանը ն դիրքերի ամրապնդմանը: Օգտվելով ստեղծված μարենպաստ պայմաններից` Թետչերը որոշեց անցկացնել վաղաժամկետ ընտրություններ: Ընտրությունները տեղի ունեցան 1983թ. հունիսի 9-ին ն ավարտվեցին պահպանողականների համոզիչ հաղթանակով: Նրանք ստացան 397 տեղ, լեյμորիստները՝ 209 տեղ: Լեյμորիստների այդպիսի անհաջողությունը կապված էր կուսակցության տրոհման հետ, որը տեղի ունեցավ 1981թ-ին: Լեյμորիստական կուսակցությունից անջատվեց Ռոյ Ջենկինսի գլխավորած խումμը, որը ստեղծեց նոր՝ Մեծ Բրիտանիյաի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությունը: 80-ական թթ. կեսին Թետչերի կառավարությունը անցկացրեց ամենալայնածավալ ն հետնողական μարեփոխումներ: 19841987թթ. ապապետականացվեց արդյունաμերական հիմնարկների 1/3, այդ թվում հեռուստակոմունիկացիաներ, պողպատաձուլման

ձեռնարկություններ, գազի արդյունաμերությունը, էլեկտրաէներգետիկան: Բացի ապապետականացումից, Թետչերի կառավարությունը կտրուկ կրճատեց ամեն տեսակի օգնությունը պետական հիմնարկներին (շուրջ 10 անգամ 1980-1987թթ. ընթացքում): Ընդհանուր պետական ներդրումների ծավալը կրճատվեց 50-ից մինչն 259: Դա հնարավորություն տվեց կայունացնել μյուջեն ն թույլ չտալ տնտեսական վերելքի պայմաններում սղաճի նոր աճ: Միննույն ժամանակ կառավարությունը մեծ ուշադրություն էր հատկացնում անգլիական խոշոր մենաշնորհներին, որոնք ներկայացնում էին անգլիական կապիտալը համաշխարհային շուկաներում, նրանց անհրաժեշտության դեպքում տրամադրելով ֆինանսական օգնություն: Կառավարությունը մեծ ուշադրություն էր դարձնում նան միջին ն մանր μիզնեսի զարգացման վրա: Արդյունքում 1980-1987թ. ընթացքում սեփական գործ ունեցողների թիվը 1,9-ից հասավ մինչն 3 մլն. մարդ: Բացի այդ, մասշտաμային ապապետականացումը թույլ տվեց μնակչության լայն զանգվածներին դառնալ μաժնետեր: 80-ական թթ. վերջում Անգլիան μաժնետերերի թվաքանակությամμ զμաղացնում էր 2-րդ տեղը ԱՄՆ-ից հետո: Թետչերի կառավարության գործողությունների հետնանքով Անգլիայի տնտեսությունը այդ տարիներին վերելք է ապրում՝ տարեկան աճը կազմում էր 3-49, իսկ աշխատանքի արտադրողականությամμ Անգլիան զիջում էր միայն Ճապոնիային: Կրճատվեց գործազուրկների թիվը՝ 2,6 մլն. 1979թ. մինչն 1,9 մլն. 1987թ: Տնտեսական վերելքը ուղեկցվում էր անգլիացիների μարեկեցության μարձրացումով: Բնակչության եկամուտները այդ տարիներին աճում էին տարեկան մոտ 59: Այդ ժամանակվա ընթացքում արդեն անգլիացիների 649 ունեին սեփական տներ, 709 -ից ավելին՝ ավտոմեքենաներ, շուրջ 509-ը հնարավորություն ուներ, որ իրենց երեխաները կրթություն ստանան վճարովի ոսումնական հաստատություններում, որոնք ապահովում էին կրթություն ստանալու համար ավելի μարձր մակարդակ: Բնակչության այդ շերտը իրեն անվանում էր «միջին դասակարգ»: Տնտեսական աճի ֆոնի վրա Թետչերը որոշում է ցրել պառլամենտը: Նոր ընտրությունները կայացան 1987թ. հունիսի 11-ին, ն ինչպես սպասվում էր, պահպանողականները նորից մեծ առավելությամμ հաղթում են` ստանալով 376 տեղ, լեյμորիստները, որոնց ներկուսակցական ճգնաժամը շարունակվում էր, ստացան 229 պատգամովարական տեղ: 1988-1989թթ. կառավարությունը շարունակում է կենսագործել իր կուրսը. ապապետականցվեցին

