Միջազգային տնտեսական հարաբերություններ

«Լ

-ՓՕ

«ր- 720

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ուսումնականձեռնարկ

Երնան Տնտեսագետ

ՀՏԴ

Հրատարակվումէ ՀՊՏՀ գիտականխորհրդիորոշմամբ

(07)

ԳՄԴ 65.5 ց7 Մ 730

Մասնագիտական խմբագիրներ` Գ. Ա. Աղաջանյան Տնտեսագիտությանթեկնածու,պրոֆեսոր Զ. Ա. Թադնոսյան Տնտեսագիտությանդոկտոր,դոցենտ

Միջազգայինտնտեսական Ուսումնականձեռնարկ:հարաբերություններ:

Մ730

Եր.: Տնտեսագետ, 2008.- 296 էջ:

Ձեռնարկում հանգամանորենշարադրվածեն «Միջազգայինտնտեսական հարաբերություններ»դասընթացիուսումնականծրագրի բոլոր թեմաները:

Նախատեսվածէ մասնագիտական բուհերի ուսանողներիհամար:

|23213)

ՀՊՏՀ զրա:,արա՛ .փ ՖոծճոՓմճատ ւ ՏՅԱ

ՒՆՇՇՀ:

978-99941-51-/8-3

Դ ԳՄԴ65.5

ՀՊՏՀ

Գրադարան

000000301 ՏՏ

«Տնտեսագետ» հրատարակչություն,2008

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Ներածություն

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՎԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ»

ԵՎ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ԱՌԱՐԿԱՆ

ԴԱՄԸՆԹԱՑԻ

ԳԼՈՒԽ |. «ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ՄՏԴՀ-իէությունը, ծագման նախադրյալներըն զարգացմանվրա ազդող գործոնները 1.2. ՄՏՀ դասընթացիուսումնասիրությանառարկան............. 12 1.3. ՄՏՀ-ի օբյեկտներըն սուբյեկտները 1.4. ՄՏՀ-ի ձները. դրանցփոխադարձկապը 1.Ք5. ՄՏՀ դասընթացիխնդիրները............................................. 26 1.6. ՄՏՂՀ-իզարգացմանէվոլյուցիան 1.7. ՄՏՂՀ-իզարգացմանարդիմիտումները 1.8. ՄՏՀ-ի կարգավորումը 1.1.

Գրականություն Լ...

եեեեեենեեեււ.եււ

ԳԼՈՒԽ ||.ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ւււ

աաա

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ԲԱԺԱՆՈՒՄԸ

Աշխատանքիմիջազգայինբաժանմանէությունը Աշխատանքիմիջազգայինբաժանմաննախադրյալները ն գործոնները..................................................................... 34 2.3. Արտադրությանմիջազգայինմասնագիտացումը, կոոպերացումըն դրանցձները......................................... 38 2.4. Արտադրությանմիջազգայինմասնագիտացման ն ազգայինտնտեսությանհամալիրզարգացման հիմնահարցերը... ......ե... ե... 2.5. Ժամանակակիցտեսություններըաշխատանքի միջազգայինբաժանմանվերաբերյալ.............................. 50 ԳրականությունԼ.Լ... 2.1.

2.2.

ե.

ե...

ԳԼՈՒԽ ||. ՎԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ

Լ.Լ...

Լ...

Լու

Լեւ

ո...

ւե...

աա

եւու

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ասսա

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ.

ԵՎ ԿԱԶՄԱՎՈՐՄԱՆ ՆԱԽԱԴՐՅԱԼՆԵՐԸ

3.1.

տնտեսություն» հասկացությունը. «Վամաշխարհային դրա մեկնաբանումները Համաշխարհային տնտեսությանձնավորման

3.2. 3.3.

նախադրյալները................................................................

Համաշխարհայինտնտեսությանկազմավորմանն զարգացմանհիմնականփուլերը

Աշխարհիերկրների դասակարգմանցուցանիշները Համաշխարհայինտնտեսությանկառուցվածքը.............. 72 3.6. Զարգացածերկրներ 3.7. Զարգացողերկրներ 3.8. Նոր արդյունաբերական(ինդուստրիալ) երկրներ............. 78 3.9. Նավթ արդյունահանողերկրներ 3.10. Անցմանշրջանի երկրներ 3.11. ՀայաստանիՀանրապետությունըն տնտեսությունը... ւնն86 Գրականություն ......Լ.Լ... աաա անասնապա

34.

3.5.

համաշխարհա

ե...

Լեւ

աա

աաա

Լ.Լ...

ԱՌԵՎՏՈՒՐ

ԳԼՈՒԽ Ռ/. ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

Առնտուրըմիջազգայինտնտեսականհարաբերությունների համակարգում եե... 42. Միջազգայինառետրիտեսությունները............................. 92 43. Արտաքինառնտրայինքաղաքականությունը...................100 4.4. Արտաքինառենտրի կարգավորումը 45. Միջազգայինառետրիապրանքային,ճյուղայինն աշխարհագրականկառուցվածքը 4.6. ՀայաստանիՎանրապետությանտեղը միջազգային առնտրայինհարաբերություններիհամակարգում 4.7. Միջազգայինառետրի կարգավորումը 4.8. շուկան Ծառայությունների Գրականություն Ն... 4.1.

Լ...

աաա

եե...

Ձ............................

համաշխարհային

Լ.Լ...

ԼԼ.

ԳԼՈՒԽ Մ. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

5.1.

աաա

եՆ

աաա

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԻ

ՇԱՐԺԸ

Կապիտալիմիջազգայինմիգրացիան Կապիտալիմիջազգայինմիգրացիայիէությունը.դրան

5.7.1.

նպաստող գործոնները Աաաա

5, 71.2. 5.13.

աա

ակԱ Աաաա աաա

Աա

կաա

Կապիտալի միջազգային

աաաաաա

1.1.

5.7.5.

շարժընթացը, Կապիտալիմիջազգայինմիգրացիայի աշխարհագրականուղղությունները ն ժամանակակից

առանձնահատկությունները..............

5.14.

անան

ծները միգրացիայի Ա

Կապիտալիմիգրացիայի սոցիալ-տնտեսական հետնանքները արտահանողն ներմուծողերկրներում... 152 33-ի մասնակցությունըկապիտալրմիջազգային միգրացմանգործընթացներին... ոսաաաոյա

Աաաա ԱաաաԱաաաաաա Գրականություն Աաաա

աակ

Աաաա

աաա

անան

աաաաաանա

Աշխատուժիմիջազգայինմիգրացիա

52.

5.2. 1.

Աշխատուժիմիջազգայինմիգրացիայիէությունը, պատճառներըն ձները...եւեեեեե111 Աշխատուժի միջազգային միգրացիայիշարժընթացը ն ծգողությանհամաշխարհայինկենտրոնները................ 770 Աշխատուժիմիջազգայինմիգրացիայի սոցիալ-տնտեսականհետնանքթներըաշխատուժ արտահանող ն ներմուծող երկրներում............................ 773 Աշխատուժիմիջազգայինմիգրացիայիպետական, միջպետական,տարածաշրջանային ն միջազգային կարգավորումը մմացաաաաաա 37-ի մասնակցությունը աշխատուժի միջազգային միգրացմանգործընթացներին..............1....1 111. ւււ

5.2.2.. '

5.2.3.

5.24.

11111...

5.2.5.

Գրականությում ԼԱաաա աաա 53. Տեխնոլոգիաներիմիջազգայինփոխանակություն Լ...

ե...

եեւ

ւեւ...

Տեխնոլոգիաներիմիջազգայինփոխանցման(ությունը... 195 Տեյսնուոգիաներիհամաշխարհայինշուկայի բնորոշ գժերը ն առանձնահատկությունները............................... 5.3.3. Իրավականպաշտպանությունը որպես տեխնոլոգիաների առետրայինիրացմանարդյունավետպայման................. 798 5.3.4. Միջազգայինառնտրումմտավորգործունեության անմիջականարդյունքներիփոխանցմանձները............. 202 5.3.5, Տեխնոլոգիաներիփոխանցմանմիջպետականն պետականկարգավորումը... 5.3.6. ՉայաստանիՀանրապետությանմասնակցությունը տեխնոլոգիաների համաշխարհայինշուկային 5.3. 1.

5.3.2.

1111.

Գրականություն ..... Լ.Լ... ե...Վ...Լ.Լ... ԼԼ...

Լու

ԳԼՈՒԽ ԿԼ. ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

աաա սնա

եա

ԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

6.1. Արժութայինհարաբերություններիէությունը ն դերը ։

6.2.

միջազգայինտնտեսականհարաբերությունների համակարգում...... Լ... Նու... աաա 217 ն Ազգային համաշխարհայինարժութայինհամակարգերը. դրանցտարրերը... Համաշխարհայինարժութայինհամակարգի էվոլյուցիան... Լ.Լ... ատրապ ւ

ւ...

ե...

6.3.

ւ.

ոո

Աաաա

Լե...

ււ

աաա

ԼԼ...

ե...

աաա

Արժույթըն դրա տեսակները:Արժութային փոխարկելիություն............................................................ 223 6.5. Արժութայինփոխարժեք:Արժութայինգնանշում 6.6. Արժութայինփոխարժեքիվրա ազդող գործոնները..........231 6.7. Սպասումներփոխարժեքիփոփոխությանվերաբերյալ .. 232 6.8. Արժութային շուկաներ. դրանցում իրականացվող գործառնությունները.......................................................... 233 6.9. Արժութայինռիսկ. դրա կառավարումը..............................239 6.10. Արժութայինքաղաքականություն..................................... 241 6.11. Արժութայինքաղաքականության ՀՂՀ-ում.....................:............ առանձնահատկությունները 6.12. Միջազգայինարժութավարկային կազմակերպությունները 6.13. Եվրոպականարժութային համակարգըն փուլերը... ոա. 251 6.14. Միջազգայինհաշվարկներիէությունը ն ձները................. 253 6.15. Վճարայինհաշվեկշռի էությունը, կառուցվածքը ն կարգավորմանմեթոդները................................................. 255 6.16. ՎՂ վճարայինհաշվեկշիռը Գրականություն................Լ.ԼեւԼ.ե 6.4.

զարգացմա

.ւեեեւ.ւեււեւււււեւլււււ

եւեւ.

7.2. 7.3. 7.4.

Տնտեսականինտեգրմանէությունը ն փուլերը................ 263 Տարածաշրջանայինինտեգրմաննախադրյալները.........269 Եվրամիությանձնավորմանն զարգացմանփուլերը....... 272 Խառը տիպիինտեգրմանմիավորումները: ԽՃԲ՛ԼՃ

75.

աան

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԻՆՏԵԳՐՈՒՄ

ԳԼՈՒԽ ||. ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

7.1.

ււ

ն ՃՔՔԸԼ

Լ.Լ...

Լ.Լ.

Ինտեգրմանգործընթացներըզարգացող երկրներում ........ Լ.Լ... Լ.Լ... Անկախպետությունների.համագործակցություն միջազգային Հանրապետությունը Հայաստանի տնտեսականինտեգրման աաաասմասսա աաա

6. 7.7.

աւա

գործընթացներում կկա ԱՆԱ աւա ԱԱաաա Գրականություն Առակ

կակա

կաա

ԱԱ

աԱ

Աաաա

ԱԱ

աաա

ականա

աոա

նա,

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Արդի դարաշրջանումէ՛լ ավելի են խորանումտնտեսական կյանքի բոլոր ոլորտների միջազգայնացման գործընթացները: Դրանցում, անշուշտ, մեծ դեր են խաղում միջազգային տնտեսականհա-

րաբերությունները,որոնք աշխատանքիմիջազգային բաժանման արդյունք են: Վամաշխարհայինտնտեսությանն ազգային տնտեսություններիառաջընթացըներկա պայմաններումկապված է միջազգային տնտեսական հարաբերություններիզարգացման հետ, են ենթարկվում հաորի շնորհիվ որակականփոփոխությունների մաշխարհայինարտադրություն,գին ն առետուր, միջազգայինֆինանսներ, արտադրության գործոններիշարժ, տնտեսականինտեգրման ն գլոբալացման գործընթացներն այլ կատեգորիաներ: Ահա թե ինչու ցանկացածգիտականաշխատանքկամ հետազոտություն, լինի ուսումնական ձեռնարկ, դասագիրք,մենագրություն, թե հոդված՝ նվիրվածմիջազգայինտնտեսականհարաբերությունների ողջ համակարգիհարցերի լուսաբանմանը, խիստ արժեքավոր է ն արժանիէ ուշադրության: Ձեռնարկի պատրաստման ն հրատարակմանանհրաժեշտությունը, մի կողմից`պայմանավորվածէ այն հանգամանքով,որ չնայած մեկուկես տասնամյակիցավելի է, ինչ «Միջազգայինտնտեսական հարաբերություններ»առարկանդասավանդվումէ պետական ն մասնավորբուհերում ու քոլեջներում, այնուամենայնիվ,մայրենի լեզվով հրատարակված գրականությունը ե սահմանափակէ, ն՛ ինչ-որ չափով` հնացած: Մինչդեռ դասընթացի ուսումնասիրման առարկանպահանջում է նոր տեղեկատվություն բարձր շարժունակություն ունեցող աշխարհատնտեսական կապերիմասին, որի գիտական վերլուծության հիման վրա հիշյալ կապերի վերաբերյալ, հարկավ, անհրաժեշտ կլինեն նոր, ժամանակակիցմեկնաբանություններ: Մյուս կողմից` նկատիունենալով, որ գլոբալացման ուժեղացող գործընթացներիազդեցությամբխորացել ն բարդացել են միջազգային տնտեսականհարաբերությունները,ապա տնտեսավարման համաշխարհային փորձի ուսումնասիրումը մեծ հետաքրքրությունէ ներկայացնելուազատ շուկայականհարաբերություններինդեռես անցման փուլում գտնվող երկրների,այդ թվում՝ ՀայաստանիՀանրապետության համար:

Վայաստանի Հանրապետությանաստիճանականինտեգրումը համաշխարհայինտնտեսությանը,միջազգայինն տարածաշրջանային տնտեսականկազմակերպություններիհետ փոխհարաբերությունների էլ ավելի բարելավումը,ինչպես նան արտերկրների գործընկերների հետ ծագող հարցերի շուրջ գործարար բանակցություններ վարելը պահանջում են, որ տնտեսագետներնունենան համապատասխան գիտելիքներ համաշխարհայինշուկայի ն գնի, ապրանքներիու արտադրությանգործոններիմիջազգային շարժի, միջազգային արժութային համակարգի,արժույթի ն նրա փոխարժեքի, արժեթղթերի,միջազգային հաշվարկների ն տնտեսական պայմանագրերիձների, այլ կատեգորիաների մասին: են Ձեռնարկում քննարկվում միջազգայինտնտեսականհարաբերությունների ձնավորման նախադրյալները,զարգացման վրա ազդող գործոններն ու միտումները,աշխատանքիմիջազգային բաժանման, համաշխարհայինտնտեսության կազմավորմանն զարգացման հարցերը,առանձնահատուկուշադրություն է դարձվել արտաքին առնետրին,արտադրությանգործոնների միջազգային շարժին ն միջազգայինարժութայինհարաբերություններին: Ձեռնարկը եզրափակվում է միջազգային տնտեսական ինտեգրման միտումներիձեավորման,զարգացմանառանձնահատկությունների ե դրանց տնտեսականու քաղաքական արծարծողհարցերի լուսաբանմամբ:

հետնանքն

Ուսումնական ձեռնարկի գլուխները ն առանձինենթագլուխները շարադրել են. տնտեսագիտությանթեկնածու, պրոֆեսոր Գ. ԱՂԱՋԱՆՅԱՆԸ դոկտոր, դոցենտ (գլուխ 1 Ա ենթագլուխ 5.2), տնտեսագիտության

Զ. ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆԸ

(գլուխ 4),

դոցենտներ տնտեսագիտության. թեկնածու,

ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆԸ:(գլուխ3), Վ. ԿԻՐԱԿՈՍՅԱ

թեկնածուներԹ. ԱՎԵՏԻՍՅԱՆԸ (ենթագլուխ5.3), տնտեսագիտության ն ԷԴ. ՊԱՊՈՅԱՆԸ (գլուխ 6), Դ. ԳԱԼՈՅԱՆԸ (գլուխ 7), դասախոս Լ. ԱՂԱՋԱՆՅԱՆԸ (ենթագլուխ 5.1): ս

Գ. ՆԱԶԱՐՅԱՆԸ

(գլուխ

2), Ջ.

ԶՐԱ

ԳԼՈՒԽ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ»

«ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԴԱՍԸՆԹԱՑԻ ԱՌԱՐԿԱՆ ԵՎ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

1.1.

ՄՏՀ-ի էությունը, ծագմաննախադրյալներըն զարգացմանվրա ազդող գործոնները

Գլոբալացման ժամանակակից պայմաններում միջազգային տնտեսական հարաբերությունների(ՄՏՅՀ)համակարգի ուսումնասիրությունը ձեռք է բերում առանձնահատուկ նշանակություն, քանի որ համաշխարհայինապրանքայինն ֆինանսականշուկաների միջն ընդլայնվող փոխադարձ կապերն ու փոխկախվածությունն ավելի ու ավելի մեծ ազդեցությունեն ունենում ցանկացած երկրի տնտեսական զարգացման վրա: Տնտեսական անկումները ն ֆինանսաարժութայինճգնաժամերը.սկզբնապես ծագելով առանձին երկրներում կամ տարածաշրջաններում, անխուսափելիորեն ստանում են գլոբալ բնույթ: Դա է պատճառը, որ բոլոր երկրներըձգտում են իրականացնել արդյունավետ արտաքին տնտեսական քաղաքականություն: Ավելին, արդի ժամանակաշրջանում ցանկացած երկիր չի կարող հաջողությամբ լուծել իր առջն ծառացած սոցհալլտնտեսական հիմնախնդիրները, եթե ազգային տնտեսական քաղաքականությունը չկոորդինացնի մյուս երկրների տնտեսական քաղաքականության հետ: Դա անհրաժեշտ է հատկապես անցումային տնտեսությունունեցող երկրների համար, որոնք չեն կարող հասնել էական նվաճումների առանց աշխարհատնտեսական կապեր հաստատելու: Նույնը վերաբերում է նան Հայաստանի Հանրապեւոությանը,որի տնտեսականկախվածություննարտաքին աշխարհիցօրեցօր ավելի է մեծանում: ՄՏՀ դասընթացի ուսումնասիրությունըկարնորվում է նրանով, որ մեր հանրապետությունըմիջազգային տնտեսականհարաբերություններում առանձին սուբյեկտ է, ուստի մեր տնտեսագետմիջազգայնագետներիցպահանջվում է ՄՏՀ-ի մասին ունենալ խոր գիտելիքներ, որպեսզի արտերկրների մեր գործընկերների

բանակցություններվարելիս ընդունվենփոխադարձշահավետ որոշումներ: Ժամանակակից մենեջերը -պետք է յուրացնի ն գործնականում կիրառի ՄՏՀ դասընթացի հիմնական դրույթները, է քանի որ ներկա պայմաններում անիմաստ նախաձեռնել ձեռնարկատիրական գործունեություն առանց համապատասխան կապեր ստեղծելու այլ երկրների տնտեսավարող սուբյեկտների հետ

հետ:

«Միջազգային տնտեսականհարաբերություններ»դասընթացն ընդհանուր տնտեսագիտականառարկաներիցէ, որի ուսումնասիրության հիմքում «Տնտեսագիտության տեսություն» ն «Համաշխարհային տնտեսություն» գիտաճյուդերում բացահայտված օրենքներն ու օրինաչափություններնեն: Տեսական ն գործնական առումով ՄՏՀՎ դասընթացում դիտարկվում են աշխարհատնտեսական կարնորագույն կապերը ն տրվում դրանց ժամանակակից մեկնաբանությունները, ուսումնասիրվում աշխարհատնտեսական կապերի հիմնական ձները, ժամանակակից միջազգային տնտեսական հարաբերությունների իրացման մեխանիզմներնու գործիքները, ինչպես նան երկրների արտաքին տնտեսական գործունեությանն առնչվող կիրառականխնդիրները: ԻհարկեՄՏՀ դասընթացն ուսումնասիրողները հաճախ բախվում են փոխադարձաբարմիմյանց հետ կապված մի շարք դժվարությունների: Դրանցից առավել կարնորը թերես ուսումնասիրվող օբյեկտի մեծ շարժունակությունն է, որը մշտապես պահանջում է աշխարհատնտեսականկապերիմասին նոր, թարմ տեղեկություն: Դասընթացի ուսումնասիրության մյուս հիմնական դժվարությունն այն է, որ խորհրդայինտնտեսագետներըերկար ժամանակ արհամարհել են միջազգայինտնտեսական հարաբերություններիոլորտը` նախապատվությունը տալով սեփական ուժերին ու կանոն-

ներին:

Մարդկային հասարակության տարբեր ձնեկազմակերպական ունեն բազմադարյապատմություն: րի միջե տնտեսականկապերն

Սկզբում դրանք ընդունել են եզակի գործարքիձն, այնուհետն դրանց քանակի ավելացման հաշվին հանդեսեն եկել նոր գործող անձինք` ընդլայնելով այն օբյեկտների. շրջանակը, որոնք դարձել են միջազգային առետրի առարկաներ(կապիտալ,աշխատուժ,ծան այլն): ռայություններ,հայտնագործություններ,տեղեկատվություն

Ասվածից հետնում է, որ ՄՏՀ-ի առաջացումն ամենիցառաջ կապվածԷ եղել փոխանակությանծագման հետ, իսկ նրա հետագա զարգացումը պայմանավորվածէ եղել մի շարք օբյեկտիվ նախադրյալներով:Վերջիններիսթվում առաջնահերթդեր են խաղացել` ա) անցումը բնատնտեսությունիցապրանքայինտնտեսության, որի աստիճանականզարգացումը հիմք է ծառայել ազգային ն համաշխարհային շուկաների ձնավորման, ինչպես նան ՄՏԴԳ-իառաջացմանհամար, ն 2/7 դարերի աշխարհագրական մեծ հայտնագործուբ) 2 թյունները, որոնց շնորհիվ առնտրական կապեր են հաստատվել տարբերաշխարհամասերի ն երկրների միջն, գ) արտադրողականուժերի զարգացման որակական թռիչքը, որն արտահայտվելէ արտադրությանմասշտաբներիմեծացմամբ: ՄՏՀ-ի ձեավորմանն զարգացման վրա ազդում են բազմաթիվ այլ գործոններ, որոնք տնտեսագետներըդասակարգումեն 5 խմբերի: Դրանք են՝

տարբերությունները. Երկրների բնական-աշխարհագրական են հանքայինհանածոներիպաերկրներըմիմյանցիցտարբերվում շարներով, հողերի բերրիությամբ, աշխարհագրական դիրքով ն այլն: 2. Մեքենայականարտադրությանն զանգվածային արտադրության կազմակերպման աստիճանը: Դրանցով պայմանավորված՝ արտադրությանծավալների մեծացումը չէր համապատասխանում երկրների ներքին շուկաների փոքր տարողունակությանը, որի պատճառովարտադրվածապրանքների մի մասը դուրս էր գալիս արտաքին շուկա: Ընդ որում` անցումը մեքենայական արտադրությանը ոչ միայն բարձրացնումէր աշխատանքիարտադրողականության մակարդակը,այլն խորացնում արտադրությանմասնագիտացման աստիճանը,որը նույնպես երկրների առջն դնում էր աշխատանքիարդյունքների փոխադարձփոխանակման,հետնաբար՝ ՄՏԴՀ-իընդլայնմանպահանջ: 3. 2Օ« դարի երկրորդ կեսին տեղի ունեցած ԳՏՀ-ն՝ կապվածարտադրության մեջ ավտոմատիկայի,կիբեռնետիկային էլեկտրոնիկայի ներդրման հետ: Սակայն նորագույն տեխնոլոգիաներին ապրանքների նոր տեսակներիմշակումը պահանջում է նշանակալի, մշտապես աճող ծախսեր: Ահա թե ինչու երկրների մեծ մասը կա'մ ե փորձարարա-կոնստրուկմիավորումէ իր գիտահետազոտական 1.

ն փորձարարա-կոնստրուկմիավորում է իր գիտահետազոտական տորական աշխատանքները (իրականացնելովհամատեղ ծրագրեր), կա՛մ էլ մասնագիտանումէ գիտական որոշակի ուղղությունների մեջ՝ փոխանակելովստացված արդյունքները: 4. Կապիտալիարտահանումը:Արտերկրների ներդրումներիիրականացմամբստեղծվում են միջազգային արտադրության հիմնական սուբյեկտները`վերազգային կորպորացիաները:Իսկ միջազգային վարկավորումն ապահովում է համաշխարհային վերարտադրությանանընդհատությունը: 5. Գործոններ, որոնք կապված են գլոբալ հիմնախնդիրներին (էկոլոգիական,էներգետիկ,հումքային, սննդամթերքի,ահաբեկչության ն այլն), որոնց լուծումն առանձինվերցրած երկրի ուժերից վեր է: նման հիմնախնդիրներիլուծումը հնարավորէ իրականացնել աշխարհի բոլոր երկրների համատեղ ջանքերով` անկախ դրանց սոցիալ-տնտեսական զարգացման մակարդակից ն քաղաքական կողմնորոշումից:

1.2. ՄՏՀ դասընթացիուսումնասիրության

առարկան

ՄՏՀ

դասընթացիուսումնասիրության առարկան ընդգրկում է

երկու կարնորբաղադրամաս. ա) միջազգայինտնտեսականհարաբերությունները, բ) ՄՏՎ-ի իրացմանմեխանիզմը:

Միջազգայինտնտեսականհարաբերություններըթեպետգոյություն են ունեցել դեռես համաշխարհայինտնտեսությանկազմավորումից առաջ, այնուամենայնիվ, դրանք կրել են միջերկրային,նեղ տարածաշրջանայինբնույթ:Վամաշխարհայինտնտեսությանկազմավորումից հետո այն ձեռք է բերել գլոբալ բնույթ: ՄՏՎ-ն ծայրաստիճան բարդ ն արագ շարժվող համաշխարհայինտնտեսության համակարգիտարր է: Վամաշխարհայինտնտեսությանկազմավորման (0404դարիվերջին ն 704 դարիսկզբին) գործընթացներիավարտից հետո միայն հնարավոր դարձավ միջազգային տնտեսական հարաբերությունները քննարկել որպես նրա անբաժանելի մաս: Համաշխարհային.տնտեսությանմեջ տեղի ունեցող արմատական

փոփոխություններն անխուսափելիորեն իրենց կնիքն են դնում ՄՏՂ-ի վիճակի ն բնույթի վրա: Միջազգային տնտեսական հարաբերություններն առաջանում են տարբեր երկրների, դրանց տարածաշրջանայինմիավորումների, առանձինֆիրմաների ու կազմակերպություններիմիջն նյութական, աշխատանքայինու ֆինանսական ռեսուրսների, ինչպես նան տարբեր տեսակի ծառայություններիմիջազգային շարժման ժամանակ: ՄՏՀ-ն տարբեր երկրների ազգային տնտեսությունների միջն բազմազան տնտեսականկապերի (գիտատեխնիկական,արտադրական, առնտրային, արժութաֆինանսական,վարկադրամականն այլն) համակարգ է, որը հիմնված է աշխատանքիմիջազգային բաժանման վրա: ՄՏՀ-ն օբյեկտիվորեն կապված է աշխատանքի միջազգային բաժանման(ԱՄԲ), արտադրությանն գիտության միջազգային մասնագիտացման,տնտեսականկյանքի միջազգայնացման, ազգային տնտեսությունների բացության աստիճանի բարձրացման,ինչպես նան դրանց սերտաճմանգործընթացներիհետ: Դրանցից առաջնայինն աշխատանքիմիջազգային բաժանումն է, որի զարգացումն ու խորացումըկախվածէ բնականն ձեռքբերովի,ինչպես նան սոցիալական, ազգային, քաղաքական, իրավական ն այլ գործոնների հետ: Աշխատանքի միջազգային բաժանման բնական պայմանը երկրների միջն բնական հարստությունների անհամաչափ բաշխումն է ն բնակլիմայականպայմաններիխիստ տարբերությունները: ԱՄԲ-ի սոցիալական բնույթը որոշվում է արտադրությանմիջոցների սեփականությանբնույթով: Վերջիններսնան ՄՏՀ-ի սուբյեկտներ են: Նման պայմաններումհակասությունէ առաջանում սեն արփականությանազգային պետականառանձնացվածության է տադրության միջազգայնացմանմիջն, որը լուծվում սեփականության միջազգայնացման միջոցով: Արդյունքում ձնավորվում են միջազգային,միջպետականն միջազգային ու տարածաշրջանային կազմակերպություններիսեփականություններ: Ասվածից հետնում է, որ ՄՏՀ-ի ծագման ն զարգացման օբյեկտիվ հիմքն աշխատանքիհասարակական բաժանումնէ, մասնավորապես դրա բարձրագույնձնը՝ աշխատանքիմիջազգայինբաժանումը: Վերջինիսխորացումըհասցրել է նրան, որ ՄՏՅՀ-իոլորտ են ընդգրկվել աշխարհի բոլոր երկրները, որոնց միջն տնտեսական հարաբերությունները դարձել են բազմակողմ ու բազմաբնույթ:

այդմ` ձնավորվել է գլոբալ միջազգային տնտեսականհարաբերությունների համակարգ, որի զարգացումը չի կարող տեղի ունենալ առանց հակասությունների,քանի որ վերջիններսամեն մի երնույթի (այդ թվում` ՄՏՀ-ի) զարգացմանհիմնական գործոն են: Ընդ որում՝ ՄՏՀ-ն ուսումնասիրումէ ոչ միայն ցանկացածտնտեսական, այլ առավել հաճախ կրկնվող, բնորոշ, կայուն ն որոշիչ հարաբերությունները: ՄՏԴՀ-ն,որպես մարդկայինգործունեության հարաբերականորեն ինքնուրույն ոլորտ, ունի մի շարք առանձնահատկություններ: Դրանցիցեն՝ 1) ՄՏՀ-ն ընդգրկում է ազգային սահմաններիցդուրս նշանակալի տարածքներ,ներառումլրացուցիչ ռեսուրսներ, 2) երկրների միջն տեղի է ունենում ռեսուրսների, արտադրության գործոններին արտադրվածարդյունքներիտեղափոխություն, Յ) ՄՏՀ-ի ոլորտում գործում են հատուկ մեխանիզմներն գործիքներ (ֆինանսական,արժութային,մաքսայինն այլն), որոնք ապահովում են աշխարհատնտեսական բոլոր տեսակիկապերիիրականացումը, 4) ստեղծվել են հատուկ կառույցներ, այդ թվում` միջազգային, որոնք մեծապեսնպաստում են երկրների միջենտնտեսականկապերի իրականացմանը: ժամանակակից ՄՏՀ-ժի բնորոշ առանձնահատկություններից է՝ մեկն էլ նրա ինտենսիվ զարգացումնէ, որը պայմանավորված ». արտադրությանմիջազգայնացմամբ, » ԳՏԱ-ով, » տարածաշրջանային ինտեգրացման » գլոբալ հիմնախնդիրների լուծման անհրաժեշտությամբ: Տվյալ երկրի տնտեսական հարաբերություններիամբողջ համակարգում ՄՏՀ-ն հանդես է գալիս որպես «երկրորդային», այԸստ

զարգացմամբ,

ներազգայինտնտեսական սինքն՝ածանցյալ. հարաբերություններ

հարաբերություններինկատմամբ, թեպետ ժամանակակից պայազդեմաններումդրանք դառնում են ավելի ընդգրկուն ն վճռական այլն ցություն ունենում ոչ միայնառանձինազգային տնտեսության, վրա: ընթացքի ողջ համաշխարհայինտնտեսությանզարգացման երկրիբնակՄիջազգայինփորձըցույց է տալիս, որ ցանկացած բավարարումըգործչության ժամանակակիցպահանջմունքների նականում հնարավոր չէ առանց ՄՏՀ-ի: Բազմաթիվ ն բազմատե14

ւ.

այսօր հնարավոր չէ արտադրել առանց այլ սակ ապրանքներ ն երկրների ուժերի միջոցներիմիջազգային միավորման, քանի որ ոչ միայն արտադրության ծախսերն են մեծացել, այլն դրանց ստացման համար անհրաժեշտօգտագործվող՝ աշխարհի տարբեր ծագերում տեղաբաշխվածզանազանռեսուրսները: Ոչ մի երկիր չի կարող հենվել միայն սեփական ռեսուրսների վրա ն դրանցով արտադրել ու բավարարել իր ժողովրդի` մշտապես աճող պահանջմունքները: Անհրաժեշտ է, որ յուրաքանչյուր փոքր թե մեծ երկիր կիրառի աշխատանքի միջազգային բաժանման ընձեռած առավելությունները՝ այդ ճանապարհով կրճատելով իր երկրում արտադրվող արտադրանքի արտադրությանծախսերը, տնտեսի ռեսուրսներ ն ապահովիիր ժողովրդի ամենատարբերպահանջմունքները: Ասվածըվկայում է, թե ինչ տեղ ն դեր ունի ՄՏՀ-ն յուրաքանչյուր երկրի տնտեսական զարգացման գործում: Տարբեր ժամանակներում սեփական ուժերի վրա հենվելու փորձը դրական արդյունք չի տվել: Սակայն այսօր հնարավորչէ աշխարհում մատնանշել որնէերկիր, որն ունենա լրիվ տնտեսականանկախություն: Այսպիսով,ցանկացած երկրի ազգային տնտեսությանզարգացման գործում որոշիչ դեր են խաղում արտաքինտնտեսականգործոնները, հատկապես`ՄՏՀ-ի բազմազանձները, որոնց նշանակությունը շատ մեծ է փոքր երկրների համար: Արտաքինտնտեսական գործոններիդերը բոլոր երկրներիտնտեսականզարգացման գործում այսուհետ է՛լ ավելի է բարձրանալու: Տվյալ երկրի տնտեսական աճի գործում արտաքին տնտեսականգործոնների դերը գնահատելու համար կիրառվող ցուցանիշներից կարնոր են բնակչության մեկ շնչի հաշվով տվյալ երկրի արտաքին ապրանքաշրջանառությանն արտերկրներիներդրումներիծավալները: Ամբողջ աշխարհի ն առանձին երկրների(այդ թվում` ՀՀ-ի) մեկ շնչի հաշվով արտաքին առնտաշրջանառությանծավալի միջին ցուցանիշի շարժընթացը բնութագրվում է ներքոհիշյալ աղյուսակի տվյալներով:

Աղյուսակ1 Մեկշնչի հաշվուլ արտաքինառնտրաշրջանառության ծավալիմիջին ցուցանիշի շարժընթացըաշխարհումն առանձիներկրներում (նան ՀՀ-ում) 1995,

2000 ն 2005 թթ.

(ԱՍՆ դոլար)'

Երկրներ

Տ օՅ

-.Յ

5. ՅՋ Յ

| | |

Ջ Յ

| 12171 | | 12544 | | 21271 |

Թ .

Ց.|ՋԺԱ

10187 15002

| | |

Յ Յ

ւ3

Յ Շ

ն Ո-

| 8741 | | 10397 | | 14799|

1035|

2579|

Աղյուսակի տվյալները վկայում են, որ ինչպես ամբողջ աշխարհի, այնպես էլ առանձիներկրների արտաքին ապրանքաշրջանառության ծավալը մեկ շնչի հաշվովզգալիորեն մեծացել է: Հարկ է աննշել նան, որ այդ ցուցանիշի աճը ն շրջանառվող ապրանքների հետնոներդրումներ պահանջող, վանացանկի ընդլայնումըխոշոր ղական ն երկարաժամկետ տնտեսական ռազմավարությանարդյունք են: Բնակչության մեկ շնչի հաշվով միջին ցուցանիշը կիրառելի է նան կապիտալի միջազգային միգրացիան գնահատելու համար: Ամբողջ աշխարհի ն առանձին երկրներիՕՈՒՆ-ների (արտահոսք ներհոսք) մասին պատկերացում են տալիս թիվ 2 աղյուսակի տվյալները:

Աղյուսակումբերված տվյալներըհաշվարկելու համար հեղինակիկողմից օգտագործվել են տեղեկատվականհետնյալ աղբյուրները.

հէթ: // հեք: // հէլք: //

օոց, ՍՈՒՏ ռնտեօՏ.

6ո.

մքօժո.

Ս/ոմ.ՇՅՈՏՍՏ.

օոց խոհմ ՄմօԱմ-քօքսիճնօո, ցօՄ/6ց1-ԵլորքՇՈԺԵՏքոմ,

|ԲՏ, 2006 օԿՇՈԵՏՑՒ,

ԽօսօտԵ6" 2006 (ութոՅեօոճ| Բ/ոճոօա| ՏՋնետեօտ) այաստանի վիճակագրականտեղեկագիրք,Եր., 2003, էջ 510, 511, 540, 541, |քՏ

542, 543, 546:

այաստանի վիճակագրականտեղեկագիրք,Եր., 2006, էջ 513,

514:

Էէ

Աղյուսակ2 Մեկ շնչի հաշվով ՕՈՒՆ-ներիմիջինծավալը աշխարհումն մի շարք երկրներում(նան ՀՀ-ում)1995, 2000 ն 2005 թթ. (ԱՍՆ դոլար)՛ Երկրներ

Թթ

Ք.

| |

ՅՏ

ՒԽ-

Յ8

Ջ-

Յ|

Յ Յ

| | |

Յ -

ո-

ո՛

Ինչպես ամբողջ աշխարհում, այնպես էլ մի շարք զարգացած երկրներումբնակչության մեկ շնչի հաշվով ՕՈՒՆ-ներըմինչն2000թ. աճել են, իսկ դրանից հետո՝ նվազել: Տվյալ երկրի տնտեսականաճի գործում արտաքինգործոնների դերը գնահատելու համար օգտագործվում են նան արտահանման ու ներմուծման, ինչպես նան արտերկրներում ներդրումների ներհոսքերի ն արտահոսքերի քվոտաները: Վերոհիշյալ ձների հաշվարկվող մի մասը կիրառելի է նույնիսկ աշխատուժի միջազգային միգրացիայի ուսումնասիրմանն գնահատմանհամար: Ինչպես ամեն մի հարաբերություն, այնպես էլ ՄՏՀ-ն դրսնորվում է որոշակի շահերի (համաշխարհային, խմբային, ազգային ն անհատական)միջոցով: Համաշխարհային կամ համամարդկայինշահերը կապված են մարդկային հասարակության օբյեկտիվ տնտեսական պահանջմունքների բավարարման հետ: Խմբայինշահերը այս կամ այն

ցուցանիշների

Է---

Աղյուսակըկազմվել է տեղեկատվական հետնյալաղբյուրներիհիման վրա. հէթ: // լոՏ ԹեՏնօՏ. օոց / ոք/ ոէ 8/ՕԽսՏ6՛. ՅՏքշ«, |ՈլԾՈՅԱօոծ| Բ(ոճոօք2| ՏենՏէօՏ (ԲՏ) 2006,

ՍԱՎՇԼՃ0Ծ մՅԹԵՅՏ6,

ՍԱՇ՛Ճք,

ԲՕ)/1ԱՇ

ժոնիոՏօ,

Վ-ի վիճակագրական հաշվեկշիռը,Եր., 1996, Վայաստանիվիճակագրական տեղեկագիրք,Եր., 2002, այաստանի վիճակագրական տեղեկագիրք,Եր., 2006:

|ան

ւկառտոար աւա

ԴՊԻ

9.1..Փ'/

Հւ

Գարա.

Գրադարան

149126:48 «1.38 -

՞| |

երկրների խմբի ընդհանուրշահերն են, որոնք թելադրվում են միջպետական հարաբերություններով,ինչպես նան տարածաշրջանային առանձնահատկություններով:Օրինակ, «Նավթ արտահանող երկրների կազմակերպության» հիմնական նպատակը մասնակից պետություններիշահերի պաշտպանությունն է: Ազգային ն անհատական շահերը առանձին պետությունների ու դրանց այն տնտեսավարողների շահերն են, որոնք իրականացնում են արտաքին տնտեսական գործունեություն: Այդ շահերի երեք խմբերին էլ բնորոշ են ինչպես ընդհանրությունները,այնպես էլ հակասությունները: Վենց դա է պատճառը, որ ՄՏՀ-ն ոչ միայն համագործակցության, այլն մրցակցայինպայքարի ոլորտ է: Դրանցից առաջնայիննիհարկե համագործակցություննէ, քանի որ ներկա դարաշրջանի հիմնական գիծը դարձել է երկրների համագործակցությանմիտումը, փոխադարձաբար միմյանց հասկանալը, միասնական, փոխադարձ կապերըն ընդհանուր շարժումը: Միջազգային տնտեսական հարաբերություններըկախված են վերնաշենքային բնույթի հարաբերություններից:Այն հզոր լծակ է պետություններիարտաքին տնտեսականքաղաքականությունների իրականացմանգործում: Յուրաքանչյուր պետության արտաքին տնտեսականքաղաքականությունըենթադրումէ նրա ռազմավարական նպատակներն իրականացնող` ամբողջությամբ վերցրած արտաքին տնտեսական հարաբերություններում:Ընդ որում` պետության արտաքին տնտեսական քաղաքականությունը սերտ կապի մեջ է նրա ներքին տնտեսականքաղաքականությանհետ: Վերջինիս բովանդակությունը որոշվում է տվյալ երկրում ձեավորված հասարակական հարաբերություններով,արտադրողականուժերի զարգացման մակարդակով, վերարտադրական գործընթացների ընդլայնման խնդիրներով: Պետությունների արտաքին տնտեսական քաղաքականությունների վրա էական ազդեցություն են ունենում համաշխարհայինտնտեսության մեջ (հետնապես` ՄՏՀ-ի համակարգում) տեղի ունեցող այնպիսի երնույթներ, ինչպիսիք են սրումը, ազգահամաշխարհայինշուկայում մրցակցային-պայքարի յին արժույթի փոխարժեքի ապակայունացումը, պետությունների վճարային հաշվեկշիռների խրոնիկականանհաշվեկշռվածություներկրների` օրեցօր աճող արտաքին պարտքը, ները, զարգացող Արնելյան Եվրոպայի ն նախկին ԽՍՀՄ-ի երկրներում տնտեսական ու քաղաքական անկայունությունը ն այլն: Միջազգայինտնտեսա18

կան հարաբերություններնանմիջականկախմանմեջ են քաղաքական հարաբերություններից,քանի որ պետություններըցանկացած պահի այն օգտագործում են որպես իրենց արտաքին քաղաքականություններիիրականացմանհզոր միջոց: Այլ կերպ ասած` ժամանակակից պայմաններում տեղի է ունենում միջազգային տնտեսական հարաբերությունների քաղաքականացում, որը դրսնորվում է երկրի արտաքին տնտեսականքաղաքականությանգիծը մշակելու ն իրագործելու ժամանակ: Տնտեսական հարաբերություններըօգտագործվում են քաղաքական նպատակների̀րականացնելու համար: Այստեղիցպետք է եզրակացնել, որ ՄՏՎ դասընթացի ուսումնասիրության առարկան արտադրության, բաշխման, փոխանակման ե սպառման հարաբերություններն են, դրանք կարգավորող օբյեկտիվ տնտեսական օրենքներն ու կատեգորիաները, որոնք օգտագործվում են նան երկրների արտաքին տնտեսական քաղաքականությունների իրականացմանհամար: ՄՏՀ-ն սերտորենկապվածէ շուկայական տնտեսության ն դրան բնորոշ հիմնական հատկանիշներիհետ, որը պայմանավորված է աշխատանքի միջազգային բաժանմամբ ե տարբեր մակարդակներով (միկրո-, մակրո- ե վերազգային) նրա տնտեսավարողսուբյեկտների տնտեսականառանձնացվածությամբ: ՄՏՀ-ի` որպես զարգացածշուկայական տնտեսությանոլորտի հիմնականհատկանիշներիցեն. 1. ՄՏՀ-ի մասնակիցներըմիմյանցիցառանձնացվածեն, որոնց միջն տնտեսականկապերըհիմնականումհանդես են գալիս ապրանքադրամականհարաբերություններիձնով: 2. ՄՏՀ-ում գործում են պահանջարկին առաջարկիօրենքները, ազատ գնագոյացումըն մրցակցությունը: Յ. Ապրանքների,ծառայություններին արտադրությանգործոնների միջազգային տեղաշարժերըտեղի են ունենում փողի, հաշվարկներիհամակարգի,ապրանքայինվարկերի,արժութայինհարաբերություններիմիջոցով: Ապրանքային շուկաներիհետ միասին հագործում են ֆինանսական, աշխատուժի ն զոեղեկատվության մաշխարհայինշուկաները: 4. ՄՏՀն ունի իր սեփական որոնք հանդեսեն գալիս տնտեսական,ֆինանսավարկայինհիմնարկությունների ու կազմակերպությունների ձնով, ինչպես միջազգային, այնպեսէլ տարածաշրջանային նշանակությամբ:

ենթակտծուցվածքնե

Դասընթացի ուսումնասիրությաներկրորդ բաղադրամասըՄՏՀ-ի իրացմանմեխանիզմնէ, որը ներառում է ՄՏՀ-ի իրացումն ապահովող իրավականնորմերն ու միջոցները(գործիքները), միջազգային

տնտեսականպայմանագրերը(համաձայնագրերը),օրենսգրքերըն միջազգային ու տարածաշրջանային տնտեսականկազմակերպությունների համապատասխանծառայությունները, որոնք ուղղված են միջազգային տնտեսականհարաբերությունների իրացմանն ու զարգացմանը: ՄՏՀ-ի իրացման մեխանիզմըթելադրվում է կապերի շուկայական բնույթով ն սկզբունքորենչի տարբերվումերկրի ներսում գործող տնտեսական հարաբերությունների իրացման մեխանիզմից: Դրամասնակիցներիգործունեությանմեխանիզմըմարքեթինգային մոտեցումն է. արտահանողընախապեսպետք է ստույգ իմանա գնորդի պահանջները, շուկայիիրավիճակը ն հեռանկարները:Իսկ ն կանխադրա համար անհրաժեշտէ ուսումնասիրել,գնահատել տեսել ներմուծող երկրի մակրոտնտեսականմիջավայրի պայմանները (տնտեսական, բնակլիմայական, էկոլոգիական, սոցիալտնտեսական,իրավական, հոգեբանական,քաղաքական ն այլն), որոնց ըստ ամենայնիբնութագրումըհնարավորությունկտա ճիշտ կանխատեսել արտահանվող ապրանքի նկատմամբ հնարավոր պահանջարկը,արտարժույթովհասույթի գումարը ն այլն: Արտահանմանգործարքի արդյունավետ իրականացմանհամար մատակարարը պետք է մշակի ապրանքների շարժման տարբերակները, տեղափոխման(պահեստավորման)եղանակներն ու երթուղիները, իր երկրի ն ներմուծող ֆիրմայի երկրի ենթակառուցվածքների օգտագործման հնարավորությունները, միջնորդների ընդգրկման նպատակահարմարությունը,իսկ անհրաժեշտության դեպքում ստեղծի իրացմանիր սեփական առնտրայիններկայացուցչությունը` համապատասխանխանութներով,պահեստներովն այլն: Գովազդը, գների քաղաքականությունը, հաշվարկներիհամակարգը ն առնետրային վարկերըպետք է ստեղծեն այնպիսի պայայնպես էլ մաններ, որոնք գրավիչլինեն ինչպես հայրենականսպառողների համար: Արտաքին տնտեսական գործունեության կարնորագույն բաէ: Միջազգային ղադրիչներից մեկըմրցակցության վերլուծությունն շուկայում պետք է բացառվի անբարեխիղճ մրցակցությունը, ն չտրվի չարաշուկայիայս կամ այն-մասնակցինհնարավորություն

արտերկրների, '

Հ.

շահելու իր գերիշխող դիրքը: Դա խիստ անհրաժեշտ է, քանի որ միջազգային շուկայում մրցակցության ծավալները մեծ են, կոշտ ն ավելի կործանարար,քան ներքինշուկայում: Մրցակիցֆիրմաների բացահայտելու ն գնահատեմրցունակությունը արտադրանքների առավելություններըճիշտ որոշելու հալու, դրանց համեմատական մար պետք է ուսումնասիրել ոչ միայն մրցակիցներիարտադրատեսակներն իրենց սպառողականհատկանիշներով, այլ նան մրցակցող ֆիրմաների գործունեության ընդհանուր պատկերը` մրցակցի տնտեսական ն ֆինանսականդրությունը, վարկանիշը, նպատակը, արտաքին գործունեության ն կառավարման առանձնահատկությունները, կիրառվողմարքեթինգայինմեթոդները նայլն: ՄՏՀ-ի իրացման մեխանիզմը պահանջում է մշակել նոր արտադրանքի ստեղծման հայեցակարգ` ելնելով նրա կենսափուլի ցուցանիշներից: Գնագոյացման արդյունավետքաղաքականությունիրականացնելու համար Է՛լ ավելի պետք է կատարելագործել ՄՏՀ-ի շուկայական մեխանիզմը,քանի որ համաշխարհայինապրանքայինշուկաների գներն ազգային տնտեսություններում ծառայում են որպես ներքինգների ձեավորմանկարնորչափանիշ: ՄՏՀ-ի մեխանիզմի էական կողմերից մեկը տեղեկատվության միջավայրնէ: Առենտրատնտեսական գործարքներիժամանակմասնակիցներիցպահանջվում է խիստ վստահելի ն համեմատելի տեղեկատվություն: Դա հատկապեսանհրածեշտ է երկարաժամկետ արտադրականն գիտատեխնիկականկապերի սահմանման, համատեղ գործունեության կազմակերպման,ներդրումային նախագծերի իրականացման,գործընկերֆիրմաների ընտրության ժամանակ: ՄՏՀ-ի մեխանիզմի առանձնահատկություններըպայմանավորվածեն՝ ա) համաշխարհայինտնտեսության լայնածավալ մասշտաբներով, որոնք բարդացնում են տրանսպորտային հիմնախնդիրը, մեծացնում՝ ծախսերը, բ) արտադրությանորոշ գործոնների ցածր շարժունակությունը կամ դրա բացակայությունը:Վերջինս վերաբերում է հողին, բնան այլն: Ռեսուրսներիշարժկան ռեսուրսներին, հանքավայրերին ման վրա ազդումէ նան պետականմիջամտությունը,

են հաշվարկները գ) ազգայինարժույթներըդժվարացնում արտաքին տնտեսականգործարքների գծով, որի համար պահանջվումէ ն արտահանող ներմուծող երկրներումունենալ շուկաներ, ն սերտիֆիդ) արտադրանքիմիջազգային ստանդարտացման մեծ կացմանպահանջներիկատարումըենթադրում է չափերի հասնող լրացուցիչ ծախսեր: ՄՏՀ-ի մեխանիզմիառանձնահատկությունները պայմանավորված են նրանով, որ կապված են տնտեսականկապերի միջազգային բնույթով, տերիտորիալ հեռավորություններով, արժութաֆինանսականգործիքներիօգտագործմամբ նայլն: Այսպիսով,ն՛ արտահանողները,ն՛ ներմուծողներըպետք է ներդնեն արտաքին տնտեսականգործունեության կազմակերպական այնպիսիձն, որը հաշվի առնի ինչպես ՄՏՀ-ի մեխանիզմիվերոհիշյալ առանձնահատկությունները,այնպես էլ ռիսկի գործոնը: Վերջինս խիստկապվածէ գործընկեր-երկրիտնտեսական,առետրային ն քաղաքական անկայունության հետ: Ռիսկի գործոնի նշանակությունն ավելի է մեծանում ՄՏՀ-ի` համեմատաբարխոր ձների ժամանակ:

արժութային

1.3.

ՄՏՀ-ի օբյեկտներըն սուբյեկտները

ՄՏՀ-ի.օբյեկտներ են՝ » Ապրանքները ն որոնք շրջանառում են միջազգային առնտրում: Հատկանշական է, որ ապրանքային հոսքերն ունեն կայուն ն մասշտաբային բնույթ, լայն տեսականի՝ տարբերակված ըստ որակի ն այլն: Միայնապրանքներիմիջազգային ապրանքաշրջանառությանծավալը2000 կազմելէ 12 տրլն թ 953 մլրդ, 2005-ին՝ 20 տրլն 957 մլրդ ԱՄՆ դոլար՝: » Արտադրության գործոնների տեղաշարժըերկրների միջն: Դրանց մեջ մտնում են կապիտալի շարժը տարբերձներով, աշօբխատուժիմիջազգայինմիգրացիան, մտավորսեփականության յեկտների փոխանակումը ն այլն: Այլ խոսքով` ՄՏՀ-ի օբյեկտ են

ծառայությունները,

ԱօՄՏՈՈԵ6-, 2006. Աղբյուրը՝|ԲՏ (/ոէթոՁնծոշ|Բլոճշոծա| ՏանտնօտՏ),

են միջազգային փոխաայն ռեսուրսները,որոնք ներգրավվում նակման մեջ: » Երկրների ն միջազգային կազմակերպություններիբազմակողմ ն բազմազանհամագործակցությունը գլոբալ բնույթի հիմնախնդիրներիլուծման գործում: ՄՏՀ-ի սուբյեկտներնեն՝ » տարբեր երկրների մասնավոր ֆիրմաները, ձեռնարկությունները ն առանձին քաղաքացիները, որոնք իրականացնումեն արտաքին տնտեսականգործառնություններ, որոնց համար ներքին ու արտաքինշուկաների միջն չկան սկզբունքային տարբերություններ (միկրոմակարդակ), » տարբեր մակարդակներիպետականմարմինները` կենտրոնական,տարածքային,մունիցիպալ ն այլն (մակրոմակարդակ), » պետականձեռնարկություններըն կազմակերպությունները, » միջազգային կազմակերպությունները, վերազգային կորպորացիաները,որոնց դերը հատկապես մեծ է կապիտալի,ֆինանսավարկային ն արտարժութայինռեսուրսների շուկաներում (վերազգային մակարդակ): Այլ կերպ ասած՝ ՄՏՀ-ի սուբյեկտներ են համարվում տնտեսապես առանձնացված կողմերը, որոնք իրականացնում են միջազգային փոխանակություն: ՄՏՀ-ի օբյեկտների ն սուբյեկտներիթվարկումից հետո պարզ է դառնում, որ միջազգային տնտեսականհարաբերություններնիրականացվում են ինչպես աշխատանքիմիջազգային բաժանման մեջ ձեռնարկություններիու կազմակերպություններիմասնակցության գործընթացներում,այնպես էլ արտադրությանմիջազգայինկոոպերացիայի արդյունքում: Այսինքն` ՄՏՀ-ի ուսումնասիրությանառարկան միջազգային տնտեսականգործընթացներումհամաշխարհային տնտեսությանսուբյեկտների ն օբյեկտների (որոնք միմյանց հետ կապված են փոխադարձորեն)մասնակցությանընդհանուր գծերի ն առանձնահատկությունների հետազոտություննէ: ՄՏՅՀ-իսուբյեկտները միմյանց հետ փոխադարձորենկապվածն կախված գործում են համաշխարհային տնտեսության տարբեր ոլորտներում, որի հետնանքով ձնավորվել է ՄՏՀ-ի որոշակի կառուցվածք: նան

1.4.

ՄՏՀ-իձները. դրանցփոխադարձկապը

Միջազգայինտնտեսական հարաբերություններըծագում ու զարգանում են որոշակի պայմաններում ն դրսնորվում են բազմազան ձներով: ՄՏՀ-ի ձների հարաբերակցությունըն յուրաքանչյուրի դերը մարդկայինհասարակությանզարգացմանտարբեր փուլերում տարբերերկրներումն տարածաշրջաններումնույնը չեն: աշխարհի Միջազգային տնտեսական հարաբերությունները դրսնորվում են հետնյալ ձներով. ապրանքներին ծառայությունների միջազգայինառնտուր, արտադրությանն գիտատեխնիկականաշխատանքներիմիջազգային մասնագիտացում (աշխատանքի բաժանում), գիտատեխնիկականարդյունքների միջազգային փոխանակում, կապիտալիմիջազգայինմիգրացիա, աշխատուժի միջազգայինմիգրացիա, երկրների միջե տեղեկատվական,արժութաֆինանսականն վարկային կապեր, »` միջազգայինտնտեսականինտեգրացիա, միջազգային տնտեսական կազմակերպություններիգործունեություն, գլոբալ հիմնախնդիրներիլուծմանգործում դրանց տնտեսականհամագործակցություն: ՄՏՀ-ի սոցիալ-տնտեսական բովանդակությունը, դրանց կաեն ոչ միայն աշխատանքիմիջազռուցվածքն ու ձները կախված գային բաժանման խորացումից, "այլն արտադրողականուժերի զարգացմանմակարդակիցն արտադրական բնույթից: ՄՏՀ-ի ձների մեջ առաջիննապրանքներին ծառայությունների միջազգայինառնտուրն է, որին բաժին է ընկնում աշխարհատնտեՄՏՀ-ի հիմնական սական կապերի ամբողջ ծավալի մոտ: 8096-ը՞: ն ձների զարգացման հեռանկարները դերը, դրանցմիջն հարաբեեն "աշխատանքի հասարակականբաժանկախված րակցությունը ման խորացումից, բարձրագույն. ձներին դրա անցումից: Նման »

միջազգայի

հարաբերությ

ՅԿՕՒՕԽԱԿՏԸԽԱՇ

Տե՛ս Ք. Փ. ՃՅՈՕԽՈԱԱԿ,

ԽԹԱՈՄԱՅՔՕՈՒԵԹ

ՇՕ6սծ6, Խ/., 2000, էջ 52:

ՕՈԽՒՕԱԾԻԱՔ:

ոօ)/ՎՇ6ԻՕԾ

գործընթացները նպաստում են համաշխարհային շուկայի տարողունակությանմեծացմանըն ՄՏՀ-ի ոլորտի ընդլայնմանը: ՄՏՀ-ի բոլոր ձները տարբերվում են նշանակալի աճի տեմպերով: Այսպես, 1999 թ. համեմատությամբ2000 թ. համաշխարհային ՀՆԱ-ն աճել է 2,5, միջազգային առնտուրը` 13, իսկ ՕՈՒՆ-ները՝ 2005 թվականին2004 թ. համեմատությամբ 1896-ով:: համաշխարհային ՀՆԱ-ի իրական աճը կազմել է 4,726, միջազգայինառետրինը՝ 12966:Ձամաշխարհայինարդյունաբերականարտադրանքի աճը 2003 թ. 2002-ի նկատմամբ կազմել է392: ՎամաշխարհայինՀՆԱ-ն 1999-ին կազմել է 27 տրլն 358 մլրդ, 2005-ին՝ 44 տրլն 385 մլրդ ԱՄՆ դոլար՛: Ինչ վերաբերում է.Օտարերկրյաուղղակի ներդրումներին, ապա այն 2000-ին կազմել է 2 տրլն 654 մլրդ դոլար (արտահոսք՝ տրլն 244 մլրդ դոլար, ներհոսք՝ 1 տրլն 410 մլրդ դոլար), այնուհետն աստիճանաբարիջել է` 2005-ին կազմելով 1 տրլն 695 մլրդ դոլար, որը 2000 թ. համեմատությամբկրճատվել է 959 մլրդ դոլարով': ՎՂ-ում ՀՆԱ-ի աճը նախորդտարվա համեմատությամբկազմել է` 1995-ին 6,926, 2000-ին` 6, 2005-ին` 13,9: Նույն թվականներին մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն կազմել է համապատասխանաբար420, 637,3, 1512,6 ԱՄՆ

Նշանակալի

դոլար՝:

աճ է

նկատվում աշխատուժի միջազգայինմիգրա-

ցիայի բնագավառում.արագացվելեն երկրներիտարածաշրջանային ինտեգրման գործընթացները, որոշակի փոփոխություններեն կատարվում աշխարհաքաղաքականկապերի աշխարհագրական կառուցվածքում, տեղի են ունենում տնտեսականկապերի ինտենսիվացում արդյունաբերապեսզարգացած երկրների միջն, փոխվում է զարգացող երկրների դերը համաշխարհային շուկաներում, իջնում է հետսոցիալիստականերկրների տեսակարարկշիռը համաշխարհայինառնտրում ն այլն: Այլ խոսքով` արդի ժամանակաշրջանում ՄՏՀ-ի համակարգումտեղի են ունենում արմատական

Տե՛ս Ց. 38ՐՅասոս, ԷԾ, Այատօտ, հիսքօՔ88Ո՛օքրօտող հ/Թ ս ի/Օ, 200048, էջ 19:

ՍԵ866ԽԹՈՄԱԻՁՃքՕԾՈՒԵԼԹ:

ոսլսս, Ց

մ81ՅԵՅՏՓ,Մ/օոժ ԹՅոն, 1Սսէ/2006 Օ6սօ/օքոծոէ|ոժ 681675 ՇՕոեսՏտօո:. օօո/ ՄՕՋԼՕՇԾՔ. ՒՄԽ հնք: // մոմ. հէք: // Տնտե օՏ.օոցՌոմ ոք 8՛օԽՏ61.85ք4 Վիճակագրական տեղեկագիրք,Եր., 2006, էջ 212:

յօոմ

փոփոխություններ, որոնք հսկայական ազդեցություն են

ունենում

ինչպես համաշխարհային տնտեսության սուբյեկտների,այնպես էլ աշխարհատնտեսականկապերի բազմատեսակու

բազմաբ

վրա:

ձների

1.5. ՄՏ4

դասընթացիխնդիրները

ՄՏՂՀ 'դասընթացի

ներն են՝

առավել կարնոր խնդիրուսումնասիրության

Օգնել դասընթացն ուսումնասիրողներին` հստակ պատկերացնելու ՄՏՀ-ի տեսական հիմունքները,սկզբունքներնու առանձնահատկությունները:Միջազգայինմակարդակովվերջիններս արտահայտվում են տնտեսական օրենքների ձնափոխությանն նոր տնտեսական կատեգորիաների հանդես գալու մեջ: Այդ կատեգոեն` րիաներից համաշխարհայինտնտեսությանհամակարգը, համաշխարհային գինը, միջազգային արշուկան,համաշխարհային ժութային համակարգը,կապիտալի ե աշխատուժի միջազգային միգրացիան նայլն, բացահայտելՄՏՂՀ-իէությունն ու բնույթը, դրանցտեղն ու դերը համաշխարհայինտնտեսությանմեջ, յուրացնել ՄՏՀ-ի կարնորագույն մեխանիզմներնու մեթոդները, ձեռք բերել փորձ միջպետական տնտեսական հաղորդակցության հարաբերություններիոլորտում տեղի ունեցող գործընթացների վերլուծությունից, որպեսզի այն օգտագործվի արտերկրների մեր գործընկերների հետ ծագող հարցերի շուրջ վարելու գործարար բանակցություններն ընդունելու արդյունավետորոշումներ, Միջազգային տնտեսականհարաբերություններինվերաբերող անհրաժեշտ գիտելիքներ ունենալը պարտադիրպահանջ է հատկապեսիրազեկ (գիտակ)մասնագետներիհամար, փոխանակել նոր, առաջավոր,կյանքի բոլոր ոլորտները շոշափող միջազգային փորձը, որն առանձնապեսանհրաժեշտ է ազատ շուկայական հարաբերություններին . անցման փուլում գտնվող մեր հանրապետությանը:Հայաստանը, որպես ինքնուրույն միջազգայինսուբյեկտ, արդեն մասնակցումէ ն աստիճանաբար է հական բազմատեսակկապերին մաշխարհայինտնտեսությանը: »

աշխարհատն

ինտեգրվ

1.6.

ՄՏՀ-ի զարգացմանէվոլյուցիան

ՄՏՀ-ի առաջացումն ու զարգացումնանցել են տարբեր փուլեր: Դրա ծագման առաջին փուլը կապված է եղել արտադրողական ուժերի զարգացման հետ: Վերջինս նպաստել է փոխանակության զարգացմանը,որի արդյունքում տեղի է ունեցել աշխատանքի երրորդ խոշոր հասարակականբաժանումը ( առնտուրը անջատվել է արտադրությունից):Փոխանակության զարգացումը հասել է այնպիսի աստիճանի, որ միմյանց հետ առնտրականհարաբերությունների մեջ են մտել տարբեր երկրներ, առաջացել են առնտրիայնպիսի խոշոր կենտրոններ,որտեղ իրականացվել են ապրանքների առք ու վաճառք միջազգայինմասշտաբով: Հենց դա էլ հիմք է դրել միջազգայինտնտեսականհարաբերություններիառաջացմանը:' ՄՏՀ-ի զարգացման երկրորդփուլը կապված է արդյունաբերական հեղաշրջման հետ, որը ձնավորել է աշխատանքի միջազգային

բաժանումը, աշխատանքիընդհանուր բաժանումիցանցում է կատարվել նրա մասնակին եզակի բաժանմանը,առաջացել են արտադրությանայնպիսի ճյուղեր, որոնք հենց սկզբից կողմնորոշվել են արտադրելու առավելապեսարւտտաքին շուկաների համար: Այդ ժամանակաշրջանումառետրականկապիտալիտիրապետությունն աստիճանաբարիր տեղը զիջել է արդյունաբերականկապիտալին, առաջացել է կապիտալի հարաբերականավելցուկ, որի մի մասի արտահանումըկարնոր դեր է խաղացել համաշխարհային տնտեսությանկազմավորմանգործում: Երրորդ փուլը կապվածէ 2454 դարի վերջի ն 704 դարի սկզբի հետ, երբ համաշխարհայինտնտեսության կազմավորմամբՄՏՀ-ն ընդլայնեց ն խորացեց իր ոլորտը, ձեռք բերեց գլոբալ բնույթ: են փոՆշանակում է՝ ՄՏՀ-ի տարբերձները միմյանց հետ կապված խադարձորեն:Այսպես, միջազգային առնտուրը, կապիտալիմիգրացիանն ՄՏԴ-ի մյուս ձներըչեն կարող իրականացվելառանցմիջազգայինարժութային հարաբերությունների: Այսպիսով, ՄՏՀ-ի ծագումն ու զարգացումն ունի ընդգրկուն պատմություն.այն ընթացել է ապրանքափոխանակության պարզ ձներիցդեպիարտադրությանմիջազգայնացումն երկրների տնտեսական ինտեգրման միջոցով մինչն ազգայինտնտեսությունների մերձեցում:ՄՏՀ-ի զարգացումը պայմանավորումէ երկրներիփոխադարձ կախվածությանուժողացումը ն փոխում է միմյանցից

նրանց «կախվածություն» ու «ոչ կախվածությունջ հասկացությունների բովանդակությունը:Արդի դարաշրջանում երկրների տնտեսական կախվածությանբացասական հետնանքների "փոքրացումը դարձել է գործընկեր-երկրներիտնտեսություններիփոխադարձկապերի ուժեղացմանկարնորգործոն, իսկ կայուն կապերիխախտումը՝ կորուստ յուրաքանչյուր երկրիհամար:

1.7.

ՄՏՎ-իզարգացմանարդիմիտումները

են` ՄՏՀ-ի զարգացմանժամանակակիցմիտումներն ՄՏՀ-ի բոլոր ձները միմյանցից տարբերվում են աճի

տեմ-

պերով: 2.

Արագացվումեն երկրներիինտեգրմանգործընթացները: Ուժեղանումեն տնտեսականկապերը զարգացած երկրների

միջն:

տարբերտեսակի հակասություններիպայմաններում:Այսինքն` ձեռք է բերում 4.

ՄՏՀ-ի զարգացումը տեղի է ունենում

ՄՏՀ-ն

բնույթ: մրցակցային

ԳՏԱ-ի արագացումընոր ձնով է առաջադրումմիջազգային բիզնեսի վարման եղանակներիմասին հարցը,քանի որ գլոբալ տեբավականաչափհեշտացնում է կոմերցիոն ն ղեկացվածությունը ընդհանուր տնտեսական հստակ տեղեկատվությանստացման 5.

հնարավորությունները:

6. Շրջակամիջավայրի ոլորտում կատարվողգլոբալ փոփոխությունները խնդիր են դնում որոնելու ֆինանսավորմանայն միջոցները, ռրոնքպետք է հիմնախնդիրներիլուծմանը: 7. Բնակչությանաճը ն նրա մշտական տեղաշարժը:Հայտնի է՝ բնակչությունըտեղաշարժվում է աղքատության, բնապահպանական, տնտեսականն քաղաքական դրության 'թյան պատճառներով: 8։ Աղքատ ն հարուստ միջն խզմանմեծացումը: 9. կախվաերկրների միջն Աշխարհի աճն տանում է մշակութաիրավական, անխուսափելիորեն ծության

էկոլոգիական ուղղվեն

անբավարա երկրների զարգացմա տնտեսական տնտեսական փոխադար

յին ապրելակերպի ն այլ նորմերի միասնականացման,որին դիմադրում են բնակչության այն խավերը, որոնք շահագրգռված են պահպանել ազգային ն պատմական արժեքներն ու ավանդույթները: 10. Ուժեղանում է միջազգային տնտեսական կազմակերպություններիդերը պետություններիարտաքինն ներքին տնտեսական քաղաքականություններիվրա: 11. Ուժեղանում է ոչ պետականկառուցվածքայինմիավորների դերը միջազգայինբազմաբնույթ հարցերի լուծման գործում:

Ի`

18.

ՍՏՀ-ի կարգավորումը

Միջազգային տնտեսական հարաբերությունների խորացման գործընթացներնօբյեկտիվորենհանգեցնում են աշխարհատնտեսական կապերի բազմակողմ (պետական, տարածաշրջանային ն միջազգային) միջամտությանը, այսինքն` կարգավորման դերի բարձրացմանը:Դրանք դրսնորվում են տնտեսական,առնտրային, վարկային, արժութային, մաքսային, վճարային միջպետական ն բազմակողմհամաձայնագրերում,ինչպես նան այլ փաստաթղթերում: ՄՏՀ-ի պետական կարգավորումնամենից առաջ արտահայտվում է արտադրությանգործոններիշարժունակությանվրա պետական միջամտությամբ,երբ պետությունըօգտագործում է իր երկրի միգրացմանկանոնները, արգելում հողի վաճառքը արտերկրացիներին, անհրաժեշտության դեպքում սահմանափակումօտարերկրյա ներդրումները ն արտերկրների ֆիրմաների գործունեությունը, կիրառում հդվանավորչությունարտաքին առնտրում, երկրում բացում է արժութային շուկաներ, սահմանում արժութային հսկողություն, մտցնում է արժութայինայս կամ այն տեսակիհամակարգ, նպաստումապրանքներիմիջազգային ստանդարտացմանն ու սերտիֆիկացմանը ն այլն, ն այլն: Իսկ ՄՏՅ-ի միջազգայինկարէ գավորումն անհնար պատկերացնելառանց որոշակի ինստիտուցիոնալ ենթակառուցվածքի.այն է՝ միջազգայինտնտեսականկազմակերպություններիհամակարգի(Արժույթի միջազգային հիմնադրամ, Վամաշխարհայինբանկի խումբ, Առետրիհամաշխարհային կազմակերպություն, Աշխատանքի միջազգային կազմակերպու29

թյուն ն այլն), որի մեջ մտնող յուրաքանչյուր տնտեսականկազմակերպություն կարգավորում է ՄՏՀ-ի այս կամ այն ոլորտը: Յուրաքանչյուր առանձին երկրի արտաքին տնտեսականգործունեության կարգավորմանարդյունքներն իրենց հերթին ազդում են ՄՏՀ-ի ընդհանուրվիճակի ն զարգացմանվրա: '

Գրականություն Մարկոսյան, Դ. Վախվերդյան,Գ. Նազարյան, Հայաստանը միջազգայինտնտեսականհարաբերություններիհամակարգում,

1. Ա.

Եր., 2002. 2.

Թ.

Թորոսյան, Միջազգային տնտեսագիտություն. ուսումնական

ձեռնարկ, Եր., 2005.

ՕՑԿԱԿԵԱԽՕՑ,

Խ/Թո/ՈՅքօուք

Յ. ՐՈ.

6ս6, ՇՈ6, 1999. Խառ ՄԵ ՁքօովելթՉԵՕԵՕԽԱԿՑՇԵԻն»

ոՕօօ7ԿՇ6ԷՕՓԾ

ՅԵՕԻԵՕԽԱԽՅ:

ՕՈՒՕԱԵԱՑ:

ՈՕ/

7ԿՅԾԻՍԽ,

ՃՅԽԱսծմ ՒԼ. Ւ|. ՄԲԱՑՑԵԱԾՑՅ,

ԽԼ, «Ոքօշոօատ»,2005. 5. Ը. Փ.

ՍՏ ՈՄԱՅքօՈՒԵԼԹ

ՅԵՕԻՕԽԱԿԾՇԽԵԱՑ

Ոսկ,

ԲՅոօ

6. 7.

9Կ66Իւ, Խ/.,ՀՕքսՇո», 8.

ՅԿՕՒՕԽԱԿՇՇԵԱԾ

ՕՈՒՕԱՇԵԱՏ:

ԽԹոՄԱԹքօՈՒԵԼԹ

ՅԿՕՒՕԽԱԿՇՇԽԱԾ

Ե.Խ. ՇոսՈ /ՃՅՁեԱս6մ

Թո,

ՕոՂՒՕԼԱ6ԻԱՑ:

2001.

Փօխսասե, ԽԹ նքօուԵլթ «ՓԾԻՍԽՇ»,2006. ԾՕօՇողօտ-ԻՅ-/10ՒԷՈ/,

Շ.

ք6-

ՕՈՒՕՇԻԵԱՏՃ,

ՈՕտ

/Կ6ԾԵԱԽ,

ք6-

հ/., /ՒԼ(ՓԹ/Ճ-ի/,2007.

ԽԹ Ո/ԵՅքօՕոՒԵլԹ

ՅԵՕՒՕԽԱԿՑՇԽԻԱԾ

ՕՈԽՒՕԱՇԵԱՑ:

8.Բ. ՔԵՅԽԿԿԻՁ,Է/., 1997.

ԱԱ քճՈՁԵԱԱՇԱ

9. ԽԹ Ո/ԱՅքՕՈՒԵԼԹՅԵՕՒՕԽԱԿՏՇԽԱԾ

ՕՈԽՕԱԾԻԱՔ:

/7.Ո.ՓՅԽԿԵՇօՐՕօ,

«ՅԵօԽօԽսՇո», 2004. 10. Պ.Ճ. Ա/ԹՅԿՄՈԿ,

ՉՇՕԵՕԽԱԽՁ:

«ՕԷՒՇոծաող Խինքօ888 ՒՁ

«ՓՇԻԱԽՇ»,

«Ղ10Էո/, ճՅասօն

2007.

ոՕտ օ67ԿՇ6ԻՍԵ,

ՈՕղ ք7/ԿԾԾԽԱԽ,

ՔՕօՇող08ճծեսմ,

ԳԼՈՒԽ|1

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

2.1.

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ԲԱԺԱՆՈՒՄԸ

էությունը Աշխատանքիմիջազգայինբաժանման

միջԵրկրի ներսում աշխատանքիբաժանման ն աշխատանքի ազգային բաժանման (այսուհետն՝ ԱՄԲ) միջն զգալի նմանություններ կան: Աշխատանքիբաժանմանը բնորոշ են երկու հատկություն` ա) արտադրողների մասնագիտացումըորոշակի ապրանքների արտադրության մեջ, բ) այդ արտադրանքի փոխանակությունը:Սակայն նույն առանձնահատկություններըբնորոշ են նան ԱՄԲ-ին, միայն այն տարբերությամբ,որ վերջիններս դրսնորվում են ոչ թե առանձիներկրներիներսում, այլ տարբեր երկրների միջն: Նմանությունը միանգամայնակնհայտ է, ն սա էլ հենց հիմք է ԱՄԲ-ն որպես աշխատանքի հասարակական բաժանման դրսեորման բարձրագույն ձե դիտարկելուհամար: Թեն աշխատանքի միջազգային բաժանումն ի հայտ է գալիս երկրի ներսում աշխատանքիբաժանմանհիման վրա, ն տվյալ երկու տնտեսականերնույթներն իրենց կառուցվածքով բավականաչափ նման են, այնուամենայնիվ,ԱՄԲ-ն իր տնտեսագիտականբովանդակություննունի, որով խիստ տարբերվում է երկրի ներսում տեղի ունեցողաշխատանքիբաժանումից: Երկրի ներսում աշխատանքիբաժանմանն ԱՄԲ-ի միջն առավել ակնհայտ տարբերությունըվերջիններիսգործունեությանոլորտների յուրօրինակությունն է: Եթե երկրի ներսում աշխատանքիբաժանումն արտահայտումէ որնէ կոնկրետազգայինտնտեսությանկառուցվածք, ապա աշխատանքի միջազգային բաժանումը հարաբերություններ են երկու կամ ավելի ազգային տնտեսություններիմի-

ջն:

Աշխատանքիմիջազգային բաժանումըմիջազգայինտնտեսական հարաբերություններիէությունն արտահայտող ելակետային կատեգորիաներից մեկն է: Այն կարելի է բնութագրելորպեսաշխար31

հի տարբեր երկրների միջենպատմականորեն ձնավորված առնտրական, տնտեսական ն արտադրականկապերիամբողջություն: ԱՄԲ-ն միջազգային տնտեսականհարաբերությունների զարգացման որոշակի աստիճան է՝ կապվածաշխատանքիհանրայնացման ն արտադրությանմիջազգայնացման պատմականգործընթացների հետ: Աշխարհիբոլոր երկրները այս կամ այն ձնով ընդգրկվածեն այդ համակարգում, որը նրանց տալիս է լրացուցիչ տնտեսական խթան` հնարավորություն ընձեռելով նվազագույն ծախսերովբավարարելիրենց պահանջմունքները: Աշխատանքի միջազգային բաժանումը մասնակից երկրների մասնագիտացումնէ որոշակի տեսակի ապրանքների ն ծառայուոլորտում: Դրա շնորհիվ էլ ձնավորվում թյունների արտադրության են միջազգային մասնագիտացվածճյուղեր, որոնց արտադրանքը հիմանականումկողմնորոշվածէ դեպի արտաքինշուկա: Աշխատանքիմիջազգայինբաժանումը2Ճ/|Է2Ճ/|1|դարերում հիմնականումդրսնորվում էր երկկողմ արտաքինտնտեսականկապերի ձնով, իսկ 240-204 դարերումայն արդեն ծավալվեց ամբողջ աշխարհում: Մինչ արդյունաբերականհեղաշրջումը ՕԳՈՒ դարի վերջերից մինչն 2«2« դարի առաջին կեսը) աշխատանքիմիջազգային բաժանումը հենվում էր բնական հիմքի՝ երկրում բնակլիմայականպայմանների, աշխարհագրական դիրքի, հումքի տարբերություների վրա: Սակայնհետագայումաշխատանքիմիջազգայինբաժանման կախվածությունը բնական պայմաններից սկսեց թուլանալ: Այն կապվածության մեջ մտավ տնտեսականզարգացառավելապես ման մակարդակից: Աշխատանքիմիջազգային բաժանման տնտեսականբովանդակությունն այն համատեղ արտադրությանկազմակերպմանեղանակն է, որի դեպքում տարբեր երկրներիտնտեսություններըմասնագիտանում են որոշակի ապրանքների ու ծառայությունների վրա: արտադրությանն դրանցփոխանակության Այսպիսով,աշխատանքի միջազգայինբաժանումը. որոշիչգործոն է համաշխարհային տնտեսությանն համաշխարհայինշուկայի ձնավորման ու զարգացման համար: Իր էությամբ աշխատանքի միջազգային բաժանումը նույնական է աշխատանքիհասարակական բաժանմանը,այն տարբերությամբ,որ արտադրությանմասնագիտացմանն կոոպերացմանգործընթացներըդուրս են գալիս

ազգային տնտեսության շրջանակներից: Միաժամանակ, աշխատանքի միջազգայինբաժանմանմակարդակըզգալիորեն ցածր է, քան համանման գործընթացը ազգային տնտեսության շրջանակներում: Այսպես` 1. Աշխատանքի միջազգային բաժանումը տրամաբանորեն ն պատմականորենհամարվում է երկրորդային՝ ազգային տնտեսության համակարգինկատմամբ:Ընդ որում` ազգային տնտեսության շրջանակներումձեռնարկություններիմասնագիտացումըն կոոպերացումը ավելի խորն են, քան միջազգային մասշտաբով, թեպետ աշխատանքիմիջազգայինբաժանմանմեջ երկրներիակտիվ մասնակցությունըխթանում է դրանց տնտեսություններիկոոպերացման ն մասնագիտացման խորացմանը: 2. Աշխատանքի միջազգային բաժանման առանձնահատկությունն այն է, որ դրա ձներն ու սոցիալ-տնտեսականբնույթը որոշվում է այն հասարակականհարաբերություններով,որոնք ձնավորվում են առանձին երկրների ազգային տնտեսություններում: 3. Միջազգայինտնտեսական գործընթացներումաշխատանքի միջազգային բաժանման առանձնահատկությունըպետության միջամտությանհամեմատաբար սահմանափակհնարավորություննէ: Պետական վարչակազմը տնտեսականգործընթացներիվրա կարող է ներգործել միայն իր իրավասության շրջանակներում` սահմանափակվածտվյալ պետության տարածքով: Այդ սահմաններից դուրս այն ոլորտն է, որտեղհակադրվումեն տարբեր ազգային շահեր, ն որտեղ տնտեսականգործընթացներիպետականկարգավորումը իրականացվում է միայն միջպետական համաձայնագրերի հիման վրա: ժամանակակից համաշխարհային տնտեսության ձնավորման հիմքում նույնպես ընկած է եղել աշխատանքիմիջազգայինբաժանումը: Դրա համար բնութագրականէ տարբեր երկրների կապիտալների շրջապտույտի միահյուսումը, որն ընդգրկում է դրա բոլոր փուլերը, ն վերափոխվումէ ամբողջականազգային կապիտալների շրջապտույտիմիասեռվածգործընթացների: Գործնականումազգային կապիտալներիշրջապտույտի միջազգային միասեռման գործընթացներըարտահայտվումեն ազգային տնտեսություններիմիջն արտադրական,առնտրային,արժութային, վարկային կապերի համակարգերի անընդհատ զարգացմամբ:

Դրանք սերտաճելով կարող են հասնել այնպիսի վիճակի, երբ առանձին ազգային տնտեսություններ չեն կարող գործել առանց մեկը մյուսի, դրանով իսկ պայմաններստեղծելովազգային տնտեսությունների օբյեկտիվորեն ինտեգրման համար: Այս կամ այն տարածաշրջանում միջազգային ինտեգրումը ծագում է այն դեպքում, երբ արտադրությանարդյունավետությանաճի պայմաններով թելադրվող կոդպերացմանու արագ աճող միջազգայինմասնագիտացման պահանջմունքները հակասության մեջ են մտնում այդ գործընթացներիկարգավորմանազգային պետականքաղաքականության հետ: Այս հակասությունների հաղթահարման փորձերը առանձնապեսուժեղացան Երկրորդ համաշխարհայինպատերազմից հետո ն այսօր զարգանում են ինչպես երկկողմ, այնպեսէլ բազմակողմ ձներով, իրենցից ներկայացնելովառանձին պետությունների այս կամ այն տնտեսականմիջոցառումների ընթացիկ կոորդինացում(համաձայնեցում), միջկառավարականն տարբեր տեսակի համաձայնագրերի (կոնվենցիաների)կնքում:

2.2.

Աշխատանքիմիջազգայինբաժանման նախադրյալներըն գործոնները

Աշխատանքիմիջազգային բաժանմանգործընթացըպայմանավորված է տարբեր գործոններով: Վերջիններսդասակարգվումեն առանձինխմբերի, որոնք սխեմատիկձնով կարելի է ներկայացնել գծապատկերիմիջոցով: Նշված գործոններն իրենց ազդեցություննեն թողնում աշխատանքի միջազգային բաժանմանձների վրա: Աշխատանքիմիջազգային բաժանումը կարելի է բնորոշել որպես արդյունահանող,վեծառայությունրամշակող արդյունաբերական,գիտատնտեսական ների ոլորտում իրականացվողաշխատանքների` ըստ երկրների կամ տարածաշրջաններիմասնագիտացում:Եթե մինչ 72« դարի կեսերը համաշխարհայինշուկայում գերակշռում էր արդյունահանող արդյունաբերությանկողմից արտադրվածապրանքներիառնտուրը, ապա նույն դարիկեսերից այդ ցուցանիշը կազմեց համաշխարհային ապրանքաշրջանառության 629--ը:

Բնական,աշխարհագրական տարբերություններ

ԼՈ Պատմական զար արտադրականավա ն արտաքինտնտ գործունեությանմ

Տեխնիկական առաջադիմություն

Աշխատանքիմիջազգայինբաժանման գործոններ

Խրո

ռեսուրներ

Տարածք

աա ներ

Ագր

Ազգայինտնտ սոցիալակա իրա

մեխան

ն դրա

Նշված ժամանակահատվածումաշխատանքիմիջազգայինբավրա ազդող կարնորագույնգործոններն էին բնակլիմայական նպաստավորպայմանները:Գիտատեխնիկական առաջընթացի շնորհիվ տեղի ունեցավ վերոհիշյալ գործոնների դերի թուլացում, որը խթան հանդիսացավաշխատանքի միաջազգայինբաժանման ձների ներսում որակականթռիչքների համար: 224 դարի երկրորդ կեսին համաշխարհայինշուկայում մեծացավ վերամշակոդ արդյունաբերությանճյուղերի արտադրանքիտեսակարարկշիռը, իսկ պատրաստիարտադրանքիծավալը կազմեց 60962: Աշխատանքի միջազգային բաժանմանձների վրա սոցիալ-տնտեսական պայմաններնազդում են հավասարաչափ,քանի որ երկրի պատմական զարգացումը, տնտեսականմակարդակը,ազգային տնտեսության սոցիալական տեսակը, արտաքին տնտեսական կապերի իրացմանմեխանիզմըզարգանում են բավականաչափդինամիկ,ն թռիչքաձնզարգացումներչեն սպասվում: Աշխատանքիմասնակիբաժանումըերկրներիմիջենաշխատանքի ճյուղային բաժանումն է: ԳՏԱ-ի ազդեցության ներքո աշխատանքի ճյուղային բաժանումը տարբերակվում է, առաջանում են նոր ճյուղեր, նոր պահանջմունքներիազդեցությամբ` նոր արտադրանքներ: Մասնակիբաժանման մեջ առաջատար դիրք է գրավում ներճյուղայինբաժանումը,ինչպես, ասենք, մասնագիտացումըք̀իմիական արդյունաբերությունում: Այսպես,Գերմանիանմասնագիտացել է ներկանյութերին պլաստիկզանգվածների արտադրության, Ֆրանսիան` օծանելիքի, Բելգիան` պարարտանյութերիարտադրության մեջ: Աշխատանքիներճյուղային մասնագիտացումը մեծացնպաստումէ արտադրանքի զանգվածային արտադրության նան ու արտադրանքիորակի աշխատանքիարտամանը, ինչպես դրողականությանբարձրացմանը: Աշխատանքիեզակի բաժանումըըստ տեխնոլոգիականգործընբաժանումնէ: Այն կաթացների ն դետալայինմասնագիտացման րող է հանդես գալ ներֆիրմայինն միջֆիրմայինբաժանմանձնով: Աշխատանքիներֆիրմայինբաժանումըիրականացվումէ մի շարք գործողությունների խստագույնպահպանմանհիման վրա: Այստեղ աշխատանքներիկազպահանջվում է մեկ ընդհանուրկենտրոնից ն մակերպում կառավարում,քանի որ աշխատանքներիներֆիրմային բաժանումը հենվում է տարբեր երկրներում արտադրանքի տարբեր մասերի արտադրությանն որնէ այլ երկրում կամ երկրնեժանման

րից յուրաքանչյուրում պատրաստիարտադրանքիարտադրության կամ տեխնոլոգիականգործընթացներիիրացմանվրա: Միջֆիրմային մասնագիտացումը իրականացվումէ գործարքի միջն պայմանագրերի կնքման, կապիտալ ներմասնակիցների դրումներում մասնակցության, պատրաստիարդադրանքի համատեղ առաքմանցանցի ստեղծման, համատեղծրագրերի մշակման ճանապարհով: Աշխատանքի միջֆիրմային բաժանման օրինակ է 150 տեղանոց ինքնաթիռի 8 2500 տիպի շարժիչի արտադրությունը, որին մասնակցում են մի շարք երկրներ՝յուրաքանչյուրը կատարելով որոշակի կապիտալ ներդրումներ: Անգլիական Ռոլս-Ռոյսը, Պռատ ն Յութնի ֆիրմաները կատարեցինայդ ներդրումների30Չ2-ը, Ճապոնական ժճքոօտՏտՃ6ՒՕ6ոցծո-ը`26462-ը,գերմանական ԽՇՀԾ(6ո Ձոմ ԽԵլոՏ-ը՝ 1126-ը, իտալական Ւէ Ճ/Հօոօո ֆիրման 692-ը: Միջֆիրմային մասնագիտացման հիմնական շարժառիթը խոշոր մասշտաբիհասնող կապիտալ ներդրումներնեն, որոնք անհնար է իրականացնել մի առանձին ընկերության միջոցով: Աշխատանքի եզակի բաժանումը ստեղծում է երկարաժամկետկոռպերացված կապերի հնարավորություն, բայց համագործակցության այս ձնը պարունակում է արտադրության անընդհատությանխափանման վտանգ, քանի որ քաղաքական իրավիճակի փոփոխությունները, գործադուլներնու տնտեսական այլ անցանկալի երնույթները կարող են պատճառդառնալ մատակարարումներիընդհատմանը:Ուստի միշտ ցանկալի է ունենալ մատակարարումներիայլընտրանքային աղբյուրներ կամ որոշակի արտադրականպաշարներ: Այսպիսով,աշխատանքիմիջազգայինբաժանումըփոխլրացնող արտադրություններիկազմակերպմանհամակարգէ, որը հենվում է ազգային տնտեսությունների մասնագիտացմանվրա: Ընդ որում՝ այդ գործընթացին երկրների մասնակցություննունի շահադիտական նպատակ,որը թույլ է տալիս՝ ստանալ այն տարբերությունը,որը գոյություն ունի ապրանքների արտադրությանազգային ն միջազգայինգներիմիջն, տնտեսել այն ծախսերը,որոնք առաջանում են որոշակի ապրանքի արտադրությունից հրաժարվելու ն այլ երկրներում դրանք ավելի էժան գներովձեռք բերելու շնորհիվ: շրջանում տարածվածէ այն կարծիքը,որ աշՏնտեսագետների խատանքիմիջազգային բաժանմանտեմպերը ապագայում կշարունակվենմնալ կայուն, բարձր,ուստի ն կմեծանադրանցմասնակ»

ցությունը միջազգայինտնտեսականհարաբերություններին: Զարգացածերկրներնավելի շատ կողմնորոշվածկլինեն դեպի արտաքին շուկաներ` ներքին պահանջմունքներըբավարարելով ներմուծման հաշվին: Զարգացող երկրներըէքստենսիվտիպի արտադրությանճանապարհով մեծացնում են իրենց արտադրական հնարավորությունները՝աշխատելով հիմնականումներքինշուկայի համար ն մասնակցումեն համաշխարհայինհամագործակցությանը` արդյունահանվող արդյունաբերականարտադրանքի վերամշակման ն իրացմանմիջոցով:

2.3.

Արտադրությանմիջազգայինմասնագիտացումը, կոոպերացումըն դրանցձները

Աշխատանքիմիջազգայինբաժանումը դրսնեորվումէ արտադրության միջազգայինմասնագիտացմանն կոոպերացմանձներով, որոնք տնտեսագիտական գրականության մեջ ներկայացվում են որպեսաշխատանքիմիջազգայինբաժանման ն՛ ձներ, ն՛ կրողներ: Արտադրությանմասնագիտացումը աշխատանքի հասարակական բաժանմանձն է, որն արտահայտվումէ արտադրությանգորինչպես նան ճյուղի ծող ճյուղերի տրոհմամբ,նորերի ձնավորմամբ, ներսում` աշխատանքի բաժանմամբ: Արտադրության մասնագիտացման խորացման կարնորագույն գործոններ են ԳՏԱ-ն ն արտադրությանմասշտաբներիընդլայնումը: Արտադրությանմիջազգայինմասնագիտացմամբ տեղի է ունենում դեպի արտաքին շուկան կողմնորոշվածմիատարրարտադրության կենտրոնացումմեկ կամ մի քանի երկրներիտարածքում: ն Այդ' դեպքում միատարր արտադրությանհամակենտրոնացման աշխատանքիհանրայնացմանհիման վրա տեղի է ունենում ազգային արտադրությանտարբերակում ն տեխնոլոգիականգործընթացներիտարանջատումայնպես, որ ներքին պահանջարկըետ է ն հնճարավորումնում թողարկված արտադրանքիքանակությունից, է թյուն տալիս երկրներին.փոխլրացնելայդ պահանջարկը: Արտադրությանմիջազգային մասնագիտացումըտեղիէ ունեն տարածքային,որը նում երկու ուղղություններով.արտադրական է ենթադրում երկրի կամ երկրների արտադրանքիարտադրությանոլորտում: :

որնէ խմբի մասնագիտ

Արտադրությանմասնագիտացումնիր հերթին լինում է՝ ա) միջճյուղային, բ) ներճյուղային, գ) ներարտադրական,այսինքն` առանձինֆիրմաների մակար-

դակով:

Տարածքայինմասնագիտացումընս հանդես է գալիս ըստ՝ ա) առանձիներկրների, բ) երկրներիխմբերի, գ) ըստ տարածաշրջանների: Միջազգային տնտեսական հարաբերություններդասընթացին ավելի շատ հետաքրքրում է արտադրականմասնագիտացումը, որը հանդես է գալիս հետնյալ ձներով. որի դեպքումերկրները, առանդետալայինմասնագիտացում, ձին ֆիրմաները մասնագիտանումեն վերջնական արտադրանքիառանձինմասերի, հանգույցներիարտադրությանմեջ, վերջնականարտադրանքիմասնագիտացում, որը երբեմն անվանվում է առարկայական(պատրաստիարտադրանթի), երբ առանձին երկրները, ֆիրմաները մասնագիտանում են վերջնականարտադրանքիարտադրությանմեջ, մասնագիտացումըստ տեխնոլոգիականգործընթացների,երբ մասնագիտացումէ ձեռք բերվում տեխնոլոգիականգործընթացիառանձինփուլի կամ փուլերի իրականացմանգծով: Արտադրությանմիջազգայինմասնագիտացումըզարգացել է մի քանի փուլերով: »2« դարի 30-ական թվականներինգերակշռում էին միջճյուղային մասնագիտացումը ն խոշոր համալիր ճյուղերի արտադրանքիփոխանակումը(օրինակ, արդյունաբերականնգյուղատնտեսականարտադրանքիգծով): 1950-1960-ական թվականներինես մասնագիտացումնիրականացվում էր հիմանականումճյուղի մակարդակով,սակայն ոչ համալիր, այլ առաջնայինճյուղերի միջն (օրինակ, մեքենաշինության ն այլ ճյուղերի միջն): ներսում ավտոմոբիլաշինության 1970-1980-ականթվականներիցսկսած արտադրությանմիջազգային մասնագիտացումըստացել է ներճյուղային բնույթ. այն իրականացվումէ դետալային ն տեխնոլագիական եղանակներով:Դրա համապատասխանփոխանակությանմեջ բարձրանում են կիսաֆաբրիկատների,հանգույցներիտեսակարարկշիռը, իսկ ինչ վերաբերում է պատրաստիարտադրանքին,ապա փոխանակվումեն »

տարբերվում

են սպառոմիատիպապրանքներ,որոնք միմյանցից ղական հատկություններով: Աշխատանքիմիջազգայինբաժանումն ունի ինչպես քանակական, այնպես էլ որակական բնութագրիչներ: Քանակականբնութագրիչներնարտահայտումեն միջազգային առնտրի, արտաքին տնտեսականկապերի աճի տեմպերն ու կառուցվածքայինփոփոխությունները, իսկ որակական բնութագրիչները` միջազգային տնտեսականհարաբերություններումներգրավվածաշխատանքների ն ծառայությունների փոխանակայինհարաբերությունները:Ներկայումս ապրանքներին ծառայությունների,արտադրության գործոնների միջազգային շարժին հավասար զարգանում են տրանսպորտային ն տեղեկատվական ծառայությունները, զբոսաշրջությունը, հեղինակային,գիտատեխնիկական գիտելիքներիվաճառքը ն այլն: Աշխատանքիմիջազգայինբաժանմանգործում երկրի մասնակցության հարցերի ուսումնասիրության ժամանակ կարնոր տեղ է զբաղեցնում երկրի տնտեսության ճյուղերի կամ արտադրության ոլորտներիմիջազգայինմասնագիտացմանորոշումը: Առանցդրա գործնականում անհնար է գնահատել աշխատանքիմիջազգային բաժանմանմեջ երկրիներդրմանիրականաստիճանը,նրա ազդեցությունը վերարտադրության գործընթացների արդյունավետության վրա: Արտադրությանմիջազգային մասնագիտացմանմեջ ճյուղերի, արտադրությանոլորտների(նան ծառայությունները,գիտական հետազոտություններիարդյունքներիառնետուրըն այլն) մասնակցությունը բնութագրող ցուցանիշ է արտահանմանմեջ այդ արտադրանքի զգալի բարձրբաժինըայլ ճյուղերի արտադրանքիհամեմատությամբ, ինչպես նան տվյալ երկրի արտադրանքի մեջ արտադրությանայդ ճյուղերի առավել բարձր տեսակարարկշիռը: Երկրի մասնագիտացմանմակարդակըբնութագրող ցուցանիշները մշակվել են Տնտեսական զարգացման ն համագործակցության կազմակերպության (ՕԷՇք) ն ՄԱԿ-ի Արդյունաբերության զարգացման կազմակերպությանկողմից, որոնք գործնականում կիրառում են աշխատանքի միջազգային բաժանմանը.երկրների մասնակցությանաստիճանը:գնահատելու:համար: Այդ ցուցանիշ(Մչ), ներից առաջինըկոչվում է մասնագիտացումըստ մակարդակի

հաշվարկվումէ որպես կոնկրետճյուղի արտահանմանծավալի (Արտ. ծավ.) ն ներքինպահանջարկի(Նա) հարաբերություն. որը

«Արո

Ցամ.,.1009.:

պահ.

