Միկրոտնտեսագիտություն — Կարդալ տեքստը առցանց

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Փոլ Ա. Սամյուելսոն

վաստակավորպրոֆեսոր Մասաչուսետսիտեխնոլոգիականինստիտուտ

ս.

Ուիլյամ Դ. Նորդհաուս

Ուիթնի Գրիսուոլդի մրցանակակիր,տնտեսագիտությանպրոֆեսոր Եյլի համալսարան

«Ապոլոն»

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻԱՄԵՐԻԿՅԱՆՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ԳՈՐԾԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆ

ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԵՎ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ԿԵՆՏՐՈՆ

Երնան

Փոլ Ա. Ուիլյամ

Սամյուելսոն Նորդհաուս

Դ.

Տնտեսագիտություն ո

ՍՄիկրոտնտեսագիտություն

Գործարարության հետազոտությունների ն զարգացման կենտրոն Հայաստանի ամերիկյան համալսարան

ՔՅս| Բ. ՏՅոսճ|տօո

Մոռտ

Օ. Աօմիճսջ

11111111

25ե

ՀԳԱԳՐԻ իԸ)

Ե7 Ի/ՇՕոոՄ

2. :ՐԱՆ

ճմոյո-1-88|

էնԱ, 1ոօ. ՕԲ /Ճոածու Նճոջնճջծ ԵՄ/ՃՈՇՈՇՅո ՍՈՒԽՇՐՏԼԵ/ Հայաստանի ամերիկյան համալսարան, 1997 -

19977 ւո Ճոտծուոո

ՃԱ Ձո)

ԼԵՏ6Խօմ. ոքիհւտ ՈՂՇՅՈՏ

ԻՇ քոոէ օքԼհլտ ԵօօԷ ոոճ» ԵՏ ոօքոՕմսօօմ 1ո ճո) 1օու էհօ քսԵլտիծւ. քօւույտտլօո

Մ/ԼոՕսԼ ԽԱԱՇո

1Թոող ԵԽ

Փոլ Ա. Սամյուելառն, Ուիլյամ Դ. Նորդհաուս Տնտեսագիտություն, Լ, Միկրոտնտեսագիտություն Եր., «Ապոլոն», 1996, 464 էջ -

Ը:

ներկայացվող գիրքը «Տնտեսագիտություն» ժամանակակից տնտեսագիտության դասագրքի երկրորդ ն վերջին հատորն է: Առաջին` «Մակրոտնտեսագիտություն» հատորը լույս է տեսել 1995 թ.: Գիրքը թարգմանվել է ամերիկյան վերջին, 1992 թվականին լույս տեսած տասնչորսերորդ հրատարակությունից: Դասագրքի հիմնական հեղինակ Փոլ Սամյուելսոնը աշխարհահռչակ տնտեսագետ է, տնտեսագիտության բնագավառում առաջին ամերիկացի նոբելյան մրցանակակիրը(1970): Գիրքը թարգմանված է ավելի քան 40 լեզուներով ն բազմիցս վերահրատարակվելէ տարբեր երկրներում: Յուրաքանչյուր անգլերեն հրատարակությանխոր վերամշակման շնորհիվ այն շարունակում է մնալ ամճենաժամանակակից դասագրքերիցմեկը՝ ծառայելով տնտեսագիտությունսովորող մի քանի սերունդների: Երկրորդ հատորում հիմնովին վերամշակվել է տնտեսագիտականեզրերի բացատրական բառարանը: Հրատարակչական խումբը մեծ նշանակություն է տվել տնտեսագիտականհայերեն եզրերի մշակմանը: Դրանց վերաբերող որոշ նկատառումներին է նվիրված գրքի վերջում տեղադրված «Հայերեն եզրերի մասին» խմբագրականհավելվածը: Գիրքը հայերեն հրատարակվելէ Միացյալ Նահանգների տեղեկատվականգործակալությանհովանավորությամբ: Վրատարակչականխումբը երախտապարտկլինի բոլոր դիտողությունների ն առաջարկությունների համար: Գիրքը նախատեսված է որպես տնտեսագիտությանհիմնական դասագիրք տնտեսագիտական, ճարտարագիտական, հասարակագիտականն բնագիտական բուհերի դասախոսներին ուսանողների, ինչպես նան կառավարմանն տնտեսական ոլորտների բարձր ու միջին օղակների աշխատողների հա-

մար:

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՄԵՐԻԿՅԱՆ ՎԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ

ԳՈՐԾԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆ

ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԵՎ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԿԵՆՏՐՈՆ

անն

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՍ ԱՌԱՋԻՆ

ԱՌԱՋԱՐԿԸ, ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸ

ՄԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.

ԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ

ՇՈՒԿԱՆ

|. ԱՌԱՋԱՐԿՆ

ԳԼՈՒԽ

ՈՒ ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸ

ՈՒ ԱՌԱՋԱՐԿԻ

Ա. ՊԱԴԱՆՋԱՐԿԻ

ՇՈՒԿԱՅՈՒՄ

ԱՌԱՆՁԻՆ

ԱՌԱՁԳԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Պահանջարկի գնառաձգականություն 3 նություն 10

Առաձգականությունըն հասույթը 7

Առաջարկիգնառաձգակա-

:«

Բ. ԱՌԱՋԱՐԿԻ

ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԵՎ ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԻ

Գյուղատնտեսությանտնտեսագիտություն վարության միջամտությունըշուկային 16 Ամփոփում 21 ԳԼՈՒԽ

Առաջարկի ու պահանջարկի այլ օրինակներ

Հասկացություններկրկնության համար 23

ԵՎ ՍՊԱՌՈՂԻ

ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸ

ՎԱՐՔԸ

Ընտրությունըն օգտակարության տեսությունը 25

Կառա-

Հարցեր քննարկման համար 23

Գավասարակշռությանպայմանը. ամեն մի ապրանքի համար հավասար սահմանային օգտակարություն մեկ դոլարի դիմաց 29 Այլընտրանքային մոտեցում. փոխարինման երնույթը ն եկամտի երնույթը 30 « Անհատականիցդեպի շուկայական պահանջարկ 32 Արժեքի պարադոքս 35 Սպառողականհավելուրդ 36 «

Ամփոփում 38

ՀԱՎԵԼՎԱԾ

Հասկացություններ կրկնության համար 40

է. ՍՊԱՌՈՂԻ

ՀԱՎԱՍԱՐԱԿՇՌՈՒԹՅԱՆ

Վարցերքննարկման համար 41

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԿՐԱՉԱՓԱԿԱՆ

Շոշափման կետի հավասաԱնտարբերության կոր 42 Բյուջեի գծի կամ բյուջեի սահմանափակում 44 ՊաՄեկ ապրանքիգնի փոփոխություն 46 րակշիռ դիրքը 45 «Եկամտի ն գնի փոփոխություններ 46 հանջարկի կորի ստացումը 47 օ

Հավելվածի ամփոփում 48 ԳԼՈՒԽ

Հասկացություններ կրկնության համար 48

Է|. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ա. ԶՈՐԾԱՐԱՐ

ԵՎ ԳՈՐԾԱՐԱՐ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆ

Ձեռնարկության էությունը 50

Հարցեր քննարկման համար 48

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆԸ

Մեծ, փոքր ն անսահման

ԵՎ ՍԱԴՍԱՆԱՅԻՆ

Բ. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԱՐԴՅՈՒՆՔԻ

փոքր ձեռնարկություններ51

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ

Ծավալի Վիմնական հասկացություններ 53 Ճարտարագիտականօրինակ. նավթի խողովակաշար 56 Տեխնոլոգիական փոփոհատույց 58 Ակնթարթային, կարճատն ն երկարատն ժամանակաշրջան 60 խություն 61 Արտադրությանմիագումար ֆունկցիան ԱՄՆ-ի համար 63 օ

Ամփոփում 64

Հասկացություններկրկնության համար 66

Վարցեր քննարկման համար 66

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԼՈՒԽ

Իհ/. ԾԱԽՔԻ

Ա. ՕԱԽՔԻ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

ն փոփոխական68 Ընդհանուր ծախք. հաստատագրված Սահմանայինծախքիսահմանումը70 Միջին ծախք 72 Արտադրությանն ծախքերիկապը 74 Ներդրանքների ընտրությունըձեռնարկությանկողմից «

ԵՎ ԱՅԼԸՆՏՐԱՆՔԻ

ԴՀԱՇՎԱՊԱԴՈՒԹՅՈՒՆԸ

Բ. ԳՈՐԾԱՐԱՐ

Հաշվապահությանհիմունքները 78 Ամփոփում 84

ՀԱՎԵԼՎԱԾ

Է.

ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԸ

ԳՆԵՐԸ

Այլընտրանքի գին 82

Հասկացություններկրկնության համար 85

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ՕԱԽՔԻ

Հարցեր քննարկման համար 85

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ

Արտադրությանթվային ֆունկցիա 88 Նվազող սահմանային արդյունքի օրենք ղարկման գործոններինվազագույն ծախքատարհամակցությունը89 «

Հավելվածի ամփոփում 92 ԳԼՈՒԽ

Մ.

Հասկացություններ կրկնության համար 93

ԱՌԱՋԱՐԿԸ ԵՎ ԳՆԱԳՈՅԱՑՈՒՄԸ

Ա. ՄՐՑԱԿՑԱՅԻՆ

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅԱՆ

ՎԱՐՔԸ

ԱՌԱՋԱՐԿԻ

ԱՌՈՒՍՈՎ

Բ. ՄՐՑԱԿՑԱՅԻՆ

ԱՐՏԱԴՐԱԾՅՈՒՂԻ

ՎԱՐՔԸ

ԱՌԱՋԱՐԿԻ

ԱՌՈՒՍՈՎ

Արտադրանքիթո-

Հարցեր քննարկմանհամար 93

ՇՈՒԿԱՅՈՒՄ

ՄՐՑԱԿՑԱՅԻՆ

Շուկայական առաջարկի արտածումը՝բոլոր ձեռնարկությունների առաջարկի կորերը գումարելով Ակնթարթային,կարճաժամկետ ն երկարաժամկետհավասարակշռություն 100

Գ. ՄՐՑԱԿՑԱՅԻՆ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՇՈՒԿԱՆԵՐԻ

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ

Մրցակցային շուկաների արդյունավետությունը Մրցակցային շուկաների արդյունավետությունը ն արդարությունը 110 »

Ամփոփում 112

Վասկացություններ կրկնության համար 114

ՀԱՎԵԼՎԱԾ Մ. ՄՐՑԱԿՑԱՅԻՆ

ՄԵՋ

ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅԱՆ

ՇՈՒԿԱՆԵՐԻ

ՀԱՏՈՒԿ

Վարցերքննարկման համար 114

ԴԵՊՔԵՐ.

ԱՌԱՋԱՐԿՆ ՈՒ ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸ

Ընդհանուր կանոններ 116 Դեպք 1. Հաստատուն ծախք 116 » Դեպք 2. Աճող ծախքեր ն նվազող հաօ 3. Լիովին ոչ առաձգական կամ հաստատագրվածառաջարկ ն տնտեսական վարտույցներ Դեպք ձավճար 117 Դեպք 4. զետ ծռվող առաջարկի կոր 118 Դեպք 5. Առաջարկիտեղաշարժեր 119 Դեպք 6. Շարժուն սարդոստայն119 օ

Հավելվածի ամփոփում 121

ԳԼՈՒԽ

Մ/.

Ա. ԱՆԿԱՏԱՐ

ՍԱՀՄԱՆԱՅԻՆ

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅԱՆ

Հասկացություններ կրկնության համար

ՀԱՍՈՒՅԹԸ

ԵՎ ՄԵՆԱՇՆՈՐՀԸ

ՀԻՍՆԱՏԵՍԱԿՆԵՐ

Հարցեր քննարկման համար

Անկատար մրցակիցների վարքը 124

Բ. ՍԱՅՄԱՆԱՅԻՆ

ՀԱՍՈՒՅԹԸ

Ամփոփում 139

ԵՎ ՄԵՆԱՇՆՈՐՀԸ

Հասկացություններ կրկնությանհամար 140

Վարցեր քննարկման համար 140

Մլ

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԼՈՒԽ

ԿՈ.

Ա. ԱՆԿԱՏԱՐ

ԽՄԲԱՇՆՈՐՀԸ

ԵՎ ՄԵՆԱՇՆՈՐՀԱՅԻՆ

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅԱՆ

ՏԵՍԱԿՆԵՐ

Անկատար մրցակցության աղբյուրներ

Բ. ԽՈՇՈՐ

ԸՆԿԵՐԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

Գ. ԱՆԿԱՏԱՐ

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅԱՆ

Ամփոփում 160 ԳԼՈՒԽ

ՄԱԼ

Ա. ՌԻՍԿԻ

օ«

Անկատար մրցակցությանկաղապարներ144

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌԸ

օ«

Միջամտությանռազմավարություններ159

Հասկացություններկրկնության համար 162

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՎ ԱՆՈՐՈՇՈՒԹՅԱՆ

Հարցեր քննարկման համար 163

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՈՒ ԽԱՂԵՐԸ

ԱՆՈՐՈՇՈՒԹՅՈՒՆՆ

ՎԱՐՔԸ

Մենաշնորհի տնտեսականգինը

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՎԱՐՔՈՒՄ

Ռիսկը ն անորոշութՎերավաճառք ապրանքներիտեղափոխումըտարածությանն ժամանակի մեջ 166 « ն Չապահովագրվող պատահարները ն հասարայունը Ապահովագրությունը ռիսկի սփռումը կական ապահովագրությունը174 «

Բ. ԽԱՂԵՐԻ

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ

Վիմնականհասկացություններ176 Ամփոփում 183

Խաղերի տեսության որոշ կարնոր օրինակներ 179

Հասկացություններկրկնության համար

Հարցեր քննարկման համար

ՄԱՍ ԵՐԿՐՈՐԴ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁ,

ԳԼՈՒԽ

օ«.

ԵԿԱՄՈՒՏԸ

ԵՎ

Ա. ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱՑՄԱՆ

Բ. ԵԿԱՍՏԻ

ԲԱՇԽՈՒՍԸ

ՎԱՐՁԱՎՃԱՐ

ԵՎ ՇԱՀՈՒՅԹ.

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԻ

ՊՏՈՒՂՆԵՐԸ

ԲԱՇԽՈՒՄ

ԵԿԱՄՏԻ

ԳՆՈՐՈՇՈՒՄԸ

ԵՎ ՍԱՀՄԱՆԱՅԻՆ

ԱՐՏԱԴՐՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

Արտադրությանգործոնների Սահմանայինարտադրողականություն194 Ներդրանքի պահանջարկ 196 Բաշխման սահմաառաջարկ 200 Գործոններիգնորոշումը առաջարկի ն պահանջարկիմիջոցով 201 նային արտադրողականությանտեսություն «

Ամփոփում 206 ԳԼՈՒԽ

Հասկացություններկրկնության համար 207

24. ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁ

Ա. ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ

ՈՐՈՇՈՒՍԸ

ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱՏԱՐՅԱԼ

ՇՈՒԿԱ

Հարցեր քննարկման համար 207

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՅՍԱՆՆԵՐՈՒՄ

Աշխատանքիառաջարկ Աշխատավարձիընդհանուր մակարդակ 210 « Աշխատանքիպահանջարկ 211 » Աշխատավարձիտարբերություններն ըստ խմբերի 214 Երկու դասականտեսակետ 219 «

Բ. ՌԱՍԱՅԱԿԱՆ

ԵՎ ՍԵՌԱՅԻՆ

ԽՏՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Տնտեսական խտրականություն կանանց նկատմամբ 223 զեցում 224

Ամփոփում 228 ԳԼՈՒԽ

24.

Աշխատանքիշուկայի խտրականության նվա-

Հասկացություններ կրկնության համար 230

ԱՐՀՄԻՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ա. ԱՄԵՐԻԿԱՅԻ

ԵՎ ԿՈԼԵԿՏԻՎ

ԱՐԴՀՍԻՈՒԹԵՆԱԿԱՆ

ՇԱՐԺՈՒՄԸ

Հարցեր քննարկման համար

ՍԱԿԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱ

Ամերիկայի արհմիութենական շարժման համառոտ պատմություն 233 Ինչպե՞ս է ընթանում կոլեկտիվ սակարկությունը 235 Կառավարությունըն կոլեկտիվ սակարկությունը 236 Արդի աշխատանքային վիճահարույց հարցեր 238 «

Բ. ԱՆԿԱՏԱՐ

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅԱՆ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ

ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՎՐԱ

Չորս ուղիներ, որոնցով արհմիությունը փորձում է բարձրացնել աշխատավարձը241 աշխատավարձին զբաղվածությանվրա 245

Ամփոփում248 ԳԼՈՒԽ

241.

Վասկացություններկրկնության համար 250

ՀՈՂԸ, ԲՆԱԿԱՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ

ե. ՀՈՂԸ, ԲՆԱԿԱՆ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ

Գործոնի գնորոշումը

ՇԱՀԸ

Բ. ԱՐՏԱԴՐԱՍԻՋՈՑՆԵՐԸ,

ԵՎ ՇԱՀՈՒՅԹԸ

արդյունավետությունը. վարձավճարը

սուրսների բաշխման միջոցներ

Ազդեցություններ

Հարցեր քննարկման համար 250

ԵՎ ԱՐՏԱԴՐԱՄԻՋՈՑՆԵՐԸ

ԵՎ ՎԱՐՁԱՎՇԱՐԸ

գործոնային գները որպես սակավ

ռե-

Հիմնական հասկացություններ 259 Ունեցվածքի ընթացիկ արժեք 261 Ընթացիկ արժեքի ընդհանուր բանաձնը Արտադրամիջոցներիտեսություն 264 Արտադրամիջոցներիդասական տեսության կիրառություններ 268 Շահույթ 269 «

Ամփոփում 272

Հասկացություններկրկնության համար 275

Հարցեր քննարկման համար 276

ՄԱՍ ԵՐՐՈՐԴ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ԳԼՈՒԽ

724.

ՇՈՒԿԱՆԵՐԸ

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ընդհանուր հավասարակշռությունը ն անտեսանելի ձեռքի տեսությունը 279 Տեղաբաշխման արդյունավետությունը կատարյալ մրցակցային տնտեսությունում 286 Սահմանափակումներ 289 «

Ամփոփում 292 ԳԼՈՒԽ

247.

Հասկացություններ կրկնության համար 293

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ա. ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ՎԵՐԱՀՍԿՈՒՄԸ

ԵՎ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ

Կառավարությանքադաքականության լծակներ294

Բ. ՉԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ

ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐ

ԸՆՏՐՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՅԱՑՆՈՒՄ

Հարցեր քննարկման համար 293

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ.

ԿՈՂՍԻՑ օ

Կառավարությանգործառույթները298

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ

ԻՆՉՊԵՍ

ԵՆ

Հասարակական ընտրության մեխաԿառավարություններն ինչպես են ընտրություն կատարում 301 նիզմներ 302 Գասարակական ընտրության տեսության կիԱյլընտրանքայինորոշման կանոններ 304 րառություններ 308 օ

Գ. ՉԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ

ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ԱՐՏԱՔԻՆ

ԱԶԴԱԿՆԵՐԸ

Արտաքինազդակներով շուկայի անարդյունավետություն 311 քականություններ 313

Ամփոփում316 ԳԼՈՒԽ

2Ճ'.

Հասկացություններ կրկնության համար 318

ԳԱՐԿՈՒՄԸ

Ա. ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ

ՕՇԱԽՍ

ԾԱԽՍԸ

Արտաքին ազդակների վերացման քաղա-

Հարցեր քննարկման համար 318

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԼԱ

Վամերկրային,նահանգայինն տեղական գործառույթներ320

Բ. ՎԱՐԿՈՒՄԸ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՏԵՍԱՆԿՅՈՒՆԻՑ

Վամերկրայինծախս 320

1980-ական թվականների գանձարանային հեՀարկման սկզբունքներ 324 Վամերկրայինհարկում 326 ղաշրջումը 331 Վարկը ն արդյունավետությունը334 « Նահանգային ն ն տեղական հարկեր 337 « Հարկային ընդգրկման դժվարին հիմնահարցը 338 «

Ամփոփում 340 ԳԼՈՒԽ

Հասկացություններկրկնության համար 342

ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ

«Մ.

ՀԱԿԱՄԻԱՎՈՐՄԱՆ

ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՍԱՆՁՈՒՄ.

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ա. ԳՈՐԾԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄԸ

Բ. ՉԱԿԱՍԻԱՎՈՐՄԱՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Հարցեր քննարկման համար 342

ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄԸ

ԵՎ

ՏԵՍԱԿԱՆՈՐԵՆ

ԵՎ ԳՈՐԾՆԱԿԱՆՈՒՄ

Վակամիավորմանքաղաքականությանհիմնական վիճահարույց հարՕրենսդրության հիմունքներ 353 Վակամիավորմանօրենքները ն արդյունավետություցերը. վարքագիծ,կառուցվածքն միաձուլում 354 օ

նը 360

Ամփոփում 361 ԳԼՈՒԽ

Վասկացություններկրկնությանհամար363

ԵԿԱՄՏԻ

21.

Ա. ԱՆԴԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅԱՆ

ԲԱՇԽՈՒՄԸ

ՉԱՓՈՒՍԸ

ԵՎ ՊԱՅՔԱՐԸ

ԱՆԴԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅԱՆ

ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԸ

Չքավորության չափումը

ԳԼՈՒԽ

Ամփոփում 387

Ա. ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ

ՀՈՎԵՐ.

ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

ՄՏՔԻ

ՎԵՐԱԲԱՇԽՈՒՄ՝

Ի՞ՆՉ

ՉԱՓՈՎ

ՇՈՒԿԱՅԻ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

Հարցեր քննարկման համար 389

ՀԱՂԹԱՐՇԱՎԸ

Տնտեսագիտությանհիմնական ուղղության զարգացումը 392

Բ. ԱՅԸՆՏՐԱՆՔԱՅԻՆ

միտումները 370

Սեփականությանեկամտի անհավասարություններ377

Հասկացություններ կրկնության համար 389

Չքավորության վերացման քաղաքականություն.ծրագրեր ն քննադատութ-

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅԱՆ

օ«

ԵՎ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ.

Հավասարությանգինը

յուններ

ԴԵՄ

Աշխատանքիեկամտի անհավասարություն 374

Գ. ՉԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՉՔԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ

Եկամտի ն հարստության բաշխում 366 Բ.

Վարցերքննարկման համար 363

ՊԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

ժամանակակիցքննադատություն 397

Մարքսիզմ 403 Սոցիալիզմ 405 Խորհրդային տիպի վարչահրամայական տնտեսություն 406 սական բարեփոխումներ.շուկայի վերահայտնաբերում412 «օ

Ամփոփում 415 ՀԱՅԵՐԵՆ ԵԶՐԵՐԻ

ԵԶՐԵՐԻ

Հասկացություններ կրկնությանհամար 416 ՄԱՍԻՆ

ԲԱՑԱՏՐԱԿԱՆ

ԲԱՌԱՑՈՒՅՑ

ԲԱՌԱՐԱՆ

Վարցեր քննարկման համար 417

Տնտե-

ՄԱՍ

ԱՌԱՋԻՆ

առաւ

Հաաա

ՄԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.

ԵՎ

ԱՌԱՋԱՐԿԸ,ՊԱՂՀԱՆՋԱՐԿԸ

ՇՈՒԿԱՆ

ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ

Անցնելիքուղին

ւն. Օգտակարությ ն.

Առաջլար

ջար պարտ

պահանջը "ր :

Արտադրություն)». նծախքեր,..: ՝

մ...

Անկատար:

մտաց սնն

Հի

տանան

|իշ

Ն ու Խաղեր

անորոշությունը: «ոռռաթ. նն. ՀՀ

անվա

Առաջինմասը սկսվում է ապրանքներիշուկայի մանրակրկիտուսումնասիրությունից:Առաջարկին պահանջարկիմիջոցներիխոր ուսումնասիրությունիցհետո կվերլուծենք,թեպահանջարկն ինչպես է հիմնվում անհատականնախապատվությունների վրա: Հաջորդ գլուխներում կվերլուծվեն ձեռնարկություններիարտադրություննու ծախքերըն ցույց կտրվի, թե ծախքերնինչպեսեն որոշում մրցակցային առաջարկը:Հետո ի մի կբերենքայս հիմնաքարերը,որպեսզիվերլուծենք հիմնականշուկայական կառույցները՝կատարյալմրցակցությունը,մենաշնորհըն խմբաշնորհը:Այս բոլոր լծակները անհրաժեշտեն ըմբռնելու, թե շուկայականտնտեսություննինչ եղանակով է բաշխում սակավ ռեսուրսները, ե թե կատարյալ մրցակցայինտնտեսություննինչպես է հանգեցնումտնտեսականարդյունավետության:

ԳԼՈՒԽ

ԱՌԱՋԱՐԿՆ ՈՒ ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸ

ԱՌԱՆՁԻՆ ՇՈՒԿԱՅՈՒՄ

Հեշտ է գուշակել, թե ինչ կլինի, Եթե սրտամոտինչ որ դու ունես Արծաթիցձուլած կամ ոսկուց լինի՝ Լոկ անշուք անագ դու կփափագես: հագիդ լինի ոսկի ու կերպաս, ուրիշ ոչինչ էլ դու չունենաս, Ոսկյա շորերի տենչը կմոռանաս, Գինը քաթանի կդառնա անհաս: Թե Թե

ՇԵՏԱ

Յոժ

ՏԱՒՍԽՁո,

7հ6 ՇՕոժօՕի6/Տ

ուսումնաՍկսում ենք միկրոտնտեսագիտության սիրությունը, որը տնտեսության առանձին մասերի կամ հատվածների վարքի հետազոտությունն է: Միկրոտնտեսագիտությանմեր ուսումնասիրու թյունը կիրականացվիերեք մասով: Ապրանքների շուկա Առաջիկա մի քանի գլուխներում ուշադրությունը կենտրոնացված է ապրանքների շուկայի վարքի վրա: Այդ գլուխներում քննվում են սպառողական պահանջարկի հիմքում ընկած սկզբունքները, ձեռնարկություն ների առաջարկի որոշիչ գործոնները ն շուկայի գործունեության ընդհանուր հետնանքները կան անկատար մրցակցային շուկաներում: տարյալ Ապրանքների շուկային վերաբերող գլուխների հիմնական նպատակն է ըմբռնել Ադամ Սմիթի հեանտեսանելի ձեռքի «տտրամաբանությունը՝ տազոտել, թե գներն ու շահույթները ինչպես են կարգավորում տնտեսական գործունեությունը, եՆ հասկանալ անկաշկանդ գործող շուկայական մեխանիզմի բացառիկ արդյունավետության հատ-

կությունները:

Մենք կքննարկենք նան շուկայի ձախողումները, որոնք ի հայտ են գալիս, երբ արտադրաճյուղում գերիշխում են մենաշնորհատերերըկամ այլ անկատարմրցակիցները: Մեր վերլուծությունը հնարավորությունկտա պատասխանելայնպիսի հարցերի, թե ինչո՞ւ է բարենպաստ եղանակը վնասում ագարակատերերիարտադրանքի վաճառքին, թե վերջին հաշվով ո՞վ է վճարում բենզինի հարկը` սպառողնե՞րը,թե՞ նավթային ընկերությունները, թե մենաշնորհատերերն ինչո՞ւ են վնաս հասցնում սպառողների բարեկեցությանը:

Վերջին մի քանի տարիների իրադարձուքյունները ցույց տվեցին, թե աշխարհն ինչպիսի կախման մեջ է մեկ եզակի ապրանքից` նավթից: Նավթի առաջարկի ու պահանջարկի մանրակրկիտ հետազոտությունը ցույց կտա, թե նավթի բեռնարգելքը ինչու է բարձրացնում այդ ապրանքի գինը: Այն նան կբացահայտի, թե բենզինի հարկը ինչպես կարող է նվազեցնել նավթի ներմուծումը ն երկիրը պակաս խոցելի դարձնել օ։տարերկրյա անկայուն աղբյուրներից: շուկա: Երկրորդ մասի գլուխնեԳործոնների րում վերլուծվում է գործոնների շուկաների գործառությունը` աշխատավարձը,արտադրամիջոցների շահը ն հողի վարձավճարը:Մենք կտեսնենք, թե շուկայական տնտեսությանմեջ այս գործոնների գները տնային տնտեսություններիառաջարկի հետ միասին ինչպես են որոշում մարդկանց եկան ազդում եկամտի բաշխման վրա: .6.մուտները Արդյո՞ք ձեզ մտահոգում է չքավորության աճի ազդեցությունը փոքրամասնությունների խմբերի ն երեխաների վրա: Եթե այո, ապա սկզբից պետք է մանրազնին ուսումնասիրեք եկամուտների անհավասարության տնտեսական հիմքը ն հետո միայն կարող եք հուսալ, որ կկազմեք չքավորների եկամուտների բարձրացման ն արդյունավետ ծրագրեր: .9ւոնական Արդյունավետություն ն արդարություն: Երրորդ մասում քննարկվող ճիկրոտնտեսագիտության վերջին գլուխները վերաբերում են ժամանակակից շուկայական տնտեսության մեջ վարվող քաղաքականության կարնոր հարցերին: Այդ գլուխներում քննվում են կառավարության դերը,

ԿՈՍՃՋԱՐԿՆՈՒ ՊԱԱՆՋԱՐԿԸ ԱՌԱՆՁԻՆ ՇՈՒԿԱՅՈՒՄ

ինչպես նան հարկման ու կառավարության ծախսերի հակասական վիճահարույց հարցերը: Մեն, կտեսնենք, թե կառավարությունը ինչպիսի կարնոր դեր է խաղում ն՛ շուկայական իշխանություն ստեղծելիս, ն դրա դեմ մղվող պայքարում: Ինչպե՞ս այն կարող է օգնել մեղմացնելու չքավորությունն ու կարիքը, որոնք եկամտի շուկայական բաշխման հետնանք են: Վերջերս գիտնականները հաճախ են մտահոգություն հայտնում նե նախազգուշացնում շրջակա միջավայրին սպառնացող թունավոր թափոնների ու օդի աղտոտման, ինչպես նան

երկրագնդի համընդհանուր տաքանալու մասին: Շրջակա միջավայրի տնտեսագիտությունն սկսել է առաջարկել այնպիսի ուղիներ, որոնցով կարելի է առանց տնտեսականաճին վնասելու՝ դադարեցնել շրջակա միջավայրի խեղումը: Երրորդ մասի վերջում մենք կանդրադառնանք շուկայական ու վարչահրամայական տնտեսությունների մասնավոր ն հանրային հատվածների, առանձնահատուկ դերի վճռորոշ հարցերին՝ որպես տնտեսական արդյունավետության ն արդարության զույգ նպատակներին հասնելու այլընտրանքային տնտեսականմեխանիզմների:

Ա. ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԻՈՒ ԱՌԱՋԱՐԿԻԱՌԱՁԳԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

«Մակրոտնտեսագիտության» չորրորդ գլխում ներմուծված են առաջարկի ու պահանջարկի հիմնարար հասկացությունները: Միկրոտնտեսագիտությունը հասկանալու համար դրանք նույն քան էական են, որքան առաջարկի ու պահանջարկի հավասարակշռության իմաստը, կորերի տեղաշարժի ու դրանց երկայնքով կատարվող շարժման միջն եղած տարբերությունը ն մյուս գործոններն անփոփոխ պահելու անհրաժեշտությունը: Եթե այս հասկացությունները պարզ չեն, անդրադարձեք | հատորի չորրորդ գլխին ն թարմացրեք առանցքային հասկացությունների ու գծապատկերներիձեր գիտելիքները: Այժմ մենք նոր հարց ենք քննարկելու ներկայացնելով առաձգականություն հասկացությունը: Այս հասկացությունն օգտագործելու ենք առաջարկի ու պահանջարկի վերլուծությանն տագա

Արի

ձագանքելու ունակությունը: Պահանջարկի գնառածգականությունը (նամ` գնառաձգակա.ճությունը) որեէ ապրանքի գնի փոփոխությանը քանակի արձագանքելու ունակութ.292աահանջվող ./ունն է երբ մյուս գործոնները մնում են անփոփո: ճշգրիտ սահմանումը հետնյալն պահանարկի գնառաձգականությունը(Պգ ) պահանջձող Քանակի տոկոսային փոփոխության հարաբերություննէ գնիտոկոսայրն փոփոխությանը: Գնառաձգականության թվային գործակիցը Կարելի է հաշվել հետնյալ բանաձնով

է`

Պահանջարկի գնառաձգականություն

Պզ-

Հոթ

ո ահանօվող -

Քանանի տոնոսային կուայի

գնի տոկոսային փոփոխություն

Եկեք մանրամասն ուսումնասիրենք այս գարնա իրութուն

ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԻ

հասկացության իմաստն րությունը:

ԳՆԱՌԱՁԳԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Վարընթաց պահանջարկի օրենքը պնդում է, որ պահանջվող քանակը հակադարձ համեմատական է գնին: Բայց հաճախ մենք ուզում ենք իմանալ, թե պահանջվող քանակը որքանո՛մ կ փոխվի ի պատասխանգնի փոփոխության: Պահանջարկի գնառաձգականությունը (եր բեմն պարզապես կոչվում է «գնառաձգականություն») գնահատում է, թե որնէ ապրանքի գնի փոփոխության դեպքում որքանով է փոխվում պահանջվող քանակը: Առաձգանանությունն արտահայտում է ար-

ու

վճռորոշ տնտեսական կարնո-

ԱՌԱՁԳԱԿԱՆԵՎ ՈՉ ԱՌԱՁԳԱԿԱՆ

ՊԱՀԱՆՋԱՐԿ

Ապրանքների պահանջարկները տարբերվում են իրենց առաձգականությամբ:Գնի փոփոխությունները որպես կանոն քիչ են անդրադառնում սննդամթերքի նման առաջին անհրաժշտության ապրանքների պահանջարկի վրա, մինչդեռ օդային .ուղեվորությունների նման ճոխությունները սովորաբար շատ զգայուն են գնի նկատմամբ: Գնի փոփոխությանը պահանջարկի արձագանքելու ունակությունից կախված ապրանքները բաժանվում են տարբեր դասերի: Ապրանքը համար-

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸ ԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

վում է «առաձգական», եթե նրա պահանջվող քանակը մեծապես արձագանքում է գնի փոփոխությանը, ն «ոչ առաձգական»` եթե գնի փոփոխությունը քիչ է ազդում նրա պահանջվողքանակի վրա: .

է 776 փոփոպահանջող քանակի ավելի քան նություն, ապա պահանջարկը գնառաձգաթե գնի 776 փոփոխությունը առաջացնում

Է ման Շթե գնի 756 փուխոխությունըստեղծումէ պահանջվող քանակի 726 -ից պակաս փուիոապա պահանջարկըոչ գնառածձգա-

ՍԱՆ ան

որ չափվելու լինեն` գնի տոկոսային փոփոխությունը ե քանակի տոկոսային փոփոխությունը միանգամայն նույնն են մնում: Երրորդ հանգամանքը վերաբերում է տոկոսային փոփոխությանչափման փոքր-ինչ անորոշ լինելուն: Տոկոսային փոփոխության բանաձեննէ՝ ՃԳ/Գ: 1-1 աղյուսակում ՃԳ-ի արժեքը որոշակիորեն կազմում է 20-110-90: Բայց ո՞րն է հայտարարում գտնվող Գ-ի ճիշտ արժեքը: Արդյո՞ք դա 90-ի հավասար սկզբնական արժեքն է: /Թե՞ վերջնական 110 արժեքը: Իսկ գուցե ինչ-որ միջանկյալ թի՞վ է: Շատ փոքր տոկոսային փոփոխության համար, օրինակ` հայտարարում 100-ից 99, տարբերությունը (99-ի ու 100-ի միջն) աննշան է: Սակայն տարբերությունը զգալի է ավելի մեծ փոփո.:Երկիմաստությունից խությունների դեպքում: խուսափելու նպատակով միջին գրճը ճիշտ վերցվում է որպես գնի փոփոխությունը հաշվելու հիմք: 1-1 աղյուսակում երկու գների միջինը (Գ-(90Է110) / 2-100) ընտրվածէ իբրն առաձգականության բանաձնումօգտագործելու հիմք կամ հայտարար: Նույն ձնով մրջըն քանակը |ՔՀ(160Էէ 240) / 2:200յ գործածվել է որպես քանակի տոկոսային փոփոխության չափման հիմք: Հետնապես, առաձգականությանհաշվարկի ճշգրիտ բաԹե՞

է:

ազ: քննենք գնի նելուԱաագուկով ոարորացման Առաձգականության

հաշվա

արզաբա-

դեցության մի պարզ դեպք, որը ցուցադրված է 1-1 նկարում: Սկզբնականիրավիճակում գինը 90 միավոր էր, իսկ պահանջվող քանակը` 240: Գնի բարձրացումը 110 միավորի հանգեցրեց նրան, որ սպառողները գնումները կրճատեցին մինչե միավորի: 1-1 նկարում սպառողները ի սկզբանե գտնվում են Ա կետում, ն գնի ավելացմանը զուգընթաց իրենց պահանջարկի սանդղակով շարժվում են դեպի Բ կետը: 1-1 աղյուսակը ցույց է տալիս, թե ինչպես ենք հաշվարկում գնառաձգականությունը: Գնի աճը կազմում է 2096, իսկ դրա հետնանքով տեղի ունեցած պահանջվող քանակի նվազումը` 4096: Պահանջարկի գնառաձգականությունը ակներնաբար կկազմի` Պգ-40/20-2: Գնառաձգականությունը մեծէ 1-ից: Ուստի Ա-ից Բ միջակայքում դրսնորում է գնառաձգական պա-

նաձենն է՝

ՃԳ

(Բ.ԷՔ)12:(414,)12

որտեղ Գյ-ը ն Քյ-ը հանդիսանում են սկզբնական գինն ու քանակը, իսկ Գշը ն Քշ-ը՝ նոր գինն ու

նարկՔԸ

աղյուսակի հաշվարկը բացահայտում է չափման երեք կարնոր հանգամանք: Նախ՝ ուշադրություն դարձրեք, որ, ըստ վարընթաց պահանջարկի օրենքի, գներն ու պահանջարկը շարժվում են հակադիր ուղղություններով: Այնուամենայնիվ, հարմարության համար բոլոր տոկոսային փոփոխությունները համարվում են դրական, ն այսպիսով` առաձգականությունը միշտ դրական թիվ է: Երկրորդ` իրական փոփոխությանփոխարեն տոկոսային փոփոխություն գործածելը ունի այն լավ առանձնահատկությունը, որ առաձգականության մեծությունը պարզապես թիվ է: Սա նշանակում է, որ քանակի կամ գնի չափման միավորները չեն ազդում առաձգականության վրա` լինեն դրանք բուշել, թե տոննա, դոլար մեկ բուշելի դիմաց, թե գերմանական մարկ՝ մեկ տոննայի դիմաց: Քանակներն ու գները ինչ միավորով էլ

գ-՞

ճՃՔ

քանակը:

1-1

առաձգականության

Առածգականությունը պահանջարկի գժային հաճա խ Ե Պա որսրը վրա: Պահան ջարկի կորե Սորերհ պատկերվում են կախվածությանկամ ուՊահանջարկի առաձգակաիՂ Գծի տեսքով: նությունն ինչպիսի՞ն է ուղղագիծ կորի դեպքում: առաձգակա է, ո՛չ առաճԱրդյոք պահանջարկն գական, թե՛ մեկ այլ տեսակ: Պատասխանը զարմանալի է. պահանջարկի ուղղագիծ կորի երկայնքով գնառաձգականություտատանվում է 0-ի ն անսահմանության միջն: 1.,.նը 2 աղյուսակում տրված են մի շարք առաձգականությունների հաշվարկներ,որոնցում օգտագործված է նույն եղանակը, ինչ որ 1-1 աղյուսակում: Այս աղյուսակը ցույց է տալիս, որ պահանջարկի ուղղագիծ կորերը սկսվում են մեծ գնառաձգականությամբ, որտեղ գինը բարձր է, իսկ քանակը՝ "

գծային

ՈՒ ՊԱՊԱՆՋԱՐԿԸԱՌԱՆՁԻՆ ՇՈՒԿԱՅՈՒՄ

"ՈՌԱՃԱՐԿՆ

սահմանային դեպքն է: Դա այն իրավիճակն է, երբ գնի ու քանակի տոկոսային փոփոխության արժեքները ճշտորեն հավասար են: Ավելի ուշ կտեսնենք, որ միավոր առաձգական պահանջարկի դեպքում ապրանքի ընդհանուր վաճառքը

Գնառաձգական պահանջարկ

ԴԻ

(որը հավասար է Գ»Ք) հաստատուն

ՀԲ

100Է վք

ՐՀՀ.ն

Ի..Պ

ԼԷԳ2

40Է 20Է օԷԼ

ԳՆԱՌԱՁԳԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԳԾԱՊԱՏԿԵՐՆԵՐՈՒՄ

120Է91

լ | Լ

ք | 2լ

Լ 160 200 240 280320

ւ»Ք

Նկար 1-1. Առաձգական պահանջարկը գնի փոփոխության նկատմամբ մեծ զգայնություն է ցուցաբերում

Սկզբում շուկայական հավասարակշռությունը գտնվում է Ա կետում: Ի պատասխան գնի 2096 փոփոխության, պահանջվող քանակը նվազում 4096-ով՝ հասնելով Բ կետին: Գնառաձգականությունը կլինի Պգ»«40/20-2: Ա-ից Բ տիրույթում պահանջարկըառաձգա-

ակին է:

քիչ, ն վերջանում փոքր գնառաձգականությամբ։ որտեղ գինը ցածր է, իսկ քանակը` շատ: Պահանջարկի կորի միջնակետում է գտնըվում միավոր առաձգական պահանջարկը, որը

Դեպք Ա. Գին 90, իսկ քանակ Դեպք Բ. Գին 110, իսկ քանակ Գնի տոկոսային փոփոխություն Հ

ՃԳ/Գ

20/100

20օ6

Քանակի տոկոսային փոփոխություն ՀփՔ/Ք

-80/200

Գնառածգականություն

նկարը լուսաբանում է առաձգականության 3 դեպք, որոնցից յուրաքանչյուրում գինը կիսով չափ նվազեցվում է, իսկ սպառողներն իրենց պահանջած քանակը փոխում են Ա-ից Բ: 1-2 (ա) նկարում գնի կիսով չափ պակասեցումը պահանջվող քանակը եռապատկել է: 1-1 նկարի օրինակի պես՝ այս դեպքը ներկայացնում է գնառաձգական պահանջարկը: 1-2 (գ) նկարում գնի կիսով չափ նվազեցումը պահանջվող քանակն ավելացրել է ընդամենը 50 Չ6-ով, հետեվ աբար սա ոչ գնառաձգական պահանջարկի դեպք է: Միավոր առաձգական պահանջարկի սահմանային դեպքը բերված է 1-2 (բ) նկարում: Այս օրինակում պահանջվող քանակի կրկնապատկումը ճշտորեն հաձապատասխանումէ գնի կիսով չափ նվազեցմանը: 1-3 նկարում ցույց են տրված տրամագծորեն հակադիր կարնոր ծայրահեղությունները` բացարձակ առաձգական ն բացարձակ ոչ առաձգական պահանջարկները:Բացարձակ ոչ առաձգական պահանջարկի դեպքում գնի փուփոխությու.նըբոլորովին չի առդրադառնում պահանջվող քանակի վրա: Կարելի է տեսնել, որ այսպիսի պահանջարկի կորը ուղղահայաց է: Ընդհակառակը, առաձգակապահանջվող քանակի անսահման նությունը նշանակում է, որ գնի չնչին փոփոխությունը հանգեցնում է պահանջվող քանակի անսահման մեծ փոփոխության, ինչպես ցույց է տալիս 1-3 նկարի պահանջարկիհռռոզռնանան կորը: 1-2

Քանակ

ան

է:

140Է

Ճ-

Պ)գ Հ 40/20

Աղյուսակ 1-1. Առաձգական պահանջարկ ունեցող ապրանքի օրինակ Քննարկենք այն դեպքը, երբ գինը 90 միավորից բարձրանում է 110-ի: Ըստ պահանջարկիկորի, պահանջվող քանակը 240 միավորից ընկնում է 160-ի: Գնառաձգականությունը քանակի տոկոսային փոփոխության հարաբերությունն է գնի տոկոսային փոփոխությանը:Բացասական նշաններն անտեսում են, այնպես որ բոլոր առաձգականություններըդրական մեծություններ են:

ԹԵՔՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ

ԱՌԱՁԳԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Այժմ մենք պետք է մի կարնոր նախազգուշացում անենք: Հաճախ կորի թեքությունը շփոթում են նրա առաձգականության հետ: Գուցե դուք կարծե ք, թնե պա հանջարկի թեքություն ը ր կտրուկ ր ջար կորի թնքությ է նշանակում ոչ առաձգական պահանջարկ, իսկ թեթնակիթեքությունը` առաձգական:

ՍԻԿՈՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՅԱՆՋԱՐԿԸ ԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

Առաձգականությանգործակցի թվային հաշվարկ Ք

ճՔ

(ՔՔ) 27 »

.(գչգշ| ՆՅՀՐԻ՞2)/ »

ՃՔ

ՃԳ

Հ (Թ-Ք)2:(Թ:4.)2

2ՀԸ-ԸՐՎՐՎԸ-Ո--

---«5»1 5 5

ՀԱՎ»

----02ՀՂՀ

Աղյուսակ

1-2.

Գնառաձգականության հաշվարկը պահանջարկի ուղղագիծ կորի դեպքում

արտահայտում է գնի փոփոխությունը, այսինքն՝ ՃԳ «Գշ Գլ, իսկ Ք ՀՔշ Քլ: Գնի տոկոսային փոփոխությունը հավասար է ՃԳ գնի փոփոխությանն միջին գնի հարաբերությանը:Արտադրանքի տոկոսային փոփոխությունը հաշվարկվում է ՃՔ/Ք հարաբերությամբ, ՃԳ-ն

Դա ճշմարիտ է տրամագծորեն հակադիր բացարձակ առաձգական ն բացարձակ ոչ առաձգական պահանջարկներիդեպքում, բայց ոչ ընդ հանրապես: Թեքությունը ինքնին առաձգակա-

(ա) Առաձգական

ներկայացնում է Ք-ի միջին արժեքը: Բոլոր թվերը համարելով դրական մեծություններ, ստացված հարաբերությունը տալիս է պահանջարկիգնառաձգականության թվային արժեքը: որտեղ Ք-ն

նությունը չէ, քանի որ պահանջարկի կորի թե..քությունըկախված է Գ-ի ն Ք-ի փոփոխությունից, մինչդեռ առաձգականությունըկախված է նրանց տոնոսայրնփոփոխությունից:

Քանակ(մլ0.)

(գ) Ոչ առաձգական պահանջարկ

(բ) Միավոր առաձգական պահանջարկ

պահանջարկ

այյ

0օ

Քանակ(մլն.)

Նկար 1-2. Պահանջարկի գնառաձգականությունը բաժանվում է երեք դասի` առաձգական, միավոր առաձգական ն ոչ առաձգական

ՈՒ ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸ ԱՌԱՆՁԻՆ ՇՈՒԿԱՅՈՒՄ

ԿՈՌԱՋԱՐԿՆ

Պլ Բացարձակ

ոչ առաձգական

պահանջարկ

10օԷ

Բացարձակ

բացառապես ելնելով պահանջարկի կորի թեքությունից: Սակայն դրանք ծայրահեղություններ են. մինչդեռ իրականությանն ավելի շատ համապատասխանող միջանկյալ դեպքերում միայն թեքությունից ելնելով հնարավոր չէ առաձգականության վերաբերյալ եզրահանգում կատարել (տե՛ս հաջորդ էջի տողատակի ներդիրը):

ԱՌԱՁԳԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

առաձգական

պահանջարկ ւււ

11111111

ԵՎ

11Ք

Քանակ

Նկար 1-3. Բացարձակ առաձգական ն բացարձակ ոչ առաձգական պահանջարկ Բացարձակ ոչ առաձգական պահանջարկը (ՊգՀ0) ներկայացնող պահանջարկի ուղղահայաց կորը ն բացարձակ առաձգական պահանջարկը (ՊգչՀտ) պատկերող պահանջարկի հորիզոնական կորը հանդիսանում են տրամագծորենհակադիր ծայրահեղություններ:

Այս առանձնահատկությունը հասկանալու համար քննենք 1-2 (բ) գծապատկերը: Ակնհայտ է, որ պահանջարկի այս կորը հաստատուն թեքություն ունեցող ուղիղ գիծ չէ: Այնուամենայնիվ, այստեղ պահանջարկի առաձգականությունը հաստատուն է՝ Պգ -Ղ, որովհետն գնի տոկոսային փոփոխությունըամենուրեք հավասար է քանակի տոկոսային փոփոխությանը: 1-4 նկարը պատկերում է թեքության ն աՊառաձգականության շփոթեցնող որոգայթը: հանջարկի այս ուղղագիծ կորը ամենուրեք ունի նույն թեքությունը: Սակայն կորի վերնի մասում՝ Ա կետի մոտ, գնի տոկոսային փոփոխությունը շատ փոքր է, իսկ քանակի տոկոսային փոփոխությունը` խիստ մեծ, ն առաձգականությունը չափազանց մեծ է: Ուրեմն գնառաձգականությունը բարձր է ՊՊ ուղագիծ կորի վերնեիմասում: Եվ ընդհակառակը, երբ գինը շատ ցածր է, ապա գնառաձգականությունըմոտ 0-ի: Ընդհանրապես, ցանկացած ուղիղ գծի Մ միջնակետից վերենպահանջարկը առաձգական է նե.Պգ»1: Սիջնակետում պահանջարկըմիավոր առածձգականէ, այսինքն` Պգ-7: Սիջնակետից ներքն պահանջարկըոչ առաձգականէ ն ՊգՀԼ Ամփոփելով նշենք, որ միայն տրամագծորեն հակադիր բացարձակ առաձգական ն բացարձակ ոչ առաձգական պահանջարկը կարելի է որոշել`

ՀԱՍՈՒՅԹԸ

Առաձգականությանէության ըմբռնումն օգնում է պարզաբանելու արտադրողներիընդհանուր հասույթի վրա գնի փոփոխության ազդեցությունը: Պարզ է, որ բերքի առատությամբ պայմանավորված առաջարկի ավելացումը կհանգեցնի գների անկման: Սակայն տնտեսագետ Գրեգորի Քինգը լ էր նվազ ակնհայտ մի երնույթ ես` ագարակատերերը լավ բերք հավաքելիս ընդհանուր առմամբ ավելի քիչ հասույթ են ստանում, քան վատ բերքի դեպքում: Տարօրինակ է, բայց բարենպաստ եղանակը /Զասում ագարա-

կամել աղուց

Ուղիղ գծի առաձգականությունը Գ

ս Յէ

2Ւ

Նկար 1-4. Թեքությունը յունը տարբեր բաներ են

առաձգականուք-

կորի բոլոր Պահանջարկի ուղղագիծ

կետերն ունեն Շույն թեքությունը: Բայց միջնակետից վերն ջարկն առաձգական է, իսկ նրանից ներքն՝ ոչ առաձ գական, միջնակետում` միավոր առաձգական: Միայն 1-3 նկարում ցույց տրված ուղղահայաց ն հորիզոնական կորերի դեպքում դուք կարող եք գնառաձգականության ճասին ճիշտ եզրակացության հանգել բացառապես թեքությունից ելնելով:

պահան-

ՍԻԿՐՈՏԵՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԱՌԱՋԱՐԿԸ ՊԱՅԱՆՋԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

կատերերի եկամտին: Պատճառն այն է, որ սննդամթերքի ցածը գնառաձգականության հետեանքով առատ բերքը (մեծ Ք) միտում ունի զուգորդվելու փոքր հասույթի (փոքր Գ24Ք) հետ: Եկեք ուսումնասիրենք պահանջարկի գնառաձգականության ն հասույթի կապը: ընդհանուր Ըստ սահմանման` ընդհանուր հասույթը է գինը բազմապատկած քանակով հավասար (կամ` Գ2Ք): Եթե սպառողները գնում են 5 միավոր ապրանք, յուրաքանչյուրը Յ դոլարով, ապա ընդհանուր հասույթը կազմում է Ֆ15: Առաձգականության երեք դեպքերը հաճապատասխանում են գնի փոփոխության ն ընդհանուր հասույթի երեք տարբերառնչություններին. 7.

2. 3.

Կար անկումը մազեցոում

Եթե աահանջարկը ոչ գնառածգական է է գնի

սույթը-

ի"

ապա

Եթե պահանջարկը ապա գնի գնառաձգականձ, անկումը ավելացնումէ ընդհանուր հասույթը: Սրավոր առաձգական պահանջարկի սահմաճային դեպքում գնի աննումը չի փոփոյսում ոնդեանուր հասույթը: Այս երեք պնդումները հեշտությամբ կարելի

է ստուգել` վերադառնալով 1-2 նկարին: Սկսենք

հասույթը հենց գծապատկերիվրա չափելու եղանակից: Ամբողջ հասույթը հավասար է գնի ն քանակի արտադրյալին` Գ»«Ք: Այնուհետն, քառանկյան մակերեսը միշտ հավասար է հիմքի ն բարձրության արտադրյալին: Հետնաբար. պահանջարկի կորի ցանկացած կետում ընդհանուր հասույթը կարելի է գտնել` գնահատելով այդ կետին համապատասխանող Գ-ով ն Ք-ով կազմված քառանկյան մակերեսը: Օգտվելով 1-2 (բ) գծապատկերից, կարելիէ

առաձգականության ն հասույթի փոխառնչությունը ստուգել նան միավոր առաձգական պահանջարկի դեպքում: Ուշադրություն դարձրեք, որ ն՛ կ, ն Բ կետերի համար հասույթի ստվերագծված մակերեսը (Գ»«Ք) հավասար 51000 միլիոնի: Ամբողջ հասույթը ներկայացնող մթնեցված մակերեսները նույնն են, քանի որ Գ բարձրության փոփոխությունը փոխհատուցվում է Ք հիմքի փոփոխությամբ: Ահա թե ինչ է սպասվում միավոր ա-

ռաձգական դեպքում: պահանջարկի

Կարելի է տեսնել նան, որ 1-2 (ա) գծապատկերը համապատասխանում է գնառաձգական պահանջարկին: Այդ նկարում, գինը կիսով չափ նվազեցնելիս հասույթի քառանկյան մակերեսը 1000 մլն. դոլարից աճում է մինչն 5Ֆ1.500 մլն.: Պահանջարկը գնառաձգական է, քանի որ գնի նվազումն ավելացնում է ընդհանուր հասույթը: 1-2. (գ) գծապատկերում գինը կիսով չափ պակասեցնելիս հասույթի քառանկյունը 40 մլն. դոլարից փոքրանում է մինչն ֆ30 մլն., հետնա,.բար՝պահանջարկը ոչ գնառաձգական է: Գծապատկերներիցո՞ր մեկն է ցուցադրում Գրեգորի Քինգի այն եզրահանգումը, որ առատ բերքը պակասեցնում է ագարակատերերի ընդհանուր հասույթը: Պարզ է, որ դա 1-2 (գ) նկարն է: Իսկ ո՞ր մեկն Է ներկայացնում էմՍիԱյ քոմյունիկեյշնզ ընկերության այն համոզմունքը, թե միջքաղաքային հեռախոսակապիսակագների իջեցումը կառաջացնի պահանջարկի այնպիսի մեծ ծավալ, որ ընկերության ընդհանուր հասույ.Քը կավելանա: Իհարկե՝ 1-2 (այ) գծապատկերը: 1-3 աղյուսակում տրված են գնառաձգականությանը վերաբերող հիմնական հիշարժան դրույթները: Աշխատեք երկար մտապահել այս 2.կարնոր աղյուսակը:

Սի պարզ հնարք ձեզ թույլ կտա հեշտորեն հաշվել պահանջարկի կորի գնառաձգականությունը:Կանոնը հետնյալն է. ուի գծի առաձգականությունը տվյալ կետում հավասար Է կետից ներքն գտնվող հատվածի ն կետից վերն ընկաժ հատվածի երկարությունների հարաբերությանը: Դրանում համոզվելու համար նախ քննարկենք 1-4 գծապատկերը:Ուշադրություն դարձրեք, որ Մ միջնակետից վերն ընկած հատվածի(ԱՄ) երկարությունը ճիշտ հավասար է նրանից ներքն գտնվող հատվածի (ՄԶ) երկարությանը: Ուստի առաձգականությունըկլինի` ՄԶ/ԱՄՀ՛ՂՀ: Այս բանաձնից ստացվում է, որ Բ կետում` ՊգՀԲԶ/ԱԲՀ3/1Հ3, իսկ Ռ կետում ՊգՀ1/3: Ուղիղ գծի Պգ-ի հաշվարկի եղանակի իմացությունը հնարավորություն է տալիս այն հաշվելու պահանջարկի կորի ցանկացած կետում, ինչպես ցույց է տրված 1-5 նկարում. (1) Ձեր նախընտրածկետում (օրինակ` 1-5 գծապատկերում դա Բ-ն է) կառուցեք կորին տարված շոշափող: (2) Այդ կետում Պգ-ն հաշվենք ուղիղ գծի համար (օրինակ՝ Բ կետում ՊգՀ3): Ստացված արդյունքը ճշտորեն կլինի կորի առաձգականությունը Բ կետում: `

Նկար

1-5.

ԿՌԱՃԱՐՑՆ ՈՒ ՊԱԱՆՃԱՐԿԸ ԱՌԱՆՁԻՆ ՇՈՒԿԱՅՈՒՄ

Պահանջարկի առաձգա-

կանությունը

Մեկից ձեծ (Պգ»1)

Ազդեցությունը

հասույթի վրա

Առաձգական

Պահանջվող քանակի տոկոսային փո- Գնի նվազման դեպքում մեծ է գնի տոկոսային սույթներն ավելանում են փոփոխությունից

Միավոր

առաձգական

տոկուային Պահանջվող քանակի փոփոխությունը հավասարէ գնի տո-

Գնի նվազման դեպքում հասույթները մնում են անտոփոխ

Ոչ առաձգական պահանջարկ

Պահանջվող քանակի տոկոսային փոփոխությունը«ոյր է գնի տոկոսային փոփոխությունից

Գնի նվազման դեպքում հասույթները աակասումեն

պահանջարկ Մեկից փոքր (ՊգՀ1)

1-3.

Սահմանումը

Նկարագիրը

պահանջարկ փոխությունը

Մեկ (ՊգՀՂ)

Աղյուսակ

կոսային փոփոխությանը

հա-

Գնառաձգականության ամփոփագիր

Վ`ամոզվեք, որ հասկացել եք պահանջարկիգնառաձգականությանայս հատկությունները:

ԲԵՅՍԲՈԼԻ ՕՐԻՆԱԿԸ

Առաձգականությանըմբռնումը խիստ կարնոր է գործարար որոշումներ կայացնելիս: Ենթադրենք՝ դուք բեյսբոլի բնագավառի վստահագիր ունեք ն տոմսերից ստացվող ձեր հասույթը փորձում եք ավելացնել: Ձեր «Ալբուքերքի դուքս» թիմը սովորաբար խաղում է կիսով չափ դատարկ մարզադաշտում: Գործարար տնօրենը գալիս է Լ ասում. «Ես հաշվել եմ, որ տոմսերի 5-ից 10 դոլար արժողության դեպքում մեր տոմսերի գնառաձգականությունը կազմում է 0,5, 10-ից 12 դոլարի դեպքում` 1,2, իսկ 12-ից 15 դոլարի միջակայՔում՝ 2: Տոմսերի ընթացիկ գինը 10 դոլար է: Ի՞նչ պետք է անենք»: Առաձգականության ն հասույթի առնչությունՇիցկարելի է նկատել, որ տոմսի գինը Ֆ10-ից ցածր լինելու դեպքում ընդհանուր հասույթը կնվազի, քանի որ պահանջարկը ոչ գնառաձգական է: Եթե գինը Ֆ10-ից բարձրացվի, ապա ընդհանուր հասույթը կնվազի, քանի որ այդ տիրույթում պահանջարկը գնառաձգական է: Հետնաբար` տոմսի չորս քննարկվող գներից առավելագույն հասույթը կբերի Ֆ10-ը:

ԱՌԱՋԳԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՈՐՈՇԻՉՆԵՐԸ

Մեր վերլուծությունը սոսկ կենտրոնացված էր առաձգականության չափման վրա: Սակայն ինչո՞ւ որոշ ապրանքներ ցուցաբերում են առաձգական պահանջարկ, մինչդեռ մյուսները կարծես բոլորովին զգայուն չեն գնի նկատմամբ: Սննդամթերքի, վառելիքի ն կոշիկի նման առաջին անհրաժեշտության ապրանքների պահանջարկը ոչ առաձգական լինելու միտում ունի:

Այսպիսի ապրանքները կենսական անհրաժեշտություն են, ե դրանցից հրաժարվելը հեշտ չէ, նույնիսկ գների բարձրացման դեպքում: Դրան հակառակ, եթե դահուկասահքով ուղեկցվող հանգստի, 17 տարվա շոտլանդական վիսկիի, նորաձն հագուստի ն այլ ճոխությունների գինը բարձրանա, դուք կարող եք դրանք փոխարինել ուրիշ ապրանքներով: Ավելացնենք նան, որ անմիջական փոխարինիչ ունեցող ապրանքները ավելի բարձր գնառաձգականություն ունեն, քան անփոխարինելիները: Եթե վաղը սննդամթերքի ու կոշկեղենի բոլոր գներն աճեն 20 Չ65-ով,դժվար է ակնկալել, թե մարդիկ կդադարեն սնվել կամ կսկսեն ոտաբոբիկ ձան գալ: Այդ պատճառով էլ սննդամթերքի ու կոշկեղենի պահանջարկը ոչ գնառաձգական է: Մյուս կողմից, եթե պճեղախտի համաճարակը հնձի խոշոր եղջերավոր անասունների նախիրները, ն տավարի մսի ու կաշվե կոշկեղենի գինը բարձրանա, ապա մարդիկ մսեղենի իրենց պահանջը ն կոշկեղենի կարիքը կարող են բավարարել ոչխարի կամ թռչնի մսով ն այլ հումքից կարված կոշիկներով: Ուստի տավարի միսը ն կաշվե կոշկեղենը մեծ գնառաձգականություն են դրսնորում: Գնի փոփոխությանն արձագանքելու համար պահանջվող ժամանակամիջոցը նույնպես դեր է խաղում: Բենզինի օրինակը դրա լավ ապացույցն

Ենթադրենք բենզինի գինը հանկարծակի բարձրանում է հենց ավտոմեքենայով ձեր ճանապարհորդության ընթացքում: Մի՞թե լուրջ կհամարեք մեքենան վաճառելու ն հանգստից հրաժարվելու միտքը: Դժվար թե: Այսպիսով, կարճ ժամանակաշրջանում բենզինի պահանջարկի առաձգականությունը կարող է մոտ լինել 0-ի: է

ՍԻԿՐՈՏԵՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՏԱՆՋԱՐԿԸ ԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

Այնուամենայնիվ, երկար ժամանակաշրջաձեր վարքը կարող եք հարմարեցնել բենզինի բարձր գնին: Դուք կարող եք գնել ավելի փոքր ու վառելիքի խնայողական ծախս ունեցող մեքենա կամ հեծանիվ, երթնեկել գնացքով կամ ուրիշների հետ համատեղ օգտվել նույն մեքենայից: Փորձնական ուսումնասիրությունները հաստատում են, որ երկար ժամանակաշրջանում բենզինի պահանջարկի գնառաձգականությունը մոտ է 1-ի: Սպառման կառուցվածքը հարմարեցնելու ունակությունը ենթադրում է, որ շատ ապրանքների գնառաձգականությունը երկարատն ժամանակաշրջանում ավելի մեծ է, քան կարճատն ժամանակաշրջանում: Գնառաձգականությանվրա ազդող չորրորդ գործոնը սպառողի բյուջեում ապրանքի ունեցած կարնորությունն է: Եկամտի մեծ բաժին խլող ապրանքները գնի փոփոխություններինարձագանքելու ավելի ուժեղ միտում ունեն, քան առօրյա ծախսերի միայն չնչին մասը խլող ապրանքները: Ավտոմեքենաների կրկնակի թանկացման ազդեցությունը համեմատեք կոշկաքուղի գնի կրկնապատկման հետ: Մարդիկ խիստ սրտնեղեցին 1990թ. բենզինի թանկացման պատճառով, բայց կոշկաքուղի գնի կրկնապատկումը երնի թե չնկատեին: Եվ այսպես` կոշկաքուղի պահաննում

Առաջարկիգնառաձգականություններ գ

(ա)

1,0 (բ) Ազ» գ

(գ) Սգ-5

Ք Քանակ

Առաջարկի առաձգականությունը կախվածէ գնի նկատմամբ արտադրողի ար-

Նկար 1-6.

ձագանքից

Երբ առաջարկը հաստատագրված է, առաջարկի առաձգականությունը հավասար 0-ի` ինչպես (ա) կորի դեպքում: (գ) կորը գնի փոփոխությունների նկատմամբ մեծ արձագանք: ցուցաբերում է քանակի անսահման նակի փոփոխությունը հաա ոտո ւթյակը: ամեն աա

աժիարանքներ գնառածգանանութ- ԱՆԲ .

Ազ-

ԱԱ Քոլ

յան մեծությունը որոշում են հետեյալ տնտեսանան գործոնները. ապրանքի անհրաժեշտություն նամ ճոխություն լինելու աստիճանը, փոխարիՄյուս ծայրահեղ դեպքում գնի չնչին նվանրչների մատչելիության աստիճանը, արձագանԳումը առաջարկվող քանակը կհավասարեցնի թելու համար առկա Ժամանակըն սպառողիբյու. չնչին թանկացումը կհանգեցնի առաջեում ապրանքիհարաբերական կարնորությունը:Օի, իսկանսահման մեծացման: Այստեղ առաջարկի ջարկվող քանակի տոկոսային փոփոխության ու Այն, ինչ արեցինք պահանջարկի համար, կարող ենք անել նան համար: Տնտեսագետներն առաջարկի գնառաձգականությունը սահմանում են որպես ապրանքի շուկայական գնի նկատմամբ առաջարկվող քանակի արձագանքի

առաջարկի

ունակություն:

Ավելի ճիշտ՝ առաջարկի գնառաձգականությունը չափում է առաջարկվող քանակի փոփոխությունը` ի պատասխան ապրանքի գնի 190

փոփոխության:

Դիցուք` առաջարկվող քանակը որոշակիորեն հաստատագրված է, ինչպես շուտ փչացող ձկան դեպքում, որը շուկա է բերվում ամեն գնով վաճառելու համար: Սա բացարձակ ոչ առաձգական առաջարկի կամ առաջարկի ուղղահայաց կորի սահմանային դեպքն է:

նը չափազանց մեծ է ն առաջացնում է առաջարԿի հորիզոնական կոր: Սա առաջարկի անսահման առաձգականության հակառակ ծայրահեղ դեպքն է: Այս ծայրահեղությունների միջն առաջարկը առաձգական կամ ոչ առաձգական է կոչվում կախված նրանից, թե քանակի տոկոսային փոփոխությունը գնի տոկոսային փոփոխությունից մե՞ծ է, թե՞ փոքր: Այդ երկուսը միմյանցից սահմանազատողը միավոր առաձգական առաջարկի դեպքն է, երբ առաջարկի գնառաձգականությունը հավասար է 1-ի, իսկ առաջարկվող քանակի տոկոսային աճը ճշտորեն հավասար է գնի տոկոսային աճին: Պարզ երնում է, որ առաջարկի ն պահանջարկի գնառաձգականությունների սահմանում-

ՈՒ ՊԱՊԱՆՋԱՐԿԸԱՌԱՆՁԻՆ ՇՈՒԿԱՅՈՒՄ

(ԿՈՌԱՋԱՐԿՆ

ները համանման են: Միակ տարբերությունն այն է, որ գնի նկատմամբ առաջարկվող քանակի փոփոխությունը դրական է, իսկ պահանջարկինը`

բացասական:

Առաջարկի գնառաձգականության (Ագ) ճշգրիտ սահմանումը հետնյալն է` Առաջարկվողքանակի տոկոսային Ագ»

փոփոխություն

Գնի տոկոսային փոփոխություն

1-6 նկարը ցուցադրում է առաջարկի առաձգականության երեք կարնոր դեպք: Առաջարկի ուղղահայաց կորը արտահայտում է բացարձակ ոչ առաձգական առաջարկի դեպքը, հորիզոնականը` բացարձակ առաձգական, իսկ զրոյական ասկզբնակետով անցնող ուղիղ գիծը` միավոր : սահմանային դեպքը ռաձգականության են որոշում առաջարկի Ինչպիսի՛ գործոններ առաձգականությունը: Առաջարկի առաձգակավրա ազդող

ԱՐԵ հիմրական գորթուը յուղուռ ար արտադրության ընդլայնսան ոսարավո-

րության աստիճանն է: Եթե շուկայական գործող գներով հեշտությամբ հնարավոր է ներդրանք հայթայթել (ինչպես, օրինակ` գործվածքեղենի արտադրաճյուղում), ապա գների աննշան բարձրացումը կարող է զգալիորեն ավելացնել արտադրանքը: Դա ցույց կտա, որ առաջարկի գնառաճգականությունը համեմատաբար մեծ է: Մյուս կողմից, եթե արտադրական կարողությունները խիստ սահմանափակ են, ինչպես հարավաֆրի-

ԱԱ

ՈԱ

կյան ոսկու արդյունահանման դեպքում, ապա ոսկու գնի պնգամ կտրուկ բարձրացումները շատ քիչ կանդրադառնանՀարավային Աֆրիկայի ոսկու արտադրության վրա: Սա արդեն ոչ առաձգական առաջարկ է: Առաջարկի առաձգականության մյուս կարեվոր գործոնը դիտարկվողժամանակահատվածն է: Արտադրողներինանհրաժեշտ` արձագանքման ժամանակամիջոցի մեծացմանը զուգընթաց աճում է առաջարկվող քանակի վրա գնի տվյալ փոփոխության ներգործությունը: Գնի բարձրացումից հետո հնարավոր է, որ ձեռնարկությունները անկարող լինեն կարճ ժամկետում ավելացնելու աշխատանքի, հումքի ու արտադրամիջոցների ներդրանքը, ուստի առաջարկը կարողէ լինել խիստ ոչ գնառաձգական: Սակայն ժամանակի ընթացքում ձեռնարկությունները կարող են ավելի շատ աշխատողներ վարձել, նոր գործարաններ կառուցել, ընդլայնել արտադրականկարողությունները, ե առաջարկի առաձգականությունը կմեծանա: Այժմ, ավարտելով առաձգականության աույնձնահատկությունների վերլուծությունը, վերադառնում ենք առաջարկի ու պահանջարկի

հիմնականուղղությանը: ւ

Ուղիղ գիծ չհանդիսացող առաջարկի կորի առաձգականությունը կարելի է որոշել 8-րդ էջի տողատակիներդիրի տվյալ կետում կորին տարված շոճեջ շափող կառուցելովն այդ ուղղագիծ շոշափողի առաձգականությունըորոշելով:

նկարագրված ձնով`

ՆԱԶ:

ՈԱ ՄԱԱ ԱԱՆԱԱԱՐՀԱԱ

Առաջարկին պահանջարկի վերլուծությունը այն ամենաօգտավետ լծակներից է, որ տնտեսագիտությունն առաջարկել է: Սակայն ինչպես ամեն մի գործիք, այնպես էլ առաջարկի ու պահանջարկի կորերի հմուտ կիրառումը մեծ փորձառություն է պահանջում տնտեսագիտական վերլուծության ամեն մի քայլում հանդիպող ծուղակներում չհայտնվելու համար: Առաջարկնու պահանջարկը կարելի է օգտագործել միկրոտնտեսագիտական բազմաթիվ խնդիրներ լուծելիս: Ամենահետաքրքիր կիրառություններից մեկը գյուղատնտեսության բնագավառում է, որտեղ առաջարկն ու պահանջարկը հնարավորություն են տալիս հասկանալու ագարակատերերի եկամուտների անկայունության պատճառները ն գնահատելու այդ եկամուտների

բարձրացմանն ուղղված կառավարության միջոցառումները: Մյուսը առաջարկի ու պահանջարկի վրա հարկերի ունեցած ներգործությունն է, որով .,.կառավարությունը կարողէ միջամտել շուկային:

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱ

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Առաջարկի ու պահանջարկի փոփոխության ազդեցությունն ուսումնասիրելու լավագույն փորձադաշտը գյուղատնտեսության կատարյալ մրցակցային հատվածն է: Ագարակագործությունը թե ԱՄՆ-ի շատ տարածաշրջաններին թե աղ2,քատ երկրներիտնտեսության կենսական բնագավառն է, իսկ գյուղատնտեսական ապրանքները

ՍԻԿՐՈՏԵՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԱՌԱՋԱՐԿԸ ՊԱՅԱՆՃԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

միշտ եղել են ԱՄՆ-ի արտահանումների հիմնական մասերից մեկը:

ԱԱՑՆԵԼ

Ագարակագործությունը միժամանակ

մեր միակ մեծ արտադրաճյուղն էր: Մի հարյուր տարի առաջ Ամերիկայի բնակչության կեսը ապրում ն աշխատում էր ագարակներում: Սակայն այդ թիվը իջել է՝ այօր կազմելով ընդհանուր աշխատուժի 306-ը: Ո՞րն է գյուղատնտեսության անկման պատճառը: Շատերը ձգտում էին ավելի բարճր եկամուտների ն մեծ քաղաքների ավելի աշխույժ հասարակական կյանքին: («Ինչպե՞ս կարող եք պահել ագարակում, եթե տեսել են Փարիզը»): Քաղաքացիական պատերազմից հետո |

Ոռ

նրանց

սնամորթների բազմաթիվ ընտանիքներ լքեցին հարավը փորձելով ավելի մեծ. հնարավորութ-

.,կայիբնակչության աճի ն արտահանումների մեծացման հետնանքով սննդամթերքի պահանջարկը ընդլայնվում է: Բայց քանի որ սննդամթերքի մեծ մասը առաջին անհրաժեշտության ապրանքապա նավի պեռանաեգ երա տությամբ պահանջարկի տեղաշարժը ավելի համեստ

է:

Իսկ առաջա՞րկը: Չնայած շատերը սխալմամբ կարծում են, թե գյուղատնտեսությունը գործարարության հետադիմող բնագավառ է, սակայն վիճակագրականհետազոտությունները ցույց են տա լիս, որ գյուղատնտեսության արտադրողաը (ներդրանքի մեկ միավորին ընկնող կանությունը արտադրանքը) մյուս արտադրաճյուղերի համեմատությամբ ավելի արագ է աճել: Ինչպես պատկերված է 1-7 գծապատկերում, արտադրողականության արագընթաց աճը խիստ ճեծացրել է առաջարկը` առաջարկի կորը ԱԱ-ից տեղաշարժելով ԱԱ: Ի՞նչ պետք է տեղի ունենա Հ՛ կետում հասառաք

աճը է ան գացում տեխողլոգիական ազգանկի բացի դրանից, կտոււկ առաջըն գյուղատնտեսության բնագավառում շեշ-

թացը

Ան ջարկը:

ԱԱ

Նշանակալ

յան

դեպքում:

Առաջար

ընկնում պահանջարկի

տրուկ համեստ

աճը

առաջ

ընդլայնումից՝

ԱՐ ի:աէին: արոՆտեՋԱՆԻԱն աասնան վումն Ա ունեցածը ընդհանուր բամբակահավաք աճումների

թվու

տրակտորների, կոմբայնների ն մեքենաների կիրառությունը, հողերի պարարտացումն ու ոռոգումը, ընտանի կենդանիների ընտրովի բազմացումն ու նոր սերմացուների խաչասերումը: Այս բոլոր նորամուծությունները մեծապես ընդլայնեցին գյուղատնտեսական ներդրանքների արտադրողականությունը: Եվ, վերջապես, գրեթե բոլոր վիճակագրական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ եկամուտների ավելացման համեմատությամբ սննդամթերքի պահանջարկը ավելի դանդաղ է աճում: Այս փաստը նշանակում է, որ սննդամթերքի եկամտից ավելի միտումունի: դանդաղ աճելու

աատանջարկը ազգային

ԳՅՈՒՂԱՑԻԱԿԱՆՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԱՆԿՈՒՄԸ. ԳԾԱԳՐԱԿԱՆՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Լոկ մեկ գծապատկերը գյուղատնտեսական ապ րանքների գների անկման միտումը կարող է ավելի լավ բացատրել, քան գրքերով լեցուն գրադարանները ն թերթերի առաջնորդողները: 1-7 նկարի Հ կետում ցույց է տրված բարձր գներով հաստատված սկզբնական հավասարակշռությունը: Հետնենք, թե տարիների ընթացքում ինչ է կատարվում գյուղատնտեսության հետ: Ամերի

գների ղի

նվազման:

Վերջինտասնամյակներում

մահենց դա էր: Գների կարդակի համեմատությամբ հացահատիկի գնեթթ. ընկել են 67 «6-ով: Քանի որ րը 1951-1990 առաձգական է, գների անկման պահանջարկը ոչ 5, պատճառով գյուղատնտեսական ապրանքներից եկամուտը նույնպես նվազելու միտում

ստացվող ուսեր.

Բերքի սահմանափակումներ: յուն նվազող եկամուտների,

հակազդեցութ-

ագարակատ

արարողը աաալո ակըԵԱԱՆԴՆՐյությու համերկկալիքով հաճախ շում

գործադրել

րային կառավարության վրա: Սերնդեսերունդ, մեզ մոտ ն արտասահմանում, ագարակատերերին օգնելու նպատակով կառավարությունները բազմաթիվ քայլեր են ձեռնարկել. բարձրացրել են գները` դրանց սատար կանգնելով, արգելաԿել են ներմուծումները՝ սահմանելով մաքսեր ն բաժնեչափեր, իսկ երբեմն ագարակատերերին պարզապես լրավճար են տվել ցորենի կամ բուշելի դիմաց: . եգիպտացորենի յուրաքանչյուր Կառավարության կողմից ընդունված ամե.,նավիճահարույց գյուղատնտեսական ծրագրերից մեկն այն է, ըստ որի ագարակատերերից պահանջվում է սահմանափակել արտադրությունը: 1-8 նկարը արտահայտում է այս քաղաքականության տնտեսագիտությունը: Եթե գյուղատն-

ԿՌԱՃԱՐԿՆ ՈՒ ՊԱՅԱՆՋԱՐԿԸ ԱՌԱՆՁԻՆ ՇՈՒԿԱՅՈՒՄ

կավությունից: Բայց դա այն գինն է, որ հասարապետք է վճարի ագարակատերերին՝ նրանց արտադրական ռեսուրսները հարկադիր պարապուրդի մատնելու համար:

Գյուղատնտեսական ապրանքներիկությունը գների անկումը Պ

Պկ |

ԱՌԱՋԱՐԿԻ

մ՛

ՈՒ ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԻ

ԱՅԼ

Է»)

ԷԶ

Հ:

Խիստ ասած, առաջարկի ու պահանջարկի տեսությունը կիրառելի է միայն կատարյալ մրցակցային շուկայի դեպքում, որտեղ միատեսակ ապրանքները աճուրդով վաճառվում են մեծաթիվ գնորդների ու վաճառողների կողմից սպասարկվող շուկաներում: (Թեն կատարյալ մրցակցությունը Ամերիկայի տնտեսության մեծ մասի ճշգրիտ նկարագիրը չէ, այնուամենայնիվ, առաջարկի ու

/ /

՛ ՛

Բերքի սահմանափակմանծրագիր

Քանակ

Նկար 1-7. Գյուղատնտեսության անկումը ընդլայնվող առաջարկի ն ոչ գնառաձգական պահանջարկի հետնանք է կետի հավասարակշռությունը ներկայացնում ղատնտեսությանվիճակը տասնամյակներ առաջ: Տեխնոլոգիական առաջընթացով պայմանավորված առաջարկի մեծ ընդլայնման համեմատությամբ գյուղատնտեսական ապրանքների պահանջարկը ավելի դանդաղ է աճում: Ուստի գյուղատնտեսական ապրանքների մրցակցային գները նվազելու միտում ունեն: Ավելին, առաջարկի ընդլայնմանը զուգընթաց, ոչ գնառաձգական պահանջարկի հետնանքով նվազում է գյուղատնտեսական ապրանքների վաճառքից ստացվող եկամուտը: Հ

ՕՐԻՆԱԿՆԵՐ

ԲերքիսահմանՇափակում կումից

ափ:

է գյու-

տեսության նախարարությունը յուրաքանչյուր ագարակատիրոջից պահանջի նախորդ տարվա համեմատությամբ եգիպտացորենի ցանքատարածությունը կրճատել 20:6-ով, ապա արդյունքում եգիպտացորենի առաջարկի կորը կտեղաշարժվի դեպի վեր ն ձախ: Քանի որ սննդամթերքի առաջարկը ոչ առաձգակպն է, ապա բերքի սահմանաւիակումը բարձրացնում է ոչ միայն եգիպտացորենի ու այլ հացահատիկների գները, այլե միտում է ավելացնելու ագարակատերերի ընդհանուր հասույթն ու վաստակը: Իհարկե, սպառողները բերքի սահմանափաեն ճիշտ կումներից ու բարձր գներից տուժում այնպես, ինչպես կտուժեին ջրհեղեղի կամ երաշտի հետնանքով առաջացած սննդամթերքի սա-

Րա"

աԺ Ծ

լ լ

Բերքիսահճանափակումիցառաջ

| սմ

Քանակ

Նկար

ծրագսահմանափակճան ն' գինը, ե՛ եկամուտը

1-8. Բերքի րերը բարձրացնում են

Նախքան բերքի սահմանափակումը մրցակցային շուկան ցածր գներով հավասարակշռություն է հաստատում Հ կետում: Երբ կառավարությունը սահմանափակում է արտադրությունը, ապա առաջարկի կորը դեպի ԱԱ է տեղաշարժվում` հավասարակշռությունը տեղափոխելով դեպի Հ, իսկ գինը բարձրացնելով մինչն Բ: Համոզվեք, որ ոչ առաձգական պահանջարկի դեպքում մեծ է ՕսՀԱ հասույթի նոր ՕԲ3Ա քառանկյունը սկզբնական հասույթի քառանկյունից:

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՃԱՐԿԸՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸ ԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

պահանջարկի տեսությունը մի օգտավետ մոտավորություն է, որը կարողէ կիրառվել գինն ու քանակը փոփոխող ուժերի ազդեցությունը վերլուծելիս:

ՀԱՐԿԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸԳՆԻ

ԵՎ ՔԱՆԱԿԻՎՐԱ

Քննարկենք հարկի ազդեցությունը: Կառավարությունը հարկ է հավաքում բազմազան աղբյուրներից՝ ծխախոտին ոգելից խմիչքի վաճառքից աշխատավարձից ու շահույթից: Կարելի՞ է արդյոք առաջարկի ն պահանջարկի վերլուծուքյունն օգտագործել հարկի միկրոտնտեսական ներգործությունը քննելու համար:

Այո:Կարնոր օրինակբենզինի հարկը: Եվէ

րոպական երկրներում մեկ գալոն բենզինի հարկը 2-4 դոլար է, մինչդեռ Ամերիկայում մեկ գալոն բենզինի համերկրային հարկը ընդամենը մի քանի ցենտ է: Բենզինի բարձր հարկերի ջատագովները նշում են, որ երկիրը մեծ օգուտներ կստա-

րկբ ից:ովԲերլի ւ Բաքի րի պակասե նից:

Այն

ցնել

ելի

բյուջ

նե

բացը.

երի՝

յդ.

կզսպի նավթի աճող սպառումը, կկրճատի մեր կախումը մատակարարման անհուսալի օտարաղբյուրներից Ն կնվազեցնի

Բենզինի հարկի տեղաշարժը

Գգ ՞

էնե

ու

այի

օգտագործման Գ գոր

մյուս )

առաջարկն ու պահանջարկը օգտագործենք բենզինի վրա դրվող ֆ1 հարկային բեռի վերլուծելու համար: Հարկային ազդեցությունը

-Ո

Ա"

Բ:

ՎՀ Ն

20:.........

-՞

1,00

15Լ

ՅՈ»

0.90,

2. Ն0է----ՍՎ0-ՅԵ-"

Յ,

ռ 0,50է-

---Ո)

ա Բ Ւ

ԼւԼԼէլլԼլ1

ղդ

էԼ

Լ.Լ

31400

Քանակ(մլրդ. գալոն)

ոա կաուուն արարող

ընկնում

Բենզինի վրա դրված Ֆ1 հարկը առաջարկի ԱՍԱկորը ֆ1ով տեղաշարժում է վեր` առաջացնելով առաջարկի ԱԱ զուգահեռ կորը: Այս նոր առաջարկի կորը ՊՊ-ի հետ հատվումէ նորհավասարակշռության 3՛ կետում, որտեղ

Աա երկա ղտոտվավնասակար հետնանքներր: Եկեք ությունն

են

ցույց

Գ Ական աԱ «9կենտր: Սաները :

տալիս Գ-ի

Ք-ի փոփոխությունները:

մության Լ արիայի թյուններին, բեր հակառակ որոշա-

նը,

բեռ ասելով` նկատի ունենք հարկի վերջնական Դոան առաջարկի կորը տնտեսական ներգործությունը: Արդյո՞ք այդ բեռը ե ժ հ է դեպի դե եր 19-ով: Պատկիորեն տեղաշարժվում վեր է ի վերջո ամբողջապես ընկնում նավթարդյունաճառն այն է. որ արտադրողները տվյալ քանակը բերողների ուսերին, թե՞ տեղափոխվում է սպա(դիցուք՝ 100 մլրդ. գալոն) շահագրգռված են վառողների վրա: կարելի է ստանալ ճառելու միմիայն այն դեպքում, եթե ստանան միայն առաջարկի ու պահանջարկի վերլուծուքնախկին նույն զուտ գինը: Այսինքն` առաջարկյունից: 1-9 նկարը սկզբնական հավասարակշվող յուրաքանչյուր քանակի համար շուկայական ռությունը ցույց է տալիս ԱԱ ն ՊՊ կորերի հատգինը ճշտորեն պետք է ավելանա հարկի չափով: ման Հ կետում, երբ բենզինի մեկ գալոնն արժե Եթե արտադրողները: սկզբում ցանկանում էին ամբողջ սպառումը տարեկան կազմում է վաճառել 80 մլրդ.գալոն` Տ0,90-ով, ապա այժճ մլրդ. գալոն: ն րանք նույն քանակը կցանկանան վաճառել Բենզինի ճանրածախ շուկայում Ֆ1 հարկի 51ց0-ով (որը հարկը հանելուց հետո 1 գալոնի է առագանձման ազդեցությունը դիմաց արտադրողներին կտա նույն Տ0,90-ը): ջարկի կորի դեպի վեր տեղաշարժով պահանՈ՞րը կլինի նոր հավասարակշիռ գինը: Պաջարկի կորը թողնելով անփոփոխ: Այն չի տեղատասխանը ստացվում է առաջարկի ու պահանշարժվում, որովհետն բենզինի հարկի մեծացուջարկի նոր Ան ն ՊՊ կորերի հատման Հ՛ կետում: մից հետո ամեն մի գնին հաճապատասխան պաԱռաջարկիտեղաշարժի պատճառով գինն ավելի հանջվող քանակը չի փուիոխվում: Երնի սպաբարձր է, իսկ գնվող ն վաճառվող քանակները ռողները ոչ տեղյակ են, ո՛չ էլ հետաքրքրվում են, կրճատվել են: Եթե ուշադիր ուսումնասիրենք թե բենզինի լցակայանում իրենց վճարած գումագծապատկերը, ապա կտեսնենք, որ նոր հավասա-

են

ով:

Պատասխանը

ակ 37.

պատկերված

ԱՌԱՋԱՐԿՆՈՒ ՊԱՄԱՆՃՋԱՐԿԸ

ԱՌԱՆՁԻՆ ՇՈՒԿԱՅՈՒՄ

րակշռության դեպքում գինը 1Ֆ-ից հասել է մոտ Ֆ1,90-ի: Այս դեպքում գնման ու վաճառքի նոր հավասարակշռության կետում արտադրանքը 100 մլրդ. գալոնից նվազել է մոտ 80 մլրդ. գալոնի: Վերջին հաշվով ո՞վ է վճարում հարկը: Ինչպիսի՞ն է հարկի բեռը: Պարզ է, որ նավթարդյունաբերությունը վճարում է փոքր մասը, 1Ֆ-ի փոխարեն ստանալով միայն 90 ցենտ (ՖՂ1,90 -ից հանած Ֆ1 հարկը): Իսկ սպառողը իր ուսերին կրում է բեռի մեծ մասը: Մանրածախգինը բարձրացել է 90 ցենտով, որովհետե առաջարկը համեմատաբար գնառաձգական է, իսկ պահանջարկը` ոչ

մուտքը ապակարգավորվեց, ե վատ կառավարվող օդուղիների սնանկացման հետ մեկտեղ ճյուղում սկսվեց լարված մրցակցություն: 1-10 (ա) գծապատկերը լուսաբանում է ապակարգավորման ազդեցությունը օդային փոխադրումների ուղեվարձի վրա: Աճող մրցակցությունն ընդլայնեց առաջարկը, մեծապես ավելացրեց օդային ուղնորությունների ծավալը՝ իջեցնելով միջին գինը: Հիմնականում օգտվեցին նրանք, ովքեր ուղեվարձը վճարում էին զեղչով ն թռիչքներ կատարում Նյու Յորքի ու Շիկագոյի նման խոշոր քաղաքներից: Այնուհանդերձ, միջազգային թռիչքների սպասարկումը մնաց խիստ կարգավորված, իսկ միջազգային փոխադրումների ուղեվարձը ներքին չվերթերի ուղեվարձից բավական բարձր էր:

գնառաձգական:

Ընդհանրըասյես,պահանջարկի ն առաջարկի համեմատական առաձգականությունից է Սայխված, թե հարկն ավելի շատ ում վրա կընկնի՝ սպառողների, թե՞ արտադրողների եթե առաջարնր համեմատությամբ պահանջարկը ոչ առաձգական է ասա հարնը նտեղափոխվի սպառողների վրա, իսկ եջե պահանջարկի համեմատությամբ առաջարկն է ոչ առաձգական, ասյա հարկի բեռը կընկնի արտադրողներիուսերինԱռաջարկի ու պահանջարկի վերլուծությունը կարելի է կիրառել հարկի բազմաթիվ այլ տեսակների նկատմամբ: Օգտագործելով այդ միջոցը, մենք կարող ենք հասկանալ, թե ծխախոտի հարկը ինչպես է ներգործում նրա գնի ու սպառման վրա, թե ներմուծման վրա դրված հարկը կամ մաքսը ինչպես է անդրադառնում արտաքին առետրի վրա, ն թե աշխատանքի, արտադրամիջոցների ու հողի նման նճերդրանքների վրա դրված հարկերը ինչպես կազդեն աշխատավարձի, շահադրույքների ու հողի վարձավճարի վրա:

ԱՌԱՋԱՐԿՆՈՒ ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸ

ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

Առօրյա կյանքն առաջադրում է անհամար տնտեսական հարցեր, որոնք հնարավոր է լիովին հասկանալ միայն առաջակի ու պահանջարկի վերլու-

ծությամբ: Ահա դրանցից երեքը. »

(աանարգավորումը ն օդային փոյխադրումնեոհ ուղեվարձը: Մինչն 1970-ական թվականնեհամերկրային վարչությունը սահմանափակումներ էր կիրառում օդուղիների մրցակցության նկատմամբ` սահմանափակելով դրանց մուտքը քաղաքներիմեծմասը: Տոմսերի գները բարձր էին, Ա շատ չվերթեր ւիաստորեն դատարկ էին: Քննադատության հետնանքով 1980թ. գնագոյացումը ե ներքին չվերթերի

Բժիշկների առաջարկի սահմանափակումը: Բժշկական ուսումնական հաստատությունների դիմորդների թիվը մի քանի անգամ գերազանցում է ուսանողների թվին: Բժշկական ուսումնական հաստատության յուրաքանչյուր տեղի համար քննություն են հանձնում բազմաթիվ մարդիկ: Վկայագրման խստագույն պահանջներով պայմանավորվածայս սահմանափակումը բժշկական հաստատություններին պարտադրվածէ Ամերիկայի բժիշկների միության կողմից:

Սահմանափակումը արդյունավետորե

նվազեցնում է բժիշկների առաջարկը` նրանց առաջարկի կորը տեղաշարժելով դեպի ձախ, ինչպես ցույց է տրված է 1-10(բ) նկարում: Այս ն վկայագրման նման ընթացակարգի պաշտբուժսպապանները գտնում են, որ ԱՄՆ-ում դրանք սարկման որակը պահպանելու անհրաժեշտ են: Քանի որ բուժսպասարկման պահանջարկը ոչ գնառաձգականէ, բժշկական հաստատությունների ուսանողների թվի սահմանափակումը բարձրացնում է բուժսպասարկման գինը ենավելացնում բժիշկների եկամուտը: Բարձր որակն ապահովվում է ավելի թանկ բուժսպասարկման շնորհիվ:

համար

Ֆորդի դարաշրջանից մինչն 1950-ական թվականները ԱՄՆ-ն իշխում էր ավտոմեքենաների համճաշխարհայինշուկայում: Այնուհետն Եվրոպայում ն ճապոնիայում տեղի ունեցած տեխնոլոգիական արագ առաջընթացի շնորհիվ, սկսվեց ներմուծվող մեքենաների հեղեղ, որը 1980-ական թվականներին կազմում էր

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՅԱՆՋԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

է Այսպիսով, տեղական ավտոմեքենաների գինն ու քանակը ավելանում են, քանի որ պահանջարկի կորը շարժվում է դեպի հյուսիսարնելք` տեղական մեքենաների առաջարկի տրվածկորի երկայնքով:

շուկայի 2526 բաժինը: Արտադրական կարողությունների պարապուրդի ն գործազրկությա պատճառով դաժան հարվածի տակ

ընկած ավտոմոբիլային ընկերություններն ու արհմիությունները կոնգրեսի վրա ճնշում գործադրեցին արտասահմանյան արտադրության ներմուծումը սահմանափակելու

Աատակնի Առաջարկված լուծումներից

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ

ՄԻՋԱՍՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

մեկը ավտոմեքենաների վրա ներմուծման մաքս սահմանելն էր: (Ներմուծման մաքսը ներմուծվող ապրանքների վրա դրվող հարկն է:) Ֆ2000 մաքսադրույքը կկրճատեր ներմուծվող մեքենաների քանակը՝ առաջարկի կորը տեղաշարժելով

ԱՆՍԱՍԱ՞Նէ ԱՐԴՅՈՔ ԱՌԱՋԱՐԿԻԵՎ

ՊԱՀԱՆՃԱՐԿԻՕՐԵՆՔԸ

կկրճատվեր: Տե՛ս՝ 1-10 (գ) գծապատկերը: Առանձին գծապատկերովկարելի է ցույց տալ, որ ներմուծման մաքսը մեծացնում է տե. ղական արտադրության ավտոմեքենաների պահանջարկը: Ինչո՞ւ: Որովհետն մաքս սահմանվելուց հետո տեղական ավտոմեքենաների անմիջական փոխարինիչների (այսինքն` ներմուծված մեքենաների) գինը ավելի բարձր

Այժմ մենք պատկերացնում ենք, թե առաջարկն ու պահանջարկը ինչպես են գործում մրցակցաին շուկայական տնտեսությունում գներն ու քանակները սահմանելիս: Բայց հենց այս առնչությամբ գուցե ցանկանանք ինքներս մեզ հարց տալ, թե որն է կառավարության կարգավորումների, հարկերի ու ծախսերի, ինչպես նան միջազգային առետրի ներգործության ն բազմաթիվ այլ .,.գործոններիուրույն դերը:

ՇՈՒԿԱՅԻՆ

Նանան Աահանեվու Գինը կբարձրանար, ե

ն ձախ:

եր

Ներմուծվող

մեքենանե

(բ) Բժիշկների թվի

(ա) Օդուղիների

ապակարգավորումը

|Պ

ՀՀ՛

Տլ

Պր

1-10.