նոր ձեռնարկություններ, օդանավակայաններ, մունիցիպալ շենքեր: Շարունակվեց նան առողջապահության ն կրթության μնագավառներում շուկայական հարաμերությունների հաստատման գործընթացը: Սակայն 1989թ. ներքին սոցիալ-քաղաքական դրությունը երկրում սրվում է: Դրա պատճառն է դառնում Թետչերի կողմից ձեռնարկած «գլխահարկի» մասին օրենքի փոփոխությունը: Այդ հարկը մունիցիպալիտետները գանձում էին 18 տարեկան լրացած յուրաքանչյուր μնակչից ն հավաքված միջոցները ծախսում էին հասարակական ծառայությունների համար: Եթե նախկինում «գլխահարկը» գանձում էին ամμողջ ընտանիքից՝ հաշվի առնելով նրա կազմը, եկամուտները, μնակարանի կամ տան արժեքը, ապա նոր օրենքով այդ հարկը սահմանվում էր μոլորի համար հավասարաչափ, ինչից տուժում էին μազմամարդ ընտանիքները, μայց շահում էին մասնավոր տների միայնակ հարուստ μնակիչները: Օգտվելով նոր օրենքից` մունիցիպալիտետները սահմանում էին գլխահարկի μարձր չափեր: Դա տեղիք տվեց μողոքի ցույցերի ն հանրահավաքների տարμեր քաղաքներում, որոնց դեմ սկսեցին կիրառել ոստիկանական ուժեր: Օրինակ` Լոնդոնում μողոքի ցույցին մասնակցեց մոտ 200.000 մարդ, որը ավարտվեց Տրաֆալգարյան հրապարակում μախումով ցուցարարների ն ոստիկանության միջն (անգլիական մամուլը այն անվանեց «Տրաֆալգարյան ճակատամարտ»): Այդ իրադարձությունները մեծ հարված հասցրին Թետչերի հեղինակությանը: Բացի այդ, μարեփոխումների հետնանքով հասարակությունում տեղի ունեցավ խորը սոցիալական μնեռացում՝ ընտանիքների մոտավորապես 209 հայտնվեցին աղքատության պայմաններում: Եվ, վերջապես, անգլիական հասարակության զգալի մասը հոգնել էր Թետչերի քաղաքական ոճից, անհաշտությունից, ավտորիտարիզմից: Դժգոհություն էին արտահայտում նան Թետչերի մերձավոր շրջապատից շատերը: Հասկանալով, որ կուսակցությունը կանգնած է տրոհման եզրին, Թետչերը 1990թ. աշնանը պաշտոնաթող է լինում, կուսակցության առաջնորդի ն վարչապետի դերը զիջելով Ջոհն Մեյջորին: Մեյջըրը փոխեց պահպանողական կուսակցության ղեկավարության իմիջը: Լինելով երիտասարդ (47 տարեկան), հմայիչ, միշտ μարյացակամ, հանգիստ, ունենալով թույլ ձայն՝ Մեյջորը դուր էր գալիս ընտրողներին, որոնք հոգնել էին «երկաթե լեդիի» ոճից: Մեյջորը չէր շտապում ցրել պառլամենտը: Մեծ քարոզչական տպավորություն ունեցավ գլխահարկի մասին օրենքի չեղյալ հայտարարումը: 1992թ. ապրիլի 2-ին կայացան հերթական պառլամենտական ընտրությունները,

որոնք նորից (4-րդ անգամ) հաղթանակ μերեցին պահպանողական կուսակցությանը՝ 338 տեղ համայնքների պալատում: Լեյμորիստները, որոնք ստացան միայն 271 տեղ, այդպես էլ չկարողացան ձնավորել լեյμորիզմի նոր գաղափարախոսությունը: Պետք է նշել, որ 1988թ. միավորվեցին լիμերալ ն սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությունները, ն նոր կուսակցությունը կոչվեց լիμերալ դեմոկրատների կուսակցություն, որը 1992թ. ընտրություններին ստացավ 20 տեղ: 1992թ-ից երկիրը նոր տնտեսական վերելք է սկսում ապրել, որը իր ինտենսիվությամμ մինչն 1997թ. երկրորդ կեսը գերազանցում էր Եվրոպական համագործակցության (ԵՀ) մյուս երկրների զարգացման դինամիկան: Գործազրկության մակարդակը ցածր էր: Նոր տնտեսական վերելքի հիմնական պատճառներն էին՝ 1980-ական թթ. անցկացված μրիտանական տնտեսության մեջ կառուցվածքային վերակառուցումը, μրիտանական ապրանքների արտահանման ուժեղացումը, նավթի ն գազի արդյունահանման ընդլայնումը Հյուսիսային ծովում ն նրանց արտահանումը: Աշխատանքի արտադրողականության տեմպերը արդյունաμերությունում հասնում է տարեկան 3-49: Մեյջորի կառավարությունը շարունակում էր վարել փոքր μիզնեսի աջակցության, ինչպես նան ապապետականացման քաղաքականությունը: Ավարտվեց էլեկտրաէներգետիկայի ձեռնարկությունների ապապաետականացման գործընթաց ն շարունակվեց երկաթուղային տրանսպորտի ն հանքահորերի ապապետականացումը: Բրիտանական ապրանքների արտահանումը ավելի է ուժեղանում 1994-1995թթ: Այդ տարիներին ներմուծման աճի տեմպերը կազմում էին տարեկան 4-59, իսկ արտահանմանը՝ տարեկան 109 (դեպի ԵՀ երկրներ՝ 14 9): Եվ, ամենագլխավորը, տնտեսական աճը տեղի էր ունենում առանց սղաճի: Պատերազմից հետո առաջին անգամ տնտեսական աճի տեմպերը կայուն կերպով գերազանցում էին գների աճի տեմպերը: Մեյջորի կառավարման ժամանակ ակտիվացավ ռեգիոնալ քաղաքականությունը: Այդսպես` 1994թ. Շոտլանդիայում անցկացվեց տեղական իշխանության μարեփոխումը, ինչից հետո կառավարման ռեգիոնալ մարմինները էկոլոգիական քաղաքականության, ճանապարհային ն μնակարանային շինարարության, կրթության ն առողջապահության μնագավառներում ստացան ավելի լայն լիազորություններ ն իրավունքներ: Ուելսում հաստատվեց մայրենի լեզվի արտոնությունը, նրա պարտադիր ուսումնասիրումը Ուելսի