Երբ համարիչը զգալիորեն գերազանցում է ներքին պահանջարկին, ապա տվյալ երկրի մասնագիտացմանմակարդակըբարձր է: Հաջորդ ցուցանիշը կոչվում է ներճյուղային.մասնագիտացման գործակից (Մզ),որը հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով՝ գ-

ԱՀՆ

«10096,

որտեղ՝ Ա-ն արտահանմանծավալն է, Ն-ն՝ ներմուծմանծավալը: Այս ցուցանիշը գտնվում է (-100,ՒԷ100) միջակայքում: -100-ի դեպքում երկիրը բացառապեսներմուծող է, 00-ի դեպքում` արտահանող: Միջանկյալ ցուցանիշները ցույց են տալիս ճյուղի մասնագիտացմանմակարդակը: Արտադրության (ճյուղի) միջազգային մասնագիտացման մակարդակի հիմնական ցուցանիշներին են վերաբերում նան արտահանման մասնագիտացմանհարաբերականգործակիցը (ԱՄ3ՀԳ). Ա

ԱՄՀԳ--

որտեղ՝ Աշ-ն ապրանքի (ճյուղի ամբողջ ապրանքների) տեսակարար կշիռն է երկրի արտահանմանծավալի մեջ, Ար-ն՝ ապրանքի (ճյուղի ամբողջ ապրանքների) տեսակարարկշիռը` համաշխարհայինարտահանման մեջ: Տվյալ գործակցի օգնությամբ կարելի է, բնականաբար, բավականաչափմոտավորորոշել այն ճյուղերի (ապրանքներիու ծառա-

յությունների) շրջանակը, որոնք տվյալ երկրի համար համարվում են միջազգայնորեն մասնագիտացված: Եթե նշված հարաբերակէ միավորը, ապա հիմքեր կան խոսելու ցությունը գերազանցում տվյալ ճյուղի միջազգային մասնագիտացման մասին ն ընդհակառակը: Ինչ վերաբերումէ արտահանմանքվոտային,ապա այն կողմնոէ տվյալ երկրիշուկայի համար րոշող ցուցանիշէ, որը բնութագրում

ազգային արդյունաբերությանբաց լինելու մասին: Արտահանման քվոտայի մեծացումը վկայում է ինչպես աշխատանքիմիջազգային բաժանմանմեջ երկրի մասնակցության,այնպես էլ արտադրանքի մրցունակությանաճի մասին: 2օ« դարի 60-ական թթ. սկսած համաշխարհային տնտեսության մեջ տեղի ունեցող գործընթացներըհանգեցրինաշխատանքիմասնագիտականխորացման այնպիսի մակարդակիձնավորման,որը թույլ է տալիս աշխարհի երկրներըդասակարգել(հիմք ունենալով դրանց մասնագիտացումը)3 խմբերի՝ 1) մասնագիտացածվերամշակողարդյունաբերության մեջ, 2) արդյունահանող, 3) մասնագիտացածգյուղատնտեսականարտադրությանմեջ: Գոյություն ունի նան չորրորդ խումբը, որի մեջ մտնում են այն երկրները, որոնք միաժամանակմասնագիտացվածեն նշված երեք խումբ ապրանքների արտադրությանմեջ: Խոսքը արդյունաբերական զարգացած երկրների մասին է` ԱՄՆ, Կանադա, Մեծ Բրիտանիա, Ֆրանսիա, Գերմանիան այլն: Վերամշակողարդյունաբերության մեջ վերը նշված երկրներիկողքին ավելանում են Իտալիան ն Ճապոնիան:Նշված երկրները համաշխարհայինշուկա են արտահանում բարձր տեխնոլոգիականապրանքներ,հաստոցներու սարքավորումներ, գյուղատնտեսականմեքենաներ, ավտոմեքենաներ, կենցաղային սարքեր, քիմիական արդյունաբերությանարտադրանք ն այլն: Այս երկրների շրջանակներումես տեղի ունի մասնագիտացում: Այսպես, ԱՄՆ-ը, Ճապոնիան,Շվեդիան, Գերմանիանն Մեծ Բրիտանիանհամաշխարհայինշուկային մատակարարում են ավտոմեքենաներ,Հոլանդիան, Ճապոնիանն Գերմանիան` կենցաղային էլեկտրատեխնիկա,Ֆրանսիան ն Գերմանիան՝օծանելիք, Գերմանիանն Իտալիան՝կոշկեղեն ն այլն: Ամերիկայի,ՄԵրձավոր Երկրորդ խմբի երկրները Լատինական երկրներն են, որոնք ունեն Արնելքի, Ասիայի մի շարք զարգացող Այդ վառելիքիպաշարներ: զգալիբնական ռեսուրսներ, հատկապես են գազ, արտահանում նավթ, երկրները համաշխարհայինշուկա ածուխ, սն ն գունավոր մետաղներ,ոսկի, արծաթ: Բացիզարգացող Ֆրանսիան, երկրներից` այդ շարքում են նան ԱՄՆ-ը, Գերմանիան ն այլն: զարգացուապրանքների Գյուղատնտեսական Ասիայի,Աֆրիմը նույնպեսիր տեղնունի ԼատինականԱմերիկայի,

Կանադան,

արտադրության`

կայի մի շարք երկրներում, թեն ԱՄՆ-ը, ԱրեմտյանԵվրոպայի բոլոր երկրները ն Կանադան նս համաշխարհայինշուկա են արտահանում գյուղատնտեսական արտադրանք: Նշված երկրների շրջանակներում Բրազիլիան մասնագիտացել է սուրճի, Արգենտինան՝ մսի, Կուբան՝ շաքարի, Գնդկաստանըն Շրի-Լանկան՝թեյի, Ավստրալիան՝ մսի ն բրդի, աֆրիկյան մի շարք երկրներ` բանանի ն մյուս ցիտրուսներիարտադրությանմեջ: Միջազգային մասնագիտացման հետ մեկտեղ տնտեսական կյանքի միջազգայնացմանհիմք է դառնում նան տարբեր երկրների ֆիրմաների միջն միջազգային կոոպերացումը, այսպես կոչված՝ միկրոտնտեսականինտեգրումը,որի էությունն ու ձները ժամանակակից պայմաններում մեծապես որոշվում են մրցակցային պայքարի նոր պայմաններով: Արտադրության միջազգային կոոպերացումը երկու ն ավելի երկրների արտադրականկարողություններիմիավորումն է որնէ արտադրանքիարտադրությանկամ տեխնոլոգիայիկատարելագործմանմիասնականծրագրի իրականացման գործում: Արտադրությանմիջազգային մասնագիտացումը ենթադրում է նան արտադրության միջազգային կոոպերացմանանհրաժեշտություն, որը տարբերերկրներիմասնագիտացվածճյուղերի, արտադրությունների ու ձեռնարկությունների միջն երկարատն տնտեսական կապերիհաստատումն է, որոնք սակայնչեն հանգեցնումձեռնարկությունների ինքնուրույնության վերացմանը: Միջազգային կոոպերացման հիմքը աշխատանքիարտադրողականությանանէ նոր արտադրությունընդհատ բարձրացումնէ, որը նան խթանում ների,ճյուղերի ն ձեռնարկություններիձնավորումը: Արտադրության միջազգային կոոպերացումն ունի մի շարք հատկանիշներ,որոնցուլ տարբերվում է արտաքին տնտեսական կապերիայլ ձներից: Այդհատկանիշներիցեն՝ Առաջին` համատեղ գործունեության պայմաններինախնական փոխհամաձայնեցումը,որն արտահայտվումէ համապատասխան պայմանագրերիձնով:

Աղյուսակ1

Միջազգայինկռռպերացման դասակարգումն ըստ հիմնականհատկանիշների Դասակարգման

հատկանիշները

Ըստ

տեսակների

Կոռպերացման բնույթը Տնտեսականկոոպերացում,արդյունաբերական համագործակցություն, արտադրական կոոպերացում, գիտատեխնիկական կոոպերացում,արդյունաբերականօբյեկտներինախագծման ն շինարարության կոոպերացում, իրացման ոլորտում կոոպերացում, կոոպերատիվգործունեություն տնտեսական այլ ասպա-

րեզներում Ըստ

փուլերի

եբ

թոդ

Ըստ

գործունեության արտադրական

աան ական,

Վամատեղ ծրագրերի կատարում, պայմանագրային մասնագիտացում,համատեղ ձեռնարկությունների ստեղծում Ներֆիրմային,միջֆիրմային,ներճյուղային,միջ-

Գործվող

կապերի

կառուցվածքի

ճյուղային, հորիզոնական, ուղղահայացն խառը

Երկու ն ավելի երկրներիմիջն, տարածաշրջանի սահմաններում, միջտարածաշրջանայինն հա-

Ատ տարածական ընդգրկմա մաշխարհային

Ըստ սուբյեկտների թվի Երկկողմ ն բազմակողմ Ըստ

օբյեկտների թվի| Առարկայականն

բազմառարկայական

Երկրորդ` գործունեության փոխադարձկոորդինացումն է, որը թույլ է տալիսկողմերին: օպերատիվկերպով վերակառուցել արտադրությունը՝ելնելովներկա պայմաններից: Երրորդ՝արտադրությանմիջազգայինկոոպերացմանսուբյեկտձեռնարկությունների դերում հանդես են գալիս ներ կամ ֆիրմաներ: միջազգային արտադրության բնութաՉորրորդ՝ է գրվում նրանով, որ ապրանքափոխանակությունը կախվածէ արտադրականծրագրերիկատարումից:. է դասաԱրտադրության միջազգային կոոպերացումը կարգել ըստ ձների` ա) տնտեսական, բ) արտադրական, '

երկրների տարբեր

կոոպերացում .:

սերտորե

կարելի

գ) ԳՏԱ կոռպերացում ն արդյունաբերականհամագործակցություն, որը ժամանակակիցպայմաններումամենատարածվածնէ: Արտադրությանմիջազգային կոռպերացումն իրականացվում է տարբերփուլերով. 1) նախարտադրականկոոպերացում` գիտափորձնական (հետախուզական)ն կոնստրուկտորականաշխատանքներում, 2) արտադրականկոոպերացում, Յ) առնտրային, որը համագործակցությունէ իրացման բնագավառում: Ըստ կառուցվածքի` արտադրությանմիջազգային կոոպերացումը լինում է ներֆիրմային ն միջֆիրմային: Առաջինդեպքում համագործակցությունըտեղի է ունենում որնէ ֆիրմայի՝ տարբեր երկրներումգտնվող մասնաճյուղերի ու ստորաբաժանումներիմիջն: Սա հատուկ է հատկապեսխոշոր վերազգային կորպորացիաներին:Երկրորդ դեպքում կոոպերացվում է տարբեր ֆիրմաների արտադրականգործունեությունը: Ներֆիրմային կոոպերացմանհամաձայնագիրը կարող է ներառել համագործակցությունը անձնակազմիուսուցման ն արտադրությանկարգավորման, լիցենզիոն համաձայնագրերի ն ֆրանչայզինգի, բուն արտադրության ն արտադրանքի հետագա գնման ենթապայմանագրերի, կառավարմանն մարքեթինգիպայմանագրերի,երկրաբանահետախուզական ն գիտական հետազոտություների համագործակցությանգործում: Ըստ սուբյեկտների թվի` արտադրությանմիջազգային կոոպերացումն իրականացվումէ երկկողմ ն բազմակողմձներով: Արտադրությանմիջազգային կոռպերացումն իրականացվումէ տարբերմեթոդներով. ա) համատեղծրագրերի, բ) պայմանագրերի, գ) համատեղձեռնարկությունների ձնով: Վամատեղծրագրերիիրականացումըտեղի է ունենում երկու եղանակով. կապալայինկոոպերացմանմիջոցով, համատեղարտադրություններիմիջոցով: Առաջինդեպքում արտադրականկոռպերացմանմասնակիցները հանդես են գալիս գլխամասայինձեռնարկության կամ ֆիրմայի կապալառուիձնով: Խոշոր ընկերություննիր արտադրականծրագ"

րերի կատարմանմեջ ընդգրկում է համեմատաբարփոքր ֆիրմաներ, որոնք մասնագիտացվածեն վերջնականարտադրանքիհամար առանձին դետալներին հանգույցների թողարկմանմեջ: Օրինակ, ամերիկյան ավտոմոբիլային«Ֆորդ» կոնցեռնըգրեթե 25 հազար ֆիրմաներից գնում է կոմպլեկտավորողշինվածքներ ն նյութեր: Երկրորդ դեպքում արտադրանքըհամարվումէ համատեղաշխատանքիարդյունք ն չունի որոշակի ազգայինպատկանելություն: Ընկերությունների միջն համագործակցությունը հաճախձնակերպտեսքով: վում է կոնսորցիումների Ռազմավարականընկերակցություններ(ալյանսներ) սովորաբար անվանվում են ներֆիրմայինկոոպերացիոնհամաձայնագրերը, որոնք համագործակցության այլ ոլորտների հետ մեկտեղ ներառում են նան ապրանքներիու ծառայությունների համատեղ արտադրությունը: Գլոբալացմանարդի շրջանում, երբ ողջ աշխարհըդարձել է արտադրանքի իրացման պայքարի մրցավայր, որտեղ մրցակցությունն առավել սուր բնույթ է ընդունում, այդ պայմաններումգլոբալ շուկայում ապրանքներիիրացմանընդլայնմաննպատակովհամագործակցությունըայլ ֆիրմայի կամ ֆիրմաներիհետ արդյունավեւտ խթան է դառնում ցանկացած ֆիրմայի մրցակցության բարձրացման գործում: Ռազմավարականհամագործակցություննառավել տարածված է բարդ ու գիտատարարտադրանքիարտադրությանգործում, մասնավորապես` ավտոմեքենաների,օդանավերի, համակարգիչների, հեռահաղորդակցության սարքավորումների ն այլնի արտադրության գործում: Ընկերակցությունների1296-ը բաժին է ընկնում մեքենաշինությանը, 1396-ը` քիմիական արդյունաբերությանը,696-ը՝ համակարգիչներին դրանց դետալներիարտադրությանը:Ռազմավարական համագործակցություննառավել տարածված է ԱՄՆ-ի, ԵՄ-ի ն ճապոնիայի ֆիրմաների միջն, չնայած դրանց միացելեն այլ երկրների,այդ թվում՝ ԱրնելյանԵվրոպայիերկրներիֆիրմաները: Ընկերակցությունները ներկայումս ակտիվորեն ստեղծվում են տեղեկատվականտեխնոլոգիականհամալիրում:Որպես կանոն, դրանք ջանքերը համատեղումեն, որպեսզի համաշխարհայինշուպայմաններումամրակայում օրըստօրե խորացող պնդեն իրենցդիրքերը:

մրցակցության

Պայմանագրայինմասնագիտացում:Պայմանագրի մասնակիցների միջն արտադրականծրագրի սահմանազատումնէ, բաժանումը: Պայմանագրումկողմերը ձգտում են նվազեցնել կամ վերացնել արտադրության կրկնողությունը, բնականաբար, բացառելով մրցակցությունը շուկայում միմյանց միջն: Դա ենթադրում է նան գիտականաշխատանքներիփոխանակում: Վամատեղձեռնարկություններիստեղծում: Այն արդյունաբերական համագործակցությանյուրահատուկ ձն է տարբեր երկրների միջն, որնէ արտադրանքի կամ ծառայությանարտադրության ոլորտում:

Վամատեղ ձեռնարկություններին բնորոշ առանձնահատկություններն են. Գործընկերներիսեփականությանմիավորումն ու դրա հիման վրա համատեղ ձեռնարկության ստեղծումը, արտադրանքի արտադրության ն իրացմանհամատեղ կառավարումը, արտադրական ռիսկերի համատեղ կրումը, շահույթի բաշխումնըստ հիմնադիր փաստաթղթերի: Դամատեղձեռնարկությունըձեռնարկատիրոջհամար կապիտալի ներդրման ձն է, որն ենթադրում է «ներդրումայինմիջավայրի» առկայություն, այսինքն` օտարերկրյա ներդրումների համար օրենսդրության, հումքի, բնական պաշարների առկայություն, որակյալ աշխատուժ, զարգացած ենթակառուցվածք,մասնավորապես` տրանսպորտ,կապի միջոցներ, էներգետիկապահովվածություն, ներքինշուկայի վճարունակություն,ազատ շուկայական հարաբերություններ,արժույթի փոխարկելիություն,երկրից արժույթով շահույթի ստացման երաշխիքներ: Այսպես, իտալական, գերմանական ն ֆրանսիականավտոմոբիլային ֆիրմաները ստեղծել են «Իվեկո» համատեղընկերությունը,որը միավորումէ նրանցուժերը. բեռնատարավտոմոբիլներիարտադրությանմեջ: Միջազգային պրակտիկայումտարածված են համատեղ ձեռնարկություններիհետնյալտեսակները. ա) բաժնետիրականընկերություն, որն իրավունք ունի հայտարարել անվանական կապիտալ(թողարկվածբաժնետոմսերիընդհանուր գումարը), բաշխված կապիտալ (այն բաժնետոմսերիգումարը, որոնք ծածկվելու են բաժանորդագրությամբ)ն վճարված կապիտալը(բաժնետիրականընկերությանկանոնադրականկապիտալում բաժնետերերիիրականներդրումներիգումարը), »

բ) /ոհվ պատասխանատվությամբ ընկերություններ,որոնց մասնակիցներըընկերությանպարտավորություններիհամար պատասխանատվությունեն կրում իրենց պատկանողգույքով, գ) սահմանափակպատասխանատվությամբ ընկերություններ, որոնց մասնակիցներըպատասխանատուեն իրենց ներդրումների

չափով: 2.4. ն

Արտադրության միջազգայինմասնագիտացման ազգայինտնտեսությանհամալիրզարգացման հիմնահարցերը

Երկրի ներսում աշխատանքիբաժանումից ԱՄԲ-ն տարբերակող առավել կարնոր առանձնահատկությունըմիջազգային գործընթացներիմասնակիցերկրներիկողմից ազգային տնտեսությունների կառուցվածքներիվրա նրանց ազդեցությանուղղությունն է: Ինչպես հայտնի է, աշխատանքիներքին բաժանման տնտեսագիտական առաջնայիննպատակըտվյալ երկրի համախառնհասարակական աշխատանքիորոշակի կառուցվածքի ձնավորումն է: Այդ կառուցվածքը ենթադրում է տնտեսության առանձին ճյուղերի միջն կապիտալ ներդրումներիայնպիսիտեղաբաշխում,որպեսզի հնարավոր լինի բավարարել ազգային տնտեսությանհիմնական պահանջմունքները երկրում առկա սահմանափակ կապիտալային, բնական ն աշխատանքային ռեսուրսների պայմաններում: Ներդրումների նպատակաուղղվածտեղաբաշխմանարդյունքում յուրաքանչյուր երկրում ձնավորվում է ազգային տնտեսությունը` իր Մի ճյուղում արտադրաբնորոշ արտադրությանկառուցվածքով: կան գործունեությանծավալի յուրաքանչյուր լուրջ փոփոխություն աշխատանքիտեղաբաշխկարող է հանգեցնել հասարակական ման` մինչ այդ ձնավորվածչափաքանակների վերափոխմանը,ինչպես նան փոխել կապիտալ ներդրումներիուղղվածությունը,առանձին ճյուղերիզարգացման տեմպերըն, վերջապես,արտադրական մակարդակները կամ անհատականսպառման ԱՄԲ-ի գործառականնշանակությունն այն է, որ տարբեր շնորերկրների միջն ամուր տնտեսականկապերի հաստատման ազդեցություն հիվ ցուցաբերվի առավել բարենպաստտնտեսական ՛

նրանց ազգային տնտեսությունների նկատմամբ: Այս ազդեցությունն արտահայտվումէ նրանով, որ մասնակցությունն ԱՄԲ-ին՝ երկրին հնարավորություն է տրվելու ուժերը կենտրոնացնել այն ապրանքներիվրա, որոնց արտադրությանհամար առկա են լավագույն պայմանները,տվյալ արտադրանքի արտադրությունն ընդլայնել այնպիսի ծավալներով, որոնք ունակ կլինեն բավարարել ոչ միայն տեղական բնակչության, այլ նան գործընկեր-երկրների բնակչության պահանջմունքները: Մյուս կողմից` այդ մասնակցույունը երկրին հնարավորությունէ տալիս հրաժարվելայնպիսիապրանքների արտադրությունից,որոնց համար բավարար պայմաններ չունի, ն դրանց սպառումը կարող է ապահովել միայն ներմուծման ճանապարհով: Այնպիսիտպավորություն է ստեղծվում, որ երկրի ներսում աշխատանքի բաժանման ն աշխատանքի միջազգային բաժանման տնտեսականարդյունքներըմիննույնն են: Իսկապես,աշխատանքի հասարակականբաժանմանայդ երկու ձներն էլ իրենց ազդեցությունն են ունենում յուրաքանչյուր երկրի ազգային տնտեսության վրա, ն դրանով դրանց նմանություննավարտվում է: Այդ ազդեցության ուղղությունները միանգամայն տարբեր են: Երկրի ներսում աշխատանքիբաժանման զարգացման պարագայում իրականացվում է ազգային տնտեսության կառուցվածքի ուղղակի վերափոխում, իսկ ԱՄԲ-ի դեպքում վերջինիս փոփոխություններըկատարվում են ոչ թե ուղղակի, այլ միջնորդավորված ձնով, այսինքն` ազգային տնտեսությունն ԱՄԲ-ինմասնակից մյուս երկրների պահանջմունքներինհամապատասխանեցնելու միջոցով: ԱՄԲ-ի ազդեցությունն ազգային արտադրությանկառուցվածքի վրա, վերջին հաշվով, հանգում է նրան, որ մասնակից երկրները պետք է ընդլայնեն արտահանմաննուղղված արտադրությունը: Հնարավոր է այնպիսի տարբերակ, որ երկիրն արտահանումն իրականացնիտվյալ ապրանքի ներքին սպառմանկրճատմանհաշվին: Այս դեպքում երկիրը նս մասնակցումէ աշխատանքի միջազգային բաժանմանը,սակայն պարտադիրչէ, որ այդ մասնակցությունը հանգեցնի երկրիազգայինտնտեսությանկառուցվածքիփոփոխությանը:Եթե երկիրըտվյալ տիպի արտահանումիցստացված գումարներով գնում է այլ տիպի ապրանքներ` ներքին պահանջմունքները բավարարելուհամար, ապա այդ դեպքում տվյալ երկրի տնտեսությանկառուցվածքըվերջինիս` ԱՄԲ-ին մասնակցության

ազդեցության ներքո, իհարկե, չի փոխվի: Այստեղ խոսքը մի ապրանքի սպառումը մյուսով փոխարինելու մասին է, այսինքնԱ̀ՄԲ-ի մասնակցությանշնորհիվ կատարվում է պահանջմունքներիդիվերսիֆիկացում: Անհատականսպառման պարզ դիվերսիֆիկացումը փոփոխում է ոչ թե ազգային տնտեսության կառուցվածքը, այլ միայնանհատականսպառմանկառուցվածքը: Եթե երկիրն արտահանումն իրականացնում է որնէ ապրանքի անհատականսպառմանկրճատման հաշվին, իսկ ստացված գումարներովմեքենաներ ու սարքավորումներէ ներմուծում տնտեսության մյուս ճյուղերի զարգացման նպատակով, այդ դեպքում այդպիսի արտահանումնանպատճառհանգեցնումէ համախառնհասարակականարտադրությանկառուցվածքիվերափոխմանը: ԱՄԲ-ի զարգացումնանհատականսպառման կրճատման հաշվին հազվադեպ է պատահում: Ընդհակառակը, երկրներն ընդգրկվում են միջազգային տնտեսականգործընթացում այն պարզ բավարարել պատճառով, որպեսզի հնարավորություն ունենան իրենց բնակչության ն տնտեսությանաճող պահանջմունքներն առկա ռեսուրսների պայմաններում: ԱՄԲ-ին մասնակցությունը կարնոր միջոց է տվյալ հասարակությանաճող անհատական ն արտադրականպահանջմունքներիբավարարմաննպատակովեղած ազգայինռեսուրսներիարդյունավետ ծախսմանհամար:

2.5.

Ժամանակակից տեսություններըաշխատանքի միջազգայինբաժանմանվերաբերյալ

են դեռես հարցերին անդարադարձել Աշխատանքիբաժանման անտիկ աշխարհիմտածողները:Քսենոֆոնը, օրինակ, աշխատանքի բաժանման նշանակությունը տեսնում էր աշխատանքի արտադրողականությանբարձրացմանմեջ, իսկ Պլատոնըաշխատանքի բաժանումըհամարում էր տարբեր շերտերի գոյության, աստիճանականությանպատճառ: Աշխատանքիբաժանման.գիտական տեսության հիմնադիրը Ա. Սմիթն է: Նրա «Ժողովուրդների հարստության բնույթի ն պատբաժանմանմեկճառներիմասին» գիրքը սկսվում է նաբանությամբ:

աշխատանքի

Աշխատանքիմիջազգային բաժանմանվերաբերյալ տեսությունները կարելի է բաժանել երկու խոշոր խմբի. տեսություններ, որոնք երկրների միջազգային մասնագիտացումը բացատրում են արտահանվող ապրանքների արտադրությանհամեմատաբարցածր ծախսերով, տեսություններ, որոնք երկրների միջազգային մասնագիտացման հիմքում դնում են որոշակի ապրանքների արտադրության գծով առանձին ֆիրմաների մենաշնորհայինառավելություները: Աշխատանքիմիջազգային բաժանման դասական ն նորդասական տեսություններըքննարկում են «Արտաքինառետուր» թեմայի շրջանակներում, իսկ արդիականացման տեսությունները ներկայացվում են ստորն: Տնտեսագիտականգրականությանմեջ աշխատանքի միջազգային բաժանմանարդի տեսությունները ներկայացվածեն երկու հիմնականձնով՝ ա) փոխկապակցվածության հայեցակարգիտարբերակներ, բ) աշխատանքի միջազգային բաժանման արդիականացման տարբերմեկնաբանություններ: Փոխկապակցվածության տեսությունը լայնորեն տարածվե 1970-ականներին, որի հիմնադիրներիցմեկը` հոլանդացի«տնտեսագետ Կ.Նուվենհուզեն, աշխարհիերկրների տնտեսական համագործակցությանհիմքում տեսնում էր բոլոր երկրների համար ընդհանուրբնապահպանական գործոնները՝ շրջակա միջավայրիաղտոտվածությունը, բնականռեսուրսներիսահմանափակություննու սպառելիությունը: Ըստ Կ. Նուվենհուզեի, այդ գործոնները այն հիմնական նպատակներն են կամ շարժառիթները,որոնք երկրներինմղում են աշխատանքի միջազգային բաժանման: Զարգացած երկրները զարգացողներիցկախված են հումքի, իսկ զարգացողները՝զարգացած երկրներից նոր տեխնիկա ն տեխնոլոգիա ներկրելու իմաստով: Դրանց միջն գոյություն ունի փոխադարձճնշում, ուստի ն հնարավոր է դառնում առկա գործոններիհաշվին արտադրանքիփոխանակումը: ԱմերիկացիտնտեսագետՌ. Կուպերը փոխկապվածության հիմնախնդիրըքննարկեց ոչ այնքան գործնական, որքան երկրիտնտեսականիրավիճակին դրանցքաղաքականությունների »

տեսանկյունից:Նա առանձնացրեցփոխկապվածության չորս կողմեր՝ 1. Կառուցվածքային, ըստ որի` երկրները այնպես են միմյանց հետ կապված ն փոխպայմանավորված, որ մի երկրում տեղի ունեցող փոփոխություններըհամապատասխան տեղաշարժերեն առաջացնում նան մյուս երկրներում: 2. Արտաքին տնտեսական քաղաքականության անհրաժեշտ կողմնորոշվածությանպայմաններում երկրների վարած տնտեսական քաղաքականությունը: 3. Արտաքինտնտեսականգործոններիազդեցությունը: 4. Քաղաքականության իրականացումը: Ռ. Կուպերի բերած այդ փաստարկներնավելի արդիականէին մինչն 24 դարի 90-ական թվանանների սկիզբը` կապիտալիզմին սոցիալիզմի գոյության պայմաններում: Համաշխարհային տնտեսության գլոբալացումը էականորենփոխումէ աշխատանքիմիջազգային բաժանման`երկրների մասնակցությանշարժառիթները,ընդ որում` առաջատար պետությունների կողմից քաղաքական գերակայության հասնելու` նախկինում տարածված միտումը հաճախ այս կամ այն երկրում քողարկվում է օգնության ծրագրերի,միջազգային տնտեսական կազմակերպություններիկողմից իրականացվող տնտեսական միջոցառումների, տնտեսական ինտեգրման գործընթացներով: Այնուհանդերձ, փոխկապվածությանբավականաչափ վերացական տեսությունները հիմք հանդիսացան աշխատանքի միջազգային բաժանման արդի մոտեցումները մշակելու

համար:

Արդիականացմանկողմնակիցները պնդում են, որ զարգացող երկրները պետք է հրաժարվեն, այսպես կոչված` «հովանավոր երկրներից» ն ակտիվորեն ներգրավեն օտարերկրյա կապիտալ: Բացի դրանից, զարգացող երկրներում պետք է կենտրոնանաաշխատատար,նյութատար ն ստանդարտացվածապրանքների արտադրությունը, իսկ զարգացած երկրները պետք է մասնագիտանան բարձրտեխնոլոգիաների արտադրությանմեջ: Այս մոտեցումը իրական կյանքում լայնորեն տարածվեց: ԼատինականԱմերիկայի, «բացեցին իրենց դռները» զարգաԱսիայի զարգացող երկրները: ցած երկրների կապիտալի առջն, որը գլխավորապես ներդրվում է վերամշակող արդյունաբերության ճյուղերում: Աշխատանքիբաժանման այդ մոտեցումը խախտում է երկրի բնապահպանական

ինչպես նան տանում է զարգացող երկրնեհավասարակշռությունը, ն րից հումքի նյութերի արտահանման,որը ն արագացնում է սահմանափակռեսուրսներ սպառելու գործընթացը: Համաշխարհային շուկայում ներկայումս աշխատանքիմիջազգայինբաժանմանճյուղայինկառուցվածքն ունի հետնյալ տեսքը՝ ա) նոր արդյունաբերականերկրները մասնագիտանում են համեմատաբար բարձր որակավորում ունեցող աշխատուժի միջոցով արտադրվողկապիտալատարապրանքներիարտադրությանմեջ, երկրներից առավել զարգացածները մասնագիբ) զարգացող տանում են նյութատար, աշխատատար ապրանքների արտադրության մեջ, իսկ հետամնացերկրներըորնէխմբի մեջ չեն դասվում, «Որակավորվածաշխատուժի առավելության» մոդել: Ազգային տնտեսությունների զարգացման հետ մեկտեղ փոխվում են այս կամ այն ապրանքի արտադրության համար անհրաժեշտ աշխատուժի քանակն ու որակը, կապիտալիծավալն ու բովանդակությունը: Դեռ ավելին, ժամանակի ընթացքում փոփոխությանկարող են ենթարկվել նույնիսկ բնականռեսուրսներիծավալներն ու որակական հատկանիշները (օրինակ' նոր հարուստ հանքավայրերի հայտնաբերում):Այս ամենի հետնանքով փոխվում են նան հայացքները աշխատանքի միջազգային բաժանման վերաբերյալ: Մասնավորապես,տնտեսագիտականգրականությանմեջ հայտնվել են, այսպես կոչված` աշխատանքի միջազգային բաժանման ոչ գործոնային ն տեխնոլոգիականտեսություններ,որոնց մեջ զգալի տեղ է գրավում «Որակավորված աշխատուժի առավելության» մոդելը: Վերջինիսկողմնակիցների`ամերիկացիտնտեսագետԴ. Կիսինգին մյուսների կարծիքով, այդ մոդելը Վեքշեր-Օհլինիտեսակետիմոդիֆիկացված ն կատարելագործված տարբերակնէ, քանի որ որակավորված աշխատուժ ունեցող. երկրները մասնագիտանումեն այնպիսի ապրանքներիարտադրության մեջ, որոնց համար ամենից շատ ծախսվումէ հենց այդ գործոնը: Մոդելը ենթադրում է, որ ապրանքիարտադրությանըմասնակցում է երեք գործոն` ոռանավորված աշխատուժ,չորակավորվածաշխատուժ ն կապիտալ: Իհարկե որակավորված աշխատուժը` որպես ավելցուկային գործոն, ազդումէ ապրանքիգնի վրա, սակայն այն պետք է դիտարկել ոչ թե մեկուսացված, այլ կապիտալայինծախսերի հետ համադրությանմեջ: Նշված հանգամանքըհաշվի առնելով միայն կամեծ ծախսումներպահանջող ապրելի է խոսել աշխատանքային

րանքներիարտադրությանմեջ երկրներիմասնագիտացմաննպատակահարմարությանվերաբերյալ: է «Մասշտաբիցտնտեսման» մոդել: Արեմուտքում արտադրությանմասշտաբիսկզբունքի վրա հիմնված ԱՄԲ տեսությունը: Վերջինիսկողմնակիցներնեն բելգիացի Դրիզեն ն ամերիկացի Լ. Վաֆբաուերը:Այս տեսության համաձայն`երկրների միջազգային մասնագիտացմանգործոն է հանդես գալիս ծախսերի տնտեսումը, որն առաջանում է մինչե որոշակի սահմանը արտադրությանմասշտաբներիավելացմանհետնանքով:Այս պատճառով էլ տվյալ տեսության հեղինակներըկարծում են, թե միայն տարողունակ ներքինշուկա ունեցող մեծ երկրներումկարող են ներդրվել արտադրություններ, որոնց տնտեսական արդյունավետությունն ավելանում է արտադրությանմասշտաբներիավելացմանըզուգըն-

տարածվ

թաց:

Ինչպես նշել է Լ. Վաֆբաուերը,եթե բոլոր երկրներիհամար արտադրությանն փոխանակմանպայմաններըհավասարլինեն, ապա փոքր երկրները կկարողանանխոշոր ն տնտեսող ձեռնարկություններ հիմնել` հաշվի առնելով հավասար մրցակցային հարաբերուարդյունքում արտահանմանշուկաների թյունների հաստատման Իսկ երբ երկրների ավելացումը: ներքին շուկաները մասամբ են պաշտպանված արտասահմանյանապրանքներիմրցակցությունից, մեծ երկրներնօգտվում են արտադրականառավելություններից (նույնիսկ այն պարագայում, երբ փոքր երկիրն առաջինն է արտադրելտվյալ ապրանքը ն հիմք դրել բավականաչափխոշոր արտադրության),քանի որ մաքսայինսահմանափակումները երաշմեծ են, որ խավորում երկիրը վերջին հաշվով օգուտ կստանա թողարկմանմեծ ծավալներիցտնտեսման հաշվին: Ահա թե ինչպես են մոդելի հեղինակները մեկնաբանում այն երնույթը, որ փոքր երկրներըհաղթահարումեն ներքին շուկաների հարաբերական սահմանափակություննու այլ երկրների բարձր մաքսային արգելքները`մասնագիտանալովմեքենաշինության,քիմիական արդյունաբերության, սն մետալուրգիայի մի շարք ապրանքատեսակներիարտադրության մեջ, որոնք մեծ պահանջարկ են վայելում համաշխարհայինշուկայում, չնայած դրանց բարձր գներին: Ներճյուղային մասնագիտացմանտեսական հիմնավորումը: Մինչն224 դարի կեսերը միջազգայինառնետուրնունեցել է բացա.

Տ4

ռապես միջճյուղային բնույթ: Սակայն վերջին տասնամյակներում իրավիճակը սկսեց արմատապես փոխվել. արդյունաբերապես զարգացածերկրներըսկսեցին ակտիվացնել առնտուրը վերամշակող արդյունաբերությանենթաճյուղերի ապրանքների գծով, այսինքն` միաժամանակներմուծում ն արտահանում միննույն ճյուղի ապրանքներ:Այսպես,ԳՖՀ-ն 1984 թ. արտահանումէր 518, ներմուծում` 591 մլն ԱՄՆ դոլար արժողությամբ գրասենյակայինսարքավորումներ: զարգացումը հակասում է Հեքշեր-ՕհլիՄիջճյուղայինառենտրի նի տեսությանը, քանի որ երկրներն այնպիսի ապրանքների առնտուր են իրականացնում,որոնք արտադրվում են գործոնների համանման ծախսումներով:Այդ իսկ պատճառով1960-1970-ական թթ. արեմտյան տնտեսագիտական գրականության մեջ հայտնվեցին ներճյուղային մասնագիտացմանտեսական հիմնավորումներ: Այդ նպատակով առաջարկված մոդելներից մեկը շվեդ տնտեսագետ Ս.Լինդերի մոդելն է: Ս. Լինդերն ու նրա կողմնակիցները պնդում էին, որ վերամշակող արդյունաբերությանապրանքներիարտաքին առետրիծավալների վրա ազդում է պահանջարկը, որը որոշվում է բնակչության մեկ շնչի հաշվով ազգային եկամտի մեծությամբ: Որքան մոտ են երկու երկրներում բնակչության մեկ շնչի հաշվով ազգային եկամտիմակարդակները,այնքան առավել հավանական է, որ այդ երկրներիցյուրաքանչյուրում արտադրվածապրանքները կկարողանանբավարարել դրանցիցյուրաքանչյուրի բնակչության պահանջմունքները: Երբեմնմիջազգայինառնետրի վիճակագրությունըհաստատում է տեսակետը:Օրինակ` մեծ է ԱՄՆ-ի ն Կանադայի,ԵՄ անՍ.Լինդերի դամ երկրներիմիջն ներճյուղային առնտուրը,սակայն ամենից հաճախ միջազգային առնտրի վիճակագրությունըհակասում է տվյալ մոդելին: Նման հակասություն է նկատվում, երբ դիտարկում ենք ԱՄՆ-ի ն Ճապոնիայիառնտրայինհարաբերությունները. թեն երկու երկրներում բնակչության մեկ շնչի հաշվով ազգային եկամտի մակարդակներըգրեթե միննույնն են. ԱՄՆ-ըՃապոնիայիցներմուծում է մարդատարն բեռնատարավտոմեքենաներ,տեսասարքավորումներ, մոտոցիկլեր,նավթարդյունաբերական սարքավորումներ, արտահանում՝ ցորեն, եգիպտացորեն,սոյա, բամբակն ածուխ: Ս. Լինդերի մոդելի շրջանակներիցդուրս է նան ԱՄՆ-ի առնտուրը ՄերձավորԱրնելքի երկրների`ՍաուդյանԱրաբիայի,Քուվեյ55

թի,ՄիացյալԱրաբականէմիրություններիհետ: Թեն վերընշված բոլոր երկրներում բնակչության մեկ շնչի հաշվով ազգային եկամտի մակարդակները գրեթե հավասար են, ն նրանց միջն առետուրն իրականացվում է ոչ թե ներճյուղային, այլ միջճյուղային մակարդակով: Երկրները միննույն ճյուղի տարբերապրանքներիառնտուր են իրականացնումայն պատճառով, որ դրանցիցն ոչ մեկն ի վիճակի չէ կենտրոնացնելանհրաժեշտ գիտատեխնիկականռեսուրսները` արտադրականն անհատականպահանջմունքներիբավարարմանն ուղղված ապրանքատեսականու ողջ անվանացանկի թողարկմանհամար: Իրականում, արտահանվող ն ներմուծվող ապրանքները միմյանցից տարբերվում են, թեն ըստ վիճակագրության`դրանքկարող են խմբավորվելմեկ ճյուղում: Ինչպես արդեն նշվեց, ԱՄԲ երկրորդ խումբ տեսությունները երկրների միջազգային մասնագիտացմանհիմքում դնում են որոշակի ապրանքների արտադրության գծով առանձին ֆիրմաների մենաշնորհային առավելությունները: Ի տարբերություն առաջին խումբ տեսությունների, որոնք խրախուսում են համեմատաբար էժան ապրանքներիարտադրությունը, տեսություններիայս խումբը առաջնությունը տալիս է որոշակի պահանջարկվայելող բացառապեսնոր ապրանքներիարտադրությանը:

Գրականություն 1.

2. 3. 4.

Ա. Մարկոսյան, Դ. Հախվերդյան, Գ. Նազարյան, Հայաստանը

միջազգային տնտեսական հարաբերությունների համակարգում, Եր., 2002: ՒԽՓ. /Մողօաադու հԽ1Լշաոուքօ 6 3ՀՃՕԱՕԽՈՎՇՇՏՔ6 Ժուօատքււտ: 2002. ԽԼ, ՖԱ6թուու, Օքոօրա՛", Շ8. ԵՕօՓօտաոոը, 17

ՏՃՕԱՕԽՔՎՇՇՃՔՇ օ110116:Ռւ4,

իճքօյանելՇ ՂՕբ-82-/ 1087,""Փոմուօ'',2006. ԽՆ

Ըը,

տօռւան,ԽԼ,

աքօ ԽԵԼ

ԹՇ

2006. «Րճքոռքմուշ"",

ՉԵՕԽՕԽԱՎՇՇՃՈՇ

օոլօածոմ:

Խ7քօ

3ՃՕ1ՕԽԱՎՇՇԵՔՇ

Խ(օշ11քթօ1 1516

2004. Փշոոու2օրօ, «ԹԲՕԽօԻՐԼՇՐ",

6611. ԽՈ

7ՎՇԲքքու,ոօղ

օալօուծէու:

ՃոնքՕՂՒԵԼՇ

Յ6ՕԱՕԽԱՎՇՇՃԻՇ

7Վ66էՌու,

օոօաթաւչ(:

քաոճաո-

ոօ

քաղոթ-

աոօք 3.ԽԼ Շաուտօուօ,ԽԼ.,1ԱԼՓԹՃ-ԽԼ, 2007.

ՉԽ:ՕԱՕԽՈԼԿՇՇՏՔՇ

ՕՂԱՕԼԱՑՀՈՒԸ

Խ1ՉԱՆՒԼՅքԾՈՒԵԼՇ

2005. ոսօքԷԼԷԼ 7ուտօաոծ82, Խ1.,Ղ1քօօոտթր",

ՉՏՕԽՕԽԱՎՇՇՃԱՇ

օօ: ԽԼ աոճքԺՈՒՆԹՇ

2004. Բրոօարւօ82,ԽԼ, 11քօօոծաղ',

ու6ն 4.1.

ՏՃՕԱՕԽՈՒՎՇՇԽՔՇ

ԽԼ ՆՄԱ

ճքՕՈՒԵԼՇ

քճոճթուծր8.Է.թոռճուրու,

10.

ԼԷ.

Ըղոօրշաոն

11.

ԽԵ

857306. ԽԼ.,

ոզ

դո:

Խ(ոքօ84:1ՅԵՕՔՕԽՈՒՅ:

12.

Լ.Ա.

1ԼՃ.

ոօղ

քշոշա-

ոօղ

օճայթճ

7ՎՇՏ:ոՈ:.

ՕՆԱՕՈՇՒՈՒՅ:

3:ՕԱՕԽԱՎՇՇԽԱՇ

ՅքՕԱԹԵԼՇ

ԴՕԼՈՂ1 11"

օԱԼՕ1168111:

3ՎՇԵ-

2003.

ՄՎՇՏՀՌՈւ,

ոօղ

Ճ.Շ. քշոճաւաթտ

Եար,

ԽԼ,

օօքրոօ",1998.

14.

1.1. Օրգաաուօր, հ1Հշաոտւճքօոոնտ 3։օքօհդուն: Շ115, 1999.

15.

Ղօ:6յոու

Խ1 ԸՇճոետուօքծ,

1998. Ճ.

7ՎՇՏՒՒո։,

ՅԵՕՔՕԽՈՈՒՅ:

2007. Ը7քօ88,Խմւքօ8484 7ՎՇՏուու, Խ1.,"«Օոտոշ-11՛, Ճ.8. Ճօղօոօր,Խ1 աղ ԽԱնուոճածթՇոն8, Մոճքօալճն ՕԽԱՈՀ

ՖԱՏԻՒՌՈ:, ԽԼ., 1676

16.

քշոշա-

Խ/Լ.,1997.

«Օքոօրե՞,2005. 13.

ՄՎՇԻ:ՌՈո:,ոօմ

աքօոնմՅԵՕԽՕԽԿԱԱՅ:

ոէ

Խոքօօ8,Խ1Հշւո աքօում

ՄՎՇԻԱՕՇ ՈՕՇՕԲԱՇ,

3:ՕԽԺԵՐՀ:

8)»:

ՄԱՇՏՀԱՈ, ԽԼ,

ՎՀՇՐՑ:,

ԽԼ, 1998

1999.

ՍՇոտատք, Խ1ոքօ8482

17.

8.5.

18.

ԽԼլքօ848

ՄՎՇՏԷղու, Խ1.,օրում, ՕԽՈՈՒ2:

ռքօալտ

883166:

ՄՎՇԵՒԱՈւ,ոօ

2000. քօրոթ-

ԽԼ, .ՃՕԲ5Շ, 2007. Ա1աաուտ, 10.Փ, Շր օ8օր,Օ.Ճ. 7Խրչօ84,Խնւլքօո44 Բ Թշա7էաքօո5ԲՕ1ՕՒՌՈՒՑ ԼԵԼ 82 41017,"'Փօրուօ'',2006. 206108 Օ1:10116:014., 36501

ՕԽԱՎՇՇԽՃԱՏ

ուշք 8.8.

19.

օհնունԽՀՀ մ

ԱօոճՃօԲգ

5.Ճ.

ԳԼՈՒԽ|||

ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ ԿԱԶՄԱՎՈՐՄԱՆ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՆԱԽԱԴՐՅԱԼՆԵՐԸ

«Վամաշխարհային տնտեսություն» հասկացությունը.դրա մեկնաբանումները 3.1.

Վեռացողհազարամյակըթողեց բազում չբացահայտվածտնտեսական, սոցիալական, էկոլոգիական ն այլ հարցեր, որոնց հետազոտումն այսօր կարող է նպաստել ժամանակակիցհամաշխարհային տնտեսության արդիական հիմնախնդիրներիառավել հստակ ըմբռնմաննու վերլուծությանը: Վամաշխարհայինտնտեսությունն ծագման ն հետագա կազէ մավորմանպահից անցել զարգացման երկարատն ուղի` մշտապես նորացվելով, կերպափոխվելով ն համալրվելով արդիական տարրերով,ստանալով նոր բնույթ ու բովանդակություն: Արդեն |||)հազրամյակի շեմին երկրների միջե փոխկախվածությունն ու փոխպայմանավորվածությունըդրսնորվում են նան գլոբալացման,ազգային տնտեսություններիմիահյուսման ու մերձեցման, դրանց միջե պատնեշներիվերացման, ինչպես նան միջազգային ե տարածաշրջանայինտնտեսականինտեգրմանակտիվ գործունեության միջոցով: Աշխարհի երկրներիմիջն զարգացող ու խորացող տնտեսական կապերի ուսումնասիրությունը պահանջում է որոշակիացնել «համաշխարհայինտնտեսություն» հասկացությունը, որի շրջանակներումէլ իրացվում են այդ կապերը: Միջազգայինտնտեսագիտությանմեջ մինչն այսօր չի ձնավորվել «համաշխարհային տնտեսություն» հասկացության միասնական բնորոշում: Ստորն բերված են մի շարք սահմանումներ,որոնք թույլ են տալիս առավել ամբողջական պատկերացում կազմելու համաշխարհայինտնտեսության`որպեսմիասնականտնտեսական օրգանիզմի մասին: 1. Վամաշխարհային տնտեսությունն այն ազգային տնտեսությունների ամբողջությունն է, որոնք փոխկապակցվածեն աշխա-

իր

տանքի միջազգային բաժանման` տնտեսական ու քաղաքական

հարաբերություններիհամակարգով`: 2. Համաշխարհային տնտեսությունն այն ազգային տնտեսությունների ամբողջությունն է, որոնք փոխազդում են շուկայական տնտեսության տարբեր` մակրո- ն միկրո- մակարդակներում, հենվելով մրցակցության կանոնների ու չափանիշների վրա ն ապահովում են հիմնարար երկրների ազգային շահերն ու գերակայու-

թյունները»՞:

Ժամանակակից համաշխարհային տնտեսությունը գլոբալ տնտեսականօրգանիզմ է, ազգային տնտեսություններիամբողջություն, որոնց միջն փոխկապվածություննու փոխազդեցությունները միջնորդավորվածեն միջազգային տնտեսական հարաբերություններով ն ենթարկվում են շուկայական տնտեսության օբյեկտիվ Յ.

օրենքներին::

Գամաշխարհայինտնտեսությունը միջազգային տնտեսական հարաբերություններիհամակարգէ ն ազգային տնտեսությունների այնպիսի ճյուղերի ու ոլորտների բազմություն, որոնք ընդգրկված են աշխատանքի միջազգային բաժանման մեջ, մասնակցում են միջազգայինփոխանակությանըն կախվածեն դրանից": 5. Գամաշխարիհային տնտեսությունն աշխարհի այն երկրների ազգային տնտեսություններիամբողջությունն է, որոնք փոխազդեցությունների ն փոխկախվածությանմեջ են արտադրությանգործոների շարժի միջոցով»: 6. ժամանակակից համաշխարհային տնտեսությունն հաճախ նույնացվում է միջազգային տնտեսության հետ ն դիտվում որպես աշխարհի բոլոր երկրների միասնություն, որտեղ կարնորը հասուն շուկայական տնտեսության առկայությունն է՝ իր մրցակցային մեխանիզմովն դեպի գիտատեխնիկականառաջընթացնիր ուղղվա4.

ծությամբ": /

8.8.

36ՕԽՕԻԱՍԾ, ԽԼ, 'ԴՕԷՄ/ՈՂՔԸ",

2002, օթ. 10. Խնքօ8854 11. Բք036, Խնմքօ884 34011081: ԵԼ, "ԴՕքոօո",1999, օբ. 16. 7Վ661Ռու, 8, բ.Փ. ՃԹոօԽ

3ԵՕԱՕԵՍՈՎՇՇՅԼԾ

ՕՈԼՕ1Ա6ՅԹՑ:

Վ668Ռնւ,ԽԼ, 'ԴՕքոօա", ւու, Խքաատւճթօրմե16 1999, 61ք.22. 4.0. Ո0օ06ած,ԽԼ, ԱՇ, Թօոճք,

ԲԱԿԱՆ ԽՆ. ԸՏԽՈՈՎ6Բ,հքաք08884

3Կ661106 55601 0ԻՌՈՒՂ: 2003, օք. 68. Ղքօօդծճար", Լ.Ա. Ըջքօոտ,Խնչըօոոտ

հ ԽՇԳԱՆՄԱՏքՕ/ՌՈՂՇ

3:010ԽՌրոճ 01Ի0116լտ: 1ՇՇԼԵԼ

ՄՈքՀԹԲԱԾԷՈՐՆ

ԽԼ., 31-86 '/ԱՇոօ", 2003, օթ. 16.

ՈքՕԾՈՇԻԼՅԵԼ6

Հւնմք, Էր 8.ՌԼ Թյրքօո, Խնաքօոոտ 36010ԻՌՈՒԹ: 7ՎՇ6չրւ, ԽԼ, ոՅո-ոօ ՏՔԷ, 1999.

10,

թ... Ճոոօթի

7. Ա.Ս. Բուլատովը համաշխարհային տնտեսությունը բնութագրում է նեղ Ա լայն առումներով: Մասնավորապեսլայն առումով համաշխարհային տնտեսությունը դիտում է աշխարհի բոլոր ազգային տնտեսություններիմիագումար, իսկ նեղ առումով՝ ազգային տնտեսություններիմիայն այն մասի ամբողջություն, որոնք փոխազդեցություններիմեջ են արտաքինաշխարհիհետ՛: Կարելի է շարունակել բնորոշումները, սակայն բոլոր սահմանումներում նկատելի տարբերություններին զուգահեռ հանդիպում ենք հետնյալ ընդհանուրբնորոշիչներին. » համաշխարհայինտնտեսությանկարնորագույնն հիմնարար տարրը ազգային տնտեսությունն է. » համաշխարհայինտնտեսությանըհատուկ է ամբողջականությունը. ՞ համաշխարհայինտնտեսության տարրերըփոխկապակցված են ու փոխպայմանավորված: Նշանակում է` օրինաչափ է, որ համաշխարհային տնտեսությունն առավել լրիվ բնորոշելու համար հարկ է այն դիտել որպես համակարգ` վերջինիս բնորոշ տարրերի, միմյանց միջն փոխադարձկապերին գործունեությաննպատակիառկայության տեսանկյունից: Այսպիսով, համաշխարհային տնտեսությունը կարելի է սահմանելհետնյալ կերպ. է, Վամաշխարհայինտնտեսությունը բարդ, գլոբալ համակարգ ու ազգային տնտեսությունների միջազգայինտնտեսականկազմակերպությունների ամբողջություն, որոնց միջն փոխազդեցություններն ու փոխկապվածությունը միջնորդավորվածեն միջազգային տնտեսականբազմաբնույթ հարաբերություններով,դրանով իսկ ապահովելովազգային պետություններիհիմնարարշահերի իրացումն ու զարգացման գերակայությունները՛ Ըստ այդմ` համաշխարհայինտնտեսություննազգային տնտեսություններիամբողջություն լինելով հանդերձ, դրանց պարզագույն միագումարը չէ, այլ դրսնորվումէ որպես բարդ համակարգ՝իր որոշակիկառուցվածքով ն զարգացման տրամաբանությամբ: Այն հսկայականտնտեսական դաշտ է, որտեղ աշխատանքիմիջազգայինբաժանմանխորացման պայմաններումերկրների միջն իրականացվումէ սերտ, փոխպայմանավորված ձեռնարկչատիրական գործունեություն: 224 դարի

խւքօ888 3.0110ԷՌումն:

ոօղ 7Վ66էՌու,

քօր. Ճ.Շ.

Քյոուօ82, հ1., 'ԴՕբոօթ", 2003, օք. 30.

սկզբին արդեն աշխարհի 216 երկրներում 6 մլրդ-ից ավելի բնակչությամբ արտադրվումէր 31336 897 մլն դոլար ՀՀԱ: Եթե 7424 դարի կեսերին համաշխարհային ապրանքաշրջանառությունը կազմում էր մոտավորապես15 մլրդ դոլար, ապա այսօր այն հաշվարկվում Է տրիլիոն դոլարներով: 3.2.

ԳՂամաշխարհային տնտեսությանձնավորման ճախադրյալները

Համաշխարհային տնտեսությունը` որպես պատմական ն քաղաքական կատեգորիա,ենթարկվում է սոցիալ-տնտեսականբազմաբնույթ գործոններիներգործությանը, մշտապես կերպափոխվում է ն հարստանում: Համաշխարհային տնտեսության ձնավորման հիմնական նախադրյալը աշխատանքիմիջազգայինբաժանումն է: Վերջինս միջազգային տնտեսական հարաբերությունների զարգացման որոշակի աստիճան է, որը սերտորեն կապված է արտադրության հանրայնացման ն միջազգայնացման պատմական գործընթացների հետ: Եթե »Մ/1 դարի վերջերից մինչն 2«2« դարի կեսերը աշխատանքի միջազգային բաժանումը հենվում էր աշխարհի երկրների այնպիսի տարբերակմանվրա, որը պայմանավորված էր այդ երկրների բնական ռեսուրսների,հանքահումքային հարստությունների անհամաչափ տեղաբաշխմամբ, ապա հետագայում այն հենվում էր արտադրության մյուս գործոնների`կապիձեռնարկչատիրականունակությունների առտալի, աշխատուժի, կայության վրա: Եվ օրինաչափ է, որ դասական տնտեսագետներից մինչե ժամանակակիցներըփորձել են աշխատանքի միջազգային բաժանման մեջ երկրների ներգրավումը բացատրել արտադրության տարբեր գործոնների առկայությամբ (Ա.Սմիթ` բացարձակ առավելությունների, Դ.Ռիկարդո` համեմատականառավելությունների, Վեկլեր-Օհլին՝ արտադրությանգործոններովօժտվածության, Մ.Պոզներ՝ տեխնոլոգիական խզման, Մ.Պորտեր մրցակցային առավելություններին այլ տեսություններ): Այս առումով կարնորվում է նան տեխնոլոգիայի՝ որպես արտադրության կարնոր գործոնի դերը աշխատանքի միջազգային բաժանման հետագախորացմանգործընթացում: Տեխնիկայի նվաճումների ն տեխնոլոգիաներիշարժը համաշխարհայինտնտեսու61

թյան հետագա ձնավորման կարնոր նախադրյալներիցէ: Այսօր լիցենզիաներիառնետրին բաժին է ընկնում միջազգայինառետրիծա10 տոկոսը: վալիավելի քան Համաշխարհայինտնտեսության ձեավորմանօբյեկտիվնախա-

կապիտալի արտահանումը:Աշխատանքիմիջազգային բաժանմանխորացումը`արտադրությանն շրջանառության ոլորտների միջազգայնացման ուղիով, նպաստեց միջազգային մոնոպոլիաների առաջացմանը,դրանով իսկ` աշխարհատնտեսականկապերի ընդլայնմանը: Վերջին տասնամյակներիընթացքում համաշխարհային տնտեսությանհամակարգիդիտարկմանհիմնականդերակատարները համարվում են վերազգային կորպորացիաները (ՎԱԿ): Ըստ ՄԱԿ-իփորձագետներիգնահատականի՝ անցյալդարի 30-ական թվականներինգործում էին ոչ ավելի, քան 30 ՎԱԿ-եր: Ներկայումս դրանց թիվը հասել է 77.000-ի, որոնք աշխարհիբազմաթիվ երկրներում հիմնադրել են ավելիքան 770.000 մասնաճյուղեր ն դուստր ընկերություններ: ՎԱԿ-ի գործունեության ընդլայնումը նախ ն առաջ կապիտալի ակտիվ շարժի հետնանքէ, ն, միաժամանակ,արտաքին առնտրային շրջանառությանաճ: Ըստ ՄԱԿ-իԱռետրին զարգացմանկազմակերպության(ՍԱՇ՛Ճ0) գնահատականի`՝ՕՈՒՆ-ների մոտ 9090-ը (համաշխարհայինարտահանման 5096-ից ավելին) բաժին է ընկնում ՎԱԿ-երին:: Ամեննին պատահականչէ, որ երկրների ազգային մրցակցային առավելությունները, տեխնոլոգիականզարգացումների ուղղվածությունը ն, առհասարակ, քաղաքակրթության զարգացումներըթելադրվում են այս կառույցներիկողմից: տնտեսությանձնավորումըկախված ՀՎամաշխարհային է նան մի այլ հանգամանքից. նոր ճյուղերի ն արտադրությունների զարգացումը հնարավորչէ մեկ առանձիներկրի արտադրականկարողություններով (օրինակ` -ինքնաթիռաշինությունը).այստեղից էլ` երկրներիտնտեսականներուժի միավորմանանհրաժեշտությունը: Ձամաշխարհային տնտեսության ձնավորման օբյեկտիվ նաեն նան մարդկանց հետաքրքրասիրությունները խադրյալներից ըստ այդմ էլ` տարբեր ապրանքներինկատմամբունեցածպահանջարկը: Օրինակ՝տուրիզմի զարգացումը կարող է նպաստելտվյալ երկրումնորանոր պահանջմունքների ձնավորմանը: Բազմաթիվ դրյալ

է նան

Տե՛ս Ծ/օՈՄ 1ոսօտԱռծու Քօքօո. 2001 Քոօոօնոջ Լ1ոհճջօտ ՍԻԼ

4. ՕԿՇՐՈՇԿ

ամերիկյանզբոսաշրջիկներ,ճանապարհորդելով Եվրոպայում, սովորեցին ճաշի ժամանակ գինի օգտագործել, ուստի ն ամերիկյան մանրածախառնտրովզբաղվող շատ ընկերություններԵվրոպայում հիմնեցին գինի գնող մշտական գրասենյակներ: Սա նպաստեց Եվրոպայում լրացուցիչ աշխատատեղերիառաջացմանը՝ այդ արտադրանքնարտադրելու, իսկ ԱՄՆ-ում` դրա վաճառքն ու ներմուծումը կազմակերպելուհամար: Այսպիսով,համաշխարհայինտնտեսությունըբարդ, ինքնակարգավորվող համակարգ է` միմյանց հետ արտադրական, առնտրային, գիտատեխնիկական,ֆինանսական սերտ կապերով, ինչպես նան տրանսպորտին կապի համընդհանուր համակարգով միահյուսված` փոխազդեցության մեջ. գտնվող ազգային շուկաների միասնություն: Համաշխարհայինտնտեսությունը` որպես ամբողջական համակարգ, վերջնականապեսձնավորվեց2«Ե« դարի վերջերին ն 2օ« դարի սկզբին`միջազգայինկորպորացիաներիգործունեության ն գաղութային համակարգիստեղծման հետնանքով: Ձնավորման կարնորագույն հիմքը համաշխարհայինշուկան էր, որը զարգացավ ներքին, ազգային շուկաների հենքի վրա: Վերջիններսաստիճանաբար կողմնորոշվումէին դեպի արտասահմանյանգնորդը ն վերածվում տարածաշրջանայինմիջազգային շուկաների: Չինաստանը, Եգիպտոսը,Հին Հունաստանըդեռես վաղ ժամանակներից են ունեցել իրենց ներքին, ազգային շուկաները,որոնք հետզհետե մասնագիտացել են այս կամ այն արտադրանքի արտադրությանմեջ, իսկ այնուհետն միավորվել օտարերկրյա շուկաների հետ: Այսպիսով, համաշխարհայինշուկան քաղաքակիրթ շուկայական հարաբերություններիձն Է, որը ծագել է աշխատանքիմիջազգայինբաժանման խորացմանհիման վրա ն դուրս է եկել ազգային սահմաններից:

3.3.

Վամաշխարհայինտնտեսությանկազմավորմանն զարգացմանհիմնականփուլերը

Ժամանակակից համաշխարհային տնտեսության էությունը ե զարգացման օրինաչափություններն առավել խորն ու ամբողջական ըմբռնելու համար հարկ է սահմանազատելն վերլուծել համաշխարհայինտնտեսության ծագման ու ձնավորմաներկարատն ուղին, կարնորելով այն գործոնները, որոնց ազդեցությամբաստիճանաբար կազմավորվել է համաշխարհային տնտեսությունը` որպես գլոբալ տնտեսականհամակարգ: Վամաշխարհայինտնտեսության պատմականզարգացման ողջ ժամանակաշրջանըկարելի է ներկայացնել մի քանի փուլերով. Առաջինփուլ. 2ՀՄ դարիկեսերից մինչն 27/11 դարի կեսերը: Այս փուլը նշանավորվեց աշխարհագրական խոշոր հայտնագործություններով, Ամերիկայումոսկու ն արծաթի հանքավայրերի հայտնաբերմամբ, ստրկավաճառությամբ ն ազգային տնտեսությունների միջն միջազգային տնտեսական հարաբերությունների սաղմնային ձների առաջացմամբ: Ընդլայնվում էին առետրային կապիտալիներդրմանոլորտները, ն տիրապետումէին մերկանտիփուլն էր, երբ հիմք էր լիզմի գաղափարները:Սա աճմենաերկարատն դրվում համաշխարհայինշուկայի ձնավորմանը: Երկրորդփուլ. 247111դարի կեսերից մինչն 2424 դարի վերջը: Ձամաշխարհային տնտեսության ձնավորման այն ժամանակաշրջանն էր, երբ արդյունաբերականկապիտալի տարածմանն դասական տնտեսագիտությանսկզբունքների տիրապետության հետնանքով արեմուտքիարտադրողականուժերն աճեցին աննախադեպ` նպաստելով արտադրության միջազգայնացման ավելի ու ավելի խորացմանը: Արնմուտքի երկրներումմեքենայականարտադրությանզարգացումը, դրանով իսկ միջազգայինապրանքաշրջանառությանմեծացումը էապես նպաստեցինհամաշխարհային շուկայի վերջնական ձնավորմանը, որը հետզհետե վերաճեց համաշխարհայինտնտեսության այն պարզ պատճառով,որ ապրանքներիառնտուրը լրացվեց կապիտալի շարժունակությամբ` մետրոպոլիաներից դեպի իրենց ագրարահումքային կցորդները: Այս փուլում աշխարհի երկրների տնտեսականմիավորման հիմքում նան գաղութատիրու64

թյան սկբնավորումն էր ու տարածումը՝ որպես համակարգագոյացման վճռականգործոն: Երրորդփուլ. 2շօ« դարիսկզբից մինչն 20-30-ական թվականները: Այս փուլում աշխարհը ցնցեց սոցիալ-տնտեսականճգնաժամը՝ «մեծ դեպրեսիան», որի արդյունքում կրճատվեցին երկրների տնտեսականզարգացմանցուցանիշները, ազգային տնտեսություններն ունեցան հետընթացզարգացումներ:Ավելին, 1917 թվականին սոցիալիստական առաջին հեղափոխության պատճառով աշխարհատնտեսականկապերիցզատվածՌուսաստանում ավելի ու ավելի ցայտուն դրսնորվեցինավտարկայինբնորոշ երնույթները:Բոլոր երկրներում տնտեսականզարգացման ցածր մակարդակըպայմանավորվում էր կյանքի որակինվազեցմանհանգամանքով(անգրագիտություն, կյանքի տնողության կրճատում, թարմ ապրանքների սպառմանչնչին ծավալներ ն այլն): տնտեսությանճյուղային կառուցվածքումգեԴամաշխարհային րակշռում էր գյուղատնտեսությունը, իսկ արդյունաբերության մեջ՝ թեթն ն սննդի արդյունաբերությունը: մինչն 60-ական Չորրորդփուլ. 22 դարի40-ական թվականներից թվականները: Այս փուլում տեղի ունեցավ համաշխարհայինտնտեսությանվերակազմավորում. առաջացան համաշխարհայինսոցիալիստական ն համաշխարհայինկապիտալիստականհամակարգերը: Համաշխարհայինտնտեսությունը դիտվում էր որպես երկու` հակադիր սոցիալ-տնտեսականհամակարգերիպայքարի թատերաբեմ:Զարգացող երկրները դիտարկվումէին այս կամ այն համակարգի կցորդներ: Օրինակ, Աֆղանստանըհամարվում էր «սոցիալիստական» ուղիով զարգացող երկիր, իսկ Հնդկաստանը`«կապիտալիստական»: Ակտիվացանտնտեսական կապերը երկու համակարգերի երկրների շրջանակներում: Հիշենք «Մարշալի պլանը» (1951 թ.), որն իրականացվեցԱրեմտյանԵվրոպայում` Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո տնտեսություններըվերականգնելու ն այդ երկրներում կապիտալիստականհամակարգը ընդլայնելու նպատակով,կամ «Տնտեսականփոխօգնությանխորհրդի»(1949 թ.) ձնավորումըսոցիալիստական երկրներիշրջանակներում: Դինգերորդփուլ. »« դարի 60-ական թվականներըբնորոշվում են գաղութային համակարգիփլուզմամբ:

Աշխարհատնտեսականկապերի մեջ ընդգրկվեցին զարգացող երկրների մի ստվար խումբ, որոնք թեպետ իրենց հետամնացությանն ու տնտեսության հումքային արտահանման ուղղվածությանը, շարունակեցինմնալ կապիտալիստական երկրների ուշադրության կենտրունում այն պարզ պատճառով, որ դրանք մետրոպոլիաների համար ոչ միայն ապրանքներիիրացման շուկաներ էին, այլն հումքային կցորդներ: Նպատակն անշուշտ ազդեցության ոլորտների պահպանումնէր: Գաղութատիրությունըթենփլուզվեց, սակայնստացավնորանորձներ: Վեցերորդփուլ. շՕ« դարի 70-80-ական թվականներ: Այս փուլին բնորոշ են արդյունաբերապես զարգացածերկրների տնտեսական զարգացմանմակարդակներիհամահարթումըն վառելիքաէներգետիկերկու ճգնաժամերը: Յոթերորդփուլ. »2« դարի 90-ական թվականներիցմինչն այսօր: ԽՍՀՄ-ի փլուզումից ե Կենտրոնականու ԱրնելյանԵվրոպայում բարեփոխումներիգործընթացից հետո համաշխարհային տնտեսությունը ձեռք բերեց միասնական, համակարգին բնորոշ գծեր: Իհարկե տնտեսագիտականգրականությանմեջ ավելի հաճախ հանդիպում ենք համաշխարհայինտնտեսությանզարգացմանփուլերի այնպիսի դասակարգման,որն ընդգրկում է համաշխարհային տնտեսությանվերջնականձնավորումիցհետո ընկած ժամանակահատվածը:Կնշանակի` այն ներառումէ վերոնշյալ դասակարգման երրորդ, չորրորդ ն յոթերորդ փուլերը: Այսուհանդերձ,2 Վ դարի սկզբին համաշխարհայինտնտեսությունն ավելի միասնական է, ինտեգրված, շարժունակ, քան նախորդ դարերում: համալիրը բնութագրվում Այսօր համաշխարհային ու է երկրների միջե փոխհարաբերությունների փոխազդեցությունների էվոլյուցիայի որակականնոր մակարդակով,որն էապես տարբերվում է մարդկային քաղաքակրթությաննախորդ ժամանակաշրջաններից: Այն անմիջականորեն: կապված է ն զարգացած երկրներիաննախադեպառաջընթացի,ն՛ այնպիսի գլոբալ գործոնների ազդեցությունների հետ, ինպիսիք են մշտապես. ծավալվող գիտատեխնիկականհեղափոխությունը, դրա նվաճումների ներդրման ոլորտների ընդլայնումը, տնտեսական կյանքիավելի-ու ավելի խորացող միջազգայնացումը,ճգնաժամայինիրավիճակնե-

ամբողջական

տնտեսական

րի բռնկումներըաշխարհիամենատարբերտարածաշրջաններում: Ակնհայտ են այս հարթությանվրա ձնավորվող ռազմավարական մի շարք միտումներ, որոնք ուղղորդում են համաշխարհային տնտեսությանհետագա զարգացումները:Նշենք դրանցիցառավել էականները. 1. Նոր տեղեկատվականտնտեսությանձնավորումը, որը բնուն ռեսուրսաթագրվում է արդյունավետ, բարձրտեխնոլոգիական խնայողական արտադրությամբ: 2. Արմատականբարեփոխումներըտնտեսական գործունեության ոլորտում, անցումը զանգվածայինսպառողականարտադրական համալիրից դեպի անհատական ստեղծագործ գործունեություն: Յ. էական տեղաշարժերըհամաշխարհայինտնտեսության աշխարհագրականկառուցվածքում, մասնավորապեսակտիվանում է ասիականտարածաշրջանը՝ի դեմս ասիականնոր արդյունաբերական երկրների: 4. Տարածաշրջանային.ինտեգրացման խմբավորումների ձնավորմանը զուգընթաց խորանում են ազգային տնտեսությունների բացվածությանաստիճանը,գլոբալացման գործընթացները: 5. Ակնհայտ են համաշխարհայի տնտեսության զարգացման արդի բարձր տեմպերը` ի տարբերություն նախորդ ժամանակաշրջանների: 6. Քաղաքակրթությանգլոբալ հիմնախնդիրներիառկայություէ նը, որը պահանջում աշխարհի բոլոր երկրների ուժերի համախմբում ն դրանցլուծմանն ուղղված ակտիվգործունեություն: Անշուշտ, համաշխարհայինտնտեսությանզարգացմանայս միտումներն ուղեկցվում են աշխարհաքաղաքականու աշխարհատնտեսական բազմազան երնույթներով: Արժութային, հումքային, էկոլոգիական,էներգետիկն այլ ճգնաժամերըշուկայական տնտեսության մշտական ուղեկիցներն են, որոնք ունենում են ն դեռես կունենան իրենց բացասականազդեցություններըհամաշխարհային տնտեսականզարգացումներիվրա` նպաստելով նոր միտումների դրսնորման:

3.4.

Աշխարհիերկրներիդասակարգման ցուցանիշները

Երկրներիարտադրությանգործոններովտարբեր հագեցվածույունն ու զարգացման տարբեր պայմանները թույլ չեն տալիս դրանց տնտեսական զարգացման մակարդակը գնահատել մեկ միասնական տեսանկյունից:Այդ նպատակովՄԱԿ-ի կողմիցմշակվել է ցուցանիշների համակարգ, որի միջոցով գնահատվումԷ ոչ միայն երկրների տնտեսական զարգացման մակարդակը, այլն իրականացվումէ դրանց դասակարգումայս կամ այն խմբերի մեջ: Այդցուցանիշներնեն՝ ա) բնակչությանմեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ/ՀԱԱ կամ ԱԵ ցուցանիշը, բ) ազգայինտնտեսությանճյուղային կառուցվածքը, Գգ) բնակչության մեկ շնչին ընկնող հիմնական արտադրատեսակների արտադրությունը(առանձինճյուղի զարգացման մակարդակը), դ) բնակչության կենսամակարդակընկյանքի որակը, ե) տնտեսականակտիվությանցուցանիշները: Վարկ Է նշել, որ երկրի տնտեսականզարգացմանմակարդակը պատմականհասկացություն է: Ազգայինտնտեսության ն ամբողջ համաշխարհայինհամագործակցությանզարգացման յուրաքանէ մտցնում դրա հիմչյուր փուլ իր այս կամ այն փուիոխություններն նական ցուցանիշներում: Երկրների`տնտեսականզարգացման մակարդակի վերլուծության առաջատար ցուցանիշներն են բնակչության մեկ շնչին ընկնող ՀԱԱՀՆԱ: Դրանք ընկած են զարգացածն զարգացող երկրների դասակարգման հիմքում: Այսպես, 80-ականների վերջերին ն 90-ականների սկզբներին զարգացածերկրներիշարքին դասվեցին այն երկրները,որտեղ բնակչությանմեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն կազմեց տարեկանավելի քան 5-6 հազար դոլար: Համաշխարհային բանկիդասակարգմանհամաձայն,ըստ տարբերվում են երկրների զարգացմանհետնյալ մակարդակները:. » Երկրներ, որոնք առանձնանում են եկամուտների ցածր մակարդակով, որտեղ բնակչության մեկ շնչի հաշվով ազգային եկա-

եկամուտների

Տե՛ս |Օ. Փ. ՇսԽօւօ8,

քօոՒՕՔ

ՅԿՕԻՒՕԽ.

ՕրՒ.,

5. Ո. ԷՇՇօ, Բ. /Ճ. ԱԲԵՏԻՕօ, Խնքօ8ճտՉԽՕԽՕԽԱԽՁ

ԲօՇրոօՑ ԷՅ ,ՂօՒո/,"ՓՅԻԱՍ»Շ", 2005, էջ 26:

ԽԾւո)/ԻԹ-

մուտը կազմում է 725 ԱՄՆ դոլար: Սրանք աշխարհի մոտավորապես 64 պետություններեն` Մոզամբիկը,Բանգլադեշը,Եթովպիան ն այլն: » Երկրներ, որոնք ունեն եկամուտներիմիջին մակարդակ,որտեղ բնակչության մեկ շնչի հաշվով ազգայինեկամուտըկազմում է 725-8995 ԱՄՆ դոլար: Սրանք աշխարհի 101 պետություններնեն՝ Լիբիա, Օման, Ուրուգվայ, Վենեսուելա ն այլն: » Երկրներ, որոնք առանձնանում են եկամուտներիբարձր մակարդակով,որտեղ բնակչությանմեկ շնչի հաշվով ազգային եկամուտը կազմում է 8.995 ն ավելի ԱՄՆ դոլար: Սրանքաշխարհիմոտ 44 պետություններնեն՝ ԱրեմտյանԵվրոպայիերկրները(բացառությամբ՝ Ալբանիայի), ԱՄՆ-ը, Ճապոնիան ն այլն: Որոշերկրներում,օրինակ՝ Սաուդյան Արաբիայում,բնակչության մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն բավականինբարձր է, սակայն տնտեսության ճյուղային կառուցվածքի, արտադրանքիհիմնականտեսակների արտադրության ցուցանիշների ոչ բավարար մակարդակը թույլ չի տալիս այդ երկիրը դասել զարգացած երկրների շարքը: Ուստի երկրների տնտեսական զարգացման իրական մակարդակը բնութագրելու համար օգտագործվում են նան վերը նշված մյուս ցուցանիշները: Տնտեսությանճյուղայինկառուցվածքիվերլուծությունըկատարվում է ՀՆԱ-ի ցուցանիշի հիման վրա` հաշվարկվածըստ ճյուղերի: Նախ` ուսումնասիրվում է ազգային տնտեսության երկու խոշոր ճյուղերի` նյութական ն ոչ նյութական արտադրության հարաբերակցությունը, որը ն բացահայտում է վերամշակող արդյունաբերության տեսակարարկշիռը տնտեսությանճյուղային կառուցվածքում: Կարնոր նշանակություն ունի նան առանձին ճյուղերի կառուցվածքի հետազոտությունը,օրինակ, վերամշակող արդյունաբերությանճյուղային կառուցվածքիվերլուծությունը ցույցէ տալիս, թե ի՞նչ տեսակարարկշիռ ունեն մեքենաշինությունը, քիմիական արդյունաբերությունը, այսինքն` ճյուղեր, որոնք ապահովումեն գիտատեխնիկականառաջընթացը: Արդյունաբերապեսզարգացած երկրներումմեքենաշինականճյուղերի ն արտադրություններիքանակը հասնում է 150-200-ի, իսկ տնտեսականզարգացմանցածր մակարդակունեցող երկրներում` 10-15-ի: Այս տեսանկյունիցկարեորվում է նան առանձինճյուղերի դիվերսիֆիկացումը,որն առավել տարածվածէ զարգացածերկրներում:

Վետազոտվումէ նան խոշոր տնտեսականհամալիրների` վառելիքաէներգետիկ,ագրոարդյունաբերական,ռազմաարդյունաբերական համալիրների տեսակարար կշիռը տնտեսությանճյուղային կառուցվածքում: Բնակչությանմեկ շնչին ընկնող հիմնականարտադրատեսակների արտադրությունը:Ազգայինտնտեսությանհամարբազիսային համարվողարտադրանքիորոշ հիմնականտեսակներիարտադրության ցուցանիշներընույնպես բնութագրում են երկրի տնտեսական զարգացման մակարդակը:Դրանք թույլ են տալիս պատկերացում կազմելու երկրի բնակչության պահանջմունքներիբավարարման հնարավորություններիմասին: Նման: ցուցանիշներից են համարվում բնակչության մեկ շնչի հաշվով էլեկտարէներգիայիարտադրությունը, որից մեծապես կախված է տեխնիկականառաջընթացը, ապրանքների որակը, ծառայություններիմատուցման մակարդակը ն այլն, կամ բնակչության մեկ շնչի հաշվով պողպատի ձուլումը, գլանվածքի արտադրությունը,մետաղահատհաստոցների, ավտոմեքենաներիարտադրությունը ն այլն: Կարնոր են նան սննդամթերքիհիմնականտեսակներիարտադրությանծավալները, ինչպես, օրինակ, հացահատիկի,շաքարի, մսի, կարտոֆիլի ն այլն: Գործնականումայս ցուցանիշներըհամադրվումեն ՄԱԿ-իՊարենի ն գյուղատնտեսական կազմակերպությանկամ ազգային ինստիտուտների կողմից մշակված ռացիոնալ նորմաներիհետ, որը պատկերացում է տալիս սննդամթերքի հիմնական տեսակների` բնակչության պահանջմունքներիբավարարման մակարդակիմասին: Տնտեսական զարգացմանմակարդակներըհամեմատելիսկարնորվում են նան երկարատնօգտագործմանապրանքների(սառնարան, ավտոմեքենա,հեռուստացույց ն այլն) թիվը 1000 մարդու կամմիջինվիճակագրականընտանիքներիհաշվով: ԲնակչուԲնակչության կյանքի որակը ն կենսամակարդակը: նշանակալից չափերով կախվածէ ՀՆԱ-ի թյան կենսամակարդակը է հատկապեսվերջնական օգտագործման կառուցվածքից: Կարնոր (անձնական սպառոդասպառման կառուցվածքի վերլուծությունը Սպառմանապրանքների կան ծախսերի): մեջ երկարաժամկետօգապրանքներիու ծառայություններիմեծ բաժինըվկատագործման հետնաբար.ն յում է բնակչությանավելիբարձր

կենսամակարդակի,

երկրի ընդհանուր տնտեսական մասին:

բարձր գարգացման բազաի ղեկ ՀԻ

Կոն

Բնակչության կենսամակարդակըհիմնականում որոշվում է ՀՆԱ-ի կառուցվածքով, նրա օգտագործման մակարդակով: Եթե ՀՆԱ-ի սպառմանկառուցվածքումբարձրէ երկարատնօգտագործման ապրանքներիու ծառայություններիտեսակարարկշիռը, ապա բարձր է ն տվյալ երկրի բնակչության կենսամակարդակը:Բնակչության կենսամակարդակիվերլուծությունն ուղեկցվում է երկու` փոխադարձաբարկապված ցուցանիշների վերլուծությամբ` սպառողական զամբյուղ ն կենսանվազագույն:Վերջիններս արտահայտվում են աղքատությանմակարդակըբնութագրող ցուցանիշների համակարգում: Գործնականումկենսամակարդակըգնահատում են ըստ հետնյալ ցուցանիշների՝ Աշխատանքայինռեսուրսների վիճակը (կյանքի միջին տնողությունը, բնակչության կրթականմակարդակը,մեկ շնչի հաշվով սննդամթերքի հիմնական տեսակների սպառումը կալորիաներով, աշխատանքայինռեսուրսների որակավորմանմակարդակը,10.000 բնակչի հաշվով ուսանողների ն սովորողների թիվը ն ՀՆԱ-ում կրթությանվրա կատարվածծախսերիտեսակարար-կշիռը): Օառայությունների ոլորտի զարգացումը (10.000 բնակչի հաշվով բժիշկներիթիվը, 1000 մարդու հաշվով` հիվանդանոցային մահճակալներիթիվը, բնակչության ապահովվածությունըբնակարաններովն այլն): Վամաշխարհայինպրակտիկայում վերջին տարիներին օգտագործում են նան մի շարք համաթվեր` կյանքի որակը բնութագրելու համար: Այն ներառում է հասարակականզարգացման մակարդակը,տնտեսականն սոցիալական զարգացմանմի շարք ցուցանիշներ, օրինակ` բնակչության կրթական մակարդակը,կյանքի տնողությունը,աշխատանքային շաբաթվատնողությունը ն այլն Տնտեսական ակտիվության ցուցանիշները: Սրանք ազգային տնտեսությանզարգացման բազիսայինցուցանիշներից ենն թույլ են տալիս գնահատել երկրի հիմնական ու շրջանառու կապիտալի, աշխատանքայինռեսուրսներիօգտագործմանարդյունավետությունը: Դրանք են` աշխատանքիարտադրողականությունը, ՀՆԱ-ի կան պիտալատարության նյութատարությանցուցանիշները: Համաշխարահայինառնտրում երկրի ակտիվությունըբնութագրում են արտահանմանքվոտան, արտահանման կառուցվածքը, ներմուծմանկառուցվածքըհատկապեսներմուծվողհումքի ն վերջնական պատրաստիարտադրանքիհարաբերակցությունը,երկրի »

առնտբաժինըհամաշխարհայինՀՆԱ-ի, ՀԱԱ-ին համաշխարհային է րի մեջ: Այսպես,օրինակ, եթե երկիրը տալիս ավտոմեքենաների համաշխարհայինարտադրության104Չ6--ը, միջազգայինառետրի` 1 կամ 2 Չ65-ը,ապա դա վկայում է այն մասին, որ այդ ավտոմեքենաները իրենց որակականչափանիշներովչեն համապատասխանում համաշխարհայինպահանջներին,ուրեմն ճյուղի զարգացման մակարդակը ցածր է: Երկրի տնտեսական զարգացման աստիճանի մասին վկայում է նան կապիտալիարտահանմանցուցանիշը. որքան ավելի զարգացածէ երկիրը, այնքան ավելի մեծ են կապիտալի արտահանմանհնարավորությունները: Կապիտալիշարժը բնութագրողցուցանիշներիցեն` » տվյալ երկրում օւտարերկրյաներդրումներիծավալը ն վերջինիս հարաբերակցությունըերկրի ազգային հարստությանը, տվյալ երկրումօտարերկրյաուղղակի ներդրումներիծավալի հարաբերակցությունըիր տարածքում օտարերկրյաուղղակի ներդրումներիծավալին: Այս հարաբերակցությունըբնութագրում է միջազգային ներդրումային գործընթացներիզարգացումը, որը սերտորենկապվածէ երկրի ազգային տնտեսությանզարգացմանման արդյունավետգործունեությանհեւ, կարդակի երկրի արտաքինպարտքի ծավալը ն դրա հարաբերակցությունը տվյալ երկրի ՀՆԱ-ին /ՂԱԱ-ին: »

կառուցվածքը Յ.5. ՀՎամճաշխարհային տնտեսության Աշխատանքի միջազգային բաժանման.զարգացմանը զուգընէ համաշխարհայինտնտեսությանորոշակի կաձնավորվել էական նշանակություն ռուցվածք, որում, ինչպես նշվեց վերնում, ունի երկրների տնտեսականզարգացմանմակարդակը:Մինչն սո'ցիալիստական փլուզումը, աշխարհի երկրները դահամակարգի ` սակարգվումէին Յ խմբերում. .

թաց

զարգացածերկրներ, զարգացող

երկրներ,

համակարգի կամ տնտեսուսոցիալիստական պլանային

թյուն ունեցող երկրներ:

հետոՄԱԿ-իդասաՍոցիալիստական համակարգի փլուզումից

կարգման համաձայն, որն

նկատա վիճակագրակա

ուներզ̀ուտ`

ռումներ, 90-ական թթ. սկզբներին պայմանականորենառանձնացվեցին երկրներիհետնյալ չորս խմբերը. » արդյունաբերականզարգացածերկրներ, » «զարգացող երկրներ, » ԱրնելյանԵվրոպայի երկրներ, որոնցում ներառվեցիննախկին ԽՍՀՄ երկրները, Ալբանիան,Բուլղարիան, Ռումինիան, Սլովակիան, Չեխիան, Հունգարիան, Լեհաստանը, նախկին

ԳԴ-Հ-ն,

Ասիայիսոցիալիստականերկրներ(Չինաստան,Մոնղոլիա, Վիետնամ,Դյուսիսային Կորեա): Նախկին սոցիալիստականերկրների տնտեսություններում տեղի ունեցած վերափոխումների հետնանքով այս դասակարգումը կորցրեց իր արդիականությունը,ն ՄԱԿ-ըկատարեցմեկ այլ դասակարգում, ըստ որի` ասիական4 երկրները, ինչպես նան նախկին ԽՍԴՄ երկրներիցմի քանիսը (Դայաստանը,Վրաստանը,Ադրբեջանը, Ղրղըզստանը, Ղազախստանը,Թուրքմենիան, Տաջիկստանը, Ուզբեկստանը)դասվեցին զարգացող երկրների շարքը, ն դասակարգումն ստացավ հետնյալ տեսքը. » արդյունաբերականզարգացածերկրներ, » զարգացող երկրներ, » Արնելյան Եվրոպայի երկրներ. ներառվեցինՌուսաստանը, Բելառուսը, Ուկրաինան, Մոլդովան, Լատվան, Լիտվան ն էստոնիան, Ալբանիան, Հունգարիան, Չեխիան, Սլովակիան, Լեհաստանը: Միաժամանակ,1990-ականթթ. կեսերից սկսած տնտեսագիտական գրականությանմեջ լայնորեն շրջանառվեցին «ճոր ծնավորվող շուկաներ», «անցմանշրջանի տնտեսություններ»հասկացությունները, որոնցում ընկալվում էին Հարավարնելյան Ասիայի, Կենտրոնականն Արնելյան Եվրոպայի, Անկախ պետությունների համագործակցությաներկրները, Չինաստանը,Թուրքիան, ԼատինականԱմերիկայիերկրները: 2004 թ. մայիսի մեկին, երբ ԿենտրոնականԵվրոպայի 10-ը երկրներ անդամագրվեցինԵվրամիությանը,ՄԱԿ-ըկրկին երկրների դասակարգումըվերանայեցայն առումով, որ դրանք ներկայումս ներառվել են զարգացած երկրների համախմբում,իսկ Արնելյան Եվրոպայիերկրներըդասակարգվումեն զարգացող երկրներիհամախմբում: Այլ խոսքով, ներկայումս աշխարհի երկրները դասա»

կարգվում են երկու խմբերում` զարգացած ն զարգացող: Ընդ որում` յուրաքանչյուր խումբ իր հերթին նս ենթարկվելէ բաժանման` ըստ տարածաշրջանների ն տնտեսականզարգացման մակարդակների:

3.6.

Զարգացածերկրներ

Զարգացած երկրների խմբի մեջ ընդգրկված են շուկայական տնտեսությամբ ն սոցիալ-տնտեսականզարգացման բարձր մակարդակ ունեցող երկրները:Զարգացածներիշարքին են դասվում աշխարհի ավելի քան 29 երկրներ, այդ թվում` ԱՄՆ-ը, Արնմտյան Եվրոպայիերկրները,ճապոնիան, Ավստրալիան,Նոր Զելանդիան, ԴարավաֆրիկյանՀանրապետությունը:Այս երկրներումապրում են աշխարհի բնակչությանավելի քան 14,176-ը,որտեղ արտադրվումէ ԴՀԱ-ի մոտ 57,196-ը, բնակչությանմեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ի ծավալը 25.000 դոլարի սահմաններում: տատանվում է տարեկան10.000 Դրանց բաժին է ընկնում համաշխարհայինապրանքաշրջանառության ավելի քան 709.-ը: Արդյունաբերապեսզարգացած երկրներին բնորոշ են հետնյալ հատկանիշները. » բազմաճյուղ ն զարգացածարդյունաբերություն, տնտեսությանճյուղային կառուցվածքումգերակշռում են գիտատար ն ժամանակակիցճյուղերը, բարձրզարգացած ենթակառուցվածքներ, » հետինդուստրիալ հասարակարգին բնորոշ առանձնահատկություններ, տնտեսականկյանքին պետության ակտիվ միջամտություն (նշենք, սակայն, որ տարբեր երկրներում պետական սեփականության տեսակարարկշիռն ու տնտեսականգործընթացներիկարգավորմանաստիճանը,ձներն ու մեթոդներըտարբերեն), » այս երկրներնամբողջությամբ ինտեգրված են համաշխարհային տնտեսությանը,ակտիվորենմասնակցումեն աշխատանքի միջազգայիններճյուղայինբաժանմանը, . » արտաքին տնտեսականկապերն ված են, արտահանմանկառուցվածքումգերակշռումեն պատրաստի արտադրանքը, իսկ ներմուծման կառուցվածքում` հումքն. ու -

ազատակա առավել.

նյութերը, աշխատուժի միջազգային շուկայում գլխավորապեսաշխատուժ ներմուծողներ են, կապիտալիշուկայում, կապված համաշխարհայինտնտեսության զարգացման արդի առանձնահատկություններիհետ, ն՛ կապիտալ արտահանողներ են, ն՛ կապիտալներմուծողներ, տնտեսության ճյուղային կառուցվածքում գյուղատնտեսությունն առանձնանում է ինտենսիվզարգացումամբ,որի շնորհիվ զարգացած երկրները բավարարում են ոչ միայն ներքին շուկայի պահանջները,այլն արտահանում են: մեկն էլ եկաԶարգացածերկրների առանձահատկություններից մուտների համեմատականորեն համաչափ բաշխվածությունն է, ինչպես նան տնտեսականտարածքների համեմատական հավասարաչափզարգացումը: Դրանց բնորոշ է տնտեսության սոցիալական կողմնորոշումը, մասնավորապեսուշադրությունը` բնակչության անապահով խավի նկատմամբ (թոշակառուներ,ուսանողներ, հաշմանդամներ ն այլն): Ակնհայտ բարձր են գիտության ն գիտահետազոտականմշակումներիմեջ կատարվողկապիտալներդրումները(ՀԱԱ-ի2-39--ը), ն արտադրության մեջ դրանց արդյունքների արագ ներդրումը, որոնք վկայում են աշխատուժի մտավոր բարձր մակարդակի առկայությանփաստը: Զարգացած երկրների տնտեսությանըհատուկ սոցիալականացումը նշանակումէ բժշկության, կրթության,մշակույթի,նան շրջակա միջավայրիպահպանության համար (վերջինիսհատկացվումէ ՀԱԱ-ի3-446-ը)նախատեսվողծախսերը: Ըստ համաշխարհային քաղաքականության ն տնտեսության մեջ ունեցած դերի` այս երկրներըբաժանվում են 3 խմբի: Առաջինխումբըձնավորում են «մեծ յոթնյակի» երկրները` ԱՄՆ, ճապոնիա, Գերմանիա,Ֆրանսիա, Մեծ Բրիտանիա,Իտալիա ն Կանադա:Դրանց առաջնայնությունը որոշվում է ոչ թե տարածքի մեծությամբ կամ բնակչության թվաքանակով,այլ համաշխարհային տնտեսությանու քաղաքականությանմեջ ունեցած կարնորդերով, աշխատանքի արտադրողականության բարձր մակարդակով,գիու տության տեխնիկայիզարգացման գործում վաստակածմեծ հաջողություններով: «Յոթնյակին» բաժին է ընկնում ՀՀԱ-ի 45,496-ը, այդ թվում` ԱՄՆ-ին՝ 21426,Ճապոնիային` 792, Գերմանիային` 596: »

Այս երկրները կառավարությանն երկրի իշխանությունների շրջանակներում պարբերաբար հանդիպումներ են կազմակերպում՝ քննարկելու համար ժամանակակից գլոբալ հիմնախնդիրներ: 1996 թ. Ռուսաստանըես մասնակցում էր այդ աշխատանքներին` հիմնականում քաղաքական շարժառիթներով, իսկ 2002-ից Ռուսաստանը նս անդամագրվել է այդ կազմակերպությանը, որը վերանվանվելէ «մեծ ութնյակ»-ի: Երկրորդխումբըձնավորում են տարածքովոչ մեծ 14 երկրներ, որոնց բնորոշ է սոցիալ-տնտեսականզարգացվածությանբարձր մակարդակ՝Ավստրիա,Բելգիա, Դանիա,Նիդեռլանդներ,Շվեդիա ն այլն: Սրանք տնտեսականու քաղաքական.փոխհարաբերություններում հաճախ հանդես են գալիս որպես կապող օղակ առաջին խմբի երկրների հետ: Այս խմբի առանձին երկրներ նշանակալից դեր ունեն համաշխարհային առնտրում ն քաղաքականությանմեջ: Երրորդ խմբի մեջ մտնում են «վերաբնակեցվածկապիտալիզմի» երկրները` Ավստրալիա, ԳարավաֆրիկյանՎանրապետություն, Իսրայել: Այսպիսով, զարգացածերկրները համաշխարհայինտնտեսուն քաղաքաթյան շարժիչ ուժն են. դրանք աշխարհատնտեսական կանզարգացումներիգերակաուղղություններիհիմնականորոշողներն են: Բավական է միայն հետնել «եռյակ» (տրիադի) երկրների՝ ԱՄՆ-ի, Եվրամիության ն ճապոնիայի միջն փոխհամագործակցությանն ու փոխազդեցություններին, որպեսզի անառարկելիորենընդունենք հետարդյունաբերականերկրների գերակայությունը համաշխարհային տնտեսության բոլոր ոլորտներում ե զարգացման բոլոր ժամանակներում:

երկրներ Յ.7. Զարգացող `

Ձամաշխարհայինտնտեսությանկառուցվածքում էականդեր են կատարում զարգացող (աշխարհի ավելի քան 150) երկրները, որոնց հիմնական մասը գաղութատիրության փլուզումից հետո ստացել է քաղաքական անկախությունն վարում է ինքնուրույն տնտեսականգործունեություն: Չնայած իրենց բազմազանությանը, ունեն մասնավորապես` երկրներն որոշ ընդհանրություններ, այս

տնտեսության ճյուղային կառուցվածքում գերակշռում են արդյունաբերուգյուղատնտեսությունը ն արդյունահանող թյունը, (բացառությամբն̀որ արդյունաբերականերկրների), ՛ երկրների մեծ մասում արտահանումը հիմնված է մեկ կամ երկու ճյուղերի վրա, ՛ այս երկրների տնտեսությունը հիմնականում բազմակացութաճն է, զարգացող երկրների գերակշիռ մասը դեռես ձեռք չի բերել լիակատարտնտեսականազատություն, "՛ այս խմբի երկրներին հատուկ են արտաքին պարտքի հիմնախնդիրը: Այսօր, իրենց տնտեսական ն քաղաքական զարգացումների առանձնահատկություններիցելնելով, զարգացող երկրները պայքարում են նոր տնտեսակարգիհամար: Այս հիմնադրույթըձնավորվեց 1970-ական թվականներից,«77»-ի խմբի կողմից հռչակագիրն ընդունվել է ՄԱԿ-ի կողմից` 1974 թվականին), որը միանգամայն օրինաչափորեն միավորեց բազմաթիվ զարգացող երկրների` հետնյալ խնդիրներիլուծման շուրջ. ՛ միջպետական մակարդակովաշխարհատնտեսականկապերի քաղաքական կարգավորմանանհրաժեշտություն, "՛ զարգացող երկրների համար իրավահավասարպայմաններում համաշխարհայինամբողջական արդյունքի վերաբաշխման մեխանիզմիստեղծում, «՛ միջազգային տնտեսական հարաբերություններիժողովրդականացում: Զարգացողերկրներնայսուհանդերձորոշիչ դեր են կատարում համաշխարհայինշուկայի կառուցվածքում, հատկապեսարտաքին առնտրում: Այսպիսով, զարգացող երկրների կառուցվածքը միատարր չէ. այն ներկայանումԷ մի շարք ենթախմբերով:Քննարկենք դրանցից հիմնականները. ՛

3.8.