տե

Աս

8՛

Օդային փոխադրումների

Նկար

Էշ

``Ք

քանակը

գ Պ

Ա Հ յ"

սահմանափակումը Գ

Գ ա

(գ) Ներմուծման սահմանափակումը

(

/ ԻՊ `

ՔՆԻ

Բուժսպասարկումների քանակը

|ս

Հ. Հ .-

Ա՛

Ներմուծվածմեքենաների քանակը

Առաջարկի ն պահանջարկի կիրառությունները

Առաջարկիու պահանջարկի վերլուծությունը կարող է բացատրել բազմաթիվ կարնոր տնտեսական գործընթացներ: (ա) գծապատկերը ցույց է տալիս, թե օդուղիների բնագավառի ապակարգավորումը ինչպես է հանգեցնում ցածր գների ն օդային ուղնորությունների ավելացման: (բ)-ն

է տալիս, թե բժիշկների թվի սահմանափակումը ինչպես կարող է նրանց եկամուտների ավելացման հետ մեկտեղ բարձրացնել բուժսպասարկման գինը: (գ)-ն ցույց է տալիս, թե ներմուծման մաքսը ինչպես է նվազեցնում ներմուծվող մեքենաների քանակը ե բարձրացնում գինը: ցույց

ԿՌԱՋԱՐԿՆ ՈՒ ՊԱՊԱՆՃԱՐԿԸԱՌԱՆՁԻՆ ՇՈՒԿԱՅՈՒՄ

Մենք չենք կարող ժխտել, որ գինը կախված ձեռնարկած միջոցառումներից: Բայց դրանք չեն գումարւյում առաջարկի ու պահանջարկի ուժերին: Ավելին, այդ միջոցառումները պատկանում են այն բազճաթիվ գործոննե րի թվին, որոնք գործելուՄ առաջարկի ն պահանեն գինն ու քանաջարկի միհջոցու|՝սահմանում կը: Եթե կառավարությունը ավելի շատ փող Է ծախսում կոշկեղեն կաճ բեռնատար մեքենաներ գնելու կամ թմրամոլների առողջությունը վերականգնելու հետազոտությունների վրա, ապա նման ծախսերըկտեղաշարժեն այդ ապրանքների պահանջարկը ն կբարձրացնեն դրանց գինը: Սակայն ռազմական ապրանքների կամ հետազոտությունների մրցակցային գները ի վերջո դարձ յալ որոշվում ենառաջարկով ու պահանջարկով: Այլ կերպ ասած` առաջարկն ու պահանջարկը ոչ թե գնի վերջնական բացատրությունն են, այլ գնի ն քանակի վրա ներգործող բազմազան ուժերը վերլուծելու ն. նկարագրելու օգտակար ընդհանուր հասկացություններ: Վերջնական պատասխան տալու փոխարեն առաջարկն ու պահանջարկը ավելի շուտ տնտեսությունն ըմբռնելու ելակետն են: Ըմբռնելով, թե տնտեսական ուժերը ինչպես են գործում առաջարկի ն պահանջարկիմիջոցով, կարող ենք հասկանալ սկսնակների շփոթը, ոբոնք հայտարարում են. «Դուք չեք կարող չեղարկել առաջարկի ու պահանջարկի օրենքը: Քանութ արքան գիտեր, որ ինքը չի կարող օվկիանոնի մակընթացությանը հրամայել շրջանցելու ծովում գտնվող իր գահը: Նմանապես ամեն խելացի կառավարություն գիտե, որ չի կարող խույս տալ առաջարկի ու պահանջարկի գործողությունից կամ խոչընդոտել այն»: Ավելի լավ է տնտեսագիտություն ընդհանրապես չուսումնասիրել, քան մնալ այդ կարծիքին: Կառավարությունը, անշուշտ, կարող է ազդել գների վրա: Կառավարությունները գների վրա ազդում են` ներգործելով առաջարկի կամ պահանջարկի, կամ երկուսի վրա էլ: Դարեր շարունակ կառավարությանները գները բարձրացրել են` սահմանափակելով արտադրանքը: 1990 թ. Իրաքի նավթի բեռնարգելքը սահմանափակեց արտադրությունը ն շեշտակիորեն բարձրացրեց գները: Սուրճի գինը բարձրացնելու նպատակով Բրազիլիան վառում էր այն: Վերնում նշեցինք, թե ԱՍՆ-ի կառավարությունները ինչպես են սահմանափակում ցանքատարածությունը, որպեսզի բարձրացնեն սննդամթերքի գինը ն ագարակների եկամուտը: Այս կառավարությունները առաջարկի ու պահանջարկի օրենքը չեն խախտել ն գաղտնի է կառավարության

րշ «)

Հ.

Ֆ.

«Հ. Է)

տնտեսականզենքեր չունեն: Նրանք պարզապես գործել են առաջարկի ու պահանջարկի միջոցով:

ՕՐԵՆՔՈՎ ՀԱՍՏԱՏԱԳՐՎԱԾԳՆԵՐ

գոյություն ունի կառավարության կողմից առաջարկին ու պահանջարկին միջամտելու մի եղանակ, որը հանգեցնում է անսպասելի ն երբեմն արատավոր տնտեսական հետնանքների: Երբեմն կառավարությունը օրենքով առավելագույն կամ Կարնոր օրինակնվազագույն գին է սահմանում: ներից են նվազագույն աշխատավարձը, բնակվարձի վերահսկումը ն շահադրույքի առաստաղը: Պատերազմի ժամանակ կառավարությունը հաճախ աշխատավարձի Ն գների վերահսկողություն է պարտադրում, որպեսզի կանխի գների եծ

փոփոխությունը:

Առաջարկի ու պահանջարկի օրենքին նման ձով միջամտելը էապես տարբերվում է առաջարլի ու պահանջարկի միջոցով կառավարության գործելակերպից: Տեսնենք, թե ինչու:

Գնի առաստաղներ: Քննարկենք բենզինի առաջարկն ու պահանջարկը: Դիցուք` սկսում ենք մի իրադրությունից, երբ բենզինի մեկ գալոնի գինը 51 է: Այնուհետն, պատերազմի կամ հեղափոխության հետնանքով նավթի մճատակարարումները խիստ կրճատվում են: Ենթադրենք, նավթամթերքի գները կտրուկ աճում են, ն բենզինի մեկ .գալոնի գինը հասնում է Ֆ2-ի: Ամբոխահաճները գլուխ են բարձրացնում պախարակելով ստեղծված իրադրությունը: 5,Նրանք պնդում են, որ չարաշահող նավքային ըն.կերությունները խաբում են սպառողներին: Ավելին, բարձրացող գները սպառնում են կենսապահովման ծախսերի գնաճային պարույրներ առաջացնել: Գնի վերահսկողության ջատագովների .ւիաստարկներըամենուրեք այսպիսիք են: Աճող գների բախվելով կառավարությունները հաճախ վերահսկում են գները, ինչպես նավթի գների նկատմամբ վարվեց ամճերիկյանկառավաթթ. էներգակիրների գները րությունը, 1973-1981 կտրուկ բարձրացնելու ժամանակ: Ենթադրենք, կառավարությունն ընդունում է մի օրենք, ըստ որի պահպանելով նախկին մակարդակը, բենզինիմեկ գալոնի գինը սահմանվում է Ֆ1: 1-11 նկարում օրենքով սահմանված այդպիսի առավելագույն գինը ցույց է տրված գնի մակարդակի ՍԺԿ գծով: Օրենքով սահձանված գնի առաստաղի դեպքում առաջարկն ու պահանջարկը միմյանց չեն հաճձապատասխանում: Սպառողները ցանկանում են ավելի շատ բենզին գնել, քան արտադրողները կկամենան Է ԱՏրոն

լթ

ի Շ)հ

-՛7թ75Դ"ՆԻե

գրով:

(4. ՓՈԵՍոչ1-

ՒՂ,

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ,ԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

պատկերված է Ժ-ի ու Կ-ի միջե առաջացած ճեղքվածքով: Այս ճեղքվածքը այնքան է մեծ, որ շատ չանցած բենզինի լցակայանները կդատարկվեն: Ինչ-որ մեկը ստիպված կլինի հեռանալ առանց բաղձալի բենզինի: Մյուս կողմից, եթե ազատ շուկայի գործունեությունը թույլատրվեր, ապա շուկան կհավասարակշռվեր Ֆ2 կամ ավելի բարձր գնի մակարդակում: Սպառողները կդժգոհեն, բայց կնախընտրեն պատրաստակամորեն վճարել բարձր գինը, քան մնալ առանց Դա

պետք է ինչ-որ կերպ նորմավորվի: Սկզբում դա հնարավոր է իրագործել «շուտ եկողը շուտ է սպասարկվում» սկզբունքով, յուրաքանչյուր սպառողին վաճառվող քանակը սահմանաւիակելով կամ` առանց դրա: Հերթեր են գոյանում, ն վառելիք հայթաթելու համար պետք է բավական ժամանակ ծախսել:

Նորմավորում: Ժամանակի ընթացքում ձնավորվում է որնէ տեսակի ոչ գճայրըն նորմավորման մեխանիզմ: Բենզինի ե այլ պահեստավորվող վառելանյութի: Սակայն շուկան չի կարող հավասարակշոապրանքների պակասը հաճախ կարգավորվում է, մարդկանց ստիպելով հերթ կանգնել, այսինքն` վել, որովհետե արտադրողների կողմից բարձր գին նշանակելը հակասում է օրենքին: Դրան հե. .նորմավորելով հերթերի օգնությամբ: Կամ նորտնում է հիասթափության ն ատնասության ժա6մավորվող ապրանքին տնօրինելու հնարավոմանակաշրջանը փոխձայնակցող ավտոմեքենարություն ունեցող անձինք զբաղվում են սնշունաների խաղը, երբ լցակայանում բենզինն սպառյ/անան առետրու, որը սահմանվածից բարձր վելուց հետո ոմանք մնում են առանց վառելագներով կատարվող անօրինական գործարք է: Դա ջանքերի զուր վատնում է, քանի որ մարդիկ նյութի: Բենզինի անբավարար մատակարարումը իրենց թանկարժեք ժամանակը ծախսում են՝ փորձելով բավարարել իրենց կարիքները: Ոչ մեկն իրեն երջանիկ չի զգում, առավել նս` տագԲենզինի գնի առաստաղ նապահույզ վաճառողը: Ի վերջո կառավարուքսահմանելու տնտեսական յունը ծրագրում է ոչ գնային նորմավորման ավելի արդյունավետ ձներ, որոնցից են պաշտոնական բաշխումը ն կտրոնային նորմավորումը: Գ Կտրոնայրն նորմավորման դեպքում յուրաՊ՛ քանչյուր սպառող ապրանք գնելու համար պետք Պ Տ3ՒԱ` Ճ ո ) է ունենա կտրոն ն փող: Արդյունքում ստեղծվում Յ ԿԱ լ է երկու տեսակի փող: Եթե նորմավորումն ընառաստաղի թշ Հ դունվում է, ե կտրոններ են բաշխվում ըստ ընբացակայության լ դեպքում Տ2Է տանիքի մեծության, մասնագիտական անհրա' ժեշտության կամ այլ չափանիշների, ապա պաԷՀ ր ի լ առաստաղ կասորդը վերանում է, քանի որ պահանջարկը Կ ժ Տ: Ս սահմանափակված կտրոնների բաշխմամբ: Աոթարկի պակասը են փոխում առաԻսկ կտրոններն ինչպե՞ս ս՛ ջարկի ու պահանջարկի պատկերը: Ակնհայտ է, դողքու Պ տ Ք որ կառավարությունը դրանք պետք է թողարկի Ճ ճիշտ բավարար քանակով, որպեսզի 1-11 գծապատկերի պահանջարկի կորը տեղաշարժվի դեՔանակ(մլրդ.գալոն) պի Պ՛Պ՛, որտեղ առաջարկն ու նոր պահանջարկը Նկար 1-11. Նորմավորման բացակայության հավասարակշռվում են սահմանված առավելադեպքում օրենքով սահմանված առավելագույն գնի կետում: Չափից ավել կտրոններ թոգույն գինը առաջարկի ու պահանջարկի ղարկելու դեպքում պահանջարկիավելցուկ է գոմիջն ճեղքվածք է առաջացնում յանում, ն նորից հայտնվում են պակասությունն ու Օրենքով սահմանված գնի առաստաղի բացակայութհերթերը, բայց ավելի փոքր չափով: Եթե թոյան դեպքում գինը կաճեր մինչն 3: Գնի առավելագույն ղարկվող կտրոնների թիվը չափազանց փոքր է,

հետնանքները

գնի առաստաղի

մակարդակը ֆ1 սահմանելիս առաջարկն ու պահանջարկը չեն հավասարակշռվում,ուստի առաջարկի պակասը վերացնելու համար անհրաժեշտ է կիրառել պաշտոնական կամ ոչ պաշտոնականնորմավորման որնէ եղանակ ն փաստացի պահանջարկը տեղաշարժել դեպի

Պ՛Պ-

արի ոնավելագոււն գիիրը կիջնի, անվաֆ

ապա

ապոպն

աշարնե

ուտակվեն, ն

գի-

բուլացնելու ազդանշան է: նորմավորումը րուսը թուլացնել որ զդանջ Շուկայական տնտեսությունների մեծ մասում կտրոնային նորմավորումը համակրանք չի -

6"ՌԱՋԱՐԿՆՈՒ ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸԱՌԱՆՁԻՆ ՇՈՒԿԱՅՈՒՄ

վայելում: Սակայն նորմավորման ու գների վե .9ոռոռշանրորեն ուղեկցվում է վատնումներով, անարդյունավետությամբ ն իրավիճակի վատթարահսկողության տված դասերը տարածվում են ..Ռացումուլ պատերազմի կամ էներգետիկ ճգնաժամի խնդիր ների շրջանակից դուրս, որովհետն այդպիսի ոչ բնականոն երնույթները լուսաբանում են գների

ՆՎԱԶԱԳՈՒՅՆԵՎ ԱՌԱՎԵԼԱԳՈՒՅՆ

գործառույթը բնականոն պայմաններում:

ՄԱԿԱՐԴԱԿՆԵՐ

Մեննակետայնէ որ բարիքները միշտ սակավ են, ն հասարակությունը երբեք բոլորի ցանկութեն ճիշտ էլ քաղաքական ճնշում է գործադրվում Բնականոն պայյունները չի կարող բավարարել: գները ցածր, իսկ աշխատավարձըբարձր պահեինքն է նորմավորում առաջարլու համար, կենսափորձը սովորեցրել է, որ մաններում գինն կի սակավությունը: Պակասության ժամանատնտեսության առանձին հատվածներում գնի ն գներն աճում են՝ ստիաշխատավարձի վերահսկողությունը հակում ուկաշրջանում շուկայական աելով հրաժարվել ավելորդ սաառումից ն խրանի տնտեսական մեծ աղավաղումներ առաջացխուսելով. արտադրությունը: Լիության դեպքում նելու: Ուստի տնտեսագետները սովորաբար գներն ընկնում են` խրախուսելով սպառումը ն խորհուրդ են տալիս գնի իրավական վերահսկոզսպելու արտադրությունը: Երբ կառավարություղությունը կիրառել միայն ծայրահեղ անհրաժեշնը միջամտելով հակազդում է առաջարկին ու 6 տության դեպքում: աահանջարկին փողը դադարում է կատարել Այնուամենայնիվ, երբ Ադամ Սմիթը առարնորմավորողի դերը: Այսպիսի միջամտությունը ուկում էր վաղ ժամանակաշրջանի մերկանտիլիս-

(բ) Բնակվարձի

(ա) Նվազագույն

աշխատավարձ

վերահսկողություն

Աա

Պա

Կա

Բ ԵԼՆ

Ես

/ ՀԸ

նա

Պա

Աշխատանք 1-12.

ԱբԺ:

օ0Ճ

օձ Նկար

Ս"

Յ :

Պ՝

Աբ

) -

|Պ

(գ) Առավելագույն շահադրույք

Սր

Կ,ՀՊ, զ

օք

Սգ 1Էռժաաատտատաաատաաաաատ Ժգ

օ4Ճ

ի:

Բնակարաններ

Պգ

Փոխառություններ

Կառավարության կողմից գնի վերահսկողության հետնանքները

(ա) Ազատ շուկայական հավասարակշռության Հա կետից խիստ բարձր նվազագույն աշխատավարձիԵ.,Եւ մակարդակի սահմանումը հանգեցնում է ստիպողական հավասարակշռության՝ Ժ,. կետում: Նվազագույն աշխատավարձի խիստ բարձր մակարդակը աշխատողներին ներառում է ԺւաԿւ միջակայքի գործազրկության աքցանի մեջ: Նվազագույն աշխատավարձի մակարդակի իջեցումը ՊաՊա կորի երկայնքով (սլաքներով ցույց տրված ուղղությամբ) մեզ տեղաշարժում է դեպի վար՝ մեծացնելով

զբաղվածությունը:

(բ) Ազատ շուկայական հավասարակշռության Հ. կետից առավելագույն բնակվարձի խիստ ցածր ԱչԱբմակարդակի սահմանումը` ԺբԿբմիջակայքում առաջացնում է չբավարարված վարձակալների մի բազմություն: Բնակվարձի առավելագույն մակարդակի բարձրացումը պակա-

սեցնում է ավելցուկ պահանջարկը, ե այդ արտադրաճյուղը ԱչՍ, առաջարկի կորի երկայնքով (սլաքներով ցույց տրված ուղղությամբ) տեղաշարժում դեպի վեր: Նոր շենքերի շինարարությունը ավելացնում է բնակելի տարածությունը, իսկ հին թաղամասերըավելի արդյունավետ

օգտագործվում: (գ) Ազատ շուկայական հավասարակշռությանՀգ կետից ցած գտնվող առավելագույն շահադրույքի ՍգՍգմակարդակի սահմանումը հանգեցնում է առկա դրամական միջոցների սպառման: ԺգԿգմիջակայքի ճարահատյալ փոխառուները ստիպվածեն դիմելու գիշատիչ փոխատուներին: Շահադրույքի առավելագույն մակարդակի բարձրացումը իրականում կարող է պակասեցնել շատերի կողմից վճարվող շահադրույքը: են

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸ ԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

տական քաղաքականության դեմ, նալավ գի տեր, որ տնտեսական համակարգերի մեծամասնության անարդյունավետությունը գալիս է առաջարկի ու պահանջարկի մեխանիզմին բարենպատակ, բայց ոչ մասնագիտական միջամտությունից: 1-12 նկարում ներկայացված են կառավարության միջամտության երեք օրինակներ` նվազագույն աշխատավարձի սահմանումը, բնակվարձիվերահսկողությունը ն շահադրույքի առաստաղի սահմանումը: Դրանք լուսաբանում են, թե ինչպիսի կողմնակի անսպասելի հետնանքներ կարող են առաջանալ, երբ կառավարությունը միջամտում է շուկայի կողմից գնի ն քանակի

սահմանմանը:

Աշխատավարձի նվազագույն դրույքը: Աշխատավարձի նվազագույն դրույքի վերաբերյալ կառավարությունը երբեմն ընդունում է օրենք, որով աշխատանքների մեծամասնության համար սահմանվում է դրույքների նվազագույն մակարդակ: Թեն գրեթե ամեն ոք ընդունում է չքավորության դեմ մղվող պայքարում բարձր աշխատավարձի կարնորությունը, այնուամենայնիվ. հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ նվազագույն աշխատավարձի բարձր մակարդակը հաճախ վնասում է հենց նրանց, ում ըստ մտադրության պետք է օգներ: Եթե աշխատատեղեր չկան, ապա ի՞նչ օգուտ. թե աշխատանքի փորձ չունեցող երիտասարդը գիտե, որ իր աշխատանքի մեկ ժամի դիմաց վճարելու են Ֆ4: 1-12(ա) նկարը պարզաբանում է, թե նվազագույն աշխատավարձի բարձր մակարդակը ինչպես է գործազուրկների բազմություն առաջացնում: Կարող ենք նան հաշվի առնել նվազագույն աշխատավարձի բարձրացման ազդեցությունը ցածր վարձատրվող, ցածր որակավորում ունեցող աշխատողների ընդհանուր աշխատավարձի վրա: Հետազոտությունները հուշում են, որ ցածր որակավորում ունեցող աշխատողներիպահանջարկիգնառաձգականությունը 1-ից մեծ է, քանի որ ձճեռնարկությունները ցածր որակավորում ունեցող տեղացի աշխատողներին փոխարինում են միջին որակավորում ունեցողներով արտադրամիջոցներով ն ցածը վարձատրվող օտարերկրացիներով: Եթե ցածր վարձատրվողաշխատողների պահանջարկը առաձգական է, ապա կարո՞ղ եք տեսնել, թե ինչու նվազագույն աշխաայս տավարձի բարձրացումը նվազեցնի խմբի վաստակած ամբողջ աշխատավարձը:

«»

Բնայվարծի վերահսկողությունը: Ոչ մեկը չի սիրում բնակվարձ վճարել: Սակայն հողի ն բնակտարածքի սակավությունը քաղաքներում հաճախ դառնում է բնակվարձի սրընթաց բարձրացման պատճառ: Ի պատասխան բնակվարձ աճի նե տնատերերի հանդեպ թշնամանքի, կառավարությունը երբեմն բնակվարձի վերահսկողությունէ պարտադրում: 1-12(բ) նկարում ցուցադրված առաջարկի ու պահանջարկի վերլուծությունը պատկերում է բնակվարձի վերահսկողության արդյունքները: Բնակվարձի վերահսկողության պայմաններում գնորդների մի ստվար խումբ չի կարողանում բնակարան ճարել: Մարդիկ ընդարձակ բնակարաններում չափազանց երկար են ապրում, որովհետն բնակվարձը պահվում է շուկայական մակարդակիցցածր: Տեղի է ունենում ոչ գնային նորմավորում, ն վարձու բնակարան հայթայթելու համար մարդիկ ստիպված կաշառում են տնատերերին կամ մուծում հսկայական կանխավճարներ: Բնակէ գո. վարձի վերահսկողությունից յություն ունեցող կացարանների պահպանման ն բարելավման գործը, ինչպես նան նոր շենքերի շինարարությունը: Նյու Յորքի, Բերկլիի, Վարշավայի ուրիշ քաղաքների պատմական փորձը ցույց է տալիս բնակվարձի վերահսկողության արատավոր ազդեցությունը բնակարաններիշինարարության ն նորոգմանվրա: Նյու Յորքը վկա է եղել, թե տասնյակ հազարավոր շենքեր ինչպես են լքվել, որովհետն վերահսկվող բնալկլվարձը չափազանց ցածր էր ծախսերը հատուցելու ն հարկերը վճարելու համար: Եվրոպացի մի քննադատի խոսքը բառափոխելով նկատենք՝ «Քաղաք կործանելու գործում ռմբակոծությունից բացի, թերնս ոչինչ այնքան արդյունավետ չէ, որքան բնակվարձիվերահսկողությունը»:

տուժում

Շահադրույքի

առաստաղը: Շահադրույքը ո-

րոշակի ժամանակով փոխառվող փողի դիմաց վճարվող գինն է: Օրինակ` եթե դուք ձեր կրթությունը ֆինանսավորելու նպատակով տարեկան 1096 շահադրույքով փոխառում եք ֆ5.000, ապա պարտավոր եք փոխառվածմիջոցների դիմաց որպես շահ վճարել տարեկան Ֆ500: Աստվածաշնչական ժամանակներից ի վեր շահի գանձումը կասկածի առարկա է եղել: Մարդիկ դեմ են դրամական միջոցների օգտագործմանդիմաց փոխատուներին վճարելուն, քանի որ նրանք որնէ շոշափելի ծառայություն չեն մատուցում: Անցյալում շահով

ԿՌԱՋԱՐՑՆ ՈՒ ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸԱՌԱՆՁԻՆ ՇՈՒԿԱՅՈՒՄ

փող տալը կոչվում էր վաշխառություն ն դիտվում էր իբրե հանցագործություն: Նույնիսկ նահանգներ օրենքով սահմանում առավելագույն շահադրույքը: Ցավոք, առավելագույն շահադրույքը եր բեմն խիստ ցածր է ազատ շուկայի դրույքից: Միգուցե վարկատոմս կամ ավտոմեքենա ձեռք բերելու համար տրված փոխառության տարեկան 1246 շահադրույքը բարձր թվա, սակայն

ՍԱՍօր Նե

ԱԱ Անա արական րունակության 1-12(գ) նկարը

ռիսկը: ցուցադրում է առավելագույն շահադրույքի խիստ ցածր մակարդակի ազդեցությունը: Դրամական միջոցները սպառվում են: Դրամատներն ու ֆինանսական հաստատությունները այլ հրաժարվում են օրենքով սահմանված շահադրույքով անշահավետ փոխառություններ տալ: Նրանք, ովքեր ենթադրաբար պետք է օգտվեին շահադրույքի վերահսկողությունից, հանկարծ պարզում են, որ ոչ մեկն իրենց փոխառություն չի տրամադրում, բացի փոխատվության գիշատիչներից, որոնք կարող են պահանջել «հինգի դիմաց վեց», այսինքն` յուրաքանչյուր փոխառված Ֆ500-ի դիմաց` շաբաթական Ֆ600: Ի՞նչ օգուտ այն էժան փոխառությունից, որ չես կարող ստանալ:

Շուկային միջամտելու նմանատիպ օրինակներ կարելի է գտնել բոլոր հասարակություններում: Իրոք, սոցիալիստական տնտեսությունները մեծածախ մակարդակի վրա պետական հրահանգների, կանոնակարգերի, քարոզչության ն տույժերի օգնությամբ փորձել են շրջանացել առաջարկն ու պահաջարկը: Մոսկվայում, Պեկինում ու Պրահայում հացի ճեծ հերթերը վկայում հեն, որ առաջարկիու պահանջարկի դասերը գործում են ամենուրեք, այլ ոչ թե միայն իրենց երկրնենտե սությունըն շուկայակա ն համ ամարող երկր

ում: :

ու պա Սրանով եզրափակում ենք առաջարկի հանջակի մեր վերլուծությունը: Հաջորդ մի քանի գլուխներում կուսումնասիրենք պահանջակի ու

հիտունքները առաջարմի սպառողի ծախքերիհարցում: ԱյդԱՐրությա գլուխները ն գործարար

կօգնեն բացատրելու գնագոյացման բնույթը մրցակցային ու մենաշնորհային շուկաներում ն վերլուծելու, թե ինչու ջրի նման կենսական անհ.,րաժշտությանապրանքները էժան են, իսկ ադամանդի կարգի շքեղությունները՝ թանկ, ն պար.,.զաբանելու,թե մրցակցային շուկաները ինչու են հանգեցնում ռեսուրսների արդյունավետ (թեն, գուցե՝ անարդար)բաշխման: Փ

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

Ա. 1.

Պահանջարկի

առաջարկի առաձգականություն

Պահանջարկի գնառաձգականությունը չափում է պահանջարկի քանակական փոփոխությունը` ի պատասխան գնի փոփոխության:Պահանջարկի գնառաձգականությունը (Պգ ) սահմանվում է որպես պահանջվող քանակի տոկոսային փոփոխության ն գնի տոկոսային փոփոխության հարաբերություն: Այսինքն՝ Պահանջակիգնառաձգականություն

ՊգՀ

պահանջվող քանակի տոկոսայինփոփոխություն

գնի տոկոսայինփոփոխություն

Այս հաշվարկի մեջ նշանը ընդունվում է դրական, իսկ արժեքների միջիններն են: 2.

Գ-ն ն Ք-ն

հին

նոր

Գնառաձգականությունը բաժանվում է Յ դասի: (ա) Պահանջարկը համարվում է առաձգական, եթե պահանջվող քանակի տոկոսային փուփոխությունը գերազանցում է գնի տոկոսային փոփոխությանը: Այսինքն` Պգ»1: (բ) Պահանջարկը համարվում է ոչ առաձգական, եթե պահանջվող քանակի տոկոսային փոփոխությունը փոքր է գնի տոկոսային փոփոխությունից:Այստեղ՝ ՊգՀՂ: (գ) Սահմանային դեպքում, երբ պահանջվող քանակի տոկոսային փոփոխությունըճշտորեն հավասար է գնի տոկոսային փոփոխությանը, պահանջարկը համարվում է միավոր առաձգական, որտեղ ՊգՀԴՂ:

ՍԻԿՈՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

Գնառաձգականությունը պարզապես թիվ է, ներառյալ տոկոսները: Այն չպետք է շփոթել թեքության հետ:

Պահանջարկի առանձնահատկությունը արտահայտում է գնի փոփոխուքյան ազդեցությանը ընդհանուր հասույթի վրա: Պահանջարկը առաձգական է, եթե գնի նվազեցումը ավելացնում է ընդհանուր հասույթը: Եթե գնի նվազեցումը պակասեցնում է ընդհանուր հասույթը, ապա պահանջարկը ոչ առաձգական է: Միավոր առաձգական պահանջարկի դեպքում գնի փոփոխությունը չի անդրադառնում ընդհանուր հասույթի վրա:

Սննդամթերքի ն կացարանինման առաջին անհրաժեշտության ապրանքների գնառաձգականությունը միտված է ցածր լինելու, իսկ ձյունագնաց մեքենաներին օդային ուղնորությունների պես ճոխություններինը՝ բարձր: Գնառաձգականության վրա ազդող մյուս գործոններն են` պատրաստի փոխարինիչների մատչելիության աստիճանը, գնի փոփոխությանը հարմարվելու համար սպառողի ունեցած ժամանակը ն սպառողի բյուջեում այդ ապրանքի վրա ծախսվողբաժինը:

կռաջարկի գնառաձգականությունը չափում է արտադրողների կողմից առաջարկվող արտադրանքի տոկոսային փոփոխությունը ի պատասխան շուկայական գնի տվյալ տոկոսով փոփոխությանը:

10.

Պահանջարկի

առաջարկի կիրառություններ

Գյուղատնտեսությունը առաջարկի ու պահանջարկի ամենապարգասավոր կիրառության ասպարեզներիցէ: Գյուղատնտեսականտեխնոլոգիայի բարելավումները մեծապես ավելացնում են առաջարկը, մինչդեռ սննդամթերքի պահանջարկիաճը ոչ թե ուղիղ համեմատական է եկամտի աճին, այլ ավելի փոքր է: Ուստի սննդամթերքի ազատ շուկայական գները ընկնելու միտում ունեն: Զարմանալի չէ, որ ագարակատերերի եկամուտները սատարելու նպատակով կառավարությունները ընդունում են բազմաթիվ ծրագրեր, այդ թվում` բերքի սահմանափակումը:

կպրանքի վրա դրված հարկը տեղաշարժում է առաջարկի ու պահանջարկի հավասարակշռությունը: Վարկային բեռը արտադրողների համեմատությամբ սպառողների վրա այնքանով ավելի կընկնի, որքանով պահանջարկը առաջարկի համեմատությամբ ոչ առաձգականէ: Գնի վրա հազարավոր ուժեր են ներգործում:Սակայն ազատ մրցակցային շուկայում դա տեղի է ունենում միմիայն առաջարկի ու պահանջարկի մժհջոցուլ: Կառավարությունը առանձին շուկաների գնի ն քանակի վրա սովորաբար ազդում է առաջարկի ու պահանջարկիօգնությամբ:

Կառավարություններըմրցակցային շուկաների գործունեությանը ժամանակ առ ժամանակ միջամտում են` սահմանելով գների առավելագույն կամ նվազագույն մակարդակ: Այդպիսի իրավիճակում առաջարկվող ու պահանջվող քանակների հավասարության պարտադիր պայմանը վերանում է: Գնի առավելագույն մակարդակըգոյացնում է հավելյալ առաջարկ, իսկ նվազագույնը` հավելյալ պահանջարկ: Արդյունքը խաթարումներնու անարդյունավետությունն են: Եթե առաջարկի ու պահանջարկի անհամապատասխանությունը պաշտոնական բաշխման կամ կտրոնային նորմավորման միջոցով չի վերացվում, ապա կարող է առաջանալ անկարգություն ն գոյանալ սն շուկա:

ԱՌԱՋԱՐԿՆՈՒ ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸԱՌԱՆՁԻՆ ՇՈՒԿԱՅՈՒՄ

ՎԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԿՐԿՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՐ

Առաձգականության հասկացություններ

Առաջարկի

պահանջարկի, առաջարկի գնառաձգականություն առաձգական, ոչ առաձգական,միավոր առաձգական պահանջարկ ՊգՀ Ք-ի տոկոսային փոփոխություն / Գ-ի տոկոսային փոփոխություն Գ2Ք ընդհանուր հասույթ առաձգականությանորոշիչներ

հարկային բեռ՝ սպառողներին փոխանցվող արտադրողներինփոխանցվող նորմավորում գնի միջոցով գնի վերահսկողության հետնանքով առաջացող խաթարումներ սն շուկան ն կտրոնային նորմավորումը

ն պահանջարկի կիրառություններ

ՀԱՐՑԵՐ ՔՆՆԱՐԿՄԱՆ ՀԱՄԱՐ

«Լավ բերքը սովորաբար կնվազեցնի ագարակատերերի եկամուտը»: Այս պնդումը պարզաբանեք առաջարկի ու պահանջարկի գծապատկերիօգնությամբ: Շարադրեք ն պատճառաբանեք, թե ապհետնյալ զույգերից ձեր կարծիրանքների քով ո՞րն է ավելի գնառաձգական` օծանե-

մեքենա ն ավտոդող, սովորական պաղպաղակ ն շոկոլադով պաղպաղակ: «Գնի 196 անկումը հանգեցնում է պահանջվող քանակի 296 մեծացման: Հետնաբար,

Աթյան 1/2-ով, խարինվի փոխություն

կերրփո. այս

Սպառողների եկամտի աճ: Բնակվարձից ամսական 510 հարկ: Կառավարության հրամանագիր, ըստ որի բնակվարձը ամսական 5Ֆ200-իցավել չպետք է լինի: դ) Շինարարական նոր եղանակ, որը թույլ է տալիս կիսով չափ կրճատել բնակարանների շինարարության ծախքերը: ե) Շինարարների աշխատավարձի բարձրացում 2096-ով: այ

բ) գ)

փոերկու

ապա ուրիշ ի՞նչ կպահանջվի կատարել

քաղվածքում: Քննարկեք բնակարաններիմրցակցայինշուկան: Հետնյալ փոփոխությունները (մյուս գործոններն անփոփոխ պահելու դեպքում) ի՞նչ ազդեցություն կթողնեն հավասարակշիռ արտադրանքի ու գնի վրա: Յուրաքանչյուր դեպքում ձեր պատասխանը բացատրեք առաջարկի ու պահանջարկի օգ-

ռությամբ:

Վերջերս մի հետազոտություն հանգեցրեց հետնյալ եզրակացությանը. «Նյու Յորքի հեգնանքներից բնակարանների շուկայի մեկն այն է, որ թեն կարգավորվող բնակվարձով բնակարաններիթիվը 3 անգամ գերազանցում է ազատ շուկայի բնակարանների թվին, սակայն շատ ավելի դյուրին է կարան գտնելը»: Առաջարկին պահանջարկի վերլուծության օգտագործմամբ բացատրեք այս թվացյալ պարադոքսը: Բացատրեք ն գծապատկերով ցույց տվեք, թե 1990-1991 թթ. Իրաքի նավթի արտահանման բեռնարգելքը ինչպես ազդեց նավթի առաջարկի ու պահանջարկի ն այդպիսով հավասարակշիռգնի ն քանակի վրա: Կառավարության ծրագրերի մի պահպանողական քննադատ գրել է. «Կառավարությունը լավ գիտե մի բան անել: Դա այն է, թե ինչպես ստեղծել պակասություն ն ավելցուկ»: Այս մեջբերումը բացատրեք` օգտագործելով այնպիսի օրինակներ, ինչպիսիք են նվազագույն աշխատավարձը կամ շահադրույքի առաստաղը: Վերընթերցեք 9-րդ էջի բեյսբոլի օրինակը: Գծեք 1-2 աղյուսակի նման աղյուսակ, որտեղ առաձգականությունը հաշվարկված է գնի փոփոխությունների համար: Ընդունելով, որ տոմսի Ֆ10 գնի դեպքում դուք վաճառում եք 15.000 տոմս, ավելացրեք մի նոր սյունակ, որը յուրաքանչյուր գնի դեպքում պատկերի հասույթները: Այս օրինակը արդէ առաձգականության ն յո՞ք հաստատում հասույթի փոխառնչությունը: ընդհանուր

ՍԻԿՈՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՋԱՐԿԸ ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸ ԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

10.

նկարի երրորդ օրինակում ներմուծվող ավտոմեքենաների վրա Ֆ2.000 մաքս է դրված: Ցույց տվեք այս մաքսադրույքի ազդեցությունը ամերիկյան արտադրության ավտոմեքենաների առաջարկի ու պահանջարկի են հավասարակշիռ գնի ու քանակի վրա: Բացատրեք, թե ամերիկյան ավտոընկերությունները ն ավտոշինարարները ինչո՞ւ են հաճախ սատարում մեքենաների ներմուծման սահմանափակումներին: Խնդիրներ առաձգականությանվերաբերյալ. ա) Յաշվարկված է, որ հում նավթի պահանջարկի գնառաձգականությանը կարճա1-10

ժամանակահատվածումկազմում է 0,05: Ինչպիսի՞ն կլինի նավթի համաշխարհային առաջարկը 596-ով կրճատող բեռնարգելքի ազդեցությունը նավթի գնի ն քանակի վրա, եթե մեկ բարել նավթի սկզբնական գինը ՖՅ էր: բ) Վերադառնանք 1-2 աղյուսակին, որպեստն

զի ցույց տանք, որ առաձգականությունը չափման միավորից կախված չէ: Առաձ-

գականությունը հաշվեք պահանջարկի յուրաքանչյուր զույգի համար: Գնի միավորը դոլարից դարձրեք ցենտ: Քանակի միավոր բուշելը փոխարինեք տոննայով՝ ընդունելով, որ 30 բուշելը 1 տոննա է: Վերահաշվարկեք առաջին երկու շարքի Բացատրեք, առաձգականությունները: թե ինչու ստացվեց նույն պատասխանը: գ) Հետազոտությունները ցույց տվեցին, որ քրեկ կոչված թմրանյութի պահանջարկի գնառաձգականությունը 0,1 է: Պատկերացրեք, որ Նյու Յորք քաղաքի քրեկ գործածողներիկեսը իր տենչը բավարարում է զբաղվելով հանցավոր գործունեությամբ: Կիրառելով առաջարկի ու պահանջարկի վերլուծությունը, ցույց տվեք, թե քրեկի առաջարկը Նյու Յորքի շուկայում 50 օ6-ով կրճատող խիստ օրինապահ ծրագիրը ինչպե՞ս կանդրադառնա Նյու Յորքում կատարվող հանցագործությունների թվի վրա: Քրեկի օգտագործման օրինականացումը, եթե այն քրեկի գինը իջեցրել է 90 Չ6-ով, ինչպե՞ս

ա-Գ

Նկար

1-43.

կազդի անօրինական գործունեության ն թմրանյութի օգտագործման վրա: Քրեկ օգտագործողների կեսին բարեհաջող բուժած ծրագիրը ինչպե՞ս կազդի գնի ն տենչի վրա: դ) Բարդ խնդիր նրանց համար, ովքեր սիրում են պարզ հանրահաշիվն ու երկրաչափությունը: Հաստատեք 8-րդ էջի տողատակի ներդիրում ուղիղ գծի համար տրված Պգ-ի կանոնը: 1-13 նկարում պատկերված եռանկյունում պահանջարկի կորի հավասարումն է` Ք-բ-(բ/այ)Գ, որտեղ բ-ն Ք առանցքի վրա անջատված հատվածի երկարությունն է, իսկ ա-ն՝ Գ-ի: ՊՊ-ի հակադարձ թեքությունը կլինի` -(4Ք/4Գ)--(ՃՔ/ՃԳ)-բ/ա: Այժմ, կիրաբանաձեը, ս ստանում ռ ելու Պգ--(ԺՔ/ԺԳ)(Գ/Ք) ) ) բանաճեր,

լով Գ--(

որը ենք 9Պգ-(բ/այվԳ/լբ-բ/այԳ-Գ/(ա-Գ), ներքնի ն վերնեիուղղաձիգ ճնավոր փակագ-

հածերով պարփակվածերկարությունների րաբերությունն է: Կարո՞ղ եք ցույց տալ, որ ըստ եռանկյունների նմանության` ՊգՀԳ/(ա-Գ)Հբմաս հավասար է «տրված կետից ն ներքն վերն գտնվող հատվածների երկարությունների հարաբերությանը», ինչպես շարադրված է 8-րդ էջի տողատակում:

ԳԼՈՒԽ

ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸ

ԵՎ ՍՊԱՌՈՂԻ ՎԱՐՔԸ

Ո՞վ է ցինիկը: Մի մարդ, որ գիտե ամեն ինչի գինը, սակայն չգիտե ոչ մի բանի արժեքը:

ՕսկարՈւայլդ Մեզանից յուրաքանչյուրն ամեն օր անհամար ընտրություններ է կատարում: Պետք է նախաճաշե՞լ, թե՞ երկար քնել: Նախաճաշին սուրճ կամ կա՞թ խմել, թե՞ թեյ: Ժամանակը ծախսել տնտեսագիտություն ուսումնասիրելո՞ւ, թե՞ համերգի վրա: Նոր մեքենա՞ գնել, թե՞ վերանորոգել հինը: Ծախսե՞լ եկամուտը, թե՞ տնտեսել ապագայի համար: Այս որոշումները, որ պայմանավորում են սպառման ընտրությունը կամ սպառողի վարքը, մեր առօրյա կյանքի անբաժանելի մասն են: Տնտեսագիտության կարնորագույն խնդիրներից մեկը սպառողի վարքի կանոնների բացատրումն է: Մենք արդեն ծանոթ ենք պահանջարկի օրենքին ն գիտենք, որ մարդիկ ապրանք ավելիշատ են գնում, երբ գինը ցածր է, ն ավելի քիչ երբ գինը բարձր է. Նախորդ էջերում մենք նան ծանոթացանք տարբեր ապրանքների գնառաձգականությանը: Այս գլխում կընդլայնեն, պահանջարկի ուսումնասիրությունը: Մենք կտեսնենք, թե անհատական նախասիրությունները կամ սպառողական ապրանքների տարբեր փաթեթների օգտակարությունը ինչպես են բացատրում սպառողի վարքը ն շուկայական պահանջարկը: Օգտակարության տեսությունն ու սպառողի վարքը կօգնեն պարզաբանելու որոշակի առեղծվածներ: Մարդիկ երբեմն զարմանում են, թե ինչու կյանքի աղբյուրը` ջուրը. այդքան էժան է, մինչդեռ մորթեղենի նման անօգտակար պերճանքի առարկաներն այդքան թանկ են: Վասկացությունը, որը հայտնի է որպես սպառողական հավելուրդ, կօգնի բացատրելու այս պարադոքսը:

ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՕԳՏԱԿԱՐՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

Սպառողի վարքը բացատրելիս վկայակոչում ենք այն հիմնական նախադրյալը, որ մարդիկ հակված են ընտրելու այն ապրանքներն ու ծառա-

յությունները, որ իրենք ավելի բարձր են գնահատում: տան, թե սպառողները Որպեսզի ցույց տարբեր հնարավորություններից ինչպես են ընտրություն կատարում, մեկ դար առաջ տնտեսագետները մտցրել են օգտակարության գաղափարը: Ելնելով օգտակարության գաղափարից, նրանք կարողացան ստանալ պահանջարկի կորը .,ն բացատրել կորի հատկությունները: Ի՞նչ ենք հասկանում օգտակարություն ասելով: Մեկ բառով ասած` օգտակարությունը նշանակում է բավարարվածություն:Ավելիճշգրիտ՝ դա ցույց է տալիս այն սուբյեկտիվ հաճույքը կամ օգ.տավետությունը, որ անհատը ստանում է տվյալ ապրանքը կամ ծառայությունը սպառելիս: Օգտաէ նույնացնել լլարությունը ճշգրիտ հոգեբանականընկալման կամ զգացմունքի հետ, որը կարող է դիտարկվել կամ չափվել: Օգտակարությունը գիտական հասկացություն է, որը տնտեսպագետներն օգտագործում են հասկանալու համար, թե բանական սպառողները տաչբեր ապրանքներ ձեռք բերելիս ինչպես են բաշխում իրենց սահմանափակ ռեսուրսները, որպեսզի առավելագույն բավարարվածությունստանան:

չպետք

որնէ

ՍԱՀՄԱՆԱՅԻՆՕԳՏԱԿԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ

ՆՎԱԶՈՂ ՍԱՀՄԱՆԱՅԻՆ

ՕԳՏԱԿԱՐՈՒԹՅԱՆ ՕՐԵՆՔԸ

Օգտակարությունը ինչպե՞ս է կիրառվում պահանջարկի տեսության մեջ: Ասենք` պաղպաղակի առաջին միավորի սպառումը ձեզ որոշակի բավարարվածությունկամ օգտակարություն է տալիս: Այժմ ենթադրենք, թե սպառում եք երկրորդ միավորը: Ընդհանուր օգտակարությունը մեծանում է, որովհետե ապրանքի երկրորդ միավորը ձեզ որոշակի լրացուցիչ օգտակարություն է տալիս: Իսկ երբ սպառում եք նույն ապրանքի երրորդն չորրորդ միավո՞րը:

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.ԱՌԱՋԱՐԿԸ

ՊԱՅԱՆՋԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

Այժմ կարիք ունենք ներմուծելու մի նոր ե հիմնարար հասկացություն` սահմանային օգտակարությունը: Պաղպաղակի երկրորդ միավորն ուտելիս դուք ստանում եք որոշ լրացուցիչ բավարարվածություն կամ օգտակարություն: Ձեր ստացած օգտակարության աճը կոչվում է սահմանային օգտակարություն: «Սահմանային» արտահայտությունը տնտե սագիտության մեջ հանգուցային եզը է ն միշտ «հավելյալի» իմաստ ունի: Մեկ դար առաջ տնտեսագետները ձնակերպեցին մի կարնոր առնչություն, որը շատ նմանէ նվազող հատույցի օրենքին: Օգտակարության մասին մտածելով` տնտեսագետներըձնակերպեցին նվազող սահմանային օգտակարության օրենքը: Ըստ այդ օրենքի` ապրանքի հավելյալ կամ սահմանային օգտակարությունը հետզհետե նվազում է, երբ անհատն ավելի ու ավելի շատէ այն սպառում: Ո՞րն է այս օրենքի իմաստը: Օգտակարությունը սկսում է աճել, երբ դուք որնէ ապրանք ավելի շատ եք սպառում: Այնուամենայնիվ, ըստ նվազող սահմանային օգտակարության օրենքի, երբ որնէ ապրանք ավելի ու ավելի շատ եք սպառում, ապա դրա ընդհանուր օգտակարությունն ավելի ու ավելի դանդաղ է աճում: Ընդհանուր օգտակարության աճը դանդաղում է, որովհետն սահմանային օգտակարությունը (ապրանքի վերջին միավորի սպառումից ստացված հավելյալ օգտակարությունը) նվազում է, երբ ապրանքն ավելի շատ է սպառվում: Նվազող սահմանային օգտակարության պատճառն այն է, որ ապրանքից ստացված բավականությունը նվազում է, երբ այդ ապրանքից ավելի ու ավելի շատ է սպառ-

վում:

Ըստ

նվազող սահմանային օգտակարության

երբ սպառվող ապրանքի քանակն օրենքի՝

աճում

է այդ ապրանքի սահմանային օգտակարությու-

նը սկսումէ նվազել:

(ՕՎԱՅԻՆՕՐԻՆԱԿ

Օգտակարությունը թվային օրինակով կարելի է ցույց տալ նկար 2-1-ին կից աղյուսակի օգնությամբ: Աղյուսակի սյունակ (2)-ը ցույց է տալիս, որ ընդհանուր օգտակարությունը (Օ) աճում է, երբ սպառման քանակը (Ք) աճում է, բայց աճի չափը գնալով նվազում է: Սյունակ (3)-ը սահմանային օգտակարությունը ցույց է տալիս որպես ապրանքի լրացուցիչ միավորի սպառումից ստաց-

վող հավելյալ օգտակարություն: Այսպես, երբ անհատը սպառում է 2 միավոր, ապա սահմանային օգտակարությունը հավասար է 7- 4-3 օգտա..կարությանմիավորի (այդ միավորը անվանենք .,.«օգտ»): Հիմա ուշադրություն դարձնենք սյունակ (3)ին: Սպառման ավելացման հետ սահմանային օգ. տակարության նվազման փաստը պատկերում է նվազող սահմանային օգտակարության օրենքը: Նկար 2-1-ը ցույց է տալիս ն' ընդհանուր օգ.,տակարությունը, նե սահմանային օգտակարությունը: Նկարի (ա) մասում մոխրագույն ուղղանկյունները սպառման յուրաքանչյուր մակարդակում գումարվում ն ցույց են տալիս ընդհանուր .,.օգտակարությունը:Բացի դրանից, հարթ կորը սպառման կոտորակային միավորների դեպքում է տալիս օգտակարության հարթեցված ցույց մակարդակը: Այն ցույց է տալիս նվազող արագությամբ աճող օգտակարությունը: Նկար 2-7 (բ)-ն պատկերում է սահմանային օգտակարությունը: Սահմանային օգտակարությունը պատկե-

մոխրագույն ուղղանկյուններից յուրաքանչնույն մեծությունն ունի, ինչ որ ընդհանուր օգտակարության համապատասխան ուղղանկյունը (ա)-ում: (բ)-ի ուղիղ գիծը սահմանային օգ., տակարությանհարթեցված կորն է: Նվազող սահմանային օգտակարության օ.,.րենքիցհետնում է, որ նկար 2-1 (բ)-ի սահմանաին օգտակարության (ՍՕ) կորը պետք է լինի վաՍա ճիշտ համարժեք է նրան, որ նկար 2րընթաց: . 1 (ա)-ի ընդհանուր օգտակարության կորը պետք է գմբեթի պես գոգավոր լինի: րող

յուրը

.,Բնդհանուր ն սահմանային օգտակարության նապը: 2-1 նկարն օգտագործելով` հեշտությամբ կարելի է տեսնել, որ որոշակի քանակի սպառման ընդհանուր օգտակարությունը հավասար է `մինչե տվյալ կետը եղած սահմանային օգտակարությունների գումարին: Օրինակ` ենթադրենք, թե սպառված է Յ միավոր: Աղյուսակի սյունակ (2)-ը ցույց է տալիս, որ այդ կետում ընդհանուր օգտակարությունը 9 միավոր է: Սյունակ (3) -ում տեսնում ենք, որ առաջին 3 միավորի սահմանային ՇՕգտակարությունների գումարը նս հավասար 9 միավորի: է 4չ3Ւ2ենք, Դիտարկելով նկար 2-1(բ)-ն տեսնում որ սպառման որնէ մակարդակում սահմանային օգտակարության կորից ներքն ընկած ամբողջ մակերեսը (չափված ուղղանկյուններով կամ ՍՕ սահուն կորից ներքն գտնվող մակերեսով) պետք է հավասար լինի նկար 2-1(ա)-ում պատկերված

ԵՎ ՍՊԱՌՈՂԻՎԱՐՔԸ

7ՉԱՄԱՆՋԱՐԿԸ

ա) Ընդհանուր օգտակարություն

բ) Սահմանայինօգտակարություն

ՅՅ

սմ

Ց: ւ Բ-

Օյ

Քանակ (1)

(2)

քանակ

օգտակա-

րություն

առն

Քանակ 3)

տարրին Հաակար ամերի ապրանք

ՆԱՄ

օգտակարու-

թյուն

Նկար 2-1. Նվազող սահմանային օգտակարության օրենքը (ա)-ում ընդհանուր օգտակարությունն աճում է սպառհետ մեկտեղ, բայց աճում է նվազող արագությամբ: Սա նշանակում է, որ սահմանայինօգտակարուքյունը՝ ապրանքի վերջին լրացուցիչ միավորի սպառումից ստացված հավելյալ օգտակարությունը, նվազում է: Այս նկատառումից ելնելով վաղ շրջանի տնտեսագետներն ընդունեցին վարընթաց պահանջարկի օրենման

ընդհանուր օգտակարության կորի բարձրությանը` նույն թվով միավորներին համապատասխանող կետում:

քը:

Մոխրագույն ուղղանկյունները ցույց են տալիս ապրանքի յուրաքանչյուր նոր միավորից ստացված լրացուցիչ օգտակարությունը: Այն փաստը, որ ընդհանուր օգտակարությունն աճում է նվազող արագությամբ, սահմանային օգտակարության նվազող աստիճաններով ցույց է տրված (բ)-ում: Եթե փոքրացնենք միավորները, ապա ընդհանուր օգտակարության աստիճանները կդառնանսահուն, ն ընդհանուր օգտակարությունը կվերածվի (ա)-ում պատկերված սահուն կորի- Ավելին, (Բ-ի հարթեցված սահմանային օգտակարությունը պատկերող վարընթաց կորի թեքությունը հավասար է (ա)-ի սահուն կորի թեքությանը:

Ինչպես էլ որ հետազոտենք այս փոխառնչությունը` Օգտագործելով աղյուսակներ կամ գծագրեր, կտեսնենք, որ ընդհանուր օգտակարությու-

ՍԻԿՈՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ԱՌԱՋԱՐԿԸ,

ՊԱՅԱՆՋԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

նը

Սրա:

բո

տակարությունների

սահմանային

օգ-

գումարին:

ՕԳՏԱԿԱՐՈՒԹՅԱՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ՍՏ

8ումա հեղաշրջող նշա-

աերայր մասինԱԱ

ռե րը շատերին այսօր պարզունա կայն 200 տարի առաջ դրանք

թվում:

Սա-

նակություն ունեին, որովհետե շեշտում էին, որ սոցիալական ն տնտեսական քաղաքականուքՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ յունը պետք է նպատակամղվածլինի որոշակի իրական արդյունքի հասնելուն, մինչդեռ նախորդ Օգտակարության ժամանակակից տեսության ,.մեկնաբանություններըհիմնված էին ավանդույթի աղբյուրը օգտապաշտությունն է, որը վերջին եր կամ շատ ան .ղաքագետներ առաջարկէր: իրենց օրենսդրական ամենատարածված տեսություններից ները հիմնավորում են՝ ելնելով առավել մեծ թվով Օգտակարության գաղափարն առաջացել է 1700 մարդկանց ստանալիք օգտակարությունից: թվականից քիչ հետո, հավանականությունների Օգտակարության տեսության զարգացման տեսությունն ուսումնասիրող ուսանողների շրջանում: Օրինակ` շվեդ փայլուն մաթեմատիկոսնե- հաջորդ փուլը սպառողի վարքը բացատրելու նպատակով Բենթամի օգտակարության հասկարի ընտանիքից Դանիել Բեռնուլին 1738թ. նկացության էր նորդասական տնտեսատել էր, որ արդար վիճակախաղում շահելիք դոլարը մարդկանց համար կարծես թե ավելի փոքր :գետների՝ մասնավորապես Ուիլյամ Լյտենլի Ջիվանսի (1835-1882) կողմից: Ջիվանսը համարում արժեք ունի, քան կորցնելիքը: Սա նշանակում է, ե որ նրանք խուսափում են ռիսկի դիմելուց էր, որ տնտեսագիտության տեսությունը «հաճույքի ն ցավի թվաբանություն է», ն ցույց էր տալիս, նրանց ունեցվածքին ավելացող նորանոր դոլարների իրական թե խելամիտ մարդիկ սպառման որոշումներ կագնալով ավելի ու ավելի փոքր չափով է աճում : յացնելիս ինչպես են ելնում յուրաքանչյուր ապրանքի հավելյալ կամ սահմանային օգտակաՎասարակականգիտություններում ներմուծ. ված օգտակարության նախնական գաղափարը րությունից: Օգտակարության տեսության կողմնակիցներից շատերը համարում էին, որ օգտալրացրեց անգլիացի փիլիսոփա Ջերեմի Բենթամը .կարությունը ֆիզիկական մեծություն է` ուղղա(1748-1831): Ուսանելով իրավագիտությունը ե

Ին գիտական մտքի արան արմեն

ԱԱ ե

աար ոն իրարու

ընդլայնումն

օգտակարությունը

Սմիթի երա որմոցերգաես կրելով ուսճունքի կիորեն ազդեցությունը, Հւ Նվանո հասարակակա գրավ, ա

անցա

օրենսդրությա

մշակման համար անհրաժեշտ սկզբունքների ուսումնասիրությանը: Բենթամը գտնում էր, որ հասարակությունը պետք է կազմակերպվի «օգտակարության սկզբունքի» հիման վրա, որը նա սահմանում էր որպես «հաճույք, բարիք կամ երջանկություն ստեղծելու, կամ ցավը, չարիքը կամ դժբախտությունը կանխելու ամեն մի առարկայի Ըստ Բենթամի, ամբողջ օրենսհատկություն»: դրությունը պետք է կառուցվի օգտակարության սկզբունքների հիման վրա, որպեսզի «առավելագույն երջանկություն բերի առավել մեծ թվով մարդկանց»: Նրա օրենսդրական առաջարկությունների թվում էին նան հանցագործության ն պատժի մասին ժամանակակից հնչողության այնպիսի գաղափարներ, որոնցում նա գտնում էր, որ ծանր պատժի միջոցով հանցագործինապատճառելը կնվազեցնի հանվելի ագործությու մավի րի թիվը : `

«ցավ» մեծ

Ռիսկի, անորոշության ն մոլախաղի տնտեսագիտությունը քննարկվումէ ԿԼ գլխում: ո /ՈՄՇԺԿՇԱԾՈ էօ էհտ Քոոռք/6Տ օՒԽ/07ռյՏտ(1789). Նշենք, որ Բենթաճն «օգտակարություն»եզրը օգտագործում էր բոլորովին ոչ որպես մի ինչ-որ օգտակար բան, ինչպես այսօրվա սովորականիմաստնէ:

րությունը

կամ

ջերմաստիճանը:

Նվազողսահմա-

նային օգտակարության օրենքի ճշմարտացիուքյան մեջ համոզվելու համար նրանք ուսումնասիրում էին սեփական զգացումները:

Տնտեսագետնե է ո-

Կարգային օգտակարություն: այսօր ժխտում են քանակային՝ չափելի օգտակարության ը գաղափարը, որը սով կապված րական ապրանքների, ինչպես, օրինակ` կոշիկի կամ սուրճի սպառման հետ: Անկասկած, մենք հեշտությամբ կարող ենք կառուցել պահանջարւ

նուցնույնիսկ ռիշատակելու կորեր, ՆԱԻՑ հարութ ԳաղաՐԸ: էոր արար տա կի

օգտա-

ասա

անջարկի

տեսության

հա

որ

եչ

րի փաթեթը նաորոշակի ապրասք խընտրում է մյուսներից: Այս մոտեցումը ձնակերպվում է այսպես. «Ա-ն նախընտրելի է Բ-ից»: սպառողը

իրԱի աան ա

որբ Արիա

հատկությունները ճշգրիտ ներկայացնելու համար ավելին չի պահանջվում, քան այս «կարգային օգտակարության» սահմանումը 3.

իրավիճակընախընտրելիէ Բ-ից» պնդումը, որը չի պահանջում իմանալ, թե Ա-ն որքանով է նախընտրելի Բ-ից, կոչվում է «կարգային» կամ չաւիողականությունչունեցող:

«Ա

ՊԱՄԱՆՋԱՐԿԸԵՎ ՍՊԱՌՈՂԻՎԱՐՔԸ

ՀԱՎԱՍԱՐԱԿՇՌՈՒԹՅԱՆ

ԱՄԵՆ ՀԱՎԱՍԱՐ

ՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԻ

ՊԱՅՄԱՆԸ.

ԱՊՐԱՆՔԻ

ՍԱՀՄԱՆԱՅԻՆ

ՄԵԿ

ԴՈԼԱՐԻ

ՀԱՄԱՐ

ՕԳՏԱԿԱԴԻՄԱՑ

Ի՞նչ պայմանների դեպքում ես՝ որպեսսպառող, իմ սպառման ապրանքների շուկայական զամբյուղից կստանամ ամենամեծ բավարարվածությունը: Ասում ենք, որ սպառողը ձգտումէ առավելագույնի հասցնել օգտակարությունը կամ սպառման ապրանքների գնումներից ստացվող բավարարվածությունը կամ երջանկությունը: Կարո՞ղենք տեսնել, թե որն է այսպիսի լավագույն որոշում կայացնելու կանոնը: Անշուշտ, չի կարելի սպասել, թե իմ գնած վերջին ձուն կտա նույն սահմանային օգտակարությունը, ինչ որ իմ գնած վերջին զույգ կոշիկը, քանի որ կոշիկի միավորի գինը շատ ավելի բարձր է, քան ձվինը: Բնական է, որ ավելի ճիշտ կլինի շարունակել կրկնակի թանկ ապրանքի գնումները, քանի դեռ այն բերում է կրկնակի մեծ սահմանային օգտակարություն: Սա հանգեցնում է այն եզրակացությանը, որ ես պետք է իմ սպառումը կազմակերպեմ այնպես, որ ամեն մի ապրանք յուրաքանչյուր ծախսածս դոլարի դիմաց բերի նույն սահմանային օգտակարությունը: Այս իրադրությունում ես առավելագույն բավարարվածություն կամ օգտակարություն եմ ստանում իմ կատարածգնումներից: Այսայիսով,առավելագույն բավարարւածության կամ օգտակարության հիմնական պայմանը հետնյալն է. հաստատագրվածեկամուտ ունեցող սայառողը ապրանքների տրվածշուկայական գնեոր դեպքում առավելագույն բավարարվածություն կամ օգտակարությունէ ստանում, երբյուրաքանչյուր ապրանքի վրա ժախսաժ վերջին դոլարի սահմանային օգտակարությունը ճիշտ նույնն է, ինչ որ ցանկացած այլ ապրանքի վրա ծախսած մերջին դոլարի սահմանային օգտակարությունը: Կարգային փոփոխականներընրանք են, որոնց կարելի է հերթով դասակարգել, սակայն մեծությունների քանակական տարբերությունըհնարավորչէ չափել: Ցուցահանդեսի նկարներըկարելի է դասակարգելըստ գեղեցկության՝ չունենալովգեղեցկությանքանակական չաւիանիշ: «Քանակական» կամ չափողականությունունեցող օգտակարությունհասկացությունըկիրառելի է որոշ հատուկ իրավիճակներում:Երբ ասում ենք, որ մի նյութը 100"Շ-ում 2 անգաճ ավելի տաք է, քան մյուսը` 50"Շ-ում, ապա գործ ունենք քանակական չափման օրինակի հետ: Այսօր օգտակարությանքանակական հասկացությունըհաճախ օգտագործվում է անորոշության պայմաններումմարդկանց վարքը վերլուծելիս: Այս թեման հետագայում կքննարկվի Մ գլխում:

տեղի պետք Ինչու Էաաիմանային արա

Երե թե որնէ

ապրանքի

սահմանային

օգտակարութ-

յունը յուրաքանչյուր դոլարի դիմաց ավելի մեծ լիներ, ես օգտակարությունը կմեծացնեիայլ ապրանքներ ավելի քիչ գնելով ն փողը ավելի շատ տվյալ ապրանքի վրա ծախսելով, մինչն որ նվազող սահմանային օգտակարության օրենքի համաձայն այդ ապրանքի սահմանային օգտակարությունը յուրաքանչյուր դոլարի դիմաց իջներ ն 0հավասարվերմյուս ապրանքների սահմանային օգտակարությանը: Եթե որնէ ապրանքի սահմանային օգտակարությունը յուրաքանչյուր դոլարի .,դիմացընդհանուր մակարդակից ավելի ցածր լինի, ես այդ ապրանքից ավելի քիչ կգնեմ, մինչն որ դրա վրա ծախսածս վերջին դոլարի սահմանային օգտակարությունը բարձրանա ն հասնի ընդհանուր մակարդակին": Սպառողի հավասա.րակշռության մեջ բոլոր ապրանքների ընդհանուր սահմանային օգտակարությունը յուրաքանչյուր դոլարի դիմաց կոչվում է «եկամտի սահմանային օգտակարություն»: Վերջինս ցույց է տալիս այն լրացուցիչ օգտակարությունը, որ կստանա սպառման վրա ես մեկ լրասպառողը դոլար ծախսելով: ցուցիչ Սպառողի հավասարակշռության այս հիմնական պայմանը սահմանային օգտակարության (ՍՕ) ն տարբեր ապրանքների գների (Գ) միջոցով ..կարելիէ արտահայտել հետնյալ կերպ. ՍՕ

ապրանք

ՍՕ

ապրանք2

ՍՕ

ապրանքՅ գ

-ՍՕ

ՀՇ

եկամտի յուրաքանչյուր դոլարի դիմաց

Տնտեսագիտությանմեջ ապրանքներիմիավորներիանբաժանելիությունը որոշ դեպքերում կարնոր է ն չի կարելի անտեսել: Այսպես,«Շներոլետը»չի կարելի բաժանել ցանկացած չափով փոքրմասերի,ինչպես հյութը: Ենթադրենք, ես գնում եմ մեկ ն ոչ թե երկու «Քադիլակ»: Այդ դեպքում առաջինմեքենայիսահմանային օգտակարությունըանհամեմատ մեծ է այն սահմանային օգտակարությունից, որ կստացվի նույն գումարը այլ նպատակով ծախսելուց, ն հենց դա էլ ինձ դրդում է գնել առաջին միավորը:Երկրորդ ճեքենայի տված սահմանային օգտակարությունըբավական քիչ է, Է ես հաստատապեսայն չեմ գնի: Երբ առկա է անբաժանելիությունը, հավասարակշռության դեպքում հավասարության կանոնը կարելի է ձեակերպել որպես անհավասարությանկանոն:

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ԱՌԱՋԱՐԿԸ,

ՊԱՅԱՆՋԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԻ ԿՈՐԵՐԸ ԻՆՉՈ՞ՒԵՆ

րության սկզբունքները ենթադրում են, որ ժամաՎԱՐԸՆԹԱՑնակը լավագույնս կօգտագործեք, եթե հավասարեցնեք այդ գործողություններիցյուրաքանչյուրի Օգտագործելով սպառողի վարքի հիմնական կավրա ծախսված վերջին րոպեի սահմանային օգնոնը՝ հեշտությամբ կարելի է բացատրել, թե պա- ., տակարությունները: հանջարկի կորերը ինչու են վարընթաց: ՊարզուՄեկ այլ օրինակ. ենթադրենք` դուք ցանկանում եք առավելագույնի հասցնել ձեր գիտելիքթյան համար եկամտի յուրաքանչյուր դոլարի ընդհանուր սահմանային օգտակարությունը պաները կամ գնահատականների միջինը, սակայն հենք հաստատուն: Այժմ բարձրացնենք առաջին ձեր ժամանակը սահմանափակ է: Արդյո՞քյուրաապրանքի գինը: Եթե սպառման քանակը չի քանչյուր առարկային հավասար ժամանակ կհատկացնեք: Հավանաբար` ոչ: Դուք կարող եք փոխվում, ապա առաջին հարաբերությունը (այսինքն` ՍՕապրառթ/Գլ) փոքր է մյուս բոլոր ապպարզել. որ տնտեսագիտությանը, պատմութրանքների յուրաքանչյուր դոլարի ՍՕ-ից: Այդ յանն ու քիմիային հավասար ժամանակ հատպատճառով սպառողը պետք է վերակարգավորի կացնելու դեպքում վերջին րոպեին ձեռք բերած առաջին ապրանքի սպառումը: Ինչպե՞ս: ա) գիտելիքները բոլոր առարկաներից նույնը չեն: Եթե վերջին րոպեն քիմիայից ավելի մեծ սահմանվազեցնելով առաջին ապրանքի սպառումը, բ) դրանով իսկ մեծացնելով առաջին ապրանքիՍՕնային գնահատականի առավելություն է տալիս, ն, գ) մինչն որ առաջին ապրանքի սպառման նոր, քան պատմությունից, ապա դուք ձեր գնահատաավելի ցածր մակարդակում առաջին ապրանքի կանների միջինը կբարձրացնեք, եթե պատմուքվրա ծախսված յուրաքանչյուր դոլարի սահմայունից լրացուցիչ րոպեներ տրամադրեք քիմիանային օգտակարությունը նորից հավասարվի յին, ն այսպես շարունակ, մինչն որ բոլոր առարմյուս ապրանքների վրա ծախսված յուրաքանչկաներից վերջին րոպեին ձեռք բերած ձեր լրայուր դոլարի սահմանային օգտակարությանը: ցուցիչ գիտելիքները հավասարվեն: Յուրաքանչյուր ժամի առավելագույն օգտայետնաբար` բարձր գինը նվազեցնում է տվյալ ապրանքի հնարավոր նպատակահարմար ` կարության նույն կանոնը կարելի է կիրառել սպառումը, որը ն բացատրում է թե պահանջար կյանքի տարբեր բնագավառներում: Դա միայն են նհ կորերը ինչու տնտեսագիտության կանոն չէ: Դա բանական վարընթաց: ընտրության կանոն է:

ԺԱՄԱՆԱԿԻՏՆՏԵՍՈՒՄ

Բավարարվածություննառավելագույնի հասցնելու նպատակով բյուջեի կարգավորումը ոչ թե սահմանափակվում է լոկ դրամական ծախսերով, այլ կիրառվում է նան շատ այլ ոլորտներում, ինչպես, օրինակ` ժամանակը օգտագործելիս: Մեր «Ժամանակի բյուջեն» սահմանափակվածէ օրական 24 ժամով, անկախ նրանից՝ շատ, թե քիչ դոլար ունենք: Դետնաբար՝ այն նույն հասկացությունները, որ նախկինում կիրառում էինք դոլարի բյուջեի նկատմամբ, կարող ենք կիրառել նան ժամանակի բյուջեի նկատմամբ: Ենթադրենք` ձեր բոլոր պարտականությունները կատարելուց հետո ունեք օրական 3 ժամ ազատ ժամանակ, որը կարող եք նվիրել թղթախաղին, երաժշտություն ունկնդրելուն կամ ընթերցանությանը: Ո՞րն է ձեր ժամանակի բաշխման լավագույն եղանակը: Անտեսենք այն հնարավորությունը, որ այդ գործողություններից որեէ մեկի վրա ծախսված ժամանակը ապագայում կարող է ավելացնել ձեր վաստակելու կարողությունը: Փոխարենը ենթադրենք, որ այդ բոլորը զուտ սպառման օրինակներ են կամ օգտակարություն բերող զբաղմունքներ: Սպառողի ընտ-

ՍՊԱՌՈՂՆԵՐԸԻՄԱՍՏՈՒՆ ԵՆ

Այստեղ վերապահորեն նշենք, թե ինչպիսին ենք պատկերացնում սպառողին: Մենք` սպառողներս, իմաստուն չենք: Որոշումներից շատերը կայացնում ենք ենթագիտակցաբար կամ սովորույթի ուժով: Սակայն ենթադրվում է, որ սպառողների ճաշակներն ու գործողությունները բավական հետնողական են, ն որ սպառողները անկանխատեսելի քայլեր չեն ձեռնարկում մշտապես իրենց խարազանելով դատողության կամ թվաբանական սխալներով: Եթե բավական թվով մարդիկ գործում են հետնողականորեն` գնումներ կատարելիս խուսափելով սխալներից, ապա մեր գիտական տեսությունը թույլ է տալիս հնա.րավորինչափ մոտ լինել փաստերին:

ԱՅԼԸՆՏՐԱՆՔԱՅԻՆ

ՓՈԽԱՐԻՆՄԱՆ

ՄՈՏԵՑՈՒՄ.

ԵՐԵՎՈՒՅԹԸ

ԵԿԱՄՏԻ

ԵՎ

ԵՐԵՎՈՒՅԹԸ

.Սահմանային օգտակարություն հասկացությունն օգնեց բացատրելու վարընթաց պահանջարկի

ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸ ԵՎ ՍՊԱՌՈՂԻՎԱՐՔԸ

հիմնարար օրենքը: Սակայն վերջին տասնամյակներում տնտեսագետներըմշակել են պահանջարկի վերլուծության մի այլընտրանքային մոտեցում, որտեղ սահմանային օգտակարությունը չի հիշատակվում: Սպառողների վարքի մասին ճշգրիտ ն հետնողական պնդումներ անելիս այս այլընտրանքային մոտեցումը օգտվում է «անտարբերության կորերից», որոնց բացատրությունը տրված է սույն գլխի հավելվածում: Հիշյալ մոտեցումը նան օգնում է բացատրելու այն գոր ծոնները, որոնք մեծացնում կամ փոքրացնում են գնի փոփոխության նկատմամբ պահանջվող քանակի արձագանքի մեծության չափը՝ պահանջարկի գնառաձգականությունը: Անտարբերության վերլուծությունն ուսումնասիրում է գնի փոփոխությամբ պայմանավորված փոխարինման երնույթը ն եկամտի երնույթը: Դրանք ուսումնասիրելով կարելի է հասկանալ, թե ապրանքի պահանջվող քանակը ինչու է նվազում, երբ գինը բարձրանում է:

ԵԿԱՄՏԻ ԵՐԵՎՈՒՅԹ

երբ ձեր դրամական եկամուտը հաս. տատագրվածէ, գնի բարձրանալը նման է ձեր իրական եկամտի կամ գնողունակության նվազմանը: Ավելի որոշակի` եկամտի երնույթը գնի փոփոխության ազդեցությունն է սպառողների իրական եկամուտների վրա: Երբ գինը բարձրանում է, իսկ դրամական եկամուտները հաստա.տագրվածեն, սպառողների իրական եկամուտները նվազում են, ե նրանք համարյա բոլոր ապրանքներից ավելի քիչ են գնում (ներառյալ այն ապրանքը, որի գինը բարձրացել է): Նվազած իրական եկամուտ ունենալով` դուք այժմ կցանկանաք ավելի քիչ սուրճ գնել: Այսպիսով, պահանջարկի կորը վարընթաց դարձնելու գործում եկամտի երնույթը սովորաբար գումարվում է փոխարինման երնույթին: 5» Եկամտի վրա գնի բարձրացման ազդեցությունը քանակապես չափելու համար ուսումնասիրենք ապրանքի եկամտային առաձգականութՓՈԽԱՐԻՆՄԱՆԵՐԵՎՈՒՅԹ յունը: Այս եզրը ցույց է տալիս պահանջվող քանակի տոկոսային փոփոխությունը` բաժանած եԳինը բարձրանալիս սպառման նվազումը բակամտի տոկոսային փոփոխության վրա, երբ մնացած գործոնները, օրինակ` գները, մնում են ցատրող առաջին գործոնն ակնհայտ է: Եթե սուրճի գինը բարձրանում է, իսկ մնացած ապրանք անփոփոխ: Բարձր եկամտային առաձգականութներինը՝ ոչ, ուրեմն սուրճը համեմատաբար թանյունը, որին կարելի է հանդիպել օդային ուղնոկացել է: րությունների կամ տեսագրիչների դեպքում, է տալիս, որ այս ապրանքների պահանցույց Երբ սուրճը դառնում է կենսագործունեության խթանման ավելի թանկ աղբյուր, ապա ավելի ջարկը արագ աճում է, երբ եկամուտն ավելանում է: Ցածր եկամտային առաձգականությունը, օրիքիչ սուրճ ն ավելի շատ թեյ ու կակաո կգնվեն: Նմանապես, եթե տեսաժապավենները կինոյի նակ՝ սննդամթերքի կամ ծխախոտիգնումներում, տոմսի համեմատությամբ էժանանում են, ապա եկամտի աճին զուգընթաց դրսնորում է պահանզվարճանքի համար մենք կնախընտրենք ավելի ջարկի թույլ արձագանք: էժան տարբերակը: Ընդհանուր առմամբ, ըստ Փոխարինման ն եկամտի երնույթները միափոխարինման երնույթի՝ երբ ապրանքի գինը սին որոշում են տարբեր ապրանքների հիմնաենական բնութագրերը: Որոշ դեպքերում արդյունբարձրանում է, ապա սպառողները ջանում քում ստացված պահանջարկի կորը շատ գնավելի թանկ ապրանքը փոխարինել այլ ապրանքներով` պահանջվող բավարարվածություննավե .ռաձգական է, ինչպես, օրինակ` այն դեպքում, որնէ ապրանքի վրա բավական լի էժան գնով ձեռք բերելու նպատակով: երբ սպառողը են ե երբ պատրաստի փոխարիծախսում, այնպես, էր Այսպիսով, սպառողները շատ վարվում ինչպես գործարարները,երբ որնէ ներդրանքի գնի նիչներն առկա են: Այս դեպքում ն եկամտի, ն աճը ձեռնարկություններին ստիպում է ավելի փոխարինման երնույթները ուժեղ են, իսկ պաթանկ ներդրանքը փոխարինել էժանով: Այսպիսի հանջվող քանակի արձագանքը գնի բարձրացփոխարինման շնորհիվ ձեռնարկություննրը մանը նույնպես ուժեղ է: Սակայն երբ որնէ ապնույն արտադրանքը կարողեն արտադրելնվազա- րանք, օրինակ` աղը, պահանջում է սպառողի գույն ընդհանուր ծախքով: Նմանապես, եթե բյուջեի միայն մի փոքր մասը, հեշտությամբ չի սպառողները թանկ ապրանքը փոխարինում են 6փոխարինվումայլ ապրանքներով Կ դրա միայն ավելի էժան ապրանքներով, ապա իրենց բավամի չնչին քանակությունը բավական է համեմելու րարվածությունը գնում են նվազագույն ծախսով: ավելի կարնոր բաներ, ապա ն՛ եկամտի, ն՛ փոԲացի

այդ,

ՊԱՅԱՆՋԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

ՍԻԿՐՈՏԵՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.

ԱՌԱՋԱՐԿԸ,

(ա) Սմիթի

(բ) Բրաունի

պահանջարկ

պահանջարկ գ

Ֆ10

պ.

Ֆ10Ւ

Ֆ10

Աշ

5Ց

Տ5

2-2.

Շուկայական պահանջարկիկոր

ջ5ի-»-շ»-ԱՀայչաշ

:Է-չ-ԻՀշ

ՆԱ:

պշ

պ.