դպրոցներում: Ստեղծվեցին մայրենի լեզվով հեռուստաալիքներ ն այլն: Քաղաքական դրությունը Հյուսիսային Իռլանդիայում շարունակում էր մնալ μարդ, Լոնդոնի μոլոր փորձերը, ինչ-որ չափով թուլացնել լարվածությունը, մնացին ապարդյուն: 1997թ. մայիսիսն տեղի ունեցան պառլամենտական ընտրություններ, որոնց արդյունքները շատ անսպասելի էին՝ լեյμորիստները ստացան 419 տեղ, պահպանողականները՝ 165, ինչը այդ կուսակցության համար ամենավատ արդյունքն էր վերջին 90 տարվա ընթացքում: Անգլիայի նոր վարչապետ է դառնում լեյμորիստական կուսակցության առաջնորդ էնտոնի Բլերը:

Մեծ Բրիտանիայի արտաքին քաղաքականությունը 80-90ական թթ. առաջին կեսին: Թետչերի արտաքին քաղաքականության ռազմավարությունը նախատեսում էր Մեծ Բրիտանիայի` որպես Մեծ տերության կարգավիճակ ունեցող երկրի վերականգնումը: 1979թ. Լուսակայում տեղի ունեցավ Համագործակցության կոնֆերանս, որտեղ ամենասուր պրոμլեմն էր՝ Հարավային Ռոդեզիայի հարցը: Բրիտանական կողմը երաշխավորեց, որ Հարավային Ռոդեզիայում կանցկացվեն սահմանադրական μարեփոխումներ ն ընդհանուր ընտրություններ: Անգլիան կատարեց իր խոստումը, ն արդեն 1980թ. Հարավային Ռոդեզիայի փոխարեն առաջացավ նոր պետություն՝ Զիմμաμվեի Հանրապետությունը, որը դարձավ Համագործակցության անդամը: Սակայն Թետչերը դեմ էր, որպիսզի Հարավ-Աֆրիկյան Հանրապետության նկատմամμ որնիցե պատժամիջոցներ կիրառվեն` չնայած նրան, որ այդ երկրում տիրում էր ապարտեիդի համակարգը: Բայց իրականում Թետչերը առաջնորդվում էր Անգլիայի շահերով, որն առաջին տեղում էր Հարավային Աֆրիկայում ներդրված կապիտալի ծավալով, ն պատժամիջոցները կհարվածեին անգլիական անդրազգային մենաշնորհների շահույթներին: Թետչերի ն Մեյջորի կառավարման ժաանակ Մեծ Բրիտանիյաի առաջատար դիրքը Համագործակցությոնում ավելի ամրապնդվեց: Արդեն ասվել էր, որ 1982թ. տեղի ունեցավ կարճատն պատերազմ Անգլիայի ն Արգենտինայի միջն Ֆոլկլենդյան (Մալվինյան) կղզիների համար, որոնք գտնվում են Ատլանտիկ օվկիանոսի հարավարնմտյան մասում ն 1833թ-ից անգլիացիների հսկողության տակ են: Պատերազմը սկսվեց 1982թ. ապրիլի 2-ին, երμ արգենտինյան զորքերը ափ իջան ն կալանավորեցին կղզիների նահանգապետին ն կայազորին: Նույն օրը Անգլիան խզում է μոլոր հարա169

μերությունները Արգենտինայի հետ ն ուղարկում է դեպի կղզիներ 40 նավերից μախկացած ռազմական նավախումμ: Պատերազմը տնեց 10 շաμաթ ն ավարտվեց անգլիացիների հաղթանակով: Արգենտինացիները կորցրեցին սպանվածներով 1300 մարդ, անգլիացիները՝ 250: Ֆոլկլենդյան ճգնաժամը էապես ամրապնդեց անգլո-ամերիկյան դաշնակցային հարաμերությունները: Երμ ՄԱԿի Անվտանգության խորհրդում առաջ քաշվեց μանաձն, որով կողմերը պետք է կանգնեցնեին ռազմական գործողությունները ն սկսեին μանակցություններ վարել, Մեծ Բրիտանիան ն ԱՄՆ վետո դրեցին այդ μանաձնի վրա: ԱՄՆ-ի ն Մեծ Բրիտանիյաի μարեկամական հարաμերությունները պայմանավորված էին նան Թետչերի ն նախագահ Ռեյգանի անձնական ջերմ փոխհարաμերություններով: Անգլիան պաշտպանում էր ԱՄՆ-ին μոլոր տարածքային կոնֆլիկտների հարցերում` Իրանի դեմ պայքարում, ինչպես նան խորհրդային զորքերի դեմ` Աֆղանիստանում: Թետչերը պաշտպանեց մոսկովյան օլիմպիադայի μոյկոտը, կրճատեց տնտեսական ն մշակութային համագործակցությունը ԽՍՀՄ-ի հետ: Անգլիան պաշտպանեց ԱՄՆ-ի ռազմական գործողությունը Լիμիայի դեմ 1986թ, երμ ամերիկյան ինքնաթիռները օգտագործում էին μրիտանական ռազմական օդանավակայանները: Թետչերը մնում էր ՆԱՏՕ-ի հզորության ամրապնդման համառ կողմնակից` դիտելով այն որպես միջազգային լարվածության թուլացմանը նպաստող գործոն: Նա միջուկային զենքը համարում էր խաղաղություն ամրապնդող, համաշխարհային պատերազմը կանխարգելող միջոց ն դեմ էր միջուկային լիակատար զինաթափմանը: Թետչերը չհամաձայնվեց իջեցնել μրիտանական միջուկային հզորության մակարդակը, երμ ԱՄՆ ն ԽՍՀՄ-ը որոշեցին ոչնչացնել իրենց` եվրոպայի տարածքում տեղակայված միջին հեռահարության միջուկային զենքը: Չնայած դրան, որ Թետչերը իր կառավարման առաջին տարիներին μռնել էր կոշտ հակախորհդական դիրք, նա արնմտյան առաջնորդներից առաջինն էր, որը ողջունեց ԽՍՀՄ-ում սկսած վերակառուցման քաղաքականությունը: Թետչերն առանձնահատուկ հարգանքով էր վերաμերվում Գորμաչովին, որի հետ μոլոր պաշտոնական ն անպաշտոն հանդիպումներն անցնում էին սրտագին փոխըմμռնման մթնոլորտում: Ջոն Մեյջըրը հիմնականում հետնում էր իր նախորդի արտաքին քաղաքկանության գծին: Նա հավանություն տվեց երկու Գերմանիաների միավորմանը, սակայն առանց ավելորդ ոգնորութ170