Նոր արդյունաբերական (ինդուստրիալ)երկրներ

Գոյություն ունեն մի շարք չափանիշներ, ըստ որոնց` այս կամ այն երկիրը դասվում է նոր արդյունաբերական (այսուհետն՝ ՆԱԵ) շարքին: Այդչափանիշներից են՝ մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն, տնտեսականաճի միջին տարեկանտեմպը, ՀՆԱ-ի մեջ վերամշակվող տեսակարար կշիռը, արդյունաբերականարտադրանքի ծավալը ն դրա բաժինը ընդհանուր մեջ, արտահանման ՕՈՒՆ-ներիծավալները: Նշված բոլոր ցուցանիշներով ՆԱԵ-ները ոչ միայն առանձնանում են զարգացող երկրներից, այլն երբեմն գերազանցում են արդյունաբերապեսզարգացածներին: Գործնականում առանձնացնում են ՆԱԵ-ների չորս սերունդ: Դրանքեն` ա) «Ասիականվագրերը»՝ձՁարավային Կորեան,Թայվանը, Սինգապուրը, Հոնկոնգը (Սյանգան ն Լատինական Ամերիկայի ՆԱԵ-ները՝ Արգենտինան,Բրազիլիան,Մեքսիկան, բ) Մալազիա,Թայլանդ,Վնդկաստան, Չիլի, գ) Կիպրոս, Թունիս, Թուրքիա, Ինդոնեզիա, դ) Ֆիլիպիններ, Չինաստան,Վիետնամ: ՆԱԵ-ների զարգացումը կարելի է բաժանել երեք հիմնական փուլերի՝ 1. 1950-1960-ական թվականներ. ճյուղերի զարգացում: 2. Ղ1960-ականներից մինչն 80-ական թվականներ. արտահանման ներուժի ստեղծում:

երկրների

» » »

արդյունաբերությա արտահանմա

փոխարի ներմուծմանը

Յ. 1980-

ճյուղերիզարգաթվականներ. -1990-ական գիտատար

ցում: Առաջին փուլում զարգացավ թեթն արդյունաբերությունը, որը պայմանավորվածէր նրանով, որ ներքին շուկայում պահանջարկ կար այնպիսի ապրանքների նկատմամբ,ինչպիսիք են հագուստը, կոշիկը ն այլն: Երկրորդ փուլում արտաքին շուկա ուղղված ճյուղերի ստեղծումն ու զարգացումը պայմանավորվածէր զարգացած կապիտա18

ն նյութատար լիստական երկրներից դեպի ՆԱԵ` աշխատատար արտադրություններիտեղափոխումով: Երրորդ փուլում առավել ճկուն ձնով սկսում են զարգանալ արտադրության գիտատարճյուղերը` քիմիական, մետաղամշակման, էլեկտրատեխնիկականն այլն: Այս փուլին բնորոշ առանձնահատկություններից էր մասնավոր ու պետական դրամականմիջոցների հատկացումըգիտահետազոտականն փորձակոնստրուկտորական աշխատանքներին: ՆԱԵ-ների տնտեսականզարգացումը բոլոր փուլերում ուղեկցվում է օտարերկրյա կապիտալի ն ՎԱԿ-երի ակտիվ մասնակցությամբ: Անհրաժեշտ է նշել, որ ի տարբերություն շատ զարգացող երկրների,ՆԱԵ-ներին հաջողվեց առավել արդյունավետօգտագործել արտերկրներիներդրումները,առաջավոր տեխնոլոգիանն կառավարմանու կազմակերպմանժամանակակիցմեթոդները: ՆԱԵ-ներում աստիճանաբարփոխվում էր ՀՆԱ-ի կառուցվածքը, կրճատվում` գյուղատնտեսության բաժինը, որի փոխարենարդյունաբերությունն իր դիրքերնէր ամրապնդում: Սկզբնական շրջանում ՎԱԿ-երը ՆԱԵ-ներում ներդրումներ էին կատարում, երբ տեխնոլոգիան ամբողջապեսմշակվել էր: Այս փուլում արտադրության կազմակերպմանհամար որոշիչ էր երկու

գործոն` » որակյալ ն էժան աշխատուժ, » ֆինանսականմիջոցներ: Առաջիննունեին ՆԱԵ-ները, երկրորդը`ՎԱԿ-երը:Տեղափոխելով արտադրությունըՆԱԵ-ներ՝ ՎԱԿ-երըտնտեսում էին մեծ գումարներ: Սակայն 1990-ական թվականներին նվազագույն աշխատավարձի համաթիվը վերամշակող արդյունաբերության մեջ ՆԱԵ-ներում սկսեց աճել ավելի արագ տեմպերով,քան զարգացածերկրներում, ն աշխատատարճյուղերն այդ երկրներտեղափոխելըՎԱԿ-երիհամար դարձավ ոչ այնքան շահավետ: Միննույն ժամանակ զարգացած երկրներումնկատվում էր նոր տեխնիկայիու տեխնոլոգիայի հետազոտականաշխատանքներիզգալի թանկացում:Այս առումով հիմնական ծախսերը կատարվում էին գիտահետազոտականն փորձակոնստրուկտորական աշխատանքների համար: Կարնոր էր նան սպառմանշուկաների մոտիկություննու կապիտալիառկայությունը: Եթենախկինումվերոնշյալ գործոններըզարգացածերկրների մենաշնորհնէին, ապա այժմ դրանք ունեն նան ՆԱԵ-ները,քանի

ն փորձանրանցում զգալի մեծացելէին գիտահետազոտական կոնստրուկտորականաշխատանքներիիրականացման նպատակներով ֆինանսական միջոցներիհատկացումները, դրանքհանգեցրին ՆԱԵ-ներում գիտական աշխատողներիորակավորման բարձրացման լուրջ խթանների ձնավորմանը:Ավելին, գործնականում գրեթե բոլոր ՆԱԵ-ներում նկատվում է խնայողություններիաճ, որն օգտագործվումէ ներդրումներնակտիվացնելունպատակով:Երկու տասնամյակներիընթացքում այդ երկրների շուկաների տարողունակությունըմեծացել է մի քանի անգամ,այդ թվում նան բնակչությանգնողունակությունը: Այս ամենը 7Օ« դարի վերջում նպաստեց ՎԱԿ-երիհամար տնտեսապեսշահավետ արտադրություններիտեն փորձակոնստրուկտողափոխմանըՆԱԵ` գիտահետազոտական րական աշխատանքներիփուլում: Դա հնարավորություն է ընձեռում տնտեսելմեծ գումարներ՝օգտագործելովՆԱԵ-ների էժան գիտական ներուժը: Բնութագրելով ասիական ՆԱԵ-ների տնտեսականզարգացման առանձնահատկություններըա̀ռաջին հերթին պետք է նշել այդ երկրների բնակչության ազգային մտածելակերպըն մշակութային յուրահատկությունները:Վատկապես՝ » անառարկելիորեն ղեկավարին ենթարկվելը Ան հարգանքը վերջինիսնկատմամբ, » կրթական չափանիշների բարձր մակարդակը(միջազգային կազմակերպություններիգնահատմամբ`երիտասարդության մտավոր զարգացման մակարդակը բարձր է Սինգապուրում, Ճապոնիայում,ՎարավայինԿորեայում,Հոնկոնգում), » աշխատասիրությունը,ջանասիրությունը, » դարերի ընթացքում ասիականերկրների միջն ձնավորված ամուր տնտեսականկապերը: ՆԱԵ-ների զարգացման համարմեծ նշանակությունէ Ասիական նան ունեցել ճապոնիայիփորձը, որին կարճ ժամանակահատվածում հաջողվեց հասնել զարգացմանբարձր մակարդակի:ճապոնիայի «տնտեսական հրաշքը» դարձավօրինակ, որով էլ առաջնորդվեցին համարյա բոլոր ասիական ՆԱԵ-ները:Վերջիններիս կառավարուզարգացմանըմեծապեսնպաստելեն այդ երկրների ռազմավաթյունները: Սկզբնականշրջանում նրանց տնտեսական րությունը նմանվում էր դասականմերկանտիլիզմին. խթանվում էր էին արտահանումը, "ն բավականինխստիվսահմանափակումներ որ

դրվում ներմուծման վրա: Վովանավորչականքաղաքականությունը հայրենական արտադրողներինպաշտպանում էր արտերկրների մրցակիցներից:Ներքին շուկայում գործում էր ներմուծման փոխարինմանքաղաքականությունը, ըստ որի` տեղական սպառողները կարող էին գնել միայն հայրենականարտադրանքը:Նման սահմագործըննափակումներընպաստումէին արդյունաբերականացման արտադրողների շահերի թացների արագացմանը, հայրենական ն պաշտպանությանը արտահանմանն ուղղված արտադրությունների զարգացմանխթանմանը: 1980-ական թվականներիսկզբին զարգացող երկրներ ուղղված ընդհանուր ՕՈՒՆ-ների մոտ 4296-ը բաժին էր ընկնում ՆԱԵ-ներին: Ձեռնարկատիրականկապիտալի առաջատար ներդրող էր ԱՄՆ-ը, ապա Ճապոնիան: Գատկապեսճապոնականներդրումները նպաս-. տեցին այս երկրների արդյունաբերականացմանըն արտահանման աճին: ճապոնական կապիտալիմասնակցությամբձնավորվեց խոշոր արտադրականհենք, որը թույլ տվեց համաշխարհայինշուկա արտահանել մրցունակ, բարձորակ պատրաստի արտադրանք: ԱսիականՆԱԵ-ներում ՎԱԿ-երիակտիվ գործունեությունը հատկապես պայմանավորվածէր հետնյալ գործոններով՝ 1. ՆԱԵ-ներն ունեն բարենպաստ աշխարհագրական դիրք, գտնվում են համաշխարհային առետրատնտեսական ճանապարհների խաչմերուկում: 2. ՆԱԵ-ներում առկա էր քաղաքական կայունություն, դրանցում ապահովվածէր ՕՈՒՆ-ներիանվտանգությունը: 3. Որոշիչ դեր խաղացին նան ոչ տնտեսականայնպիսիգործոններ, ինչպիսիքեն՝ աշխատասիրությունը,ջանասիրությունը,ճշմարտախոսությունը,խնայողություններինկատմամբ հակումը ն այլն: Բազմաթիվ գործոնների առկայության շնորհիվ ՆԱԵ-ները հայտնվեցին արդյունաբերապես զարգացած երկրների հատուկ քաղաքական ն տնտեսականհետաքրքրություններիկենտրոնում: ԱՄՆ-ի հետաքրքրություններըկապված էին Թայվանի ն Հարավային Կորեայի հետ` որպես կոմունիստականազդեցությանը հակադրվող երկրների: ՎերջիններիսԱՄՆ-ը տրամադրեց աննախադեպ տնտեսականն ռազմականօգնություն (1960-ականթվականներին Թայվանինտրամադրվեց1.5 մլրդ դոլարիօգնություն): ԱսիականՆԱԵ-ներիձեռքբերումներից մեկն էլ գործազրկության ցածր մակարդակնէ: 1990-ականթվականներիկեսերին «Ասիական

վագրերը», ինչպես նան Թաիլանդը ն Մալազիան, ամենացածր գործազրկությունունեցող երկրներիցէին: Տնտեսականաճի բարձր տեմպերն այստեղուղեկցվում էին բնակչության բարեկեցութ զգալի բարձրացմամբ:1980-1990-ական թվականներիվերջերում այս երկրներում բնակչության մեկ շնչի հաշվով եկամուտն աճել է մոտ չորս անգամ: Միջազգայինփորձագետների կարծիքով,ասիական ՆԱԵ-ները 2010 թվականինՀՆԱ-ի ցուցանիշով կգերազանցեն իսկ 2020 թվականին`Հյուսիսային Ամերիկաարնմտաեվրոպական, յի երկրներին:Այժմ արդեն «Ասիական վագրերը»՝ Սինգապուրը,Հարավային Կորեան, Թայվանը ն Հոնկոնգը, դասվում են արդյունաբերապեսզարգացածերկրներիշարքը: Ի տարբերություն ասիական ՆԱԵ-ների, լատինաամերիկյան ունեն մեծ քանակությամբ օգտակար հանածոներ. այսերկրներն տեղ կան երկաթի հանքավայրեր, գունավոր մետաղներ (պղինձ, ցինկ), ուրան, քարածուխ, նավթ, բնական գազ, ոսկի, ադամանդ: Բացի այդ, այստեղ մեծ են անտառատարածքները (հատկապես են գյուղատնտեսության համար: Բրազիլիայում), որոնք պիտանի Պատահականչէ, որ տարածաշրջանիերկրներըսկզբնականշրջանում մասնագիտացելէին հումքի արտահանմանն արդյունահանող արդյունաբերությանմեջ: Օրինակ, ոչ վաղ անցյալում Չիլիի արտահանման 802շ-ը կազմում էր պղինձը: Լատինական Ամերիկայի ՆԱԵ-ների տնտեսական զարգացման են. արդի օրնաչափություններն 1. Տարածաշրջանիբացությունը միջազգայինառնտրի ն ներդրումներիհամար: Այս երկրներում պահպանվումեն մրցակցայինառավելությունները (աշխատանքիվարձատրությանհարցում): Օրինակ, Մեքսիկայում աշխատավարձը միջին հաշվով երեք անգամ ցածր է, քան Հարավային Կորեայում: Արդյունքում` ՕՈՒՆ-ներն ուղղվում են լաՆԱԵ-ների արտահանմաննուղղված արտադրուտինաամերիկյան թյունների զարգացմանը: 2. Տարածաշրջանիտնտեսական ինտեգրումը: են ինտեգրացման Լատինական Ամերիկայում արագանում են գործընթացները:Այստեղգործում մի քանի նմանատիպմիավորումներ, որոնցից առավել հաջողվածըՀարավայինԱմերիկայի ասէ՝ ՄԵՐԿՈՍՈՒՐ-ը:Վերջինիս շրջանակներում ընդհանուրշուկան սահմանափակումները,ե տիճանաբար վերանում

ենմաքսային

այժմ քննարկվում են Հյուսիսամերիկյանազաւո առնտրիհամաձայնագրի (ՆԱՖՏԱ) հետ ինտեգրվելու հնարավորությունները: Անտարածաշրջանում շուշտ, ինտեգրացիայիշարունակականությունը կնպաստի առնտրի ակտիվացմանը արտահանման աճին ն երկրներիավելի նեղ մասնագիտացմանը: 3. Տարածաշրջանի ենթակառուցվածքայինհամակարգի զարգացման մակարդակը: Ներկայումս տարածաշրջանի ենթակառուցվածքային համակարգը դեռես թույլ է. դրա զարգացումըկպահանջինոր ներդրումներ, կստեղծվեննոր աշխատատեղեր.այն կծառայիորպես տնտեսական զարգացման հզոր ներուժ, կնպաստի ռեսուրսների ավելի արդյունավետ բաշխմանը, կբարձրացնի տարածաշրջանիերկրների արտադրականհնարավորությունները: 4. Լատինաամերիկյաներկրները ակտիվորեն ներգրավում են օտարերկրյակապիտալ: Քանի որ այս երկրների ներքին խնայողություններըչնչին են, ուստի կարնոր է համարվում միջազգայինֆինանսականշուկայից կապիտալիներգրավումը: Այս նպատակովերկրները բարեփոխում են ազգային ներդրումայինօրենսդրությունները` այն դարձնելով ավելի գրավիչ օտարերկրյաներդրողներիհամար: 5. Պաշտպանությանհամար կատարված ծախսերի համեմատաբար ցածր մակարդակը: Լատինաամերիկյան ՆԱԵ-ների ռազմական ոլորտում կատարված ծախսերըկազմում են ՀՆԱ-ի 1-222-ը, որը ցածր է, քան Հարավարնելյան Ասիայիերկրներում: Այս տարածաշրջանիտնտեսականզարգացումը համար անհրաժեշտ է լուծել մի շարք խնդիրներ,որոնցից են` արժութաֆինանսականճգնաժամերիհետնանքներիվերացումը, քաղաքական ն սոցիալական անկայունությաննվազեցումը, ներքաղաքականճգնաժամերիլուծումը, սոցիալական լարվածության ն բնակչության եկամուտների տարբերության նվազեցումը, պետական համակարգիառողջացումը, պայքարը կոռուպցիայի ն հանցագործությանդեմ, պայքարը թմրամիջոցների առնտրիդեմ, բարեփոխումներիհամար առավել նպաստավորպայմանների ապահովումը:

շարունակ

3.9.

Նավթ արդյունահանող երկրներ

Զարգացող երկրներիկառուցվածքումորոշակի դեր են կատարում Մերձավոր Արնելքի նավթայինռեսուրսներով հարուստ երկրները, որոնք դեռես 1960 թվականինմիավորվեցիննավթ արտահանողերկրներիկազմակերպության (ՕՊԵԿ) մեջ: ՕՊԵԿ-ի անեն` Ալժիրը,Նիգերիան,Ինդոնեդամ են տասնմեկերկրներ: Դրանք Իրանը, Իրաքը, զիան, Քուվեյթը, Սաուդյան Արաբիան, Միացյալ Արաբականէմիրությունները, Վենեսուելան, Լիբիան ն Կատարը, որոնք մատակարարումեն աշխարհի նավթի 4096--ըն տիրում են ամբողջ աշխարհինավթայինպաշարների7842-ին: Երկրները համաձայնեցնումեն իրենց նավթայինքաղաքականությունը, որպեսզիկարգավորեննավթիհամաշխարհայինշուկան ն աջակցեննավթարտահանողներինս̀տանալումեծ եկամուտներ իրենց ներդրումներից: Այսօր զարգացող երկրների կառուցվածքում էական դերակատարում ունեն մեծաթիվ բնակչությամբ այնպիսի երկրներ, ինչպիսիք են Թուրքիան, Վնդկաստանը,Պակիստանը ն այլն: Սրանք, չնայած իրենց երկրներում առկա բազում հիմնախնդիրներին, ապահովումեն տնտեսականաճի բարձրտեմպեր: Զարգացող երկրների ենթահամակարգումայժմ առանձնահատուկ ուշադրության են արժանանում մեծաթիվ բնակչությամբ, սոցիալ-տնտեսականբազում հիմնախնդիրներով,սակայն տնտեսական աճի բարձր տեմպեր ապահովող այնպիսի երկրներ, ինչպիսիքեն Թուրքիան ու Հնդկաստանը: Զարգացող երկրներիկառուցվածքումհարկ է նշել նան աղքատ երկրների ենթախումբը,որոնց թիվը շուրջ 40 է, ն գոյատնում են հիմնականում դրսից ստացվող օգնությունների հաշվին, որոնք առաջին անհրաժեշտությանպարենամթերքովանգամչեն բավարարումիրենց երկրիբնակչությանպահանջմունքները:

3.10.

Անցմանշրջանի երկրներ

24 դարի վերջին սոցիալիստականհամակարգիերկրներնավելի ու ավելի էին բախվում այնպիսիդժվարինխնդրիհետ, ինչպիսին համաշխարհային տնտեսությանն այդ երկրների լիիրավ ինտեգրումն էր: Բարդությունը պայմանավորվածէր այդ երկրներում ձնավորված տնտեսական համակարգի անկատարությամբ:Ուստի ժամանակիհրամայականն էր` իրականացնել տնտեսականբարեփոխումներիմի ամբողջ համալիր, որն ընդգրկելու էր հատկապես տնտեսության վերակառուցումը` ապապետականացման, գների ագատականացմանն ֆինանսական առողջացման միջոցով: Այս տեսանկյունիցմիջազգային պրակտիկայում ձնավորվել է հետսոցիալիստական երկրներում տնտեսականբարեփոխումներիերկու մոդել. փ «շոկային թերապիա».- արմատականբարեփոխումներ, երբ տնտեսության վերակառուցումն ընթանում է արագ, սեփականության տարբերձների ստեղծման, գների միաժամանակյաազատականացման, ֆինանսական կայունության ապահովման, տնտեսավարող սուբյեկտների բազմազանիրավունքների ձնավորման, ներքին շուկայի բացման միջոցով: Այս ուղին նախընտրեցինԿենտրոնական ն ԱրնելյանԵվրոպայի սոցիալիստականերկրները, ինչպես նան նախկինԽՍՀՄ հանրապետությունները: Վ. «աստիճանական»ուղի, երբ բարեփոխումներնընթանում են աստիճանաբար,առանցցնցումների: ԱյդպեսիրականացվեցինվերակառուցմանգործընթացներըՉինաստանում,Վիետնամում: Անշուշտ, միջազգային պրակտիկայում ակնհայտ դարձավ, որ շուկայական հարաբերություններինանցումըպահանջումէ մակրոտնտեսականն միկրոտնտեսականվերափոխումներիամբողջ համալիրի ավելի երկարատնն աստիճանականընթացք: Կերպափոխումներիարդյունավետությունը մեծապես պայմանավորված էր նան երկրների տնտեսական,պատմականզարգացման առանձնահատկություններով: Այս է պատճառը, որ Կենտրոնան կան Արնելյան Եվրոպայի սոցիալիստական երկրները, օրինակ, Չեխիան, Լեհաստանը, Սլովակիան, մյուսները, կարողացանկարճ ժամանակահատվածում հաղթահարել անցման շրջանի դժվարուն թյունները ինտեգրվել համաշխարհայինտնտեսությանը:Բավական է նշել, որ այս երկրների տնտեսությանճյուղային կառուցվա85

քում գյուղատնտեսական արտադրանքիբաժինը կազմում է ՀՆԱ-ի 4,496-ը (Սլովենիայում), իսկ արդյունաբերականարտադրանքինը՝ 41,6 Այս երկրներում ծառայություններին բաժին է (Չեխիայում): ն ընկնում ՀՆԱ-ի 5096--իցավելին, պատահականչէ, որ դրանց մեծ մասն այսօր արդեն հաղթահարել է անցման շրջանի բարդությունները ն անդամակցումէ Եվրամիությանը:Մինչդեռ նախկին ԽՍՀՄ հանրապետություններըմինչն այսօր դեռ «դոփում են» բարեփոխումներիշրջանակներում:

ՎՁայաստանի Հանրապետությունըն համաշխարհային տնտեսությունը

3.11.

Հայաստանի Հանրապետության համար համաշխարհային տնտեսությանն ինտեգրվելու լիարժեք հնարավորություն ստեղծվեց նախկին ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո: Անդամակցությունըմիջազգային բազմաթիվկազմակերպությունների,տարածաշրջանային ինտեգրման որոշ խմբավորումների,ինչպես նան միջազգային բազմաբնույթ համաձայնագրերիստորագրումըվկայում են, որ ՎայաստանիՀանրապետությունըորպեսպետությունառաջնորդվումէ քաղաքակիրթ աշխարհի որդեգրած տնտեսականգործունեության կանոններով:Ավելին, ինտեգրումըհամաշխարհային տնտեսությանը նշանակում է, որ միջազգայինհանրություննընդունում է Վայաստանին որպես շուկայական բարեփոխումներիրականացրածերկ-

րի:

Սակայն անառարկելիէ նան այն իրողությունը, որ ազատական քաղաքականությունը, շուկայական տնտեսությանն տնտեսական անցման«շոկային թերապիայի»մոդելի կիրառումը,օրենսդրական ապապետականացման գործընթացներըհաջոբարեփոխումները, ղությունների, տնտեսության զարգացման դրական միտումների հետ մեկտեղ ստեղծեցին սոցիալական, տնտեսականայներկրում որոնք դեռնս լուրջ կարգավորման կարիք պիսի իրավիճակներ, ունեն:

Ցանկացած երկրի համար տնտեսականաճի ն արտահանման շուկաների ընդլայնման տեսանկյունից չափազանց կարնոր նշաերկրների հետ տնտեսական նակություն ունի տարածաշրջանի սերտ համագործակցության զարգացումը,որը, ինչ խոսք,առաջին

հերթին նպաստումէ այդ երկրներիտնտեսությունների ինտեգրման խորացմանը: Ներկայումս Գայաստաննանդամ է տարածաշրջանային2 կազմակերպություններիԱ̀ՊՀ-ին ե Սեծովյան տնտեսական համագործակցությանը:Խոստումնալից են Վայաստան-ԵվրամիությունփոխՓորձեր են կատարվումակտիվացնելուհահարաբերությունները: մագործակցությունը Իրան-Յայաստան-Թուրքմենստան, ինչպես նան Հունաստան-Վրաստանշրջանակներում. թեպետ գործուն ն արդյունավետհամագորակցությանմասին խոսելը դեռես վաղ է: Այսպիսով,համաշխարհայինտնտեսությանարդի զարգացումներից Հայաստանի Վանրապետությունըանմասն մնալ չի կարող. դա ժամանակիհրամայականնէ: Եվ պատահական չէ, որ մերհանրապետությունըտարեցտարիվստահություն է ձեռք բերում միջազգային շուկայում որպես գործընկեր, որն էլ, անշուշտ, նպաստում է երկրի ներդրումային գրավչության բարձրացմանը, տնտեսական աճին, բնակչությանկենսամակարդակիբարձրացմանը:

Գրականություն լ. 2.

ՕԼԱՕԼԱՀԱԾԸ:

նքօրաա1Շ 32ՕՍՕՒԽԱԿՇՇԵՔՏ 1999. ԽԼ, "ԴՕքաօյթ",

ՖՎՇՇԷԱՆ»,

Ա. Օ1ԷՕ116Ըջքօոճ, ԽՐւքօոճմ3:Օ1ՕԽԱՆՅ 1.

ԽԱՆՈ քՕՄԱԱԱՎԱՇ

ԷԱԼՎ: ՂՇՇԼԻԼ, ԽԼ, տտո-80 աքմյաօւատ ԱքօնոծհժաՇօտա Խ.Փ.Ճոոօաջ

ամի,

'ՍՂ6ոօ'",2003. 3.

Էջաոար,

8. Լ.

Ճջոքօտ,

Լաքօոճց 5.01

1999. 8...

ոօ Օրոր: հԽաւղքօունմ "ՎՕքոօւթ'',2003. ԽՈլքօճտ ՅՃօխօենուն

8.8. 8.

քո.

ԽՇշաւռքօութլն

4.Շ.

583166,

"ԵՔ,

ոՅո-8օ

ԽԼ., :ՕԾԷՆ/17, ՕԽԱՆ:2,

7ԿՇ6Էդո։,ոօղ ի

7Վօ6:Ռու,ԽԼ, 0ԽԱում:

10ոուաաւ, '1աքօ8243601

7ՎՇԾԵՕՇ

ՇճմուՎ68, հ1աքօ88432:080ԽԱԱ2:

ԽՆ.

2003. ՈՕՇՕ686,Ի/., 114, Թօո6ու "11քօօոծար",

2002.

ՖԾջոուօ88, ԽԼ,

ոՈօՂ

քօղ.

Աօդճոօոջ, ԽԼ., 2005.

ԽՈ աունքՕՂՈԵԼՇՉԵՕԱՕԽԱԿՎՇՇԵՔՇ

օղաօլծրւմ,

քոռ.

ոօղ

ոքօֆ. ոքօֆ.

Ե.ԽԼ. Օռոոոծուօ, ԽԼ., 2005.

ոնքօմամ ԽԱ

36ՕՔՕԽՌՈՀՆ, 46568

Խոքօօք,Վոօղ»

2-24, ԽԼ,

2005.

10. Ճ.Լ. 11.

Բ...

Ճոոօոտոոշը,

1999. Խ(Լ.,'ԴՕքոօոջ"",

12. Մ/օՈՄ

33թ766օշոքթու օԼթոււ., 11քօ036, ԽԱւքօճն 5ոՕԷՕՒԱուՅ:

Չ.օրօենւճ

Աօոօթոճոոն,

Աօքօղ,

|Ոսօտնոծոէ

հԼ. 2001.

)466է0նօ,

ՔոռոտօնոցԼոնճոցօտՍԱ.

ՕԽ6Ո/ԹԿԽ 4.

13. Տանտեօ `/68-Եօօե, Ա6Խ `/օղ., 2003.

Ամսագրեր 1.

"Ց.

«Յայաստան.ֆինանսներ ն էկոնոմիկա», 2002, թիվ 1: ՍԽՅտ ԽՕ, 2002, ԽՅ

ԽՕ, 2003, 33.

ՍԽՅս ԽՕ, 2003, Վ 6.

ԽՉ:ի/Օ,

2005,

10.

ԳԼՈՒԽ

1Մ

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

4.1

ԱՌԵՎՏՈՒՐ

Առնտուրըմիջազգայինտնտեսական հարաբերություններիհամակարգում

Միջազգայինտնտեսականհարաբերությունների ավանդական առավել զարգացածձնն առետուրն է: Այն ծագել է դեռես ստրկատիրության ժամանակաշրջանում,այսինքն` առաջինն է պատմականորեն ն առավել զարգացածը` այսօր: Միջազգային առնտրի աճի տեմպերն ավանդաբար գերազանցել են համաշխարհային ներքին արդյունքի աճի տեմպերին: Ավելին, ինչպես ցույց է տալիս արտաքինառնտրայինվիճակագրությունը, վերջին մեկուկես տասնամյակի ընթացքում նկատվում է համաշխարհային ապրանքաշրջանառությանկայուն աճ: Եթե 2000-2004 թվականներինհամաշխարհային ներքին արդյունքի աճի միջին տարեկան տեմպերը կազմել են 2.56, ապա միջազգային առնետրիաճի տեմպերն այդ թթ. հանույն ժամանակամիջոցում՝միջինը 4.596:,իսկ 2005-2006 են 4.3 ն 7.0967: մապատասխանցուցանիշներըեղել Միջազգայինառետուրըգիտատեխնիկականառաջադիմության ազդեցությամբ`տնտեսականկյանքի միջազգայնացմանԿ աշխատանքի միջազգային բաժանման ինտենսիվացմանպայմաններում երկրների միջնապրանքներիու ծառայությունների շարժով պայմանավորված հարաբերություն է: Միջազգային առնտուրը ներառում է աշխարհի բոլոր երկրներիմիջն ձեավորված ապրանքադրամական հարաբերությունները,արտաքին առնետրի ամբողջությունը, «միջազապրանքաշրջանառությունը: Գործնականում համախառն է գային առնտուր» հասկացությունըտարբերվում «արտաքին առնտուր» հասկացությունից: Արտաքինառնտուրը մեկ երկրի վճարովի արտահանումն ու վճարովի ներմուծումն է մնացած առետրային գործընկերների(երկրների) հետ: Այսինքն` երկրների միջն ձեավոն

9/0/յմ Դոմ

ծ1դ 2005. ՕԿՇՐ/ ՇԿ,թոջծ

ՓՐՐՕ, Դ7ոժօ Քօիօ) Ք6օա

15.

8օմյ 2006, քոջօ

րում են ապրանքայինհոսքերի երկու ուղղություն` արտահանում ն ներմուծում: Սակայն համաշխարհայինառնետրիծավալները հաշվարկվում են միայն արտահանմանծավալները գումարելու միջոցով՝` արտահայտածԱՄՆ դոլարով ն ԲՕՔՑ գներով: Աշխարհիոչ մի երկիր չի կարող գոյատնել` առանց այլ երկրների հետ տնտեսականկապերի, իսկ շատ երկրների համար էլ առնտուրն արտաքին տնտեսական գործունեության հիմնական ձնն է: Երկրների միջն առնտրայինկապերի անհրաժեշտությունըպայմանավորված է բնական ն աշխատանքայինռեսուրսների սահմանափակվածությամբ,դրանցանհավասարաչափբաշխմամբ, նեղ սպառողական շուկայով, ինչպես նան նրանով, որ ապրանքների արտադրությունն առհասարակ պահանջում է տարբեր ռեսուրսների, տեխնոլոգիաների ն ներդրումային ապրանքների առկայություն: Եթե նույնիսկ երկրներնունեն ռեսուրսաապահովվածությանբարձր մակարդակ, սպառողական լայն շուկա, միննույն է, չեն կարող անհրաժեշտ արդյունավետությամբ արտադրել բոլոր այն ապրանքները,որոնց կարիքը հասարակություննզգում է: Միջազգայինառնտուրնայն ոլորտն է, որը՝ տանում է մասնագիտացմանխորացմանը,ռեսուրսներիսահմանափակվածությունիցերկրների կախվածության թուլացմանը, համաշխարհային արտադրական ռեսուրսների արդյունավետ բաշխմանն ու օգտագործմանը, սպառման շուկաների ընդլայնմանը, հնարավորությունէ տալիս ստեղծելու արժույթների փոխարկելիությունն ապահովող միջազգային ֆինանսական համակարգ, քանի որ առնտուրը գոյություն ունի միայն այդ պայմանիդեպքում, » երկարաժամկետումնպաստում է երկրի բնակչությանկենսամակարդակին կյանքի որակի բարձրացմանը: Միջազգային առնտուրը ազգային տնտեսությունը կապում է համակարգի հետ: Վերջինը միասնականհամաշխարհային է ներքին ազգային շուկաներից: սկզբունքորեն տարբերվում Այսպես` » համաշխարհայինշուկա մուտք են գործում միայն մրցունակ »

ապրանքները,

դրանցումգործում են համաշխարհայինգները, մեէ ենթակա համաշխարհայինշուկան ավելի մեծ չափերով նաշնորհացման, քանի որ այստեղ գլխավոր դերը պատկանում է » »

վերազգայինկորպորացիաներին, վճռական ազդեցություն կարող են ունենալ ոչ միայն տնտեսական, այլ քաղաքական գործոնները (ներքաղաքական իրավիճակի փոփոխություն,էմբարգո ն այլն), » փոխադարձհաշվարկներըկատարվում են ազատ փոխարկելի արժույթով ն միջազգայինհաշվարկային միավորներով: Միջազգայինառնտրիսուբյեկտ են՝ աշխարհի բոլոր երկրները, ե արտաքին առնտրայինկապերին դրանց մասնակցությանծավալն ու որակը մեծ չափերով կախված են այդ երկրներիտնտեսականզարգացմանմակարդակից: » Վերջին տասնամյակներիընթացքում արտադրականգործընքացների միջազգայնացումը հանգեցրել է նրան, որ վերազգային կորպորացիաներըվերաճել են միջազգային առնտրի կարնորագույն սուբյեկտի, որոնց 2000 թ. բաժին էր ընկնում համաշխարհային արտահանման65-7596-ը": Տարածաշրջանայինտնտեսականինտեգրմանգործընթացների զարգացումը հանգեցրել է նրան, որ ներկայումս միջազգային առնտրիսուբյեկտներ են դարձել նան ինտեգրացմանխմբավորումները` Եվրամիությունը, Հյուսիսամերիկյան ազատ առնտրի ասոցիացիան նայլն: Միջազգայինառնտրի օբյեկտներ են մարդկային աշխատանքի արդյունքները` ապրանքներնու ծառայությունները:Ապրանքը,լայն իմաստով, առարկա է, որը բավարարում է հասարակական որնէ պահանջմունք ն արտադրվում է փոխանակությաննպատակով:Այս սահմանման շրջանակներում ապրանք կարոդ են համարվել նան ծառայությունները, իսկ ավելի նեղ իմաստով ապրանքը մարդու աշխատանքիարդյունք է, որը բավարարում է հասարակականպահանջմունքները,արտադրվումէ փոխանակությաննպատակով,տեսանելի է ն շոշափելի: Ծառայություն է կոչվում մարդու աշխատանքի այն արդյունքը, որը նույնպես ուղղվում է հասարակականպահանջմունքներիբավարարմանը,արտադրվումէ փոխանակության համար, սակայն տեսանելի ն շոշափելի չէ: Այստեղիցչի հետնում, որ բոլոր ապրանքներն ու ծառայություններըկարող են դառնալ միջազգային առնտրի օբյեկտ: Ուստի անհրաժեշտ է միմյանցից »

Տե՛ս 8.ճ.

ՂՑքՈՅԿ6Ց,ԽԹ

2005, էջ 143:

ՉԵՉԵՕԽԱԿԾՇԵՍԾ

Ո/ԱՅքօՈՒԵԼԹ

ՕՌԽՕԼԱ6ԵԿՏ.

ՕԻԼ.

հ/.,

սահմանազատելմիջազգայնորեն «վաճառվող» ն «չվաճառվող» ապարանքներհասկացությունները:Վաճառվողեն համարվումայն ապրանքները,որոնք կարող են տեղաշարժվել տարբեր երկրներ: Դրանց գինը որոշվում է ինչպես ներքին, այնպես էլ համաշխարհային շուկայում առաջարկիու պահանջարկիփոխազդեցությամբ: Չվաճառվող ապրանքներն այն ապրանքներնեն, որոնք սպառվում են հենց այն երկրում, որտեղ արտադրվումեն, այսինքն` չեն տեղաշարժվում երկրների միջն: Վաճառվող ն չվաճառվող ապրանքների միջն սահմանը զուտ պայմանական է. այն կախված է դրանց տեղափոխմանտրանսպորտայինծախքերից, գոյություն ունեցող առնտրայինարգելքներից: Գործնականում,միջազգային առնտրիազատականացման ուղղությամբ իրականացվողմիջոցառումները, ԳՏԱ ազդեցությամբտրանսպորտայինծախքերի կրճատման ժամանակակիցմիտումները նպաստումեն համաշխարհային շուկա մուտք գործող վաճառվողապրանքներիտեսականու ն ծավալներիանընդհատընդլյանմաննու աճին:

4.2.

Միջազգայինառնտրիտեսությունները

Միջազգայինառնտրի հիմնախնդիրներըհետաքրքրել են գիտնականներինն քաղաքագետներինդեռնսայն Ժամանակ,երբ մշակված չէին տնտեսագիտությանտեսության այլ ուղղությունները: Մերկանտիլիստականտեսությունը: Ինչո՞ւ են երկրները միմանում հարցին առաջինըփորձեցին պատասյանցհետ առնտուր խանել մերկանտիլիստները` 244-211 դարերում: Տեսության կողմնակիցներըպնդում էին, թե երկրի գլխավոր հարստությունը, ազգի առաջընթացիհիմքը մետաղականդրամն է` ոսկին ու արծաթը:Ուստի արտաքինառնտուրըպետք է ուղղվի ոսկու կուտակմանը,քանի որ պարզ ապրանքափոխանակության ժամանակերկու ապրանքեն ն ներն էլ օգտագործվում դադարում գոյություն ունենալուց: Առավելագույն օգուտներ ստանալու համար առաջարկվում էր ուժեղացնել պետական միջամտությունն ու վերահսկողությունը պետք է արտահանիավելի շատ արտաքինառնտրին:Պետությունը արտաապրանք,քան ներմուծի, կարգավորիարտաքին առետուրը սահմահանման ծավալի մեծացմանհաշվին,կրճատիկամ խիստ նափակիհումքի արտահանումը ն թույլատրի հումքի անարգել

ներմուծումը, արգելի գաղութների առնետուրըայլ երկրների հետ: Մերկանտիլիզմիգաղափարախոսությանդրական կողմն այն է, որ առաջին անգամ տնտեսագիտական միտքը ներկայացրեց արն երկրի տնտեսությանզարգացմանմիջն կապը, ն տաքին առնետրի խոսվեց երկրի առնտրայինհաշվեկշռի մասին: Սակայն մերկանտիլիստական տեսության սահմանափակվածություննայն էր, որ մեկ էր որպեսմյուսի աղքատացման, ազգի հարստացումըդիտարկվում գոյություն ունեցող հարստության վերաբաշխմանմիջոցով իրականացվող գործընթաց` անտեսելով ազգային տնտեսությանհետագա զարգացմանհնարավորությունը: Միջազգայինառնտրի դասականտեսությունները: Մերկանտիլիզմին առաջինգիտականհարվածը հասցրեց տնտեսագիտության դասականտեսությունը:Քննադատելով ազգերի հարստությանմերկանտիլիստականմոտեցումները`անգլիացի տնտեսագետԱ. Սմիթը փորձեց ապացուցել, որ ազգի բարեկեցությունըկախված է ոչ այնքան կուտակված ոսկու քանակությունից, որքան ապրանքներն ծառայություններ արտադրելու կարողությունից: Հետնաբար, յուրաքանչյուր ազգի առջն ծառացած է ոչ թե ոսկու սպառման, այլ աշխատանքիբաժանման խորացման հիման վրա արտադրության զարգացմանխնդիրը: «Ազգերի հարստությանբնույթի ն պատճառներիհետազոտության մասին» աշխատության մեջ Ա. Սմիթը պնդում է, որ պետության համար շահավետ կարող է լինել ոչ միայն ապրանքներիվաճառքը, արտահանումը,այլն ներմուծումը: Այնուհետն նա փորձեց ցույց տալ, թե որ ապրանքներն են շահավետ արտահանել ն որը ներմուծել: Իսկ այդ խնդրի իրականացման լավագույն ուղին գոյություն ունեցող օրենքների շրջանակներում գործունեության ե է ոլորտի ընտրությունն բացարձակտնտեսականազատությունը: Այս դեպքում միայն հնարավոր կլինի ապրանքներն արտադրել նվազագույն ծախսումներով` ելնելով երկրում առկա բացարձակ առավելություններից:Նույն տրամաբանության շարունակությունն այն է, որ երկիրը կձգտի բացարձակ առավելություններով արտադրվածարտադրանքըփոխանակելմեկ այլ երկրում բացարձակ առավելությունների պայմաններում արտադրված ապրանքների հետ: Տնտեսագիտական գրականությանմեջ Սմիթի այս գաղափարը ստացելէ բացարձակառավելությունների տեսությունանվանումը: Բացարձակ առավելությունների տեսության ազդեցիկ կողմը

թերնս այն է, որ հենվում է արժեքի աշխատանքայինտեսության

վրա. ապրանքներիարտադրությանհամարկատարվածծախսումները հաշվարկվում են` ելնելով ժամանակի գործոնից ն ցույց է տալիս աշխատանքիբաժանմանառավելություններըոչ միայն ազգային, այլն միջազգայինմակարդակով:Իսկ սահմանափակվածությունը նկատելի է, երբ միջազգային առնտուրը բացատրելիս չի կարողանումտալ այն հարցի պատասխանը,թե ինչու են երկրները միմյանց հետ առնտուր անում, եթե չունեն այս կամ այն ապրանքի արտադրությանբացարձակառավելություններ: ՎարցինպատասխանեցԴ. Ռիկարդոն.ընդգծելով միջազգային տնտեսական հարաբերությունների առանձնահատկությունը,նա ձնավորեց մի մոդել, որի միջոցով ցույց տվեց, որ Սմիթիառաջարկած սկզբունքների խախտումըարգելք չի կարող լինել միջազգային առնտրի զարգացման համար: Դ. Ռիկարդոնհայտնագործեց երկրների համեմատական առավելություններիօրենքը, ըստ որի՝ երկիրը պետք է մասնագիտանաայն ապրանքներիարտահանման մեջ, որի արտադրությանհամար ունի բացարձակառավելություններ (եթե ունի երկու ապրանքներիարտադրությանբացարձակ առավելություն) կամ ամենափոքրբացարձակառավելություններ (եթե չունի գոնեմեկ ապրանքի արտադրությանբացարձակառավելություն): Օրենքի ճշմարտացիությունը Դ. Ռիկարդոն փորձեց ապացուցել` բերելով Անգլիայի ն Պորտուգալիայիօրինակները, որոնք արտադրում են երկու ապրանք` կտավ ն գինի: (Այդ օրինակի ելակետայինպայմաններըտե՛ս թիվ 1 աղյուսակում): Աղյուսակ7

արաք ՀԱՆ, Պորտուգալիա Հ.

Երկիրը|

Գինի (24շիշ) Կտավ (՛ մետը)

աշխ. / տարի աշխ. /տարի

Անգլիա

աշխ. / տարի աշխ. / տարի

շիշ գինի արտադրելուհամարՊորտուգալիայիցկպահանջվի տարեկան80 աշխատողի,իսկ Անգլիայից` 120.աշխատողիաշխատանք: Տարեկան `" մետր կտավ արտադրելու համապատասխան ցուցանիշներնեն 90 ն 100: Աղյուսակիցհետնում է, որ Պորտուգալիան ունի գինի ե կտավ արտադրելուբացարձակառավելություն2

ներ: Այնուհանդերձ,վերջինս շահագրգռված է մասնագիտանալու գինու, իսկ Անգլիան` կտավի արտադրությանմեջ: Իրոք, եթե համեմատելու լինենք երկու երկրների գինու արտադրությանծախսերը (80/120) կտավի արտադրության ծախսերի հետ (90/100), ապա կտեսնենք,որ Պորտուգալիան ունի գինու արտադրության համեմատականառավելություն`80/120Հ90/100: Պորտուգալիայի ծախեն գինու արտադրության անգլիական ծախսերի սերը կազմում 6696-ը, կտավիարտադրության`90942-ը: Վամեմատականծախսերը թույլ են տալիս որոշելու շահավետ փոխանակության սահմանները: Պորտուգալիայում մեկ միավոր գինին փոխանակվում է 0,88 միավոր կտավի հետ (80/90), իսկ Անգլիայում մեկ միավոր կտավը՝ 1.2 միավոր գինու հետ (120/100): Ուստի Պորտուգալիան շահագրգռված կլինի միջազգային առետրի մեջ այնքան ժամանակ,քանի դեռ կկարողանամեկ միավոր գինու դիմաց ստանալ 0,88 միավորից ավելի կտավ, իսկ Անգլիան՝ մեկ միավոր գինու դիմաց տալ 1,2 միավորից պակաս կտավ: Այսպիսով, փոխշահավետ փոխանակության սահմանները տեղաբաշխված են 0,88 ն 1,2 միավորների սահմաններում: Տվյալ սահմաններում իրականացվողցանկացած փոխանակություն համարվում է շահավետ: Դ. Ռիկարդոյի այս` բավականաչափպարզեցված սխեմայի հիման վրա կարելի է հաջորդականփուլերով մոտենալ իրականուվրա. թյանը` ուշադրություն դարձնելով հետնյալ համգամանքների համեմատականծախսերի փողային արտահայտության(աշխատաժամանակի փոխարեն), սխեմայիմեջ ընդգրկել ավելի մեծ թվով երկրներն ապրանք»

».

ներ,

հաշվի առնել տրանսպորտայինծախսերը, արտադրության գործընթացում կատարվող փոփոխություններով պայմանավորվածարտադրության ծախսերի փոփոխությունները, » յուրաքանչյուր երկրի ներսում արտադրությանգործոնների՝ կապիտալին աշխատուժի համեմատականկայունությունը: Վամեմատականառավելություններիտեսությանկարնորագույն նվաճումը հետնյալն է. այն բացահայտեցարտաքինառնտրի շահավետությունըմասնակից բոլոր պետություններիհամար` դեն նետելով այն թեզը, թե մեկ երկիրը կարող է շահ ստանալ` վնաս պատ»

ճառելով մյուսներին: Ժամանակակիցպայմաններումհամեմատական առավելությունների տեսության նշանակությունն այն է, որ հնարավորությունէ ընձեռվում երկրների արտաքին տնտեսական քաղաքականությունը`կառուցել գիտական հիմքերի վրա: Այնուհանդերձ, Դ. Ռիկարդոնչպատասխանեցայն հարցին, թե ինչո՞ւ երկրներն ունեն այս կամ ապրանքի արտադրության համեմատականառավելություններ: Արտադրությանգործոններիհարաբերակցությանտեսությունը: 2օ« դարի 1930-ական թթ. շվեդ նորդասականտնտեսագետներ էլի Գենքշերըն Բերտիլ Օհլինը փորձեցինպատասխանելԴ. Ռիկարդոյի կողմից անավարտ թողնված հարցին: Ըստ նրանց` երկրների համեմատականառավելությունների հիմքում դրված է արտադրության տարբեր գործոններովայդ երկրներիապահովվածությունը:է. Գեքշերիգլխավոր ներդրումը, որը հետագայում լրացվեցԲ.Օհլինի կողմից, այն է, որ միջազգայինառնտուրըհիմնավորվումէ տարբեր երկրներիտնօրինությանտակ գտնվող արտադրությանգործոնների առատությամբ կամ հարաբերականսահմանափակվածությամբ: Երկրներն իրոք շահագրգռված են մասնագիտանալու այն ապրանքների արտադրությանբնագավառում, որի համար ունեն ավելի բարենպաստնախադրյալներ: Իսկ որտեղի՞ցեն ի հայտ գալիս այդ նախադրյալները:Պատասխանըհետնյալն է. երկրի համար գերադասելի է այն ապրանքների արտադրությունը,որի համար առկա են ավելի «առատ» արտադրությանգործոններ: Միջազգային առնտուրն այս դեպքում, ըստ Բ. Օհլինի, կդառնա «ավելցուկ գործոնների ուղղակի փոխանակություն պակաս գործոնների հետ»: Երբ Պորտուգալիան արտահանում է գինի, իսկ Անգլիան՝ կտավ, ապա տեղի է ունենում պորտուգալականհողերի փոխանակություն անգլիականկապիտալի հետ: Արժեքի աշխատանքայինտեսությունը չի հերքվում. լրացվում է այն տրամաբանությամբ, որ աշխատանքինզուգահեռ արժեքի ստեղծմանգործընթացինմասնակցում են նան արտադրությանայլ գործոնները: Գեքշեր-Օհլին թեորեմը կարելի է ձեակերպել այսպես. յուրաքանչյուր երկիր արտահանումէ այն գործոնաինտենսիվապրանքները, որոնց արտադրությանհամար տնօրինում է հարաբերականորեն ավելցուկ արտադրությանգործոններին ներմուծում այն ապրանքները,որոնց արտադրության համար չունի արտադրուգործոններ: Այս սկզբունքով իրականացթյան համապատասխան

վող միջազգային փոխանակությունը հանգեցնում է արտադրության գործոնների գների հավասարեցմանը:Արտադրության գործոնների գին ասելով նրանք հասկանում էին աշխատանքիհամար աշխատավարձը,կապիտալի համար` տոկոսը, իսկ հողի համար՝ ռենտան:

Արտադրությանգործոնների հարաբերակցության տեսությունը մեկ քայլ առաջ էր համեմատականառավելություններիտեսությունից: Այն ոչ միայն ընդունում է, որ երկրների միջն առնետուրըհենվում համեմատականառավելություններիվրա, այլն բացահայտում է համեմատականառավելություններիպատճառը,որն ամփոփված է երկրների արտադրությանայս կամ այն գործոններով հագեցվածությանմեջ: Լեոնտնի «պարադոքսը»: Հեքշեր-Օհլինի տեսության ճշմարտացիությունը փորձեցապացուցել ծագումով ռուս, ամերիկացիտնտեսագետ Վասիլի Լեռնտնը: ԱՄՆ-ի արտահանմանն ներմուծման՝ կատարված կապիտալի ն աշխատուժի ծախսերի հաշվարկի միջոցով մի քանի փորձնականթեստերից հետո նա եզրակացրեց,որ Վեքշեր-Օհլին տեսության պայմանները գործնականում չեն հաստատվում: Ենթադրվումէր, որ ԱՄՆ-ը արտահանում է կապիտալատար, ներմուծում` աշխատատարապրանքներ,քանի որ Երկրորդ համաշխարհայինպատերազմիցհետո համարվում էր ամենահարուստ կապիտալիստականերկիրը: Արդյունքները չհամապատասխանեցինսպասումներին, ուստի այն ստացավ Լեոնտնի «պարաանվանումը: Պարզվեց, որ կապիտալի հարաբերական դոքս» ավելցուկը չի արտացոլվում ամերիկյան արտաքին առնտրում. ԱՄՆ-ըարտահանում էր ավելի աշխատատարն պակասկապիտալատար արտադրանք,քան ներմուծում է: Տնտեսագետը ենթադրում էր, որ տվյալ քանակությամբ կապիտալիցանկացած համադրության պայմաններում ամերիկյան աշխատանքի մեկ մարդ-տարին համարժեք է եվրոպականաշխատանքիերեք մարդ-տարվան:Այսինքն` ամերիկյան աշխատուժի բարձր արտադրողականությունը պայմանավորվածէ նրա ավելի բարձր որակավորմամբ,որն էլ դրվեց«որակյալ աշխատուժի»մոդելի հիմքում: Ըստ այդ տեսության` արտադրությանգործընթացինմասնակցում են ոչ թե երեք, այլ չորս գործոններ.որակյալ աշխատուժ, անորակ աշխատուժ, կապիտալն հող: Պրոֆեսիոնալ անձնակազմին բարձր որակավորումունեցող աշխատուժի հարաբերականավել97

ցուկը մեծացնում է այն ապրանքներիարտահանումը,որոնց արտադրությանհամար պահանջվումէ որակյալ աշխատուժ: Ոչ որակնյալ աշխատուժիավելցուկը նպաստումէ այն ապրանքներիարտահանմանը, որոնց արտադրության համար բարձր որակավորում ունեցող աշխատուժչի օգտագործվում: Լեոնտնի «պարադոքսը» բացատրելու փորձերը նպաստեցին «կապիտալ» կատեգորիայի բացատրության նոր տեսությունների ձնավորմանը: Միջազգայինառնտրիարդի տեսությունները:Անցյալ դարի 60ականներիարտադրությանգործոնների համալրումը նոր տարրերով` տեխնոլոգիաներով,գիտատար, բարձրտեխնոլոգիական ճյուղերի զարգացումը ն դրանց արտադրանքիմիջազգային փոխանակության սրընթաց աճը հանգեցրին նոր տեխնոլոգիականտեսությունների ձնավորմանը: Հարկ եղավ միջազգային առնետուրըբացատրել նոր դիրքերից:Առավել ուշադրության են արժանի Մ. Պոզների «Տեխնոլոգիական խզման»., Ռ. Վերնոնի «Ապրանքի կենսափուլ», Մ. «Երկրների մրցակցային

առավելությո

Պորտերի

տեսությունները":

Պոզների «Տեխնոլոգիական խզման» տեսությունը կառուցված է մի գաղափարիվրա, ըստ որի՝ արտադրությանգործոններով միանմանհագեցվածությանդեպքում երկրներիմիջն առետրիզարգացումը պայմանավորված է այն տեխնիկական փոփոխություններով, որոնք ծագում են առետուր անող երկրներից մեկի որնէ մեկ ճյուղում: Քանի որ տեխնիկական նորարարությունները սկզբնապես երնան են գալիս մեկ երկրում, հենց նա էլ ձեռք է բերում առաջնություն: Տեխնիկականնորարարություններիարդյունքում «տեխնոլոգիական խզում» է առաջանում այդ նորարարություններնօգտագործող ն չօգտագործող երկրներիմիջն: Նոր տեխնոլոգիան հնարավորություն է տալիս ապրանքներն արտադրել ավելի քիչ ծախսումներով:Եթե նորարարությունըներառված է նոր ապրանքիմեջ, տեխնիկականառաջնայնություն ունեցողերկրի ձեռնարկատերըորոշակի ժամանակաշրջանումարտահանելով այդ ապրանքը` մենաշնորհայինդիրք է հաստատում շուՄ.

Տես ԽԼ Թ0Տոծ, "1ուօլոճածոռէ 1ոժօ ճոմ Ղօշհուօռ) Ըհճոջծ", Օ:1Թմ Բշօոօուօ Քշքոջ. 1ո"6տ5Լտծու ձոմ Լուււոճնօոո| Ղոոժօ էո էհօ ԹՈԾժսօէ Ը)օ1Շ"'. 1961: Ք. ՄՇւոօ, "Լոււոճնօոճլ

Օսողծոլ)1օսոոոյ օք Խշօոօոուօտ. հռ) 1993: օՌլօ16էլ,

ի16օ2«ՈՄԱՅՔԾՈՒՆԹ6

1966. ԽԼ.

Խ1Շշճքօոււք 11օքոօք.,

ԷԼ.

ՃՕԽՄՔՇԱՈՒ

կայում: Հետնաբար, շահավետ է արտադրել ոչ թե այնպիսի ապրանք, որպիսին արտադրում են բոլոր երկրները, այլ այնպիսին, որ ոչ մի երկիր չի արտադրում,ն որոնցպահանջարկըմեծ է: Իսկ երբ այդ տեխնոլոգիանյուրացվում է այլ երկրներիկողմից, ապա պետք է արտադրելմեկ այլ «անհայտ» ապրանք:Միջազգայինառնտուրը զարգանում է, երբ որնէ երկիր արտադրումէ նոր տեխնոլոգիայով «հագեցված» այնպիսի արտադրանք, որը ոչ մի այլ երկիր դեռեսչի

արտադրել:

Ռ. Վեռնոնի «Ապրանքի կենսափուլ» մոդելը նորտեխնոլոգիական ուղղության առավել տարածված տեսությունն է, քանի որ աշխատանքի միջազգային բաժանման իրական վիճակը ավելի է արտացոլում: Այդ տեսության համաձայն` յուրաքանչյուր ստույգ նոր ապրանքանցնում է կյանքի չորս փուլերով՝ մուտք դեպիշուկա, . տարածում ներքին շուկայում, շուկայի հագեցում, «ծերացում» կամ «մահացում»: Տեխնոլոգիաներիզարգացման մակարդակն ու պահանջարկը յուրաքանչյուր փուլում տարբեր է: Առաջինփուլում ապրանքընոր է մուտք գործում շուկա. դրա նկատմամբպահանջարկը դեռնս փոքր է: Այն թանկ է, քանի որ նոր տեխնոլոգիան կարող է յուրացնել բարձր որակավորումունեցող աշխատուժը, ուստի ն սպառվում է միայն բարձր եկամուտներունեցող խավիկողմից: Առաջինփուլում արտահանմանծավալներն աննշան են: Ապրանքիկյանքի երկրորդ փուլում այն շուկայում մեծ վարկանիշ է ձեռք բերում, ե սկսվում է ապրանքի սերիականարտադրությունը: Բնականաբարգներն իջնում են: Այս փուլում ներքին շուկայում լայն սպառումը արտադրողներինմղում է դրանց արտադրությունը կազմակերպելայլ երկրներում: Երրորդ փուլում ներքին շուկան հագենում է, արտադրության տեխնոլոգիաներն ամբողջությամբստանդարտացվումեն, որը թույլ է տալիս օգտագործել պակասորակյալ աշխատուժ, արտադրության ծախքերըկրճատվում են, սակայն շուկայի հագեցումն այլես չի մեծացնում սպառմանծավալը: Արտերկրներումփորձ է արվում հասնելու այդ ապրանքիարտադրության ծավալների ընդլայնմա» » » »

նը:

Վերջին՝ չորրորդ

փուլում ապրանքը «ծերանում» է, ն արտադ99

րությունը կրճատվումէ: Գների անկումը այլես չի նպաստում պահանջարկիմեծացմանը: Արտաքինառնտրի տեսություններիընդհանուր հիմնախնդիրներից մեկը ազգային տնտեսություններիշահերի ն ֆիրմաներիշահե-րի համատեղումն է: Դա կապվածէ այն հարցի պատասխանից,թե կոնկրետ երկրների առանձինֆիրմաներ որոշ ապրանքների միջազգային առնտրում ն կոնկրետ ճյուղերում ինչպե՞սեն ստանում մրցակցայինառավելություններ:Այդ հարցի պատասխանըփորձեց տալ ամերիկացիտնտեսագետՄայքլ Պորտերը: Մ. Պորտերը միջազգային առնտրի հիմնախնդիրներիվերլուծության առնչությամբ մշակեց միանգամայն նոր մոտեցում, որի նախադրյալներից մեկը հետնյալն է. «Միջազգային շուկայում մրցակցումեն ֆիրմաները, այլ ոչ թե երկրները:Անհրաժեշտ է հասկանալ, թե ինչպես է ֆիրման ստեղծում ու պահպանումիր մրցակցային առավելությունները, որպեսզի պարզաբանվի երկրի դերն: Երկրի մրցունակությունը համաշխարհային այդ գործընթացում»:: շուկայում որոշվում է չորս հիմնականպայմաններով` » գործոնային, պահանջարկի, » սպասարկողն «ազգակից» արտադրություններիվիճակի, որոշակի մրցակցային իրավիճակում ֆիրմայի ռազմավարության փոխկապվածությամբն փոխազդեցությամբ: .

4.3.

Արտաքինառնտրայինքաղաքականություն

Արտաքինառնտրայինքաղաքականությունը երկրների կողմից իրականացվող միջոցառումների այն համակարգնէ, որի միջոցով ընդլայնվում կամ սահմանափակվումեն օտարերկրյա ապրանքների՝ տվյալ ազգային շուկա ներթափանցելուհնարավորությունները: Արտաքինառնտրայինքաղաքականությաննպատակներնեն` աշխատանքիմիջազգային բաժանմանըտվյալ երկրի ներգրավմանմիջոցի ն աստիճանիփոփոխությունը, արտահանմանն ներմուծմանծավալներիփոփոխությունը, արտաքինառնտրիկառուցվածքիփոփոխությունը, »

» »

5ԽԼՔ. ՔօոԼՇՐ

Ղհծ

Ճժխճուճջօօք Իճնօո. ԻԼ.Ծ., 1990. ՇօտքօննԽօ

երկրի ապահովումը անհրաժեշտ ռեսուրսներով (հումքով, էլեկտրաէներգիայովն այլն): Արտաքինառնտրայինքաղաքականությանհիմնականնպատակը տվյալ երկրի համար առավելագույն շահ ապահովելնէ, անկախ այն բանից, թե երկիրն ինչպիսի քաղաքականություն է վարում՝ ազատ առնտրայի՞ն, թե՞ հովանավորչական: Հարյուրամյակներիընթացքում տնտեսագետներիմիջն շարունակվող վեճն այն մասին, թե տնտեսականաճի ապահովմանտեսանկյունից արտաքին առնտրային քաղաքականության ո՞ր ուղղությունն է ռացիոնալ, վերջնական եզրահանգման առայսօր չի արժանացել: Եթե հովանավորչությունը հնարավորություն է տալիս զարգացնել ազգային տնտեսությունը, ստեղծել նպաստավորպայմաններ ներքին արտադրողներինօտարերկրյա մրցակցությունից պաշտպանելու համար, ապա ազատ առնտուրը թույլ է տալիս արտադրությաններքինծախքերըհամեմատելմիջազգայինծախքերի հետ` ստեղծելովհամաշխարհայինմրցունակապրանքներ: Արտաքին առնտրայինքաղաքականությունը ազատ է, բաց, եթե ապրանքների տեղաշարժի ճանապարհին սահմանվող արգելքների մակարդակընվազագույնէ: Վովանավորչությունըքաղաքականություն է, որը բարձր մաքսատուրքերի ն ոչ սակագնային քաղաքականության մեթոդների օգտագործման ճանապարհով հայրենական արտադրությունը պաշտպանումէ օտարերկրյա մրցակցությունից:Պատմականզարգացման տարբեր ժամանակաշրջաններումերկրներինբնորոշ էին արտաքին առնտրային քաղաքականության տարբեր համակարգեր: Վովանավորչությու՞ն, թե՞ ազատ առնետուր հարցադրմպնգործում տնտեսագետների շրջանակում ձնավորվելեն մի շարք մոտեցումներ: Վովանավորչությանկողմնակիցներնառաջ են քաշում մի շարք փաստարկներ,որոնց միջոցով հիմնավորում են այդ քաղաքականությանանհրաժեշտությունը: Պետական անվտանգությանմասին փաստարկըառաջադրվում է այն հիմնավորմամբ, թե երկրներըպետք է իրենց տարածքներում զարգացնեն այնպիսի արտադրություններ,որոնք ռազմականբախումների ժամանակ հնարավորությունտան պահպանելու երկրի տնտեսական անկախությունը:Ասվածն առաջին հերթին վերաբերում է գյուղատնտեսությանը,նան ռազմավարականնշանակություն ունեցող այնպիսի ճյուղերի զարգացմանը, ինչպիսիք են »

էլեկտրաէներգիայիարտադրությունը, քիմիական արտադրության որոշ ճյուղերը: Սա բավականինծանրակշիռփաստարկէ, հատկապես գյուղատնտեսությանառումով: Վովանավորչությունընպաստում է «նորելուկ» ճյուղերի գացմանը,կամ այն ունի դաստիարակչականնշանակություն: Այս փաստարկըկարելի է համարել բավականաչափծանրակշիռ,բայց թե որ ճյուղերը պետք է պաշտպանվենօտարերկրյա մրցակցությունից, ե այդ պաշտպանությունը որքան կշարունակվի, մանրակրկիտվերլուծության կարիք ունեն, որպեսզի բացառվեն մասնավոր շահերին ծառայելու ե խտրականառնտրային միջավայր ձնավորելու հնարավորությունները: Օտարերկրյակապիտալիներգրավմանմասինփաստարկը,որն առաջ էր քաշում Ա.Սմիթը,հիմնավորվում է նրանով, որ պատրաստի ապրանքներիշարժի ճանապարհինսահմանվողմաքսատուրքերը ստիպում են օտարերկրյա ֆիրմաներին` արտահանման երկրներում ստեղծելու իրենց մասնաճյուղերը: Ներմուծված կապիտալը թույլ է տալիս բարձրացնելուարտադրության արդյունավետությունը. այս պարագայումհովանավորչությանբարենպաստազդեցությունը, անշուշտ, կարող է դրսնորվել որոշակի պայմաններում. » նոր ձնավորվող ճյուղերը պետք է զարգանան չօգտագործված բնական ն մարդկայինռեսուրսներիմիջոցով, նոր արտադրություններըգոյություն ունեցող ճյուղերը չպետք է-զրկեննրանց տնօրինությանտակ գտնվող աշխատուժից ու կապիտալից,ն ի վնաս դրանց` տանեն արտադրությանծախքերի բարձրացմանը, սահմանվող մաքսատուրքերը չպետք է առնչվեն անհրաժեշտության ապրանքներին, քանի որ. դրա պատճառով վնասկկրենհենց սպառողները: հաԱմերիկացիտնտեսագետներիցՍ. Կերեյանու Մ. են տուկ կարնորում բնակչության կենսամակարդակի պաշտպանությունը, մատնանշելով, որ հովանավորչությունըպահպանումէ աշխատավարձիբարձր մակարդակ` ի դեմս ցածր կենսամակարունեցող երկրների մրցակցության:Հենց այդ գաղափարն էր դակ մաքսատուրքիհիմքում, որի պաշտպանուընկածփոխհատուցման թյամբ 1912 թ. հանդեսեկավ Փաթթենը:Իրոք, հովանավորչության միջոցով ներքին արտադրողների հանգեցնում պաշտպանությունը

զար-

առաջին

Փաթթեն

ներմուծվող ապրանքներիգների բարձրացմանը:Դրանց սպառումը ներքին շուկայում կրճատվում է, այդ ապրանքներինկատմամբ պահանջարկը միաժամանակնպաստումէ ազգային արտադրության զարգացմանը, մեծանում է զբաղվածությունը: Բարելավվում են նան առետրային պայմանները, քանի որ սահմանափակելով օտարերկրյաապրանքներիմուտքը` երկիրը միաժամանակկարող է խթանել արտահանումը: Այս փաստարկըճիշտ է այն դեպքում, եթե ներմուծվող ապրանքների նկատմամբպահանջարկըճկուն չէ, ն եթե գործընկեր-երկրները չեն իրականացնում նմանատիպ միջոցառումներ տվյալ երկրի նկատմամբ: Ջ.Մ. Քեյնսը գտնում էր, որ կարճաժամկետհովանավորչությունը նպաստում է գբաղվածության աճին, իսկ երկարաժամկետիդեպվերաճում է հարնանի հաշվին ապրելու քաղաքականության`: Հովանավորչականքաղաքականությանառավել ամփոփ տեսական ընդհանրացումըտրվել է ավստրալիացի տնտեսագետՄաքս Կորդենիկողմից, որի աշխատություններըհսկայականդեր են խաղացել Համաշխարհային բանկի ն Արժույթի միջազգային հիմնադրամի` միջազգային առետրայինքաղաքականության վերլուծության համար: Մ. Կորդենը հովանավորչականքաղաքականության իրականացումըգնահատում է որպես այլընտրանքային գործընթաց, որը պետք է ծառայի այն իրականացնողերկրի կարճաժամկետ ռազմավարությանը,հիմնավորելով,որ հովանավորչությունը, որպես ազգային արտադրողների պաշտպանության քաղաքականություն, հաճախ կարող է ամբողջ տնտեսությանհամար ունենալ ոչ արդյունավետհետնանքներ:Տնտեսության որոշ ճյուղերի նկատմամբ իրականացվողհովանավորչությունը,որպես կանոն, իր ազդեցությունն է թողնում այլ ճյուղերի վրա նս, ն արդյունքում շահում են այն ձեռնարկությունները,որոնց ի սկզբանե հովանավորչությունն ուղղվածչէր՛:Վերլուծելով այդ քաղաքականությանհամաշխարհայինփորձը` Կորդեննառանձնացնումէ հովանավորչության երեք մակարդակ. 1. Միակողմանի,երբ որնէ երկրիկառավարությունառնտրային է

այն քում

6Տե՛ս 1.Խ116օՖոօՏ, ՂՐոճԱՏ6օո ԽԼօոօ).Շհճք.ՀՈԼ: 7Տե՛սԽԼ ԳՄ, Ըօ-ժ6դ, ՛հօ ՛՛հօօոյ օ1 ՔՈՕԼ6ՇԱօո,Լռոժօո, 1971, էջ 24:

քաղաքականության գործիքներ է

օգտագործում` առանց համաձայնեցնելու կամ խորհրդակցելուգործընկեր-երկրներիհետ: 2. Երկկողմ, որի դեպքում գործընկեր-երկրներըհամաձայնեցնում են. միմյանց հետ առնտրայինքաղաքականության միջոցառումները: 3. Բազմակողմ,երբ առնտրայինքաղաքականությունը համաձայնեցվում ն կարգավորվում է բազմակողմ համաձայնագրերի միջոցով: Արտաքին առնտրային հովանավորչական քաղաքականության միտումներըթույլ են տալիս առանձնացնելդրա մի քանի ձներ. ընտրանքային հովանավորչություն (ուղղված է առանձին երկրներիկամապրանքներիդեմ), ճյուղային հովանավորչություն (պաշտպանում է որոշակի ճյուդեր, ամենից առաջ գյուղատնտեսությունը), » կոլեկտիվ հովանավորչություն (իրականացնում են երկրների միությունները`դրանցմեջ չմտնող երկրներինկատմամբ), թաքնված հովանավորչություն (իրականացվում է ներքին տնտեսականքաղաքականությանմեթոդներիմիջոցով): է, բաց, Արտաքին առնւորային քաղաքականությունն ազատ եթե, իհարկե,ապրանքների տեղաշարժի ճանապարհին սահմանվող արգելքների մակարդակը նվազագույն է: Ազատ առնտուրը առանց մաքսատուրքերիկամ աննշան մաքսատուրքերովիրականացվող առնտուրն է, որի դեպքում պետությունը ձեռնպահէ մնում արտաքինառնտրիվրա ազդելուց` շուկային թողնելով հիմնական կարգավորողիդերը: Տնտեսագիտականգրականության մեջ գոյություն ունի այն տեսակետը, ըստ որի` համեմատաբարբաց առնտրայինռեժիմ իրականացնող երկրներում ներմուծման մաքսատուրքերիմիջին մակարդակը1096-իցպակաս է, իսկ քանակականսահմանափակումեն ներմուծման 2596-ից պակասմասը: ները ծածկում Ազատ առնետրի կողմնակիցները,փաստարկներ բերելովհովանավորչությանդեմ, պնդում են, որ հովանավորչությունը՝ Տանում է ազգային տնտեսության քայքայման, ծնում է, այսպես կոչված` էկոնոմիկայի սկլերոզ: Օտարերկրյա ապրանքների ներմուծման կրճատումըթուլացնում է մրցակցային պայքարը, սպանում նորարարությանոգին: .

.»

Հովանավորչությունըվնաս է հասցնում սպառողների շահերին: Մաքսատուրքերի միջոցով բարձրացվում են ներմուծվող ապրանքներիգները, որը այլ հավասար պայմաններում հարվածում է սպառողականզամբյուղին: Հովանավորչությունը վնասում է միջազգային տնտեսական (ՄՏԴՀ-ին): հարաբերություններին ձնում Իր ծայրահեղ հովանավորչությունըվերաճում է տնտեսական ավտարկիայի, որի դեպքում երկրներըձգտում են սահմանափակել միայն այն ապրանքներիներմուծումը, որոնց արտադրությունը տվյալ երկրում հնարավոր չէ կազմակերպել: Արտահանումն իր հերթին թույլատրվում է այն չափով, որչափով հնարավոր է ապրանքներիներմուծումը: Ազատառետրիկողմնակիցներըպնդում են, որ՝ ազատ առնտուրը նպաստում է համեմատականառավելությունների հիման վրա միջազգային առետրին երկրների մասնակցությանը, » այն նպաստումէ աշխատանքիմիջազգային բաժանմանխորացմանը՝ արտադրությանմասնագիտացումիցբխող բոլոր դրական հետնանքներով, ազատ առնտուրը նպաստում է ներքին շուկայի ընդլայնմանը, զանգվածային արտադրությանկազմակերպմանը:Ներքին շուկայի ազատություննիջեցնում է ապրանքներիգները, որի հետնանքով էլ ընդլայնվում է սպառողականշուկան, ազատ առնտուրը տանում է համաշխարհայինտնտեսության մեջ մրցակցությանսրմանը, որի հետնանքովամբողջ համաշխարհային տնտեսության մասշտաբով գներն իջնում են: Դա բարենպաստ է հատկապեսհամաշխարհայինտնտեսությանթույլ օղակներիտնտեսականզարգացմանհամար: Անցյալ դարի 50-60-ական թվականներինհամաշխարհային տնտեսությանըբնորոշ էր անցումը հովանավորչությունից դեպի հնարավորինչափ ազատականացումն ազատ առնետրային քաղաքականություն: 1970-ական թվականներիսկզբներին տեղ գտան հակառակմիտումներ. երկրները սկսեցին«ցանկապատվել»միմյանցից ոչ միայն սակագնային,այլն ոչ սակագնայինարգելքների միջոցով: Այնուհանդերձ,արտաքին առնտրայինքաղաքականության գլխավոր միտումը, սկսած224 դարիկեսերից,ազատականացումն է, որը հավասարապես վերաբերվումէ ն' զարգացած,ն' զար»

երկրներին: Առետրի ազատականացումն իրավամբ համարվում է զարգացած երկրների նախաձեռնությունը, որոնք էլ 1947 թ. հիմնեցինՍակագներին առետրիգլխավոր համաձայնագիրը (ՍԱԳՀ): Զարգացած երկրներն իրենց արտաքին.առնտրային քաղաքականությունը ձնավորում են` ելնելով համաշխարհային տնտեսության կոնյուկտուրայից` հովանավորչական քաղաքականություն վարելով առավելապեսինտեգրացվածխմբավորումների շրջանակներում, միաժամանակ կոչ անելով երրորդ աշխարհի երկրներին` բաց անել իրենց շուկաները Օտարերկրյաապրանքների առջն: Դրա հետ մեկտեղզարգացածերկրներնիրենց առնտրային սահմաններըայլ, պակաս զարգացածերկրներիառջն բացում են ընտրանքային կարգով: Նրանք վախենում են, որ արտաքին առնտրի ազատականացումըազգային անվտանգությանտեսանկյունից կարող է վնաս պատճառել տնտեսությանկենսականկարնոր ոլորտներին, ոլորտներ, որոնք հարաբերականորենպակաս մրցունակ են ն ավանդաբարպաշտպանվումեն հովանավորչական պատնեշներով: Այստեղ հաշվի է առնվում նան այն իրողությունը, որ արտաքին առնտրի. ազատականացումը չի բխում այդ ոլորտներում զբաղված բանվորների,ֆերմերների ն ձեռներեցներիշահերից: Ներկայումս հովանավորչությունը կենտրոնանում է հարաբերականորենավելի նեղ շրջանակներում: Զարգացածերկրներիմիէ գյուղաջն առնտրայինհարաբերություններումայնտարածվում ն տեքստիլի, տնտեսության, զարգացած ն հագուստի պողպատի, զարգացող երկրների միջն` արդյունաբերականապրանքների,իսկ զարգացող երկրներիմիջն`ավանդականարտահանման վրա: մեծ ժամանակակից -տնտեսագետների մասը .գտնում չէ, որ առնտրի ազատականացումիցստացվող նյութական:առավելուեն, այն կորուստները, որ արտադրողնեթյուններըգերազանցում է մրցակցային առավելություններից: Երկարաժամկերին զրկում տում դա նվազեցնում է երկրների տնտեսականարդյունավետուՕրինակ, 1960-1970 թթ. ԼատինականԱմերիկաթյան մակարդակը: յի երկրներում հովանավորչական քաղաքականությունըոչ միայն հանգեցրեց.չ'տարածաշրջանի երկրների տնտեսական անկմանը, այլն պատնեշեց նոր տեխնոլոգիաներիմուտքն այդ շուկաներ:..... գացող

4.4.

Արտաքինառնտրիկարգավորումը

Արտաքին առնտրային քաղաքականության կարգաւլորումն առնչվում է տնտեսական, քաղաքական,: վարչական,. իրավական, կազմակերպչականն այլ բնույթի մի. շարք հիմնախնդիրներիհետ: Սակայն միջազգային տնտեսագիտությունն առավելապես ուսումնասիրում է արտաքին առնտրային քաղաքականության միջոցառումների իրականացման տնտեսական նախադրյալներն: ու հետնանքները: ըստ. Արտաքինառնետրի կարգավորման իրենց բնույթի լինում են սակագնայինն ոչ սակագնային:Արտաքին առետրայինքաղաքականության դասական ն. հիմնական գործիքը մաքսային սակագինն է, որը տվյալ երկրի կողմից կիրառվող մաքսատուրքերի համակարգվածցանկն է: Մաքսատուրքըհարկ է, որը երկրի մաքսային տարածքըհատելու պահին գանձվում է ապրանքների արտահանմանկամ ներմուծման ժամանակ: Մաքսատուրքն իրականացնումէ երեք գործառույթ.. Ֆիսկալ կամ հարկաբյուջետային,որի քով հարկվում են ինչպես ներմուծվող, այնպես էլ արտահանվող ապրանքները. նպատակը պետական բյուջեն եկամուտներով ապահովելնէ: Հովանավորչականկամ պաշտպանական,որը վերաբերումէ ներմուծման մաքսատուրքերին` ներքին շուկան օտարերկրյա մրցակցությունից պաշտպանելու ն ազգային արտադրողներիհամար բարենպաստպայմաններձնավորելու նպատակով: Հաշվեկշռող, որը. սահմանվում է միայն արտահանվող րանքների վրա. նպատակըոչ ցանկալի արտահանմանկանխումն է, այն դեպքում, երբ դրանց գները պատճառներովցածր են համաշխարհային գներից: Առաջնորդվելովանկախ, բազմաձն ձնավորելու մղումով, ինչպես նան համաշխարհայինտնտեսությունից հումքային կախվածություն, հաղթահարելու նպատակով, զարգացող երկրները արտաքին շուկաների հետ փոխհարաբերությունները փորձում են կարգավորել արտահանման մաքսատուրքերի միջոցով: Արտահանմանմաքսատուրքերի կիրառումը կարելի է ընդունել որպես զարգացող երկրների արտաքինառնտրայինքաղաքականությանառանձնահատկություն, քանի որ զարգացած երկրները

պետական

գործիքներ

դեպքում մաքսատ

ապ-

ինչ-ինչ

տնտեսություն

այդպիսիք ընդհանրապեսչեն կիրառում, իսկ որոշ զարգացած երկրներում արտահանմանմաքսատուրքերի կիրառումն արգելվում է սահմանադրությամբ( օրինակ՝ ԱՄԵ-ում): Արտահանմանմաքսատուրքերիկիրառումըզարգացող երկրների կողմից կարելի է հիմնավորել մի քանի փաստարկներով. Զարգացողերկրներըհիմնականումհամաշխարհայինշուկա հումք արտահանճողներեն, ուստի հաճախ ընկնում են զարգացած երկրների տնտեսությունների` ժամանակ առ ժամանակ սկիզբ առած տնտեսական անկումների ազդեցության տակ: Սակայն արտահանմանմաքսատուրքերըբարձրացնումեն հումքի արժեքը ն սահմանափակումարտահանմանծավալները` այդ ապրանքները համաշխարհայինշուկայում դարձնելովպակասմրցունակ: Այն դեպքում, երբ երկիրն ունի հումքի արտահանմանմենաշնորհային առավելություն, արտահանմանմաքսատուրքերիմիջոցով բյուջեն ապահովվում է լրացուցիչ մուտքերով: Եթե երկիրըչի տնօրինումմենաշնորհայինառավելությունների, ապա արտահանման մաքսատուրքերի միջոցով սահմանափակվում է հումքի արտահանումը,ներքին շուկայում բարձրանում են հումքային ապրանքներիգները, ըստ այդմ` նորից ավելանում են բյուջետային մուտքերը: Այս գործընթացներըհատկապեսկիրառվում են Ռուսաստանի Դաշնության արտաքին առնտրայինքաղաքականությանմեջ: Կիրառելով արտահանմանմաքսատուրքերը1992 թ.-ից մինչե դարավերջը, այնուհանդերձ, Ռուսաստանինհաջողվել է դրանց մակարդակը բավականին նվազեցնել: Այսպես, 1995 թ. 1992 թ. համեմատությամբարտահանմանմաքսատուրքերիընդգրկմանմակարդակը արտահանմանծավալի արժեքի մեջ նվազել է 28-օօով:Հարկ է նշել նան, որ արտահանման մաքսատուրքերըհամաշխարհային հումքային շուկայում գների բարձրացմաննեն հանգեցնում այն դեպքում, եթե երկիրը մեծ է, իսկ արտահանմանմաքսատուրքերն ունեն օպտիմալ մակարդակ:Հակառակ դեպքում. գների չափից ավելի բարձրացումը կպարտադրիէմբարգոյի (արգելման)կիրառում: Տեսականորեն,մաքսատուրքերըդասակարգվումն ուսումնասիրվում են՝ ելնելով մի շարք հատկանիշներից:Ըստ հարկման եղանակի`մաքսատուրքերըլինում են. »

գործընկեր-երկրներին

Ադվալորայինկամ արժեքային, որը հաշվարկվում է ներմուծվող ապրանքների մաքսայինարժեքի նկատմամբորոշակի տոկոսադրույքով (օրինակ, մաքսային արժեքի 1096-ը): Ադվալորային մաքսատուրքի գնահատելիկողմն այն է, որ ներմուծվող բոլոր ապրանքներիհամար ձնավորում են հարկմանհավասարպայմաններ` անկախ դրանց արժեքից: Փոփոխվում է միայն բյուջե մուտքագրվող հարկի մեծությունը: Թույլ կողմն այն է, որ ադվալորային մաքսատուրքի հաշվարկման համար անհրաժեշտ է գնահատել ապրանքներիմաքսային արժեքը, որը սովորաբար տեղիք է տալիս չարաշահումներիինչպես ներկրողների,այնպես էլ մաքսային ծառայություններիկողմից: Առանձնահատուկմաքսատուրքով հարկվում են ստանդարտացված ապրանքներըն հաշվարկվում ներմուծվող ապրանքների ծավալային միավորներինկատմամբ`հաստատագրվածգումարով (օրինակ՝ 1 տոննա պղնձիդիմաց՝ 20 դոլար): Համակցվածմաքսատուրը ներառում է վերը նշված մաքսային հարկմաներկու ձները(այսպես, մաքսայինարժեքի 10 Չ2-ը, որը չպետք է գերազանցի 1 տոննայի դիմաց 20 դոլարին): Ըստ հարկմանօբյեկտի՝ մաքսատուրքերըլինում են` » ներմուծման, որոնք սահմանվում են ներմուծվող ապրանքների վրա` ներքին շուկայում դրանք պակաս մրցունակ դարձնելու նպատակով, » արտահանման.սահմանվում են այն ապրանքներիվրա, որոնք դուրս են գալիս ազգային տնտեսության շրջանակներից: Սրանք օգտագործվում են հազվադեպ, սովորաբար այն դեպքերում, երբ որոշ ապրանքներիներքին կարգավորվողգների ն համաշխարհայինշուկայի ազատ գների միջն ձնավորվումէ մեծ տարբերություն, երբ անհրաժեշտէ բյուջեն համալրել նոր մուտքերով, ն երբ արտահանումըպետք է սահմանափակել, » տրանզիտ կամ տարանցիկմաքսատուրքերըսահմանվում են տվյալ երկրի տարածքովդեպի այլ երկրներ ապրանքներիտեղափոխմանդեպքում: Ըստ բնույթիտարբերումեն՝ սեզոնային, որոնք օգտագործվում են սեզոնային բնույթ ունեցող ապրանքներիմիջազգայինառենտրիօպերատիվկարգավորման նպատակով:Սովորաբարդրանցգործողությանժամկետը սահմանվումէ տարեկանմի քանի ամիս, »

հակադեմպինգային.սահմանվումէ այն դեպքում,երբ ներմուծվող ապրանքներիգները ներքին շուկայում ցածր են արտաէ պատճահանող երկրի գնից, ն եթե այդպիսիներմուծումը վնաս ռում ազգային արտադրողներին, լիոխհատուցողեն կոչվում ներմուծման այն մաքսատուր-քերը, որոնց արտադրության ժամանակուղղակի կամ անուղղակի օգտագործվել են սուբսիդիաներ, ն դրանցներմուծումը կրկին վնաս է պատճառումազգային արտադրողներին: Ըստ ծագման մաքսատուրքերըլինում են՝ ավտոնոմ. սահմանվում են միակողմանի` երկրների կառավարություններիորոշմամբ, պայմանագրային.սահմանվումեն բազմակողմկամ երկկողմ հիմքի վրա` համագործակցողերկրների բանակցություններիարդյունքում ( Օրինակ`ՍԱԳՀ-իշրջանակներում), արտոնյալ. սահմանվում են զարգացող երկրների հետ զարգացած երկրների առնտրային հարաբերություններըկարգավորելու նպատակով: Ըստ մաքսատուրքերիդրույքաչափերիտարբերումեն՝ կողկայուն, որոնք պետականօրենսդրական մարմինների հետո մից հաստատվելուց ենթակաչեն փոփոխման, փոփոխական,որոնք վերանայվումեն` կախված արտարժույթի փոխարժեքից, ներքին կոնյուկտուրայի փոփոխություններից ճաքսատուրքեր հասկացությունները: Ուրուգվայի ռաունդից հետո համաշխարհայինառնտրի սակագնային սահմանափակումներիընդհանուր մակարդակն էականորեն նվազել է: Եթե զարգացած երկրներում մաքսատուրքերի միջին մակարդակըտատանվում է 1,7-242-ի սահմաններում, ապա զարգացող երկրներում (բացառությամբ` նոր արդյունաբերական երկրների)դրանցամենացածրմակարդակը22,296 է: Ինչպես արտահանման,այնպես էլ ներմուծման մաքսատուրքերը պարունակում են ներքին հակասություն: Մի կողմից` դրանք ներքին արտադրողներին պաշտպանում են մրցակցությունից, մյուս կողմից` ներքին արտադրողները, որոնք միննույն ժամանակ սպառողներեն, ստիպվածեն ձեռք բերել մաքսայինպաշտպանության հետնանքով թանկացվածապրանքներ: Այս հակասությունը »

»"

8:8ԱՏՈ6ՏՏ ՕՍԱՏ

Ղհօ

Սաջս»» Քօսոմ

ՍՒԱՇՐՃԾ/

Մ/1Օ 1996, Օօոօսշ, քճօօ 245-247.

մասամբ լուծվում է ներմուծման բաժնեմասերիմիջոցով: Ներմուծման բաժնեմասը տվյալ երկրի մաքսային օրենսդրությամբ սահմանված ապրանքների ներմուծման որոշակի քանակության մաքսատուրքերի տոկոսադրույքն է (որը կոչվում է ներբաժնեմասային տոկոսադրույք), իսկ բաժնեմասից ավել ներմուծման դեպքում սահմանվում են ավելի բարձր տոկոսադրույքներ (վերբաժնեմա-

սային տոկոսադրույք): Երկրների միջե արտաքին առնտրի կարգավորման արդի միտումներից մեկն էլ այն է, որ բազմակողմբանակցություններիհիման վրա ԱՀԿ-իշրջանակներումմաքսատուրքերիդրույքաչափերը խիստ նվազում են: Վետնաբար,արտաքին առնտրիկարգավորման խնդրում երկրներըհաճախ կանգնում են դժվարություններիառջն ն, կախված կոնկրետ իրավիճակից` սակագնային կամ ոչ սակագնային արգելքների օգտագործմանառումով հարկ է լինում կիրառել այլընտրանք:Յաճախնախապատվությունըտրվում է ոչ սակագնային կարգավորման մեթոդներին, քանի որ քաղաքականապես դրանք ավելի ընդունելի են ն, ի տարբերությունսակագնային արգելքների, սպառողների համար լրացուցիչ բեռ չեն. տալիս են ավելի արագ ն արդյունավետարդյունք այն առումով, որ կառավարությունը միակողմանիորենկարող է սահմանել ոչ սակագնային արգելքներ, այն դեպքում,երբ դրանց փոփոխությանհարցը ազգային ժողովի իրավասությանխնդիր է: Բացի դրանից, սրանք ավելի հարմար են ցանկալի արդյունք ստանալու տեսանկյունից,հատկապեսոր ոչ սակագնային սահմանափակումները չեն կարգավորվում միջազգային համաձայնությունների միջոցով: Վերջին հանգամանքըերկրների կառավարություններին թույլ է տալիս գործել ավելի ազատ, քան նոր սակագնային արգելքներ սահմանելիս, որը վերահսկվում է Առետրիհամաշխարհայինկազմակերպությանկողմից: Ոչ սակագնայինկարգավորումնիրականացվումէ քանակական սահմանափակումների, թաքնվածհովանավորչության ն ֆինանսական մեթոդներիմիջոցով: Քանակական սահմանափակումներըպետականոչ սակագնային կարգավորմանվարչականմեթոդ են, որոնք սահմանում են արտահանվող կամ ներմուծվող ապրանքներիքանակն ու անվանացանկը: Նման սահմանափակումներկարող են կիրառվել որնէ երկրիկառավարությանթույլտվությամբ կամ որոշակի ապրանքնե111

րի առնտուրը կոորդինացնող միջազգային համաձայնագրերիհիման վրա: Քանակականսահմանափակումների ձներն են` քվոտավորումը, լիցենզավորումը ն արտահանման«կամավոր» սահմանափակումները: Քվոտավորման դեպքում պետական իրավասու մարմինների կողմից սահմանվումեն որոշակիժամանակահատվածում արտահանման/ներմուծմանենթակա ապրանքների ծավալը կամ քանակությունը: Ըստ գործողության ուղղությունների` քվոտաները (բաժնեմաս) լինում են արտահանման ն ներմուծման: Արտահանմանքվոտաներըսահմանվումեն միջազգային կայունացման համաձայնագրերինհամապատասխան, որոնցում հաստատվում է յուրաքանչյուր երկրի բաժինը որոշակի ապրանքների արտահանմանընդհանուր ծավալում: Դրա օրինակ կարող են հանդիսանալ նավթ արտահանող երկրների կազմակերպությունը (ՕԲԷՇ): Ներմուծման քվոտաները սահմանվում են երկրների կողմից՝ ներքին արտադրողներինպաշտպանելու,առնտրայինհաշվեկշիռը հավասարակշռելու,ներքին շուկայում առաջարկն ու պահանջարկը կարգավորելու համար, ուղղված են նան այլ երկրների խտրական առնտրայինքաղաքականությանդեմ: ն անհաԸստ ընդգրկման սահմաններիտարբերում են գլոբալ տական քվոտաներ հասկացությունները: Գլոբալ քվոտաներըսահմանվում են որոշակի ապրանքների արտահանմանկամ ներմուծման վրա որոշակիժամանակահատվածում՝անկախնրանից,թե որ երկրից է այն ներմուծվում, կամ որ երկիր է արտահանվում: Անհատականքվոտաները գլոբալ քվոտավորմանշրջանակներում յուրաքանչյուր երկրի մասնաբաժնի սահմանումն է: Այս քվոտաները սահմանվում են երկկողմ համաձայնագրերիմիջոցով ն սովորաբար տեդ են գտնում քաղաքական, տնտեսականսերտ կապեր կամ այլ շահեր ունեցող երկրներիմիջն: Լիցենզիաները երկրների իրավասու կազմակերպությունների թույլտվությունն է արտահանողներինկամ ներմուծողներին`որոշակի ժամանակահատվածումորոշակի քանակությամբ ապրանքներ. արտահանելուկամ ներմուծելու համար: Լիցենզավորումնիր հերթին ընդունում է տարբերձներ. Միանվագլիցենզիան մեկ տարի ժամկետով տրվող գրավոր թույլտվությունն է արտահանման կամ ներմուծմանմեկ գործարք »

կատարելու մասին: Գլխավոր լիցենզիան մեկ տարվա ընթացքում այս կամ այն ապրանքի արտահանման կամ ներմուծման թույլտվությունն է՝ առանց գործարքներիսահմանափակման: Գլոբալ լիցենզիան որոշակի ժամանակահատվածումկոնկրետ ապրանքիարտահանմանկամ ներմուծման թույլտվությունն է աշխարհի ցանկացած երկիր` առանց քանակական սահմանափակումների: Ավտոմատլիցենզիան տրվում է արտահանողիցկամ ներմուծողից ստացվածհայտարարագրիստանալուց անմիջապես հետո, ն այն փոփոխմանենթակաչէ: Արտահանման «կամավոր» սահմանափակումները արտաքին առնետրիկարգավորմանայնպիսի քանակական սահմանափակում են, որի դեպքում արտահանող երկիրն ինքնակամ սահմանափակում է արտահանումը` գործընկեր-երկրների կողմից ավելի կոշտ առնտրայինսահմանափակումներըշրջանցելու նպատակով: Քանակականսահմանափակումներիկողքին գոյություն ունեն ն գործում են միջազգային առնտրիկարգավորման,այսպես կոչված` թաքնված մեթոդները:Ըստ մոտավորգնահատականի`կարգավորման այդ մեթոդներիթվաքանակնանցնում է 300-ից: Թաքնված հովանավորչությանմեթոդներիցառավել տարածվածներնեն՝ ներքին հարկերը ն տուրքերը, տեխնիկականարգելքները, պետականգնումների շրջանակներում իրականացվողհովանավորչությունը, վերջնական արդյուքների մեջ տեղական բաղադրիչներ պարունակելու նկատմամբպահանջը: Ներքին հարկերը ն տուրքերն ուղղված են ներմուծվող ապրանքների ներքին գնի աճին ն դրանով` ներքին արտադրողների պաշտպանությանը:Դրանք կարողեն սահմանվել ինչպես կենտրոնական, այնպես էլ տեղականպետականկառավարմանմարմինների կողմից: Ներմուծվող ապրանքներիհամար սահմանվողհարկերը կարող են լինել ուղղակի (ավելացված արժեքի, ակցիզային հարկ, իրացվանհարկ) ն անուղղակի(մաքսային ձենակերպումների, գրանցմանն այլ ձենականությունների դիմացվճարումներ): Տեխնիկական արգելքները ազգային, տեխնիկական,վարչական նայլ բնույթիայն նորմերնու կանոններնեն, որոնց կիրառումը »

» »

հնարավորություն է տալիս զգալիորեն կրճատել ապրանքների ներմուծումըտվյալ ազգային շուկա: Գործնականումկիրառվումեն տեխնիկականբնույթի բազմաթիվարգելքներ: Դրանք են՝ ազգային ստանդարտներիպահպանման,ներմուծվող ապրանքների որակի սերտիֆիկատի ստացման նկատմամբ պահանջը, ապրանքների հատուկ տարայավորման,պիտակավորման,սանիտարահիգիենիկ նորմերի,շրջակա միջավայրի, սպառողներիշահերի պահպանման նկատմամբազգայինպահանջըն այլն: Պետական գնումների շրջանակներում իրականացվող հովանավորչությունը պետականմարմիններինն ձեռնարկություններին պարտադրումէ որոշակի ապրանքներգնել միայն ազգային ձեռնարկություններից,նույնիսկ եթե դրանք ներմուծվողներից ավելի ռ թանկլինեն: Վերջնականարդյունքի մեջ տեղականբաղադրիչներպարունակելու նկատմամբ պահանջը թաքնված առնտրայինքաղաքականության այնպիսիմեթոդ է, որի դեպքումօրենսդրորենսահմանվում է վերջնական արտադրանքի այն մասը, որը պետք է արտադրվի ազգային արտադրողների կողմից, ն եթե այն նախատեսվածէ վաճառել ներքին շուկայում: Սովորաբար տեղական բաղադրիչների պարունակությաննկատմամբպահանջն օգտագործվում է զարգացող երկրների կողմից` ներմուծման փոխարինման,իսկ հետագայում նան ներմուծումից հրաժարվելու քաղաքականության շրջանակներում:Զարգացածերկրներըայս քաղաքականությունըկիրառում են խուսափելու համար էժան աշխատուժ պահանջող արտադրություններըզարգացող երկրներ տեղափոխելուց, ն դրանով իսկ բարձր պահելով զբաղվածությանմակարդակը: Արտաքին առետրի ֆինանսականկարգավորմանմեթոդներն են՝ սուբսիդավորումը,արտահանմանվարկավորումըն դեմպինգը: Սուբսիդավորումը ոչ սակագնայինկարգավորման այն մեթոդն է, որի դեպքումդրամականփոխհատուցմանճանապարհովպետությունն աջակցում է ազգային արտադրողներին` ազգային արտադրության մրցակցությունըբարձրացնելու, վերջին հաշվով, վճարաԸստ վճարման յին հաշվեկշռի վիճակը բարելավելու նպատակով: են ն բնույթի` սուբսիդիաներըլինում ուղդակի անուղղա-կի: Ուղղակի է կոչվում դրամական այն փոխհատուցումը, որը տրվում է արտահանմանգործարքն իրականացումից անմիջապես հետո` արտահանողի կատարածծախսերի ն եկամտիտարբերու114

թյան չափով: Ուղղակի սուբսիդիաները փաստորեն արտադրողին տրված դոտացիա է արտաքին շուկաներ դուրս գալու համար: 1960-ական թթ. ուղղակի սուբսիդավորմանառարկան զարգացած երկրների թանկարժեք արդյունաբերականարտահանումն էր` նավերը, ավիացիոնտեխնիկան ն այլն: Սակայն ուղղակի սուբսիդիաները ԱՀԿ-ի կանոններով արգելվում են, ն դրանց օգտագործումն այնքան ակնհայտ է, որ առնտրային գործընկերներին նույնպես մղում է համանման գործողությունների: Ի տարբերություն դրա, անուղղակի սուբսիդիաները,որոնք տրվում են հարկային,ապահովագրական զեղչերի, շուկայականից ցածր տոկոսադրույքներով վարկերի ն այլ ձներով, վերահսկելիչեն: Սուբսիդիաներըկարող են տրամադրվել ինչպես ներմուծման հետ մրցակցող ապրանքարտադրողներին,այնպես էլ արտահանողներին: Ըստ իրացմանուղղությունների` սուբսիդիաներըլինում են ներքին ե արտահանման:Ներքին սուբսիդիան պետական բյուջեից տրված այն փոխհատուցումնէ, որն ուղղված է ներքին շուկայում գործող արտադրություններիզարգացմանը:Արտահանմանսուբսիդիան արտահանողներինտրված դրամականփոխհատուցումն է՝ արտաքինշուկաներ դուրս գալու ն ազգային արտադրանքիմրցունակությունը հաստատելու նպատակով: Արտահանմանխթանմանառավել տարածված մեթոդներից մեկը վարկայինարտոնություններիտրամադրումնէ ազգային արտահանողներին: Արտահանման վարկավորումն իրականացվում է հետնյալ ձներով. Արտահանման սուբսիդավորում, որի դեպքում պետական բանկերըարտահանողներինտրամադրումեն ցածր տոկոսադրույքներով վարկեր` որոշակի ապրանքներիարտահանումը խթանելու նպատակով: Օտարերկրյա ներմուծողներիվարկավորում, որի պարտադիր պայմանը ապրանքներիգնումն է միայն վարկ տրամադրող երկրի ֆիրմաներից: Դրանք կոչվում են կապակցված վարկեր: Ազգայինարտահանողների արտահանմանռիսկերի ապահովագրում: Արտերկրների շուկաներումազգայինարտադրությանապրանքների մրցունակությանբարձրացմանուղիներից մեկը դեմպինգնէ: Դեմպինգը ենթադրում է արտաքին շուկաներում ապրանքների .