Քանակ2

Քանակ 1

Նկար

(գ) Նրանց ընդհանուր պահանջարկը

Քշ

ՔՀ-քլքշ

Ընդհանուրքանակ

Անհատական պահանջարկներից ստացված շուկայական պահանջարկ

Շուկայական պահանջարկի կորը ստանալու

համար գումարում ենք բոլոր անհատ սպառողների պահանջարկի կորերը: Որնէ գնի, օրինակ` 5 դոլարի դեպքում շուկայական պահանջվող քանակը ստանալու համար գումարում ենք ամեն մի անհատի կողմից պահանջվող

խարինման երնույթները ջարկը հակված է լինելու

են, իսկ պահանգնառաձգական:

թույլ ոչ

ԱՆՀԱՏԱԿԱՆԻՑ

ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ

ԴԵՊԻ

ՊԱՀԱՆՋԱՐԿ

Առանձին անհատի սուրճի ե տեսաժապավեն պահանջարկի հիմքում ընկածսկզբունքները վեր լուծելուց հետո պարզենք, թե անհատական պահանջարկից ինչպես է ստացվում ընդհանուր շուկայական պահանջարկը: Ամբողջ շուկայի համար որնէ ապրանքի պահանջարկի կորը ստացվում է բոլոր սպառողների կողմից պահանջվող քաԱմեն մի սպառող ունիիրպանակների գումարով: հանջարկի կորը, որը կարող է պատկերվել որպես պահանջվող քանակի կախում գնից: Ընդհանրապես այն ընթանում է դեպի վար ն աջ: Եթե բոլոր սպառողների պահանջարկը լիներ ճիշտ նույնընե գոյություն ունենար մեկ միլիոն սպառող, ապա շուկայական պահանջարկի կորը կարելի էր հա-

քանակները: Նկարը ցույց է տալիս, բե 5 դոլար գնի դեպքում ինչպես ենք Սմիթի պահանջարկի 1 միավորը հորիզոնական ուղղությամբ գումարում Բրաունի պահանջարկի 2 միավորին ն ստանում 3 միավոր շուկայական պահանջարկ:

մարել առանձինսպառողի պահանջարկիկոր՝ մեկ միլիոն անգամ մեծացրած: Սակայն մարդիկ բացարձակապես նույնը չեն: Նրանց մի մասն ունի բարձր եկամուտ, մյուսը` ցածր: Մի մասն ավելի շատ սուրճն է սիրում, մյուսները նախընտրում են թեյը: Ընդհանուր շուկայական պահանջարկիկորը ստանալու համար մենք տրված գնի դեպքում պարզապես պետք է հաշվենք տարբեր սպառողների սպառման ընդհանուր գումարը: Այնուհետն այդ ընդհանուր գու2. մարը կպատկերենք որպես շուկայական պահանջարկի կորի կետ: Կամ, ցանկության դեպքում, կարող ենք կառուցել պահանջարկի թվային աղ.յուսակը` շուկայական ամեն մի գնի դեպքում գումարելով բոլոր անհատների կողմից պահանջվող քանակությունները: Շուկայական պահանջարկիկորը անհատա392Սան պահանջարկներիգումարն է` ամեն մի գնի դենսյքում:Նկար 2-2-ը ցույց է տալիս, թե անհատանան պահանջարկի պպ կորերը հորիզոնա-

9ՊԱՄԱՆՋԱՐԿԸ

ԵՎ ՍՊԱՌՈՂԻՎԱՐՔԸ

րանքները, մինչդեռ պերճանքի առարկաները ավելի ուժեղ են արձագանքում: Գոյություն ունեն նան մի քանի ոչ բնականոն ապրանքներ, որոնք Գ հայտնի են որպես ստորակարգ ապրանքներ ն որոնց գնումները եկամտի աճին զուգընթաց կարող են շեշտակիորեն նվազել, որովհետն մարդիկ դրանք փոխարինելու հնարավորություն ունեն ուրիշ, ավելի ցանկալի ապրանքներով: Բոլոնիայի երշիկը, մսի ոսկորները, հասարակ ապրանքները այսօր շատ ամերիկացիների համար ստորակարգ ապրանքի օրինակներ են: Պահանջարկի կորի տեսանկյունից այս ամենն ի՞նչ է նշանակում: Պահանջարկի կորը է տալիս, թե ապրանքի պահանջվող քացույց նակն ինչպես է արձագանքում նրա գնի փոփոխությանը: Սակայն պահանջարկի վրա նան ազՔ դում են այլ ապրանքների գները, սպառողի եկա0 մուտը, ինչպես նան ուրիշ յուրահատուկ գործոններ: Պահանջարկի կորը կառուցվել է այն ենՔանակ թադրությամբ, որ մնացած բոլոր գործոնները Նկար 2-3. Պահանջարկի կորը տեղաշարժմնում են անփոփոխ: Իսկ եթե դրանք փոխվե՞ն: վում է եկամտի կամ այլ ապրանքների գների Այդ դեպքում պահանջարկի կորը ամբողջութփուիոխության հետ միասին յամբ կտեղաշարժվիդեպի աջ կամ ձախ: Երբ եկամուտներն աճում են, սպառողները սուրճի կար2-3-ը ցույց է տալիս պահանջարկի Նկար են ՊՊգի ապրանք ավելի շատ ցանկանում, այսպիսով ն տեղաշարժելով դեպի Պ'Պ' (բացատրեք, թե եկամտի վրա ազդող գործոնների փոփոխությունները: Ենվազումը ինչու է ՊՊ-ն տեղաշարժում դեպի Պ"Պ"): թե մարդկանց եկամուտները ն այլ ապրանքների Նմանապես, կոլայի նման փոխարինող ապրանքի գները տրված են, ապա սուրճի պահանջարկի գնի բարձրացումը սուրճի ՊՊ-ն կտեղաշարժի դեպի Պ'Պ': Ասենք կորը կարող ենք պատկերել որպես ՊՊ: (Ինչպիսի՞ն կլինի համալրող ապրանքի՝ շաքարի գնի| մեծ աճի ազդեցությունը): թե գինն ու քանակը տրված են Ա կետում: Ենթադրենք՝` եկամուտներն աճում են, իսկ սուրճի գինը մնում է անփոփոխ: Քանի որ սուրճը բնաէ գումարել՝ կան ուղղությամբ ինչպես պետք շու- .- կանոն ապրանք է դրական եկամտային առաձկայական ՊՊ կորը ստանալու համար: գականությամբ, ապա մարդիկ կսկսեն ավելի շատ սուրճ գնել: Վետնաբար՝պահանջարկի կորը ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԻ ՏԵՂԱՇԱՐԺԵՐ կտեղաշարժվի դեպի աջ, ասենք` դեպի Պ'Պ', որտեղ Ա'-ը կլինի սուրճի նոր պահանջվող քանակությունը: Եթե եկամուտները պակասեն, ապա Սուրճի գնի փոփոխությունից բացի այլ գործոնեն ։պետք է սպասել պահանջարկի ն սուրճի գնվող ներ նույնպես կարող փոխել սուրճի պահանջքանակի նվազում: Այս վարընթաց տեղաշարժը վող քանակությունը: Սա մենք գիտենք բյուջեի ուսումնասիրությունից, պատմական փորձից ն . պատկերվում է Պ"Պ"- ով ն Ա"-ով: Եկամուտը պահանջարկի կորի դիրքի վրա մեր անձնական վարքի զննումից: | գխում մենք հպանցիկ քննարկեցինք պահանջարկի՝ ոչ գնա- ., ազդող բազմաթիվ գործոններիցմեկն է միայն: Եթե ուսանողները համակված են տնտեսագիյին մի քանի որոշիչներ: Այժմ նախկին վերլուտության ուսումնասիրությամբ ն արթուն մնալու ծությունը ամփոփենք սպառողի վարքի ուսում համար սկսում են ավելի շատ սուրճ խմել, ապա նասիրության լույսով: սուրճի ՊՊ-ի կորը տեղաշարժվում է դեպի դուրս: Եկամտի աճը հակված է ավելացնելու այն բոլոր ապրանքների քանակությունը, որ մենք Տ ցանկանում ենք գնել: Եկաճտի փոփոխությունկյստեղԼ մյուս գլուխներում անհատական պահանջա ներին առաջին անհրաժեշտության ապրանքներն ւ ավելի թույլ են արձագանքում, քան մյուս ապիսկ մեծատառերը (ՊՊ, ԱՍ) կօգտագործենք շուկայական

Պահանջարկի կորի տեղաշարժեր ,

աի ո նները (պար Նառացարկի ոռրատառերով

պահանջարկիու առաջարկի կորերը նշելիս:

ՍԻԿՐՈՏԵՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ԱՌԱՋԱՐԿԸ,

ՊԱՅԱՆՋԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

Նույնիսկ եթե յուրաքանչյուր անհատ շարունակի սպառել նույն քանակությամբ ապրանք, ապա բնակչության աճը նույն ազդեցությունը կունենա, ինչ որ այդ ապրանքի շուկայական պահանջարկի աճը: Եթե մարդիկ սպասում են, թե բարձր գնաճ է լինելու, ապա գների աճին դիմակայելու կարող են ավելի շատ ապրանք նպատակով Կան նան գնել: այլ մշտական գործոններ, որոնք կարող են տեղաշարժել պահանջարկը: Պ

ՍԱՐԱՆՈՒՒԻ

Բոլորը գիտեն, որ սուրճի գնի բարձրանալը կհանգեցնի սուրճի պահանջվող քանակի նվազման: Մենք արդեն տեսանք, որ դա կազդի նան այլ ապրանքների պահանջվող քանակների վրա: Օրինակ` սուրճի գնի բարձրանալը կհանգեցնի փոխարինող այնպիսի ապրանքների պահանջարկի աճին, ինչպիսին է թեյը: Սուրճի գնի բարձ րանալը կարող է իջեցնել շաքարի ն սերուցքի պահանջարկը, որոնք գործածվում են սուրճի հետ: Դա, թերնես,փոքր ազդեցություն կունենա անդրավարտիքիպահանջարկի կորի վրա: Այդ պատճառով էլ ասում ենք, որ սուրճն ու թեյը միմյանց փոխարինող ապրանքներ են: Ան Բ ապրանքները փոխարինիչներ են, եթե Ա ապրանքի գնի բարձրանալը մեծացնում է Բապրանքի պահանջարկը: Մյուս կողմից` սուրճն ու շաքարը, ավտոմեքենան ու վառելանյութը համարվում են միմյանց լրացնող ապրանքներ: Դրանք կոչվում են համալրիչներ, որովհետն Ա ապրանքի գնի բարձրանալը հանգեցնում է նրան համալԲ րող ապրանքի պահանջարկի նվազման: Դրանց միջն են գտնվում անկախ ապրանքները, ինչպես, օրինակ` սուրճն ու ականջակալով գլխարկը, որոնց համար մի ապրանքի գնի աճը մյուսի պահանջարկի վրա ոչ մի ազդեցություն չունի: Փորձեք դասակարգել հետնյալ զույգերը. հնդկահավ ն լորամիրգ, նավթ ն քարածուխ, քո լեջ ն դասագիրք, կոշիկ ն կոշկաքուղ, աղ ն կոշ-

կաքուղ:

Նարան մատիրազմի արեելքում բռնկած տենդը Փաստորեն,

եթե

ես

Նկար 2-3-ը ցույց է տալիս, թե այլ ապրանքների գների փոփոխությունն ինչպես է ազդում պահանջարկի վրա: Թեյի գնի իջնելը կարող է հանգեցնել նրան, որ սպառողներն ավելի քիչ սուրճ գնեն: Այդ դեպքում սուրճի պահանջարկի կորը կտեղաշարժվի, ասենք` դեպի Պ"Պ": Իսկ ի՛նչ կլինի, եթե սուրճի գավաթների գինն իջնի: Դրա հետնանքով ՊՊ-ի տեղաշարժը, եթե կա այդպիսին, կլինի դեպի աջ՝ այն ուղղությամբ, որուվ աճում է գնվող սուրճի քանակը: Ինչո՞վ են բացատրվում այս տարբեր արձագանքները: Նրանով, որ թեյը սուրճի մրցակից կամ փոխարինող ապրանք է: Մյուս դեպքում` սուրճի գավաթը սուրճին համալրող ապրանք է:

լրագրում

կարդում

եմ,

որ

Միջին

նավթի գինը, ես անպայճանկաշխատեմավելի շատնավթ

ԵՎ ԵԿԱՄՏԱՅԻՆ

ԳՆԱՌԱՁԳԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԱՌԱՁԳԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՓՈՐՁԱՌԱԿԱՆ

ԳՆԱՅԱՏԱԿԱՆՆԵՐ

Տնտեսագիտական գործնական շատ կիրառությունների համար էական նշանակություն ունեն 5գնառաձգականությանթվային գնահատականները: Օրինակ` ավտոմեքենա արտադրողը կցանկանա իմանալ ավտոմեքենայի վրա օդազտիչ .քանկարժեք սարք տեղադրելու հետնանքով դրա գնի բարձրացման ազդեցություն: վաճառքի վրա, քոլեջի տնօրենին անհրաժեշտ է իմանալ ուսման վարձի բարձրացման ազդեցությունը դիմորդների քանակի վրա, իսկ հրատարակիչը հաշվի կառնի դասագրքերի թանկացման ազդեցությունը դրանց վաճառքի վրա: Այս կիրառությունները պահանջում են գնառաձգականության Թվային գնահատական: Նմանատիպ որոշումները կախված են նան եկամտայինառաձգականությունից:Խճուղիների ն երկաթուղիների ցանցը պլանավորելիս կառավարությունը հաշվի կառնի աճող եկամուտների ազդեցությունը ավտոմոբիլային երթնեկության վրա, իսկ շրջակա միջավայրի պահպանության ապագա կարգավորումների հաճար կառավարությունը պետք է հաշվի եկամուտների աճի ազդեցությունը էներգիայի սպառման վրա, էլեկտրաէներգիայի արտադրության կարողությունների մեծացման համար անհրաժեշտ ներդրումներ կատարելիս հարկ է իմանալ եկամտային առաճ.2,»գականությունը, որպեսզի հնարավոր լինի գնա-

է զն, հատել գնել: ոաջե պահանջարկի է օրենքից, սա սակայն դա օրենքից, բացառություն վարընթաց կարող են չափը: այդ կեկտրաէներգիայի բխում

մենք

հա

ում

են

կլինեն: Չնայած փոփոխվող գների շարժուն ազդեցու. թյանը, ճիշտ է, որ նավթի բարձր գնի դեպքում ես ավելի քիչ կսպառեմ, քան ցածրի:

կե

Տնտեսագետները մշակելեն գնառաձգակաւ նության ու եկամտային առաձգականության Գնահատման կարնոր վիճակագրական եղանակներ: Քանակական գնահատականները ստաց-

գնենք երբ որպեսզի ավելի՝ քիչ վաղը գները` բարձր որովհետն

ՊԱԱՆՋԱՐԿԸ ԵՎ ՍՊԱՌՈՂԻՎԱՐՔԸ

վում են պահանջվող քանակությունների, գների, եկամուտների ն այլ փոփոխականներիշուկայական տվյալներից: 2-1 ն 2-2 աղյուսակները ցույց են տալիս առաձգականությունների որոշ ընտրովի գնահատականներ: ԱՐԺԵՔԻ

ՊԱՐԱԴՈՔՍ

Այստեղշարադրվող սկզբունքներն օգնում են պատասխանելու այն հանրահայտ հարցին, որը հայտէ, որ կեննի է որպես արժեքր պարադոքս: Ինչպե՞ս սական անհրաժեշտություն ունեցող ջրի արժեքն այդքան փոքր է, մինչդեռադամանդը,որը միանգամայն անօգտակարէ, շատ բարձր գին ունի: Այս պարադոքսը 200 տարի առաջ մտահոգում էր Ադամ Սմիթին: Այժմ մենք գիտենք, թե ինչպես բացատրել այն. «Ջրի առաջարկի ն պահանջարկի կորերը հատվում են շատ ցածր գնի կետում, մինչդեռ ադամանդի դեպքում այդ կորերն այնպիսիք են, որ հավասարակշռության գինը շատ բարձր է»: Այս ասելով մենք շարունակում ենք. «Իսկ ջրի առաջարկի ն պահանջարկի

Ապրանք

Գնառաձգականություն

Լոլիկ Կանաչ ոլոռ Թույլատրված մոլախաղ

4,6

Տաքսու ծառայություն

1.2 1,0 0,70 0,61

Մարիհուանա Կահույք Կինոնկար

Կոշիկ

Փաստաբանական ծառայություն Ծխախոտ Բժշկական ապահովագրություն Ավտոբուսային ուղնորություն Բնակչությանըմատակարարվող էլեկտրաէներգիա

ը ս պրամք

Ավտոմեքենա

Սեփական բնակարան

Կահույք

Գիրք Ռեստորանիճաշ

Հագուստ

Բժշկական ծառայություն

Ծխախոտ Ձու Ձեթ

Խոզի մսով սննդամթերք

Ալյուր

Եկամտային առաձգականություն

1.5 1,5

1,4 1,0 0,75 0,64 0,37 -0,20 -0,20 -0,36

Աղյուսակ 2-2. Որոշ ընտրովի ապրանքների եկամտային առաձգականությունը

Եկամտային առաձգականությունը մեծ է պերճանքի առարկաներիհամար,որոնց սպառումն արագ աճում է եկամտին զուգընթաց: Բացասական եկամտային առաձգականություն ունեն «ցածրակարգ ապրանքները», որոնց պահանջարկն իջնում է եկամտի աճին զուգընթաց: Լայն սպառմանշատ ապրանքների,ինչպես, օրիՇակ՝ հագուստի պահանջարկնաճում է եկամտի աճին համամասնորեն: |Աղբյուրը" ՒԹյոշ խԽօհյ6ր,/ո6/60/2է6 ԽՈՇ/օ6ՇՕոՕՈ)/ՇՏ: 7հճօդ/ ճոժմ /քքիՇճկօոտ, 24 64. (Տօօն ԲՕօՐՇՏոՅո,Ի/ԾՃ `/ՕՈւ, 1986):

2,8

1,9

1,5

0,51 0,31 0,20

0,13

Աղյուսակ 2-1. Պահանջարկի գնառաձգականության որոշ ընտրովի գնահատականներ Պահանջարկի գնառաձգականություններիգնահատականների փոփոխճան տիրույթները շատ տարբեր. են: Դրանք ընդհանուր առմամբ բարձր են այն ապրանքների համար, որոնք ունեն պատրաստի փոխարինիչներ, ինչպես, օրինակ` լոլիկի կամ ոլոռի: Առօրյա կյանքում նշանակություն ունեցող ն մոտիկ ներ ժունեցող ապրանքների, ինչպես, օրինակ` էլեկտ իաէներգիայիգնառաձգականությունը ցածր է: |ԱղբյուԽ«օհլԹո,/ոէտոոոթՕիոթ ԽՈՇՈՇՑՇՕՈՕՈՈ/ՇՏ:7Ոճօդ/ րը` Ւլոշ Ձոժ ՃքքԱՇՋԱՕՈՏ, 24 64. (Տօ Բօրօտոոռո, ԽՅԾԽ ՝/օու, 1986)|:

էական

կորերը ինչու՞ են հատվում այսպիսի ցածր գնի կետում»: Պատճառն այն է, որ ադամանդը շատ հազվագյուտ է, ն մի նոր նմուշ ստանալը թանկ արժե, մինչդեռ ջուրը համեմատաբար առատ է ն աշխարհիշատ տարածքներումցածր գին ունի: Այս պատասխանը, այնուամենայնիվ, գնի մասին տեղեկությունը դեռնս չի համաձայնեցնում նույնքան ճիշտ այն փաստի հետ, որ աշավելի օգխարհի ամբողջ ջուրը անհամեմատ տակար է, քան աշխարհի ամբողջ ադամանդի առաջարկը: Արժեքի նկատառումներին պետք է ավելացնել երկրորդ ճշմարտությունը. ամբողջուքյամբ վերցված ջրի օգտակարությունը չէ, որ որոշում է նրա գինը կամ պահանջարկը: Ջրի գինը որոշվում է նրա սահմանային ջրի վերջին բաժակի օգտակարությամբ: Քանի որ ջուրն այդքան շատ է, վերջին բաժակը վաճառվում է շատ էժան: Չնայած առաջին կաքիլները նույնիսկ մի ամբողջ կյանք արժեն, վերջին կաեն միայն շ յ թիլներ ր սիզամարգե զ րգեր իլներն անհրաժեշտ ջրելու կամ ավտոմեքենա լվանալու համար: Այսպիսով, մենք տեսնում ենք, որ չափազանց արժե-

փոխարինիչ-

օգտակարությամ ՝

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ԱՌԱՋԱՐԿԸ,

ՊԱՅԱՆՋԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

քավոր ապրանքը, ինչպիսին ջուրն է, վաճառվում է չնչին գնով, քանի որ նրա վերջին կաթիլը ոչինչ

չարժե:

լ.

մրհատի սպառողականհավելուրդ գ

Ինչպես մի ուսանող է ասել, տնտեսական արժեքի տեսությունը հեշտ է հասկանալ, եթե հիշեք, որ տնտեսագիտության մեջ պոչն է շարժում շանը: Սահմանայինօգտակարություն հանդիսացող պոչը շարժում է գներ ու քանակություններ հանդիսացող շանը: Արժեքի պարադոքսը կարելի է բացատրել այսպես. որքան շատ կա մի ապրանքից, այնքան փոքր է նրա վերջին միավորի հարաբերական ցանկալիությունը: Այդ պատճառով հասկանալի է, թե ինչու ջրի մեծ քանակը ցածր գին ունի, ե ինչու օդը, որը բացարձակ անհրաժեշտություն է, անվճար բարիք է: Երկու դեպքում էլ մեծ քանակությունն է, որ այդքան նվազեցնում է սահմանային օգտակարությունը` դրանով իսկ իջեցնելով այդ կենսական ապրանքների գները:

ՍՊԱՌՈՂԱԿԱՆ

Տ10 ց

ՀՀ"

ԳՏ Էլ

ԹՀ

Սպառողիջրի պահան-

ՅՑ

ԾՅ

ջարկի կորը

6է

4 Լ ՅԷ

Ջրի գին

շԼ

՞ն

ԳՀՏՂ

ՀԱՎԵԼՈՒՐԴ

Ւ-լ5

Ջրիքանակ

Արժեքի պարադոքսը շեշտում է, որ ապրանքի գրանցված դրամական արժեքը (գին » քանակ) այդ ապրանքի ընդհանուր տնտեսական արժեքի այնքան էլ լավ ցուցանիշ չէ: Մեր տնտեսական արժեքը զրո է, սակայն օդի նշանակությունը մեր կյանքի համար անսահման մեծ է: Ապրանքի ընդհանուր օգտակարության ն նրա ընդհանուր շուկայական արժեքի տարբերությունը կոչվում է սպառողական հավելուրդ: Հավելուրդն առաջանում է, որովհետն «մենք ստանում ենք ավելի շատ, քան վճարում ենք դրա դիմաց», որպես նվազող սահմանային օգտակարության օրենքի հետեանք: Մենք սպառողական հավելուրդ ենք ունենում հիմնականում այն պատճառով, որ նույն չափով ենք վճարում մեր գնած ապրանքի յուրաքանչյուր միավորի համար` առաջինից մինչե վերջինը: Մենք նույն գինն ենք վճարում յուրաքանչյուրձվի կամ յուրաքանչյուր բաժակ ջրի համար: Այսպիսով, ամեն մր միավորի համար վճարում ենք այն քան, որքան արժե մերջոն միավորը: Սակայնըստ նվազող սահմանային օգտակարության հիմնարար օրենքի՝ մեզ համարանախորդ միավորները մեծ արժեք ունեն, քան վերջինը: Այսպիսով, վելի բոլոր այդ նախորդ միավորներից մենք ստանում ենք օգտակարության հավելուրդ: Նկար 2-4-ը պատկերում է ջուր սպառող անհատի սպառողական հավելուրդը: Դիցուք ջրի մեկ գալոնի գինը 1 դոլար է: Նկար 2-4-ում դա

Նկա ր 2-4. Նվազող սահմանային օգտակարության հետեանքով սպառողի բավարարվածությունը գերազանցում է իր ծախսած

շոչած օդի գումարին ՝

րի աստիճանաձն վարընթաց պահանջարկն արտացոլում է նրա նվազող սահմանային օգտակարությունը: Ուշադրություն դարձրեք առաջին միավորներից ստացվող բավարարվածության հավելուրդի չափին: Բոլոր Ջ

Ա մոխրագույն ԱԱ Կանոն Էմիավոր Հ միավոր ի դոլար ՏԵՂ հավելուրդ կստանանք գնելուց ստացված ու

ուսա

ջուր դոլար հավելուրդ) 36 դոլար ընդհանուր հավելուրդը:

Այս պարզեցված օրինակում պահանջարկի կորի ն գնի գծի միջն ընկած մակերեսը սպառողական հավելուրդն է:

պատկերված է 1 դոլարին համապատասխանող կետով անցնող հորիզոնական գծով: Սպառողը մտածում է, թե քանի գալոն ջուր գնի այդ գնով: .Անդիմադրելիծարավը հագեցնող առաջին գալոնը շատ արժեքավոր է, ե սպառողը դրա համար ջրի շուկա.. պատրաստ է վճարելու 9 դոլար: Բայց յական գինը 1 դոլար է, հետնաբար` սպառողը . ստանում է 8 դոլար հավելուրդ: Այժմ քննարկենք երկրորդ գալոնի դեպքը: Սպառողի համար այն ունի 8 դոլարի արժեք, սա..»կայն փաստացի արժեքը նորից 1 դոլար է, հետեվաբար հավելուրդը 7 դոլար է: Եվ այսպես շարունակ, մինչե իններորդ գալոնը, որը սպառողի

ՊԱՅԱՆՋԱՐԿԸԵՎ ՍՊԱՌՈՂԻ ՎԱՐՔԸ

համար ունի ընդամենը 50 ցենտի արժեք, ն սպառողը այն չի գնում: Սպառողի հավասարակշռությունը Հ կետում է, երբ 8 գալոն ջուրը գնվում է յուրաքանչյուրը 1 դոլարով: Բայց այստեղ մենք կարնոր հայտնագործություն ենք կատարում. թեպետն սպառողը վճարելէ ընդամենը 8 դոլար, ջրի ընդհանուր արժեքը 44 դոլար է, որը ստացվում է սահմանային օգտակարության բոլոր սյունակներն իրար գումարելով ( 9 դոլարՅՀ8դոլարՅ...Ւ2 դոլար): Այս պիսով, վճարված գումարի նկատմամբսպառողն ունեցել է 36 դոլար հավելուրդ: Նկար 2-4-ում քննարկվում է ջուր գնող մեկ սպառողի դեպքը: Սպառողական հավելուրդի գաղափարը կարելի է կիրառել նան շուկայի՝ որպես ամբողջության նկատմամբ: Նկար 2-5-ում շուկայական պահանջարկի կորը անհատական պահանջարկի կորերի գումարն է հորիզոնական ուղղությամբ: Անհատի համար սպառողական հավելուրդի տրամաբանությունը տարածվում է նան շուկայի` որպես ամբողջության վրա: Նկար 2-5-ում շուկայական պահանջարկի ՊՊ կորից ն ներքն գնի գծից վերն ընկած ԲՀԱ մակերեսը ընդհանուր սպառողականհավելուրդն է: Հիշեք, որ սպառողները ժախքի նկատմամբ ունեն օգտակարության հավելուրդ, որովհետե բոլոր սպառված միավորների համար վճարում են վերջին միավորի գինը: Սպառողական հավե լուրդը ցույց է տալիս սպառողների ստացած հավելյալ օգտակարությունը այն գնի նկատմամբ որ վճարում են ասյրանքի համար:

Խնամքով կատարվող փորձով պարզում որ մայրուղուց յուրաքանչյուր անհատի ստացած սպառողական հավելուրդը 350 դոլար է: Սպառողները ճանապարհի կառուցմանը կողմ կքվեարկեն, եքե նրա ընդհանուր ծախքը փոքր է 3.5 միլիոն դոլարից (10.000:350 դոլար): Իսկ .,«ծախք-օգուտվերլուծություն» կատարող տնտե,սագետներըընդհանրապեսխորհուրդ են տալիս, որ ճանապարհը պետք է կառուցել, եթե ընդհանուր սպառողական հավելուրդը գերազանցում է կատարվող ծախքը: Բացի այն, որ սպառողական հավելուրդը հասարակությանն օգնում է հասկանալու, թե երբ է շահավետ կամուրջներ կամ մայրուղի կառուցելը, այն նան բացատրում է, թե ինչու են մարդիկ իրավացիորեն թերահավատ, երբ գինը հավասարեցվում է արժեքին: Մենք արդեն տեսանք, որ ն օդը փոքր դրամական արժեք (գին անջուրը գամ քանակ) ունեն, չնայած նրանց ընդհանուր տնտեսական արժեքը բազմակի գերազանցում է ադամանդի կամ մորթեղենի ընդհանուր տնտեսական արժեքին: Օդի ն ջրի սպառողական հավելուրդը հսկայական է, մինչդեռ ադամանդի ու մորթեղենի արժեքի հավելուրդը փաստացի գնի համեմատությամբ կարողէ չնչին լինել: Սպառողականհավելուրդի գաղափարը նան ցույց է տալիս ժամանակակից հասարակության անդամներիանչափ մեծ արտոնությունները: Մեզանից յուրաքանչյուրը վայելում է հսկայական արժեք ունեցող ապրանքներ. որոնք կարող է գնել անհամեմատ ցածր գներով: Սա ընկճող միտք է: Եթե գիտեք իրենց տնաշխատաենք,

արվ Աո մարն անց: նրան կեք մի պահ կանգ առնել մտածել: Եթե նրանք

ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՍՊԱՌՈՂԱԿԱՆՀԱՎԵԼՈՒՐԴԻ

Սպառողական հավելուրդի գաղափարը հատկապես օգտակար է հանրային ապրանքների, մասնավորապես օդանավակայանների, ճանապարհների, ամբարտակների, մետրոների ն զբոսայգիների մասին որոշումներ ընդունելիս: Ենթադրենք է Ա

լինելով`

այն

հասույթ

բերի:

Նրանից

օգտվողների համար այն արժեքավոր կլինի այնքանով, որքանով որ կխնայվի նրանց ժաճանակը ն հնարավորություն կտա ավելի ապահով երթնեկել: Այդ արժեքը կարելի է չափել անհատական սպառողական հավելուրդով: Առանձին անձանց օգտակարությունները համեմատելու դժվարուքյունից խուսափելու համար ենթադրենք, թե ճանապարհիցօգտվում է 10.000 մարդ, որոնք բոլոր առումներով միանման են:

մարդկանց, ն

սրանց առաջար-

կտրված մի կղզի, ի՞նչ .,.տեղափոխվենաշխարհից են

աիհատուցի անվ նվով չի Բերանի

անվճար

պարծեցող

արօով

կարող գնել իրենց վաստակած փողով: Իսկապես, առանց մեքենայական հիմնական սարքավորումների, առանց մյուսների աշխատանքի ն ամենից առաջ առանց տեխնոլոգիական գիտելիքների, որ ամեն մի սերունդ ժառանգում է նա-

տնա իե Ք երը բոս յելու մեք ՞

աշխարհի

սական սպառողական հավելուրդը, ոԼ. Թ չենք ստեղծել: ՀոՀոբ րը ինքներս ինքներս չենք ղօսլ: Ինչպես "Կչպ .հաուսն ասել. լ

Օօ.

«Արտադրությանկազճակերպիչը, որը կարծում է, թե ինքն է «ստեղծել» իրեն ն իր գործը, ձեռքի տակ ունեցել է պատրաստիմի ամբողջ հասարակականհամակարգ` որակյալ աշխատողներով, սարքավորումնե-

ՍԻԿՐՈՏԵՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ. ԱՌԱՋԱՐԿԸ

ՊԱՅԱՆՋԱՐԿԸ ԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

րով, շուկայով, խաղաղությամբ Ա կարգուկանոնով՝ մի հսկայական համակարգ ե համապատասխան մթնոլորտ, միլիոնավոր մարդկանց ու բազում սերունդների միացյալ աշխատանք: Դեն նետեք ողջ հասարակական գործոնը, Ա մենք ընդամենը կդառնանք արմատապտուղներով ու հատապտուղներով սնվող վայրենիներու մակաբույծներ»:

Շուկայի սպառողականհավելուրդ գ

Տ9

յն

ՏՏ

ՅՑ

8ՔՅ ՁԲ.

5.3 ..8 օր

:4Ւ Է

»Լ 4Է

Սպառողական

ԼԷ

հավելուրդ

Գ-Ֆ1:

Ընդհանուրգնումները

Ջրիքանակ

Ջրի գին

ՉՀ

Ի"

| Ք

Ընդհանուր սպառողական հավեպահանջարկի կորից ներքեն ն գնի գծից վերն ընկած մակերեսն է

Նկար

2-5.

լուրդը

Պահանջարկի կորը ցույց է տալիս այն գինը, որ սպաեն վճարել ամեն միավորիհամար: ռողները ցանկանում Դետնաբար` պահանջարկի կորից ներքն ընկած ամբողջ մակերեսը (ՕԱՀՇ) ցույց է տալիս ջրի սպառման ընդհանուրօգտակարությունը: Դրանից հանելով սպառողների վճարած ջրի շուկայավան գինը (որը հավաենք ԲՀԱ եռանկյունը, որը ջրի սար է ՕԲՀՇ), ստանում սպառումից ստացվող սպառողականհավելուրդն է:

Փ Մենք արդեն ավարտեցինք ապրանքների ն ծառայություններիպահանջարկը որոշող ուժերի վերլուծությունը: Ըստ պահանջարկի տնտեսագիտության` սպառողներն աշխատում են իրենց սահմանափակ եկամուտներն օգտագործել այնպես, որ բավարարեն իրենց զանազան կարիքներն ու ցանկությունները: Նրանք իրենց եկամուտները բաշխում են այնպես, որ բոլոր ապրանքների վրա ծախսած վերջին դոլարից ստացվող օգտակարություններըհավասար լինեն: Այսպիսի բաշխումից տարբեր ապրանքների համար ստացվում են պահանջարկի բազմազան կորեր: Իսկ ի՞նչ կարելի է ասել գործարարության մասին, սպառողների կողմից պահանջվող ապրանքների արտադրության ն առաջարկի մասին: Հաջորդ երկու գլուխներն անդրադառնում են առաջարկին պահանջարկի այս մյուս մասնակցին: Երբ ավարտենք գործարարության որոշումների ուսումնասիրությունը, ավելի լրիվ պատկերացում կունենանք այն երկու կորերի հիմքում ընկած ուժերի մասին, որոնք անընդհատ հանդիպում են այս գրքի էջերում ն, իհարկե, մեր ամբողջ տնտեսական կյանքում: Փ :

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

Տնտեսագետները սպառողի պահանջարկը բացատրում են` օգտվելով ընդհանուր օգտակարությանգաղափարից ն նվազող սահմանային օգտակարության օրենքից: Օգտակարությունը բավարարվածության այն չափն է, որ սպառողը ստանում է ապրանքից: Ապրանքի լրացուցիչ միավորի սպառումից սպառողի ստացած լրացուցիչ բավարարվածությունն անվանում են սահմանային օգտակարություն, որտեղ «սահմանային» բառը նշանակում է հավելյալ օգտակարություն կամ օգտակարության հավելաճ: Ըստ նվազող սահմանային օգտակարությանօրենքի երբ ապրանքի սպառման չափն աճում է, սպառվող վերջին միավորի սահմանային օգտակարությունը նվազում է:

Տնտեսագետները ենթադրում են, որ սպառողներն իրենց սահմանափակ եկամուտները բաշխում են այնպես, որ առավելագույն բավարարվա-

ԵՎ ՍՊԱՌՈՂԻՎԱՐՔԸ

ՊԱՎԱՆՃՋԱՐԿԸ

ծություն կամ օգտակարություն ստանան: Օգտակարությունն առավելագույնի հասցնելու համար սպառողը պետք է ջանա հավասարեցնել բոլոր ն ամեն մի ապրանքի վրա ծախսած վերջին դոլարի սահմանային օգտակարությունները: Սպառողը սահմանափակդրամական եկամտից առավելագույն բավարարվածություն կստանա միայն այն դեպքում, եթե հացի, կարագի ն մյուս բոլոր ապրանքների սահմանային օգտակարությունները մեկ դոլարի դիմաց հավասար լինեն: Ուշադրություն դարձրեք, որ ունցիան 50 դոլար արժողությամբ օծանելիքի սահմանային օգտակարությունը հավասար չէ բաժակը 50 ցենտ արժողությամբ կոլայի սահմանայինօգտակարությանը: Ավելի շուտ` սպառողի կողմից եկամտի լավագույն բաշխման դեպքում միայն կարող են հավասարվել ապրանքների սահմանային օգտակարության ն յուրաքանչյուր միավոր ապրանքի գնի հարաբերությունները` ՍՕ/Գ, այսինքն` ամեն մի վերջին դոլարի սահմանային օգտակարությունները: Յ.

Միավոր ռեսուրսի դիմաց սահմանային օգտակարությունների հավասարության կանոնը տրամաբանությանհիմնարար կանոն է, որը դուրս է պահանջարկի տեսության ն գների շրջանակներից: Եթե դուք ցանկանում եք որնէ սահմանափակ ռեսուրս տեղաբաշխել մրցակցող բնագավառների միջն, ապա կշահեք, եթե ռեսուրսի յուրաքանչյուր միավորին ընկնող ցածր սահմանային առավելությունից տեղաշարժվեք դեպի բարձրը, մինչն վերջնական հավասարակշռության հաստատվելը, երբ ռեսուրսի յուրաքանչյուր միավորին ընկնող բոլոր սահմանային առավելությունները հավասար են: Այս կանոնի կարնոր կիրառություններից է ժամանակիբաշխումը:

Բոլոր սպառողների շուկայական պահանջարկի կորը ստացվումէ յուրաքանչյուր սպառողի առանձին պահանջարկի կորերը հորիզոնական ուղղությամբ իրար գումարելով: Պահանջարկի կորը կարող է տեղաշարժվել տարբեր պատճառներով: Օրինակ, եկամտի աճը ՊՊ-ն ընդհանուր առմամբ կտեղաշարժի դեպի աջ` մեծացնելով պահանջարկը: Փոխարինող ապրանքի (օրինակ, սուրճի դեպքում՝ թեյի) գնի բարձրանալը պահանջարկը նույնպես կտեղաշարժի դեպի վեր: ՎԳամալրողապրանքի (ինչպես սուրճի գավաթը՝ սուրճի դեպքում) գնի բարձրանալը իր հերթին ՊՊ-ն կտեղաշարժի դեպի ներքն ն ձախ: Կան նան այլ գործոններ` ճաշակների, բնակչության թվի կամ ակնկալիքների փոփոխությունները, որոնք կարող են մեծացնել կամ փոքրացնել պահանջարկը:

Տարանջատելով գների աճի երնույթը փոխարինման երնույթի ն եկամտի երնույթի, կարելի է ավելի խոր ըմբռնել վարընթաց պահանջարկի պատճառ հանդիսացող գործոնները: ա) Փոխարինման երնույթը տեղի ունի, երբ որնէ ապրանքի գնի բարձրանալը հանգեցնում է տվյալ ապրանքի փոխարհնմանը մեզ բավարարող այլ ապրանքներով: բ) Եկամտի երնույթն այն է, որ գնի աճը նվազեցնում է իրական եկամուտը` դրանով իսկ պակասեցնելով շատ ապրանքների սպառման ցանկալի չափերը: Շատ ապրանքների համար գնի աճից առաջացած փոխարինմաներնույթը նե եկամտի երնույթը ուժեղացնում են միմյանց ն հանգեցնում վարընթաց պահանջարկի օրենքին: Եկամտին պահանջարկի արձագանքելու աստիճանը քանակապես չափ-

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ, ԱՌԱՋԱՐԿԸ,

ՊԱՅԱՆՋԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

վում է եկամտային առաձգականությամբ, որը ցույց է տալիս պահանջվող քանակի տոկոսային փոփոխությանն եկամտի տոկոսային փոփոխության հարաբերությունը: 6.

Ադամ Սմիթի «արժեքի պարադոքսը»` այն, որ մեզ համար կենսականորեն անհրաժեշտ ապրանքը շուկայում վաճառվում է ավելի ցածր գնով, քան ուրիշ, ոչ կարեոր ապրանքներ, բացատրվում է սահմանային ն ընդհանուր օգտակարություն հասկացությունների տարբերությամբ: Ապրանքի սակավությունը, որն արտահայտվում է նրա արժեքով ն առաջարկի պայմաններով, փոխազդում է նրա շուկայական պահանջարկի հետ, որն արտահայտվում է ապրանքի վերջին կամ սահմանային միավորի օգտակարությամբ: Պարադոքսային չէ, որ ընդհանուր օգտակարությունը բարձր է, երբ սահմանայինօգտակարությունը ցածր է: Հիշեք, որ պոչ հանդիսացող սահմանային օգտակարությունն է շարժում շուկայական գների ու քանակություններիշանը:

Այն փաստը, որ շուկայական գինը որոշվում է ոչ թե ընդհանուր, այլ սահմանային օգտակարությամբ, շեշտվում է սաառոդական հավելուրդի գաղափարով: Շուկայում գնած կաթի յուրաքանչյուր լիտրի համար մենք վճարում ենք նույն գինը: Ավելին, այդ գինը հավասար է մեր գնած վերջին միավորի սահմանային օգտակարությանը: Բայց դա նշանակում է, որ նախորդ բոլոր միավորներից օգտակարության հավելուրդ ունենք, քանի որ նախորդ բոլոր միավորների օգտակարությունները, ըստ նվազող սահմանային օգտակարության օրենքի, ավելի մեծ են, քան վերջին միավորի օգտակարությունը: Շուկայական գնի նկատմամբ ընդհանուր օգտակարության հավելուրդը կոչվում է սպառողականհավելուրդ: Սպառողականհավելուրդն այն օգուտն է, որ մենք ստանում ենք բոլոր միավորները գնելով միննույն ցածր գնով: Պարզեցված դեպքերում սպառողական հավելուրդը կարելի է չափել որպես պահանջարկիկորի ն գնի գծի միջն ընկած մակերես: Սա հասարակական շատ որոշումներում օգտագործվող գաղափար է, օրինակ` երբ համայնքը պետք է իր վրա վերցնի ճանապարհ կամ կամուրջ կառուցելու մեծ ծախսեր:

ԴԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԿՐԿՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՐ

օգտակարություն, սահմանային օգտակարություն

օգտապաշտություն,

նվազող սահմանային օգտակարության օրենք յուրաքանչյուր ապրանքի վրա ծախսված վերջին դոլարի սահմանային օգտակարությունների հա-

վասարեցում՝

ՍՕյ/Գլ

ՍՕշ/Գչ Հ...

-եկամտի յուրաքանչյուր դոլարին ընկնող ՍՕ-ին շուկայական պահանջարկ ն անհատական պահան-

ջարկ

պահանջարկի տեղաշարժ՝

եկամտի ն այլ գործոնների պատճառով

եկամտային 6առաձգականություն ,իոխարինիչներ, համալրիչներ, անկախ ապրանքներ փոխարինման երնույթ ն եկամտի երնույթ արժեքի պարադոքս սպառողականհավելուրդ

3ՊԱԱՆՋԱՐԿԸ ԵՎ ՍՊԱՌՈՂԻ ՎԱՐՔԸ

ՀԱՐՑԵՐ ՔՆՆԱՐԿՄԱՆ ՀԱՄԱՐ

Բացատրեք օգտակարության իմաստը: Ո՞րն է ընդհանուր օգտակարության ն սահմանային օգտակարության տարբերությունը: Բացատրեք նվազող սահմանային օգտակարության օրենքը ն բերեք թվային օրինակ: Աճեն շաբաթԹոմ Վուն գնում է երկու հաճբուրգեր` հատը՝ 2 դոլարով, ութ կոկա-կոլա՝ հատը 0,50 դոլարով ն ութ կտոր պիցա` հատը՝ 1 դոխորտիկ, ո7, րի հատն արժե 1,50 դոլար: չ կարելի է ասել այս ապրանքներից մանային օգտակարության մասին:

ԸՍ9 չիգնում արու, նրբերշիով

Կառուցեք դահուկասահքի ամեն մի օրվա սահմանային օգտակարության աղյուսակ: Ենթադրենք, թե աղյուսակում ցույց տրված նախասիրությամբ կա 1 միլիոն մարդ: Ինչպիսի՞ն է դահուկասահքի օրերի շուկայական պահանջարկը: Եթե վերելակի տոմսն օրական 20 դոլար արժե, որքա՞նեն դահուկասահքի օրերի հավասարակշիռ գինն ու քանակը: Աղյուսակ 2-1-ում բերված յուրաքանչյուր ապրանքի համար հաշվեք գնի կրկնապատկման ազդեցությունը պահանջվող քանակության վրա: Նման ձնով ինչպիսի՞նկլինի սպառողների եկամտի 5096-ով աճի ազդեցությունը աղյուսակ 2-2-ում բերված ապրանքների պահանջվող քանակության վրա: 8- Ավելի ու ավելի շատ մարդկանց պահանջարկի նմանատիպ կորերն իրար գումարելիս (նկար 2-2-ում բերված եղանակով) շուկայական պահանջարկի կորը նույն մասշտաբի դեպքում դառնումէ ավելի ու ավելի հարթ: Այս է, որ պահանփաստը արդյո՞ք հաստատում մեծագնալով ջարկի առաձգականությունը նում է: Ձեր պատասխանը պարզաբանեք հանգամանորեն: 9. Ինչպիսի՞առանձնահատկություններ ունի մոլության այնպիսի ապրանքների պահանջարկը, ինչպիսիք են թմրադեղերը կամ ծխախոէ տալիս, որ տը: Ուսումնասիրությունը ցույց մոլության ապրանքները ընդհանրապեսունեն պահանջարկի ցածր գնառաձգականություն: Օրինակ` ծխախոտի պահանջարկի գնառաձգականության գնահատականը մոտավորապես 0,5 է: Ենթադրենք՝ ծխախոտիառաջարկը բացարձակ առաձգական է, ն տուփը 1 դոլար հավասարակշիռ գնի (առանց հարկերի) դեպքում պահանջվող քանակությունը տարեկան 10 միլիարդ է: Եթե կառավարությունը մեկ տուփի դիմաց 10 ցենտ հարկ է սահմանում, ապա ինչպիսի՞նկլինի այդ հարկի ազդեցությունը ծխախոտիօգտագործման ն գների վրա: Որքա՞ն է հարկի բերած եկամուտը: Պատասխանը տվեք գծապատկերով: 10.Դիցուք` դուք շատ հարուստ եք ն շատ գեր: Բժիշկը ձեզ խորհուրդ է տալիս սահմանափակվել օրական 2000 կալորիայով: Ո՞րն է ձեր հավասարակջշռությունը մթերքի համար:

յուրաքանչյուրի սահ-

ւ.

կամ անկախ ապմարիչներ, փոխարինիչներ Ապրանքների

ո՞ր

զույգերնեք

համարում

հա-

միս, քետչուպ, գառան միս, րանքներ. տավարի ծխախոտ,ծամոն, խոզի միս, ռադիոընդունիչ, հեռուստացույց, օդային ուղնորություն, ավտոբուսային ուղնորություն. տաքսի, փափուկ կազմով գրքեր: Պատկերեք մի ապրանքի պահանջարկի կորի տեղաշարժը, երբ մյուսի գինը բարձրանում է: Եկամտի աճը ի՞նչ ազդեցություն կունենա օդային ուղնորության պահանջարկի կորի վրա: Իսկ ավտոբուսայի՞նուղնորության պահանջարկի կորի վրա: Ինչո՞ւ սխալ է ասել. «ՎՁավասարակշռության դեպքում բոլոր ապրանքների սահմանային օգտակարությունները պետք է ճիշտ նույնը լինեն»: Այս պնդումը ճշտեք ն բացատրեք: Առավելագույնը որքա՞ն կհամաձայնեիք վճարել կինոնկար դիտելու համար, թե՞ կգերադասեիք բոլորովին չդիտել: Որքա՞ն եք ծախսում կինոնկար դիտելու վրա: Մոտավորապես գնահատեք ձեր սպառողական հավելուրդը: Դիտարկենք հետնյալ աղյուսակը, որը ցույց է տալիս յուրաքանչյուր տարում դահուկասահքի օրերի օգտակարությունը.

Դահուկասահքի օրերի թիվը

ԱԳ

Ընդհանուր

ո արթյունը Ր

ՀԱՎԵԼՎԱԾ

ՍՊԱՌՈՂԻ ՎԱՎԱՍԱՐԱԿՇՌՈՒԹՅԱՆ

ԵՐԿՐԱՉԱՓԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Մեկ

առաջ տնտեսագետ Վիլֆրեդո Պարե(1848-1923) գտավ, որ պահանջարկի տեսության բոլոր կարնոր տարրերը կարելի է ուսումնասիրել առանց օգտակարության գաղափարի կիրառման: Պարետոն առաջարկեց այն, ինչն այսօր կոչվում է անտարբերության կոր: Այս հավելվածում ներկայացնում ենք անտարբերութ`յան վերլուծության ժամանակակից տեսությունը, այնուհետն, վերջինիս օգնությամբ, հանգում ենք սպառողների վարքին վերաբերող հիմնական եզ-

յուններ: Երկու ապրանքի յուրաքանչյուր համակցության դեպքում ենթադրում ենք, որ կարող եք ասել, թե մեկը նախընտրում եք մյուսից կամ՝ անտարբեր եք: Օրինակ, եթե դուք պետք է ընտրեք 1 միավոր սննդամթերքից ն 6 միավոր հագուստից բաղկացածԱ համակցությունը կամ 2 միավոր սննդամթերքից ն 3 միավոր հագուստից բաղկացածԲ համակցությունը, ապա կարող եք. 91)նախընտրել Ա-ն, 2) նախընտրել Բ-ն, 3) դրանց .,.նկատմամբ նույնչափ անտարբեր լինել: Ենթադրենք՝ Ա-ն ն Բ-ն ձեզ համար հավասարակացություններին: րապես լավն են, այսինքն` միննույնն է, թե որը կստանաք: Դիտարկենք այլ համակցություններ, ԿՈՐ

ԱՆՏԱՐԲԵՐՈՒԹՅԱՆ

որոնց նկատմամբ ես դուք հավասարաչափ անտարբեր եք, ինչպես ցույց է տրված նկար 23-1 Սպառողների նախասիրությունը կամ ճաշակը աղյուսակում: գծագրով պատկերելու համար ենթադրում ենք, Նկար 23-1-ը այս համակցությունները պատոր դուք սպառող եք ն գների տվյալ մակարդակի է գծագրի տեսքով: Մի առանցքի վրա կերում դեպքում գնում եք երկու ապրանքի, ասենք ն ենք հագուստի միավորները, իսկ պատկերում սննդամթերքի հագուստի տարբեր համակցութ-Ղ տոն

դար

Սպառողի անտարբերության կոր

Անտարբերությանհամակցություններ Սննդամթերք

6Լ-

5Լ5

տ ռ

ո՛

4՛-

1Է

Նկար 23-1. Ապրանքների զույգի րության կոր

շԼ

Վագուստ

Սննդամթերք

անտարբե-

Մի ապրանքից ավելի շատ ստանալը փոխհատուցում է մյուսի մի մասից հրաժարվելը: Սպառողին Ա իրավիճակը դուր է գալիս ճիշտ այնքան, որքան Բ, Գ կամ Դ իրավիճակները: Հավասար բավարարվածությունառաջացնող սննդամթերք-հագուստ համակցություններըպատկերված են որպես անտարբերությանսահուն կոր: Կորը ուռուցիկությամբ ուղղված է ներքն, քանի որ ըստ փոխարինման օրենքի, եթե մի ապրանքից ավելի շատ եք գնում, նրա փոխարինմանհարաբերությունը կամ անտարբերության կորի թեքությունը նվազում է:

Պո ԱՆՋԱՐԿԸԵՎ ՍՊԱՌՈՂԻՎԱՐՔԸ

մյուսի վրա` սննդամթերքի միավորները: Մեր Ա, Բ, Գ, Դ համակցություններից կամ խմբերից յուրաքանչյուրը պատկերված է իր համապատասխան կետով: Սակայն բացի այս չորսից կան շատ այլ համակցություններ, որոնց նկատճամբ ես դուք անտարբեր եք: Մյուս խումբը, ինչպես, օրինակ՝ 1,5 միավոր սննդամթերքն ու 4 միավոր հագուստը, կարող է համարվել Ա, Բ, Գ. Դ-ին հավասար, ն կան շատ ուրիշ խմբեր, որոնք ցուցանշված չեն: Նկար 23-1-ի չորս կետերը սահունորեն կերպով միացնող կորը անտարբերության կոր Է: Անտարբերությանկորի յուրաքանչյուր կետ ցույց է տալիս երկու ապրանքների տարբեր համակցություն, իսկ կորի ցանկացած երկու կետերի նկատմամբ սպառողը անտարբեր է: Բոլոր համակցությունները հավասարապես ցանկալի են, ն սպառողի հաճար միննույնն է, թե ինքը որ զուգը կստանա:

ՓՈԽԱՐԻՆՄԱՆ ՕՐԵՆՔ

ն ե ե մ են որ Անտարբերության կորերը պատկերվու պես ուռուցիկությամբ դեպի սկզբնակետն ուղղված կորեր, որի իմաստն այն է, որ կորի վրայով դեպի վար ն աջ շարժվելիս (որի հետնանքով ավելանում է սննդամթերքի քանակը ն պակասում են հագուստի միավորները) կորը գնալով ավելի հորիզոնական է դառնում: Կորը այսպես է գծվում, որպեսզի պատկերվի իրական կյանքում հաճախ տեղ գտնող մի իրողության, որը հայտնի է որպես տո/խարինմանօրենք. Որքան սակավ է ապրանքը, այնքան մեծ է նրա փոխարինման հարաբերական արժեքը, իսն լիառատ ապրանքի սահմանային օգտակարության համեմատությամբ այդ ապրանքի սահմանային օգտակարությունն աճում էԱյսպիսով, նկար 23-1-ում Ա-ից Բ կետը գնալիս դուք հագուստի ձեր 6 միավորից 3-ը փոխանակում եք սննդամթերքի 1 լրացուցիչ միավորի հետ: Սակայն Բ-ից Գ-ին անցնելիս սննդամթերքի երրորդ միավորը ստանալու համար դուք արդեն կզոհաբերեք մնացած հագուստի միայն 1 միավորը` կատարելով մեկի դիմաց մեկ փոխանակում: Սննդամթերքի չորրորդ միավորի դիմաց դուք ձեր հագուստի սպառվող միավորներից 1/2 կզոհաբերեք ձիավոր: Եթե նկար 23-1-ում Ա ն Բ կետերը միացնենք, ապա կտեսնենք, որ առաջացած գծի թեքությունը (անտեսելով բացասական նշանը) հավասար է 3-ի: Եթե միացնենք Բ ն Գ կետերը, թեքությունը հավասար կլինի 1-ի, իսկ եթե միացնենք Գ ն Դ որ-

միայն

կետերը, ապա թեքությունը հավասար կլինի 1/2ի: 3, 1,1/2 թվերը երկու ապրանքների փո/սարինմանհարաբերություններնեն (երբեմն կոչվում են նան տոխարինմանսահմանային դրույքներ): Կորի երկայնքով տեղաշարժի չափը որքան ավելի փոքր է, այնքան փոխարինման հարաբերությունն ավելի է մոտենում անտարբերության կորի փաստացի թեքությանը: Անտարբերության կորի թեքությունը փոքր փոփոխությունների դեպքում ապրանքների հա., րաբերական սահմանայինօգտակարությունների (Սամ փոխարինման պայմանների չափանիշն է, .ճրք սպառողը ցանկանում է մի ապրանքից մի փոքր քիչ ունենալ, դրա դիմաց մյուս ապրանքմի փոքր շատ ունենալու պայմանով»: .9ճերրց Նկար 23-1-ում պատկերված կորի նման ու.ռուցիկություն ունեցող կորերը բավարարում են օրենքին: Երբ սննդամթերքի քա.,փոխարինման նակն աճում է, իսկ հագուստինը` նվազում, սննդամքթերքըպետք է որ համեմատաբար ավելի ու ավելի էժանանա, որպեսզի դուք համաձայնեք հագուստի փոքր զոհաբերության դիմաց հավելյալ մի քիչ սննդամթերք ստանալ: Իհարկե, անտարբերության կորի ճշգրիտ տեսքն ու թեքութ-

Ց ճ

Սննդամթերք

Նկար

23-2.

տանիք

օ.օ

Օ»

Անտարբերության կորերի ընՕգ-ով նշանակված կորերը անտարբեՍպառողը անտարբերության կորե-

րության կորեր են: ,

Օշ,

րից ո՞րն է նախընտրում:

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՋԱՐԿԸ

ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

յունը տարբեր սպառողների համար տարբեր են, բայց ընդհանուր տեսքն այնպիսին է, ինչպե, պատկերված է 2-1 ն 21-2 նկարներում:

ԱՆՏԱՐԲԵՐՈՒԹՅԱՆՔԱՐՏԵԶ

Նկար 23-1-ի աղյուսակը անվերջ թվով հնարա վոր աղյուսակներից մեկն է: Մենք կարող ենք սկսել սպառման ավելի նախընտրելի իրավիճակից ե թվարկել ուրիշ այնպիսի համակցություն. ներ, որոնք սպառողին ավելի մեծ բավարարվածություն կպատճառեն: Այդպիսի աղյուսակներից մեկը կարող էր սկսվել 2 միավոր սննդամթերք Ն 7 միավոր հագուստ, իսկ մյուսը` Յ միավոր սննդամթերք ն 8 միավոր հագուստ համակցություններով: Աղյուսակներից յուրաքանչյուրը կարելիէ ներկայացնել գծապատկերով ն իր համապատասխան անտարբերությանկորով: Նկար 23կ-2-ը պատկերում է այդպիսի չորս կոր: Նկար 23-1-ի կորը նշանակված է Օ3-ով: Այս պատկերը նման է ուրվագծային քարտեզի: Այդպիսի քարտեզի վրա ուրվագծով պատկերված որեէ բարձրություն նշող երթուղով շարժվող մարդը ոչ վեր է մագլցում, ոչ էլ ցած իջնում: Նմանապես` որնէ անտարբերության կորի մի կետից

մյուսն անցնող սպառողի բավարարվածությունը .5,սպառման փոփոխությունիցոչ աճում է, ոչ էլ` նվազում: Նկար 23-2-ում պատկերվածեն անտարբերության միայն մի քանի հնարավոր կորեր: Ուշադրություն դարձրեք, որ երբ միաժամանակ երկու ապրանքներիքանակն էլ ավելացնում ենք, Ք այդպիսով քարտեզի վրա շարժվելով դեպի հյուսիս-արնելք, ապա հատում ենք իրար հաջոր-

ԱԴմդիպքո կորերը: Պասնում ենք բնվարարվաճության աւելի է, վելի բարօր ակարդակի: նշանակում Դող

անտարբերության

ու

ունենալով երկու ապրանքների ավելի սպառողը՝ մեծ քանակություն, ավելի մեծ բավարարվածութ-

Օրին ԽԱՄ տատանում: Հետնաբար

յուն է է տասխանող բավարարվածությունն ավելի քան Օշ-ինը, Օչ-ին հաճձապատասխանողբավաուրվածությունն ավելի մեծ է, քան Օտ-ինը, Ն այսպես շարունակ: .

ԲՅՈՒՋԵԻ

Սպառմանայլընտրանքային հնարավորություններ Սննդամթերք

6:Ա

ՅԷ

բյուջեի գի

Սպառողի

2Է ւ

1Է

Վագուստ '

ԲՅՈՒՋԵԻ

ԿԱՄ

Այժմ մի պահ մի կողմ թողնենք որնէ առանձին .,սպառողիանտարբերությանքարտեզը ն սպառոԱսենք` նա ղի եկամուտը պահենք հաստատուն:

ԳԻԾ

ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿՈՒՄ

Սպառողի բյուջեի գիծ

որ

Սա

1...

Բ Դ

Սննդամթերք

Նկար

23-3.

Եկամուտը

սպառողի ծախսերը

սահմանափակում

Թվային աղյուսակից երնում է ծախսի բյուջեի սահմանափակությունը: Ամեն դեպքում բյուջեի ընդհանուր ծախսը (1,0 դոլար » ՍՀ1 դոլար » Հ) ճշտորեն հավասար է եկամտի 6 դոլարին: Բյուջեի սահմանափակությունը կարող ենք պատկերել որպես ուղիղ գիծ, որի բացարձակ թեքությունը հավասար է ԳՍ/Գ` հարաբերությանը: ԱԲ-ն սպառողի բյուջեի գիծն է: Երբ եկամուտը 6 դոլար է, իսկ սննդամթերքի ն հագուստի գները՝ համապատասխանաբար`1,50 ն 1 դոլար, սպառողը կարող է ընտրել այս բյուջեի գծի ցանկացած կետը: (Ինչո՞ւ է գծի թեքությունը հավասար 1,50 դոլար/1 դոլար Հ3/2):

ՊԱԱՆՋԱՐԿԸ ԵՎ ՍՊԱՌՈՂԻՎԱՐՔԸ

օրական կարող է ծախսել 6 դոլար, իսկ սննդամթերքի ն հագուստի յուրաքանչյուր միավորի գինը հաստատագրվածէ` հաճձապատասխանաբար 1,50 դոլար ն 1 դոլար: Պարզ է, որ սպառողն այդ գումարը կարող է ծախսել սննդամթերքի ն հագուստի համակցության ցանկացած տարբերակի վրա: Մասնավորապեսնա կարող է գնել 4 միավոր սննդամթերք ն ոչ մի միավոր հագուստ, կամ 6 միավոր հագուստ ն ոչ մի միավոր սննդաճթերք: Նկար 23-3-ի աղյուսակը ցույց է տալիս ադ 6 դոլարը բաշխելու մի քանի հնարավորություն: Նկար 23-3-ը պատկերում է այս հինգ հնարավորությունները: Նկատենք, որ բոլոր կետերը գտնվում են ԱԲ ուղիղ գծի վրա: Ավելին, ցանկա-

ցած

այլ

հասանելի կետ, օրինակ

սննդամթերքին ն 1

միավոր

միավոր հագուստին հաճապատասխանողկետը, գտնվում է ԱԲ-ի վրա: ԱԲ-ն պարունակում է երկու ապրանքների բոլոր այն հնարավոր համակցությունները, որ կարելի է : գնել սպառողի ամբողջ ԱԲ-ի թեքությունը (նշանը հաշվի չառնելով) հավասար 3/2-ի, որն անպայճան սննդամթերքի ն հագուստի գների հարաբերությունն է: ԱԲ գծի ընդհանուր իճաստը բավական պարզ է: Այս գնե. րի դեպքում սպառողն ամեն անգամ հագուստի 3 միավոր է զիջում (այդպիսով գծագրի ուղղահայաց առանցքի վրա պակասեցնելով 3 ճիավոր)՝ դրա դիմաց ստանալով սննդամթերքի 2 միավոր (այսինքն` հորիզոնական առանցքի վրա 2 միավորով դեպի աջ տեղաշարժվելով): ԱԲ-ն անվանում ենք սպառողի թյ/ուքեր գիժ կամ բ/ուջեր սահմանափակում`

րազոր

եկամտով'

ՇՈՇԱՓՄԱՆ

ՀԱՎԱՍԱՐԱԿՇԻՌ

ԴԻՐՔԸ

Դա այդպես է, որովհետն, եթե սննդամթերքին հագուստի գնված քանակությունները համապատասխանաբարնշանակենք Ս-ով Ա Հ-ուլ, ապա սննդամթերքիամբողջ ծախսը պետք լինի 1,5Ս դոլար, իսկ հագուստի ամբողջ ծախսը` 1Ղ դոլար: Եթե եկամուտն ու ծախսը օրական 6 դոլար են, ապա հետնյալ հավասարումըպետք է ճիշտ լինի՞ 6 դոլար Հ 1.5Ս դոլար Հ 1Հ դոլար: Բյուջեի ԱԲ գծի հավասարումը գծային է: Նկատենք, որ ԱԲ-ի թվաբանականթեքությունը 1,5 դոլար/1 դոլար սննդամթերքիգին / հագուստր գին:

հավասար

ԿԵՏԻ

Այժմ երկու ճասերը կարելի է միացնել: Նկար 23232 Յ-ի առանցքները նույնն են, ինչ որ 23-1 նկարներում: Բյուջեի ԱԲ գիծը կարելի է տեղադրել սպառողի անտարբերության քարտեզի վրա, ինչպես պատկերվածէ նկար 23-4-ում: Սպառողը ԱԲ-ի երկայնքով կարող է ազատ տեղաշարժվել:

ԱԲ-ից վերե ն աջ ընկած դիրքերը թույլատրելի չեն, որովհետե դրանք 6 դոլարից ավել եկամուտ են պահանջում: ԱԲ-ից ձախ ն ներքն ընկած դիրքերը չեն հաճապատասխանում բյուջեին, որովհետն ենթադրվում է, որ սպառողը իր 6 դոլարը պետք է ամբողջությամբ ծախսի: Սպառողը ու՞ր է շարժվելու: Ակնհայտորեն դեպի այն կետը, որը ամենամեծ բավարարվածությունն է տալիս, կամ այլ խոսքով, դեպի հնարավոր ամենաբարձր անտարբերության կորը, որն այս դեպքում կանցնի Գ կետով: Բյուջեի գիծը պարզապեսշոշափում, բայց չի հատում անտարբերության Օլ կորը: Շոշափման այս կետով, որտեղ բյուջեի գիծը միայն հպվում է անտարբերության կորին, բայց չի հատվում նրա հետ, անցնում է սպառողի հնաամենամեծ օգտակարությունը պատկերող կորը: Սպառողի հավասարակջշռությունըերկրաչափորեն գտնվում է այն կետում, որտեղ բյուջեի է անտարբեգծի թեքությունը ճիշտ րության կորի թեքությանը: Ավելին, բյուջեի թեքությունը հավասար է սննդամթերքի ն հաԳուստի գների հարաբերությանը: Սպառողի հավասարակշռությունն այն կետում է, որտեղ բյուջեր գրծը շոշափում է անտարբերության ամենաբարձր կորը: Այդ կետում սպառողի փոխարինմանհարաբերությունը (կամ հարաբերականսահմանայինօգտակարությունների հարաբերությունը) հավասար է սննդամթերքի ն 7ագուստի գների հարաբերությանը: Այլ կերպ ասած, փոխարինման հարաբերությունը կամ անտարբերության կորի թեքությունը սննդամթերքի ն հագուստի սահմանային :օգտակարությունների հարաբերությունն է: Այսպիսով, շոշափման պայմանը մեկ այլ եղանակով պնդում է, որ հավասարակշռության կետում ապհանքի գինը ն սահճանային օգտակարությունը պետք է համեմատական լինեն:կավասարակշկետում սպառողը թե՛ սննդամթերքի, ն ռության Քե հագուստի վրա ծախսած վերջին ցենտից նույն սահմանային օգտակարությունն է ստանում: Հետնեաբար`կարելի է հավասարակշռության հետնյալ պայմանին

գծի

հանգել

Գ գ,

Լ Հ.

Փոխարինման հարաբերություն

ՍՕՍ

ՍՕ

ճշտորեն այն նույն պայմանն է, որ օգտակարության տեսության համար արտածել ենք այս գլխի հիմնական մասում: լյա

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱԱՆՋԱՐԿԸ ԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

ԵԿԱՄՏԻ

ԵՎ

ԳՆԻ

Սպառողիհավասարակշռություն

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Պահանջարկը ավելի լավ հասկանալու համար քննարկենք ա) դրամական եկամտի փոփոխության նբ) երկու ապրանքներից որնէ մեկի գնի փոփոխությանազդեցությունները:

5Լ

ԵԿԱՄՏԻ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆ

Սկզբում ենթադրենք, թե սպառողի օրական եկամուտը կիսով չափ նվազել է, մինչդեռ երկու ապրանքների գները մնացել են նույնը: Կարող ենք նկար 23-3-ի աղյուսակի նման կառուցել մեկ այլ աղյուսակ, որը կպատկերի սպառման նոր հնարավորությունները: Նկար 23-5-ի գծագրի վրա տեղադրելով այս կետերը, կտեսնենք, որ նոր բյուջեի գիծն ունի նկար 23-5-ի ԱԲ՛ դիրքը: Բյուջեի նախկին գիծը տեղաշարժվել է դեպի ներս՛: Այժմ սպառողը կարողէ տեղաշարժվել միայն այս նոր (ավելի ցածր) գծի երկայնքով: Բավարարվածությունն առավելագույնի հասցնելու նպատակով նա պետք է շարժվի դեպի անտարբերության տը: Սպառողի հավասարակշռության համար շոշափման պայմանը կիրառելի է նան այստեղ, ինչպես նախորդ դեպքում: Գ ն Գ' կետերով անցնող կորը կոչվում է Էնգելի կոր, որը ցույց է տալիս, թե եկամտի փոփոխությանը զուգընթաց սպառումն ինչպես է փոխվում: ,

ՄԵԿ

ԱՊՐԱՆՔԻ

Յէ

Օլ Օ3 Օշ

Օլ

Սննդամթերք

Նկար 23-4. փաթեթը

ԳՆԻ

Սպառողը Գ կետում կունենա

ԱՐ

Այժմ մենք բյուջեի գիծն ու անտարբերությանուրվագեծերը միավորում ենք մեկ գծագրում: Հաստատուն ն հն ենն մ ե թոքումման ե ճենաՀարրի անտարբերություն ձնարավոր բարձր կորին սպառողը հասնում է Գ կետում: Գ-ն բյուջեի գծի ն անտարբերության ամենաբարձր կորի շոշափման կետն է: (Ինչո՞ւ: Եթե թեքությունները անհավասար լինեին, ԱԲ-ն կհատեր օգտակարության որնէ Օ ուրվագիծ, ն սպառողը այդ ուրվագծից վերն անցնելով կարող էր հասնել բավարարվածության ավելի բարձր մակարդակի): Շոշափման Գ կետում փոխարինման հարաբերությունը հավասար է գների հարաբերությանը` Գ/Գ4: Սա նշանակում է, որ բոլոր ապրանքների սահմանային օգտակարությունները համեմատական են իրենցգներին, ընդ որում, ինչպես ցույց է տրված սույն գլխի հիմնական շարադրանքում, բոլոր ապրանքների վրա ծախսված գումարների վերջին դոլարների սահմանային օգտակարությունները հավասարեցվում են:

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆ

Այժմ վերադառնանք սպառողի նախկին օրական եկամտին, որը կազմում էր 6 դոլար, բայց ենթադրենք, թե հագուստի գինը չի փոխվում, իսկ

1.50դոլարից Գինը ԵՑ Սննդամբերքի հանում

դոլարի: Նորիցպետք է ուսումնասիրենք բյուջեի գծի փոփոխությունը: Այս անգամ տեսնում ենք, ն հիմա, ինչպես որ այն պտտվել է Ա կետի շուրջը պատկերված է նկար 23-6-ում, գտնվում է ԱԲ՛

դիրքում":

րը

Այսպիսի տեղաշարժի իմաստը պարզ է: Քանի որ հագուստի գինն անփոփոխ է, ապա Ա կե. տը, ինչպես ն առաջ, մնում է նույնը: Բայց, քանի գծի հավասարումնայժմ հետյալն Ա՛Բ՛

Նոր բյուջեի

լարՀ 1,5 Ս դոլար

Է Յդո-

դոլար:

ԱԲ-ով պատկերվածբյուջեի հավասարումը այժմ հետնյալն է՝ 6 դոլար

սննդամթերքի գինը բարձրացել է, Բ կետը (ոներկայացնում է սննդամթերքի 4 միավոր) այլես հասանելի չէ: Միավոր սննդամթերքի 3 դոլար գնի դեպքում օրական 6 դոլար եկամտով այժմ միայն 2 միավոր սննդամթերք կարելի է գնել: Այդ պատճառովնոր բյուջեի գիծը դարձյալ Ա կետով է անցնում, բայց այդ կետում պետք է պտույտ կատարի ն անցնի Բ-ից ձախ գտնվող Բ կետով: որ

ՅՍ դոլար

13 դոլար:

ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸԵՎ ՍՊԱՌՈՂԻՎԱՐՔԸ

ՎԲ

Սննդամթերք Նկար Եկամտի փոփոխության ազդեցությունը հավասարակշռության վրա 23-5.

մթերքի պահանջարկի կորը ստանալու համար կատարյալ պայմաններ ունենք: Այսպես, 1,50 դոլար գնի դեպքում սպառողը գնում է 2 միավոր սննդամթերք, ինչպես որ պատկերված է հավասարակշռության Գ կետում: Երբ սննդամթերքի միավորի գինը բարձրանում է մինչն Յ դոլար, գնված սննդամթերքը կազմում է 1 միավոր, ինչպես պատկերված է հավասարակշռության Գ՛ կետում: Եթե կառուցենք սննդամթերքի միավորը 6 դոլար գնին համապատասխանող բյուջեի գիծը, ապա հավասարակշռության կետը կլինի Գ՛ կետը, իսկ գնված սննդամթերքը` 0,45 միավոր: Այժմ պատկերեք գնված սննդամթերքի գնի ն քանակի փոխադարձ կախումը (այս հավելվածի վերջի երրորդ հարցը հենց դա է պահանջում)՝ մնացած գործոնները դարձյալ թողնելով անփոփոխ: Անտարբերության կորերից օգտվելով՝ կստանաք վարընթաց պահանջարկի ցայտուն կորը: Ուշադրություն դարձրեք, որ սա արվեց առանց «օգտակարություն» եզրի հիշատակման՝ կառույցն ամբողջությամբ անտարբերության հաշվարկելի կորերի վրա:

խարսխելով

Եկամտի փոփոխությունը զուգահեռաբար տեղափոխում է բյուջեի գիծը: Այսպես, եկամուտը կիսով չափ պակասեցնելը ԱԲ-ն տեղաշարժում է դեպի ԱԲ՛, հավասարակշռությունը տեղափոխելով Գ՛ կետը: (Ցույց տվեք, թե հավասարակշռությունն ինչպես կփոխվի, եթե եկամուտը աճի միչն 8 դոլար: Գտեք շոշափման կետի նոր դիրքը):

այժմ Գ՛ կետում է, ն Հավասարակջշռությունն մենք ունենք շոշափման նոր կետ: Սննդամթերքի գնի բարձրանալը նվազեցրել է դրա սպառումը, սակայն հագուստի սպառումը կարող է շարժվել ցանկացած ուղղությամբ: Ավելի լավ ըմբռնելու համար կարող եք ուսումնասիրել այն դեպքերը, երբ եկամուտն աճել է, կամ, երբ հագուստի կամ սննդամթերքի գինը նվազել է:

ո՞

1Է

ՆԲ

ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԻ

ԿՈՐԻ

ՍՏԱՑՈՒՄԸ

Այժմ մենք կարող ենք ստանալ պահանջարկի կորը: Ուշադիր նայեք 2-6 նկարին: Ուշադրություն դարձրեք, որ երբ սննդամթերքի միավորի գինը 1.50 դոլարից բարձրացրինք Յ դոլարի, մնացած ամեն ինչը պահեցինք հաստատուն: Անտարբերության կորերով ներկայացվող ճաշակները չփոխվեցին, դրամական եկամուտն ու հագուստի գինը մնացին նույնը: Այդ պատճառով սննդա-

Օշ

ՕՍ

Սննդաճթերք Նկար 23-6. Գնի փոփոխության ազդեցությունը հավասարակշռության վրա Սննդամթերքիգնի աճը բյուջեի գիծը պտտում է Ա կետի այն ԱԲ-ից տեղաշարժելով ԱԲ՞: Նոր հավասաշուրջը, րակշռությունը շոշափման Գ՛ կետում է, որտեղ սննդամթերքն ավելի պակաս է, իսկ հագուստը՝ ավել կամ պակաս: (Ցույց տվեք հավասարակշռության փոփոխությունը Գ:-ի փոփոխությանդեպքում):

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.ԱՌԱՋԱՐԿԸ

ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸ ԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

ՀԱՎԵԼՎԱԾԻ

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

Անտարբերությանկորը պատկերում է հավասարապես ցանկալի սպառման կետերը: Անտարբերությանկորը սովորաբար պատկերվում է ուռուցիկ (կամ շերեփաձն), ելնելով նվազող հարաբերական սահմանային Օօգտակարության օրենքից:

Երբ սպառողն ունի հաստատագրված դրամական եկամուտ, որն ամբողջությամբ ծախսում է, ն գործ ունի միայն երկու ապրանքների շուկայական գների հետ, ապա նա ստիպված կշարժվի բյուջեի գիծ կամ բյուջեի սահմանափակում կոչվող ուղիղ գծի երկայնքով: Այդ գծի թեքությունը կախված է շուկայական երկու գների հարաբերությունից: Սկզբնակետից գծի հեռավորությունըկախվածէ սպառողի եկամտից:

Յ.

Սպառողն այդ բյուջեի գծով կշարժվի մինչն,անտարբերությանհնարավոր ամենաբարձր կորին հասնելը: Այդ կետում բյուջեի գիծը շոշափում, բայց չի հատում անտարբերությանկորը: Հետնաբար՝ հավասարակքշռությունը շոշափման կետում է, որտեղ բյուջեի գծի թեքությունը (երկու գների հարաբերությունը) ճշտորեն հավասար է անտարբերության կորի թեքությանը (փոխարինման հարաբերությանը կամ երկու ապրանքների հարաբերական սահմանային օգտակարությունների հարաբերությանը): Սա մեկ անգամ նս ապացուցում է, որ հավասարակշռությանկետում սահմանային օգտակարությունները համեմատական են գներին:

Եկամտի նվազումը բյուջեի գիծը զուգահեռ տեղաշարժում է դեպի ներս, ն այդ դեպքում, երկու ապրանքներից էլ գնվում է ավելի քիչ: Միայն մեկ առանձին ապրանքի գնի փոփոխությունը, երբ մնացած գործոնները մնում են անփոփոխ, բյուջեի գիծը պտտում է այնպես, որ նրա թեքությունը փոխվում է: Գնի կամ եկամտի փոփոխությունից հետո սպառողը նորից հասնում է հավասարակշռությանմի նոր կետի, որտեղ բավարարվածությունն ամենաբարձրն է: Շոշափման յուրաքանչյուր կետում ամեն մի դոլարի սահմանային օգտակարությունը նույնն է, ինչպես էլ որ այն ծախսված լինի: Վամեմատելով նոր Ա հին հավասարակշռության կետերը` ստանում ենք վարընթաց պահանջարկի սովորական կորը:

Վ-ԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԿՐԿՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՐ

անտարբերության կորեր թեքություն կամ փոխարինման հարաբերություն բյուջեի գիծ կամ բյուջեի սահմանափակուս

անտարբերության կորերի շոշափման կետին համապաուռուցիկություն ե նվազող տասխանող լավագույն հարաբերական սահմանահավասարակջշռություն՝ յին օգտակարությանօրենք Գ/Գգ փոխարինման հարաբերություն ՍՕլ/ ՍՕզ -

ՀԱՐՑԵՐ ՔՆՆԱՐԿՄԱՆ ՀԱՄԱՐ

Բացատրեք, թե ինչո՞ւ անտարբերությանքարտեզի ամեն մի կետով անցնում է անտարբերության միայն ու միայն մեկ կոր: Ինչո՞ւ անտարբերության կորերը երբեք չեն հատվում:

Եթե սպառողը գտնվում է իր բյուջեի գծի այնպիսի կետում, որտեղ հատում է անտարբերության որնէ կոր, ինչո՞ւ հնարավոր չէ. որ նա լինի հավասարակշռության մեջ: Ի՞նչ պետք է

39ՊԱՄԱՆՋԱՐԿԸ

ԵՎ ՍՊԱՌՈՂԻՎԱՐՔԸ

անի սպառողը,

րակշռության:

որպեսզի հասնի հավասա-

Կազմեք աղյուսակ, որը ցույց տա գնի ն քանակի այն համակցությունները, որ առաջանում են նկար 23-6-ում սննդամթերքի գնի տեղաշարժից: Այնուհետնեդա պատկերեք գծագրով: Դա կլինի սննդամթերքի պահանջարկը: Ինչո՞ւ է այն վարընթաց: Ցույց տվեք, թե ինչպե՞ս կփոխվի պահանջարկի կորը, եթե սպառողի եկամուտն աճի: Նկար 23-4-ում անտարբերության կորերը նշանակեք օգտակարության 1, 2, 3, 4 թվերով: Ցույց տվեք, որ ցանկացած ուրիշ չորս թվերի դեպքում կստացվի պահանջարկի նույն հավասարակջշռությունը,կամ շատ թե քիչ նույնանման փոխառնչություն, եթե միայն այդ թվերը կարգային են: Այստեղից հիմնավորեք,

որ չափողականություն չունեցող «կարգային օգտակարությունը» պահանջարկի տնտեսագիտության համար ավելի կարնոր է, քան թվային չափողականություն ունեցող «քանակային օգտակարությունը»: Պատկերեք այն սպառողի անտարբերության կորերը, որ ներքոհիշյալ ապրանքների զույգերը սպառում է հետնյալ պայմաններում.

ա) Պեպսին ն կոլան կատարյալ փոխարինիչներ են Ա հավասար բավարարվածություն են

պատճառում,

պիցա սիրում եմ, իսկ ջրի նկատմամբ անտարբեր եմ, գ) Ինձ միշտ պետք են կոշիկի ն աջը, ն ձախը, դ) Շոկոլադը համեղ է, իսկ կարոսից ձանձրացել եմ: բ)

Ես

ԳԼՈՒԽ|||

ԵՎ ԳՈՐԾԱՐԱՐ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ամերիկայիգործը գործարարությունն է:

ՔալվինՔուլիջ Ապրանքների ն ծառայությունների մեծ մասը սկսած ավտոմեքենայից մինչն ցիտրա, արտադրվում է գործարար ձեռնարկություններում` փոքրիկ անհատական ձեռնարկություններում, գոր ծընկերություններում կամ հսկա ընկերակցուքյուններում: Մեր շուկայական տնտեսությունն ըմ բռնելու համար նախ պետք է հասկանալ գործա-

ձեռնարկության կազմակերպման ն գործունեության էությունը ամերիկյան տնտեսության մեջ: Սկսում ենք ձեռնարկության էության քննարկումից ն գործարար կազմակերպության հիմնական տեսակների նկարագրությունից: Այնուհետն կանդրադառնանք ձեռնարկությունների հիմնա.,.կան գործունեությանը՝ արտադրությանը: րար

Ա. ԳՈՐԾԱՐԱՐԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆ

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅԱՆ

էՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ինչու՞ ենք մեր հանապազօրյա հացն արտադրելու համար ստեղծում խոշոր կազմակերպություն ներ, փոխանակ հացը ինքներս թխելու ն աճեն ինչ ինքներս արտադրելու: Ինչո՞ւ է արտադրությունը սովորաբար տեղի ունենում ձեռնարկություններում ն ոչ թե մեր ներքնահարկերում: Ձեռնարկությունների գործունեության պատճառներ շատ կան, բայց ամենակարնորը զանգվածային արտադրության տնտեսումներից օգտվելն է, դրամական միջոցների հայթայթումը ն արտադ րության գործընթացի կազմակերպումը: Ամենաազդեցիկ գործոնը, որը մղում է արտադրությունը ձեռնարկություններում կազմակերպելուն զանգվածային արտադրության տնտեսումներն են: Արդյունավետ արտադրութԲյունը պահանջում է մասնագիտացվածմեքենայական սարքավորումներ ու գործարաններ, հոսքագծեր ն աշխատանքի բաժանում մեծ թվով մանրատված գործողությունների: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ ավտոմեքենաների արդյունավետ արտադրությանհամար պահանջվում է տարեկան թողարկել ամենաքիչը 300.000 միավոր արտադրանք: Դժվար է հավատալ, որ աշխատողները կարող են հանպատրաստից հավաքվել Ա ամեն մի աշխատանք կատարել ճշգրտորեն ու ճիշտ հաջորդականությամբ:Ի-

.րականում ձեռնարկություններն իրենք են համակարգում արտադրության գործընթացը, գնում կամ վարձակալում հող, արտադրամիջոցներ, աշխատանք ն հումք: Եթե մասնագիտացման Լ աշխատանքի բաժանման անհրաժեշտությունը չլիներ, ապա աճեն մեկն իր բակում կկարողանար արտադրել իրեն անհրաժեշտ էլեկտրականությունը, էլեկտրոնային թվացույցով ժամացույցներն ու նրբագեղ վերնաշապիկները: Ակնհայտորեն մենք չենք կարող նման սխրագոր.ծություններ կատարել, այնպես որ արդյունավետության համար, ընդհանրապես, անհրաժեշտ է մեծածավալ արտադրություն ձեռնարկություններում: Մեծածավալ արտադրության համար ռեսուրսների հայթայթումը ձեռնարկությունների երկրորդ գործառույթն է: Պողպատաձուլական գործարանի կառուցման ընդհանուր արժեքը .9.մոտ1 միլիարդ դոլար է, նոր տեսակի ինքնաթիռների ուսումնասիրության Է մշակման ծախքերը կարող է նույնիսկ էլ ավելի մեծ լինեն: Նման դրամականմիջոցները որտեղի՞ց կարող են ծագել: Տասնիններորդ դարում գործարարությունները հաճախ կարող էին ֆինանսավորվել հարուստ անհատների կողմից: Բայց արդյունաբերության այդպիսի առասպելական հարուստ հրամանատարներիժամանակներն անցել են: Այսօրվա մասնավոր ձեռնարկչության տնտեսության

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԳՈՐԾԱՐԱՐԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆԸ

մեջ արտադրությունը կազմակերպելու համար անհրաժեշտ դրամական միջոցների մեծ մասը պետք է գոյանա ընկերության շահույթներից կամ ֆինանսական շուկաներում փոխառված փողից: Իսկապես,մասնավորմիջոցներով ֆինանսավորվող արտադրությունն, ըստ էության, աներենակայելի կլիներ, եթե ընկերակցությունները չկարողանային նոր նախագծերիհամար տարեկան միլիարդավոր դոլարներ հայթայթել: Ձեռնարկությունների գոյության երրորդ պատճառը ճառավարման ապահովումն է: Կառավարիչն այն անձն է, որը կազմակերպում է արտադրությունը, ներդրում նոր գաղափարներ, ապրանքներ կամ. արտադրության գործընթացներ, կայացնում գործարար որոշումներ ն պատասխանատվություն կրում հաջողության կամ անհաջողության համար: Արտադրությունն ինքն իրեն, իհարկե, չի կարող կազմակերպվել: Ինչ-որ մեկը պետք է վերահսկի նոր գործարանի կառուցումը, բանակցի արհեստակցական միությունների հետ ն նյութեր ու պաշարներ գնի: Ինչ-որ մեկը պետք է բեյսբոլ խաղացողներ վարձի, բեյսբոլի դաշտ գտնի, մրցավար վարձի ն տոմսեր վաճառի: Երբ արտադրության այս բոլոր գործոնները ընթացքի մեջ դրվեն, ինչ-որ ճեկը պետք է վերահսկի ամենօրյա եսզի երաշխավորգործունեություն րյա գոր որպեսզի երաշխավոր թյունը, ված լինեն աշխատանքների կատարման բարեխղճությունն ու արդյունավետությունը: Արտադրությունը կազմակերպվում է ձեռճարկություններում քանի որ արդյունավետությունն ընդհանրապես պահանքում է մեծածավալ արտադրություն, նշանակալի ֆինանսական ռեսուրսների ապահովում ն ընթացին աշխատանքները ապատշած կառավարում ու վերահսկում:

գործընկերների: Խոշորագույն գործարարություններն ունեն ընկերակցության կարգավիճակ: Թվով գերակշռում են փոքրիկ ձեռնարկությունները: Սակայն մի քանի հարյուր խոշորագույն ընկերակցություններ վաճառքի ն ունեցվածքի, քաղաքական ու տնտեսական իշխանության ե,աշխատավարձի վճարացուցակի ու անձնակազմի չափերով ռազմավարական գերիշխող դիրք են գրավում:

յուր

ԱՆՅԱՏԱԿԱՆՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆ

գունապնակի ճի ծայրում են գտնվում անհատալան ձեռնարկությունները` դասական փոքր ձեռնարկությունները, որոնք հաճախ կոչվում են «ճայրիկ ու հայրիկ» խանութներ: Փոքրիկ խանութում օրական կարող է մի քանի հարյուր դոլարի առետուր կատարվել, որը նրա սեփականատերերի ջանքերի դիմաց հազիվ նվազագույն աշխատավարձկապահովի: Այս ձեռնարկությունները մեծաքանակ են սակայն ընդհանուր վաճառքի մեջ նրանց ըը փոքր: Փոքր ձեռնարկությունների մեծ մասի համար սեփականատիրոջ անձնական ճեծ ջանքեր են պահանջվում: Մենատեր ագարակատերերը ամառային լարված ամիսներին աշխատում եր ,աբաթական 55-ից 60 ժամ: Այդուհանդերձ, միշտ էլ կան ձարդիկ, որոնք ցանկանում են սեփական գործ սկսել` հուսալով, որ հենց /հրենց ձեռնարկումը կարող է այնքան հաջողակ լինել որ միլիոնավոր դոլարներ բերի:

բաժի-

ԳՈՐԾԸՆԿԵՐՈՒԹՅ

Գործարարությունը հաճախ պահանջում է տարբեր կարողություններով օժտված անձանց, օրիՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ նակ` առանձին բնագավառներում մասնագիտացած իրավաբանների կամ բժիշկների համակցում: Ցանկացածերկու կամ ավելի թվով մարդիկ Շուկայական տնտեսության մեջ արտադրութկարող են միավորվել` կազմելով գործընկերությունն իրականանում է ամենատարբերգործարար անհայուն: Յուրաքանչյուրը համաձայնումէ ապահովել կազմակերպություններում` ամենափոքր ու արտադրամիջոցների մի մասը, աշխատանքի տական ձեռնարկություններից մինչն հսկա ընկեեն որոշ տոկոսը ն, իհարկե, ստանալ շահույթների կապիտարակցություններ, որոնք գերիշխում կիսել վնասներն ու պարտքերը: լիստական երկրների տնտեսական կյանքում: Այսօր ընդհանուր տնտեսական գործունեուՆերկայումս Ամերիկայում կա ավելի քան 18 միթյան մեջ գործընկերությունները փոքր տեղ են լիոն ձեռնարկություն: Դրանց մեծ մասը անհատական ձեռնարկություններ են` փոքրիկ միա- .,.զբաղեցնում: Պատճառն այնէ. որ գործընկերություններն ունեն որոշ ներհատուկ թերություններ, վորներ, որոնք պատկանում են մեկ անհատի որոնք խոշոր ձեռնարկումների դեպքում նրանց որոնք Մյուսները գործընկերություններ են. են դարձնում են ոչ գործունակ: Գլխավոր թերություպատկանում երկու կամ, միգուցե, երկու հար- 2. ՄԵԾ,

ՓՈՔՐ

ԵՎ

ԱՆՍԱՀՄԱՆ

ՓՈՔՐ

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՅԱՆՋԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

նը անսահմանափակ ապատասխանատվությունն է: Հիմնական գործընկերները առանց որեէ սահ-մանափակման պատասխանատու են գործընկե. րության բոլոր պարտքերի դիմաց: Եթե գործընկերության միջոցների 1 տոկոսը ձեզ է պատկանում, ե ձեռնարկումը ձախողվում է, ապա ձեզանից կպահանջվի վճարել մուրհակների 1 տոկո սը, իսկ մյուս մասնակիցներից` իրենց 99 տոկոսը: Սակայն, եթե ձեր գործընկերները չկարողանան վճարել, ձեզ կարող են ստիպել վճարելու բոլոր պարտքերը, եթե նույնիսկ հարկ լինի վաձեզ համար շատ թանկագին ունեցվածքը: ճառել Անսահմանափակ պատասխանատվության վտանգավորությունն ու դրամական միջոցներ հայթայթելու դժվարությունը պարզաբանում են այն իրողությունը, թե գործընկերություններնինչու են սահմանափակվում փոքրիկ, անձնական այնպիսի գործունեությամբ, ինչպիսիք են գյուղատնտեսությունն ու մանրածախ առետուրը: Պարզապես շատ իրավիճակներում գործընկերությունները խիստ ռիսկային են:

վունք, որով ընկերակցության մեջ յուրաքանչյուր սեփականատիրոջ ներդրումը խստորեն սահմաէ որոշակի գումարով: .,.նափակած Ժամանակակից ընկերակցության հիմնական առանձնահատկություններնեն.

Ընկերակցության սեփականատիրությունը որոշվում է նրանով, թե ում են պատկանում ընկերության փայաբաժիններըկամ սովորական բաժնետոմսերը: Եթե դուք տիրում եք ընկերակցության փայաբաժինների 10 տոկոսին, ապա սեփականության 10 տոկոսը ձերն է: Բաց բաժնետիրականընկերությունները գնահատվում են արժեթղթերի այնպիսի շուկաներում, ինչպիսին է Նյու Յորքի արժեթղթերի բորսան: Այստեղ են վաճառվում խոշորագույն ընկերակցությունների սեփականատիրության իրավունքները ն այստեղ է, որ խոշոր կարոստեղծվում ու ղություններ են տանուլ

տրվում:

Սկզբունքորեն բաժնետերերն են վերահսկում իրենց պատկանող ընկերակցությունները: Նրանք բաժիններին համամասն շահուԸՆԿԵՐԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ իրենց են ստանում, ընտրում տնօրենթաբաժիններ Առաջավոր շուկայական տնտեսության մեջ տններ ե քվեարկում շատ կարնոր հարցեր: տեսական գործունեության մեծագույն մասն ընկԳործնականում, ԱյԲիէմ-ի, Ջիէմ-ի կամ էքսոնի նում է ընկերակցություններին: Դարեր առաջ ըննման մեր հսկա ընկերակցությունների միլիոկերակցային արտոնագրերըտրվում էին միապենավոր փայատերերը, ըստ էության, ոչ մի վետի կամ օրենսդրական հատուկ որոշումներով: րահսկողություն չեն իրականացնում, քանի Բրիտանական Արնելահնդկական ընկերությունը որ այնքան սփռված են, որ չեն կարող թելաարտոնյալ ընկերակցություն էր ն որպես այդպիդրել ամուր դիրք ունեցող կառավարիչներին: սին ավելի քան մեկ դար գործնականում գերիշԸնկերակցության կառավարիչներն ու տնօխում էր Հնդկաստանում: Տասնիններորդ դարում րենները ընկերակցության անունից որոշումերկաթուղային ընկերությունները օրենսդրութներ կայացնելու իրավական իշխանության ունեն: յամբ արտոնագիր ստանալու համար հաճախ Նրանք են որոշում ինչ արտադրել ն նույնչափ գումար էին ծախսում. որքան երկաթգինչպես արտադրել: Նրանք են բանակցում ծի պաստառը կառուցելու համար: Անցյալ դաարհմիությունների հետ Լ ձեռնարկությունը րում ընդունվել են օրենքներ, որոնք գրեթե յուվաճառելու որոշում կայացնում, եթե մեկ այլ րաքանչյուրին արտոնում էին ընկերակցություն ձեռնարկություն ցանկանում է գնել այն: Ընկեկազմելու համարյա ցանկացած նպատակով: րակցությունը պատկանում է փայատերերին, Այսօր ընկերակցությունը գործարար կազբայց գործերը վարում են կառավարիչները: մակերպության մի ձն է, որը պատկանում է բազմաթիվ առանձին բաժնետերերի ն գրանցված է Բշյերանցության առավելություններն ու թե50 նահանգներից որնէ մեկում կամ արտասահ.ոթյունները: Շուկայական տնտեսության մեջ մանում: Ընկերակցությունն ունի հատուկ իրաինչո՞ւ են այսքան տարած..ընկերակցություններն վական կարգավիճակ ե փաստորեն իրավական ված: Ընկերակցությունն իրավական «անձ» է, որը «անձ» լինելով կարող է իր հայեցողությամբ կարողէ զբաղվել գործարարությամբ:Ընկերակգնել, վաճառել, փող փոխառել, ապրանքներ ու ցությունը կարող է նան «հավերժող հաջորդակածառայություններ արտադրել ն պայմանագրեր նություն» կամ գոյություն ունենալ անկախ այն կնքել: Ի լրումն նշվածի, ընկերակցությունն ունի բանից, թե բաժնետոմսերը քանի անգամ են ձեռսահմանափակ ապատասխանատվությանիրաքից-ձեռք անցնում: Գործարար որոշումներ կա»

ԵՎ ԳՈՐԾԱՐԱՐԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆԸ

39ԿՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

պես շահութաբաժիններից ստացված անձնական եկամուտ: Վերջին տարիներին ընկերակցությունների կրկնակի հարկումը խիստ քննադատվելէ որոշ տնտեսագետներիկողմից, այնուամենայնիվ, երկրների մեծ մասը ընկերակցային եկամուտը շարունակում է հարկման հարմար հիմք համարել:

յացնելու համար (ներդրումների իրագործում, ռո ճիկների հաստատում, նոր գործարարությունների առք ու վաճառք ն բյուջեի հաստատում) անհրաժեշտ է քվեների մեծամասնություն: Ընկերակցության բաժնետերերը բացի դրանից օգտվում են սահմանափակ պատասխանատվության իրենց իրավունքից, որը պաշտպանում է

որմին պահանջում

արդյունավետ արտադրությունը է միլրարդավոր դոլարների արժողության րօողութ) արտադրամիջոցներով ԻԲ- ԱԻ ջոցար հագեցված զոժ մեծածավալձեռնարկություններ,. ապա ներդրողները քնչ-որ եղանակով պետք Է միավորեն րրենց դրամական միջոցները: Սահմանափակապատասխանատվություն ե կառավարման հարմար կառուցվածք ունեցող ըննկերակցություններըկարող 60 ներգրավել խոշոր չափերի մասնավոր ֆինանսական միջոցներ, արտադրել լայն տեսակա.ճնումարտադրանք, միավորել ռիսկը ն օգտվելլ /նոշոր գիտահետազոտական միավորների ն Քանհմաց կառավարման ընձեռած տնտեսման .օնարավորությունից: որ

ընկերակցության պարտքերն ու վնասները իրենց սկզբնական ներդրումից ավելի մեծ չափով մարելու պարտականությունից: Եթե Ֆ1000-ի բաժնետոմս ենք գնում, ապա մեր սկզբնական ներդրումից ավելի մեծ գումար մենք չենք կորցնի: Ընկերակցություններն ունեն մի լուրջ թերություն ընկերակցային շահույթներից գանձվող լրացուցիչ հարկը: Ոչ ընկերակցային գործարարության դեպքում ծախքերը հանելուց հետո մնացող ցանկացած եկամուտ հարկվում է այնպես, ինչպես սովորական անձնականեկամուտը: Ընկե. րակցության նկատմամբ այլ կերպ են վարվում. ընկերակցային եկամուտը հարկվում է կրկնակի նախ՝ որպես ընկերակցային շահույթ. ապա՝ որ-

Բ.