յան ընդունեց ԽՍՀՄ-ի փլուզումը: Ի տարμերություն Միտերանի ն Քոլի, որոնք դատապարտեցին Չեչնիյաի իրադարձությունները, Մեյջըրը միայն արտահայտեց այդ կապակցությամμ «մտահոգություն»: Անգլիայի կողմից այդպիսի կորեկտ դիրքը Ռուսաստանի նկատմամμ թույլ տվեց երկու պետությունների միջն հաստատել կառուցողական հարաμերություններ, սակայն «μացառիկ» փոխհարաμերություններ Մեյջըրի ն Ելցինի միջն այդպես էլ չհաստատվեցին: Անգլիական զորքերը մասնակցեցին 1991թ. Իրաքի դեմ Պարսից ծոցի պատերազմին (Իրաքը հարձակվում է Քուվեյթի վրա ն նրա դեմ ՄԱԿ-ի դրոշի ներքո ստեղծվում է կոալիցիա, որի կազմի մեջ մտան նան Մեծ Բրիտանիան ն ԱՄՆ-ն) : Այդ պատերազմն էլ ավելի սերտացրեց Մեծ Բրիտանիյաի ն ԱՄՆ-ի հարաμերությունները: Անգլիան ակտիվ մասնակցություն էր ցուցաμերում եվրոպական ինտեգրացիայի հետագա խորացման հետ կապված μոլոր միջոցառումներին: Նա պաշտպանեց Մաաստրիխտի պայմանագիրը Եվրոպական Միության (ԵՄ) ստեղծման մասին, սակայն Անգլիան ունի իր «հատուկ» կարծիքը ինտեգրացիայի գործընթացի տեմպերի վերաμերյալ: Օրինակ` երμ 2001թ. հունվարին Եվրոպական Միությունում մտցվեց ընդհանուր արժույթ՝ եվրոն, Մեծ Բրիտանիան չմիացավ այդ որոշմանը: Մեյջըրի կառավարման ժամանակ` 1994թ., տեղի ունեցավ Անգլիայի ն Ֆրանսիայի միջն Լամանշի նեղուցի տակով անցկացված թունելի μացումը, որը կարելի է համարել դարի խոշորագույն կառույցներից մեկը:

էնտոնի Բլերը ն «Նոր լեյμորիզմը» Եվ այսպես, 1997թ. մայիսին կայացած ընտրություններից հետո պահպանողականների 18 տարվա իշխանությունը վերջացավ: Իշխանության գլուխ անցան լեյμորիստները էնտոնի Բլերի գլխավորությամμ: Բլերը լեյμորիստների առաջնորդ է դառնում 1994թ., 40 տարեկան հասակում: Բլերը մարմնավորում էր μրիտանական քաղաքական գործիչների նոր սերունդը: Նա իր հիմնական ճիգերը կենտրոնացրեց լեյμորիստական կուսակցության իմիջի փոփոխման, «նոր» գաղափարախոսության կազմավորման վրա: Այդ հարցերին էր նվիրված 1995թ. կայացած լեյμորիստական կուսակցության կոնֆերանսը: Փոխվեց կուսակցության կանոնադրությունը: Ըստ նոր կանոնադրության` լեյμորիստական կու171

սակցությունը դառնում էր «դեմոկրատական ն սոցիալիստական», որի գործունեությունը պետք է ուղղված լինի «արդար հասարակության» ստեղծմանը: Իսկ այդ «արդար հասարակության» հիմքում պետք է լինեին դինամիզմը ն մրցակցությունը, որոնք պետք է ապահովեին հնարավորությունների հավասարություն, ինչպես նան երաշխիք դառնային աղքատության դեմ: Պետք է նշել նան, որ դեռ մինչն կոնֆերանսը լեյμորիստները փոխեցին իէնտոնի Բլեր րենց կուսակցության խորհրդանիշը՝ կարմիր դրոշը փոխարինվեց կարմիր վարդով: Այդ էին հիմնականում «Նոր լեյμորիզմի» դրույթները, որոնք թույլ տվեցին կուսակցությանը հաղթել ընտրություններում: Բայց ամենահետաքրքիրը այն է, որ Բլերը փաստորեն չփոխեց տնտեսական քաղաքականությունը: Ինչպես ն պահպանողականների ժամանակ, առավելությունը տրվում էր մասնավոր հատվածին, պետությունը համարյա չէր խառնվում տնտեսական ընթացքի մեջ` միննույն ժամանակ ամեն տեսակ աջակցություն ցույց տալով ձեռնարկատիրությանը, արտադրության μազայի տեխնիկական ն տեխնոլոգիական մոդերռնիզացմանը: 22 դ. 90-ական թթ. վերջում Մեծ Բրիտանիայի տնտեսությունը պահպանում էր աճի տեմպի կայունությունը, ինչպես նան շուկայի μարենպաստ վիճակը ն լավ պայմաններ ֆինանսական ներդրումների համար: Բոլոր երկրներից, որոնք մտնում են Եվրոպական համագործակցության մեջ, Մեծ Բրիտանիան արտասահմանյան ֆինանսական ներդրումների մակարդակով զμաղեցնում է առաջին տեղը: Անգլիայում գործում են ավելի քան 13 000 արտասահմանյան ֆիրմաներ, այդ թվում նան խոշորագույն անդրազգային մենաշնորհներ` μարձր տեխնոլոգիական արտադրության μնագավառում: Անցկացվող ֆինանսական քաղաքականությունը, որը նույնպես Մեյջըրի կառավարության քաղաքականության շարունակությունն է, թույլ տվեց զգալի չափով իջեցնել պետական μյուջեի պակասուրդը, ինչը, իր հերթին, նպաստեց Մեծ Բրիտանիայի ամμողջ ֆինանսաարժութային համակար172