ավելի ցածր գնով վաճառք, քան այդ ապրանքների ազգային շուկայի գներն են. նպատակըմրցակիցներինշուկայից դուրս մղելն է: Դեմպինգ կարելի է իրականացնել ինչպես առանձին ֆիրմաների սեփականռեսուրսների, այնպեսէլ պետությանկողմից արտահանողներինտրվող վարկերիհաշվին: Գործնականումհանդիպում են դեպքեր, երբ արտահանվողապրանքների գինը ցածր է ոչ միայն ազգային շուկայում ձենավորված գնից, այլն արտադրությանծախքերից: Դեմպինգի տնտեսականիմաստը ոչ թե միայն գների իջեցումն է, այլ գնային խտրականությունը.միննույն ապրանքիտարբեր գներով վաճառքըտարբերշուկաներում: Գներնիջեցվում են մի շուկայում, սակայն այլ շուկաներում դրանք կարող են ավելի բարձրլինել: Գների իջեցումը որպեսմրցակցայինպայքարիմիջոց կիրառելի է, եթե տվյալ մատակարարըկոնկրետ շուկայում ունի մենաշնորհայինդիրք: Ազգային շուկան օտարերկրյա ներմուծողների նման գործողություններից զերծ պահելու ուղին հակադեմպինգայինմիջոցառումներն են: Միջազգայինառնտրայինպրակտիկայումգոյություն ունի դեմպինգի ոչ բարենպաստ տնտեսական հետնանքների կանխմաներկու հիմնականեղանակ.հակադեմպինգային մաքսատուրքերի սահմանում ն արտահանողներիկողմից գնային պարտավորությունների ստանձնում, ըստ որի` նրանք հրաժարվում են ցածր գներով ապրանքներմատակարարելուց: Սուբսիդիաների,փոխհատուցման մաքսատուրքերին դեմպինգի կիրառման դեպքերը համաշխարհայինտնտեսության մեջ հաճախակիացելեն, չնայած ներքին շուկան օտարերկրյամրցակցությունից պաշտպանելուն կողմնորոշված նշված միջոցառումներն ԱՀԿ-իկողմիցխստիվարգելվում են: Սուբսիդիաէ դիտվումինչպես պետությանկողմից արտահանմանխթանման նպատակովտրված դրամականօգնությունը, այնպես էլ վարկայինարտոնյալ տոկոսադրույքներով ֆինանսավորումը, հարկային ն վարկային զեղչերը, հարկերի վերադարձը,տրանսպորտայինցածր սակագները,բարձրացված գներով պետականգնումները կամ ցածր գներով ապրանքների ու ծառայություններիվաճառքը պետությանը:Պետություններին չի արգելվում ձեռնարկություններինտրամադրել վարկեր կամ վարկային երաշխիքներ, եթե դա արվում է սովորական պայմաններով: ԱՀԿ-ի ուրուգվայականռաունդի ուղեցույցում նշված է, որ սանկցիաների առիթ կարող են հանդիսանալ միայն

առանձնահատուկսուբսիդիաները,որոնցից օգտվում են ոչ թե բոլոր արտադրողները,այլ առանձին ձեռնարկությունները:Առավել վտանգավոր են այն առանձնահատուկ սուբսիդիաները, որոնք նպատակաուղղվածեն արտահանման խթանմանն ու ներմուծման փոխարինմանը:Սուբսիդիաներիցվնաս կրող երկրներն իրավասու են կիրառելու փոխհատուցմանմիջոցառումներ: ՍուբսիդիաներիօգտագործմանկապակցությամբԱՀԿ-ի կողմից հետաքննություն չի իրականացվումայն դեպքում, երբ դրա չափերը չեն գերազանցումապրանքներիարժեքի 142-ը,ինչպես նան երբ ներմուծվում են փոքր խմբաքանակներովապրանքներ:Համաձայնագրում որոշ բացառություններ են արվում բոլոր զարգացող երկրների համար, իսկ պակաս զարգացած երկրներին սուբսիդիաների կիրառումը թույլատրելի է:

4.5.

Միջազգայինառետրիապրանքային,ճյուղային ն աշխարհագրականկառուցվածքը

Միջազգայինառնտրում տեղի ունեցող փոփոխություններիվերլուծությունը ենթադրում է երկու ասպեկտներիդիտարկում. առաջին՝ ամբողջությամբ դրա աճի տեմպերի, երկրորդ` ապրանքային ն աշխարհագրական կառուցվածքիտեղաշարժերի ուսումնասիրություն: Ինչ վերաբերումէ առաջինին,ապա անհրաժեշտ է փաստել, որ համաշխարհայինապրանքաշրջանառությանկայուն առաջանցիկ տեմպերըմիջազգայինառնտրի նոր որակական հատկանիշների արտացոլումնեն` կապվածհամաշխարհայինշուկայի տարողունակության ն նորամուծ տեխնոլոգիաների նկատմամբ աճող պահանջարկիմեծացմանհետ: Այդ շուկային բնորոշ են նան պատրաստի արդյունաբերականապրանքների առնտրի ընդլայնման բավականինբարձր տեմպերը, իսկ դրանց շրջանակներում մեքենաների ն սարքավորումների, հատկապես կապիմիջոցների, էլեկտրականն էլեկտրոնայինտեխնիկայի,համակարգիչներիառետուրը: Արտադրական կոոպերացմանշրջանակներումշատ ավելի արագ ընդլայնվում է կոմպլեկտայինսարքավորումների,հանգույցների ն ագրեգատներիփոխանակությունը:Այս ամենը չէր կարող արմատական տեղաշարժեր չառաջացնել միջազգային առնտրի աշխարհագրական կառուցվածքում: ՛

Սկսած 704 դարի երկրորդ կեսից ապրանքների միջազգային առնտուրըզարգանում է բարձր տեմպերով:Անցած հարյուրամյակի ընթացքում1̀900-2000 թթ., համաշխարհային արտահանումն աճել է ավելի քան 35 անգամ, այդ թվում Ասիայում` 87, իսկ Արնմտյան Եվրոպայում`22 անգամ (տե՛ս թիվ 2 աղյուսակը): Աղյուսակից հետնում է, որ մինչն Երկրորդ համաշխարհային պատերազմըԳերմանիայիարտահանումըփոքր-ինչ գերազանցում էր ԱՄՆ-ի արտահանմանը,իսկ Մեծ Բրիտանիանայդ առումով հա-

մաշխարհայինառաջատարնէր: 1950 թ. բացարձակ առաջատար է դառնում ԱՄՆ-ը, որի-թԹոտահանումը: գերազանցում էր աշխարհի խոշոր տերություններիհամախառնարտահանումը: Սակայն 1950ական թթ. Արնմտյան Եվրոպայինհաջողվում Է համաշխարհային շուկայում գրավել կայուն դիրքեր, իսկ դարավերջին եվրոպական արտահանումը մոտ երեք անգամ գերազանցում էր ամերիկյան արտահանմանը: ՊՈՐ Աղյուսակ 2: ՀՈՑ

Համաշխարհային ապրանքային արտահանման ն կառուցվածքը աշխարհագրությունը Ս

"1900

Երկրները

Ամբողջ»։

ՎՈՒ

աշխարհը

ԱՍՆ

| 333 4.2

ճապոնիա

Արնմտյան

Բրիտանիւս Ասիա -::..

63.0 33.4

385.| |

Չինաստան:

80.

|.140

Լատինական... Արնելյան:

Եվրոպա

|.85

660.

140.

315.

:185

ՅԵՕեծհդուռ ԽՈւքօրոտ

ոօ.

600.0

-վ....Ի:...Վ..

905.

10550 270.0.

ԽԼՑԻԼՕ.2001:4 9:՝

7100. :4000. 2485.0

700.0.

նննենը

735.0

է:

|..3200

"500

30350

2420.0

600:

Տե՛ս

550.0

անն

Ռուսաստակ | 130 | 370. | Ց

10700

Վն...»

145 |

9040.0

36.5.

աաա

Ամերիկա

-| 245.0

605-.|

ԱՍՆ դոլար)

Վ|.

:5985.0

ի |

(մոդ

| |

7750`

ՎՈ:

Եվրոպա Գերմաիա Մեծ...

| |

Ո.

859.

Առնտրի համաշխարհայինկազմակերպության փորձագետների գնահատականներիհամաձայն` 2000 թ. համաշխարհայինապրանաճեց քաշրջանառությունը նախորդ տարվա համեմատությամբ 1096-ով, որը 1990-ական թթ. ամենաբարձրցուցանիշն էր: Այդ ժամանակաշրջանիցսկսած ն մինչն այսօր ապրանքներիհամաշխարհային շուկայում գլխավոր մրցակիցներ են արդյունաբերական զարգացած` հատկապես եռամիության(ԱՄՆ, ԱրեմտյանԵվրոպա, ճապոնիա) երկրները: Վերջիններիս2000 թ բաժին է ընկել համաշխարհային համախառն արտահանման 51.576-ը, որը սակայն 1990 թ. համեմատությամբ 9.146-ով նվազել է: 2001 թ. նախորդ տարվա համեմատությամբ համաշխարհային ապրանքաշրջանանս 496-ով կրճատվեցին, սակայն հետագա ռության ծավալները տարիներինդրանք ցուցադրում են աճի միտում, որը 2005 թ. կազմեց 21.2 տրլն դոլար` նախորդ տարվա համեմատությամբաճելով

14.696-ով 5:

Աղյուսակ

Ապրանքներիհամաշխարհայինարտահանմանն ներմուծման 2005 թվականին տասը առաջատարները

Տեսակա- |Ներմուծումը|ՏեսակաԵրկրներըԱրո Մար կշիռը րար կշիռը | (մյոդ դոլար) (լող դոլար)

| Գերմանիա

Միացյալ

Նահանգներ

969.9

9.3

713.8

904.4

8.7

1732.4

16.1

660.0 514.9 497.9 359.1

6.1

762.0

7.3 5.7

4.4

3.9

3.7 3.5 3.4

3.2

510.2 379.8 319.7

7.2

4.8 4.6 3.3 4.7

3.5 3.0

318.7

3.0

110783.0

100.0

Պ/օոժ Դ՛ոժօ

Դ ոժօ 1ո 2005. Օսօոմ1Շա,բոջծ 17. 1ո 2005. ՕԿՇՐ/ՂՇԿ,քճքօ 17.

100.0

2005 թ. Եվրոպական տարածաշրջանումակնհայտ հաջողությունների հասավ Գերմանիան, որին հետպատերազմյանժամանակաշրջանիցի վեր հաջողվում է պահպանելառաջատար դիրքեր համաշխարհայինարտահանմանընդհանուրծավալում (տե՛սթիվ 3 աղյուսակը):Գերմանիայիգլխավոր մրցակիցըՄիացյալ Նահանգներն է, որին կրնկակոխհետնում է վերջինհինգ տարիներիընթացքում արտաքին առետրում լուրջ հաջողություններ գրանցած Չինաստանը: Այնուհանդերձ,ապրանքներիհամաշխարհայինշուկայում գլխավոր մրցակիցներշարունակում են մնալ ԱՄՆ-ը,ԵվրոպականՄիությունը ն Ճապոնիան, որոնց բաժին է ընկնումհամաշխարհայինարտահանման 60942-ից ավելին: Ըստ առանձինտարածաշրջաններիա̀պրանքներիմիջազգային առնտրի աճի տեմպերը 2000-2005 թթ. դրսնորել են հետնյալ միտումը (տե՛ս թիվ 4 աղյուսակը): Աղյուսակ Ապրանքներիհամաշխարհայինառնտրիաճի տեմպերնըստ առանձինտարածաշրջանների (2005 թ.)

Արտահանում

Տարեկանտոկոսային

Ներմուծում Տարեկանտոկոսային

Անցումային

Փ/6ՈՄ ոոմծ ո 2005. ՕԿՇՐՂՇԽ, քճջծ 16.

ժամանակակից պայմաններում որոշակի առանձնահատկություններ դրսնհրումէ նան միջազգայինառնտրիապրանքայինկառուցվածքը: Այսպես, 224 դարի սկզբին ապրանքների համաշխարէին երկու ենթահային շուկայի կառուցվածքում առանձնանում խմբեր: Առաջին ենթախումբնընդգրկումէր բազայինապրանքների շուկան (գյուղատնտեսականմթերքներ, փայտանյութ, վառելիք, հանքահումք), իսկ երկրորդը` պատրաստիապրանքների շուկան: Առաջինենթախումբը զարգացող ն նախկին սոցիալիստականհամակարգի երկրներիգործունեության տարածքնէր, երկրներ, որոնք մասնագիտացելէին հումքատար ն աշխատատար ապրանքների արտահանմանմեջ: Երկրորդ ենթախմբիապրանքների արտադրությունը զարգացածերկրներիառավելությունն էր: շօ0 դարի երկրորդ կեսին գիտատեխնիկականառաջադիմության պայմաններումէլեկտրոնիկայի, ավտոմատացման, հեռահաղորդակցության, կենսատեխնոլոգիաներիզարգացումը երկրորդ ենթախումբըտրոհեց նեսերեք «ենթահարկերի»: Առաջին «ենթահարկը» ցածր տեխնոլոգիական ապրանքների շուկան է, որտեղ ներառվում է սն մետալուրգիայի, տեքստիլի, կարի, կոշիկի ն թեթն արդյունաբերությանայլ ճյուղերի արտադրաներկրներն քը: Այս շուկայի հիմնական մասնակիցներըզարգացող են:

Երկրորդ «ենքահարկի» մեջ մտնում է միջին տեխնոլոգիական ապրանքներիարտադրանքը` հաստոցներ, տրանսպորտայինմին պլաստիկզանգվածայինապրանքջոցներ, ռադիոտեխնիկական ն քիմիայի արտադրանք ներ, կենցաղային միայտամշակման ն այլն: ն Միջին տեխնոլոգիականապրանքների արտադրության արտահանման հիմնական դերակատարները նոր արդյունաբերական երկրներնեն: Երրորդ «ենթահարկը» բարձրտեխնոլոգիականապրանքների՝ տիեզերականտեխնիկայի,գրասենյակայինավտոմատացվածսարքավորումների ն տեղեկատվականտեխնոլոգիաների,էլեկտրոնիկայի, դեղագործական, ճշգրիտ չափիչ ապարատների,էլեկտրասարքավորումներիշուկան է: Վերջինտասնամյակներիընթացքում համաշխարհայինշուկայի երրորդ «ենթահարկն» արագորեն զարգանում է, դրա տեսակարարկշիռը համաշխարհայինարտահանման մեջ 1990-ական թթ. 18.5 96-ից2005 թ. հասավ 21.496-ի'5: Այս

9/0

Ղոոժծ ո 2005. ՕԿ6ՐՈՇա,քռջօ 15.

շուկան բարձր մրցակցային շուկա է հատկապես զարգացած երկրների համար: Վամաշխարհայինապրանքայինկառուցվածքում գյուղատնտեսական մթերքների արտահանման տեմպերը 2004 ն 2005 թթ. համապատասխանաբար կազմել են 3.5 ն 5.595, հանքայինվառելիքինը` 5.5 ն 2.596, իսկ արդյունաբերականապրանքներինը`11.3 ն 7.096:": Վերջինտարիներինհանքային վառելիքի արտահանման աճի տեմպերի նվազումը բացատրվում է դրա հիմնական արդյունահանման տարածաշրջանի`ՄերձավորԱրնելքի երկրների(հատկապես` Իրաքի ն Իրանի) քաղաքական անկայուն վիճակով ն հատատանումմաշխարհայինշուկայում նավթի գների նշանակալից ներով: Արդյունաբերականապրանքներիարտահանմանտեմպերի նվազման պատճառն այն է, որ երկրներըներկայումսնախապատվությունը տալիս են պարենայինինքնապահովմանը'

ՀայաստանիՎանրապետության տեղը միջազգայինառնտրային հարաբերությունների համակարգում 4.6.

Հանրապետությանարտաքին առնետրային քաղաՂայաստանի քականությունը ձնավորվել ն իրականացվում է կառավարության կողմից` ազատական սկզբունքների հիման վրա, որը նպատակաուղղված է ՀՀ ինտեգրմանըհամաշխարհայինտնտեսությանը: 1990-ական թթ. ՀՀ արտաքին տնտեսականկապերում տեղի ունեցան էական տեղաշարժեր, որոնք դարձան նոր տիպիգործընկերական հարաբերություններիհիմնական գործոնը: ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո խզվեցին նախկին կոռպերացվածտնտեսական կապերը, բազմաթիվարդյունաբերականձեռնարկություններկազմալուծվեցին` վերջնականարտադրանք թողարկելուհնարավորությունների բացակայության պատճառով: Պատերազմը, շրջափակումը, տնտեսականբարեփոխումներիոլորտում տեղ գտած բացթողումներն արդեն անկախացմանառաջին տարիներինարտաքին առետրայինշրջանառությունըկրճատեցինավելիքան 16 անգամ: Սկսած 1995 թ.-ից ՀՀ տնտեսության կայունացումը որոշակի 4:

7օո1մ Ղոոճծ 1ո 2005.

ՕԿօՐՈՇԽ,ք896 19.

դրականազդեցություն է թողել արտաքին առնտրայինհարաբերությունների վրա: ՀՀ արտաքին առնտրային կապերի զարգացումն ուղեկցվում է ինչպես աշխարհագրականընդլայնմամբ, այնպես էլ թթ. ապրանքայինկառուցվածքիփոփոխություններով:2000-2006 ՎՀ ՀՆԱ միջին տարեկան10:42 աճն ուղեկցվեց արտաքինառնտրային շրջանառության 17.759 աճով: Արտահանմանն ներմուծման միջին տարեկան աճը այդ նույն ժամանակամիջոցումհամապատասխանաբարկազմել է 17.02 ն 19.0742: Անկախացմանըհաջորդող տարիներինՀայաստանը առնտրատնտեսական համագործակցությանհամաձայնագրերէ կնքել ավելի քան 100 երկրների հետ: ԱՊՀ անդամ-երկրների`Ռուսաստանի, Ղրղըզստանի,Թուրքմենիայի, Վրաստանի,Ուկրաինայի, Բելառուսի, Ղազախստանի հետ կնքվել են ավելի քան 70 երկկողմանի պայմանագրեր:Ազատ առնետրի առնտրատնտեսական երկկողմանի Է համաձայնագրեր ստորագրվել ԱՊՀ վեց երկրների հետ: Առնտրի ն համագործակցությանհամաձայնագրերեն ստորագրվել Եվրամիության անդամ-երկրների(ԵՄ), ԱՄՆ-ի, Կանադայի,Արգենտինայի, Չինաստանի, Հնդկաստանի, Իրանի, Արնելյան Եվրոպայի ն Մերձավոր Արնելքի մի շարք երկրների հետ, որոնք հիմնականում ԱՀԿ անդամ են: Վերջին տարիներին ՀՀ հիմնական առնտրային գործընկերները ներկայացված են ստորն բերված աղյուսակում (տե՛ս թիվ 5 աղյուսակը): ԱՊՀ անդամ-երկրներից ՀՀ-ի հիմնականառնետրային գործընկեէ: Չնայած Ռուսաստանի հետ առնտրի ծավալրը Ռուսաստանն ներն անընդհատ աճում են, այնուհանդերձ, դրանց տեսակարար կշիռն ընդհանուրապրանքաշրջանառության ծավալում դրսնորում է նվազմանմիտում: Այսպես, 1993 թ. 37,596-ից արտահանմանտեսակարարկշիռը նվազելով` 2006 թ. կազմել է 12,196, իսկ ներմուծումը՝ 1993 թ. 30,626-ից 2006 թ. կազմել է 16,696: ԱՊՀ երկրներ ընդհանուր արտահանման մեջ Ռուսաստանիբաժինը նս նվազել է՝ 2003 թ. 69,296-իդիմաց2006 թ. կազմելով 57.392: Աճի միտում է դրսնորում առնտրաշրջանառությունըՈւկրաինայի հետ, որը 2006 թ.-ին նախորդ տարվա համեմատ աճել է 63,796-դվ, իսկ արտահանումը`64,8462-ով:2003-2006 թթ. արտահանման աճի միտում է դրսնորվել ԱՊՀ գրեթե բոլոր երկրների հետ առնտրում, ինչի հետնանքովնույն` ժամանակահատվածումայն,

ընդհանուր առմամբ, ավելացել է 8096-ով: Սա վկայում է, որ ՀՀ-ն աստիճանաբարվերականգնումէ իր ավանդականշուկաները: Աղյուսակ

արտաքինառնետրի կառուցվածքնըստ հիմնական գործընկեր-երկրների

ՀՀ

Երկրները

Ռուսաստան Բելգիա

Իսրայել ԱՄՆ

5.8 12.6

Ներմուծում Արտահանում | | | | 2003 | 2006 12.1 | 14.0 16.4 | 16.6 | 139 18.3 10.2 7.2 | 10.8 9.0 10.6 9.7 3.9 21.0 | -

8.3

6.5 2.6 0.5

11.0

6.2

4.0

8.0 5.3

4.5

6.6

0.7

6.0

4.5

3.4

3.5 3.4 3.3 3.1 3.0 3.0

10.0

3.3

1.7

2.4

Բրիտաճիա

3.4

5.9

1.1

2.2

1.4

Գերմանիա

4.3

4.0

3.0 2.0

Իրան ԱՄէ

Մեծ

Ուկրաինա

Շվեյցարիա

Իտալիա

Թուրքիա Վրաստան

Հունաստան

Նիդեռլանդներ |

2.9

6.5

14.7

4.7

0.9

2.8 0.2

2.9

0.4

5.3

0.2

2.3

0.8

0.9

4.5

5.4

2.0

6.1

12.6

3.2

9.0

1.4

6.0

5.0 3.9 3.9

3.5 4.0 3.4

2.4

3.7

0.9

3.0

արտաքին առնետրի աշխարհագրականկառուցվածքի ուսումնասիրությունըվկայում է նան, որ տնտեսականզարգացմանն բնակչության սոցիալականվիճակի որոշակի բարելավմանըզուգզարգացած երկրներ ընթաց այն դրսնորել է դեպի տնտեսապես. ուղղվածության միտում (ԵՄ երկրներ, Շվեյցարիա, ԱՄՆ, Կանադա նայլն): ՀՀ արտահանմանէ տեսակարար կշիռն ըստ 1993-2006 է գծապատկեր թթ. երկրների ՀՀ

ներմուծման

խմբերի ներկայացված հունվար-դեկտեմաոցիալ-տնտեսական վիճակը2006թ.հունվար-դեկտեմբերին, սոցիալ-տնտեսական վիճակը2003թ.

Աղյուսակըկազմվել է ՀՀ բերին,էջ148-149 ն ՀՀ էջ140-147 տվյալներիհիման վրա:

124.

տեսակարարկշիռը Եվրամիությաներկրների հետ առնենտրի վերջին տասնամյակի ընթացքում աստիճանաբար աճել է: 1998 թ. սկսած` Եվրամիության հետ առնտրի տեսակարար կշիռը գերազանցեց ԱՊՀ երկրներիհետ առետրինույն ցուցանիշը: Եթե 1998 թ. ԵՄ երկրներ արտահանմանծավալները կազմում էին ամբողջ արտահանման 34,692-ը, իսկ ներմուծման ծավալների 28,722-ը, ապա կազմեցին թ. այդ ցուցանիշները համապատասխանաբար 1-ում:

47,092 ն 30,296: ՀՀ

արտահանման կառուցվածքը ըստ նշանակման երկրի

ոի

|ԾԱյլ երկրներ

Օ3Յյուսիսային Ամերիկա ԵՍ երկրներ

12Յարեան երկրներ

21|0ՍՊՀ

4998թ.

2003թ.

Վրաստանի)

(առանց

2006թ.

Գժապատկեր7

Եվրամիության երկրներիցՀայաստանիհիմնական գործընկերներն են Բելգիան, Ֆրանսիան, Գերմանիան,Հունաստանը, Իտալիան, Նիդեռլանդները, Մեծ Բրիտանիան: Չնայած վերջին տարիներին Հ1 արտահանման ծավալները աճում են, այնուհանդերձ,արտահանմանաճի բազան դեռնս մնում է սահմանափակ,քանի որ արտադրականհնարավորությունների սահմաններումարտադրվածապրանքները,որոնք կարող են արտահանվել, շատ դեպքերում չեն բավարարում միջազգային շուկայի պահանջները:44 արտահանմանկառուցվածքն ըստ հիմնականապրանքախմբերի ներկայացվածէ աղյուսակ 6-ում: ն Թանկարժեք կիսաթանկարժեքքարեր, մետաղներ խումբն ինչպես ներմուծման, այնպես էլ արտահանմանմեջ հսկայական

բաժին է զբաղեցնում: Սա հիմնականում բացատրվում է այն փաստով, որ ներմուծվող թանկարժեք ն կիսաթանկարժեքքարերն ու մետաղներըվերամշակվումն հղկվում են տեղականձեռնարկություններում, այնուհետն`արտահանվում Եվրոպա: Այս խմբի արտադրանքը ՀՀ արտահանմանընդհանուր ծավալում. կազմում է 31,9 «2, ներմուծմանծավալում՝ 14,2 96: Վ1 արտաքինառետրիմեկ այլ խոշոր բաժինը կազմում է հանքահումքայինարտադրանքը:Այս ճյուղի արտահանմանոլորտում վերջին տարիներին արձանագրվել է որոշակի աճ, իսկ 2006 թ. նախորդ տարվա համեմատությամբ դրա արտահանումնավելացել է ավելի քան 4592-ով: ՎՀ

Աղյուսակ6

արտահանմանկառուցվածքնըստ հիմնական ապրանքախմբերի ւ

Ապրանքախմբերը

կիսաթանկարժեք մետաղներ քարեր, | Ոչ թանկարժեքմետաղներ ն նրանցիցպատրաստվածիրեր Հանքահումքայինարտադրանք Թանկարժեք ն

Պատրաստի սննդի արտադրանք Մանածագործականիրեր Պլաստիկ զանգվ. ն դրանից պատրաստ. իրեր, կաուչուկ ն ռետինե իրեր Սարքեր ն ապրանքներ Մեքենաներ,սարքավորումներ ն

մեխանիզմներ

26.2

51.2

25-ներուլ). 31.9

18.3 10.1

1.5

13.2

30.0

7.3

13.5

10.5

9.5

4.6

3.5

6.7

7.6

9.5

6.2

2.8

3.7

0.7

2.8

1.6

1.7

4.1

2.3

2.1

32.1

Ընդամենը

24.1

3.4

Այլ ապրանքախմբեր

9.9

5.5

6.4

արտահանմանմեջ մեծ տեսակարար կշիռ ունի նան ճ/ամոտ 9.595: Սակայն2006 թ. այս ապրաստի սննդի արտադրանքը րանքախմբիարտահանմանծավալը ոչ միայնչի աճել, այլն որոշ չափով անկում է ապրել` կազմելովնախորդ տարվա ցուցանիշի 98.496-ը: Չնչին տեսակարար կշիռ ունեն արտահանմանհամար ՀՀ

ավանդականայնպիսի ոլորտները, ինչպիսիք են մանածագործանան իհրերի,մեքենաների սարքավորումներն ու մեխանիզմները: Ընդ որում` դրանք երկուսն էլ վերջին տարիներին ունեն նվազման միտում: Ներմուծման ծավալներում ամենամեծ տեսակարարկշիռն ունի հանքահումթայինարտադրանքապրանքախումբը, որը կազմում է համախառններմուծման 16.7Չ6-ը: Այս ապրանքախմբիներմուծման ծավալները վերջին չորս տարիներիընթաքում աճել է ավելի քան 2 անգամ: Սա դրական միտում է, քանի որ այս ապրանքախմբիմեջ նան ներմուծվող էներգակիրները, իսկ դրանց ներեն մտնում մուծման ծավալների աճը վկայում է տնտեսության զարգացման ն աշխուժացմանմասին: Ներմուծման ընդհանուր ծավալների մեջ, բացի թանկարժեք ն կիսաթանկարժեքքարեր, մետաղներխմբից, բավականինմեծ տեսակարար կշիռ են կազմում նան մեքենաներն ու սարքավորումները, որոնց ներմուծումն աճում է բավականինբարձր տեմպերով: Օրինակ, 2006 թ. նախորդ տարվա համեմատությամբ այն աճել է 31.296-ով, ինչը դրական երնույթ է: Մեծ է նան տոանսպորտայրն միջոցներիներմուծման տեսակարարկշիռը:

4.7.

Միջազգայինառնտրիկարգավորումը

Ապրանքների միջազգային առնտուրը համաշխարհային հանրության կողմից սկսել է կարգավորվել դեռես հետպատերազմյան ժամանակաշրջանում,երբ ուժի մեջ մտավ (1948 թ.) Սակագներին առնտրիգլխավոր համաձայնագիրը(ՍԱԳՂՀ):Ենթադրվումէր, որ 23 երկրների ստորագրած ժամանակավոր այդ համաձայնագրին հետագայում կհաջորդեր Միջազգային առնտրային կազմակերւվության ձնավորումը:Սակայն զարգացումներն ընթացան այլ ուղիով: Զնայած Միջազգային առետրի կազմակերպության կանոնադրությունն արդեն պատրաստ էր, սակայն մի շարք երկրների պառլամենտներ, այդ թվում ն Միացյալ Նահանգների,հրաժարվեցինհաստատումից: Արդյունքում՝ 1948-1995 թթ. ՍԱԳՀ-ը մնաց միջազգային առնտուրը կարգավորողմիակ ու գլխավոր ֆորումը: ՍԱԳՀ-իշրջանակներումընթանումէին բազմակողմ բանակցություններ` ռաունդ127

ներ: Դրանցից վերջինի` Ուրուգվայական ռաունդի արդյունքում 1995 թ. հունվարի 1-ին 125 երկրների կողմից ստորագրվեցՄարակեշի փաստաթուղթը, ն ձնավորվեց Առնտրի համաշխարհային կազմակերպությունը(ԱՀԿ): Առնետրի համաշխարհայինկազմակերպությանստեղծումը կարելի է համարել միջազգային առնտրայինհամակարգիօրենսդրական ն ինստիտուցիոնալհիմքը, ապրանքներին ծառայությունների առնետրի, անդամ-երկրներիմիջն առնտրային վեճերի կարգավորման, ստանդարտարտաքին առետրայինփաստաթղթերիմշակման բազմակողմհամաձայնություններիե կարգավորմանմեխանիզմը, որն ուղղված էր միջազգային տնտեսական հարաբերությունների ամբողջականն արդյունավետկառուցվածքիձնավորմանը:ՍԱԳՀ-ն հետագափոփոխություններովու լրացումներով ներկայումսհայտնի է «ՍԱԳՀ-1994» անվանումով,ն ընկած է ԱՀԿ-ի իրավականփաստաթղթերի հիմքում: ՍԱԳՀ-ի ն ԱՀԿ-ի սկզբունքային տարբերությունն այն է, որ ՍԱԳՀՎ-ն կանոններիպարզ ժողովածու էր, բազմակողմ համաձայնագիր`ոչ մեծ քարտուղարությամբ: Որպես համաձայնագիր` ՍԱԳՀ-ի կողմերըմասնակցումէին դրա իրացմանը,որը սահմանափակվումէր միայն ապրանքների առնետրով:Իսկ ԱՀԿ-ն մշտական գործող միջազգային կազմակերպություն է` կազմված նախարարական համաժողովից, գլխավոր խորհրդից, մասնագիԱՀԿ Վամաձայտացված խորհուրդներից ն քարտուղարությունից: նագրերի համակարգը կարելի է դիտարկել որպես միջազգային օրենսդրություն, որը սահմանում է ապրանքներիու ծառայությունների փոխանակության կանոնները: Այդ համաձայնագրերինկից ձնավորվել են չորս հավելվածներ, որոնցից հիմնարարէ համարվումհավելված 1-ը: Այստեղ ներառվածեն «ՍԱԳՅ-1994»-ը, Ծառայությունների առետրի գլխավոր համաձայնագիրը,Մտավոր սեփականության իրավունքի առետրայինասպեկտներիհամաձայնագիրը, գյուղատնտեսության, տեքստիլի ն հագուստի արտաքին առնտուրըկարգավորողմի շարք համաձայնագրեր,սուբսիդիաների, հակադեմպինգայինն փոխհատուցման միջոցառումների մասին համաձայնագրերը": ԱՀԿ-ում որոշումների հիմնական մասը ընդունվում են քվեարկությամբկ̀ոնսենսուսի հիման վրա: Այն դեպքերում, երբ կոնսեն6

ԳՐրՕ

Ղիօ Լօջու Հոտ. Ըռտեղմջօ1999, /Ճ9:66ողծուտ: քռջծ 17-383.

հնարավորչէ, ԱՀԿ Վամաձայնագիրըթույլ է տալիս որոշում ընդունել ձայների մեծամասնությամբ` «մեկ երկիր` մեկ ձայն» սկզբունքով: ԱՅԿ բարձրագույն մարմինը Նախարարական համաժողովն է, որը հրավիրվումէ ոչ ուշ, քան երկու տարինմեկ անգամ: Նախարարականհամաժողովների միջն ընկած ժամանակահատվածում ԱՀԿ-ն ամենօրյա աշխատանքներն իրականացնում է Գլխավորխորհուրդը (նստավայրը` Ժնն), որը նիստեր գումարում է տարինմի քանի անգամ, ն համարվում է առնտրայինքաղաքականության վերանայման, ինչպես նան վեճերի կարգավորման մարմին: ԱՀԿ-իգործունեությունըկառուցվում է երկու գլխավոր սկզբունքների վրա. ոչ խտրական առնտուր ն հրապարակայնություն: Ոչ խտրականառնտուրը նշանակում է մի կողմից` հավասար հարաբերություններ առնտրայինգործընկերների հետ, որի շրջանակներում յուրաքանչյուր երկիր առետրային գործընկերներին տրամադրում է ոչ պակասբարենպաստպայմաններ,քան տրամադրել է թեկուզ մեկ երկրի: Սա է առավել բարենպաստությանռեժիմի տրամաբանությունը: Մյուս կողմից` օտարերկրյա ծագման ապրանքները ներքին շուկայում օգտվում են նույն արտոնություններիցն զեղչերից, որոնք տարածվում են հայրենականապրանքներիվրա: Սա ազգայինռեժիմնէ: Վամաձայնհրապարակայնության սկզբունեն Քի՝ բոլոր երկրները պարտավորվում պարբերաբար ն լրիվ ԱՀԿ ծավալով այլ անդամներինտեղյակ պահել իրենց առնտրային քաղաքականությանմիջոցներիկիրառմանմասին: ԱՀԿ-ի գործունեությունն ու էվոլյուցիան ցուցադրում է գլոբալացման ն հովանավորչությանուժերի միջն բարդ միահյուսումն ու փոխազդեցությունը,որում գլոբալացման կողմնակիցներըձգտում են փնտրել համաշխարհայինշուկա դուրս գալու օպտիմալ ելքեր, իսկ հովանավորչությանկողմնակիցներըբազմաբնույթարգելքների միջոցովսահմանափակումեն շուկաներիթափանցելիությունը: Առետրի ազատականացմանուղղությամբ ԱՀԿ-ի գործունեությունը հիմնականումուղղված է մաքսատուրքերիդրույքաչափերի նվազեցմանըն ոչ սակագնային արգելքների վերացմանը: Ընդ որում՝ ԱՎԿ անդամներըպարտավորվելեն վերացնել ոչ սակագնային արգելքները` դրանք մաքսային համարժեքով փոխարինելու ճանապարհով,որն անվանվում է աշետրային սահմանափակումներիսակագնացում: սուսը

Մաքսատուրքերինվազեցման մեխանիզմը ներառում է դրանց ամրագրմանինստիտուտը,որի դեպքում երկիրը պարտավորվումէ կոնկրետապրանքներիմաքսատուրքերըայդ ամրագրմանմակարդակից վեր չբարձրացնել: Այսպես, եթե երկիրը պարտավորվել է որնէ կոնկրետ ապրանքի մաքսատուրքը չբարձրացնել 1546-ից, նշանակում է այդ ապրանքի մաքսատուրքիամրագրմանմակարդակը 1592-ն է: Եթե գործող մաքսատուրքը 10Չ2 է, ապա այն կարող է բարձրանալ մինչն 1596, բայց միայն ԱՀԿ շահագրգիռ անդամերկրներիհետ բանակցություններիցհետո` առաջարկելովհամարժեք առենտրաքաղաքական զեղչեր: Յուրաքանչյուր երկրի մաքսատուրքերի ամրագրման ն նվազեցման պարտավորությունները գրանցված են անհատական ցանկում: Առնտրային արգելքների նվազման կապակցությամբ բանակցությունները իրականացվում են երկկողմ, խմբային ն բազմակողմհիմքի վրա: Եթե երկիրը մեկ այլ երկրիցցանկանում է ստանալ այս կամ այն ապրանքի արտահանման զեղչեր, ապա իր կողմիցնս առաջարկում է մեկ այլ ապրանքիներմուծմանզեղչի պարտավորություն:Այլ խոսքով, զեղչերը տրվում են փաթեթայինորոշման միջոցով, սակայն ԱԲՌ-ի շնորհիվ այդ զեղչերից օգտվում են ԱՀԿ անդամ բոլոր երկրները: Քանակական սահմանափակումներկիրառելու հարցում ԱՀԿ-ն ունի խիստ դիրքորոշում, քանի որ այն համարում է ծայրահեղ միջոցառում: ԱՀԿ-ն գտնում է, որ քանակականսահմանափակումները կարող են օգտագործվել այն դեպքում միայն, եթե այլ թույլատրելի միջոցառումներնարդյունավետ չեն: Տնտեսապես հետամնաց այն երկրներին, որտեղ բնակչության մեկ շնչին ընկնող եկամուտները չեն գերազանցում 1000 դոլար մակարդակը,տրամադրվում են քանակական սահմանափակումներիկիրառմանավելի արտոնէ վճարային յալ պայմաններ:Դա հատկապես կարգավորմանհամար: ի վեր որդեՀայաստանիՀանրապետությունը գրել է ազատականտնտեսականքաղաքականություն,որի հիմնական նպատակը արտահանման ն ներմուծման մեխանիզմների պարզեցումն է, ապրանք արտադրողներիշահերի պաշտպանուհերթին` արտահանմանխթանմանճանապարհով թյունը, առաջին. արտաքինտնտեսականկապերիընդլայնումն ու սպառողներիշահերի պաշտպանությունը: Այս առումով կարնորվում էր անդամակցումը ԱՀԿ-ին:

կարնոր հաշվեկ անկախացումի

130.

Վայաստանըդիմել էր Առետրին սակագներիգլխավոր համաձայնագրիքարտուղարություն`դիտորդիկարգավիճակստանալու համար: Մեկ տարի անց տրվեց ԱՍԳՀ-ինանդամակցելու դիմումը, իսկ 1994 թ. սկսվեցին անդամակցությանբանակցությունները: Սակայն 1995 թ. ԱՀԿ-ի կազմավորումից հետո Հայաստանը ստիպված եղավ նոր դիմում ներկայացնելու, այս անգամ արդեն ԱՀԿ-ին անդամակցելու նպատակով: Բանակցությունները տնեցին մոտ 8 տարի, ն 2003 թ. փետրվարի5-ին ՀՀ-ն դարձավ ԱՀԿ-ի լիիրավ անդամ: Այս քայլը ավանդական արտահանման շուկաների կրճատմանպայմաններումհետապնդում է հնարավոր նոր շուկաներ ներթափանցելուն այնտեղ ամրապնդվելու առաջնային նպատակ: ԱՀԿ-ին անդամակցությունըառավել մեծ հնարավորություններ է ընձեռում տեղականարտադրողներիշահերը պաշտպանելու, նրանց մրցունակությունըներքին ու արտաքինշուկաներում բարձրացնելու համար: Դառնալով ԱՀԿ անդամ` Հայաստանը ստանձնել է պարտավորությունների մի ամբողջ համալիր, որոնք վերաբերում են մաքսային սակագներին ոչ սակագնայինկարգավորմանբնագավառում դրույքաչափերի պարբերաբարիջեցմանը, տնտեսական արգելքներ չկիրառելուն, ապրանքներիորակի միջազգայինչափանիշների ընդունմանըն օրենսդրականդաշտիփոփոխմանը:

թ.

4.8.

Ծառայություններիհամաշխարհային շուկան

Ապրանքների,կապիտալի,աշխատուժիշուկաների կողքին զարգանում ն իր կայուն տեղն է գրավում ծառայություններիհամաշխարհայինշուկան: Ըստ գոյություն ունեցող գնահատականների՝ ներկայումս ծառայությունները կազմում են համաշխարհային ՀՆԱ-ի 8096-ը, սակայն ոչ բոլոր ծառայություններնեն ներգրավված միջազգային առնտրում: Դրանց բաժինն ու դերը միջազգային փոխանակությանմեջ էականորենաճել է ամենից առաջ ծառայությունների նոր ձների հաշվին, ն որոնց թիվը, ընդհանուր առմամբ, է նման անցնում 600-ից: Ծառայությունների շուկայի բազմազանությունն առաջացնումէ «ծառայություն»հասկացությանմիասնական սահմանման դժվարություն: Թերնս առավել ընդունելի կարելի է

համարել ՄԱԿ-ի կողմից մշակվածհետնյալ սահմանումը.ծառայությունները ինստիտուցիոնալմիավորումներումտեղի ունեցող վիճակի փոփոխություններեն, որոնք իրականացվում են մեկ այլ ինստիտուցիոնալ միավորի հետ փոխադարձհամաձայնություններին հիման վրա: գործողությունների Քանի որ ծառայությունները բազմաբնույթ են, ուստի հնարավոր չէ դրանք միավորել ն ներկայացնելմեկ խմբի միջոցով` ծառայությունների առնտուրը բխեցնելով համեմատականառավելություններից: Ծառայությունների առնտրում առանցքային նշանակություն ունի այն, որ ինչ-որ պահի պետք է տեղի ունենա գնողի ն վաճառողի ֆիզիկական շփումը: Միայն այդ դեպքում ծառայությունների միջազգայինառքուվաճառքըկհամարվիկայացած: Գոյություն ունեն ծառայություններիմիջազգայինգործարքների իրականացմանմի քանի մեխանիզմներ:Դրանք են` » Գնորդի շարժունակությունը. մի երկրի քաղաքացին գալիս է մեկ այլ երկիր` քաղաքացի հանդիսացող ծառայություններ վաճառողի մոտ: » վաճառողՎաճառողի շարժունակությունը. ները, որոնք մի երկրի քաղաքացի են, մեկնում են մեկ այլ երկրի` քաղաքացի հանդիսացող ծառայություններ գնողների

ծառայություննե

մոտ:

Գնորդի ն վաճառողի միաժամանակյաշարժունակությունը, կամ հենց ծառայությունների շարժունակությունը: Սա նշանակում է, որ գնորդն ու վաճառողը կա՛մմիաժամանակ են օգկա՛մ հանդիտագործում ծառայությունը (հեռախոսակապ), պում են երրորդերկրում (միջազգայինհամաժողով): դաՄԱԿ-իմիջազգայինստանդարտացվածարդյունաբերական սակարգմանհամաձայն ծառայություններըչվաճառվող ապրանքեն տվյալ երկրի տաներ են, այսինքն` արտադրվում ն են՝ րածքում: Դրանք » կոմունալ ծառայություններնու շինարարությունը, ն մեծածախ մանրածախ առնտուրը,ռեստորանները,հյուրանոցները, տուրիստականբազան, '« փոխադրումները(ուդնորությունները),բեռներիպահպանու»՞

սպառվում

ֆինանսական միջնորդությունը, թյունն ու կապը, ն սոցիալական պաշտպանությունը պարտադիր թյունները,

ծառայո

կրթությունը, առողջապահությունը ն հասարակական աշխատանքը, այլ կոմունալ, սոցիալական ն անձնական ծառայությունները: Վաճառվող ծառայությունները դասակարգվում են հետնյալ կերպ. տրանսպորտ(մարդատարն բեռնատար), ուղնորություններ(անձնականն գործնական), » կապ, շինարարություն, ապահովագրություն, ֆինանսականծառայություններ, » համակարգչայինն տեղեկատվականծառայություններ, լիցենզիոնվճարներն ռոյալթի, այլ բիզնես ծառայություններ(միջնորդականծառայություններ, լիզինգ, այլ գործնական, պրոֆեսիոնալ ն տեխնիկական ծառայություններ), անձնական,մշակութայինն հանգստիծառայություններ , կառավարականծառայություններ: Տարբերում են նան գործոնային ն ոչ գործոնայինծառայություններ հասկացությունները:Գործոնային են կոչվում այն ծառայությունները, որոնք կապված են արտադրությանգործոնների` կապիտալի, աշխատուժի միջազգային շարժի հետ (ներդրումներից ստացված եկամուտներ, ռոյալթի ն լիցենզիոն վճարներ, ոչ ռեզիդենդներինվճարվող աշխատավարձ ն այլն): Ոչ գործոնային ծառայություններիմեջ մտնում են մնացածբոլոր ծառայությունները: Քանի որ ծառայությունների իրացումը հաճախ ուղեկցվում է ապրանքների վաճառքով կամ ներդրումների իրականացմամբ, ուստի կախվածսպառողինծառայություններներկայացնելու եղանակից`դրանքլինում են՝ » ծառայություններ` կապված ներդրումների հետ, որոնք բանկային, հյուրանոցային ն մասնագիտականեն, » ծառայություններ` կապված առնտրի հետ. ւորանսպորտ, ապահովագրություն, ծառայություններ` կապված ներդրումների ն առնետրիհետ, միաժամանակ`համակարգչային ն տեղեկատվական,անձնական, մշակութայինն հանգստի: »

» »

Միջազգային վիճակագրությունըվկայում է, որ ծառայությունների առնտուրը համաշխարհային տնտեսության առավել արագ զարգացող ոլորտներիցմեկն է (տե՛ս թիվ 7 աղյուսակը): Աղյուսակ777

Վաճառվողծառայություններիաշխարհիառաջատար արտահանողներըն ներմուծողները2005 թ.

(մոդ ԱՍՆ դոլար)

Ընդհա-| Արտահանման | Ընդհա-

Երկրները նուր

տարեկան

նուր

Արտահանման տարեկան

աճը ծավալը| տոկոսայինաճը | ծավալը| տոկոսային

Աշխարհը Վյուս. Ամերիկա Հարավ. ն

2005|

20002004|

16|

Եվրոպա

ԵՄ (25)

Աֆրիկա

| | 13 |

ԱՊՀ

Կենտր. Ասիա

Ասիա

Ճապոնիա 108 Չինաստան 74 «Ասիայիծ վագրեր»

շլց

Ամերիկա

20 |

Կենտ.

2005|

812019

| | |

| |

19|

18121112

ծառայությունների համաշխարհային արտահանումը կազմել ապրանքներիհամաշխարհայինարտահանման23.89742-ը, որը 2003 թ. համեմատությամբաճել է 4.3 Չ2-ով: Ընդհանուր առմամբ, ծառայությունների աճի տեմպերը գերազանցում են ապ2005

թ.

77/01

ոճ

չո 2005. Օսօտ6ա.

Քոջօ 16

րանքներիմիջազգայինառնտրի աճի տեմպերին:Դրա պատճառները բազմաբնույթ են: Տրանսպորտային ծախսերի կտրուկ նվազումը նպաստեց ծառայություններարտադրողներին սպառողների շարժունակությանմեծացմանը, արբանյակային ն հեռահաղորդակցության այչ միջոցների նոր ձների ներդրումը մի շարք դեպքերում հնարավորությունէ տալիս բացառել գնորդի ն վաճառողի անձնական շփումը, տեխնոլոգիականգործընթացներնիրենց հերթին մեծացնում են պահանջարկն այն ծառայությունների նկատմամբ, որոնք նախկինում ունեին ապրանքայինձն: Վերջինս վերաբերումէ ֆինանսական, բանկային ե այպահովագրականծառայություններին: Սակայն ծառայություններիառնտրիաշխարհագրականտեղաբաշխումը ծայրաստիճան բնեռացված է` ի օգուտ զարգացած երկրների:Այսպես,ծառայությունների համաշխարհայինշուկայում առաջատարներեն հինգ երկրներ` ԱՄՆ-ն, Մեծ Բրիտանիան, Գերմանիան,Ֆրանսիան ն Ճապոնիան:Դրանց բաժին է ընկնում ծառայություններիհամաշխարհայինարտահանման48.9 ն ներմուծման՝ 4702-ը: Զարգացող երկրներին բնորոշ է ծառայություններիարտաքին առնտրի բացասական սալդո: Այնուհանդերձ, դա չի նշանակում, թե այդ շուկայում դրանք որոշակի ակտիվությունչունեն: Վերջին տարիներին բավականինմեծացել է Չինաստանի դերը, որի կողմից ծառայությունների արտահանմանբաժնեմասը2005 թ. գրեթե հավասարվել է Նիդեռլանդներիցուցանիշին (83.196),իսկ ներմուծման Ռուսասգծով նա առաջ է անցել մի շարք ցարգացած երկրներից": նան ԱՊՀ են մյուս երկրները, տնօրինում տուրիզմի, տանը,ինչպես տրանսպորտային, ֆինանսական ծառայությունների իրականացման ծանրակշիռ ներուժը, սակայն տնտեսական համապատասխան մեխանիզմների բացակայությունը թույլ չի տալիս իրացնել դրանք:

Վերլուծություններըկատարվելեն ներիհիմանվրա:

Մ/օոժ 17206 (ո 2005. ՕսՑո/Թա.

ՔՅց6 19 տվյալ-

Գրականություն 1.

Առնտրի համաշխարհային կազմակերպությաննանդամակցության ազդեցությունը Հայաստանի արտաքին առնտրատնտեսական համակարգիվրա: ԵՊՀ, Եր. ԱՌՏ, 2004: հ. Փ. Ճոոժաա մո, հ1աանոտքօղաելծ

Չ:ՕԱՕԽԱԿՎՇՇՏՇ

ՕԼԼՕԼԱՅԷԱԾՆ

Խ(., 1999.

,71ՇքՈ2ԿՎ6Թ, հՈարոււք»աժ

Թ...

10Է118, 4.

ու081

Խոր 2003.

ց.

իլ.

ՕՊԱՕԱԾՒՏ

ոք.,

Խա

ուճքօուա

1636Օ1ՕԽԱՎՇՇՐՒՇ

Օ1:օոՒՈ15,

5թՕ1 ՎՅՇ1Ե 1, Խ/Լ.,1998. 1Ճոք6օր,1 ոռքօուռն 081212: Աօքոծք, Խ1Տւճքօյաամ ոօաք

ԱԾՆ ԽԼ, Խո

օՕՂԵՕԼԱՆՀԼԼ,

Չ3ՃՕՒՕԽԱԿՇՇՑԱՇ

Ւ՛., 2005.

8մտլոջա

աքօու ւծ

1993.

Օամծ

՛Լհշ

ԼՍաոջսո Քօսոմ

ՍՒՈՇՂՃԾ/

հ/.,

ՊՐԼՕ.

1996,

ՕՇՈՇԿՀ,քճջծ 245-247. 8. 9.

օք ԼՕԼօօեօո, Շօքմօո ԽԼ.ՄՄ.՛Ղ՛հօ՛Լհօօո7 քօտո

Լ.օոժօո

1971.

Խ1., Լուաւոճեօոճ| 11846 ճոմ 16օհուօո| Շիճոջծ, Օչքօոմ Խօշօոօ-

ՔՅքօտ,1961. Մաոօ7 Խ., "Ղուաոճնօոռ| 1ոմօտնոծու ճոմ 1ուշաճնօոց| 1246 Քրօմսօէ Օօ", 7օսոշ| օք ԽՇօոօողւօՏ, Օսճուտոե7/ Խ1271966. ու6

10.

11. Մօ`մ

Ղոոժ6 1ո 2005. ՕՄ6ՐՈ6Մ7.

12. Պ/ՂՕ, 1ոմ6Շ

Քօնօ7 ՍՇՄ657 8047

2006.

տ էհօ

ԳԼՈՒԽ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

5.1.

ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԻ

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ՇԱՐԺԸ

Կապիտալիմիջազգայինմիգրացիան

ժամանակակիցտնտեսագիտությունն արտադրությանգործոններըդասակարգումէ չորս խմբի` ա) հող, բ) կապիտալ, գ) աշխատանք (մեր կարծիքով ոչ թե աշխատանք, այլ աշխատուժ, ն շարադրանքում մենք կօգտագործենք աշխատուժ հասկացությունը), դ) տեխնոլոգիա: Սովորաբարհողը ն կապիտալըանվանում են նյութական, իսկ աշխատուժըն տեխնոլոգիան`մարդկայինգործոն: Առաջինգործոնի մեջ ներառում են այն ամենը, ինչը տրվում է բնության կողմից (գյուղատնտեսության ն շինարարության համար օգտագործվողտարածքներ,հող, օգտակարհանածոներ, օդ, ջուր, քար, անտառանյութ,ավազ, ինչպես նան չվերականգնվող բնական որոշ ռեսուրսներ)` մարդու արտադրականգործունեության համար: Կապիտալհասկացությանտակ նկատի ունեն կուտակվածպաշարները (արտադրական,դրամականն ապրանքայինձներով), որոնք օգտագործվում են նյութական բարիքներ արտադրելու համար: Աշխատուժըմարդու ֆիզիկական, հոգնոր ն մտավոր ընդունակություններիամբողջությունն է, որն օգտագործվումէ որնէ բարիք ստեղծելու համար: Տեխնոլոգիան(այդ թվում` գործարարի ձեռնարկատիրական գործունեություն կազմակերպելու ունակությունը գործնական նպատակներիհասնելուգիտականմեթոդներեն: Արտադրությանգործոնները (բացի հողից) ենթակա են միգրացիայի ն՛ երկրի ներսում, ն՛ երկրներիմիջն (միջազգայինկամ միջպետական):

Ստորն հերթականությամբքննարկենք վերոհիշյալ արտադրության գործոններիմիջազգային միգրացիան: 5.1...

Կապիտալիմիջազգայինմիգրացիայիությունը. դրաննպաստողգործոնները

Միջազգային տնտեսական հարաբերությունների հիմնական ձներից է կապիտալի միջազգային միգրացիան, որը դարձել է ոչ միայն ժամանակակիցհամաշխարհային տնտեսությունը բնութագրող կարնոր հատկանիշներիցմեկը, այլն որոշիչ դեր է խաղում ՄՏՀ-ի ամբողջ համակարգում: Կապիտալիմիջազգային միգրացիանհանդես է գալիս երկրների կողմից կապիտալիարտահանմամբն ներմուծմամբ: Կապիտալի արտահանումը տվյալ երկրից նրա մի մասի դուրս բերումն է՝ ավելի բարձր շահույթ ստանալու ակնկալիքով ներդնելու մյուս երկրների տնտեսություններում: Կապիտալ արտահանողներին նան հետաքրքրում է քաղաքական ն սոցիալականշահեր: Բացահայտ ձնով քաղաքական շահեր են հետապնդում հատկապեսմիջազգային ն տարածաշրջանային ֆինանսավարկային կազմակեր-

պությունները: Կապիտալիարտահանումըերկկողմանի գործընթաց է, որի արդյունքում տեղի է ունենում խաչաձն ներդրումներ:Հետնապես, կապիտալի միջազգային միգրացիան երկրների միջն կապիտալի հանդիպակացշարժն է: Կապիտալնարտահանում կամ ներմուծումեն ինչպես դրամական, այնպես էլ ապրանքայինձներով, որոնք միմյանցից տարբերվում են: Դրամական ձնով կապիտալի արտահանման նպատակը ավելի բարձրշահույթի ստացումն է: Կապիտալիարտահանումըորպես տնտեսական երնույթ առաջացել է ավելի ուշ, քան միջազգային առնտուրը ն աշխատուժի միջազգայինմիգրացիան:Կապիտալիարտահանումըտեղի է ունեցել կապիտալիստական զարգացարտադրահարաբերություննե 2«.« մանը զուգընթաց (2ՃԼԼն դարեր): Կապիտալի արտահանումըկարնոր դեր է խաղում ազգային տնտեսություններիփոխադարձկապի ն կախվածությանուժեղացման, տնտեսական կյանքի ն արտադրության միջազգայնացման գործում: Այն մեծ չափով նպաստում է արտադրության ճյուղային,

տեխնոլոգիական ն դետալային մասնագիտացմանխորացմանը, տարբեր երկրներիձեռնարկություններիմիջն սերտ համագործակցության հաստատմանը: Համաշխարհայինտնտեսության գլոբալացման արդի պայմաններում էլ ավելի է բարձրանումկապիտալի արտահանմաննշանակությունը: Այդ մասին է վկայում այն փաստը, որ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո կապիտալի արտահանման տեմպերնաճել են բավականարագ` առաջ անցնելով ոչ միայն արդյունաբերականորենզարգացած երկրների համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ-ի) արտադրության, այլն համաշխարհային ապրանքաշրջանառությանաճի տեմպերից: 2000 թ. աշխարհի մասշտաբով ՕՈՒՆ-ներիաճը կազմել է 1896, միջազգային առնետրինը՝ 13, ՀՆԱ-ինը՝ 2,5-: Երկրների մասնակցությունը կապիտալիմիջազգային միգրացման գործընթացներինչափվում է հետնյալ ցուցանիշներով. կապիտալի արտահանմանն ներմուծմանծավալներով, օտարերկրյակապիտալովձեռնարկությունների ն դրանցում զբաղվածների թվաքանակով, մեկ շնչի հաշվով ՕՈՒՆ-ների միջին ցուցանիշով, կապիտալի ներմուծման ն արտահանմանգործակիցներով, ինչպես նան օտարերկրյա ներդրումների նկատմամբ պահանջարկիգործակցով: Կապիտալի ներմուծմանգործակիցըհաշվարկվում է՝ -

բնակչության

Կ. (Գ

-ԸԶ-»1009 «

ՀՆԱ

որտեղ` Կց ն տվյալ երկիր ներմուծվածկապիտալնէ: --

Կապիտալիարտահանմանգործակիցըհաշվարկվումէ՝ Ս

«Գ

կարտ ՅՆԱ

«10096,

որտեղ` Կարտ-ը տվյալ երկրիցարտահանվածկապիտալնէ: Տես 8. Յոճայղի, իքՕ, 2000, 88 էջ |9:

)Օ, ԼԱեատօմ, ԽՈլթօոգճ Դօքրօանկ

ԿՀշաղ»ոթօ/նմելն

Այդցուցանիշիմասինտե՛ս սույն ձեռնարկի| գլուխ, էջ 17:

ԷՇ

Օտարերկրյաներդրումներինկատմամբպահանջարկիգործա-

կիցը՝

Կ.

«10092

որտեղ` Կ.-ն օտարերկրյա կապիտալի բաժինն է ներդրվողկապիտալում, Կպ-ն`՝կապիտալ ներդրումների նկատմամբ տվյալ երկրի պահանջարկը: Կապիտալի միջազգային միգրացիայի հիմնախնդիրըմիշտ էլ եղել է տնտեսագիտականբոլոր դպրոցներիուշադրության կենտրոնում, որոնց ներկայացուցիչները, սկսած անգլիացի տնտեսագետ Ջ. Միլից, մինչ այժմ փորձել են գիտականորեն բացահայտել կապիտալիմիջազգայինմիգրացիայիվրա ազդող գործոնները: Վերջիններսդասակարգվումեն երկու խմբի. » տնտեսական, » քաղաքական: Տնտեսականինվերաբերում են` որոշ երկրներում առաջանում է կապիտալիկուտակմանհարաբերականավելցուկ, որն անհրաժեշտություն է առաջացնում այն արտահանել, կապիտալի սեփականատերերն իրենց կապիտալն արտահանում են ուրիշ երկրներ` ստանալու ձեռնարկատիրական բարձրշահույթ կամ տոկոս, համաշխարհայինտնտեսության տարբեր օղակներում կապիտալի առաջարկի ե պահանջարկիանհամապատասխանությունը, կապիտալ ներմուծող երկրներում էժան հումքին աշխատուժի առկայությունը, -.

Տնտեսագիտականշատ դպրոցների ներկայացուցիչներկապիտալիարտահանհիմնական պատճառը համարում են տվյալ երկրում առաջացող կապիտալի հարաբերականավելցուկը: Խոշոր ֆիրմաները7424 դարի վերջին քառորդիցսկսած բարձր շահույթներ ստանալու միջոցով կուտակում են հսկայական դրամականկապիտալ., որը դժվարացնումէ նրա շահութաբերօգտագործումըիրենց երկրներում, քանի որ արտադրությանծավալի մեծացումը կդժվարացներարտադրանքիվաճառէ «աՔը, կիջեցներ գները ն կկրճատեր շահույթը: Այս պայմաններումառաջանում վելցուկ» կապիտալիարտահանմանանհրաժեշտությունը:Եթե «ավելցուկ» կապիտալը ներդրվիհենց տվյալ երկրում, ապա դա կհանգեցնի`ոչ միայնկապիտալների ուժեղացմանը,այլն կիջեցնի գործող ամբողջ կապիտալի շահույթի ման

ըրցակցության

ՓԸ

որման:

երկրների կողմից օտարերկրյակապիտալի ներգրավմանանհրաժեշտությունը, կապիտալ ներմուծող երկրներում ներդրումային բարենպաստմիջավայրիառկայությունը ն այլն: Քաղաքական գործոններինվերաբերում են՝ կապիտալիարտահանմանազատականացումը, երկրներում իրականացվողինդուստրացումը ն զարգացող տնտեսականբարեփոխումները, զարգացող երկրներիկողմից զբաղվածությանմակարդակի բարձրացմաննուղղված քաղաքականությունը: զարգացող

5.12.

Կապիտալիմիջազգայինմիգրացիայիձները

Տվյալ երկրից դուրս հոսող կապիտալըտարբերհատկանիշների հիմանվրա դասակարգվումէ. Ըստ սեփականության ծագմանաղբյուրի՝ պետական(պաշտոնական), մասնավոր(ոչ պետական), միջազգայինն տարածաշրջանային, խառը: Պետականկապիտալըպետականբյուջեի կամ կառավարական հատուկ ֆոնդերի հաշվին արտասահմանյան երկրներին տրվող նվիրատվություններնեն, օգնությունները,դրամաշնորհները,ինչպես նան պետականփոխառություններըն այլն: Մասնավորկապիտալըֆիրմաների,բանկերին այլ կազմակերպությունների միջոցներն են, որոնք արտահանվումեն նրանց ղեկավար մարմիններիորոշումներիհիմանվրա: Միջազգային ն տարածաշրջանայինկապիտալները տնօրինվում են միջազգայինկամ տարածաշրջանայինտնտեսականկազմակերպությունների (ՀԲ, ԱՄՀ, ԵՄ, ԶՎԵԲ ե այլն) կողմից: Ըստ արտահանվող օբյեկտի՝ դրամական, ապրանքային: Երկրորդդեպքումարտահանմանօբյեկտ է ծառայում մեքենան, սարքավորումը,արտոնագիրըն այլն, իհարկե,եթե դրանք արտա-.

հանվումեն հիմնականկապիտալում ներդնելու նպատակով:Ապրանքային կապիտալիմեջ են մտնում նան ապրանքայինվարկերը: Ըստ ներդրմանժամկետների՝ կարճաժամկետ(մեկ տարուց պակաս), միջինժամկետ(մեկից մինչն հինգ տարի), երկարաժամկետ(հինգ տարուց ավելի, առավելագույնը` 50 -.

տարի):

օրինականության՝ լեգալ (օրինական), ոչ լեգալ (անօրինական): Երկրորդտեսակընան կոչվում է կապիտալիփախուստ,որն արտահանվում է՝ շրջանցելով ն՛ պետական, ե՛ միջազգայինհամապատասխանօրենքները: Ըստ օգտագործմանբնույթի՝ ձեռնարկատիրական (արտադրողակաԸ), փոխատվական: եկամուտ ստաԱռաջինդեպքում կապիտալիսեփականատերը նում է շահույթի կամ դիվիդենդի ձնով, երկրորդ դեպքում` տոկոսի ձնով: Ձեռնարկատերերի արտադրատնտեսականգործունեության վրա հսկողություն իրականացնելուց կախված` ձեռնարկատիրական ձեով արտահանվողկապիտալնիր հերթին հանդես է գալիս՝ օտարերկրյաուղղակի ներդրումների(ՕՈՒՆ-ների), պորտֆելայիններդրումներիձնով: Առաջինն այն է, երբ արտահանող երկրի կապիտալի հաշվին ներմուծող երկրում կառուցվումկամ գնվում է նոր ձեռնարկություն: Երկրորդը` երբ տեղական կապիտալի մասնակցությամբկազմակերպվումէ համատեղձեռնարկություն: Առաջինձեով կապիտալներդնողըստանում է երկարաժամկետ տնտեսականշահ: ՕՈՒՆ-ները ներդնողին տալիս են սեփականությանիրավունք կա՛մամբողջ ընկերության,կա՛մ էլ բաժնետոմսերի ՛այնպիսի քանակի (վերահսկիչ ծրարի) նկատմամբ, որ նրան (ներդնողին) հնարավորություն է տալիս ամբողջովին վերահսկել տվյալ ընկերությանարտադրատնտեսական գործունեությունը:Հետնապես,-արտասահմանյան ներդնողը հսկողություն է սահմանում նկատմամբ, այն օբյեկտի որտեղ ներդրել է իր կապիտալը:Նման ձնով կապիտալ արտահանում են հիմնականում մասնավոր ձեռԸստ

նան պետականֆիրմաները: նարկատերերը, բացառիկ դեպքերում` Իհարկե բացառված չէ, որ ուղղակի արտասահմանյաններդրումները հանդես գան նան փոխատվականկապիտալի արտահանման ձնով, որը կապվածէ ներկորպորատիվայինմիջազգայինվարկերի շարժման հետ: Համաշխարհայինփորձը ցույց է տալիս, որ ՕՈՒՆ-ների ձնով կապիտալ արտահանողներըմիջազգային բիզնեսում մեծ փորձ ունեցող խոշոր ֆիրմաներն են, որոնք արտասահմանյանշուկաներում իրենց հավասարմրցակիցներչունեն:

Պորտֆելային ներդրումներըկապիտալիներդրումներն են արտասահմանյան արժեթղթերում ն եվրոֆինանսական գործիքներում: Նման ձեով կապիտալ արտահանողներըվերահսկողության իրավունք չունեն ներդրվածօբյեկտներինկատմամբ,քանի որ արտասահմանյան բաժնետիրականընկերություններիբագնետոմսե րը նրանք ձեռք են բերում այն չափով, որը հնարավորություն չի տալիս տվյալ ընկերությաննկատմամբունենալ սեփականության իրավունք: Նման ներդրումներ կատարում են դարձյալ մասնավոր ձեռնարկատերերը,թեն պետությունը նս կարող է ձեռք բերել արտասահմանյան արժեթղթեր ե եվրոֆինանսական գործիքներ: Պորտֆելային ներդրումների ձն է նան արտասահմանյանկապիտալի մասնակցությունըհամատեղձեռնարկություններիստեղծմանը: Վերջինսարտասահմանյաններդնողներիհամար ապահովում է ավելի ցածր ռիսկայնություն:Այդ ուղիով կապիտալնարտահանում են հատկապեստնտեսապեսայնքան էլ ոչ հզոր ֆիրմաները: Փոխատվականկապիտալիարտահանումըֆինանսավարկային ռեսուրսների արտահանումն է մի երկրից մյուսը` որոշակի ժամկետով ն վերադարձելիությանպայմանով:Այդ ռեսուրսները, որպես վարկ, ուրիշ երկրներին տրամադրվումեն դրամական ու ապրանքայինձներով՝ տոկոսստանալու նպատակով: Փոխատվականկապիտալի արտահանումն իրականացվում Է միջազգային փոխառությունների,վարկերի, բանկային դեպոզիտների, արտասահմանյան ֆինանսականինստիտուտներիհաշիվներում միջոցներփոխանցելուն այլ ձներով: Փոխատվական կապիտալի ձնով. արտահանման օբյեկտ է ծառայումհիմնականումպետական(պաշտոնական)կապիտալը: Փոխատվականկապիտալիհամաշխարհայինշուկայի բաղադրիչներնեն՝

դրամականշուկա` կարճաժամկետ(1 օրից մինչն 1 տարի) դրամական-փոխատվականգործառնություններխոշոր բանկերի միջն, կապիտալիշուկա, որն ընդգրկումէ 2 հատված. ա) միջին ն երկարաժամկետարտասահմանյանվարկերիշուկա, բ) եվրովարկերիշուկա` եվրոարժույթով տրվող վարկեր (1 տարուց մինչն 15 տարի), ֆինանսական շուկա` արժեթղթերի էմիսիա ն առք ու վաճառք, ինչպես նան դրանց հետ վստահելի այլ գործառնություններ: Փոխատվականկապիտալի ձնով արտահանումըժամանակակից միջազգային վարկային համակարգի հիմքն է: Միջազգային վարկը փոխատվականկապիտալիշարժն է միջազգայինտնտեսական հարաբերություններիոլորտում` կապված արտարժութայինն ապրանքային ռեսուրսները տոկոսով ոչ ռեզիդենտներին տալու -.

հետ:

Միջազգայինվարկը նպաստում է երկրների միջն ապրանքափոխանակության աճին ն հնարավորություն է տալիս արտաքինֆինանսական աղբյուրների միջոցներն ուղղել ազգային տնտեսություններիզարգացմանը: Միջազգային վարկի ձեով կապիտալի արտահանումը համաշխարհային տնտեսության վրա ունենում է երկակի ազդեցություն. մի կողմից`այն ապահովումէ կապիտալիմիջազգային վերարտադրությունը ն դրանով բարձրացնումմիջազգայինտնտեսականկապերի արդյունավետությունը,մյուս կողմից` նման կապիտալի անվերահսկելի հոսքերի հետնանքով հաճախ են խախտվումերկրների վճարային հաշվեկշիռների անհավասարակշռվածությունները, որի արդյունքում տեղի են ունենում արժութային փոխարժեքների զգալի տատանումներ: Միջազգային տնտեսական կազմակերպությունները հիմնական վարկատուներն են: Միջազգային վարկերի կեսը միջբանկային վարկերն են, 3006-ը` միջկառավարականվարկերը, 2026-ը՝ այլ կազմակերպություններիվարկերը: Վամաշխարհայինվարկային շուկայում գլխավոր վարկատուներն են` ճապոնիան,Շվեյցարիան, Գերմանիան, Թայվանը: Միջկառավարականվարկերի խոշոր ստացողներ են ԱՄՆ-ը,Մեծ Բրիտանիան,Կանադան,Մեքսիկան, Ավստրալիան,Իսպանիան: Միջազգայինփորձը ցույց է տվել, որ ռեցիպիենտերկրի համար ավելի ձեռնտու է կապիտալըներմուծել ձեռնարկատիրական ձնով, .

քան փոխատվական:Ինչո՞ւ: Որովհետն ձեռնարկատիրականկապիտալը խթանում է կապիտալ ներմուծող երկրի արտադրության զարգացմանը,ստեղծում լրացուցիչ աշխատատեղեր,նպաստում է նոր տեխնոլոգիաների, միջազգային մենեջմենթի, նոու-հաուների ներդրմանը,ինչպես նան ռեցիպիենտերկրում այն շարունակում է գործել բավականերկար ժամանակ: Կապիտալը մի երկրից մյուսն է հոսում նան տնտեսականօգնությունների ձնով: Վերջիններսզարգացած երկրների կողմից զարգացող երկրներինանհատույցկամ արտոնյալ վարկերի ձնով տրամադրվող միջոցներն են: Օգնությունների 2/3-ը տրամադրվում է անհատույց, 1/3-ը` արտոնյալ վարկերի ձնով: Ամենից շատ օգնություններ տրամադրում են ԱՄՆ-ն ու Ճապոնիան: Օգնությունների գրեթեքառորդ մասն ուղղվում է ռազմականնպատակներիհամար: Արտոնյալվարկեր ն անհատույց միջոցներ շատ է ստանում հատկապեսԻսրայելը: Տնտեսական օգնություններ տրամադրելուց առաջ յուրաքանչյուր երկիր հետապնդում է տարբեր նպատակներ: Այսպես, ԱՄՆ-ը օգնություններ տրամադրելիսամենիցառաջ հաշվի է առնում՝ իրազգային անվտանգությանապահովումը, օգնություն ստացող երկրներում բաց շուկայական տնտեսության ձնավորման օժանդակումը ն ժողովրդավարության զարգացման նպաստումը: Կապիտալի արտահանման վերոհիշյալ ձները դարձել են աշխարհատնտեսականկապերի զարգացման ն խորացմանշարժիչ ուժերը: Կապիտալիմիջազգայինշարժի բազմազան ձները սովորաբար սահմանվում են տվյալ երկրի ներդրումային (ինվեստին ցիոն) բանկայինօրենքներով: Կապիտալիարտահանմանն ներմուծմանհետ խիստկապված է «Միջազգայիններդրումային դիրք» հասկացությունը: Վերջինս վիճակագրականհաշվետվությունէ, որտեղ ժամանակի որոշակի պահիդրությամբցույց են տրվում տվյալ երկրի արտաքին ֆինանսականակտիվներնու պարտավորությունները: -

Աղյուսակ1

միջազգայիններդրումայինդիրքը" ՀայաստանիՎանրապետության 199 7-2005

թթ.

(մն ԱՄՆ

դոլար)

| 2004| 2005

|1118.8-1300.3-1434.2-1512.4-1577.3-1686 | ՍՈՒՏ

ԱԵՐԴՐՈՒՄԱՅԻՆ

-563.4

Ակտիվներ

382.3

908.9

| 416.4 | 488.9 | 529.4 | 544.2 | 685.1 |

756.9

օց ներդրումներ | օօ | 00 |

Ուղղակի

արտերկրներ

Պորտֆելային|

Վարկեր

Կանխիկդրամական 1224 ջոցներ Լ ավանորել

| || |

| | | | | |

/445

128.

ակտիվներ 03 |

Պահուստային ակտիվներ

Դրամականոսկի

լթոխառությանհա-

|1130.5

| 01 | 153 ||89 | 45 | 44 | 46 | 60 1418 | 12411| 1855 1960 | 2041 | 248.0 | 278.0 | 421.0 | 440.4 00 | 00 | 206 | 406 | 610 | 68. | 660 | 731 | 95.11 191 | 197 | 201 | 26.1 | 209 | 335 | 292 | 601 | 59.1

ներդրումներ Այլ ներդրումներ վարկ Առետրային

Այլ

| |

| 978.3

տուկ իրավունքներ

Յատուկ դիրք ֆոնդում

չ76

0.0

Արտարժութային | | ակտիվներ

0.0

28ճ

0.0

| 292.6 | 308.5 | 386.4 | 485.2| 537.9 | 663.6 Արժույթնավանդներ| 1742 | 233.0 | 220.0 | 266.7 | 258.8 | 333.5 | 387.0 | 385.4 |3659 Արժեթղթեր 169 | 110 | 300 | 258 | 496 | 529 | 982 | 1525 |2977 Արժութային | 87 | 02 | 00 | 00 | 00 | 00 | 01 | 00 ակտիվներ

256.0

948.6 Պարտավորություններ Ուղղակիներդրումներ104 արտերկրներից

|1325.3| 1607.7| 1829.7 312.7

Պորտֆելային | ներդրումներ

Այլ ներդրումներ նռետրային վարկ

Վարկեր

693.7

Կանխիկդրամական միջոցներ ն

| |

170.2

Աղբյուրը`ՎՀ

42.1

230.4

771.9 | 863.9

| ավանդներ

Այլ պարտավ. -

| 4214 |

513.1

|1978.3|2197.5|

2364.2

71 .7

268.5

932.3

76.4

15.8 | 34.6

|664.7

|64

269.6

1279.4

1564.4| 1655.3 |1606.0

| 229.7 | 208.6 | 1719

1005.3|1111.8|

1194.7| 1289.011290.2

83.6

4. | | 74.1

78.8

98.3

108.5

34.1

235.0

86.4

ազգայինվիճակագրականծառայություն,ՄՈ/ՄՄ/.ոոտաեճտ

|1889.9

| 579.8 | 684.5 | 793.4 | 1005.1|

|1009.2|1181.9|1311.8|1392.6|1507.2|

821.0 78.5.

261.8

Ակտիվներիտեսակներնեն՝ ուղղակի ներդրումներ, պորտֆելային ներդրումներ, այլ ներդրումներ (միջին ն կարճաժամկետ միջազգային վարկեր ն փոխառություններ), պահուստային ակտիվներ: մեջ մտնում են ոչ կողՊարտավորությունների մից կատարվածուղղակի, պորտֆելային ն այլ ներդրումները: Ֆինանսական ակտիվների ն պարտավորությունների տարբերությունը ժամանակի որոշակի պահի դրությամբ ցույց է տալիս տվյալ երկրի զուտ միջազգայիններդրումայինդիրքը: Եթե վերջինս դրականէ, ապա տվյալ երկիրը հանդես է գալիս վարկատուի, բացասականի դեպքում` վարկառուի դերում. Միջազգային ներդրումային դիրքը ներկայացնում ենք ՀՀ-ի օրինակով (տե՛ս թիվ 1 աղյուսակը): Աղյուսակի տվյալները վկայում են, որ 14-ի զուտ միջազգային ներդրումայինդիրքը միշտ էլ եղել է բացասական:1997թ. համեմատությամբ2005 թ. այն աճել է ավելի քան 3 անգամ: Այսպիսով, երկրի «միջազգային ներդրումային դիրքը» տվյալ երկրի սեփականություն հանդիսացող արտաքին ֆինանսական ակտիվների (որոնք գտնվում են արտասահմանյաներկրներում) համեմատություննէ այն ֆինանսական ակտիվների նկատմամբ, որոնք տիրապետում են արտասահմանցիները տվյալ երկրում: -

ռեզիդենտն

5.13.

Կապիտալիմիջազգայինմիգրացիայի շարժընթացը,աշխարհագրական ուղղությունները ն ժամանակակից առանձնահատկությունները

Նախ` անդրադառնանքկապիտալի միջազգային միգրացիայի պատմությանը:Թեն կապիտալի արտահանումըտեղի է ունեցել կապիտալիստական զարարտադրահարաբերությունների գացմանըզուգընթաց, այնուամենայնիվ,այն զանգվածայինբնույթ է կրել 24.4 դարի վերջին, երբ վերազգայինկորպորացիաների(մոնոպոլիաների) առաջացումըստեղծեց կապիտալիհարաբերական «ավելցուկ», որի կիրառումըտվյալ երկրում չէր կարող ապահովել բարձրշահույթ: Վետնապես,ՎԱԿ-երինձեռնտու էր սեփականձեռհամառոտ

նարկություններ ստեղծել տարողունակ ներքին շուկա ունեցող երկրներում, որը նրանց հնարավորություն էր ընձեռում ազատվել ապրանքներիփոխադրմանծախսերիցն տարբերտեսակիմաքսերի վճարումից: Առաջին համաշխարհայինպատերազմից առաջ կապիտալի հիմնական արտահանողներէին Անգլիան, Ֆրանսիան ն Գերմանիան, որոնց կողմից արտասահմանումզետեղված կապիտալը հասնում էր 175-200 մլրդ ֆրանկի, ն 596 շահույթի նորմայի դեպքում տարեկանբերում էր 8-10 մլրդ ֆրանկի շահույթ: Միայն Ռուսաստանում զետեղվածֆրանսիականփոխատվականկապիտալը կազմում էր 10 մլրդ ֆրանկ: Սակայն724 դարի սկզբներին կապիտալի արտահանմանարագ աճը կասեցվեց` Ռուսաստանում տեղի ունեցած բոլշնիկյան հեղաշրջման պատճառով: Այն նեղացրեց կապիտալիարտահանմանշրջանակները: Կապիտալիարտահանմանաշխարհագրականուղղություններն ու շրջանակներըփոխվեցին նան Երկրորդ համաշխարհայինպատերազմից հետո, երբ ստեղծվեց համաշխարհայինսոցիալիստական համակարգը,ն 60-ականթվականներիսկզբներինվերջնականապես կործանվեց գաղութատիրությունը: Երկրորդ համաշխարհայինպատերազմից հետո կապիտալիստական աշխարհի ֆինանսական կենտրոնը Եվրոպայից տեղափոխվեցԱՄՆ: 1970 թ. արտահանվողկապիտալի կառուցվածքում ԱՄՆ-ի բաժինը կազմում էր 64,2, Անգլիայինը`20,6, Ֆրանսիայինը՝ ամե9,2, ԳՖՎ-ինը` 496: Ետպատերազմյանժամանակաշրջանում րիկյան ուղղակի ներդրումների 6096-ը բաժին էր ընկնում արնմտյան կիսագնդի երկրներին, որից 1/3-ը` Կանադային:ԱՄՆ-ի ներդրումները ԱրնմտյանԵվրոպայիերկրներումկազմում էր նրա ընդհանուր ներդրումների2092-ը: ԱՄՆ-ըխոշոր ներդրումներէր կատարում նան ՄերձավորԱրնելքի երկրներում, Աֆրիկայում, Ավստրալիայում ն Ճապոնիայում: Հիշյալ ժամանակաշրջանումարագ էր աճում նան Անգլիայի, Ֆրանսիայի, ճապոնիայի, 50-ական թվականներիվերջերից նան ԳՖՀ-ի արտասահմանյան ներդրումները: ն Տնտեսական համագործակցության զարգացման կազմակերպությանգնահատականներով1̀980-ականթվականներիՕՈՒՆ-ների միջին տնտեսականաճը կազմել է 3496, այն դեպքում, երբ նույն համաշխարհայինառնտրիտնտեսականաճի ժամանակաշրջանում տեմպերըչեն գերազանցել7-842-ը:

1980-ական թվականների վերջերից սկսած ԽՍՀՄ-ի ն համաշխարհային սոցիալիստականհամակարգի փլուզումից հետո կապիտալի միջազգային միգրացիայիշրջանակներընորից մեծացան: Տարեցտարի աճում է ՕՈՒՆ-ների ծավալը Կենտրոնական ն ԱրնելՌուսաստանում: Լեհաստանում նան յան Եվրոպայի երկրներում, ՕՈՒՆ-ների տարեկանծավալը գերազանցում է 10 մլրդ ԱՄՆ դոլարը: Օտարերկրյակապիտալը գրավիչ Էէհատկապես Չինաստանի տնտեսությանհամար (2005-ին այն ներմուծել է 65 մլրդ ԱՄՆ դոլարի կապիտալ): Ներկա պայմաններումաննախադեպչափերի են հասել կապիտալի միջազգային միգրացիայի մասշտաբները: Զարգացած երկրներիցարտահանվող ն նույն երկրներ ներմուծվող կապիտալը հասնում է հսկայական չափերի: Արագ են աճում հատկապես օտարերկրյաուղղակի ներդրումները, որոնք կազմում են համաշխարհայիններքին ներդրումների8926-ը:Այսպես,եթե 1995 թ. ՕՈՒՆների արտահոսքն ու ներհոսքը միասին վերցրած ամբողջ աշխարհում կազմել է 636 մլրդ, ապա 2000-ին այն հասել էր ռեկորդային մակարդակի`կազմելով 2 տրլն 654 մլրդ, իսկ 2005-ին այն իջավ Դա նշանակում է, որ ՕՈՒՆ-նեմինչն 1 տրլն 695 մլրդ ԱՄՆ դոլարի՞: թվականն ունեցել է աճի րի շարժընթացը 1995-ից մինչն հետո բարձրտեմպեր,իսկ դրանից տարբեր պատճառներովաստիճանաբար նվազել է: ՕՈՒՆ-ների համար 2000 թ. իրավ եղել է ռեկորդայինտարի, որից հետո 2001-ին ՕՈՒՆ-ներիհամաշխարհային հոսքերը 2000-ի համեմատությամբկրճատվել են 41, 2002-ին՝ 17,0, 2000 թվականըշրջադարձայինէ եղել նան այն 2003-ին` 17,695-ով:: առումով, որ մի կողմից մեծացել են կապիտալի հոսքերը դեպի զարգացող երկրներ(242 մլրդ դոլար), մյուս կողմից`աշխուժացել է զարգացող երկրների կապիտալի արտահանումը (100 մլրդ ԱՄՆ դոլար): 2001 թ. սկսած ՕՈՒՆ-ների նվազման պատճառներըհետնյալն

են՝ -.

նախորդտարիներինկատմամբ2001-2003 թթ. վերազգային համաձուլումներին կլանումներինվազումը,

հմթ: ԱւոԹննջմօչ.օրզհունմուք 8/0սՏ61.85ք» Խոճոծ181 51015005 (1ԲՏ) 2006

1ոլճոճնօո:|

ՍԿԳԸՂՃԾ մոտեշչծ

Տե՛ս նույն տեղը:

ՍՎՇՂՃԾ, ԲՕԼՈԿԸ

մուԵշչՇ

համաշխարհային տնտեսությաննշանակալի անկումը, որն ընդգրկեցհամաշխարհայինֆինանսականհիմնականկենտրոնները, զարգացող երկրների ֆինանսականշուկաների անկայունությունը: ՕՈՒՆ-ների համաշխարհային հոսքերի նվազման միտումը տնել է ընդամենը3 տարի, 2004 թ. սկսած այն նորից աճման միտում է ունեցել` կապված հիմնականում վերազգային համաձուլումների ն կլանումներինոր ալիքի առաջացմանհետ: ՕՈՒՆ-ների հիմնական արտահանողներ ն ներմուծողներ են ԱՄՆ-ը (Ռեյգանիժամանակաշրջանիցսկսած), Գերմանիան,ճապոնիան, Մեծ Բրիտանիան ն Ֆրանսիան: 2000 թ. նշված երկրների կողմից ՕՈՒՆ-ների արտահոսքը ն ներհոսքը միասին վերցրած համապատասխանաբարկագմել են` 480, 270, 40, 217 ն 368 մլրդ ԱՄՆ դոլար՝:Այդ նույն երկրների ՕՈՒՆ-ները (արտահոսք Փ ներհոսք) 2005-ին համապատասխանաբարկազմել են` 119, 79, 48, 204, 262 մլրդ ԱՄՆ դոլար": Արտադրության միջազգայնացման ն գլոբալացման ազդեցության տակ ներկա պայմաններում ոչ միայն մեծանում են կապիտալի արտահանմանմասշտաբները, այլն դրա դրսնորման ձներում, կառուցվածքում ն աշխարհագրականուղղություններումտեղի են ունենում էական փոփոխություններ, որոնք արտահայտումեն համաշխարհայինտնտեսությանզարգացմանառանձնահատկությունները: Դրանցիցհիմնականներնեն՝ Մի շարք զարգացածերկրներ (օրինակ` ԱՄՆ, Անգլիա), որոնք ավանդաբար եղել են կապիտալի խոշոր արտահանողներ,այժմ հանդես են գալիս նան որպես հիմնական ներմուծողներ: Այսպես, ՕՈՒՆ-ների ներհոսքը ԱՄՆ 1995-ին կազմել է 58, 2000-ին` 321, 2005-ին` 110 մլրդ ԱՄՆ դոլար, իսկ Մեծ Բրիտանիայինըհամապատասխանաբար`22, 122 ն 159 մլրդ ԱՄՆ դոլար": Ընդ որում, ԱՄՆ (2 անգամ` ՕՈՒՆ-ներիներհոսքը թ., անգամ՝2005 թ.) գերա: է Գերմանիայից ՕՈՒՆ-ների արտահոսքը զանցել արտահոսքին: 2000-ին կազմել է 60, ներհոսքը՝ 210 մլրդ ԱՄՆ դոլար, Մեծ Բրիտա-

Տես Տե՛ս Տե՛ս Տես

նույն նույն նույն նույն

տեղը: տեղը: տեղը: տեղը:

նիայից համապատասխանաբար2̀46 ն 122 մլրդ ԱՄՆ դոլար: Իսկ 2005-ին ՕՈՒՆ-ների արտահոսքըՄեծ Բրիտանիայիցկազմել է 103, իսկճերհոսքը՝ 159 մլրդ ԱՄՆ դոլար": Ուժեղացել է կապիտալի միգրացիան արդյունաբերապես զարգացած երկրների միջն: Ճապոնիան իր կապիտալնարտահանում է ԱՄՆ, վերջինս էլ` ճապոնիա: Արնեձմտյան Եվրոպայի երկրներն իրենց կապիտալնարտահանումեն ԱՄՆ, իսկ վերջինս` Արեմտյան Եվրոպայի երկրներ: ԱՄՆ-ում օտարերկրյաներդրումները կատարվում են ավտոմոբիլաշինության,քիմիական արդյունաբերության ն -

ճյուղերում: Արդյունաբերապեսզարգացածերկրներինբաժին է ընկնում ՕՈՒՆ-ների համաշխարհային հոսքերի 75-80, իսկ զարգացող երկրներին` 2-2596-ը: Դա պայմանավորված է նրանով, որ երկրներում աստիճանաբարանբարենպաստ է նախ` զարգացող դառնում ներդրումայինմիջավայրը, երկրորդ` գիտատեխնիհական նորագույն նվաճումների ներդրման հետնանքով արտադրության առաջատար ճյուղերի զարգացումը պահանջում է բարձր որակավորում ունեցող աշխատուժ ն բնակչության բարձր վճարունակություն, իսկ վերջիններս կա՛մ գրեթե բացակայում, կա՛մ էլ անհամեմատ ցածր են զարգացող երկրներում, երրորդ, որ զարգացած երկրների տարողունակ շուկաները մեծապես նպաստում են, որպեսզի այդ երկրներումներդրվող կապիտալըետ գնվի կարճ ժամանակահատվածում: Զարգացած երկրների միջե կապիտալի փոխադարձթափանցումներն ամրապնդումեն նրանց տնտեսականկապերն ու համագործակցությունը, նպաստում արտադրության միջազգային մասնագիտացմանն կոոպերացմանխորացմանը: Կապիտալի միջազգային միգրացիայի ժամանակակից առանձնահատկություններից մեկն էլ այն է, որ կապիտալարտահանում են ոչ միայն արդյունաբերապեսզարգացած երկրները, այլ նան նոր ինդուստրիալ, նավթ արտահանող ն զարգացող այլ երկրներ (Սինգապուր, Սյոնգոն, Յարավային Կորեա, Բրազիլիա, ՍաուդյանԱրաբիա,ԱրաբականՄիացյալ էմիրություններ, Քուվեյթ ն այլն): Նավթ արտահանող կազմակերպության մեջ մտնող որպես կանոն, իրենց կապիտալներնարտահանում են երկրները, կապիտալիձնով, այն էլ հիմնականում ԱՄՆ, իսկ փոխատվական այլ

»Նույն տեղը:

երկրները գործընթացների են

Յարավարնելյան Ասիայի նոր ինդուստրիալ ձեռնարկատիրականկապիտալիձնով: Կապիտալի միգրացման մեջ ընդգրկել նան նախկին սոցիալիստական(Լեհաստան, Հունգարիա, Չեխիա ն այլն), ինչպես նան ԱՊՀ երկրներն ու Չինաստանը: Միայն Ռուսաստանն է, որ կապիտալը ն՛ ներմուծում, ե՛ արտահանում է, ընդ արտահոսքը հաճախ գերազանցում է ներհոսորում՝ քին: Մեծացել է պետություններին միջազգային ֆինանսատնտեսական կազմակերպությունների(Համաշխարհայինբանկ, Արժույթի միջազգայինհիմնադրամն այլն) կողմից արտահանվողկապիտալի բաժինը: է ոչ թե ֆիԱյժմ կապիտալը շատ դեպքերում նանսականռեսուրսների, այլ ոչ նյութականակտիվների(առնտրային մարկա, ֆիրմայի անվանում, լիցենզիաների, ինչպես նան կառավարման, մարքեթինգային ե արտադրական նոուհաուների) ձնով: Մասնավոր կապիտալի արտահանումն աճում է ավելի բարձրտեմպերով,քան պետականկապիտալիարտահանմանաճն -

կապիտալի

արտահանվում

է:

Կապիտալի արտահանման ժամանակակից միտումներից մեկն էլ այն է, որ աճում է կապիտալիարտահանումըարտադրողական ձնով, այսինքն` մասնակցությունըձեռնարկատիրականգորմիջոցով: ծունեություններինուղղակի ներդրումների -

5.74.