ԵՎ ՍԱՀՄԱՆԱՅԻՆԱՐԴՅՈՒՆՔԻ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

Սարդկանց մեծ մասի համար տնտեսության էութ յունը արտադրությունն է: Տնտեսության մասին մտածելիս մենք պատկերացնում ենք շոգեպարար պողպատաձուլական գործարաններ, ավտոմեքենաների արագընթաց հոսքագծեր ն հացահատիկի սաթե ալիքներ: Մեր ներկայիս կենսամակարդակը բարձր է, քանի որ միջին աշխատողը կարողանում է այսքան շատ արտադրել: Եկեք քննարկենք արտադրությանը վերաբերող կարնոր հասկացությունները:

րել ամենաարդյունավետ եղանակով կամ նվազագույն ծախքով: Դա նշանակում է, որ ագարակատերը ներդրանքի տվյալ քանակով միշտ ջանում է հասնել արտադրանքի առավելագույն մակարդակի խուսափելով հնարավոր բոլոր կո.րուստներից:Բացի դրանից, երբ մեր ագարակա.»տերըորոշում է, թե ինչ արտադրի ն վաճառի, ենթադրվում է, որ նա նան ձգտում է առավելագույնի հասցնել տնտեսական շահույթը:

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆՖՈՒՆԿՑԻԱ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Սկսենք սննդամթերքի արտադրության օրինակի քննարկումից: Ժամանակակից ագարակատերն օգտագործում է այնպիսի ներդրանքներ կամ արտադրության գործոններ, ինչպիսիք են հողը, աշ. խատանքը, մեքենայական սարքավորումները ւ պարարտանյութերը: Այս ներդրանքներն օգտագործվում են ցանքի ն մշակման շրջանում, իսկ բերքահավաքիժամանակ ագարակատերը ստանում Է որոշակի արտադրանք,օրինակ՝ ցորեն: Մեր քննարկման ընթացքում ենթադրում ենք, որ ագարակատերը միշտ ջանում է արտադ-

Մենք խոսեցինք այնպիսի ներդրանքների մասին, ինչպիսիք են հողն ու աշխատանքը, ն այնպիսի արտադրանքի մասին, ինչպիսին է ցորենը: Սակայն եթե ունեք հողի ն աշխատանքիտրված որոշակի քանակություն, որքա՞նարտադրանք կարող եք ստանալ: Գործնականումպատասխանը կախէ տեխնոլոգիական մակարդակից ն ճարտա.,.ված .րագիտականգիտելիքներից: պահին, Ցանկացած ճարտարագիտականգիտելիքների, աշխատվյալ տողների, մեքենայական սարքավորումների ն պարարտանյութերի առկայության պայմաններում տրված հողատարածությունից կարելի է

ՄԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԱՌԱՃԱՐԿԸ ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

ստանալ ցորենի որոշակի քանակություն: Ներդրանքի պահանջվող քանակի ն հնարավոր ստացվելիք արտադրանքի քանակի փոխառնչությունը կոչվում է «արտագրության ֆունկցիա»: Արտադրության ֆունկցիան արտադրանքի հնարավոր. առավելագույն քանակի են այռ արտադրանքի ստեղծմանհամար անհրաժեշտ ներդրանքի փոխառնչությունն է: Այն սահմանվում է մասնագիտական գիտելիքները տվյալ մակարդակը համար: Օրինակ` ենթադրենք, թե գյուղատնտեսի տրամադրության տակ կա մի գիրք` գյուղատնտեսական արտադրության այնպիսի ֆունկցիաների նկարագրությամբ, որոնք ցույց են տալիս քանակությունների հացահատիկի տարբեր ստացման համար անհրաժեշտ հողի ն աշխատողների համակցությունները: Մի էջում ցույց են տրված հողի ն աշխատողների այն համակցուքյունները, որոնք անհրաժեշտ են 100 բուշել հացահատիկի արտադրության համար: Մեկ այլ էջում թվարկվում են ներդրանքի այն համակցութբյունները, որոնց դեպքում կարտադրվի 200 բուշել հացահատիկ այլն: Մեկ այլ օրինակ է էլեկտրականության արտադրության ֆունկցիան: Տեխնիկական հատկորոշիչները նշում են տուրբինների, աղտոտումը վերահսկող սարքավորումների, վառելանյութի ն աշխատողների այն համակցությունները, որոնք անհրաժեշտ են 1 միլիոն կիլովատ հզորությամբ էլեկտրաէներգիաարտադրելու համար: Մի էջում գազավառ կայանների վերաբերյալ մանրամասն տվյալները ցույց են տալիս արտադրամիջոցների փոքր, սակայն վառելանյութի մեծ ծախսերը: Գաջորդ էջում ածխավառ կայանների վերաբերյալ մանրամասն տվյալները ցույց են տալիս վառելանյութի 'հոքր, բայց աղտոտումը վերահսկելու համար անհրաժեշտ արտադրամիջոցների մեծ ծախսերը: Մյուս էջերում զետեղված են ատոմային, արեգակնային ն այլ տիպի կայանների նկարագրությունները: Եթե 1991 թվականի բոլոր տվյալները միավորենք, ապա կստանանք էլեկտրականության արտադրության ֆունկցիան 1991 թվականի համար: Արտադրության ֆունկցիայի մի երրորդ օրինակ է խողովակաշարով առաքվող նավթի ծավալը: ճարտարագետները գիտեն, որ արտադրանքի քանակը կախված է խողովակի տրամագծից, պոմպի հզորությունից ն այլ գործոններից, ինչ պես, օրինակ` տեղանքից: Խողովակաշարերի տարբեր տրամագծերի, պոմպի չափերի ն այլ գործոնների համակցությունները նե դրանցից կախված նավթի առաքման ծավալները միասին

վերցված ներկայացնում են նավթի խողովակաշարի արտադրության ֆունկցիան: Կան արտադրության հազարավոր ֆունկցիաներ` բոլոր ն ամեն մի արտադրանքի համար, ` թեպետն դրանք չեն կարող զետեղվել ճարտա` րագիտական տեղեկագրքերում: Արտադրության ֆունկցիաները նկարագրում են, թե ձեռնարկուքյունն հնչապեսկարող է արտադրել արտադրանքի իր փաթեթը, ն այդ ֆունկցիաները ընկած են ձեռնարկությունների ծախքերի կորերի հետնում: Հետագա գլուխներում կտեսնենք, որ մրցակցային շուկայում յուրաքանչյուր գործոնի գինը որոշվում է նրա սահմանային արդյունքով:

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ. ՄԻՋԻՆ ԵՎ

ՍԱՀՄԱՆԱՅԻՆ

ԱՐԴՅՈՒՆՔ

Ելնելով ձեռնարկության արտադրության ֆունկ-

կոր

անարյունները ոոիանու ւթյան

է-

սահմանային արդյունքները: Սկսում ենք պարզաընդհանուրր նյութական կամ պարզ րդյունքի կամ նյութակ արդյունքի ընդ պես ընդհանուր արդյունքի հաշվարկից, որը ցույց է տալիս արտադրված ընդհանուր արտադրանքի քանակը` արտահայտված ֆիզիկական ձիավորներով, ինչպես, օրինակ` ցորենը՝ բուշելներով կամ արդյունահանվածնավթը` բարելներով: Նկար 3-1(ա)-ն ն հարակից աղյուսակի սյունակ (2)-ը լուսաբանում են ընդհանուր արդյունք է հասկացությունը: Տվյալ օրինակում ցույց տրվում, թե ընդհանուր արդյունքն ինչպես է արձագանքում կիրառված աշխատանքի քանակի մեծացմանը: Զրոյական աշխատանքի ընդհանուր արդյունքը զրո է, այնուհետնե աշխատանքի լրացուցիչ միավորների կիրառման հետ միասին մեծանում է՝ հասնելով առավելագույն 3900 միավորի, երբ օգտագործվում է աշխատանքի 5 միաճիջին

վոր:

Ընդհանուր արդյունքն իմանալով, հեշտ է ստանալ սահմանային արդյունքը: Հիշենք, որ ., «սահմանային» եզրը նշանակում է «հավելյալ»: Որոնք.ներդրանքի սահմանային արդյունքն այն հավելյալ արդյունքը կամ արտադրանքն է, ոռ ստեղծվում է այդ ներդրանքի հավելյալ միավորով, երը մյուս ներդրանքները հաստատուն

են-

Օրինակ, ենթադրենք՝ հողը, մեքենայական սարքավորումները ն մյուս բոլոր ներդրանքները են: հաստատուն Այդ դեպքում աշխատանքի սահմանային արդյունքն այն հավելյալ արտադրանքն է, որ ստացվում է աշխատանքի 1 միավորի ավելացումից: Նկար 3-1-ի աղյուսակի եր-

ԿՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԳՈՐԾԱՐԱՐԿԱԶՍԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆԸ

(ա) Ընդհանուր արդյունք

ՏՏ

(բ) Սահմանային արդյունք

ՍԱ

4.000

ՍԱ

2Ք

Ց 3.000 Բ

58Յ

ՑՏ

3.000

ՏՅ

ՅՅ Յ 2.000

Տ-Յ Է

2.000

3ՅԷ,

ԲԼ Յ 1.000

ԷԷ

Յ-ԸՇ

ԷՅ

1.000

1՛՛.ռ

Աշխատանք

(2)

(3)

(4)

Ընդհանուրիի Արարքի ՀԱ իավոր արդյունք արըունը արդյունք

2.000

2.000 ՛

41.000 Ն

3.000

3.500

3.800

1.167

4 00

3.900

րորդ սյունակում հաշվված է սահմանային արդյունքը: Աշխատանքի սահմանային արդյունքն դեպքում աշխատանքի առաջին միավորի սկսվում է 2000-ից, այնուհետն, հինգերորդ միավորի դեպքում նվազում մինչն 100 միավորի: (բ) գծագրում պատկերվածայս նվազող սահմանային արդյունքը հաջորդ վերնագրի շարա-

Նկար 3-1. Սահմանային արդյունքն ստացվում է ընդհանուր արդյունքից Սահմանային արդյունքը ներդրանքի 1 հավելյալ միավորով (երբ, օրինակ՝ չորրորդ աշխատողն ավելացնում է 300 միավոր արդյունք) արտադրվածհավելյալ արտադրանքնէ: Ձախակողմյան գծագիրը (ա) ցույց է տալիս, որ ներդ-

րարթ աի Արանքվոր փոքր բորաինոաե

առ" արդյու

ալով

ավելի

ու

ավելի

աստիճաններո -

Աջակողմյանգծագիրը (բ) ցույց է տալիս սահմանային արդյունքի ավելի ու ավելի փոքրացող աստիճանները: Հարթեցնելով այդ աստիճանները, ստանում ենք սահմանային արդյունքի վարընթաց կորը: (բ)-ում պատկերված սահմանային արդյունքի կորից ներքն (կամ գորշ ուղղանկյունների) գտնվող մակերեսը գումարվում է (ա)-ում ցույց տրված ընդհանուր արդյունքին:

.,դրանքումկզուգակցվի նվազող հատույցի օրեն-

քի հետ:

Վերջին հասկացությունը միջին արդյունքն հավասար է ընդհանուր արտադրանքի ն

է, որը

ներդրանքի բոլոր միավորների հարաբերությասյունակը նը: Նկար 3-1-ի աղյուսակի չորրորդ է տալիս, որ աշխատանքիմիջին արդյունցույց

Տ6

ՕԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՋԱՐԿԸ ՊԱՏԱՆՃԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

մեկ աշխատողի դեպքում 2000 միավոր/աշխատող է, երկու աշխատողի դեպքում՝ 1500 միավոր/աշխատող ն այլն: Ուշադրություն դարձրեք, որ աշխատանքի ներդրանքի մեծացմանը զուգընթաց միջին արդյունքը նվազում է:

քը

ՍԱՀՄԱՆԱՅԻՆԱՐԴՅՈՒՆՔԸԵՎ

ՆՎԱԶՈՂ ՀԱՏՈՒՅՑԸ

Ինչպես նշվեց վերնում, սահմանային արդյունքի սյունակում աշխատանքի ամեն մի մեծացում գնալով ավելի ու ավելի քիչ արտադրանք է ավելացնում: Ավելացող արտադրանքը պատկերող մակերեսների փոքրացող չափերը արտացոլում են այս փաստը, որը հաստատում է նան սահմասահուն նային արդյունքի կորը` ցույց տալով սահմանային արդյունքի սահուն վարընթաց առնչությունը: Նվազող սահմանային արդյունքի երնույթը պարզապես նվազող հատույցի օրենքն է, որի մասին խոսվում է առաջին հատորի || գլխում:

նվազող հատույցի օրենքի` ներդրանքի մեժության աճին զուգընթաց նրա յուրաքանչյուր միավորի,սահմանային արդյունքը պետք է նվազի, երը մյուս ներդրանքները պահւում են Ըստ

հաստատուն:

Նկար 3-1-ը լուսաբանում է աշխատանքի նվազող հատույցի օրենքը, երբ հողը ն մյուս ներդրանքները սյահվում են հաստատուն: Ինչը ճիշտ է աշխատանքիհամար, ճիշտ է նան հողի ն ցանկացած այլ ներդրանքի համար: Կարող ենք աշխատանքը փոխարինել հողով հիմա աշխատանքը պահելով հաստատուն ն փոփոխելով հողը: Ղողի սահմանային արդյունքը հողի 1 լրացուցիչ միավորից առաջացած ընդհանուր արտադրանքի փոփոխությունն է, երբ մյուս բոլոր ներՍահմադրանքները պահվում են հաստատուն: նային արդյունքը կարելի է հաշվել յուրաքանչյուր ներդրանքի(աշխատանքի, հողի, մեքենայական սարքավորումների, ջրի, պարարտանյութին այլնի) համար, ն այն կարելի է կիրառել ցանկացած արտադրանքի (ցորենի, եգիպտացորենի, պողպատի, սոյայի ն այլնի) համար: Մենք կտեսնենք, որ մյուս ներդրանքները նս ենթակա են նվազող հատույցի օրենքին: Արտադրության ֆունկցիաներն ընդհանրապես ինչո՞ւ են ենթակա նվազող հատույցի օրենքին: Պատճառն այն է, որ հողի, մեքենայական սարքավորումների ն այլ ներդրանքների հաստատագրված քանակի դեպքում աշխատանքի անընդհատ աճը հանգեցնում է նրան, որ միավոր

աշխատանքին ընկնող արտադրության գործոնները նվազում են: Տարածքը դառնում է գերբնակեցված, մեքենայական սարքավորումները` գերծանրաբեռնված, իսկ կատարված աշխատանքը՝ նվազ նշանակալի: Նվազող հատույցի գաղափարը հեշտությամբ կարելի է հասկանալ ջրի ներդրանքի օրինակով: Բույսի համար ջրի առաջին միավորները կենսականորեն անհրաժեշտ են, հաջորդ միավորները բույսին կպահեն առողջ ն այն փարթամորեն կաճի, սակայն ջրի շարունակական ավելացման դեպքում հողը կճահճանա, ն իրականում բերքի մեծ մասը կոչնչանա: Արտադրության նկատմամբ նվազող հատույցի օրենքը կիրառելիս պետք է ընդգծել, որ այն լայնորեն դիտարկվածփորձառական կանոն է ն ոչ բե համընդհանուր այնպիսի ճշմարտություն, ինչպիսին ձգողականության օրենքն է: Այն դիտվել է մեծ թվով փորձառական ուսումնասի-

րություններում, բայց նան բացառություններ են հայտնաբերվել: Ավելին, նվազող հատույցի օրենքը արտադրության ոչ բոլոր մակարդակների դեպքում կարող է գործել: Աշխատանքի ամենաառաջին ներդրանքներն իրականում կարող են ի հայտ բերել աճող սահմանային արդյունքներ, քանի որ առնվազն մի քանի րոպե է անհրաժեշտ հենց միայն մեքենաները գործի գցելու ն աշխատողներին դաշտ փոխադրելու համար: Իսկ վերջին միավորներն իրականում կարող են դրսնորել բացասական սահմանային արդյունք, քանի որ բույսերը պարզապես խեղդվում են ջրի չափազանց մեծ քանակից: Յետնաբար, միշտ պետք է հիշել, որ նվազող հատույցը ոչ թե բնության համընդհանուր օրենք է, այլ բացառությունների ենթակա փորձառականկանոն:

ՇԱՐՏԱՐԱԳԻՏԱԿԱՆ

ՆԱՎԹԻ

ՕՐԻՆԱԿ.

ԽՈՂՈՎԱԿԱՇԱՐ

Ժամանակակիցգործարարկյանքում խողովակաշարերով նավթի փոխադրման տնտեսագիտությունը արտադրությանտեսության կարնոր լուսաբանում է: Նավթի փոխադրումը հիմնված է պարզ ֆիզիկական սկզբունքների վրա, մինչդեռ այն մեր տնտեսական համակարգի կենսական գործոն է, մեր տնտեսականհամակարգի փրկապարանը: Որպես արտադրության ֆունկցիայի օրինակ բերենք խողովակաշարով օրական փոխադրված (արտադրանքի կամ նավթի քանակության «մղված քանակի») ն ներդրանքների` խողովակաշարի չափսերի ու նավթամուղ պոմպերի հզո-

(ՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԳՈՐԾԱՐԱՐԿԱԶՍԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆԸ

Նավթի խողովակաշարերի ընդհանուր ն սահմանային արդյունք

(1)

(2)

Մղիչ հզորու-

թյուն (ձիաուժ)

(3)

դյույմանոց խողովակ

Ընդհանուր արդյունք

(բարել՝ մեկ

օրում)

Միջին արդյունք (բարել` 1 օրում՝ 1

ձիաուժի

դիմաց)

43.000

4,3

20.000

57.000

2,85

30.000

67.000

2,23

40.000

75.000

50.000

82.000

1,64

60.000

88.000

1.47

70.000

93.000

1,33

10.000

Աղյուսակ մար

3-1.

(5)

(4)

(6)

դյույմանոց խողովակ

Սահմանային Ընդհանուր արդյունք արդյունք

(բարել` 1 օրում` 1 ձիաուժի

դիմաց)

(բարել՝ մեկ

օրում)

1,0 0,8

0,7 0,6

0,5

Միջին արդյունք (բարել` 1 օրում՝ 1

ձիաուժի դիմաց)

141.000

14,Ղ

185.000

9,25

218.000

7.27

245.000

6,13

268.000

5,36

288.000

4,80

306.000

4,37

Սահմանային արդյունք (բարել՝ 1 օրում՝ 1 ձիաուժի դիմաց)

4,4

3,3 2.7 2.3

2,0 1,8

ճարտարագիտական արտադրության ֆունկցիա նավթի խողովակաշարերի

Նավթի խողովակաշարերի ճարտարագիտական ուսումնասիրությունները փորձառական տվյալներ են ապահովում նավթի հոսքի (բարել` մեկ օրում) ն խողովակի չափսերի ու հզորության փոխառնչության վերաբերյալ: Ըստ տվյալների, հզորության նվազող հատույցը շատ արագ

րության փոխառնչությունը: Այս տեխնոլոգիան ուսումնասիրող ճարտարագետները խնամքով չափումներ են կատարել ու բացահայտել ներդրանքի ե արտադրանքի քանակական փոխառնչությունը: Մենք այս ուսումնասիրությունից կարող ենք օգտվել, որպեսզի ցույց տանք խողովակաշարերի արտադրության ֆունկցիայի էությու նը, ինչպես նան ընդհանուր ն սահմանային արդ-

հա-

տալիս նրանով, որ մեծ հզորությունների դեպքում հզորության սահմանային արդյունքը նվազում է: (Աղբյուրը՝ Լ. Օյ Քյքօ Լյոճտ ճոժ Շօոքօննօո ո Լիճ ՇՕօե6ոԵօօ, սէ. Օ /ոժստդ/ (ԹՏՅՐՑ Սոխտն/ ՔՈթՏտտ, ՇոոԵոցցթ, Ի/ՅՏՏ., 1955):

տարբեր քանակի արտադրանք կտա, բայց օրինակի համար երկուսը բավական է: Ուսումնասիրելով աղյուսակը, կարող ենք որոշել երկու ներդրանքներից մեկի մեծացման ազդեցությունը ընդհանուր արտադրանքի վրա: .Զննելով աղյուսակ 3-1-ի (2) սյունակը, տեսնում ենք ներդրված հզորության մեծացման ազդեցությունը: Երբ շարժվում ենք դեպի վար՝ մի շարքից մյուսը, կիրառվածհզորությունը մեծանում է: յունքները: Աղյուսակ 3-1-ում թվարկվածեն նավթի փո- .,.Սահմանային արդյունքը կարելի է գնահատել որխադրման արտադրության ֆունկցիայի ներ պես մղված նավթի (արտադրանքի) ն հզորուու դրանքներն արտադրանքները: Արտադրանքը, թյան (ներդրանք) աճի հարաբերություն: Օրիորը չափվում է որպես խողովակով մղված նավթի նակ, եթե նավթամուղ պոմպի հզորությունը մե.,.ծանա 10.000 քանակություն (բարել` մեկ օրում), ցույց է տրմիավորով` 10.000 ձիաուժից դառ20.000 ված որպես ֆունկցիա խողովակի երկու տարբեր նալով ձիաուժ, ապա 12 դյույմանոց խո.»ղովակովմղվող նավթի քանակը օրական 43.000 չափսերից՝ 12 դյույմ ն 24 դյույմ, ե պոմպերի հզորության տարբեր արժեքներից: Լինում են, իհար.,.բարելիցկհասնի 57.000 բարելի: Այս միջակայքի կե, այլ չափսերի խողովակներ ես, ն յուրաքանչհամար հզորության սահմանային արդյունքը յուրը այս

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՅԱՆՃԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

ՏՏ

(բարել` մեկ օրում` մեկ ձիաուժի դիմաց) հավասար կլինի՝ 5-000-43000

14.000

Իջնելով մեկ շարք ցած, տեսնում ենք, որ երբ հզորությունը 20.000-ից դառնում է 30.000 միավոր,

եթե հողը, աշխատանքը, ջուրը ն մյուս ներդրանքները ավելացվեն նույն համամասնությամբ: Կամ` ի՞նչ տեղի կունենա ավտոմեքենաների արտադրության հետ, եթե աշխատողների թիվը, հա-

ծարանիտարածքըկրկնապատկվեն: Այս հարցերը վերաբերում են ծամայր հատույցի ն կամ արտադրվող քանակության վրա ներդրանքի ծավաԼի աճի ազդեցությանը: Այլ կերպ ասած՝ ծավալի հատույցն արտացոլում է ընդհանուր արդյունքի արձագանքը այն դեպքում, երբ բոլոր ներդրանքները աճում են համամասնորեն: Պետք է առանձնացնել հետնյալ երեք կարնոր դեպքերը.

դիօրական աքար թիաուժի մաց: Մեր հետազոտություհզորության

սահմանային

արդյուն

առնում

1.0 բարել

ճարտարագիտական

նը հաստատեց նվազող հատույցի օրենքը: Նկատենք, որ երբ հզորությունը հաստատուն է, խողովակի չափսերի

մեծացման հետ

արտա-

փինՄր դրանքը 10200 րությու կւ է Օրինակ րառելու

դեպքու

դյույմանոց

մատնա-

արտադրամիջոցնե ծաապա ներդրանքները կրկնապատկվեն հաստատուն վալի հատույցի դեպքում ար-

տադրանքը նույնպես կկրկնապատկվի:Ձեռ-

արտադրաքի աշխատանք շ Ք կիրառող ր Ղ Հ շատ բտադր ճ յուղեր (ինչպես զարգացող երկրներում տարածված ձեռքի ջուլիակահաստոցնե րը) դր սեվորում են

Մամոնատու:

հավատարարա Հարամ Նորերի րանքների Ծ

մը հանգեցնում է ընդհանուր արտադրանքի պակաս քան հաճամասնական մեծացման: Ասենք որնէ ագարակատիրոջ ցանքատարածությունը, սերմացուն, աշխատողները, ճեքենայական սարքավորումները Լ. այլն ավելացել են 50 տոկոսով: Եթե ընդհանուր արտադրանքը մեծանա միայն 40 տոկոսով, ապա այդ իրավիճակը կներկայացնի ծավալի նվազող հատույցի դեպքը: Արտադրական գործունեության շատ տեսակներ, որոնք կապված են բնական ռեսուրսների հետ, ինչպես, օրինակ` գինու խաղողի աճեցումը կամ

հացահատի

ՀԱՏՈՒՅՑ

Նվազող հատույցն ու սահմանային արդյունքը վերաբերում են նզակի ներդրանքի մեծացման նկատմամբ արտադրանքի արձագանքին, երբ են: Տեսանք, մյուս ներդրանքները հաստատուն աշխատանքի ավելացումը, եթե հողը պահվում է հաստատուն, սննդամթերքի արտադրանքը մեծացնում է ավելի ու ավելի փոքրացող հավելաճերով: Աղյուսակ 3-1-ը նման ձնով ցույց է տալիս, որ նավթամուղի հզորության աճը, եթե խողովակի չափսերը պահպանվում են հաստատուն, արտադրանքը մեծացնում Է ավելի ու ավելի փոքր քանակներով: Սակայն երբեմն մեզ հետաքրքրում է ռո/որ ներդրանքների մեծացման հետնանքը: Օրինակ՝ ի՞նչ տեղի կունենա ցորենի արտադրության հետ,

հատույցը

մամասնական մեծացման: Օրինակ, եթե աշն այլ խատանքը, հողը

ձրցակցել:

ԾԱՎԱԼԻ

հաստատուն

էան ողոր դեպքը, ներդրանք Աշուն երբ

խո-

փոխարինելը մղած յումանոցով նավթի քանակը օրական 43.000 բարելից հասցնում է 141.000 բարելի: Տնտեսագիտական եզրերով արտահայտված՝սա ցույց է տալիս, որ խողովակի չափսերի սահմանայինարդյունքը դրական է, այսինքն` մյուս ներդրանքները հաստատուն պահելու դեպքում ավելի լայն խողովակի կիրառությունը մեծացնում է ընդհանուր արդյունքը: Նման ճարտարագիտական հետազոտությունները կատարվել են տնտեսության շատ այլ ոլորտներում, ներառյալ գյուղատնտեսությունը, էլեկտրակայանները,քիմիական գործարանները, կապի համակարգերը ն հանքերը: Այս ուսումնասիրությունները էական նշանակություն ունեն այն ձեռնարկությունների համար, որոնք ցանկանում են իրենց արտադրական գործընթացըարդն յունավետորեն նախագծել|լթ հաջողությամբ

դրվակը

Ծավալի

որ

անտառագործությունը, դրսեորում են ծավալի նվազող հատույց: Ծավալի աճող հատույցը ծագում է այն դեպքում, երբ բոլոր ներդրանքների մեծացումը հանգեցնում է արտադրանքի մակարդակի ավելի քան համամասնական աճի: Օրինակ՝ երբ ճարտարագետը նախագծում է փոքր քիմիական գործարան, որպես կանոն տեսնում է, որ աշխատանքի, արտադրամիջոցների ն նյութերի 10 տոկոս աճը ընդհանուր արտադրանքը կմեծացնի ավելի քան 10 տոկոսով: ճարտարագիտական ուսումնասիրություննե-

ԿՐՏՍԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԳՈՐԾԱՐԱՐԿԱԶՍԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆԸ

պարզել են, որ մշակող արդյունաբերության շատ գործընթացներ ժամանակակից գործարաններում դրսնորում են ծավալի համեստորեն աճող հատույց: րը

Արտադրությունը ծավալի աճող, նվազող կամ հատույց է դրսնորում, երբ բոլոր աճը հանգեցՍերդրանքների հավասարաչափ նում է ավելի` քան համամասնական, պակաս` քան համամասնական կամ ճիշտ

հաստատուն

արտադրանքի

մեծացման: համամասնական Ո՞ր տեսակի հատույցն է այսօր

գերակշռում արտադրության մեջ: Տնտեսագետները հաճախ կարծում են, թե արտադրական գործունեության մեծ մասը պիտի կարողանա հասնել ծավալի հաստատուն հատույցի: Նրանք դատում են այսպես. եթե արտադրությունը կարող է վերակազմավորվել` բազմիցս կրկնօրինակելով արդեն գոյություն ունեցող գործարանները, ապա արտադրողը միննույնթվով կբազմապատկի ն ներդրանքը, ն արտադրանքը: Այս դեպքում արտադրանքի կանկացածմաղարդագի դուկքում հաստատորը կարոււ)ց: րկությունը կարող է հաստատուն հատույցը գերազանցելով հասնել ծավալի աճող հատույցի: Անդրադառնալով խողովակաշարի օրինակին, աղյուսակ 3-1-ում կտեսնենք, որ 12 դյույմանոց մեկ խողովակը 10.000 ձիաուժ հզորությամբ պոմպի դեպքում օրական կարողէ փոխադրել 43.000 բարել նավթ: Եթե առաջինի կողքին տեղադրենք մի երկրորդ 12 դյույմանոց խողովակ՝ դրանով ավելացնելով լրացուցի, 19.000 ձիաուժ հզորություն, ապա մղված արտադրանքը կհասնի օրական 86.000 բարելի՝ |

պարզապես

Պրո

անի

(ա) Օավալի

հաստատուն

հատույց

հանգեցնելով ծավալի հաստատուն հատույցի: Նկար 3-2 (ա)-ն պատկերում է այս դրույթը: Բայց ձեռնարկությունն ավելի լավ արդյունքի կհասնի, եթե կառուցի 24 դյույմանոց մեկ խողովակաշար 20.000 ձիաուժ մղիչ հզորությամբ, ինչպես ցույց է տրված նկար 3-2 (բ)-ում: Այս նոր ներդրումը կկրկնապատկերհզորությունն ու խողովակի չափսերը: Ինչպիսի՞ն կլինի դրա ազդեցությունը ընդհանուր արտադրանքի վրա: Աղյուսակ 3-1-ը ցույց է տալիս, որ մղված արտադրանքը օրական 43.000 բարելից հասնում է օրական 185.000 բարելի, որը շատ ավելի է, քան կրկնապատիկը ն, հետնաբար, դրսնորում է ծավալի աճող հատույց: Այս օրինակը, որը հատկանշական է արտադրական շատ գործընթացների համար, ույց է տալիս, լոն, որոր արդյունավետորեն արդ) վերակաՐ ցույց Ր ռուցելով որնէ գործընթաց, ներդրանքի կրկնապատկումը կարող է հանգեցնել արտադրանքի .համամասնականիցզգալիորեն ավելի մեծ աճի: Թեպետն խողովակաշարի օրինակն որ: չղլց է նյութական ծավալի ընդլայնման դերը, աճող հատույցին նպաստելու մեջ այլ հանգամանքներ նս կարող են հավասարապես կարնոր Լինել: | հատորի | գլխում ցույց է տրված, թե արտադրանքի աճին զուգընթաց ձեռնարկությունն ինչպես կարողարտադրությունը տրոհել ավելի փոքր քայլերի օգտվելով մասնագիտացման ն աշխատանքի բաժանման առավելություններից: Ի լրումն դրա, զանգվածային արտադրությունը հնարավորություն է ընձեռում նպատակամետ օգ`տտագործել մասնագիտացվածհիմնական սարքավորումները, ինքնաշխատ մեքենաները, համակարգչի օգնությամբ նախագծումն ու արտա-

(բ) Օավալի աճող հատույց Բո

յ-

ՓԱ

24 դյույմ

դուր ՀՏ:

Նկար

3-2.

185.000

բարել/օր

Օավալի հաստատուն

աճող հատույց

(ա) Կրկնապատկելովխողովակաշարը, ձեռնարկությունը կարող է կրկնապատկել ներդրանքը ն կրկնապատկել արտադրանքը, այդպիսով ստանալով ծավալի հաստատուն հատույց:

(բ) Սվելի մեծ տրամագծուլ խողովակաշարի կառուցումը` միաժամանակ կրկնապատկվում է հզորությունը, թույլ է տալիս ստանալ ծավալի աճող հատույց: (Աղբյուրը՝ աղյուսակ 3-1):

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՅԱՆՋԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՈԻ ՇՈՒԿԱՆ

դրությունը պարզ ու կրկնվող առաջադրանքները արագորեն կատարելու համար: Արտադրողականություն: Անցյալ դարի ընթացքում ժամալարդյունքըն զանգվածային արտադրությունը խթանեցին շատ երկրների տնտեսական աճը: Արտադրական գործընթացներիմե. մասն այժմ բազմապատիկ ավելի ծավալում է, քան տասնիններորդ դարում: Տասնիններորդ դարի կեսերին խոշոր նավը կարող էր փոխադրել 2000 տոննա ապրանք, մինչդեռ ժամանակակից գերխոշոր նավթատար նավերը փոխադրում են ավելի քան 1 միլիոն տոննա նավթ: Ի՞նչ հետնանք կունենա տնտեսական գործունեության ծավալի ընդհանուր մեծացումը: Եթե աճող հատույցը գերակշռի, ապա ներդրանքի ն արտադրության ավելի մեծ ծավալը կհանգեցնի ավելի մեծ արտադրողականության, իսկ արտադրողականությունը մի հասկացություն է, որի մեծությունը չափվում Է ընդհանուր արտադրան քի ն կշռված միջին ներդրանքի հարաբերությամբ: Եթե, օրինակ՝ որնէ բնորոշ ձեռնարկության ներդրանքներն աճեն 4 տոկոսով, իսկ դրա հետնանքով արտադրանքնաճի 10 տոկոսով, ապա արտադրողականությունը (միավոր ներդ. րանքին ընկնող արտադրանքը) կաճի 6 տոկոսով: Այս օրինակից հետնում է, որ երկրում կեն.

տարածվելով թուլանում են, այդպիսի ձեռնարկությունները ենթակա են ավելի փոքր ն ավելի ճարպիկ մրցակիցների ներխուժմանը: Այսպիսով, թեպետ տեխնոլոգիան կատարյալ դեպքում կարող է ապահովել ծավալի հաստատուն կամ աճող հատույց, կառավարման ն վերահսկման անհրաժեշտ մակարդակի բացակայությունը հսկա ձեռնարկություններում ի վերջո կարող է .,հանգեցնելծավալի նվազող հատույցի: շատ

ԱԿՆԹԱՐԹԱՅԻՆ,

ԵՐԿԱՐԱՏԵՎ

ԿԱՐԶԱՏԵՎ

ԵՎ

ԺԱՄԱՆԱԿԱՇՐՋԱՆ

Արտադրությունը պահանջում է ոչ միայն աշխատանք ն հող, այլ նան ժամանակ: Խողովակաշաերը մի գիշերում չեն կարող կառուցվել, իսկ կառուցվելուց հետո ծառայում է են տասնամյակներ: .Ագարակատերերը չեն կարող տարվա կեսին ցանքսը փոխել: Խոշոր էլեկտրակայաններ նա.խագծելու,փորձարկելու ն գործարկելու համար տասնամյակ է պետք: Ավելին, այն բանից հետո, երբ հիմնական սարքավորումները Թենեսի գետի էլեկտրակայանի կամ Գալվեսթոնի նավթաքիմիական գործարանիավարտուն տեսք են ստանում, արտադրամիջոցները այլես չեն կարող շա-

կամ ձեւափոխվելմեկ կիրառության համար: արտադրության լինել Ժամանակի դերն արտադրության ծախքեայլ

քի աճը մասամբ կարող է մեջ ծավալարդյունքիհետնանք': Չնայած հնարավոր ծավալարդյունքը սովորաբար

մեծ

է արտադրության շատ

րի մեջ հաշվի առնելու համար առանձնացնում ենք երեք տարբեր ժամանակամիջոցներ: Ակն-

հատվածնե

թարթային ժամանակաշրջանը սահմանվում է

րում, ինչ-որ կետից սկսած կարող է գերակշռել ծավալի նվազող հատույցը: Երբ ձեռնարկությունները գնալով մեծանում են, կառավարման ու

համակարգման խնդիրներն ավելի են դժվարա նում: Անընդհատավելի ու ավելի մեծ շահույթի ձգտելու մրցավազքում ձեռնարկությունները կարող են ընդլայնել իրենց շուկաների աշխարհագրությունը կաճ թողարկել արտադրանքի ավելի մեծ տեսականի, քան իրենք ի վիճակի են արդյունավետորեն կառավարելու: Ձեռնարկությունը կարող է ունենալ միայն ճեկ գլխավոր գործադիր տնօրեն, մեկ գլխավոր հաշվապահ Ա տնօրենների մեկ խորհուրդ: Յուրաքանչյուր շուկայի ուսումնասիրության ն ամեն մի որոշման կայաց. ման համար ավելի քիչ ժամանակ ունենալով՝ բարձրաստիճան կառավարիչները կարող են կտրվել ամենօրյա արտադրությունից ն սխալներ թույլ տալ: Այն կայսրությունների նման, որոնք :

Արտադրության,տնտեսական աճի ն արտադրողականության միտումներիվերլուծությունը տրված գլխում: է 241|

որպես մի այնքան կարճատն ժամանակահատէ ված, որի ընթացքում արտադրությունը անփոփոխ,կարճատն ժամանակաշրջանը` որպես մի ժամանակաշրջան, որի ընթացքում ձեռկարող են հարմարեցնել ար.ճարկությունները .տադրությունը՝փոփոխելով այնպիսի փոփոխական գործոններ, ինչպիսիք են նյութերն ու աշխատանքը, բայց չեն կարող ված գործոնները, ինչպիսիք են, օրինակ` արտան երկարատն ժամանակաշրջա.Դրամիջոցները, նը` որպես մի ժամանակաշրջան, որն այնքան է երկար, որ բոլոր գործոնները, ներառյալ արտաԴրաճիջոցները, կարող են հարմարեցվել: Այս հասկացություններն ավելի պարզորոշ ըմբռնելու հաճար դիտարկենք, թե պողպատի պաարտադրությունն ինչպես հանջարկի փոփոխություններին: Ենթադրենք, թե Նիպոն ստիլն իր վառարանները շահագործում է կարողությունների 7Օ տոկոսով, երբ հանկարծ ա ճոզա տե ղի ունեգած ործաղանում վթարի րցակցի գործար

մնում

փոփոխել հաստատա

կարձագանքեր

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԳՈՐԾԱՐԱՐԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆԸ

պատճառով պողպատի պահանջարկն անսպասելիորեն աճում է: Մի քանի օրվա ակնթարթային ժամանակաշրջանում ձեռնարկությունը ամեննին չի կարող վերակառուցել իր արտադրությունը: ժամանակ է անհրաժեշտ, որպեսզի ճշգրտվեն ն վերաճշգրտվելն պատվերները, գործի դրվեն պարապ վառարանները, վերանայվի աշխատանքների ժամանակացույցը ն պատվիրվեն անհրաժեշտ նյութերը: Այն ժամանակաշրջանում, երբ ձեռնարկվում են այս միջոցառումները, արտադրությունը մնում է անփոփոխ: Այդ պատճառով այս ամենակարճ ժամկետում` ակնթարթային ժամանակաշրջանում, արտադրությունն ըստ էության հաստատագրվածէ ն կանխորոշված: Որոշ ժամանակ անց Նիպոն ստիլը կարող է սկսել իր արտադրության հարմարեցումը պահանջարկի նոր մակարդակին: Ձեռնարկությունը կարող է արտադրությունը մեծացնել` ավելացնելով արտաժամյա աշխատանքը, վարձելով նոր աշխատողներ կամ իր գործարաններն ու սարքավորումները ավելի լարուն աշխատեցնելով: Այն գործոնները, որոնք կարող են մեծանալ կարճատն ժամանակաշրջանում, կոչվում են /ռփոխական գործոններ: Կարճատն ժամանակաշրջանը սահմանում ենք որպես ճի ժաճանակաշրջան, որի ընթացքում արտադրությունը կարելի է փոփոխել` փոխելով փոփոխական ներդ-

((ճնթարթային ժամանակաշրջանը մր նարճատն ժամանակաշրջան է որր ընթացքում արտադրության մեջ ոչ մի փոփոխություն չի կարող տեդի ունենալ: ճարճատն ժամանակաշրջանը մի ժամանաաշրջան է որի ընթացքում փոփոխական ներդրանքները, ինչպիսիք են նյութերն ու աշխատանքը, կարող են հարմարեցվել, բայց այնքան տնական չէ որ փոփոխության եններդրանքները: Կարճատն թարկվեն բոլոր հեռանկարում այնպիսի հաստատագրված գործոններ, ինչայրսիք են գործարանն ու սարքավորումները, չեն կարող ամբողջուվին ձնափոխվել կամ վերակառուցվել: Երկարատն ժամանակաշրջանը այն ժամաէ, որի ընթացքում ձեռնարկութնանկաշրջանն յան կողմից շահագործվող հաստատագրված ն փոփոխական ներդրանքները, ներառյալ աշխատանքը, նյութերը ն ոը, կարող են փոփոխվել.

արտադրամիջոցն

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

րանքները:

Ենթադրենք, պողպատի պահանջարկի աճը է երկար ժամանակ, ասենք՝ 2 կամ Յ տարի, կամ նույնիսկ մեկ տասնամյակ: Նիպոն ստիլը կճշգրտի անհրաժեշտ արտադրամիջոցներիծավալը ն կորոշի, որ արտադրական կարողությունները պետք է ընդլայնել: Ընդհանուր առմամբ նա կարող է վերաճշգրտել իր այն բոլոր տաստատագրված գործոնները, որոնք նյութական պայմանների կամ իրավական պայմանագրերի պատճառով կարճատն ժամանակաշրջանում չէր կարող փոփոխել: Այն ժաճանակաշրջանը, որի ընթացքում բոլոր ներդրանքները` հաստատագրված ն փոփոխական, կարող են վերակառուցվել, կոչվում է երկարատն ժամանակաշրջան: Երկարատն ժամանակաշրջանումՆիպոնը կարողէ ավելացնել նոր ն ավելի արդյունավետ արտադրական գործընթացներ, կառուցել նոր երկաթուղու ճյուղ կամ համակարգչային հսկողության նոր հա- . մակարգ ն կամ՝ մի նոր գործարան Մեքսիկայում: Արդյունավետ արտադրությունը պահանջում է ինչպես ժամանակ, այնպես էլ աշխատանքի նման սովորական ներդրանք: Այդ պատճառով արտադրության ն ծախքերի վերլուծության մեջ առանձնացնում ենք երեք- տարբեր ժամանատնում

կաշրջաններ.

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆ

Տնտեսության պատմությունը արձանագրում է, որ դարասկզբից ընդհանուր արտադրանքն աճել է ավելի քան տասն անգամ: Սակայն փոխվել են նան ապրանքների տեսականին, որակը ն արտադրական գործընթացները: Դիտարկենք, թե տեխնոլոգիականառաջընթացն ինչպես է բարձՐացնում կենսամակարդակը ն բարելավում արտադրողականությունը: Մինչն հիճա դիտարկել ենք որոշակիորեն տրված տեխնոլոգիական ձակարդակ ունեցող արտադրություն: Աղյուսակ 3-1-ում խողովակաշարերի վերաբերյալ տվյալները ներկայացնում են լավագույն ճարտարագիտականփորձի արդ.յունքը ժամանակի ինչ-որ պահին, մինչդեռ նկար 3-1-ի արտադրության տվյալները կարող էին 9ույց տալ ցորենի այն քանակը, որ կարելի էր արտադրել 1991 թվականին գերակայող գյու.Ղատնտեսականտեխնոլոգիայի պայձաններում: Արտադրության ֆունկցիան ներկայացնում է .ներդրանքի ն արտադրանքի փոխառնչությունը ճարտարագիտական ն տեխնիկական գիտելիքճերհ տվյալ վիճակի համար: Սակայն տեխնոլոգիաները փոխվում են: Նույնիսկ ամենաթռուցիկ պատմական ակնարկը ցույց է տալիս, որ այսօրվա ապրանքների ն ծառայությունների տեսականին խիստ տարբերվում է նրանցից, որոնք գերակշռում էին մեկ դար առաջ: Այսօր օգտագործում ենք էլեկտրոնային ժամացույցներ, սինթետիկ մանրաթելեր, համակար-

ՍԻԿՐՈՏԵՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.

ԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸ ԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

է ունենում, երբ փոխվում է արտադրության ֆունկցիան: Մենք զանազանում ենք ապրանքի նորաստեղծությունը,երբ շուկա են ներմուծվում նոր կամ բարելավված ապրանքներ, ն գոռրժըն8.000 թացի նորաստեղծությունը,որը տեղի է ունենում, Ս երբ մշակվում է արտադրության նոր կամ բարե6.000 լավված տեխնոլոգիա: Ց ՏԱՆ Վերջին շրջանի տեխնոլոգիական փոփոխութ:5000 «247 `. ներառում են ձիկրոէլեկտրոնիկայի թյունները 5. ցր 400Է որը իրողություն դարձրեց դյուրազարգացումը, Յ ՏՅԱ Բ կիր ստերեոընդունիչներն ու հեռուստացույցնեՅ000Ի պ րը, հսկայաճարմին ինքնաթիռները, որոնք հա7 2.000մարյա 40 տոկոսով մեծացրին միավոր ներդրանՔ. Հ ընկնող ուղնոր-մղոնների թիվը, մանրաթելաքին 1.000 լ / յին օպտիկան, որն իջեցրեց հեռուստահաղորդալ լ Լ լ կցության ծախքերը ն բարձրացրեց հուսալիութ0 Յ յունը, համակարգչային տեխնոլոգիայի զարգացումը, որը երեք տասնամյակ տարեկան 15 տոՆերդրանք կոսով մեծացնում էր հաշվելու արագությունը: (ՈՆկար 3-3. Տեխնոլոգիական առաջընթացն րոշեք, թե նշվածներից որոնք են ապրանքի ն ոարտադրության ֆունկցիան տեղաշարժում րոնք՝ գործընթացինորաստեղծություն): է դեպի վեր Նկար 3-3-ը լուսաբանում է, թե տեխնոլոգիաՀոծ գիծը ներկայացնում է 1985 թվականին առկա կան փոփոխություննինչպես կտեղաշարժեր ընդտեխնիկականգիտելիքների վիճակում ներդրանքիյուհանուր արտադրանքիկորը: Ներքնի կորը ներկարաքանչյուր մակարդակիդեպքում հնարավոր առավեէ հնարավոր արտադրանքըկամ արտադյացնում լագույն արտադրանքը: Համակարգիչների օգտարության ֆունկցիան 1985 թվականի համար: Եթե ագործման, նոր գործընթացների,վերահսկողության այդ նույն արտադրաճյուղինկամ ձեռնարկությավելի բարձր որակի ն նման այլ գործոնների կիրառության շնորհիվ նոր տեխնիկական գիտելիքները 1995 նը անդրադառնանքմեկ տասնամյակ անց, կտեսթվականին հնարավոր են դարձնում ներդրանքի յուրանենք, որ տեխնիկական ն. ճարտարագիտական դիմաց 50 տոկոսով շատ արտադ-| գիտելիքների փոփոխությունը հանգեցրել ներդրանքի մեկ ձիավորին ընկնող արտադրանքի կամ արտադրողականության50 տոկոս աճի: Տեխնոլոգրականփոփոխությունը ներկագիչներ, տիեզերական հրթիռներ, էլեկտրական է ընդհանուր արդյունքի կորի դեյ մեր ն .9/ացվում նման այլ ապրանքներ, որոնք գոյուլամպեր տեղաշարժով: թյուն չունեին թվականին: Տեսե՛ք, կարող Նկար 3-3-ը ցույց է տալիս տեխնոլոգիական եք գտնել որնէ ապրանք կամ արտադրական բարենպաստ դեպքը: Հնարավո՞րէ գործընթաց, որը չի փոփոխվել այն ժաճանակից առաջընթացի հակառակը` տեխնոլոգիական հետընթացը: Լավ ի վեր, երբ ձեր պապերը ձեր տարիքին էին: գործող շուկայական տնտեսության համար պաՏեխնոլոգիական փոփոխությունը վերաբեոում է տեխնոլոգիայում տեղի ունեցող փոփո- . տասխանն է` ո՛չ: Ցածրակարգ տեխնոլոգիաները խություններըն՝ նոր ապրանքների ստեղծմանը, 6 շուկայական տնտեսության մեջ դուրսմղման միտում ունեն, մինչդեռ բարձր արտադրողականուհին ապրանքների կատարելագործմանը կամ թյամբ բարձրակարգ տեխնոլոգիաները կիրառապրանքների ն ժառայությունների արտադրութ վում են, քանի որ դրանք մեծացնում են նորայան գործընթացիփոփոխությանը: ուրար ձեռնարկությունների շահույթը: Եթե, օրիՏեխնոլոգիական փոփոխություն տեղի է նենում, երբ ճարտարագիտական ն տեխնիկանակ` ինչ-որ մեկը ստեղծի լուսապատճենահան կան նոր գիտելիքները թույլ են տալիս նույն մի մեքենա, որը գոյություն ունեցող տեսակների ներդրանքով ավելի շատ արտադրանք ստանալ , համեմատությամբ կրկնակի ծախքատարէ, ապա կամ, երբ նույն արտադրանքը կարելի է արտադ0շահութամետ ոչ մի խելամիտ ձեռնարկություն րել ավելի քիչ ներդրանքով: այդպիսի մեքենա չի արտադրի: Արտադրության վեՍակայն խեղաթյուրված դեպքերում հնարարաբերյալ մեր հասկացություններով արտավոր է, որ տեխնոլոգիական հետընթաց կատարհայտած, տեխնոլոգիական փոփոխություն տեղի

Տեխնոլոգիական փոփոխություն |-

2:55

քուրգր .

տեխնոլոգիա:

Բա անարի

ՄԼ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԳՈՐԾԱՐԱՐԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆԸ

վի: Չկարգավորվող որնէ ընկերություն կարող է կիրառել հանրորեն վնասաբեր արտադրական գործընթաց (ասենք, երբ թունավոր արգասիքները թափվում են գետի մեջ) միայն այն պատճառով, որ այդ գործընթացն ավելի էժան է: Սակայն այս դեպքում տնտեսականօգուտն առաջանում է միայն այն պատճառով, որ աղտոտման ծախքերը ձեռնարկության արտադրականծախքերում հաշվի չեն առնված: Եթե աղտոտման ծախքերը ձեռնարկության որոշումներում հաշվի առնվեն, ասենք՝ հարկերի կամ կարգավորումներիմիջոցով ապա ոչ մի մրցակցային ձեռնարկություն այդ ցածրակարգտեխնոլոգիան չի օգտագործի:

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՖՈՒՆԿՑԻԱՆ

ՄԻԱԳՈՒՄԱՐ

ԱՄՆ-Ի

իսկ 1991 թվականին 102,5 միավոր, ապա ասում ենք, որ արտադրողականության աճը տարեկան 2,5 տոկոս էր: Արտադրողականությունը չափելիս նկատի ենք ունենում, որ աշխատանքի արտադրողականությունը մեկ աշխատողին ընկնող արտադրանքի քանակն է, արտադրամիջոցների արտադրոՂականությունը՝ արտադրամիջոցների միավորին 2,» ընկնող արտադրանքը, իսկ ընդհանուր գործոնային արտադրողականությունը` արտադրամիջոցների ն աշխատանքի ընդհանուր ներդրանքի միավորին ընկնող արտադրանքը:

Փորձառական տվյալներ: Ի՞նչ են ի հայտ բերել տնտեսագիտական ուսումնասիրությունները: Ահա մի քանի կարնոր արդյունքներ.

ՀԱՄԱՐ »

Այժմ, արտադրության տեսության սկզբունքները քննարկելուց հետո, այդ տեսությունները կարող ենք կիրառել ԱՄՆ-ի տնտեսության միագումար կատարողականության գնահատման համար: Կարող ենք հետազոտել տարբեր ներդրանքներից (աշխատանքի, արտադրամիջոցների ն հողի) շարժը, ընդհանուր արտադրանքի շարժը ն ընդհանուր արտադրողականությունը: Բոլոր այսպիսի մեծությունները պետք է հաշվարկվեն մեծ խնամքով, քանի որ դրանց չափումները կապված են լուրջ դժվարությունների հետ: Այնուամենայնիվ, դրանք օգտակար են տնտեսության համընդհանուր շարժի ծավալուն նկարագրությունը տալու համար: Արտադրության միագումար ֆունկցիայի փորձառական ուսումնասիրությունները կատարվել են 1920-ական թվականների սկզբներին, երբ Փոլ Դագլասը (Շիկագոյի համալսարանի պրոֆեսոր, հետագայում ԱՄՆ-ի սենատոր) վերլուծեց մշակող արդյունաբերության տվյալները: 1950 ական ն 1960-ական թվականներին այս մոտեցմանը հետամուտ եղան ուրիշները, որոնց թվում նան Ռոբերտ Սոլոուն, Ջոն Քենդրիկը ն էդվարդ Դենիսոնը: Այս հետազոտությունների նպատակն էր պարզել, թե տնտեսական աճն ինչպես է կախված արտադրամիջոցներից, աշխատանքից ն արտադրողականության աճից: Մեր ավելի վաղ քննարկումից հիշեք, որ արտադրողականությունը չափվում է միավոր ներդրանքին ընկնող ընդհանուր արտադրանքի քանակով: Արտադրողականության աճը դրա մակարդակի բարձրացման չափն է: Օրինակ, եթե 1990 թվականին մեկ աշխատողին ընկնող արտադրանքը 100 միավոր էր,

Ընդհանուր գործոնայինարտադրողականությունն այս ողջ դարի ընթացքում աճել է տեխնոլոգիական առաջընթացի ն աշխատողների կրթության ու հմտության ավելի բարձր մակարդակի շնորհիվ: Քսաներորդ դարի ընթացքում ընդհանուր արտադրողականության աճի միջին չափը եղել է տարեկան 1,5 տոկոսից ճի փոքր պակաս: Մեկ աշխատողին ընկնող միջին իրական աշխատավարձն աճելէ մի փոքր ավելի արագ, քան ընդհանուր գործոնային արտադրողականությանաճի չափը: Արտադրամիջոցների պաշարն աճել է ավելի արագ, քան աշխատող-ժամերիքանակը: Դրա հետնանքով աշխատողին տրամադրվող արտադրության միջոցների ծավալը` հետզհետե աճել է, այստեղից` աշխատանքի արտադրողականությունն ու աշխատավարձը միտում են ունեցել աճելու ավելի քան 1,5 տոկոսով: 1,5 տոկոսը սովորաբար վերագրվում է միայն արտադրողականությանաճին: Կարելի էր սպասել, որ արտադրամիջոցների հատույցադրույքը կհա(շահութադրույքը) կազդեր նվազող հատույցին, քանի որ արտադրամիջոցների յուրաքանչյուր միավոր հիմա ավելի քիչ աշխատողի հետ է համակցվում: Իրականում արտադրամիջոցների հատույցադրույքը համարյա մնացելէ նույնը: Վերջին երկու տասնամյակների ընթացքում արտադրողականության բոլոր չափումները են տվել աճի ընդգծված դանդաղում: ցույց 1970-ական ն 1980-ական թվականներին գործոնային ընդհանուր արտադրողականությունն աճելը տարեկան ընդամենը 0,75 տոկոսով: Միացյալ Նահանգներում արտադրողա-

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸ ԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

կանության աճի այս դանդաղումը հանգեցրեց իրական աշխատավարձի ն կենսաճակարդակի զգալիորեն դանդաղ աճի:

Ն մուրի ու ումնիրն Արա (ման օգնում Ամբո

մե

ակագրական

րանք տալու արտադրության ճիկրուտնտեսագիտական տեսության կմախքին: Դրանք ծառայում են որպես տնտեսագիտականսկզբունքների հիմնավորվածության փորձաքարեր` սկզբունքներ, . որոնք օգնում են բացատրելու երկրների տնտեսական աճը: ՞ Արտադրության միագումար ֆունկցիայի միտումների այս վերլուծությունը եզրափակումէար- . տադրության ն սահմանային արդյունքի հիմնական տարրերի մեր ուսումնասիրությունը: Արտադրության տեսությունն իրավամբ մեծ կարւորություն ունի, քանի որ օգնում է հասկանալու, թեձեռ- .

նարկություններն ինչպես են կազմակերպում իրենց ներքին գործունեությունը,ն վերլուծելու դրա հետ կապված արտադրողականության ն կենսամակարդակի շարժը: Սակայն արտադրողականան կարնոր կառուցողանության .կանհիմնաքար ծախքերը, որոնք առաջարկի գլխավոր Դաջորդ գլխում այնուհետն անցնելու ենք ծախքերիհետ կապվածտարբեր հասկացությունների վերլուծությանը: |/ գլխի հավելվածում նս տրված է արտադրության (Լ ծախքերի տեսության ավելի մանրամասն վերլուծությունը: Վերլուծական այս միջոցներին տիրապետելն անհրաժեշտ է .ձեռնարկությունների կողմից ապրանքների ն ծառայությունների առաջարկի ն շուկաների վարքի են այս մասի ըմբռնման համար, որոնք քնարկվում Փ մնացածգլուխներում:

տեսությունը

Է ըմբռնելու գործարար որոշիչներն են:

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

Ա.

Գործարարկազմակերպություն

Շուկայական տնտեսության մեջ արտադրությունը կազմակերպվում է ձեռնարկություններում. որոշ չափով` փոքրիկ անհատական ձեռնարկուքյուններում, որոշ չափով` գործընկերություններում, իսկ տնտեսական գործունեությանմեծագույն մասով՝ ընկերակցություններում:

Ձեռնարկության յուրաքանչյուր տեսակ ունի իր առավելություններն ու թերությունները: Փոքրիկ ձեռնարկությունները ճկուն են, կարող են նոր ապրանքներ շուկա հանել ն կարող են արագ անհետանալ: Սակայն են այն հիմնական թերությունից, որ ի վիճակի չեն ֆինրանք տուժում մեծ նանսական միջոցներ կուտակելու սփռված ներդրողների խմբերից: Այսօրվա խոշոր ընկերակցությունը, կառավարության կողմից արտոնված լինելով սահմանափակ պատասխանատվությամբ, ի վիճակի է կենտրոնացնելու միլիարդավոր դոլարներ՝ փոխառելով դրամատներից, պարտատոմսերի տերերից ն բաժնետոմսերիշուկաներից:

Ժամանակակիցտնտեսության մեջ ձեռնարկություններն են արտադրում ապրանքների ն ծառայություններիմեծ մասը, որովհետն` զանգվածային արտադրության տնտեսումները անհրաժեշտ են դարձնում արտադրանքի մեծածավալ արտադրությունը: Արտադրության տեխնոլոգիան պահանջում է հիմնական շատ ավելի միջոցներ, քան կկամենար ռիսկի ենթարկել առանձին անհատը. արդյունավետ արտադրությունը պահանջում է խելամիտ կառավարում ւ առաջադրանքների համակարգում կենտրոնացված կարգով ուղղություն տվող մարմնի կողմից:

Բ.

Արտադրության ն սահմանային արդյունքի տեսություն

Որպեսզի հասկանանք, թե գործարար ձեռնարկություններն ինչպես են գործում, սկսենք ձեռնարկության արտադրական վարքի վերլուծուքյու-

մզի փողն 1 ւսքմոՀչտնղտ դովծ :իսձցոմնմղդ -հուսՓ դոԹյսմնոտմո մդւսԹսոյսփսփ դոկովեսնդողՏ Վ Ձցոմնտտմտ տոՀչ վղզիոտոտկ իսժցոմնմղդ 3վժ վ) դՈսդ ըոյւսիջնզտո ԱմժցդոմնոտմռդՈսդ ուսկոթվիտմվ ցոոՂ :1 օւսիիոյզմ -ղիտ 1 օւսիջցնղզտո -ոմ մծոժդմօմսԵ ոտհ մժցոմոտ դվվ |լ ոոհ '65ոմդմօմսԵդոտկոտմնտտմո ռոհ Հդոմոտ մսդ 1 ուսիցնղտո մմղզ'մդո(Յյսոյսփսփ վմզցկտդտնղ դող -ոդովվ դո/Թյսմնոտմտ Վ ոյւսմզմոմզի մդոս(ԹյսոյսփսփդտղովեսխդոլզՏտ"6

ՂղզիտմԵչցդղ նսմոկ 'ցողոոյսփսփ Ղ 'օՉտիմետտոտոտվ Ղ Ամղդմդոմնմզդ մսյսմ ուսդոձմչոկոդտոոք ղտոմոտկմզԴղիդվմոռխփ Ղ 1զիղկմեղքմո1 նսմող (մմղդդումոօմսԵՀս դմզդուսմսիոժմտո դոկորոց -զմզը դոէ8սկմոդսզց) մմոՀոտ վմզդցծսձվոոմնոտմո ոյսդոծմշտկոդոը -ոք զՂտոմողմզ :1զիռխփսփ մոտ(8յստծղվ դզ նսմողկ 'մմզդմդոմնմղդ վմ -զաս ը ռող վմցոտոոլ շո դզ Ժվովոչցվ 'մմզգդսօմսԵ դողտոլսփսփ ոյսժ -Ցոճդմ վմս '1 օտիտտվոտղոցոռոք վո մդոծմչտկոդոոոք ղՂտոցմող :1զի -ոխփսփ նսմոհ վ3 Ամցոմնոտմող ոյսՁծոոցդմվմս '1 օտիտովտկտդտոռք ղտոցմոդ վը մդոձմշչողկոդոոռղքդվրոձմոցդը :1ղդվ) մզմմոտ զ նսմող 'դզդյս ոյսմղդդոծմշտկոդորոք մզմմոտ Ամդոծտցմտ դո Թւսմնոտմո մողմղ տոՀ ոլոցով մմղդդսօմսԵոյսքը 1ս դմզդծսձվոոմնոտմտ մս 'Հտզիո լ հոդտոտք մորով դոոօմսծոմվ վմզդոյսչսմս մս վդոժ 58 -

Հդոկ վռոծ

:ԾՈստով նսեռիդ վլոիռծ 1զմզմ ձոս -Ղ դղ նսմտկ մմղզդդղս/(Թւսմոիքն դորմոիոսող Ղ դո(Յյսնսդովոմզի 'ոյսդ ղս վզիտ ՀոմսՀսո| դղ վզի դմզդդւս(Թսկմոդսզօ մԱզ :ԱԺողն վճոստով նսջտ վոտիռոօՁգղդյս տո 'դործոցզը ղվտոոտգկմհ դոճ վլզիտ դո 2 Հսկոդտմ վմդտմնոտմո Վ ուսդծղեդով մուսկտտոտդգդկմկվմղդժդոմն -մղդ մմղ 'մղտսոտկոտվնըդց :տղվ վղտջվիոմվ վծոստով նսետիդ վոտիռց ոողտո դոլասկոդ Գդղդւս օմսԵ ոո 'դտոծոօղը ղվտտոտգցկմիդոտժմ -ՀոՃԺ վմդոմնոտտմռ զ ուսդծղեդով մուսկտտիոտդկմկ վմզդմդոմնմղդ մԱզ :8Ոստով դւստտտոռով վլտիոց 1 ողւսմաղոմն'դոնհտոհոտգկմկ վմդոմն -տտմո Վ ըղսդծղեղով դզմստշռ մուսկտոոտդկմկ վմզդմճդտմնմզդմս) -սժ ոյւսժողն վմս 'դտվեսխնդոլղՏ:մդո/Թւսծզնեռ վջտ փոջոմտոռիով վմ -զդմդոմնմղդ մսխմ տմի վմդոմնոտմո՞ 1 ըւսմղմոմղի մ6Ոստով վիոոիռծ -չ "յստ

-ոտտոռվ դզ ոյւսիվսոտո մմղդմդոմնմղդ մսյսմ օոծոդը մմղզ '6ոմդմելսԵ մդոնծոօղզո վղոդոմ վճգցոմնմղդնո Վ ուսետիդ մոմոմսիսո մմդւսմ/նմո դվրոդոնվտո վմդոմնմղդ մզսԹդոժոմՀ/ 'վմցզմօ վծոստով նսԵտիդ տոց -9 Ողստոտոռվ դղ ուսիվոո մմղդձցոմնմղդ ուսը մմղ 'Ժցոմնոտմոտ 1ոտՈղիով ջոիծոտո ծորվն վմսիովո 1ոՈղիտվ մսՌդտժոմմ վմդոմնմղդ ոզիոմս1զիշտվ Ժռզ նսմող մՅգդյս(նմո դվրոցգոնվտովցսօմսե զղմլյ չտմի դո(Յւսդոդոժ մյսդովնըմ վմգդոմնմղդօոդցոքոմ Ամժդոմնոտմո մյսդովնդմ զ մոտոտիովԱմողս(նմո դվձվո :1 դժդոմնոտմո մզսցովնդմ օտիմնոտմու ԱՅԺդյսմնմոմյսդովնդց

-օ

ւովծ 1 ոյսիչսկ մդյս/(սժդստոսփ դո/(Թյսկտդոժճ (վմ -դւսգ դո(յսմնոտմո -զդծսձվոոտմնոտմո Ղ վնսվ 'վմցոտոո|շո) վմդտմնմզդ Ղ դոԹսկոդտժ (վմզդոդղժղոստիո ոտկ վտտիոնսի 'վդզմսծ ողիոչցվ) վմոդտմնոտմրը :6վդ

ՄԴՊՆՔՅՈՍԵԺԴՈՌՈՇԵՈՑ

մոՍՈՕՍԱնԻԶ ՄՂ/ՍՔՕԿԱՍՆՈՏՄՈ

Տ9

00006

000-ֆ6Լ

000'0Ե

000"09|

000-Ե9:

000՛ԵԼԷ 00098

000"09

000:06 000:0Լ

(թասռովց)

(նսդկդմ դվքաովց լ ըյսմօ հզո 1զմոմ)Ժդւսքնմտդվձվդ

(նսդկդմ դվքստվծ լ. ըշսմօ զը Վղմոմ) Ժռւս(էնմտդվրոդտովտղ

(ուսվօ հզո 1զմտոմ) Գգւսքնմտմյսդտվնդց

ո1ս(Թյսմսեվ Հ4վնՈ

ցլ հտիսնսո|Ծսդտռրոսքն

ՕՀ)

-սկստ 02 քյսսզօդմ 1 դյս/ժսմսիոմոռվ բս -ողն վղոնմողտո մմսՌդտժոմյաԼ դոլՅւսմսԵվ մռղսԹսոնփսփ դոհկովեսխցովղտ նսցմսԵ -ոտտեօ մղսդ մսըդմորով վղոիսնսո| ժցզող :Ամզմսիկվժդյսլնմո դվրոդոսվտո Ղ վճգղս/նմո դվձվը Գզմղկտոթ ոյսմեռօցեդՈսՂ :Օ0տվծհդւսՓդո/Թյսմնոտմո նստրովոծոմ մը դոլ Թյսմսեվ ՅղսՀդստող|սփ Ղ վմցտմնոտմո

դ)

ժզցե '6վմզդմո՛իտ վծմով նմսմկմզ իսզիտԵԾ -Ամզդմզքմո 6ոմ վմղյս/նմտ դվձվը Ղ վժգյսքնմող օտիդնստց դվրոդոոպտո Հզմծոմ1 ուսկտուսնո 1ոդտղւ. 2 Սոռով դոԹյսսոդոյսոյս ոյսձղնժ Ղ դո -Եղսո|վմզեոտո'վեմզոով 'վմզեմսմոով դտվծ Ձզմեռմողղ :մդոս/81սԾ -ողւսՓ դոլասմնտտմո -ոկոով ովծկղւսՓ դոԹյսմնտտմո Հղմտտծոժ "լ -

ՀԱ

ՍՈՈՈԷ ՂՈՈՂՄՈՂՂԺմՊՔՍՈԷ

տվծկդւսՓ

ուս

0սիտոդողլողտու

մոքյսետվը դո(Թսմնոտմո 6Ոստով 'ղոփտդտրկտողո նսԵռիդ հտփոդոնկտո Ղ (ցվ/ոդսցմսե մ՛յսց նսօո 'ցւստոտոռտվ վոտիոօ 'դյսք ողս(8սծկոտմղզդդմ -ովնդմ ՛վմզդթսձվոոմն Յղզմօ -ՑՂսմզդդմցմսԵ'ց1ս184սկԱոդսղօ -տտմտ 'վմցոտոոլչոո) վծՈոստովնսետիդ մում դտղոտովդտ -Ամզղօդողողդովվ դ1ս(օսդտկոնսմնտտմո -նմտ դվրոցտոկտո նսետիդ վմզդդոս0սկմոդսզօ .մոմոցմսԵ ոս 8 Յդղսլնմո դվրոդ ըյսմտի Հսդխփսփ դռոհովեսխնդողտ -որպտո ղ դվձվը 'ԱւսդոսպնդԱ-ոսող 'Ազդմվմտկ դտկտոդոդ տվծկդսՓ դո/Թյսմնոտ -վՓ 'Վդւսլնմոյոիռտց՛դվտեօ վմ 'ճդտմնտտմո 'Ժդտմնմզդ -զդդւս(Թյսկմոդսզօ մղդկմտտոոփ

ցոձմՀ

-ոկտդտքոք ղդտտմտհմղ Ղ Ղտոջմոկ 'ցվրոճմոծդկո

-Ստ

մոմոօմսծ ոյսկմոդսղօց

դ1ս(8-սողտ դո1ք81սմնտտմը

ՍՈՈՈԷ ՂՈՔՇԱՍՂԻՍհ ՍՎՂՂՎՍՔՕԱՍՏՈԻՈՈԷ

Վ ՊՎԵտիդ դղմսվլոԵԵ մփոչ վետ դոէՅյսդ -ոհոնսմնոտմռտ ծվցողտիծճ 0/6. օտողո Ղտղզիողզձ 'իսոսկստ օ'լ ո(Աոո -ով դտկղմոտ 1 1զջոտիսիշչով դվձվը ուսժծոծդմ վմտն նմսմղդոոծ (մդո( -Ձղսմզմտմով վմդոտմնմղդմյսդովնդմ ղ վմցոմնոտմոտ մյսդովնդմ 1 մտո -ոիով Ամս) մդղս/8ւսդոկոնսմնոտմռ դվրոդսօմսԵմյսդովնդց :մդյս(01սդ -տկտնսմնտտմո վմզդծսձվոոմնոտմո Ղ 'վմգդոտտոռղշո Ղ 1 |/զմծոցղը մոդղսԹյսոխփսփդողովեսխդողտ ոյսմոն ող :մմզդդւս Թսողտ վոն -նմտ դվրոդտովտո Ղ դոԹյսմնտտամռ դզ ոյւսմսիտդովվմմղցօմսփդտոփոչ վՈովծհդւսՓ մորվսեովը դո/Թյսմնտտմո ձզը դո/Թւսողտդտ դոկվմղոր ՛0լ

ԴՈո/ՍՉ ՎՍՊՂԺՂՈՄԽՈԻԶ մոմՈԾՂՈՒՌՆ մոմ

ՍՈ Դ/ԱՔԹՈՍՏՎԵՍՈՎՏՂՏԱՄԴՎՈ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԳՈՐԾԱՐԱՐԿԱԶՍԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆԸ

սով շատ արտադրանք ստանալ: Օգտվելով 2րդ հարցի տվյալներից, գծեք արտադրության սկզբնական ֆունկցիան ն նոր արտադրուքյան ֆունկցիան տեխնոլոգիական փոփոխությունից հետո: Անդրադարձեքաղյուսակ 3-1-ին: Հզորության յուրաքանչյուր մակարդակի համար հաշվեք «խողովակի» սահմանային արդյունքը, այսինքն՝` ո՞րն է այն լրացուցիչ արտադրանքը, որ ստացվել է խողովակի տրամագիծը 12 դյույմից 24 դյույմի հասցնելու հետնանքով: կնդրադարձեք աղյուսակ 3-1-ին: Վաշվարկները ցույց կտան, որ խողովակով մղվող նավթի արտադրության թվային ֆունկցիան արտահայտվում է հետեյալ բանաձնով՝ Ք Հ43.000

0.4 10.000

12.

1.7

որտեղ Ք-ն մեկ օրում մղված բարելներն են, հզորությունը ձիաուժով, իսկ Խ-ն խողովակաշարի տրամագիծը դյույմերով: 10.000ական հզորության հավելաճերի համար հաշվեք սահմանային արդյունքը ն առաջին հինգ հզորությունների դեպքում լրացուցիչ 12 դյույմանոց խողովակի ավելացման սահմանային

Ձ-ն՝`

արդյունքը:

Ենթադրենք` դուք արտոնված եք ձեր քոլեջի մարզական միջոցառումների ժամանակ կազմակերպել սննդի գործը: Վաճառում եք նրբերշիկով խորտիկ, կոլա ն տապակածկարտոֆիլ: Որո՞նք են արտադրամիջոցների, աշխատանքի ն նյութերի ձեր ներդրանքները: Եթե խորտիկների նկատմամբ պահանջարկը նվազի, ի՞նչ քայլեր կճձեռնարկեքկարճատն ժամանակաշրջանում արտադրանքը նվազեցնելու համար: Իսկ երկարատն ժամանակաշրջանո՞ւմ: Տնտեսագիտության մեջ կարնոր է տարբերակել արտադրության ֆունկցիայի տեղաշարժը ե արտադրության ֆունկցիայի երկայնքով շարժումը: 7-րդ հարցում հիշատակված սննդի գործի համար բերեք նրբերշիկով խորտիկի արտադրության ֆունկցիայի տեղաշարժի ն

10.

17.

կորի երկայնքով շարժման օրինակներ: Յուրաքանչյուրը լուսաբանեք նրբերշիկով խորտիկի արտադրության ե վարձված աշխատողների փոխառնչությունն արտահայտող գծագրի միջոցով: Դիտարկեք ձեռնարկության վարքի հետնյալ փոփոխությունները: Անփոփոխ տեխնոլոգիայի պայմաններում ի՞նչ է նշանակում մի գործոնի փոխարինումը մեկ այլ գործոնով ն ի՞նչ է նշանակում տեխնոլոգիական փոփոխությունը: Յուրաքանչյուրը լուսաբանեք արտադրության ֆունկցիայի գծագրով: ա) Նավթի գներն աճելուն պես ձեռնարկուքյունը գործարանի վառելիքը նավթը, փոխարինում է ածուխով: բ) Լազերային զննիչ սարքավորման ներդրումից հետո պողպատ արդյունաբերողը բարելավում է պողպատաթերթիհաստության ճշտության երաշխիքը: թույլատրելի սխալը նախորդ տարվա 0,05 դյույմից հասցնելով 0,01 դյույմի: ձեռգ) 19701985 թթ. ընթացքում գրաշար նարկությունը գրաշարների անձնակազմը կրճատում է 60 տոկոսով, իսկ համակարգիչների վրա աշխատողների թիվը ավելացնում 150 տոկոսով: դ) Արհեստակցական միության մեջ գրասենյակային աշխատողների ճիավորվելու մի հաջող փորձից հետո համալսարանն իր դասախոսականկազմի համար անձնական համակարգիչներ է գնում ե կրճատում

քարտուղարներին: Դիտարկեք մի ձեռնարկություն, որը հողի ն աշխատանքի ներդրումներով ցորեն է արտադրում: Սահմանեք ն տարբերակեք նվազող հատույցը ն ծավալի նվազող հատույցը: Բացատրեք, թե ինչու մեկ ներդրանքի համար հնարավոր է ունենալ նվազող հատույց, իսկ երկու ներդրանքների համար` ծավալի հաստատուն հատույց: Ցույց տվեք, որ եթե սահմանային արդյունքը շարունակ նվազում է, ապա միջին արդյունքը միշտ մեծ է սահմանային արդյունքից:

ԳԼՈՒԽ|Մ

ՕԱԽՔԻ

ՎԵՐԼՈՒՇՈՒԹՅՈՒՆ

Ծախքերը պարզապես գրանցում են մրցակցող գրավչությունները: ԲղՅու

Խուցիէ, /5/.

Լոճտոճյոծյ, (1921)

Ձոժ Բոռիէ

Ծախքերը մեծ թվով գործարար որոշումնեի սիրտն են: Ձեռնարկությունները ծախքերի նկատմամբ պետք է շատ ուշադիր լինեն, որովհետե ծախքիյուրաքանչյուր դոլարը նվազեցնում է ձեռռնարկությանշահույթը: Սակայնծախքերըվճռական նշանակություն ունեն մի ավելի լուրջ պատճառով. ձեռնարկություններն արտադրության ն վաճառքի որոշումները կայացնում են` ելնելով ապրանքի

արժեքից ն գնից: Այս գլուխը նվիրված է ծախքերի տարբեր հասկացությունների մանրամասն վերլուծությանը` տնտեսական ծախքերին, ներառյալ այլընտրանքի գինը, ն գործարար հաշիվներում ծախքերի չափմանը: Այս հասկացությունները հաջորդ գլխում դիտարկվող մրցակցային ն արտադրաճյուղերի առա.9ձեռնարկությունների ջարկի որոշումների ըմբռնման հիմքն են:

Ա.ԾԱԽՔԻ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ՀԱՍՏԱՏԱԳՐՎԱԾ

ԾԱԽՔ.

ԵՎ ՓՈՓՈԽԱԿԱՆ

(2 Քանակ Ք

(2) Հաստատա-

գրված ծախք

6) Փոփոխական ծախք

4) Ընդհանուր ծախք

Դիտարկենք մի ձեռնարկություն, որը` օգտագորՖ ծելով արտադրամիջոցների, աշխատանքի ն Յ0 նյութերի ներդրանքներ, արտադրում է ինչ-որ արտադրանքի ք տառով նշանակված քանակութ55 Յ յուն. Ձեռնարկությունը նշված ներդրանքները գնում է գործոնների շուկայում: Շահութաբերութ55 յուն ապահովելու համար շահութամետ ձեռնար55 կությունը պետք է արծվի հայացքով նայի իր ծախքերին: Ձեռնարկության հաշվապահների Աղյուսակ 4-1. Հաստատագրված, փոփոխախնդիրն է ք-ի յուրաքանչյուր մակարդակի հական ն ընդհանուր ծախքեր մար՝ հաշվել ընդհանուր դոլարային ծախքը: Որնէ ձեռնարկության ծախքերի գլխավոր բաղադրիչԱղյուսակ 4-1-ը ք արտադրանքի տարբեր ներն են հաստատագրվածծախքը (որը արտադրանքի մակարդակներիհամար ցույցէ տալիս պարզեցփոփոխության ժամանակ բոլորովին չի փոխվում) ն փոված ընդհանուր ծախքը (ԸԾ): Նայելով (1) ն (4) փոխական ծախքը (որը արտադրանքիաճին զուգընթաց տեսնում ենք,որ Ք-ի մեծացման մեծանում է) Ընդհանուր ծախքը հավասար է հաստասյունակներին՝ տագրված ծախքին ծախքը հետ ԸԾ-ն աճում է: Սա տրամաբանականէ, քանի ԾՀ ՀԾ Հ ՓԾ: որ որնէ ապրանքից ավելի շատ արտադրելու համար անհրաժեշտ են ավելի շատ աշխատանք ն այլ ներդրանքներ, իսկ հավելյալ ներդրանքնեՁեռնարկությունների կառավարիչները գիրը հանգեցնում են փողի հավելյալ ծախքի: 2 տեն, որ աղյուսակ 4-1-ում պատկերվածի նման միավոր արտադրելն ընդհանուր առմամբ արժե ծախքերի սանդղակ կազմելով` ձեռնարկության Ֆ110., իսկ Յ միավորը` Ֆ130 ն այլն: աշխատանքը ներկայացվում է շատ պարզեցված ԾՏֆ

ՓԾ

ԱԾ

րք

Անն փոփոխական

խԽ ՕԱԽՆՔԻՎԵՐԼՈՒՇՕՈՒԹՅՈՒՆ

ձնով: Իսկ ինչո՞ւ: Որովհետն հենց աղյուսակ 4-1-ը կազմելու համար է քրտնաջան աշխատանք պահանջվում: Ծախքերի նվազագույն մակարդակի հասնելու համար ձեռնարկության կառավարիչները պետք է լինեն, որ անհրաժեշտ հաճոզված նյութերի (օրինակ` նավթի կամ երկաթի հանքաքարի) համար իրենք վճարում են հնարավոր նվազագույն գումարը, որ գործարանի սարքավորումների հավաքակազմի մեջ ներդրված է ճարտարագիտական ամենավերջին տեխնիկան, ն որ այլ անհամար որոշումներ կայացված են առավել նպատակահարմարորեն: Նման ջանքերի արդյունքում աղյուսակ 4-1-ում ցույց տրված հաստան ծախքերը արտադրանքի տվյալ մակարդակին անհրաժեշտ նվազագույն ծախքերն են ձեռնարկության համար:

փուիոխական տագրված

ՀԱՍՏԱՏԱԳՐՎԱԾԾԱԽՔ

սյունակները ընդհանուր ծախքը տրոերկու բաղադրիչների` ընդհանուր հաստատագրվածծախքի (1Ծ) ն ընդհանուր փոփոխական ծախքի (ՓԾ): Որո՞նք են ձեռնարկության հաստատագրված ծախքերը: Երբեմն դրանք անվանվում են «վերադիր» կամ «սքողված ծախքեր», որոնք ներառում են այնպիսի հոդվածներ, ինչպիսիք են շենքերի ե սարքավորումների պայմանագրային վարձավճարները, պարտքերի դիմաց շահի վճարումը, մշտական ծառայողների աշխատավարձը ն այլն: Դրանք պետք է վճարվեն, եթե նույնիսկ ձեռնարկությունն արտադրանք չի տալիս, ն չեն էլ փոխվում, երբ արտադրանքը փոփոխվում է: Քանի որ 3Օ-ն այն գումարն է, որ պիտի վճարվի անկախ արտադրանքի մակարդակից, (2) սյունա955: կում այն մնում է հաստատուն` (2) ե (3 հում

են

կացած երկու մակարդակների միջն ԸՕ-ի թռիչքը նույնն է, ինչ որ ՓԾ-ի թռիչքը: Ինչո՞ւ: Որովհետն ՀՕԾ-ն միշտ մնում է հաստատուն` Ֆ 55 ն արտադրանքի երկու տարբեր մակարդակներիծախքերի համեմատության ժամանակ կրճատվում է: Ամփո.վիենքծախքի այս հասկացությունները. Ընդհանուր ծախքը ք արտադրանքիյուրա.շարչյուր մակարդակիարտադրությանհամար այաարյոդ նմազագույռ ընդոանուր դոլարային է: ԸԾ-ն աճում ք-ի աճին զուգընթաց: Չաստատագրված ծախքը այն ընդհանուր դոլարային ժախքն որ վճարվում նույնիսկ երբ ո, մի արտադրանք չի. արտադրվում: Հաստատագրված ծախքը արտադրանքի քանակության դեպքում մնում է հաս անկացաժ փուիոխության խության դեայքու

ծախքն

քագծերի

Փուհոխական ծախքը այն ծախքն է որ փոփոխվումէ արտադրանքիմակարդակիփոփոխսության հետ, ներառյալ հումքի, աշխատավարձի ու ժախքերը,որ հաստատագր-

այն բոլոր Աաաա Ըստ սահմանման՝

միշտ

ԸՕ-30:00 (1) (2) ԱրտադրանքԸնդհանուր ծախք ԸԾ(Ֆ.

Յ) Սահմանային ծախք ՍԾ (ֆ)

տը

Աղյուսակ

4-2.

Սահմանային ծախքի հաշ-

վարկ վ ծախքը, է հաշվել նային ծախքը: Հինգերորդ միավորի հաշվելու գործարաննե ենք ընդհանուր ծախքը լ

արիա:

ՓՈՓՈԽԱԿԱՆ ԾԱԽՔ

Աղյուսակ 4-1-ի սյունակ (3)-ը ցույց է տալիս փոփոխական ծախքերը` (ՓԾ): Փոփոխական ծախքերն այն ծախքերն են. որոնք փոխվում են արտադրանքի մակարդակի փուփոխման հետ: Դրանք են արտադրության համար պահանջվող նյութերի ձեռքբերման (օրինակ, ավտոմեքենաների արտադրության դեպքում` պողպատի),հոսաշխատողներիծախքերը, րին անհրաժեշտէներգիայիծախքերըն այլն Ը ստ սահմանման, ՓԾ-ն սկսում է զրոյից, երբ ք-ն զրո է: Դա ԸԾ-ի այն մասն է, որ աճում է արտադրանքի հետ. ավելին, արտադրանքի ցան-

անալով )

ընդհանուր ընդհանուր

սահճ ծախքը, հեշտ հեշտէ հաշվելսահմաՍՕԾ-ն հա-

հանում մար չորս միավորների հինգ միավորներիընդհանուրծախքից, այսինքն՝

ՍԾ»Ֆ210-Ֆ1602Ֆ50

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.ԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱԳԱՆՋԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

(ա) Ընդհանուր ծախք

(բ) Սահմանային ծախք

ԸԾ

«.ԸՕԾ

1-8

«է։

Արտադրանք Նկար

4-1.

Արտադրանք

Ընդհանուր ծախքի ն սահմանային ծախքի փոխառնչությունը

Այս ճկարը աղյուսակ 4-2-ի տվյալները պատկերում է գծագրի միջոցով: (բ)-ում սահմանային ծախքը որոշվածէ

արտադրանքի ամեն մի միավոր աճի դիմաց (ա)-ում ավելացված հավելյալ ծախքի հաշվարկի միջոցով: Այսպես` հինգերորդ միավորի արտադրության ՍԾ-ն որո-

անԽ,»թ)յՍԽ,,Խ,ԽՄ/

շելու համար ֆ210-ից հանում ենք ֆ160 ն ստանում ֆ50: (ա)-ում ԸԾ-ին համապատասխանողկետերով տարվել է ԸԾ-ի հարք կորը, իսկ (բ)-ում ՍԾ-ի ընդհատ քայլերը իրար է կապում ՍՕ-ի հարթ կորը:

ՍՇ-ի սյունակը ԸԾ-ի սյունակից ստանալու փոխարեն ՍԾ-ի արժեքները կարող ենք ստանալ` աղյուսակ 4-1-ի ՓԾ-ի յուրաքանչյուր արժեք հա-

ՍԱՀՄԱՆՈՒՄԸ

Սահմանային ծախքը տնտեսագիտությանկարեորագույն է: Սահմանալոր հասկացություններից ցություններ յին ծախքը 1 միավոր հավելյալ արտադրանք հավելյալ կամ լրացուցիչ ծախքն է: արտադրելու Ասենք` ձեռնարկությունը Ֆ10.000 ընդհանուր ծախքով արտադրում 1000 կոշտ սկավառակ: Եթե 1001 սկավառակ արտադրելու ընդհանուր ծախքը Ֆ10.015 է, ապա 1001-րդ սկավառակի արտադրությանսահմանայինծախքը ՏՂ5է: Աղյուսակ 4-1-ի տվյալները աղյուսակ 4-2ում օգտագործվածեն, որպեսզի լուսաբանվի, թե սահմանային ծախքը ինչպես ենք հաշվում: Աղյուսակ 4-2-ի սյունակ (3)-ում հոծ թվերով նշված ՍՇ-ի արժեքները ստացվում են սյունակ (2)-ի ԸԾ-ից հանելով ԸԾ-ի նախորդ քանակությունը: Այսպիսով, առաջին միավորի ՍԾ-ն Ֆ30-Ֆ85ՏՖ55 է Երկրորդ միավորի սահմանային ծախքը շարունակ: Եվ այսպես Տ25-Տ1110-585:

գու

արեր Աու.Որ իենփոիոխական ՄԱւփո նե

ՓԾ-ի

մեկ

տող

ներքնգտնվողարժեքից:

ճում

է այնպես, ինչպես

ընդհանուր ծախքը,

միակ տարբերությունն այն է, որ ըստ

սահման-

պիտի սկսվի 0-ից ն ոչ թե ՀԾ-ի հասմակարդակից: (Ստուգեք, որ 30-0- -85ն այսպես շարունակ): 55 ..55-30-11085, Արտադրության սահմանային ծախքը ար9տառոանքի 7 հավելյալ միավորի արտադրության առաջացրածծախքն է: Աղյուսակ 4-2-ում այն .հաշմարկվածէ արտադրանքի երկու հարակից մակարդակների ընդհանուր ծախքերի համեմատման միջոցով: ման՝ ՓԾ-ն լույտուն

Սահմանային ծախքը գծապատկերներում: Նկար 4-1-ը լուսաբանում է ընդհանուր ծախքը ն սահմանային ծախքը: Այն ցույց է տալիս, որ ԱՇ-ն ԸԾ-ի հետ կապված է այնպես, ինչպես ընդհանուր արդյունքը սպհմանային արդյունքի հետ

խ/

ՕԱՆՔԻ ՎԵՐԼՈՒՕՈՒԹՅՈՒՆ

Ծախքի կարնոր հասկացությունները

(7)

Քանակ ք

(3)

(2)

Վաստա- Փոփո-

տագրված ծախք ՀԾ

(4)

՛լխնական ծախք

Ընդհանուր ծախք

ԱԾՀՀԾՓԾ

ՓԾ

ՍԾ

1միավորի միջի

ծախքը

ՄԾ

(8)

-ԸԾ/ք

(Ֆ)

միավորի միջին հաստատագրված

ծախքը

ՍՄՀԾՀՀԾ/ք

(Տ)

Անվերջություն Անվերջություն

միավորի միջին փոփոխական ծախքը

ՄՓԾՀՓԾ/ք

(Ֆ)

Անորոշություն

Յ0

27,

"160

(6)

յին ծախք

(Ֆ)

(5)

(65)

Սահճմանա-

43: ԱԱ

ԱՐԱՑ

աա

ԱՅՆ

46:

3/5

53:

67:

61:

5»

Միջինծախքինվազագույնճակարդակ:

Աղյուսակ 4-3. Օախքի բոլոր

հասկացությունները ստացվում

Ծախքի բոլոր հասկացությունները կարող ենք ստանալ սյունալլ (4)-ում զետեղված ԸԾ-ից: (5) ն (6) սյունակները պարզաբանում են սահմանային ն միջին ծախքեր կարեոր հասկացությունները:Հավելյալ կամ սահմանային ծախքը հաշվարկվում է ԸԾ-ի հաջորդ տողերի տարբերությամբ ն ցույց է տրված հոծ նիշերով: ՍԾ-ի սահուն կորի արժեքները վերցված են նկար 4-2 (բ)-ից ն տրված են շեղատառ նի-

կամ ամբողջական օգտակարությունը սահմանային օգտակարության հետ: Ինչպիսի՞ տեսք կարող է ունենալ ՍԾ-ի կորը: Փորձառական ուսումնասիրությունները պարզել են, որ կարճատն ժամանակաշրջանում (այսինքն, երբ արտադրամիջոցների ծավալը հաստատագրվածէ) արտադրական գործունեության

են

ընդհանուր ծախքի սանդղակից

շերով: Սյունակ (8)-ում գտեք նկար 4-2 (բ)-ի Ս-աձն ՄՕ-ի կորի ֆ40 նվազագույն ծախքի կետը: (Կարո՞ղ եք բացատրել, թե ՍԾ-ի աստղանիշովարժեքը ինչու է հավասար ՄԾ-ի նվազագույն կետին համապատասխանող աստղանիշովնշված արժեքին: Նան հաշվեք ն լրացրեք աղյուսակումբաց թողնված բոլոր արժեքները):

ագարակագործությանն շատ փոքր ձեռնարկությունների համար, սահմանային ծախքի կորերն ունեն Ս տառի ձն, ինչմեծ մասի, ինչպես նան

պես պատկերվածէ նկար 4-1 (բ)-ում: Այս Ս-աձն կորը սկզբնական փուլում իջնում է հասնելով Օնվազագույնկետի, իսկ այնուհետն սկսում է բարձրանալ:

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՋԱՐԿԸ ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸ ԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

ՄԻՋԻՆ

ա)Ընդհանուր, հաստատագրվածն փոփոխականծախք

ԸԾ

ՇՕ-

տ»

Ց Տ

ՕԹ

Ը նդհանուր ծ ծախք

/6ոփոխական

Տնտեսագիտության ն գործարարության համար կարնոր ծախքի հասկացությունների ցանկն ավարտում ենք միջին կամ տեսակարար ծախքի տարբեր տեսակների քննարկումով: Աղյուսակ 43-ն ընդարձակում է4-1 ն 4-2 աղյուսակների տվյալները, ներառելով նոր մեծություններ` միջին ծախքը, միջին հաստատագրվածծախքը ն միջին փոփոխականծախքը:

Է --- ծախք

Վաստատա-

Է,

123456

Լ3.

«Գրվածծախք

Լ...Լ.

789ԴՇ Քանակ

բ) Միջին ծախք, սահմանային ծախք

Հ.

ՅՅ

50՛

ՄԻՋԻՆ ԿԱՄՄԻԱՎՈՐԻԾԱԽՔ

Ծախքի ամենակարնորհասկացություններից մեկը միջին ծախքն է, որը` համեմատության մեջ դրվելով գնի կամ միջին եկամտի հետ, ձեռնարկությանը հնարավորություն է տալիս որոշելու, թե ինքը շահույթ ունի՞, թե՞ չունի: Սիջին ծախքը ընդհանուր ծախքն է` բաժանած արտադրված միավորների թվի վրա, ինչպես ցույց է տրված աղյուսակ 4-3-ի սյունակ (6) -ում: Այսինքն՝

ՄԾ

ՍՓԾ

ՕԶԱԽՔ

Միջին ծախք

ընդհանուր ծախք

ԸԾ

պարտադրանք Ք

ՍՇԾ

ՅՀ

Բ.Ծ տ

40է

"ԻՀՀ: Մ

20Լ

օէ

ՀՀ-Ը.