գի կայունացմանը: Սղաճի մակարդակը 1999թ. կազմեց ընդամենը 3,49: Սակայն այդ հովվերգությունը փլուզվեց, երμ 2008թ. սկսվեց համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամը, որը տարածվեց ամμողջ տնտեսության վրա: 2009թ.-ից μրիտանական տնտեսությունը ծանր ժամանակներ է ապրում, μայց դրա մեջ լեյμորիստական կառավարության մեղքը նվազագուն է, որովհետն ճգնաժամի մասշտաμները ցույց են տալիս, որ μարեփոխումների կարիքն ունի ամμողջ կապիտալիստական համակարգը: 1999թ. Անգլիայում անցկացվեց լորդերի պալատի μարեփոխում, որով պերը (լորդը) զրկվեց իր տիտղոսը որպես ժառանգություն թողնելու իրավունքից: Պերի (լորդի) տիտղոսի շնորհումը մնում է որպես թագավորին տրվող արտոնություն, սակայն թեկնածուների ընտրությունը պետք է կատարի հատուկ ն անկախ հանձնաժողովը: Այդ μարեփոխման հետնանքը եղավ այն, որ վերին պալատի կազմը ենթարկվեց ռադիկալ փոփոխությունների. հեռացվեցին μոլոր ժառանգական լորդերը: 1997թ. Ուելսում ն Շոտլանդիայում տեղի ունեցան հանրաքվեներ տեղական օրենսդիր ժողովների ստեղծման վերաμերյալ: Ուելսում հանրաքվեին մասնակցեց μնակչության 509, այդ պատճառով սահմանադրական μարեփոխումը այստեղ անցկացվեց ոչ լրիվ ծավալով: Ստեղծվեց ասամμլեա, որը իրավունք չունի ընդունել տարածքային օրենքներ ն հարկեր հաստատել: Նրա իրավասության մեջ մտան միայն ռեգիոնալ տնտեսական զարգացման, գյուղատնտեսության, կրթության ն μնապահպանոության (էկոլոգիայի) հետ կապված հարցերը: Շոտլանդիայում սահմանադրական μարեփոխումը հավանություն ստացավ μնակչության 749-ի կողմից: Շոտլանդական պառլամենտը ստացավ լայն լիազորություններ, այդ թվում նան տարածքային օրենքների ընդունում, որոնք չպետք է հակասեն կենտրոնական օրենսդրությանը: Պարլամենտը իրավունք ստացավ նան հաստատել ն հավաքել հարկերը: Շոտլանդական պառլամենտի վերականգնումից հետո կարող է հետնել նան Շոտլանդիայի անջատումը Միացյալ Թագավորությունից: Սակայն ընտրությունների ժամանակ շոտլանդական Ազգային կուսակցությունը՝ անջատման կողմնակիցները, առայժմ պարտություն կրեց: Շոտլանդական պառլամենտի պաշտոնական μացումը տեղի ունեցավ 1999թ. հուլիսի 1-ին: Մեծ Բրիտանիայի համար իμրն ծանրագույն քաղաքական խնդիր է մնում Հյուսիսային Իռլանդիայի հարցը: Բլերը համաձայն173