Կապիտալիմիգրացիայիսոցիալ-տնտեսական հետնանքներըարտահանողն ներմուծող երկրներում

Կապիտալիմիջազգայինմիգրացիանկապիտալարտահանողե ներմուծող երկրների վրաունենում է ե՛ դրական, ե՛ բացասական հետնանքներ:Կապիտալիմիգրացիայի դրական կողմերն արտահանող երկրներիհամար հետնյալներնեն. է շահույթի 1) կապիտալիարտահանումըոչ միայն կասեցնում այլն այն նորմայի իջեցումը կապիտալ արտահանողերկրներում, է կապիտալներմուծող երկրներից բերում զգալիորեն ավելիբարձր շահույթ,

2) կապիտալ արտահանող ֆիրմաներին հնարավորություն է տալիս բարձրացնելու արտադրածաւվրանքներին իրենց երկրների մրցունակությունը, 3) կապիտալ արտահանող երկրները ոչ միայն բարձր շահույթ են ստանում, այլն ամրապնդում են իրենց տնտեսական ու քաղաքական դիրքերը կապիտալներմուծող երկրներում, 4) կապիտալի արտահանումն իր հերթին նպաստում է արտադրությանմիջազգայինմասնագիտացման ն կոոպերացման խո-

րացմանը, 5) կապիտալի միջազգայինմիգրացիանմեծացնում է երկրների ն խթանումհամաշմիջն փոխադարձապրանքաշրջանառությունը՝ խարհայինառնտրիզարգացումը, 6) համաշխարհայինտնտեսության գլոբալացման պայմաններում կապիտալիմիջազգային միգրացիայի միջոցով բարձրանում է միջազգայինտնտեսականկապերիարդյունավետությունը, Դ կապիտալիարտահանմանմիջոցով ուժեղանում է տնտեսապես հետամնացերկրների կախվածությունըզարգացած երկրներից: Կապիտալարտահանողերկրի համար կապիտալիարտահանումն ունենում է նան բացասական հետնանքներ:Այսպես` » կապիտալի արտահանումն իջեցնում է ներքին կապիտալ ներդրումները,որն էլ դանդաղեցնում է տվյալ երկրի տնտեսական զարգացումը մյուս պետություններիհամեմատությամբ, » նպաստումէ գործազրկության ավելացմանը, » վատթարացնումէ կապիտալարտահանողերկրի վճարային հաշվեկշիռը,քանի որ կապիտալըդուրս է գալիս տվյալ երկրից: Կապիտալիմիգրացիայիդրական հետնանքներըկապիտալ ներմուծող(ռեցիպիենտ)երկրներիհամարհետնյալն է՝ նպաստումէ երկրի տնտեսականաճին ինչպեսքանակական, այնպեսէլ որակականառումով, ստեղծումէ նոր աշխատատեղեր,իջեցնում գործազրկության մակարդակը, երկիրըձեռք է բերում նորագույն տեխնոլոգիաներ,կիրառում մենեջմենթի ն մարքեթինգի ժամանակակից մեթոդներ ն նպաստումերկրիԳՏԱ-ին, բարելավումէ երկրիվճարայինհաշվեկշիռը, տնտեսապեսհետամնաց երկրներում Էլ ավելի են զարգա»

շուկայականհարաբերությունները, կապիտալի արտահանումը բարձրացնում է հետամնաց երկրների բնակչության կենսամակարդակը, նպաստում նրանց բնական հարստություններիարտադրողականօգտագործմանը: Կապիտալ ներմուծող երկրի համար կապիտալի միգրացիան ունենում է նան բացասական հետնանքներ. տեղականգործարարներինդուրս է մղում շահութաբեր ճյուղերից ն կասկածիտակ դնում երկրի տնտեսականու քաղաքական անկախությունը: Այսպես, ամերիկյան ֆիրմաները չափից ավելի ագրեսիվ են իրենց պահում Կանադայում ն սպառնումզգալի վտանգ, որ կանադացիներըորոշ ճյուղերի նկատմամբկկորցնեն իրենց ազգային հսկողությունը: Ահա թե ինչու Կանադայումկան ուժեր, որոնք խիստ դիմադրում են ԱՄՆ-ի հետ ինտեգրմանհետագա խորացումը, կապիտալիներմուծումը աղտոտում է տվյալ երկրի շրջակա միջավայրը, տնտեսականն քաղաքական կախման մեջ է պահում կապիտալ արտահանողերկրից, փոխատվականկապիտալի ձնով ներմուծումը մեծացնում է երկրիարտաքինպարտքը, կապիտալներմուծող երկրներիազգային եկամտիզգալի մասը (մոտ 1596-ը) տոկոսների, շահույթի ն այլ ձներով հոսում է զարգացած երկրներ, ՎԱԿ-երի կողմից տրանսֆերտային գների օգտագործումը ու մաքէ ռեցիպիենտերկրի հարկային մուտքերն կրճատում սային վճարումները, փոխատվականկապիտալի արտահանման ժամանակ վարկ վերցնող երկիրը ստիպված է լինում վարկի մի մասը ծախսել կապիտալ արտահանող երկրների ապրանքներըգնելու հանում

»"

մար,

» '

զարգացած երկրների տնտեսություններըզարգանում միակողմանիորեն` հիմնականում հանքային հումքի ն գյուղատնտեսականարտադրությանուղղությամբ:

թույլ են

5.7.5.

77-ի մասնակցությունըկապիտալիմիջազգային միգրացմանգործընթացներին

այժմ առաջնային են դարձել տնտեսականաճի ն բնակչության կենսամակարդակիբարձրացման հիմնախնդիրները, սակայն դրանց լուծման ներքին հնարավորությունները(բյուջետային միջոցներ,խնայողություններ,վարկային ռեսուրսներ ն այլն) խիստ սահմանափակ են: Այս առումով առայժմ կարնորվում է օտարերկրյա ներդրումների, հատկապես ՕՈՒՆ-ների դերը, քանի որ դրանք ՀՀ մտնող այնպիսի միջոցներ են, որոնց հաշվին հնարավորություններ են ստեղծվում բարելավել գործող ձեռնարկությունների մի մասի արտադրատնտեսական գործունեությունը, հիմնադրել նոր ձեռնարկություններ,ներգրավել ժամանակակիցտեխնոլոգիաներն կառավարմանու մենեջմենթիառաջավոր փորձը, ն, ընդհանրապես, անհրաժեշտ պայմաններ ապահովել մեր երկրի տնտեսությանզարգացմանհամար: Այլ խոսքով, ՕՈՒՆ-ներն ինչ-որ չափով ապահովում են այն ամենի ներհոսքը, ինչի կարիք այսօր զգում է ԳՀ-ն տնտեսականաճ ապահովելու համար: ՕՈՒՆ-ներն ունեն ն՛ դրական, նե՛ բացասականկողմեր: Խնդիրն այն է, որ ՀՀ-ն ոչ միայն օգտվի ՕՈՒՆ-ների ն ժամանակակիցտեխնոլոգիաների մուտքի դրական կողմեքից, այլն դիմակայի դրանց բացասական ազդեցություններին: ՀՀ-ում ՕՌՒՆ-ներիդրականհետնանքներնեն` բարձրացնումէ արտադրողականությունը տնտեսությանգրեթե բոլոր ոլորտներում, է նոր տեխնոլոգիաներ ե հանրապետությունը ստանում նպաստումաշխատուժի որակիբարձրացմանը, երկիր են մտնում նոու-հաուները, լայն մասշտաբներեն ընդունում ՀՀ-ի միջազգային արտադրական կապերը, ստեղծվում են նոր աշխատատեղեր ն այլն: ասած, կարճ ՕՈՒՆ-ները ՀՀ-ի համար հանդես են գալիս որպես տնտեսականաճի հիմնականգործոն: Նշանակում է` ՀՀ-ի կառավարությունըպետք է օգտագործիՕՈՒՆ-ներիխթանմանայնպիսիմեխանիզմներ(հարկայինարտոնություններ,նպաստներ,ենթակառուցվածքների բարելավում, աշխատուժի որակավորման բարձրացում,ՕՈՒՆ-ների խթանման գործակալությունների ստեղՀՀ-ում

Ավելի

ծում, գործարարությանմիջավայրի բարելավումն այլն), որոնց մի-

ջոցով հնարավոր լինի օտարերկրյաճերդնողներիուշադրությունը բնեռելՀայաստանիվրա: Օտարերկրյա ներդրումների աշխուժացումը սկսվել է 1997 թ., քանի որ մինչ այդ մեր երկիրը գտնվում էր ճգնաժամային վիճակում: ՎերջինտասնամյակումՀՀ-ում օտարերկրյաներդրումներիմասին պատկերացում կարելի է կազմել աղյուսակ 2-ում տվյալներից:

ՀՀ-ում

բերվա

ՕտարերկրյաներդրումներիշարժընթացըՀՀ-ում

Աղյումակ

1995-2005 (մլն

թթ.

դոլար)'' ԱՍՆ

1998| 1999| 1995| 1996| 1997| 2000| |2002) 2003| 2004| 2005|

24.4| 17.6| 52,0| 247 | 148 | 190 |122,Վ 218 | 230 | 306

Ք-Ջ | 24,4| 17.6| 52,0|

` `

|130,3 120|

| 400 | 444

| 154 | 227 | 244 | 251

Աղյուսակի տվյալները վկայում են, որ 1998 թ. տեղի է ունեցել Օտարերկրյաներդրումների(հատկապես ՕՈՒՆ-ների) կտրուկ աճ, որը պայմանավորված է եղել միջազգայինմրցույթով սեփականաշնորհված ձեռնարկությունների (ՀՀ-ի տեղեկոմունիկացիայի,«Արմենիա» ն «Անի» հյուրանոցների) վաճառքով:Դրանիցհետո ՕՈՒՆների ծավալը երեք տարի շարունակ աստիճանաբար նվազել է՝ կապված,մի կողմից` ՌԴ-ում տեղի ունեցած ֆինանսական,մյուս կողմից` ՀՀ-ի քաղաքական ճգնաժամերի հետ: ՕՈՒՆ-ների ակտիվությունը նորից բարձրացել է 2002 թվականից, իսկ 2006-ին այն հասել է բավական մեծ չափերի (251 մլն.-ԱՄՆ դոլար)` գերազանցելով 1998-իմակարդակը(232) 20 մլն ԱՄՆ դոլարով: ո

Տես ՀՀ-ի սոցիալ«ոնտեսական վիճակը (սկսած 1995 թ.), Հայաստանիվիճակագրականտարեգրքերը(սկսած1997 թ.) ն ՀՀ-ի սոցիալ-տնտեսականվիճակը 2006 թ. հունվար-փետրվար,Եր., 2007, էջ 76: Մ////Մ. Ձոոտաէ Ձտ., հրապարակումներ:

ՕՈՒՆ-ների հիմնական մասն ուղղվում է արդյունաբերությանն ու ծառայություններին, իսկ առնետրին1̀092-ը: Օտարերկրյա ներդնողները ՀՀ-ում ներդրումներկատարում են այն ճյուղերում, որտեղ կան մրցակցայինկամ համեմատականառավելություններն արտահանմանմեծ ներուժ: Օտարերկրյա ներդնողներին առավելապես հետաքրքրում են ՀՎՀ-իտնտեսությանհետնյալ ճյուղերը՝ տեխնոլոգիաներ, տեղեկատվական ՀՀ-ում

հեռահաղորդակցություն, հանքարդյունաբերություն, զբոսաշրջություն նայլն: Նման ոլորտները ՕՈՒՆ-ներին ապահովում է ոչ միայն գերշահույթ, այլն իրենց ներդրումները նրանք ետ են գնում ավելի կարճ ժամանակաշրջանում: Վամաշխարհային փորձը ցույց է տալիս, որ ՕՈՒՆ-ների ներգրավման գործում որոշակի առավելություններ ունեն սփյուռք ունեցող երկրները:Բացառությունչէ Ա Գայաստանը:ՀՀ-ում ՕՈՒՆների բաշխվածության վերլուծությունից պարզվում է, որ առավել խոշոր ներդրումներկատարել են այն երկրները, որտեղ կան հայկական մեծ համայնքներ: Վիճակագրականտվյալները փաստում են, որ 1995-2005 թթ. Հայաստանում օտարերկրյա ներդրումների գրեթե 2/3-ը կատարվել է սփյուռքահայերիկողմից: Ռուսաստանի, ԱՄՆ-ի ն Իրանի հայերի կողմից ներդրումները կազմել են սփյուռքահայերի ընդհանուրներդրումների6096-ը: Զգալի են նան Ֆրանսիայի, Սիրիայի ե Լիբանանի հայերի կատարած ներդրումները: Սփյուռքահայերիներդրումներըբուռն ձնով աճել են 2002 թ. սկսած: Այսպիսով,ՀՀ-ն ես ինչ-որ չափով մասնակցումէ կապիտալիմիջազգային միգրացիոն գործընթացներին, բայց որպես կապիտալ ներմուծող, այն էլ հիմնականում ՕՈՒՆ-ների ձնով: Վերջիններս 1995-2005 թթ. աճել են 10 անգամիցավելի: Եթե 1995 թ. ՕՈՒՆ-ների ներհոսքը ՀՀ կազմել է ընդամենը 25, 2000-ին` 125, ապա 2006-ին` հասել է 251մլն ԱՄՆ դոլարի'՞: Չնայած ՕՈՒՆ-ների նշանակալի աճին, այնուամենայնիվ, ՀՀ-ի ներդրումային միջավայրը դեռես մնում է անբարենպաստ:Այդ է -.

Հայաստանի վիճակագրական տեղեկագիրք, Եր., 1996, Հայաստանիվիճակագրականտեղեկագիրք,Եր., 2003, էջ 510, 511,Գայաստանիվիճակագրականտեղեկագիրք,եր., 2006, էջ 543, 514:

վկայում հենց այն փաստը, որ բնակչության մեկ շնչի հաշվով ՕՈՒՆ-ների բացարձակ ծավալով երկիրը բավական ետ է մնում ԱՊՀ մի շարք երկրներից,անգամ`Ադրբեջանիցու Վրաստանից: Ներդրումային միջավայրը բարելավելու համար անհրաժեշտ է ամենից առաջ ուշադրություն դարձնել այն գործոնների վրա, որոնք, իսկապես, խոչընդոտում են ՕՈՒՆ-ների ներհոսքը Հայաստան: Ներդրումային միջավայրի վրա ազդում են բազմաթիվգործոններ, որոնցից առավել կարնորներնեն` քաղաքական, տնտեսական, աշխարհագրական-բնակլիմայական, ենթակառուցվածքային, սոցիալ-մշակութային, ժողովրդագրական, տեղեկատվական, սեփականությանիրավունքիպաշտպանության ն այլն: Թվարկված գործոններիցյուրաքանչյուրը կարնոր դեր է խաղում ներդրումային միջավայրիվրա, թեպետ դրանցից ամեն մեկի ազդեցությունը տարբերչափերի է: Այսպես, օրինակ, 44-ի 15 տարիների փորձը ցույց է տվել, որ քաղաքական ցնցումներն ու տարածաշրջանայինանկայուն իրավիճակը լուրջ խոչընդոտ են եղել ՕՈՒՆ-ներիներգրավմանհամար: Տնտեսականխոչընդոտներիթվին են պատկանումնան Հայաստանի ներքին փոքր շուկան, որի հետ կապված հիմնախնդիրըկարելի է լուծել ոչ միայն արտասահմանյանուղղվածություն ունեցող արտադրության ընդլայնմամբ, այլե տարածաշրջանի երկրների հետ ազատ առնտրիգոտիների ստեղծմամբ: Տնտեսական խոչընդոտների շարքը համալրում են նան կաշառակերությունը, բյուրոկրատականքաշքշուկները, պետական պաշտոնյաների կամայականությունները,տեղականգործարարներիհետ անարդարմրցակցությունը ն այլն: Վերակառուցման ն զարգացման եվրոպական բանկի հետազոտություններըցույց են տվել, որ Վայաստանըդասբարձր մակարդակունեցող երկրներիշարքին: վում է կոռուպցիայի կաշառք է տալիս պետականտարբեր Գործարարներիշուրջ 404262-ը պաշտոնյաներին: Ներդրումային միջավայրի կարնոր տարր է աշխարհագրականբնակլիմայականգործոնը: Վայաստանը,ի տարբերությունտարա)

ծաշրջանի մյուս երկրների (Ադրբեջան ն Վրաստան), որոնց աշխարհագրականդիրքի առավելություններն անհերքելի են, բոլորովին աչքի չի ընկնում ոչ կլիմայականպայմաններով,ո՛չ էլ բնական հարստություններով: ՕՈՒՆ-ների ներգրավման կարեոր գործոններից է առկայությունը, որով Գայաստանը դարձյալ ենթակառուցվածքների ետ է մնում ԱՊՀ անդամ մյուս երկրներից: Սոցիալ-մշակութային, ժողովրդագրական, տեղեկատվականն սեփականությանիրավունքի պաշտպանությանգործոններընույնպես իրենցազդեցություննունեն ներդրումներիներհոսքի վրա: ԿապիտալըՀայաստան է հոսում նան պորտֆելային ներդրումների, փոխատվականկապիտալի ն տնտեսականօգնությունների ձներով: Իսկ ինչ վերաբերում է կապիտալի արտահանմանը, ապա ՎՀ-ն դրանում մասնակցումէ շատ փոքր չափով, այն էլ հատկապես կապիտալիփախուստիձնով: Կապիտալի ներհոսքի մեջ բավական մեծ տեսակարար կշիռ ունի նան փոխատվականկապիտալը: Այդ է վկայում ՀՀ-ի արտաքին պարտքը. 2006 թվականի դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ այն կազմել է 1205,6 մլն ԱՄՆ դոլար, որից Վ1 կառավարությանն նրա կողմից տրամադրվածերաշխիքների գծով պարտքը` 1041,9 մլն ԱՄՆ դոլար, իսկ 41 կենտրոնականբանկի արտաքին պարտավորությունները՝ 163,7 մլն ԱՄՆ դոլար'3:

զարգաց

Տես ՀայաստանիՀանրապետության պետականպարտքը, տարեկանհաշվետվություն, 2006, Եր., 2007, էջ15:

Գրականության .

Մարկոսյան,Դ. Վախվերդյան,Գ. Նազարյան, Վայաստանը միջազգային տնտեսականհարաբերությունների համակարգում, Եր., 2002: Զ.Ա. Թադնոսյան, Կապիտալի ե աշխատուժի միգրացիա, Եր., «Տնտեսագետ», 2005: Զ.Ա. Թադնոսյան, Կապիտալի միջազգային միգրացիա (դասախոսություններիտեքստ), Եր., «Տնտեսագետ»,2003: Թ. Թորոսյան, Միջազգայինտնտեսագիտություն,ուսումնական ձեռնարկ,Եր., 2005: Է.Փ. /Ճողօաոմմ, ԽԱՏԱԾՈԱՔԾՈՒԹՅ

3ՅԵՕԱՕԽԱԱՇՇԵՔՇ

Փլօոթեւտ: 2001. ՍՎ6Բէդու, Խ/Լ.,ԳՕքաօո", Ա

Շ.8.

Փօնաւոք, Խ162Հ27ԱՅք01

516ՉԵՕԽՕԽՔԱՎՇՇԽՔՇ

օ1101Ա16է014,

Բո

2006. '«Փօտւուօ'', ՔՕՇՐՕՔ-ք-110117,

Խ(Տ2«ՈՄԱՆքօղա

ել ՅԵՕԷՕԽԱՎՇՇԽՔՇ

Խ(6«

Փոս ԱՀթօոմլծ

ՅԽՃՕԱԾԽԱՎՇՇԽԼՇ

թօ 516Յ:ՕԽՕԽԱՎՇՇԽԵՇ

քօոճողոծը8.Բ.. 10.

11.

քճոա-

Ըղ

օՂաօԱԾԱՒՅ:

5.ԽԼ. Օոոմցծուօ, Իղ 16, 17, 18, 19, 20, Լ,

Խ(6:աա

7ՎՇԻՒՈԱ:, ոօ

օւօածքուք:

2004. օթօրօ, 12, 13,14,15,16,17, "Ջ.օաօեաւօր",

ուօն 111.

7ՎՇեմու,

ոօ

քյ.

Լ1ՓԹՃ-ԵՆ 2007.

01811641:

7ԿՇՏէնու, ոօ

օթուօտ

7ՎՇՏԷՍՈ:, ոօ

քճոտտ-

թոթճուքոտ,ԽԼ, 1997.

ՅԽՕԷՕԽՈՒՎՇՇԻՔՇ

Խ(6շա 2թօՂՅԵԼ6 ՄԱ

օՊԼԾԱՇԷՈւՅ:

ՉԽՕՔՕՒՈՒՎՇՇԵԱ6

Խ(62աՆյ/աքօ/ուտմ6

ՕԱԼԾԼՈՇՀՈՒԸ

Ր 2005. ոսօճ ԷԼԷԼ Մոտօոոծտ2, 6, ԽԼ., ''Աքօօոծթր",

366,

ոօ/Լ

քօոճթ-

Բո 17, 18, ԽԼ, «Աքօօոծար', 2004. Բոոօատուօ8ո, 12. 1ԼՃ. Խնոււածթօոոճ, 4.8. Ճօտօոօր, Խ16-շ:Ծդճքօոշմ 350ԽՕնոուՅ: 1998. ՖՎ6ոմրոչ, Ր. 5.1, ԽԼ, "'Ղ6յօ Բ օօքրոօ'",

ոռօն 4.9.

5.2. 8.2.1.

Աշխատուժիմիջազգայինմիգրացիա

Աշխատուժիմիջազգայինմիգրացիայիէությունը, ն ծները պատճառները

Բնակչության տեղաշարժը մի տարածաշրջանիցմյուսը կոչվում բամիգրացիա: «Միգրացիա» եզրը ծագել է լատիներեն ոուլցո8էԾ ռից, որը հայերեն թարգմանվում է վերաբնակեցում, տեղափոխություն, տեղաշարժ կամ պարզապես` գաղթ: Տեղաշարժը կատարվում է երկրների միջն մարդկանցարտահոսքով ն ներհոսքով: Նման մարդկանցանվանում են միգրանտներ: Բնակչության էմիգրացիոն (արտագաղթի) ն իմիգրացիոն(ներգաղթի) հոսքերի գումարը կոչվում է համախառնմիգրացիայիծավալ: Մեկ երկրի տարբեր տարածաշրջաններիմիջն տեղի ունեցող բնակչության տեղաշարժն անվանում են ներքին (ներպետական) միգրացիա,իսկ տարբեր երկրների միջն՝ միջազգային (միջպետական կամ արտաքին)միգրացիա: «Աշխատուժիմիջազգային միգրացիա» հասկացությանտակ նկատի ունենք աշխատունակբնակչության տեղաշարժը մեկ երկրից դեպի մեկ այլ երկիր, որի հետնանքով տեղի է ունենում աշխատանքային ռեսուրսների վերաբաշխում համաշխարհային տնտեսությանտարբերօղակների միջն: Աշխատուժի միջազգային միգրացիան զանգվածային բնույթ է կրել դեռնս 7 դարի 40-ական թվականներից, երբ սնամորթ ստրուկների աշխատանքըշահագործելու նպատակով Աֆրիկայից նրանց տեղափոխելեն եվրոպականերկրներ: Այդ գործընթացները շարունակվել են նան 747/ դարի կեսերը, երբ դարձյալ Աֆրիկայից սնամորթստրուկներով«բեռնված» նավերնուղղություն են վերցրել դեպի ԱրնեմուտքԿ̀արիբյանավազան: Աշխատուժիմիջազգայինմիգրացիանմեծ չափերի է հասել կապիտալիզմիարշալույսին, երբ տնտեսապեսքայքայված գյուղացիները զանգվածաբարփախչումէինքաղաքներ` իրենց աշխատուժը վաճառելու նոր ծնունդ առնող կապիտալիստականֆաբրիկաներում: 2.4 դարի երկրորդ քառորդից սկսած պարբերաբար կրկնվող տնտեսականճգնաժամերի ն գործազրկությանպատճառով աշ/խատուժիմիգրացիանընդունել է միջազգայինբնույթ. է

դարի երկրորդ կեսիցաշխատուժիմիջազգայինմիգրացիան դարձել է համաշխարհայինհանրությանկյանքի անբաժանելիմասը: Դրան նպաստել են նան երկրների միջն տրանսպորտին կապի միջոցների զարգացումն ու էժանացումը, միջազգայինտեղեկատվական համակարգի ընդլայնումը: Վերջինիս միջոցով շատ կարճ ժամանակամիջոցում մարդիկ տեղեկանում են աշխարհի տարբեր տարածաշրջաններում աշխատանքիպայմանների, վարձատրությանչափի, աշխատատեղերիառկայությանմասին ն կատարելով ընտրություն` տեղափոխվում են այնտեղ: Արդյունքում՝ ձնավորվում է աշխատուժի համաշխարհայինշուկան, որը ներառում է տարբեր ուղղություններով աշխատանքայինռեսուրսների հոսքերը (որոնք կտրում-անցնում են ազգային սահմանները):Աշխատուժի միջազգային շուկան միավորում է աշխատուժիազգային ն տարածաշրջանայինշուկաները, որոնք գոյություն ունեն աշխատունակ մարդկանցմիգրացիայիձնով: Աշխատուժի համաշխարհայինշուկայի ձեավորման հիմնական պատճառը սկզբնական շրջանում եղել է բարձր որակավորում ունեցող աշխատուժիհավաքագրումը: Նման քաղաքականություն ժամանակինվարել են ԱՄՆ-ը ն Գերմանիան: Աշխատուժիմիջազգային շուկաները դարձել են աշխարհիմասշտաբով աշխատուժը (ըստ որում` բարձր որակավորումունեցող) համաշխարհային արտադրության մեջ տեղաբաշխելու խդշոր կենտրոններ,որոնց մեծ չափով նպաստում են վերազգայինկորպորացիաները:Ներկա ժամանակաշրջանումաշխատուժի միջազգային հոսքերի ուղղությունները հիմնականում որոշվում են ՎԱԿ-երի կապիտալի գործառությանբ, այն կապիտալի, որն ազատ մուտք է գործում աշխարհի բոլոր անկյունները: Աշխատուժի միջազգային միգրացիան ժամանակակից տնտեսական կյանքի միջազգայնացմանգործընթացներիկարնորագույն կողմերիցմեկն է: Շուկայական տնտեսության պահանջներիցելնելով աշխատունակ մարդիկ ստիպված իրենց աշխատանքիկիրառման առավել շահավետ ոլորտներ են փնտրում ոչ միայն ազգային տնտեսության,այլն ամբողջ համաշխարհայինտնտեսությանշրջանակներում: Այլ խոսքով, երկրների միջն տնտեսական կապերի ուժեղացումն ու սոցիալ-քաղաքականայլ պատճառներըպատմականորեն ձնավորել են մի երկրից դեպի մյուսն աշխատունակ մարդկանցմշտականարտահոսք ն ներհոսք, որոնք ստացել են աշ204

162.

միջազգայինմիգրացիաանվանումը: /յխատուժի Այսպիսով, աշխարհի բնակչության մի մասի տեղաշարժը ձնավորվում է տարբեր երկրներից բնակչության էմիգրացիայի ն իմիգրացիայի հոսքերից: էմիգրացիայի ժամանակ մարդիկ իրենց բնօրրաններից դուրս են գալիս ն գնում ուրիշ երկրներ` մշտապես կամ որոշակի ժամանակովաշխատելու ն ապրելու նպատակով: Նման երկրներինանվանում են դոնոր երկրներ, որոնք աշխատանքային ռեսուրսներ են մատակարարում մյուս երկրներին: Իսկ իմիգրացիան ուրիշ երկրներիցմարդկանցմուտքն է տվյալ երկիր: Աշխատանքայինռեսուրսներ ընդունող նման երկրներին անվանում են ռեցիպիենտերկրներ:Վետնապես,սխալվածչենք լինի, եթե աշխատուժի միջազգային միգրացիանհամառոտ բնորոշենք որպես վարձու աշխատողների (հիմնականում բանվորների) արտահանման ն ներմուծմանանընդհատգործընթաց: Աշխատուժիմիջազգայինմիգրացիայիհետնանքով աճում է համաշխարհային արտադրության ընդհանուր ծավալը, քանի որ ավելի արդյունավետեն օգտագործվումաշխատանքայինռեսուրսները` վերջիններիս միջերկրային վերաբաշխմանհաշվին: Իհարկե այդ կարնորագույն տնտեսական ռեսուրսի (աշխատուժի) վերաբաշխումըտարբերերկրների միջն ենթադրումէ նան այս կամ այն երկրիտնտեսականներուժի ուժեղացումկամ թուլացում: Աշխատուժի միջազգային միգրացիան պայմանավորված է ն՛ տնտեսական, ն՛ ոչ տնտեսական բնույթի գործոններով:Տնտեսական գործոններըհիմնականումկապված են երկրների տնտեսական զարգացմանմակարդակներիտարբերություններիհետ: Աշխատուժի միջազգային միգրացիայի հիմնախնդիրներն ուսումնասիրողներիցշատերը համարում են, որ աշխատուժի միջազգայինտեղաշարժերիգլխավոր պատճառն աշխատավարձիմակարդակներիազգային տարբերություններնեն, որոշ երկրներում՝ ավելի բարձը աշխատավարձը:Ցածր աշխատավարձ վճարող երկրներից աշխատուժը հոսում է ավելի բարձր աշխատավարձ վճարող երկրներ: Այսպես, Մեքսիկայիցաշխատուժի հոսքը դեպի ԱՄՆ հասել է աննախադեպ չափերի ն մինչ օրս չի դադարում, որովհետն նույն քանակի ու որակի աշխատանքի համար ԱՄՆ-ում անհամեմատ բարձրեն գնահատում,քան Մեքսիկայում: Աշխատուժիմիգրացիայիհիմնականպատճառըոմանք համարում են զարգացող երկրներում բնակչության աճի բարձր տեմպե163

որի արդյունքում նրանց զգալի մասը արտագաղթումէ զարգացած երկրներ:Իհարկե դա չի համապատասխանում իրականությաէ նը, որովհետն դոնոր երկրների շարքին դասվում նան բնակչության աճի ցածր տեմպերունեցող երկրներիմի մասը, որի ցայտուն օրինակը հենց ՎայաստանիՎանրապետություննէ, որտեղից 1990ականների սկզբներից մինչ օրս չի դադարում բնակչության գանգվածային արտագաղթը: Մեր կարծիքով, աշխատուժի միջազգայինմիգրացիայիհիմնական պատճառնայն է, որ մարդիկիրենց ապրելու ն կենսագործուճեության պայմաններըբարելավելու նպատակովստիպվածհեռանում են հայրենիքից, որպեսզի ոչ միայն իրենք գոյատնեն, այլն օտար երկրներում մեծ դժվարություններովձեռք բերած վաստակի մի մասն ուղարկեն հայրենիք` պահպանելու ընտանիքիմյուս անդամների գոյությունը, իսկ եթե հնարավոր Է` պայմաններստեղծեն իրենց մոտ տանելու հարազատներին: Այլ խոսքով, մարդանց միգրացիան հիմնականում պայմանավորված է աշխատանքի ն կյանքի տանելի պայմաններիորոնմաննպատակով: Աշխատուժի միջերկրային տեղաշարժերը որոշող տնտեսական բնույթի գործոններիթվին են պատկանում նան ՎԱԿ-երիգործելակերպը, աղքատությունը, որոշ երկրներում` հարաբերականգերբնակչության բարձր մակարդակը, սոցիալ-տնտեսականպայմաններիէական տարբերությունները,զարգացածերկրների` էժան աշխատուժի լրացուցիչ պահանջը, ԳՏԱ-ն, ազգային տնտեսությունների կառուցվածքայինվերակառուցումները, տարածաշրջանների տնտեսական զարգացման մակարդակների տարբերությունները, զբաղվածությունը, սոցիալական ծառայությունների մակարդակը, ենթակառուցվածքներիզարգացմանտեմպերը,կապիտալի հանումը ն այլն, ն այլն: Աշխատուժիմիջազգային միգրացիայիվրա նան մեծ ազդեցություն են ունենում տնտեսապեսզարգացած երկրներիաշխատուժի շուկաների առանձնահատկությունները:Նման երկրներում ձնավորվում են աշխատուժիհետնյալ շուկաները. ա) առաջնային շուկա, որն սպասարկում է գիտատար արտադրությունները բարձրաշխատավարձով,ն որտեղ տեղի է ունենում հիմնականում ազգայինաշխատուժիառք ու վաճառք, բ) երկրորդային շուկա, որն սպասարկում է բարձր որակավորում չպահանջող աշխատատարճյուղերը, որոնցումտեղի են ուները,

արտա

արտերկրներիաշխատուժի առք ու վաճառք, ն որտեղ բարձր է էժան աշխատուժինկատմամբպահանջարկը: Հենց դա էլ կայուն պահանջարկէ ներկայացնում օտարերկրյա աշխատուժի նկատմամբ, որի արդյունքում կատարվում է բնակչության ներհոսք տնտեսապեսզարգացածերկրներ: Աշխատուժիմիջազգային միգրացիային մեծապես նպաստում են նան նախկին միգրանտները, ովքեր զգալի աջակցություն են ցույց տալիս նորեկող ընտանիքներինն դրանով նվազեցնում ներգաղթի հետ կապվածծախսերն ու ռիսկերը, մեծացնում նրանց տեղափոխմանե ընդունման հնարավորությունները:Այլ կերպ ասած՝ արտերկրներումավելի վաղ հաստատված ընտանիքները(նախկին միգրանտները)ձգում կամ քաշում-տանումեն իրենց հարազատներին, մերձավորներինու ընկերներին: Բազմաթիվայլ գործոնների հետ միասին աշխատանքային ռեսուրսների տեղաշարժերիհիմքում ընկած է նան աշխատուժի առաջարկի ու պահանջարկիհարաբերակցությունը`աշխարհի երկրների միջն աշխատուժիօպտիմալ տեղաբաշխման պահանջը: Գիտատեխնիկական առաջընթացը ն որոշ երկրներում տնտեսության զարգացմանբարձր տեմպերըձնավորում են աշխատուժի լրացուցիչ պահանջարկ,որը լրացվում է միգրանտներիհաշվին: Աշխատուժիմիջազգային միգրացիայիվրա ազդող ոչ տնտեսական գործոնների շարքին պետք է դասել քաղաքական, ազգային, կրոնական, էթնիկական, բնապահպանական, կրթական-մշակութային ն հոգեբանականգործոնները, ինչպես նան բնական աղետները, պատերազմները,ազգամիջյան ընդհարումները, պետական քաղաքականությունը, մարդու իրավունքների չարաշահումները, դատաիրավականկառույցների բացակայությունը, երկրների խաղաղությանը սպառնացողվտանգները, քաղաքական անկայունությունը, ռասայականու ազգային խտրականություններիցն քաղաքական հետապնդումներիցփախուստըն այլն, որոնց հետնանքով տեղի են ունենում հարկադիրվերաբնակեցումներ: Արտերկրներիաշխատուժի օգտագործումը համաշխարհային տնտեսական մեխանիզմինորմալ գործունեությունն ապահովելու անհրաժեշտ տարրերից մեկն է: Առանձին երկրների կախվածությունն աշխատողմիգրանտներիցայնքան մեծ է, որ առանց նրանց անհնար է մի շարք երկրների ազգային տնտեսությունների որոշ ճյուղերի նորմալգործունեությունը: նում

Այսպիսով,երկրների միջն տնտեսականկապերիուժեղացումն սոցիալ-քաղաքականբազմաբնույթպատճառներըձնավորել են մի երկրից մյուսը աշխատուժիարտահոսքն ներհոսք: Միգրացիոն հոսքերի ծավալման հիմնականպատճառըեղել ն մնում է տնտեսական գործոնը, որի մի մասը նպաստումէ արտագաղթին,մյուսը` ներգաղթին: Աշխատուժի միջազգային միգրացիան տնտեսական հարաբերությունների առավել բարդ տարրերիցէ, քանի որ այն ընդգրկումէ կենդանի մարդկանց,ովքեր աշխատելու ն մշտապես կամ ժամանակավորապեսբնակվելու նպատակովմի վայրից մի այլ վայր են տեղափոխվում: Նման մարդկանցԱշխատանքիմիջազգայինկազմակերպությունըդասակարգումէ. 1) պայմանագրովաշխատողներ,ովքեր ունեն ցածր որակավորում ն կատարումեն սեզոնայինաշխատանքներ, 2) բարձր որակավորում ն աշխատանքի գործնական փորձ ունեցող աշխատողներ(որոնց մեջ մտնում է նան պրոֆեսորադասախոսականկազմը), 3) անլեգալ (անօրինական)միգրանտներ,ովքեր զբաղվում են տարբերտեսակիաշխատանքայինգործունեությամբ, 4) միգրանտներ,ովքեր զարգացող երկրներից արդյունաբերապես զարգացած երկրներ տեղափոխվածներնեն` մշտականբնակություն հաստատելունպատակով, 5) փախստականներ,ովքեր իրենց կյանքը վտանգված համարելով` ստիպվածլքում են հայրենիքըն գաղթում այլ երկրներ: Ըստ ուղղությունների միգրանտներըդասակարգվումեն. » զարգացող ն նախկին սոցիալիստական երկրներից դեպի արդյունաբերապես զարգացած երկրներ,. .» արդյունաբերապես զարգացածերկրների միջն, ». զարգացող երկրներիմիջն, » բարձր որակավորումունեցող աշխատուժի միգրացիան արդյունաբերապես զարգացած երկրներից դեպի զարգացող երկրներ: Տարածքայինընդգրկմանառումովտարբերումենք` ու

միջցամաքային, ներցամաքային: Ըստ որակավորման մակարդակիմիգրանտները "

" »"

բարձր որակավորումունեցող, ցածր որակավորումունեցող:

նվում բաժա են`

տնողության՝ անվերադարձ. երբ մարդիկ նոր բնակավայր են տեղափոխվում մշտականապրելու նպատակով, ժամանակավոր. երբ մարդիկ նոր բնակավայր են տեղափոխվում 2 տարի ժամկետով:

Ըստ » Ֆ»

Ըստ

օրինականության՝

լեգալ կամ օրինական, » ոչ լեգալ կամ անօրինական (չփաստաթղթավորված): Տնտեսագետներնառանձնացնումեն նան միգրացիայիհետնյալ ձները՝ »

աշխատանքային, ընտանեկան, հանգստյան, զբոսաշրջության: Դրանց մեջ վճռական դերն անշուշտ պատկանում է աշխատանքային միգրացիային,քանի որ սեփանակատերըփնտրում է իր աշխատուժի արդյունավետ օգտագործումը ոչ միայն հայրենի երկրում,այլն նրա սահմաններիցդուրս: ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոսՎ.Ե. Խոջաբեկյանը, այլ տնտեսագետներ, միգրանտներինդասակարգումեն հետնյալ համակարգում՝ 1. Անվերադարձմիգրանտներ,երբ նրանք փոխում են մշտական բնակվելու վայրը: 2. Սեզոնային միգրանտներ, երբ աշխատունակ մարդիկ փող վաստակելու նպատակով իրենց երկրների սահմաններիցդուրս են գալիս ժամանակավորապես: 3. Ձոճանակայինգաղթ, որը կապված է հարնան բնակավայրերի միջն աշխատողներին ուսանողների ամենօրյա տեղաշարժերի ս

ս» ռ"

հետ:

4. Միջադեպայինգաղթ, որն ունի ավելի մեծ մասշտաբներ բնակչությանբոլոր խավերի ընդգրկման առումով: Այն, որ արտագաղթողներիշարքերը համալրվումեն արտասահմանումգործուղման մեջ գտնվող, հիվանդանոցներումբուժվող, առոդջարաններում հանգստացող, կարճատն դասընթացներում սովորող ն այլ են բացակայում իրենց ընանձինք, ովքեր ժամանակավորապես

տանիքներից":

Տես

Վ.Ե.Խոջաբեկյան,Հայաստանիբնակչության վերարտադրությունը34240

դարերումն

2Ժ«|դարիշեմին, Եր., 2001,

էջ 254-255:

Գիտատեխնիկականհեղափոխության ծավալմանը զուգահեռ աշխատուժի միգրացիոն գործընթացներումառավել կարնորտեղ է գրավում բարձր որակավորումունեցող աշխատողներիտեղաշարժը, որն ստացել է ուղեղների արտահոսք անվանումը, ըստ որի տնտեսագետներընկատի ունեն մտավոր աշխատանքով զբաղվածների ն բարձր որակավորում ունեցող մասնագետներիմիջազգային միգրացիան:«Ուղեղների արտահոսքը»բացասաբար է անդրադառնում հատկապես թույլ զարգացած երկրների վրա, որոնք անդառնալիորենկրում են հսկայականչափերի կորուստներ:Մինչդեռ տնտեսապեսզարգացած երկրների համար խիստ ձեռնտու է թույլ զարգացած երկրներիցձեռք բերել պատրաստիմասնագետներ, քան կատարել ծախսեր նման մասնագետներպատրաստելու համար: Զարգացող երկրների համար «ուղեղների արտահոսքը»տնտեսական, սոցիալական,քաղաքական ն բարոյականմեծ կորուստ է. երկիրը զրկվում է բարձր որակավորում ունեցող աշխատանքային ռեսուրսների մի մասից: Հենց դա է պատճառը, որ զարգացող երկրներիկառավարություններըձգտում են իրականացնել այնպիսի միգրացիոն քաղաքականություն, որը հիմնականում կանխի իրենց երկրներից որակավորվածաշխատուժի արտահոսքը դեպի այլ երկրներ: Նախկինում, որպես կանոն, բարձր որակավորում ունեցող մասնագետներըզարգացող երկրներից տեղափոխվել են զարգացած երկրներ: Հետագայում տեղի է ունեցել (ն ունենում է) հակառակ գործընթացը.զարգացածերկրներից է փորձառու մասնագետների հոսքը ուղղվում դեպի զարգացող երկրներ` կապված այդ երկրներում բարձրըտեխնոլոգիական արտադրությունների աստիճանական կազմակերպմանհետ: Այլ երկրներից բարձր որակավորում ունեցող մասնագետների ներգրավման մեծ փորձ ունի ԱՄՆ-ը, որը 224 դարի վերջին քառորդում գրեթե 300 հազար բարձրորակմասնագետների(արտագաղթած զարգացող երկրներից ն ԱրեմտյանԵվրոպայից) ապահովել է 5: Արտերկրների բարձրորակ մասնագետներ ներաշխատանքով: գրավելու հաշվին ԱՄՆ-ը Հ դարի վերջին քառորդում տնտեսել է

Տե՛ս ԹՃՕԷԾԵԱՎՇՇԵՑՏ

ՀՇօքատ, Ոօղ

բօո. 8. ԽԼ

67:

ԽԼ, 1997, էջ Թոռոդուռ, Լ. Ա. 287բռողօտօք,

մլրդ դոլար` կրթության ն գիտության բնագավառներում կահաշվին տարվելիք ծախսերի տնտեսման 6: Գիտնականների ն բարձր որակավորում ունեցող այլ մասնագետների ներմուծման հաշվին ԱՄՆ-ը տարեկանշահումէ 80-100 մլրդ դոլար'՛: Սոցիալիստականհամակարգի փլուզումից հետո բարձր որակավորում ունեցող աշխատուժիմիջազգային շուկան համալրվել է Արնելյան Եվրոպայի ն նախկին ԽՍՀՄ-ի հանրապետություններից աշխատուժով:Այսպես, վերջին գրեթե երկու տասարտագաղթող նամյակում Ռուսաստանի համար մեծ հիմնախնդիր է դարձել ոչ միայն «կապիտալի փախուստը», այլ մեծ քանակությամբ գիտնականների ն բարձրորակաշխատողներիարտահոսքը երկրից: Այդ ժամանակաշրջանումՄոսկվայիպետականհամալսարանիպրոֆեկազմի 1096-իցավելին աշխատանքըթողել ն սորադասախոսական է արտագաղթել Գերմանիա,ԱՄՆ, Իսրայել, Չինաստան, Արգենտինա, Բրազիլիան այլ երկրներ: ՀՀ-ն նույնպես ընդգրկվածէ բարձր որակավորումունեցող աշխատուժի միջազգային միգրացման գործընթացներում: Զանգվածային արտագաղթիհետնանքով հանրապետությունիցհեռացել ն շարունակում են հեռանալ շատ տաղանդավոր ու շնորհալի գիտնականներ ու մասնագետներ: 1992 թ. մինչե այժմ հանրապետությունից արտագաղթելէ գիտականաստիճանունեցող մուտ 400 մասնագետ: Դա մեզ համար մեծ կորուստ է, քանի որ բարձրորակ նման մասնագետներիպատրաստումըբավական թանկ հաճույք է ցանկացած երկրի համար: Ցավոք, այսօր էլ նման մարդկանցարտագաղթը չի դադարում, ուստի հարկ է մտածել այդ լուրջ խնդրի ն մասին կիրառել կոնկրետ միջոցառումներ` կանխելու որակյալ աշխատուժի արտահոսքը: Հանրապետությանտասնյակ ու տասնյակ բուհերայնքանշրջանավարտներէ թողարկում, որ մեր տնտեսությունը ի վիճակի չէ լուծել նրանց աշխատանքիտեղավորման հարցը,ուստի ավելանում է բարձրագույնկրթությամբգործազուրկների թիվը, ն նրանք ստիպվածբռնում են արտագաղթիճամփան: Բարձրորակավորումունեցող մասնագետներիհամար, ինչպես նշեցինք, աշխատատեղերըքիչ են. դրանց նկատմամբ պահան15

Տես

Ք8.Փխտթթյւռահ1օշղյաճքօղվելօ3:ՕԽՕԽԱԿՇՇԽԱՇ

5-Շ ԻՅՈՂԻՑՇ, ԽԼ, 2000, էջ 124: Տես նույն տեղը, էջ 185:

ԺՈՎՕԱՇՈՒՑ:

ՖՎՇՇՒՇՇ ՈՕՇՕՏԵՇ,

ու գիտահետազոտաջարկ ներկայացնողկազմակերպություններն կան ինստիտուտներըհիմնականումչեն գործում: Պատահականչէ, որ ՀՀ-ում պաշտոնապեսգրանցված գործազուրկներիընդհանուր թվաքանակի մեջ բարձրագույն, միջնակարգ մասնագիտականե ընդհանուր միջնակարգկրթություն ունեցողներիտեսակարարկշիռը կազմում է 90965-ից ավելին: Այսպիսով, «ուղեղների արտահոսքը», որպես կանոն, դոնոր երկրների վրա չնայած ունենում է բացասականհետնանքներ,սակայն պետք է նան ընդգծել, որ ինչպես սովորականօրինականաշխատանքայինմիգրացիան, այնպես էլ «ուղեղների արտահոսքը» ինչ-որ չափով կարող է շահավետ լինել տվյալ երկրի համար, եթե այն չի վտանգումազգային անվտանգությունը:

5.22.

Աշխատուժիմիջազգայինմիգրացիայի շարժընթացըն ձգողությանհամաշխարհային կենտրոնները

24 դարի երկրորդ կեսից սկսած բնակչության զանգվածային միգրացիանդարձել է համաշխարհայինհանրության կյանքի բնորոշ կողմերից մեկը: Իր մասշտաբներով այն բոլորովին չի զիջում կապիտալիմիջազգային միգրացիային: Ավելին, արդի ժամանակաշրջանում նրա աճման տեմպերնավելի են բարձրացել: Այսպես, 1960 թ. աշխատավորգաղթականներըաշխարհում կազմում էին 3,2, 1995-ին` 35, իսկ 1997 թ. արդեն գերազանցումէին 40 մլն-ն: Եթե նկատի ունենանք, որ յուրաքանչյուր աշխատողգաղթականի խնամքիտակ էր նս Յ հոգի, ապա պարզ թվաբանությամբպետք է ենթադրել, որ 1990-ականներին գաղթական բնակչությունն աշխարհումգերազանցում էր 120 մլն մարդուց": ՄԱԿ-ի տվյալներով միջազգային միգրանտներիթիվը 2000 թ. հասել էր 175 մլն-ի: Վամաշխարհայինբանկի տվյալներով աշխարհում միգրանտներիթիվը 2005 թ. հաշվվում էր 200 մլն", որը կազմում էր երկրագնդիբնակչությանգրեթե 3,2 96-ը:

Լոտքուտծչուօ, Խ1չքօրռճՀԽՕԻԾԵՆՈւ» ո ԽՇչադ)Ք0օ108 14 /10:8/,2000, էջ 329:

8 3ՑՕԱԾԽԱԱՏՇ ք238ՈՂԵՆ: «քու,

Է Տես ԼԼ ԼԹՈծչուօ, Քօղծ ԽԱՐքՅԱԽԻԱ Խ1քօոտճ36ՕԷԾԵՌՈւ» շք ԽՀ ՄԱԼքօղիելծ

ՕԼԱՆ:ՈԼՎ,

Ճո,2004, ԷԼ5, էջ 27: Տե՛ս

Ք.Շ. Ճոօրօոո, Օ.11. Թօքօսօժո, ԷԼ/.

ԽՃքՕՈՒԵԼՇՅԹՕԽՕԿԽԱՎՇՇՃԻՇ

ԺՌՈՕԼԱԾԵՒԸ:

ոճ

օՆ/Ո6ԷՈՕՑ 8308,

Տե՛ս ՍՐՑՈԳՄ.Ըոտօու,ԽՍ, 17. 11.2005

են որոշակի տարածաշրջաններ, Աշխարհում առանձնանում որոնք ըստ էության աշխատուժի ձգողության կենտրոններ են: Դրանց մի մասը ավանդականէ, որը ձնավորվել է 2Մ//Է22« դարերում, մյուսները նոր են: Ավանդականկենտրոնները հետնյալներն

են.

ԱրեմտյանԵվրոպայի երկրներ, որտեղ աշխատուժի միգրացիայի ինտենսիվ գործընթացներնուժեղացել են հատկապեսԵրկրորդ համաշխարհայինպատերազմից հետո, երբ որոշ երկրների աշխատունակմարդկանց օգտագործել են Եվրոպայի արդյունաբերապես զարգացած երկրներում: Միգրանտների ն նրանց ընտանիքների անդամների թիվը Արեմտյան Եվրոպայի երկրներում գերազանցել է 13 մլն-ն: Աշխատուժի հիմնական ներմուծողներ են Գերմանիան, Ֆրանսիան, Մեծ Բրիտանիան, Շվեյցարիան, Բելգիան, Նիդեռլանդները: Այդ երկրներում տնտեսության ճյուղերի մի մասը գտնվում է աշխատուժի ներմուծումից կախյալ վիճակում: Արնեմտյան Եվրոպայի երկրներին աշխատուժ են մատակարարում Թուրքիան, Իտալիան,Արնելյան Եվրոպայի,ՄերձավորԱրնելքի ն Վյուսիսային Աֆրիկայի երկրները, ինչպես նան նախկին ԽՍՀՄ-ի նորանկախպետությունները: ԵվրոպականՄիության մեջ մտնող երկրներին բնորոշ է միգրացիայի երկու մակարդակ՝ ա) աշխատուժիմիգրացիանԵվրամիության անդամ երկրների միջն, բ) աշխատուժիմիգրացիանաշխարհիմյուս երկրների հետ: Եվրամիության ինտեգրացմանմիավորման մեջ միգրանտների 4046-իցավելին նրա անդամ-երկրներից են, որտեղ գոյություն ունի աշխատուժի միասնականշուկա, որը նպաստավորպայմաններէ ստեղծում աշխատուժիազատ տեղաշարժի համար: 2. Աշխատուժի ձգողության մյուս նարնորագույն կենտրոնը ԱՄԵ-նէ, որը տարեկանընդունում է ավելի շատ միգրանտներ,քան աշխարհի մյուս երկրներըմիասինվերցրած: ԱՄՆ-ը ընդունում է ն՛ որակավորում չունեցող, ն՛ բարձր որակավորմամբ աշխատուժ: Առաջիննընդունում է Մեքսիկայիցն Կարիբյանավազանի երկրներից, իսկ երկրորդը`աշխարհի բոլոր երկրներից: ԱՄՆ-ում արտերկրների աշխատուժը կազմում է երկրի ամբողջ աշխատուժի 596-ը: »Չ« դարի 50-ական թվականներիցմինչն այսօր ԱՄՆ-ը է՛լ ավելի է ակտիվացրելբարձր որակավորումունեցող աշխատուժի 1.

ընդունմանքաղաքականությունը:Նրա աշխատանքայինռեսուրսները հիմնականում ձնավորվել են միգրանտներիհաշվին: Միգրանտների կազմում բավական մեծ տեղ ունեն եվրոպական երկրներիցն Չինաստանից գաղթածները:Դեպի ԱՄՆ աշխատուժի ներհոսքի հիմնական պատճառը եղել է այն, որ այդ երկիրը ապահովել է աշխատանքիառավել բարենպաստպայմաններ ն կյանքի բարձր կենսամակարդակ: 3. Աշխատուժիձգողության ավանդականկենտրոններիցմյուսը մվստրալքան է որտեղ աշխատում են 200 հազարից ավելի արտերկրացիներ: Ավստրալիանաշխատուժը ներմուծել է հիմնականում Արնելյան ն ՎարավարնելյանԱսիայի,Արնելյան ն Կենտրոնական Եվրոպայի երկրներից: Այդ երկիրն առաջին հերթին ընդունում է այն միգրանտներին, ովքեր ներդրումներ են կատարում իրենց երկրի տնտեսությունում: 204 դարի 60-70-ական թվականներին տարբեր տարածաշրջանների տնտեսական զարգացման առանձնահատկությունները ձնավորել են աշխատուժի ձգման նոր են` կենտրոններ:Դրանցից Ասիական նոր արդյունաբերականերկրները, որոնց աշխատուժ մատակարարողներնեն Չինաստանը, Վիետնամը,Լաոսը ն այլն: Մերձավոր Արնելքի ե Պարսից ծոցի նավթ արդյունահանող երկրները,որոնք դարձել են աշխատուժիձգողության հզոր կենտրոններ: Աշխատուժի այդ շուկան ն՛ ցածր, ն՛ բարձր որակավորում ունեցող աշխատուժ է ընդունում Եգիպտոսից, Հնդկաստանից, Պարսկաստանից,նան արաբականերկրներից: ԼատինականԱմերիկայումաշխատուժի ձգողության հիմնական երկրներնԱրգենտինանն Վենեսուելան են, որոնք աշխատուժ -ներմուծում են տարածաշրջանի մյուս երկրներից, ասիական ն աֆրիկյանպետություններից,նախկինԽՍՀՄ-ի հանրապետություններից ն սոցիալիստականերկրներից: Աշխատուժնիրեն է ձգում նան ՎարավայինԱֆրիկան,հատկապես ՎարավաֆրիկյանՎանրապետությունը,որտեղ միգրանտներն աշխատանքի են անցնում ալմաստի, ոսկու ն ուրանի արդյունահանողճյուղերում: Սոցիալիստական համակարգի փլուզումից հետո աշխատուժի ներմուծմանկենտրոններ են դարձել Ռուսաստանը, Չեխիան, է գալիս որԼեհաստանը ն այլն: Ընդ որում` Ռուսաստանը` հանդես »"

պես աշխատուժընդունողն արտահանողերկիր: Աշխատուժի հոսէլ չի դադարում, այն էլ ն՛ Ռուսաստանի քը դեպի Մոսկվա այսօր տարբեր տարածաշրջաններից,ն՛ ԱՊՀ երկրներից (այդ թվում` ՀՀ-ից): Որոշ աղբյուրների վկայությամբ` ՌԴ-ում օրինական կարգով ապրում են 1,5 մլն-ից ավելի հայեր, միայն Կրասնոդարի երկրամասում` 800 հազար: Իսկ Մոսկվայում օրինական ն ոչ օրինական կարգով ապրող հայերի թիվը գերազանցում է 600 հազարը: Ռուսաստանն աշխատուժ ընդունում է նան Չինաստանից, Վիետնամից, Հյուսիսային Կորեայից ն ասիական այլ երկրներից: Ռուսաստանից գաղթում են հիմնականում բարձր որակավորումունեցող մասնագետները: Աշխատուժիարտահանումից Ռուսաստանը կարող էր ստանալ մեծ չափերի հասնողարտարժույթ: Եթե արտասահմանում Ռուսաստանն ունենար 1,5 մլն աշխատող միգրանտնա կարող էր ստանալ 10-20 մլրդ դոլարի ներ, ապա տարեկան

արտարժույթ": 5.5.3.

Աշխատուժիմիջազգայինմիգրացիայիսոցիալհետնանքներըաշխատուժ տնտեսական արտահանողն ներմուծող երկրներում

Աշխատուժի միջազգային միգրացիան ռեցիպիենտ ե դոնոր երկրների տնտեսական ու սոցիալական զարգացմանվրա ունենում է ն՛ դրական, ն՛ բացասական ազդեցություն: Ռեցիպիենտ

երկրներիհամարդրականկողմերըհետնյալն են. 1. Ադ երկրները միգրանտների հաշվին ունենում են ավելի էժան աշխատուժ, որը տեղականֆիրմաներինհնարավորությունէ տալիս կրճատել արտադրության ծախքերը ն համաշխարհային շուկայում բարձրացնել իրենց արտադրածապրանքների մրցունակությունը: Միգրանտներիաշխատանքիցածր վարձատրությունը մի կողմից` բարձրացնումէ տվյալ ֆիրմայի շահույթի նորման, մյուս կողմից` էժան աշխատուժի առկայությունըճնշում է գործադրում երկրի աշխատավարձիընդհանուր մակարդակիվրա` էժան աշխատուժիներհոսքից ռեցիպիենտերկրների ձեռնարկատերերը հնարավորությունեն ստանում որոշ չափով զսպել աշխատավարձի աճը:

Տե՛ս 8.Փ.

Է3ՈՅԱՈ6,

Ճողօայուռու,16 Իճբօ11մելծ

Յ6ՕԱՕԽԱՎՇՇՃԱԾ

ԽԼ., 2000, էջ 183:

014Օ116Է014:

7Վ68100 ՈՕ6061լ,

5-6

2. Ընդունող երկիրնստանում է պատրաստիաշխատուժ՝ավելի քիչ ծախսեր կատարելով միգրանտներիկրթության ն-նրանց մասնագիտականորակավորմանբարձրացմանհամար: Ամենակարնորը, որ ռեցիպիենտերկրներում նորացվում ն ավելանում է ամենաթանկ կապիտալը` աշխատանքային ռեսուրսը: Միգրանտներն իրենց հետ բերում են նոր գաղափարներ, մասնագիտականունակություններ ն փորձ, դրանք ներդնում են արտադրությանմեջ ն առաջընթացեն մտցնում առանձինճյուղերի զարգացմանգործում: Այլ խոսքով, ռեցիպիենտերկրներնարտերկրներիաշխատուժնօգտագործումեն որպես իրենց արտադրականհզորություններիզարգացման գործոն: Յ. Միգրանտներնընդլայնում են ներքին սպառողական շուկան, քանի որ նրանք իրենց հերթին ներկայացնումեն ապրանքներիու ծառայություններիլրացուցիչ պահանջարկ,որն էլ խթանում է արտադրության աճը ն ստեղծում լրացուցիչ զբաղվածություն: 4. Երկիրն ընդունում է բարձր որակավորումունեցող աշխատուժ, որը հնարավորությունէ տալիս բարձրացնել տնտեսությանգիտատար ճյուղերի արդյունավետությունը ն առաջատար դիրքեր ունենալ միջազգայինտնտեսականմրցակցությանմեջ: 5. Միգրանտներիբանկային հաշիվներում կուտակված միջոցներն օգտագործվում են տվյալ երկրի տնտեսությանզարգացման համար: 6. Միգրանտներըբարելավում են զարգացած շատ երկրների ժողովրդագրականկառուցվածքը,այն երկրների,որոնք վաղուց են տառապում«ծերացմամբ».նրանք նպաստում են ազգերի «երիտասարդացմանը»: Զարգացած երկրներում նոր ծնված երեխաների 1096-ից ավելին միգրանտների ընտանիքներում են, իսկ որոշ երկրներումայդ ցուցանիշն ավելի բարձր է: Օրինակ, Լյուքսենբուրգում այն կազմում է 389072: 7. Աշխատողմիգրանտները, որպես կանոն, գտնվում են ակտիվ տարիքում, որոնք ոչ միայն չեն ստանում սոցիաաշխատանքային լական օժանդակություն, այլն իրենց մուծած հարկերով հարաբերականորենիջեցնումեն ռեցիպիենտերկրներիտեղականաշխատողների հարկային բեռը: Բացի այդ, օտարերկրյա բանվորները հիմնականում ոչ ապահովվում են կենսաթոշակով,ոչ էլ նրանց Ձ

Տե՛ս Բ.Փ.

ձոոօայուու նշվ. աշխ., էջ 176:

նկատիեն ունենում տարբերբնույթի սոցիալականծրագրերի իրականացմանժամանակ: 8. Միգրանտներընպաստավորպայմաններեն ստեղծում` ռեցիպիենտ երկրների տնտեսություններիմեջ կատարելու կառուցվածքային փոփոխություններ:Արտադրության որոշ ճյուղերում միգրանտներընպաստումեն, այսպես կոչված` «նեղ տեղերի» հաղթահարմանը ե ապահովում վերարտադրությաննորմալ գործընթացն ամբողջ երկրի մասշտաբով: 9. Միգրանտներիվճարած հարկերի հաշվին ավելանում են ռեցիպիենտերկրի պետականբյուջեի եկամուտները: 10. Միգրանտներըավելացնում են տվյալ երկրի աշխատուժի առաջարկը, որի հետնանքով աճում է այդ երկրում արտադրվող ազգային եկամուտը: Վերջինիս աճի այդ մասն անվանում են իմիգրացիոնավելցուկ, որի մեծությունը կախման մեջ է իմիգրանտների որակականկազմից: Իմիգրացիայի«ավելցուկը» առավելագույնիէ հասնում այն ժամանակ,երբ բոլոր իմիգրանտներըձեռք են բերում բարձրորակավորում: 11. Աշխատուժի՝ որպես տնտեսական ռեսուրսի ներմուծումը մեծացնում է ռեցիպիենտ երկրի արտադրական ներուժը, ն արտադրական հնարավորությունների կորը տեղափոխվում է դեպի աջ:

Ռեցիպիենտ երկրների համար աշխատուժի ներմուծումն ունի բացասականկողմեր, որոնցից ստորն թվարկենքմի քանիսը. ա. տեղական բնակչության ն իմիգրանտների(եկվորների) միջն հաճախակիառաջացող տարաձայնություններըհասցնում են տարբեր աստիճանիբախումների, որոնց հետնանքներն անկանխատեսելի են, բ. ռեցիպիենտերկրում հաճախ ծագում են սոցիալական լարվածության ն ազգամիջյանթշնամանքներ, գ. իմիգրանտներիառկայությունընպաստում է ցածր որակավորում ունեցող աշխատողներիաշխատավարձիիջեցմանը,քանի որ աշխատուժիշուկայում աճում է նրանց առաջարկը, դ. միգրանտներիմեծ հոսքերը բարձրացնում են գործազրկության մակարդակը ն բացասական ազդեցություն ունենում զարգացած երկրներիաշխատավորներիտնտեսականդրության վրա, ե, միգրանտներըհայրենիքվերադառնալիսիրենց հետ տանում են ձեռք բերած արտադրականփորձը ն կապիտալը:Վերջինս իր նան

բացասական ազդեցությունն է ունենում ռեցիպիենտ երկրների վճարային հաշվեկշիռներիվրա: Զարգացող երկրները 2005 թ. ստացել են 167 մլրդ ԱՄՆ դոլարի դրամական փոխանցումներ,որը կազմել է աշխատանքայինմիգրացիայիամբողջդրամականփոխանցումների7196-ը:3: Իսկ ի՞նչ ազդեցություն է ունենում աշխատուժի միջազգային միգրացիան դոնոր երկրներիվրա: Նախ՝ թվարկենքառավելապես դրականկողմերը: 1. Աշխատունակ բնակչության մի մասի արտագաղթը ինչ-որ է չափով բարելավում դոնոր երկրի աշխատուժիշուկան, կրճատում գործազրկությունը, մասնակիորենթեթնացնում է զբաղվածության սուր հիմնախնդիրը,թուլացնում տվյալ երկրի սոցիալականլարվածությունը, կրճատում պետությանկողմից կատարվող սոցիալական ծախսերը: 2. Աշխատող միգրանտները զգալի դրամական միջոցներ են փոխանցում հայրենիք` իրենց հարազատներին: Այդ միջոցների (տրանսֆերտների)հաշվին բարձրանում է բնակչությանեկամուտների մակարդակը ն դրական ազդեցություն ունենում երկրի ֆինանսականվիճակի, հատկապեսնրա վճարայինհաշվեկշռի բարելավման վրա: Տրանսֆերտներիանընդհատհոսքը հայրենիք դիտվում է որպես ազատ փոխարկելիարտարժույթիստացմանկարնոր աղբյուր: Աշխատուժիարտահանումիցտվյալ երկիրն ստանում է արտարժույթ, » երբ միջնորդ ֆիրմաները իրենց ստացած շահույթի մի մասը հարկերիձնով վճարում են պետությանը, » միգրանտներըիրենց հարազատներինուղարկում են արտարժութայինմիջոցներ(տրանսֆերտներ), » միգրանտներըհայրենիք վերադառնալու ժամանակիրենց հետ բերում են կանխիկարտարժութայինմիջոցներ: Ըստ Արնեմուտքի հետազոտողներիա̀շխատուժիարտահանման արդյունավետությունըմի քանի անգամ գերազանցում է ապրանքների ն ծառայություններիարտահանմանարդյունավետությանը: Տրանսֆերտների(անհատույց փոխանցումների)դերը հատկապես բարձր է զարգացման միջին մակարդակունեցող երկրներիհամար, որոնցում այդ աղբյուրի հաշվին ստացած արտարժութայինմիջոցՑ

Տե՛ս Իշ3օոո: Քս, 17, 11, 2005:

ներն առանձին տարիներինգերազանցել են արտաքին տնտեսականգործունեությանմյուս ձների գծով ստացվածմուտքերին: Յ.

Միգրանտներն արտասահմանում

ստանում

են

անվճար

ուսում, ձեռք են բերում աշխատանքայինփորձ ն գիտելիքներ, ծանոթանում ԳՏԱ-ի նորագույն նվաճումներին ն հայրենիք են վերադառնում բարձր որակավորմամբ,իրենց հետ բերում նոր գիտելիքներ, արտադրականբարձր մշակույթ, նյութական արժեքներ ն կուտակվածկապիտալ:

Իսկ որո՞նքեն աշխատուժի միգրացիայի առավել բացասական կողմերը դոնոր երկրներիհամար: 1. Երկիրը կորցնում է ակտիվ տարիքում գտնվող աշխատանքային ռեսուրսների մի մասը, նվազում է նրա պաշտպանունակությունը, փոխվում է բնակչությանժողովրդագրականկազմը նայլն: 2. Երկիրը կորցնում է այն միջոցները, որոնք ծախսվել են աշխատունակմարդկանց կրթության ն մասնագիտականորակավորման բարձրացմանվրա, քանի որ էմիգրանտներնուսում ստանալով իրենց երկրների հարկատուների հաշվին` հայրենիքից հեռանալուց հետո մեծացնում են ուրիշ երկրներիկապիտալը: 3. Տեղի է ունենում «ուղեղների արտահոսք», որի հետնանքով դոնոր երկիրը կորցնում է իր ամենաթանկկապիտալի մի մասը: 4. Մեծանում է երկրի աշխատավորներիհարկային բեռը, քանի որ նրանք ստիպվածեն վճարել ավելիշատ հարկեր` ապահովելու համար պետությանբոլոր տեսակի ծախսերիֆինանսավորումը: Այսպիսով,աշխատուժիմիջազգայինմիգրացիանարտահանող ն ներմուծող երկրների վրա ունենում է ն՛ դրական, ե՛ բացասական հետնանքներ:Տնտեսագետներիմեծամասնություննայն կարծիքին է, որ դոնոր երկրները կորցնում են ավելի շատ, քան ձեռք են բերում աշխատուժի արտահանումից,իսկ ռեցիպիենտերկրները, ընդհակառակը, ավելի շատ շահում են, քան կորցնում: Սակայն որքան էլ մեծ լինի միգրանտներիմուտքի կամ ելքի երկրներիստացածդրական ազդեցությունը, միննույնն է, աշխատուժի զանգվածային տեղաշարժերը ն՛ ռեցիպիենտ, ն՛ դոնոր երկրներում առաջացնումեն տարբեր խնդիրներ,որոնց լուծումը պարտադիր ենթադրում է աշխատուժի միջազգային միգրացիայի պետական, միջպետական, տարածաշրջանայինն միջազգայինկարգավորում:Դրանց լուսաբանմաննանդրադառնանքստորն:

5.24.

Աշխատուժիմիջազգայինմիգրացիայիպետական, միջպետական,տարածաշրջանային ն միջազգայինկարգավորումը

Միջազգային փորձը ցույց է տալիս, որ աշխատուժի միգրացիայի դրական կողմերն ավելի շատ կլինեն այն ժամանակ, երբ տարբերմակարդակներովկարգավորվենմիգրացմանգործընթացները: Պետականմակարդակովդրանցկարգավորումըկապվածէ աշխատուժի միգրացիայի գործընթացներինպետությունների անմիջական միջամտության հետ: Աշխարհի գրեթե բոլոր պետություններն աշխատուժիմիգրացիանկարգավորում են` ձեռնարկելով ոչ միայն սահմանափակողմիջոցառումներ, այլն պոտենցիալ (ներուժային) միգրանտների հոսքերից առանձնացնում են իրենց տնտեսություններին խիստ անհրաժեշտ մարդկանց ն իրենց երկրներ նրանց աստիճանաբար տեղափոխելու համար դիմում են համապատասխան միջոցների:Զարգացածերկրներումգործում են պետական հատուկ մարմիններ, որոնք լուծում են աշխատուժի տեղաշարժիհետ կապվածհիմնախնդիրները: Դրանք են՝ արտաքին գործերի նախարարություն, որը միգրանտներին տալիս է մուտքի թույլտվություն, արդարադատությաննախարարություն,որն իրականացնում է միգրանտներիմուտքի ռեժիմը, աշխատանքի նախարարություն, որը վերահսկողություն է սահմանում արտասահմանյանաշխատուժի օգտագործման նկատմամբ: Մի շարք երկրներում միգրանտներինմուտքի թույլտվություն տրվում է նան գործատուի ն ապագա միգրանտներիմիջն կնքվող պայմանագրի ու աշխատանքի նախարարության եզրակացության հիման վրա: Եզրակացություններիմեջ հիմնավորվումէ հրավիրվող անձանց մուտքի անհրաժեշտությունը:Իսկ որոշ երկրներում իմիգրանտների մուտքիթույլտվությունը համաձայնեցվումէ ներքին գործերի նախարարությանն տվյալ ճյուղի արհմիութենականմարմինների հետ: ԱՄՆ-ում աշխատուժի միգրացիայովզբաղվում են հյուպատոսական հարցերի գծով բյուրոն, արդարադատության ն աշնախարարությունում գործող միգրացիայի ծառայությունը խատանքի նախարարությունը:Աշխատուժիմիգրացիայիկարգա-

վորման գծով նմանատիպմարմիններեն ստեղծվել Գերմանիայում, Նորվեգիայում, Իսպանիայումն այլ երկրներում: Աշխատուժիմիգրացիայիգործընթացներըկարգավորելու նպատակով պետություններըմշակել են միգրանտներիսահմանափակումների այնպիսի համակարգ, որը ներառում է նրանց մասնագիտական որակավորմանաստիճանը, առողջական վիճակը, բնակվելու ն աշխատելու ժամկետները, ազգային պատկանելիությունը, չթույլատրվող ձեռնարկությունների ցանկը, իմիգրանտներիառավելագույն թվաքանակը, աշխատանքի ընդունվելու համար վճարումների կատարումը,տվյալ երկրում գործարարների կողմից կատարվող ներդրումներիչափերը ն այլն: Աշխատուժի միգրացիայի կարգավորման ոլորտները երկուսն են.

իմիգրացիայիկարգավորում, էմիգրացիայիկարգավորում: Պետական մակարդակովմիգրացիայի հոսքերի կարգավորման համար կիրառվում են տարբեր մոդելներ: Որոշ երկրներ միգրացիայի մասինօրենքներ չունեն,չեն իրականացնումպետականհատուկ քաղաքականություն ն միգրացիայի հոսքերի ձնավորման գործն ամբողջությամբ թողնում են շուկայի վրա, այսինքն` միգրացիայի գործընթացների նկատմամբ վարում են բացարձակապես չմիջամտելու քաղաքականություն: Շատ երկրներ համապատասխան օրենքներով ն այլ միջոցներով կիրառում են պետական հատուկ միգրացիոնքաղաքականություն: Միգրացիոն հոսքերի կարգավորմանայդ ռեժիմը կոչվում է կարգավորվողպետականհամակարգ: Նման մոդելի կիրառմամբբավականինթուլանում է շուկայի ազդեցությունը միգրացիայի հոսքերի ձնավորման վրա: Իսկ որոշ երկրներումաշխատուժիմիգրացիոնգործընթացներիվրա իրականացնում են անետական-մենաշնորհային քաղաքականություն, որի դեպքում իմիգրանտներինվերաբերող բոլոր գործընթացներըվերահսկվում են պետության կողմից: Նշված մոդելները միմյանցից տարբերվում են պետության միջամտությանաստիճանով, որն էլ պայմանավորվածէ տվյալ երկրի առանձնահատկություններով: Իմիգրացիոնքաղաքականությունըբաժանվում է երկու մասի՝ մուտքի թույլտվության քաղաքականություն, վերահսկողքաղաքականություն: -.

Առաջինի նպատակն է առանձնացնել իր երկրին անհրաժեշտ ապագա միգրանտներին,իսկ երկրորդինը`ապահովելնրանց օրինական մուտքը: Ռեցիպիենտ երկրները իմիգրացիոնքաղաքականություն իրականացնելիսարտերկրացիներիմուտքը թույլատրում են այն ժամանակ, երբ նրանց նկատմամբ ունեցած պահանջարկը հնարավոր չէ բավարարել տեղական աշխատողներով: Իմիգրացիայի քաղաքականության երկրորդ մասն իրականացվում է երկրներիսահմաններիվերահսկման,մուտքի թույլտվության փաստաթղթեր տրամադրող ծառայությունների ստեղծման, կարգը խախտողմիգրանտներինկատմամբհամապատասխանպատժամիջոցներիսահմանման ն այլ միջոցներով, Միգրացիայիկարգավորմանմյուս կողմը էմիգրացիայիկարգավորումն է, որը նախորդի նման պետք է լինի բազմակողմանին թափանցիկ: Դոնոր երկիրը պետք է պաշտպանի էմիգրանտների շահերը արտերկրներում, իհարկե նկատի ունենալով նան ռեցիպիենտերկրիշահերը: էմիգրացիոն քաղաքականություննուղղված է իրականացնելու տնտեսական, սոցիալական ն ռազմավարական նպատակներ: էմիգրացիան պետականորեն կանոնակարգելու համար պետությունը պետք է ստեղծի տվյալ հարցերով զբաղվող կազմակերպություններ ե մարքեթինգայինծառայություններ, հավաքագրի տեղեկատվություն աշխատուժի արտաքին շուկաների մասին, ռեցիպիենտ երկրներիհետ կնքի երկկողմ համաձայնագրեր,վերահսկի ն սահմանափակի«ուղեղների արտահոսքը»,արգելի որոշ կատեգորիաներիմարդկանցէմիգրացիան,պայքարի անօրինականարտագաղթիդեմ, ապահովինպաստավորպայմաններորակյալ մասնագետների վերադարձիհամար, ստեղծի հատուկ ծառայություններ` ռենմիգրանտներին աշխատանքիտեղավորելու համար նայլն: էմիգրացիայիհետ կապվածվերոհիշյալ միջոցառումներիիրականացումը բավականդժվար է, քանի որ այն կատարվումէ թույլ զարգացած երկրներից, որտեղ գոյություն ունեցող ենթակառուցվածքները չեն կարող ապահովել արդյունավետէմիգրացիոնքա-

ղաքականություն:

Այսպիսով, ռեցիպիենտ երկրները պատասխանատվությունեն կրում միգրանտներիներգրավմանե օգտագործմանհամար, իսկ դոնոր երկրները կարգավորում են էմիգրանտների հոսքերը ն պաշտպանում նրանց շահերը արտերկրում: Երկրների մեծ մասը

իրականացնում է իմիգրացիոն, մյուսները` էմիգրացիոն քաղաքականություն: Բայց, որպես կանոն, իմիգրացիոն քաղաքականությունն է որոշում աշխատուժիմիգրացիայի միտումները: Աշխատուժի միջազգային միգրացիան, որպես գլոբալացման գործոն, պահանջում է փոխհամաձայնեցվածմիջպետականկառավարում, ինչը հնարավորություն է տալիս առավել արդյունավետ լուծել միգրացիոն գործընթացների առաջացրած խնդիրները, որոնք վերաբերում են ն՛ ընդունող, ն՛ արտահանողերկրների հարաբերություններին:Այլ կերպ ասած` աշխատուժ ընդունող ն արտահանող երկրների միջն անհրաժեշտ է շարունակական երկխոսություն, որի ընթացքում նրանք պետք է համաձայնության գան այնպիսի խնդիրների շուրջ, որոնք երկու կողմերի համար էլ շահավետ են: Այդ խնդիրներիցեն միգրացիայիորակականկազմը, ռեցիպիենտ երկրների կառավարությունների կողմից բոլոր միգրանտների նկատմամբհավասար վերաբերմունքը, ընդունող երկրի հասարակության հետ իմիգրանտներին ինտեգրելը, ռեէմիգրացիոն հոսքերի ձնավորումը, սահմանների վերահսկումը ն այլն: Նշված խնդիրները լուծելու համար ռեցիպիենտն դոնոր երկրները համաձայնության են գալիս յուրաքանչյուր կողմի անելիքների մասին, որի համար նման երկրների միջն կնքվում են երկկողմ ն բազմակողմ միջպետականպայմանագրեր,որոնք ուղղված են երկու կողմերի համարփոխշահավետպայմաններիստեղծմանը:Նման բնույթի պայմանագրերըլայնորեն տարածվածեն ԱրնմտյանԵվրոպայի երկրներում, որոնց միջն վերջերս բանակցություններ են ընթացել միասնական միգրացիոն քաղաքականության հարցի շուրջ: Բանակցություններիարդյունքը եղել է այն, որ 1991 թ. Վիեննայիկոնֆերանսում որոշում է ընդունվել բոլոր միջոցներով կանխել միգրանտների անկառավարելի հոսքերը նախկին ԽՍՀՄ-ի հանրապետություններից:ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո էմիգրացիայիաննախադեպաճը ԱՊՀ երկրներին ստիպել է աշխատուժի միգրացիայի կարգավորմանհամար պայմանագրեր կնքել արնմտյան երկրների

հետ:

Պետությունների միջն երկկողմ ն բազմակողմ միջպետական պայմանագրերըհատկապես կարնոր են ռեէմիգրացմանգործընթացների կառավարմանհամար, քանի որ շատ դեպքերում ռեցիպիենտ երկրները միակողմանիորոշում են ընդունում հարկադիր ռեէմիգրացիայի վերաբերյալ, որը հակասում է ն՛ դոնոր, ն՛ ռեցիպի181

երկրներիշահերին: Աշխատուժիմիգրացիայի կարգավորումըբարձր մակարդակէ ապահովում ինտեգրացիոն միավորումների ներսում, քանի որ դրանցում ներգրավված երկրները գտնվում են տնտեսականզարգացման գրեթե միննույն աստիճանիվրա: Ինտեգրացմանմիավորումների ներսում միգրացիան հավասարակշռումէ նրանց աշխատուժի շուկան ն միաժամանակ ապահովում տնտեսական առաջընթաց: Աշխատուժի միջազգային միգրացիայի տարածաշրջանային կարգավորմամբ զբաղվում են Եվրոպայի խորհուրդը (1949 թ.), Եվրամիությունը (1957 թ.), Ազատ առնտրի եվրոպական ասոցիացիան (1960 թ.), Շենգենյան խումբը (1995 թ.) ն այլն: Եվրոպայի խորհուրդը 1950 թ. ընդունել է Մարդուիրավունքներիեվրոպական կոնվենցիան,որի հիմնական նպատակը միգրանտներիընտանիքների վերամիավորմանն նրանց նկատմամբխտրականությանբացառման ապահովումն է: Աշխատուժի միջազգային միգրացիայի հարցերը միշտ էլ եղել են Եվրամիությանուշադրության կենտրոնում: Այդ դասական ինտեգրացիոն միավորումը պայմաններ է ստեղծել` իր մեջ մտնող երկրների շրջանակներում միգրանտների ազատ տեղաշարժերի համար: Եվրամիությունը ոչ միայն երաշխավորում է անդամ պեւռություններիքաղաքացիներիազատ տեղաշարժը, այլն նրանց զբաղվածությանե բնակությանիրավունքը ԵՄի շրջանակներում:Իսկ 1988 թ. սկսած ԵՄ անդամպետությունների բարձրագույն կրթությանվկայականներն ընդունվում են Միության մյուս երկրներում: Եվրոպայիխորհուրդը ն Եվրոպականմիությունը օրինակ են ծառայել աշխատուժի միգրացիանկարգավորող տարածաշրջանային այլ միավորումների ստեղծման համար, որոնցից կարելի է նշել ՆԱՖՏԱ-ն (1994 թ.) ՄԵՐԿՈՍՈՒՐ-ը(1991 թ., Արնմտաաֆրիկյան տնտեսականն արժութայինմիությունը (1994 թ.), ԱՍԵԱՆ-ը,Անդյան պակտըն̀ այլն: Այդ ինտեգրացման միավորումները նպաստավոր պայմաններեն ստեղծում աշխատուժի ազատ տեղաշարժի համար, իհարկե, իրենց ինտեգրացմանմիավորումներիշրջանակներում: Աշխատուժի միգրացիայիհիմնախնդիրներովզբաղվում են նան մի շարք միջազգային կազմակերպություններ,ինչպիսիք են Միավորված ազգերի կազմակերպությունը(ՄԱԿ), Աշխատանքիմիջազգային կազմակերպությունը(ԱՄԿ) ն այլն: Այդ կազմակերպությունենտ

ները հրավիրում են միջազգային կոնֆերանսներ ն մշակում համաձայնագրեր: Վերջիններիս ստորագրությամբ երկրները պարտավորվում են կատարելդրանց պայմանները,որոնք ուղղված են աշխատուժի միջազգային միգրացիայի կարգավորմանը: ՄԱԿ-ի նախաձեռնությամբ1954 թ. Հռոմում հրավիրվածմիջազգային կոնֆերանսում առաջինանգամքննարկվել են աշխատուժի միգրացիայի ն տնտեսականաճի միջն կորելացիոն կապին վերաբերող հարցեր: Նույն կոնֆերանսումմասնակից երկրներինառաջարկվել է առավել մեծ ուշադրություն դարձնել միգրացիայիկարգավորմանը:40 տարի հետո՝ 1994 թ., Կահիրեում տեղի ունեցած կոնֆերանսում առանձնահատուկուշադրություն է դարձվել բնակչության միգրացիայի պատճառները բացահայտելու խնդրին: Համաժողովը մեկ ն դոնոր երկրների համագործականգամ նս ընդգծել է ռեցիպիենտ ցության խիստ անհրաժեշտությունը, որն ուղղված պետք է լինի երկու կողմերի շահերի բավարարմանը: Աշխատուժի միգրացիայի միջազգային կարգավորման դերը հիմնականում կատարում է Աշխատանքիմիջազգայինկազմակերպությունը (ԱՄԿ-|ԼՕ), որն ստեղծվել է 1919 թ., Ազգերի լիգային առընթեր: ԱՄԿ-ի նախաձեռնությամբ 1949 թ. ընդունված կոնվենցիան` «Միգրացիա` աշխատելու նպատակով», պաշտպանում է միգրանտներիշահերը ընդունող երկրներում: Կոնֆերանսը նշել է, որ միգրանտ աշխատողների իրավունքները չպետք է տարբերվեն տեղացիների իրավունքներից:Կոնֆերանսը նան կոչ է արել ռեցիպիենտ երկրների կառավարություններին` նպաստելու օրինական միգրանտների մուտքն իրենց երկրներ ն պաշտպանելու նրանց իրավունքները: ԱՄԿ-ի կողմից ընդունված կոնվենցիաներնօգտա-

գործում են պետությունները` աշխատուժի միգրացիայի կարգավորմանը վերաբերող օրենքների ընդունման ժամանակ: Աշխատավոր միգրանտների մասին ԱՄԿ-ի կոնվենցիաներիհիմնական գաղափարներիցէ նան այն, որ պետություններըպետք է հավասար վերաբերմունք ցուցաբերեն բոլոր միգրանտների նկատմամբ` անկախ նրանց ազգային ու ռասայականպատկանելիությունից,հավատամքից,սեռիցն այլն: Միգրանտներիիրավունքների պաշտպանությանն է նվիրված նան Մանիլայում 1992 թ. ընդունվածկոնվենցիան: Աշխատուժիմիջազգային միգրացիայի կարգավորմանգործում աստիճանաբարաճում է Աշխատանքիմիջազգային կազմակեր183

պության(ԱՄԿ-ԼՕ) դերը, որն իր առջն դրել է ոչ միայն աշխատուժի միգրացիայի կարգավորման, այլն այդ գծով տեղեկատվության հավաքագրմանն փորձի փոխանակման նպատակ: Աշխատուժի միջազգային միգրացիայի հետ կապված որոշ խնդիրներգտնվում են Առողջապահության համաշխարհայինկազմակերպության (ՍՄԷՒՕ)ուշադրության կենտրոնում, որի կողմից ընդունված որոշումներում ընդգծվում են աշխատող միգրանտների ֆիզիկական վիճակին վերաբերող հատուկ նորմերի ընդունումը, ինչպես նան արտերկրներումաշխատող միգրանտներիու նրանց ընտանիքի անդամների կրթության ֆինանսավորման անհրաժեշտությունը: Աշխատուժի միգրացիայի միջազգային կարգավորման ոլորտում առավել կարնոր դեր են խաղում ՄԱԿ-ի թիվ 97` «Աշխատանքային միգրանտներիմասին», թիվ 118՝ «Սոցիալականապահովության բնագավառում երկրի քաղաքացիների, արտերկրացիներին քաղաքացիությունչունեցող անձանցիրավահավասարությանմասին» ն թիվ 143` «Միգրացիայի բնագավառում չարաշահումների ն աշխատանքային միգրանտներիհամար հավասար հնարավորություններ ու վերաբերմունքապահովելու մասին» կոնվենցիաները, ինչպես նան «Աշխատանքայինմիգրանտներիիրավական կարգավիճակի մասին» Եվրոպականկոնվենցիան: Աշխատուժի միգրացիայի միջազգային կարգավորմամբ լուծվում են այնպիսի խնդիրներ, որոնք պաշտպանում են միգրանտՇերի շահերը, նպաստումնրանց ընտանիքներիվերամիավորմանը, կրճատումանլեգալ միգրացիոնհոսքերը: Նշենք նան, որ ինչպիսին էլ լինի պետությունների, տարածաշրջանային ն միջազգային կազմակերպություններիվերաբերմունքը աշխատուժի միջազգային միգրացիայի հիմնախնդիրների նկատմամբ,միննույնն է, համաշխարհայինտնտեսությանզարգացման տեսանկյունից աշխատուժի շարժունակության աստիճանի բարձրացումնայնպիսի գործընթաց է, որը ն՛ առանձին երկրի, ե՛ ամբողջ աշխարհի համակարգով կարող է նպաստել ժողովուրդների սոցիալ-տնտեսականշահերի իրականացմանը:Արդի դարաշրջանում չի կարելի հզոր պատնեշներ դնել աշխատուժի միջազգային հոսքերի դեմ, քանի որ դրա ազատ տեղաշարժերիսահմանափակումըհակասումէ գլոբալացման հիմնախնդիրներին:

5.25.

33-ի մասնակցությունըաշխատուժիմիջազգային միգրացմանգործընթացներին

Աշխարհի շատ ժողովուրդների նման հայերը նույնպես ունեն միգրացիայի հին ավանդույթներ:Անհիշելի ժամանակներիցեն հայերին բռնությամբ տեղահան արել իրենց պատմականհայրենիքից ու վերաբնակեցրել Պարսկաստանում, Թուրքիայում, արաբական երկրներում ն այլուր: Վայ բնակչության զանգվածային տեղաշարժեր եղել են հատկապես 2424 ն 704 դարերում: 224 դարի սկզբին Բաքվի նավթարդյունաբերությանաշխատողների 1/5-ը հայ գաղՆման գործընթացները տարերայնորեն շարուէին՞՞: թականներ են նույն դարի70-80-ական թվականներին:Նախկին ԽՍՂՀՄնակվել ում արտագնա աշխատանքի մեկնողների կազմում հայերի տեսակարար կշիռը եղել է համեմատաբարբարձր. նրանք մեկնում էին Ռուսաստան, Ուկրաինա,Բելառուս, այլ հանրապետություններ:Սեզոնային աշխատանքիմեկնողներիթիվը տարեկանկազմում էր մի քանի տասնյակ հազարշ5: 1980-ական թվականներիվերջերից հայ բնակչության միգրացման գործընթացների մեջ տեղի ունեցավ բեկում` կապված Սպիտակի երկրաշարժի (1988 թ.), Ադրբեջանում հայերի նկատմամբ գործած ոճրագործությունների(1988-1991 թթ), ղարաբաղյանազատագրականպայքարի (1991-1994 թթ.),ինչպես նան ԽՍՂՀՄ-իփլուզման (1991 թ.) հետ: Արտագաղթիգործընթացի ինտենսիվությունը թթ. (այդ ժամանակաշրջաբարձր է եղել հատկապես 1993-1994 նում տարեկանարտագաղթումէր ավելի քան 200 հազար մարդ),՛5 որը պայմանավորված էր սոցիալ-տնտեսական ն քաղաքական տարբերգործոններով: 1999 թ. հոկտեմբերի27-ից հետո հանրապետությունում նորից բարձրացավբնակչության արտագաղթի ինտենսիվությունը,քանի որ զանգվածայինարտագաղթին,տնտեսականիհետ մեկտեղ, մեծ չափով նպաստեցինքաղաքական ու բարոյահոգեբանականտարաբնույթգործոնները:

Տե՛ս Վ.Ե, Խոջաբեկյան,նշվ. աշխ., էջ 132: Նույն տեղում, էջ 262: ՀՎ կառավարությաննառընթերքաղաքացիականավիացիայիգլխավոր վարչության կողմից 41 կառավարությանն առընթեր Միգրացիային փախստականների վարչությանըտրամադրվածտվյալները1992-2002 թթ. համար:

Այն, որ նոր տնտեսական հարաբերություններիձնավորմանժամանակահատվածումՀՀ-ից արտագաղթը հասել է հսկայական չափերի, ոչ ոք չի կասկածում: Այնուհանդերձ,հավաստի տվյալների բացակայության պատճառովգրեթե հնարավոր չէ ներկայացնել արտագաղթածբնակչությանճշգրիտ թիվը: Այսպես, ՀՀՂ կառավարությանն առընթեր քաղաքացիական ավիացիայի գլխավոր վարչության տվյալների համաձայն 19922002 թթ. օդային տրանսպորտովհանրապետությունից մեկնողների է հազարով գերազանցել ժամանողներիթվին՛՛:Ակադեթիվը միկոս Վ. Խոջաբեկյանի հաշվարկներով`1991-2000 թթ. ՀՀ բնակչութան միջպետական տեղաշարժերի բացասական մնացորդը կազմել է 1 300 000 մարդ":Կան այլ ուսումնասիրություններ,որոնցում բերված տվյալները գրեթե չեն համընկնումվերոհիշյալ աղբյուրներում ներկայացվածտվյալների հետ: Իսկ ՀՀ ազգային վիճակագրական ծառայության (ԱՎԾ) պաշտոնական տվյալները. միանգամայնայլ են, որը, մեր կարծիքով,չի արտացոլում բնակչության արտագաղթիիրականպատկերը: Ներկայումս արտագաղթը շարունակվում է. այն դարձել է սովորական երնույթ: Ըստ էության, դա վկայում է այն մասին, որ բնակչության միջպետականմիգրացիայիգործընթացներումՎայաստանը վերածվել է դոնոր երկրի: ՀՀ-ից արտագազթը միշտ էլ ունեցել է ն շարունակում է ունենալ սոցիալ-տնտեսականայնպիսի հետնանքներ,որոնց բացահայտումը պահանջումէ ամենից առաջ պարզել արտագաղթիպատճառները: Նկատի ունենալով, որ դրանք բավական շատ են, ուստի ստորն ներկայացնենք առավել կարեորները,որոնք զանգվածայինարտագաղթի պատճառ են դարձել հատկապես անցյալ դարի 90-ական թվականներին: 1. Սպիտակիերկրաշարժը,ՀՀ-ի սահմանամերձշրջաններում ն Լեռնային Ղարաբաղումտարիներ ձգձգված պատերազմը, մինչն օրս շարունակվող պատերազմականիրավիճակը, տնտեսական ճգնաժամը,շրջափակումը ն այլն: 2. Վայաստանըչէր կարող (այսօր էլ չի կարող) աշխատանքով ապահովել տնտեսապես ակտիվտարիքիբնակչությանմի զգալի Ց

Տե՛ս նույն տեղը: Տե՛ս Վ.Ե. Խոջաբեկյան,նշվ. աշխ., էջ 308:

մասին: Նրանցից շատերը գործազուրկ էին: Որոշ փորձագետների վկայությամբ` ՀՀ-ում գործազրկության մակարդակն իրականում եղել է ավելի բարձր,քան ներկայացրել են պաշտոնականմարմիննան ները: Գործազրկության բարձր մակարդակը կպահպանվի առաջիկայում, որը պայմանավորվածկլինի տարբեր բնույթի գործոններով: Յ. Աշխատատեղերիստեղծման նկատմամբբացակայում էր աշխատունակ բնակչության հավատը: Աշխատատեղեր ստեղծելու համար անհրաժեշտ էին հսկայականչափերի կապիտալներդրումներ, մինչդեռ Վայաստանումներդրումներըշատ քիչ էին, քանի որ լիովին կանոնակարգվածչէր իրավական դաշտը, օրենքը չէր գործում բոլորի համար, բացակայում էր դրա իշխանությունը. օրենքն ուժ ուներ միայն խեղճերի ու թույլերի համար: 4. Գանրապետությունում բացակայում են ոչ միայն կյանքի համար անհրաժեշտ սոցիալ-կենցաղային պայմանները, այլ նան սեփականությանն կյանքի անձեռնմխելիությաներաշխավորմանհամար օրենքները: 5. Վասարակությանբնեռացման էլ ավելի խորացումը, զինվորական ծառայությունից խուսափելու երիտասարդների մղումը, հանրապետությունում տիրող բարոյահոգեբանական անառողջ մթնոլորտը ն այլ պատճառներխիստ հիասթափեցրել էին շատերին, որոնք գերադասումէին օր առաջ հեռանալ հայրենիքից: 6. Վանրապետությունումժողովրդի հիմնական մասի սոցիալական անապահովությունը,կյանքի ցածր մակարդակը,տնտեսական վիճակի բարելավման ն աշխատատեղերիստեղծման հեռանկարների մասին մարդկանցանվստահությունը,Արեմուտքիկողմից անուղղակիորեն իրականացվողխոչընդոտները, ռեսուրսների ն տարածքի սղության պատճառով տարածուն (էքստենսիվ) տնտեսությամբ զբաղվելու անհնարինությունը ն այլ գործոններ մեր բնակչության մի ստվար հատվածին ստիպել էին աշխատանք գտնելու նպատակովլքել հարազատբնօրրանը: 7. Պետական չինովնիկների անմարդկային վերաբերմունքը իրենց սեփականժողովրդի նկատմամբ, երբ 1992-1995 թթ. (այդ ու տարիների ցուրտ մութ ձմեռվա ամիսներին) էլեկտրաէներգիան բնակչությանըմատակարարվումէր օրական 2-3 ժամ, իսկ առանձին օրեր առհասարակչէր մատակարարվում:Դա այն դեպքում, երբ 1993 թ. էլեկտրաէներգիաարտադրվել է 290 մլն կվտ/ժամով

ավելի, քան 1997-ին, երբ բոլոր սպառողներըէլեկտրաէներգիայից օգտվում էին այն չափով, ինչ չափով ուզում էին: Սակայնմինչ օրս ոչ մի իշխանավորչի ուզել ն չի էլ ուզում այն ժամանակվապետական չինովնիկների կողմից ժողովրդի դեմ կատարածհանցագործություններին տալ համապատասխանգնահատական: Արտագաղթիպատճառները բավական շատ են. բոլորը չես թվարկի: Ընդգծենք նան, որ արտագաղթողներիմեծ մասը եղել ն մնում է երիտասարդությունը,որի մասին վկայում են ոչ միայն պաշտոնական վիճակագրականտվյալները, այլ տարբեր սոցիոլոգիական հետազոտությունների արդյունքները: Արտագաղթի սոցիալ-տնտեսական հետնանքները ՀՀ-ի վրա ունեցել են ն՛ դրական, ն՛ բացասականազդեցություն: Նախ՝ թվարկենքդրականհետնանքներնառանձի-առանձին: 1. Արտագաղթըինչ-որ չափով բարելավելէ ՎՀ աշխատուժիշուկան: Այն երկրներում(այդ թվում` ՀՀ-ում), որտեղ աշխատուժի շուկան ավելցուկայինէ, ապա արտագաղթիհետնանքով, որպես կանոն, նշանակալի չափով կրճատվում է տվյալ երկրի գործազուրկների թիվը: Թեպետ արտագաղթը մասամբ թուլացրել է լարվածուԲյունը ՀՀ-ի աշխատուժի շուկայում, այնուամենայնիվ, գործազրկության մակարդակըՀայաստանում դեռես մտահոգիչ է: ԱՊՀ երկրների մեջ Հայաստանը գործազրկության մակարդակով Ռուսաստանի,Ուկրաինայի ն Ղազախստանիհետ բաժանում է 3-րդ4-րդ տեղերը:Միջին հաշվով ՀՀ-ն տարեկանունեցել է 9-1296 գործազրկության մակարդակ:Այն ցանկացածերկրի, այդ թվում ն մեր հանրապետության համար տնտեսության վիճակը բնութագրող կարնոր ցուցանիշներից է: Գործազրկությանմակարդակին տնտեսականաճի միջն գոյություն ունի կորելացիոնկապ. ըստ ամերիկյան անվանի տնտեսագետԱ.Օուքենի օրենքի` բնական գործազրկության նկատմամբփաստացիգործազրկության 1926աճը հանգեցնում է երկրի պոտենցիալՀՆԱ-ի նկատմամբիրականՀՆԱ-ի 2396 նվազման, կամ, ընդհակառակը, փաստացի գործազրկության իրականհամախառններքին արդյունքը աճում է 2126

նվազմամբ

396-ով25:

Տե՛ս

Քքօ

36010ԵՌ/Վ665օ8 7օօքա,

ԽԼ.,2000, էջ 406: `

Աշխատողմիգրանտները(արտագաղթողները)տարբեր ուղիներով իրենց հարազատներինեն փոխանցել (ն փոխանցում են) փոխանցումները(տրանսզգալի ֆինանսական միջոցներ: Նրանց ֆինանսական վիճակի բարեֆերտները) նպաստումեն մեր երկրի լավմանը: ճիշտ է, փոխանցվածդրամական միջոցներն անմիջականորեն չեն մտնում պետական գանձարան, այնուամենայնիվ, դրանք բարձրացնում են բնակչության եկամուտների մակարդակը ն որոշ դրական ազդեցություն թողնում երկրի վճարային հաշվեկշռի վրա: Յ. 3-ից արտագաղթողներիճնշող մեծամասնությունըեղել են աշխատանքայինակտիվտարիքումգտնվող գործազուրկները:Արորոշ չափով կրճատել է պետության ծախսերը կրթուտագաղթը թյան, առողջապահությանն սոցիալ-տնտեսականայլ ուղղություններով: 4. Հայ միգրանտները արտերկրներումձեռք են բերում աշխատանքային փորձ ու գիտելիքներ, ծանոթանում են տեխնիկայի ն տեխնոլոգիաներինորագույն նվաճումների ու նոու-հաուների հետ ն հայրենիք են վերադառնում ավելի բարձր որակավորում ստացած, ինչպես նան ավելի բարձր արտադրականմշակույթ ն բիզնես կազմակերպելու ունակություններով:Արդյունքում` երկիրն անվճար ստանում է բարձր որակավորումունեցող լրացուցիչ աշխատուժ: 5. էմիգրացիոնհոսքերըհնարավորությունեն տվել որոշ չափով խուսափելու որակյալ աշխատուժիբարոյական արժեզրկումից, թեն հանրապետությունից«ուղեղների արտահոսքը» մինչ օրս չի դադարում: Իսկ որո՞նք են աշխատուժի էմիգրացիայի բացասական հետնանքներըՀՀ-ի համար: 1. Գայաստանից հեռացել ն շարունակում են հեռանալ բարձր որակավորումունեցող անձինք (դրա բացասականհետնանքները ավելի կզգացվեն մոտ ապագայում): «Ուղեղների արտահոսքը» տեղի է ունենում կա'մ աշխատանք փնտրելու համար, կա՛մ զարգացած երկրներում հայ երիտասարդներըգնում են բարձրագույն կրթություն ստանալու նպատակով,բայց այլնս չեն վերադառնում: Նշյալ երնույթն առկա է այնպիսի ժամանակաշրջանում,երբ հանրապետությունն ազգային տնտեսութան զարգացման համար բարձրորակ մասնագետների խիստ կարիք է զգում: «Ուղեղների արտահոսքի» հետնանքովՀՀ-ն կորցնում է իր ամենաթանկկա2.