ւէ

1Հ2345678

ԼԻԼԼ Լ"Հ

Քանակ

Նկար 4-2. Ծախքի բոլոր կորերը կարող են ստացվել ընդհանուր ծախքի կորից (ա) Ընդհանուր ծախքը կազմված է հաստատագրված ծախքից ե փոփոխական ծախքից: (բ) Սահմանային ծախքի հաստ կորը իջնում է, իսկ այնուհետն բարձրանում, ինչպես երնում է աղյուսակ 4-3-ի սյունակ (5)-ում բերված ՍԾ-ի շեղատառով նշված արժեքներից: (բ)-ում միջին ծախքի երեք կորերը հաշվված են` ընդհանուր, հաստատագրված ն փոփոխականծախքը բաժանելով ընդհանուրարտադրանքիվրա`

ՄԾՀԸԾ/ք, ՄՓԾ

ՓԾ/ք ԿՄՀԾ ՀՀԾ/ք

Բացի դրանից, ՄԾՀ ՄՓԾՀՄՀԾ Հ

Ուշադրություն դարձրեք, որ ՍԾ-ի կորը ՄԾ-ի կորի հետ հատվում Է նրա նվազագույն կետում:

Սյունակ (6)-ում, երբ միայն 1 միավոր է արտադրվում, միջին ծախքը պիտի լինի նույնը, ինչ որ ընդհանուր ծախքը կամ Ֆ85/1-Ֆ85: Սակայն ք-2 դեպքում ՄԾՀԸԾ/2ՀՖ110/2-Ֆ55, ինչպես որ ցույց է տրված: Ուշադրություն դարձրեք, որ միջին ծախքը սկզբում հետզհետե նվազում է: (Քիչ հետո կտեսնենք, թե ինչու): ք-4 դեպքում` հասնելով Տ 40 նվազագույն արժեքին, ՄԾ-ն սկսում է դանդաղորենաճել: Նկար 4-2-ում գծագրով պատկերվածեն աղյուսակ 4-3-ի ծախքերիտվյալները: Նկար 4-2(ա)ն պատկերում է ընդհանուր, հաստատագրվածն փոփոխականծախքերը արտադրանքի տարբեր մակարդակներիդեպքում: Նկար 4-2(բ)-ն սահմանային ծախքի հարթեցված կորի հետ միասին ներկայացնում է միջին ծախքի տարբեր հասկացությունները: (ա) գծագիրը ցույց է տալիս, թե փոփոխական ծախքից կախված ընդհանուր ծախքն ինչպես է փոփոխվում, այն դեպքում, երբ հաստատագրվածծախքը մնում է հաստատուն: Այժմ դառնանք (բ) գծագրին: Այն պատկերում է ՄԾ-ի Ս-աձն կորը, որը տեղադրված է (ա) գծագրի ԸՕ-ի կորի տակ, որից արտածվել է:

ԽՐ

»ՕԱԽՆՔԻ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԻՋԻՆ ՀԱՍՏԱՏԱԳՐՎԱԾԵՎ ՄԻՋԻՆ

ՓՈՓՈԽԱԿԱՆ ԾԱԽՔ

ճիշտ այնպես, ինչպես ընդհանուր ծախքը տրոհեցինք հաստատագրվածե փոփոխական ծախքերի, միջին ծախքը նս կարող ենք տրոհել հաստատագրված ն փուոխական բաղադրիչների: Սիջին հաստագրված ծախքը (ԱՀԾ) սահմանվում է որպես ՀԾ/ք: Քանի որ ընդհանուր հաստատագրվածծախքը հաստատուն է, ապա աճող արտադրանքի վրա նրա բաժանումը տալիս է անընդհատ նվազող միջին հաստատագրված ծախքի կորը (տես` աղյուսակ 4-3-ի սյունակ (7ը): Նկար 4-2 (բ)-ում տրոհագծով պատկերված Մ36-ի կորը նման է հիպերբոլի, որն անընդհատ մոտենում է երկու այն իջնում է առանցքներին. ավելի ու ավելի ցած՝ մոտենալով հորիզոնական ՀԾ-ն բաժանվում է առանցքին, երբ հաստատուն ու ավելի ավելի շատ ճիավորների վրա: Եթե հնարավոր համարենք նան ք-ի շատ փոքր կոտորակային արժեքները, ապա Մ3Ծ-ի կորըկսկսվի անվերջությունից, երբ վերջավոր 3Ծ-ն բաժանվում է ավելի ու ավելի փոքր ք-երի վրա: Սիջին փոփոխական ծախքը (ՄՓԾ) հավասար է փոփոխական ծախքը բաժանած արտադրանքի վրա կամ ՄՓԾՀՓԾ/ք: Ինչպես աղյուսակ 4-3-ից, այնպես էլ նկար 4-2(բ)-ից կարող ենք տեսնել, որ այս օրինակի դեպքում ՄՓԾ-ն սկզ. մ նվազում է, իսկ այնուհետն՝ աճում:

բու

ՆՎԱԶԱԳՈՒՅՆՄԻՋԻՆ ԾԱԽՔ

Նկար 4-2(բ)-ն տնտեսագիտության մեջ վճռական նշանակություն ունեցող գծապատկեր է: Ձեր հիշողության մեջ այն պետք է մեխվի: Ուշադրություն դարձրեք, որ աճող ՍԾ-ի կորն անցնում է ՄՕ-ի նվազագույն կետով: (ՄՇ-ի կորը իրնվազագույն Սեւտումմիշտ հատվում է ՍՕ-ի կորի բարձ րացող հատվածի հետ: Դա նշանակում է, որեթե ՍԾ-ի կորը գտնվում է ՄԾ-ի կորից ցած, ապա ՄՕԾ-ն նվազում է: Ինչո՞ւ է այդպես: Եթե ՍԾ-ն ՄԾից ցած է, ապա արտադրված վերջին միավորի ծախքն ավելի քիչ է, քան արտադրվածբոլորնախորդ միավորների միջին ծախքը: Եթե վերջին միավորի ծախքն ավելի քիչ է, քան նախորդներինը, ապա նոր ՄԾ-ն (այսինքն` այն ՄԾ-ն, որը ներառում է վերջին միավորը) պետք է ավելի փոքր լինի, քան հին ՄԾ-ն, այնպես որ ՄԾ-ն պետք է լինի նվազող: Մեր ծախքի կորերով արտահայտված` եթե ՍՇ-ի կորը ՄՕԾ-իկորից ցած է, ապա ՄԾ-ի կորը պետք է լինի վարընթաց:

Իսկ ի՞նչ կլինի, եթե ՍԾ-ն լինի ՄԾ-ից վեր: Այս դեպքում վերջին միավորի ծախքն ավելի է, քան նախորդ միավորների միջին ծախքը: Այստե.ղից՝ նոր միջին ծախքը (միջին ծախքը՝ ներառյալ վերջին միավորը) պետք է ավելի մեծ լինի, քան հին ՄԾ-ն: զետնեաբար,եթե ՍՕԾ-ն ՄԾ-ից վեր է, ա.պա ՄԾ-ն պիտի լինի աճող: Վերջապես, եթե ՍԾ-ն ճիշտ հավասար է ՄԾին, ապա վերջին միավորի ծախքը ճշտորեն հավասար է բոլոր նախորդ միավորների միջին Հետնաբար, նոր ՄԾ-ն, որի մեջ մտնում ծախքին: .,.է նան ձիավորը, հավասար է հին ՄՇ-ին. վերջին .,.ՄԾ-իԿՍԾ-ի հավասարության դեպքում ՄԾ-ի կորը տափակ է: ՄԾսումնական օրինակ: Ահավասիկ ՍԾ-ին ի փոխառնչության բացատրությունը` քոլեջի միջին գնահատականներիօրինակով: Թող ՄԳ-ն լինի ձեր միջին գնահատականը (կամ միջին հա.վաքականգնահատականը մինչն այժմ), իսկ ՍԳը` այս տարվա ձեր սահմանային կամ հավելյալ միջին գնահատականը: Եթե ՍԳ-ն ՄԳ-ից ցածր լինի, ապա այն կփոքրացնի նոր ՄԳ-ն: Այսպես, եթե առաջին երկու տարիների համար ձեր ՄԳ-ն 3 է, իսկ երրորդ տարվա ՍԳ-ն՝ 2, ապա նոր ՄԳ-ն (երրորդ տարվա ավարտին) 22. է: Նմանապես, եթե :

երրորդ տարում ավելի բարձր է, քան մինչ այդ եղած ՄԳ-ն, ապա նոր ՄԳ-ն կբարձրառաշկյնտեղ հավասար ր էՄԳ-ին, ՄԳԷ ղդ որտեղ ՍԳ-ն ն ժամանակի ընթացքում կմնա նույնը կամ անփոփոխ:Նույն առնչությունն է նան միջին ն սահմանային ծախքերի համար: ՍՇ-ի Ա ՄՕՇ-իփոխառնչությունն ավելի լավ հասկանալու համար ուսումնասիրեք նկար 4-2 (բ)--ի կորերը ն աղյուսակ 4-3-ի թվերը: Ուշադրություն դարձրեք, որ առաջին երեք միավորների համար ՍՕ-ն ՄԾ-ից ցած է, ն, հետնաբար, միջին ծախքը նվազող է: ճիշտ 4 միավորի դեպքում .9.`ՄԾ-նհավասարվում է ՍՕ-ին: 4 միավորից բարձր ՍԾ-ն ՄԾ-ից վեր է ե ՄԾ-ին անընդհատ ձգում է դեպի վեր: Ամփոփենք՝ երբ սահմանային ժախքը միջին ծախքից .ցաժո է ապա միջին ծախքը այն ձգում է դեպի ցած, երբ ՍՕ-ն ճիշտ հավասարվումէ ՄՕ-ին, աէ ն ոչ կ նվազում այլ ապա ՍՇ-ն ոչ աճում .9ատնմում է րր նվազագույն կետում, իսկ երբ ՍՕ-ն ՍԾ-ից վեր է ապա այն ՍՕ-ն ձգում է վեր: .9Հյետնաբար՝ կորի ստորին մասում ՍՕՀՍԾՀ ՍԾ-ի ածն էջի տողատա2լ/ազագույն ՄԾ(տե՛ս նան հաջորդ կի ներդիրը): ձե ր ՍԳ-ն

որտեղ

ՍԻԿՐՈՏԵՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ,ԿՌԿՃԱՐԿԸՊԱՅԱՆՋԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՕԱԽՔԵՐԻ -

անեԱն

ԵՎ

ԿԱՊԸ

Ձեզ կարող է հետաքրքրել, թե ձեռնարկության ծախքերը որտեղից են առաջանում: Իրականում ելակետը ծախքի կորերը չեն: Ավելի շուտ դրանք ծագում են ձեռնարկության որդեգրած արտադրաեղանակներից նե ներդրանքների գներից. Այժմ, երբ արտադրություն Ա ծախք հասկացությունները ներկայացված են, կարող ենք նկարագրել դրանց առնչությունը: Ծախքերի ն արտադրությանկապը պարզ է. արտադրանքի յուրաքանչյուր մակարդակի համար ձեռնարկությունը պետք է ընտրի ներդրանքների նվազագույն ծախքատարհամակցությունը: Շահույթամետ ձեռնարկությունը միշտ կջանա ընտրել ներդրանքների այն փաթեթը, որով արտադրանքը կթողարկվի ամենացածր ծախքերով: Ներդրանքների նվազագույն ծախքատարփաթեթի ընդհանուր ծախքը հաշվելուց հետո կունե. նանք 4-1-ից 4-3 աղյուսակներում նշված ընդհա-

նուր ծախքը: Արտադրությանը վերաբերող տվյալներից ծախքերի ստացումը կարող ենք տեսնել մի պարզ օրինակով: Ենթադրենք ագարակատեր Գոմեսը վարձակալել է 10 ակր հող ն ցորեն արտադրելու համար կարող է վարձել հողագործներ: Սեզոնի ընթացքում հողի 1 ակրը արժե Ֆ5,5,

իսկ աշխատանքը` մեկ աշխատողի վարձը ՏՖ5:

եղանակներ`

Սեկ այլ կարեոր փոխառնչությունես կարելի է տեսնել` նայելով ընդհանուր ծախքի գծագրին: Մեր օրինակումականատես եղանք ՍԾ-ի մեծ թռիչքների, երբ արտադրանքը մի մակարդակից անցնում էր մյուսին: Այժմ մանրադիտակըսեեռեք ընդհանուր ծախքի կորի վրա՝ զննելով 3,999 (հազար) Ք-ից 4,000 (հազար) ք-ին անցնելու ծախքը: Լհատորի | գլխի հավելվածում տրված է, թե կոր գծերի թեքությունն ինչպես է որոշվում, իսկ ՍԾ-ն այդ տեխնիկայիմի հիանալի լուսաբանում է: 4-3 նկարն օգնում է պարզելու (1) ՍԾ-ի՝ որպես ք-ի երկու կետերի միջե վերջավոր փոփոխությանդեպքում հավելյալ ծախքի փոփոխության ն (2) ՍԾ-ի՝ որպես արտադրանքի անվերջ փոքր փոփոխության դեպքում ծախքի փոփոխության (արտահայտված ք-ի տվյալ կետում տարված շոշափողի թեքությամբ) միջն եղած տարբերությունը: Ճ կետից Ե կետը եղած հեռավորութքյունը համապատասխանումէ արտադրանքի 1 հավելյալ միավորի: Ե-ից 8 հեռավորությունըներկայացնումէ դրանից բխող ընդհանուր ծախքի աճը, ոէ: րը հենց սահմանայինծախքի առաջին ն պարզագույն սահմանումն Սահմանայինծախքը երկրորդեղանակովսահմանվում Է որպես ընդհանուր ծախքի կորի թեքություն: ճ կետում կորի թեքությունը տրվում է Հ կե տում տարվածշոշափողի թեքությամբ, որը հավասար Ե-ից Շ հեռավորութէ յունը բաժանածՅ-ից Ե միավոր երկարությանվրա: Վերջիվերջո,երբ հավելյալ միավորներիմեծությունը դառնում է փոքր, ե համանման հարաբերությունը վերահաշվում ենք ավելի փոքր եռանկյան համար, ապա երկու սահմանումների տարբերությունը դառնում տենում

է 1, երբ 8՛-ը

ձգտում է 8-ին):

Գոմեսը

կարող է

ժամանա

արտադրանք

աղյուսակ 4-4-ի առաջին երեք սյունակներում բերված արտադրության ֆունկցիայի: Այս օրինակում հողը հաստատագրված ծախք է (ո.Որովհետեագարակատեր Գոմեսն աշխատում է ըստ 10-ամյա վարձակալման պայմանագրի), իսկ աշխատանքը` փոփոխական ծախք (որովհետե աշխատողին հեշտությամբ կարելի է վարձել ն . աշխատանքից ազատել): Արտադրության տվյալները ն արտադրության յուրաքանչյուր մակարդակում ներդրանքի ծախքերի տվյալներն օգտագործելով, կարող ենք հաշվել արտադրության ընդհանուր ծախքը, որը ցույց է տրված աղյուսակ 4-4-ի սյունակ (6)ում: Որպես օրինակ դիտարկենք 3 տոննա ցորենի արտադրության ընդհանուր ծախքը: Տրված արտադրության ֆունկցիայի դեպքում Գոմեսն այս քանակությունը կարող է արտադրել 10 ակր հողով ն 15 աշխատողով: 3 տոննա ցորենի ար., տադրության ընդհանուր ծախքը կլինի՝ (10 ակր Տ5,5 յուրաքանչյուր ակրի դիմաց) Է (15 աշխա: Ֆ5 յուրաքանչյուր աշխատողի վարձը) տող .-5130: Նման հաշվարկները կտան աղյուսակ 4-4ի սյունակ (6)-ի մյուս բոլոր ընդհանուր ծախքերի արժեքները: Ուշադրություն դարձրեք, որ այս ընդհանուր ծախքերը նույնն են, ինչ որ 4-1-ից 4-3 աղյուսակներում ցույց տրվածները, այնպես որ այդ աղյուտալ ըստ

աննշան փոքր: (Այսինքն`

ԵՅ՝

մո-

Թեքության ն սահմանային ծախքի փոխառնչությունը

Ընդհանուր ծախքիկոր

Յ Ճ

Շոշափող

Քանակ Նկար4-3.

.ՕԿԱՆԽՔԻ

ՎԵՐՆ/ՈՒՕՈՒԹՅՈՒՆ

(1)

Արտադրանք (տոննա

ցորեն)

Հողի

ներդրանք

(ակր)

ներդրանք (աշխատողներ)

Աղյուսակ

4-4.

(4)

Աշխատանքի

Յողի

վարձավճար (ֆ՛ակրի դիմաց)

Աշխատավարձ

(Ֆ

սակներում նշված ծախքի մյուս հասկացություն ները (այսինքն` ՍԾ-ն, ՀԾ-ն, ՓԾ-ն, ՄԾ-ն, ՄՎԾ-ն ն ՄՓԾ-ն) ագարակատեր Գոմեսի արտադրության ծախքերի օրինակի համար նույնպես կիրառելի են:

5,5 5,5 5,5 5,5 5,5 5,5 5,5 5,5

ներդրանքի ծախքերից

ակրին ֆ5,5 ե 1 աշխատողինֆ5 ներդրանքի գների պայմաններում արտածումենք Գոմեսի` սյունակ (6) -ում ցույց տրված արտադրության ծախքերը: Ծախքի մյուս բոլոր հասկացությունները (ինչպիսիք են աղյուսակ 4-3-ում ցույց տրվածները) կարելի է հաշվել` ելնելով ընդհանուր ծախքի տվյալներից:

ՆՎԱԶՈՂ ՀԱՏՈՒՅՑՆԵՐԸ ԵՎ

ԾԱԽՔԻ Ս-ԱՁԵՎ ԿՈՐԵՐԸ

ՕԾախքին արտադրության փոխառնչությունն օգնում է բացատրելու, թե տնտեսագիտության մեջ այդքան տարածում գտած՝ ծախքի Ս-աձն կորերն ինչու են հիմնված նվազող հատույցի օրենքի

վրա:

Ակնթարթային, նարճատն ն երկարատն ժամանանկաշրջան-Ծախքի կորի Ս-աձն լինելու պատճառները լավագույնս կարելի է հասկանալ արտադրության ն ծախքերի մեջ ժամանակի գործոնի դերով: Որոշումների ծրագրումն ու իրագործումը կարող են երկար ժամանակ պահանջել: Այդ պատճառով արտադրուբյան ն ծախքերի վերլուծության մեջ առանձնացնում ենք երեք տարբեր ժամանակահատվածներ: Հիշենք 11 գլխում տրված ակնթարթային, կարճատն ն երկարատն ժամանակաշրջանի մեր սահմանումները ե դրանք կիրառենք ծախքիհասկացությունների նկատմամբ:

ծախք

5,5 5,5 5,5

ՕԾախքերըարտածվում են արտադրության տվյալներից

ԱգարակատերԳոմեսը ցորեն աճեցնելու համար վարձակալում է 10 ակր հող Է ներգրավում փոփոխական աշխատանք: Ըստ ագարակագործությանարտադրության ֆունկցիայի, աշխատանքի ե հողի ջանադիր օգտագործումը կարող է տալ այս աղյուսակի (1) -ից (3) սյունակներում ցույց տրված ներդրանքն ու արտադրանքը: 1

աշխատողին)

(6) Ընդհանուր

Աննթջարթայինժամանակաշրջանը այն ժամանակամիջոցն է, որն այնքան կարճ է, որ արտադրության մեջ ոչ մի փոփոխություն չի կարող տեղի ունենալ. այս ժամանակահատվածում ծախքերըհաստատագրվածեն: Կարծատնժամանակաշրջանը այն ժամանակամիջոցն է որը բավականաչափ երկար | այճղիմի փոփոխադան ներդրանքների 62գրտման համար, ինչպիսիք են նյութերն ու աշխատանքը, բայց շատ կարճ է բոլոր ներդրանքների փոփոխման համար: Կարճատն ժամանակաշրջանում այնպիսի գլխադիր գործոններ, ինչպիսիք են գործարաններնու սարքավորումները, չեն կարող ամբողջությամբ ճձնափոխվել կամ ճշգրտվել: Այդ պատճառով, կարճատն ժամանակաշրջանում աշխատանեն, իսկ քի ն նյութերի ծախքերը փոփոխական արտադրամիջոցների ծախքերը` հաստատագրված: 9ծրմարատնժամանակաշրջանում կարող են ճշգրտվել բոլոր ներդրանքները, ներառյալ աշխատանքը, նյութերը ն արտադրամիջոցները, հետնաբար, երկարատն ժամանակա-

բոլոր շրջանում ծախքերը փոփոխական : մեկը հաստատագրված չէ են,

ոչ

Ակնթարթային,կարճատն ն երկարատնժաճանակաշըրջաններիավելի մանրամասնքննարկումը տես՝ | գլխում:

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՅԱՆՃԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

(բ)... առաջացնում են վերընթաց ՍԾ

(ա) Նվազող հատույցները...

ՏՅ

Հ.

ՅՅ

ՅՅ ԲՋ

Յտ5

Յ8Յ

ՍԾ

ԷԼ:

ԱԵ, ՀԻ)

՞-

ՏՅ5 Ցա

ՄԾ

ՅՔ

օԼ

խՅ5

51:

3-5 ՏՅ --

է»)

Դ ւ

ւււլԼլլ

Աշխատանք Նկար

4-4.

Նվազող հատույցները

էԼ ԷԼ

Արտադրանք

ծախքի Ս-աձն կորերը

պատկերված սահմանային ծախքի Ս-աձն կորը ստացվում է (ա)-ի սահմանային արդյունքի կորից: Հաստատագրված հողի պարագայում փոփոխական աշխատանքի սահմանայինարդյունքը (ա) նկարի Բ կետից ձախ նախ՝ աճում է, Բ կետում հասնում առավելագույն արժեքի, իսկ այնուհետն, երբ սկսում են գործել աշխատանքինվազող հատույցները, նվազումէ Դտիրույթում: Սահմանային ծախքի կորը ստացվում է արտադրության տվյալներից: (բ)-ի Բ կետից ձախ ընկած տիրույթում, օրինակ` Ա կետի շրջակայքում, աճող սահմա(բ)-ում

Ծախքերի մեր վերլուծության մեջ դիտարկենք կարճատնժամանակաշրջանը, երբ արտադրամիջոցները հաստատագրվածեն, իսկ աշխատանքը՝ փոփոխական: Այնուհետն, ենթադրենք, թե ձեռ նարկությունը գործում է աշխատանքի մրցակցային շուկայում, որտեղ աշխատանքի յուրաքանչյուր միավորը պահանջում է աշխատավարձի միննույն ծախքը: Նման իրադրության մեջ արտադրանքի սահմանային ծախքը կաճի, քանի որ հավելյալ աշխատանքի յուրաքանչյուր ձիավորի հավելյալ արտադրանքը հետզհետե նվազում Է Այլ կերպ ասած` փոփոխականգործոնի նվազող հատույցը կհանգեցնի կարճաժամկետ սահմանային ծախքի մեծացման: Սա ցույց է տալիս, թե նվազող հատույցն ինչու է որոշ ժամանակ անց հանգեցնում աճող սահմանային ծախքերի: Նկար 4-4-ը, որը պարունակում է ճիշտ նույն տվյալները, ինչ-որ աղյուսակ 4-4-ը, լուսաբանում

նային արդյունքը նշանակում Է նվազող սահմանային ծախք, առավելագույն սահմանային արդյունքը Բ կետում ձեռք է բերվում նվազագույն սահմանայինծախքի պայմաններում:Բ-ից աջ ընկած տիրույթում, ասենք՝ Դում, աշխատանքի սահմանային արդյունքի նվազման հետ արտադրանքիսահմանայինծախքն աճում է: Այսպիսով, փոփոխական գործոնի սկզբում աճող, այնուհետն նվազող սահմանային արդյունքն առաջացնում է սահմանային ծախքի Ս-աձն կոր:

է տալիս, որ սահմանային արդյունքի աճման տիրույթը համապատասխանում է նվազող սահմանային ծախքերին, մինչդեռ նվազող հատույցի տիրույթը ենթադրում է աճող .,.սահմանային ծախքեր: Արտադրողականությանօրենքների ն ծախքի կորերի փոխառնչությունը կարող ենք ամփոէ այս միտքը: Այն ցույց

փել հետնյալ կերպ. Կարճատն ժամանակաշրջանում երբ հաս9տատագրվածեն այնպիսի գործոններ, խնչայիսիք ծն արտադրամիջոցները, սկզբնական փու/ոմ փտուտոխական գործոնները միտում ունեն .ոանորելու աճող հատույցներ, իսկ հետագանվազող: Ծայխքի համապատասխան կորեմ` ոռ Օզբնական փուլում ցույց են տալիս նվազող է աճող սահմանային ծախքեր, որին հետնում ՍՇ-ն, երը սնսում են գործել նվազող հատույցները:

.ՕԱԽՔԻ ՎԵՐԼՈՒՕՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԵՐԴՐԱՆՔՆԵՐԻ

ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅԱՆ

ԿՈՂՄԻՑ

Այժմ ծախքի հիմնական հասկացությունները կարող ենք կիրառել այն կարնոր խնդրի նկատմամբ, թե ձեռնարկությունն իր ներդրանքներն ինչպես է ընտրում: Այս բաժինը եզրափակում է արտադրության ն ծախքերի կապի ուսումնասիրությունը, որտեղ` օգտագործելով սահմանային արդյունք հասկացությունը, պարզաբանվում է այն հարցը, թե ձեռնարկությունները ներդրանքի տրված գների դեպքում ինչպես են ընտրում ներդրանքների նվազագույն ծախքատար հա-

գների պայմաններում արտադրության ընդհանուր ծախքը ընտրություն (1)-ի դեպքում հավաՀՏ30, մինչդեռ ընտրություն յար է (92105522) 2-ի ընդհանուր ծախքը կազմում է (Ֆ2»4)::(ֆ5» :5)-ֆՖ33: Հետնաբար, ընտրություն (1)-ը կլինի ներդրանքների գերա-

նվազագույն ծախքերով դասելի համակցությունը: Ինչպե՞ս կարող ենք ընդհանրացում

կատարել այն դեպքերի համար, երբ կան ներդրանքների մի քանի հնարավոր Ընդհանուր ընթացակարգը սա է` սկսել աշխատանքի, վառելանյութի, արտադրամիջոցների ն այլ միավորի ծախքի հաշվարկումից: Այնուհետն հաշվել յուրաքանչյուր ներդրանքի սահմանային արդյունքը: Նվազագույն ծախքերով ներդրանքների համակցութԵՎ

ՍԱՀՄԱՆԱՅԻՆԱՐԴՅՈՒՆՔԸ

յունն այն է, երբ բոլոր ներդրանքների համար ՆՎԱԶԱԳՈՒՅՆ ԾԱԽՔԻ ԿԱՆՈՆԸ ներդրանքի յուրաքանչյուր դոլարին ընկնող սահմանային արդյունքները միմյանց հավասար Յուրաքանչյուր ձեռնարկություն պետք է որոշի, են: Այսինքն` արտադրանքի մեջ յուրաքանչյուր թե ինչպես արտադրի իր արտադրանքը: էլեկտ- դոլարին համարժեք աշխատանքի, հողի, նավթի րականությունն արտադրի ածուխո՞վ, թե՞ նավլ. այլնի սահմանային ներդրումները պետք է թով: Դասավանդումը կազմակերպի դասախոսաճիշտ նույնը լինեն: կան կազմի՞, թե՞ասպիրանտներիմիջոցով: Մե՞ծ Ըստ այս դատողության, ձեռնարկությունը խմբերով, թե՞ փոքր: Մեր վերլուծության մեջ արտադրության ընդհանուր ծախքը նվազագույպետք է հենվենք այն հիմնական ենթադրության նի կհասցնի այն դեպքում, երբ արտադրության վրա, որ ձեռնարկությունները նվազագույնի են յուրաքանչյուր գործոնի ամեն մի դոլարին հահասցնումիրենց արտադրության ծախքերը մարժեք ներդրանքի սահմանային արդյունքները ՕԾախքերընվազագույնի հասցնելու այս ենթադհավասարեցնի միմյանց: Սա կոչվում է նվազարությունն իրականում տրամաբանական է ոչ միգույն ծախքի կանոն: այն կատարյալ մրցակցային ձեռնարկություննեՆվազագույն ծախքի կանոն. տվյալ քանարի այլն, մենաշնորհատերերի կամ նույնիսկ ոչ ության արտադրանքը նվազագույն ծախքով շահութամետ այնպիսի կազմակերպությունների արտադրելու համար ձեռնարկությունը ներդհամար, ինչպիսիք են քոլեջները կամ հիվանդա.9ոանքներըպիտի գնի այն նկատառումով, որ յունոցները: Այն պարզապես պնդում է, որ ձեռնար.ռաքանչյուր ներդրանքի ամեն մի դոլարին ընկկությունը պիտի ջանա իր արտադրանքն արքոչ սահմանային արդյունքները հավասարվեն տադրել հնարավոր նվազագույն ծախքերով ե 6.մոմյանց: Սա նշանակումէ որ դրանով իսկ առավելագույն հասույթ ստանալ շահույթի կամ այլ նպատակների համար: Ա-ի սահմանային արդյունք Հ-ի սահմանային արդյունք Մի հասարակ օրինակ կպարզաբանի, թե ձեռնարկությունն ինչպես կարող է ընտրություն կատարել ներդրանքների տարբեր համակցութՁեռնարկությունների համար այս կանոնը յունների միջն: Ասենք՝ որնէ ձեռնարկության ճարճշտորեն նման է || գլխում նկարագրված`սպատարագետները հաշվել են, որ արտադրանքի ռողների «օգտակարությունը առավելագույնի ցանկալի 9 միավորի մակարդակը կարելի է ահասցնելու գործողություններին: Սպառողների պահովել երկու հնարավոր եղանակով: Երկու ընտրությունը վերլուծելիս տեսանք, որ օգտադեպքում էլ վառելանյութի (Վ) մել միավորն արժե Ֆ2, մինչդեռ աշխատանքի (Ա) մեկ ժամի արժեքը .կարությունն առավելագույնի հասցնելու համար Ֆ5 է: Ընտրություն (1)-ի դեպքում ներդրանքների նրանք ապրանքները պետք է գնեն, որպեսզի ԱՀ2: սպառման յուրաքանչյուր ապրանքի վրա ծախսհամակցությունն է` Վ-10, իսկ Ընտրություն ված մեկ դոլարին ընկնող սահմանային օգտա(2)-ի դեպքում` Վ-4 ն Ա-5: Ո՞րն է գերադասելի .կարությունները միմյանց հավասարեցվեն բոլոր ընտրությունը: Ներդրանքի շուկայական տրված ապրանքների համար:

մակցությունները:

համճակցություններ:

ներդրանքների յուրաքանչյուր

Ա-իգին

Հ-իգին

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸ ԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

Ո՞րն է նվազագույն ծախքի կանոնի տրամաբանությունը: Ենթադրենք՝ հողի ակրն արժե 5800, իսկ աշխատանքի մեկ ժամը՝ Ֆ8: Առողջ բանականությամբ ոչ մեկը չի կարծի, թե ինքը նվազագույն ծախքի կհասնի, եթե հողն ու աշխատանքն ընտրվեն այնպես, որ դրանց սահմանային ճյուական արդյունքները հավասար լինեն: Եթե ն՛ հողի, ն աշխատանքի սահմանային արդյունքները հավա-

Աաաա,

րմ

ժամը աշխատանք օրինակում Ֆ1-ի աշխատանքը կլիներ աշխատանքը, իսկ Ֆ1-ի վառելանյութը կլիներ 1/2 միավոր վառելանյութը): Այնուհետն, ըստ նվազագույն ծախքի կանոնի, յուրաքանչյուր ներդրանքի դոլար-միավորի սահմանային արդյունքները պետք է հավասարվեն միմյանց: րորդ

Արի

ապա այմ ռավասարությու: արդյուքների նը կնշանակեր, որ 9800-ին հաճարժեք հավելյալ մաոմամայիս

հողը կարտադրեր Ֆ100-ին համարժեք ցորեն, մինչդեռ Ֆ8-ին համարժեք հավելյալ աշխատանքը նույնպես կարտադրեր 5100-ին հաճարժեք ցորեն» Ակնհայտորեն սա արդյունավետ չէ, նե ձեռնար"`

ից

նոնը:

Նվազագույն

ծախքի կակաբխբխումէ փոխարինման խարի մի Եթե միգործոնի գինն ընկնում է, իսկ մյուս

Փոխարինման կանոն-

նոնից

կ ործ

ակնհայտորեն

են

Բողի (ցանկանա կությունը ներդրան. փոքրացնել

քը ն

մեծացնել աշխատանքի ներդրանքը: Միայն

այնդեպքում, հողին երբմեկ դոլարին համարժեք

աշխատանքի (ն ցանկացած այլ գործոնի) սահմանային արդյունքները հավասարվեն, ձեռնարկությունը նվազագույնի կհասցնի արտադրության իր ծախքերը: Նվազագույն ծախքի կանոնը հասկանալու մեկ այլ եղանակ է հետնյալը. յուրաքանչյուր գործոն տրոհեք 1-ական դոլար արժողությամբ միավորների (վերը բերված վառելանյութ մեկ հինգե-

բոլոր գործոնների գները նույնը, ապա ձեռնարկությունները կշահեն, եթե բոլոր գործոն ները փոխարինեն արդեն էժանացածգործոնով: Վերցնենքաշխատանքի(նշ) օրինակը:Աշխատանքի գնի անկումը մյուս ներդրանքների ՍԱ/Գ հարաբերության նկատմամբ ՍԱ, /Գսշհարակմեծացնի բերությունը: Ըստ նվազող հատույցի օրենքի, Աշ-ի մեծացումը փոքրացնում է ՍԱւ,., զբաղվածության ճն դրանով իսկ փոքրացնում ՍԱա/Գսհարաբերությունը: Աշխատանքիավելի ցածր գինը ն ավելի փոքր ՍԱ-ն մեկ դոլարին համարժեք աշխատանքի սահմանային արդյունքը վերստին հավա., .սարեցնումեն մյուս գործոններիհամար այդ նույն հարաբերությանը: մնում

Բ. ԳՈՐԾԱՐԱՐՎԱՇՎԱՊԱՀՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ԱՅԼԸՆՏՐԱՆՔԻ ԳՆԵՐԸ

Այս գլխի առաջին մասը նվիրված էր ծախքերի չափման հիմնական հասկացություններին: Բայց ձեռնարկություններն իրականում ինչպե՞ս են հաշվում ծախքերը: Եվ տնտեսագետներնիրենց հաշվարկներում ինչպիսի՞ ծախքեր են ընդգր-

կում:

Այս բաժինն ուսումնասիրում է այս երկու հարցերը: Սկզբում կդիտարկենք գործարարհաշվապահության տարրերը, որոնք գործարարորոշումների անկյունաքարն են: Այնուհետն ձեռնարկությունների կողմից ծախքերը հաշվելու եղանակը կհամեճատենք տնտեսագիտականավելի լայն հասկացության` այլընտրանքիգնի հետ:

ՀԱՇՎԱՊԱՀՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

Հաշվապահության առանցքային հասկացություններին ծանոթանալը անհրաժեշտություն է

տնտեսագիտության ն գործարարության ճիշտ ըմբռնման համար: Ձեռնարկություն եք վարում, թե ձեր սեփական ներդրումներն եք տնօրինում, .միննույնն է՝ դուք կարիք ունեք հաշվարկների, որոնք ձեզ կհուշեն փող շահու՞մ եք, թե՞ կորցնում ն, թե ո՞ր ներդրումներն են հաջողության բերում:

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

Հաշվապահության քննարկումը սկսում ենք հաշ.վեկշռից: Սա մի տեղեկագիր է, որը գրանցում է, թե տվյալ պահին որնէ ձեռնարկություն, անձ կամ երկիր ինչ արժեք է տնօրինում: Հաշվեկշռի մի կողմում ունեցվածքն է (ձեռնարկությանը պատկանող նյութական արժեքները կամ իրավունքները): Մյուս կողմում երկու ոոդվածներ են` պար.,տավորությունները (ձեռնարկության պարտքը

խ// ՕԱՆՔԻ ՎԵՐԼՈՒՕՈՒԹՅՈՒՆ

«Խորտիկ» ձեռնարկության հաշվեկշիռ (դեմտեմբերի 37, 7992թ.) ՈՒնեցվածք

Պարտավորություններ

սեփական միջոցներ

Պարտավորություններ

Ընթացիկունեցվածք.

Ընթացիկ պարտավորություններ.

Կանխիկ փող

Տ 20.000

Պաշարներ

80.000

| |

Տ 20.000

Վճարելի հաշիվներ Վճարելի մուրհակներ

30.000

Երկարաժամկետպարտավորություններ.

Հաստատագրված ունեցվածք.

Սարքավորում Շինություններ

150.000 100.000

Վճարելիպարտատոմսեր

100.000

Սեփական միջոցներ Բաժնետերերի սեփականմիջոցներ.

Սովորականբաժնետոմսեր

Ընդամենը

Ֆ 350.000

Ֆ350.000

Ընդամենը

Աղյուսակ 4-5. Ղաշվեկշիռը գրանցում է ձեռնարկության ունեցվածքը, պարտավորությունները ն սեփականմիջոցները տվյալ պահին

փողով կամ պարտատոմսերը) ն սեփական միջոգները (կամ զուտ արժեքը, որը ընդհանուր ուն բոլոր պարտավորությունների տարնՇեցվածքի բերությունն է): Հաշվեկշռի հիմնարար նույնությունը կամ հաշվեկշռող առնչությունն այն է, որ ընդհանուր ունեցվածքը հաշվեկշռվում է բոլոր պարտավորությունների ն ձեռնարկության սեփականատերերի սեփական միջոցների գումարով: Այսինքն՝

հետ, Ֆ200.000

է: 7աշմենշիռը միշտ պետք է հաշ-

լինի, որովիետն սեփական միջոցները մենշռված մի մնացորդ են, որը սահմանվում է որպես ունեցվածքի ն պարտավորությունների տարբերություն: Լուսաբանելու համար, թե սեփական միջոցներն ինչպես են միշտ հաշվեկշռում, ենթադրենք, թե բոլոր նրբերշիկախորտիկները փչացել են: Վաշվապահը զեկուցում է ձեզ. «Ընդհանուր ու-

-ով, իսկ րարի կեցվածքը մնացելԻՑ նշանաՆրւթյունները նվազել անփոփոխ: ռներ Էսեփական միջոցներ են կում է, որ սեփական միջոցները նվազել են )ու

Ընդհանուր ունեցվածք

բոլոր

պարտավորութ-

Այս առնչությունը կարող ենք վերադասավորել ե

գրել.

Սեփական միջոցներ

ունեցվածք աարտավորություններ -

Եկեք սա պարզաբանենք` դիտարկելով աղյուսակ 4-5-ը, որը ցույց է տալիս ուսանողական միջազգային մի նոր գործարարության(որը կոչվում է «Խորտիկ» ձեռնարկություն) պարզ հաշվեկշիռը: Ձախում ունեցվածքն է, իսկ աջում` պարտավորություններն ու սեփականմիջոցները: Սեփական միջոցների գումարի տեղը կանխամտածված ձնով թողնված է դատարկ (սն կետեր), որովհետն միակ ճիշտ գրանցումը, որը համճատեղելի կլիներ հաշվեկշռի հիմնական նույնության

Սա

.Ֆ40.000-ով, ն ես այլ ելք չունեմ, քան սեփական միջոցները նախկին Ֆ200.000-ից Ֆ160.000-ի իջեցնելը»: Գաշվապահներն ահա այսպես են պահում հաշիվը:

ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆՀԱՄԱՁԱՅՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

. Աղյուսակ 4-5-ի հաշվեկշիռը զննելիս կարող ենք ., իրավամբ հարցնել, թե տարբեր հոդվածներիար-

ժեքներն ինչպես են չափվում: Հաշվապահները որտեղի՞ց գիտեն, որ շինություններն արժեն

.Ֆ100.000:

Պատասխանն այն է, որ դրա համար հաշվա.պահները մեծ մասամբ օգտվում են մի շարք համաձայնեցված կանոններից կամ հաշվապահա-

ՍԻԿՐՈՏԵՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸ ԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

«Խորտիկ» ձեռնարկության եկամտի տեղեկագիր (1993թ. հունվարի 17-իցմինչն 7993թ. դենտեմբերի 37-ը) վաճառք (բոլոր զեղչերից

Զուտ

Վանած

Ֆ 242.000

զիջումներից հետո)

վաճառվածապրանքների ծախքը.

նյութեր աշխատանքիծախք

Ֆ 50.000 90.000

արժենվազում

20.000

զանազան ընթացիկ ծախքեր վաճառքի ն վարչական ծախքեր

10.000 14.000

Ֆ184.000

Հավասար է վաճառվածապրանքների ծախք Ընթացիկ զուտ եկամուտ Հանած

հաստատագրված շահավճարներ ն

հարկեր Զուտ

184.000

Ֆ 58.000

նահանգային

ու

տեղական

8.500

եկամուտ(կամ շահույթ)նախքանեկաձտահարկը ընկերակցային եկամտահարկը

Ֆ 49.500

Հանած

15.000

եկաճուտ (կամ շահույթ) հարկումից բաժնետոմսերի շահութաբաժիններ

Վանած սովորական

Տ 34.500 14.500

Չբաշխվածվաստակներ

Ֆ 20.000

Զուտ

հետո

Աղյուսակ 4-6. Եկամտի տեղեկագիրը ցույց է տալիս ընդհանուր վաճառքն նակաշրջանի (սովորաբար մեկ տարվա) համար կան համաձայնություններից: Հաշվեկշռում օգտագործվողաճենակարնոր ենթադրությունն այն

համարյա բոլոր հոդվածները ներկայացվում են ըստ գործարքային արժեքի կամ սկզբնական ծախքի: Ինչպես շուտով կտեսնենք, սա տարբերվում է «արժեք» տնտեսագիտական հասկացությունից: Այսպես, հողը հաշվեկշռի մեջ մտնում է իր ձեռքբերման գնով, սարքավորումներն ու շինությունները հաշվեկշռի մեջ մտնում են իրենց ձեռքբերման գնով, ն այսպես շարունակ: Հաշվապահներն օգտագործումեն սկզբնական ծախքը, քանի որ այն արտահայտում է օբյեկտիվ գնահատականը ն հեշտությամբ կարողէ է, որ

ստուգվել:

Աղյուսակ 4-5-ի ընթացիկ ունեցվածքը մեկ տարվա ընթացքում կարող է կանխիկ փողի փոխարկվել, մինչդեռ հաստատագրվածունեցվածքը ներկայացնում է արտադրաապրանքներն ու հողը: Թվարկված յուրահատուկ հոդվածների մեծ. մասը առավել կամ պակաս չափով ինքնին հաս կանալի է: Փողը բաղկացած է մետաղադրամից, արժույթից ն դրամատանն ավանդադրվածփողից: Փողը միակ ունեցվածքն է, որի արժեքը ճշգրիտ է ն ոչ թե գնահատելի:

ու

ծախքը որնէ ժամա-

Հաշվեկշռի երկու տարրերը` շրջանառու

հաստատագրվածմիջոցները, ուշադրության

ն են

արժանի: Երկուսի հաշվարկման համար էլ դժվարություններ են ծագում, որովհետե այս ունեցվածքը ժամանակի ընթացքում ծախսվում է կամ սպառվում: Պաշարները, որոնք «Խորտիկ» ձեռնարկության դեպքում բաղկացած են նրբերշիկից, բլիթներից ն պահեստավորման սարքավորումներից, կարող են գնահատվել տարբեր եղանակներով: Առանձնապես դժվար խնդիրներ են ծագում, երբ նյութերի գները ժամանակի ընթացքում փոփոխվում են: Որոշ ընկերություններ շրջանառու միջոցների արժեքը որոշում են սկզբնական արժեքով, մինչդեռ մյուսները դրանց արժեքը որոշում են ընթացիկ գնով: Հաշվեկշռի մյուս խրթին հոդվածը հաստա-

տագրված ունեցվածքն է շինություններն ու սարքավորումները: Նոր հիմնական միջոցները .,գնահատվումեն ձեռքբերման գնով (սա բխում է սկզբնական ծախքի համաձայնությունից): Ավելի հին արտադրամիջոցի«արժեքը նվազում է», իսկ դա նշանակում է, որ պետք է հաշվի առնենք տնական արտադրաապրանքների մաշվածքը:

ԽՄ

.ՕԱԽՔԻ ՎԵՐԼՈՒՕՈՒԹՅՈՒՆ

Պարտավորությունների հոդվածներըներաեն վճարման ենթակա հաշիվներն ու մուր հակները, որոնք գնված ապրանքների կամ փոխառված դրամական միջոցների դիմաց պարտքերն են ուրիշներին: Վճարման ենջակա պար տատոմսերը շուկայում շրջանառվող երկարաժամկետ փոխառություններ են: Հաշվեկշռի վեր ջին հոդվածը սեփական միջոցներն են կամ բաժ նետերերի ներդրած միջոցները: Սա ձեռնարկու յան ունեցվածքի զուտ արժեքն է` հանած պարտավորությունները, երբ գնահատումները կատարվում են սկզբնական ծախքով: Սեփականմիջոցները պետք է հավասար լինեն Ֆ200.000-ի:

թերի, աշխատանքի, վաճառքի, վարչական ն այլ ծախքերը, ինքնին հասկանալի է: Բայց, ինչպես հաշվեկշռի պարագայում, այնպես էլ եկամտի տեղեկագրի մեջ կան երկու խրթին հոդվածներ` ն արժենվազումը: Աղյուսակ 4-6-ում՝ պաշարը «Խորտիկ» ձեռնարկության մեր պարզ օրինակում պաշարի փոփոխություն չկար, այնպես որ դրա գնահատման խնդիր չէր ծագել: Սակայն եթե պատրաստի ապրանքների պաշարի փոփոխություն լիներ, ստիպված կլինեինք որոշելու ապրանքների փոփոխվածպաշարի արժեքը:

ռում

ցույց տրված Արժենվազում: Աղյուսակ 4-6-ում արժենվազման ՏՖ20.000-իվճարը շինությունների ն սարքավորումների նման հաստատագրվածունեցվածքի օգտագործման ծախքն է: Արժենվազումն ինչպե՞սէ հաշվարկվում: Ընկերությունների մեծ ճասն ունի իր սեփական արտադրաապրանքները, բայց այս ունեցվածքը հավերժական չէ: Բեռնատարները մաշվում են, համակարգիչները հնանում, իսկ շենքերը ի վերջո խարխլվում: Հաշվապահը մյուս բոլոր ծախքերի հետ միասին բնականաբար հաշվի

ԵԿԱՄՏԻՏԵՂԵԿԱԳԻՐԿԱՄ

ՇԱՀՈՒՅԹԻ ԵՎ ՎՆԱՍԻՏԵՂԵԿԱԳԻՐ

Ժամանակ է անցել: Աղյուսակ 4-5-ում ցույց տրված հաշվեկշռին հաջորդած ամիսներն «Խորտիկ» ձեռնարկությունը շահույթ է վաստակել: Տարվա 12 աճիսների ընթացքում եկաճմուտների հոսքը ցույց տալու համար պետք է դիտարկենք ձեռնարկության եկամտի տեղեկագիրը կամ, ինչպես շատ ընկերություններ գերադասում են անվանել` շահույթի ե վնասի տեղեկագիրը, ո րը ցույց է տրված աղյուսակ 4-6-ում: Այս տեղեկագիրը ներառում է. (1) 1993 թվա-

նան հաստատագրված ունեցվածքի համապատասխան վճարը կամ ծախքը: Բայց ինչպե՞ս ենք որոշում, թե տվյալ տարում որնէ միջոց որքանովէ «մաշվել»: կանին վաճառքից «Խորտիկ» ձեռնարկության Վ,Վաստատագրվածունեցվածքի արժեքի նվազումը հաշվի առնելու համար հաշվապահները դրանք արժենվազման են ենթարկում՝ օգտվեմնում է ծախքերիհանումից հետո: Այսինքն լով արժենվազման բանաձնից: Կան ճի շարք բաԶուտ եկամուտ նաձներ, բայց բոլորն ել կազմված են ըստ երկու շահույթ) (կամ ընդհանուր հասույթ - ընդհանուր ծախք, հիձչնական սկզբունքների. (ա) արժենվազման ընդհանուր ամբողջ մեծության ն մնացորդային որը եկամտի տեղեկագրի հիմնարար նույնութարժեքի գումարը պետք է հավասարվի արտայունն է: դրաապրանքի սկզբնական ծախքին կաճ գնման Սկզբում նայեք ամենաաջ սյունակում գրգնին, ն (բ) տվյալ միջոցի` հաշվառման ենթակա ամբողջ ժամանակամիջոցում, որը սովորաբար նույնական է միջոցի իրական տնտեսական կյան5184.000: է ծախքը կազմել Այսպիսով, Ֆ58.000-ը քի տնողության հետ, արժենվազումը ներառվում մնացել է որպես ընթացիկ զուտ եկամուտ: Այս է տարեկան ծախքերիհաշվառման մեջ (նույնիսկ գումարից 58.500 գումարած 515.000 պետք է եթե ձեռնարկությունից երբնէ փող չի արտահովճարվի որպես պարտքի շահ ն տարբեր հարկեր, սել): հետո մնում է իսկ հարկումից Ֆ34.500-ը որպես Հիմա կարող ենք հասկանալ, թե «Խորտիկ» զուտ եկամուտ կամ շահույթ: Ֆ14.500-ը պետք է ձեռնարկությունը արժենվազման դիմաց ինչպես վճարվի որպես սովորական բաժնետոմսերի շապիտի վճարի: Սարքավորումն արժենվազման է հութաբաժիններ` Փ20.000-ը թողնելով որպես ենթարկվում ըստ 10 տարվա կյանքի տնողութգործարարությանչբաշխված վաստակ: Ուշադյան, այնպես որ Ֆ150.000 արժողությամբ սարքարություն դարձրեք, որ շահույթը վաճառքի ե վորումը կունենա տարեկան Ֆ15.000-ի արժենծախքիտարբերություննէվազման վճար: Ֆ100.000 արժողությամբ շինութԱյժմ վերադառնանք վաճառված ապրանքյունը, որն ունի 20 տարվա կյանքի տնողություն, ների ծախքին:Այս հոդվածների մեծ մասը՝ նյու.

Ա ԱՆԱԿ ՑԱՒԻ

է առնում

արուն

ի հանուր աարի Նոռաը ,

ՍՄԻԿՐՈՏԵՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՌԱՋԱՐԿԸ ՊԱԱՆՑԱՐԿԸ ԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

կունենա տարեկան Ֆ5.000-ի արժենվազման վճար: 1993 թվականի համար արժենվազման ամբողջ վճարը կլինի Ֆ20.000, ինչպես ցույց է տրված աղյուսակ 4-6-ում: Հաշվապահական հասկացությունների մեր վերլուծությունն ամփոփում ենք հետնյալ կերպ. Հաշվեկշիռը տալիս ակոթարթայինֆինանսական պատկերը կամ լուսանկարը: Այն նման է լճի ջոհ պաշարի չափմանը: Հիմնական հոդվածներն ունեցվածքը, պարտան միջոցներըՇնամտի տեղեկագիրը ցույց է տալիստարվա նամ հաշվետու ժամանակաշրջանի ընթացՔում վաճառքի, ծախքի ն եկամտի շարժը: Այն չափում է դոլարների հոսքը դեպի ծեռճարկություն Ն ձեռնարկությունից դուրս, այտար սինքն` ձեռնարկության մա ընթացքում:

ցույց է

են՝ մորությունները սեփական

Այլընտանքի գին հասկացությունը լուսաբանենք դիտարկելով «Խորտիկ» ձեռնարկության սեփականատիրոջ օրինակը: Սեփականատերը շաբաթականաշխատում է 60 ժամ, բայց «աշխաչի ստանում: Տարեվերջին, ինչպես աղ., տավարձ» յուսակ 4-6-ն է ցույց տալիս, ձեռնարկությունը վաստակում է Ֆ20.000 շահույթ, որը նորաստեղծ համարշատ լավ է: ձեռնարկության Իսկապե՞ս լավ է: Տնտեսագետը կպնդի, որ տնտեսագիտական տեսակետից կարնորը արտադրության գործոնի հատույցն է: Սեփականաէ հաշվի առնել որպես ծախք,չնայած սեփականատերը այլ հատուցում է ուղղակիորեն չի ստանում շահույթի տեսքով: Քանի որ սեփականատերն ունի աշխատելու այլընտրանքային հնարավորություններ, ապա սեփականատիրոջ աշ6 խատանքը պիտի գնահատենք կորսված հնարավորությունների տեսակետից: Մանրազնին ուսումնասիրությունը կարող է պարզել, որ «Խորտիկ» ձեռնարկության սեփականատերը կարող էր նույնանման ն հավասարապես հետաքրքիր աշխատանք գտնել` աշխատելով մեկ ուրիշի համար ն վաստակելով Ֆ45.000: Սա ներկայացնում է այլընտրանքի գինը կամ բաց թողնված վաստակները, որովհետն սեփականատերը որոշել է դառնալ փոքրիկ ձեռնարկության չվարձատրվող սեփականատեր,քան թե մեկ այլ ձեռնարկությանվարձու աշխատող: Հետնաբար, շարունակում է տնտեսագետը, եկեք հաշվենք «Խորտիկ» ձեռնարկության իսկական շահույթները:Եթե Ֆ20.000 հաշվարկային շա.հույթից հանենք սեփականատիրոջաշխատանքի գինը, ապա Տ45.000-ի հավասար այլընտրանքի կստանանք Ֆ25.000-ի զուտ նաս. Վետնաբար, թեպետն հաշվապահը կարող է եզրակացնել, «Խորտիկ» ձեռնարկությունը տնտեսապես կենդա ոչ սունակ է, տնտեսագետը շահութաբերձախողակ ձեռնարկություն

պետք տիրոջ սեփական աշխատանքը վարձատրվում,

առաջընթացը

ԱՅԼԸՆՏՐԱՆՔԻ

ԳԻՆ

է հատորի 1 գլխում ներմուծված է այլընտրանքի գին հասկացությունը: Ինչպե՞ս են այլընտրանքի գներն առնչվում ձեռնարկությունների կողմից չափվող ն այս գլխում վերլուծվող դոլարային ծախքերի հետ: Տնտեսագետն ընդհանրապես ձգտում է չբավարարվել միայն դոլարային գործարքներով, որպեսզի որոշի որնէ գործունեության իսկական ռեսուրսային ծախքերը: Տնտեսագետները հաշվի են առնում բոլոր ծախքերը, անկախ նրանից, դրանք փողային, թե այլ գործարքներ են, իսկ գործարարհաշիվները սովորաբար չեն ընդգրկում ոչ փողային գործարքները: Օրինակ` գործարար հաշիվների մեջ չի ճտնում սեփականատիրոջֆինանսական ներդրանքների դիմաց արտադրամիջոցի շահը, դրանք հաշվի չեն առնում ոչ փոքր ձեռնարկության տիրոջ աշխատանքը ն ոչ էլ շրջակա միջավայրին հասցված վնասը, երբ ձեռնարկությունը թունաէ թափում գետի մեջ: Բայց վոր տնտեսագիտական տեսակետից դրանք տնտեսության համար իսկապես ծախքեր են ն պետք է հաշվի առնվեն: Այլընտրանքի գինը մի հասկացություն է, որը մեզ կօգնի ըմբռնելու փողի ծախքերի ն իսկա-

արգասիքն

Ար ցու պես «արվ

բն

է մրայտարարի է՛:

ԱՅԼԸՆՏՐԱՆՔԻ ԳԻՆԸ ԵՎ ՇՈՒԿԱՆ

Այլընտրանքի գին հասկացությունն ավելի լայն կիրառություններունի, քան պարզապեսձեռնար2

Եթե ունեք շատ բերրիհող, բայց շարունակաբարայն ճշակում եք անտնտեսվարմեթոդներով,ապա ձեր թեթնաճտության կաճ հաճառությանդիմաց վճարում եք՝ հրաժարվելով այն բարձրհատույցից, որ կարող էր տալ տվյալ հողը: Դոլարներովարտահայտված,հողն ավելին արժե ուրիշների, տալուց քան ձեզ համար, եթե հրաժարվումեք այն վարձով

ԱԱ ուաոււը՝ ։

յան այլընտրանքի գինը բաց թողնվածհնարավորություններն են կամ այն ծախքերը, որոնք առաջանում են այդ գործողությունը կատարելու ն ոչ որոշումը կայացթե լավագույն նելու հետնանքով:

այլընտրանքային

ն.

է եր կառ Գնա ոը նույնն ու Աաաա հողը դառուկասահգինու, գումարը ծախսեիք կաճառեիք ,

քի կաճերգերիվրա:

-Ղսցը4 դտճ "ըւստվն դղ տոՀ վղզիտ 6Ոսծոտ վմզդոսթոսմսիտմտդվ խսմզդկատդատնդ դվրոճատմտդամ -ոոսսղվ Հսդվ ուսմծոմդմ տիմոմոծ նսնմսծ յաքմսետտեօ -Ոո դմզդուտսողնդդ ըսծտք մլսսս մմզդե վճցտմ 8 -տվ մցտքժսդդժ մմղցնսդտուս ղմ Դզմտոծոմ 1 նսմտհ մռղս(Ասծտկոով դվե վմցտմտոմղ -տղմրո դրո դդ ըսատմզդ 6վմղճոյտք ցվրոնստ տրուտծոմ վծտմ «մմղճոյտք դտյտողտդտ :ԾվռԵ վժռոմ Վ `որղտզվ Ղզգդսմըմ զ ԺտղիոԱմս 'Ամոփոն -տդմ/ո իսյղզոյզ1զմտոծոմ 1 վլզմտողմոյսո|շոմ -Ե ՀսմսսօԻ :ցվցողոցօմսԵ Յռզցծդտ 5վմզդդոս/ վհտռոնոք վնսգտոյս կովլոսղՂ :մմդգքմո դչոք -Գզստոկոով ցողոցնղտոռդոմ վգե դրողոր ոտկ ռոլՀսվկոխթռո Ապմոոոդտց օտիմսստ -մսիտեմոկ դոլ սեցոտիդտ -ոծնսստ հով :Ամղզքմո վղոմյստ ոտղ վվմոհոոդ փզիտ մզդվ| ցոմտդմ գդտոսմգ:տսղմսլյ զժզ 'ԱդվԵ .-Ոջ Յզչսմսհ դիոցդվ:ովյգօոսյմզիԱմզդժմոցմսԵ վծդոմտդմո օզը փոչցո դնտ մտոտվ ովմսսմ ոմյսն ը յսդսոոն 1 Հսմսսջի Ծվմզգոողոս: Գզմծոսզկտողւ, :ցվոոը վմզդվզկ յս վսզտտիո'վմ .նսիմտտոող ցվե վմճդոմտգմ| ողիոտդօռոստ մռյս(Յսծողոով -ղդվմոոոդոոց 1սկղմԵվդվ) մզ վղոօվի վ դ ողսժ ուսն ծվմզցակաՀ մմզցե վմցտմտգմյ/ը -Հոզն վմս 'վցմսԵ վը մողսմվիղ :ԱՅդո ցվտտմտն Ո 1(ո 4դ.Վ վմոոոդոց :Ատոսմգ մղդյս վտոտհկը -ոժ

:ճնս ւող

Աղղս(Յգսմզմմոտմզ ոն 68ցզվիզ

3վՅ փգիտվճզմտդց 'մօռտիմսմտ

պմոոոդոց ղդ

1սկմզ

դվզ ոյսիցոոքոոմոյսստտցր

"մլ ցսմե մմղ մղոս վտտկդ 4դվ Ատոսմգ: տմզմալյ Ղ4ժ'Ժղցտտո :ոսիմոքոմվ ցռվեվմ Յռզ 5,վչցվ իսզդծորող ըյսՀամս զմ 10 -դոմտգմ1ո "իսովոող «ամա/ոտդոցջտիմսմտե :մդվժ -իոց նսիցտե դոտ վմճ դոժմս զ ցողոմվ ոճ -ցոսդ մժղքմո վմրոիտտոծցով ողիոմս ,վոսդ -ովղիօ 6(ոմ Ղղցվ)4տշղվ |նսմող մյզփոո: մդ -վԵ վժցոմտցմ1ղ 1ղքյստ ցղ նսմող մմղզդըյսս -ոծսձվը վմղդժվյոմոիծ Ղ վտոծեդով ոո 'Ամզփոնս) վցծոչփղ մմս 'վոսպոտմռտվժիտդ վդծղեդով մոյստոմսվ զ9Ղ զգվ) մցմոմ տոշ 1 նսմող մցվԵ վմցոմտդմո 'ուսդտկոմվ «զ Վիոց դտք:զ տոՀ մոռ -ով վմղմղ տր :ոցզոտհ ցոմմս մյսձ վիսօ ուսմրոկոծմՀ ղով 'ժիոդ նսծղքմո հդոժ ող նզտողլ :մղղսոնո ձնսմոտ ոլո մոոով վչդվ» 1 ղսոոտ դղզը Ծվմղդծվկոռոնսկ վմեռմՕ :մղց -Ձսնսմ 3սԵռոմօմումդզ ո՛յսիող :1սսղվ ս ծվփոտ -նս) վրովըցսսՓվյտղ1ղմոտող մղդոյստոմսվ 1 Առսդզոտկիսղտտտիհց ՛ՀսյտոդոտոՀիռոց մղ -1աԱլ81սմտիտստհկ դվրոմկմզոով ԺռզմնոմցզՂ 1 մճսփ վյզիտ մդվԵե վմդոմտդմՈո վփոց -տոոք ստղվ 6վդյս(41սդդժ :վըւս Ժզքմո օղը փղիտ "իսըոյւսստդցտոծոմօմոմ վըցողոտտով -տդե նսիոոթոո '(մդւս(Այսսոգռըյսոյս) մոյսց -ԱմսԵտտԵօ դվրոճցոմտգդմոո վղոդտոռք մս վդոծ 'վռցղսդվԵեմօմոմ վժցոմտգմյտ մյզտվն ՑՈսծոտոյսսղվ ձճոսո ծվդղյս(ՅսդդԺ ողիոոոձ -վոդր :ոՂսմ8ո:մդմ տիճոմոՀ նսնմսոլ|ոդ մռո(

ո,

:ովդե վմդոստդոմո(ոօսի -Ստոտիտով'մոմողտղզվ "ղ ցռվմցոմտդմրո վյլզչ -տոռ ռՈսետիո) Վ ուսդզտսը Բո՛յսվնդմ մռվե նսի -կմոծոսո մմղ 'մպոհ՛ դրո Ղչցվը ցզ ուսծկոծմը մոռտվ վմզդոմյսոզս մզդնմսդԵեիվձոնետմ ըյս( -ոյսժ 1 ԾՈսծ մղոդվմօ դվրոծղոծմը մս 'ովյ|ոտտ որ (լ ցդվե Ասս) դվկմոծոստ մցմոմոցզոտ վե վիմտոտիով տվմեշօ (լ ցդվե վմցոմտդմյտ 'դոռ .դոոպտո մզը տոմ 'մմս) մկմոճոստ մօմոմոդզը -տ նմսմղկմղվդԵ օւսժիղն դվլոցտոկտո մս ղշդվը 'դոդզտսոհդվ)զիտ ս վյզիտ մոմվ մմզցդկմոծոսո վցԵ ՑոոժդմԵւսԵդղսմոցստն դվրոծկոծմը 1ո(Աոտ -ոհ ղտցմոծոոմ վլող՛սՉ :ցվգԵ օտիդյսնցմ 1 մտո -տիով ոխոռով Ամս 'լ0'օ2Փ .Աղմստծոստմօմոմ -ոդզոոտ նմսսկմզ վցԵ դժդվորտ 'Վ դժգոմտդմ1(ո դՈսԵետիո)նմսծով ԱդվԵվմդոմտդմ1ո վմսոցտի որ :20'92Փ .Ամօմոմոդղզոտող ըյղսմտդյ :մտոով վմղդցորողոմտհղկոնմղձ Հղմղ մՀգզոտ 'մմզդժ -ղքմտ վոլօտ ճովդզ ողւսդծո(ողմղը Հցոմը :0'92Փ 'ՅՑ'Ե2Փ '20օ2Փ .մզդկմտձոստ ՀՅՀմոչ վո վլե 'ողյսՀ ոոդոտող ծվմղցնմսցԵ նսիյտկցկտ ոփ ողմղմ մռիսօտ տդդստ լ, ով ՂԺՂ:ոյսՈողյսՀ ցվոոճ -կոծմը 1 ուսիսոցտի Ղ օղսիցԵ 'մռիսօո հոդվմօ 'մՀռոմոտ վՎղմսՅգզմնոձդզ «յծ մժգոտմտգմյրո 1 մոոտիով մզվե Ասո Հ նսօմսե իո) մս Ղոդ -ոռվ վդվկ մվճԱժոտղվ ԵՎզՇ:ս ոյսդոկոմվ Ժսլ(նմո ողչ :«ռղս(4ւսցոտողոտնսղտղզվցո նզտոը :1 ցօդվԵե վժցոմտդմյտ մդղս(041սծողոռով .տՀվքմս 'Ժղ ուսո ոճվէ :1 Հվգզտփո:չ իո) վժոլոց ռոկոտկտմոտոոովդոտհոտկով մռվե ըյսրողյսՀժ մս 'վծղմսիսո ող ոյղսմԵղոող 1ղիցօո| դվիսձնսմոռ ող ռք(ղ» 1ղոտ զ նսմող 'ցրողտո 'ցվվոհ ոկ չտզվ վմղդմժդողտղվոո վմղժոլոց դոկտողտցտ դոտկոկով ՛սյզդծտրող մղզդըյսշ -սմս իտղոո 1 ոյսի ոյսվմոո|շտ իսմզըցժցոսոտ մոտոտողդ վմղդդսօմսԵ ց(ղ :մմզիսոտմվղկ մոջիցոտ ծոմ 'նսիցմսետտեօ ծվոնսկ դոլյսկ ոստ

Դ/ՍՔԵՈ/ՍՕԽՄԴԻ ԿԾՈՈԶԾ /

ՍԻԿՐՈՏԵՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԿԱՌԱՑՋԱՐԿԸ

ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

Արտադրության ն ծախքերի մեր քննարկման

հարցերը քննարկվում են ավելի խորը: Հաջորդ գլխում ցույց ենք տալու, թե ձեռնարկությունների ն արտադրաճյուղերի առաջարկինվերաբերող որոշումներն ինչպես են անմիջականորեն ստացվում նրանց սահմանային ծախքերիկորերից: Փ

ընթացքում կարնոր նշանակություն ունեցող ընդհանուր, միջին ն սահմանային ծախքերիհետ միասին դիտարկվեցին ն տնտեսագիտական, ն

գործարար սահմանումները: Հավելվածում

այս

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

Ա. Ծախքերի տնտեսագիտական վերլուծություն 1.

Ընդհանուր ծախքը (ԸԾ) կարող է տրոհվել հաստատագրված(ՀԾ) ն փոփոխական ծախքերի (ՓԾ): Վաստատագրված ծախքերը արտադրական որեէ որոշման ազդեցությունը չեն կրում, մինչդեռ փոփոխականծախքերը պայմանավորվածեն այնպիսի գործոններով,ինչպիսիք են աշխատանքը կամ նյութերը, որոնց քանալլն աճում է արտադրության մակարդակիաճին զուգընթաց:

Սահմանային ծախքը (ՍԾ) հավելյալ ընդհանուր ծախքն է, որն առաջացնում է արտադրանքի 1 հավելյալ միավորը: Միջին ընդհանուր ծախքը (ՄԾ) ծախքի (ՄՀԾ) ն միջին փոանընդհատ նվազող միջին հաստատագրված փոխական ծախքի (ՄՓԾ) գումարն է: Կարճաժամկետ միջին ծախքը սովորաբար ներկայացվում է Ս-աձն կորով, որն իր նվազագույն կետում միշտ հատվում է աճող ՍՕ-ի կորի հետ:

Յ.

Օգտակար է հիշել հետնյալ կանոնները. ԸՕՇՀՀՕՒ

ՓԾ

ՍՕՀ---

ԸԾ

ՄՕՀ-ՄՎՀՎՕՒՄՓԾ

ՄԾ նվազագույն ՄՕ-ի Ս-աձն կորի ստորին կետում ՍԾՀՄՕԾՀնվազագույն ժեքին:

ար-

Օախքերն ու արտադրողականությունընման են հայելային պատկերների: Երբ նվազող հատույցի օրենքը սկսում է գործել, ապա սահմանային արդյունքը նվազում է, իսկ ՍԾ-ի կորը՝ բարձրանում: Աճող հատույցի սկզբնական փուլին համապատասխան, ՍՕ-ն սկզբնապես նվազում է: Եթե արտադրության բոլոր գործոններըհնարավորլիներ գնել անփոփոխգներով, իսկ արտադրանքը դրսնորեր ծավալի հաստատուն հատույց, ապա երկարաժամկետ ծախքի կորը միշտ հորիզոնալյան կլիներ:

Որնէ ձեռնարկության կողմից արտադրության գործոններիլավագույն համակցության ընտրությունն ըմբռնելու համար կարող ենք կիրառել ծախքերին ն արտադրությանը վերաբերող հասկացությունները: Եթե ձեռնարկությունները ցանկանում են առավելագույնի հասցնել իրենց շահույթները, ապա պետք է ձգտեն նվազագույնիհասցնել արտադրանքի տվյալ մակարդակի արտադրության ծախքերը: Այս դեպքում ձեռնարկությունը պիտի հետնի նվազագույն ծախքի կանոնին` տարբեր գործոնները պետք է ընտրվեն այնպես, որ բոլոր ներդրանքներիհամար՝ 1 դոլարին համարժեք ներդրանքի սահմանային արդյունքները հավասար լինեն: Սա նշանակում

է,

որ

ՍԱա/ԳսՀ-ՍԱ/ԳՀ

խԽ/ ՕԱԽՔԻ ՎԵՐԼՈՒՕՈՒԹՅՈՒՆ

Բ.

Գործարարհաշվապահությունը

այլընտրանքի գինը

Վաշվապահությունը հասկանալու աճմենակարնեոր պայմաններն են. ա) Հաշվեկշռի հիմնարար փոխառնչությունը ունեցվածքի, պարտավորությունների ն սեփական միջոցների միջն, սրանցից յուրաքանչյուրի տրոհումը ֆինանսական ու հաստատագրված միջոցների, ն սեփական միջոցների՝ որպես մնացորդի էությունը: բ) Եկամտի տեղեկագրի (կամ շահույթի ն վնասի տեղեկագրի) բնույթը, շահույթի՝ որպես մնացորդի էությունը, հաստատագրվածունեցվածքի արժենվազումը:

Ծախքերի` տնտեսագետիտված սահճանումն ավելի լայն է, քան հաշվապահինը: Տնտեսագիտական ծախքը ներառում է ոչ միայն ակնհայտ, գրպանից վճարվող փողով գնումները, այլ նան ոչ ակնհայտ այլընտրանքի գները, ինչպես, օրինակ՝ ձեռնարկության սեփականատիրոջաշխատանքի հատույցը: Մրցակցային շուկաներում այս այլընտրանքի գները խստորեն սահմանափակվում են հայտերով ն առաջարկներով,այնպես որ գինը սովորաբար մոտ է շուկա հանված ապրանքների ն ծառայությունների այլընտրանքի գնին: Այլընտրանքի գինը առավել կարնոր նշանակություն ունի այնպիսի ոչ շուկայական ապրանքների համար, ինչպիսիք են մաքուր օդը, առողջությունը կամ հանգիստը, որոնց ծառայությունները շատ կարեոր են, թեպետնչեն գնվում ն վաճառվում շուկայում:

ՎԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԿՐԿՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՐ

Ծախքերի վերլուծություն ընդհանուր ծախք հաստատագրված ն փոփոխական ԸԾ

ՄԾ

ՀԸԾ/ք-ՍՀԾ

ՎԾԻԷՓԾ է

ՄՓԾ

սահմանայինծախք նվազագույն ծախքիկանոն.

Հաշվապահական հասկացություններ վաճառք, ծախք, շահույթ ծախքի հասկացությունները թյուն ունեցվածք, պարտավորութ- տնտեսագիտության ն հաշվապահության մեջ յուններ ն սեփական միայլընտրանքի գին ջոցներ եկամտի տեղեկագիր հաշվեկշռի հիմնական նույնու-

ՍԱշ ՍԱՀ ՍԱրրեէ Գործոնի Ն

ԳԱշ Գ-

որեէ

Գործոնի

ՀԱՐՑԵՐ ՔՆՆԱՐԿՄԱՆ ՀԱՄԱՐ

Կազմեք ծախքի բաղադրիչների` աշխատավարձի, ռոճիկի, վառելանյութի, վարձավճարի Ա այլնի ցուցակը: Դրանք բաժանեք ըստ տեսակի՝ հաստատագրված ն փոփոխական: 2. Բացատրեքսահմանային ծախքի ն միջին ծախքի տարբերությունը: Ինչո՞ւ ՄՓԾ-ն միշտ ՍԾ-ի նման կլինի: Ինչո՞ւ ՍԾ-ն նույնն է ստացվում թե՛ ՓՕ-ի ն թե՛ ԱԾ-ի միջոցով հաշվարկելիս: 1.

Աղյուսալ, 4-3-ի Ֆ55 հաստատագրված ծախքին ավելացրեք Ֆ90 լրացուցիչ 3Ծ: Այժմ նոր աղյուսակն ամբողջությամբ հաշվարկեք նախկին ՓԾ-ով, բայց նոր ՀԾ - Ֆ145-ով: Ի՞նչ է տեղի ունենում ՍՕ-ի, ՄՓՕ-ի հետ: Իսկ ԸՇ-ի, ՄԾ-ի ն ՄՀՅԾ-ի հե՞տ: Կարո՞ղ եք ստուգել, որ ՄՕ-ի նոր նվազագույն արժեքը ք"Հ 5-ի դեպքում է, երբ ՄԾ-Ֆ60-ՍԾ:

ՍՄԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸ ԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

Բացատրեք, թե ինչու է ՍՕԾ-ն ՄԾ-ի ն ՄՓՕ-ի հատվում դրանց Ս-աձն կորերի նվազագույն կետում: ՍԾ-ի կորի վերընթաց հատվածը կապեք նվազող հատույցի օրենքի հետ: Կորի վարընթաց մասը հակադրեք այդ օրենքին: Դիտարկեք ստորն բերված աղյուսակի տվյալները, որը ներկայացնում է աղյուսակ 4-4-ում պատկերվածի իրադրություն: նման հետ

ա)

ԸԾ-ն, Հաշվարկեք ՄՓԾ-ն ն

ՓՕ-ն,

ՀՕԾ-ն, ՄՕ-ն, Մ

թղթի վրա ՍԾ-ն: Գծագրական պատկերեքՄԾ-ին ՍԾ-ի կորերը: բ) Ենթադրենք` աշխատանքի գինը կրկնապատկվում է: Հաշվարկեք նոր ՄԾ-ն ն ՍՕն: Գծեք նոր կորերը ն դրանք համեմատեք (ա)-ի կորերի հետ: գ) Հիմա ենթադրենք՝ ընդհանուր գործոնային արտադրողականությունը կրկնապատկվում է (այսինքն` ներդրանքների յուրաքանչյուր համակցության դեպքում արտադրանքի մակարդակըկրկնապատկվում է): Կրկնենք (բ) կետի վարժությունը: Կարո՞ղ եք ցույց տալ երկու հիմնական գործոններ, որոնք միտված են ազդելու ձեռնարկության ծախքի կորերի վրա: Ցույց տվեք հետնյալ պնդումներից յուրաքանչյուրի սխալ լինելը. ա) Միջին ծախքերընվազագույն են, երբ սահմանային ծախքերըես նվազագույն են: բ) Քանի որ հաստատագրվածծախքերը երբեք չեն փոփոխվում, ապա միջին հաստա-

Արտադրանք

(2)

(տոննա՝ ցորենի)

Հողի ներդրանք

(ակր)

տագրված ծախքը արտադրանքի ցանկացած մակարդակիդեպքում հաստատուն է: գ) Միջին ծախքը միշտ աճում է, երբ աճում է սահմանային ծախքը: դ) Յոզեմայթի պուրակում նավթի հորատման այլընտրանքի գինը զրո է, քանի որ ոչ մի ձեռնարկություն այնտեղ որնէ բան չի ար-

տադրում: ե) Որնէ ձեռնարկություն նվազագույնի է հասցնում ծախքերը, երբ յուրաքանչյուր ներդրանքի վրա ծախսում է միննույն չափով: 8. Ենթադրենք՝ երկմտում եք. Ատլանտայից Նոր Օռլեան գնալ օդանավո՞վ, թե՞ ավտոբուսով: Օդանավի տոմսի գինը Ֆ100 է, իսկ ուղնորությունը տնում է 1 ժամ: Ավտոբուսի տոմսի գինը Ֆ50 է, բայց ուղնորությունը տնում է 6 ժամ: Ո՞րն է ուղնորության նպատակահարմար եղանակը. (ա) գործարարիհամար, որի աշխատանքի1 ժամն արժե Ֆ40, (բ) ուսանողի համար, որի 1 ժամն արժե ՏՖ4,(գ) ձեզ համար: Ցույց տվեք, թե այլընտրանքի գին հասկացությունն այստեղ ինչու է վճռորոշ: 9. 1991 թվականին մի ընկերություն ունեցել է Ֆ10 միլիոնի զուտ վաճառք ն ֆ9 միլիոնի զանազան ծախսեր (ներառյալ հարկերը, վարձավճարները ն այլն) ն վարձել է սարքավորումներն ու գործարանը: Նրա պաշարը տարվա ընթացքում չեն փոփոխվել: Նա շահութաբաժիններ չի վճարել: 1991 թվականի համար տվեք նրա եկամտի պարզեցված տեղեկագիրը:

(3)

(4)

(5)

ներդրանք

Հողի վարձավճար (դոլար՝ մեկ ակրի

Աշխատավարձ (դոլար՝ մեկ աշխատողի դիմաց)

Աշխատանքի

(աշխատող)

դիմաց)

Խ/ 10.

«ՕԱՆՔԻ ՎԵՐԼՈՒՕՈՒԹՅՈՒՆ

9-րդ հարցում նշված ընկերությունը 1990 թ. վերջին ոչ մի պարտք չուներ՝ լիովին ֆինանսավորվելով սովորական բաժնետոմսերով: Լրացրեք 1990 թ. համար նրա տարեվերջյան

Ունեցվածք

(տարեվերջ)

հաշվեկշիռը՝ օգտվելով ստորն բերված աղյուսակի տվյալներից: Այնուհետն՝ օգտագործելով 9-րդ հարցի տվյալները ն եկամտի տեղեկագիրը, լրացրեք 1991 թ. նրա հաշվեկշիռը:

Պարտավորություններ ն սեփական միջոցներ (տարեվերջ)

Պարտավորություններ ՍեփականմիԻջոցներ

Ընդամենը Ֆ50 մլն

Ընդամենը

9...

աԼ

ՀԱՎԵԼՎԱԾ

|Մ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ՕԱԽՔԻ

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅԱՆ

կլ

գլխում նկարագրված` արտադրության տեսությունը Ա այս գլխի՝ ծախքի վերլուծությունը միկրոտնտեսագիտությանկառույցի հիմնաքարերից են: Արտադրության ն ծախքի խոր ըմբռ նումն անհրաժեշտ է ընկալելու, թե տնտեսական սակավությունն ինչպես է արտահայտվում շուկայական գների տեսքով: Այս հավելվածը շարունակում է զարգացնել նշված գաղափարները ն ներմուծում է հավասար արդյունքի կորի կամ հավասար քանակի կորի գաղափարը:

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԸ

տանքը արտադրում են 600 միավոր ք: Հիշեք. որ արտադրության ֆունկցիան ցույց է տալիս այն ., առավելագույն արտադրանքը, որ մատչելի է ժամանակի տվյալ պահին առկա ճարտարագիտական հմտությունների ն տեխնիկական գիտելիք. ների պայմաններում:

6 Է-346---490---600---692---775---846

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԹՎԱՅԻՆ

Արտադրության ն ծախքի վերլուծության արմատները գտնվում են արտադրության ֆունկցիա հասկացության մեջ, որը ցույց է տալիս արտադրանքի այն առավելագույն քանակը, որ կարող է արտադրվել ներդրանքների տարբեր համակցություններով: Աղյուսակ 4Հ-1-ը սկսվում է ծավալի հաստատուն հատույցով արտադրության ֆունկցիայի թվային օրինակով, որտեղ ներդրանքների մեծությունները տեղադրված են առանցքների երկայնքով, իսկ արտադրանքի մեծությունը` աղյուսակի հանգուցակետերում: Ձախ կողմում թվարկված են հողի փոփոխական քանակները` սկսած ճիավորից մինչն 6 ձիավոր: Ներքեի առանցքի երկայնքով թվարկված են աշխատանքի քանակները, որոնք նույնպես փոփոխվում են 1-ից մինչն 6: Հողի յուրաքանչյուր տողին ն աշխատանքի յուրաքանչյուր սյունակի համապատասխանող արտադրանքը նշված է աղյուսակի ներսում: Եթե մեզ է ճշգրիտ իմանալ, թե որքան արտադրանք կստացվի 3 միավոր հողի ն 2 միավոր աշխատանքի դեպքում, հաշվում ենք հողի 3 միավորը ն շարժվում դեպի 2 միավոր աշխատանքը: Ինչպես երնում է աղյուսակից, պատասխանը 346 միավոր արդյունքն է: (Կարո՞ղ եք գտնել ներդրանքների այլ համակցություններ, որոնք արտադրեն ք-346): Նմանապես գտնում ենք, որ 3 միավոր հողը ե 6 միավոր աշխա-

ԵՎ

բ'

4 Լ-282---400---490---564---632---692

2 Է-200---282---346---400---448---490

Դ1--200--245---282---316---Յ48 Լ,141-

Յ Է-245---346---423---490---548---600

200---245--282--316--

Աշխատանք

Աղյուսակ 43-1. Արտադրության ֆունկցիայի աղյուսակային պատկերը, որն արտադրանքի քանակը առնչում է աշխատանքի ն հողի ներդրանքների փոփոխական համակցությունների հետ Եթե ունեք հողի 3 միավոր ս աշխատանքի2 միավոր, ապա ճարտարագետըձեզ ասում է, որ ստացվելիք առավելագույն հնարալլոր արտադրանքը 346 միավոր է: Ուշադրություն դարձրեք, որ 346 միավոր արդյունք արտադրելու տարբերեղանակներկան: Նույնը կատարեք 490 միավորի համար: (Աղյուսակում ցույց տրված արտադրության ֆունկցիան «Քոբ Դագլասի արտադրութէ, որը տրվում է յան ֆունկցիայի» մասնավոր դեպքն ՈՏՆ

բանաձնույ): Ք-10012Ա7Այը

-սիտվոըցտկոկղը վմցոտտովՀր :1զծդտ դզ վցմսծ Հդզ ցդոսետետից մԱ մմղդծոստով նսԵտիղՂ:282-9ԵՇ ոտ մսիտվը ջց -ղժովոոօվմս 'Ապւս181սծկտոովցո 1զցտե 1 տսը քրտվբ լ օւսցծոյզիտ ցղտցոժոփո: նմսձով վմ -ողցտՑ 'Ամզժոլոց 1զցճոտվ վցոսետետիդ իտզց .-ցոտտոլչտ ցլոկտր :իսմսիտվը 28 ռող վմսիովը ցրոկտր Վիտ -փտօտիսծմետվոշ 'մշվմտիտստոկ 5վմզդուսմԹաս6 282 1 ո1սջտ 6վ-002 մկտնմտհոռ վմցզոմնտտմո ողոտմտոտիով մմսթդոժոմսմ .՛"մսիովը շ 1 ըյսցսոն 6վ-լ մմցոտտոլշո մմգ ժցոմնոտմո մսի -հոռտվ որո մոռտվ Հսմտդոտտո վնզտ 4 20,վ ուսմ :տղվ վ-Ժ ուսցզցյս -ովն ցեբ 6վդւսմղցտողտ վտզետմոտմոգ Հողն վլոժ մլսՌդցտժոմմսք :ղոռւսմոՀծ ողոռորո կտո Ն ՂԵ'Ժ'Ռոզխոսս զզ օտիշց ոս-2-Լֆ .Ղ վմսիտվը Տ 6վ-2 'վմսիտվո Հ 6վ-լ վջտ ցժցտտ կանո Ժդսմս 'ց1ս18ս6կոնով ոմս: 'Օետիցստ վմ -տոյչտ նսժ տրվ :ոմի վմմոՀ նսցտոլոտտոո -ցոտոտոթո ղ վնսվ տկ տոտ 'ցջջ-Մ 1ցկտնմտկ -ոռ փատկդոտծ դոլասմնտտմո զժզ չվքամսետտ -տքտվպ ցվմսիտվը Հ վնսվ Ժցղզմնոծձդղվղոչսմս ժցզվտտ մնսվ ըյս-յ-Էֆ վո իսյոցք ցղստոտոռով -Եօ վտվտ Ամս ՏվմզցդւսԹսմսիոմտցկ վցոմ վը նո դդղս/8սղկմտդսզջ6ույ :մզդվնյս Ազմատտ հտուսնո մորով աղցոմտուս) մտոտփ ոդ :վետիցհ օտողո 68վվոփ մս-40վ իսիչով ցվձմղի դոռճոտո վզոնմտկոռ տիտ վժցոմնոտմտ ով1 Աժուսմնմտ ցվրոգտովտո վմցոմնմզը դոհոոլ -ոտ 1 6ոսճ դտվծղուսգ դվլտիձ ցոլսմնտտմը -սնփսփ'մմղզդոյւսոիսյզվոհո ցյստոտոռվ Ղ Վլռով

ՍՈՏՈԺՊՎՈԶ

ՍՂՎՍՔԲՕ1ՎՍՏոՌՈՈՒԷ

-նմղդ ՎՂմսիս)զցծոօղը վմս տոմ 'մժդզմօ վծճոստ -ով նսետիդ 1զոմղզկողօ ժռզ նսմոկ մոոք8յստ

ՎՍՎՂՂՍԶՍՍԵ

ՂԲՎՍԾԵՈՇՈԻՂ

-Հզվ ռքրո ստղվ 61սզցոովտո մռյս/ասծոկոով

ՎԺՂՈՍՆՈՏՍՈ

ՂՈՌՈԴՍՈՆԱՇ)

Ժողանմտ դվրոցտրկտո վմդոմնազը ՀվմՍ մԱմղիծձ ցողմով վմղժ -ԱՍոՀ ցողոցսեվմսվ ոոկ վմզդկտդւսո Եվօոննվս իսճժվսծձմսիտովոլ.Ել մտոտիով 6ցոխվը 6վ-2ց2 մմռւսմնմտ իս) վ-լ-ԼԵ հտումնոտ իսղտոտողոտվ 1ղշսմս մոտ վմսիտվոը ՇԵ 1 ուստ -Ոոժ նմսմղմղ հով 'ցվմսիտվո 282 ժցզ ուսց6ըռտ ցվրոցոնվպոո -մստշղվ ժզ նսմոտի Ամժըյսամնմտ վտսդցոժոմասմք վմղզդդսցմսե սկմզ մղող 6վ-լջւ իսմրոժ ցվձոսը :իսծսձվո վ-յ-Լջ ղտուսմ -նտ |զեյստո լ վ/զմտհ որ :վմսիովը 6 ցվզջո: 6վ :06 ռոհ 00ֆ-06Ֆ վդվկ տոմ ց4ռյսմնմո ցվրոցոտովոո -2- հոցոոտքովո |լ ցմզցդսօմսե Հսղմղ զմղ Ժռվմ վղտդւսմմոնմսմմս: -ոդտտոդ մս 3դվ մոռ դոսդ ցիո վիճոտո լ ՃՁտզիո վնսվ տոտ 'մսիոտվըչ վմատտոտոշտՂ մսիովը 6վ-լ 2 վնսվկՀցղդյս զղ :իսծսձվը դոք(Յյստ ուսժուսմնմտ տխոտ 'վմսիովո 2 1 ոստ 'ոզոտողրը 6վ-, մմցտտ -ոողոով ոզ/որսդ մնսվ Ղ 'վմսիովո 2 1 ուսո վմզիձ ծվղոմով վղոցյսո 1ոՌփտ4 ոսի Վ ուղսիվոտոտ -ոռ|շտ մԱզ :վետիդ լ Վտղիոժմծոստով ուսմողն -ղմտիչով ցր :01ստտտոտվ մոտ -ոտոշտ մմղ 'մմռուսմմնմտ 1ոՈզիովպվնսծոձոսո վո ցողոցոտոոռով վմղդդսօմսե7ա/յմցտոտ լ Ցվմսիովնո4վ6յ-սծռոմ1լ, վնսվ 'Ղղմովվ 'ժդզցդւսվտ ռոկոռդոմոոոմտ մդղս(81սմտոծոմ ոՈո զժՂ ՍտՈղիտվ -ոհդ իսմզոտ«Ժռյսլնմո ցվրոցոռվտո վնս-» :վետիդ վտվփտ մմժդւսանմո մս Ղ ցտկոցմ 'մոմողտղլ :00ջ 9տց :տղվ դցուլՅսցզը նսե -ով 68վգջջ վմմտչ նմսմդմղ դմռվորտ 'Ցջ վռվկ -ոիդ զտղվետղվ վցսցմսԵօտիմեոտտտոտվ վոս Ամռւսմնմո ցվրոցոտնվտովնստողվչո 4վծյսծողմ| օմսԵ մսիտվո մւսԹցոժոմսԼ վցսօմսե ցտկտոսփ մսիտվո ջ Ղ նսպ մսիտվը 2 ցզ ոհ -սփ 'ցոլ8գսմտոծտմ ոլո տույ :զ օւսետից մոտոտ .'ժցոտտտովշտ -սո մմղ ոզոդռղը :6վիմ նսիցտԵ ձո 6վռովդ ուսժ -Հստոնզոով վցոկտոսփսփ մցսցմսԵ օոիմեոտ -մոչ մս նոտ մս կոսը իսլզցտվ միվժ նստրովոտմո ցժցոմ -ոտոտվ վցոժմ Վ Աժդզմօ աոսօմսԵ որիտ զցտե մցղ նսմոտհ մժլուսլնմո ցոկոտնսդսմամ -նտտսո "Առզսնդտդրո Ադա ագսմտտճտմ ցվրոցոցվտո վմցոտտովշո ոլւստզկ օոտծողցոծ -Ազդ մզը վմզդճոստտվնսետիդ մոոտվ տզեւստտ օզ ուսիվոտ մմ վ-լ-Էջ հոուսմնը :դւստոտտոռվ Յմգզ նսմտղ մղտցվսօ որ ղօմսետտեօ -զդժդոմնմղը ումը Ղ մնսվ մմղ '1 ց4ռւսմնմո 1ո1 :ոոստոտտոով -1զիտվ նսիճտտո Ծվմսիտվը 1տՈզիով լ վմցտտ -տոշտ մժցղսնմո դվրոցտովկտովմցոտտտո|չո 'Ժզչվվ ըւսմեկղ :մժցզմօ վծոստով նսետից ՏՈսծ վլտցովվ լ նսմոհ մ-լ-էջ դտուսնը հով 'եւսիոլսփսփ գ ցգփտց ուսիվոո Ամժցոտտտուշտ -ոՑ վնսվ մմզ 'ողսժողն ցրտ ղող 1 ուսօսսե զտ մս "ղ ող մոոով վմզժմոշ ուսը | ուսցմսԵ Աժցզմ -Օ մս Ղղեղստո մոոքյստշղվ Ժզ նսմտո :մսիտվ՝ ՀԵ Այսձմղի Ղ մսիովը Ցջ 'մսիովը 1ոՈզիով Ե դզ ովլոտ Մ դլովը ոմն -ոֆոտոով եղը մմզդուսծուղիտ տետտղվ իս

տոցի

մս

(տոտ

ԺՂՀՄՕ

ՎԺՂՎՍՔՆՍՈ

ՂՎՔՈՂՈՈԷՈՈ

ՆՍՇՈՒՂ

ԴՎՍՇՕԵՍՕԱՍՉԻ ԿՈԹ

ր)

ՍԻԿՈՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՋԱՐԿԸ ՊԱԱՆՋԱՐԿԸ ԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

(2)

(3)

Ներդրանքների Ընդհանուր

համակցութ- ծախքը, երբ յուններ Գսչ-ֆՖ2

Աշխա-

տանք Աչ

ս բ

Հող Ար

Գսսո-Ֆ1 Փ)

Ընդհանուր

ծախքը, երբ Գսչ«Ֆ2

Գսսո-Ֆ3Յ

ՀԱՎԱՍԱՐԱՐԴՅՈՒՆՔԻ ԿՈՐԵՐ

ար

Աղյուսակ 43-2. Արտադրանքի տվյալ քանակն արտադրելու ներդրանքներն ու ծախ-

ծեռնարվությունն արանք Այդ էէարնի ԱԱ

ավորը:

դեպքում

նա

օգտագործել

կարող

ուղիղը:

քերը

ւ.Ծախքերը նվազագույնի հասցնելու համար ձեռնարկության կողմից ներդրանքների համակցման եղանակի` առողջ բանականության վրա հիմնված թվային վերլուծությունը կարելի է ավելի պատկերավոր դարձնել գծապատկերների միջոցով: Գծապատկերներիվրա հիմնված մոտեցումը կիրագործենք՝ համադրելով երկու նոր կորեր՝ հավասար արդյունքի կորը ե հավասար ծախքի

ներդրանքների համակցությունների Ա, Բ, Գ, Դ չորս տարբերակներիցյուրաքանչյուրը: Երբ ձեռնարկությունը տրված սանդղակուլ շարժվում է ցած, արտադրության մեջ ներառւլլածաշխատանքը մեծանում է, իսկ հողի քանակը փոքրանում: Տարբեր եղանակների միջն ձեռնարկության ընտրությունը կախված կլինի ներդրանքներիգներից: Ցույց

Աղյուսակ 43-1-ը վերածենք մի անընդհատ կորի՝ ք-346 արդյունքին համապատասխանող բոլոր կետերով տանելով մի սահուն կոր: Նկար 4Ղ-1-ում ցույց տրված սահուն կորը տալիս է աշխատանքի ն հողի այն համակցությունները, որոնք ապահովում են 346 միավոր արտադրանք: Այն կոչվում է հավասար արդյունքի կոր կամ հավասար քանակի կոր ն նման է || գլխի հավելվածում քննարկված` սպառողի անտարբերության կորին: Աղյուսակ 43-2-ի տվյալներից օգտվելով` նկար 43-1-ի վրա դուք պետք է որ կարողանաք պատկերել490 միավոր արտադրանքին համապատասխանողհավասար արդյունքի կորը: Ի րականում կարելի է տանել անսահման թվով հավասար արդյունքի կորեր: -

որ տվեք, երբ Գա-Ֆ2. ակցությունը ծախքի Ցույց գինը փաՖ3-ից Գարո, նվազագույն Գ-ն

է:

տվեք,

որ

հողի

Ֆ1-ի իջեցնելը ձեռնարկությանը տանում

ավելի

հող պահանջող Բ համակցության ընտրությանը:

շատ

Ենթադրենք` աշխատանքի գինը Ֆ2 է, իսկ հողի գինը` Ֆ3: Ներդրանքի գների այս մակարդակի դեպքում ամբողջ ծախքը ցույց է տրված աղյուսակ 4Հ-2-ի հոծ թվերով շարքի երրորդ սյունակում: Ա համակցության համար աշխատուժի ն հողի ամբողջ ծախքը կլինի Ֆ20, որը հավասար է (5Ֆ2)(62Ֆ3): Բ-ի, Գ-ի ն Դ-ի ծախքերը համապատասխանաբարկլինեն Ֆ13, Ֆ12 ն Ֆ15: Ներդրանքների ենթադրվող գների դեպքում Գ-ն կլինի տվյալ արտադրանքն արտադրելու նվազագույն ծախքատարտարբերակը: -Եթե երկու ներդրանքներիցորնէ մեկի գինը փոխվի, ապա ներդրանքների հավասարակշիռ համակցությունը նույնպես կփոխվի, որպեսզի թանկացած ներդրանքից ավելի քիչ օգտագործվի: (Սա ճիշտ ն ճիշտ նման է || գլխում քննարկված սպառողական պահանջարկում փոխարինման երնույթին): Եթե ներդրանքների գները հայտնի են, ապա արտադրության նվազագույն ծախքատարեղանակը կարելի է գտնել` հաշվելով ներդրանքների տարբեր համակցությունների

ծախքերը:

Ի-

Ար

Լս

Նկար

43-1.