վեց, որ μանակցություններում մասնակցեն Շին Ֆեյն կուսակցության ներկայացուցիչները, ն 1998թ. ապրիլին ԱՄՆ-ի միջնորդությամμ ստորագրվեց եռակողմ պայմանգիր, որով` 1. վերականգնվում էր Հյուսիսային Իռլանդիայի քաղաքական ինքնավարության կարգավիճակը, 2. ստեղծվեց Հյուսիսային Իռլանդիայի ազգային ասամμլեա, որը պետք է աշխատի «երկկողմանի համաձայնության» կանոններով, այսինքն` ամեն մի որոշում ընդունելու համար պահանջվում է ինչպես կաթոլիկ, այդպես էլ μողոքական պատգամավորների համաձայնությունը 3. Իռլանդիան պարտավորվեց հրաժարվել Օլսթերից. 4. Անգլիան համաձայնվեց համաիռլանդական տեղական ինքնավար մարմինների ստեղծմանը: Հաշտության պայմանագիրը հաստատվեց 1998թ. մայիսի 22-ին` հանրաքվեի ժամանակ: Հյուսիսային Իռլանդիայում «կողմ» քվեարկեց μնակչության 719, Իռլանդիայում՝ 949: 1998թ. հունիսին տեղի ունեցան ընտրություններ Ազգային ասամμլեա, որը պետք է կազմեր կառավարությունը: Այսպիսով, «նոր» լեյμորիստներին հաջողվեց եթե ոչ լռիվ լուծել հյուսիսիռլանդական հարցը, ապա զգալի չափով թուլացնել նրա լարվածությունը: Այսպիսով, «նոր» լեյμորիստներին հաջողվեց եթե ոչ լռիվ լուծել հյուսիսիռլանդական հարցը,ապա զգալի չափով թուլացնել նրա լարվածությունը: Արտաքին քաղաքկանությունում Բլերը գնաց ԱՄՆ-ի հետ «առանձնահատուկ հարաμերությունների» էլ ավելի ամրապնդման ուղիով: Բլերը ջերմ անձնական հարաμերություններ ուներ նախագահ դեմոկրատ Բիլ Քլինտոնի հետ: 1998թ. փաստորեն միայն Լոնդոնը պաշտպանեց ԱՄՆ-ի` Սուդանի ն Աֆղանստանի այսպես կոչված «հակաահաμեկչական» ռմμակոծությունները: 1998թ. դեկտեմμերին տեղի ունեցան անգլո-ամերիկյան համատեղ ռազմական գործողություններ Իրաքի դեմ, իսկ 1999թ. Մեծ Բրիտանիան ԱՄՆ-ի հետ միասին Հարավսլավիայի դեմ ամենակոշտ գործողությունների կողմնակիցն էր:

Բրիտանական ռազմական ուժերը մասնակցություն ունեցան Սերμիայի ռմμակոցություններին: Մեծ Բրիտանիանս կողմնակից է «ՆԱՏՕ-ի դեպի արնելք ընդլայնման» գործընթացին: Պետք է նշել նան, որ Բլերին հաջողվեց անձնական ջերմ հարաμերություններ հաստատել նան ԱՄՆ-ի մյուս նախագահ՝ հանրապետական Ջորջ Բուշի հետ ն «առանձնահատուկ հարաμերությունների»քաղաքականությունը երկու երկրների միջն շարունակվեց: 2001թ. սեպտեմμերի 11-ին Նյու Յորքում տեղի ունեցած ահաμեկչությունից հետո Բլերը անձամμ միանգամից ժամանեց Վաշինգտոն` ցույց տալով, որ Մեծ Բրիտանիան միշտ Ամերիկայի կողքին է: Նոր լեյμորիստական կառավարության սկզμում 1997թ. հուլիսի 1-ից, հարյուր հիսունվեց տարվա տիրապետությունից հետո Մեծ

Բրիտանիան վերադարձրեց Չինաստանին Հոնկոնգը: Համաձայնությունը Չինաստանի հետ կնքվեց դեռ 1984թ. Թետչերի իշխանության ժամանակ: Ըստ կնքված համաձայնագրի չինացիները` 50 տարվա ընթացքում անփոփոխ պետք է թողնեն Հոնկոնգի հասարակական կարգը: 1997թ. տեղի ունեցավ իրադարձություն, որը ցնցեց ամμողջ Անգլիան. օգոստոսի 31-ին գահաժառանգ Չարլզի նախկին կինը՝ արքայազնուհի Դիանան զոհվեց ավտովթարում իր սիրեկան՝ եգիպտացի միլիարդատեր Դոդի Ալ Ֆայեդի հետ միասին Փարիզի կենտրոնում: 2001թ. գարնանը տեղի ունեցան պառլամենտական ընտրություններ, որոնք հաղթանակ μերեցին լեյμորիստներին, ն էնտոնի Բլերը նորից գլխավորեց լեյμորիստական կառավարությունը: 2003թ. ապրիլին ԱՄՆ-ն ն Մեծ Բրիտանիան առանց ՄԱԿ-ի սանկցիայի (ՆԱՏՕ-ի մեջ ընդգրկված երկրներից մեծ մասը նույնպես դեմ դուրս եկավ այդ քայլի), մեղադրելով Սադամ Հուսեյնին զանգվածային ոչնչացման զենքի թաքցման մեջ, ներխուժեցին Իրաք ն տապալեցին նրա ռեժիմը: Սակայն, երμ ժամանակն անցնում էր, իսկ «թաքնված» զենքն այդպես էլ չհայտնաμերվեց, Մեծ Բրիտանիայում ն ԱՄՆ-ում μողոքների ալիք μարձրացան ն Բլերի ժողովրդավարությունը գնալով սկսեց նվազել: 2006թ. նա նույնիսկ ստիպված եղավ հայտարարել, որ մեկ տարուց հետո թողնելու է լեյμորիստական կուսակցության ղեկավարի պաշտոնը: Այդպես էլ եղավ. 2007թ.-ին կուսակցության լիդերի ն երկրի վարչապետի պաշտոնը զμաղեցրեց Գորդոն Բրաունը: Մեծ Բրիտանիան իր զորքերը Իրաքից դուրս μերելու հատուկ ծրագիր է մշակում: Բրիտանական զորքերը, μայց արդեն ՆԱՏՕ-ի դրոշի ներքո, գտնվում են Աֆղանիստանում, պատերազմելով թալիμների դեմ: 2009թ. «նոր» լեյμորիստների ժողովրդավարությունը հասավ նվազագույնի, սակայն արդարության համար պետք է նշել, որ դրա հիմնական պատճառներից են ոչ միայն թույլ տված սխալները արտաքին քաղաքականությունում, այլ նան համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամը, որը շատ մեծ հարված հասցրեց երկրի սոցիալական μնագավառին: 2010թ. տեղի են ունենալու հերթական պառլամենտական ընտրությունները: Այն «նոր» լեյμորիստների համար մեծ փորձություն է դառնալու:

Անգլիայի ն Մեծ Բրիտանիայի թագավորները ն արքայատոհմերը Անգլոսաքսոնյան (ՈՒեսսեքսի) թագավորներ (802-1066) 1. էգμերտ (802-839) 2. էթելվուլֆ (839-855) 3. էթելμալդ (855-860) 4. էթելμերդ (860-866) 5. էթելրեդ I (866-871) 6. Ալֆրեդ Մեծ (871-899) 7. էդվարդ Ավագ (899-924) 8. էթելսթան (924-939) 9. էդմունդ (939-946) 10. էդրեդ (946-955) 11. էդվիգ (955-959) 12. էդգար (959-975) 13. էդվարդ Տառապյալ (975-979) 14. էթելրեդ II (979-1016) 15. Կանութ դանիացի (1016-1035) 16. Հարոլդ I (1037-1040) 17. Հարդիկանութ (1040-1042) 18. էդվարդ Խոստովանող (1042-1066) 19. Հարոլդ II (1066)

Նորմանդական արքայատոհմ 1. Վիլհելմ I Նվաճողը (1066 - 1087) 2. Վիլհելմ II (1087 - 1100) 3. Հենրի I (1100 -1135) μարոնների խռովության տարիները (1135-1153) 4. Ստեֆան (1153 - 1154)

Պլանտագենետների արքայատոհմ 1. 2. 3. 4. 5.

Հենրի II (1154 - 1189) Ռիչարդ I Առյուծի Սիրտ (1189 - 1199) Ջոն I (1199 - 1216) Հենրի III (1216 - 1272) էդվարդ I (1272 - 1307)

6. էդվարդ II (1307 - 1327) 7. էդվարդ III (1327 - 1377) 8. Ռիչարդ I (1377 - 1399)

Լանկաստերների արքայատոհմ 1. Հենրի IV (1399 - 1413) 2. Հենրի V (1413 - 1422) 3. Հենրի VI (1422 - 1461)

Յորքերի արքայատոհմ 1. էդվարդ IV (1461 - 1483) 2. էդվարդ V (1483) 3. Ռիչարդ III (1483 - 1485)

Թյուդորների արքայատոհմ 1. 2. 3. 4. 5.

Հենրի VII (1485 - 1509) Հենրի VIII (1509 - 1547) էդվարդ VI (1547 - 1553) Մարիա (1553 - 1558) էլիզաμեթ I (1558 - 1603)

Ստյուարտների արքայատոհմ 1. Ջեյմս I (1603 - 1625) 2. Կառլոս I (1625 - 1649) - գլխատվեց 1649 - 1653 ` հանրապետություն 1653 - 1658 ` Կրոմվելի պրոտեկտորատ 3. Կառլոս II (1660 - 1685) 4. Ջեյմս II (1685 - 1688) ` գահազրկվում է 1688թ. ` «փառավոր հեղափոխություն» 5. Վիլհելմ III (1688 - 1702) 6. Աննա Ստյուարտ (1702 - 1714)

Հանովերյան արքայատոհմ 1. 2. 3. 4. 5.

Ջորջ I (1714 - 1727) Ջորջ II (1727 - 1760) Ջորջ III (1760 - 1820) Ջորջ IV (1820 - 1830) Վիլհելմ IV (1830 - 1837)

Սաքսեն-Կոμուրգ-Գոթյան արքայատոհմ 1.Վիկտորիա (1837 - 1901) 2. էդվարդ VII (1901 - 1910)

Վինդզորների արքայատոհմ (1917թ.-ց) 1. 2. 3. 4.

Ջորջ V (1910 -1936) էդվարդ VIII (1936թ Հրաժարվեց գահից) Ջորջ VI (1936 - 1952) էլիզաμեթ II (1952-)