պիտալի(մարդկայինկապիտալի)մի մասը: Թե դա ի՞նչ արժե ՀՀ-ի համար, առայժմ չի հաշվարկվել: Օրինակ, ՌուսաստանիԴաշնությունը «ուղեղների արտահոսքից» տարեկան կորցնում է 50-60 մլրդ ԱՄՆ դոլար, քանի որ ռուս գիտնականների1/3-ը աշխատում է

արտերկրներում:":

Զանգվածային արտագաղթի հետնանքով Հայաստանը ֆինանսականկորուստներ է կրել (ն շարունակում է կրել) այն պատճառով, որ արտագաղթածներըեղել են նրանք, ովքեր կրթություն ն մասնագիտականպատրաստությունեն ստացել պետականմիջոցների հաշվին,բայց միգրանտիկարգավիճակով հարկ վճարում են արտասահմանյաներկրներում: Յ. Վերջին տարիներինարտագաղթի հոսքերը ներառել են աշխատանքայինմիգրանտներիընտանիքների անդամներինես, այն միգրանտների,ովքեր 1990-ականներին արտագաղթել են` մշտական բնակություն հաստատելու նպատակով: Դա նշանակում է, որ նախկին աշխատանքային էմիգրացիան դարձել է արտագաղթը խթանողգործոն: 4. Արտագաղթիհետնանքով ինչ-որ չափով մեծացել է հանրապետության աշխատավորների հարկային, բեռը,որովհետն նրանք ստիպված են վճարել ավելի շատ որպեսզի ապահովեն պետության բոլոր պահանջմունքները,այդ թվում` հասարակական բարիքների արտադրության ֆինանսավորումը, մանավանդ որ, կանոն, Վայաստանիամենախոշոր գործարար-օլիգարխնեորպես րը հարկեր վճարում են նվազագույնչափով: 5. Արդյունաբերապեսզարգացած նախկին ՀՀ-ն վերածվել է սպառող երկրի: Բազմաթիվ գործոններիազդեցությամբ իջել է թողարկվող արտադրանքիմրցունակությունը: 6. Յանրապետությանտնտեսության շատ ոլորտներում նշանակալիորեն մեծացել է աշխատանքայինօրվա տնողությունը ե աշխատանքիինտենսիվությունը: Գերլարվածաշխատանքիցինչ շահում է երիտասարդ հասակում, ավելին կորցնում է հետագայում: Դեռնես կենսաթոշակիտարիքի չհասած` նման մարդու աշխատանքային լարվածությունն իջնում է հասարակականորեննորմալ միջին մակարդակիցցածր, ն ժամանակից բավականշուտ թողնում է իր ակտիվ աշխատանքայինկյանքը: Ահա թե ինչու են մարդիկ 2.

հարկեր,

Տե՛ս Ք.Ը. /Ճճօոօտ8, Օ.1.

ԷԼ. Թօքօչուօոռ,

նշվ.աշխ., էջ 335:

Լճտքեղծմուօ,

պայքարել 8-ժամյա աշխատանքայինօրվա ն հնգօրյա աշխատանքային շաբաթվա համար: Իսկ այժմ Ֆրանսիայի աշխատավորները պայքարում են չորսօրյա աշխատանքայինռեժիմի անցնելու համար: 7. ՀՀ-ն կորցրել է առավել աշխատունակ տարիքում գտնվող աշխատանքայինռեսուրսների զգալի մասը: Մինչդեռ ցանկացած երկրի գլխավոր հարստությունը նրա աշխատանքային ռեսուրսներն են: Դրանք ավելացնելու նպատակով կատարվող ներդրումները փոխհատուցվումեն արագորենն դառնում նոր ներդրումների աղբյուր, քանի որ աշխատունակ մարդն իր գործունեությամբ ստեղծում է բարիք ոչ միայն իր, այլն հասարակության համար՝ հարստացնելովտվյալ երկիրը: Տնտեսապես ակտիվ բնակչության զգալի մասի արտագաղթի հետնանքով տեղի է ունեցել հանրապետության աշխատանքային ռեսուրսների«ծերացում», քանի որ արտագաղթողներիմեջ բարձր է եղել մինչն 49 տարեկանների,հատկապես երիտասարդներիտեսակարար կշիռը: 8. ՎՀ-ից արտագաղթը որոշակի ազդեցություն է ունեցել բնակէ ծննդաբեչության գենոֆոնդի ն թվաքանակիվրա: Խիստ նվազել րությունը ն բնական աճը 1988 թ. համեմատությամբ: Վերջին 1,5 տասնամյակում ՀՀ-ի բնակչության բնական աճը 1000 բնակչի հաշվով կազմել է ընդամենը2,7-3,4 մարդ: Բնակչության աճի նվազումը դարձել է ազգային անվտանգության կարնոր խնդիր, քանի որ արտագաղթողներըհիմնականումչեն վերադառնում ն ձուլվում են այլ ազգերի ու ազգությունների հետ: 9. ՀՀ-ից արտագաղթը հասցրել է նրան, որ աշխարհի հայերի ընդհանուրթվաքանակիմեջ իջել է հայաստանաբնակհայերի տեսակարար կշիռը: Այժմ հայերի թվաքանակըաշխարհում կազմում է 9.5 մլն, որից 6,3 մլն-ն ապրում է Գայաստանիցդուրս՝ ավելի քան 75 երկրներում: Արտագաղթը ՀՀ-ից որոշակի ազդեցություն է ունեցել նան բնակչության սեռատարիքայինկազմի, երեխաներին տարեցների տեսակարար կշիռների, ընտանիքների միջին մեծության, քաղաքային ն գյուղական բնակչության թվաքանակի հարաբերակցության, բնակչության շերտավորմանն այլնի վրա: Բնակչության արտագաղթը չի բխում նան երկրի պաշտպանունակությանն ռազմական հզորացմանշահերից: Արտագաղթիայդ բացասականկողմն

ավելի կզգացվի 2010 թ սկսած, քանի որ այդ ժամանակզորակոչի տարիքիտղաներըկլինեն 1992 թ. հետո ծնված երեխաները: Հայ բնակչության արտագաղթի հետնանքներիցմեկն էլ այն է, որ ռեցիպիենտ շատ երկրներում ձնավորվում են նոր հայկական համայնքներ, որոնք մի կողմից` իրենց սովորույթններնեն թելադրում տեղականբնակչությանը,մյուս կողմից` հենց իրենք են ինտեգրվում տեղացիներիհետ: Աշխարհումտեղի ունեցող նման գործընթացներըարագացնումեն վերազգայինհասարակությանձնավորումը, որի դրական ն բացասականկողմերն ի հայտ կգան ժամանակիընթացքում: Վերջին 1,5 տասնամյակի ընթացքում հայերի զանգվածային արտագաղթնառաջացրել է տարբեր բնույթի խնդիրներ,որոնց լուծումը անպայման ենթադրում է արդյունավետ միգրացիոնքաղաՀՀ կառավաքականություն: Այդհանգամանքընկատի ունենալով րությունը վերջերս ակտիվ գործունեություն է ծավալել բնակչության միգրացիոն գործընթացներըպետականորենկարգավորելու ուղղությամբ, որի դրսնորումներիցմեկը «Ղայաստանի Հանրապետությունում բնակչության միգրացիայիպետականկարգավորման հայեցակարգիմասին» ՀՀ կառավարությանկողմից 2004 թ. հունիսի 25-ին ընդունած որոշումն է: Հայեցակարգը «.... Մոտական տնական հեռանկարումմիգրացիոնգործընթացներիզարգացումները վերահսկելի ն նախընտրելիուղղություններով ապահովելու համար ՀՀ իշխանությանմարմինների դիրքորոշումների,խնդիրների ու դրանց լուծմանն ուղղված մոտեցումների համակարգէ»:', որում տրված են պետականմիգրացիոնքաղաքականությանառավել կարնորխնդիրները ն դրանց լուծմանն ուղղված հիմնական մեխանիզմները: Այդ կարնոր փաստաթղթում նան նշված են այն սկզբունքները, որոնցովղեկավարվելով,հնարավորկլինի որոշ չափով նվազեցնել ՎՀ բնակչությանարտագաղթը, այսինքն` իրականացնելու պետության միգրացիոնքաղաքականությանգերխնդիրը: ՎՀ պետականմիգրացիոնքաղաքականությանմեջ կիրառվումէ կարգավորողպետականհամակարգիռեժիմ, քանի որ մեր ժողովուրդը դեռես ունի արտագաղթելուձգտում ն ի վիճակի չէ արտագաղթի գործընթացնինքնուրույն կարգավորելայնպես, որ չվնասի

Տես

ՎայաստանիՀանրապետությանկառավարությաննիստերիարձանագրու-

թյունը, 25 հունիսի 2004, թիվ 24:

երկրի շահերին: Ռեժիմիկարնոր պահանջներիցէ ն այն, որ աշխատուժի էմիգրացիան կազմակերպվի վերադարձի պայմանով, ինչը հնարավորություն կտա երկրում մշտապես ունենալ անհրաժեշտ քանակությամբ բնակչություն: Նման քաղաքականության իրականացումը հնարավոր է համապատասխանօրենքների ընդունմամբ, որոնք կնախատեսեն, թե էմիգրանտները քանի՞ ամիս կամ քանի՞տարի պետք է մնան արտերկրներում:Իսկ դա իր հերթին անհրաժեշտություն է առաջացնում համապատասխանմիջպետականհամաձայնագրերովկարգավորել միգրացիոն գործընթացների հետնանքովառաջացող խնդիրները` կապված էմիգրանտների շահերի պաշտպանության, ռեէմիգրացիայիհոսքերի կարգավորման, անօրինական միգրացիայի կանխարգելմանհետ: Սակայն ՎՀ-ի վիճակն այսօր այնպիսինն է, հատկապես գործազրկության բարձր մակարդակի առկայությունը, որ, մի կողմից` ռեէմիգրացիոն հոսքերի խթանումն այժմ չի բխում մեր երկրի շահերից, իսկ մյուս կողմից` չի կարելի ձգձգել նման հոսքերի ստեղծումը, քանի որ հղի է վտանգավորությամբ`կապված երկրի ռազմական զարգացման շահերի ն բնակչության բնականոն վերարտադրությանհետ: Նման պայմաններում խնդրի լուծման տարբերակներիցէ էմիգրացիոն հոսքերի քվոտավորումը, այն, որ պետությունը կազմակերպի աշխատանքային էմիգրացիանն սահմանի էմիգրանտներիօպտիմալ թվաքանակը:Իսկ գործազրկությանբարձր մակարդակը մեղմելու համար անհրաժեշտ է, որ առաջնությունը տրվի տնտեսության զարգացմանէքստենսիվ(տարածուն) ուղիներին: Կարելի է կիրառել նան միգրաիայի «բարտերային» տարբերակը, որի դեպքում մեր էմիգրանտներինընդունող երկիրը պետք է նրանց տրամադրի արտոնյալ պայմաններ,նկատի ունենալով, որ մենք կպարտավորվենք իրենց երկրից ներմուծել ներդրումայինապրանքներ:Նման տարբերակիկիրառումը կնպաստի արտադրությանզարգացմանը՝ առանց կախվածությանմեջ լինելու օտարերկրյա ներդնողներից: Այսպիսով,տարբերձներով արտագաղթիպետականկարգավորումը հնարավորությունկտա ոչ միայն ինչ-որ չափով մեղմել արտագաղթի բացասականհետնանքները,այլն իջեցնել արտագաղթի

հիմնական պատճառը` գործազրկությանբարձր մակարդակը, ն բարենպաստպայմաններ ստեղծել ՀՀ տնտեսությանտարբերճյուղերի ինտենսիվզարգացմանհամար:

Գրականություն Մարկոսյան,Դ. Հախվերդյան,Գ. ՆազարյանՀայաստանը միջազգային տնտեսականհարաբերությունների համակարգում, Եր., 2002: ԳՍ. Աղաջանյան, Արտագաղթի ժողովրդագրական հետնանքներըՀՀ-ում, «ԲանբերԵՊՏԻ-ի», Եր., 2004, թիվ 3: Գ.Ս. Աղաջանյան, Արտագաղթի սոցիալ-տնտեսական հետնանքներըՀՀ-ում,«Բանբեր ԵՊՏԻ», 2005, թիվ 2: Զ.Ա. Թադնոսյան,Կապիտալին աշխատուժիմիգրացիա,եր., «Տնտեսագետ», 2005: Թ. Թորոսյան, Միջազգային տնտեսագիտություն, ուսումնականձեռնարկ, Եր., 2005: թ.Փ. Ճողօայւմտ, Խ1ԵՈՄՈՀքՕԱՅԻԼՇ

ՅՃՕԱՕԽԱԱՎՇՇՃԽՇ

օղաօուծչուտ: 2001. 16, ԽԼ, 'ԴՕքոօո", ՖՎ6բուու, Շ.8. Փօոոոււ, Խ(6շա ԱՅքՕՈՒԹԼՇ

Չ2ՀՕԷՕԽԱՎՇՇԽՔՇ

օ1:օԱ6աւ մ, Բօօոյ 2006. 11, '«Փօրդուօ'', ՂՕՔ-ՔՀ-/10187, Ա.

ԽՈ

ԱՃթօ

ԱՑԵԼՏԽՕԷԾԽՈՒՎՇՇԽԼՇ

ԽՐ ՉՀՈՄԱՅԹՕՄԱԵԼՇ

ՅԽՕԱԾԽԱԿՎՇՇԽՔՏ

Ե.հ1. 10.

Խ(6շոՄոնքօ/

12.

ոօղ

քող.

21, ԵԼ, ԲԱՓՔՃ-ԽԼ

ՅՃՕՑՕԽԱԿՇՇԽԻՔՇ

ՄԿՇԻՒԱԱ:, ոօղ

ՕԼԱՒ:

քղ.

2007.

օտար

ՄՎՇԻՒԱՈՀ,ոօ

Օ11օ1Ա6:Ո14:

8.Ք.. Թյթշյումու, ԽԼ, 1997.

քղ. 11.

ոա 6րԽժ,

7ՎՇ6քոո»,

ՕԱԼԾԼԱՑԵՈՄԸ

2004. 11, «Թ.08օԽ0162",

Փորոուօթօրօ,

ԼՈ.

Իղ

ՅԽՏՕՔՕԽԱԿՎՇՇԽՔՇ

ՕՆԱՕԱՅՔՒՑ:

Խ(ՀՄԱԼթօալելթ 2005. էւ ք. ոթշտոծքո, ող 8, ԽԼ, Ղ1քօօշոօտր",

ԽԼ ՉԱՆՅքՕ/ԱԵԼՇ

ՅՃՕԽՕԽԱԿՎՇՇԲԱՇ

օԱԱԼԱ6ՅՈՒՄ:

Բոոօոյուօ88,

4.1.

13. ԴԼՃ.

Խաղաաօ 4,

21, 22, 23, 24, ԽԼ, Ճ.8.

7վշբոտ:,

քօղ.

ոօղ

ՄՎՇԲ:ՌԱՀ, ոօ

քող.

2004. Ղ1քօօոօտո՛,

360ԽՕԽՈԱՀՁ:

240դօոօր,Խ162աաուռքօղուտմ

5.2, ԽԼ, "«Ղ6յղօո օօքքոծ՛',1998. Օտզոաւմուաօ8, Խ1Հ յ նքօոքճմ 3501 ՕԽՈԱՀՅ:

ՄՎՇՏԱՕՇ ՈՕՇՕ816,

ՄՎՇԲԼՌՈւ,Րղ.

14.

ԼԼ. բղ.

15.

5, ԼՑ,

1999.

Խ(Հո7ոնքօոււճ հոշ:ուգ ՇՅ1.8270թ6, ԽԼ., 1998.

16:

Ճ.

Ճոքօօր,Խճ

1999.

36080հդում:

աթքգոււտ

ՉԽՕՔՕԽՌՈՒՅ:

Ղ87

ՄԿՇԲՀԱԱւ,ող. ՎՃՇՂու, ,

12,

ԽԼ, 1998 ւ

5.3. 5.21.

Տեխնոլոգիաներիմիջազգայինփոխանակություն Տեխնոլոգիաներիմիջազգայինփոխանցման էությունը

Միջազգային տնտեսագիտությունումտեխնոլոգիաներիմիջազգային փոխանցումը դիտվում է մի կողմից` որպես ապրանքների առնետուր(որպես առանձնահատուկ ապրանք), մյուս կողմից` որպես արտադրության գործոն: Տեխնոլոգիան աշխատուժի հետ միասին համարվում է մարդկային գործոն, որն օգտագործվում է արտադրությաննյութաիրայինգործոնների(հող ն կապիտալ) հետ միասին ապրանք արտադրելու համար: Տեխնոլոգիան բնութագրվում է որպեսգործնականնպատակներիիրականացմանգիտաԳոյություն ունի տեխնոլոգիաներիերեք խումբ. կան մեթոդներ՝2: ա) ապրանքիարտադրությանտեխնոլոգիա, բ) գործընթացիտեխնոլոգիա, գ) կառավարմանտեխնոլոգիա: Տեխնոլոգիա եզրն առաջացել է հունարեն «'խշհօ» բառից, որը նշանակումէ արվեստ, վարպետություն: Տեխնոլոգիան` որպես գիտատեխնիկականգիտելիքների համակարգված ամբողջություն, իրենից ներկայացնում է ոչ նյութական գործոն: Սակայն միջազգային տնտեսականփոխանակությունում այն ներկայանումէ կոնկրետառարկայացվածապրանքիտեսքով: Տեխնոլոգիան ապրանքի է վերածվում այն դեպքում, երբ ստեղծվում են մտահղացման-առետրականացման համար իրական նախադրյալներ: Տեխնոլոգիաների միջազգային փոխանցումը երկրների միջն գիտատեխնիկականնվաճումներիփոխանակություննէ առնետրային կամ անհատույց հիմունքներով::: Տեխնոլոգիաներիփոխանակությանբոլոր ձները պայմանավորված են տեխնոլոգիաներիբովանդակությամբն արտացոլում են դրա ծագման, ծաղկման,ծերացման ն նորով փոխարինմանգործընթացները:Տարբերում են տեխնոլոգիաներիհետնյալ ձները՝ յուրահատուկ, առաջադիմական, »

» Ց

36օ1օայոճ, Խ16»«ո իոքօուոք

Տես 4. 1աք66ը, Տե՛ս նույն տեղում,էջ 342:

ԵԼ, 1999,մ. 1, էջ 342:

ավանդական, բարոյապեսմաշված: Յուրահատուկ տեխնոլոգիան պաշտպանված է արտոնագրով կամ պարունակում է ճռու-հառւ, որն անհնար է դարձնում դրա օգտագործումը մրցակիցների կողմից: Այն օժտված է նորույթով, բարձր տեխնիկական մակարդակովն կարող է օգտագործվել բացարձակ մենաշնորհի պայմաններով: Ի տարբերություն յուրահատուկ տեխնոլոգիայի, որն ունի բացարձակ առավելություն այդ ճյուղի նմանատիպտեխնոլոգիաներինկատմամբ, առաջադիմական տեխնոլոգիան ունի հարաբերական առավելություն: Բացի այդ՝ դա պաշտպանվածչէ արտոնագրովն չունի վառ արտահայտված նոու-հաու, սակայնգնորդինապահովում է լրացուցիչ շահույթ: Ավանդականտեխնոլոգիանգնորդին չի ապահովում տեխնիկատնտեսական էական առավելություններ, ն շահույթը քիչ է: Սրա առավելությունը գնորդի համար համեմատաբար ցածր գինն է: Ավանդականտեխնոլոգիան ստեղծվում է առաջադիմականտեխնոլոգիայի լայնամասշտաբտարածմանն ծերացմանարդյունքում: Բարոյապեսմաշվածտեխնոլոգիանչի ապահովում արտադրանքի միջին որակն ու տեխնիկատնտեսական ցուցանիշները, այդ պատճառով էլ այսպիսիտեխնոլոգիայիօգտագործումն ավելի է խորացնում գնորդի տեխնոլոգիական հետամնացությունը: ս

ս"

5.3.2.

Տեխնոլոգիաներիհամաշխարհայինշուկայի բնորոշ գծերըն առանձնահատվկությունները

Տեխնոլոգիաների համաշխարհային շուկաների զարգացումը կախված է նոր գիտելիքներիարմատավորումից,որի արդյունքում փոփոխվում է արտադրությանյուրաքանչյուր գործոնի արտադրողականությունը: Նոր տեխնոլոգիաները նվազեցնում են միավոր ն դրանով իսկ թուարտադրանքիվրա կատարվածծախսումները լացնում երկրի կախվածությունը բնականգործոններից: Տեխնոլոգիաների համաշխարհայինշուկայում առաջատար երկրներն են՝ Ֆրանսիան ն Գերմանիան: ԱՄՆ-ը, Մեծ Բրիտանիան,ճապոնիան, են Այս երկրները Սր յին շուկայի ծավալի 6096-ը"՞

համաշխ տեխնոլոգիանե

Տես ԼՈ.

ՅԵՕԵԾԻՌԱւ:,

Ը7բօրո,հքսքօոռտ

7ՎՇՔիու,

ԽԼ., 2007, էջ 192:

Վերը թվարկվածերկրները եղել են ն այժմ էլ այս ոլորտի առաջատարներ են, այնուամենայնիվ,Գարավային Կորեան, Թայվանը, Սինգապուրը, Հնդկաստանը ն մի շարք այլ երկրներ երկու տասնամյակ է, ինչ բարձր տեխնոլոգիաների համաշխարհային շուկայում հաջողությամբ կարողանումեն մրցել առաջատարներիհետ: Այս երկրները հանդիսանալով լիցենզիաների ն արտոնագրերի ձնով նոր տեխնոլոգիաներիմաքուր ներմուծողներ, գրավում են տեխնոլոգիաների համաշխարհային շուկան` դառնալով օտարերկրյա արտոնագրերովն լիցենզիաներով արտադրվածտեխնոլոգիատարապրանքներիզուտ արտահանողներ: Տեխնոլոգիաներիհամաշխարհայինշուկա թափանցելու ուղին այս երկրների համար բավական պարզ է: Ունենալով ոչ բավարար զարգացած գիտատեխնիկականներուժ ն ծառայությունների ոլորտ, սակավ էներգետիկ ն հումքային ռեսուրսներ` զարգացող երկրներն իրենց ներուժը կենտրոնացրելեն բարձր տեխնոլոգիական ն հեռանկարայիննորույթներ ձեռք բերելու համար: Ասիայի, Աֆրիկայի ն Լատինական Ամերիկայի զարգացող երկրները,որ չեն կարող ինքնուրույն ճանապարհհարթել տեխնոլոգիաներիհամաշխարհային շուկայում, կոոպերացվում են զարգացած երկրների կորպորոցիաներիհետ, հանդես գալով որպես առանձին դետալների, մասերի արտադրությանմատակարարներ:Մի շարք երկրներ, որոնք այժմ հասել են ակնհայտ հաջողությունների (Չինաստան, Իսրայել, Ասիայի նոր արդյունաբերականերկրները), իրենց զարգացման ուղին հարթել են այս ճանապարհով:5: Գիտատեխնիկականնվաճումները ձեռք են բերվում գիտահետազոտական ն փորձակոնստրուկտորականաշխատանքների (Գ4ՓԿԱ) կատարման արդյունքում: ԳՏԱ-ն, երկրի տնտեսական առավելությունները կախվածեն ԳՎՓԿԱ-ին հատկացվող ռեսուրսների ծավալից ն դրանց տարածմանու օգտագործմանմասշտաբներից: Յամաշխարհայինտնտեսությունումբավականին արագ են աճում ԳՀՓԿԱ-ինհատկացվողգումարները՝առաջ անցնելովՀՆԱ-ի ն կապիտալ ներդրումների աճի տեմպերից: Տարբեր երկրներում տարբեր են Գ3ՀՓԿԱ-ինհատկացվող գումարների մեծությունն ու այդ ոլորտում ներգրավված հետազոտողների քանակը, ինչպես նան երկրների տարբերոլորտներումմասնագիտացման տեխնոլո33

Տե՛ս

նույն տեղում, էջ

191:

գիաների զարգացումը, որն էլ պայմանավորվածէ տեխնոլոգիաների միջազգայինբաժանմամբ: Զարգացած երկրներումնոր կամ կատարելագործվածտեխնոլոգիաների, նորույթ պարունակող արտադրանքների,սարքավորումների վրա կատարվածծախսերըկազմում են ՀՆԱ-ի 4096-ը՝:: Գիտության մեջ ներդրումներըպետության անմիջական մենաշնորհը չեն: Արդյունաբերապեսզարգացած երկրներում ԳՏԱ-ում ներդրումներիմեծ մասը բաժին է ընկնում մասնավորհատվածին: Օրինակ՝Ջեներալ Մոթորսըգիտականհետազոտություններինտարեկան հատկացնում է 10 մլրդ, Ֆորդը 7 մլրդ, Այ-Բի-էՄ-ը՝4 մլրդ ԱՄՆ դոլար:

5.3.3

Իրավականպաշտպանությունըորպես տեխնոլոգիաների առնտրային արդյունավետպայման

հրացման

Պետություննապահովում է անհատներին կազմակերպությունների ստեղծագործական աշխատանքիարդյունքների պաշտպանությունը տալով սեփականության իրավունք: Սեփականության իրավունքի օբյեկտներիմեջ յուրահատուկ տեղ են գրավում մտավոր սեփականության օբյեկտները, որոնք մարդկային մտածողուեն: Դրանք ստորաբաժանվում թյան ստեղծագործություններ են` » հեղինակային իրավունքով պաշտպանվող ստեղծագործություններ.- գրական ն գեղարվեստականգործեր, կոնստրուկտորական գծագրեր, տվյալների հիմնապաշար,բոլոր տեսակիէլեկտրոնային հաշվիչ մեքենաների ծրագրեր, դերասանների կատարողան կան գործունեություն այլն, արդյունաբերականսեփականություն.- հայտնագործություններ,օգտակարմոդելներ, արդյունաբերականնմուշներ, ապրան-. նոու-հաու ն քայինն սպասարկմաննշաններ, ֆիրմային այլն: է Գրեթե բոլոր երկրներում տեխնոլոգիան Տեխնոլոգիաների իրավական իրավական գործիքներով: պանությանգործիքներիցեն՝ »

նոր

Տե՛ս 1.11 Փաառաղ,

ՅՃՕՒՕԽՈՒՎՇՇԽՔՇ

Խ(Հշ«ՈՄԱՈքԾՈՒԵԼՇ

նշաններ,

պաշտպա

պաշ

ՕՈԱՕԼԾՀՈՒՏ,

ԽԼ.,2004, էջ 361:

Արտոնագիրը(քՅէթոժ. փաստաթուղթէ, որը պետականորեն հաստատում Էէտեխնիկականլուծման հայտնագործություն լինելը ն ամրագրումսեփականատիրոջ բացառիկիրավունքները ապրանքանիշով: Արտոնագիրըպետականլիազոր մարմնի կողմից տրվում է հայտնագործողինկամ իրավահաջորդին՝սեփականդիմումի հիման վրա: Արտոնագրիգործողության ժամկետը սահմանվում է ազգային օրենսդրությամբ, սովորաբար` 15-20 տարի ժամանակով: Արտոնագրիբացառիկիրավունքն այն է, որ նա գյուտն օգտագործելու մենաշնորհի իրավունք է ստանում: Եթե հայտնագործությունը օգտագործվումէ առանց արտոնագրիտիրոջ թույլտվության, ապա վերջինս կարող է հայց ներկայացնել դատարանինն փոխհատուցում ստանալ: Նա նան իրավունք ունի օտարել իր իրավունքը ն այլ անձանցթույլատրել օգտագործել իր հայտնագործությունները:Արտոնագիրը պաշտպանում է սեփականատիրոջիրավունքները միայն արտոնագրի տրման երկրում, սակայն վերջերս, օրինակ, Արնմտյան Եվրոպայում գործում է եվրոպական արտոնագրային համակարգը: Վայտնագործությունների ն գյուտերի արտոնագրայինպաշտպանությանժամանակ,բացի արտոնագրիտիրոջ շահերից, պետությունը հաշվի է առնում նան սեփական ն հասարակականշահերը: տրվում է միայն որոշակի ժամկետով, որը սահմանԱրտոնագիրը վում է յուրաքանչյուր երկրի ազգայինօրենսդրությամբ: Այդ ժամկետից հետո հայտնագործությունըդառնում է հասարակական բարիք, ն ցանկացածմարդ կարող է օգտվել դրանից: 2. Վերարտադրելիության իրավունքը (օշօթ)ոցիլ) տարածվում է արվեստիցանկացածստեղծագործությանվրա, անկախձնից, արժեքից ն նշանակությունից`հոդված, գիրք, տեխնիկականնկարագրություն, նկար, տեսա-լսա-արտադրություն:Վերարտադրելիության իրավունք նշանակում է` առանց հեղինակի կամ նրա իրավահաջորդի համաձայնության,ոչ ոք երբնէ չի կարող օգտագործել իրավունքովպաշտպանվածօբյեկտը: Յ. Գեղինակային իրավունքըտարածվում է ստեղծագործական գործունեությանարդյունքհամարվող գիտության, գրականության ն արվեստի ստեղծագործությունների վրա` անկախ ստեղծագորու ծության նշանակությունից արժանիքներից,ինչպես նան այն արտահայտելու եղանակից: Հեղինակային իրավունքը իրավական գործիք է, որի շնորհիվ գրական, գեդարվեստական,երաժշտական 1.

ստեղծագործությանհեղինակը ստանում է իրավունք` վերահսկելու իր աշխատանքիարդյունքի վաճառքըկամ դրա օգտագործումը երրորդ անձանց կողմից: Հեղինակային իրավունքի. շնորհիվ հեղինակը ստանում է իր աշխատանքի վերարտադրման, բաշխման, վերամշակման ն ցուցադրման բացառիկ իրավունք: Երկու ն ավելի քաղաքացիներիհամատեղստեղծագործականաշխատանքով արարվածստեղծագործությաննկատմամբհեղինակային իրավունքը հեղինակներին է պատկանում համատեղ: Հեղինակը կամ այլ իրավատերըպայմանագրովկնքված ստեղծագործություննօգտագործելու իր բոլոր իրավունքները կարող է փոխանցել այլ անձի: ՎՀ-ում հեղինակայինիրավունքը գործում է հեղինակի կյանքի ընթացքում, ն նրա մահից հետո` հեղինակի մահվանը հաջորդող տարվա հունվարի 1-ից հաշված 50 տարվա ընթացքում (որոշ երկրներում` 75-100 տարի): ՀՀ-ում, որպեսզի ստեղծագործողը իր համար ապահովի բացառիկ հեղինակայինիրավունք, նա պետք է հրատարակվողստեղծագործությանյուրաքանչյուր օրինակի.վրա տեղադրի հեղինակային իրավունքի նշանը` շրջանակի մեջ վերցված լատիներեն «Շ» տառը, իր ազգանվանն ստեղծագործության առաջին հրապարակությանտարեթվի հետ մեկտեղ: Եթե ստեղծագործություններն օգտագործվում են առանց այդ նշանի, ապա դրանք կարող են ազատ օգտագործվել:Այդպեսէ ընդունվածնան ն այլ

ԱՄՆ-ում:

Հեղինակայինիրավունքը պաշտպանվումէ ազգային օրենքներով, իսկ միջազգայինմակարդակում՝Բեռնի կոնվենցիայով(1886թ.) ն Միջազգայինկոնվենցիայով(1952 թ.):. Ի տարբերություն հեղինակայինիրավունքի գյուտերի, արդյունաբերական սեւփականությանօբյեկտների պաշտպանություննավելի խիստ է: Որպեսօրենք, արգելվում է պահպանվող օբյեկտի չվավերացված նմանակումը: 4. սահմանված կարգով Ապրանքային նշանը (12ժ6ոդ) գրանցված տվյալ ֆիրմայի խորհրդանիշնէ, որը ծառայում է մեկ ֆիրմայի ապրանքներըն ծառայություններըմեկ այլ ֆիրմայի հաու ծառայություններիցտարբերելու մասեռ ապրանքներից համար: Այն մտավոր սեփականությանօբյեկտների շարքին է դասվում ն այժմ աշխարհում տարածվածներիցմեկն է: Ապրանքանիշըտակամ կոմբինացված ռային, բառային, գրաֆիկական նշանակումէ, որը դրվում է ապրանքի կամ փաթեթավորմանվրա` արդյունաբե-

օբյեկտների`

րական ն առնտրային ըններությունների կռղմից իրենց ապրանքնպատակով: ների անհատականագման Ապրանքանիշըօգնում է պաշտպանելապրանքըանբարեխիղճ մրցակիցների գործողություններից ն խուսափել կեղծումներից, որոնք հաճախագդում են ֆիրմայի վարկանիշի վրա: Նոր ապրանքանիշի ստեղծման համար բավականին մեծ գումարներ են պահանջվում, քանի որ սխալ ապրանքանիշի ընտրությունը կարոդ է վնաս պատճառել ընկերությանը: Օրինակ, 181 ընկերությունըփոստայիճցանցով ապրանքներիառաքման ոլորտում ավելի հաջող մրցակցայինդիրք գրավելու համարստեղծեց/ԽՌԵ6Ր ապրանքանիշը,սակայն այս ճախագիծըչաշխատեց ն երկու էռարի անց փակվեց, որի հետնանքով ՅԽ-ը կրեց ահռելի կորուստներ, իսկ, օրինակ, Բոնսոտ ապրանքանիշիստեղծման համար ծախսվել է

100.000ԱՍՆ

դոլար-

Առետրայինգաղտնիքը կամ նոու-հաուն տեխնիկական,կազմակերապչական, առնտրային ե ցանկացած այլ տիպի տեղեկություն է, որն իրական արժեք է ճերկայացնում՝ երրորդ անձանց ոչ հասու լիճելու պատճառով:Այս դեպքում հենց նոու-հաուի տերն է միջոցներ ձեռնարկում` այն գաղտնի պահելու համար: Առնտրային գաղտնիքի իրավականպաշտպանությանառանձնահատկությունն այն է, որ պետությունը ոչ բե տրամադրումէ օգտագործման բացառիկ իրավունք,այլ թույլ է տալիս տեղեկությանանօրինականձեռքբերման դեպքում ստանալպատճառվածվնասի հատուցումը: Այդպիսի անօրինականմեթոդներեն արդյունաբերականլրտեսությունը, պայմանագրիպայմանների` չհրապարակմանմասին կետերի խախտումներըն այլն: Ի տարբերությունարտոնագրերի,առնտրային գադտնիքները իրական արժեք են ներկայացնում այն դեպքում, երբ հուսալիորենդաշտպանվածեն հրապարակումից: ԱմենահայտնիօրինակըԿոկա-կոլաըմպելիքի բաղադրությունն է, որը գաղտնի է պահվում 1886 թ. սկսած: Բաղադրատոմսըհայտնի է միայներկու պաշտոնատարանձանց,ում անուններընույնպես չեն հրապարակվում:Այնպահվում Է բանկիչհրկիզվող դեպոզիտային գանձապահարանում: Գիտատեխնիկական, արտադրական,կառավարչական,առետբային, ֆինանսակաճկամ այլ տիպի գադտնիքներնու փորձը, որ կիրառվում է գիտահետազոտականաշխատանքների,մրցունակ ապրանքներիարտադրության, իրացման ն շահագործման ժամա5.

նակ, պաշտպանված չեն փաստաթղթերով,ն առքուվաճառքի առարկա են միջազգային առնտրային հարաբերություններում, Նոու-հաուն միավորվածեն նոու-հաու հասկացությանտակ՞՛: կարող է լինել կոնստրուկտորական, տեխնոլոգիական,արտադրական, կառավարչական,առետրայինն ֆինանսական: Այն բացառիկ իրավունքի օբյեկտ չէ, ն ցանկացած անձ ճանաչվում է որպեսօրինական սեփականատեր,եթե իր միջոցներով ն օրինական ճանապարհով է ձեռք բերել: Ոչինչ չի խանգարումերկու ն ավելի անձանց ամբողջովինօրինական հիմունքներով օգտագործել,տնօրինել ն Ի տարբերություն բացառիկ տիրապետել միննույն նոու-հաուն: իրավունքի օբյեկտների` նոու-հաուին բնորոշ է պետականգրանցման, հետնաբարնան արտադրականսեփականությաննկատմամբ սեփականատիրոջբացառիկ իրավունքը ամրագրող փաստաթղթի բացակայությունը: Նոու-հաուի բովանդակությունը որոշող միակ փաստաթուղթը պայմանագիրնէ: Տեխնոլոգիաներիփոխանցման ժամանակ,եթե առկա է նոու-հաու, ապա կոդմերըպետք է պայմանավորվեն դրա գաղտնիքը չբացահայտելու մասին: Հակառակ դեպքում վճարվում են մեծ տուգանքներ: 5.3.4.

Սիջազգայինառետրումմտավորգործունեության անմիջականարդյունքներիփոխանցմանձները

Տեխնոլոգիաներիմիջազգայինփոխանցմանզարգացումըպայմանավորվածէ երկրների գիտատեխնիկական զարգացվածության մակարդակներիտարբերություններով:ԳՏԱ-ի բարձր տեմպերը204 դարի երկրորդ կեսին հանգեցրիննրան, որ վերջին ւոասնամյակների ընթացքում միջազգային առնտրի ապրանքաշրջանառության մեջ զգալի տեղ գրավեցին տեխնոլոգիաներիմիջազգայինփոխափոխանակությունը նակությունը: Տեխնոլոգիաների է դիտարկվում երկու մակարդակներում": 1. Լայն իմաստով` որպես ցանկացածգիտատեխնիկականգիտելիքների են արտադրական հմտությունների միոխանակում երկրներիմիջն: 2. Նեղ իմաստովո̀րպես կոնկրետ գործըն-

միջազգային

տեխնոլոգիական

առնչվող

Գիթացների գիտատեխնիկա վերարտադրությանն »

Բոտատածո,

ԽՐնքօՈՒՆ6 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 201: Տես 4.11

ԺՈԹԱԾԵԿՆ

ԽԼ, 2003,էջ 75:

տելիքների ն փորձի փոխանակում: Տեխնոլոգիաներըփոխանակվումեն առնտրայինն ոչ առնտրային եղանակներով: Լայն իմաստով տեխնոլոգիաների փոխանակությունըիրակաճանապարհով:Տեխնոլոգիական այսպինացվում է ոչ առնետրային սի փոխանակությունըկատարվում է հետնյալ ձներով. գիտատեխնիկականհրապարակումներ,ցուցահանդեսների,գիտաժողովների ն տոնավաճառների կազմակերպում,գիտնականների միջազգային հանդիպումներ,մասնագետներիմիգրացիա, ուսանողների փոխանակում ն ուսուցում այչ երկրներում, միջազգային կազմակերպությունների գործունեություն, որը ուդղված է գիտության ու տեխնիկայիբնագավառումհամագործակցությանզարգացմանը ն այլն: Նեդ խմաստով տեխնոլոգիական փոխանակությունները կատարվում են առնտրայինճանապարհով. մեքենաների ու տարբեր արդյունաբերականապրանքների մատակարարում,տեխնիկական օգնության ցուցաբերում, ինժինիրինգայինծառայություններ, մասնագետների պատրաստումն վերապատրաստում,կառավարման պայմանագրեր: Տեխնոլոգիաներիմիջազգային փոխանցմանհիմնականձեր լիցենզիաներիառնտուրնէ, որն իրականացվումէ լիցենզիայի համաձայնագրերի հիման վրա: («Լիցենզիա» բառը լատիներենիցթարգմանաբարնշանակում է` ռոնէ գործողություն կատարելու թույլտվություն-) Տեխնոլոգիաների փոխանակությանառումով լիցենզիա նշանակում է որոշակի պայմաններով` լիցենզիայի օբյեկտի օգտագործման թույլտվություն»: Առնտրային հիմքի վրա կատարվող տեխնոլոգիաներիփոխանցմանմեծ մասը իրականացվում է լիցենզիոն համաձայնագրերիձեով, ըստ որի` լիցենզիարը` տեխնոլոգիայի սեփականատերը, լիցենզիատին է տրամադրումթույլատրելի առարկայի՝արտոնագրվածտեխնոլոգիայիօգտագործմանիրավունքը որոշակի ժամկետով: Միջազգայինպրակտիկայումկիրառվումեն լիցենզիոն ձայնագրերիհետնյալ երեք ձները՝ ա) բացառիկ, բ) հասարակ,

համա

Տե՛ս նույն տեղում, էջ 205:

գ) ամբողջական: Բացառիկլիցենզիայիվաճառքիդեպքում լիցենզիատին(գնորդ) տրվում է լիցենզիայի օբյեկտըօգտագործելուբացառիկիրավունք` համաձայնագրում նշված պայմանների համաձայն: Լիցենզիւարը (վաճառող) արդեն չի կարող նմանատիպլիցենզիաներ տրամադրել երրորդ անձանց, սակայն կարող է ինքնուրույն օգտագործել լիցենզիայի օբյեկտը կամ լիցենզիաներվաճառել երրորդանձանց` պայմանագրում նշված կետերին չհակասելու դեպքերում: Բացառիկ լիցենզիաներըառավել հաճախ են կիրառվումլիցենզիաների միջազգայինառնտրում: Հասարակ լիցենզիայի վաճառքի դեւվբում լիցենզիարը պահպանում է լիցենզիայի` օբյեկտը ինքնուրույն օգտագործելու ն երրորդ անձանց նմանատիպլիցենզիաներ տրամադրելու իրավունՔը: Գասարակլիցենզիաներըհիմնականումտրամադրվումեն լայն սպառման ապրանքներիարտադրության ոլորտում, որտեղ դժվար է իրանանացնել արտադրանքի հստակ հաշվառում, քանի որ դրանց պահանջարկն այնքան մեծ է, որ լիցենզիաների մի քանի գնորդների՝լիցենզիատներիառկայությունը ճիննույն շուկայում չի հանգեցնում վերջիններիս շահերի բախմանը: Ամբողջականլիցենզթայր վաճառքիդեպքում լիցենզիարը պայմանագրի գործողության ժամկետի ընթացքում ամբողջապես զրկվում է լիցենզիայի օբյեկտը օգտագործելու իրավունքից: Վաճառվում են հիմնականում փոքր ընկերությունների կողմից: Փաստացի, ամբողջական լիցենզիւս 6շանակում է արտոնագրի վաառքՏարբերում են ինքնուրույն ն ուղեկցող լիցենզիաներ:Առաջինը ենթադրումէ տեխնոլոգիայիփոխանցում անկախդրա նյութական կրողից: Երկրորդը կախումճայինբնույթ ունի ն տրամադրվում է տեխնոլոգիականսարքավորումների,խորհրդատվականծառայություների հետ: Տեխնոլոգիաների միջազգայինփոխանցմանձներից են. 1) արտոնագրայինհամաձայնագրեր. միջազգային առեւորազիջում է տեխյին գործարք է, երբ արտոնագրի սեփականատերը նոլոգիայիօգտագործմանիրավունքըարտոնագրի գնորդին, գոր2) լիցենզիոն համաձայնագրեր.միջազգային առեւորային է մյուս ծարք է, երբ նորարարությանսեւիւսկանատերը թույլատրում կողմին որոշակի ժամանակահաւովածումօգտագործելտվյալ -

տեխնոլոգիան, 3) ֆրանչայզինգը. գոյություն ունեն ֆրանչայզինգի բազմաթիվ սահմանումներ: Այն կարելի է ներկայացնել որպես տեխնոլոգիական փոխանցմանձն, խոշոր ն մանր բիզնեսի ինտեգրմանձնե,խոշոր ֆիրմայի ն նրա փոքր գործընկերոջ միջե": Այլ կերպ ասած՝ իրավատերըթույլ է տալիս օգտագործել իր ապրանքանիշըպայմանով, որ օգտագործողը այդ անվան տակ պետք է իրացնի միայն տվյալ ֆիրմայի արտադրանքը կամ տվյալ տեխնոլոգիայով արտադրված ապրանքները` դրա դիմաց ստանալով մայր ֆիրմայի տեխնիկական,առնտրային,գովազդային, խորհրդատվական ն այլ տիպի աջակցություն: Տարբերում են ֆրանչայզինգի հետնյալ տեսակները՝ Արտադրական:Այս դեպքում իրավատերը այլ ձեռնարկության է վաճառում որոշակի ապրանքանիշով որոշակի ապրանքի արտադրության համար անհրաժեշտ տեխնոլոգիան ն հումքը: Այն տեղի ունի հիմնականում ոչ ալկոհոլային խմիչքների արտադրության ոլորտում: Օրինակ` «Զովք» ն «Մաազա» ընկերությունների միջն կնքված պայմանագիրը: Ապրանքային:Օգտագործողը խոշոր ընկերությունից` իրավատիրոջից, գնում է համապատասխան ապրանքանիշիապրանքների ն վաճառքի սպասարկմանիրավունքը: ՀՀ-ում ֆրանչայզինգի օրինակ է «Եվրոմոթորս» ընկերությունը, որը զբաղվում է Ցի/Մ/ մեքենաների վաճառքով ն սպասարկմամբ: Գործարար:Այս դեպքում լիցենզիան ընդգրկում է` արտադրատնտեսական գործընթացի բոլոր փուլերը` սկսած հումքի ն տեխնոլոգիայիձեռք բերումից մինչն կազմակերպականաշխատանքների հաշվառման ու վարման ձները: Ֆրանշիզա ստացողը մեծ արդյունք կարող է ստանալ, քանի որ ձեռք է բերում կառավարչական փորձ ն տեխնիկականգիտելիքներ: Իսկ իրավատիրոջհամար գործարքի այս ձնը շահավետ է, քանի որ հնարավոր է դառնում փոքր ծախսերովվերահսկել տվյալ երկրի շուկան: 4) Ինժինիրինգըտեխնոլոգիաներիմիջազգային փոխանցման ինքնուրույն ձն է, որն իրենիցներկայացնումէ գործունեության տեսակների համախումբ:Այն ուղղված է տարբեր նախագծերիիրականացմանհետ կապված ներդրումներիօպտիմալացմանըն ծախ-

Տե՛ս 1.Ո.

Փոուօու:,

նշվ. աշխ., էջ

377:

սերի կրճատմանը:Ինժինիրինգը տեխնոլոգիական ն գիտատեխնիկականմշակումներիօգտագործմանծառայությունէ՞՞: Ինժինիրինգայինծառայություններըբաժանվում են երկուհիմնականխմբի՝ ծառայություններ` կապվածորնէ տեխնոլոգիականգործընթացի նախապատրաստման հետմիջնախագծային,նախագծային, հետնախագծային, ծառայություններ,որոնց նպատակնէ արտադրականգործընթացի լրիվ ապահովումը ե արտադրանքի իրացման կազմակերպումը: իրականացվումեն ինժենեԻնժինիրինգային րախորհրդատվականֆիրմաների, արդյունաբերականն շինարարարական ընկերությունների կողմից: Ռեինժինիրինգայինկազմակերպությունները առետրաարտադրականկառավարման, տնտեսականօբյեկտների վերակառուցման,դրանցմրցունակությաննֆինանսական կայունության բարձրացմանինժեներախորհրդատվական ծառայությունէ: Տեխնոլոգիաներիմիջազգային փոխանցումընպաստում Է ֆիրմաների մրցունակության բարձրացմանըազգային ն համաշխարհային շուկաներում: Լիցենզիոն առնտուրը համարվում է տեխնոլոգիաների միջազգային փոխանցմանհիմնական ձնը: Լիցենզիաները վաճառվում են լիցենզիոն համաձայնագրերիհիմքի վրա, որոնց վաճառքը թույլ է տալիս արագացնել նոր շուկաների յուրացումը ն մասամբ փոխհատուցել սեփական ծախսերը, որոնք կատարվել են հետազոտություններին մշակումներիհիման վրա: Լիցենզիոն առնտրի ձներն են՝ 1. Արտոնագրայինլիցենզիան փաստաթուղթ է, որի դեպքում արտոնագրի սեփականատերըգնորդին է փոխանցում արտոնագրիցօգտվելու իրավունքը՝ առանցնոու-հաուի: 2. Ոչ արտոնագրայինլիցենզիան փաստաբուղթէ, որով լիցենզիատը նոու-հաուից օգտվելու իրավունքէ ստանում՝ առանցհայտնագործությանարտոնագրի: Յ. Ոչ բացառիկ լիցենզիան փաստաթուղթէ, որի դեպքում լիցենզիարը վաճառում է արտոնագրիցօգտվելու իրավունքը` պահպանելով տվյալ տարածքում այլ լիցենզիատներինվաճառելու իրա»

ծառայություններն

"Նույն տեղում, էջ 379:

վունքը: 4. Բացառիկ լիցենզիան փաստաթուղթ է, որի դեպքում լիցենզիատը ստանում է արտոնագրվածտեխնոլոգիայից օգտվելու մենաշնորհային իրավունք, իսկ լիցենզիարը զրկվում է տվյալ տաայլ լիրածքում ն՛ արտոնագրվածտեխնոլոգիան, ն՛ նոու-հաուն ցենզիատներինվաճառելու իրավունքից: 5. Լրիվ լիցենզիան փաստաթուղթէ, որի դեպքում լիցենզիատը որոշակի ժամանակահատվածումստանում է տվյալ արտոնագրի կամ նոու-հաուի օգտագործմանմենաշնորհային իրավունք ն նախատեսում է նան այդ նույն ժամանակահատվածումլիցենզիարի

արտոնագրիցհրաժարում: Լիցենզիաների վաճառքը ենթադրումէ դրանց դիմաց վճարումների ստացում: Լիցենզիոն վճարը փոխահատուցում է լիցենզիարին լիցենզիատի կողմից համաձայնագրիառարկայի օգտագործման

դիմաց"2:

Լիցենզիոն վճարումներն են. Ռդյալթի. լիցենզիարի շահույթից պարբերաբարկատարվող մասհանումներն են համաձայնագրիկիրառման ժամանակահատվածում՝ կախվածստացվողշահույթի չափից: Ռոյալթին հիմնականում լինում է ֆիքսված (ամրագրված) դրույքների ձնով ն կազմում է շահույթի ծավալի 3-5Չ2-ը: Պառշալային վճար. կայուն ֆիքսված գումար է, որը սահմանվում է փորձագետներիգնահատմամբտեխնոլոգիաների օգտագործման դիմաց: Վճարման այս ձնը կիրառվում է սարքավորումների համալիր մատակարարումներիժամանակ, երբ տեխնոլոգիաներիարժեքը մտնում է սարքավորումներիարժեքի մեջ: Մասնակցությունշահույթին. -լիցենզիարի օգտին լիցենզիատի ստացած շահույթի որոշակի մասի փոխանցում սովորաբար 3096-ի չափով, եթե լիցենզիան բացառիկ է, ն 1095-ի չափով, եթե լիցենզիանոչ բացառիկէ: Մասնակցությունսեփականությանը. լիցենզիատի կողմից ձեռնարկությանբաժնետոմսերիմի մասի փոխանցումլիցենզիարի օգտին՝ տրված լիցենզիայիօգտագործմանդիմաց:Առավելբնորոշ է ՎԱԿ-երին, որոնք ձգտում են վերահսկել իրենց տեխնոլոգիան կիրառողօտարերկրյաֆիրմաներին: »

».

Տե՛ս

Ճ..

Խ, քօօթ, նշվ. աշխ., էջ 351,

5.3.5.

միջպետականն Տեխնոլոգիաների փոխանցման պետականկարգավորումը

Արտադրական,ձեռնարկատիրական,արտաքին տնտեսական գործունեությունն անհնար է հաջողությամբ իրականացնել` առանց մտավոր սեփականության պաշտպանության ն օգտագործման խնդիրներիլուծման: Այդ պատճառով ստեղծվել են մի շարք տարածաշրջանային ն համաշխարհային կազմակերպություններ, որոնք կարգավորում են մտավոր գործունեության արդյունքների պաշտպանությունը,իրականացնում նորագույն տեխնոլոգիաների վերաբերյալտեղեկատվությանհավաքումն ու տարածումը, աջակցում տեխնոլոգիաներիփոխանցմանգործընթացիպարզեցմանը: Մտավոր սեփականության համաշխարհայինկազմակերպությունը (ՄՍՎԿ) ստեղծվել է 1970 թ.՝ 1967 թ. Ստոկհոլմում կնքված մտավոր սեփականության համաշխարհային կազմակերպության ստեղծման մասին կոնվենցիայիիրականացմանարդյունքում: Այն ՄԱԿ-ի մասնագիտացվածկառույց է, նստավայրը` Ժնն: ՄՍՀԿ-ն սկզբնավորվել է Փարիզյան կոնվենցիայի ընդունումով (1883 թ.) ն գրականության ու արվեստի ստեղծագործություններիպաշտպանության Բեռնի կոնվենցիայով(1886 թ.): ՄՍՀԿ-ն իրականացնումէ հետնյալ գործառույթները. աջակցում է զարգացող երկրներում մտավոր ստեղծագործական գործունեությունների, տեխնոլոգիաների փոխանակության պարզեցմանը՝կապվածարդյունաբերականսեփականությանհետ, որը նպատակունի արագացնել տնտեսական, սոցիալականն մշակութային զարգացումը` հաշվի առնելով մյուս հաստատությունների ն մարմինների իրավասությունները, որոնք մտնում են ՄԱԿ-ի կազմի մեջ, աջակցում է նոր միջազգայինպայմանագրերիկնքմանը, ազգային օրենսդրությունների միասնականացմանը, իրավական ն տեխնիկական աջակցության ցուցաբերմանը զարգացող երկրնե»

րին:

ՄՍՀԿ-ի անդամ կարող են լինել Փարիզյան ն Բեռնյան միության անդամները,ինչպես նան ՄԱԿ-ի ն նրա մասնագիտացածկազմակերպությանցանկացածանդամ:ՀՀ-ն նս անդամակցումէ ՄՍՀԿ-ին:

5.3.6.

այաստանի Հանրապետությանմասնակցությունը համաշխարհային տեխնոլոգիաների շուկային

հունվարինկազմավորվելէ ԳայաստանիՀանրապետության արտոնագրային վարչությունը` Հայարտոնագիրը (ներկայումս` Մտավոր սեփականությանգործակալություն), որն անմիջապես ձեռնամուխ եղավ արդյունաբերական սեփականության օբյեկտների պաշտպանություննապահովողազգային օրենսդրական դաշտիձնավորման աշխատանքներին:2002 թ. մարտին ՀՀ կառավարության «ԴայաստանիՀանրապետությանարդյունաբերության ն առնտրի նախարարությանհամակարգի բարեփոխումներին մի շարք պետականմարմիններիվերակազմակերպմանմասին» թիվ 197 որոշմամբ Հայաստանի Հանրապետության կառավարությանն առընթեր արտոնագրային վարչությունն ու հեղինակային իրավունքների ազգային գործակալությունը միացան ն վերակազմավորվեցին ՀՀ արդյունաբերության ն առնտրի նախարարության առանձնացվածստորաբաժանմանկարգավիճակունեցող Մտավոր սեփականությանգործակալության:Վերջինիս հիմնական խնդիրները հայտերի ընդունումն ու քննարկումն են, ԱՍ օբյեկտների գրանցումը, միջազգային համագործակցության իրականացումը, գերատեսչության աշխատանքներիհամակարգումըն նոր տեխնոլոգիաների ներդրումը: «Արտոնագրերիմասին» ՀՀ նոր օրենքով (2004) կարգավորվում է գյուտերի, օգտակարսարքերի, արդյունաբերականնմուշների ստեղծման,իրավականպաշտպանման ն օգտագործման հետ կապված գույքային ն անձնական ոչ գույքային հարաբերությունները:Սույն օրենքին համապատասխանՀ̀Հ մտավոր սեփականության գործակալությունն ընդունում է ԱՍ օբյեկտների հայտեր, անցկացնումփորձաքննություն,տալիս Է արտոնագրեր, իրականացնումարտոնագրերիպահպանությունըն այլ գործունեություն: 2004 թ. Վայաստանի Հանրապետությունըմիացավ վեց միջազգային պայմանագրերիԱ̀րտոնագրայինգործընթացի նպատակով միկրոօրգանիզմներիավանդադրմանմիջազգային ճանաչման մասին Բուդապեշտի պայմանագրին,Նշանների գրացման համար ապրանքներիու ծառայությունների միջազգային դասակարգման Նիցցայի համաձայնագրին,Միջազգային արտոնագրայինդասակարգման մասին Ստրասբուրգյան համաձայնագրին,Նշանների 1992 թ.

պատկերային տարրերի միջազգայինդասակարգումըհիմնադրող Վիեննայիհամաձայնագրերին,Մտավոր սեփականությանհամաշխարհային կազմակերպությանհեղինակային իրավունքի պայմանագրին ն Մտավոր սեփականության համաշխարհային կազմակերպության կատարումներիու հնչյունագրերի պայմանագրին:ՀՀ մտավորսեփականությանգործակալությունըտրամադրումէ 3 տիպի արտոնագրեր.գյուտի արտոնագիր՝20 կամ 10 տարի, արդյունաբերականնմուշի արտոնագիր՝ 15 տարի, Օգտակարմոդելի արտոնագիր՝ 10 տարի ժամկետներով:Չնայած բազմաթիվ համաձայնագրերին ու կոնվենցիաներին,մտավոր սեփականությանպաշտպանության հիմքն է ՏՐԻՊՍ-ը՝ Մտավոր սեփականությանիրավունքների առենտրային ասպեկտներիվերաբերյալ համաձայնագիէ րը, որն ընդունվել Առետրիհամաշխարհայինկազմակերպության շրջանակներում ն ուժի մեջ է մտել 1995 թ. հունվարի 1-ից: Համաձայնագիրըկարգավորում է իրավունքների լայն շրջան, հեղինակայինիրավունքներ, ապրանքայիննշաններ,աշխարհագրական անվանումներ, արտադրականնմուշներ, արտոնագրեր,ինտեգրալ աղյուսակներիտեխնոլոգիաներ,առետրայինգաղտնիքներ: Տեխնոլոգիաների միջազգային փոխանցման:պետական կարգավորմանանհրաժեշտությունը պայմանավորված է մի շարք գործոններով, որոնցից առավել կարնորներնեն՝ Տեխնոլոգիական առաջատարությունը պահպանելու ձգտումը: Առաջատարերկրները տեխնոլոգիատարապրանքների արտադրության գծով մյուսների նկատմամբ ունեն հարաբերական առավելություններ: Սակայն երկրները ստիպված են հսկայական ծախսեր կատարել դրանց պահպանմանհամար: Եվ այն երկրները, որոնք չեն ձգտում տեխնոլոգիականառաջատարության,կարող են ուղղակի կրկնօրինակել կամ ձեռք բերել պատրաստիտեխնոլոգիա: Ազգային անվտանգությանապահովումը: Պետական վերահսկողությունը հիմնականումուղղված է ռազմականն երկակինշանակության տեխնոլոգիաների թշնամական քաղաքականություն վարող երկրներչթափանցելուն: Միջազգայինհամաձայնագրերիպայմանները:Բազմակողմ համաձայնագրերիիրականացմաննպատակովանդամ-երկրները պետական վերահսկողություն են իրականացնումայն" տեխնոլո գիաների վաճառքի նկատմամբ,որոնք կարող են օգտագործվել .

ն հրթիռայինզենքերի ստեղծման քիմիական,բակտերիոլոգիական

համար":

Տեխնոլոգիաներիներմուծման ե արտահանման ուղղակի պետական կարգավորումը իրականացվում է արտահանմանվերահսկողության մարմինների կողմից` մաքսային մեթոդներով: Տեխնոլոգիաներիփոխանցմանանուղղակի կարգավորումըերկրների մեծ մասում իրականացվում է արտոնագրերին առետրային նշանների պետական գրանցման համակարգիմիջոցով: Որոշ դեպքերում այս կամ այն տեխնոլոգիատարապրանքը արտահանելու համար պահանջվում է կառավարությանհատուկ թույլտվություն: Ընդունող երկրներնառավել հաճախ տեխնոլոգիաներիներմուծումը կարգավորում են միայն օրինականությանն իրավակարգի պահպանմանանհրաժեշտությունիցելնելով` արգելելով միայն հասարակության համար վտանգավոր տեխնոլոգիաների ներմուծումը: Յուրաքանչյուր երկիր ձգտում է առաջադիմականտեխնոլոգիաները պահպանել ազգային տնտեսության սահմաններում՝ դրանց արտահանման արգելքներիու սահմանափակումների միջոցով:՛ Հայաստանում շուկայական հարաբերությունների զարգացումը կախված է տնտեսական շրջանառության մեջ մտավոր սեփականության, մասնավորապես` արդյունաբերական սեփականության օբյեկտների ներգրավմանաճից: Ժամանակակիցպայմաններում նորագույն տեխնոլոգիայի յուրացումը թույլ կտա իուծել արտադրության տեխնիկա-տեխնոլոգիական հիմքերի նորացմանն զանգվածային գործազրկության հաղթահարման խնդիրները: Այս ոլորտի զարգացման համարշահագրգիռ են նան միջազգային ֆինանսական կառույցները,մասնավորապեսՀԲ-ն պատրաստ է միջոցներ տրամադրել Հայաստանում տեղեկատվական տեխնոլոգիաների (ՏՏ) զարգացման համար: Հայաստանի տնտեսության զարգացման գլխավոր նախապայմաններից մեկը ժամանակակիցտեխնոլոգիաների հենքի վրա վերարտադրականողջ համալիրի հետնողականարդիականացումնէ: Քիչ թե շատ տնական հեռանկարում, առանց այդ խնդրի լուծման, փոքր տարածք, սակավ բնական պաշարներու էներգակիրներունեցող երկրի համար զարգացման նման տարբերակըայլընտրանքչունի, քանզի առանց արդիական տեխնոլոգիաներիանհնար կլինի դիմանալ տարածաշրջանային Ց

Տե՛ս ԷԼՓ.

360Էօհրուռ: Խքւքօոճմ ԱՇթօոճքօր,

)/ԿՏթոյու. Խ/1.,2007,

էջ 97:

ուժեղ մրցակցությանըն բնակչության համար արդի քաղաքականության ձեռք բերումներին համահունչ կենսամակարդակապահովել: Կառավարության գործունեության ծրագրում գիտատար ն բարձրտեխնոլոգիաներիվրա ոլորտը սահմանվել է որպես նախընտրելիգերակայություն՞՞: Քանի որ տեխնոլոգիաների ծագումն ու դրանց ընդարձակումըազգային սահմաններչի ճանաչում, այդ պատճառով էլ ազգային ընկերությունների համար առավել բարենպաստ կլինի ինտեգրվել առաջատար վերազգայինընկերություններին: Ներկա պայմաններումորոշակի նախադրյալներկան տնտեսության բարձր տեխնոլոգիականհատվածը վերականգնելու ն միջազգային շուկա ներթափանցելուհամար: Կարելի է հիմնվել այն փաստիվրա, որ ՀՀ-ն դեռնս տնօրինում է բարձրակարգգիտահետազոտական ներուժի ն Ժամանակակիցտեխնոլոգիաներըյուրացնելու կարողությունների: Հատկապես հեռանկարային կարող են լինել լազերային, միկրո- ն ռադիոէլեկտրոնային, կենսաբանական տեխնոլոգիաները, որոնց ենթակառույցներըՀայաստանում ստեղծվածեն: ՀՀ-ում բարձրտեխնոլոգիականարտադրությունների մեջ հեռանկարային է միկրոէլեկտրոնային սխեմաների արտադրության զարգացումը, որտեղ որոշակի ներդրումների արդյունքում հնարավոր է մոտ ապագայում դուրս գալ միջազգային շուկաներ: Բավականինլուրջ նախադրյալներկան տեղեկատվականտեխնոլոգիաների զարգացման համար: Հայաստանում ներկայումս գործող տեղեկատվականտեխնոլոգիաներինառնչվող ընկերությունների ծառայություններնընդգրկում են այդ բնագավառըներկայացնող շուկայի գրեթե բոլոր հատվածները (համակարգչային ցանցերի ծրագրային ապահովմանմիջոցների ստեղծում, համակարգչային կառուցվածքի ծրագրավորումն այլն): Ինչպես նշում է ակադեմիկոս Վլ. Խոջաբեկյանը, գիտությունը գիտատեխնիկականառաջընթացիկարեորագույն շարժիչ ուժն է, որն արտադրական ոլորտը ապահովում է տեխնոլոգիականնորագույն մշակումներով":

հիմնված

Տես

2, գերակաճյուղ», թիվ Հայաստանում

«Տեղեկատվականտեխնոլոգիաները՝

2002, էջ 3:

տարածակ

Տե՛ս 8.Բ.

«ՕԲԼԱ66180Բ 3ԽՕԽՕԻՌՈՒՅ",

Վ5-6, Ք., 2004, էջ 51: 20ոոոթաատի,

Հայսստանում բարձր տեխնոլոգիաների ոլորտի զարգացման օրինակ է մեքենարականգործընթացներիարդյունաբերականդիզայնի ն ծրագրային կառավարման սպրթերի մշակման ու ներդրման «Վիասֆեր տեխնոպարկ»ՓԲԸ-ն: Այստեղ մշակված «Տեխնոլոգիականինովացիոն(ներդրման) կենտրոնի» ստեղծմանԾրաէ 93 միլիոն ԱՄՆ դոլարի ներդրում, որի իրագրով նախառոեւովում է զործմաճբ պեւոք հիմալի տեխնոլոգիականինկուբատոր,որն իր բուն խնդիրներիցգատ իրականացնելու է կադրերի ուսուցման ն խորհրդատվականու մարքեթինգայինծառայությունների գործա-

ռույթներ'":

թվականին ՏՏ արդյունաբերությունը ՀՀ կառավարության կողմից հայտւսրւարվեցտնտեսության զարգացման գերակա ճյուղերից մեկը, ն աջակցությունցուցաբերվեց ՏՏ գլխավոր ռազմավարության մշակմանը, որը ձեռնարկւ|լեց2001 թ. փետրվարին՝ աշխաւումնքներումներգրավելուլ հանրապետությանպետական,մասնավոր ն հասարակականռլորտների ներկւսյացուցիչներին,միջազներառյալ Գամաշխարհայինբանգւսյին կազմակերպություններին՝ կը ն ԱՍՆ Միջազգային զարգացման գործակալությունը: Ռազմավարակւսնծրագիրը վերջնականտեսքի է բերվել 2001 թ. մայիսին ն ընթացքի մեջ է նույն թվականի հուլիսից: 2001 թվականին ՀՀ կառավարության որոշմամբ հաստատվեց նան ՀՀ տեղեկատվական (ինֆորմացիոն) տեխնոլոգիաների արդյունաբերության զարգացման հայեցակարգը: Ոլորտի ընկերությունները գործում են ԱՄՆ-ի, եվրոպական ն ռուսական կապիւուլների ներգրավմամբ (համապատասխանաբար 7096, 1596, 1596): ՏՅՏ ոլորտում գործող մեկ մասնագետի հաշվով միջին տարեկանարտադրողականությունըարտերկրների ընկերություններիմայր ձեռնարկություններումկազմում է 100 000, իսկ որոշ ընկերություններում 160 000 ԱՄՆ դոլար: Այս գումարի մոտ 20 000 ԱՄՆ դոլարն է միայն մնում հանրապետությունում՝աշխատավարձերի,սոցիալականվճարումներին այլ ծախսերի տեսքով: ՏՏ արդյունաբերության ընդհանուր տարեկան եկամուտը

Տես Վ Լ. Կիրակոսյան,Վամաշխարհայինտնտեսությանը ՀՀ ինտեգրման ուղիները, Եր., 2007. էջ 96: " ԱՀ. Վարդանյան,Ա.Մ. Գրիգորյան,ՀՀ տեղեկատվական-հաղորդակցական տեխնոլոգիաներիզլարգացգման հիմնախնդիրները արդիփուլում, Եր., 2004, էջ 531:

կազմում է 50 մլն ԱՍՆ դոլար նվազագույնը2096 տարեկանաճով՞": ՏՏ արդյունաբերությանզարգացումը կարող է եռակի դեր խադալ Հայաստանիտնտեսականզարգացմանմեջ, նախ՝ որպես արդյունաբերության հեռանկարայինճյուղ, երկրորդ որպես անհրաժեշտ արտադրականարդիականհենք այլ ճյուղերի զարգացման համար, ն երրորդ որպես ենթակառուցվածք ներդրումների ներգրավմանհամարԱյսօր Հայաստանում գործում են տեղեկատվական տեխնոլոգիաներով զբաղվող ավելի քան 280 ընկերություններ, որոնցից շուրջ 50-ը թոդարկում է ծրագրային ապահովմանմեխանիզմներ շուկայի համար: Այս ընկերություններից15-ը արտերկրներիընկերությունների մասնաճյուղեր են, որոնք ապահովվածեն իրացման շուկաներով: Հայկական ընկերությունների մի մասը, բացի ծրագրավորման աշխատանքներից,զբաղվում է նան համակարգչայինսարքավորումներիառքուվաճառքով,ինչպես նան ինտերնետային կապի տրամադրմամբ ն այդօրինակ այլ ծառայությունների մատուցմամբ: Սկսած 1998 թվականից ըստ անկախ դիտորդների ուսումնասիրությունների ու գնահատումների` Հայաստանը զգալի ներուժ ունի՝ զարգացնելու իր ներկայությունըաշխարհիտեղեկատվական

արդյունաբերությունում""տեխնոլոգիաների

ճյուղերի միջն կոոպերացիանհամեմատաբար չափերով կիրառվում է միայն ֆինանսական ե բանկային ոլորտներում: Գոյություն ունեն բազմաթիվ հայկական ընկերություններ, որոնք ընդգրկված են այս գործում, սակայնառաջատարը Հայկականծրագրերի ընկերությունն է: Սա մեր շուկայում գործող առաջինընկերություննԷ, որճսպասարկումէ առնտրայինբանկերի մեծ մասին (16 բանկ), ինչպես նան բազմաթիվ այլ ընկերություններին, որոնցից են` Արմենթելը,Երնանիկոնյակի ու գարեջրի գորՇօօթ-ՇօԹ-ն, Զանգեզուրին Ագարակիպղնձամոլիբծարանները, դենային գործարաններըե այղն-Ընկերությունըհիմնվել է 1987 թ., տարեկան դրամաշրջանաթությունը կազմում է մոտ 300.000 ԱՍՆ դոլար, 9926-ովաշխատումէ ներքինշուկայում: Այստեղ աշխատում են բարձրորակավորումունեցող 45 ծրագրավորողներ:Բանկային ՀՀ-ում

ՏՏ

ե այլ

մեծ

Տե՛ս »Լ.

նույն տեղը: Կիրակոսյան,նշվ. աշխ.,էջ97214

համակարգը տպասարկում են նան ճեւոնյալ ընկերությունները՝ Լ-ՏօՈ, Լոն, ԲՄՀՇ ն Խարիսխ-ՊրոՊաշտոնական տվյալներով ՏՏ բնագավառում այսօր ՀՀ-ում զբաղված են բարձրորակ ամվելիքան 2.500 ծրագրավորողներ: Բացի այդ, Վայաստանումկան համակարգչայինծրագրավորման Աս 15.000-20.000 մասնագետներ, որոնք 556 ամիս վերապատրաստվելու դեպքում կարող են միջազգային չաւիանիշներին հածրագրեր պճմոորաւտելմապատասխանող ՏՏ զարգացմանգործընթացըխթանում են նան Հայաստանում միջազգային կազմակերպություններն ու օտարերկրյա մասնավոր ֆիրմաները: Օրինակ, ամերիկյանխոշոր ԼԹմՅ Տյտլթոտ ընկերության հայաստաճյանմասճաճյուղը Երեանի պետականճարւտտարագիտական համալսարանում բացել է իր բազային միջդեպարտամենտային ամբիոնը, որտեղ պատրաստված տեղեկատվականն ծրագրավորմանբնագավառի երիւուսսարդ մասնագետները կաշխատեննույն ընկերությանստորաբաժանումներում: Տնտեսության նորագույն մոդելների գերակշիռ մասում նշվում է, որ երկրի տնտեսականաճի ն զարգացման կարնդրագույնգրավականն են դարձել 3 1-ները՝ 16օհոօօց)/ (տեխնոլոգիա), 18լոէ (տաղանդ) ն 106:Յոօտ (հւսնդուրժողականություն): Մեր երկրի գիտության ն բարձր տեխնոլոգիաներիզարգացման կարնեորագույն գրավականըմտավոր ներուժն է: Գիտական հայտՇագործություններն ու նորարարական առաջարկները դարձել են երկրիտնտեսականզարգացմանշարժիչ ուժ ն ապահովումեն նրա ինտեգրումըհամաշխարհայինտնտեսությանը:

Գրականություն Մարկոսյան,Դ. Վախվերղյան,Գ. նագարյան, Հայաստանը միջազգային տնտեսական հարաբերություններիհամակարգում, գլուխ 9:3, Եր.,2002, էջ Դ67ՎԼ. Կիրակոսյան,Համաշխարհային տնտեսությանը Հ տեգրմանուղիները,գլույթ3, Եր. 2007, էջ85հ.Փ. Ճողօաջոոււ.. Խաաոաթցու մ` ՅՃՕՔՕՆԱԿԵՇՃՈՏ

ՕԼԵՑԱԹՅՈւՆ,

1. Ա.

լա

ող..9, ԽԼ, 2004, օք.

1:ջքօ.2.

4. ԼԼ.

5. 4.Ա.

208:

ԽԼքօոմտ 35ոօոնուշ,,

9, ԽՆ, 2007, օք.

ու.

Չ3ԽՕԱՕԽԱՎՇՇՐՔԸ

Խրոոսառուսթ, հԽՈշանոնքօյաոմթ 4, Խ1.,2003, օք. 75. /4.Ճ. Խոքօօթ, Խ1ատորոռքժորոտ:

Չ:ՕԱՕԻՌՈՒՅ, 4-1, ոդ.

Է77. 0րրցուՇքում,

ող. `

Շջթ:341.

35ՍՒՍԵԴԱՈՀ,. քշյոտո 4, ՌԼոոացթոա, ԽԱուժՅոտ

7. Ա.Բ.

Ա.Փու

1, հԼ,

2005,

186.

Շյք. 8. 5. ոո.

11, ԽԼ, 1999,

10. օթ.

ԵՓ.

աար,ԽԱաոռքժյուաթ

3:ԺԾՍԵԱՈՎՇՇԽՃՔՇ

0դացաթում,

359.

Գ600ոաքճռ, Խնքցոշա ցանող,

ու.

8.4, Խճ., 20071,օք. 97.

ԳԼՈՒԽ

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ

Մ|

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Արժութայինհարաբերություններիէությունը դերը միջազգայինտնտեսականհարաբերությունների համակարգում 6.1.

Երկրների միջե տնտեսականհարաբերությունների զարգացումը, արտադրական,գիտատեխնիկականհամագործակցությանխորացումը ծնում են դրանց սպասարկմանմիասնականմիջոցի ձնավորման անհրաժեշտություն, ինչն էլ, իր հերթին, հանգեցնում է երկրների միջն արժութային հարաբերություններին: Արժութային հարաբերություններըառանձին երկրների տնտեսավարողկազմակերպությունների միջն վճարահաշվարկային գործառնությունների իրականացմանառնչությամբ ձնավորված հարաբերություններ են, որոնց կարգավորումնիրականացվում է արժութային համակարգի ձնավորմանճանապարհով: Միջազգային տնտեսականհարաբերությունների առավել շարժունակ ձներից մեկը միջազգային արժութային հարաբերություններն են, որոնք ծագել են համաշխարհային տնտեսական բազմաբնույթ կապերիսպասարկմաննպատակովփողն օգտագործելու ժամանակ:Միջազգայինարժութային հարաբերությունները հասարակականհարաբերություններիհամակարգ են, որոնք ձնավորվել են համաշխարհային շուկայում արտարժույթի գործունեության շնորհիվ: Արժութային հարաբերությունների առանձին տարրեր հանդես են եկել դեռես անտիկ աշխարհում` մուրհակների ն դրամափոխությանձնով: Միջազգային արժութային հարաբերությունների զարգացումը պայմանավորվածէ արտադրողականուժերի զարգացմամբ, համաշխարհային շուկայի ստեղծմամբ, աշխատանքի միջազգային բաժանման խորացմամբ, տնտեսական կապերի միջազգայնացմամբ նայլն: Արժութայինհարաբերություններիհետ կապված հիմնախնդիր217

ների բացահայտմանհամար խիստ կարնորվումեն արժույթ (արտարժույթ), ինչպես նան արժութային համակարգ,արժութային շուկաներ ն արժութային քաղաքականություն հասկացությունների ու դրանց փոխադարձ կապի տնտեսագիտական համակողմանիբացահայտումը:

բովանդակ

Միջազգայինարժութային հարաբերություններըմիջնորդավորվում են միջազգային տնտեսականհարաբերություններով, որոնք վերաբերումեն արտադրության, բաշխման,փոխանակման,սպառման գործընթացներին` միջազգային մակարդակում: Արժութային հարաբերությունների ն վերարտադրությանմիջն, փաստորեն, առկա է ուղիղ ն հակադարձ կապ: Արժութայինհարաբերությունների համար օբյեկտիվ հիմքը հասարակականվերարտադրությանգործընթացն է, որն առաջացնում է ապրանքների, ծառայությունների, կապիտալի միջազգային շարժ: Չնայած միջազգային վերարտադրությանհամեմատ արժութայինհարաբերություններըերկրորդային են, վերջիններսբավականինանկախ են ն ունեն հակադարձ ազդեցություն: Միջազգային արժութային հարաբերություններըմեծ ազդեցություն ունեն վերարտադրության գործընթացների վրա, հատկապեստնտեսականինտեգրմանխորացման ն գլոբալացման պայմաններում:

6.2.

Ազգայինն համաշխարհայինարժութային համակարգերը.դրանցտարրերը

Արժութայինհամակարգը կարելի է սահմանել որպես արժութաֆինանսական հարաբերությունների կազմակերպմանձն, որն ամրագրվածէ ազգային օրենսդրությամբ ն միջպետականհամաձայնագրերով: Վերջինիսդեպքում արդեն գործ ունենք համաշխարհահետ: յին արժութայինհամակարգի Արժութայինհամակարգըկարելի է ներկայացնել տնտեսականն կազմակերպաիրավական տեսանկյունից:Տնտեսական տեսանկյունից արժութայինհամակարգըարժութատնտեսականհարաբերուէ տնտեսականկապերի է, որը ձենավորվել թյուններիամբողջություն միջազգայնացման արդյունքում, Կազմակերպաիրավականտեսանկյունիցարժութայինհամակարգը արժութային հարաբերուպատմաիրավականձն է, որն ամրաթյուններիկազմակերպման

գրված է ազգային օրենսդրությամբ` միջազգային իրավունքի նորմերին համապատասխան: Արժութայինհամակարգնիր զարգացմանընթացքում ձնավորել է հետնյալ մակարդակները` ազգային, տարածաշրջանային, համաշխարհային: Ազգային արժութային համակարգ: Պատմականորեն սկզբում ձնավորվել է ազգային արժութային համակարգը: Այն կազմում է տվյալ պետության դրամական համակարգի բաղկացուցիչ մասը (չնայած համեմատաբար ինքնուրույն է ն դուրս է գալիս ազգային տնտեսությանսահմաններից),որի շրջանակներում օգտագործվում են արժութայինպաշարները,ե իրականացվում է միջազգային վճարային շրջանառությունը:Ազգային արժութային համակարգիտարրերն են՝ ազգայինարժութայինմիավորը, ազգայինարժույթի փոխարժեքիռեժիմը, ազգային արժույթի գնողունակությանպարիտետը (հավասարաիրավությունը), ազգային արժույթի փոխարկելիության պայմանները (աստիճանը), արժութային շուկայի ն ոսկու շուկայի կարգավորման ռեժիմները, երկրի միջազգային հաշվարկներիկարգավորումը, միջազգային արժութային իրացվելիության ազգային կարգավորումը, միջազգային վարկայինշրջանառության միջոցների օգտագործմանազգայինկարգավորումը, այն կազմակերպությունները,որոնք կարգավոպազգային են րում տվյալ երկրի արժութային հարաբերությունները: Ազգային արժութային համակարգը ամրագրվում է ազգային օրենսդրությամբ՝հաշվի առնելով նան միջազգայինիրավունքի համապատասխաննորմերը:Այս համակարգիառանձնահատկությունները պայմանավորվածեն ւովյալ երկրի սոցիալ-տնտեսականզարգացածությանմակարդակով,ներտնտեսականկապերիբնույթով ն այլն: Ազգայինարժութային համակարգը հետապնդումէ արժութային պաշարները հավաքագրելու ն կառավարելու, երկրի առնետրատնտեսականկապերը միջնորդավորելու,այլ երկրների հետ վճա"

»"

րահաշվարկային գործառնություններ իրականացնելու նպատակներ: Տարածաշրջանային արժութային համակարգը առանձին տարածաշրջանի երկրների միջե միջպետական համաձայնագրերի հիման վրա իրականացվողարժութային հարաբերություններն են, որոնք կարգավորվում ն կառավարվում են միջպետական համապատասխան կազմակերպություններիկողմից: Տարածաշրջանային արժութային համակարգի դասական օրինակ է Եվրոպական արժութայինհամակարգը: Համաշխարհայինարժութային համակարգը կոչված է կարգավորելու միջազգայինարժութայինհարաբերությունների համակարգը, որը հիմնվում է մասնակիցերկրների ազգայինարժութայինհամակարգերի վրա ն պայմանավորվածէ համաշխարհայինշուկայի իրավիճակով, զարգացման միտումներով: Այս համակարգի տարրերն են՝ միջազգային արժութայինմիջոցները (միջազգային պահուստային միջոցները` ոսկին, ՏՕԹ-ը, եվրոն, ԱՄՆ դոլարը, իենը, ֆունտը ն մյուս ազատ փոխարկելիարժույթները), արժույթներիփոխարժեքներիռեժիմների կարգավորումը, միջազգային հաշվարկների հիմնական ձների՝ միասնակա»

»"

նացումը,

արժույթներիփոխադարձփոխարկելիությանպայմանները, արժութային սահմանափակումների բազմակողմ կարգավորումը, միջազգային արժութային իրացվելիության բազմակողմ կարգավորումը, միջազգայինվարկային շրջանառության միջոցների օգտագործմանկանոնգերի միասնականացումը, համաշխարհային արժութային ն ոսկու շուկաների կարգավորմանռեժիմները, համաշխարհայինարժութային հարաբերություններըկարգավորող միջազգայինկազմակերպությունները:

6.3.

Վամաշխարհայինարժութայինհամակարգի էվոլյուցիան

Համաշխարհային արժութային համակարգի ձնավորումը արդյունաբերական հեղաշրջման ն համաշխարհային տնտեսական համակարգի ձեավորմանարդյունք է: Այն իր զարգացմանընթացքում անցել է երեք փուլ: Ոսկե ստանդարտ(1879-1934): Այս փուլին բնորոշ էր ոսկյա դրամներիազատ հատումը ն դրանց շրջանառությունը, նան թղթադրամների ազատ փոխարկումըոսկե ձուլածոներով ու ոսկեդրամներով: Թույլատրվում էր ոսկու ազատ տեղաշարժը:Ներքին դրամաշրջանառություննապահովելու համար անհրաժեշտփողի քանակը որոշվում էր ոսկու պաշարների հիման վրա: Ոսկու գինը ֆիքսված (ամրագրված)էր ն կարող էր տատանվելՀ -1 տոկոս պարիտետի (հավասարաիրավության)շրջանակներում: Փաստորեն, շրջանառության մեջ գտնվող դրամն ապահովված էր ոսկով, ուստի վճարայինհաշվեկշիռըկարգավորվումէր ինքնաբերաբար: Այդհամակարգիառավելություններըփողի շրջանառությանկայունացման իրավիճակն էր, գնաճի բացառումը, իսկ թերությունները` տվյալ երկրի տնտեսությանխիստ կախվածությունը համաշխարհայինից, ինչպես նան ներքին տնտեսականքաղաքականության ազատ ընտրության բացակայությունը: Համակարգի նշված բնութագրիչներըհանգեցնում են հետնյալին՝ հնարավոր չէ՞ արդյոք պահպանելովդրա դրական կողմերը, վերացնել բացասականը:Այս հարցի պատասխանըփորձեց տալ ոսկե-դեիզային արժութային համակարգը: Ոսկե-դնիզային(բրետոն-վուդսյան)համակարգ(1944-1971թթ.): Արժութայինայս համակարգի դեպքում (ստացել է այս անունը, որովհետն համաշխարհայինփողի դեր էր կատարում ոսկուն հավասարեցված ԱՄՆ դոլարը) նս պահպանվեցներքին տնտեսական քաղաքականությանկախվածությունըվճարային հաշվեկշռի իրավիճակից: Այս համակարգիհիմքում նույնպես ընկած էր ոսկին: Միակ արժույթը, որն ուղղակիորենուներ ոսկու պարունակություն,ԱՄՆ դոլարն էր: Մյուս արժույթներընախ՝ համեմատվումէին դոլարի հետ, ապա նոր դրա միջոցով ոսկու: ԱՄՆ-ի դաշնային պահուստային համակարգը մյուս պետությունների կենտրոնական բանկերից

գնում կամ դրանց վաճառում էր ոսկի` ամրագրված (ֆիքսված) գնով (35ֆ 1 ունցիա ոսկի): Արժութայինփոխարժեքըկարելի էր կայունացնել` օգտագործելով ոսկի կամ ԱՄՀ-ի վարկերը, իսկ վճարային հաշվեկշռի վիճակը կարելի էր բարելավել ազգային արժույթի փոխարժեքի փոփոխության հաշվին: Դա համակարգի կարնոր առավելություններից մեկն էր, թերնս ամենակարնորը,որը բացառվում էր ոսկե ստանդարտի համակարգում: Բրետոն-վուդսյան համակարգը հնարավորություն էր տալիս պետությանը ինքնուրույն փոփոխելու ազգային արժութային փոխարժեքը`պարիտետի1096-ի շրջանակներում:Եթե փոխարժեքըպետք է փոփոխվեր1092-իցավելի, ապա միայն ԱՄՀ-ի համաձայնությամբ: 1970-ական թվականներինայս համակարգնարդեն իսկ կանգնած էր փլուզման եզրին: Ֆիքսված փոխարժեքների առկայությունը ԱՄՀ-ի անդամ-երկրներից պահանջում էր վարել միանման տնտեսականն արժութային քաղաքականություն, ինչը դարձել էր անհնար ն անիրական:Համակարգի փլուզման երկրորդ հիմնականպատճառնայն էր, որ ԱՄՀ-ի անդամ-երկրներումգնաճի տեմպերըտարբերէին: Երրորդ պատճառնայն էր, որ ոսկու համաշխարհայինառաջարկը բավարարչէր Բրետոն-վուդսյանհամակարգի գործառույթներիիրականացմանհամար: Վամակարգիփլուզմանը նպաստեց նան այն, որ այդ տարիներին գնալով խորանում էր ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ անվստահությունը, ն այն արագորենփոխանակվումէր ոսկով: Վերոհիշյալ հիմնախնդիրներըհանգեցրինոսկե-դնիզայինհամակարգիփոխարինմանը նոր համակարգով: Լողացող արժութային փոխարժեքների համակարգ (Յամայական վալյուտային համակարգ, 1971 թ.): Նոր համակարգիձնավորման հետ մեկտեղ իրավական տեսանկյունից դադարեցվեց դրա կապը ոսկու հետ: Ոչ մի արժույթ այլես չունի ոսկու պարունակուչի փոխանակվումոսկով, թեպետ այդ կապը թյուն ն պաշտոնապես փաստացիպահպանվում է: Արժութայինհամակարգիայս բարեփոխումն ուղղված էր ԱՄՆ դոլարի, որպես առանձնահատուկպահուստային արժույթիմենաշնորհիվերացմանը: Նոր համակարգը, որը գործումէ մինչն այսօր,հիմնված է լողացող փոխարժեքի ռեժիմի վրա: Արժութային փոխարժեքի տատաէ ոչ միայն շուկայականտարերայինուժերին, այլն նումը ենթակա պետության կողմից իրականացվող արժութային քաղաքականուՀ

222,

թյանը: Ուստի այս համակարգըենթադրում է ոչ միայն արժութային փոխարժեքիտատանման հնարավորություն, այլն դրա պետական կարգավորում:

Արժույթըն դրա տեսակները: Արժութայինփոխարկելիություն

6.4.

Արժույթը արժութային համակարգի հիմքն է, ազգային արժութային համակարգում` ազգային արժույթը, իսկ համաշխարհային արժութային համակարգում` պահուստային արժույթները, ինչպես նան միջազգայինհաշվարկային միավորները:Իտալերենից թարգմանաբար«ՊՅՁխէՁ» նշանակումէ «գին, արժեք»: «Արժույթ» հասկացությունը ապահովում է ազգային ն համաշխարհայինտնտեսություններիկապը ն փոխներգործությունը:Արժույթը փողի նոր ձն չէ, այլ դրա գործառույթի հատուկ եղանակն է ու որակը:Երբ ազգայինդրամը, դուրս գալով երկրի սահմաններից, սպասարկումէ միջազգային առնտրային ն վարկային հարաբերությունները, այսինքն` օգտագործվում է ՄՏՀ-ում, վեր է ածվում արժույթի: Այսպիսով,արժույթը լայն իմաստովցանկացածապրանք է, որն ընդունակ է իրականացնել միջազգային փոխանակությանմիջոցի գործառույթ, իսկ նեղ իմաստով` դրամականզանգվածի կանխիկ մասը, որը շրջանառվում է թղթադրամների ն մետաղադրամների ձնով: Ըստ ազգային պատկանելիությանտարբերում են «ազգային արժույթ» ն «արտասահմանյանարժույթ» հասկացությունները: Ազգայրնարժույթը տվյալ պետության համապատասխանիրավական ակտերով սահմանված դրամական միավորն է, այսինքն` տվյալ երկրի օրինական վճարամիջոցը: Օրինակ, ԱՄՆ-ի դոլարը, ռուսականռուբլին, հայկականդրամը ն այլն: Արտասահմանյանարժույթն այլ երկրի դրամական միավորն է, որն օրինական կամ անօրինական ձեով շրջանառվում է տվյալ երկրի տարածքում: Օրինակ` ԱՄՆ-ի դոլարը Ռուսաստանում: Արտասահմանյանարժույթը սովորաբար օգտագործվում է միջազգային հաշվարկներում, արժութային շուկայի առք ու վաճառքի առարկաէ, պահպանվումէ բանկային հաշիվներում,բայց, որպես

կանոն, տվյալ պետության օրինական վճարման միջոց չէ: Բարձր գնաճի ն տնտեսությանճգնաժամային իրավիճակներումսովորաբար ազգային արժույթը դուրս է մղվում առավել կայուն արտասահմանյան արժույթներիկողմից,այսինքն` տեղի է ունենում տնտեսության դոլարիզացիա: Արժութային համակարգի ն կոնկրետ արժույթի բնութագրման համար չափազանցկարնորվում է արժութայինփոխարկելիությունը: Արժութային փոխարկելիությունը ռեզիդենտների ն ոչ ռեզիդենտներիհնարավորություննէ ազատ, առանց սահմանափակումների ազգայինարժույթը փոխանակելու արտասահմանյանարժույթի հետ, ինչպես նան այն օգտագործելու իրական ն ֆինանսական ակտիվներովգործարքներում: Երկրների արժութային փոխարկեԼիության մակարդակներիտարբերությունը կախված է ազգային արժույթի փոխանակությանուղղությամբ պետության կողմից կիրառվողսահմանափակումներից: Լայն իմաստով արժութային փոխարկելիությունը ներքին շուկան համաշխարհայինշուկային միացնելու ուղղակի մեխանիզմ է, որը ենթադրումէ բազմաբնույթն բազմակողմհարաբերություններ ն արտաքին մրցակցության համար տնտեսության բացության բավարարաստիճան: Արժութային փոխարկելիությունը մի կողմից` լինում է լրիվ ն մասնակի,իսկ մյուս կողմից՝ ներքին ն արտաքին: Լրիվ փոխարկելիությունը ենթադրում է ն՛ ընթացիկ, ն կապիտալի գործառնություններիգծով ցանկացածսահմանափակումների բացակայություն: Ընթացիկգործառնություններիսահմանափակումներիթվին են դասվում ապրանքներին ծառայություններիառետրի, եկամուտների ն դրամական փոխանցումների(տրանսֆերտների)միջպետական փոխանցումներիհետ կապվածսահմանափակումները: Ըստ կապիտալի գործառնությունների սահմանափակումները կապիտալի շարժի` ուղղակի ն պորտֆելային ներդրումների,վարեն: կերի ե գրանտներիհետ կապվածսահմանափակումներն է Մասնակի փոխարկելիությունը ենթադրում արժութային որոշակի սահմանափակումների առկայություն: Ներքին փոխարկելիությունըռեզիդենտի իրավունքն է` արտասահմանյանարժույթով գործառնություններիրականացնելու երկրի ներսում: Ներքին փոխարկելիությունըներառում է ինչպես ընթա224

ցիկ, այնպես էլ կապիտալիգործառնություններ, բայց չի նախատեսում մի քանի արժույթների զուգահեռ շրջանառություն երկրի ներսում: Բոլոր զարգացած երկրներն ունեն ներքին փոխարկելիություն, այսինքն` արտասահմանյանարժույթը կարող է ազատ ընդունվել որպես վճարմանմիջոց, եթե դրան համաձայն են գնորդը ե վաճառողը: Արտաքին փոխարկելիությունը ռեզիդենտների իրավունքն է՝ իրականացնելուարտասահմանյանարժույթով գործառնություններ

ռեզիդենտներիհետ: Ըստ փոխարկելիությանաստիճանի` տարբերում են լրիվ փոխարկելի, մասնակիփոխարկելին ոչ փոխարկելիարժույթներ: Ժամանակակիցտնտեսականհարաբերությունների պայմաններում մի շարք երկրներ ունեն լրիվ փոխարկելի ազգային արժույթներ, այսինքն` առանց արժութային սահմանափակումների:Այդ արժույթկանադական դոլարը, ճապոնական իենը, դոլարը, ներն են` ԱՄՆ. Եվրամիության եվրոն, բրիտանական ֆունտը ն շվեյցարական ֆրանկը: Մասնակի փոխարկելի է այն երկրների ազգային արժույթը, որտեղ սահմանվում են սահմանափակումներմի շարք արժութային գործառնություններինկատմամբ:Որպես կանոն, այդ արժույթները հնարավոր է փոխանակել միայն մի շարք արտարժույթներով,բայց ոչ բոլորով: Մասնավորապես`Քուվեյթի դինարը, ԱՄէ-ի դիրխամը, Վոնկոնգիդոլարը, Սինգապուրիդոլարը, ռուսականռուբլին ն այլն: Ոչ փոխարկելի է այն արժույթը, որի գործառույթները տարածվում են միայն տվյալ երկրում, բացի այդ, այն փոխարկվումէ արտարժույթներովխիստ սահմանափակումներով: Ազգայինարժույթի հատուկ տեսակ է պահուստային արժույթը, որով երկրներըպահում են իրենց միջազգային պահուստային ակտիվները,որն էլ օգտագործվումէ վճարայինհաշվեկշռի բացասական հաշվեմնացորդիծածկման համար: Պահուստային արժույթը նան հիմք է այլ երկրներիարժութային փոխարժեքիկարգավորման ն արժութայինպարիտետի(պաշտոնապեսսահմանված հարաբերակցություն) որոշման, արժութային ներխուժումների իրականացման նպատակներով:Պահուստային արժույթի կարգավիճակ ստաեն` համաշխարհայինտնտենալու օբյեկտիվ նախապայմաններն սությունում ոսկե-արժութայինպահուստներում տվյալ երկրի գերիշխող դերը, ֆինանսական կազմակերպությունների(բանկային, ոչ

վարկային ն այլն) զարգացած ցանցի առկայությունը, այդ թվում՝ փոխատվականկապիտալի կազմակերպվածն ճկուն շուկայում արժութային լրիվ փոխարկելիությանառկայությունը: Իսկ որպես սուբյեկտիվ նախապայման հանդես է գալիս ակտիվ արտաքին քաղաքականությունը,այդ թվում` արժութային ն վարկային: Պահուստայինարժույթունենալըթողարկողերկրինտալիս է մի շարք առավելություններ, մասնավորապես`վճարային հաշվեկշռի պակասուրդը ազգային արժույթով ծածկելու, համաշխարհային շուկայի մրցակցային պայքարում ռեզիդենտներիդիրքերի ամրապնդմանհնարավորություն:Միաժամանակպահուստայինարժույթը տվյալ երկրի տնտեսությանվրա դնում է որոշակի պարտավորություններ, ինչպես, օրինակ` պահպանել ազգային արժույթի հարաբերականկայունությունը, չիրականացնել դնալվացիա,բացառել արժութային ն արտաքինտնտեսականայլ սահմանափակումները:

6.5.