.Գ

ՀՀ ԼԼ

ՂՀ23456789

ք-346

դ Դ... ԼԼ

Աշխատանք

ձավասար արդյունքի կոր

Հավասար արդյունքի կորի բոլոր կետերը ներկայացնում են հողի ն աշխատանքի այն համակցությունները, որ կարող են օգտագործվել նույն 346 միավոր արտադրանքի արտադրության համար:

»ՕԱՆԽՔԻ

ՎԵՐԼՈՒՕՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՎԱՍԱՐԾԱԽՔԻ ՈՒՂԻՂՆԵՐ

Իմանալով աշխատանքի ն հողի գները, ձեռնարկությունն ամբողջ ծախքը կարող է հաշվել Ա, Բ, Գ ն Դ կետերի կամ հավասար արդյունքի կորի աաա Խաաան նի կարադո նվազագույնի կհասցնի իր ծախքերը, եթե հավասար արդյունքի կորի վրա ընտրի այն կետը, որի համար ամբողջ ծախքը նվազագույնն է: Արտադրության ամենաքիչ ծախքատար եղանակը գտնելու հեշտ միջոցը հավասար ծախքի ուղիղների կառուցումն է: Դա արված է նկար 43-2-ում, որտեղ զուգահեռ ուղիղների ընտանիքը ներկայացնում է հավասար ծախքի մի շարք կորեր, երբ աշխատանքի գինը Ֆ2 է, իսկ հողի գինը՝ Ֆ3: Ցանկացած կետում ամբողջ ծախքը որոշելու հաճար պարզապես պետք է կարդանք այդ կետով անցնող հավասար ծախքի ուղիղի վրա նշված թիվը: Բոլոր գծերը ուղիղ են ն զուգահեռ, որովհետն, ըստ ենթադրության, ձեռնարկությունը հնարավորություն ունի երկու ներդրանքն էլ գնելու հաստատուն գներով: Գծերի թեքությունը 45"-ից մի քիչ փոքր է, որովհետն աշխատանքի Գսչ գինը ինչ-որ չափով ավելի փոքր է, քան հողի Գար գինը: Ավելի ճիշտ` միշտ կարող ենք ասել, որ հավասար ծախքի յուրաքանչյուր ուղիղի թե-

քության թվաբանական արժեքը հավասար է աշխատանքի ն հողի գների հարաբերությանը (այս Հ2/3): դեպքում` Գս, /Գսպր

Պետոն

ԿՎ աԱն

ԾԱԽՔԸ ՇՈՇԱՓՄԱՆ ԿԵՏՈՒՄ

Միավորելով հավասար արդյունքի կորերը ն հավասար ծախքի ուղիղները, կարող ենք որոշել ձեռնարկության լավագույն կամ ծախքերը նվա.,զագույնի հասցնող դիրքը: Հիշեք, որ ներդրանքների լավագույն համակցությունը այն կետում է, Պրտեղ տրված ք-346 միավոր արտադրանքը

Ներդրանքների փոխարինում արտադրության ծախքերը նվազագույնի հասցնելու համար Ար ք

Աշխատանք

Նկար 43-3. Ներդրանքների նվազագույն ծախքատար համակցությունը գտնվում է Գ կետում Աշ

1234556789

Աշխատանք Նկար

4ՂաՀ-2.Գավասար

ծախքի ուղիղներ

Վավասար ծախքի տվյալ ուղիղի ցանկացած կետ ներկայացնում է նույն ընդհանուր ծախքը: Գծերն ուղիղ են, են, ն բոորուլհետն գործոնային գները հաստատուն լորն էլ ունեն բացասականթեքություն, որը հավասարէ աշխատուժի ն հողի գների հարաբերությանը` Ֆ2/Տ3, ն, հետնաբար, զուգահեռ են:

Ձեռնարկությունը ցանկանում է նվազագույնի հասցնել իր 346 միավոր արտադրանքիարտադրության ծախքերը: Դրա համար նա հավասար արդյունքի հոծ կորի երկայնքուվ փնտրում է ներդրանքներինվազագույն ծախքատար համակցությունը: Ձեռնարկությունը ներդրանքների ցանկալի համակցությունը որոնում է հավասար ծախքի ամենացածր ուղիղների վրա: Նվազագույն ծախՔի դիրքը գտնվում է այն կետում, որտեղ հավասար արդյունքի կորը շոշափում է (բայց չի հատում) հաւվասար ծախքի ամենացածր ուղիղը: Շոշափման այս փաստը նշանակում է, որ գործոնայինգներն ու սահմանային արդյունքները համեմատական են միմյանց, իսկ մեկ դոլարին ընկնող սահմանային արդյունքները` հավասար`

ՍԻԿՐՈՏԵՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԱՌԱՃԱՐԿԸՊԱՅԱՆՋԱՐԿԸ ԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

կարելի է արտադրել նվազագույն ծախքերով:։. Այս կետը գտնելու համար հավասար արդյունքի միակ հոծ կորը պարզապես վերադրենք հավասար ծախքի ուղիղների ընտանիքի վրա, ինչ. պես ցույց է տրված նկար 43-3-ում: Ձեռնարկությունն անընդհատ կշարժվի նկար 43-3-ի հոծ գոգավոր կորի երկայնքով, մինչն որ հատի ծախքի ավելի ցած գտնվող ուղիղները: Հետնաբար, հավասարակշռությունը տեղի կունենա Գ կետում, որտեղ հավասար արդյունքի կորը շոշափում է, բայց չի հատում հավասար ծախքի ամենացածր ուղիղը: Սա շոշափման կետն է, երբ հավասար արդյունքի կորի թեքությունը նույնն է, ինչ որ հավասար ծախքի ուղիղի թեքությունը, ն այդ կետում կորերը կարծես թե համբուրվում են: Արդեն գիտենք, որ հավասար ծախքի կոէ: Իսկ ինչի՞ է հավարերի թեքությունը Գա/Գպր սար հավասար արդյունքի կորի թեքությունը: Հիշենք, որ կոր գծի թեքությունը նրա որնէ կետում հավասար է այդ կետում կորին տարված շոշափողի թեքությանը: Հավասար արդյունքի կորի դեպքում այդ թեքությունը հավասար է նշված երկու գործոնների «փոխարինման հարաբերությանը»: Վերջինս կախված է արտադրության այդ երկու գործոնների հարաբերական սահմանային արդյունքից, այսինքն` ՍԱս,/ՍԱսր-ից,ճիշտ այնպես, ինչպես ավելի վաղ ցույց էր տրված, որ սպառողի անտարբերության կորի երկայնքով երկու ապրանքների փոխարինման չափը հավա-

դեպքում ձեռնարկությունը նվազագույնի կհասցնի արտադրության իր ծախքերը. 7.

Ցանյացաժ երկու ներդրանքների սահմանային արդյունքների հարաբերությունը պետք է լինի նրանց գործոնայինգների հահավասար րաբերությանըՓոխարինման հարաբերություն Հ աշխատանքի սահմանային արդյունք -

հողի սահմանային արդյունք Հ

Չավասար

կորը աշխատանքի գին

Ռ արդյունքի արդյունքի

կորի

թեքություն Բեքությ

ՀԵՀ Շ»

ՀՀՀ

հողի գին 922.Օախսված(վերջին) 7

դոլարից ստացված մեկ դոլարին համարժեք սահմանային արդյունքը սյչետք է նույնը լինի արտադրության ցանկացած գործոնի համար.

աշխատանքի սահմանային արդյունք աշխատանքի գին հողի

մահմանային արդյունք ան

հողի դր գ գին

Սակայն վերացական բացատրություններով երկու սահմանային ապրանքների հարաբերությանը րությունների (տես`54տակար չպետք բավարարվել: Միշտ հիշեք այն բանագլխի հավելվածը):

ՆՎԱԶԱԳՈՒՅՆ ԾԱԽՔԻ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԸ

Այսպիսով, օգտագործելով գծագրերի մեր զինանոցը, հանգեցինք այն պայմաններին, որոնց

ՎԱՎԵԼՎԱԾԻ

կան տնտեսագիտական բացատրությունը, որը պարզաբանում է, թե ձեռնարկությունը տարբեր ներդրանքների վրա կատարվող իր ծախքերը ինչպես պիտի բաշխի, որպեսզի ծախսված ամեն մի դոլարին ընկնող սահմանային արդյունքները .հավասարեցնի:

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

Արտադրության ֆունկցիայի աղյուսակը աշխատանքի յուրաքանչյուր սյունակի ն հողի յուրաքանչյուր տողի համար թվարկում է այն արտադրանքը, որ հնարավոր է արտադրել: Փոփոխական մեկ գործոնի նվազող հատույցը, երբ մյուս գործոնները պահվում են հաստատուն, կարելի է ցույց տալ` հաշվելով ցանկացած տողի կամ սյունակի նվազող սահմանային արդյունքները:

Վավասար արդյունքի կորը պատկերում է ներդրանքների այն համակցությունները, որոնք տալիս են արտադրանքի միննույն մակարդակը: Հավասար արդյունքի այդպիսի կորի թեքությունը կամ փոխարինման հարա-

.»-ՕԱԽՆՔԻ

ՎԵՐԼՈՒՕՈՒԹՅՈՒՆ

բերությունը հավասար է հարաբերական սահմանային արդյունքներին (օրինակ՝ ՍԱսչ7 ՍԱսպր): Վավասար ընդհանուր ծախքի կորերը զուգահեռ գծեր են, որոնց թեքությունները հավասար են գործոնների գների հարաբերությանը (Գսչ/ Գար):Նվազագույն ծախքի հավասարակշռությունը տեշոշափման կետում, որտեղ հավասար արդյունքի կորը ղի է ունենում հպվում է, բայց չի հատում ԸԾ-ի առկա ամենացածր կորը: Նվազագույն ծախքերի հավասարակշռության վիճակում սահմանային արդյունքները համեմատական են գործոնային գներին, երբ հավասարվում են յուրաքանչյուր գործոնի վրա ծախսված ամեն մի դոլարի սահմանային արդյունքները (այսինքն՝ հավասարվում են բոլոր ՍԱ / Գլ -երը):

ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ՔՆՆԱՐԿՄԱՆ ՀԱՄԱՐ

հավասարարդյունքի կորեր հավասար ԸՇ-ի զուգահեռ գծեր փոխարինման հարաբերություն -

ՍԱսչՍԱսպր /

նվազագույն ծախքը շոշափ-

Գսչ / Գար-ը որպես հավասար ԸԾ-երի զուգահեռ գծերի

ման

թեքություն

կետում.

ՍԱս,7 ՍԱպպրԳսչ7 Գարկամ / Գակր ՍԱսչ/ Գսչ ՍԱսպր Հ -

ՀԱՐՑԵՐ ԿՐԿՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՐ

Ցույց տվեք, որ աշխատավարձի մեծացումը, երբ հողի վարձավճարը պահվում է հաստատուն, ավելի կթեքի հավասար ծախքի ուղիղները ն նկար 43խ-3-իշոշափման Գ կետը կտեղաշարժի դեպի հյուսիս-արնմուտքի Բ կետը՝ այժմ արդեն ավելի էժան ներդրանքը փոխարինելով ավելի թանկով: Արհմիության ղեկավարները պիտի հաշվի առնե՞ն այս փոխառն-

չությունը: .

Ո՞րն է ներդրանքի նվազագույն ծախսատար համակցությունը, եթե արտադրության ֆունկցիան տրվում է աղյուսակ 43-7-ով, իսկ ներդ-

րանքների գներն այնպիսիք են, ինչպիսիք են տրված նկար 43-3-ում, երբ ք-346: Ներդրանքների նույն գների դեպքում, ո՞րը կլինի նվազագույն ծախքատարհարաբերությունը եթե արտադրանքը կրկնապատկվի՝ 692: Ի՞նչ տեղի կունենա «Գորդառնալով ք ծոնի լարունության» կամ հող/աշխատանք հարաբերության հետ: Կարո՞ղ եք բացատրել, թե ծավալի հաստատուն հատույցի դեպքում ինչո՞ւ այս արդյունքն ուժի մեջ կմնա արտադրանքի ցանկացած փոփոխության պարագայում: ցույց

ԳԼՈՒԽ

ԱՌԱՋԱՐԿԸ ԵՎ ԳՆԱԳՈՅԱՑՈՒՄԸ

ՄՐՑԱԿՑԱՅԻՆ

ՇՈՒԿԱՅՈՒՄ

Արտադրության ծախքերը մրցակցային գների վրա չէին ազդի, եթե չազդեին առաջարկի վրա: Ջոն

Ստյուարտ Սիլ

Յուրաքանչյուր շուկա ունի երկու կողմ` առաջարկ ն պահանջարկ: Եթե ցանկանում ենք հաս կանալ, թե 1990 թ. աշնանը նավթի գներն ինչու կրկնապատկվեցին`ֆինանսական շուկաներում ստեղծելով խառնաշփոթ, իսկ սպառողների շրջանում` անհանգստություն, պետք է մանրազնին ուսումնասիրենք առաջարկի ն պահանջարկի բարդ փոխազդեցությունը նավթի համաշխարհային շուկայում: Պետք է վերլուծենք նավթամթերքի պահանջարկի որոշիչները, իսկ առաջար-

:ձեռնարկությունների ն արտադրաճյուղերի առաջարկի շարժը: Կտեսնենք, որ առավելագույն շահույթի ձգտող ձեռնարկության արտադրության ծավալը կախված է արտադրության ծախքերից: Ձեռնարկության համար սահմանային ծախքը ա.ռաջարկին վերաբերող որոշումների վրա ազդելու տեսակետիցկենտրոնական դեր է խաղում: Այս գլխի երկրորդ կեսում ցույց կտրվի, որ սահմանային ծախքը առանցքային նշանակություն ունի ոչ միայն ձեռնարկության, այլն արկի առումով գնահատել, թե արտադրության տադրաճյուղի համար: Կավարտենք՝ ուսումնածախքերն ինչպես են ազդում գործարար որոսիրելով մրցակցային արտադրաճյուղի արդյուշումների վրա: Առաջարկի ն պահանջարկի այս նավետությունը: Կհամոզվենք. որ արտադրութբոլոր հիմնաքարերն ուսումնասիրվել են նայան ոչ ձի վերակազմակերպում չի կարող կատախորդ գլուխներում, այժմ հարկ է միատեղել|էիլլրելագործել առկա ռեսուրսների` մրցակցային դրանք՝ մրցակցային շուկան վերլուծելու համար: շուկայի ստեղծած տեղաբաշխումը, թեն պարՍկզբում կդիտարկենք, թե արտադրության տադիր չէ, որ այդ տեղաբաշխումը արդարացի ծախքերնինչպես են կանխորոշում մրցակցային կամ անաչառ լինի:

ԼԱ

ԱՂԱ

ԱՆԱ

ԱԱ ԱԱ ԱԱԱԱ

Գործարար ձեռնարկությունները վճռական նշանակություն ունեն շուկայական տնտեսության համար: Այս փաստն արտահայտված է Ջ. Մ. Քեյնզի հետնյալ դիտողությունում. «Եթե ձեռնարկությունը գործում է, ապա Տնտեսի հետ ինչ էլ որ պատահի հարստությունը կկուտակվի, իսկ եթե ձեռնարկությունը քնած է, ապա Տնտեսն ինչ էլ որ անի. հարստությունը կնվազի»: Սակայն. իրականում ինչպիսի՞ն է գործարար ձեռնարկության վարքը: Կատարյալ մրցակցային ձեռնարկությունն ինչքա՞ն պիտի արտադրի: Ագարակատեր Գոմեսն ինչքա՞ն ցորեն պիտի արտադրի, եթեցորենը վաճառվում է բուշելը Ֆ3-ով: Փիտսբուրգիի

ԱՄ

ԱմաԱԱ

Աա

ածխի ն կոքսի ձեռնարկությունը քանի՞ ածուխ պիտի արդյունահանի, եթե մեկ ածխի շուկայական գինը 525 է:

տոննա տոննա

ՄՐՑԱԿՑԱՅԻՆ ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅԱՆ ՎԱՐՔԸ

Այս գլխում կատարյալ մրցակցային ձեռնարկությունների վերլուծության մեջ կենթադրենք. որ մրցակցային ձեռնարկությունը առավելագույնիէ անցնումշահույթը, որը հավասար է ընդհանուր հասույթից հանած ընդհանուր ծախքը: Շահույթն առավելագույնի հասցնելու համար անհրաժեշտ է, որ ձեռնարկությունն իր ներքին գործառնութ-

ԵՎ ԳՆԱԳՈԾԱՑՈՒՍԸ

ՍՐՏԱԿՏՑԱՅԻՆՇՈՒԿԱՅՈՒՄ

. ԿՈՌԱՋԱՐԿԸ

յուններն անպայման արդյունավետորեն կատարի (կանխի կորուստները, բարձրացնի աշխատողների ոգին, ընտրի արտադրության արդյունավետ գործընթացներ ն այլն). իսկ շուկայում կայացնի տրամաբանական որոշումներ (ներդրանքների հաձապատասխան քանակությունները ձեռք բերի նվազագույն ծախքերով ն ընտրի արտադրանքի լավագույն մակարդակը): Ձեռնարկությունն ինչո՞ւ է ցանկանում առավելագույնի հասցնել շահույթը: Շահույթը ընկերակցության զուտ վաստակն է կամ պահումներից հետո մնացած փողը: Դա այն գումարն է, որ ձեռնարկությունը կարող է կրկին ներդրել նոր գործարանի կամ սարքավորման մեջ, օգտագործել այլ ձեռնարկություններ գնելու կամ ֆինանսական ներդրումների համար: Գործունեության այս բոլոր ձները բարձրացնում են ձեռնարկության արժեքը սեփականատերերի համար:

(բ) Ձեռնարկություն

(ա) Արտադրաճյուղ Գ

ԱրտադրաճյուղիՁեռնարկության արտադրանք

արտադրանք

Նկար 5-1. Պահանջարկի կորը կատարյալ մրցակցի համար հորիզոնական է: Ձախ կողմում արտադրաճյուղի պահանջարկի կորն է, որի Ա կետում պահանջարկն առաձգական չէ: Սակայն կատարյալ մրցակիցը այնքան աննշան մաս ունի շուկայում, որ պահանջարկը նրան թվում է հորիզոնական (այսինքն՝ կատարյալ առաձգական): Կատարյալ մրցակիցը շուկայական գնու կարող է վաճառել այնքան, որքան կամենում է:

են ծախքը շահույթները կապված տ, ապա ռնարկությունը ասույթների րի,հրին է կառուցն

որ

լավ պատկերացնիիր ժախքերի գլխում վերլուծեցինք ծախքի ամածքը: Նախորդ մենակարնոր հասկացությունները: Հիշեք ընդհանուր ծախք, միջին կամ միավորի ծախք հասկացությունները, ինչպես նան սահմանային ծախք վճռորոշ հասկացությունը, որն արտադրանքի լրացուցիչ միավորի արտադրության հավելյալ ծ ախքն ն է: ձե է: Ան դրադարձեք աղյուսակ 4-3-ին., որպեսզի վստահորեն տարբերակեք ծախքի այս կարնոր հասկացությունները: Կատարյալ մրցակցության աշխարհը գրնն ընդունողների աշխարհ է: Գինն ընդունողը այն ձեռնարկությունն է, որը շուկայի համեմատուքյամբ այնքան փոքր է, որ շուկայական գնի վրա չի կարող ազդել, ուստին պարզապես գինն ընդունում է որպես տրված: երբ ագարակատերերը Մ ը ե մ են մ միատեսակ վաճառու արտադայնպիսի րանք, ինչպիսին ցորենն է, նրանք դա կարող են վաճառել մեծ թվով գնորդների, որոնք պատրաստ են մեկ բուշելի համար վճարելու շուկայական Ֆ3 գինը: ճիշտ այնպես, ինչպես շատ տնային տնտեսություններ հարկադրված են ընդունելու նպարեղենի խանութներում կամ կինոքջատրոններում գոյություն ունեցող գները, այդպես էլ մրցակցային ձեռնարկությունները հարկադրված են իրենց արտադրածցորենի, նավթի կամ ածխի շուկայական գները: Գինն ընդունող կատարյալ մրցակցին կարող ենք նկարագրել` ուսումնասիրելով, թե շուկան ինչպես է ընկալվում մրցակցային ձեռնարկուքյան կողմից: Նկար 5-1-ը ցույց է տալիս արտադպետք

ընդունելու

.,րաճյուղի պահանջարկի կորի (ՊՊ կորի) ն մեկ առանձին մրցակցային ձեռնարկության պահանջարկի կորի (պպ կորի) տարբերությունը: Քանի որ մրցակցային որնէ արտադրաճյուղում ընդգրկված ձեռնարկությունները շուկայի համեմատությամբ փոքր են, ապա պահանջարկի կորի` ձեռնարկությանը վերաբերող հատվածը արտադրաճյուղի կորի միայն մի փոքրիկ հատվածն է: Գծապատկերի լեզվով պահանջարկի կորի ձեռնարկության բաժինն այնքան փոքր է, որ կատարյալ մրցակիցը թզուկի իր աչքերով ձեռնարկության է որպես լրիվ պպ պահանջարկի կորը տեսնում հորիզոնական կամ անսահման առաձգական: Նկար 5-ը լուսաբանում է, թե առանձին ճրցակցի պահանջարկի առաձգականությունն ինչու չատ ավելի մեծ է, քան ամբողջ շուկայինը: Քանի որ մրցակցային ձեռնարկությունները չեն կարող ազդել գնի վրա, ապա վաճառված յուրաքանչյուր միավորի գինը ձեռնարկության վաստակած հավելյալ հասույքն է: Օրինակ, եքե ճեկ միավորի շուկայական գինը Ֆ40 է, ապա մրցակվաճառել այնքան, ամենում է: Եթե նա որոշի որքա 100ի փոխարեն վաճառել 101 միավոր, ապա .,.նրա հասույքը կավելանա ճիշտ Ֆ40-ով: Կատարյալ մրցակցությունը տեղի ունի, երբ ոչ մր արտադրող գնք վրա չի կարող շուկայական ՝

ցային ԳԱՆ

ՏՈով Կարող

ԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՅԱՆՃՋԱՐԿԸ

ազդել: Կատարյալ մրցակցության դեպքում գոյություն ունեն բազմաթիվ փոքր ձեռնարկություն ներ, որոնցից յուրանքանչյուրն արտադրում է նույն ապրանքը, ն ամեն մեկն առանձին վերցված այնքան փոքր է, որ շուկայական գնի վրա չի կարող ազդել: Նման պայմաններումյուրաքանչյուր արտադրող գործ ունի պահանջարկի լրիվ հորիզոնական կորի (կամ պա-ի) հետ, հետնաբար, յուրաքանչյուր հավելյալ միավորի վաճառքից ստացված հավելյալ հասույթը հավասար է շու կայական գնին:

ՄՐՑԱԿՑԱՅԻՆ ԱՌԱՋԱՐԿ,

ԵՐԲ ՍԱՀՄԱՆԱՅԻՆ

-ԾԱԽՔԸ

ՀԱՎԱՍԱՐէ ԳՆԻՆ

Տրված ծախքերի, պահանջարկի ն շահույթն առավելագույնի հասցնելու դեպքում մրցակցային ձեռնարկությունն ինչպե՞ս է որոշում այն քանակությունը, որ ինքը պիտի առաջարկի: Ակնհայտ է, որ առաջարկվելիք արտադրանքի քանակուքյունը պետք է կախված լինի արտադրության ծախքերից: Որպես օրինակ վերցնենք հեծանիվների առաջարկը: Ոչ մի ողջամիտ ձեռնարկուքյուն դյուժինը մեկ դոլարով հեծանիվ չի առաջարկի, քանի որ այդ գինը չի ծածկի նույնիսկ նստելատեղի ծախքը: Մյուս կողմից, եթե հեծանիվը վաճառվեր հատը 5Ֆ10 միլիոնով, ապա ամեն ոք կշտապեր հեծանվի նոր ձեռնարկություն բացել: Արտադրանքի վերաբերյալ ձեռնարկության որոշումը բնականոն պայմաններում այնքան էլ ակնհայտ չէ ն կապված է արտադրանքնարտադրելու սահմանային ծախքի հետ: Տեսնենք, թե ինչպես: Աղյուսակ 5-1-ի տվյալները մեզ կարող են օգնել հասկանալու մրցակցային ձեռնարկության առաջարկի որոշիչները: (Ուշադրություն դարձրեք, որ այս աղյուսակը պարունակում է ծախքերի հազարապատիկ մեծ այն նույն տվյալները, նակում ենթադրենք, թե ապրանքի շուկայական գինը ՏՖ40 է: Ասենք թե ձեռնարկությունն սկսում է միավորի վաճառքից: Սա բերում է Տ40:3.000-Ֆ120.000 ընդհանուր հասույթ, որը Ֆ130.000 ընդհանուր ծախքի դեպքում հանգեցնում է 10.000 վնասի: Ձեռնարկության հաշվապահն ասում է. «Տեսե՛ք, լրացուցիչ միավորների վաճառքի դեպքում յուրաքանչյուր միավորի հասույթը 540 է, մինչդեռ սահճանային ծախքը ընդամենը 521 է: Լրացուցիչ միավորները բերում են շատ ավելին, քան դրանց ծախքերն են, այնպես որ եկեք մեծացնենք արտադրությունը»: Ձեռնարկությունը փորձում է արտադրության 5.000 միավորի մակար-

դգակը:Այս արտադրանքի դեպքում ձեռնարկուքէ, իսկ ծախյան հասույթը Ֆ402:5.000-Ֆ200.000 այնպես որ նա կրկին կորցնում է քերը՝ 210.000, Ֆ10.000:

Հաշվապահը նկատում է, որ արտադրանքի միավորի դեպքում սահմանային ծախքը Ֆ60 է, որն ավելին է, քան Ֆ40 գինը, այնպես որ արտադրված յուրաքանչյուր միավորի դիմաց ձեռնարկությունը կորցնում է Ֆ20 (որը հավասար .է գնից հանած ՍԾ): Այժմ ձեռնարկությունը տեսնում է, որ առավելագույն շահույթով արտադրանքը ստացվում է այն դեպքում, երբ սահմանային ծախքը հավասար գնին: Այս պնդման հիմքում ընկած է այն տրամաբանությունը, որ ձեռնարկությունը միշտ կարող է լրացուցիչ հասույթ ստանալ, քանի դեռ գինն ա«Վելիբարձր է, քան վերջին միավորի սահմանային ծախքը: Ընդհանուր հասույթը հասնում է իր առավելագույնին, երբ հավելյալ արտադրանքի վաճառքից այլես հնարավոր չէ որնէ հավելյալ շահույթ ստանալ: Արտադրված վերջին միավորը առավելագույն շահույթի կետում բերում է այնքան հասույթ, որ ճշգրիտ հավասար է այդ միա5000

ՓԱ ԵՈ՞րն էհավե ր նն Արին ծախքն Է: սահմանային Ո՞

ԻՔ:դիտարկելով աղյուոնը ստուգենք կա Այս 4.000 սակ 5-1-ը: Սկսած միավոր առավելագույն Դա

ՔԸ: քը.

նոն

)

շահութաբեր արտադրանքից, եթե ձեռնարկուՔյունը վաճառի լրացուցիչ 1 միավոր նս, ապա ԱՌ միավորի Ֆ40 գնի դեպքում սահմանային ծախքը կլինի 540,01: Այսպիսով, ձեռնարկությունը 4001-րդ միավորի վրա փող կկորցնի: Նմանապես, ձեռնարկությունը Ֆ0,01 կկորցնի, եթե 1 միավոր պակաս արտադրի: Սա ցույց է տալիս, որ ձեռնարկության առավելագույն շահութաբեր արտադրանքը ճիշտ համապատասխանում է

.ծախքին: Ահավասիկ,ձեռնարկության առաջարկի կաճոնք կատարյալ մրցակցության դեպքում. շչա.հույթն առավելագույնի հասցնող ձեռնարկութունն իր արտադրությունը կպահի այն մակարդակի վրա, որտեղ սահմանային ծախքը հավաԿարէ գնին. Սահմանային ծախք Հգին կամ ՍԾՀԳ Նկար 5-2-ը գծապատկերի միջոցով լուսաբանում է ձեռնարկության առաջարկի որոշումները: Երբ արտադրանքիշուկայական գինը ֆ40 է, ձեռնարկությունը, օգտվելով աղյուսակ 5-1-ում բերվածիր ծախքիտվյալներից, հայտնաբերում է,

ԿՈՌԱՋԱՐԿԸ

ԵՎ ԳՆԱԳՈՅԱՑՈՒՄԸ

ՄՐՑԱԿՑԱՅԻՆՇՈՒԿԱՅՈՒՄ

Մրցակցայինձեռնարկությանառաջարկի որոշումը

(7)

Քանակ ք

(2) Ընդհանուր ծախք ԸԾ

(3)

1.000

5) Գ

(Ֆ)

ՄԾ

(Ֆ)

(6)

(7 Շահույթ

ԸՀ

(Ֆ)

Ընդհանուր հասույթ

Գին

ծախք

ՍԾ

(5)

(4)

Միջին

Մեկ միավորին ընկնող սահմանային ծախք

(Ֆ)

55.000

85.000

40.000

2.000

110.000

80.000

3.000

130.000

43,33

120.000

3.999

159.960,01

40,000

159.960

4.001

160.040,01

5.000

210.000

32.98 39.99 ա20 40,071

40.:

"տ

40.

ԱԱ:

"17

14600005»ա0

40,000Է

160.040

200.000

Աղյուսակ 5-1. Շահույթն առավելագույնի է հասնում երբ սահմանային ծախքը հավասար է գնին

Այս աղյուսակում օգտագործված են ծախքի այն նույն տվյալները, որ վերլուծվել են նախորդ գլխում (տես՝ աղյուսակ 4-3: Արտադրանքի մեջ մի փոքրիկ ճշգրտում ենք կատարել, որպեսզի 4.00 միավորին համապատասխանողնվազագույն միջին ծախքի

որ այդ սահմանային ծախքին համապատասխանող արտադրության մակարդակը 4.000 միավոր է: Հետնեաբար,Ֆ40-ին հավասար շուկայական գնի դեպքում ձեռնարկությունը կցանկանա արտադրել ն վաճառել 4.000 միավոր, մի քանակ, որը նկար 5-2-ում համապատասխանում է Ֆ40գինը պատկերող ուղիղի ն ՍՇ-ի կորի հատման Բ

-0,01 -10.000

արտադրության այն մակարդակի դեպքում, շրջակայքում որոշենք ծախքի մակարդակները: Մյունակ (3-ի սահմանային ծախքի հոծ շեղատառ արժեքները ստացվել են ՍԾ-ի սահուն կորից: Սյունակ (3-ի ՍԾ-ի տողամիջյան թվերը ՍԾ-ի ճշգրիտ արժեքներն են:

նը, որի դեպքում ձեռնարկությունը շահույթ չունի, իսկ հասույթները ճշգրիտ ծածկում են ծախքերը: Իսկ ի՞նչ կպատահի, եթե ձեռնարկությունն ընտրի արտադրանքի ոչ ճիշտ քանակ: Եքե շուկայական գինը լիներ Ֆ50, ապա ձեռնարկությունն արտադրության քանակը պետք է ընտրեր ըստ նկար 5-2-ի Ա հատման կետի: Նկար 5-2-ի կետին: Այսպիսով, ընդհանուր դեպքում ձեռնար .0ստվերագծված եռանկյան միջոցով կարող ենք կության սահմանային ծախքի կորը կարող է օգ. հաշվել անհաշվենկատ Բ կետում արտադրանք տագործվել նրա արտադրության լավագույն տվող ձեռնարկության շահույթի կորուստը Ֆ50 սանդղակը գտնելու համար. առավելագույն շագնի դեպքում: Այս եռանկյունը արտադրության Ահութաբեր արտադրանքը կթողարկվի այն կեից Բ տիրույթում պատկերում է գնի ավելցուկը տում, որտեղ գինը պատկերող ուղիղը կհատվի ՍԾ-ի նկատմամբ: Ա-ից վեր գծեք համանման սահմանային ծախքի կորի հետ: ստվերագծված եռանկյուն չափից ավելի արՆան նկատենք, որ ըստ աղյուսակ 5-1-ի, ար., տադրելու վնասը ցույց տալու համար: տադրության 4.000 միավորի դեպքում միջին կամ Ընդհանուր կանոնը հետեյալն է. միավորի ծախքը նույնպես Ֆ40 է, այնպես որ Շահույթն առավելագույնի հասցնող ձեռնարկությունն իր արտադրանքը ապիտիպահի ձեռնարկությունը նպատակակետին է հասնում հենց այնտեղ, որտեղ ընդհանուր հասույթը հաայնայիսի մակարդակի վրա, որի դեպքում սահԲ է մանային ձախքը հավասար է գնին: Գծապատկեվասարվում ընդհանուր ծախքին: կետը ծախէ է, քածածկման կետն ռու առտահայտված՝դա նշանակում ե որ ձեռորը ցույց տալիս այնգի-

քւսժիողն վմզցԵ վդԲ ղ մո մուս ԱասՀշհոմտոտի -ով ուսցծոքոհմղզըդմոժմոցոտղոտտ -ոհոտրով դզ սձդվ դմզտզկ դոր -տով ԵԾ Ղ յ 14 'Ժժզմտոծոց :վտզհ դռոըրտով ը տոմ վիշսմսկ մղմոձոս -տ վմցոմնտտմտ դոլՀսկմողսզց տոտ 'դվ,ո,տ վցողվոտտոխոնցով մդվե դողոքոհա: զՎՎ գ ցմահ փ -Աոձոստ գցոԹւսկմոցազծԱմս (ՕՈ) ՏողվդԱմզիվժովոօ դվրոդորվտո մոռ -ով դոլ(աւսկմոցսզօ դվրոծկոծմը նսդծոով վցռոսծուզիոսո դմՈսվո2

կողոժ (մտեոով) բ -

շ ՛

Օշ

տղ

դոնհցոցոմոլոց.Ե

Էյ Հ

0Ե

Զ Շ

ԶՈ

Յ բ

Ձ -՛

-Վ08 Ե

ՉՈ

դոքժսկմոտդսզՇ

յե

հո ՛

ցմսհ

Ցոժդմմղզի վմոլոց դվլրոցոը տմդ մմսղ վղմոճոստ -2-օ մող

-կտո

մկմոձոստ դոքլմւսկմողսղՇ Վղքմածվմոնտն զժղ «զծոտվո մցոսծտետիդ մմզգդոցի մլ գոյա -`մոցօղք տոտ մծոյոք ցտկտոսփափցվճվը գտ 1 ոշսդստն մյվե կով մճոյոքթ ցո աջոծ վզի -տո/սփսփ ցամ յմ վղիտ ) ըյսցստն մճոսոտվ մսդովնցմ մս ոշսդրցմ1 դցոճյոո դդվե 412 Ղգջմսե վմտնոն վտվո մմզ Ադղս(8յսկմոցսզօ զժ 1 Աղսմնողղժ Ամս Ամցսգոկ դրո օտիդովվ լ տմի դոլժսդոտմտքոմտ ոը

Պեհրո Արորն

:ցվմզժ

մե

-ՀամոՉ :ԱԺցոտոո շոտվլծտղմոնտն դվիսվ) ղզճզ ցո 'վմղկ ոոցի չվմ մզիտ ուսժոզն նորո մս վց -տձմ Ղզմնտտմոտ վղոցղսմոՀ վտվտ մդս/(8սկմոց -սզջ ցվրոցտբվտո 1 մտոտիտվ մցվե 'ցվժոիլտոց մմղ զբ դոլմսմնոմվ ո՛ր :ոտցի 000-02Փ ցրովը վմղմղ մդյս(տսմնտտմտ ըյստղկ Ե 'զ 000:99Փ մժոլոց օոտիմեղտոտոռվ ցո/ժսկմոցսզց մս վց «ՊԺ-մմզցոույի մ վցծով ԿցՈսծոծոխը 1 Ժտզիո մռոս(Ձյսկմոցռսզօ ՛1 տո մըզտոլոոտոխ տշվգ :Ացյս(81սգգց1սօմսԵ 1գցծզմոնոն 'իսյզմդ մզցտոյսմսկ ղովցոսդ մց

որումտցտկդոծկ զ

յմա -ոկստ վմզծոլոց ցտիմետտոտով մսխմ փզփ -տո՛ղսո|ցոՂ վմՈսոով ցողկոխմՇ :մտո՛յսմսհ ոմց վոտ դյոճմս ըոսժոգն նղ :Աժգոմտցտրո զմ -նոտմոո: Հցվ4ս վդյս տՀվը Ացոս(տսկմոցսզօ զց -հցմ ցզ ըոսկոցոսմոՀ մմզցե զժզ 'մոմտղտզէ մմ Ղ վմզցնստտովչտցտկտմ -զմոյոց վս ցոյզստի -նոտմոտ 'վմզժոսմը ռօգ Ժվովհոջդվ 'մզժոլոց ցող -տոլսփսփ վովոցրո ցզ ըոսսշղզիշտվ վմզժոլոց ցոէՅսկմոցսզ`Շ :մօմտիոտոուշոտ վմզդդզմօդտ Ղ մմոՋիտօմոի 'մվոՀ վմզորստտտմոռ դգ Ժվովո Հվ 'մզմովոօ օոիմետտոտոտվ վովոցրտ դոլժ -Հյ1սմնոտմո 1գմոօի 1 մսիտտմոխ մռղսմԹսկմոգդ -Ազօ ոսդոծմշտղկոդոնրոք զՂտոցմոդ :մմզդդւսմ -Ցյսմսիտտմոփո ցվրոմետցոռրոհ մվ յզմտտտկլ ողսկոդւսմոՀ ոդ 'ուսմնտտմտ վ շդվչս ԱուսԹասկ -Աոցսզօ մմղ 'ուսմոզն դրո ղկովգոսդմս 'ՄղգՀ -վվ մոոով Հսմոդողոտվ ԱԺդոնոծցով ող վցՓզեռովկ :վտոմսդ 00099 տմղզցծզմոնոն Ամցոտոռշտ սզնչգցվը '000"02Փ 1ղըծմսկ 1 ոռսկոդոծդ 'մլս(սգցւսցմսԵ )գկոց

ոոս1ժոսկմոցազծ, «Աժոլոց Հավը որամնու 6ղ ձսքնմ

1զգոհովոո

ՀԱ(Յսմնոտմո

-մո «Սմ

«վքնսդողվու աուն ցվմպի գ մոր կոմ

Վ մօոծ

ցգմստոոփ

մդվենղտ

-տիով ց-ՕՈ դտլ8սկմոցսգօ ուսժոզն վցե նդ :լողվ վցե դտկորողյսշ օ6-Փ օտիմտ 5ՈսՑ իսծսձվը ոս---օ վե ցտղոդսեվմսվ ո, մոդ վդյս ցմսԵ Ադյս(8սկմոցսզօ գՓՃցգզմնոժցզ'ղոդվմՕ ։Ամղմոլոց ցտկտոխփսփմվ 1զկցոց ոցն -սմողՏչ ողո գգ 'Ամցոտտողշո մվ վըճզմոնտնկ ոյսդոծԱչտկոցորտք Ղտոջմոկ դսմ1ժսկմոց -սզց կղմս 'ողզոտմցովնըց :տցզուսկ վնզտ մմ.գ մվ )գցծգմոնոն 1 ուսո ոն :Ամց1ս181սզդյսօմսԵ -ցտծ մցս(8գսկմոցսզջ մս '1 մօտ6 ցոժցրո ռդվե մմղ 'մժոզն մսիտմոցվ ցո ըյսդը ՝ ոմյսն Ծվցսց դոլժսկմոցսզծՇ -տհ տսցովնցմ մզը վղմոծոստ

ՍՂՈՈՔՈՍ,ՎՍՈՆՈՆ ԻՎ ՍԺՂՈՕ ՍՎՍՂՈԷՆՂՄ

մը

Դո

մոմոծո

ԴՈո/ՍՉ ԿՍՊՂԺՂԱՄԱՌ

ԻԶ մոմՈՓՂՈէր

Հ ցմա մեմոճոմ մմայ վծո/ոք ցվրոդորվոո ցտ/ակմոդ

նի ԴԱՔԱԽՍՏՎԵՌՈՉՏՂՏԱՄԴՎՈ

ԱՌԱՋԱՐԿԸԵՎ ԳՆԱԳՈՅԱՏՈՒՍԸ

ՍՐՑԱԿՑԱՅԻՆՇՈՒԿԱՅՈՒՄ

Ծախքածածկման

դադարի գները

Հ5 Ծ

5 Գ»

2/-7

Ծախքածածկման

ՄՔԾ

կետ

Քանակ

Նկար 5-3. Ձեռնարկության առաջարկի կորը ՍԾ-ի կորի երկայնքով իջնում է մինչն դադարի կետը Ձեռնարկության առաջարկի կորը համապատասխանում է նրա ՍԾ-ի կորին, քանի դեռ նրա հասույթը գերազանցում է փոփոխական ձախքին: Երբ գինն ընկնում է դադարի Գլ կետից էլ ցած, կորուստները դառնում են ավելի մեծ, քան հաստատագրված ծախքերը, ն ձեռնարկությունը փակվում է: Հետնաբար, հոծ կորը ձեռնարկության առաջարկի կորն է:

Այն չափազանց ցածր շուկայական գինը, որի դեպքում հասույթը ճիշտ հավասարվում է փոփոխական ծախքին (կամ, որ նույնն է վնասը ճշտորեն հավասարվում է հաստատագրվածծախքին), կոչվում է դադարի կետ: Դադարի կետից բարձր գների դեպքում ձեռնարկությունը, իր սահմանա-

յին ծախքի կորին համապատասխան, արտադրությունը կշարունակի, որովհետն, թեպետ փող է կորցնում, բայց գործունեությունը դադարեցնելու դեպքում ավելի շատ կկորցներ: Դադարի կետից ցածր գների դեպքում ձեռնարկությունն աշխատանքը դադարեցնելու հետնանքով ոչինչ չի արտադրի, որովհետն դադարելով գործել, ձեռնարկությունը կկորցնի միայն իր հաստատագրված ծախքերի չափով: Նկար 5-3-ը ցույց է տալիս ձեռնարկության դադարի ն ծախքածածկման կետերը: Ծախսածածկման կետում գինը հավասարվում է ՄԾ-ին, մինչդեռ դադարի կետում գինը հավասարվում է ՄՓԾ-ին: Վետնաբար,ձեռնարկության առաջարկի կորը նկար 5-3-ի հաստ հոծ գիծն է: Այն ուղղաձիգ առանցքի երկայնքով բարձրանում է դեպի դադարի կետին համապատասխանող գինը, ցատկում մինչն դադարի Ն՛ կետը, երբ Գ-ն հավասարվում է ՄՓԾ-ի մակարդակին,այնուհետն ՍԾ-ի կորով շարունակելով բարձրանալ դադարի գինը գերազանցող գների դեպքում: Գործունեությունը դադարեցնելու պայմանների վերլուծությունը հանգեցնում է այն անսպասելի եզրակացությանը, որ շահույթն առավելագույնի հասցնող ձեռնարկությունները կարճատն ժամանակաշրջանում շարունակում են գործել, Այս իրավիթեպետ փողի կորուստ են ունենում: ճակը տեղի ունի առանձնապես այն ձեռնարկությունների համար, որոնք մեծաքանակ արտադրամիջոցների տեր են ն, հետնաբար, ունեն մեծ հաս։տատագրվածծախքեր: Այսպիսով, վնասով ար.,.՛տադրությունըշարունակելը ձեռնարկությունների համար հաճախ պակաս ծախքատար է, քան գործունեությունը դադարեցնելն ու դեռես հարկադրաբար մեծ հաստատագրվածծախքեր կատարելը:

ՎԱՐՔԸԱՌԱՋԱՐԿԻԱՌՈՒՄՈՎ

Բ. ՄՐՑԱԿՑԱՅԻՆԱՐՏԱԴՐԱՇՅՈՒՂԻ

Տեսանք, որ մրցակցային ձեռնարկություններիառաջարկի որոշումները հանգում են արտադրան քի այն մակարդակին, որի դեպքում սահմանային ծախքը հավասար է գնին: Սակայն մրցակցային շուկան բաղկացած է մեծ թվով ձեռնարկություն ներից, իսկ մեզ հետաքրքրումէ ոչ թե մեկ առանձին ձեռնարկության, այլ ձեռնարկությունների որպես ամբողջության վարքը: Ինչպե՞ս կարող ենք մեկից անցնել դեպի բազմաթիվը:

ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ

.ՄԸ՝ ԲՈԼՈՐ

դ ԱՌԱՋԱՐ

ԱՌԱՋԱՐԿԻ

ԱՐՏԱԾՈՒ-

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԻ

ԿՈՐԵՐԸ Ե

ԳՈՒՄԱՐԵԼՈՎ

ԱՐԵԼՈ

Ենթադրենք, թե գործ ունենք ձկան մրցակցային չուկայի հետ: Տվյալ գնով Ա ձեռնարկությունը շուկա է հանում ձկան ինչ-որ քանակ, Բ ձեռնարկությունը` մեկ այլ քանակ ն այսպես շարունակ, Գ, Դնայլ ձեռնարկությունների համար: Յուրա-

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸ ԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

քանչյուր դեպքում առաջարկվող քանակությունը կորոշվի ձեռնարկության սահմանային ծախքերով: Տվյալ գնով շուկա հանված ըոնդհանուրքանակությունը կլինի ձեռնարկությունների առաջարկած առանձին քանակությունների գումարը այդ գնի դեպքում: Այս տրամաբանությունը հանգեցնում է առանձին ն շուկայական առաջարկների հետնյալ փոխառնչությանը. Ռրեէ արանքի շուկայականառաջարկի կոՀ հորիզոնական ուղոր ստանալու դությամբ գումարենք այդ ապրանքի բոլոր արտադրողների առանձին առաջարկների կորերը: Նկար 5-4-ում դա ցույց է տրված երկու ձեռնարկությունների համար: Որնէ գնի դեպքում ար տադրաճյուղի ԱԱ առաջարկի կորը ստանալու համար հորիզոնական ուղղությամբ գումարում ենք բոլոր ձեռնարկությունների առաջարկի աա կորերը: Ֆ40 գնի դեպքում Ա ձեռնարկությունը կառաջարկի 4.000 միավոր, իսկ Բ ձեռնարկութ յունը՝ 11.000 միավոր: Այդ պատճառով նկար 5-4 (գ)-ում ցույց տրված արտադրաճյուղի առաջարկի կորը տալիս է ամբողջ արտադրաճյուղի 15.000 միավոր առաջարկը` 540 գնի դեպքում գումարելով երկու առաջարկները: Եթե կա ոչ թե

երկու ձեռնարկություն, այլ երկու միլիոն, ապա արտադրաճյուղի առաջարկը կստանանք` ընթացիկ գնի դեպքում գումարելով բոլոր երկու միլիոն ձեռնարկությունների առանձին առաջարկների քանակությունները: Յուրաքանչյուր գնի դեպքում հորիզոնական ուղղությամբ արտադրանքի գումարը մեզ տալիս է արտադրաճյուղի առաջարկի կորը:

համայ պետք

(ա) Ա ձեռնարկության

(բ)

առաջարկ

Տ Ջ

Էջ

ԵՎ

ԵՐԿԱՐԱԺԱՄԿԵՏ

Դարասկզբին Քեմբրիջի համալսարանի մեծանուն տնտեսագետ Ալֆրեդ Մարշալն օգնեց ստեղծելու առաջարկի ն պահանջարկի այն Նա լծակները, որ օգտագործում ենք այսօր: նկատեց, որ կարճատն ժամանակաշրջանում պահանջարկի տեղաշարժերը գների ավելի շատ ճշգրտումներ են առաջ բերում, քան երկարատն ժամանակաշրջանում: Այդ հայտնագործությունն այսօր կարող ենք հասկանալ` զանազանելով ծախքերի տարբեր տեսակներին համապատասխանող շուկայական հավասարակշռության երեք

ձեռնարկության

(գ) Շուկայական առաջարկ

առաջարկ

ԿԱՐՃԱԺԱՄԿԵՏ

ՀՎՁԱՎԱՍԱՐԱԿՇՌՈՒԹՅՈՒՆ

օէ

ԱԿՆԹԱՐԹԱՅԻՆ,

Է»: |

|Ը

քբ

ՔանակԱ (հազար)

ՔանակԲ (հազար)

քս

բՖ-------թՖ»:

աժ

,-Է--՛ լ

՛ԴՕ

ՔՀ-քլքբ

Ամբողջքանակ(հազար)

Նկար 5-4. Շուկայական առաջարկը ստանալու համար գումարեք առաջարկի կորերը Գծագրերը ցույց են տալիս, որ շուկայական առաջարկի (ԱԱ) կորը ստացվում է առանձին առաջարկների երկու (ապ) կորերից: ֆ40 գնի դեպքում հորիզոնական ուղղությանբ գումարում ենք յուրաքանչյուր ձեռնարկության առաջարկած քանակությունները՝ ֆ40 գնի դեպքում ստանալով շուկայական ամբողջ առաջարկը: Սա տեղի ունի

եայ առաջարկիկոր

բոլոր

ձեռնարկությունների

ցանկացած գնի ն ձեռնարկություններիցանկացած թվի դեպքում: Եթե լիներ Ա ձեռնարկությանըհամանման ձեռնարկություն, ապա շուկայական առաջարկի կորը արտաքնապես ճիշտ կնմանվեր Ա-ի առաջարկի կորին, միայն թե՝ հորիզոնականգծաչափի հազարապատիկփոփոխությամբ:

(ՈՍՋԱՐԿԸ ԵՎ ԳՆԱԳՈՅԱՑՈՒՍԸ

ՍՐՑԱԿՑԱՅԻՆՇՈՒԿԱՅՈՒՄ

(բ) Կարճաժամկետ

(ա) Ակնթարթային

հավասարակշռություն

Պ՛

Աս

ՀՎ

(գ) Երկարաժամկետ հավասարակշռություն Գգ

Պ՛

Լ ԱԿ

Աս

Քանակ

ԼԼ. աա...--Ք Քանակ

Նկար 5-5. Գնի վրա պահանջարկի մեծացման ներգործությունը փոփոխվում է ժամանակաշրջանների

ըստ

տարբեր

Տարբերակում ենք այն ժամանակաշրջանները, որոնց դեպքում առաջարկի բաղադրիչները (ա) ժամանակ չունեն որնէ ճշգրտում կատարելու (ակնթարթային հավասարակշռություն), (բ) ժամանակ ունեն ճշգրտելու աշխատանքը նե փոփոխական գործոնները (կարճաժամկետ հավասարակեշռություն), (գ) ժամանակ ունեն լիովին

ճշգրտելու բոլոր գործոնները` ինչպես հաստատագրված, այնպես էլ փոփոխական(երկարաժամկետ հավասարակշռություն): Որքան երկար են ճշգրտման ժամանակաշրջանները, այնքան մեծ է առաջարկի արձագանքի առաձգականությունըն ավելի քիչ` գնի աճը:

ժամանակաշրջաններ` (1) աննթարքթային հավասարակշռության, երբ առաջարկը հաստատագրված է, (2) Սարճաժամնետհավասարակշռության, երբ ձեռնարկությունները կարող են մեծացնել իրենց արտադրանքը, թեպետն գործարաններն ու սարքավորումները հաստատագրված են ն (3 երկարաժամկետհավասարակշռության, երբ բո. լոր գործոնները փոփոխական են, այնպես որ ձեռնարկությունները կարող են հրաժարվել հին գործարաններից կամ կառուցել նորերը, իսկ ար տադրաճյուղ կարող են մտնել կամ նրանից դուրս գալ նոր ձեռնարկություններ: Նկար 5-5-ը ցույց է տալիս շուկայական հավասարակշռությունը այդ երեք ժամակաշրջանների համար: Դիտարկենք որնէ փչացող ապրանքի, օրինակ` ձկան առաջարկը: Ենթադրենք` պահանջարկը ՊՊ-ից աճում է Պ՛Պ-ի: Ակնթարթային հավասարակշռության վիճակում ձկան քանակությունը հաստատագրված է, այնպես որ ավելի մեծ պահանջարկը ակնթարթայինժամանակաշրջանում կտրուկ բարձրացնում է ձկան գինը: Սա ցույց է տրված նկար 5-5 (ա)-ում, որտեղ ավելի մեծ պահանջարկը ընթացիկ առաջարկի Աւկորի երկայնքով վեր է բարձրանում ն պայմանավո-

րում Հ՛ կետով ցույց տրված կտրուկ բարձրացած գինը: Գնի մեծ աճն անհրաժեշտ է, որպեսզի ձկան հաստատագրվածառաջարկը նորմավորվի ձուկ ցանկացողների միջն: Բայց նման բարձր գների դեպքում ձկնորսության ղեկի մոտ կանգնածները շուտով կցանկանան մեծացնել իրենց որսը: Կարճատն ժամանակաշրջանում նրանք նոր նավեր չեն կարող կառուցել, բայց կարող են վարձել ավելի մեծաՔիվ անձնակազմ ն աշխատել ավելի երկար: Փոփոխական գործոնների ավելի մեծ ներդրանքները կարճատն ժամանակաշրջանում առաջարկի ԱԿԱԿ կորին համապատասխան կարտադրեն ձկան ավելի մեծ քանակություն, ինչպես ցույց է տրված նկար 5-5 (բ)-ում: Կարճատն ժամանակաշրջանում առաջարկի կորը պահանջարկի նոր է կարճաժամկետ հավասակորի հետ հատվում րակշռության Հ՛ կետում: Նկատենք, որ կարճաԺամկետ հավասարակշիռ գինը ձկնորսական անձնակազմի ավելի լարված օգտագործման ., պատճառովավելի ցածր է, քան ընթացիկ գինը:

Երկարատն ժամանակաշրջանում բարձր գները կհրապուրեն կառուցելու ավելի շատ նավեր, ավելի շատ նավաստիներ կձգտեն դեպի

ՍԻԿՐՈՏԵՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸ ԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

իր վարձակալական պայմանագրերն ավարտվեն: Երկարատեն ժամանակաշրջանում բոլոր հանձնառությունները կրկին դառնում են այլընտրանք, ն ձեռնարկությունները կգործեն, եթե գինը .,ծախքածածկման կետից, որի դեպքում գինը հա.վասարվում է միջին ծախքին, լինի բարձր կամ նրան հավասար: Հետնաբար, գոյություն ունի բեկումնային .5.ծայ/խքածածկման կետ,որից ցած երկարատն ժամանակաշրջանում գինը չի կարող մնալ նույնը, եթե ձեռնարկությունը պիտիշարունակի գործել: Այմակարդակին: Այս քննարկման ձեր ըմբռնումը ստուգեք են.ինքն՝ երկարաժամկետգինը պետք է ծածկի ինչթադրելով, որ պահանջարկը նվազում է: Ցույց պես ուղղակի ծախքերը, օրինակ` աշխատանքի, տվեք, թե ինչ տեղի կունենա նոր ակնթարթային նյութերի, սարքավորումների, հարկերի ն այլնի հավասարակշռության պայմաններում, ինչպես հետ կապվածծախքերը, այնպես էլ` այընտրանքի նան կարճատն ն երկարատն գները, օրինակ` ձեռնարկատիրոջ ներդրած սենում, եթե մարդիկհանկարծ դադարեն ձուկ ուտել: փական միջոցների մրցակցային հատույցը: Նկար 5-3-ում տրված ծախքի կորերով արԵՐԿԱՐԱՏԵՎ ԺԱՄԱՆԱԿԱՇՐՋԱՆԸ տահայտված՝գինը պետք է լինի Ն կետի մակարՄՐՑԱԿՑԱՅԻՆ ԱՐՏԱԴՐԱՑՅՈՒՂԻՀԱՄԱՐ դակի վրա կամ նրանից բարձր, որպեսզի երկարատն ժամանակաշրջանում ձեռնարկությունը գործել: Եթե մյուս բոլոր ձեռնարշարունակի Ծախսածածկման պայմանների վերլուծությունը կությունները լինեին ճիշտ այս ձեռնարկության ցույց տվեց, որ ձեռնարկությունները կարող են ոնման, ապա այս ծախքածածկման գնից (որը րոշ ժամանակ շարունակել գործարարությունը, է գործը շարունակելու հետ կապված ծածկում եթե նույնիսկ այն անշահութաբեր է: Այս իրավիծախքերը) ցածր գնի դեպքում երկարաբոլոր ճակն առանձնապես հավանական է այն ձեռնարնվազելով` ժամկետ առաջարկը ամբողջությամբ հաստակությունների համար, որոնք ունեն կվերանար: տագրված արտադրամիջոցների մեծ ծախքեր, ե Այնուհետն ենթադրենք, թե բոլոր ձեռնարդրանով է բացատրվում, թե ինչու 1980-ական ճիշտ միանման են ն որ երկարատն կությունները թվականների սկզբին գործարարության խոր ժամանակաշրջանում տվյալ արտադրաճյուղի անկման ժամանակ, ամերիկյան խոշոր ընկեմուտքը բացարձակապես ազատ է, այնպես որ րություններից շատերը` Ջեներալ մոտորզը, Յու ցանկացած թվով ձեռնարկություններ կարող են էս ստիլը, Ինտերնաշնլ հարվեստրը, շարունակեն արտադրել ճիշտ նույնքան ծախմուտք գործել ցին գործել, թեպետն միլիարդավոր դոլարների քերով, որքան այդտեղ արդեն եղած ձեռնարվնաս էին Այս իրադրության մեջ երկարաԲայց նման կորուստները արդյոք ենթադամկետ բեկումնային ծախքածածկմանկեգինը րո՞ւմ են տագնապալի եզրահանգումներ: Կապիտից (որի դեպքում գինը ճիշտ հավասարվում է տալիզմը կարո՞ղ է գնալ դեպի «կապիտալիստերկարաժամկետ միջին ընդհանուր ծախքին) ների ցավազերծ մահվան» մի այնպիսի վիճակ, բարձր մնալ չի կարող: որ տնական վնասները դիտվեն որպես բնակաԵրկարատն ժամանակաշրջանում ծախքանոն երնույթ: Այս հարցին պատասխանելու հածածկման պայմանը տեղի ունի բեկումնային Գ մար անհրաժեշտ է վերլուծել ձեռնարկության կետում, որտեղ միանման ձեռնարկությունները գործունեության դադարեցման երկարաժամկետ ճշգրիտ ծածկում են իրենց մրցակցային լրիվ պայմանները: Մենք ցույց տվեցինք, որ ձեռնարծախքերը: Այս բեկումնային երկարաժամկետ կությունները դադարում են գործել, երբ այլնս ի գնից ցած ձեռնարկությունները լքում են այդ վիճակի չեն ծածկելու իրենց փոփոխականծախ- , արտադրաճյուղը՝ մինչն որ գները նորից հավաքերը: Սակայն երկարատն ժամանակաշրջանում սարվեն երկարաժամկետ միջին ծախքերին: Այդ երկարաժամկետ գնից վեր նոր ձեռնարկությունբոլոր ծախքերն էլ փոփոխական են: Ձեռնարներ մուտք կգործեն արտադրաճյուղ՝` դրանով կությունը կարող է մարել իր բոլոր պարտատոմիսկ հարկադրելով, որ շուկայական գինը վերասերը, ազատել կառավարիչներին ն սպասել, որ

այդ արտադրաճյուղը ն նորանոր ձեռնարկություններ կգայթակղվեն մտնելու այդ արտադրաճյուղը: Դա մեզ տալիս է (գ) մասում պատկերված երկարաժամկետ առաջարկի ԱւԱւ կորը: Եր. կարաժամկետ առաջարկի կորի ն պահանջարկի նոր կորի հատումը տեղի է ունենում երկարաժամկետ հավասարակշռության կետում, որտեղ բոլոր տնտեսական պայմանները (ներառյալ նավերի թիվը, նավաշինարանները ն ձեռնարկութ յունները) հարմարեցված են պահանջարկի նոր

ժամանակաշրջա-

կրում:

կությունները:

(ՈՍՋԱՐԿՐ ԵՎ ԳՆԱԳՈԾԱՏՈՒՆԸՍՐՏԱԿՑԱՅԻՆ ՇՈՒԿԱՅՈՒՄ

դառնա երկարաժամկետ հավասարակշիռ գնին,

որի դեպքում բոլոր մրցակցային ծախքերը ճշգրտորեն ծածկվում են: Երք արտադրաճյուղում առկա են ծախքի միննույն նորերն ունեցող մրցակցային ձեռնարնություններ նե երբ ձեռնարկությունները կարող են ազատորեն մուտք գործել տվյալ արտադրաճյուղ ն դուրս գալ այնտեղից, յուրաքանչյուր նույնատեսակ ձեռնարկության համար երնարաժամկետ հավասարակշչռության պայմանը հետնյալն է գինը հավասար է սահմանային ծախ քին, իսկ սա է. հավասար է երկարաժամկետ միջին ծայխքին՝

ԳՀՍԾՀնվազագույն երկարաժամկետ ՍԾ Հծախ յքածաժլման գինԱրտադրաճյուղի երկարաժամկետ առաջարկ: Արտադրաճյուղի երկարաժամկետ առաջարկի կորն ի՞նչ տեսք ունի: Ենթադրենք` արտադրաճյուղի մուտքը նույնատեսակ ձեռնարկությունների համար ազատ է: Եթե նման ձեռնարկություններն օգտագործում են սովորական այնպիսի ներդրանքներ, ինչպիսիք են, օրինակ` ոչ որակյալ աշխատողները, որոնց զբաղվածության զանազան բնագավառներից կարելի է ներգրավել առանց այդ ներդրանքների գների վրա ազդելու, ապա ստանում ենք նկար 5-6-ում առաջարկի հորիզոնական ԱչԱ. կորով պատկերված հաստատուն ծախքի դեպքը: Ընդհակառակը, ենթադրենք՝ արտադրաճյուղում օգտագործվող ներդրանքները ներառում են որոշակի հաստատագրված գործոններ, որոնք հատուկ են միայն այդ ճյուղին. օրինակ` հազվագյուտ խաղողի այգիներ՝ գինեգործության համար, կամ սակավ առափնյա գոտին ամառային արձակուրդի համար: Այդ դեպքում գինեգործության կամ արձակուրդի արտադրաճյուղի առաջարկի կորը պետք է լինի վերընթաց, ինչպես նկար 5-6-ում ցույց տրված ԱՆԱՀ:կորը: Ինչո՞ւ պետք է առանձնահատուկ գործոններ արտադրաճյուղի առաջարկի կորը պահանջող լինի վերընթաց: Նվազող հատույցի օրենքի պատճառով հազվագյուտ խաղողի այգիների պարագայում, երբ ձեռնարկությունները հաստատագրված հողատարածության վրա աշխատանքի հետզհետե մեծացող ներդրանքներ են են գինու խաղողի կիրառում, նրանք ստանում արտադրանքիօրըստօրե նվազող հավելումներ, բայց աշխատանքի յուրաքանչյուր չափաքանակ առաջացնում է աշխատավարձի նույնչափ ծախք, .

հետնաբար՝գինու ՍՕ-ն աճում է: Այս երկարատն ժամանակաշրջանում աճող ՍՕԾ-ն նշանակում է, որ երկարաժամկետառաջարկի կորը պետք է լինի վերընթաց: Երկարատն ժամանակաշրջանում աճող ՍԾով արտադրաճյուղերի հետ տեղի է ունենում մի հետաքրքիր երնույթ: Այսպիսի դեպքերում տվյալ արտադրության գործոննեճյուղին յուրահատուկ րի՝ խաղողի բերրի այգիների, գրավիչ ծովափնյա սեփականության կամ նավթի էժան հանքերի սեփականատերերը արտադրաճյուղի ընդարձակմանը զուգընթաց իրենց սեփականությունից ստանում են ավելի բարձր եկամուտներ: Ի՞նչ եզրակացության կարող ենք հանգել մրցակցային կապիտալիզմի երկարաժամկետ

Երկարաժամկետառաջարկ գ

Աշ

ԼԱՈ,

ԱԵ

30Է

10Է

Ք-նք

Արտադրանքիքանակ

| Նկար 5-6. Արտադրաճյուղի երկարաժամ| կետ առաջարկը կախվածէ ծախքի պայմաններից

Եթե միանման ն անփոփոխծախքի կորերին համապատասխան արտադրելու կարողություն ունեցող ցանկացած ու ռնարկությա աապայուրաքա ազատ

հալ Աու ոը ձեռնարկությունների թվով քա միջին ծախքի կամ գնիրեա Ֆախքածածկման զագույն քում երկարաժամկետ ԱչԱ, կորը կլինի հորիզոնական: ,

Եքե ձեռնարկությունն օգտագործում է այնպիսի յուրա-

ԽԻ Գրիար ափե

Ավար աՎկես ապետք թերմի է Աոա Ն.մը |ոաբարձի կորը ատեյա

սետակառություսը,

ծո-

ապա

օրվարաժասկստ

պակաս նպատակահարմար ներդրանքներ:

ՍՄԻԿՐՈՏԵՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸ ԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

շահութաբերության վերաբերյալ: Բացահայտեցինք, որ մրցակցության ուժերը հակված են ձեռճարկություններինն արտադրաճյուղերինտանելու դեպի զրոյական զուտ շահույթով երկարաժամկետ վիճակ: Այն արտադրաճյուղերը, որոնք շահութաբեր են, միտում ունեն հրապուրելու նոր ձեռնարկությունների` դրանով իսկ իջեցնելով գները, իսկ շահույթները հասցնելով զրոյի: Դրան հակառակ, այն արտադրաճյուղերը, որոնք վնասներ են կրում, վանում են ձեռնարկություններին, քանի որ վերջիններս փնտրում են այնպիսի արտադրաճյուղեր, որոնք շահույթի ավելի լավ հնարավորություններ ունեն: Դրա հետնանքով գներն ու շահույթները աճում են. Այստեղից` երնարազուտ շահույթ-

Այլ կերպ ասած՝ նվազող ծախքերով արտա.դրաճյուղում առաջինն ընդգրկված ձեռնարկությունն առավելություն է ունենում այլ ձեռնարկուքյունների նկատմամբ, ն նրա առավելությունն աճում է ձեռնարկության ընդարձակման հետ միասին: Եթե մյուս ձեռնարկությունները կրճատեն իրենց արտադրանքը, մրցակցային տեսակետից դա կհանգեցնի անբարենպաստ վիճակի, քանի որ նրանք ստիպված կլինեն իրենց նվազող ՍԾ-ի կորերի երկայնքով ետ բարձրանալ: Ո՞րն է դրա հետնանքը: Անընդհատ նվազող ծախքերի պայմաններում մեկ կամ մի քանի ձեռ.նարկություններ իրենց արտադրանքը կընդարձակեն մինչն այն մակարդակը, որը կկազմի տվյալ արտադրաճյուղի ամբողջ արտադրանքի ակ է: որցզուր զգալի մասը: Դրանից հետո այդ արտադրաճյուղը դառնում է անկատար մրցակցային: ՀնարաՆՎԱԶՈՂ ԾԱԽՔԵՐԸ ԵՎ ԿԱՏԱՐՅԱԼվոր է, որ արտադրաճյուղում գերիշխի միայն մեկ ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅԱՆԽԱԹԱՐՈՒՄԸ ձենաշնորհատեր. մեկ այլ ավելի հավանական հնարավորությունն էլ այն է, որ մի քանի խոշոր Նախորդ բաժիններում դիտարկվեցին նվազող արդյունաբերողներ կվերահսկեն արտադրաճյունե հաստատուն ծախքերի դեպքերը: ղի արտադրանքի մեծ մասը, կամ հնարավոր է, արտաղրանջի ճեռշան տարրեր» որեն մեծ թվով ձեռնարկություններ: Որն էլ լինի յամբ առկա են նվազող միջին ծախքեր, ասենք՝ համահետնան նն ընդունող ոնդունոր մեծ քեջաթիմ տնանքը, գինը տոթը ձե ճեռտարած ծավալարդյունքի պատճառով: Կարող նարկությունների կատարյալ մրցակցության փոենք ենթադրել, որ առաջարկիկորը կթեքվի դեպի խարեն անխուսափելիորեն կհայտնաբերենք մի ցած, սակայն սա ակնհայտ սխալ է: ինչ-որ տեսակի անկատար մրցակցություն: Եթե սահմանային ծախքը նվազող է այն կե. Նվազող ծախքերով դեպքը եզակի երնույթ տում, որտեղ ԳՀՍԾ, ապա մրցակցային ձեռնարչէ: Բազմաթիվ մանրակրկիտ տնտեսաչափական մեկությունը կարողէ ճեծացնել իր շահույթները նե Ճարտարագիտական ուսումնասիրություններ Դա է, ծացնելով արտադրանքը: այդպես քանի որ հաստատում են, որ ոչ գյուղատնտեսական արեթե նվազող ՍԾ-ի կորի այդպիսի կետից շարժվեք դեպի աջ, կհայտնաբերեք, որ գինը յուրաքանչ- . տադրաճյուղերի մի լայն խումբ երկարատն ժամանակաշրջանում դրսնորում է նվազող միջին յուր լրացուցիչ միավորի սահմանային ծախքից ծախքեր: Նվազող ծախքերի գերակշռման պայբարձր է: Այստեղից` նվազող սահմանային ծախքի դեպքում կատարյալ մրցակցային ձեռնարմաններում չպետք է զարմանանք ժամանակաէ կությունը կարող անսահմանորենմեծացնել իր կից արդյունաբերական տնտեսության մեջ առկա շահույթները՝ մեծացնելով արտադրանքը: անկատարմրցակցության չափերից:

աաա ԱԱ

հատույցի

նիր

ա ն)տեղնննու, մահանան :

ԵՎ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Գ. ՄՐՑԱԿՑԱՅԻՆՇՈՒԿԱՆԵՐԻԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Մենք արդեն ավարտեցինք մրցակցային շուկաների գործունեության հիմքերի վերլուծությունը: Որքանո՞վ են մրցակցային շուկաներն իրենց արդարացնում: Արդյոք բարձր գնահատականի արժանի՞ են մարդկանց տնտեսական կարիքները հոգալու ն հասարակության սակավ ռեսուրսներն արդյունավետ օգտագործելու համար: Թե՞ հակված են շռայլելու ռեսուրսները:

Այս հարցերին պատասխանելու համար պիգնանք հետնյալ կարգով. նախ` կանրադառնանք արդյունավետության բովանդակությանը: Այնուհետն կանցնենք մրցակցայինշուկաների

.. տի առաջ

վարքի ուսումնասիրությանը: Այս բաժնի վերջում շուկաներին առնչվող կարնոր որա.,.մրցակցային կումները ներկայացվում են որպես շուկայական տնտեսության թերությունների հիշեցում:

.(ՈՌԱՋԱՐԿԸ

ԵՎ ԳՆԱԳՈՅԱՑՈՒՆԸՍՐՏԱԿՑԱՅԻՆՇՈՒԿԱՅՈՒՄ

ՄՐՑԱԿՑԱՅԻՆ

ՇՈՒԿԱՆԵՐԻ

անտությու

Ս հասկացությունը կարող ենք ներըմբռնել ելնելով արտադրութհասկայան հնարավորությունների սահման ցությունից: Տնտեսությունն ակնհայտորեն աէ իր ԱՀՍ-ից նարդյունավետ է, եթե գտնվում ներս: Եթե շարժվենք դուրս` դեպի ԱՅՍ, ապա ոչ մեկի ստացած օգտակարությունը չի նվազի: Արդյունավետ տնտեսությունը իր ԱՀՍ-ի վրա է:

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Մենք տեսանք, թե մրցակցային շուկաներն ապրանքների ն ծառայությունների նկատմամբ են անհատների պահանջարկն ինչպես շաղկապում ձեռնարկությունների առաջարկի որոշումների հետ: Առաջարկի ն պահանջարկի փոխազդեցությունը աշխատավարձի, հողի վարձավճարի ն արտադրամիջոցների շահի հետ միասին (գործոնների շուկայում) ստեղծում է ապրանքների միլիոնավոր գներ ն քանՇակություններ` սկսած խնձորից մինչն ցիտրա (ապրանքների շուկայում): Սակայն մրցակցային տնտեսության մասին դատելու համար վճռորոշ հարցն այն է, թե նա որքանով է արդյունավետ: Հասարակությունը ներդրանքների տվյալ քանակության համար ստանո՞ւմ է արդյոք բավարար քանակով թնդանոթներ ն բավականաչափ կարագ: Թե՞ կարագը հալվում է խանութի ճանասպյարհին, իսկ թնդանոթների փողերը ծուռ են:

ՄՐՑԱԿՑԱՅԻՆՀԱՎԱՍԱՐԱԿՇՌՈՒԹՅԱՆ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆ

Քննարկենք մրցակցային տնտեսության կատարողականությունը՝ ելնելով տեղաբաշխման արդյունավետության չափանիշից: Ընդհանուր սկզբունքները լուսաբանելու համար սկսենք մի պարզ օրինակից: Դիտարկենք մի ենթադրյալ իրադրություն, երբ բոլոր անհատները նույնանման են: Այնուհետն ավելի պարզեցնենք՝ ենթադրելով, որ (ա) յուրաքանչյուրն աշխատում է սննդամթերքի արտադրությունում: Երբ մարդկանց աշխատաժամանակն ավելանում է, իսկ ազատ ժամանակը` կրճատվում, ապա հավելյալ աշխատանքի ամեն մի ժամը հետզհետե հոգնեցուցիչ է դառնում: (բ) սննդամթերքի սպառված յուրաքանչյուր հավելյալ միավորի սահմանային օգտակարությունը (ՍՕ) նվազում էշ:(գ) Քանի որ արտադրությունը տեղի ունի հաստատագրված հողակտորների վրա, ապա, ըստ նվազող հատույցի օրենքի, աշխատանքի յուրաքանչյուր հավելյալ րոպե բերում է հավելյալ սննդամքերքի հետզհետե Նկար 5-7-ը ցույց է տալիս մեր պարզեցված տնտեսության առաջարկն ու պահանջարկը: Մեր նույնանման ագարակատեկորերը աաա ԱԱ Ց Նէ վաղ ԼԾ-ի կոպեսայս րը միաժամանակ նան արտադրաճյուղի առաէ, այդ պատճառով նկարում նշված Է ՍԾՀԱԱԲացի դրանից, պահանջարկի կորը

ԱԱԱԱԵՑՈՅՅնը

Այս հարցին պատասխանելու համար պետք է

ներմուծենք տեղաբաշխման արդյունավետություն (կամ կարճ` արդյունավետություն) հասկացությունը: Տնտեսությունն արդյունավետ է, եթե այն կազմակերպված է այնպես, որ տվյալ ռեսուրսների ն տեխնոլոգիայի պայմաններում սպառողներին ապահովում է ապրանքների Ա ծառայությունների հնարավոր ամենամեծ փաթեթով: Այսինքն` Տեղաբաշխման արդյունավետություն տեդի ունի, երբ արտադրության ոչ մի հնարավոր վերակազմակերպում ի կարող որեէ մեկի վիճակը բարելավել առանց մեկ ուրիշի վիճակը վատացնելու: Տեղաբաշխման արդյունավետության աապրագայումմեկ անձի բավարարվածությունը կամ ստացած օգտակարությունը կարելի է մեծացնել` միայն մեն ուրիշի ստացած օգտակարությունը :

փոքրացնելով

Արդյունավետությանայս հասկացությունը նան կոչվում արդյունավետություն»`ի պատիվ իտալացի տնտեսագետՎիլֆրեդո Պարետոյի (1848 1923), որն առաջիննէ ներմուծել այս հասկացությունը: է «պարետոյան

փոքրացող քանակություն: մրցակցային առաջարկիգումարեմիատեսակ րերի

ի գլխումաւելի տեսանք, ջարկի կորն ի

Մեր վերլուծությունը պարզեցնելու նպատակովօգտակարության համար սահմանենք «փողային չափ»: Օգտակարության մեր չափաձողը ճշգրտենք այնպես, որ ժամանցի լրացուցիչ ժամի սահմանայինօգտակարությունը միշտ լինի հաստատուն ն ունենա Ֆ1 արժեք: Հետնաբար, կարող ենք բոլոր գներն արտահայտել Ժամանցի այս դոլար-միավորներով, այնպես որ «օգտ»-ը թող լինի օգտակարությանմիավորը այս փողային չափի մեջ:

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՅԱՆՋԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

նույնանման անհատների սահմանային օգտակարությունների ն սննդամթերքի պահանջարկի կորերի հորիզոնական ուղղությամբ գուէ տրված մարն է, որը նկար 5-7-ում ցույց ՍՕ-ՊՊ սանդղաձն վարընթաց սննդամթերքի

կորի միջոցով:

կորերի հատումը ցույց է տալիս սննդամթերքի մրցակցային հավասարակշռությունը: 1 կետում ագարակատերերն առաջարկում են ճիշտ այնքան, որքան սպառողները ցանկանում են գնել տրված շուկայական հավասարակշիռ գնով: Յուրաքանչյուր ոք կձգտի որտեղ սպառվող բեկումնային կետին, սննդամթերքի սահմանային օգտակարության նվազող կորը հատվում է սննդամթերքի ստացման սահմանայինծախքի աճող կորի հետ: Այս մրցակցային հավասարակշռության մանրամասն վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ այն արդյունավետ է: Նկար 5-7-ի մրցակցային հավասարակշռության Հ կետում սպառողը կստանա ավելի մեծ օգտակարություն, քան ռեսուրսների հնարավոր որնէ այլ տեղաբաշխման դեպքում: Դա այդպես է, քանի որ մրցակգային հավասարակշռության Հ կետում սպառված ապրանքի սահմանային օգտակարությունը (ՍՕ) հավասար է գնին (Գ), որն իր հերթին հավասար է ապրանքի արտադրման սահմանային ծախքին (ՍԾ): Ինչպես հետնյալ եռաստիճան գործընթացն է ցույց տալիս, եթե ապա տեղաբաշխումն արդյունասս ն ՊՊ

ԵՇ ՀԶ.

Սպառողները սննդամթերքի գնումկատարում մինչն այն քանակը, երբ Դրա հետնանքով, ամեն մեկը սպառված սննդամթերքի վերջին միավորից ստաէ բավարարվածությանԳ օգտեր: նում Գ-ՍԾ: ամեն Որպես արտադրող մեկը է քրտնաջան աշխատում մինչն այն պահը, երբ սննդամթերքի գինը ճշտորեն հավասարվում է առաջարկվող սննդամթերքի վերջին միավորի ՍԾ-ին (որտեղ ՍԾ-ն այն ծախքն է, որ պայմանավորվածէ բաց թողնված ժամանցի օգտակարությամբ ն վերջին սննդամթերքի միավորի արտադրության համար պահանջվող քրտնաջան ԳՀՍՕ: ներ են ԳՀ-ՍՕ:

Վամադրելով այս երկու հավասարությունՍա նշանաները` տեսնում ենք, որ ՍՕՀՍԾ: նում է որ սպառվող սննդամթերքի վերջին միավորից ստացվող օգտերը ճշտորեն հավասար են սննդամբերքի այդ վերջին միավորն արտադրելու համար անհրաժեշտ քոտնաջան աշխատանքի հետնանքու կորսված օգտերին: Սպառված վերջին միավո-

Մրցակցայինհավասարակշռության

արդյունավետություն

ՍՕ-ՊՊ

Ջ Ծ

Նկար 5-7. Մրցակցային հավասարակշռության Հ կետում սննդամթերքի սահմանային ծախքը ն օգտակարությունը ճշտորեն հաշ-

վեկշռվում

են

Բազմաթիվ նույնանման ագարակատեր-սպառողներ իրենց սննդամթերքը բերում են շուկա: Վերընթաց ՍԾՀԱԱ սանդղաձն կորը սահմանային ծախքի կորերի սանդղաձն կորը գումարն է, իսկ վարընթաց ՍՕ-ՊՊ սննդամթերքի արժեքավորումնէ սպառողի կողմից: Մրցակցային շուկայական հավասարակշռության Հ կետում սննդամթերքիվերջին միավորից ստացված Օգուտը ճշտորեն հավասար է աշխատանքի այն սահմանային ծախքին, որ անհրաժեշտ է այդ վերջին միավորի

արտադրուբյանհամարՍննդամբերքիարտադրության ծախքերը պատկերված են մուգ ն բաց գորշ շերտերով: Դրանք ցույց են տալիս այն օգտակարությունը, որ կորչում է սննդամբերքի արտադրության համար պահանջվող աշխատանքի պատճառով: ՍՕ-ի կորի ներքնի մուգ մոխրաաշխատանքի անօգտակարությամբ): գույն ուղղաձիգ շերտերը պատկերում են տնտեսական Գետնաբար, գինը բավարարվածությանօգավելցուկը, որը ծախքերի նկատմամբ սննդամբերքի տերն են, որ կորսվում են աշխատաժամաօգտակարության ավելցուկն է: Այն առավելագույն արնակի այն վերջին միավորի ընթացքում, որն ժեքի է հասնում Հ կետում, իսկ Հ-ից աջ գտնվող բաց անհրաժեշտ է սննդամթերքի վերջին միավոգորշ տիրույթը ցույց է տալիս սննդամբերքի գերարրի ստեղծման համար: տադրության տնտեսականվնասը:

(ՈՌԱՋԱՐԿԸ

ԵՎ ԳՆԱԳՈՅԱՑՈՒՄԸ

ՄՐՑԱԿՑԱՅԻՆՇՈՒԿԱՅՈՒՄ

րից հասարակության ստացած սահմանային օգուտը հավասար է այդ միավորի ար-

տադրության համար հասարակության սահմանային ծախքին: Հենց այս պայմանն է, որ

ապահովում է մրցակցային հավասարակշռության արդյունավետությունը:

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՀԱՎԵԼՈՒՐԴ

Սրցակցային շուկաների արդյունավետությունը կարելի է տեսնել` օգտագործելով տնտեսական ավելցուկ հասկացությունը, որը սպառողական ավելցուկի ընդհանրացումն է: || գլխից վերհիշեք, որ սպառողական ավելցուկը ապրանքի դիմաց վճարված գնի նկատմամբ այդ ապրանքի արժեքի կամ օգտակարության ավելցուկն է սպառողի համար: Սրան ավելացնենք այսպես կոչված արտադրողի ավելցունը՝ այն հավելյալ հասույթը, որ արտադրողն ստանում է իր արտադրության ծախքերից վեր: Արտադրողի ն սպառողի այն ընդհանուր ավելցուկների գումարը կոչվում է տնտեսական ավելցուկ, որը տնտեսության ստեղծած այն ընդհանուր օգտակարությունը կամ բավարարվածությունն է, որ գերազանցում է արտադրության ծախքերը: Տնտեսական ավելցուկը արտադրության ծախքերի ննատմամբ օգտակարության կամ բավարարվածության ավելցուկն է: Այն հավասար է սպառողի ավելցուկին (վճարվաժ գնի համեմատ սպառողի ստացած օգտակարության ավելցուկին) գումարաժ արտադրողի ավելցուկը (արտադրողի հասույթի ավելցուկը ծախքի նկատմամբ): Արդյունավետությունն ինչպե՞ս է կապված տնտեսական ավելցուկի հետ: Ակնհայտ է, որ տնտեսությունը լավ է գործում, եթե ստեղծում է մեծ քանակի տնտեսական ավելցուկ, երբ բավարարվածությունը բարձր է, իսկ ծախքերը՝ ցածր: Եթե տնտեսությունը առկա ռեսուրսներից քամում է տնտեսական ավելցուկի առավելագույն քանակ, ապա այդ տնտեսությունն արդյունավետ է: Տեռառաշյխման արդյունավետությունը պահանքում Է աշխատանքի, հողի ն այլ ռեսուրսների ներդրանքներից առավելագույն տնտեսական ավելցուկի ստացում: Նկար 5-7-ը ցույց է տալիս մեր ագարակատեր-սպառող տնտեսության տնտեսական ավելցուկը: Յուրաքանչյուր ստվերագծված շերտ ներկայացնում է սննդամթերքի համձապատասխան միավորի տնտեսական ավելցուկը, որը չափվում է այդ միավորի ՍՕ-ի ն սննդամթերքի

միավորիարտադրությանՍՕ-ի (քրտնաջան աշխատանքի հետնանքով կորսված օգտակարության արտահայտությամբ)տարբերությամբ: ՍՕ-ի նՍԾ-ի գծերի միջն եղած ամբողջ շտրիխված տիրույթը ներկայացնում է տնտեսական ավելցուկը: 3 կետում շտրիխված տիրույթն առավելագույնն է, իսկ դա նշանակում է, որ տնտեսությունից ստացվող ամբողջ ավելցուկը հասցված առավելագույնի: Ավելին, եթե տնտեսությունը գործի նկար 5-7-ի մրցակցային հավասարակշռության 3 կեայն կլինի անտից տարբեր որնէ այլ կետում, արդյունավետ: Ենթադրենք՝ արտադրանքը ինչոր սխալի հետնանքով Հ կետից աճում է մինչն բարակ ՍՍ գծով ցույց տրված մակարդակը: Քանի որ 1 կետից աջ արտադրանքի ՍԾ-ի կորը ՍՕ-ի կորից վեր է, ձարդիկ օգտակարության կորուստ կունենան, որովհետե արտադրված հավելյալ սննդամթերքը համարժեք չի լինի այդ սննդամթերքի արտադրության համար անհրաժեշտ քրտնաջան աշխատանքի հավելյալ ժամերին: ՍՕՇ-ին ՍՕ-ի կորերի, 3 կետի ու ՍՍ գծի միջն ընկած բաց գորշ տիրույթը տնտեսական ավելցուկի կորստի չափն է, որը արտադրանքի չափից ավելի բարձր մակարդակի հետնանք է: (Ցույց տվեք, թե տնտեսական ավելցուկի հետ ինչ տեղի կունենա, եթե արտադրանքը չափազանց քիչ լինի): Սրցակցային հավասարակշռության դեպքում` Գ-ՍՕՀՍԾ, արտադրվում է տնտեսական ավելցուկի առավելագույն քանակ ն, հետեաայդ հավասարակշռությունն արդյունաբար, վետ էայդ

ՀԱՎԱՍԱՐԱԿՇՌՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԲԱԶՄԱԹԻՎ

ՇՈՒԿԱՆԵՐԻ ԴԵՊՔՈՒՄ

Այժմ նույնանման ագարակատեր-սպառողներով մեր պարզ մտացածին տնտեսությունից դառնանք միլիոնավոր ձեռնարկություններով, հարյուր միլիոնավոր մարդկանցով ն անհամար ապրանքներով լցված տնտեսությանը: մրցակցային տնտեսությունը, արդԿատարյալ յո՞ք կարող է արդյունավետ լինել այս ավելի բարդ աշխարհում նս: Պայմաններ: Պատասխանն է «այո՛», իսկավելի ճիշտ՝ «այո, եթե...»: Դրա համար ամենաանհրաժեշտ պայմաններն են` տնտեսությունը պետք է մրցակցային վարք ունենա, ն արտաքին ազդակներ չպետքէ լինեն:

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸ ԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

(ա) Սպառողների Գ պ.

արտադրանք

պշ

նԼ

ագ

աս

ՅՆ

գղ

Ց Ճ

(գ) Ձեռնարկությունների առաջարկ

(բ) Արտադրաճյուղի

պահանջարկ

աղ

աբ

Լե)

Ք2.-7

Ք.

Անհատ 2

Անհատ 1

Նկար

5-8.