էլիզաμեթ II

Անգլիայի վարչապետները (2I2դ. վերջ - 22դ.) 1. Բենդջամեն Դիզրաելի (1874 - 1880) – պահպանողական 2. Ուիլյամ Գլադսթոն (1880 - 1885) – լիμերալ 3. Ռոμերտ Սոլսμերի (1885 - 1892) – պահպանողական 4. Ուիլյամ Գլադսթոն (1892 - 1894) – լիμերալ 5. Ռոμերտ Սոլսμերի (1894 - 1902) – պահպանողական 6. Արթուր Բալֆուր (1902 - 1905) – պահպանողական 7. Հենրի Քեմփμել - Բաններման (1905 -1908) – լիμերալ 8. Հերμերթ էսքվիթ (1908 - 1916) – լիμերալ 9. Դեվիդ Լլոյդ Ջորջ (1916 - 1922) – լիμերալ 10. Սթենլի Բոլդուին (1923 - 1924) – պահպանողական 11. Ռամսեյ Մակդոնալդ (1924) – լեյμորիստ 12. Սթենլի Բոլդուին (1924 - 1929) – պահպանողական 13. Ռամսեյ Մակդոնալդ (1929 - 1931) – լեյμորիստ 14. Ռամսեյ Մակդոնալդ (1931 - 1935) – դուրս եկավ լեյμորիստական կուսակցությունից ն գլխավորեց «ազգային կոալիցիոն կառավարությունը» 15. Սթենլի Բոլդուին (1935 - 1937) – պահպանողական 16. Նեվի Չեմμերլեն (1937 - 1940) – պահպանողական 17. Ուինսթոն Չերչիլ (1940 - 1945) – պահպանողական 18. Կլեմենթ էթլի (1945 - 1951) – լեյμորիստ 19. Ուինսթոն Չերչիլ (1951 - 1955) – պահպանողական 20. Արթուր Իդեն (1955 - 1957) – պահպանողական 21. Հարոլդ Մակմիլան (1957 - 1963) – պահպանողական 22. Ալեկ Դուգլաս – Հյում (1963 - 1964) – պահպանողական 23. Հարոլդ Վիլսոն (1964 - 1970) – լեյμորիստ 24. էդվարդ Հիթ (1970 - 1974) – պահպանողական 25. Հարոլդ Վիլսոն (1974 - 1976) – լեյμորիստ 26. Ջեյմս Քալագհան (1976 - 1979) – լեյμորիստ 27. Մարգարետ Թետչեր (1979 - 1990) – պահպանողական 28. Ջոն Մեյջըր (1990 - 1997) – պահպանողական 29. էնտոնի Բլեր (1997 -2007) – լեյμորիստ 30.Գորդոն Բրաուն (2007-) - լեյμորիստ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Գլուխ I Անգլիան միջին դարերում ……………………………………….. Բրիտանիան մինչն անգլոսաքսոնական նվաճումը …… Անգլոսաքսոնական նվաճումը: Բրիտանիայի քրիստոնեացումը ……………………………………………. Անգլիան I2 դ. վերջից մինչն 2I դ. կեսը ………………..… Նորմանդական նվաճումը: Վիլհելմ I Նվաճողը ………… Անգլիան 2I դ. վերջում - 2II դ. առաջին կեսին ………… Անգլիան 2II դ. երկրորդ կեսին: Հենրի II Պլանտագենետը ն նրա μարեփոխումները …………………………… Անգլիան 2III դ.: «Ազատությունների մեծ խարտիա»: Պառլամենտի ստեղծումը ………………………………… Հարյուրամյա պատերազմի սկիզμը: Ուոթ Թայլերի ապստամμությունը (2IV դ.) ……………………………… Անգլիան 2V դ. առաջին կեսին: Հարյուրամյա պատերազմի ավարտը ն Վարդերի պատերազմի սկիզμը …… Անգլիան 2V դ. երկրորդ կեսին: Վարդերի պատերազմի ավարտը …………………………………………..… Արտաքին առնտուրը 2V դ. վերջում – 2VI դ.: Պայքար ծովային ճանապարհների համար ……………… Սոցիալ - տնտեսական զարգացումը 2VI դ. …………..… Թյուդորների μացարձակ միապետության հաստատումը ………………………………………………… Անգլիական μուրժուական հեղախոխությունը: (2VII դ.) Գլուխ II Անգլիան նոր դարաշրջանում …………………………………… Արդյունաμերական հեղաշրջման սկիզμը: (2VIII դ.) …… Անգլիան Նապոլեոնական պատերազմների դարաշրջանում (2VIII դ. վերջ - 1815թ.) ……………….… Անգլիան 1815 – 1860թթ. Չարտիստական շարժումը: … Անգլիան 2I2 դ. 70 – 80թթ. ………………………………… Անգլիան 2I2 դ. վերջից մինչն I համաշխարհային պատերազմը …………………………………………………. Անգլիան I համաշխարհային պատերազմի տարիներին…………………………………………………………… 104 Փարիզյան հաշտության կոնֆերանսը: Վերսալի հաշտության պայմանագիրը ն Անգլիան ………………… 109

Գլուխ III Մեծ Բրիտանիան նորագույն դարաշրջանում (1918 - 2001) Մեծ Բրիտանիան 1918 – 1923թթ.: Իռլանդական պետության ստեղծումը …………………………………….. Մեծ Բրիտանիան 1924 – 1929թթ.: ……………………… Համաշխարհային ճգնաժամի տարիները (19291933թթ.) ………………………….…………………………… II համաշխարհային պատերազմի նախօրյակին (1934 – 1939թթ.) …………………………………………….. II համաշխարհային պատերազմի տարիներին (1939 -1945թթ.) ……………………………………………… Հետպատերազմյա առաջին տարիները (1945 – 1950թթ.): «Սառը պատերազմի» սկիզμը ……………….. Մեծ Բրիտանիան 50 – 60թթ. ……………………………… Մեծ Բրիտանիան 60 – 70 թթ. …………………………….. Մ. Թետչերի (1979 - 1990) ն Ջ. Մեյջորի (1990 – 1997թթ.) կառավարումը …………………………………… էնտոնի Բլերը ն «նոր լեյμորիզմը» ……………………….. Անգլիայի ն Մեծ Բրիտանիայի թագավորները ն արքայատոհմերը ………………………………………………...

Համակարգչային ձնավորումը՝ Վ.Բրյուսովի անվան ԵրՊԼՀ-ի համակարգչային կենտրոն (ղեկավար՝ դոց. Վ.Վ.Վարդանյան) Համակարգչային էջավորումը՝ Հ.Մ. էլչակյան Ս.Վ. Առաքելյան Ստորագրված է տպագրության` Հանձնված է տպագրության`

01.07.09 09.07.09 Տպաքանակ՝ 250

_______________________________________________________ «Լինգվա» հրատարակչություն Երնանի Վ.Բրյուսովի անվան պետական լեզվաμանական համալսարան Հասցեն` Երնան, Թումանյան 42 Հեռ.` 53-05-52 W6b: հttք://տտտ.bոստօօ.aո բ-ոail: yտlս@bոստօօ.aո