Արժութայինփոխարժեք:Արժութայինգնանշում

Յուրաքանչյուր արժույթ ունի գին, որն արտահայտվումԷ մեկ երկրի դրամական միավորով:Հենց այդ գինն էլ անվանվում է արժույթի փոխարժեք:Արժութային փոխարժեքի հիմքում ընկած է գնողունակության պարիտետը, որը համեմատվող երկրների արայդ երկրներում ժույթների հարաբերակցություննէ` հաշվարկված ն արտադրված ապրանքների գների հարաբերակցությամբ: անհրաժեշտ Է հետնյալ րով՝ ն 1) կապիտալի ն տեխնոլոգիաների միջազգայինշարժերիարժութայինսպասարկում, 2) համաշխարհայինն ազգային շուկաներում գների համեմատություն (համադրում), 3 ՛տարբերտնտեսավարողկազմակերպությունների,այդ.թվում՝ վեբանկերի արտարժութային հաշիվների րագնահատում ն այլն: Արժութային փոխարժեքներիսահմանման ռեժիմի երկու հիմնականտարբերակներնեն՝ այլ

ծառայությունների նպատա Արժութային փոխարժեքն ծառայությունների, ապրանքների

պարբերաբա

Պետությունը որոշակի մակարդակումհաստատագրում է արժույթի փոխարժեքը՝ իր վրա վերցնելով նրա կայունությունը պահպանելու պարտավորությունը:Նման փոխարժեքը անվանվում է ֆիքսված (ամրագրված) փոխարժեք, որը սահմանվում է արժութայինքաղաքականությամբ: 2. Պետությունը թույլ է տալիս, որ արժութային փոխարժեքը ազատ տատանվի («լողացող»)` առաջարկի ն պահանջարկիփոխազդեցությանարդյունքում: Սա արդեն /ոշացող արժութային փոարժեքն է Բնական է, որ այս երկու ծայրահեղ տարբերակներիմիջն գործնականում հնարավոր են բազմաթիվ համակցություններ: Վամաձայն ԱՄՀ-իդասակարգման`անդամ-երկրներիարժույթները, կախված դրանց փոխարկելիության աստիճանից, բաժանվում են հետնյալ տեսակների` ֆրքսված փոխարժեք, սահմանափակճկուն փոխարժեք,լողացող փոխարժեք: Փոխարժեքըկարողէ ֆիքսվել հետնյալձներից մեկով՝ փոխարժեքի ֆիքսում մեկ արտարժույթի նկատմամբ:Այսպիունեն Արգենտինան,Վենեսուելան, Լիբերիան, Նիգեսի ֆիքսում րիան,Լիտվան, Թուրքմենստանը ն այլն, այլ երկրներիփոխարժեքիօգտագործումըորպես օրինական վճարմանմիջոց: Այսպես`Սան-Մարինոյումօգտագործում են իտալական լիրան, Կարիբատիում՝ ավստրալիականդոլարը, Լիբերիայում, Մարշալյան կղզիներում ն ՄիկրոնեզիայիԴաշնակցայինՆահանգներում՝ ԱՄՆ դոլարը, արժութային կառավարում-արտարժույթինկատմամբ ազգային արժույթի փոխարժեքիֆիքսում, ընդ որում՝ ազգայինարժույթի թողարկումը ամբողջությամբ ապահովված պետք է լինի արտարժույթի համապատասխանպաշարներով:Արժութայինկառավարում գոյություն է ունեցել մոտ 70 երկրներում, այդ թվում` Ռուսաս1.

տանում,

ազգային արժույթի փոխարժեքի ֆիքսում հիմնական առնտրայինգործընկեր-երկրիարժույթի նկատմամբ:Այս դեպքում տվյալ երկրիկառավարությունըսովորաբար պահում է այդ գործընկեր-երկրի արժույթի որոշակի պաշարներ: Այդ իսկ պատճառով երբեմն փոխարժեքիֆիքսման այս ձնը համարում են արժութային կառավարմանտարատեսակ, »

ազգային արժույթի փոխարժեքիֆիքսում արտարժութային որնէ զամբյուղի նկատմամբ:Այսպիսիֆիքսում ունեն Բանգլադեշը, Բոտսվանան,Բուրունդիան,Կիպրոսը,Իսլանդիան,Քուվեյթը, Մավրիտանիան ն այլ երկրներ: Զամբյուղումարժույթներիտեսակարար »

են այդ երկրի` զամբկշիռներըսովորաբարհամապատասխանում յուղում ներառվածերկրներիհետ ունեցածարտաքինտնտեսական հարաբերություններիտեսակարարկշիռներին, սահմանափակճկուն արժութային փոխարժեք-ազգայինարժույթների միջե պաշտոնականսահմանված հարաբերակցություն: Այս դեպքում թույլատրվում է արժութայինփոխարժեքներիոչ մեծ տատանումներ`՝հաստատվածկանոններիհամաձայն: Տարբերում են լողացող արժութայինփոխարժեքիհետնյալ տարատեսակները՝ կարգավորվողարժութային փոխարժեք, որը փոփոխվում է տնտեսականորոշակի ցուցանիշների փոփոխություններին համապատասխան: Փոխարժեքի սահմանման այսպիսի մեթոդ կիրառվում է Չիլլիում, էկվադորում,Նիկարագուայում, կառավարելի լողացող արժութային փոխարժեք, որը սահէ մանվում ԿԲ-ի կողմից, այլ ոչ թե արժութային շուկայում` որոշակի փոփոխությունների հնարավորությամբ: Այդ փոփոխությունները անկախ բնույթ չունեն ն հաշվի են առնում այնպիսի մակրոտնտեսականցուցանիշներ, ինչպիսիք են վճարային հաշվեկշռի վիճակը, միջազգային պահուստներիծավալը, ազգային ն համաշխարհային արժութային շուկաների զարգացման միտումները: Այս մեթոդը կիրառվում է աշխարհի մոտ 38 երկրներում, այդ թվում` Ալժիրում, Անգոլայում, Բրազիլիայում, Կամբոջայում, Կոլումբիայում, Եգիպտոսում, Պակիստանում,Չինաստանում ն այլուր, ազատ լողացող արժութային փոխարժեք, որը որոշվում է արժութային շուկայում` առանցպետությանմիջամտության, առաջարկի ն պահանջարկիհարաբերակցությանարդյունքում: Պետությունը կարող է իրականացնելմիայն արժութային ներխուժումներ (արտարժույթի առք ու վաճառք ազգային արժութային շուկայում)՝ նպատակ ունենալով հարթեցնել ազգային արժութային. փոխարժեքի ուժեղ տատանումները:Այս ձնուլ սեփակաց արժութայինփոխարժեքներըսահմանում են տնտեսապեսզարգացածերկրները: Արժութային փոխարժեքների էվոլյուցիան .ցույց.է տալիս, որ գնալով մեծանում է այն երկրների թիվը, որոնք կիրառում են լո»

փոխարժեքիտարբեր ձներ, ն կրճատվում է այն երկրների թիվը, որոնք կիրառում են ֆիքսված արժութային փոխարժեք:Ներկայումս աշխարհի երկրների միայն մոտ 1/3-ն է կիրառում ֆիքսված արժութայինփոխարժեք: Տնտեսական զարգացման տեմպերի ն ապագայի համար տնտեսական կանխատեսմանու ծրագրավորմանհամար օգտագործվում են արժութային փոխարժեքներիհաշվարկային մի քանի ձներ: Դրանք անվանականն իրականարժութայինփոխարժեքներն են, որոնք միմյանցից տարբերվում են գնաճի հաշվարկման ձնից կախված: Անվանական արժութային ւիոխարժեքըերկու երկրների արժույթների փոխարժեքն է, այսինքն` ազգային արժույթի միավորի գինն է արտահայտվածարտարժույթի միավորի որոշակի քանակությամբ: Այստեղից հետնում է, որ անվանականփոխանակայինկուրսը արտարժույթի ն ազգային արժույթի հարաբերությունն է, որը ներկայացվումէ հետնյալ բանաձնով՝

Բո» ՇՄՇ.,

որտեղ` Էո-ը արժույթի անվանականկուրսն է, Շբ-ը` արտասահմանյանարժույթը, Շզ-ն՝ ազգային արժույթը: Օրինակ` եթե ԱՄՆ դոլարի ն դրամի անվանական փոխարժեքը 350 դրամ, ապա սա նշանակում է` մժիջազգակազմում է 1 դոլար յին արժութային շուկաներում կարող ենք 1 դոլարը փոխանակել 350 դրամով: Իրականարժութային փոխարժեքըվերափոխվածանվանական արժութայինփոխարժեքնէ՝ հաշվի առած գների մակարդակիփոփոխությունը սեփական երկրում ն այն երկրում, որի նկատմամբ գնանշվում է ազգայինարժույթը. ԷՀ Էր Ք// Ել, որտեղ` Է--ը իրական արժութային փոխարժեքն է, Ք-ը արտերկրիգների համաթիվը,Քգ-ն՝ սեփականերկրիգների համաթիվը: Բանաձնը ցույց է տալիս, որ արժույթի իրական փոխարժեքը որոշելու համար ապրանքներիզամբյուղի գինը արտասահմանում արտահայտումեն ազգայինարժույթի անվանականկուրսով ն հարաբերում նույնպիսիզամբյուղի գնին՝ սեփականերկրում: Իրական արժութային փոխարժեքի համաթիվըցույց է տալիս դրա շարժընթացը՝հաշվի առնելով գնաճի տեմպերըերկու երկրնեղացող

րում էլ: Եթե սեփական երկրում գնաճի տեմպը գերազանցում է արտասահմանյանին,ապա ազգային արժույթի իրական փոխար-

ժեքը կգերազանցիանվանականին: Արտերկրների դրամական միավորների նկատմամբ ազգային դրամական միավորի փոխարժեքի սահմանումն իրականացվումէ արժութային գնանշման միջոցով: Գոյություն ունի արժութային գնանշման երկու մեթոդ՝ ա) ուղղակի, որի դեպքում արտերկրներիարժույթի միավորի փոխարժեքնարտահայտվում է ազգային արժույթի որոշակի քանակությամբ, բ) անուղղակի, որի դեպքում որպես հիմք ընդունվում է ազգային արժույթի միավորը, որի փոխարժեքն արտահայտվում է արտերկրիարժույթիորոշակիքանակությամբ: Երկրների մեծամասնությունը կիրառում է արժութային գնանշման ուղղակի մեթոդը, սակայն, օրինակ, Մեծ Բրիտանիան օգն' հակատագործում է հակադարձգնանշումը, ԱՄՆ-ը՝ ն' դարձգնանշումը: Իսկ այն դեպքում, երբ երկու երկրների միմյանց հետ չեն փոխանակվում, կամ այդ փոխանակությունը իրականացվում է աննշան ծավալով, կիրառվում է ճոռռսփո/սարժեքը, որը ստացվում է հաշվարկային եղանակով, որնէ երրորդ` գործընկերերկրի արժույթի օգնությամբ ն իրենից ներկայացնում է երկու արժույթների հարաբերակցություն, որը բխում է երրորդ արժույթի նկատմամբայդ արժույթների հարաբերակցությունից: Բացի այդ, ըստ արժութային գործառնությունների իրականացման ժամկետների, տարբերում են տոթ տփո/խսարժեք, որն օգտագործվում է կանխիկ գործառնությունների դեպքում, ֆորվարդային փոխարժեք,որն օգտագործվում է ժամկետայինգործառնությունների դեպքում:

ուղղակի,

արժույթներ

6.6.

Արժութայինփոխարժեքիվրա ազդող գործոնները

Ինչպես ն ցանկացածապրանքի գին, արտարժույթի գինը՝ փոխարժեքը, որոշվում է դրա առաջարկով ն պահանջարկով:Հետնաբար արտարժույթի փոխարժեքի վրա ազդող գործոններն ազդում են դրա առաջարկիակամ պահանջարկիվրա: Արտարժույթի պահանջարկը կարող է գոյանալ մասնավորապեսապրանքների ն ծառայությունների ներմուծման,արտերկրներումկապիտալներդրումներ կատարելու, արտերկրացիներինեկամուտների վճարման, ներքին խնայողությունների կատարման ն այլ նպատակներով:Արտարժույթի առաջարկիհիմնականաղբյուրներից կարելի է նշել ապրանքների ն ծառայություններիարտահանումը,օտարերկրյա կապիտալ ներդրումները, արտաքին աղբյուրներից ստացվող վարկերը, տրանսֆերտները ն այլն: Նշենք այն գործոնները, որոնք առավել մեծ չափով են կարնորվում արտարժույթի փոխարժեքի վրա ազդեցության տեսանկյունից: Ընդ որում` որոշ գործոններ կարող են անմիջապեսազգեցություն թողնել փոխարժեքի վրա (կարճաժամկետ գործոններ), իսկ որոշ գործոնների ազդեցությունը կարող է որոշակի ժամանակ պահանջել (երկարաժամկետգործոններ): Գների մակարդակ:Գների մակարդակի փոփոխությունը դասվում է փոխարժեքի վրա ազդող երկարաժամկետգործոնների շարքին: Գների բարձրացման հետնանքով տեղական ապրանքները դառնում են պակաս մրցունակ արտասահմանյան ապրանքների նկատմամբ, աճում է ներմուծումը, ն կրճատվում՝ արտահանումը, որի հետնանքով տեդի է ունենում ազգային արժույթի փոխարժեքի անկում: Գների նվազումը բնականաբարբերում է հակառակազդեցության: Գների մակարդակըդիտվում է փոխարժեքի վրա ազդող հիմնականգործոն` համաձայնգնողունակությանպարիտետիտեսության: Ըստ դրա` երկու երկրների արժույթների փոխարժեքը պետք է հաստատվիայնպիսիմակարդակով,որ գների մակարդակները այդ երկրներում, արտահայտված նույն արժույթով, լինեն հավասար: Տոկոսադրույք: Փոխարժեքի վրա ազդող կարճաժամկետ կարնոր գործոններիցէ տոոսադրույքը: Տոկոսադրույքներիբարձրացումը մեծացնումէ տվյալ երկրի ֆինանսականակտիվներիգրավ231

չությունը արտերկրներիներդիողների համար: Դրա հետնանքով առաջացող կապիտալի ներհոսք ն կապիտալի արտահոսքի կրճատումըհանգեցնում են արտարժույթիառաջարկիմեծացմանն պահանջարկիկրճատման, այսինքն` ազգային արժույթի փոխարժեքի բարձրացման:Երկու երկրներում տոկոսադրույքների տարբերությունը, որպես փոխարժեքի վրա ազդող կարնոր գործոն, դիտարկվում է տոկոսադրույքներիպարիտետիտեսության շրջանակներում, ըստ որի` փոխարժեքըպետք է հաստատվիայնպիսի մակարդակով,որպեսզի երկու երկրներում կատարվողֆինանսական ներդրումները միննույն արժույթի փոխարկելիս բերեն միննույն եկամուտը: Ազգայինեկամուտ: Ազգայինեկամտի փոփոխությունըկարող է հակառակ ուղղություններով ազդել արժույթի փոխարժեքի վրա: Նախ` ինչպես հայտնի է, ազգային եկամտի աճը հանգեցնում է սպառման ավելացման: Ավելանում է ոչ միայն տեղական, այլն արտերկրներիապրանքներիսպառումը՝ ներմուծումը:Ներմուծման աճը նվազեցնում է ազգայինարժույթի փոխարժեքը: Մյուս կողմից` ազգային եկամուտը փողի պահանջարկի վրա ազդող հիմնական գործոններից է: Ինչպես հայտնի է, ազգայինեկամտիաճը հանգեցնում է փողի պահանջարկիաճին, որի հետնանքով բարձրանում են տոկոսադրույքները:Տոկոսադրույքի աճը, ինչպես նշվել է, ազգային արժույթի փոխարժեքիբարձրացմանպատճառ է դառնում: Հետնաբար, կախված նրանից, թե որ ազդեցությունն ավելի ուժեղ կլինի, ազգային եկամտի փոփոխությունըկունենա ուղիղ կամ հակադարձազդեցություն արժույթի փոխարժեքիվրա:

6.7.

Սպասումներփոխարժեքիփոփոխության վերաբերյալ " ""

մոտ այս կամ այն Եթե տնտեսավարողկազմակերպությունների պատճառով ձնավորվում են սպասումներարտարժույթի փոխարժեքի աճի վերաբերյալ, շուկայում առաջանում է լրացուցիչ պահանջարկայդ արժույթի նկատմամբ,ինչը անմիջապեսհանգեցնում է դրա փոխարժեքի աճին: Եվ հակառակը`փոխարժեքի անկման սպասումներըհենց այդ անկմաննէլ հանգեցնում են: Այսինքն` եթե որոշակի ուղղությամբ սպասումները գերակայում են շուկայում,

դրանք ինքնարդարացվում են: Սպասումներըփոխարժեքի վրա ազդող կարնոր կարճաժամկետգործոններից են, իսկ ԷՕՐԹ»: շուկայում՝ թերնսկարնորագույնգործոնը: Բնականաբարայս ցանկը ամեննին չի կարելի լրիվ համարել: Փոխարժեքը ամենազգայուն տնտեսական ցուցանիշներից է, եթե ոչ ամենազգայունը: Դրա վրա կարող են ազդել բազմապիսի գործոններ` սկսած հարկային քաղաքականության փոփոխությունից, նոր նավթահորիհայտնաբերումից,վերջացրածորնէ քաղաքական գործչի անփույտ հայտարարությամբ: ապա

6.8.

Արժութայինշուկաներ. դրանցում իրականացվող գործառնությունները

Արժութայինշուկան տնտեսականհարաբերություններիոլորտ է, որտեղ իրականացվումեն արտարժույթի, վճարային փաստաթղթերի առք ու վաճառք, ինչպես նան փոխանակում:Ինստիտուցիոնալ տեսանկյունիցարժութայինշուկան առնտրայինբանկերի, ներդրումային ընկերությունների, բորսաների,բրոքերական գրասենյակների համակարգ է, որն իրականացնումէ արժութային գործառնություններ: Կազմակերպչա-տեխնիկական տեսանկյունից արժութային շուկան հաղորդակցությանհամակարգերի ամբողջություն է, որը կապ է հաստատում տարբեր երկրների բանկերի միջն, որոնք իրականացնումեն միջազգային հաշվարկներ ն տարատեսակարժութային գործառնություններ: Ընդհանուր առմամբ, համաշխարհային արժութային շուկայի օրական շրջանառությունը, որի չափերը գերազանցում են ՄՏԴՀ-ի մյուս ձների շրջանառությունները,2000 թ. կազմել է մոտ 2,3 տրլն ԱՄՆ դոլար, 2003 թ.-ին՝ 2,8 տրլն, իսկ 2006 թ.-ին՝ 3,2 տրլն, որի 40 96-ը իրականացվումէ եվրոպական,4096-ը` ամերիկյան,2096-ը՝ ասիականարժութայինշուկաներում: Արժութայինշուկայի հիմնականմասնակիցներեն` 1) առնտրայինբանկերը, որոնք իրականցնում են արժութային գործառնություններիհիմնական մասը: Բացի հաճախորդներին սպասարկելուց,առնտրայինբանկերըկարող են նան ինքնուրույն իրականացնելարժութային գործառնություններ`սեփական միջոցների հաշվին,

2) արտաքին առնետրատնտեսական գործառնություններիրականացնողձեռնարկություններնու կազմակերպությունները, 3) կենտրոնականբանկերը, որոնք մի կողմից` շուկայի առանեն, մյուս կողմից` արժութային կարգավորում ձին մասնակիցներ իրականացնողներ, 4) միջազգայինֆինանսական կազմակերպությունները,որոնք մի կողմից` համաշխարհայինարժութայինշուկայի առանձինմասնակիցներ են, մյուս կողմից` արժութային բազմակողմ կարգավորում իրականացնողներ, 5) արժութային բորսաները: Թեպետ որոշ երկրներում (Գերմանիա, Ֆրանսիա, Ճապոնիա, Բենիլյուքսի ն Սկանդինավյան երկրներ) պահպանվել են արժութային բորսաները, սակայն դրանց համաշխարհայինդերը գրեթե աննշան է, 6) արժութայինբրոքերային ընկերությունները,որոնք միջնորդկազմակերպություններեն ն իրենց գործունեության համար ստանում են միջնորդայինվճար` գործարքի գումարի որոշակի տոկոսի չափով: Բրոքերների արժութայինգործառնություններիծավալներն անընդհատաճում են` կազմելով ընդհանուրի մոտ 3092-ը": Դ ֆիզիկական անձինք, ովքեր իրականացնում են արժութային գործառնություններ,հիմնականում` կանխիկ: Ըստ իրականացվողգործառնություններիժամկետի` արժութային շուկան ստորաբաժանվումէ հետեյալ հատվածների՝ ա) կանխիկ (սփոթ) արժութային շուկա, որտեղ գործարքները կատարվում են արժութային անհապաղ մատակարարմամբ` 1-2 օրվա ընթացքում, բ) ժամկետայինարժութային շուկա, որտեղ իրականացվողգործարքները նախատեսումեն մատակարարմանավելի երկար ժամկետ` 3 օրից մինչնմի քանի տարի: 'Ըստ արժութային գործարքների բնույթի, ծավալի ն կիրառվող արժույթներիքանակի՝ արժութայինշուկաները լինում են՝ ա) համաշխարհային,որոնք գտնվումեն համաշխարհայինֆինանսական կենտրոններում`Լոնդոն, Նյու-Յորք, Տոկիո, Փարիզ, Սինգապուրն այլն: Այս շուկաներում գործարքները իրաՑյուրիխ, են կանացվում այն արժույթներով, որոնքլայնորեն կիրառվում են համաշխարհայինվճարայինշրջանառությունում, "

Տե՛ս

հմք://0/6«քՒա

բ) տարածաշրջանային, որտեղ հիմնականում գործարքներն իրականացվումեն մասնակիփոխարկելիարժույթներով, գ) ազգային (ներքին), որտեղ առանձինպետության տարածքում գտնվող բանկերի կողմից իրականացվում են գործառնություններ` իրենց հաճախորդներիսպասարկման նպատակով: Ըստ օրինականության աստիճանի` արժութային շուկաները լինում են՝

ա) օրինական (լեգալ), բ) սն(ոչ լեգալ), Գ) գորշ (այստեղ բանկերն իրականացնում են անօրինական գործարքներ`ոչ փոխարկելիարժույթներով): Կանխիկ արժութային (սփոթ) գործառնությունների գործարքի երկու կողմերը պարտավորվում են փոխանակելսահմանված քանակությամբ արժույթ մինչն երկու աշխատանքայինօրվա ընթացքում` գործարքի կնքման օրվա փոխարժեքով (սփոթ փոխարժեքով): Արժութային շուկայում առավել կարնոր են ժամկետայինգործառնությունները: Սրանց հիմնական նպատակներնեն` համապատասխանշահույթի ստացումը` գործարքի մի կողմի համար, ն արժութային ռիսկի կարգավորումը` մյուսի համար: Ժամկետայինարժութային գործառնություններն են` ֆորվարդը, ֆյուչերսը, օայցիոնը, սվոփըԱրժութային ֆորվարդն այն պայմանագիրն է, որով կողմերը պարտավորություններեն ստանձնում պայմանագրումնշված ժամկետում գնել կամ վաճառել որոշակի քանակի արժույթ պայմանագրի կնքման ժամանակ ֆիքսված փոխարժեքով: Ֆորվարդային պայմանագրումֆիքսվում է փոխանակվողարժույթի քանակը, փոխանակմանժամկետը,ֆորվարդայինփոխարժեքը: Նկատվում են երկարաժամկետֆորվարդային պայմանագրերի կնքման միտում (մինչն 6-7 տարի): Ֆորվարդային փոխարժեքը պայմանագրում ներառված արժույթներից մեկի գինն է արտահայտված մյուսով: Այն կարող է լինել սփոթ փոխարժեքին հավասար, դրանից բարձր կամ ցածր: Եթե ֆորվարդային փոխարժեքը ցածր է սփոթ փոխարժեքից, ապա արտերկրներիարժույթը վաճառվում է ֆորվարդայինզեղչով (ՇՐԽՅՈմ մ:5Տօօսոժ,եթե ֆորվարդային փոխարժեքըբարձր է սփոթփոխարժեքից,ապա արտերկրի արժույթը վաճառվում է ֆորվարդային պարգնավճարով(ԾԹո8ոմ

քոտտխտ):Ֆորվարդային զեղչերն ու պարգնավճարներըսովորաբար արտահայտվումեն տարեկան վերաֆինանսավորման տոկոսադրույքներով՝ սփոթ փոխարժեքինկատմամբ, հետնյալ բանաձեով. Քաոխո/015օօսոէ

1 Է»քօր« (Է,ռոչոոժ (12/4) - Է5թօժ

100,

որտեղ` Է-ն ֆորվարդային ն սփոթ արժութային փոխարժեքներն է տալիս մինչն վճարումն ընկած ամիսների թիվը: Օրինակ, եթե ֆորվարդային պայմանագրի տնողությունը մեկ ամիս է, ապա տոկոսը տարեկան կտրվածքով վերահաշվարկելու համար արդյունքը պետք է բազմապատկել 12-ով: Ֆյուչերսների շուկան ֆորվարդների շուկայի համեմատությամբբավականին փոքր է: Չնայած այդ շուկաների մեծությունների միջն առկա խոշոր տարբերություններին`նրանցից յուրաքանչյուրը ներգործումէ մյուսի վրա: Արժութայինֆյուչերսները կարճաժամկետ(առավելագույնժամկետը` 1 տարի) ն բարձր իրացվելի ֆինանսական գործիքներ են (ստանդարտ պայմանագրեր):Ֆյուչերսային գործարքների գլխավոր հատկանշականկողմը արժույթի մատակարարմանպայմանների, ծավալների ն ժամկետներիստանդարտություննէ: Ֆյուչերսային շուկան իր ծավալներով զիջում է ֆորվարդային շուկային, որտեղ օրական շրջանառությանծավալը կազմում է մոտ 4 մլրդ ԱՄՆ դոլար, մինչդեռ ֆորվարդային շուկայում իրականացվող գործառնություններիծավալը մեծ է ավելի քան 20 անգամ: Թեպետ ֆորվարդային ե ֆյուչերսային գործառնություններն ընդհանուր առմամբ իրար նման են, սակայն կան նան մի շարք որոնք ներկայացվածեն աղյուեն, ԿՎ-ը՝գործարքի ժամկետը, 12/Վ-ը ցույց

տարբերություններ, սակի միջոցով":

Տես

2002.

էջ 365:

բերված ստորն.

ՕՈւԱԾԵԱՒ

Փաաւօօել ՈՃՈԾՈԼ-ճքծոհոմել6 հլթայոռքօաւթ

1 քգճ81ոլտ,

Գամեմատման Ֆյուչերսային շուկա

Ֆորվարդային շուկա

չափանիշ

Խոշոր բանկեր ե ընկերուԲանկեր, ընկերությունսահամանափակ է թյուններ ներ, անհատ ներդրողներ, Մասնակիցներըսպեկուլյանտներ (սա- ոչ մեծ ձեռնարկությունների ներդրողների հա

կարկողներ)

Ատ

ԴՀաղորդակց- Մասնակիցներն անծա-|Գործարքիմի

կողմը ճանանոթ են չում է մյուսին Գործարքի կողմերը գորՄիջնորդները ծում են բրոքերների մի-/Առանց միջնորդների ջոցով Արժութային ռիսկից խուսափելու համար մասնա-)Երաշխիքային դեպոզիտ չի Երաշխիքայինդե- |կիցները պետք է հաշ-լպահանջվում, եթե գործարպոզիտ վարկային պալատին:քը իրականացվումէ առանց վճարեն երաշխիքային|միջնորդների դեպոզիտ Գդրծարքիգումա- |Ստանդարտ գումար|Գումարիչափը ըստ կողմերը (մինչն 5000 ԱՄՆ դոլար) |րիպայմանավորվածության Արժութայինդիրքերը (/երկար ն կարճ) կարող են|Փակ դիրքը գրեթե չի իրաԱրժութայինդիրքը հեշտությամբիրականաց-|կանացվում վել ման

մեթոդը

Միջբանկային` ապրտաբորսայական արժութային շու-

ԳործարքիիրաԲորսա կանացմանվայրը

կա

Արժութայինօպցիոններըստանդարտպայմանագրերեն, որոնք բաժանվում են երկու խմբի՝ գնորդի (քոլ) ն վաճառողի (փութ): Քռ/ օացիոնն արժույթի գնորդին տալիս է ընտրության իրավունք` գնել որոշակի քանակությամբարժույթ` այդ պայմանագրովսահմանված գնով ն ժամկետում: Փութ օացրոնըարժույթի վաճառողինտալիս է ընտրության իրավունք` վաճառել որոշակի քանակությամբ արժույթ` այդ պայմանագրովսահմանվածգնով ն ժամկետում: Եվ եթե քոլ օպցիոն գնողը որոշում է կատարել այդ, ապա վաճառողըպարտավոր է վաճառելարժույթը: Նմանապես, եթե փութ օպցիոն գնողը որոշում է կատարել, ապա այդ օպցիոնի վաճառողըպարտավորէ գնել արժույթը` կատարման փոխարժեքով ն ժամկետում: Այսպիսով, օպցիոն գնողը (քոլի դեպքում` արժույթի գնորդը, փութի դեպքում` արժույթի վաճառողը) կարող է իրացնել իր ընտրության իրավունքը,եթե դա ձեռնտու է իրեն ն հակառակը:Փաստորեն, սա

օպցիոն գնողին տալիս է որոշակի առավելություններ,որի դիմաց նա վաճառողինպետք է վճարի որոշակի պարգնավճար,որը ենթակա չէ վերադարձմանօպցիոն պայմանագիրըչկատարելու դեպքում: Այն կարելի է դիտարկելորպեսապահովագրականպարգնավճար, որը օպցիոն գնոդինպաշտպանումէ փոխարժեքներիապագա անբարենպաստ փոփոխություններից: Տարբերում են նան եվրոպական ն ամերիկյան օպցիոններ: Եվրոպականօպցիոններըկարող են իրականացվելմիայն օպցիոնային պայմանագրի ժամկետը լրանալու օրը (մարման ժամկետին): Ամերիկյանօպցիոններըկարող են իրականացվելյուրաքանչյուր օր՝ մինչն ժամկետիավարտը:Ամերիկյանօպցիոններըավելի ճկուն են, ն կատարմանօրն ընտրելու հնարավորությունըմեծացնում է շահելու հավանականությունը:Եվ, բնականաբար,սրանք ենթադրում են ավելիբարձրպարգնավճար,քան եվրոպականօպցիոնները: Օպցիոնի ներքին արժեքը սփոթ փոխարժեքի ն կատարման փոխարժեքի տարբերությունն է: Սփոթ գնի փոփոխությանըզուգահեռ փոխվումէ նան օպցիոնի ներքին արժեքը: Երբ սփոթ գինը ցածր է կատարմանգնից, օպցիոնըկատարելչի պահանջվում.այս դեպքումօպցիոնի ներքին արժեքը հավասար է զրոյի: Օպցիոններիառետուրըկարող է իրականացվելինչպես բորսայում, այնպես էլ դրանիցդուրս: Տարբերությունն այն է, որ բորսայում շրջանառում են միայն ստանդարտացվածօպցիոններ: Սվոփը արժութային գործառնություն է, որը համատեղում է արժույթներիառքն ու վաճառքը սփոթ գործարքի պայմաններով,ն այդ նույն արժույթներովմիաժամանակյահակագործարքը`որոշակի ժամկետով: Դասականսվոփ գործառնությունը սփոթ ն հակադարձ ֆորվարդ գործարքներիհամատեղումն է: Սվոփ գործառնուգործարքն իրականացվում է սփոթ թյունների դեպքում կանխիկ ֆորվարդայինփոխարժեքով` փոխարժեքով,իսկ հակագործարքը՝ Սվոփ գործառնություններըկարող են իրականացվելառնտրային բանկերի միջն, առետրայինն կենտրոնականբանկերի միջն ն հենց կենտրոնական բանկերիմիջն: Սվոփ գործառնություններն իրականացվում են նան ոսկով, որի նպատակն այն է, որպեսզի Տես էխոք, յսոոռ ԷԼ (1997) Լուօոմօո Տառօջ/օ5շոմ օյօհճրջօ 116 )օսոո«1 օք 1ուօոոշւ Էճմմոջք6ղտքծՇէԽօ: օո Խ(օոօյ 2ոմ քԲոշոօօ 16 (5).

սօլոմ եէ):

դ0156

պահպանելով դրա նկատմամբ սեփականությանիրավունքը` ժաձեռք բերվի անհրաժեշտ արտարժույթ՝: մանակավորապես

6.9.

Արժութայինռիսկ. դրա կառավարումը

Արժութային ռիսկը ապագա արժութային փոխարժեքի անորոշությամբ պայմանավորվածռիսկն է: Առանձնացնումեն արժութային ռիսկի երեք հիմնականտեսակ՝ գործարքային, տրանալյացիոնն տնտեսական: Գործարքայինարժութայինռիսկը սպասվող դրամականհոսքերի վրա փոխարժեքի անմիջականազդեցությանհետնանքովվնաս ստանալուհնարավորություննէ: Ապրանքներիիրացումից արտարժույթ ստացող արտահանողը կորուստ է կրում ազգային արժույթի արտարժույթի արժեզրկումից, քանի որ ազգային արնկատմամբ ժույթով արտահայտվածիրացումից հասույթը նվազում է: Արտարժույթով վճարումներկատարողներմուծողն իր հերթին կորուստներ է ունենում արտարժույթիարժեորման հետնանքով, քանի որ աճում է ապրանքներիինքնարժեքը` արտահայտվածազգային արժույթով: Տրանսլյացիոն արժութայինռիսկը (հայտնի է նան որպես հաշվեկշռային կամ հաշվարկային ռիսկ) առաջանում է այն ժամանակ, երբ ձեռնարկություննիր հաշվեկշռում ունի արտարժույթովարտահայտված ակտիվներ նկամ պարտավորություններ:Այդ ակտիվներն ու պարտավորություններըյուրաքանչյուր հաշվետու ժամանակահատվածիհամար հաշվեկշռում վերահաշվարկվում են այդ պահին գործող փոխարժեքով: Արտարժութային ակտիվների ն պարտավորություններիտարբերությունն անվանում են արռժութային դիրք. Եթե արտարժութայինակտիվներըհավասար են պարտավորություններին,ապա արժութային դիրքը փակ է: Եթե արտարժութային ակտիվներին պարտավորություններիտարբերությունըզրոյից տարբեր է, ապա դիրքը բաց է: Բաց դիրքը կարող է լինել երկար, եթե արտարժութայինակտիվներըգերազանցում են արտարժութային պարտավորություններին,ն կարճ, եթե արտարժութային «

Տես ՇՏԵՐ1Ե6 Շոյում

Ղոճոուճ|

Տսոսծ7,էջ 2:

Պ/հչ

էլոջ

ԽԼռուօէ Բօոմքոթոօհռոջօ

Օօօկոօմ7

Բոքրյուոք լհօ

ակտիվները փոքր են արտարժութայինպարտավորություններից: Երկար դիրքի պարագայումարտարժույթի արժնորման հետնանքով ձեռնարկությունը ստանում է շահույթ արտարժութային ակտիվների ն պարտավորություններիվերագնահատումից,արժեզրկման պարագայում՝ձեռնարկությունըվնաս է կրում: Կարճ դիրքի դեպքում փոխարժեքիփոփոխությունըհակառակ ազդեցությունն է ունենում արտարժույթի վերագնահատումիցշահույթի կամ վնասի վրա: Տնտեսական արժութային ռիսկը ձեռնարկության տնտեսական վիճակի, տնտեսական միջավայրի վրա փոխարժեքի անբարենպաստ ազդեցության հետնանքով վնաս ստանալու հնարավորությունն է: Օրինակ, ազգայինարժույթիարժնորմանհետնանքովտեղական շուկայում կարող է մեծանալ արտերկրներիարտադրողդների մրցունակությունը, ն, հետնաբար, կտուժեն տեղական արտադրողները: Եթե ձեռնարկությունըարժութայինշուկայում չի զբաղվում սպեկուլյացիայով, այսինքն` գիտակցաբարչի գնում արժութայինռիսկի ընդունման, բնական է ակնկալել, որ նա արժութային ռիսկի կառավարմաննպատակովկընտրիարժութայինռիսկից խուսափելու կամ այն նվազեցնելու մեկ կամ մի քանի եղանակ: Արժութային ռիսկերի կառավարմանմեթոդներըբազմաթիվ են: Դրանցիցառանձնացնենքհետնյալ հիմնականեղանակները: Արժութային ռիսկի ապահովագրում (հեջավորում): Հեջավորումն իրականացվումէ ժամկետային շուկայի գործիքների` ֆորվարդների, ֆյուչերսների, օպցիոնների, սվոփերի միջոցով: Եթե, օրինակ, ներմուծողը, համաձայն պայմանագրի,ապրանքներիդիմաց պետք է վճարի 100 000 ԱՄՆ դոլար, ապա փաստացի վճարման օրվա դրությամբԱՄՆ դոլարիփոխարժեքիբարձրացմանռիսկից նա կարող է խուսափել կամ նվազեցնել` 100 000 ԱՄՆ դոլարի գնման ֆորվարդային պայմանագիրկնքելով, որի ժամկետը կավարտվիապրանքներիդիմաց փաստացի վճարման օրը: Վեջավորման միջոցով կարող է նվազեցվել ինչպես գործարքային, այնպեսէլ տրանալյացիոնռիսկը: Ռիսկի տեղափոխում: Ձեռնարկությունը բոլոր գործարքները կնքում է իր ազգային արժույթով: Սակայն այս եղանակով խուսափելով գործարքայինարժութայինռիսկից` ձեռնարկությունըկարող է բախվել տնտեսականարժութային ռիսկի հետ: Ենթադրենքար240

տահանողը, փորձելով խուսափել գործարքային արժութային ռիսկից, ապրանքիգինը սահմանում է ազգային արժույթով: Այս դեպքում ազգային արժույթի փոխարժեքի բարձրացումը չի ազդի արտահանումից ստացվող հասույթի արժեքի վրա: Սակայն պարգ է, որ փոխարժեքիբարձրացումը պակաս գրավիչ կդարձնի արտահանողի ապրանքներն իր գործընկերների համար, որի հետնանքով կկրճատվիիրացմանծավալը: Ռիսկիկիսում: Ձեռնարկությունները համաձայնեցնում են փոխարժեքիտատանման որոշակի միջակայք: Այդ միջակայքի շրջանակներումգործարքի պայմաններըչեն փոխվում, սակայնդրանից դեպքում առաջացող արժութային դուրս փոխարժեքի տատանման ռիսկերը, ըստ պայմանավորվածության,ձեռնարկությունները հավասարաչափկիսում են միմյանց միջն: Արժութային գործարքներով հաշվարկների արագացում կամ դանդաղեցում:Ձեռնարկությունը կարող է նվազեցնել գործարքային արժութայինռիսկերըարժնորվողարտարժույթովվճարումների արագացմանկամ արժեզրկվող արտարժույթովվճարումների դանդաղեցմանմիջոցով: համաԱրտարժութայինակտիվներին պարտավորությունների պատասխանեցում: Գործունեությանուղղությունների, հումքի աղբյուրների դիվերսիֆիկացիա:Այս եղանակըտնտեսականարժութայինռիսկից խուսափելու միջոցներից մեկն է: Ընդհանուր առմամբ, տնտեսական արժութային ռիսկը մնում է ամենադժվար կառավարելի ռիսկերից մեկը, քանի որ այս ռիսկի առաջացման մեխանիզմներն ավելի բարդ են:

6.10.

Արժութայինքաղաքականություն

Արժութայինքաղաքականությանձնավորումը, որպես տնտեսության պետականկարգավորմանուղղություն, սերտորեն կախվածէ արժութային շուկայի ռեժիմից: Կախված այն հանգամանքից՝ տվյալ երկրումգործում է ֆիքսվա՞ծ,թե՞ լողացող փոխարժեքիռեժիմ, պետությունը պետք է օգտագործի տնտեսական կարգավորման լծակների տարբերհավաքածուներ`ներքին արժութայինշուկայի հավասարակշռության ապահովման նպատակով:

Ինչպեսվկայում է համաշխարհայինփորձը, արժութայինհարաբերությունների շուկայական ե պետական կարգավորումները լրացնում են մեկը մյուսին: Երբ երկրիքաղաքական ն տնտեսական իրավիճակըկայուն է, սովորաբարգործում է շուկայականկարգավորումը, իսկ երբ տիրում է տնտեսականանկայունություն, ճգնաժամ, գործում է պետականառավելկոշտկարգավորումը: Արժութային քաղաքականությունը, ընդհանուր տնտեսական քաղաքականությանշրջանակներումն դրան համահունչ, պետք է միտված լինի տնտեսական քաղաքականությանգլխավոր նպատակներին`կայուն տնտեսականաճի, վճարային հաշվեկշռի հավասարակշռությանապահովման ն այլն: Արժութային քաղաքականությանուղղություններն են` /աշուցվածքայինն ընթացիկ:Կառուցվածքայինարժութայինքաղաքականությունը երկարաժամկետ միջոցառումների համախումբ է, որն ուղղված է համաշխարհայինարժութայինհամակարգումկառուցվածքային բարեփոխումներին:Սա իր ազդեցությունն է թողնում ընթացիկ արժութային քաղաքականության վրա: Ընթացիկ արժութային քաղաքականությունըկարճաժամկետմիջոցառումներիհամախումբ է, որն ուղղված է արժութային փոխարժեքի, արժութային գործառնությունների, արժութային ն ոսկու շուկաների ընթացիկ (օպերատիվ)կարգավորմանը: Արժութայինքաղաքականությանձներն են՝ դիսկոնտային, դնիզային, որն էլ ունի իրականացմանտարբերմեթոդներ. ա) արժութայիններխուժումներ(ինտերվենցիա), բ) արժութային պահուստների տարբերակում (ռեզերվների դիվերսիֆիկացիա), գ) երկակիարժութայինշուկա, դ) դեվալվացիան ռեվալվացիա: քաղաքականությունըկենտրոնականբանկի կողԴիսկոնտային մից հաշվարկված ներդրումներն են ներքին ֆինանսականշուկայում` ուղղված արժութային փոխարժեքին վճարային հաշվեկշռի կարգավորմանը:Վերջինս իրականացվումէ` ազդելով մի կողմից՝ կապիտալի արտաքին ն ներքին շարժերի, վերաֆինանսավորման մյուս կողմից` գների, համախառնառաջարկիուղտոկոսադրույքի, » »

ղություններով:

Ներկայումս դիսկոնտային քաղաքականության արդյունավե242

տությունը նվազել է, ինչը պայմանավորվածէ առաջինհերթին դրա ներքին ու արտաքիննպատակներիտարբերություններով: Դնիզայինքաղաքականությունը ազգային արժույթի փոխարժեքի վրա ազդելու առանձին ձն է, որն իրականացվում է տարբեր մեթոդներով:Քննարկենք դրանց առանձնահատկությունները: Արժութային ներխուժումն իրականացվում է ԿԲ-ի կողմից ներքին արժութային շուկայում արտարժույթի գնման կամ վաճառքի ճանապարհով` ոսկե-արժութային պահուստների կամ կարճաժամկետ վարկերի հաշվին: Ազգային արժույթի փոխարժեքի իջեցման համար ԿԲ-ն սկսում է գնել արտարժույթ`ազգային արժույթով, իսկ բարձրացման համար` հակառակը: Արժութային պահուստներիտարբերակումըԿԲ-ների, առնտրային բանկերի,ՎԱԿ-երիքաղաքականությունէ` ողղված արժութային համապատասխանպահուստների կառուցվածքային կարգավորմանը: Վերջինս էլ իրականացվումէ այդ պահուստների մեջ տարբեր կշիռներով արտարժույթներ ն միջազգային հաշվարկային միջոցներ ընդգրկելու ճանապարհով: Դեվալվացիան ն ռեվալվացիան արժութային քաղաքականությանավանդականն տարածվածմեթոդ են ն հիմնականումկիրառվում են ֆիքսված արժութային փոխարժեքով ռեժիմում: Դեվալվացիան ազգային վալյուտային փոխարժեքիիջեցումն է այլ արժույթների փոխարժեքներինկատմամբ: Ռեվալվացիան դեվալվացիայի հակառակերնույթն է: Վալյուտային հարաբերություններիզարգացման տարբեր փուլերում դեվալվացիա ն ռեվալվացիա հասկացությունները կրել են տարբեր իմաստներ: Օրինակ` ոսկե ստանդարտի ժամանական ռեվալվացիա համապատասխանաբար շրջանումդեվալվացիա նշանակումէինարժույթի մեջ ոսկու պարունակությանբարձրացում ն իջեցում: Դեվալվացիայիտոկոսային չափըորոշվում է հետնյալ բանա-

ձնով.

ԺՀ(Կ«օՇ- ԽԷ) /Խօ" 10042, որտեղ` հին փոխարժեքըհ«օ- ն է, նոր փոխարժեքը` ԽՒ-ն, իսկ դեվալվացիայիտոկոսայինչափը՝ Ժ-ն: Ռեվալվացիայիտոկոսայինչափը որոշվում է հետնյալ բանաձնով. Ք Հ(ԳԺԼ- խբօ)/Խօ"10092, Ք-ն որտեղ` ռեվալվացիանէ` արտահայտվածտոկոսներով: .

Արժութայինքաղաքականության ՀՀ-ում առանձնահատկությունները

6.11.

արժութային քաղաքականությունն էական ազդեցություն ունի ինչպես տնտեսական,այնպես էլ սոցիալականորորտների վրա: Վայաստանըփոքր ն բաց տնտեսությամբերկիր է: Ուստի արժույթի փոխարժեքը որոշիչ գործոն է ինչպես գների մակարդակի փոփոխությունների, այնպես էլ վճարային հաշվեկշռի կարգավորման առումով: ՀՀ-ն իր արժութայինքաղաքականություննիրականացնում է ի դեմս ՀՀ կենտրոնականբանկի: Այն ուղղված է արժութային պաշտոնականպահուստներիարդյունավետկառավարման միջոցով ՀՀ դրամի հուսալիության ու դրա նկատմամբմիջազգային վստահությանբարձրացմանը,ընթացիկն կապիտալիշարժի գործառնությունների ազատականացմանը, բարենպաստ իրավատնտեսականդաշտի ստեղծմանը: Այս նպատակներիիրականացման համար որդեգրվել է «լողացող» արժութային ռեժիմ, մշակվել են ազգային արժութային համակարգիգործունեության սկզբունքներն ու մեխանիզմները,սահմանվելօրենսդրականկարգավորման շրջանակները:Ազգային արժութային շուկայում ձեավորված փոխարժեքի հիման վրա ՀՀ ԿԲ-ն սահմանում է արտարժույթիհաշվարկային ն առք ու վաճառքի ամենօրյա փոխարժեքները( տե՛ս ՀՀ ԿԲ Կանոնակարգ,8-ի 7-րդ գլուխ): Արժութային կարգավորման համակարգը ՀՀ-ում կայացման փուլում է: Ընթացիկ հաշվի հետ կապվածարտարժութայինփոխանակման գործառնություններըերկրի տարածքում իրականացվում են առանց ծավալայինն այլ սահձճանափակումների: Ներքին արժութային շուկայում ինչպես ՀՀ ռեզիդենտները,այնպես էլ ոչ ռեզիդենտները առանց որնէ սահմանափակումներին իրենց կողմից նախընտրելի, փոխհամաձայնեցված փոխարժեքովկարող են իրականացնել արտարժույթի առքուվաճառքի գործառնություններ ԿԲ-ի ն նրա կողմիցլիցենզավորվածանձանց,բանկերի, վարկային կազմակերպությունների,արժութային դիլերների, փոխանակման կետերի, ինչպես նան օտարերկրյա բանկերի մասնաճյուղերի միջոցով: Բանկերը, վարկայինկազմակերպություններըարտարժույթի առքուվաճառքիգործարքներն իրականացնում են կանխիկ ն անձանցհետ, արժուանկանխիկ`ֆիզիկական ն իրավաբանական ՀՀ

ն ֆիզիկաթային դիլերները միայն անկանխիկ`իրավաբանական կան անձանց հետ, իսկ փոխանակման կետերը` միայն կանխիկ ն ֆիզիկականանձանց հետ: Ազատականացվածեն ինչպես վճարային համակարգի, այնպես էլ ՀՀ տարածքում գործող առնտրային բանկերիկողմից իրենց հաճախորդներիսպասարկմանհետ կապված արժութային գործառնություններիիրականացումը: ՀՀ տարածքում գործող բանկերը, նրանց մասնաճյուղերը,ինչպես նան ոչ ռեզիդենտբանկերի՝ 31 տարածքում գործող մասնաճյուղերըկարող են սպասարկել միջազգային պրակտիկայումընդունվածբոլոր

տեսակիհաշիվներ: Նման ազատականացվածսկզբունք է գործում նան ռեզիդենտներիկողմից օտարերկրյա բանկերում` միջազգային բանկային պրակտիկայումկիրառվող հաշիվների բացման հարցում: Ընթացիկ արժութային գործառնություններիարդյունքում ՀՀ ռեզիդենտներիստացած արժութային հասույթները լիովին տնօրինում են իրենք: Առանց սահմանափակումներիէ իրականացվում կանխիկ արտարժույթիներմուծումը: Թույլատրվում է ՀՀ-ից արտահանել արտարժույթով արտահայտված արժեթղթեր ն մինչն 10.000 ԱՄՆ դոլարին համարժեք արտարժույթ` առանց որնէ փաստաթղթիառկայության: Նշված գումարից ավելի դրամականմիջոցների արտահանումնիրականացվումէ բանկայինփոխանցումների ն բանկային պրակտիկայում կիրառվող վճարումների այլ եղանակներով: ՀՀ-ում արժութայինգործառնություններիիրականացմանընդհանուր սկզբունքները, արժութային վերահսկողությանմարմինների իրավասությունները,արժութային արժեքների տիրապետման, օգտագործմանն տնօրինման բնագավառում իրավաբանականն ֆիզիկական անձանց իրավունքներն ու պարտականությունները, պատասխանատվությունըա̀րժութայինօրենսդրությունըխախտելու համար, սահմանված են «ՀՀ կենտրոնականբանկի մասին», «Արժութայինկարգավորմանն արժութային վերահսկողությանմասին», «Օտարերկրյա ներդրումների մասին» ՀՀ օրենքներում, ՀՀ քաղաքացիականօրենսգրքում, «ՀՀ կենտրոնական բանկում արժութային քաղաքականության սկզբունքների մասին» հայտարարությունում, «ՎՎ տարածքում արժութայինկարգավորումըն վերահսկողությունը»ՀՀ ԿԲ Կանոնակարգ8-ում: 2004 թ. երրորդեռամսյակիցսկսած` ՀՀ-ում նկատվեցինդրամի կտրուկ արժնորման միտումներ, թեն դրա անվանականփոխար245

ժեքի բարձրացումըորոշ չափով սկսվել էր դեռնս 2003 թ. վերջերին: Արժնորմաննման միտումըհաճախկապվումէ ՀՀ տնտեսության (արտադրողականությանաճ, ֆինանսական միջոցների ինտենսիվ ներհոսք արտերկրներիցն այլն) ն միջազգայինֆինանսական շուկաներում որոշ զարգացումների հետ`: Այնուամենայնիվ, նպատակչունենալով դիտարկել պատճառները,փորձենք վերլուծել այն բոլոր դրական ու բացասականհետնանքները,որոնք կարող է առաջ բերել դրամի արժնորումը երկրի տնտեսությունում՝ հատկապեսներքինգնագոյացմանն սոցիալական ուղղվածության հարցերիառումով: Տեսականորենազգային արժույթի արժեորումըընդհանուր առմամբ կարող է դիտվել որպես դրական երնույթ՝ դրա նկատմամբ վստահության մեծացման ն հոգեբանականտեսանկյունից: Ավելի գործնական իմաստով նման երնույթը դրական է դիտվում նան ներքին գնագոյացման առումով: Հատկապես Հայաստանի նման փոքր ու բաց տնտեսություն ունեցող երկրում, որի տնտեսական աճը մեծապեսկախված է արտերկրներիցներմուծվածվերջնական սպառման ն հումքային ապրանքներիգներից, ազգային դրամի արժնորումը այլ հավասար պայմաններում պետք է իջեցնի ներմուծվող ապրանքներիգները: Վերջինիս արդյունքում ենթադրվում է նան կարճաժամկետհատվածում տեղականարտադրությանապրանքներիգների անկում` հաշվի առնելով ներքինմրցակցությունը: Այստեղխոսքը, ի դեպ, վերջնականսպառմանապրանքներիմասին է, իսկ միջանկյալ սպառմանն ներդրումներիգծով այդ ազդեցությունը նկատվում է միջնաժամկետում ն երկարաժամկետում:Ներմուծման գների համաթիվը, փաստորեն,ծախսային կամ առաջարկի գնաճի կարնորագույն կողմնորոշիչներից է: (Խնդրո հարցին քիչ ավելի ուշ:) կանդրադառնանք Այսպիսով,ազգային արժույթի արժնորումից հիմնականում շահում են այն սուբյեկտները, որոնք ներմուծվող ապրանքների սպառողներ են: Միննույն ժամանակ շահավետ է դառնում երկրում ներդրումներիիրականացումը,քանի որ ավելանում է դրանցիցակնկալվող շահաբաժնիարտարժութայինարժեքը: Ազգային արժույթիարժնորմանդեպքումարտահանողների,ինչպես նան արտարժույթովեկամուտներստացող այլ սուբյեկտների

Տե՛ս

Սղաճըն ներմուծմանգներըՎայաստանում,ՀՀ ԿԲ, Եր., 2005, էջ 25-32:

եկամուտներըկնվազեն` արտարժույթի ն ազգային արժույթի հարաբերակցությանտեսանկյունից: Սակայն նույնիսկ կարճաժամկետում անհնար է գնահատել արժույթի արժնորման հետնանքները ողջ ազգաբնակչությանտեսանկյունից ն հաշվարկել, թե դրա արդյունքում հնարավոր կորուստներն ու օգուտներն ինչպե՞սեն վերաբաշխվում արտահանողների ու մյուս սուբյեկտների միջն: Սա կախված է արտահանմանու ներմուծման նկատմամբսահմանային հակվածությանն դրանց համապատասխանտարբեր արդյունքների պահանջարկիառանձգականությանցուցանիշից: Վերը դիտարկվածըազգային արժույթի արժեորման դրական համարվող ն տեսականորենհիմնավորվածազդեցություննէ երկրի տնտեսությանվրա: Սակայն պարզելու համար, թե որքանով է այն համապատասխանումմեր իրականությանը,կատարենք որոշակի վերլուծություն` հիմնվելով պաշտոնականվիճակագրականտվյալների վրա: Փաստորեն,2004-2007 թթ. Հ1 դրամի արժնորումը ազգաբնակչության վրա ունեցել է երկակի ազդեցություն. մի կողմից` սոցիալապես անապահով խավերի գնողունակությունն ընկել է 20-3092--ով (հաշվի առած նան ներքին գների աճը), մյուս կողմից` ներմուծող սուբյեկտների շահույթներն ավելացել են միջին հաշվով 57-9396Եվ եթե հաշվի առնենք, որ ընդհանուր բնակչության թվում անհամեատ մեծ տեսակարար կշիռ ունեն արտարժույթով եկամուտներ ստացողները,քան ներմուծող ն մենաշնորհայինդիրք ունեցող ձեռնարկատերերը,ապա կարելի է եզրակացնել,որ դրամիարժնորումը ՀՀ-ում, ընդհանուր առմամբ, հանգեցրել է սոցիալականզգալի բացասականհետնանքների:Կարնոր է նան այն, որ ընդհանուր իմաստովազգային արժույթի արժնորմանդրականցուցիչները մեծապեսկորելացված են նան երկրի տնտեսության,հետնապես` ազգային արժույթի միջազգայինինտեգրմանաստիճանին:Վայաստանի ինտեգրմանցուցանիշը դեռես ակնհայտորենցածր է ն չի դիտարկվում նույնիսկ երկրների միջազգային ինտեգրմանհեղինակավոր վերլուծողներիկողմից:

Տես Թ. Ավետիսյան, Ազգայինարժույթի արժնորմանհայեցակետերնու սոցիալական հետնանքները ՎայաստանիՀանրապետությունում,«Բանբեր ՀՊՏՀ-ի» հանդես, 2007, թիվ 1:

6.12.

Միջազգայինարժութավարկային կազմակերպությունները

Միջազգայինարժութավարկայինկազմակերպություններից հիմնական երկուսը Համաշխարհային բանկի խումբն է ն Արժույթի միջագայինհիմնադրամը: Համաշխարհայինբանկի խումբը բաղկացած է հինգ փոխկապված կազմակերպություններից: Վերակառուցման ն զարգացման միջազգային բանկը (ՎԶՄԲ) 19 Զ6շօոտենօշեօո Ձոմ ՁԶօճսօ|օքտծու18ռՕ) (ութոնեօոճ Ցու է թ. ե սկզբնապես նպատակ էր հետապնդում հիմնադրվել աջակցել համաշխարհայինպատերազմից տուժած տնտեսությունների վերականգնմանը:Ներկայումս նրա առաքելությունը ընդարձակվել է ն ընդգրկում է միջին եկամուտ ունեցող, վարկունակ պետություններինֆինանսական ն տեխնիկականաջակցության տրամադրումըաղքատությունըկրճատելու նպատակով:ՎԶՄԲ-ի ծրագրերը հիմնականում ուղղված են ծավալուն ենթակառուցվածքային խնդիրներիլուծմանը: ՎԶՄԲ-իֆինանսականռեսուրսներըձնավորվում են անդամ-երկրներիանդամավճարներից,ստացվող եկամըտից ն, ամենակարնորը՝համաշխարհայինֆինանսականշուկաներից հարաբերականորեն ցածր տոկոսադրույքով (շնորհիվ իր բարձր վարկանիշի) կատարվող ներգրավումներից: ԿառավարություններըՎԶՄԲ-իցվարկերըսովորաբարավելի ցածր տոկոսով են ստանում, քան եթե իրենք փորձեինվարկեր ներգրավելֆինանսական շուկայից: Զարգացման միջազգային ասոցիացիան (ոլթոոճնօոճ) Ծս6ԲՏՏօՕՅեօո /Ծքոոծոէ |ՔՃ) ստեղծվել է 1960 թ. ն նպատակէ հետապնդում կրճատելաղքատությունըաշխարհիառավել թույլ զարգացած 81 երկրներում: ԶՄԱ-ն տրամադրումէ անտոկոս վարկեր` 3540 տարի մարման ժամանակով, որոնք հիմնականում ուղղվում են կրթության, առաջնային: բուժսպասարկման,մաքուր խմելու ջրի ապահովման, ձեռնարկատիրական միջավայրի, ենթակառուցվածքների բարելավմանն այլ ոլորտներ: ԶՄԱ-ի ռեսուրսներըձնավորվում են հարուստ անդամ-երկրների կառավարությունների ն միասինկազմում շնորհներից ն ՎԶՄԲ-ի եկամտից:ԶՄԱ-ն ն են Գամաշխարհայինբանկը: -

ՎԶՄԲ-

Միջազգային ֆինանսական ընկերակցությունը (ոլտոճնօոշ| Շօռօոնծօո |ԲՇ)հիմնադրվելէ 1956 թ. ն նպատակունի երկրների տնտեսական աճին` մասնավոր նպաստել զարգացող հատվածում ներդրումների խրախուսման միջոցով: Այն մասնակցում է կապիտալին,տրամադրումէ վարկեր,տեխնիկականաջակցություն այնպիսի ձեռնարկությունների, որոնց համար հասանելի չեն ֆինանսական մեծածավալ միջոցներ, կամ որոնք մասնավոր ներդրողների համար ռիսկային են թվում, սակայն իրականում ունեն զարգացման ն երկրի տնտեսականաճին նպաստելու մեծ ներուժ: Ներդրումների երաշխավորմանբազմակողմանիհիմնադրամը ԽԱԾՃ) ստեղծվել է (ԽսաթոՁ| |ոմօտնոճոէ ՕսճրՁութծ Ճցօոօ/ 3988 թ. ն հիմնականգործառույթըօտարերկրյաուղղակի ներդրողներին ոչ առետրայինռիսկերից երաշխիքներիտրամադրումնէ: Այն երաշխավորումէ այնպիսիքաղաքական ռիսկերից, ինչպիսիք են ազգայնացումը, արժույթի ոչ փոխարկելիությունը,պայմանագրերի չկատարումը, պատերազմներըն այլն: Դրա միջոցով նա նպաստում է դեպի զարգացող երկրներ ՕՈՒՆ-երի ներհոսքի աճին: Բացի ՆԵԲՂ`-ն նան այդ, տրամադրում է խորհրդատվությունՕՈՒՆ-ների ներգրավման գործում, ինչպես նան օգնում է` օտարերկրյա ներդրողների շրջանակներում տարածել տեղեկատվություն տվյալ երկրում ներդրումայինհնարավորություններիվերաբերյալ: Ներդրումային վեճերի կարգավորմանմիջազգայինկենտրոնը (ոլաոճնօոք| Շ6ոխօ 16 ՏՅԱՍՇԹո6ոՒօք |/ուօտեոծոէ ՕլՏտքսէԹՏԷՇՏ|Օ), որը հիմնադրվել է 1966 թ., նպատակ ունի նպաստել կառավարությունների ն օտարեկրյա մասնավոր ներդրողներիմիջն ծագող ներդրումային վեճերի լուծմանը` դրա միջոցով խրախուսելով ՕՈՒՆ-ների հոսքերիավելացմանը: Արժույթիմիջազգայինհիմնադրամը(ԱՄՀ) ստեղծվել է 1944 թ. ն սկզբնապեսնպատակէր հետապնդումվերահսկելֆիքսված փոխարժեքների համակարգը:Սակայն աստիճանաբարայն ձնափոխվեց մի միջազգայինկառույցի, որի հիմնականնպատակըհամաշխարհային տնտեսությունում մակրոտնտեսական կայունության ապահովումն է: Ներկայումս ԱՄՀ-ն իրականացնումէ երեք հիմնական գործառույթ` վերահսկում, ֆինանսական աջակցություն են տեխնիկականաջակցություն: Բլոճոռա|

Վերահսկման գործառույթն այն է, որ ԱՄՀ-ն, պարբերաբար ստանալով մանրամասն տվյալներ անդամ-երկրներիտնտեսությունների ե կառավարություններիկողմից վարվող քաղաքականության վերաբերյալ, բացահայտում է այն երնույթները, որոնք կարող են վտանգել տվյալ երկրի, ինչպես նան համաշխարհային տնտեսությանմակրոտնտեսականկայունությանը,ն այդ երկրիկառավարության, հանձնարարականներ է տրամադրում դրանց շտկման ուղղությամբ: Եթե կառավարությունըընդունում է այդ հանձնարարականները ն շտկում իր տնտեսականքաղաքականությունը, ապա նա կարող է ակնկալել ֆՓրնանսական աջակցություն ԱՄՀ-ից: ԱՄՀ-ի ֆինանսական ռեսուրսներըձնավորվում են անդամ-երկրներիքվոտաներից՝ ԱՄՀ-ի կանոնադրական կապիտալում երկրների մասնակցությունից, վարկերից ստացվող տոկոսային եկամտից, ինչպես նան անդամ-երկրների կառավարությունների ն կենտրոնականբանկերի կողմից ԱՄՀ-ի համար բացված վարկայինգծերից: Քվոտայի մեծությունը կախվածէ երկրի ՀՆԱ-ի, պահուստներիմեծությունից ն միջազգային հաշվարկներում ընդգրկվածության աստիճանից: Քվոտայի մեծությամբ է որոշվում ձայների քանակը, որ տվյալ երկիրն ունի ԱՄՀ-ում: ՎերջինիսՔվոտան, տրամադրվողֆինանսական ռեսուրսները հաշվառվում են ԱՄՀ-ի հաշվարկային միավորներով` Փոխառելիության հատուկ իրավունքներով (ՏՕ): ՏՕՋ-ը արժութային զամբյուղ է, որն ընդգրկում է ԱՄՆ դոլարը, եվրոն, անգլիականֆունտ ստերլինգըն ճապոնականիենը: ԱՄՀ-ի ֆինանսական աջակցությունը տրամադրվում է մասնաբաժիններով` տրանշերով: Առաջինտրանշը, որ կոչվում է պահուստային տրանշ ն կազմում է քվոտայի 2546-ը, տրամադրվումէ, երբ երկիրը պարզապես ցույց է տալիս պատրաստակամություն` հաղթահարելու վճարային հաշվեկշռի հետ կապվածդժվարությունները: Հետագա տրանշերը տրամադրվում են միայն ԱՄՀ-ի ն կառավարության միջե համաձայնեցված բարեփոխումների ծրագրի չափանիշներտըբավարարելուդեպքում: Ընդհանուր առմամբ, ԱՄՀ-ի աջակցությունըկարող է լինել երեք տեսակի` կանոնավոր,կոնցեսիոն ն հատուկ: Կանոնավորֆինանմինչն 30092-ի չափով, շուկասավորումը տրամադրվումէ քվոտայի յական տոկոսադրույքով ն 4-10 տարի մարման ժամկետով: Դրա նպատակներըկարող են լինել կարճաժամկետ մակրո-տնտեսա250

կան խնդիրների լուծումը կամ կառուցվածքային բարեփոխումներին աջակցումը: Կոնցեսիոն ֆինանսավորումը տրամադրվում է առավել թույլ զարգացած երկրներին` քվոտայի մինչն 5046»-իչափով, արտոնյալ պայմաններով (0.54 տոկոսադրույքով, 5 տարվա արտոնյալ ժամկետով): Հատուկ ֆինանսավորումըտրամադրվումէ առանձնահատուկ դեպքերում (օրինակ, բնական աղետներ, ներմուծվող հումքի գների կտրուկ աճ ն այլն)` քվոտայի մինչն 3096-ի

չափով: Տեյսնիկական աջակցությունը ենթադրում է ԱՄՀ-ի կողմից դրամավարկային, արժութային քաղաքականությունների, բանկային վերահսկողության,վիճակագրությանն այլ ոլորտներում մեթոդոլոգիական, փորձագիտական աջակցության տրամադրում, ինչպես նան կադրերիվերապատրաստում: ՎայաստանիՀանրապետությունը Համաշխարհային բանկի ն ԱՄՀ-իանդամէ 1992 թվականից:

6.13.

Եվրոպականարժութայինհամակարգը ն զարգացմանփուլերը

Հիմնվելով Լյուքսեմբուրգի վարչապետ Վերների զեկույցի վրա, Եվրոպականհամագործակցությանանդամ-երկրների առաջնորդները դեռնս 1972 թ. իրենց առջն նպատակդրեցին` ստեղծելու արժութայինմիություն: Այս նախագծիիրագործմանտարեթիվընշվում էր 1980 թ: Սակայն նավթի գների կտրուկ տատանումները70-ական թթ. կեսերին դարձան համաշխարհային տնտեսությունում լուրջ անկայունություններիպատճառ, ն, փաստորեն, անհնար դարձավ նշված ծրագրիիրականացումը: Մյուս կարնոր քայլը դեպի արժութայինմիություն 1979 թ. Եվրոպական արժութայինհամակարգի'նտեղծումնէր: Դրանում մեծ դեր խաղաց այն ժամանակԵվրոհանձնաժողովինախագահՌոյ Ջենքինսը, ն գործի դրվեց Փոխարժեքներիմեխանիզմը(ԷԹԻ/): Դրա հիմնականպարամետրերնէին. » Եվրոպական արժութային միավորի` էքյուի ստեղծում (Էսո՛օքօՅոՇսՈ6ոօյ Սում: էքյուն Եվրոպականհամագործակցության երկրներիարժույթներիզաբյուղ էր ն օգտագործվում էր որպեսհաշվարկայինմիավոր:

Փոխարժեքներիտատանումներիսահմանափակումէքյուի նկատմամբսահմանվածփոխարժեքիցՀ̀/-2.25:65-իչափով: Արժութայինհամագործակցությանեվրոպականհիմնադրամի ստեղծում, որը պետք է տրամադրերֆինանսականաջակցություն փոխարժեքներիկայունության ապահովման նպատակով: 1989 թ. Եվրոհանձնաժողովի նախագահ ժակ Դելորի առաջարկությամբ կրկին դրվեց արժութային միության անցնելու հարցը, որով նախատեսվումէր այն իրականացնելերեք փուլով (ժամանակային շրջանակներն ամրագրվեցին Մաաստրիխտյանհամաձայնագրում): 1-ին փուլ. 7990-7993 5թ.- Ավարտինպետք է հասցվեր ընդհանուր շուկայի ձնավորումը, ն Եվրոմիությանբոլոր անդամ-երկրները պետք է միանայինԷԹՈ/-ին: 2-րդ փուլ. 1994-1998 թթ.: Ֆրանկֆուրտում ստեղծվում է Եվրոպական վալյուտային ինստիտուտը,որի խնդիրներնէին՝ միասնական վալյուտայի ստեղծմաննախագծիղեկավարումը ն Եվրամիության անդամ-երկրներիտնտեսական գործընթացներինհետնելը: Երկրները պետք է հասնեին տնտեսություններիկոնվերգենցիայի` մերձեցման, որի չորս չափանիշներըսահմանվել էին Մաաստրիխտյան համաձայնագրով: Յ-րդ փուլ. 1999-2002 թթ.: Որոշվեց այն երկրների շրջանակը, որոնք պետք է ընդգրկվեին Արժութայինմիության մեջ: Այդ պահին Եվրամիությանկազմի մեջ մտնող 15 երկրներիցմիայն Հունաստանը չբավարարեց կոնվերգենցիայիչափանիշներինն միացավ միությանը միայն երկու տարի անց, իսկ Մեծ Բրիտանիան, Դանիան ն Շվեդիան չանդամակցեցին միությանը` սեփական նախաձեռնությամբ: 1999 թ. հունվարի 1-ից էքյուն իր տեղը զիջեց եվրոյին, որն սկսեց կատարել անկանխիկվճարման միջոցի ն հաշվարկային միավորի գործառույթներ: Եվրոյի գոտու մեջ մտնող երկրների արժույթներիփոխարժեքներըֆիքսվեցինեվրոյի նկատմամբ:Իր հերթին, Եվրոպական վալյուտայինինստիտուտը վերափոխվեց Եվրոպական կենտրոնական բանկի, որն իր ձեռքը վերցրեց -անդամ-երկրներիարժութայինն դրամավարկային քաղաքականու թյունների ղեկավարումը: 2002 թ. հունվարի1-ից շրջանառության մեջ մտավ կանխիկեվրոն, ն այն, փաստորեն,դարձավլիարժեք ն լիիրավ դրամական միավոր: 2002 թ. փետրվարի 28-ից եվրոյի »

252.

անդամ-երկրներիազգային արժույթները դադարեցինիրենց գոյությունը որպեսպաշտոնականվճարամիջոց: Եվրամիությանհետագա ընդարձակումըենթադրում է նան, որ նոր երկրներընույնպես ցանկություն կհայտնեն միանալ եվրոյի գոտուն: Այդուհանդերձ, դրա համար այլ պայմանների հետ մեկտեղ անհրաժեշտ է բավարարել կոնվերգենցիայի չափանիշները: Առայժմ Եվրամիության նոր անդամներից միայն Սլովենիան է, որ 2007 թ. հունվարին միացել է եվրոյի գոտուն: Միասնական արժույթի ներդրումը մեծ քայլ էր Եվրոպայում միասնականշուկայի ստեղծման ուղղությամբ: Եվրոն թույլ տվեց վերացնել արժութային ռիսկերը, արժույթի փոխանակման հետ կապված տրանզակցիոնծախսերը: Արդեն իսկ կարելի է ասել, որ եվրոյի ներդրումը համաշխարհային արժութային համակարգը դարձրեց երկբնեռ` խաթարելու|ԱՄՆ դոլարի մենիշխանությունը: Իսկ հիմնական վտանգը, որից տարակուսում են եվրոյի գոտուն չանդամակցողերկրները, մնում է դրամավարկայինն արժութային ինքնուրույն քաղաքականություն իրականացնելու հնարավորությունից ն ազգային ինքնիշխանությանխորհրդանիշիցզրկվելը: գոտու

6.14.

Միջազգայինհաշվարկներիէությունը ն ձները

Միջազգային հաշվարկները արտաքին տնտեսականգործունեության սուբյեկտնեոի միջե դրամականպահանջներիգծով վճարումների կազմակերպմանն կարգավորմանգործիքներից են: Առավել տարածվածեն հաշվարկներիհետնյալ ձները: Բաց հաշիվ: Բաց հաշիվը ենթադրումէ առավելագույն ռիսկ վաճառողի ն նվազագույն ռիսկ՝ գնորդի համար: Բաց հաշվով վաճառողն առաքում է ապրանքները` պայմանով, որ գնորդը վճարումը կատարիապրանքներըստանալուց անմիջապես հետո կամ ապագա որոշակի պայմանավորվածժամանակահատվածում:Չնայած ռիսկի ակնհայտ բարձր մակարդակին,բաց հաշիվը միջազգային առնտրում առավել տարածվածձենն է: Եթե արտահանողըճանաչում է ներմուծողին,ն նրանց միջն առկա են ամուր գործընկերային հարաբերություններ,բաց հաշիվը կարող է դիտվել հաշվարկների առավել հարմար եղանակ: Բացառությամբդրամականփոխանցումը կատարելուց` բանկերը որնէ այլ դեր չունեն բաց հաշվով հաշ253

վարկների ժամանակ ն որնէ կերպ չեն երաշխավորում, որ վճարումն ի վերջո կկատարվի: Կանխավճար:Հաշվարկներիայս եղանակն առավել ապահովնէ արտահանողի համար: Ներմուծողը վճարում է արտահանողին նախքան ապրանքի առաքումը ն հետնաբար իր վրա է վերցնում ռիսկը այն պարզ պատկերացմամբ,որ արտահանողըի վերջո չի կատարի առաքումը, կամ ապրանքը կլինի ոչ բավարար որակի, կամ այն' չի համապատասխանիմասնագրին:Կանխավճարըհիմնականում օգտագործվում է այն ապրանքների դեպքում, որոնց պահանջարկըբարձր է, իսկ առաջարկը՝սահմանափակ:Կատարելով կանխավճար`արտահանողը փաստորեն ֆինանսավորում է ներմուծողին որոշակի ժամանակով, նախքան ապրանքն իր տրամադրությանտակ հայտնվելը: Միջազգայինառնտրումառավել հաէ մասնակիկանխավճարը(ապրանքիարժեքի 20ճախ հանդիպում 35965),որի դեպքում արժեքի մնացած մասը վճարվում է այլ եղա-

նակով:

Ինկասո(Շօ/6Շեօո): Ինկասոն բանկայինծառայության տեսակ է ներմուծողին հանձնել ինէ, որի դեպքումբանկըպարտավորվում կասոյի հանձնարարականումնշված փաստաթղթերը`միայն նրանից վճարումն ստանալու դիմաց: հետ կապված ապԱյս դեպքում արտահանման/ներմուծման րանքային ն ֆինանսական փաստաթղթերը, ինչպիսիք են հաշիվ ապրանքագիրը,տրանսպորտայինն ապահովագրականփաստաթղթերը, տրատտան,արտահանողիկողմից տրամադրվումեն բանկին` հանձնարարելով դրանք փոխանցել արտերկրում գտնվող բանկին, նա էլ իր հերթին` ներմուծողին: Նման ինկասոնկոչվում է միայն ֆինանփաստաթղթային:Եթե ինկասոյի են ներկայացվում սական փաստաթղթերը,ապա այն կոչվում է զուտ ինկասո: Ինկասոյի հանձնարարականումնշվում է, թե ինչպես պետք է փաստաթղթերը փոխանցվեններմուծողին: Դա կարող է իրականացվելերկու եղանակով փաստաթղթեր վճարման դիմաց, երբ դրանք տրվում են: ներմուծողին անմիջականվճարման դեպքում, ն փաստաթղքերհոժարագրմանդիմաց, երբ դրանքտրվում են ներմուծողին տրատտայիհոժարագրմանդեպքում: ինկասոն կարգավորվումէ ԱռնտրիմիջազգաՓաստաթղթային թիվ յին պալատի հրապարակմամբ`«Ինկասոյի միասնական (ՍՔՇ 522): կանոններով»

(Լ/Շ)): ՓաստաՓաստաթղթայինակրեդիտիվ(Լ6ԱՇՈօք 664 թղթային ակրեդիտիվը բանկի պայմանականպարտավորությունն է` կատարել վճարում` որոշակի պայմաններինբավարարող փաստաթղթերիդիմաց: Ակրեդիտիվներըաստիճանաբարընդգրկում են արտաքին առնտրայինգործարքներում: ՄասնավորապեսՀարավարնելյան Ասիայի երկրներից ներմուծման գործարքների մեծ մասում օգտագործվում է հաշվարկների այս եղանակը: Ակրեդիտիվի դեպքում արտահանողիկողմից վճարման ստացումը կախված էոչ թե ներմուծողի, այլ բանկի հուսալիությունից: Հաշվարկների այս եղանակըզգալիորեն նվազեցնում է թե՛ արտահանողի,թե՛ ներմուծողի ռիսկերը, սակայն ավելի ծախսատարէ, քանի որ ակրեդիտիվ սպասարկողբանկերը հաշվարկների մյուս ձների համեմատ պահանջում են ավելի մեծ չափերիմիջնորդավճարներ: Ակրեդիտիվներիգերակշիռ մասը հետ չկանչվող է, այսինքն՝ ներմուծողը Աակամ ակրեդիտիվըբացող բանկը չի կարող այն հետ կանչել, չեղյալ հայտարարել` առանց արտահանողի համձաձայնության: Բացի այդ, եթե ակրեդիտիվը բացող բանկը չի վայելում միջազգային ճանաչում, ապա վստահաբար կարելի է ակնկալել, որ արտահանողը կպահանջի, որպեսզի այն հաստատվի միջազգայնորեն հայտնի, հուսալի բանկի կողմից: Ակրեդիտիվիհաստատումը նշանակում է հաստատող բանկի կողմիցդրա կատարմանլրացուԴա ավելի ապահով է դարձցիչ պարտավորությանստանձնում: նում ակրեդիտիվայինհաշվարկները,թեպետմեծացնում է միջնորդավճարներիչափը: Փաստաթղթային ակրեդիտիվներըկարգավորվում են Առնտրի միջազգայինպալատի թիվ 600 հրապարակմամբ`«Փաստաթղթային ակրեդիտիվներիմիասնականսովորույթներով ն պրակտիկայով» (ՍՇՔ 600): 6.15.

Վճարայինհաշվեկշռիէությունը, կառուցվածքըն կարգավորմանմեթոդները

Վճարային հաշվեկշիռը վիճակագրական հաշվետվություն է, որում համակարգված ն ամփոփ ձնով ներկայացված են այլ երկրներիհետ տվյալ երկրի արտաքին տնտեսականգործառնությունների մասին տվյալները` որոշակի ժամանակահատվածիհա-

մար:

Ինչպես ն հաշվապահականհաշվեկշռում, վճարային հաշվեկշռում նույնպես, ցանկացած գործարք արձանագրվումէ կրկնակի գրանցմանեղանակով: Այսինքն` կատարվում է. երկու գրանցում. մեկը դեբետում, մյուսը` կրեդիտում: Եթե պարզ բնութագրենք, ապա վճարային հաշվեկշռի կրեդիտում արտացոլվում են երկրի համար արտարժույթի ներհոսքի պոտենցիալ (ներուժային) աղբյուրները (օրինակ` ապրանքներիներմուծում, ուղղակի ներդրումներ արտերկրների),իսկ դեբետում գրանցվում է արտարժույթիարտահոսքը (օրինակ` ապրանքներիարտահանում, այլ երկրներից ստացվողվարկեր):. ժամանակակից վճարային հաշվեկշիռը ստանդարտացված է ԱՄՀ-ի Վճարային հաշվեկշռի ուղեցույցի հիման վրա: Այն բաղկացած է երկու հիմնականբաժիններից`ընթացիկգործառնությունների հաշվից ն կապիտալի ու ֆինանսական գործառնությունների հաշվից: Ընթացիկ գործառնությունների հաշիվը ներառում է հետնյալ հիմնականհոդվածները. Ապրանքներ:Այս հոդվածում գրանցվում է ապրանքներիներմուու ծումն արտահանումը: Դրա արդյունքը անվանվում է նան առնտրային հաշվեկշիռ: Եթե արտահանումըգերազանցում է ներմուծմանը, ապա առետրային հաշվեկշիռը պրոֆիցիտային է, հակառակպարագայում`դեֆիցիտային: Ծառայություններ: Այստեղ հաշվառվում են ծառայությունների մատուցումըերկրի ռեզիդենտներիկողմից ոչ ռեզիդետներինն հակառակը: Եկամուտներ:Այս հոդվածումգրանցվում են աշխատավարձըն այլ հավասարեցվածվճարումները, ինչպես նան օտարեկրյա ներդրումներից եկամուտները, որոնք ռեզիդենտներըստանում են ոչ ռեզիդետներիցն հակառակը: Ընթացիկտրանսֆերտներ:Տրանսֆերտներընյութական ն ֆիեն մի երկրից մյուսին, նանսական ռեսուրսների փոխանցումներն երբ փոխանցող երկիրը դրանց դիմաց որեէ փոխհատուցում չի ստանում: Տրանսֆերտները կարող ենլինել. ընթացիկն կապիտալ: Կապիտալչհամարվող բոլոր տրանսֆերտները դասակարգվումեն ընթացիկտրանսֆերտներիխմբում: Վճարային հաշվեկշռի երկրորդհիմնականբաժինը կապիտա ն ֆինանսականգործառնություններիհաշիվն է: Այն ընդգրկում է 256.

հետնյալ հոդվածները.

Կապիտալտրանսֆերտներ:Դրանք գլխավորապես ներառում հիմնական կապիտալինկատմամբսեփականությանիրավունքի փոխանցումըն պարտատիրոջ կողմից պարտքիչեղյալ հայտարաեն

րումը:

Զարտադրվածոչ ֆինանսական ակտիվներիձեռքբերում, վաճառք: Որպեսայդպիսի ակտիվների օրինակ կարելի է բերել հողը ն ընդերքը, ապրանքային նշանները ն այլն: Ուղղակի ներդրումներ:Ընդգրկված են բաժնետիրականկապիտալում կատարվածուղղակի ներդրումները, եկամուտների վերաներդրումը ն այլ ուղղակի ներդրումները: Պորտֆելային ներդրումներ: Ընդգկվում են տարատեսակ արժեթղթերումկատարվածպորտֆելային ներդրումները, սկսած բաժնետոմսերից,մինչն ֆինանսականածանցյալներ: Այլ ներդրումներ: Այստեղ գրանցվում են այն բոլոր ներդրումները, որոնք չեն ընդգրկվածուղղակի ն պորտֆելային ներդրումների կազմում, մասնավորապես` վարկերը, ավանդները, կանխիկ արտարժույթը ն այլն: Կապիտալին ֆինանսական գործառնությունների հաշվի մյուս հոդվածները վերլուծական նկատառումներովառանձնացվում են` դրանցից վերե պայմանական գիծ է քաշվում: «Գծից ներքն» գտնվում են պահուստային ակտիվների փոփոխությունըարձանագրող հոդվածները: Ընդ որում` եթե «գծից վերն» գտնվող հոդվածներով ընդհանուր կրեդիտը գերազանցում է դեբետին, ապա ընդունված է վճարային հաշվեկշիռը համարել պրոֆիցիտային, հակառակպարագայում՝ դեֆիցիտային: Պահուստայինակտիվներիփոփոխություն:Պահուստային ակտիվները երկրի միջազգային բարձր իրացվելի ակտիվներն են, որոնք գտնվում են դրամական իշխանություններիկամ կառավարության վերահսկողությաններքո, ն կարող են ցանկացած պահին օգտագործվել վճարային հաշվեկշռի դեֆիցիտի ֆինանսավորման ն ազգային արժույթի փոխարժեքի կարգավորման նպատակով: Դրանց մեջ ընդգրկվում են մոնետարոսկին, Փոխառելիության հատուկ իրավունքները(ՏՕԹ), ԱՄՀ-ում պահուստայինդիրքը, արտարժութայինակտիվներըն այլ պահանջներ: Այն դեպքում, երբ երկրի պահուստներըչեն բավարարում վճարային հաշվեկշռի դեֆիցիտը ծածկելու համար, կամ դրանք

օրենսդրորենչեն կարող օգտագործվել այդ նպատակով,պետությունն ստիպված է լինում դիմել արտակարգֆինանսավորմանը Արտակարգֆինանսավորմանգործարքները առանձին խմբի մեջ չեն առանձնացվում, այլ կարող են ընդգրկվել այլ հոդվածների կազմում: Նման գործարքներիցեն պարտքի չեղյալ հայտարարումը, պարտքիփոխանակումըբաժնետոմսերով,պարտքի վերաձնակերպումը, պարտքիկետանցումը ն այլն: Ինչպես ն հաշվապահականհաշվեկշռը, վճարայինհաշվեկշիռը ես պետք է մշտապեսլինի հավասարակշռված,քանի որ, ինչպես նշվել է, կիրառվում է կրկնակիգրանցման սկզբունքը: Սակայնքանի որ վճարային հաշվեկշիռը ի վերջո վիճակագրականհաշվետվություն է, այստեղկարող են տեղ գտնել անճշտություններ(օրինակ` այն պատճառով, որ միննույն գրանցման դեբետի ն կրեդիտի վերաբերյալ տվյալները ստացվել են տարբեր աղբյուրներից): Նման անճշտություններն արտացոլվումեն «Զուտ սխալներ ն բացթողումներ» հաշվում, որը վերջնականապես հավասարակշռումէ վճարայինհաշվեկշիռը: Շուկայական մեխանիզմները(մասնավորապես`արժույթիփոխարժեքի փոփոխությունները)մշտապես նպաստում են վճարային հաշվեկշռի հավասարակշռությանհաստատմանը,սակայն դա հաճախ չի տալիս ցանկալի արդյունք. պահանջվումէ պետականկարգավորման գործիքների կիրառում: Որպես այդպիսի գործիքներ պետության կողմից կարող են օգտագործվել, մասնավորապես, ազգայինարժույթի դեվալվացիան,արժութայինսահմանափակումները, վերաֆինանսավորման տոկոսադրույքիփոփոխությունները, արտաքին առնտրային քաղաքականության փոփոխությունը ն այլն: 6.16. ՎՎ1վճարայինհաշվեկշիռը

ԽՍՀՄ-ի կազմում գտնվելու տարիներինՀայաստանի Հանրապետության տնտեսությունը դարձել էր հարաբերականորենարդյուռաբերականացված,մյուս հանրապետություններիհետ սերտորեն փոխկապված,բացության բարձրըաստիճանով բնութագրվող: Մինչ ԽՍՀՄ փլուզումը (1998 թ.) 11 տնտեսությանբացությունըկարող է բնութագրվել ներմուծման ն արտահանման քվոտաների 66.992 ն 47.372: բարձրմակարդակներով՝համապատասխանաբար

Անկախացմանառաջին տարիներին նախկինում ձնավորված առնտրային կապերի խզման, տրանսպորտայինշրջափակման, ապրանքներիցածր մրցունակության հետնանքով արտահանման ծավալները զգալիորեն կրճատվեցին: Արդյունքում` առնտրային հաշվեկշռի դեֆիցիտը աճեց ՀՆԱ-ի 1396-ից (1991թ.) մինչն ավելի քան 2992 (1996 թ.): Ընթացիկ գործառնությունների հաշվի դեֆիցիտը շատ ավելի փոքր էր՝ ՀՆԱ-ի 18.596-ը: Անցումային շրջանի առաջին տարիներըբնութագրվումէին նան մարդասիրականօգնության մեծ ծավալներով, որոնք 1995 թ. կազմում էին ներմուծման մոտ 22.596-ը, իսկ 1996 թ.՝ 1096: Ընթացիկ գործառնություններիհաշվի դեֆիցիտը մեծամասամբ ֆինանսավորվումէր երկկողմն բազմակողմվարկերի,ինչպես նան ուղղակի ներդրումներիմիջոցով: Այդուհանդերձ,տնտեսական աճը, մի շարք կառուցվածքային բարեփոխումները ն այլ դրականզարգացումները պետք է հանգեցնեին արտաքին հատվածի անհաշվեկշռվածություններիկրճատմանը: 1998 թ.-ից հետո ընթացիկ գործառնություններիհաշվի գծով դրական միտումները դարձան ակնհայտ: Այս առումով հատկանշական էր 1999 թ., քանի որ անկախացումիցհետո առաջին անգամ ՀայաստանիՀանրապետությունն ունեցավ զուտ արտահանման աճ: Տարվա ընթացքում առնտրայինհաշվեկշռի դեֆիցիտը նվազեց ավելի քան 100 մլն ԱՄՆ դոլարով (հիմնականում շնորհիվ ներմուծման կրճատման):2000 թ. զուտ արտահանումըավելացավ նս 10 մլն ԱՄՆ դոլարով, այս անգամ սակայն շնորհիվ արտահանման աճի: Գետագատարիներինառնտրայինհաշվեկշռիդեֆիցիտը աստիճանաբար խորանումէր ներմուծման արագ աճի հետնանքով՝ 2005 թ. հասնելով 582.19 մլն ԱՄՆ դոլարի: Ներքոհիշյալ աղյուսակում ամփոփ կերպով ներկայացված է 2005 թ. 33 վճարայինհաշվեկշիռը:

Աղյուսակ

վճարայինհաշվեկշիռ,2005 թ.

Ընթացիկհաշիվ (առետրայինհաշվեկշիռ) Ապրանքներ Սրտահանում Ներմուժում

Ծառայություններ Արտահանում Ներմուծում

Եկամուտներ Ստացված Վճարված

(մչն ԱՍՆ դոլար) -193.29

-582.19 973.92 -7556. 17

-59.28 2371.76 -397.04

44.74 362.246 -120.73

Ընթացիկտրանսֆերտներ

409.14

Վճարված

-64.83

թյունների հաշիվ Կապիտալ տրանսֆերտներ

50.91

Ստացված

Կապիտալն

ֆինանսականգործառնուՍտացված Վճարված

474.017

188.76 23.72 -2.87

Ուղղակի ներդրումներ Դեպըարտերկիր Դեպի Հայաստան

251.51 -6.72

258.23

Պորտֆելային ներդրումներ Դեպիարտերկիր

-1.59

Այլ ներդրումներ

50.02

Դեպի Չայաստան

ճԱռնտիվներ ՊԴարտավորություններ

Պահուստային ակտիվներ Զուտ սխալներ ն բացթողումներ

-2.72

71.73 -36.30 86.32

-162.09 4.53

Ինչպես տեսնում ենք, առնտրայինհաշվեկշռիզգալի դեֆիցիտը ընթացիկ գործառնությունների հաշվի դեֆիցիտի կարնորագույն պատճառնէ: Իհարկեծառայությունների հաշվեկշիռը նույնպես բացասական է մնում, թեպետ դրա դեֆիցիտի խորացում չի նկատվում, իսկ 2005 թ. վերջինս նույնիսկ նվազել է ավելի քան 11 մլն ԱՄՆ դոլարով: Առետրային հաշվեկշռի այս դեֆիցիտը առավելապես ֆինանսավորվումէ զուտ ընթացիկտրանսֆերտներիհաշվին, որոնց ծավալը 2005 թ. աճել էր շուրջ 2296-ով: Մեծ ծավալ են շա260

րունակում ունենալ դեպի երկիր կատարվողուղղակի ներդրումները, իսկ պորտֆելային ներդրումներիծավալը չնչին է՝ կապված արժեթղթերիձնավորված շուկայի բացակայությանհետ: Այլ ներդրումների մեջ գերակշռող ծավալը կազմում են ստացված վարկերը՝ մոտ 92.3 մլն ԱՄՆ դոլար: Այդուհանդերձ,ներմուծման աճը 2005 թ. այնքան կտրուկ էր, որ ֆինանսավորող մյուս հաշիվների աճը բավարար չէր վճարային հաշվեկշռի դեֆիցիտը ծածկելու համար, որի հետնանքով պահուստային ակտիվները կրճատվեցին շուրջ 162 մլն ԱՄՆ դոլարով (համեմատության համար նշենք, որ 2004 թ. պահուստային ակտիվների կրճատումը կազմում էր ընդամենը 26.3 մլն):

Գրականություն 1. 2.

Յ.

Գաստեդ.,Մ. Մելվին, Միջազգայինտնտեսագիտություն,|| հատոր,Միջազգայինֆինանսներ,Եր., «Գիտանք», 1999: Ա.Մարկոսյան,Դ.Հախվերդյան,Գ. Նազարյան, Հայաստանը միջազգային տնտեսականհարաբերությունների համակարգում, Եր., ԱՌՏ, 2002: Ս.

հԽԼՂ. Թճոլոուօք, ԹոԾՌՆԼ

Ծօղուլքօը,ՓուուօԵլ.

Է..

ԽԼՃ.

Ծյւառոշ,

օոօքուոք,

Թճոո2.

ԽԼ, 2001.

Պ6եթու, ԽԼ, 2004.

/Ճ.ԽԼ Շօեոօոօր,ՕՇոՕտու

1999. 6.

/.Լ 1994.

7. 84.

Ք7քոաու Փոթվօքօքթլծ,Փօքոճքութ6

01801166, ԾՈՒԵռւ

քծդում, Խ/(.,

1 օուաւօժլելթ

ԽՇՃՏՒՈՅԱԵԼ

Քքուօր, Թճուուօ-գաանոՇՕԹելՇ օթ 60էուճ 90-2., Խ(., 2002. ԽՈւքծ. Ճքոտոօքելն /.8. Թճռտղթօը, Հ6ոշամքՕ8ՀՒ6էճ Շքօսմեւ քեդուշ),

ԷԼՑ.

հ/.,

ՇՕտքծիւօէՈլօու

հ/Լ., 1999, օք.

27. 9.

8.ԷԼ

7ուօթոոօը, ՓՒոՑԵԱՈՅՈՒՒԵՈ քատ: քԵՌուօ8, ԽԼ, 1999.

10. ՄԼ

ԷԼ Խքճօշճում,Խ(62Ղ7:քՕՈՒԵԼՑ84 ԾԹ

2 .ԽԼ Խնուճոօտ, Խ1սքօոօր Փոոճւօ08511 քոք: ԼԼ

ճքօյաԵլթ

82ԱԾԵՐՆ

Օ1810116-

ԽԼ., 2000.

88,

11.

ոմքօ85ռւ

1ԱՇՂքՄԽՏՈՂ»լ,Խ1., 2000.

քթ2381-

12. 3. ԷԼօօ5082, Խ16շՀունքօղիԵլՇ82 0ԾՈՒԾ-Եքծ

2002.

ԱՄԵւՇՕՂԵՕԼԱԹՈՍՆ

ԽԼ,

աքա եռ:օլօաշաող, ոօ քծղ. Ճ.8. Բթյոոօո3,Շ.8. Ճօղօղոոոտ,ԷԼ, 2004. 14. Ե.Լ. Փճաոօք08,

ՇՕՑքՇԵԼՇՅՒՆԼՇ

8ՅՈԱԾՈՒԾ-Եքօ/ԱՐԼԵԼՇքեդուք, հ/Լ., 1999. 15. Փօքծեօ.ՖՎՇՏՒԱ: Ոօ 8ԽՈԾՈՒԾԻԸ/ուղում», 2001. 1106օ-4ՃԱԾԵ666, 13. ՕՇԱՕ8ԵԼ Խ16շԵՈՄԷՅքօՈՒՆԸ: 82ոօլօ-ՓաաՅԱՇՕԲԵռւմ

16. Ճ.Շ.

ԱՇՇրօ5օ8, ՍԱլԹօօոլոօժ

է ՓԵԾՎՏքՇԵԼ.