ծախքերը

Քս

Ք. Ձեռն. Ա

Շուկա

Մրցակցային շուկան միավորում է սպառողների պահանջարկն

Առանձին պահանջարկները ցույց են տրված ձախում: Հորիզոնական ուղղությամբ գումարում ենք սպառողների պպ կորերը` կենտրոնում ստանալով շուկայական պահանջարկիՊՊ կորը: (բ) Շուկան ի մի է բերում սպառողների պահանջարկն ու ձեռնարկությունների առաջարկը` Հ կետում հասնելով շուկայական հավասարակշռության: Սննդամբերքի գնի հորիզոնական գիծը ցույց է տալիս, թե յուրաքանչյուր սպառող աջ ձախ մասում ն յուրաքանչյուր արտադրող մասում որտեղէ հասնում Ուշադհավասարակշռոության: րություն դարձրեք, թե Գ" կետում յուրաքանչյուր սպա(այ)

Նախ շուկաները պետք է կատարյալ մրցակցային լինեն, իսկ մենաշնորհն ու խմբաշնորհը` բացառվեն: Գնորդներն ու վաճառողները պետք է լավ իրազեկ լինեն, ն շուկաներ պիտի լինեն»բոլոր ապրանքների համար, նույնիսկ այն ռիսկի համար, որին մարդիկ դիմում են: Եթե մենաշնորհատերեր կան կամ որոշ ապրանքների շուկաներ չկան, գինը համապատասխան ապրանքի սահմանային ծախքին անհրաժեշտորեն հավասար չի լինի:

տաքին նորո անները Երկրորդ՝

տի

ում

բացառենք այնպիսի

ար-

ինչպիսիք են ԱԱ կամ գյուտերը: Եթե որոշ ձեռնարկություններ դիօքսինը գետը լցնեն առանց այդ գործունեության հասարակական ծախքը վճարելու, ապա գետի ջրում թույնի պարունակությունը չափազանց կմեծանա: Այս դեպքում գինը հավասարվում է ձեռնարկության մասնավոր սահմանային ծախքին, բայց ոչ հասարակական սահմանային ծախքին: Ինչպես կտեսնենք 27 գլխում, կատարյալ մրցակցությունն արդյունա-

ՔԲ Ձեռն. ու

Քգ

Ձեռն. Գ

արտադրողների

ռողի ՍՕ-ն ինչպես է հավասարվում յուրաքանչյուր ձեռՇարկության ՍԾ-ին՝ հանգեցնելով տեղաբաշխման արդյունավետության: (գ) Յուրաքանչյուր մրցակցային ձեռնարկության շահույթները հասցվում են առավելագույնի, երբ առաջարկի կորը տրվում է ՍԾ-ի վերընքաց կորով: Մոխրագույն տիրույթը պատկերում է յուրաքանչյուր ձեռնարկության ծախքը Հ կետին համապատասխանող քանակությունն արտադրելու համար: Երբ գինը հավասարվում է սահմանային ծախքին, ապա արտադրաճյուղի արտադրանքը ստացվում է նվազագույն ընդհանուր ծախքով:

վետ չէ, եթեկան չկարգավորվող արտաքին ազդակներ`: Այն արտադրաճյուղերում, որտեղ կան մեծ թվով բավական իրազեկ սպառողներ, բազմաթիվ մրցակից արտադրողներ ն չնչին արտաքին ազդակներ, կատարյալ մրցակցային շուկաների. համակարգը կարտադրի առավելագույն տնտեսական ավելցուկ ն տեղաբաշխման համար կարժանանա արդյունավետության տնտեսագետիոսկե մեդալի:

Շուկայական համադրում: Նկար 5-8-ը

լուսա-

բանում է, թե ոչ նույնատեսակ ձեռնարկություն-

ների ն ոչ նույնատեսակ սպառողների մրցակցային համակարգն ինչպես է հավասարակշռություն ստեղծում մեկ առանձին ապրանքի օգտակարության ն ծախքի միջն: նկատմամբ սովորաբարդրվում են Արդյունավետության է այլ տեխնիկականպահանջներ, ինչպես ցույց

որոշ

տրված41 գլխում մրցակցայինշուկաների «ընդհանուր քննարկմանմեջ: հավասարակշջռության»

ԱՌԱՋԱՐԿԸԵՎ ԳՆԱԳՈԾԱՑՈՒՄԸ

ՄՐՑԱԿՑԱՅԻՆՇՈՒԿԱՅՈՒՄ

Ձախում, հորիզոնական ուղղությամբ, գումարում ենք բոլոր սպառողների պահանջարկի կորերը ն կենտրոնում ստանում շուկայական ՊՊ կորը: Աջում գումարում ենք բոլոր առանձին ձեռնարկությունների ՍԾ-ի կորերը ն կենտրոնում ստանում արտադրաճյուղի ԱԱ կորը: Մրցակցային հավասարակշռության Հ կետում ձախ մասի սպառողները ստանում են ապրանքի այն քանակությունը, որ իրենք ցանկանում են գնել արդյունավետ հասարակական րակակ Սն

աուտահայտող գնով:

Աջ մասում շուկայական հավասարակշիռ գինը նան արտադրությունն է արդյունավետորեն տեղաբաշխում ձեռնարկությունների միջն: Կենտրոնում ԱԱ կորի ներքնի մոխրագույն տիրույթը ներկայացնում է աջ մասի ծախքերի մոխրագույն տիրույթների նվազագույնի հասցված գումարը: Յուրաքանչյուր ձեռնարկություն իր արտադրանքի քանակը ընտրում է այնպես, որ ՍԾ-Գ: Արտադրության արդյունավետուքյուն ձեռք է բերվել, քանի որ չկա արտադրության այնպիսի վերակազմակերպում, որը հնարավոր դարձնի արտադրաճյուղի արտադրանքի նույն մակարդակի արտադրությունը ավելի փոքր ծախքով: Ուշադրություն դարձրեք, որ մեծ ծախքեր թույլ տվող Գ ձեռնարկությունը բոլորովին չի արտադրում, քանի որ նրա առաջին միավորի ՍԾ-ն ավելի մեծ է, քան գինը: Կատարյալ մրցակցային շուկան մի հարմարանք է, որը համադրումէ (ա) ապրանքների դիմաց դոլարքվեներ ունեցող մարդկանց վճարելու պատրաստակսմությունը, որը ներկայացվում է պահանջարկով ն (բ) այդ ապրանքների սահմանային ծայխքերը,որոնք ներկայացվում են ձեռնարկությունների առաջարՍու Կատարյալ պայմաններում դրա ելքը աայահուումէ տեղաբաշխման արդյունավետությունը, որի դեպքում ոչ մի սպառողի օգտակարությունը հնարավոր չէ մեծացնել առանց մեն ուրիշի ստանալիք օգտակարության նվազեց-

ման:

Բազմաթիվ ապրանքներ: Սեր տնտեսությունն արտադրում է ոչ միայն սննդամթերք, այլն հագուստ, շարժանկարներ, արձակուրդներ ն շատ այլ ապրանքներ: Որքանո՞վ է մեր վերլուծուքյունը կիրառելի այն դեպքի համար, երբ սպառողները պիտի ընտրություն կատարեն բազ-

մաթիվ ապրանքների միջն: Սկզբունքները ճիշտ նույնն են, բայց պիտի հիշենք լրացուցիչ մեկ այլ պայման. օգտա-

կարությունն առավելագույնի հասցնող սպառողներն իրենց դոլարները տարբեր ապրանքների միջն բաշխում են այնպես, որ սպառված յուրաքանչյուր ապրանքի համար ծախսված վերջին դոլարի սահմանային օգտակարությունը լինի նույնը: Այս դեպքում եթե նախորդ ենթակետում քննարկված պայմաններն առկա են, ապա մրցակցային տնտեսությունն ապրանքներին արտադրության գործոնների բազմազանությամբ հանդերձ արդյունավետ է: Բազմաթիվ ապրանքներով ու գործոններով լի աշխարհում կատարյալ մրցակցային

եոմեթե Բաաությունն արդունավետ Աաաա պյառամախք վոր ասարակակյա: ջարկները համընկնում են.Ժուրաքանչյուր արու

ՀԱԱ

ԲԱն ԱԾԻՆ,

Մարան արտի կարի ը Գ-ն իրո րիՀի ՍՕ-

զա

ՍՕ թն Հի արար պետք Գ-ի Թա ամբուրգերի լի աաա (րկնապատիկը: Սիայն այդ դեպքում ՍՕ-երը, Ժ

որք աար րութ մարին հավասար Օ-երին: Գինն սահմանային ժախքը հավաեն

ու

սարեցնելով

մրցակցությունը տնտեսության տեղաբաշխման արդյունա-

Աաաաէ :

Պետք է ընդգծենք, որ կատարյալ մրցակցության արդյունավետության մասին մեր եզրակացությունը անկախ է այստեղ քննարկված որնէ պարզեցնող ենթադրությունից: Դա ընդէ հանուր եզրակացություն միայն վերը քննարկված սահմանափակող պայմանների

դեպքում:

ՍԱՀՄԱՆԱՅԻՆՇԱԽՔՈՎ

ԳՆԱԳՈՅԱՑՄԱՆԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ ԴԵՐԸ

Այս գլխում շեշտվել է մրցակցության ն սահմանային ծախքի կարնորությունը ռեսուրսների արդյունավետ տեղաբաշխման հասնելու մեջ: Բայց սահմանային ծախքի դերի կարնորությունը տարածվում է կատարյալ մրցակցությունից շատ հեռու: Արդյունավետ արտադրություն ունենալու համար սահմանային ծախքից օգտվելու գաղափարը ճիշտ է ցանկացած հասարակության կամ կազմակերպության համար, որն իր ռեսուրսները ջանում է օգտագործել առավելագույն արդյունավետությամբ՝լինի դա կապիտալիստական,թե սոցիալիստական տնտեսություն, առավելագույն շահույթի ձգտող, թե շահույթ չհետապնդող կազմակերպություն, համալսարան, թե եկեղեցի ն նույնիսկ ընտանիք:

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸ ԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

7ո.

22Աաաա Աոտամության ական ժայ էական դերը հողի, աշխատանքի արտադրամիքոցնեայխքի

հետեյալն ն

ՄՐՑԱԿՑԱՅԻՆ

տնտեսութ-

յունը ոի իր սակավ ռեսուրսներից առավելագույն այրտադրանք ն տնտեսական ավելցուկնէ քամում միայն այն դեպքում, երբ գինը հավասարվում է սահմանային ծախքին: Երբ յուրաքանչյուր ձեռնարկության սեփական սահմանային ծախքը հավասարվիյուրաքանչյուր այլ ձեռնարկության ՍՇ-ին (որը տեղի կունենա, երբ յուրաքանչյուրի ՍՇ-ն հավասարվի ընդհանուր գնին), միայն այդ դեպքում արտադրաճյուղն իր ամբողջ արտադրանքը կարտադրի նվազագույն ընդհանուր ծախքով: Երբ բոլոր ձեռնարկությունների համար գինը հավասարվի սահմանային ծախքին, միայն այդ դեպքում հասարակությունը կգտնվի իր արտադրության :հնարավորությունների սահմանի վրա: Սահմանայինծախքի` որպես ռեսուրսների արդյունավետ տեղաբաշխման չափանիշի օգտագործումը կիրառելի է տնտեսական բոլոր համակարգերի ն ոչ միայն շուկայական տնտեմուրունների համար: երե կեկտրակատուրան արտադրության համար աշխատեցնում եք պետական ձեռնարկություն (ինչպիսին, օրինակ: Թենեսի վալի օութորիթին է), ապա էլեկտրականությունը տարբեր էլեկտրակայաններով կցանկանաք արտադրել այնպես, որ արտադրության սահմանային ծախքերը հավասարեցնեք: Արտադրության ընդհանուր ծախքը միայն այդ դեպքում կարող եք նվազագույնի հասցնել: Կամ եթե ընդունենք, որ Խորհրդային Միությունում կամ Չինաստանում մի նոր` շուկայական սոցիալիզմի ձեը փոխարինել է կենտրոնացված պլանավորմանը, ապա սոցիալիստական ձեռնարկությունները ցորենն անպայման կցանկանան արտադրել արդյունավետորեն: Արդյունավետությունը պահանջում է,

ցորենի ն բոլոր այլ ապրանքների սահմանային ծախքերը որոշվեն՝ ելնելով բոլոր ագարակների ու ձեռնարկությունների ն դրանցից յուրաքանչյուրի համար արտադրության սահձնով սահմանված մանային ծախքերի ն գնի հավասարությունից : որ

ինչ-որ

Խորհրդային մաթեմատիկոսակադեմիկոսԼ.Վ. Կանտորուվիչը1975 թվականինտնտեսագիտությանբնագալվառի նոբելյան ճրցանակիարժանացավ`կենտրոնացված պլանավորմամբ տնտեսության մեջ գնագոյացման բարձրարդյունավետմեխանիզմներիինքնատիպն խոր հետազոտությանհամար:

ՇՈՒԿԱՆԵՐԻ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒԻՆԸ

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ

Տեսանք, որ մրցակցային շուկաները որոշակի

իրավիճակներում ունեն նշանակալի արդյունավետության հատկանիշներ: Բայց չենք կարող ասել, թե լեսե ֆերի մրցակցությունը առավելագույն բարօրություն է պարգնում առավե-

լագույն թվով մարդկանց: Ոչ էլ անհրաժեշտորեն հանգեցնում է ռեսուրսների հնարավոր ամենաարդար օգտագործմանը: Բայց` ինչո՞ւ: Որովհետն մարդիկ օժտված չեն հավասար գնողունակությամբ: Որոշ մասը շատ աղքատ է ոչ իր մեղքով, մինչդեռ մյուսները շատ հարուստ են ոչ իրենց արժանիքների շնորհիվ: Այնպես որ, դոլար-քվեների բաշխումը, որով պայմանավորված են առանձին պահանջարկներիկորերը, ամեննին էլ արդար կամ անաչառ չէ: Գների ն շուկաների համակարգը այնպի-

հարդիկ կարո աոնէ

քեն ելոը պոբրատիկ հասա ե կարո ինել ունե ան ժառան աշարըէ ի անհոիսակավ եկամ աաա վ Լ նավ ավոտոնա ահանլ

ժե ք

ե քեր:

ած

են

Տը կարող է լինել չափազանց նտեսությունը ր

ար

գրեր

արդյունավետ` իր ռեսուրսներից քամելով մեծ քանակությամբ թնդանոթներ ու կարագ, բայց կարագը կուտեն սակավաթիվ հարուստները կամ դրանով կկերակրեն իրենց պուդելներին, մինչդեռ թնդանոթները պարզապես կպաշտպանեն հարուստների կարագը: Կատարյալ մրցակցային ն արդյունավետ տնտեսությունը կարող է ունենալ եկամտի, սպառման ն հարստության մեժ ն անընդունելի չափերի հասնող անհավասարություն-

Արդյունավետությունն արդարություն: Հասարակությունը միայն արդյունավետությամբ չէ, որ ապրում է: Փիլիսոփաներն ու հանրությունը հարցնում են` արդյունավետություն ճանուն ինչի՞ն ու՛մ համար: Հասարակությունը եկամտին հարստության բաշխման արդարուքյունը կամ հավասարությունը բարելավելու համար կարող է փոփոխել լեսե ֆերի հավասարակշռությունը: Վասարակությունը արդարությունը բարելավելու նպատակով կարող է զոհաբերել արդյունավետությունը:

.(ՈՍՋԱՐԿԸ ԵՎ ԳՆԱԳՈԾԱՏՈՒՆԸՍՐՏԱԿՑԱԾԻՆՇՈՒԿԱՅՈՒՄ

Արդյունավետության ն արդարության միջն եղած հակասությունը հասարակության առջն ծառացած կարնորագույն հարցերից մեկն է: Վասարակությունն արդյո՞ք բավարարվում է այնպիսի արդյունքով, որ առավելագույն քանակով հաց է արտադրվում: Թե՞ Ժամանակակից ժողովրդավարական երկրները պետք է բոքոնները հարուստներից վերցնեն ու տան աղ-

քատներին:

Այստեղ ճշգրիտ պատասխաններ չկան: Սրանք կանոնական հարցեր են, որոնք իրենց են քաղաքականութպատասխանը ստանում յան ասպարեզում` ժողովրդավար ընտրողների կամ ինքնակալ պլանավորողների կողմից: Տնտեսագիտությունը չի կարող ասել, թե կառավարությունն ինչ քայլեր պիտի ձեռնարկի արդարությունը բարելավելու համար: Բայց տնտեսագիտությունը կարող է որոշ կանխատեսումներ անել կառավարության այն տարբեր քաղաքականությունների արդյունավետության վերաբերյալ, որոնք ազդում են սպառման ն եկամտի բաշխման վրա: Սկսենք նրանից, որ կառավարության որոշ քաղաքականություններ ավելի շուտ ուղղված են արդյունավետության բարելավմանը, քան եկամտի ն հարստության վերաբաշխմանը: Երբեմն արտաքին ազդակները վնաս կամ օգուտ են բերում, որը չի ներառվում ազատ ն չկարգավորվող շուկաներով տնտեսության հաշվարկներում, մենաշնորհները կարող են նվաճել արտադրաճյուղեր ե սահմանափակել արտադրանքը: Անտեսանելի ձեռքի թերությունների շտկմանն ուղղված կարգավորիչ քաղաքականությունները տնտեսությունը կարող են տանել դեպի ավելի արդյունավետ ելք: Շուկային անմիջականորեն միջամտելու փորձերից շատերն ուղղված են արդարության ավելացմանը կամ առաջարկի ն պահանջարկի անկողմնակալ ուժերից առանձին խմբերի պաշտպանությանը: Օգնություն ստացողները, կարող են լինել ինչպես չքավորներ, այպես էլ հարուստներ: Օրինակ՝ ագարակագործությանը վերաբերող այն ծրագրերը, որոնք սահմանափակում են արտադրանքը ն բարձրացնում ցորենի ն եգիպտացորենիգները, խթանում են բո-

ագարակատերերիեկամուտները՝ հարուստ թե չքավոր: Նվազագույն աշխատավարձը ցածր որոշ աշխատողների եկամուտը բարձվճարվող րացնում է նրանց հաշվին, ովքեր չեն կարողանում աշխատանք գտնել, կամ սպառողների հաշվին, որոնք ստիպված են ավելի բարձր գներ վճարել: Յուրաքանչյուր դեպքում կառավարությունը շուկային միջամտում է որնէ առանձին խմբի պաշտպանության համար: Տնտեսագետները մեծ մասամբ հավատացած են, որ շուկային կառավարության ուղղակի միջամտությունը եկամտի բաշխումը կարգավորելու ոչ արդյունավետ եղանակ է: Հաճախ նույն նպատակին կարելի է հասնել ավելի արդյունավետ կերպով` եկամտի վերաբաշխման համար օգտագործելով հարեերը ն ենամտահիմք տոխանցին,վճարումները: (եկամտահիմք փոխանցիկ վճարումները կառավարության կողմից կատարվող վճարումներն են, օրինակ՝ սննդամթերքի կամ բնակարանի համար, ն լոր

կախված են ստացողի եկամտի մակարդակից): Փոխանակ աշխատանքի շուկային միջամտեն նվազագույն աշխատավարձը բարձրացնելու կամ ցորենի շուկային հացի արտադրությանը դրամատվություն հատկացնելու միջոցով, կառավարությունները կարող են եկամուտները հավասարեցնել` հարկելով բարձր եկամուտ ունեցողներին ն դրամական միջոցները տալով ցածր եկամուտ ունեցողներին: Գլխավորապես հարկերին ն փոխանցիկ վճարումներին ապավինելը կրկնակի շահավետ է: Առաջին` այս մոտեցումը մրցակցային շուկաներին հնարավորություն է ընձեռում արդյունավետորեն արտադրելու ն կանխում է դրանց խաթարումը գների կամ քանակությունների սահմանափակումներով: Եվ երկրորդ՝ փոխանցիկ վճարումների ծրագրերը կարիքավորներին ուղղելիս ծախքերը նվազում են մինչն այն մակարդակը, որն անհրաժեշտ է միմիայն ճպատակայինխմբերին օգնելու համար:

Սրանով ավարտեցինք կատարյալ մրցակցային տնտեսության վերլուծությունը: Յաջորդ գլխում վերլուծությունը կընդարձակենք` քննարկելով տարբեր շուկայական կառույցներ: Փ Փ

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՅԱՆՋԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՌԻ ՇՈՒԿԱՆ

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

Ա.

Մրցակցային ձեռնարկության վարքը առաջարկի առումով

Կտարյալ մրցակցային է կոչվում այն ձեռնարկությունը, որն իր արտադրանքի ցանկացած քանակություն կարողէ վաճառել ընթացիկ շուկայական գնով: Ենթադրվում է, որ մրցակցային ձեռնարկությունները ձգտում են առավելագույնի հասցնել իրենց շահույթը: Շահույթն առավելագույնի հասցնելու համար մրցակցային ձեռնարկությունը պիտի ընտրի արտադրանքի այն մակարդակը, որի դեպքում գինը հավասարվում է արտադրության սահմանային ծախքին, այսինքն` ԳՀՍԾ: Գծապատկերիլեզվով ասած՝ մրցակցային ձեռնարկության հավասարակշռությունըվրա է հասնում այն կետում, որտեղ ՍԾ-ի վերընթաց կորը հատվում է պահանջարկի հորիզոնականկորի հետ:

Ձեռնարկության կարճաժամկետ դադարի կետը որոշելիս պիտի հաշվի առնվեն փոփոխական(կամ խուսափելի) ծախքերը:Դադարի կետից ցած ձեռնարկությունը կորցնում է ավելի շատ, քան նրա հաստատագրված ծախքերն են: Յետնաբար, նա պետք է դադարի գործել ն ոչինչ չարտադրի, եթե գինն ընկնում է դադարի կետից ցած:

Մրցակցային արտադրաճյուղի երկարաժամկետ առաջարկի ԱՆԱՆ կորը պիտի հաշվի առնի նոր ձեռնարկությունների մուտքը ե հների ելքը: Երկարատն ժամանակաշրջանումձեռնարկության բոլոր հանձնառությունները սպառվում են: Նա իր արտադրությունը կպահպանիմիայն այն դեպքում, եթե գինն այնքան բարձր լինի, որ գոնե կարողանա ծածկել երկարաժամկետ միջին ծախքերը: Այս ծախքերը ներառում են աշխատողներին, փոխատուներին,նյութամատակարարներին,անշարժ գույքի տերերին տրվող ուղղակի վճարումները ն այնպիսի այլընտրանքի գները, ինչպիսին է, օրինակ՝ ձեռնարկության սեփականմիջոցների հատույցը:

Բ.

Մրցակցային արտադրաճյուղի վարքը առաջարկի առումով

Յուրաքանչյուր ձեռնարկության ՍԾ-ի կորի վերընթաց հատվածընրա առաջարկի կորն է: Մրցակցայինձեռնարկությունների խմբի առաջարկիկորը ստանալու համար հորիզոնականուղղությամբ գումարում ենք նրանց առաջարկի առանձին կորերը: Հետնաբար, արտադրաճյուղի առաջարկի կորը մրցակցային ճյուղի` որպես ամբողջության սահմանային ծախքի կորն է:

Քանի որ ժամանակի ընթացքում ձեռնարկությունները կարող են ճշգրտել իրենց արտադրությունը, ապա տարբերակում ենք երեք առանձին ժամանակահատվածներ.(ա) հաստատագրվածառաջարկի ակնթարքային հավասարակշռության, (բ) կարճաժամկետ հավասարակշռության, երբ արտադրանքը փոփոխվում է հաստատագրվածգործարաններին ձեռնարկությունների շրջանակներում, (գ) երկարաժամկետ հավասարակշռուքյան, երբ ձեռնարկությունների ու գործարանների թիվը ն մյուս բոլոր պայմաններըլիովին հարմարվում են նոր պահանջարկիպայմաններին:

Եերկարատնժամանակաշրջանում, երբ ձեռնարկություններն ազատորեն կարող են մուտք գործել արտադրաճյուղ ն դուրս գալ այնտեղից, ն որ-

ԱՌԱՋԱՐԿԸԵՎ ԳՆԱԳՈՅԱՑՈՒՍԸ

ՍՐՑԱԿՑԱՅԻՆՇՈՒԿԱՅՈՒՄ

տեղ ոչ մի առանձին ձեռնարկություն հմտության կամ տեղադիրքի առումով որնէ առավելություն չունի, մրցակցությունը վերացնում է արտադրաճյուղի մեջ ներգրավվածձեռնարկությունների բոլոր հավելյալ շահույթները: Այսպես, եթե ազատ ելքը նշանակում է, որ գինը չի կարող ծախքածածկմճան կետից ցածր լինել, ապա ազատ մուտքը նշանակում է, որ երկարաժամկետհավասարակշռությանդեպքում գինը չի կարող գերազանցել երկարաժամկետմիջին ծախքը: 7.

Եթե արտադրաճյուղը կարող է ընդարձակվել կրկնօրինակման միջոցով, առանց իր արտադրության գործոնների գների բարձրացման, ապա, որպես արդյունք, առաջարկի երկարաժամկետ կորը կլինի հորիզոնական: Եթե արտադրությունն օգտագործումէ տվյալ ճյուղին յուրահատուկ գործոններ, ապա նրա երկարաժամկետառաջարկիկորը կլինի վերընթաց:

Եքե սահմանայինծախքերը նվազում են, ն ձեռնարկությունները արտադրանքի աճին զուգընթաց օգուտ են քաղում նվազող ծախքերից, ապա մրցակցային ձեռնարկություններն իրենց շահույթները կարող են անսահմանորեն մեծացնել` ավելացնելով արտադրանքը: Այս իրադրության մեջ մեկ կամ մի քանի ձեռնարկություններ միտում կունենան ընդարձակվելու, մինչդեռ մնացածները սեղմվելու: Անընդհատ նվազող ծախքի կորերը հանգեցնում են կատարյալ մրցակցության խաթարման:

Գ.

Մրցակցային շուկաների արդյունավետությունը

արդարությունը

Մրցակցայինշուկաների վերլուծությունը լույս է սփռում հասարակության արդյունավետ կազմակերպման վրա: Տեղաբաշխման արդյունավետուքյունը տեղի ունի, երբ չկա արտադրության ն բաշխման այնպիսի վերակազմակերպում, որը հանգեցներ բոլորի բավարարվածությանբարձրացման: Այլ կերպ ասած` տեղաբաշխման արդյունավետությունն առկա է, եթե ոչ մի առանձին անհատի վիճակը չի կարող բարելավվել առանց մեկ այլ անհատի վիճակի վատացման:

10.

Մրցակցային տնտեսությունը կատարյալ պայմաններում հասնում է տեղաբաշխման արդյունավետության: Այդ պայմաններն են. (ա) Երբ սպառողների բավարարվածությունըառավելագույնի է հասնում, ապա սահմանային օգտակարությունը ճշտորեն հավասար է գնին: (բ) Երբ մրցակցային արտադրողներն ապրանքներ են առաջարկում, նրանք արտադրանքն ընտրում են այնպես, որ սահճանային ծախքը ուղիղ հավասարվի գնին: (գ) Քանի որ ՍՕՀԳ ն ՍԾՀԳ, ապա հետնում է, որ ՍՕՀՍԾ: Այսպիսով՝ կատարյալ մրցակցության դեպքում ապրանքի արտադրության հասարակական սահմանային ծախքըճշտորեն հավասարվում է նրա սահմանային օգտակարությանարժեքին:

11.

Առավել հանրօգուտ լինելու հաճար շուկաները պիտի բավարարեն երեք պայմանների: Առաջին՝որնէ անկատար մրցակցության դրսնորում չպետք է լինի: Սա նշանակում է, որ առանձին արտադրողներ արտադրանքի գնի վրա չեն կարող ազդել: Երկրորդ` արտաքին ազդեցության երնույթ կամ արտաքին ազդակներ չպետք է լինեն, երբ մի ձեռնարկություն հասարակական ծախս է պատճառում (կամ օգուտ է տալիս), իսկ ազդեցության ենթարկվածկողմը փոխհատուցում չի ստանում (կամ չի վճարում): Վերջապես, որպեսզի մրցակցության ելքը լավագույն լինի, դոլար-քվեների բաշ-

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՅԱՆՋԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

խումը պետք է համապատասխանի հասարակության արդարության սկզբունքներին: 12.

Արդյունավետ մրցակցային շուկաները, որպես այդպիսիք, անհրաժեշտորեն չեն ապահովում եկամտի ն սպառման այնպիսի բաշխում, որը համապատասխաներ հասարակության բարոյական արժեքներին: Հաճախ կառավարությունները եկամտի բաշխումը փոխելու համար վերափոխում են լեսե ֆերի հավասարակշռությունը, սակայն վերաբաշխման ամենաարդյունավետ եղանակը սովորաբար հարկերի ն եկամտահիմք փոխանցիկ վճարումների համակարգի կիրառումն է:

ՎԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԿՐԿՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՐ

Մրցակցային առաջարկ Գ-ՍԾ

որպես առավելագույն շահույթի պայման ձեռնարկության աա առաջարկի կորը ն նրա ՍԾ-ի կորը ծախքածածկմանկետ, որտեղ Գ-ՍԾՀՄԾ

դադարի կետ, որտեղ

Գ-ՍԾՀՄՓԾ

առանձին

աա կորերի գումարում` ,.արտադրաճյուղի Աս կորը ստանալու համար

ակնթարթային, կարճաժամնեն երկարաժամկետ կտ

մրցակցային շուկաների արդյունավետություն տնտեսական ավելցուկ հավասարակշռություն երկարաժամկետ զրոյական Հսպառողի ավելցուկ արշահույթի պայման տադրողի ավելցուկ արդյունավետությունը ն ար.Արդյունավետությունն դարությունը կառավարության միջամտութարդարություն յուն. տեղաբաշխման(պարետոյան) արդյունավետության խթանում, գների ն քանակների տեղաբաշխման արդյունավե- սահմանափակումներ, եկամտահիճք 6փախանցիկ վճարումներ

արդյունավետություն

Մութն պայմանը ՀՐ

ՀԱՐՑԵՐ ՔՆՆԱՐԿՄԱՆ ՀԱՄԱՐ

Բացատրեք, թե առավելագույն շահույթի ձգտող մրցակցային ձեռնարկությունների պարագայում հետնյալ պնդումներից յուրաքանչյուրն ինչու է սխալ: Յուրաքանչյուրը վերաձնակերպեքճիշտ ձնով: ա) Մրցակցային ձեռնարկությունն արտադրանքը հասցնում է մի մակարդակի, որտեղ գինը հավասարվում է միջին փոփոխական ծախքին: բ) Ձեռնարկության դադարի կետն այն է, որտեղ գինն ավելի ցածր է, քան նվազագույն միջին ծախքը: գ) Ձեռնարկության առաջարկի կորը կախված է միայն նրա սահմանային ծախքից: Ծախքի ցանկացած այլ հասկացություն առաջարկին վերաբերող որոշումների հետ կապված չէ: դ) Մրցակցային արտադրաճյուղերի համար Գ-ՍԾ կանոնը տեղի ունի ՍՕԾ-իկորի վե-

2. 3.

րընթաց, հորիզոնական ն վարընթաց հատվածների համար: ե) Մրցակցային ձեռնարկությունը սահմանային ծախքինհավասար գին է դնում: Բացատրեք, թե ձեռնարկությունն ինչու կարող է ապրանքներ առաջարկել վնասով: ն Տնտեսագիտության գործարարույան կյանքի ամենակարնոր կանոններից մեկը նորսված ծախքերի սնզբունքն է. «Անցածն անցած է»: Դա նշանակում է, որ որոշումներ կայացնելիս կորսված ծախքերը (որոնք անցած են այն իմաստով, որ անդառնալիորեն կորած են) պետք է անտեսվեն: Բանական որոշումներ կայացնելիս պետք է հաշվի առնվեն միայն ապագա ծախքերը, որոնք ներառում են ինչպես սահմանային, այնպես էլ փոփոխականծախքերը: Սրանում համոզվելու համար դիտարկենք հետնյալը. կարող ենք աղյուսակ 5-7-ի

ւ:

ԱՌԱՋԱՐԿԸԵՎ ԳՆԱԳՈՅԱՑՈՒՍԸ

ՄՐՑԱԿՑԱՅԻՆՇՈՒԿԱՅՈՒՄ

հաստատագրված ծախքերը հաշվել որպես ծախքիմի այնպիսի մակարդակ,երբ արտադրանքը 0 է: Որո՞նք են հաստատագրված ծախքերը: Ո՞րն է աղյուսակ 5-1-ում նշված ձեռնարկության առավելագույն շահութաբեր արտադրանքի մակարդակը, երբ գինը ֆ40 է, իսկ հաստատագրված ծախքերը ՏՖ0. Ֆ55.000, Ֆ100.000, Ֆ1.000.000.000, մինուս ֆՖ30.000: Պարզաբանեք անհրաժեշտ պայմաններն այն ձեռնարկության համար, որը ցանկանում է վճիռ կայացնել` դադարեցնե՞լ աշխատանքը, թե՞ ոչ: Քննարկեք աղյուսակ 5-1-ում տրված ցույց ծախքի տվյալները: Հաշվեք առավելագույն շահույթի ձգտող մրցակցային ձեռնարկության առաջարկին վերաբերող որոշումը, եթե գինը Ֆ21 է, ֆ40 Ա ֆ60: Որքա՞ն կլինի ընդհանուր շահույթի մակարդակը երեք գներից յուրաքանչյուրի դեպքում: Երկարատե ժամանակաշրջանում երեք գներից յուրաքանչյուրի դեպքում ի՞նչ տեղի կունենա նույնական ձեռնարկությունների մուտքի ն ելքի հետ: Օգտագործելով աղյուսակ 5-1-ում ցույց տրված ծախքի տվյալները, առանձին ձեռնարկության համար հաշվեք առաջարկի գնառաձգականությունը ԳՀ40-ի ն ԳՀ-40,02-իմիջն: Ենթադրելով, որ կան 2.000 նույնական ձեռնարկություններ, կառուցեք արտադրաճյուղի առաջարկի սանդղակը ցույց տվող աղյուսակ: Ինչի՞ է հավասար արտադրաճյուղի առաջարկի գնառաձգականությունըԳՀ40-ի ն Գ-40.,02ի միջն: Դիտարկեք նկար 5-8-ը ն համոզվեք, որ Գ ձեռնարկությունը բոլորուլին չի արտադրում: Բացատրեք, թե ինչու Գ ձեռնարկության արտադրանքի առավելագույն շահութաբեր մակարդակը գտնվում է քգ-0 կետում: Ի՞նչ տեղի կունենա արտադրաճյուղի ընդհանուր ծախքի հետ, եթե Գ ձեռնարկությունն արտադրի 1 միավոր, իսկԲ ձեռնարկությունը՝ մրցակցային արտադրանքի մակարդակից 1 միաւլոր պակաս: Ենթադրենք` Գ ձեռնարկությունը «մայրիկ ե հայրիկ» տիպի նպարեղենի խանութ է: Ինչու՞ նպարեղենի Ա ն Բ միաշղթա խանութները Գ-ին ասպարեզից դուրս կմղեն: Ինչպե՞ս եք վերաբերվում Գ-ին գործի մեջ պահելուն: Ի՞նչ տնտեսական ազդեցություն կունենա այն օրենսդրությունը, որը շուկան կբաժանի երեք

հավասար մասերի` «մայրիկ ն հայրիկ» խանութի ն միաշղթա Ա ու Բ խանութների, միջն: Վաճախ որնէ ապրանքի սպառողական պահանջարկը կապված է լինում տնական ապրանքների ասենք՝ շենքերի կամ փոխադրամիջոցների, օգտագործման հետ: Նման դեպքում պահանջարկի արձագանքի փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում նման կլինի առաջարկի փոփոխությանը: Լավ օրինակ է բենզինը: Կարճատն ժամանակաշրջանում ավտոմեքենաների քանակը հաստատագրված է, մինչդեռ երկարատնժամանակաշրջանում սպառողները կարող են գնել նոր ավտոմեքենաներ կամ հեծանիւլներ: Ինչպիսի՞նէ ժամանակահատվածի ն բենզին պահանջարկի գնառաձգականության փոխառնչությունը: Բենզինի համար գծեք կարճաժամկետ ն երկարաժամկետ պահանջարկի կորերը: Ցույց տւվեք երկու ժամանակահատվածներումբենզինի առաջարկի նվազման հետնանքները: Նկարագրեք կարճատեն ն երկարատն ժամանակաշրջանում նավթի պակասի ազդեցությունը բենզինի գնի ն նրա պահանջվող քանակի վրա: Մեկնաբանեքհետնյալ երկխոսությունը. Ա. «Երկարաժամկետ մրցակցային շահույքներն ինչպե՞ս կարող են զրո լինել: Ո՞վ կաշխատի՝ ոչինչ չստանալով»: Բ. «Մրցակցության հետեանքով միայն հավելյալ շահույթներն են վերանում: Կառաւ|արիչները վճարվում են իրենց աշխատանքի դիմաց, սեփականատերերը մրցակցային երկապայմաններաժամկետ հաւլվասարակշջռության րում իրենց ներդրած արտադրամիջոցներից են բնականոն հատույց ոչ ավել, ոչ ստանում պակաս»: Բարդ խնդիր: Ձեռնարկությունը կարող է էլեկտրականություն ստանալ երկու գեներատորներից, ընդ որում երկուսի ՍԾ-երը վերընթաց են, բայց ավելի նոր գեներատորի ՍՕ-ն սկզբում աւլելի ցածր է: Ցույց տվեք, որ ձեռնարկությունը հին գեներատորը պիտիօգտագործի միայն առավելագույն բեռնսվածությունների դեպքում, երբ նոր գեներատորի ՍԾ-ն բարձրանում է հին գեներատորի սկզբնական ՍՕ-ից վեր: Կառուցեք ՍՕ-ի միասնական սանդղակ ն տարբեր գների դեպքում ցույց տվեք յուրաքանչյուրգեներատորի արտադրանքը:

ՀԱՎԵԼՎԱԾ

ՄՐՑԱԿՑԱՅԻՆ ՇՈՒԿԱՆԵՐԻ ՀԱՏՈՒԿ

ԱՌԱՋԱՐԿՆ ՈՒ ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸ

ՄԵՋ

ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅԱՆ

ԴԵՊՔԵՐ.

ԷՄ գլուխներում տրվեցին առաջարկ-պահանպահանջարկի աճը կմեծացնի նան պահանջվող ջարկ վերլուծության հիմունքները: Այսպիսի մո.,քանակությունը: Պահանջարկի նվազումը կունենա հակառակ ներգործություն: տեցումը շաղկապեց, մի կողմից՝ սպառողի ստացած օգտակարության ն պահանջարկի վերլուԴրույթ 2 Գրեթե հավաստի է որ որեէ ապհիմնաքարերը, իսկ մյուս կողմից անքի առաջարկի աճը (երբ պահանջարկի կորը ձեռնարկության ե ն կմեծացնի անփոփոխ կիջեցնի Տնտեսաախքը վարքը առաջարկի առումով: .ճառվոդ քանակությունը: Առաջարկի նվազուգետի զինանոցում առաջարկ-պահանջարկ վերմը ունի հակառակ ներգործություն: լուծությունը ամենակարնոր միջոցն է, ն այն շատ Այս երկու առանցքային դրույթներն ի մի են տեսանկյուններից դեռ կդիտարկվի հաջորդ բերում առաջարկին պահանջարկիտեղաշարժերի ռռակական ներգործությունները: Իսկ գնի ն Նախքան անկատար մրցակցության ուսումքանակի վրա քանակական ներգործությունները նասիրությանն անցնելը, այս հավելվածը փորկախված են առաջարկի ն պահանջարկի կորերի ե ձում է ավելի խորանալ առաջարկի պահանճշգրիտ տեսքից: Ստորն բերվող դեպքերում ջարկի վերլուծության մեջ: Սկզբում դիտարկում կտեսնենք արձագանքը ծախքի ն առաջարկի մի ենք մրցակցային շուկաներին վերաբերող որոշարք կարնոր համակցություններում: շակի ընդհանուր դրույթներ, իսկ այնուհետն ու

ժության երցակցային ն

արտադրությունը, է)

գինը

գնվող

գլուխներում:

րոշ

մասնավոր դեպքեր:

ԴԵՊՔ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ԿԱՆՈՆՆԵՐ

Սկսում ենք մրցակցային շուկաներում պահանջարկի նե առաջարկի տեղաշարժերի ազդեցութ կանոններով: Այս են կանոնները գործնականորեն վերաբերում ձոցանկացած մրցակցային շուկայի՝ լինի դա ղաձկան, գորշ ածխի. դագլասյան եղենու, ճապոնական ենի, ԱյԲիէմ-ի բաժնետոմսերի, թե բենզիը ի շուկա: Հետնյալ դրույքներում շոշափում ենք առաջարկի կամ պահանջարկի տեղաշարժերի ազդեցությունը առք ու վաճառքի գնի ն քանակի հ վրա: րա: Մ Միշտհիշեք, որ պահանջարկի կամ առատեղաշարժ ունենք պաջարկի ասելով նկատի հանջարկի կամ առաջարկի կորի կամ սանդղակի տեղաշարժը ն ոչ թե շարժումը կորի երկայնքով: Դրույթ 1. (ա) Որպես ընդհանուր կանոն որեէ ապրանքի պահանջարկի աճը (երբ առաջարկի կորը անփոփոխ է) կբարձրացնի այդ ապոանքի գինը: (բ) Ապրանքներիմեծ մասի համար

յանը եռրաբերող որվու կարեոր :

1. `ԳԱՍՏԱՏՈՒՆ

ԾԱԽՔ

Պատկերացրեք մի ապրանք, օրինակ` մատիտը, որի արտադրությունը կարող է ընդարձակվել գործարանների, սարքավորումների ե աշխակրկնօրինակմամբ: Օրական տանք Օպարզ 100.000 ձատիտ արտադրելու համար պարզապես պետք է անել նույն բանը, ինչ անում էինք օրական 1000 հատ արտադրելու համար` միայն թե հարյուրապատիկ ծավալով: Բացի դրանից, ենթադրենք թե մատիտի արտադրաճյուղը հողը աշխատանքը ն մնացած այլ ներդրանքներն օգ ի տագործում է նույն համամասնություններով, ինչ -

նտե տստեսությա

մն ացա ծ մասրը

Այս դեպքում նկար 53-1-ի երկարաժամկետ առաջարկի ԱԱ կորը միավորի ծախքի տուն մակարդակիդեպքում գիծէ: հորիզոնական Պահանջարկի տեղաշարժըՊՊ-ից դեպիՊ՛Պ՝դիր3՝ քը, հատման կետը կտեղաշարժի դեպի նոր դիրԳ-ն: բայց նույնը թողնելով քը մեծացնելով Ք-ն,

հաստա-

ԱՌԱՋԱՐԿԸԵՎ ԳՆԱԳՈԾԱՑՈՒՆԸՍՐՑԱԿՑԱՅԻՆՇՈՒԿԱՅՈՒՄ

Մ.

ծախքի դեպք

Հաստատուն

Գգ Լ

Աճող ծախքի դեպք գ

Է) -

Վաստատուն

Հ Հ

քով

ՀՀ

(Հ | |

| լ | |

ւ"

ծախ-

առաջարկ

ՀԵ՛

ԷՀ |

Պ՛

| լ

Քանակ Նկար

Աճող ծախքով առաջարկ `.

Հ-

-Պ

ՀԴՊ

Քանակ

Նկար 5ԴՀ-2.

53-71.

ԴԵՊՔ ԵՎ

ՆՎԱԶՈՂ

ԱՃՈՂ

ԾԱԽՔԵՐ

ՀԱՏՈՒՅՑՆԵՐ

Ենթադրենք` որնէ արտադրաճյուղ, օրինակ` գինու խաղողի աճեցումը, որոշակի տեսակի հող ե կլիմա է պահանջում: Նման վայրերի թիվը սահմանափակ է: Գինու տարեկան արտադրանքը որոշ չափով կարելի է մեծացնել` հողի յուրաքանչյուր ակրին աշխատանք ն պարարտանյութ ավելացնելով: Բայց ինչպես ||| գլխում տեսանք, եե գործոնի հաստատագրված քանակին, օրինակ հողին ավելացվում են արտադրության այնպիսի փոփոխական գործոններ, ինչպիսիք են աշխատանքը նե պարարտանյութը, ի վերջո գործում է նվազող հատույցի օրենքը: Արդյունքում` գինու արտադրության աճին զուգընթաց գինու արտադրության սահմանային ծախքն աճում է: Նկար 53-2-ը ցույց է տալիս աճող առաջարկի ԱԱ կորը: Պահանջարկի աճԸ՝ ինչպե՞ս կազդի գնի վրա: Նկարը ցույց է տալիս, որ ավելի մեծ պահանջարկը այս ապրանքի գինը կբարձրացնի նույնիսկ երկարատե ժամանակաշրջանում՝ նույնական ձեռնարկություններովե ազատ ելումուտով հանդերձ:

ԴԵՊՔ

ԿԱՄ

3. ԼԻՈՎԻՆ

ՀԱՍՏԱՏԱԳՐՎԱՇ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՈՉ

ԱՌԱՁԳԱԿԱՆ

ԱՌԱՋԱՐԿ

ԵՎ

ՎԱՐՁԱՎՃԱՐ

Որոշ ապրանքներ կամ արտադրության գործոններ, անկախ գնից, քանակապես լիովին հաստաեն: Կա դա Վինչիի նկարած միայն մեկ .,:։տագրված Սոնա Լիզա: Բնության պարգնած հողի պաշարը կարելի է դիտել որպես հաստատագրված: Հողի դիմաց առաջարկվող գնի բարձրացումը չի կարող մեծացնել Ստեյտ ե Մեդիսոն փողոցների սահմանները Շիկագոյում: Աստղ մարզիկների կամ գործարարության բարձրագույն պաշտոնյաների աշխատավարձի բարձրացումը դժվար թե փոփոխի նրանց աշխատաժամանակը: Այս բոլոր դեպքերում առաջարկի կորը համապատասխան տիրույթում ուղղահայաց է: Նկար 5Յ-3-ում ավելի բարձր գինը չի կարող հանգեցնել արտադրանքի մեծացման: Անկախ գնից, հողը կշարունակի ծառայել արտադրութքյանը: Քանի որ ցանկացածգնի դեպքում առկա է հողի միննույն քանակությունը ապա արտադրության այսպիսի գործոնի գինը կոչվում է զուտ տնտեսական վարձավճար:

ԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՅԱՆՃՋԱՐԿԸ

Զուտ Գ

էին ձկնորսության գնալ: Նման բան նկատվել է նան բարձր եկամտով երկրներում: Տեխնոլոգիայի կատարելագործմանշնորհիվ իրական աշխատավարձի աճին զուգընթաց մարդիկ ձգտում են իրենց ավելի բարձր վաստակների մի մասը ստանալ ավելի երկար ժամանցի ն ավելի քիչ աշխատանքի ձնով: || գլխում նկարագրվեցին եկամտի ն փոխարինման երնույքները, որոնք պարզաբանում են, թե առաջարկի կորն ինչու կարող է ծռվել դեպի հետ: Նկար 5Հ-4-ը ցույց է տալիս, թե աշխատանքի առաջարկի կորը ինչպիսի տեսք կարող է ունենալ: Սկզբում առաջարկվող աշխատանքի քանակն աճում է, քանի որ ավելի բարձր աշխատավարձը ավելի շատ աշխատանք է ներգրավում: Սակայն Տ կետից այն կողմ ավելի բարձր աշխատավարձի դեպքում մարդիկ աշխատանքին ավելի քիչ ժամեր են հատկացնում, իսկ ժամանցին՝ ավելի շատ: Պահանջարկի աճը բարձրացնում է աշխատանքի գինը, ինչպես նշված է այս հավելվածի դրույթ 1-ում: Բայց ուշադրություն դարձրեք, թե դրույթ 1 (բ)-ում ինչու էինք զգուշորեն ավելացնում` «ապրանքների մեծ մասի համար», քանի որ պահանջարկի աճն այս դեպքում փոքրացնում է առաջարկվողաշխատանքիքանակը:

վարձավճարի դեպք

Պ՛

զՎաստատագր

ված առաջարկ

1ԼՏՊՃ...ՓԳ

Հ ՆԷ-----

-Հ

Պ՛

Պ ք

Քանակ

Նկար 5ՏՂՀ-3.

Վաստատագրված գործոնի պահանջարկի մեծացումը կազդի միայն նրա գնի վրա: Առաջարկվող քանակն անփոփոխ է: Եվ գնի աճը ճշտորեն հավասար է պահանջարկի վերընթաց

Առաջարկի հետ ծռվող կոր

տեղաշարժին:

Երբ հաստատագրվածապրանքի վրա հարկ է դրվում, արդյունքը լինում է այն, որ առաջարկողի ստացած գինը ճիշտ այդ հարկի չափով փոքրանում է: զարկն ամբողջովին վճարում է («տեղաշարժվում է» դեպի) առաջարկողը (ասենք` հողատերը): Առաջարկողը հարկն ամբողջությամբ մարում է տնտեսական վարձավճարից: Սպառողը գնում է այնքան ապրանք կամ ծառայություն, որքան նախկինում ն ո՛չ ավելի բարձր գնով: ԴԵՊՔ

4. ՎԵՏ

ԱՌԱՋԱՐԿԻ

ՆԷ----Յ

առաջարկ ԳԱ" | յ

ԾՌՎՈՂ ԿՈՐ

Չքավոր երկրների ձեռնարկությունները հաճախ նկատել են, որ երբ աշխատավարձը բարձրացնում են, տեղացի աշխատողները հաճախ ավելի քիչ են աշխատում: Երբ աշխատավարձը կրկնապատկվում էր, փոխանակիրենց ցածր եկամուտներն ավելացնելու նպատակով շաբաթական 6 օր աշխատելու, աշխատողները 3 օրով կարող

Մ՛

Քանակ Նկար 53ՅՀ-4.

ՍՈՌԱՋԱՐԿԸ

ԵՎ ԳՆԱԳՈՅԱՑՈՒՄԸ

ՍՐՑԱԿՑԱՅԻՆՇՈՒԿԱՅՈՒՄ

Առաջարկի կորի՝ հետ ծռվելու երնույթը կարելի է հայտնաբերել շատ բնագավառներում: Ամենահետաքրքիր օրինակներից մեկն այն էր, որ նավթով հարուստ երկրները կրճատեցին նավՔի իրենց արտադրությունը, երբ 1970-ականների սկզբին նավթի գները քառապատկվեցին:Նավթի ավելի բարձրը գները փաստորեն հանգեցրին նրան, որ Քուվեյթի նման երկիրը նկար 53Հ-4-իՀ կետից տեղափոխվեցՂՀ՛կետը:

Առաջարկիտեղաշարժի դեպքը Գ

ԴԵՊՔ

5. ԱՌԱՋԱՐԿԻ

ՏԵՂԱՇԱՐԺԵՐ

Վերոհիշյալ բոլոր քննարկումներն առնչվում էին պահանջարկի տեղաշարժերին ն չէին դիտարկում առաջարկի տեղաշարժը: Դրույթ 2-ը վերլուծելու համար հիմա պետք է տեղաշարժենք առաջարկը պահանջարկը պահելով հաստատուն: Դա արված է նկար 5ՅՀ-5-ում: Եթե վարընքաց պահանջարկիօրենքը ճիշտ է, ապա առաջարկի աճը պետք է փոքրացնի գինը Ն մեծացնի առաջարկվող քանակը: Կարող եք ստուգել դրույթ 2-ի հետեյալ քանակական եզրա-

հանգումները. (ա)

Առաջարկի աճը Գ-ն առավելագույն չափով կնփոքրացնի,երբ պահանջարկը ոչ առաձէ: գական

Ք-ն նվազագույն (բ) Առաջարկիաճը չափով կմեժացնի, պահանջարկը ցնի,երբ գակ ջարկը ոչոչ առաձգականէ

երբ այ

Որո՞նք են այս կանոնների տրամաբանական հիմնավորումները: Լուսաբանեք ավտոմեքենաների առաձգական պահանջարկի ն էլեկտրականության ոչ առաձգական պահանջարկի օրինակներով: ԴԵՊՔ

6. ՇԱՐԺՈՒՆ

ՍԱՐԴՈՍՏԱՅՆ

Մի հանրահայտ օրինակ ցույց է տալիս, որ առաջարկի ն պահանջարկի գործիքը կարելիէ օգտագործել ոչ միայն կայուն ե անփոփոխ իրադրութԲյունների դիտարկման, այլ նան տնտեսության շարժի ուսումնասիրության համար: Ենթադրենք` որնէ մրցակցային ապրանք, օրինակ` խոզերը (խոզի մսի արտադրության համար) աճուրդի են հանվում շուկայում մի Գ-ով որը կարելի է որոշել տրված որնէ Ք-ից մինչեՊ պահանջարկը ուղղահայաց ուղղությամբ դեպի վեր շարժվելով:

«3

ՆՒ--շ Ք

Նկար

53-5.

Սակայն հիմա ցանկանում ենք առաջարկի որոշումների մեջ հաշվի առնել ժամանակի գործոնը: Ենթադրենք` ագարակատերերը հետնում են այսօրվա Գ-ին ն դա օգտագործում որոշելու համար այն Ք-ն, որ իրենք պիտի շուկա հանեն հաջորդ փուլում: Մասնավորապես՝եթե այսօրվա Գ-ն բարձր է, ապա նրանք սկսում են բուծել նորանոր խոճկորներ, որոնց մի քանի ամիս հետո հանում են շուկա: Ագարակատերերն ունեն վերընթաց առաջարկի կոր, բայց այն գործում է որոշ հապաղումով ն հաջորդ փուլի Ք-ն կապում է այս փուլի Գ-ի հետ: (Որպես փուլ ընդունենք այն ժամանակահատվածը,որն անհրաժեշտ է խոզերի բուծման համար): Եթե շուկայական գինը որոշվեր նկար 5Հ-6-ի ԱԱ-ի ե ՊՊ-ի հատման կետով, ապա այն կներկայացներ ձի անփոփոխհավասարակշռություն, ճիշտ այնպես, ինչպես ոչ շարժուն դեպքում: Այսօր, վաղը ե ցանկացած այլ պահի ագարակատերերը կգտնվեն իրենց ԱԱ կորի վրա` արտադրելով Հ-ով ցույց տրված քանակը, ն այդ քանակը, որ տվյալ Գ-ի դեպքում սպառողները հաճույքով կպահանջեն, ճշտորեն հավասար է այն քանակին, որ ագարակատերերը հաճույքով կառաջարկեն:

ՕՄԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՅԱՆՋԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

Սակայն ենթադրենք՝ ինչ-որ պատճառով, օրինակ՝ խոլերայի հետնանքով, գլխաքանակն սկզբում ընկնում է մինչե Ք, որը ցածր է հավաքանակությունից: Շարժվելով սարակշիռ Ք" մինչե պահանջարկի կորի Հյ կետը՝ կտեսնենք, որ ստանում ենք ավելի բարձր Գյ, որը համճապատասխանում է նվազած արդյունքին: Մենք երկարաժամկետ հավասարակջռությանմեջ չենք, քանի որ ագարակատերերըվաղը իրենց առաջարկի կորի վրայով կշարժվեն դեպի աջ ն երկրորդ փուլում կարտադրեն ըստ Ֆշ-ով նշված կետի: Այժմ այս արտադրանքը կլինի հավասարակշիռ Ք՞-ից վեր: Մրցակցային շուկայում ի՞նչ գնով կվաճառվի այն: Պահանջարկի կորով շարժվում ենք ցած Ն տեսնում, որ Գշն այժմ նվազել է մինչե Հշ-ով նշված կետի մակարդակը: Սակայն դեռես վերջնական հավասարակշռության մեջ չենք: Այս ցածր գնի դեպքում ագարակատերերը կորոշեն կրճատել արտադրությունը՝ ձախ ուղղությամբ շարժվելով դեպի իրենց ԱԱ կորը ն հայտնվելով Ֆյդ կետում: Այդտեղից շարժվում ենք վեր՝ դեպի ՊՊ կորը, հանգելով Հյ կետին համապատասխանողԳ-ին: Եվ այսպես` կրկին ու կրկին: Սկզբում Ք-ն ցածր է, իսկ Գ-ն բարձր: Բայց բարձր Գ-ն հաջորդ փուլի Ք-ն դարձնում է բարձր, իսկ Գ-ն ցածր: Այսպես`ճոպանից կախված ակրոբատի նման, ոէ րը ճոճվելով՝ առավելագույն չափով հեռանում մի ուղղությամբ, այնուհետն. վերադառնում հեռանալով մյուս ուղղությամբ, շուկայական գինը հաջորդական փուլերի ընթացքում հավասարակշռության դիրքի շուրջը վեր ու վար է տատանվում՝ գծելով սարդոստայն: Նկար 5Հ-6Ո՞րնէ վերջնական արդյունքը: ում գծված առաջարկի կորի թեքությունը Հ-ում ավելի մեժ է, քան պահանջարկի կորի նվազման թեքությունը: Տատանումներն ի վերջո մարում ե վերանում են, սարդոստայնը պարուրվում է ներս` դեպի Հ-ն: Այդ դեպքում կրկին հավասարակշ-

Շարժուն սարդոստայն Պ Ա

1..,--ՀԹ

գէ

Գլ

Ոթ/|

/ֆշ /լ

ՀՈ

Մ-Ն լ Լ/Ֆ5

ԳԼ

յ |

վ | | ւլ

Նկար

Պ Լ.

Բ Քո Բ"

քՔշ

Քանակ

53-6.

Առաջին փուլի Գ-ն ն Ք-ն տրվում են ՊՊ կորով: Սակայն այժմ ԱՍ կորը շարժուն է: Այն ներկա փուլի յուրաքանչյուր Գ-ի համար տալիս է հաջորդ փուլում առաջարկվող Ք-ի քանակությունը: Այսպիսով` սկսելով Հ.-ից, շարժվում եք դեպի Ֆշ, հետո ցած` դեպի Հշ, այդտեղից դեպի Ֆ:, վեր` դեպի Հո ն այսպես անընդհատ զուգամիտող սարդոստայնիերկայնքով՝ մինչն Հ կետին հասնելը:

.»կատարում են

կանոնավոր տատանողական շարԴրանից հետո նրանք չե՞ն ձգտի գնել ցածր Գ-ի դեպքում ն գնված ապրանքը պահել, իսկ հե.5՛տո այն վերավաճառել շահութաբեր բարձր գնով: ռության մեջ ենք, որտեղ կարող ենք մնալ` մինչե մահաջորդ արտաքին ցնցումը գրգռի մեկ ուրիշ ., Վերավաճառքի այս գործունեությունը արդյոք չի՞ տատանում: համահարթի գնի տարբերույթները: րող Ավելի խոր վերլուծությունը, որն օգտագործում է քանական սպասումների ն դինաճիկական

ԲԱՆԱԿԱՆՎԵՐԱՎԱՃԱՌՔ

վերլուծության գործիքները, ցույց է տալիս, որ Նայելով գների սարդոստայնին,կարելի է ենջադ .,.կատարյալ վերավաճառքի դեպքում նման ազդերել, որ գների անընդհատտատանման օրինաչացություններ իսկապես տեղի ունեն: 7/1 գլխում քննարկվում է, թե վերավաճառողների գործուփությունը չի վրիպի որոշ ճարպիկ վերավաճանեությունը ժամանակի ընթացքում ինչպես է ռողների ուշադրությունից: Նրանք շուտով չե՞նհանգի արդյոք այն եզրակացությանը, որ գները .,հարթեցնումգնի տատանումները: ժում:

ԱՌԱՋԱՐԿԸԵՎ ԳՆԱԳՈՅԱՑՈՒՄԸ

ՍՐՑԱԿՑԱՅԻՆՇՈՒԿԱՅՈՒՄ

ՀԱՎԵԼՎԱԾԻ

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

Ամփոփելով հավելվածը, դուք պետք է՝ 1.

Կրկնեք

Գամոզվեք,

|ն |

հասկանում եք այնպիսի կարնոր դեպքերը, ինչպիսիք են աճող ծախքերը, բացարձակ ոչ առաձգական առաջարկը, ծռվող առաջարկը ն առաջարկի ու պահանջարկի տեղաշարժերը:

հաստատուն հետ

դրույթները իրենց լրացնող դեպքերի հետ միասին:

որ ն

ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԿՐԿՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՐ

գնի աճ, որն առաջանում է ՊՊ-ի աճից ն քանակության հավանականաճից հաստատուն ծախքեր,հորիզոնական

առաձգական առաջարկ, ուղղաձիգ ՍԱ, վարձավճար հետ ծռվող առաջարկ աճող ԱԱ, որն իջեցնում է Գ-ն

ոչ

առաջարկ

աճող ծախքեր, աճող ԱԱ

ՀԱՐՑԵՐ ՔՆՆԱՐԿՄԱՆ ՀԱՄԱՐ

Գետնյալ օրինակներից յուրաքանչյուրի համար որոշեք, թե այս հավելվածի դեպքերից որին է այն հաճապատասխանում: Օգտագործեք առաջարկի ն պահանջարկի գծաւպաւոկերը հետնյալ դիտողություններից յուրաքանչյուրը բացատրելու հաճար: ա) Երբ 1981 թվականից հետո համերկրային անհատական եկամտահարկի չափը նվազեց, առաջնակարգ կինոաստղը չփոխեց աշխատանքի իր առաջարկը: բ) Երբ գինին ժողովրդի մեջ դարձավ ավելի ընդունված, գինու գները կտրուկ աճեցին: գ) Թեպետ 1900 թվականի հաճեճատությամբ իրական աշխատավարձը նշանակալիորեն աճել է, աշխատաժամանակընվազել է:

Ո՞րն է հատուկ (այսինքն` 9»: ճեկ միավորի դիմաց) հարկի ներգործությունը, եթե առաէ է, ինչպիսին նկարագրված ջարկն այնպիսին եպքե 1-ից ուրաքանչյուրում: ից 4- 4-րդ դեպքերից յուրաքանչյուրու

Նկար 53Հ-6-ում գծված առաջարկի կորի թեքությունը Վ կետում ավելի մեժ է, քան պահանջարկի վարընթաց կորի թեքությունը: Սակայն ենթադրենք, թե առաջարկի կորի թեքությունը Հ կետում ավելի փոքր է, քան պահանջարկի կորինը: Այս նոր դեպքը ցույց տվեք գծապատկերով ն բացատրեք, թե ստացվող սարդոստայնը ինչու է «շարժունորեն անկայուն» ն գինն ինչու է պայթյունային տատանումներով տարամիտում դեպի դուրս:

Մ|

ԳԼՈՒԽ

ՍԱՀՄԱՆԱՅԻՆ

ՀԱՍՈՒՅԹԸ

ԵՎ ՄԵՆԱՇՆՈՐՀԸ

«Մենաշնորհատերերը՝շուկան շարունակաբար պահելով թերմատակարարված...իրենց ապրանքը բնական գնից շատ ավելի թանկ են վաճառում ն իրենց եկամուտները ավելացնում, լինի դա աշխատավարձի,թե շահույթի ձնով»:

ԱդամՍմիթ,«Օոռռուուրդների հարստությունը» Մինչն այժմ մենք ուսումնասիրել ենք կատարյա՝։ մրցակցության աշխարհը, որտեղ բազմաթիվ փոքր ձեռնարկություններ արտադրում ու վաճառում են չափօրինակային արտադրանք: Տնտեսագիտության մեջ կատարյալ մրցակցությանը մեծ է դարձվում, ուշադրություն որովհետե. մրցակցային կառույցները համեմատաբար հեշտ է ըմբռնել: Մրցակցության առաջարկ-պահանջարկ վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել հարկերի ազդեցությունը, պահանջարկի փոփոխությունները, վատ բերքը, ինչ պես նան իրական աշխարհի բազմաթիվ այլ վա-

րիվերումներ:

Սակայն արդեն կատարյալ մրցակցության շրջանակներից դուրս գալու ժամանակն է: Բոլոր

շուկայական տնտեսություններում արտադրաճյուղերի մեծ մասը զգալի չափով պարունակում է անկատար մրցակցության տարրեր: Այս ն սրան հաջորդող գլխում մենք կուսումնասիրենք անկատար մրցակցության հիմնական տեսակները` մենաշնորհային մրցակցությունը, մենաշնորհը ն խմբաշնորհը: Կտեսնենք, որ անկատար մրցակցության դեպքում գներն ավելի բարձր են, իսկ արտադրանքն ավելի ցածր է, քան կատարյալ մրցակցության դեպքում: Հաջորդ գլուխներում .կուսումնասիրվենայն ուղիները, որոնցով կառավարությունը կարող է վերահսկել անկատար մրցակցությունը: Դրանք են՝ գործարարության կարգավորումն ու հակամիավորման քաղաքականությունը:

ՀՒՄՆԱՏԵՍԱԿՆԵՐ

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅԱՆ

Ա. ԱՆԿԱՏԱՐ

Ըստ

կատարյալ մրցակցային շուկայի ճշգրիտ սահմանման, դա այն շուկան է, որտեղ յուրաքանչյուր ձեռնարկություն այնքան փոքր է, որ շուկայական գների վրա չի կարող ազդել: Դիտարկենք հետնյալ ապրանքները` ավտոմեքենա, գարեջուր, անձնական համակարգիչ, ալյումին, էԷլեկտրաէներգիա, ծխախոտ, հացահատիկ ն բամ բակ: Սրանցից ո՞րն է հաճապատասխանում կա. տարյալ մրցակցային շուկայի ճշգրիտ սահմանմանը: Իհարկե, ոչ գարեջուրը, ոչ էլ համակար-

գիչը: Ո՞վ լսել, որ հազարավոր գարեջրագործներ կաճ համակարգիչ արտադրողներ, իրենց արտադրանքը աճուրդով վաճառեն Շիկագոյի ապրանքահումքային բորսայում: ,

Ոչ էլ էլեկտրաէներգիայի շուկան է բավարարում կատարյալ մրցակցության սահմանմանը: Շատ քաղաքներում բնակչությանը մատակարարվող ամբողջ էլեկտրաէներգիան արտադրում '

վաճառում է մի որնէ ընկերություն կամ մենաշնորհ: Իսկ ալյումինն ու ավտոմեքենա՞ն: Մինչն 2րդ աշխարհամարտըգոյություն ուներ ալյումին միայն մեկ ընկերություն` Ալկոան: արտադրող Նույնիսկ այսօր Միացյալ Նահանգներում չորս մեծ ձեռնարկություններ տալիս են Միացյալ Նահանգների ալյումինի ամբողջ արտադրանքի եՐեք քառորդը: Այդ պատճառով ալյումինի արն

Աա

արտադրածյուղ

մր

է,

Անոր առե բնորոչկու ՀՎ

որը

ԱՅՍՐ

ռողների փոքր թվով: Ավտոմեքենաներիարտադրաճյուղը նույնպես այսօր ընդգրկում է փոքր թվով արտադրական հսկա ձեռնարկություններ -

Ջեներալ ն Հոնդան ՌԱ. մար մոտո րզը, Ֆո որդը, Թոյոտան այս արտադրաճյու յուղի ամենակարնո որոն կարնոր

"ՕՈ)

են: մբա շնորհատերերն

յալ

Նա յելով այս ցանկին, կտեսնեք, որ կատարմրցակցային շուկայի ճշգրիտ սահմանմանը

0ՍԱՄԱՆԱՅԻՆ7ԱՍՈՒՅԾԸԵՎ ՍԵՆԱՇՆՈՐ7Ը

չափով կայացնում է ըստ իր հայեցողության: Ավելին, գնի ընտրության ազատության աստիճանը տարբեր ձեռնարկությունների համար տարբեր է: Որոշ արտադրաճյուղերում մենաշնորհի իշխանության աստիճանը շատ փոքր է: Օրինակ` համակարգիչների մանրածախ առնտրում գնի մի քանի տոկոսի տարբերությունը սովորաձեռնարկութբար մեծ ազդեցություն է ունենում յան վաճառքի վրա: Մյուս կողմից` էլեկտրաէներգիայի մենաշնորհային բաշխման դեպքում էլեկտրաէներգիայիգնի 10 ն ավելի տոկոսով փոփոխությունը կարճատն ժամանակաշրջանում լոլ իոքր ազդեցություն կունենա վաճառքի վրա: Նշենք, որ անկատար մրցակցության առկաություն ացառում շուկայական լարված հա-

միայն հացահատիկն ու բամբակն են համապատասխանում: Մյուս բոլոր ապրանքները` ավտոմեքենայից մինչն ծխախոտ, այդ սահմանմանը չեն հաճապատասխանում մի պարզ պատճառով՝ արտադրաճյուղի որոշ ձեռնարկություններ (Ջեներալ մոտորզը` ավտոմեքենաների դեպքում, ԱյԲիէմ-ը` համակարգիչների դեպքում ն այլն) վաճառվող ապրանքների քանակը փոխելով՝ կարող են ազդել շուկայական գնի վրա:

ԱՆԿԱՏԱՐ ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ՍԱՀՄԱՆՈՒՄԸ

Ձեռնարկությունը,

որը կարող է զգալիորեն ազդել իր արտադրանքի շուկայական գնի վրա, որակվումէ որպես «անկատար մրցակից»: Անկատար մրցակցությունը գերիշխող է արտադրաճյուղում այն դեպքում, երբ այդ ճյուդում առանձին վաճառողներ որոշ չափով վեոահսկում արտադրանքի գինը: Անկատար մրցակցությունը չի նշանակում, թե որնէ ձեռնարկություն բացարձակորեն վերահսկում է իր արտադրանքի գինը: «Պեպսի»-ն անկատար մրցակից համարելը նշանակում է, որ նա կարող է մեկ շիշ ըմպելիքի գինը սահմանել 40 կամ 50 ցենտ ն էլի մնալ կենսունակ ձեռնարկություն: Նա չի կարող գինը սահմանել 40 դոլար կամ 0,5 ցենտ` այդ դեպքում ձեռնարկությունը գործարարությունից դուրս կմնար: Սակայն անկատար մրցակիցը գնի մասին որոշումները որոշ

են

նե հաԻ ակի կամա Էրունը: Անկատա ախերպայքարում իրենց շուկայական բաժինն թյունը:

նրց

ցսնրը

ավելացնելու համար: Լարված հակամարտությունը պետք է տարբերել կատարյալ մրցակցութընդգրկում է վարքի ունից: ձակաճարտությունն բազմազան ձներ` ինչ-որ մեկի պահանջարկի կոՈրիտեղաշարժին նպաստող գովազդից մինչն ավելի լավ ապրանքների հայտնագործում: Կատարյալ մրցակցությունը հակամարտության մասին ոչինչ չի ասում, այլ պարզապես արձանագրում է, որ արտադրաճյուղին պատկանող ամեն մի ձեռնարկություն շուկայում գերակշռող գնով ., կարողէ վաճառել այնքան, որքան ցանկանում է:

(բ) Ձեռնարկության պահան(ա) Ձեռնարկության պահանջարկը կատարյալ մրջարկը անկատար մրցակցակցության պայմաններում ցության պայմաններում Անկատար մրցակցության ցուցանիշը պահանջարկի կորի վարընթաց լինելն է

Նկար 6-1.

Տ.

։Յ

|պ

Ք. ք

բ: ՝

:'Ծշ -

|պ՛ ` պ

Ք.

Ձեռնարկության վաճառած քանակ

պ ա

Ձեռնարկության վաճառած քանակ

(ա) Կատարյալմրցակցայինձեռնարկությունն իր պպ հորիզոնական կորով կարող է վաճառել որքան ցանկանում է, առանց շուկայական գինն իջեցնելու: (բ) Իսկ անկատար մրցակիցը կտեսնի, որ իր պահանջարկի կորը դեպի վար է թեքվում, քանի որ վաճառքի ավելացման հետնանքով ապրանքի գինն ընկնում է: Եվ եթե մեայդ մրցակիցը նաշնորհատեր չէ, ապա հակառակորդի կողմից ապրանքի գնի իջեցումը նրա պահանջարկի կորը կտեղաշարժի ձախ՝ դեպի պ'պ" կորը:

պատսպարվաճ

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

Գծագրային պատկերում: Նկար 6-1-ը գծագրով պատկերում է կատարյալ նե անկատար մրցակցությունների տարբերությունը: Նկար 6-1 (ա)-ն մեզ հիշեցնում է, որ կատարյալ մրցակիցը գործ ունի պահանջարկի հորիզոնական կորի հետ, ըստ որի նա ընթացիկ շուկայական գնով վաճառում է այնքան, որքան ցանկանում է: Ի տարբերություն սրա, անկատար մրցակիցը գործ ունի պահանջարկի վարընթաց կորի հետ: Ինչպես տեսնում ենք նկար 6-1(բ)-ում, երբ անկատար մրցակից ձեռնարկությունն ավելացնում է վաճառքը, նրա ապրանքի շուկայական գինն ընկ նում

է:

Կատարյալ

ն անկատար մրցակցությունների տարբերությունը նան կարելի է տեսնել` ելնեչով գնառաձգականուբթյանգաղափարից: Կատարյալ մրցակցի համար պահանջարկը բացարձակ առաձգական է: Անկատար մրցակցի համար պահանջարկն ունի վերջավոր առաձգականություն: Խնամքով կատարված հաշվարկը ցույց կտա, որ նկար 6-1 (բ)-ի Բ կետում գնառաձգականությունը մոտավորապես հավասար է երկուսի:

ԱՆԿԱՏԱՐ

ՄՐՑԱԿԻՑՆԵՐԻ

ՎԱՐՔԸ

կը շուկայի մենք տեսակները,

մրցակցությունն ուսումնասիրելիս քննարկենք անկատարության տարբեր այդ անկատարությունների աղբյուրները, ինչպես նան շուկայական իշխայան առավել օգտագործվող ցուցա

երո

ՏԱՐԱՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

Սկսենք շուկայական կառույցների հիմնական տեսակների ուսումնասիրությունից: Արտադրաճյուղի շուկայական կառույցը ներառում է նրա բնութագրերը` մասնավորապես վաճառողների թիվն ու մեծությունը, արտադրության համակենտրոնացման աստիճանը խոշոր ձեռնարկություններում, ինչպես նան նրանց արտադրանքի համասեռության ն տարասեռության աստիճանը:

Մենաշնորհ: Որչա՞փ անկատար կարող է լինե անկատար մրցակցությունը: Ծայրահեղ դեպքը վաճառքի մենաշնորհն է` կամ մենավաճառքը միայն մեկ վաճառողի դեպքը, երբ նա լիովին վերահսկում է տվյալ արտադրաճյուղը: Տվյալ արտադրաճյուղում նա միակ արտադրողն է, ն չկա

մի որնէ այլ ճյուղ, որը թողարկի նրա արտադ.,րանքինմոտիկ փոխարինիչ: Այսօր բացառիկ մենաշնորհները հազվաեն: Միայնվստահագրվածտեղական ծառա.,.դեպ յությունների դեպքում, որոնց հիմնական օրինակները տեղական հեռախոսակապի, գազի, ջրի ն էլեկտրաէներգիայի ծառայություններն են, գոյություն ունի ծառայության մեկ վաճառող, առանց մոտիկ փոխարինիչների: Սակայն նույնիսկ այս մեկուսացած մենաշնորհատերերը պետք է հաշվի նստեն մյուս արտադրաճյուղերից եկող մրցակցության հետ. մարտկոցով հեռախոսները մրցակցում են լարով հեռախոսների հետ, վառելիքի մյուս տեսակները մրցակցում են էլեկտրաէ.,ներգիայիկամ գազի հետ: Երկարատն ժամանակաշրջանում ոչ մի մենաշնորհատեր լիովին ա.,պահովագրված չէ մրցակիցների գրոհներից:

./Եմբաշնորհ: Մենք տեսանք, որ խմբաշնորհ նշանակում է «փոքրաթիվ վաճառողներ»: ԽմբաշՇորհատերերը լինում են երկու տեսակի: Առաջին` խմբաշնորհատեր կարող է լինել նույնական (կամ համարյա նույնական) ապրանք արտադրող մի քանի վաճառողներից մեկը: Եթե Ռոտերդաճում Ա վաճառողի նավթը համարյա նույնն է, ինչ որ Բ-ինը, ապա Բ-ի կողմից գնի իջեցումը կառաջացնի սպառողների հոսք Ա-ից Բ: Ոչ Ա-ն ն ոչ էլ Բ-ն չեն կարող կոչվել մենաշնորհա-

ենԱԹԻ բիմը Սրբի անե: րոն ոքր

ւ,

նրանցից

լը

կարող

ազդե-

ցություն ունենալ շուկայական գնի վրա: Խմբաշնորհի այս առաջին տեսակը տարածված է առանցքային մի շարք արտադրաճյուղեէ, իսկ ձեռնարկությունների չափերը մեծ են, ինչպես օրինակ՝ ալյումինի ն նավթի արդյումասեռ

նաբերության մեջ: Որպես կանոն այսպիսի ար.տադրաճյուղ մուտք գործելու գինը շատ բարձր է, որովհետն պահանջվում են խոշոր ֆինանսական միջոցներ անհրաժեշտ տեխնոլոգիաներ ձեռք բերելու համար: Խմբաշնորհի երկրորդ տեսակը բնորոշ է այն .արտադրաճյուղերին, որտեղ կան տարբերակված ապրանքների փոքրաթիվ վաճառողներ: Ապրանքները կոչվում են տարբերակված եթե դրանց կարեոր բնութագրերը տարբեր են: Ավտոմեքենաշինությունը վաճառում է տարբերակված արտադրանք, որովհետն ավտոմեքենաներն ունեն մի շարք տարբեր բնութագրեր (չափեր, հզորություն, վառելիքի խնայողություն, ինչպես նան ., անվտանգություն): Արտադրանքի տարբերակում

3939ՍԱՄՄԱՆԱՅԻՆ

7ԱՆՈՒՅԾԸԵՎ ՄԵՆԱՇՆՈՐՀԸ

Շուկայական կառույցների հիմնատեսակներ Կառույց Կատարյալ մրցակ-

ցություն

Արտադրողների թիվը ն արտադրանքի տարբերակման աստիճանը

Տնտեսության այն մասը, որտեղ գերիշխող է

Ձեռնարկությունների կողմից գնի

Շուկայավարության եղա-

Բազմաթիվ արտադրողներ. նույնական ապ-

Գյուղատնտեսական հումք (եգիպտացորեն, ցորեն, ...)

Չկա

Շուկայական փոխանակություն կամ աճուրդ

Գովազդ ն որակի

րանքներ

վերահսկում

նակներ

Անկատար մրցակցություն

Բազմաթիվարտադրող-

Մենաշնորհայիններ. ապրանքների մրցակցություն

տան (բազմաթիվ տարբերակված բերություններ տար կաԸ կալելի վաճառողներ)

Խմճբաշնորհ

ազմա կԱ

ական

Փոքրաթիվ արտադրողներ. ապրանքների փոքր կամ ոչ մի տար-

Պողպատ, քիմիական նյութեր

Փոքրաթիվ արտադրողներ. ապրանքների որոշ տարբերակում

Ավտոմեքենաներ,համակարգիչներ

բերություն

Սենաշնորհ

Մանրածախառնտուր (սննդամթերք,բենզին,

Մեկ արտադրող. ապրանքներ առանց մոտիկ փոխարինիչների

գներ

Վեռախոսակապի, էլեկտրաէներգիայի ն գազի տեղական ձեռնար(«բնակություններ կան մենաշնորհներ»)

Աղյուսակ 6-1. Շատ արտադրաճյուղեր անկատար մրցակցային ցության զուգորդումներ

գոյություն ունի փաստորեն բոլոր լայն սպառման ապրանքների համար, ներառյալ սառնարաններն ու պաղպաղակը, վերնաշապիկներնու ջին սերը, փոփ երգիչներն ու բեյսբոլի թիմերը, բուժօգնությունն ու իրավաբանական խորհրդատ-

վությունը:

չափովմրցակցություն, կառավարվող

Թեպետ խմբաշնորհատերերի տարբերակ ված ապրանքները զանազանվում են, այնուամենայնիվ, դրանք մոտիկ փոխարինիչներեն: Միանման չլինելով Քադիլակները շքեղ ավտոմեքենաների շուկայում մրցակցում են Լինկոլնների ու հետ, իսկ Քանոնն Մինոլտան մրցակցում են լուսանկարչական խցիկների շուկայի իրենց բաժինների համար: Խմբաշնորհը մրցակցություն է քչերի միջն, սակայն այդ մրցակցությունը, իհարկե, կարող է շատ սուր լինել: Բազմաթիվ տարբերակված վածառողներ: Անկատար մրցակցության այս վերջին տեսակը, որը հաճախ անվանում են մենաշնորհային մրցակցություն, բնորոշվում է նրանով, որ մեծ թվով

Զգալի,

բաց

սովորա-

բար կարգավորվող

են`

Գովազդ ն ծառայությունների խքանում

մենաշնորհի

մրցակ-

վաճառողներ արտադրում են տարբերակված ապրանքներ: Շուկայական այս կառույցը կատարյալ մրցակցությանն այնքանով է նման, որ կան բազմաթիվ վաճառողներ, որոնցից ոչ մեկը շուկայական մեծ բաժին չունի: Սա կատարյալ մրցակցությունից տարբերվում է նրանով, որ ար.,՛տադրանքըոչ թե նույնական է, այլ տարբերակ-

ված:

Մենաշնորհային մրցակցության դասական օրինակ է բենզինի մանրածախ շուկան: Ես կաեմ գնալ էքսոնի տեղական լցակայանը, րող որովհետն դա հարմար է ն մաքուր ջուր կա մեքե..նայիապակիները լվանալու համար: Սակայն դա բազմաթիվ լցակայաններից մեկն է, ն ես ուշադիր հետնում եմ գներին: Եթե էքսոնի լցակայաՇում գինը մրցակցային գնից բարձրանա մի քանի ցենտով, ապա ես կգնամ Մերիտի մոտակա լԼցակայանը: Այսպիսով, այստեղ տեսնում ենք շատերի միջն ընթացող մրցակցություն: Սրա ն կատարյալ

որո 'զսսզվ 3 դոմ:յվ Քվտղզկտդմեղոմմսկ (ԽՆա`։ 1որիտ զ4 '6վգ վկմոծդտվոռ վնսթոմնոտմո -ոմդ ոլտկդտ 41 դոտմմսմղմտձդոտվոտվժըոմն -ոտմո դոլ յսկմողսղծզ4 '5վգոմդ ոլոհդրը կտդյւսմոՀ ողտոտ իզ :մդւսԹւստղիտդւսմնմոյւս դողոմնտտսռտ մվ 1ղգծոօզը դԱղդըղւսաԹյսնսմող Ղտոդ 1 նսմոկ մդղս(8յսղվմոգսզՇ:վմղմոո| տզիտըդ Հալնմոտ Ղ օտիծոտվետցոռն փղիտ | ըսդոքոմ ցվմզդնստտո|շո մվ ոՂ:ըյսցտԵ լ մզդվնսմոխտտ -տոկ փղիտ աղզդծոտվեոդոտը մմղդուսսսիտմ -Ստո մվ դռղս(սկմոդսղց Ծոժդմեւսե դվջոփոի -ոջ վմդոմնոտմը :85Ոստով վտիտց նսջո մտմ -ոկոդղսմոՀ 1 ըյսմսղոմն դր :դզ ըսետիցդ տով -նդմցո ցմզժոլոց դվրոդոնվռո Ղ ցվձվը դո(ժսկ -մոցսզջ ե՞ս-(ո) 2-9 մտղՂ :ոս-2-9 մոդ օտիմղկ -տոռ մոս Աս ցստռխփ վրոհսՀ Ղ վմոլոց ։մճովոց դվձվը նսեծտիդբող մուս ասոհստ տից 1 օոռմ ուսժովվ վղմողկտ ցվճ վճողւսնմո -ոսո մղը դվոտը վմղզցստջտտհոդո(ժսծկոծմը Ղ դղմստղիոդուննԱտզմնոտտ մոտողցր :Եոմո -մտ դտքսոհտո տչդք դղ նսմող մմղդոկմոսո -ոմսռտ Եղը մմզդդւսԱ(Ժսղմոդսղօ օզը իվվմսդոչ վմղղս(նմոտիտց Ղ ցռոտքծտտվետցոոնդրող Մդոկ ձնսմքո վը վիճգոտվոոկ մոմոդտիով վմ -տեղց 'իսկտտոտի տիժոմոչ ղը մղզօպզցԵյփ -դմող 3գվ 'դրտԺղմնտտստ վեողոմյ:ոմտղմտսձ 'Ատժոտմդով վմոկմղ 'սծոնմզո դրովը իստոդ վմսղջ 1զմնտտմո դսժսմ հոմտոտվ -զոս

տտ

-ոտհտտշտտո դվրոմետդստմո 1 ատսդտտո 'մնվսմ -ոնփ կոդղվմօ '4գոմնտտմո ղմս մմղ 'ղոդվմօ 'ողիոչդվ '65վմզդուսմսիոծմոկ ոող ծվմզդոյսշսմ -ն դո(ժսմոիոսոդ 1զԵռց դզ նսմող մմզգտսնդմյ .-սո|նղ :մղդտսնդմ:սո| «սյզցտո նյսաոմնոտմո ռող մորով վմզդծվկտծմո մմղ ՂղոլշվմզԵ 1 նսմ -տհ մդղս(1սծկոծմը մտտոկցտ 'նրո վտոց ։ՍզնսԹոմնոտմո իսմզդնսսոցտի իվժուսժսփ ի ոյսդօ ԱԺողսլնմողոիտցնսիդրոնդմ Պփսովտող:5վդւսԹյսծղոծմը Հզնը ոմյսն 5դոմդ ՛փիտղստջոիիսմղդծ մօտ 5վսզդե վմզդդղս(8սկ -մոդսղց մմսփ տխփտկով իսմղժովոց մմսփ փ .-ղիտ 1ղմնոտմտ դղ նսմող ոզոտեմութ մմզդդյս( -Ժսկմոդսղօ օղը օսմզդգոնրո ող :մզժո|ոց նսետիդ յս մզդըղսոզտդտդոկո՝ դո(8սմնտտմոո դղ տկստ մմղ 'դղ մսիտտոռխփդ Հոիոօոօզը մոնոտվ դոքժսծկոծմը մտտոհդո Ամզդդտը -ոփտ վժոիլոց :մժղոտմնոտմո վնսխոտմնտտմո Հորիտ 1զմնտտմտ ոյսսղօդմ դզ: դլս(Թյսմսիտմ .-ոդվ վմղդղղս(8սկմողսղզցիսիտ օղը մմղդտսնդմՉ -սո| վմտյսը ռող մմղդդոնրոթ վծոլուց մմղ 'ողսժ -ողն դրո 1 ողսծտօցՂձվը վմղ:Մ մդյս(44ս65կոծմը ողսդտղողնվլ -սժսղՂդ դտքմսդտովշվմղԵ վմղդ -դս(սկմոդսզօ օզը տմսմ վը դղ ոըղսիդտծմմղդ

-ոյւսր ով 'ուսմսղոմն դղ դս(81ս5կոմը 1ոլՍոտ -ող տխորով մղնաթոմնոտտմո շսմս 1սդվ

ՍՎՂՍՎՍԲՅՆՈ

-ոդզբտ վծով փ ոհ 'տղզժղըստիտ քող չվմեոոց

ՂՈՏԹՀՍՍՈՏՈՒՂՈՎՏՈՒՎՍՉ

-ՈոօսղԱմղտոԺՀղոյսթմսփ մս 'Վղմծոմղկտոթռ վոո վք ոզոնքո ցվմտոյմտ տիծասոկ ցրոհտր վդյս Ժվմոկ դո/Թյսմվոտդոյւսոյւսդոոոոմդոտնը :վդվ մ14մժվմոկ վմզդդւսԹյսկմոդսզծ ողով դող 131 9 սփսփքտ մսղմող մզմմտտ վծ -ոմղմոդյամնստ զ Դզմնտտստդվ դգրտ մտգտն վմզդղտոզտ -ոսսոհ դոտկորողւսՀմկտուսնտ ող :մմզցկտողտ -սմողկ մմղսԹդոժոմոյոքԾվյցտեղըոո 'իսժմոլոց -ոդովվմսիտմոցվ վմզգուսսծկոծմբ 1ոլՍտտ դւստտտոռվ Ղ մտողիով 1զմնոտմո դժղոմոտ -տհ Ղ մտտոհցտ 1 ովյտտ մ-լ-9 հտուսնը օոծողդոծ զ94 ԱղՂդդղս(8սմզմմոոտ (ոյւսժիողնվտ

մոդոնսմոհ օջոտծոտկդոծ

օգտ

ՀԱԱ

ՍԺԶՈՒՑՎՍՍՈԴՎՔՈՒՎՍՉ

ՍՈՏՈԻՂՈՒՎ ՍՍՂՂԻՈՈՂՎՏՈՂՈՎԷ

ղօ Դսկմղ դո(ժսծկոծմը

Սղդտսանո մտտողգտ ժդղկմոդդժ

Այս -Վյլսմնոնում 1զդկսկ դզմստշռ նսմող դղչ մորով յաղզդոտվ դոք(Թյսնսձոտվմմզդծվղոծմը Ղ '(ոխնդ ոս) 1ոդղդւս որստոմնտնոմ վդցտնտես մոտո -մզկ դղս/ող վշվղոժղոմոռ 4 նսմող մԺժդոմնոտտ -մտ ոյս(ղ դոկոնզտ ըյսմզժիողն :(մոդղս(Թյսմզկդմ դոտնմոմոկոտոնտեմղդ:) մյս Յւսկոծմն ող Այսստծոմ մմղդուսմսիտեմոկ մմզ ոոտկուսԹսը

Աի Աարոն Աոոգժ թ

Հարուստ ողո) քող մագճլգոմցույո վսղդշվդկտը դվրոդոմոցմսծ '(մդյս/0յսդյսմոյփ վվՓստմոկ օտկտոտտ հոռվմօ 'ոզիոչդգվ)վղ .-ոսս Ղոդ դզդյս դղս(ԹյսխԵ "նո վտ: :Ա41սդտով նսիդտԵ տսը փղզիտդղ ուսմտդմոլոդ իսստջտոթ նտ Ղ գվվմոոոդտջ վմսգդտոլ|դզ ոյսողիոց մս '"մղոտդոռոքգ/տ 1զ/ողո| դղ ուսդտկդտծ ղվնսող :6վմժմվնոնզտ ձոսո Ղ ո|տդ 4 Աղւսդոծոսո դնյսդ -ոմղմմոՏ :ոյսմղնւսԱԹոմնոտտմոդուլ8սծկոծմը դվրովմսդշոտողղըմմղդմնսանո դոտնկտմղզմմոտ վմդոմնտտմո ռղ մդսմյ : օոիղկումղմմոտ 2գվ-մմսփ նզտորո դժցոտմոտմս '1 զրո դդղս(8յսմ -զմմտտ կովը վնյսաքոմնոտմո ցվոոծկոծմը

ԴՈԴ/ՍՉ ՎՍՊՂԺՂՈՄԵՈԻՉ մոմՈՓՂԱէրա մոմոծոնը

ՊՍՔԶԱՍՏՎԵՈՈՉՏՂՏԱՄՈՎՈ

ՇԱՅՍԱՆԱՅԻՆ 7ԱՆՈՒՅՁԸ ԵՎ ՄԵՆԱՇՆՈՐՀԸ

մեկ ձեռնարկության համար գործելու ամենաարդյունավետ չափը դեռնս կաճի: ՈՒստին հազարավոր կատարյալ մրցակիցների խաղաղ գոյակցությունը բոլորովին անհնար է, քանի որ մեկ մեծ ձեռնարկությունը շատ ավելի արդյունավետ է, քան փոքր ձեռնարկությունները: Սա թռական մենաշնորհի դեպքն է: Երկրորդ դեպքը` խճբաշնորհը, առկա է, երբ որնէ ձեռնարկություն մինչե արտադրանքի ինչ. որ մակարդակ վայելում է ծավալարդյունքը, սակայն հետո ծավալարդյունքն արդեն վերանում է, ն միջին ծախքը սկսում է աճել: Նկար 6-2(բ)-ում պատկերված է այդպիսի դեպք: Այնուամենայնիվ, նկատենք, որ ՄԾ-ի կորն այնքան էլ շուտ չի վերն թեքվում, այնպես որ կատարյալ մրցակցության խաթբարումիցհնարավոր չէ խուսափել: Արտադրաճյուղի ընդհանուր պահանջարկի ՊՊ կորը այնքան մեծ շուկա չի ապահովում, որ բազմաթիվ ձեռնարկություններ հնարավորություն ունենան գոյակցել ծախքի նշված կորին հաճապատասխանող գործավարույթի արդյունավետ մա-

կարդակում:

Նկար 6-2 (գ)-ն պատկերում է մի դեպք, որը կատարյալ մրցակցության համար նպաստավոր

ա) Բնական մենաշնորհ

է: Այս արտադրաճյուղին բնորոշ է պահանջարկի

ծախքի այնպիսի կառուցվածք, որի դեպքում ապահովվում է կատարյալ մրցակցության համար անհրաժեշտ մեծ թվով ձեռնարկությունների ., արդյունավետ գործույթը: Ծավալարդյունքի ն անկատարության կապը վերջին երեք տասնամյակներիընթացքում խորա2.պես ուսումնասիրվել է արդյունաբերության կազմակերպմամբ զբաղվող տնտեսագետների կող. մից: Աղյուսակ 6-2-ը պատկերում է Միացյալ Նահանգների վեց արտադրաճյուղերին նվիրված մի ուսումնասիրության արդյունքները: Այն հուշում է, որ ծավալարդյունքն այսօր արդյունաբերուքյան կենտրոնացման կարնոր գործոններից է: ն

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ԽՈՉԸՆԴՈՏՆԵՐ

(Թեպետծախքերի տարբերությունը շուկայական կառույցների հիմքում ընկած ամենակարնոր գործոնն է, մրցակցության խոչընդոտները նույնպես կարող են մեծացնել կենտրոնացումը: Սա կարելի է ցույց տալ` օգտվելով աղյուսակ 6-2-ի տվյալներից: Ըստ այդ գնահատականների,արդյունավետ ծավալարդյունք ունենալու հաճար ծխախոտի ա-

բ) Խմբաշնորհ

գ) Կատարյալ մրցակցություն

Գ ա

ՍԾ

ՄՕ

ՄԾ

ՍԾ Պ ղ

-գզ----ճ

0Ճ

՛՛

Նկար 6-2. Մենաշնորհից կամ խմբաշնորհից խուսափելու համար միջին ծախքի կորը պետք է շրջվի արտադրաճյուղի արտադրանքի փոքր քանակի դեպքում Ծախքի ն պահանջարկի պայմանները ազդում են շուկայական կառույցների վրա: Երբ ծախքն անորոշ լերպով նվազում է, ինչպես (ա)-ում պատկերված բնական մենաշնորհի դեպքում, ապա մի որնէ ձեռնարկություն կարող է ընդլայնվել ն դառնալ արտադրաճյուղի մենաշնորհատեր: (բ)-ում ծախքն ի վերջո սկսում է վեր բարձրանալ, բայց դա ամբողջ արտադրաճյուղի պահանջարկի ՊՊ կորի համեմատությամբկատարվում է բավականաչաւի ուշ: Մի քանի կատարյալ մրցակիցների գոյակցությունն անհնար է, ն առաջ է գալիս խմբաշնորհը: (գ)-ում արտադրաճյուղի ամբողջ ՊՊ պահանջարկն անհատ վաճառողի արդյունավետ ծավալարդյունքից այնքան մեծ է, որ շուկան բազմաթիվ կատարյալ մրցակիցների կենսունակ գոյակցության հնարավորություն է տալիս: Այստեղ ունենք կատարյալ մրցակցություն:

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՅԱՆՋԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

(2)

(1)

Արտադրաճյուղ Միացյալ Նահանգների արտադրանքի բաժին, որն անհրաժեշտ է, որպեսզի որնէ ձեռնարկություն ծավալարդյունք ստանա

օծ

Առաջատար երեք ձեռնարկությունների փաստացի միջին բաժինը շուկայում

(3) Ծավալարդյունքով գործելու հիմնական

պատճառը

օծ

Գարեջրագոր-

10-14

Ապրանքանիշի ազգային կերպար ունենալու ն ներդրումները համակարգելու անհրաժեշտությունը

Ծխախոտ

6-12

Գովազդը ն կերպարի տարբերակումը

4-6

Կենտրոնացված ճարտարագիտական ն նախագծող անձնակազմի անհրաժեշտությունը

ծություն

Ապակեշիշ Ցեմենտ

՛7

Սառնարան

14-20

Նավթ

4-6

Աղյուսակ

6-2.