01ք2168156 օող ոօէ 1995. 3.Ճ. ԽԼ., քող. ձ3քօյուատ, 17. Ճ.Շ. ԼԱճոարք,ՉՃՕՔԾԵԱԿՇՇԽԵՇԷ Փամճոշօ8516 քոօատ, ԽԼ, 2004.

157. 2-6,

18. նտ. 19. Ճ.Ա.

ոօղ

ԼՇԴԵԱՎՇՇԵԼՔ Հառոտ3: ոօղքեւը

ԼԱՅՑԻՑք,

Խ( աո Արթքօո2, 8.1. Խօղշօատաօր,

1ՒԵԼՇ

«րոք,

ՕՆԱՕԱՒԾԷՈՆԸ:

Վ.

ՈՕՇՕՔՈՇ

2002.

85308,

67քօ, ԽԼ, 2001.

827Ա0180-թքօճքօ/Ա1Թ16

Ո օո Շ116., 831216 Ո5ՇԻտ

(8 877. ՎՅՇՆՇԼ):7Վ. ՈՕՇօԽոքօօը,Խ1օշւոճքօղուտ 3:08Օենուճ 2001. ԲՈՇ ող 87308, ԽԼ, "Խ1շաոՄոճքօու լթ օԱՕԱԹՅԱԼՑ"", 21. ՎՀ օրենքների ժողովածու (Արժույթն Օտարերկրյաներդրումներ), Եր., «ՄխիթարԳոշ», 1998: 22. ՀՀ սոցիալ-տնտեսականվիճակը,վիճակագրականժողովածուներ: 23. հքք://մոխ ԷՇ. օքց. 24. հմք:// տոմ Մ/Բ.օոց. մոս ՍԽԱ/ՇՕ. օոց. հմք:// 25. 26. հմք:// ՄՕՋԼՕ ՑՃԱԽ.օոց. Սոս մոմ 27. հքթք:// ՕԷՇՕ.օոց. 28. հէթ:// Մոմ 1Թ6.ՇՕՌ. 20.

Ճ.

ԳԼՈՒԽ

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

7.1.

Մ" ||

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԻՆՏԵԳՐՈՒՄ

Տնտեսականինտեգրմանէությունը ն փուլերը

Համաշխարհային տնտեսության զարգացման արդի փուլում փոփոխվում են աշխարհակարգիավանդական հիմքերը, տեղի է ունենում միջազգային տնտեսականհարաբերություններիքանակական ն որակականզարգացում: «Նոր տնտեսության» կայացումը, տնտեսությանարդիականացումը,«տեղեկատվականհասարակության» ձնավորումը, որոնք արդի աշխարհակարգիգրավականներն են, ներառում են երկու փոխկապված,բայց միննույն ժամանակ միմյանց հակասողերնույթներ. գլոբալացում, որը միասնականհամաշխարհային տնտեսության կայացման գործընթաց է` հիմնված ազգային տնտեսությունների խորըփոխկապվածության,միջազգային տնտեսականհարաբերությունների ն աշխատանքի միջազգային բաժանման ինտենսիվացման, տնտեսության ազատականացման ն վերազգայնացման վրա, » տարածաշրջանայինտնտեսական ինտեգրացում որը ենթադրում է տարածաշրջանի մակարդակով մի քանի ազգային տնտեսություններիմիավորում` այս կամ այն տիպի տնտեսական համակարգիշրջանակներում, այսինքն` տեղի է ունենում «համաշխարհային տնտեսականճարտարապետության»էվոլյուցիա, որը գլոբալացման դարաշրջանում դառնում է երկրների ն տարածաշրջանների միավորման բարդ ու բազմամակարդակ համակարգ: Տարածաշրջանային տնտեսական միավորումների ձնավորումը գլոբալացման արդի փուլի բնութագրիչն է: Գլոբալացումը ն տարածաշրջայնացումը բարդ ու հակասական գործընթացներեն, որոնք ընձեռում են քաղաքական այլընտրանքային ռազմավարությանընտրությանհնարավորություն:Գլոբալան միջազգային տնտեսական ցող համաշխարհային տնտեսության է յուրաքանչյուր ինտեգրման համակարգում խիստ կարնորվում »

ազգային տնտեսությանինքնորոշումը: Միջազգայինտնտեսականինտեգրացիաեզրն առաջինանգամ օգտագործվել է 1930-ական թթ. շվեդացի ն գերմանացի տնտեսագետների աշխատություններում,սակայն մինչն այսօր գոյություն ունեն դրա մի քանի տասնյակ սահմանումներ: Լատիներենից թարգմանաբար«/ոէօցոնեօ»բառը նշանակում է լրացում, միասնականացում, ուստի «ինտեգրում» նշանակում է առանձին մասերի միասնականացումմեկ ամբողջի մեջ: Միջազգային տնտեսական ինտեգրացում ասելով հասկանում ենք կայուն ու խորը տնտեսականփոխհարաբերություններին աշխատանքիմիջազգայինբաժանմանվրա հիմնված արտադրության միջազգայնացմանբարձր մակարդակ, որը աստիճանաբարտանում է մի շարք երկրներիտնտեսություններիմիասնակա-նացմանը: Սակայն հարց է ծագում` ինչպիսի՞բովանկադությունունի այդ «միասնականացումը»: 1960-ական թթ. կեսերին ամերիկացիտնտեսագետՌ. Պոմֆրեթը ինտեգրացումը ներկայացրեց որպես վերազգային կորպորացիաների միջոցով իրականացվողգործընթաց ն գտնում էր, որ միայն դրանք են ի վիճակի ապահովել ինչպես տարածաշրջանային ինտեգրացումը,այնպես էլ երկրների հավասարակշռվածզարգացումը: Այդ ուղղությունը միջազգային տնտեսագիտության մեջ Շվեդացի տնտեսագետ բնութագրվեց որպեսկորպորացիոնալիզմ:: Գ. Մյուրդալը ինտեգրացումը դիտարկում է որպես ինտեգրվող երկրների տնտեսությունում ձնավորված կառուցվածքային գործընթաց, որի արդյունքում առաջանում է որակապես նոր, ավելի կատարյալ տնտեսականօրգանիզմ, իսկ ինտեգրացմանզարգացման բնեռները, ըստ նրա, խոշոր ֆիրմաներն են, արդյունաբերականձեռնարկություններնու ճյուղերը՞: Միջազգային տնտեսագիտությանտեսաբաններՋ. Վիները, Ռ. Լիպսին, Դ. Սալվատորը, Ջ. Քանթվելը, Ա. Կիրենը ն այլոք, միջազգային տնտեսական ինտեգրացման գործընթացներին տրված գնահատականներումմիասնական են այն խնդրում, որ տնտեսաՏե՛ս 1, օո

Սուտ) Հ

Տես

օւ,

հօ

Քշօոօուօչ

Ծոօջտ,1998, էջ 105։

օք Ք6ջլօոշ|1ւոմմոքՃոռոքօոուչ",

ԽԱյոմուծ,"Օօսօլօքտօուռոմ Սոմօսօօքտճու՞,Օ1օ,

1959, էջ 46-52:

ԱՇ

Մօւե: Օոմօւմ

ՎռԱօոռ| 8շու

օք

Բք)քէ,

կան ինտեգրացումը ազգային տնտեսությունների միջն աշխատանքի միջազգային բաժանմամբպայմանավորվածփոխազդեցության խորը Ա կայուն կապերն են": Որոշ հեղինակներ դրանով էլ ավարտում են միջազգային տնտեսական ինտեգրացմանբնորոշումը: Ի. Սպիրիդոնովըինտեգրացումը ներկայացնելով մոտավորապես նույն բնորոշմամբ` ավելացնում է, որ «տնտեսությունների փոխազդեցությունը իրականացվում է տարբեր մակարդակներում»՞:Ավելի սպառիչբնորոշում այդ երնույթին տվել է Յու. Շերբանինը. «Միջազգայինտնտեսականինտեգրացումըազգային տնտեսությունների փոխհամաձայնեցումնէ, որը դրանց ներառում է միջազգային մաշստաբով միասնական վերարտադրողական գործընթացներիմեջ»-: Չնայած տրված բնորոշումները վերաբերում են ընդհանրապես միջազգային տնտեսական ինտեգրման գործընթացների էության պարզաբանմանը,այնուամենայնիվ, ինտեգրման գլոբալ ն տարածաշրջանային մակարդակներն ունեն մի շարք առանձնահատկություններ: Գլոբալ ինտեգրացմանբնորոշ գիծն այն է, որ երկրների միջն տնտեսականկապերի ձնավորումը սահմաններչի ճանաչում, այն թափանցում է յուրաքանչյուր երկիր` կախված դրանց համագործակցությանհամար առկա համեմատականառավելություններից: Տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրացումը անդամերկրներիհամագործակցությանաստիճանականխորացմանգործընթաց է, որը սկսվում է երկրների միջն ապրանքների ու ծառայությունների շարժի ազատականացումից,ընթանում արտադրության գործոնների բացարձակ շարժանակության, արժութավարկային, բյուջետային ն հարկայինմիասնականհամակարգերիձնավորման, գյուղատնտեսականն արտաքին տնտեսականփոխհամաձայնեց1.

Քոմտաոոծու (6: Լոէօւոտմօոով Նղոտւ, ՛Ւիօ Շնտւօոոջ Սուօո 155ս6,Շա 70-ի Ղհօ Ըտոոօք6 հօ Ղհօօռ/օք Շստչօտ Սոլօոջ, ԽշՕոօոռ)ո յօսոշ), ՏօքւօԵՏ: 1961, Ք6ոօ6, 1953: Է, 11քտ7,

քոջօ 508: ք.

Տշօոմ ՏՅԽ2էօԼ6, 1ուճոոուլօոշ) ՔՇՕոօողւօջտ,

64111օո,6

օւ:

Լօոօո, 1987,

1ոմսչե165 ՅԱ Տ61ՇՇէ6մ քոջծ 250: յ. Շոոէաօ1 իճ Ք6օւջշուշ2Աօոօք Քսղօքճճո 1ուծքոշճԱօռ: ԻԽՄ146ռշ6օդ էհօ Քօյ6 օք հԼաՍոուօռշ) ՃՇԱԽ1Լ65, յօսքոռ|օք Շօտուօո ԽԱոեօէ Քուճքքուտճ

Տէս4165, Մ0|. 22241. ԻՎ2,Ք6շ. ԿՅՇՐԵ

1, ԽԼ, Լա

1987, քռջճ 135.: 4.118ղք66տ, Խ1շաոճքօուռը 1998, Շրք 361. թաքօղիթլծ օՂ:168818,

"21. Շուքուղօօթ, էքոքօոոտ 3«0Խօրոսօ,,

հ., ՈՒԼՓՔ/, 1999, «ոք. 66.

50, 1Ա6քճ31Թո: 11 ոք., աւր ոճքօղւ»1Թ ՅԵՕԷՕՒՈՒԼԿՇՇԵԽԵՇ ԵԼ ՕՈՂ/Վ,

56օաօհոտ

1997, օք16.

ՕՐՒՕՆԾԵւ

Սոօրքոայյ,

ԽԼ

ված քաղաքականությանիրականացմանուղիով: Տարածաշրջանային ինտեգրացմանխմբավորումների նպատակըհամագործակցության անդամ-երկրներիհամար առավել բարենպաստտնտեսական պայմաններիձնավորումնէ, մաքսատուրքերի վերացմանճանապարհով ազգային ապրանքներիգների նվազեցումը,որը վերջին հաշվով տանում է բնակչությանկենսամակարդակի բարձրացմանը: Եթե գլոբալ տնտեսականինտեգրացումըմիասնականացնում է համաշխարահային տնտեսական կառուցվածքը, ապա տարածաշրջանայինըտանում է դրա մասնատմանըառանձինտնտեսական խմբավորումների:Սրանիցելնելով էլ ինտեգրմանայսերկու մակարդակները կարելի է սահմանելյուրովի: Այսպես, ց/ոբալ տնտեսականինտեգրումըմիջազգային տնտեսականկազմակերպություններիգործունեությանընդլայնման,ինչպես նան ՎԱԿ-երիկողմից համաշխարհայինտնտեսությանմենաշնորհման նպատակով աշխատանքի միջազգային բաժանման խորացման գործընթաց է, որը հանգեցնում է երկրների տնտեսական կապերի փոխլրացմաննու փոխկապվածությանըն համաշխարհային տնտեսության վերաճմանը միասնական տնտեսականօրգանիզմի: Տարածաշրջանային տնտեսականինտեգրումը միջպետական համաձայնություններով ամրագրված, անդամ-երկրների միջն ազատականացմանն տնտեսական կապերի խորացմանն ու է, որն իրացվում ու վերահսկվումէ ուղղված համագործակցություն միջպետական մարմինների կողմից` տարածաշրջանային՛մրցունակշուկա ձնավորելու նպատակով: որը Ինտեգրացման դիտարկումը որպես պարզ ձներից զարգանալով գնում է դեպի ավելի բարդը, թույլ է տվել կատարել փուլերի համապատասխանդասակարգում: Այդ փուլերը առաջին անգամհամակարգելէ Պրիստոնիհամալսարանի պրոֆեսորՖ. Մաքհլուպը,իսկ հետագայումհաշվի առնելով ժամանակի հրամայականը,ավելի է հստակեցրելտնտեսագետԲ. Բալաշան: Ինտեգրացմանհամաձայնագրերիհիմնական ձներն են. 1 ազատ առետրիգոտի(866 ԱՅՅ 2օոծ), սոլօո), 2) մաքսայինմիություն(ՇսՏԵՕՊՏ Յ) ընդհանուրշուկա (Շօոտօո տճո6է, `

ավելի գործընթաց,

ն արժութային միություն (օօօոօուծ տնտեսական (օո

ո/ սո/օո),

ճոմ

5) լրիվ տնտեսական ն քաղաքական ինտեգրացում (օա 6օօոօողՇ Ձոմ քօՈնօՁ| 1ոլթցոճնօո): Ազատ առնտրի գոտի՛ Ղամաձայնագրերի այնպիսի ձն է, որի դեպքում մասնակից-երկրներըվերացնում են բոլոր մաքսային արգելքները միմյանց նկատմամբ,միննույն ժամանակ երրորդ երկրնեքաղաքականություն րի հետ` պահպանելով ինքնուրույն մաքսային վարելու իրավունքը: Մաքսայինմիություն: Սրա հիմնական տարբերությունն ազատ առնտրի գոտուց այն է, որ մասնակից-երկրներըոչ միայն ազատականացնում են առնետուրը,այլն համաձայնությանեն գալիս երրորդ երկրների հետ միասնական մաքսատուրքեր կիրառելու մասին: (Մաքսային միությունը ենթադրումէ մի քանի մաքսայինտարածքների փոխարինումմեկով:) Մաքսայինմիությունը տրամաբանորեն ավարտուն ինտեգրացիոն համաձայնագրիձն է, որն ընդգրկում է միայն առնտրի ոլորտը: Այդ առումով այն պարունակում է որոշակի ներքին հակասություն, որի զարգացումն անխուսափելիորենհանգեցնում է այլ, ավելի բարդ առատրատնտեսական համաձայնագրերի կնքմանը: են Ընդհանուր շուկայի շրջանակներում ազատականացվում արտադրության բոլոր գործոնների` կապիտալի, աշխատուժի ն տեխնոլոգիաներիտեղաշարժը:Սա ենթադրում է ազգային օրենսդրության նորմերինույնականացում,ինչպես նան ինտեգրմանինստիտուցիոնալ հիմքերի զարգացում, միասնական կառավարման մարմիններիձնավորում: Տնտեսականմիությունը համաձայնեցնումէ տնտեսականկյանքի բոլոր ոլորտների գործունեությունը, իրականացնումմիասնական գյուղատնտեսական,արդյունաբերական,տրանսպորտային, տարածաշրջանային,սոցիալական,գիտատեխնիկական քաղաքականություն: Պետք է ուշադրություն դարձնել այն բանին, որ երբ ինտեգրացման գործընթացները հասնում են որոշակի մակարդակի,հատկապես, երբ երկիրը բնութագրվումէ որպես բաց տնտեսություն, ապա պահանջվում է տնտեսական այնպիսի համաձայնագրերի կնքում, որոնք ներառենհամագործակցությանավելի խորը ու լայն շրջանակներ: Այս գործընթացը հանգեցնում է տրամաբանորեն

ավարտուն մեկ այլ ամբողջականու ավելի բարդ ձնի` չ«շնւտեսաՍանն արժութային միասնականության: Արժութայինմիությունըտարածաշրջանայինարժութային միասնական համակարգիստեղծումն է: Այն ենթադրում է միասնական կենտրոնականբանկի ն արժույթի ստեղծում` կոորդինացվածարժութավարկային ն մակրոտնտեսական քաղաքականության իրականացմամբ: Լրիվ ինտեգրացում: Խոսքը միասնականշուկան տնտեսականն քաղաքական ընդհանրականկառույցի վերածելու մասին է: Սա ենթադրում է ոչ միայն տնտեսականքաղաքականության փոխհամաձայնեցում, այլ նան միասնական ֆիսկալ, վարկային, կոնյուկտուրային քաղաքականության փաստացի իրականացում,օրենսդրականբազայիլրիվ միասականացում: Առետրատնտեսականհամաձայնագրերիմասին ասվածը կարելի է ցույց տալ նան գծապատկերով.

Ազատառնտրիգոտի---|

Փոխադարձառետրումառնետրային խոչընդոտներիվերացում

-Է

Մաքսայինմություն

Հ--

Արտաքին առնտրայինմիասնական քաղաքականությանիրականացում

Ընդհանուրշուկա

ՀՊ-Վվ

Արտադրությանգործոններիազատ տեղաշարժ

ՏնտեսականմիությունՊՎ-|

Լրիվ ինտեգրում

Մասնակիցներիտեսականքաղաքականությանփոխհամաձայնեցում

-Է

Ընդհանուր տնտեսականն արժութաֆինանսական քաղաքականությանիրականացում

գծապաւոկեր1

7.2.

Տարածաշրջանայինինտեգրմաննախադրյալները

Եվրամիության տնտեսական համագործակցության հաջողությունների գործնական արդյունքների գնահատումը միջազգային տնտեսագիտությանտեսաբաններինթույլ է տվել ուսումնասիրել ն ներկայացնել նախադրյալներիայն ամբողջությունը, առանց որոնց ինտեգրացումը շոշափելի փոխշահավետարդյունքներ չի կարող տալ: Այդ նախադրյաները,որոնք համակարգել ու ներկայացրել է ռուս տնտեսագետԱ. Կիրենը,հանգում են հետնյալին. 1. Ինտեգրվող երկրների տնտեսականզարգացման բարձր մակարդակը ն հասուն շուկայական հարաբերություններիառկայությունը: Զարգացող երկրների տնտեսական ինտեգրացման արդի ձեռքբերումներիուսումնասիրությունը թույլ է տալիս եզրակացնել, որ ինտեգրման գործընթացների համար հասունացել են զարգացած, այլ ոչ թե զարգացող երկրները: Արտահանման հումքային ուղղվածություն ունեցող երկրների ինտեգրումն ազգային տնտեսությունների փոխլրացման բավարար հիմքեր չունի: Ժամանակակից գիտատեխնիկական առաջադիմությանպայմաններումարտահանման կառուցվածքումպատրաստիապրանքներիբաժնեմասի ավելացումն է միայն պայմանավորում ազգային շուկաների փոխլրացման բարձր մակարդակը,որն էլ, իր հերթին, տանում է բնակչության կենսամակարդակների(մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ) ն երկրների տեխնոլոգիական զարգացման մակարդակների փոխկապվածությանը:Բնակչության կենսամակարդակըորքան բարձր է, այնքան ավելի մեծ է պահանջարկը բարձրորակ ապրանքների նկատմամբ: Ուստի գարգացած երկրների համագործակցությունը միայն կարող է ընդլայնել բարձրորակապրանքների փոխադարձ առետուրը: 2. Ինտեգրվող երկրների աշխարհագրական մերձությունը, մի շարք դեպքերում (մաքսային միության) նան ընդհանուր սահմանի առկայությունըն պատմականորենձենավորվածտնտեսականկապերը: Սա կարելի է համարել տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման ելակետային նախադրյալը, առանց որի ազատ առնտրայինգոտիներձնավորելու մասին որոշումն իրականացնել հնարավորչէ: 3. Երկրների առջն ծառացածտնտեսականնայլ հիմնախնդիր269

ների ընդհանրությունը` տնտեսականզարգացման, տնտեսական հարաբերությունների կարգավորման,ֆինանսավորման,քաղաքական համագործակցությանն այլ ոլորտներում: Այս ընդհանրությունը որոշակի նշանակություն է ձեռք բերում, երբ ինտեգրման գործընթացներըթնակոխում են ընդհանուր շուկայի փուլ` անցնելով ազատ առնտրային գոտիների ն մաքսային միության ձնավորման ճանապարհը: Եթե ինտեգրվող երկրները դրանով դադարեցնում են այդ գործընթացները, ապա տնտեսականայլ հիմնախնդիրների ընդհանրությանհարց (միասնական արժութային, հարկային, ֆիսկալ քաղաքականությանիրականացում)չի ծագում: 4. Ցուցադրման էֆեկտը, ասել է թե՝ ինտեգրված երկրների տնտեսականհաջողությունները,զգալի հոգեբանականազդեցություն են թողնում այդ գործընթացներիցդուրս մնացած երկրների վրա, որոնք ձգտում են անդամագրվելայդ համաձայնագրերին: 5. «Դոմինոյի էֆեկտները»: Աուտսայդերերկրներըկանգնումեն որոշակի դժվարությունների առջն` կապված ինտեգրման խմբավորմանը անդամագրվողերկրների տնտեսականկապերի վերակողմնորոշման հետ, ն կորցնում են իրենց նախկին տնտեսական կապերը: Ուստի չունենալով ցանկություն, այնուհանդերձ,շահագրգռվածություն են ցուցաբերում մուտք գործելու այս կամ այն խմբավորմանմեջ: Ընդհանրապես,ինտեգրմաննախադրյալասելով պեւտքէ հասկանալ գործոնների այն ամբողջությունը, առանց որոնց ինտեգրումը բավարարարդյունք չի կարող տալ: Ուստի ինտեգրացմաննախադրյալներիցվերջին երկուսը` ցուցադրման ն «դոմինոյի էֆեկտները», տարածաշրջանայինտնտեսական ինտեգրացման նախադրյալներչեն, քանի որ ինտեգրվածերկրներիտնտեսականհաջողությունների վերագնահատմանհիման վրա համագործակցուշարթյան ցանկությունըկարող է անվանվել միայն Սճնտեցրացման

ժառիթ:

Միջազգայինտնտեսագիտությանմեջ տնտեսությանբացությունը նս համարվում է տարածաշրջանայինտնտեսականինտեգրացման կարնորագույննախադրյալ,քանի որ այն ուղղակիորենկախխթանմանքաղաքականությունից ված է երկրների արտահանման ն պետության արտաքին ։տնտեսականկողմնորոշումից: Հետնաբար տնտեսությանբացությունը անմիջական ազդեցություն ունի երկրների տնտեսական ինտեգրման նախաձեռնության ն դրա

հետագա հաջողությունների վրա: Այն արտացոլում է ոչ միայն երկրի տնտեսական իրավիճակն ու դրա ներդաշնակ զարգացումը, այլն թույլ է տալիս գնահատել համաշխարհայինտնտեսությանմեջ քափանցելու մասշտաբներն ու համագործակցության փոխլրացման հնարավորությունները: Տնտեսության բացությունը նան երկրների տնտեսական զարգացման մակարդակի չափանիշն է, որի գնահատումը թույլ կտա ինտեգրմանըհակված երկրներին նախապես կողմնորոշվել, թե ինչպիսին կլինի համագործակցության ապագան: Տնտեսական ինտեգրացման համաշխարհայինփորձը ցույց է տալիս, որ համագործակցությանիրական արդյունքները կախված են նան այնպիսիգործոններից, ինչպիսիք են ինտեգրվող երկրների կամքն ու վճռականությունը (Նորվեգիայում, օրինակ, բնակչությունը հանրաքվեովմերժեց Եվրամիությանըանդամակցելուառաջարկը) ն քաղաքական կողմնորոշումը (Շվեյցարիա): Ինտեգրվող երկրների տնտեսականհաջողություններիհիմքում ընկած են նան ինտեգրացման,այսպես կոչված` թաքնված գործոնները` մշակութային ն կրոնական ընդհանրությունները: Տարածաշրջանային տնտեսականինտեգրացմանգործընթացներումվերջիններիս կարելի է վերագրել ոչ պակաս կարնոր դեր, համենայն դեպս,այսօր, այն տարածաշրջաններում,որտեղ անտեսված է նշված գործոնների դերը, ինտեգրմանյուրաքանչյուր փորձ մատնվում է անհաջողության: Պակաս կարնոր չէ նան ինտեգրմանցանկություն հայտնող երկրների թիվը համաձայնագրի ստորագրման սկզբնական փուլում: Քանի որ տնտեսականզարգացման բարձր մակարդակը միանգամիցձեռք չի բերվում, ուստի ինտեգրացմաննախընտրելի ուղին երկկողմ (լավագույն դեպքում` եռակողմ) առնտրային արտոնյալ պայմանագրերի կնքումից, երկրների ւոնտեսականզարգացման, արտաքինառնտրիանվանացանկին կառուցվածքիընդլայնմանը զուգահեռ, աստիճանականանցումն է բազմակողմ ին-

տեգրացման:

7.3.

Եվրամիությանձեավորմանն զարգացման փուլերը

Եվրոպականմիությունը ամենախոշորտարածաշրջանային միջպետականինտեգրացմանմիավորումն է, որն ունի վերազգայնացման ընդգծված տարրեր: Թե՛ պատմականորենն թե՛ ինտեգրման գործընթացների շարունակական, գործնական արդյունքների դրսնորմանառումով, այն տարածաշրջանայինինտեգրմանդասական օրինակ է: Եվրամիությանշրջանակներում իրականացվումէ միասնականառնտրային, գյուղատնտեսականն տրանսպորտային քաղաքականություն, կիրառվումէ մեկ միասնականարժույթ: Այսօր Եվրամիության անդամ են 27 երկրներ, իսկ մի շարք երկրներ էլ անդամակցությանթեկնածուներ են: Կարելի է միանշանակպնդել, որ ինտեգրացման գործընթացներըԵվրոպայում հասել են զարգացման գագաթնակետին: Սակայն այդ միության ձնավորման պատմություննսկսել է ավելի քան կես դար առաջ: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, երբ երկրների միջն նախկին հակասություններըսկսեցին թուլանալ, միավորմանգաղափարներ հայտնվեցինքաղաքականկյանքիթատերաբեմում:Գամաեվրոպականացումը դարձավ նորաձնհոսանք, ի հայտ եկան դրա կարգախոսներըակտիվորենքարոզող քաղաքական գործիչներ ու գաղափարախոսներ: Հարկ է նշել, որ արնմտաեվրոպականինտեգրման շրջանակներում մեծ նշանակություն է տրվել ամուր, մանրամասնորենմշակված իրավականբազայի ստեղծմանը,ինչն էլ դարձավդրա արդյունավետ զարգացմանհիմնականնախադրյալը: ժամանակակից արնմտաեվրոպական տնտեսական ինտեգրման առաջին քայլերը արվել են 1951 թ. ապրիլին, երբ Ֆրանսիան, Իտալիան, Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությունը, Բելգիան, Նիդեռլանդները, Լյուքսեմբուրգը Փարիզում ստորագրեցին Ածխի ն պողպատի եվրոպականմիության համաձայնագիրը: Վերջինս ուներ ինքնուրույն իրավաբանականանձի կարգավիճակ, որի կառավարման համար ստեղծվեց ինստիտուցիոնալ համակարգ: Այս համաձայնագիրըվերազգայինմեխանիզմի ստեղծման առումով առաջինն էր ոչ միայն Եվրոպայում, այլ նան ամբողջ աշխարհում, ն դրա ներուժը զարգանում ն խորանում էր` ինտեգրացման հարաբերություններիընդլայնմանըզուգընթաց:

թ. վերոհիշյալ երկրների արտաքինգործերի նախարարների կողմից ընդունվեց որոշում պատրաստելհամաձայնագիր,որը նախատեսումէր ինտեգրացմանգործընթացներիընդլայնում, մինչե ընդհանուր շուկա ստեղծելը: Միննույն ժամանակ արծարծվում էր ԱրեմտյանԵվրոպայիերկրների ատոմային արդյունաբերության ինտեգրման հարցը: Արդյունքում` 1957 թ. մարտի 25-ին Հռոմում կնքվեց համաձայնագիր`Եվրոպական տնտեսականհամագործակցության (ԵՏՀ) ստեղծմանմասին: Մաքսայինմիության ստեղծումը Հռոմի համաձայնագրիհիմնական կետերիցմեկն էր ն ներառում էր հետնյալ դրույթները. ԵՏՀ երկրներիմիջն առետրի խթանում, ձեռնարկություններիմրցակցայինդիրքերի ամրապնդում, պատրաստի արտադրանքի, հումքի ն կիսաֆաբրիկատների շուկաներում անհամամասնություններիվերացում, ԵՏՀ անդամ-երկրներիմիջե տնտեսական զարգացման մակարդակներիտարբերությունների հարթեցում: Համագործակցությանկազմի մեջ սկզբանպես ներառված էին զարգացմանբարձրմակարդակունեցող երկրներ, որը ն կանխորոշիչ դեր խաղաց հետագա 15 տարիների ընթացքում համագործակցության արտադրությանաճի բարձր տեմպերիպահպանմանգոր1955

» » »

ծում:

1973 թ.

տեղի ունեցավ ԵՏՀ առաջին ընդլայնումը. դրա անդամների թիվը հասավ 9-ի. համագործակցությանն անդամագրվեցին նան Մեծ Բրիտանիան,Դանիան ն Իռլանդիան: Սակայն դրանով էլ սկիզբ դրվեց ԵՏՀ տնտեսական ցնցումների ն ճգնաժամերի երկարատն ժամանակաշրջանին:ԵՏՀ նոր անդամների միացումը լրջորեն մեծացրեց երկրների տնտեսականզարգացման մակարդակների միջն անհամամասնությունները՝ ամենից առաջ Իռլանդիային Մեծ Բրիտանիայիմի քանի` արդյունաբերականտեսակետից հետամնաց շրջանների պատճառով: Եվ 1970-ական թթ. մինչն 80ական թթ. սկիզբը ԵՏՀ երկրների տնտեսական զարգացման մակարդակներիմիջն մեծացավ խգումը: Եթե համեմատենքբնակչության մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ ծավալը ԵՏՂՎ «իննյակի» տասը առավել զարգացած ն տասը առավել հետամնաց շրջանների միջն, ապա 1970 թ. 2.9:1 հարաբերությունը 1977 թ. հասավ4:1-ի: 1981 թ. ԵՏՀ-ին միացավ Հունաստանը: Համագործակցության համեմատած՝ երկրների հետ Հունաստանի տնտեսությունը

գտնվում էր ավելի ցածր մակարդակիվրա, ն նրա մուտքը վերոհիշյալ ցուցանիշը հասցրեց 5:1 հարաբերակցության:1986 թ. Իսպանիայի ն Պորտուգալիայի միացումովտեղի ունեցավ ԵՏՀ երրորդ ընդլայնումը, որը Է՛լ ավելի սրեց անհամամասնություններըանդամերկրների միջն: Պորտուգալիայում ն Իսպանիայում գյուղատնտեսության մեջ զբաղված էր աշխատող բնակչության հինգից մեկը, այն դեպքում, երբ ԵՏՀ երկրներում այդ ոլորտում զբաղված էր աշխատողբնակչության13-ից մեկը: 1980-ական թթ, սկզբներին, երբ ընդհանուրշուկայի ստեղծումը դարձել էր օբյեկտիվ անհրաժեշտություն, ընդունվեցին մի շարք դրույթներ, որոնք վկայում էին այն մասին, որ մաքսայինմիությունը կայացել է, ն դրա հիմնականսկզբունքներըտարածվում են երրորդ երկրների առնտրի վրա: Այդ նպատակով1988 թ. ընդունվեց միասնական վարչական փաստաթուղթ,որը յուրօրինակ մաքսային դեկլարացիա էր, ն որի հիմքի վրա 1992 թ. փետրվարի 7-ին կնքվեց Մաաստրիխտիպայմանագիրը` նշանավորելով եվրոպական ինտեգրացմանժամանակակիցփուլի սկիզբը: ԵՏՀ անդման 12 երկրները ստորագրեցինպայմանագիր, ըստ որի` այն վերանվանվեց Եվրոպականմիության(ԵՄ): Պայմանագիրընախատեսումէր. 1. Միասնականեվրոպականքաղաքացիություն: 2. Տնտեսական ն արժութայինմիությանձնավորում: 3. Քաղաքական միության ձնավորում, ընդհանուրարտաքինքա ղաքականության իրականացում, Եվրապառլամենտի դերի բարձրացում: 1994 թ. սկսվեցինբանակցություններըԵվրամիությաներկրների կազմը 12-16 հասցնելու մասին: Անդամակցությանհայտ էին ներկայացրել Ավստրիան, Ֆինլանդիան, Նորվեգիան ն Շվեդիան: Մաաստրիխտիպայմանագրիհամաձայն մինչն վերջնական պայմանագրի ստորագրումը անդամության նոր թեկնածուերկրները իրենց երկրներում պետք է անցկացնեինհանրաքվե: Հանրաքվեների արդյունքում 1995 թ. փետրվարից Ֆինլանդիան, Ավստրիան ն Շվեդիան դարձան ԵՄ անդամներ, իսկ Նորվեգիայում արտահայտեցբացասականվերաբերմունք: Մաաստրիխտիպայմանագիրը ներառում էր նան արժութային միությանստեղծմանն գործարկմանդրույթները:Եվրոպականարժութային համակարգը նախատեսվում էր կյանքի կոչել 3 փուլով,

ժողովուր

որի արդյունքում 2002 թ.-ից 11 երկրներ շրջանառության մեջ դրեցին միասնական եվրոպականարժույթը՝ եվրոն: Հաջորդ կարնորագույնքայլը եղավ Կենտրոնական ն Արնելյան ԵՄ: Նախկին սոցիալիստական Եվրոպայի (ԿԱԵ) երկրներիմուտքը երկրներումքաղաքական բարեփոխումներից հետո ԵՄ-ն անմիջապես սկսեց աջակցել այդ երկրներին` կնքելով առնտրի ն համագործակցության մի շարք համաձայնագրերն հաստատելով հատուկ տնտեսականծրագիր: Եվ թեպետմի շարք հոռետեսական գնահատականների, 2004 թ. մայիսի 1-ին կայացավ Եվրամիության ամենամեծ ընդլայնումը. անդամ պետությունների թիվը հասավ 25-ի: Եվրամիությանանդամ դարձանՉեխիան, Սլովակիան, Սլովենիան, Լատվիան, Լիտվան, էստոնիան, Լեհաստանը, Հունգարիան, Կիպրոսը ն Մալթան: Ռումինիան ն Բուլղարիան, որոնք անդամակցության հայտ էին ներկայացրելդեռես 1994 թ., անդամակցեցինմիայն 2007 թ. հունվարի 1-ին: Թուրքիան անդամակցությանհայտ էր ներկայացրել 1982 թ., սակայն մինչն այսօր չի դարձել ԵՄ անդամ: Բանակցությունները Թուրքիայի անդամցությանվերաբերյալ շարունակվում են: Բոլորովին վերջերս անդամակցության հայտ ներկայացրեց նան Խորվա՛

թիայիՂանրապետությունը: Այսպիսով, ԵՄ ինտեգրմանհաջողությունների հիմնական գրավականը կարելի է համարել անդամ-երկրներիզարգացած շուկայական տնտեսության` եվրոպական երկրների բազմամյա սերտ տնտեսականկապերիառկայությունը,ժողովրդավարությանամուր հիմքերը, ինչպես նան հետպատերազմյան ժամանակաշրջանում Եվրոպայի վերակառուցման` դինամիկ զարգացում ապահովելու ընդհանուրձգտումը: Ինչ վերաբերում է 11 ն ԵՄ համագործակցությանը, ապա Հայաստանի նշված խմբավորման անդամ պետությունների միջն կնքված է «Գործընկերությանն համագործակցության համաձայնագիր» (ԳՀՀ), որը պաշտպանությունիցբացի ընդգրկում է համագործակցության բոլոր հնարավոր ոլորտները: Այն հնարավորություն է ընձեռում Եվրամիությանն ու ՀՀ-ին՝ հաստատել ավելի սերտ քաղաքական, տնտեսական, մշակութային կապեր: Համաձայնագրումշարադրվածեն կողմերի ընդհանուր քաղաքական ու տնտեսական արժեքները, որոնցից են` ժողովրդավարական սկզբունքներիպահպանումը,օրենքի գերակայությունը,անձի իրա275

վունքների պահպանումը, ինչպես նան շուկայական տնտեսություն զարգացնելու հանձնառությունը:Այս հիմնադրույթներըպետք է ընկած լինեն կողմերի արտաքին ու ներքին քաղաքականությունների հիմքում: Եվրամիության պարագայում դրանք կազմում են Հայաստանի հետ համագործակցություն հաստատելու ճնախապայմանները: Եվրամիություննայսօր Վայաստանումիրականացնումէ մի շարք ծրագրեր: Դրանցից է Տասիս (18605) ծրագիրը, որի նպատակն է նպաստել ժողովրդավարությանն շուկայական տնտեսությանհաստատմանը:Ծրագիրն ապահովում է նախկին խորհրդայինպետությունների շուկայական տնտեսության ն ժողովրդավարական հասարակությանզարգացումը խրախուսելու նպատակովֆինանսական օժանդակությունը՝ դրամաշնորհիձնով: 7.4.

Խառը տիպիինտեգրմանմիավորումները: ԽՃԲ1ԼՃ

ն ԲԲԷՇ

թ. հունվարի 1-ին ուժի մեջ մտավ Հյուսիսամերիկյան Էտ 1ՈՅժճ առնտրի ասոցիացիայի (Վօոհ /տոօոօռո ԲՏՏՕՏԹՅԱՕո, ԱԽՃԲԼՃ ստեղծման մասին համաձայնագիրը,որի նպատակըոչ միայն անդամ-երկրներիդիրքերի ամրապնդումնէր, այլ նան դրանց ազգային շահերի պաշտպանությունը`արդի գլոբալ հասարակարգիձնավորմանպայմաններում: Համաձայնագիրը ենթադրում էր գործող առնտրային պատնեշների վերացում, արտասահմանյաններդրումների ազատականացում, աշխատուժի միգրացիայի,ինչպես նան այլ տնտեսականհանկատմամբ սահմանափակումներիվերացում: րաբերությունների Այս միաձուլման արդյունքում ստեղծված գոտին կընդգրկեր 375 մլն բնակչություն ն տարեկան8 տրլն դոլար ՀԱԱ՝: Դա հսկայական ազդեցություն կունենարողջ արնեմտյանկիսագնդի վրա` առաջ բերելով տնտեսականն քաղաքականխորը տեղաշարժեր: ԽՃԲԼՃ-ի անդամ-երկրներիցյուրաքանչյուրը ինտեգրմանգործշարէր ընթացներինձեռնամուխ

ազատ

ժառիթներով:

Տե՛ս

8. Ե.

լինելիս սեփական առաջնորդվում

ԽՕՈՓԲԵ:/ ոօո. ՕՕ/ոճքՇոոօ ս քետՕս: ՁԽ6ՔԱԽՅԱՇՐՅՑ 1999. էջ 292: Շյոցէո. հ: /Խաասո,

քօո.

ԽԼ. Ճ.

Ոճբոոււօ82,

ԱՄՆ-ի համար: Բնական է, որ Հյուսիսամերիկյան ինտեգրման մեջ վճռական դերը պատկանում է ԱՄՆ-ին, քանի որ ամերիկյան վերազգայինկորպորացիաները,ունենալով տնտեսական ն գիտատեխնիկականհզոր ներուժ, առանց խոչընդոտի նվաճում են ցանկացած երկիր` տապալելով գրեթե բոլոր առնտրային պատնեշնեհամաձայնագիրըյուրատեսակ րը: Սակայն ԱՄՆ-ի համար Խ/ՃԲ՛1Ճ-ի ռազմավարականծրագիր էր արնմտյան կիսագնդում իր դերի բարձրացման ն հեռանկարում «Ալյասկայից մինչե Հրո երկիր» միասնականազատ առնտրային գոտու ստեղծման համար: Համաձայնագիրը ամրապնդելու էր ԱՄՆ-ի ոչ միայն տնտեսական, այլ նան աշխարհաքաղաքականհզորությունը: Այսինքն` ԽՃԲԼՃ-ն ԱՄՆ-ի համար յուրօրինակ ոստնակ էր Լատինական Ամերիկայի երկրներիտնտեսություններ ավելի խորը ներթափանցելու համար, ընդ որում` նոր կարգավիճակով.ոչ թե որպես «շահագործող», այլ որպեսգործընկեր: Իրականում ԱՄՆ-ի նպատակն էր նան ապահովել ամերիկյան ապրանքների,ծառայություններին կապիտալի ազատ տեղաշարժը դեպի հարնան երկրներ, բարձրացնել տեղականարտադրանքի մրցունակությունը` օգտագործելով տարածաշրջանային համեմատական առավելությունները, այն է` միավորել մեքսիկական ն կանադական էժան հումքն ու աշխատուժը ամերիկյան բարձր տեխնոլոգիաների հետ: Մեքսիկայի համար ԱՃԲԼՃ-ի համաձայնագիրը տնտեսական զարգացման տեմպերի արագացման, տնտեսության արդյունավետության բարձրացման,առետրի ազատականացման,ինչպես նան օտարերկրյա կապիտալի ներգրավման ուղի էր: Այս ժամանակահատվածումՄեքսիկանարդեն քաջ գիտակցում էր, որ 70-80 ական թթ. սկզբին նավթային բումի անկման պայմաններում նավթնայլես չէր կարող երկրի հետագա բարգավաճման երաշխիք լինել: Այդ պատճառովարդեն 80-ական թթ. կեսերին մեքսիկականկառավարությունը վերանայեց իր բացասականվերաբերմունքըԱՄՆ-ի հետ տնտեսականհամագործակցությունսկսելու կապակցությամբ: Ի տարբերությունԱՄՆ-ի, Մեքսիկայի շարժառիթներըԽՃԲ՛ 4-ի համաձայնագրինմիանալու առնչությամբ առավելապես տնտեսական էին. երաշխավորվածմուտք դեպի ամերիկյանշուկա (մեք-

սիկայի արտահանման մոտ 8096-ըբաժին էր ընկնում ԱՄՆ-ին)՛, նոր աշխատատեղեր,նոր շուկա մուտք գործելու հնարավորություն`ի դեմս Կանադայի, ներդրումների ներգրավում, որը թույլ կտար ներդնել բարձր տեխնոլոգիաներն արմատապեսարդիականացնե տնտեսությունը: Մյուս կողմից` մտավախությունկար, որ շուկայի ազատականացման պայմաններում հատկապես գյուղատնտեսական արտադրանք արտադրող մեքսիկական ընկերություններին դժվար կլիներ դիմակայել ամերիկյան ն կանադական ընկերությունների մրցակցությանը: Այսպես, ամերիկյան փորձագետների գնահատականի համաձայն մաքսատուրքերի իջեցումից հետո ամերիկյան գյուղմթերքի 9/10-րդ մասը կստանա մեքսիկական շուկա մուտք գործելու իրավունք, ինչը կարող է հանգեցնել մեքսիկացի արտադրողներիսնանկացմանը:: Այնուամենայնիվ, Հյուսիսամերիկյան ինտեգրացման գործընթացներում Մեքսիկայիանդամացությունըկունենարնան մի շարք դրականհետնանքներ,որոնք գերակշռում էին հնարավորկորուստներին: Առավել նս, որ Մեքսիկան պատրաստվում էր ԽՃճք՛Ճ-ի միջոցով 15 տարով կրճատել տնտեսությանբարեփոխումներիժամկետը: Բացի այդ, Մեքսիկայի հետաքրքրությունը ԽՃԲ1Ճ-ին անդամակցելու առումով թելադրված էր ոչ միայն տնտեսականշարժառիթներով.Մեքսիկանցանկանում էր ստեղծել ինտեգրացման«նոր մոդել» նան շրջակա միջավայրի աղտոտվածության,սահմանային հակամարտությունների,անօրինականմիգրացիայիհիմնախնդիրների կարգավորմանհամար: Կանադայիհամար: Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո Կանադայի արտաքին տնտեսական կապերըշրջվեցին հիմնականում ԱՄՆ-ի կողմը: ՄիացյալՆահանգներինգրավեցին հյուսիսային հարնանի հարուստ ռեսուրսները: Ամերիկյան ներդրումները աստիճանաբար թափանցեցին կանադական տնտեսության առաջատար ճյուղերը:Երկրորդ համաշխարհայինպատերազմըէ՛լ տնտեսական կապերը հատկաավելի ամրապնդեցԱՄՆ-Կկանադա պես ռազմաարդյունաբերականհամալիրի ճյուղերում: 1965 թ.

քՅՅՑԱՈՈս

Ա ՈՂԾԵՈՑԻԱՍԱ

Տես ՒԼ. ԷՃՓԼՃ:

ՇՕՅՈՅԱԱՑ

ԽՀՅՇԵԽՕԲՅ,

ոքտոոօՇես ՇԼԱՃ ս ՀՅԻՅՈՅ. 2001. 4 6. էջ 102: Տե՛ս Ծ.8. Ախասօտ,ՒՃՓ1ԼՃ: սօոծօոս, ԷՅոծտԵլ, ոօքՇոծաոսՑել // ԽԼՅ//ԽԾՕ. 1994. Ք 11. էջ 134:

ԱՄՆ-ը Կանադայումներդրել էր մոտ 15.2 մլրդ դոլար, որը կազմում էր այդ երկրում կատարվող ուղղակի կապիտալ ներդրումների 7096-ը: Կանադականվերազգային կորպորացիաներընս սկսեցին ակտիվ ներդրումներ կատարել իրենց հարավային հարնանի տնտեսությունում:Երեք տասնամյակների(1960-1990 թթ.) ընթացքում ԱՄՆ-ի արտաքինառնտրայինշրջանառության 1/5 մասը կապված էր Կանադայիհետ": Այնուամենայնիվ Կանադայի մասնակցությունը ԽՃԲ՛Ճ-ի ստեղծման բանակցություններին`հիմնականում պայմանավորված էր այլընտրանքի բացակայությամբ: Եթե Կանադան հրաժարվեր մասնակցել այդ ինտեգրացմանկառույցին, ապա ԱՄՆ-ը կարող էր երկկողմ համաձայնագիրկնքել Մեքսիկայի հետ, ինչը ԱՄՆ-ի համար կստեղծերմիանգամայնբարենպաստպայմաններ:Այդ պատճառով Կանադայի համար եռակողմ համաձայնագիրն ավելի շահավետ էր, քանի որ այն նան հնարավորություն կտար հեռանկարում միանալ Մեքսիկայիհետ (իսկ հետագայում նան լատինաամերիկյան այլ երկրներիհետ) ն հանդես գալ որպես հակակշիռ ԱՄՆին: ԱՃԲ Ճ-ն որպես ինտեգրացմանկառույց, ունի մի շարք առանձնահատկություններ: Այսպես, ԱՄՆ-Կանադա-Մեքսիկահամագործակցությունը աչքի է ընկնում Մեքսիկայի ն Կանադայի թույլ ինտեգրացման փոխազդեցությամբ ն ԱՄՆ-ի գերիշխող դիրքերով: Բավական է նշել, որ Մեքսիկանմինչն ԽՃԲՃ-ի համաձայնագրի կնքումը Կանադայի17-րդ առնտրայինգործընկերնէր, իսկ 1993 թ. Մեքսիկայի բաժինը Կանադայի արտաքին առնտրում կազմում էր ընդամենը 1.3962: Կանադայի բաժինը Մեքսիկայի հետ՝ 3966: Սա վկայում է այն մասին, որ Կանադան ն Մեքսիկան ավելի շատ մրցակցում են ամերիկյանապրանքայինն աշխատուժի շուկաներում` փորձելով ներգրավելամերիկյանկապիտալն տեխնոլոգիաներ: Մյուս կողմից` ԱՄՆ-Մեքսիկան ԱՄՆ-Կանադահամագործակցությունները բավականինխորն են ն ընդգրկուն: Դրանք աչքի են ընկնում ն՛ ապրանքներիու ծառայություններիառնտրի ծավալներով, ն՛ կապիտալիու աշխատուժի միգրացիայիծավալներով: Այս5

Տես 1.Ք Բյճլո., Ծ. Տո՛ՍՅ(օ-6, ՊՄ611ուօԽքԼ66է5օք ԻՈՃԻՐՃ // 1օստոշ1 01 Քօիօշօ հ1օ4ծիոջ.ՎԴ., 1995. ՄօԼ 17, 42: 6:Ծ, 8, Լլսահօտ,նշվ. աշխ., էջ 127:

պես, 90-ական թթ. սկզբներին ԱՄՆ-ի արտաքինառնետրային շրջանառության1/5-րդ մասը (կամ ԱՄՆ-ի ՀԱԱ 196-ը) բաժին էր ընկնում Կանադային,իսկ Կանադայիարտահանման70-8042-ը ուղղվում էր դեպի ԱՄՆ: Ինչ վերաբերում է Մեքսիկային, ապա վերջինիսբաժինը ԱՄՆ-իապրանքաշրջանառության մեջ կազմում էր 892": նման ԱՄՆ-ի ամուր դիրքերը կարելի է դիտարկել ինչպես դրական, այնպես էլ բացասականառումներով: Մի կողմից` որպես ինտեգրացման գործընթացի առաջատար, ԱՄՆ-ը ապահովում է ն ԽճԲՃ-ի առաջխաղացումը հետագա զարգացումը, իսկ հարկ եղած պահին կարող է օգնություն ցուցաբերել ավելի թույլ գործընկերոջը: Մասնավորապես,1994 թ. դեկտեմբերին Մեքսիկայում սկիզբ առած տնտեսական ճգնաժամի ժամանակ, ԱՄՆ-ը միջազգային ֆինանսավարկայինինստիտուտներիհետ մեկտեղ ցուցաբերեց զգալի աջակցություն,ն 1996 թ. սեպտեմբերինարդեն Մեքսիկան կարողացավ հաղթահարելծանր կացությունը: Մյուս կող-

մից` առաջատարինհատուկէ «ուժի» դիրքերիցգործելու գայթակղությունը` ոտնահարելո |գործընկերների շահերը: Այնուամենայնիվ, ԱԱՆ-Կանադա-Մեքսիկաեռակողմ բանակցությունները, որոնցում յուրանքանչյուր երկիր ձգտում էր գնալ իր ուղիով` իրացնել իր նպատակները, վերջին հաշվով հանգեցրին շահերի հաշվեկշռային վիճակի: Պայմանագրի սկզբունքային դրույթները հետնյալն են. » մինչն 2009 թ. լրիվ վերացնելառնտրայինպատնեշները, ապրանքների ն ծառայությունների առնտրում սակագնային արգելքներիաստիճանականվերացում, Մեքսիկայում հյուսիսամերիկյան կապիտալ ներդրումների ռեժիմիմեղմացում, Մեքսիկայիֆինանսականշուկայում ամերիկյանն կանադական բանկերիգործունեության ազատականացում, մտավոր սեփականությանիրավունքի պաշտպանությանարստեղծում, դյունավետ համակարգի ն աշխատանքի շուշրջակա միջավայրի պաշտպանության կայի օգտագործմանը վերաբերող համաձայանագրերի »

կնքում:

Տես

/Ճ.

ՈքոռեՇոսն,

8ԵԾահտ8 Ոօթրօտոք.

ԷԹՅՅՑ

82.

ոօքոօտող

էջ 19:

քթյոոսքօտաճ

ՇԹՅ6քՕՅԽքԱԽՅԵՇԵՅ8

ԽՃԲ՛Ճ-ի համաձայնագրի ուժի մեջ մտնելուց ն առնտրի ազատականացումից հետո մի քանի անգամ ավելացել են անդամերկրների փոխադարձառնտրի ծավալները: Դա միննույն ժամանակ նպաստելէ ռեսուրսների հավասարաչափ բաշխմանը, գների մակարդակիիջեցմանը, շրջակա միջավայրի պայմաններիբարելավմանը, գիտատեխնիկականառաջընթացին ն կապիտալ ներդրումներիներգրավմանը:ԱՃԲ՛Ճ-ի գործունեության առաջին հինգ դեպի Կանադա տարիներիընթացքում ամերիկյան արտահանումը աճեց 5696-ով, իսկ դեպի Մեքսիկա` 91262-ով:Ավելի ակնառու աճ գրանցվեց Կանադայից Մեքսիկա արտահանման ծավալներում՝ 12746: Միննույն ժամանակ, Մեքսիկայի արտահանման 8992--ըբա՛՞: ժին էր ընկնում ԱՄՆ-ին, իսկ 67Չ2-ը՝ Կանադային

Մեկ այլ դրական տեղաշարժ ԽՃԲ՛Ճ-ի շրջանակներում կարելի է համարել կապիտալ ներդրումներիավելացումը: Այսպես, օտարերկրյա ուղղակի ներդրումներըԱՄՆ-ից դեպի Կանադա ավելացել են 1.5 անգամ, իսկ դեպիՄեքսիկա` 1.8 անգամ ՝5: Այսպիսով, ինչպես ԱՄՆ-ի, այնպես էլ լատինաամերիկյան երկրների համար ԱՃՃԲ՛14-իհամաձայնագիրըյուրօրինակ հիմք է արնմտյան կիսագնդում ավելի խորը ն լայնածավալ ինտեգրացման գործունեություն ծավալելու համար:Այդ կապակցությամբ,դեռ 1994 թ. Մայամիում կայացած համաժողովի ընթացքում չնայած միանգամայն տարբեր մոտեցումներին (ԱՃԷԼՃ, ԽԷՒԲԱ«ՕՏՍՋ), արնմտյանկիսագնդի 34 երկրների կառավարություններիկողմից կնքվեց հայտարարագիր`2005 թ. Գամաամերիկյանազատ առնտրի գոտի (ԷԼ66 789Ժ6 /Ճ68 0ք /Խո6ՈօՅՏ-Բ ՃՃ) ստեղծելու կապակցությամբ:Այժմ այդ ծրագիրըբանակցություններիփուլում է: Ինչ վերաբերում է Ասիախաղաղօվկիանոսյանտարածաշրջանային համագործակցությանը(ՃՔԷՇ), ապա վերջինս ներառում է տարբեր աշխարհամասերումտեղաբաշխվածերկրներ, հետնաբար այն կարելի է համարել մրջտարածաշրջանային իսմբավորում: ՃՔԷՇ-ը ստեղծվել է 1989 թ., որպես տարածաշրջանայինմիջկառավարականտնտեսականկազմակերպություն, որին սկզբնապես

Տես ՄԽՈՈՑՐՔՅԼԼԱՑ

8 ՅՅՈՅՈՒԾԽ ՈօոՄԱՅքԱս

Մ/Ճ ՔՈՒ, 2004. էջ 264:

Տես

Թ.

ՔՕՇՇսՑ / օոոՑ. ք6ճ. Ճ. Է|. Րոսէլօսէլ. հ/.,:

8. Ախահօտ,|/Դ4ՈՂՅՐՔՅԱՍՕԿԻԵԼԹ

ոքօլծօՇել 2001. էջ 305:

ՌՈԵՇՔԿԹոՑՈԿՑ,

ԻԲ

ոօքօրօ

86ռտ.

հլ.

ԻՈ

անդամակցումէին 12 երկրներ:": ՎետագայումՃՔԲՇ-ի կազմը հաես մալրվեց 9-ով: Միավորմանգլխավոր առաքելությունը համարվում է տարածաշրջանայինառնտրի ն կապիտալ ներդրումների կանոնակարգումը:Անդամ-երկրներնունեն հզոր տնտեսականներուժ, իսկ ազատ առնտրի գոտու ձնավորումը թույլ կտա ստեղծել աշխարհի ամենամեծ ինտեգրացմանխմբավորումը:Այդ երկրներին է բաժին ընկնում համաշխարհայինՀՆԱ-ի6046-ը,համաշխարհային առնտրի` 5092-ը, բնակչության` 4046-ը, իսկ բնակչության մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն կազմում է 10.816 ԱՄՆ դոլար"5: Միավորմանհիմնական նպատակները1991 թ. ուրվագծվեցին Սեուլյան համաձայնագրիշրջանակներում. տարածաշրջանիերկրներիտնտեսականաճի ապահովում, առնտրիբազմակողմանիհամակարգիձեավորում, ԱՀԿ նորմերի համաձայն` ապրանքների,ծառայությունների ն կապիտալիտեղաշարժը սահմանափակողբոլոր արգելքների վերացում: Այնուամենայինիվ,ՃԾԷՇ-ի անդամ-երկրներնունեն տնտեսական զարգացման տարբեր մակարդակներ, ուստի համագործակցությունից ակնկալիքներըգործնականում կլինեն շատ աննշան: են տարբեր աշխարհամասեԲացի այդ, դրանք տեղաբաշխված րում, ն շրջանցվում են տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրացմանբոլոր նախադրյալները:Այն, որ այդ խմբավորմանհամագործակցությունըսահմանափակվումէ միայն անդամ-երկրների մասնակցությամբձնավորվածկառույցներիգործունեությամբ,կամ երկրների ղեկավարների հանդիպումներով,արդեն վկայում է այն մասին, որ դասականինտեգրման գործընթացներըխեղաթյուրված են: Նույնիսկ ազատ առնտրայինգոտու ձնավորումը տարբերակված է ըստ երկրների տնտեսականզարգացման մակարդակների. մինչե 2010 թ. ազատ առնտրի գոտու ձնավորում զարգացած երկրների,2015 թ.՝ նոր ինդուստրիալերկրների, իսկ 2020 թ.` մնացած երկրների շրջանակներում: » » »

ՃՔՔՇ-ին անդամակցումեն ԱՄՆ, Կանադա,Ավստրալիա,Նոր Զելանդիա,Ճապոբոլոր անդամները,1991թ` Հոնկոնգ, Թայվան, 1993 թ` Մեքսիկա, Նոր Գվինեա, 1994թ.` Չիլի, 1998թ՝ Ռուսաստան, Պերու,Վիետ-

Կորեա, ՃՏԷՃԱ-ի նիա,Հարավային նամ: հօ

ՃՔՔԸ

Մ/օՈ14 լո

Ք6ցլօոոոմծ

ԻլջսոօՏ,2002.

ռոմ 1ոսօտեոծու,Ըտոեօոռ. ԻՕԽՇՈԵ6- 2002. իճ

Թշօոօութէ: ԲօշեօԼ

Սակայն ՃՔԷՇ-ը, որպես միջտարածաշրջանայինինտեգրման խմբավորում,դրսնորումէ նան որոշ առանձնահատկություններ. տեղի է ունենում տնտեսության միջազգայնացմանգործընթացի խորացում` ապրանքների ն կապիտալի ներտարածաշրջանային հոսքերի ակտիվացմանհիմանվրա, անդամ-երկրներիտնտեսական մակարդակներիտարբերությունների պահպանումը տանում է ներտարածաշրջանային ինտեգրացմանխորացմանը`զարգացման մոտավորապես հավասար մակարդակունեցող երկրներիմիջն: Մոտ ապագայումդժվար է սպասել, որ ՃՔԷՇ-ը կդառնավերազգային կարգավորման մեխանիզմ ունեցող տարածաշրջանային ինտեգրմանխմբավորում, հաշվի առնելով ինչպես աշխարհագրական, այնպես էլ տնտեսականու քաղաքական գործոններիհակազդեցությունը: »

7.5.

Ինտեգրմանգործընթացներըզարգացող երկրներում

Ինտեգրացմանգործընթացներիհիմնական նպատակը մասնակից երկրներիմիաձուլումն է մեկ միասնականտնտեսականհամակարգի շրջանակներում աշխատանքի տարածաշրջանային բաժանման խորացման ն արտադրողական ուժերի հարաբերականորեն բարձր զարգացմանպայմաններում:Սակայն 1960-1980 թթ. ընկած ժամանակահատվածումզարգացող երկրների շրջանակներում ստեղծված ն ոչ մի ինտեգրացվածկառույց չի հետապնդել նման նպատակ:Զարգացող երկրների համար ինտեգրացումը արտադրողականուժերի զարգացման ցածր մակարդակըհաղթահարելու, ներքին շուկայում զարգացած երկրներիմրցակցությանըդիմակայելու, համաշխարհայինշուկայում իրենց դիրքերը ամրապնդելու ձգտում է: Այսօր զարգացող երկրների տնտեսականհամագործակցությունըկարելի է գնահատել որպես ինտեգրացման գործընթացներինախապատրաստականաստիճան: Զարգացող երկրներիինտեգրացումնավելի շուտ մասնակից-պետությունների տնտեսականքաղաքականության համաձայնեցում է, քան տնտեն փոխլրացմանօբյեկտիվգործընթաց: սականփոխկապվածության

Եթե զարգացած երկրներում ինտեգրացմանգործընթացները սկիզբ են առնում առանտրի ազատականացումիցն հետո միայնանցում կատարում արտադրությանոլորտ, ապա զարգացող երկրներում տեղի է ունենում ճիշտ հակառակը. ինտեգրացումընախ ընդգրկում է արտադրության, այնուհետն փոխադարձառնտրիոլորտը: Պատճառն այն է, որ ինտեգրվող երկրների համար տնտեսական օպտիմալ համակարգի ստեղծմանը խոչընդոտում են ոչ այնքան արհեստականսահմանափակումները`սակագնային ու ոչ սակագնային արգելքների ձնով, որքան բնական արգելքները, այն է՝ երկրների տնտեսականզարգացման ու փոխլրացման ցածր մակարդակը, որը կարելի է հաղթահարելմիայնարտադրականհամագործակցությանակտիվացմանճանապարհով: Խոսելով զարգացող երկրների համագործակցությանմասին, է պետք հաշվի առնել, որ երրորդ աշխարհի առանձին տարածաշրջաններում ընթացող ինտեգրացման գործընթացներըտարբերվում են ինչպես իրենց բնույթով, այնպես էլ շարժման գործոններով ն զարգացման տեմպերով: Ուստի զարգացող երկրների ինտեգրման տնտեսական ու քաղաքականնախադրյալների առանձնահատկություններըհանգեցրել են տարբերտիպիտնտեսականմիավորումների ստեղծմանը: Այսպես, Լատինաամերիկյան ազատ առնտրիհամաձայնագիրը`ԼՃԲ՛Ճ'«-ն(Լռնո /Խոօոօշո քո66 1246 Բց.66ՌՈ6ոէ)սկզբում բազմաթիվպետություններիհամագործակցություն էր, որի հիմնական նպատակը զուտ տնտեսական էր` փոխադարձ առնետրիազատականացում, ներտարածաշրջանային շուկայի պաշտպանություն` հովանավորչականմաքսային պատնեշների միջոցով, ն փոխադարձապրանքաշրջանառությանխթանում: Այս խմբավորումն ընդգրկում էր Լատինական Ամերիկայիե Կարիբյան ավազանի երկրների 8596-ը, երկրներ, որոնք ՀՆԱ-ի մեծության տեսանկյունից համարվում են. խոշոր ու միջին: Սակայն փոխադարձ առնտրային կապերի նշանակալից ակտիվացման շրջանից հետո խմբավորման ներսում սկսվեց անկումը, սրվեցին հակասությունները: ճյուղային ծրագրերըչիրականացվեցին, որը կասկածի տակ դրեց ընդհանրապեսինտեգրմանողջ գործընթացի լրբրո-ն անդամակցում ստեղծվել է 1960-ական թթ., դրան են` Արգենտինան, Պերուն, Չիլին, Կոլումբիան,էկԲրազիլիան,Մեքսիկան,Պարագվայը, Ուրուգվայը, վադորը, Վենեսուելան,Բոլիվիան:

դրականելքը: 1980-ական թթ. ԼՃԲ1ԼՃ-ն վերանվանվեց Լատինաամերիկյան ինտեգրացմանասոցիացիայի (ՃԼՃԷ ՃՏՏտօՕՅնօո օք ԼՅնո /ԽՃո6ոՇճո |ութցոՅեօո),որն ավելի ճկուն համաձայնագիրէր ն անդամ-երկրներին թույլ էր տալիս կնքել երկկողմ ու եռակողմ առնտրայինհամաձայնագրեր: Եվ չնայած այն հանագամանքին, որ լատինաամերիկյան ազատ առնտրի գոտին այդպես էլ չկայացավ այնուհանթթ. ընկած ժամանակադերձ, անդամ-երկրներիմիջն 1990-2002 13.3 առետուրը մլն դոլարից աճեց մինչն հատվածումփոխադարձ 43.1 մլն դոլարի՛՛: Այսօր Լատինական Ամերիկայում գործում են չորս ոչ լրիվ կայացած մաքսային միություններ` ԽՔԹՇՕՏՍՔ'",ՇՃՇԽԻ՞,Անդյան պակտի խումբ, ՕՔՇՏշ՛, որոնք փորձում են ձեավորել նան ընդհանուր շուկա: Բայց եթե ՄՔԱՋՇՕՏՍՔ-ը ն Անդյանպակտիխումբը շարժընթացզարգացող ինտեգրացիոնխմբավորումներ են, որոնք իրենց միավորված շուկայի պաշտպանությունը թուլացնում էին տնտեսական կապեաստիճանաբար,իսկ ներտարածաշրջանային րի ազատականացմանգործընթացներնուղղորդում բավականին արագ, ապա մյուս երկուսն ակտիվ գործունեություն են սկսել ծավալել միայն վերջերս: Մյուս ինտեգրացման կառույցները, այդ թվում նան երկկողմ, պահպանում են ազատ առնտրի գոտու կարգավիճակ,ն ենթադրվումէ, որ դրանք կինտեգրվենԲ՛ԼՃՃ կազմում: Այլ ճակատագիր ունեն այն զարգացող երկրների ինտեգրացման խմբավորումները,որոնք սկզբնապեսձնավորվեցին զուտ քաղաքական շարժառիթներով: Այսպես, 1967 թ. գոյություն ունեցող ՀարավարնելյանԱսիայի երկրների ասոցիացիայի (ԴՏԲՃԱ)՛՛անդամ-երկրներըմինչն վերջին ժամանակները փոխադարձտնտեսաթ

ՍԿՇՂՃԾ

օ(քՏԱնՏաօջ 2003. ՕՀոօս, 2003. (հնօօոմօ Ըօտոսո մօ Տսժ, ստեղծվել է 1991 թ., անդամակցում են Ար-

էԹոմեօօլ

ԽՔՔԸՕՏՍՔ

գենտինան,Բրազիլիան,Պարագվայը,Ուրուգվայը, Չիլին: ՇՃԸՇիՂ (Ըշուշմ Ճոծղշճո Շօոօո հած), ստեղծվել է 1960 թ. անդամակցումեն Կոստա-Ռիկան,Սալվադորը,Գվատեմալան,Հոնդուրասը,Նիկարագուան: Անդյանպակտիխումբը ստեղծվել է 1969 թ., անդամակցումեն Բոլովիան, Վենեսուելան, Կոլումբիան,Պերուն, էկվատորը,Չիլին: 2: ՕՔԸՏ (Օջոո/շճնօռօք Քոչլատ Շձռելոո Տեոօչ) ստեղծվել է 1968 թ.. անդամակցումեն 14 երկրներ: ՃՏԵՃԽՆ (4Ճ5Տ50021օո 0ք ՏօՕսէհ Քոտէ Ճապո Խոմօոջ), անդամակցումեն Սինգապուրը, Թայլանդը, Ֆիլիպինները, Ինդոնեզիան, Մալազիան, 1984թ` Բրունեյը, 1995թ.՝ Վիետնամը,1997թ.՝ Լառսը,Մյնման,1999թ՝ Կամբոջան:

կան կապերիզարգացմամբառանձնապեսաչքի չէին ընկնում: Այս երկրները միավորվել էին ՀարավարնելյանԱսիայի ռազմականու քաղաքական կայունության պահպանմանհամար: Հետագայում քաղաքական գործոնների դերը նշանակալից չափով թուլացավ, ինչը նպաստեցտնտեսականհամագործակցությանմեկնարկին:40 տարվա ընթացքում ՃՏԲՊԱ-ը կրել է ն՛ որակական,ն՛ քանակական փոփոխություններ:Տնտեսականհամագործակցության խորացումը նշանավորվեց խմբավորմանանդամներիթվի աճով` 5-10-ի: Դա նան նպաստեց ինտեգրացման կառույցի տնտեսական ներուժի ավելացմանը, քանի որ այժմ Ասոցիացիան ընդգրկում է 500 մլն մարդ՝ 738 մլրդ դոլար ՀՆԱ-ով՞": Աֆրիկյաներկրներիտնտեսականինտեգրացումըմիանգամայն այլ բնույթի համագործակցությունէ: Սա հետամնաց,միմյանց հետ գործնականում ոչ մի տնտեսականկապ չունեցող երկրների միջն արդյունաբերությանզարգացման համար բարենպաստպայմանների ստեղծումն է, որի նպատակըներքին շուկայի պահանջների բավարարումն է: Աֆրիկյան տարածաշրջանում ինտեգրացման գործընթացներն ուրվագծվեցին 1950-1960 թթ., այսինքն` գաղութային համակարգիփլուզումից անմիջապես հետո: Դրանց նպաստում էր նան ՄԱԿ-ի Տնտեսական հանձնաժողովիգործունեությունը, որը հորդորում էր աֆրիկյան երկրներին` վարել ներմուծմանը փոխարինողքաղաքականություն` օտարերկրյա կախվածությունը թուլացնելու ն «սեփական ուժերի վրա հենվելու» նպատակով: Այսօր աֆրիկյան տարածաշրջանումգոյություն ունեն մի շարք ինտեգրացված կառույցներ` Արեմտյան Աֆրիկայի երկրների տնտեսական համագործությունը (ԲՇՕՄ/Տ)՞",Արնելյան ն Հարավային Աֆրիկայի ընդհանուր շուկայի (ՇՕԽԷՏՃ) ն ԿենտրոնականԱֆրիկայի մաքսային ու տնտեսական միությունը (ՍԾՔՃՇ):5:Այս միությունները պլանավորելէին նպատակաուղղված պետականքաղաքականության հիման վրա գարգացնել փոխադարձտնտեսական Ց

ոռմռ Ք. ՔՈՕզսօնօռ ճոճ Ղլոմօ ԵՇօոօրուծՏ. 1993. Ք 1.3. 5.

ԽՄԹՇԼՏօք ՃՏԽ/ՃԻ

Բոշ

Ղոոմծ /Ճ762 // Ղեծ

օմաքօքւոջ

2ԲՇՕՄ/ՃՏ` Բենին, Բուրկինա-Ֆասո,Կապո-Վերդե,Կոտդիվուար,Գամբիա,Գանա, Նիգեր, Նիգերիա, ՍենեԳվինեա,Գվինեա-Բիսաու,Լիբերիա, Մալի, Մավրիտանիա, ալ, Սերա-Լեոնե, Տոգո (1975թ.): 5. ՍԾՔՃՇ՝ Կոնգո, Կամերուն,Գաբոն,Կենտրոնական ԱֆրիկայիՅանրապետություն, Ռուանդա, Բուրունդի, էկվադորյանԳվինեա, Սան Տոմե ն Պրինսիպի, Անգոլա (որպես դիտորդ),(1964թ.):

կապերը`ներքին տարողունակշուկա ստեղծելու համար:Աֆրիկայի տնտեսականզարգացմանվերջին նախագծերիցէ նան ԱԷՔՃՕ-ը (ԱՏԿ Քմղոօրտիքէօ ՃՈ62՝`Տ Օ6ԿԾԾքոծու. Աֆրիկայիզարգացման նոր համագործակցություն),որն ուղված է դեպի անդամ-երկրների փոխադարձառնտրայինն ներդրումայինկապերիզարգացմաննու ազգային տնտեսությունների տնտեսական քաղաքականության

կոորդինացմանը: Այնուամենայնիվ,այս աշխարհամասի երկրների տնտեսական համագործակցությանճանապարհինկանգնած են այնպիսի արգելակներ, ինչպիսիք են ներքին նեղ շուկաները, արտահանմանմիատիպ հումքային մասնագիտացումը,ազգային տնտեսական համալիրների փոխլրացման ցածր մակարդակը: Ուստի 224 դարի սկզբին նս Աֆրիկանշարունակում է մնալ համաշխարհայինհամագործակցությանխտրականացվածմասը, որը չի տնօրինում առաջընթացի ոչ մի հնարավորությունների`հավատարիմմնալով իր գաղութայինժառանգականությանը: 7.6.

Անկախպետություններիհամագործակցություն

Անկախպետություններիհամագործակցությունը(ԱՊՀ) ստեղծվել է 1991թ. դեկտեմբերի8-ին Մինսկում` Ռուսաստանի,Բելոռուսի ն Ուկրաինայիկողմից կնքած Համաձայնագրիհիման վրա: Նույն թվականիդեկտեմբերի21-ին Վամաձայնագրիկանոնակարգիհամաձայնդրանմիացաննան Ադրբեջանը,Թուրքմենստանը,Հայաստանը, Ղազախստանը, Ղրղըզստանը, Մոլդովան, Տաջիկստանը, իսկ 1993 թ. նան Վրաստանը:1992-1993 թթ. ընթացՈւգբեկստանը, քում ձենավորվեց համագործակցությանկազմակերպականկառուցվածքը`պետության ն կառավարությանղեկավարներիխորհուրդները: ԱՊՀ գոյության մի քանի տարիներիընթացքումկնքվեցինմի քանի հարյուր երկկողմ Ա բազմակողմ համաձայնագրեր,որոնք որոշակիացնումէին անդամ-երկրներիտնտեսական,սոցիալական ն ազգայինանվտանգությանոլորտներումփոխադարձհամագործակցությանսկզբունքներն ու ուղղությունները: ՍկզբնապեսԱՊՀ ձեավորմաննպատակըքաղաքական էր. այն է` նախկինխորհրդայիներկրների «քաղաքակիրթապահարզան»: Սակայն 1993 թ. կնքած Պայմանագիրը`«Տնտեսական միության

ստեղծման մասին», սկիզբ դրեց անդամ-երկրներիփոխհարաբերությունների միջե որակական նոր շրջանի: Պայմանագիրընախատեսում էր ընդհանուր շուկայի ստեղծում` ապրանքների,ծառայությունների, կապիտալի ն աշխատուժի ազատ "՝տեղաշարժի ապահովմաննպատակով: ԱՊՀ տնտեսականմիության ստեղծումը պայմանավորվածէր հետնյալ հանգամանքներով. 1. ԽՍՀՄ կազմալուծումից հետո տնտեսականկապերիքայքայման հետնանքով վատթարացավ համագործակցությանանդամերկրների տնտեսականդրությունը: Սեփականշուկան պաշտպանելու նպատակով Ռուսաստանը սահմանեց բարձր մաքսատուրքեր, հատկապես էներգետիկ ռեսուրսների ն կարնոր հումքային ապրանքներիվրա, որը բարձրացրեցայս ապրանքների գները՝ հասցնելով դրանք համաշխարհայինմակարդակի: Դա ստեղծեց լրացուցիչ բարդություններ համագործակցությանանդամներիհամար: 2. ԱՊԼ անդամ-երկրները, կանգնելով սոցիալ-տնտեսական դժվարությունների առջե, վերջնականապեսհասկացան, որ քաղաքական անկախությանպայմաններումտնտեսականհիմնախնդիրները սեփականուժերով լուծելը զուտ պատրանք է: Սակայն իրականում ԱՊՀ երկրների տնտեսական ինտեգրան դեկլարատիվ բնույթ, որը կարելի է բացումը կրում է ձնաական ցատրել հետնյալ փաստարկներով. 1) Նախ նշենք, որ ԱՊՀ երկրները դեռնսգտնվում են անցման են շրջանում, իսկ տնտեսականբարեփոխումներնիրականացվում ունեն տարբեր տեմպերով:Գոյություն էական տարբերություններ երկրներիսոցիալ-տնտեսականզարգացման,արտաքին տնտեսական ն քաղաքական կողմնորոշմանոլորտներում, իսկ տարածաշրջանային մի շարք հակամարտություններիառկայությունը չի ապահովում բարենպաստ արտաքին ն ներքին պայմաններ ինտեգրացմանգործընթացներիզարգացմանհամար: 2) ԱՊՀ երկրները տարբերվում են նան տնտեսության կառուցվածքովն շուկայի հասունության աստիճանով,բայց միննույն ժամանակարտաքինշուկաներում դրանքհանդես են գալիս որպես

մրցակիցներ:

3) Ինտեգրացմանդանդաղ ընթացքիննպաստում է նան բացակայությունը: նոլոգիականհամագործակցության

տեխ-

Այնուամենայնիվ,երբեմնի միասնականտնտեսականտարածքը դեռ չի կորցրել իր կենսունակությունը: Այսօր էլ ԱՊՀ երկրները շարունակում են պահպանելարտադրությանգործոններիազատ տեղաշարժի բավականին բարձր մակարդակ, սակայն տնտեսական տարածքըդեռ գործում է «իներցիայով»` լուրջ օրենսդրականբապայմաններում: զայի բացակայության ԱՊՀ շրջանակներում գործնական քայլերի բացակայությունը հանգեցրեցայն բանին, որ ձեավորվեցին մի շարք եռյակներ, քառյակներ անդամ-երկրներիմիջն: Այսպես, 2000 թ. հոկտեմբեր ամսին Ռուսաստանի, Բելառուսի, Ղազախստանի,Ղրղըզստանի ն Տաջիկստանիմիջն ձնավորվեց տարածաշրջանային ինտեգրացման Եվրասիականտնտեսականհամագործակցուկազմակերպություն` թյունը (Եոքճ33Շ): Այս նոր կազմակերպությանստեղծման նպատակը հինգ երկրների տարածքում հեռանկարում միասնականտնտեսական գոտու ստեղծումն էր: Իսկ ավելի մոտալուտ նախագծերից են անդամ-երկրներիտնտեսության կառուցվածքային բարեփոխումների համաձայնեցումը, միասնական տրանսպորտային կառուցվածքի ն շուկայի ձնավորումը, միասնական մաքսային սակագնի կիրառումը, ազգային օրենսդրության միասնացումը, միջազգային կազմակերպությունների հանդեպ միասնական քաղաքական ուղղության մշակումը: Այսօր Խոքճ326-ի անդամ երկրներն իրականացնում են փոխադարձ առնտրի վերլուծություն` նույնանուն ապրանքներիհակադարձհոսքերը կրճատելու ն միասնական փոխշահավետմաքսային քաղաքականություն վարելու նպատակով: Ինչ վերաբերումէ 41 անդամակցությանըԱՊՀ-ին, ապա այս կառույցի անդամ-երկրներըմեր երկրի ամենակարնորառնտրային ն ներդումային գործընկերներն են: Ինչպես ցույց են տալիս հաշվարկները,ԱՊՀ երկրներիհետ 3Հ արտահանմանծավալներըաճելու հավակնություն ունեն. 1999 թ. համեմատությամբ2003 թ. ՀՅ արտահանումն աճել է 124.996-ով, իսկ ներմուծման համապատասխան աճը կազմել է 65.596: Վետագատարների ընթացքում աճի տեմպերըթեպետ են, սակայն կայուն են: Այսպես՝2002 թ. դանդաղել համեմատությամբ թ. արտահնումնաճել է 51.3, իսկ ներմու2»

Վաշվարկներըկատարվելեն վրա, էջ 13:

ման

«ՎՀ

արտաքինառնտուրը2002թ.» տվյալների հի289

ծումը` 57.892-ով: 11 արտահանումըդեպի ԱՊՀ երկրներ 2005 թ. կազմել է համախառն արտահանման 28.9, իսկ. ներմուծման՝ 19.346-ը: Արտահանմանն ներմուծման ապրանքայինկառուցվածքի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ ուսումնասիրվող ժամանակահատվածումհանքահումքային ապրանքների արպյահանումն աճել է, մեքենաշինականապրանքներիբաժինը` նվազել, իսկ թանքարերի ն մետաղների ինչպես միշտ կայուն է ու

կարժեք, բարձր՞՛: 7.7.

բաժինը

ՎայաստանիՎանրապետությունը միջազգային տնտեսականինտեգրմանգործընթացներում

Բացի ԱՊՀ-ից, Վայաստանընան մեկ այլ տնտեսականմիավորման` Սնծովյան տնտեսական համագործակցության(ԱԾՏՀ) անդամ է: 1980-ական թթ. վերջերին տեղի ունեցած քաղաքական վերաձնավորումներիարդյունքում Սնծովյանտարածաշրջանիերկրների մեծ մասը կանգնեց փոխհարաբերություններըվերանայելու ն, համաշխարհային գլոբալ զարգացումներին համապատասխան՝համագործակցության նոր ուղիներ գտնելու ընտրության առջն: Փնտրելով իրենց ազգային զարգացմանուղիները, Սեծովյան տարածաշրջանի երկրները հանգեցին իրենց ջանքերը միավորելու գաղափարին` առաջնորդվելով խաղաղության, կայունության ձգտումով: Հիմնադիր երկրները սկզբնապես Թուրքիան, նախկին ԽՍՀՄ երկրները,Ռումինիան ն Բուլղարիան էին, որոնք էլ 1990 թ. դեկտեմբերի 19-ին Անկարայում, Թուրքիայի նախաձեռնությամբ, մշակեցին ն ներկայացրին համագործակցությանձեավորմանհիմնարար սկզբունքները: ԽՍՀՄ փլուզումից հետո ԱՊՀ երկրներից կազմակերպությաննանդամագրվեցինՌուսաստանը,Ուկրաինան, Մոլդովան, Վրաստանը,Հայաստանը, Ադրբեջանը,ավելի ուշ` Հունաստանն ու Ալբանիան: 1992 թ. հունիսին Ստամբուլում հանդիպման ժամանակ երկրները ստորագրեցինՍեծովյան տնտեսական համագործակցության մասին Հռչակագիրը, որում հատկապես ուշադրությունը բեեռված էր երկրների տնտեսական ներուժի ն

Վաշվարկներըկատարվել են «ՎՀ արտաքինառետուրը 2006թ.» տվյալների հիվրա, էջ 27:

ման

փոխշահավետ տնտեսական համագործակցության բարձրացման հնարավորություններիվրա: ՍԾՏՀ Ստամբուլիհանդիպմանժամանակ նշվեցին նան այն ոլորտները, որոնք պետք է գտնվեն համագործակցող երկրների ուշադրության կենտրոնում` տրանսպորտ, կապ, տեղեկատվություն,ապրանքների ստանդարտացումն սերտիֆիկացում, բնական հումքի արդյունահանում ն վերամշակում, գյուղատնտեսություն, անասնաբուժություն ն սանիտարական պաշտպանություն, տուրիզմ, առողջապահություն, գիտություն ն տեխնիկա, դեղագործություն, տնտեսական ն կոմերցիոն տեղեկատվությանփոխանակություն, էներգետիկա: Այստեղիցկարելի է եզրակացնել, որ ըստ էության ՍԾՏՀ-ն ոչ միայն տնտեսական,այլ նան սոցիալ-առողջապահական, գիտական համագործակցության լայնածավալ ծրագրերով առաջնորդվող համագործակցությունէ, որը միանգամայնտարբերվում է ներկայումս գոյություն ունեցող տնտեսական բոլոր այն խմբավորումներից,որոնք համագործակցում են շեշտված տնտեսական ծրագրերով: Այսօր ՍԾՏՀ անդամ-պետություններիմեծ մասը բախվում է շուկայական տնտեսության` երկարատն անցման շրջանի բազմաբնույթ հիմնախնդիրներիհետ, ն ամբողջտարածաշրջանըմխրճվել է փոխակերպմանբազմաթիվ ցավոտ գործընթացների ն վերակառուցման աշխատանքներիմեջ: Տեղական չլուծված տարաճձայնություններըքայքայում են տարածաշրջանի քաղաքական, տնտեսական ն սոցիալականմիատարրությունըն խոչընդոտում բազմակողմանի տնտեսական համագործակցության գործընթացին: Հետնաբար, որպեսզի ՍԾՏՀ-ն ապագայումվերաճի շարժընթացզարգացող տարածաշրջանայինտնտեսական.կառույցի, անհրաժեշտ է տնտեսականն քաղաքականփոխհարաբերություններըկառուցել փոխադարձվստահության հիման վրա: Իսկ առանց ներքաղաքական հակասություններիհամահարթեցման,հազիվ թե կազմակերպությունն առաջիկայում տնտեսական հաջողություններ ձեռք բե-

րի:

Ինչ վերաբերում է 33 համագործակցությանըտարածաշրջանի երկրներիհետ, ապա տնտեսականինտեգրացման առումով Հայաստանի համար առավել հեռանկարային,քիչ թե շատ վստահելի գործընկերըՎրաստաննէ: Հայաստանին Վրաստանիմիջն գոյություն չունեն այնպիսի լուրջ տարաձայնություններ,որ սպառնան երկրներիխաղաղգոյակցությանը: Ավելին, այս երկու պետություն291

ները կապված են դարավորբարեկամությամբն ունեն միասնական երկարատն պատմություն: Վրաստանը նան ՀՀ ռազմավարական գործընկերն է, այն մնացած աշխարհի,հատկապեսԱՊՀ երկրների հետ կապողծովային, մասամբէլ` ցամաքայինուղին է: Վետնաբար, անհրաժեշտ է ըստ ամենայնի ընդլայնել ու ամրապնդելՎրաստանի հետ տնտեսական կապերը` անկախ ՀՀ գործընկեր երկրների, հատկապեսՌուսաստանինկատմամբ Վրաստանիդիրքորոշումից: Այս համագործակցությանշարժիչ ուժը պետք է լինի աշխարհաքաղաքական ն աշխարհատնտեսական շահերիապահովումը: Բնդհանուրառմամբ, Վայաստան-Վրաստան փոխադարձառնտրում նկատելի են դրական միտումներ,հատկապեսՀՀ արտահանման տեսանկյունից,քանի որ վերջինս 2005 թ., 2002 թ. համեմատությամբ ավելացել է մոտ 2.5 անգամ, ինչը վկայում է ՀՀ ապրանքներիմրցունակության բարձրացմանն Վրաստանիշուկայում դրանց հանդեպ պահանջարկիավելացման մասին": Ուստի Վրաստանի հետ տնտեսական ինտեգրացման ելակետային մոդելը կարող է կառուցվել ազատ առնտրայինգոտու համաձայանգրիհիման վրա, որը թույլ կտա ակտիվացնելարտահանման-ներմուծմանծավալները, վերացնել մաքսատուրքերը, ինչն էլ կհանգեցնի երկու երկրների ներքին շուկաներում ապրանքների գների նվազմանը, սպառման ավելացմանը: Ներքին շուկայում ապրանքներիգների նվազումը բարենպաստմրցակցայինդաշտ կձնավորիներքին արտադրողներիհամար: Մաքսատուրքերի վերացումը թույլ կտա նան փակել մաքսանենգությանճանապարհը ն վերացնել տարբեր ճանապարհներովմաքսայինհարկումիցխուսաւիելու դեպքերը: Վրաստանին համանման, Իրանի` որպես ՀՀ ռազմավարական գործընկերոջ դերը տարածաշրջանայինտնտեսական համագործակցությանզարգացմանգործընթացներումչի կարելի թերագնահատել: Սակայն միննույն ժամանակ, այն, որ Իրանից արտահանվող ապրանքները մրցակցային առավելություններ ունեն միայն ցածր ինքնարժեքի առումով, ակնհայտ ցուցադրվեց հայ-իրանական արտաքին առնտրայինկապերում: Այսպես, եթե 1996 թ. ՀՀ համախառնարտահանմանմեջ Իրանի բաժինըկազմում էր 15.146, ապա 2005 թ. այն կազմեց 2.946: Իրանից ներմուծվող ապրանքների բաժինը ՀՀ համախառններմուծման մեջ համապատասխան Ց

Տես

Վայաստանիվիճակագրականտարեգիրք2006, էջ 490:

Հայ-իրանական առնետրային տարիներինկազմել է 17.5. ն4.99673: կապերի թուլացումը պայմանավորված է որոշ հանգամանքներով: Նախ՝ 1990-ական թթ. սկզբին Իրանը Հայաստանի միակ առնտրային գործընկերն էր: Դրանից հետո հայկական շուկա մուտք գործեցին ռուսական ն եվրոպականապրանքներ,որոնք ավելի որակյալ էին, բնականաբար դուրս մղեցին պարսկական ապրանքները ՀՀ շուկայից: Իրան-Հայաստան տնտեսական համագործակցության վերլուծությունը թույլ է տալիս եզրակացնել, որ հարնան պետությանհետ առնետրայինկապերն այնքան էլ ակտիվ չեն ն չեն կարող բարենպաստ դեր խաղալ տնտեսականինտեգրացմանգործընթացների զարգացման համար: Երկու երկրների արտաքին առնտրի հիմքում ընկած է ոչ թե երկրների համեմատական առավելություններով պայմանավորվածփոխշահավետ համագործակցությունը, այլ մեր ներքին շուկայի չարդարացվածբացությունը, որը ն անհասկանալի ապրանքայինհոսքերի պատճառ է դառնում: Իսկ 41 տնտեսական զարգացմանցածր մակարդակը թույլ չի տալիս արտահանել գիտատար ապրանքներ, որի արդյունքում հարնան երկրի տարողունակ շուկան շարունակում է մնալ հայկական ապրանքների համար անմատչելի: Տարածաշրջանի մյուս հարնաներկրների` Թուրքիայի ն Ադրբեջանի հետ ՀՀ տնտեսական ինտեգրացումը բախվում է բազմաթիվ հիմնախնդիրների հետ, որոնք թե՛ տնտեսական, թե՛ կրոնական ն թե՛ քաղաքական բնույթ ունեն: Այնուամենայնիվ, Ադրբեջանը ն Թուրքիան արնմուտքի երկրների համար մեծ հետաքրքրություն ներկայացնողերկրներ են, ն ռրքան ապագայում տնտեսապես հզորանան, այնքան ավելի մեզ համար կբարդանատնտեսական հարաբերությունների վերահաստատումը: Քաղաքական հակամարտություններն ավելի են խորացնումտնտեսականհարաբերությունների խզման մակարդակը, ինչը չի բխում տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման` համաշխարհային մեջ ձնավորվածառկա պահանջներից: ն ԹուրՍակայն ի տարբերությունԱդրբեջանի, քիային կապում են բավականին ակտիվ առնտրային հարաբերությունները: Անցած ժամանակամիջոցում Թուրքիա-Հայաստան

տնտեսության Հայաստանին

Տես

նույն տեղը, էջ 493,

495:

տարիներինկազմել է 17.5 ն 4.9967:: Վայ-իրանականառնտրային կապերի թուլացումը պայմանավորված է որոշ հանգամանքներով: Նախ՝ 1990-ական թթ. սկզբին Իրանը Գայաստանի միակ առնտրային գործընկերն էր: Դրանից հետո հայկական շուկա մուտք գործեցին ռուսական ն եվրոպականապրանքներ,որոնք ավելի որակյալ էին, բնականաբար դուրս մղեցին պարսկական ապրանքները ՀՀ շուկայից: Իրան-Հայաստան տնտեսական համագործակցության վերլուծությունը թույլ է տալիս եզրակացնել, որ հարնան պետությանհետ առնտրային կապերն այնքան էլ ակտիվ չեն ն չեն կարող բարենպաստ դեր խաղալ տնտեսականինտեգրացմանգործընթացների զարգացման համար: Երկու երկրների արտաքին առնտրի հիմքում ընկած է ոչ թե երկրների համեմատական առավելություններով պայմանավորվածփոխշահավետ համագործակցությունը, այլ մեր ներքին շուկայի չարդարացվածբացությունը, որը ն անհասկանալի ապրանքայինհոսքերի պատճառ է դառնում: Իսկ 31 տնտեսական զարգացմանցածր մակարդակը թույլ չի տալիս արտահանել գիտատար ապրանքներ, որի արդյունքում հարնան երկրի տարողունակ շուկան շարունակում է մնալ հայկական ապրանքներիհամար անմատչելի: Տարածաշրջանի մյուս հարնաներկրների` Թուրքիայի ն Ադրբեջանի հետ ՀՀ տնտեսական ինտեգրացումը բախվում է բազմաթիվ հիմնախնդիրների հետ, որոնք թե՛ տնտեսական, թե՛ կրոնական ն թե՛ քաղաքական բնույթ ունեն: Այնուամենայնիվ, Ադրբեջանը ն Թուրքիան արնմուտքի երկրների համար մեծ հետաքրքրություն ներկայացնողերկրներ են, ն որքան ապագայում տնտեսապես հզորանան, այնքան ավելի մեզ համար կբարդանատնտեսականհարաբերությունների վերահաստատումը: Քաղաքական հակամարտություններն ավելի են խորացնումտնտեսականհարաբերությունների խզման մակարդակը, ինչը չի բխում տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրման` համաշխարհային մեջ ձնավորվածառկա պահանջներից: ն ԹուրՍակայն ի տարբերությունԱդրբեջանի, քիային կապում են բավականին ակտիվ առնետրայինհարաբերությունները: Անցած ժամանակամիջոցում Թուրքիա-Հայաստան

տնտեսության Հայաստանին

Տես

նույն տեղը, էջ 493,

495:

առնտրային կապերումձնավորվածիրավիճակըցույց է տալիս, որ այն ունի կայուն բնույթ: Այսպես,2005 թ. 2002 թ. համեմատությամբ ներմուծումն աճել է 57.196-ով, իսկ արտահանումը` 5896-ով՝:: Այնուամենայնիվ, միայն առետրային կապերի զարգացումը բավական չէ տարածաշրջանայինինտեգրմանզարգացմանհամար, քանի որ երկրների միջե հաստատվածչեն դիվանագիտականհարաբերություններ:

Գրականություն 1.

Դարբինյան,Վայաստանըմիջազգային տնտեսականինտեգրացման գործընթացներում, Եր., Պետական ծառայություն, Ա.

2000: 2.

Զ. Թադնոսյան,Դ. Գալոյան, Միջազգայինտնտեսականհարաբերություններ,Եր., 2006:

5.ՕԷՕԽԱԱՀՑ

հնաքօոճտ Խա ՄԱ Յքօղւթ լթ 51ՕԷլ0213. օ1110Ա16Է 011: Փօաուոօ'",Ք06108-Է-/10Է17/,1997. ՃԽԷԼ Լառոցաւ, Սնոօրքշոււմ8 Յշոճու օոոօյյւմճքու ո օօօւ. 2004.

Ք. Ճոօո0ԲՑ

ոք.,

ԽԱՐՎՇՇԵՔՇ

4. 5.

Ճ.

1աքօճբ,"ԻԼաւաքօրուն

813թ071166 6.

Օ11օՈԼ6ԲՒւ

ոքճոոօօշեում ԲՃոճճոռ.2001. 7 6.

"ուքօոոտ5աօաօոթուզ, Շոռքուրօոօտ.

Ս.

)Օ. 8. ԱԼոուօտ.

ՇօՅՈՅՒՄԸԼ

1ԾՕ. ԱԱթքճոոսո ս ոք.

հԼտոոռքօուտւճ

ԿԼ, 1ԾՒՈԼԸ,

Սաուօոքնուտ,

Լլքտջ, «Լիօ Ղիշօո Տօք(ՇռԵ6- 1961.

10.

Ք.

11.

Ք. Բօոօ( Մօու:

12. 0.

օք

Բճ

1999.

Ոօքօրծ 251

318080Խ01Վ6Ը

1997.

Ըստօտ

Սոլօոջ:

քթ2388-

Է ՊՏուծեւնու

իԼ., 1ԷԼՓՔ/,

1116ՐքԱ108Ռ16ոթօԱծօօ81 2001. Լ1ԼԱ175162Վ6116186, էՈ,

1, ԽԼ., ԽԼռաո»-

Վոշւ»

Ն.

1ԼՃ. Խ2օջոլօոո. ԷԼՃՓ՛Ճ:

ՊԵԼ// ՇԱՆՃ

տաօաօհոում,,

862.

ԽԼ.:

ԱՇ Օւօուճ-

ԽՔօշօոօտլօ 1օսւոոլ,

օք Թօքլօոշ|Ղ1ոճ4լոջ ԱՇԱ /ՃՃոշոջծոծուջ'', 1998. ՔւօՏՏ, Սուսօր51է7

"Ղիծ Խօօոօուօտ

Օ2Թո4

ՏոխոէօոՇ

"Ղոլճւոճնօոճլ

ԽՇօոօուօտ"

ՏՇօօոմ

շմմմօո, ՎՇա ՆՄօւե

Լօոօո, 1987. 13.7).

Պղոօ-

Բոմճնոոծու

"«Ղհշ Ըստլօուջ

Մուօո

15Տսօ" Խա

1Թ:-1ուծւոճւօոշ| Ք6ո66, 1953.

30Տե՛ս նույն տեղը, էջ 492:

օւ

Ղհշ

Շճւոօջլօ

Միջազգային տնտեսական հարաբերություններ Ուսումնականձեռնարկ

Հրատ. խմբագիր՝

Ռ.

Երվանդյան

Համակարգչայինձնավորումը՝

Վ.

Անտոնյանի

Պատվեր՝ 278: Չափսը՝ 60:84 36,9 հեղ. մամուլ,

1/16:

հրատ. մամուլ,

18,75 տպ. մամուլ, 17,44 տպ. պայմ. մամուլ:

Տպաքանակ՝ 300:

«Տնտեսագետ» հրատարակչություն Տպագրվածէ «Տնտեսագետ» հրատարակչության տպագրականարտադրամասում Երնան 25, Նալբանդյան, 128