Ծավալարդյունքը

շատ

Ռիսկը բաշխելու ն դրամական միջոցներ հայՔթայթելուանհրաժեշտությունը

Շուկայավարության պահանջները ե րության ժամկետների տնողությունը

արտադ-

Ռիսկի բաշխումը հում նավթի ձեռնարկություններում ն ներդրումների համակարգումը

արտադրաճյուղերի մղում է կենտրոնացման

Տարբեր ապրանքներ են ուսումնասիրվել պարզելու համար, թե ծախքի պայմանները արդյոք կարո՞ղ են ընկած լինել կենտրոնացմանգոյություն ունեցող պատկերի հիմքում: Սյունակ (1)-ը որպես արտադրանքի բաժին ցույց է տալիս արտադրանքի այն գնահատված մակարդակը, որի դեպքում երկարաժամկետ միջին ծախքի կորն սկսում է վեր բարձրանալ: Սա համեմատեք սյու-

ռաջատար երեք ձեռնարկություններից յուրաքանչյուրին անհրաժեշտէ ազգային շուկայի առնվազն 6-1246 բաժին: Սակայն նրանց փաստացի շուկայական բաժինը միջին հաշվով կազմել է ազգային շուկայի 2396-ը: Բացի ծախքի գործոններից, ո՞րն է առաջատար ձեռնարկություննեի փաստացի մեծ մասնաբաժնի պատճառը: Կարնոր պատճառներից մեկը մրցակցության խոչընդոտներն են: Սրցանցության խոչընդոտն առաջանում է այն դեպքում, երբ իրավական սահմանափակումների կամ արտադրանքի տարբերակման հետնանքով մրցակիցների թիվը կրճատվում է ե դառնում ավելի պակաս, քան այն թվով մրցակիցները, որ կարող են գոյակցել ելնելով միայն արդյունավետությանն ծայխքիպայմաններից-

Իրավական սահմանափակումներ: Երբեմն կառավարությունները սահմանափակում են որոշ արտադրաճյուղերի մրցակցությունը: Կարնոր ի րավական սահմանափակումներըներառում են

երեք ձեռնարկություննակ (2)-ում բերված առաջատար Շերից յուրաքանչյուրի շուկայական միջին մասնաբաժ86Շեօոտէտ)ո, նի հետ: |(Աղբյուրը՝ ՒԷ. Խ. Տօռհտող, Ճո օք Էոօհ «ՅմԹ-, Յոժ Բ. ք. Մսքհյ/, 7հօ ԲՇօոօր)/ՇՏ ՈմմմնԹառու Օքտրճնօոչ Ճո ոօյոճնօոձ| Շժտքճոտօոտ ՏԼսժ)/ ՔՈ6ՏՏ, Շոտեղժց6, ԽՅՏՏ., 1975)|:

(ԷՅո/Յ ՄՍՈԽ6ՐՏ)Ե/

արտոնագրերը, մուտքի սահմանափակումները, ինչպես նան արտաքին առնետրի մաքսերն ու բաժնեչափերը: Աոտոնագիրն իրավական սահմանափակման յուրահատուկ ձն է: Այն շնորհվում է գյուտա6րարին՝ տալով արտոնագրվող արտադրանքի կամ գործընթացի ժամանակավոր օգտագործման բացառիկ հնարավորություն (կամ` մենաշնորհ): Օրինակ` Փոլարոիդը արտոնագրային "պաշտպանվածությանպատճառով ակնթարթային լուսանկարչական ապարատների շուկայում ունի բացարձակ մենաշնորհ: Արտոնագրերի մենաշնորհ ընձեռելով՝ կառավարությունները խրախուսում են գյուտարարությունը: Այդպիսի մենաշնորհը հատկապես օգտավետ է փոքր ձեռնարկությունների ն անհատների համար: Առանց մենաշնորհ ձեռք բերելու հեռանկարի, միայնակ հույս չէր ունենա, թե երբնէ կկարոգյուտարարը ղանա վարձատրվել ավելի լավ ապրանքների կամ գործընթացների հայտնագործությանը նվիրած տարիների դիմաց:

6ՍԱՍԱՆԱՅԻՆԴԱՍՈՒՅԾԸԵՎ ՍԵՆԱՇՆՈՐՀԸ

Կառավարությունները նան մուտքի կամ ել- . սերի վերացման շնորհիվ շուկաներն ընդլայնվում են, հզոր ն արդյունավետ մրցակցությունը խրաքի սահմանափակումներ են դնում շատ արտադրաճյուղերում: Նրանք հաճախ մատահագրային ` խուսվում է, ն գներն սկսում են իջնել: Մրցակցուքմենաշնորհ են տալիս ձեռնարկություններին: յան աճի ամենանշանակալից դեպքերից մեկը տեեն, Դրանք պայմանագրեր որոնցով կառավաղի ունեցավ Եվրահամայնքում, որը վերջին երեք րությունը ձեռնարկությանը որնէ ծառայություն տասնամյակների ընթացքում անդամ երկրների ապահովելու բացառիկ իրավունք է տալիս (հիճ կերպով նվազեցնում էր ներմիջն հաստատուն նականում ջրի, էլեկտրաէներգիայի, բնական մուծման մաքսերը, ն արդյունքում օգտվեց ձեռգազի ն հեռախոսակապի ծառայություններ), որի 5, նարկություններին մեծ շուկաներ ընձեռելու հնադիմաց ձեռնարկությունը համաձայնում է սահմա.րավորությունից Ա արդյունաբերության կենտրոՇափակել իր շահույթը, իսկ ծառայությունը տրանացմանցածր աստիճանից: ճադրել բոլոր սպառողներին: Սա խրախուսվում է Շուկայական տնտեսության մեջ մրցակցութայն արտադրաճյուղերում, որոնք կարեոր ապյան խոչընդոտները նվազեցնելու ն ցածր մարանքների ն ծառայությունների բնական մենաշկարդակի վրա պահելու անհրաժեշտությունը նորհատերեր են: Ինչպես արտոնագրերի դեպհանրային քաղաքականության կարնոր նպաքում, այս դեպքում նս սահձմանափակումները տակներից է: տնտեսության համար կարող են շահավետ լինել, բայց անկասկած դրանք մրցակցության շատ մեծ (Արտադրանքի տարբերակում: Բացի մրցակխոչընդոտ են ն ուժեղացնում են մենաշնորհային ցության իրավական խոչընդոտներից, կան նան իշխանությունը: Օրինակ` մինչն վերջերս էյքի տնտեսական խոչընդոտներ: Հնարավոր ձրցաընդ Թի-ն կառավարության արտոնած մուտքի արգելքը արտադկիցների համար ամենամեծ սահճանափակումներնօգտագործում էր, որպեսրանքի լայնատարած տարբերակումն է, որը զի մրցակիցներին զրկեր հեռավոր հեռախոսամենք քննարկեցինք վերնում: կապի արտադրաճյուղ մուտք գործելու հնարաՈրպես օրինակ քննարկենք ավտոմեքենավորությունից: (Այս դեպքին կանդրադառնանք ների դեպքը: Խոշորագույն արդյունաբերական քաղաքականությունն ուսումերկրներում այժմ կան ավտոճեքենաներ արտա-

ԱԱ

ասիրելիս):

Իրավական սահմանափակումների վերջին օրինակը` Օերմուժման սահմանափակումները, տնտեսական տեսակետից ավելի թույլ հիմնավորում ունի: Ենթադրենք՝ որնէ արտադրաճյուղ կարող է գործել կատարյալ մրցակցության պայման. ներում, բայց կառավարությունները ամբողջ աշխարհով մեկ արտասահճանյան ապրանքների վրա ներճուծման բարձր ճաքսեր կաճ բաժնեչաԴրա հետնանքով յուրա փեր են սահճանում: քանչյուր երկրի շուկան շատ ավելի փոքր կլինի, քանի որ արտադրողները իրենց արտադրանքը կարող են վաճառել միայն ներքին շուկաներում: Յուրաքանչյուր երկրի պահանջարկի ՊՊ կորը հովանավորական քաղաքականության դեպքում կգտնվի շատ ավելի ձախում: Համաշխարհային առնտրում հովանավո րությունը կարող է նկար 6-2 (գ)-ի ճյուղային կառուցվածքը վերափոխել նկար 6-2 (բ)-ի, կամ նույ նիսկ նկար 6-2 (ա)-ի: Ամերիկացի պատմաբաններն այս բանը լավ գիտեն, երբ ասում են. «Ներմուծման ձաքսը մենաշնորհի մայրն է»: Ընդհակառակը, երբ ընդհանուր շուկայի ներմուծման մաք

Գերվութդրող եկԲացի Աբել տտանյակից ծախփոխադրման այդ, քանի որ խոշոր

յուններ:

քերը վաճառքի գնի համեմատությամբ ցածր են, ե նկալել հաճար: ակնկալել համար ապա այս շուկայումմ կարելի .)ա կատարյալ ձրցակցություն:

Իրականում արտադրանքի տարբերակման պատճառով մրցակցության խոչընդոտներն այստարբե2.տեղ համեմատաբար շատմի են: Ապրանքի րակման աղբյուրներից քանիսը բնական են: .Բոիտանական մեքենաները, որոնց ղեկը գտնվում է աջ կողմում, ամերիկացի վարորդների համար գրավիչ չեն: Նմանապես, ամերիկյան հսկա մեքենաները վատ են վաճառվում նեղ փողոցներ ն փոքր կայանատեղեր ունեցող երկրներում: Արտադրանքի տարբերակման որոշ աղբ.յուրներ միանգամայն արհեստական են: 1950-ական թվականներին սպառողների սիրելին էին 2.հետնամասային հսկայական թներով ավտոմեքենաները, որոնց գովազդը հզորությունը զուգակցում էր սեռական գրավչության հետ: Այսօր ա.ռաջնություն են վայելում գերձանական շքեղ ավ.տոմեքենաներըն դրանց նմանակները:

ՍՄԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸ ԵՎ. ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

Կենտրոնացումը` ըստ մշակող արդյունաբերության առաքած արտադրանքի արժեքի

Հաջորդ 4 խոշորագույն ընկերություններ

խոշոր

ընկերություններ

Կենտրոնացման ցուցանիմի քանի ձեռնարկություններ որեէ արտադրաճյուղում ինչ չափով են գերիշխում

Նկար 6-3.

Կենցաղային

շը

Շարժիչավոր

փոխադրամիջոց

է տալիս, թե

Սառնարանների, շարժիչավոր փոխադրամիջոցների Կ շատ այլ արտադրաճյուղերում մի քանի ձեռնարկություններ տալիս են ներքին արտադրանքի մեծ մասը: Սա համեմատեք կատարյալ մրցակցության հետ, երբ ձեռնարկությունն այնքան է փոքր, որ շուկայական գնի վրա չի կարող ազդել: (Աղբյուրը` Ս. Տ. 8սոոճս օքէիծ ՇՔոտսՏ, 1982 ԺՅէՅ):

Ծխախոտ

էլեկտրալամպ

Առաջնային ալյումին |

Օճառ

ցույց

Փաթեթավորված միս

Պողպատիձուլվածք

Ամբողջ առաքվածարտադրանքիտոկոս

Ապրանքիտարբերակումը (բնական կամ ար հեստական) ինչպե՞ս է առաջացնում մուտքի խոչընդոտ կամ մեծացնում կենտրոնացման աստիճանը: Որնէ ապրանքի, օրինակ՝ ավտոմեքենաների կամ ոչ ալկոհոլային խմիչքների կամ ծխախոտի ամբողջ պահանջարկը բաժանվում է տարբերակված ապրանքների բազմաթիվ փոքր շուկաների միջն: Յուրաքանչյուր տարբերակված առանձին արտադրանքի պահանջարկը այս շուկայում այնքան փոքր է, որ անզոր է օգնելու ի րենց Ս-աձն ծախսի կորերի ստորին կետում գործող մեծ թվով ձեռնարկություններին: Արդյունքում կատարյալ մրցակցության ՊՊ կորը նկար 6-2 (գ)-ում այնքան շատ է տեղաշարժվում դեպի ձախ, որ նմանվում է նկար 6-2 (ա)-ի ն (բ)-ի մե. նաշնորհի ն խմբաշնորհի կորերին: Այսպիսով, տարբերակումը ներմուծման մաքսի նման առաջ է բերում մեծ կենտրոնացում ն ավելի անկատար

.3որհց առաջացող անկատարություններնավելի են ուժեղանում մրցակցության այնայիսի/նոչընդոտների ատատճառու,ինչախսիք են մրցակցության .,հռավականսահմանափակումները կամ արտադ.»Ռանքի տարբերակումը:

ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ

ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆՉԱՓՈՒՄԸ.

ԿԵՆՏՐՈՆԱՑՄԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐ

»Շուկայի կազմակերպման առումով արտադրաճյուղերը բաշխված են այնպիսի տիրույթում, որն սկսվում է կատարյալ մրցակցությունից ն վերջանում զուտ մենաշնորհով: Շատ իրավիճակնեէ րում, մասնավորապես այն դեպքում, երբ պետք որոշել, թե կառավարությունն արդյո՞ք պետք է սահմանափակի շուկայական իշխանությունը, տնտեսագետները շուկայական իշխանության ,քանակականչափանիշի կարիք ունեն: Շուկայական իշխանությունը ցույց է տալիս արտամրցակցություն: .»դրաճյուղումորնէ ձեռնարկության կամ ձեռնարԵրբ արտադրաճյուղն այնպիսի ծավալարդկությունների փոքր խմբի կողմից գնի ն արտադյունք է ստանում որ որնէ ձեռնարկության արրության որոշումների վերահսկման աստիճանը: տադրանքի ամենաարդյունավետ մակարդակը ,Շուկայական իշխանության ամենատարածված բավարարում է արտադրաճյուղի պահանջարկի մեժ մասը, ապա արտադրաճյուղի նենտրոնացման չափանիշը կատարյալ մրցակցություն ցուցանիշն է, որը պատկերվածԷ նկար 6-3-ում: մտանգի տան է: Այսպիսի իրավիճակներում մի քանի ձեռնարկություններ տալիս են արտադրա. Կենտրոնացման չորս ձեռնարկության ցուցանիշը որոշվում է որպես արտադրաճյուղի ընդհաճյուղի արտադրանքի մեծ մասը: Նվազող ծախքե-

ՄԼ

239"ՆԱՄԱՆԱՅԻՆ

ՎԱՆՈՒՅՁԸԵՎ ՄԵՆԱՇՆՈՐՀԸ

նուր արտադրանքի (կամ առաքման) մեջ չորս ա մենախոշոր ձեռնարկությունների ունեցած բաժին: Նմանապես ութ ձեռնարկությունների կենտրոնացման ցուցանիշը արտադրաճյուղի առաքՔված արտադրանքի մեջ ութ ամենախոշոր ձեռնարկությունների ունեցած բաժինն է: Զուտ մենաշնորհի դեպքում չորս կաճ ութ ձեռնարկությունների կենտրոնացման ցուցանիշը 10006 Ն, իսկ կատարյալ մրցակցության դեպքում երկու էլ մոտ կլինեն զրոյի: ցուցանիշներն Ի՛նչ չափով է կենտրոնացված Ամերիկայի արդյունաբերությունը: 1977թ. տվյալները ցույց են տալիս, որ մշակող արդյունաբերության արտադրանքի մոտ մեկ հինգերորդն արտադրվում է կենտրոնացման բարձր ցուցանիշ ունեցող արեն ման չորս տադրաճյուղերում (որտեղ կենտրոնացման ձեռնարկության ցուցանիշը 6096-ից բարձր է), իսկ մյուս հինգերորդ մասն արտադրվում է չկենտրոնացված արտադրաճյուղերում (որոնց կենտրոնացման չորս ձեռնարկության ցուցանիշը 2096-ից ցածր է): Տնտեսագետներն ուշադրության կենտրոնում են պահում համընդհանուր կենտրոնացման պատմական միտումները: Երկրորդ աշխարհամարտից հետո ընկած ժամանակաշրջանի տվյալները ցույց են տալիս, որ Միացյալ Նահանգներում արդյունաբերական արտադրանք թողարկող կենտրոնացման չորս ձեռնարկության ցուցանիշը միջին հաշվով թեթնակի աճել է 1947 թվականից մինչն 1972թ., այնուհետն 1972 թվականից մինչ, 1982թ. 39,296-ից նվազել է 37.196-ի Փաստացի կենտրոնացումը ամենայն հավանականությամբ ավելի կտրուկ է նվազել, քան այս ցուցա-

նիշները, քանի որ բերված տվյալներում ներմուծումների աճն ընդգրկվածչէ: Թեպետ այստեղ քննարկված կենտրոնացման չափանիշները լայնորեն օգտագործվում են տնտեսագիտական ն իրավագիտական վերլուծություններում, դրանք երբեմն ցույց են տալիս չուկայական իշխանության ոչ ճիշտ. պատկերը: Միջազգային մրցակցությանը ենքակա արտադրաճյուղերի կենտրոնացման ցուցանիշներն ուռճացված են պատկերում շուկայական իշխաՇության ն կենտրոնացմանաստիճանը, քանի որ հաշվի են առնում միայն ներքին արտադրությունը, իսկ արտաքին մրցակիցների աճող հակահաշվի չի առնվում: Շատ արտադրաճյուղերի նորագույն ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ երբ կենտրոնացման աստիճանի չափումներում հաշվի են առնվում նան արտասահմանյան ձեռնարկությունները, կենտՈոնացման ցուցանիշները վերջին տարիներին նվազում են: Բացի այդ, կենտրոնացման չափանիշները սովորաբար կիրառվում են նեղ (օրինակ` գերհզոր հաշվիչ մեքենաների) արտադրաճյուղում: Երբեմն ։արտադրաճյուղի սահմանումը շատ է նեղ, ն ուժեղ մրցակցություն հնարավոր է սպասել այլ ճյուղերից: Օրինակ` անձնական համակարգիչների ցանցերի վաճառքը մրցակցում է գերհզոր հաշվիչ մեքենաների վաճառքի հետ, թեպետ դրանք տարբեր արտադրաճյուղերում են: Անհրաժեշտ է ուշադիր լինել ն ճիշտ մեկնաբանել շուկայական իշխանության քանակական համաթվերը:

մարտությունը

Բ,ՍԱՀՄԱՆԱՅԻՆՀԱՍՈՒՅԹԸԵՎ ՄԵՆԱՇՆՈՐՀԸ

Ավարտելով անկատար ճրցակիցների հիմնական կառույցների ուսումնասիրությունը, այժմ անցնում ենք մենաշնորհատիրոջ վարքին: Սկսելով այդ ուսումնասիրությունը, մենք կհանդիպենք սահմանային հասույթի նոր հասկացությանը, որն էական նշանակություն ունի հավասարակշիռ արտադրանքի ն գնի նկարագրության մեջ: Բայց այս նոր հասկացությունը շատ ավելի լայնորեն կկիրառվի հաջորդ գլխում, խմբաշնորհն ուսումնասիրելիս ն, իհարկե, կատարյալ մրցակիցների ո-

րոշումներում:

ԳԻՆ, ՔԱՆԱԿ ԵՎ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՀԱՍՈՒՅԹ

որնէ ձեռնարկություն տվյալ արտա.,.Ենթադրենք՝ դրաճյուղի բացարձակ մենաշնորհատերն է: Նա կարող է նոր հակաքաղցկեղային դեղամիջոցի արտոնագրի հաջողակ տերը լինել կամ կաբելային հեռուստատեսության բացառիկ վստահագիր ունենալ: Եթե մենաշնորհատերն ուզում է առա.վելագույնի հասցնել իր շահույթը, ի՞նչ գին պետք է սահմանի: Որքա՞ն պետք է լինի արտադրանքի մակարդակը:

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՃԱՐԿԸՊԱՅՀԱՆՃԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

Ընդհանուր (1)

Քանակ ք

սահմանային հասույթ (3)

(2)

Ընդհանուր Գին ԳՀՄՀՀԸՀ/ք հասույթ

ԸՅ-Գ»

(4)

Սահմանային

հասույթ Ս

Ի200

Ի160

Ի120

«780 Ի740

--0

Աղյուսակ 6-3. Սահմանային հասույթն տահայտող թվերը կարելի է ստանալ հանջարկի սանդղակից

արպա-

Այսպիսով,

Սյունակ (3)-ի ընդհանուր հասույթն ստացվում է՝ Գ-ն բազմապատկելով ք-ով: Սահմանային հասույթն ստանալու համար ք-ն ավելացնում ենք 1 միավորով ե հաշվում ընդհանուր հասույթի փոփոխությունը: Ուշադրություն դարձրեք, որ ՍՀ-ն սկզբում դրական է, երբ պահանջարկն առաձգական է: Բայց երբ պահանջարկը ոչ ,

ԱԱ

բ/ գլխում մենք սահմանեցինք ծախքի բոլոր համապատասխան հասկացությունները: Մենք ծանոթացանք ԸՕ, ՄՕ, ՍՕ ն այլ հասկացություններին: Այժմ համանման հասկացությունները կքննարկենք հասույթի պարագայում: Ձեռնարկության պահանջարկի կորից գիտենք գնի (Գ) ն վաճառված քանակի (ք) կապը: Աղյուսակ 6-3-ի (1) Ն Օ) սյունակները ցույց են տալիս որնէ ենմենաշնորհատիրոջ թադրյալ պահանջարկի սանդղակը: Բացի այդ, նկար 6-4(ա)-ում հոծ գծով պատկերված է մենաշնորհատիրոջ պահանջարկի (պպ) կորը: Այնուհետն, բազմապատկելով գինն ու քանակը, վաճառքի յուրաքանչյուր մակարդակում հաշվարկում ենք ընդհանուր հասույթը: Աղյուսակ 6-3-ի սյունակ (3)-ը ցույց է տալիս, թե ինչպես է հաշվարկվում ընդհանուր հասույթը (ԸՀ), որը պարզապես հավասար է Գ-ի ե ք-ի արտադրյաՕ միավորը բերում է Օ լին: Ը, 1 միավորը` ԸՀ-Ֆ180 «1- Ֆ180, 2 միավորը` ֆՖ160 2-Տ320 ն. այլն: Պահանջարկի ուղղագիծ կամ գծային կոր ունեցող այս օրինակում ընդհանուր հասույթը արտադրանքին զուգընթաց սկզբում աճում է, քանի որ պահանջարկի կորի այս վերին` առաձգական մասում Ք-ի հավելյալ միավորի վաճառքի համար պահանջվող Գ-ի իջեցումը չափավոր է: Բայց երբ հասնում ենք պահանջարկի ուղղագիծ կորի միջնակետին,ԸՀ-ն հասնում է իր առավելագույն արժեքին: Դա տեղի ունի ք-5, Գ-Ֆ100 ն ԸՀ- ֆՖ500 դեպքում: Ք-ի արժեքը դրանից ավելի մեծացնելը ձեռնարկությանը տանում է ոչ առաձգական պահան ջարկի տիրույթը: Ոչ առաձգական պահան196-ով կրճատումը հանգեցջարկի դեպքում նում է վաճառքի 16-ից պակաս աճի, ն ընդհանուր հասույթը նվազում է, երբ գինն իջեցվում է: Նկար 64 (բ)-ն գմբեթաձն կորով պատկերում է ԸՀ-ն, որը 0աճում է մինչե ից (ամենաբարձր գնի դեպքում) ճեծագույն 500 դոլար արժեքը Ն, այնուհետՆ, նորից նվազում մինչն 0, երբ գինը մոտենում է 0-ին: Աղյուսակ 6-3-ը ն նկար 6-4 (բ)-ն արդեն են տալիս հետնյալ պնդման սխալը. «Իր ցույց շահույթն առավելագույնի հասցնելու նպատաէ առետրի կով ձեռնարկությունը միշտ սահմանում ..ընձեռած ամենաբարձր գինը»:Այս պնդումը սխալ է, որովհետե հնարավոր ամենաբարձր գինը սահանելը կնշանակի, որ մենաշնորհատերը ար։տադրանքըչի վաճառի ն հասույթ բոլորովին չի ստանա: Կամ, եթե այս պնդումը մեկնաբանենք .այնպես, որ սահմանվում է այն ամենաբարձր գինը, որի դեպքում հնարավոր է գոնե ինչ-որ մի .9:բան վաճառել, ապա ակնհայտ է, որ նույնիսկ ամենաբարձր գնով միայն 1 միավոր վաճառելու

ԱՎԵ Կորի | առեց

ից այն կորստի պատճառով, որ առաջանում է նախորդ միավորների գինն իջեցնելու անհրաժեշտությունից, որպեսզի վաճառվի ք-ի ես մեկ միավոր:

Այս հարցերին պատասխանելու համար պետք է համեմատել արտադրության ծախքերը ն արտադրությունից ստացված հասույթը: Ավելի ճշգրիտ` պետք է հաշվարկել արտադրության աճի հետնանքով ստացվող շահույթի փոփոխութ յունը: Մենք կտեսնենք, որ այս հաշվարկը կատարվում է հավելյալ արտադրանքի սահմանային ծախքը համեմատելով հավելյալ վաճառքի սահմանային հասույթի հետ:

գնի

մցղփոձ լ Ժտղո 'մՎոսվոչ օղրոցղոոտ սվչղոմ -տոտիով ձսմվտովմսդչոցզը Ձցզցտե վեողոմյ

:Ամղդժղքմո ջտիցնսձ 6ոմ Ժղմծոմ| ուսմղդդոց ատ) 6ՎԸ) Պբտհուլ Հո ոռիգով զմ մո Հով 1Ա1ՂԵյստՈ:ոյսդոքոմ իսղմոտողկ 1զդ6ոմ| ոստ 6վ-(շ)։ մղդփհ փղմտհ մ-(2) դոռոստ տտ մզդվմ ցոիմե մ-(բ) դոդոսմո ղգզ մս 'Հզծ հոդս ստո :(0-ՕՈ Յցվյ 1զծտտո 'տմի վ-Ժ իսղդոքոմ 0-ՕՄ ոսդվհովոց ողոչցվ 'ողոցքո) ԷՈ -Ե ժօղ ըյսըզոտո 'ոմի վ-Ժ իսղդոքոմ ց-ԷՍ մոմողտղ. մյսովնցմ չԱՍտորտվյսլզմղմմտտ 6վճոսոով ԷՈ) ժոսոտվ ցվձճվը1զցտիցտ լ փղմտհ մդվե վմսիովը հղը մս '4զմօմոն դյսԹրսմնուշմ Ս

մո

Վ լ նվնլս մուս Թյսդոդտեօոսո վդմոծդու րիր ողսժողն վմս ոտդ լ դօզոոդզոո դ-ԷՍ ուսճ -Իողն վմս ՛իսդե դո 1ոո 'իսդԵ ցՈսեոյզիտսո ղտ

ցոԹյսմնոտմո ն ՍՀ : նվնս

ՅՍ

մմղզտովմսցչոցղը Ղմղ 'ըրղմ / Ե մըոսԹսցտդոծցոտստ վղմոծռով

նղտմս լ մմզ -ոհ ՆԱՑԻ ոգիգրո Պ0-ԷՄ Ո ՂդղՑՐՑ Հացով լ վցոսեոյզիոստ 01սդ -ողտ ը՛յս-6-9 դոողսնը ուսով վցոսեողզիոսո ԱՎՈսոռվ 1 ուսդոնմողոռ մ.ս վմցոմնոտվը ։Աժցոմտգմդմղ ցՈսԵ .-տիոլվ-4 մօմում Ղ վ-Ե մօմում Վ 1ղիցտԵ մս 'զ դո դռտոռովտչվցօվլԵ մօմոմոդղոո Չոսղցօըմ վմտ 'մմղզժոլոց իսզողտցտ վոհ վր Դղդծոռվ վցոսեողիոսո ց4ՈսվոՀ 13 մսիոմոցվ ոյսժիողն -ղստ

:մմզցցոցվտոռ վջո վ-ԷՈ օղ ովլոտ մմզդ -Յ4վսՎ վ-ԷՍ ոզիոՀցվ'ոզոցրո դ-ԷՈ օտիծզմմով 1 ովլտտ մդա(8յսՅզՎ4վ-ԷՍ :(0-Ե նզտմս) սմԵ Ղ4չցվըուսետիդ 6վմ -սը ստզվ ՛(դսմ18սդոկոտԵցոսո մսիովը վլւս օ-ոռ նզտ (ը0-Մ մմզ) 6վլխմԵ -Աս) մմզքմո դՈոսԵեռցզըՂչգվը 1 ուստ իսլզոհո 1 ՂօտժղմնԵ մմսի վձոսոով մսգովնցց (4) 10 օգոսց մմղից մվԵռոնն'ս վ-(ջչ) ղոռսր վ-ջ-9 դտուսքնո Ղ մմզգմզք -Առ որո վմսհ Էղ օոիծզձճմով 2774/2աճսդոԶ1:գ-ոխր գտ 'ոգզըակ ռա/4սՅզ4 օզը վլզիտ ոռեդո սկմղ տՀչվոոյսմ -ոզն յսլզգփ օվծտնն"ս վ-տ մմս 'մմսհ դտմոմ վ-ԷՈ Հոգ իսլզգծզճմով մմզգդոթվտոռ:վջո վ-ԷՈ :ռողոծԵ Այսցոտո 1 ուսցստն -Ծողսոո 3ս Վ Առսըսոն ց-ոխ մմզ 'կդոտղկտոտծոմ օ-ԷՈ ոոեդո :մմսկ ոռ ջվեոննյս դոմ 'Ետմտ վզի յսկմզ զ ըյսետից ցզմստոտփ Ղ Ղմմզդ 6վ-Ե լ ցսիցտե դ -ԷՈ 6վմեկոոցզոռ ծգզէ :(6վ-Էց վ-(մ) վմտհդ որո բող) 6վ -5-9 կտուսնո Վ ջոտիկմոիչով մմս 'մմզդըոյւսզիով վզոսո փսդովնդմ ջտիծոտո 5վմսիովը մսը ԱյսՌդոճոմ/ վմցոտմնոտմո ովտտ ցզ 6ոսծ մմզգգոավտոռ վմսհլ (տ)

ԷՈ

ՎոմլՎ

չվ

տմո ոոմնող

աար: ըօոզՇ

ԵՄ

-ով

-Եոտո

-| Վ

ԼՅ Բ ջ

Է՛

Ծվմսի վղմոծդովոթ ըյսի մմսդ վմՈսոռվ դվրոդոնվոր -ֆջ-9 մողՂ Յդոմնտտմո դոՈսկմոդսՂՇ

00լ

ՄՏ

ՎՈսոռվ մշսդովնդց (մ

ՎՈսոռովդվոոդոճվողր (ռո

ՍէՍՍՂՉՈՂԶՈԻԶ մՕԲ/ՍՈՈՒ ՂՔՈՂՈՈՒՍՈ

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԱՌԱՑՋԱՐԿԸՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸ ԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

արտադրանքի հավելյալ միավորի վաճառքի ազդեցությունը ընդհանուր հասույթի վրա: Դրա համար մեզ անհրաժեշտ է սահմանային հասույթ

հասկացությունը:

Սահմանային հասույթը (Ս1) ընդհանուր հասույթի աճն է, երբ արտադրանքն ավելանումէ 7 մհավորով- Ս1-ն կարող է լինել կամ դրական կամ բացասական: Սահմանային հասույթները շեղագիր թվերով ցույց են տրված աղյուսակ 6-3-ի սյունակ (4)-ում: Ահա թե ինչպես են դրանք հաշվարկվում. ք1 միավորի վաճառքից ստացված ԸՀ-ից հանեք ք միավորի վաճառքից ստացված ԸՀ-ն: Տարբերությունը հավելյալ հասույթը կամ ՍՀ-ն է: Օրինակ՝ ՔՀՕ-ից ք-1-ին անցնելիս ստանում ենք՝ ՍՀ-Ֆ180 -

Ֆ0, իսկ ք-1-ից ք-2-ին Ֆ180-Ֆ140: սար է Ֆ320

անցնելիս՝ ՍՀ-ն

հավա-

ՍՀ-ն դրական է մինչն Գ-Հ5-ին հասնելը, ե բացասական` դրանից հետո: Ի՞նչ է նշանակում բացասական սահմանային հասույթ տարօրինակ գաղափարը: Որ ձեռնարկությունը մարդկանց վճարում է, որպեսզի նրանք գնե՞ն իր ապրանքը: Բոլորովին էլ ո՛չ: Բացասական ՍՀ-ն նշանակում

Ի խանիԳինը այնքան

ոնա ո

շփոթել միջին հասույթի կամ գնի հետ: Աղյուսակ 6-3-ը ցույց է տալիս, որ դրանք տարբեր են: Բացի այդ, նկար 6-4 (ա)-ն պատկերում է պահանջարկի (կամ Մ3Հ)կորը ն սահմանային հասույթի (ՍՀ) կորը: Մանրամասն ուսումնասիրեք նկար 6ձ (ա)յ-ն ն տեսեք, որ ՍՀ-ի կորի աստիճանները իսկապես գտնվում են ՄՅի պպ կորից ցած: Փաստորեն ՍՀն բացասական է դառնում, երբ .ՄՀ-ն Օին հասնելու ճանապարհի կեսին է: Ամփոփենք. Վարընթացպահանջարկի դեպքում Գ»03 (ՀԳ բոլոր նախորդ ք-երից առաջացած կորուստը) Թեպետ անկատար մրցակցի դեպքում ՍՀ-ն փոքր է Գ-ից, կարելի՞ է արդյոք կարծել, թե նույնը տեղի ունի նան կատարյալ մրցակցի դեպքում: Իհարկե, ո'չ: Կատարյալ մրցակցի դեպքում լրացուցիչ միավորների վաճառքը չի իջեցնի գինը, ն «բոլոր նախորդ ք-երից առաջացած կոհավասար կլինի զրոյի: Կատարյալ րուստը» մրցակիցների դեպքում սահմանային հասույթն ու գինը նույնն են: Կատարյալ մրցակցության պայմաններում գինը հավասար է միջին հասույթին, դա էլ հավա-

նե

միա

ացու

աճառելու

համա

ջեցնում, որ իր ընդհանուր հասույթը նվազում է: Օրինակ, եթե ձեռնարկությունը վաճառում է 5 միավոր, ապա ստանում է ԸՀ

(5 միավոր)

59100

Ֆ500:

մար

մո Աամամայիը հասույթն: Կոտտարյա

որը անցի պահանջարկի այպ կորը համընկնում են՝ ներկայացնելովհորիզոնական գիժ.

ն աահմանային Առաճգականությումը Աաաա

Հրրան Լ սահմանային աո, էրա Է

ապ

կա

պահանջա

առաձգակաԴ

Այժմ ենթադրենք, թե ձեռնարկությունը ցանկանում է արտադրանքի լրացուցիչ միավոր վաճաՍահմանային հասույթը դրական է երբ պառել: Դրա համար նա պետք է իջեցնի գինը, քանի հանջարկը առաձգական է զրո է երբ պահանոր պահանջարկի կորը վարընթաց է, ն վաճառքը ջարկը առաձգականությունը մեկ է ն բացասակարելի է ավելացնել միայն գինն իջեցնելով: Այդ կան երբ պահանջարկըոչ առաձգական է: պատճառով 6 միավոր վաճառելու համար ձեռԱյս արդյունքը առաձգականության իսկանարկությունը գինը 100 դոլարից իջեցնում է 80 պես մի Շոր սահմանում է, որը տարբեր է առաջին դոլարի: Վեցերորդ միավորից նա ստանում է 80 գլխում մեր օգտագործածից: Հիշեք, որ պահանդոլարի հասույթ, բայց առաջին հինգ միավորիցջարկն առաձգական է, երբ գնի իջեցումը հանհիմա ստանումէ ընդամենը 52Ֆ80,որը տալիսէ է

աճի:Այս դեպքում գնիիջեգեցնումհասույթի

ցումը այնքան է մեծացնում պահանջվող արտադրանքը, որ հասույթն աճում է, ե սահմանային հասույթը դրական է: Օրինակ՝ աղյուսակ 6-35 ն 6 միավորների միջն սահմանային հասույթը ում, երբ գինը առաձգականության տիրույթում Գ-180 հավասար է Ֆ480-Ֆ500--ֆ20: Առաջին հինգ միադոլարի, պադոլարից իջնում է Գ-160 է այնքան, որ վորների գնի հարկադիր իջեցումը այնքան մեծ հանջվող արտադրանքն աճում էր, որ նույնիսկ վեցերորդ միավորի վաճառքից ընդհանուր հասույթն աճում է, ն այս դեպքում հետո ընդհանուր հասույթը նվազեց: Ահա թե ինչ ., սահմանային հասույթը դրական է: է կատարվում, երբ ՍՀ-ն բացասական է: Ի՞նչ է կատարվում, երբ պահանջարկի աՍ3Հ-ն ռաձգականությունը հավասար է մեկի: Գնի իջեՈւշադրություն դարձրեք, որ թեպետ ՄՀ-ն է, ցումը ճշտորեն համակշռվում է արտադրանքի բացասական կամ գինը, այնուամենայ.,.այնպիսիաճով, որ սահմանային հասույթը զրո է: նիվ, դրական է: Սահմանային հասույթը չպետք է Ը՞6

- 60ՀՈՐԸ միավոր) 180: -

ՍԱՄՍԱՆԱՅԻՆՀԱՍՈՒՅԹԸԵՎ ՍԵՆԱՇՆՈՐՀԸ

Ձեռնարկության առավելագույն շահույթի ամփոփագիր

(7)

Քանակ ք

(2)

Գին գ

(Ֆ)

Ընդհանուր հասույթ ԸՀ

(Ֆ)

(4)

Ընդհանուր

ծախք ԸԾ

Թ)

(6)

Ընդհանուր Սահմանային հասույթ շահույթ (Ֆ)

ԸՇ

(ֆ)

Ս3

(7 Սահմանային

(ֆ)

Է200

ՍՀ »ՍՕԾ

ԷՏ

Է120

3/0

Ի՛Ղ10

ձեռնարկության առավելագույն շահույթի ք-ն

ու

Արտադրության ընդհանուր ե սահմանային ծախքերն այժմ համադրվում են ընդհանուր ե սահմանային հասույթների հետ: Առավելագույն շահույթի պայմանն է՝ ԸՀ-ՍԾ, երբ ք"Հ«4, Գ"-Ֆ120, իսկ առավելագույն ԸՇՀ

Կարո՞ղ եք բացատրել, թե սահմանային հասույթը ոչ առաձգական տիրույթում ինչու՞ է միշտբացասական: Կատարյալ մրցակցի սահման առաձգական պահանջարկի կորի դեպքում սահմանային հասույթն ինչո՞ւ է միշտ դրական:

Գ-ն

"Առավելագույնշահույթի հավասարակշռություն: Աղյուսակ 6-4. Սահմանային ծախքը հավասարեցնելով

9Զ0

սահմանային հասույթին,

ՍՀ ՀՍԾ

ստանում

ենք

ՀՖֆ230Հ(Ֆ12024)-Ֆ250: (Վարմարությունից ելնելով ք-ի յուրաքանչյուր կետում կլորացված արժեքները ցույց տալու համար մտցված են ՍՀ-ի ն ՍԾ-ի ուղղագիր նիշերով պատկերվածթվերը):

րակշիռ գինն ու քանակը` այն Գ-ն ու ք"-ն, որոնք տալիս են մեծագույն շահույթ, կամ ԸՀ-ի ն ԸՕ-ի մեծագույն տարբերություն: Կարնեորարդ.յունքն այն է, որ շահույթն առավելագույնի է հասնում արտադրանքի այնպիսի մակարդակում, որտեղ ձեռնարկության սահմանային հասույթը հաէ սահմանային ժախքին: վասար

ՄԵՆԱՇՆՈՐՀԱՏԻՐՈՋ

Առավելագույն շահույթի այս պայմանը

ԱՌԱՎԵԼԱԳՈՒՅՆՇԱՀՈՒՅԹԸ

դուրս բերելու ուղիներից մեկը ծախքն ու հասույ.Քը պատկերող այն աղյուսակի օգտագործումն է, Այժմ մենք պատրաստ ենք գտնելու ճենաշնորաղյուսակ 6-4-ն է: Շահույթը առավելաինչպիսին հատիրոջ առավելագույն շահույթի հավասարա- .,. գույնի հասցնող քանակն ու գինը գտնելու հակշռությունը: Եթե տրված պահանջարկի կորի առամար սյունակ (5)-ում հաշվենք ընդհանուր շահույէ դեպքում մենաշնորհատերը ցանկանում Թը: Այս սյունակը հուշում է, որ լավագույն քանավելագույնի հասցնել ընդհանուր շահույթը (ԸՇ), կը 4 միավորն է, որի դեպքում միավորի գինը ի՞նչ պետք է անի: Ըստ սահմանման՝ ընդհանուր Ֆ120 է: Արդյունքում ստացվում է ֆ480 ընդհաշահույթ-ընդհանուր հասույք-ընդհանուր ծախք, ԸՇՀԸՀԸԾՀկամ բանաձնով արտահայտված` նուր հասույթ, ն ընդհանուր ծախքի 5250-ը հաՀ(Գ « ք) -ԸՇ: նելուց հետո ստանում ենք 9230 ընդհանուր շաՇահույթն առավելագույնի հասցնելու հահույթ: Ոչ մի ուրիշ գին-քանակ համակցություն ամար ձեռնարկությունը պետք է գտնի հավասավելի մեծ ընդհանուր շահույթ չի տալիս:

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԱՌԱՋԱՐԿԸ ՊԱՀԱՆՑԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

հասցնելը (ա) Շահույթնառավելագույնի ֆ/Ք

Նկար

Շահույթն առավելագույնի հասցնող հավասարակշջռությունը կարելի է ցույց տալ` օգտագործելով ընդհանուր կամ սահմանային հասկացություններն արտահայտող կորերը

(բ) Ընդհանուրծախս,հասույթն շահույթ ,

Առավելագույնշահույթի կետումԸԾ-ի ԸՅ-ի կորերի շոշափողները ղ ը զուգահեռեն

ՀՀ

շահույթի Առավելագույն կետումկորի թեքությունը զրո է, իսկշոշափողը՝ հորիզոնական րիզոնակ

Ընդհանուրծախք

Ընդհանուրհասույթ

400Է

ԸԾ

կ ԱՀ

Ընդհանուրշահույթ ԸՇ

6-5.

(ա) Առավելագույն շահույթի հավասարակշռությունը Հ կետում է, որտեղ ՍԾ-ն հատում է ՍՀ-ն: Հ կետից ամեն մի տեղաշարժ կառաջացնի շահույթի որոշ կորուստ: Ջ կետում գինը Հ-ից բարձր է, ե քանի որ Գ-ն ՄԾ-ից վերն է, առավելագույն շահույթը դրական է: (Կարո՞ղ եք հասկանալ, թե մոխրագույն ուղղանկյունն ինչու է ցույց տալիս ընդհանուր շահույթը: Իսկ Հ-ի երկուկողմերում պատկերված սե եռանկյունները ինչո՞ւ են ցույց տալիս ընդհանուր շահույթի կրճատումը, երբ ՍՀՀՍԾ կանոնից շեղում կա): (բ) Սա շահույթն առավելագույնի հասցնելու նույն դեպքն է, որը, սակայն, սահմանային հասկացությունների փոխարեն օգտագործում է ընդհանուր հասկացությունները: Ընդհանուր շահույթը (ԸՇ) պատկերված է ԸԾ-ի ն ԸՀի ուղղաձիգ հեռավորությամբ: ԸՇ-ն հասնում է իր առավելագույն արժեքին, երբ կորի շոշափողի թեքությունը զրո է: Այս կետում ընդհանուր հասույթի ե ընդհանուր ծախքի կորերի շոշափողները զուգահեռ են, իսկ թեքությունները՝ հավասար, ՍՀՀՍԾ:

.9-ՍԱՍԱՆԱՅԻՆ

ՀԱՍՈՒՅԹԸԵՎ ՄԵՆԱՇՆՈՐ7Ը

Նույն պատասխանը կարելի է ստանալ մեկ ցում ՍՀ-ին, լրացուցիչ շահույթ կարելի է ստաճանապարհով` համեմատելով սյունակ (6)-ի .,նալ՝պակասեցնելով ք-ն: Միայն ՍՀՀՍԾ դեպքում սահմանային հասույթը ն սյունակ (7-ի սահմաձեռնարկությունը կարող է առավելագույնի հասնային ծախքը: (ՀՁիշեք, որ ՍՀ-ն հաշվարկված է ցնել շահույթը, որովհետե արտադրանքի այդ մաՍՕ-ն աղյուսակ 6-3-ի ԸՀի տվյալներով, իսկ կարդակը փոփոխելով շահույթի աճ ստանալու հաշվարկված է ԸՕԾ-ից` | գլխում նկարագրված հնարավորություն չկա: եղանակով): Քանի դեռ արտադրանքի յուրաքանչյուր հաՊԱ վելյալ միավորի բերած հասույթն ավելի մեծ է, քան ծախքը, այսինքն` քանի դեռ ՍՀ-ն մեծ է ՍՕՇից. ձեռնարկության շահույթը կշարունակի աճել: Նկար 6-5-ը պատկերում է մենաշնորհի հավասաՂետնաբար, ձեռնարկությունն իր արտադրանքը րակշռությունը. ա)-ն համակցում է ձեռնարկութկմեծացնի, քանի դեռ ՍՂՀ-ն մեծ է ՍԾ-ից: Եվ, ընդյան ծախքի ն հասույթի կորերը: Առավելագույն հակառակը, ենթադրենք, թե արտադրանքի շահույթի կետը արտադրանքի այն ճակարդատվյալ մակարդակում ՍՀ-ն փոքր է ՍԾ-ից: Սա լում է, որտեղ ՍԾՀ-ՍՀ, որը պատկերված է նրանց նշանակում է. որ արտադրանքի աճը կհանգեցնի Հ կետով: Մենաշնորհի հավասարակշհատման ավելի նվազ շահույթի, ուստի շահույթն առավեռությունը կամ առավելագույն շահույթի կետը լագույնի հասցնող ձեռնարկությունը շահույթի արտադրանքի ք"-4 մակարդակում է: Շահույթն այդ մակարդակում պետք է արտադրանքը կրճաառավելագույնի հասցնող գինը գտնելու հաճար տի: Պարզ է, որ այդ դեպքում առավելագույն շաՀ կետից ուղղաձիգ բարձրանում ենք վեր` մինչե ՊՊ կորի Ջ կետը, որտեղ Գ-Ֆ120: հույթի կետն այն է, որտեղ սահմանային հասույԱյն փաստը, թը ճիշտ հավասար է սահմանային ծախքին, ինչոր միջին հասույթի Ջ կետն ընկած է միջին ծախպես ցույց են տալիս աղյուսակ 6-4-ի տվյալները: քի Ֆ կետից վերն, երաշխավորում է դրական շաՍենաշնորհատիրոջ առավելագույն չահույհույթ: Շահույթի փաստացի չափը նկար 6-5 (ա)թի գինն ու քանակը որոշվում են այնտեղ, որտեղ 6 ում պատկերվածէ մոխրագույն տարածքով: սահմանայինհասույթը հավասարէ սահմանային Նույնը ընդհանուր հասույթի, ծախքի ն շահույթի կորերով պատկերվածէ (բ) մասում: Ընդժախքին. հանուր հասույթի կորը գմբեթաձն է: Ընդհանուր շահույթի Գ-ի» ու ծախքն անընդհատ աճող է: Ուղղաձիգ ուղղուքյամբ նրանց տարբերությունը ընդհանուր շաՍահմանային ծախքի ու հասույթի համեմատհույթն է, որը սկսվում ե վերջանում է բացասամամբ ամենաբարենպաստ կետը գտնելու այս կան արժեքով: Միջին մասում ԸՇ-ն դրական է, է, երկրորդ եղանակը ոչ ավելի լավն ոչ էլ ավելի իսկ իր առավելագույն Ֆ230 արժեքին հասնում է Ք"-Հ4 կետում: Արտադրանքի առավելագույն շավատը, քան ընդհանուր շահույթը քննարկելու առաջին եղանակը: Դրանք տալիս են ճիշտ նույն ..հույթիկետում ԸՀ-ի ն ԸԾ-ի կորերի շոշափողները զուգահեռ են ն, հետնաբար, դրանց թեքութպատասխանը: Այս օրինակները ցույց են տալիս շահույթն յունները (որոնք այդ կետում Ս3Հ-ն ն ՍԾ-ն են) հաՍԾ-ՀՍՀ առավելագույնի հասցնելու վասար են: Եթե շոշափողները զուգահեռ չլինեն կանոնի նե. է տրամաբանությունը,բայց ո՞րն այդ կանոնի (ինչպես Ք-2 կետում), ապա Ք-ն մեծացնելով՝ ն են. պահ ՞հմձաստը:Մի նայեք աղյուսակ 6-4-ին ձեռնարկությունը լրացուցիչ շահույթ կստանար: .2Ք"-4 կետում սահմանային ծախքն ու սահմանաթադրեք, թե մենաշնորհատերն արտադրում է ՔՀ2: Այդ կետում մեկ լրացուցիչ միավոր արտային հասույթը հավասարակշռված են: Այդ կետում Դրելու ՍՀ-ն հավասար է -Ֆ100-ի, իսկ ՍԾ-ն հաընդհանուր շահույթը (ԸՇ) հասնում է իր առավեվասար է Ֆ20-ի: Այսինքն` մեկ լրացուցիչ միավոր լագույն արժեքին, քանի որ արտադրանքի հապրտադրելով` ձեռնարկությունը կունենա հավելվելյալ միավորը ծախքն ու հասույթը ավելացնում է նույն չափով: յալ շահույթ, որը հավասար է՝ ՍՀ-ՍԾ-Ֆ100-Ֆ20 ՀՖ80: Իսկապես, աղյուսակ 6-4-ի սյունակ (5)-ը Սենաշնորհատերն իր շահույթն առավելաէ տալիս, որ 2 միավորից 3-ին անցնելիս ցույց գույնի կհասցնի արտադրանքը պահելով այն ստացված լրացուցիչ շահույթը ճշգրիտ 9Տ80 է: մակարդակում որտեղ ՍՕՀՍՀ: Քանի որ մենաշՍՀ-ն է Այսպիսով, երբ գերազանցում ՍՕԾ-ին, նորհատիրոջ պահանջարկի կորը վարընթաց ե Քանի որ շահույթն ա.3.դանշանակումէ, որ Գ»Սապա լրացուցիչ շահույթ կարելի է ստանալ` արհասցնող մենաշնորհատիրոջ ռավելագույնի տադրանքն ավելացնելով: Երբ ՍՕ-ն է գերազանայլ

ՄԵՆԱՇՆՈՐԴՀԻ:ՐՅՈՐԸ

ք-իԱԱ

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՑՋԱՐԿԸ

ՊԱՅԱՆՋԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

գինը մեծ է սահմանային ծախքից, աՂէ այն մակարարտադրանքն իջեցնում դակից, որը կարելի էր տեսնել կատարյալ մո ցակցային արտադրաճյուղում: սահմանած այա նա իր

ԿԱՏԱՐՅԱԼ ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՈՐՊԵՍ ԱՆԿԱՏԱՐՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅԱՆ

ՏՐԱՄԱԳԾՈՐԵՆ ՀԱԿԱՌԱԿԴՊՐ

Թեպետ մենք ՍԾ-ի ն ՍՀ-ի կանոնը կիրառեցինք առավելագույն շահույթի ձգտող մենաշնորհատիրոջ համար, իրականում դրա կիրառությունները դուրս են գալիս այս վերլուծության սահմաննե րից: Փոքր-ինչ մտածելուց հետո կարելի է տեսա նել, որ ՍԾՀՍՀ կանոնը նույն հաջողությամբ կիրառելի է շահույթն առավելագույնի հասցնող կատարյալ մրցակցի դեպքում: Ահա թե ինչու: Կատարյալ մրցակցի համար սահմանային հասույթը ճիշտ նույնն է, ինչ որ գի նը: Ք-ի լրացուցիչ միավորի վաճառքի համար կարիք չկա Գ-ն իջեցնել, որովհետե լրացուցիչ միավորից ստացված սահմանային հասույթը ճիշտ այն Գ-ն է, որով վաճառվել է վերջին միավորը: Այս դեպքում նախորդ միավորների վաճառ-

ՏԱՑ

ԱԱ

Անավեր .

գույնի հասցնող կատարյալ մրցակցի համար հանգեցնում է յուրահատուկ կանոնի. Քանի որ կատարյալ մրցակիցն ապրանքի հր ցանկացած քանակը կարող է վաճառել շուկայական գնով ապա առավելագույն շահույթի կետում ԳՀՍՂՀԱյս արդյունքը կարելի է տեսնել` վերափոխելով նկար 6-5 (ա)-ն: Եթե գծագիրը կիրառվում է կատարյալ մրցակցի համար, ապա շուկայա"Սահմանայինսկզբունքի մի կարնոր օրինակ կապված է ճիջուկային էներգիայի հետ: 1990-ական թվականների սկզբին ՄիացյալՆահանգներում կար մի քանի մասնակիորենկառուցված ատոմակայան:Դրանց մի մասի վրա արդեն միլիարդավորդոլարների Շերդրումէր կատարված,բայց կայանները դեռես պատրաստ չէին գործարկ-

ման:

Մասնավորապեսբարդ էր Շորհամի ատոմակայանիդեպքը, որը գտնվում է Լոնգ Այլնդ Սաունդում (Նյու Յորք): Մինչն 1991 թ. ատոմակայանի տերը աղյուսի, շաղախի, միջուկային վառելիքի ե շահի վրա ծախսել էր 6 միլիարդ դոլար, սակայն գործելու թույլատրագիր դեռ չէր ստացել: Դուք

կան գնի ձակարդակում ՊՊ կորը հորիզոնական գիծ է ն համընկնում է ՍՀ-ի կորի հետ: Շահույթն առավելագույնի հասցնող ՍՀՀՍԾ հատման կետը նույնպես համընկնում է ԳՀՍՀ-ի հետ: Այժմ արդեն տեսնում ենք, թե շահույթն առավելագույնի կանոնն ինչպես է կիրառհասցնելու ն կատարյալ, անկատար ձրցակիցների

ընդհանուր

ե վոտ

ՍԱՀՄԱՆԱՅԻՆ

ՍԿԶԲՈՒՆՔ.

ԱՆՑԱՇՆ ԱՆՑԱԾ է

(Թեպետ տեսական տնտեսագիտությունը ձեզ անպայման առասպելական հարստության տեր չի դարձնի, համենայն դեպս կծանոթացնի ծախքերն ու օգուտները ըմբռնելու որոշ նոր ուղիների: Տնտեսագիտության ամենակարնոր դասերից մեկն այն է, որ գործարարորոշումներում պետք է հիմնվել սահմանային ծախքերի ու օգուտների վրա ն անտեսել անցյալ կամ կորսված ծախքերը: Դա կարելիէ ձենակերպելայսպես. ՞

Անցածն անցած է:

Հետ

մի՛ նայեք: Մի՛ ափսոսացեք

համար ողբացեք անցածի ենի, Աա

որ

եր

ձերորոՆայե՛ք առաջ: ճշգրտոր աշվարկեք շումների հետ կապված լրացուցիչ ծախքերը ն համե-

րը:

մատեք լրացուցիչ առավելությունների հետ: Անտեսեք այն ամենը, որ ուզեք թե չուզեք լինելու է, ե որոշում ընդունեք՝ հիմնվելով ապագա ծախքերի ն օգուտների վրա:

Գիտական լեզվով դա սահմանային սկզբունքն" է, որը նշանակում է, որ մարդիկ իրենց եկամուտները, շահույթները կամ բավարարվածությունը առավելագույնի կհասցնեն, եթե միայն հաշվի առնեն որնէ որոշման սահմանային ծախ-

կարող եք հարցնել, թե տնտեսական բանականության տեսակետից արժե ատոմակայանը բացել: եվ, արդյոք մասնավորապես, ինչպե՞ս պետք է գնահատել անցյալի 6 միլիարդ դոլար

6 միլիարդ դոլար

ծախքը կապ չունի

ապագա ծախքերի ն օգուտների հետ: Ուսումնասիրություններըցույց

են տալիս, որ եթե 6 միլիարդ դոլարն անտեսենք, ապա ատոմակայանիաապագա ծախքերը մի քիչ պակաս կլիներդրումը: Սահմանային սկզբունքը կապնդեր նեն, քան հաջորդ ամենալավ այոր նախկինում կատարած 6 միլիարդ լընտրանքինը, թեպետ ընդհանուր դոլարի ծախքը ոչ մի նշանակություն ծախքը (6 միլիարդ դոլարը ներառչունի. Տնտեսական տեսակետիցկարյալ) շատ ավելի մեծ կլինի, քան այնոր են միայն ապագա ծախքերն ուօ.9լընտրանքայինտարբերակի դեպգուտները: Այսինքն, թե ի՞նչ տնտեսաքում: Զուտ տնտեսագիտականվերկան օգուտ կարելի է ստանալ Շորհալուծությունը (ապահովության հարմի արտադրած էլեկտրաէներգիայից,ե ցերն անտեսելով) հանգեցնում է այն որքա՞նէ էլեկտրաէներգիայի արտադր.,եզրակացությանը,որ ամենաարդյուճան այլընտրանքիգինը: նավետ ելքը Շորհամի ատոմակայանը բացելն է: Այս հաշվարկը կատարելիս կարԱրէ Շշել, որ անցյալում կատարված

26ՍԱՍԱՆԱՅԻՆ

7ԱՍՈՒՅԹԸԵՎ ՍԵՆԱՇՆՈՐՀԸ

քերն ու օգուտները: Կարելի է նշել անթիվ իրադրություններ, որտեղ կիրառվում է սահմանային սկզբունքը: Օրինակ` այն ակնհայտորեն դրված է ձեռնարկությունների շահույթը հաջողությամբ առավելագույնի հասցնելու հիմքում: Մյուս օրինակը ներդրումներին վերաբերող որոշումներն են,

որտեղ անցյալի օգուտների կամ կորուստների մասին պետք է մոռանալ ն ընկերություններում կամ բաժնետոմսերում կամ տան շինարարությունում ներդրումներ կատարելու որոշում կայացնել միայն հիմնվելով սահմանային հատույցի ն ծախքերի վրա:

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

Ա.

Անկատար մրցակցության տեսակները

Այսօր շուկայական կառույցների մեծ մասը գտնվում է մի գունապնակում, որի մի ծայրին կատարյալ մրցակցությունն է, իսկ մյուս ծայրին՝ զուտ մե-

նաշնորհը: Անկատարմրցակցության պայմաններում ձեռնարկությունը որոշ վերահսկողություն ունի իր արտադրանքի գնի վրա: Այդ փաստը պատկերվում է ձեռնարկության արտադրանքի պահանջարկի վարընթաց կորով: 2.

Շուկայական Լկլառույցներիկարնոր տեսակներն են` ա) մենաշնորհը, որի դեպքում մեկ առանձին ձեռնարկություն տալիս է տվյալ արտադրաճյուղի ողջ արտադրանքը, բ) խմբաշնորհը, երբ նույնանման կամ տարբերակված արտադրանքի մի քանի վաճառողներ ամբողջ արտադրաճյուղի մատակարարներն են, գ) մենաշնորհային մրցակցությունը, երբ մեծ թվով փոքր ձեռնարկություններ ձատակարարում են փոխառնչվող, բայց տարբերակված ապրանքներ ն դ) կատարյալ մրցակցությունը, երբ մեծ թվով փոքր ձեռնարկություններ մատակարարում են նույնանման արտադրանք: Առաջին երեք դեպքերում արտադրաճյուղիձեռնարկությունների համար պահանջարկի կորերը վարընթաց են:

Յ.

Ծավալարդյունքը կամ նվազող միջին ծախքը անկատար մրցակցության հիմնական աղբյուրն է: Երբ ձեռնարկությունները, իրենց արտադրությունն ընդլայնելով, կարող են ծախքը նվազեցնել, դա հանգեցնում է կատարյալ մրցակցության խաթարման, որովհետն մի քանի ընկերություններ կարող են ամենաարդյունավետ ձնով թողարկել արտադրաճյուղի ողջ արտադրանքը: Եթե գործարանի նվազագույն արդյունավետ չափը երկրի կամ տարածաշրջանի շուկայի համեմատությամբ մեծ է, ապա ծախքի պայմաններն առաջ են բերում անկատար մրցակցություն:

Բացի նվազող ծախքից, անկատարության բերող այլ ուժեր են մրցակցության խոչընդոտները՝` իրավական սահմանափակումները (ինչպես, օրինակ` արտոնագրերը կամ կառավարությանկարգավորումները) ն արտադրանքի բնական կամ մտացածին տարբերակումները (ինչպես, օրինակ` աջակողմյան կամ ձախակողմյան ղեկ ունեցող մեքենաները, կամ նույնանման ապրանքները, որոնք իբր տարբերակվում են գովազդի շնորհիվ):

Շուկայական իշխանությունը չափվում է կենտրոնացման ցուցանիշով, օրինակ՝ 4 ձեռնարկությունների չափով, որը ցույց է տալիս, թե 4 ամենախոշոր ձեռնարկությունները շուկայի որ տոկոսն են սպասարկում:

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՅԱՆՋԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

Բ. 6.

Սահմանային հասույթը

մենաշնորհը

Ձեռնարկության ընդհանուր հասույթի կորը հեշտությամբ կարելի է ստանալ նրա պահանջարկի կորից: Այնուհետն ընդհանուր հասույթի սանդղակից կամ կորից կարող ենք ստանալ սահմանային հասույթը, որը ցույց է տալիս արտադրանքի հավելյալ միավորի վաճառքից առաջացած հավելյալ հասույթը: Անկատարմրցակցի համար սահմանային հասույթը փոքր է գնից, քանի որ ձեռնարկությունը արտադրանքի բոլոր նախորդ միավորներից կորուստ է ունենում, երբ հավելյալ միավորի վաճառքի համար ստիպված է լինում գինն իջեցնել: Այսինքն` վարընթաց պահանջարկի դեպքում՝

ԳՀՄՀ»ՍՂՀՀԳ

բոլոր

նախորդք-երից առաջացած կորուստը:

Ձեռնարկության առավելագույն շահույթի կետն այն է, որտեղ ՍՀՀՍՕ, այսինքն՝ ձեռնարկությանվաճառած վերջին միավորից ստացված հավելյալ հասույթը ճիշտ հավասար Է հավելյալ ծախքին: Այս նույն ՍՎՀՍԾ արդյունքը գծագրով կարելի է պատկերել ՍՀ-ի ն ՍԾ-ի կորերի հատման կետով կամ ընդհանուր հասույթի ե ընդհանուր ծախքի կորերի շոշափողների սահհավասար թեքությամբ: Բոլոր դեպքերում սահմանային հասույթ մանային ժախք հավասարությունը առավելագույն շահույթի հավասարակշռության կետում միշտ պետք է տեղի ունենա: Հ

Տնտեսագիտական տրամաբանությունը հանգեցնում է կարեոր սահմանային սնզբունքին: Որոշումներ կայացնելիս հաշվի առեք ապագա առավելություններն ու թերությունները ե անտեսեք կորսված ծախքը, որն ամեն դեպքում պետք է վճարվի:

ՎԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԿՐԿՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՐ

Անկատար մրցակցության

տեսակներ

մրցակցությանխոչընդոտներ (ծախքեր, իրավական սահմանափակումներ, ապրանքի

ԿԱԼ Րամրցակցությունտարբերակում) ր

ցություն մենաշնորհ, խմբաշնորհ,

ապրանքի տարբերա-

կում

Սահմանային հասույթը

նաշնորհը

ն մե-

սահմանային (կամ հավելյալ) հասույթ, ՍՀ

ՍՀՀՍԾ

արտադրանքիա-

ռավելագույն շահույթ

բերող մակարդակում կատարյալ մրցակցի դեպքում բնական մենաշնորհ սահմանային սկզբունք

ՍՀ-Գ, Գ-ՍԾ

ՎԱՐՑԵՐ ՔՆՆԱՐԿՄԱՆ ՀԱՄԱՐ

Թվարկեք կատարյալ ն անկատար մրցակցության տարբերակիչ առանձնահատկությունները: Որո՞նք են անկատար մրցակցության հիմնական տարատեսալները: Ո՞ր խմբին կդասեիք Ջեներալ մոտորզը, տեղական իեռախոսային ընկերությունը, Սիարսը, ագարակատեր Գոմեսին: Իսկ ձեր քոլեջը կամ համալ-

սարա՞նը:

«Մենաշնորհատերերը առավելագույնի կհասցնեն վաճառքը: Վետնաբար, նրանք կարտադրեն ավելին, քան կատարյալ մրցակիցները, ն մենաշնորհայինգինն ավելի ցածր կլինի»: Բացատրեք, թե շահույթն առավելագույնի հասցնող մենաշնորհատերերի պարագայում առաջին նախադասությունն ինչու է սխալ: Բացատրեք, թե երկրորդ նախադասությունն ինչու է

ՄԼ

ՇԱԴՍԱՆԱՅԻՆՀԱՍՈՒՅԹԸԵՎ ՍԵՆԱՇՆՈՐՀԸ

բխում առաջինից: Ի՞նչ կարող եք ասել երկրորդ նախադասությանճիշտ լինելու մասին: Ինչպիսի՞ն է ՍՀ -ի թվային արժեքը, երբ պպ-ն ունի միավոր առաձգականություն: Նկար 6-5-ը պատկերում է առավելագույն շա-

հույթի հավասարակշռության դիրքը: Մանրամասն բացատրեք, թե երկու տարբեր մոտեցումներով այն ինչպես է նկարագրում ճիշտ նույն փաստը, այսինքն` այն, որ ձեռնարկուքյունը դադարում է ընդլայնել արտադրությունը, երբ հետագա արտադրանքի հավելյալ ծախքը հավասարակշռում է հավելյալ հասույթը: 1986թ. Միացյալ Նահանգների օդային փոխադրումների արտադրաճյուղում շուկայական բաժինները հետնեյալնէին. Աղբյուրը՝ Ս. Ձեռնարկություն

Տ.

ՔքճղոոծոՒ

Շուկայական բաժին (Չ2)

Մարեն րիկ Դելտա

Իստեռն

օէ

՛ոռոտքօոտեօո, Բո Շճոծ

Ձեռնարկություն

Շուկայական բաժին (օ2)

ԱիԴաբլՅուէյ է

Փանմմ

Մնացյալ

ութը

ի շոշափողների թեքությունները առավելագույն շահույթի հավասարակշռության կետում դարձյալ պետք է համընկնեն: Փիար քոմպյուտեր, քոմպնիի արտադրության հաստատագրված ծախքը կազմում է 100.000 դոլար, իսկ յուրաքանչյուր միավորի ծախքը ներառում է 600 դոլար աշխատավարձ ն 400 դոլարի նյութեր ու վառելիք: 3000 դոլար գնով սպառողները Փիարի համակարգիչները չեն գնում, բայց յուրաքանչյուրի գինը 10 դոլարով իջեցվելու դեպքում համակարգիչների վաճառքն ավելանում է 1000 միավորով: Հաշվեք Փիար քոմպյուտեր սահմանային ծախքն ու սահմանային հասույթը ն որոշեք նրա մենաշնորհային գինն ու քանակը: Ցույց տվեք, որ շահույթն առավելագույնի հասցնող մենաշնորհատերը երբեք չի գործի իր պահանջարկի կորի ոչ գնառաձգական տիրույթում: Բարդ խնդիր: Ա ձեռնարկության պպ պահանջարկի ֆունկցիան է՝ Գ-15 0,05ք ն, հետնա« բար, ԸՀ-ք Գ-15ք 0,05ք7:Նրա ԸԾՀ-ք Ւ 0,02ք2:Ստուգեք՝ ՍՀՀԳ(ԸՅ) / ժք-15 0,1ք, ՍԾ Գ(ԸԾ) / ք-1 Ժ 0,004ք: Ուրեմն` ժ(շահույթ) / 140,04 ժք-0, երբ ՍՎՀՍԾ կամ երբ 15 0,1ք ք, կամ երբ ք՞"ՀՂ00: Այդ դեպքում Գ"Հ ՏՖ15 ֆ5 510 »ՍԾ"-Ֆ5: Կարող եք ցույց տալ որ աՀՖ1000 ռավելագույն շահույթը (9100: ֆ200) Ֆ/00: Կարո՞ղ եք ցույց տալ, որ յուրաքանչյուր միավորի վրա 1 դոլար հարկ սահմանելը ԸԾ-ն կավելացնի 1 ք-ով՝ ք"-ն պակասեցնելով 100/14 միավորով ն Գ-ն մեծացնելով 5/14 միավորով: Եթե Ա-ն լիներ կատարյալ մրցակից, որի պպ-ն ֆ5 կետում հորիզոնական գիծ է, նրա առավելագույն շահույթը ք" 100 կետում կլիՖ300 Ֆ200: Այժմ յուրաքանչյուր ներ Ֆ500 միավորի վրա 1 դոլար հարկ սահմանելը մրցակցի ք"-ն կփոքրացնի ավելի շատ, քան մենաշնորհատիրոջ ք"՞-ն, այսինքն` 100/4-25 միավորով: Այս բոլորը ցուցադրեք: -

ական

Բլոճոծլ8| ՏէճետեՇտ

(Ձ6ՇԾոԵ6ո, 1986):

Հաշվեք չորս ձեռնարկությունների ն ութ ձեռնարկությունների կենտրոնացման ցուցանիշը: Ինչպե՞ս կփոխվեն այդ թվերը, եթե Դելտան միանա Յունայտիդի հետ: Նկար 6-5 (ա)-ն վերափոխեք կատարյալ մրցակցի պարագայում: Ինչու՞ է պպ-ն հորիզոնական: Բացատրեք, թե հորիզոնական պպ կորն ինչու է համընկնում ՍՀ-ի հետ: Այնուհետն գտեք առավելագույն շահույթի Ս3Հ-ի ն ՍԾ-ի հատման կետը: Ինչու՞ է դրանից ստացվում ՍՎ-Գ մրցակցային պայմանը: Այժմ նկար 6-5 ((բ)-ն վերափոխեք կատարյալ մրցակցի պարագայում: Ցույց տվեք, որ կատարյալ մրցակցի պարագայում ԸՅՀ-ին ԸՇ-

ԳԼՈՒԽ

Մ||

ԵՎ ՄԵՆԱՇՆՈՐՀԱՅԻՆ

ԽՄԲԱՇՆՈՐՀԸ

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

Մենաշնորհային արտադրաճյուղերիաշխարհը անկատար մրցակցային աշխարհի հետ համեմատելով` տեսնում ենք, որ արտադրության եղանակում կարողէ նշանակալի առաջընթաց կատարվել, եթե տվյալ արտադրաճյուղում կենտրոնացմանչաւիը մեծանա: Սակայն այդ դեպքում տեսնում ենք, որ կենտրոնացման չափի մեծացումը է՛լ ավելի է խորացնում հարստության բաշխման անհավասարությունը: Այսպիսով, մենաշնորհատերերիաշխարհի խնդիրը հանգում է արդյունաւվլետությանն արդարության միջն գոյություն ունեցող հանրահայտ երկընտրանքին: մօճո

Նախորդ գլուխներում դիտարկվեցինմենաշնորհի ն կատարյալ տարաբնեռները:Սամրցակցության կայն այսօրվա Ամերիկայում շատ արտադրաճյուղեր գտնվում են այս երկու ծայրահեղությունների միջն: Շատ շուկաներ փոքր թվով ձեռնարկությունների անկատար մրցակցություն են դրսնորում: Խմբաշնորհային շուկաներ ենք հայտնաբերում մշակող արդյունաբերության այնպիսի ճյուղե րում, ինչպիսիք են ավտոմեքենաների, համակարգիչների ն ինքնաթիռներիարտադրությունը: Շուկաների մեկ այլ կարնոր խումբ բնութագրվում է տարբերակված ապրանքների մեծաթիվ վաճառողների մրցակցությամբ: Այս շուկայական կառույցին հանդիպում ենք մանրածախառետրի այնպիսի հատվածներում, ինչպիսիք են սննդամ թերքի խանութները, բենզինի լցակայանները ե

ԽՇԵլոտօո, 7հճ ԲՇՕոՕՈ/ՇՏ

Օ/

/ոքծ//60է ՇՕՈքՑԱնօո(1933)

տնավորումը: Սա մենաշնորհային մրցակցության աշխարհն է: Այս գլխի առաջին բաժնում ուսումնասիրվում են անկատար մրցակցության զանազան տեսություններ: Երկրորդ բաժնում հետազոտվում է հսկա ընկերակցությունների վարքը ն, չբավարարվելով սահմանային հասույթի ու ծախքի կորերի նկահանգամանորեն ուսումնասիրվում .9րագրությամբ, է, թե խոշոր ընկերություններն ինչպես են ազդում մեր տնտեսության վրա: Մենք հարց կդնենք, թե որո՞նք են մեծ ձեռնարկությունների գործելու դրդապատճառները: Դրանք իսկապե՞ս առավելագույնի են հասցնում շահույթը: Ովքե՞ր են կառավարում այս հսկա կազմակերպությունները ն ի՞նչ .»,նպատակով: Վերջում վերլուծում ենք անկատար մրցակցությանծախքերն ու օգուտները:

ՏԵՍԱԿՆԵՐ

Ա. ԱՆԿԱՏԱՐՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅԱՆ

Միացյալ Նահանգների տնտեսության նման ժամանակակից արդյունաբերական տնտեսությունը պարունակում է շուկայական կառույցների շատ տարատեսակներ:Յետադարձ հայացք գցեք 61 աղյուսակին. որը ցույց է տալիս հետնյալ գլխավոր տեսակները. »

նատարյալ մրցակցությունը տեղի ունի, երբ թվով ձեռնարկություններ նույնատեսակ ապրանք են արտադրում ն որոնց թիվը իսկապես այնքան մեծ է, որ նրանցից ոչ մեկը շուկայական գնի վրա չի կարող ազդել: Շուկա-

յական այս կառույցը տեղ է գտել հիմնականում ագարակագործությանմեջ: »

մեծ

Սենաշնորհը, որի դեպքում մեկ առանձին ձեռնարկություն արտադրում է տվյալ արտադրաճյուղի ամբողջ արտադրանքը, խորուքյամբ վերլուծվեց նախորդ գլխում: Նման դեպքերն այսօր շատ սակավ են շուկայական

տնտեսություններիմեծ

մասում:

Այս երկու բնեռների միջն ընկած տար

են

անկա-

մրցակցությանմիջանկյալ ձները:Այս գլ-

ՄԼ

/ՆՍԲԱՇՆՈՐ7Ը ԵՎ ՍԵՆԱՇՆՈՐյԱՅԻՆ ՍՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

Շուկայական կառույցների բնութագրերը Թ) (2) ձեռնարՉորս ՇահուԱրտադրաճյուղերի կառույցներ (օրիկություններիթադրույքը (1)

նակներով)

Թ)

(4)

Գովազդի

Վետազոտություն ն

ծախսեր

կենտրոնաց1960-1979թթ.մշակումներ1982թ. ման չափը,

(2)

(որպես բաժ-

նետերերի

1980-1982

թթ.

(որպես

փայերի օծ)

(որպես վաճառքի օծ)

վաճառքի Գծ)

(6)

Գնաճկունության աստիճանը 1960-1983 թթ. (ձրցակցային արտադրաճյուղի գնաճկունություն»100)

Բարձր կենտրոնացմամբ (շարժիչավոր փոխադրամիջոցներ, ծխախոտ,գունավոր մետաղներ)

2,7

2,3

Չափավոր կենտրոնացմամբ (թուղթ, քար, կավ, ապակի, քիճիական Սյութեր)

2,1

2,2

Ցածր կենտրոնացմամբ (հագուստ, տպագրուքյուն, կահույք)

0,6

1,3

Կատարյալ մրցակցային (եգիպտացորենի ն ցորենի արտադրություն)

0,017

Տվյալներ չկան

Աղյուսակ 7-1. Տարբեր շուկայական կառույցներում ի հայտ գովազդի ն շահութաբերության տարբեր հիմնատեսակներ

գալիս հետազոտության,

բարձր, մինչդեռ հետազոտության ու մշակումների ն գովազդի վրա կատարվող ծախքերը այդ ճյուղերում նշանակալիորեն ավելի բարձր են: (Աղբյուրը` Ս.Տ Թասոս օք էհ ՇԹոտսՏ, Շճոտատ ՕԲ աոսածառոց, Է(Յեօոտ| ՏոլԹոօթ 1տռց6 Ւմ ՒԷօսոժեօո: .6Շօոլտտօո, .:Օասճոթր)/ Քոճոցճ| ԲՋքօր, ՔՇօՕոօոո/Շ ԽՅքօրէՕՒ էհտ Ք/6Տ/ՕՏոԼ, |ոէթ-ոՁ| ԹԹՄԾՈՍԹ ՏՅՐ/Շ6, ՇՕրքՕրՁնՕո /ոՇՕրո6 78»)

Կարող ենք տարբերել չորս գլխավոր խմբավորումներ` ու ցածր մակարդակով կենտրոնացմանբարձր, չափավոր արտադրաճյուղեր ն կատարյալ մրցակցային արտադրաճյուղեր: Յուրաքանչյուր խմբում ընտրվել են արդյունաբերության մի քանի կարնոր ճյուղեր: Աղյուսակը ցույց է տալիս, որ կենտրոնացված արտադրաճյուղերում շահույթի չափերը միայն թեթնակի են

խում քննարկում ենք /սմբաշնորհը, երբ ար տադրաճյուղում գերիշխում են մի քանի ձեռ նարկություններ, ինչպես նան Ժենաշնորհային մրցակցությունը, երբ մեծ թվով ձեռնարկություններ արտադրում են փոքր-ինչ տարբերակված ապրանքներ: Որո՞նք են շուկայական տարբեր կառույցների ակնբախ բնութագրիչները: Աղյուսակ 7-1-ում ցույց են տրված արտադրաճյուղերի չորս խմբե րի (բարձր, չափավոր, ցածր կենտրոնացմամբե կատարյալ մրցակցային) որոշ կարնոր հատկանիշներ: Սյունակ (3)-ը ցույց է տալիս, որ արտադրաճյուղում կենտրոնացմանաստիճանի ն միջին շահութադրույքի միջն կապը թույլ է: Ավելի կենտրոնացված արտադրաճյուղերըհակված են ունենալու միայն մի փոքր ավելի մեծ շահույթ, քան չկենտրոնացվածները: Կապիտալիզմի քննադատների

են

Յ8

2.համար այս

հայտնագործությունը անսպասելի էր, քանի որ ըստ նրանց ենթադրության, հսկա ձեռնարկությունները պետք է միջինից շատ ավելի բարձր մենաշնորհայինշահույթներ ունենան: Կենտրոնացված արտադրաճյուղերը հակված են վաճառքի մեկ միավորին ընկնող՝ գովազդի ու հետազոտությունների ն մշակումների (Վ ն Մ) համար կատարելու շատ ավելի մեծ ծախքեր: Դրան հակառակ, կատարյալ մրցակցության դեպքում գովազդն ու հետազոտությունները բացակայում են: ԱՆԿԱՏԱՐ

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅԱՆ

ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

Աղյուսակ 7-1-ում ցույց տրված վարքի հիմնատեսակները պետք է բացատրվենանկատարմրցակցության տնտեսագիտականտեսության միջոցով:

ՍԻԿՐՈՏԵՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՏԱՐԿԸՊԱՅԱՆՃԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

Անկատար մրցակցային շուկաների ծագման պատճառների ն վարքի բացատրությունները հիմնավորելիս տնտեսագետները շեշտում են երեք առանցքային գործոններ՝ ծախքի պայմանները, մրցակցության խոչընդոտները ն ձեռնարկուքյունների ռազմավարականփոխազդեցությունը:

ԾԱԽՔԵՐ .

Շուկայական կառույգը որոշող գլխավոր գործոնները արտադրաճյուղի տեխնոլոգիայի ն ծախքի պայմաններն են: Վերնում տեսանք (վերհիշեք էջ 128-ը ն աղյուսակ 6-2-ը), որ շատ արտադրաճյուղերում նվազագույն միջին ծախքի կետը հասանելի է դառնում արտադրաճյուղի արտադրանքի նշանակալի մասի՝ 10 կամ 20, կամ նույնիսկ 50 տոկոսի դեպքում: Այս արտադրաճյուղերում, որոնք ներառում են նավթավերամշակումը,ավտո մեքենաների ն ինքնաթիռների արտադրությունը, արդյունավետ ձեռնարկությունը պետք է արտադրի շուկայական արտադրանքի մեծ մասը: Այդպիսի արտադրաճյուղը միտում կունենա դառնալու խձճբաշնորհային՝ունենալով միայն մի քանի խոշոր արտադրող:

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ԽՈՉԸՆԴՈՏՆԵՐ

Գլուխ 6-ում վերլուծվեց մրցակցության խոչըն դոտների դերը, որոնք արտադրաճյուղի ձեռնարկությունների մրցապայքարը թուլացնող գործոններ են: Երբ խոչընդոտները ճեծ են, արտադրաճյուղը կարող է ունենալ քիչ ձեռնարկություններ ն սահմանափակ մրցակցություն: Ծավալարդյունքի ն ճրցակցության խոչընդոտների պատճառով մշակող արդյունաբերության մեջ խմբաշնորհը սովորական բան է: Նավթավերամշակման

երբ որնէ կոնկրետ շուկայում գործում են ավտոմեքենա արտադրող երկու ձեռնարկություն, ապա նրանցից յուրաքանչյուրը պետք է հաշվի առնի մյուս ձեռնարկության գնորոշման ու շուկայավարության որոշումները: Երբ խմբաշնորհատերերն ընդունում են իրենց փոխադարձ կախվածությունը, նրանց միջն ստեղծվում է ռազմավարական փոխազդեցություն: Ռազմավարական փոխազդեցությունը նկարագրում է մի վիճակ, երբ յուրաքանչյուր ձեռնարկության գործարար ռազմավարությունը կախված է իր մրցակցի պլաններից: Երբ մրցակցությունը տե.,չգործարար ղի է ունենում փոքրաթիվ ձեռնարկությունների միջն, ապա նրանք պետք է կռահեն, թե մրցակիցներն ինչպես կարձագանքեն իրենց մարտավարության փոփոխություններին: Ռազմավարության երկու կարնոր տեսակները համագործակցված ն չհամագործակցված վարքերը են: Ձեռնարկությունները գործում են համագործակցված, երբ նրանք իրենց գործարար քայլերը պլանավորելիս միավորում են ուժերը: Ձեռնարկությունները գործում են չհամագործակցված, երբ գործում են ինքնուրույն, առանց մյուս ձեռնարկությունների հետ որնէ բացահայտ կամ գաղտնի համաձայնության գալու: Մենք կտեսնենք, որ շուկայի գործունեության գլխավոր տարբերությունները ծագում են վարքի այս երկու տարատեսակներից: Այժճ, երբ ծանոթացել ենք անկատար մրցակցության երեք առանձնահատկություններին մուտքի բարձր ծախքերին, մրցակցության խոչընդոտներին ն ռազմավարական փոխազդեցու.8յանը, կարող ենք քննարկել անկատար մրցակցության նկատմամբ ամենակարնոր մոտեցումնե.Ոիցմի քանիսը:

91միք րենԱԱ ԱոււԷկամել Գո

արող

կազսել

լրարդ,

չդեռ

ԱՆԿԱՏԱՐ

ավտոմե-

քենա արտադրողին արտադրության արդյունավետ ծավալի հասնելու համար անհրաժեշտ կլի նի արտադրել տարեկան ամենաքիչը 300.000 միավոր: Գերմանիայում, Ճապոնիայում ն Միացյալ Նահանգներում կենտրոնացման ամենաբարձր ցուցանիշների հանդիպում ենք միննույն

արտադրաճյուղերում:

ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆՓՈԽԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆ

Երբ շուկայում գործում են միայն մի քանի ձեռ ճնարկություն, նրանք ստիպված են ընդունելու իրենց փոխադարձ կախվածությունը: Օրինակ,

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՂԱՊԱՐՆԵՐ

մրցակցության շատ տեսությունճիկրոտնտեսագիտությանըկամ գործարար ռազմավարությանը նվիրված խորացված դասընթացներում դրանք ավելի մանրամասնորեն են նկարագրվում: Այստեղ, նախնական ծանոթության համար, կառաջարկենք անկատար մրցակցության երեք ամենակարնոր դեպքերը՝ դավադիր խձբաշնորհը, մենաշնորհային ձրցակցությունը ն փոքրաթիվխմբաշնորհը: Այս գրավիչ ակնարկն էլ հենց երնեանկհանի արդյունաբերական կազմակերպության բովանդակության ողջ 23Կանանկատար

ներ,

հարստությունը:

ՄԱԼ

/ՍՄԲԱՇՆՈՐ7Ը ԵՎ ՍԵՆԱՇՆՈՐՎԱՅԻՆՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԴԱՎԱԴԻՐԽՄԲԱՇՆՈՐՀ

Շուկայական կառույցի վրա ազդող կարնոր գործոնը ձեռնարկությունների համագործակցության

գործակցությունը լիակատար է. ապա նրանք դավադիր համաձայնության են գալիս: Այս եզրը նշում է ճի իրադրություն, երբ երկու կամ ավելի ձեռնարկություններ իրենց ապրանքների գները են համատեղ, շուկան կամ քանակը սահմանում բաժանում միմյանց միջն կամ համատեղ կայացնում այլ գործարար որոշումներ: Ձեռնարկությունները գայթակղվում են դավադիր համաձայնության մեջ մտնել՝ երբ գիտակցում են, որ իրենց շահույթները կախված են իրենց միասնական գործողություններից: Կործանարար հակամարտությունից խուսափելու համար ձեռնարկությունները կարող են հաճաձայնության գալ` բարձրացնելու իրենց ապրանքների գները: Աճերիկյան կապիտալիզմի վաղ տարիներին խմբաշնորհատերերը հաճախ միաձուլվում էին կամ կազմում միավորում: Միավորումը մի կազմակերպություն է, որի մեջ մտնում են նույնատեսակ ապրանքներ արտադրող անկախ ձեռնարկություններ, որոնք աշխատում են համատեղ, որպեսզի գները բարձրացնեն, իսկ արտադրանքըսահմանափակեն: Հավաքվելով հոբելյանական ճաշկերույթների, որոնք մոտավորապես 1910 թվականին կազճակերպում էր «Յուէս ստիլ»-ի Դատավոր Գարին, վաճառողների միավորումը գալիս էր քացահայտ դավադիր համաձայնության: Այսօր, սակայն, Միացյալ Նահանգներում ն շուկայական մյուս տնտեսությունների մեծ մասում միասնաբար գներ սահմանելու կամ շուկաները բաժանելու նպատակով ընկերությունների դավադիր համաձայնությունը խիստ անօրինական է: (Նձան վարքի վերաբերյալ հակամձիավորման օրենքները քննարկվում են 7«Մ| գլխում): Այնուամենայնիվ. եթե արտադրաճյուղում կան միայն ճի քանի ճեծ ձեռնարկություններ, նրանք կարող են հանգել /ուշ դավադիր համաձայնության, որը տեղի է ունենում, երբ նրանք ձեռնպահ են մնում մրցակցությունից, իսկ գները շատ բարձր են պահում կամ շուկան միմյանց միջն բաժանում առանց բացահայտ համաձայնության Լուռ գալու: դավադիր համաձայնության եկած ձեռնարկությունները ձեռնպահ են մնում գները որպես մրցակցության միջոց օգտագործելուց ն հակված են սահմանելու միատեսակ համանման գներ, որոնք բարձր են մրցակցային մակարդակից:

բավականաչափ

Օրինակ` պատկերացրեք մի արտադրաճյուղ, որը կազմված է ծախքի միննույն կորերն ունեցող չորս ձեռնարկություններից, որոնք վանույնատեսակ ապրանք, օրինակ՝

են

ճառում

ձեռնարկություն (դրանք անվանենք Ա, Բ, Գ Դ) նախապես տիրում է շուկայի մեկ քառորդին: Նկար 7-1-ը լուսաբանում է Ա խմբաշնորհատիրոջ վիճակը: ս-ի ՊւՊս պահանջարկի կորը գծված է այն ենթադրությամբ,որ մյուս բոլոր ձեռնարկությունները հետնում են Ա-ի գների աճին ու անկմանը: Այսպիսով, ձեռնարկության պահանջարկի կորն ունի ճիշտ նույն առաձգականությունը, ինչ որ արտադրաճյուղի ՊՊ կորը: Ա ձեռնարկությունը բաժանվածշուկայի ճեկ քառորդին կտիրի այնքան ժամանակ, քանի դեռ բոլոր ձեռնարկությունները պահանջում են ճիննույն գինը: Նձան ի-

ՎՀավասարակշռությունդավադիր խմբաշնորհատիրոջ համար Գ

ՍԾ

ֆբ

Քանակ

թոն ՐՄԴազադիր է աշնորհի

խճբաշնորհը շատ

նման

աարի կորա Կեր նի Ամերի ի Է հիրեոաունոմ արվությու առնի նո ակցի իր, ԲԱ Աո որոխմբաշնորհատերը պա՞ Ց

տա

որ հանջարկի ՊաՊս կորը կգնահատի` ենթադրելով, մյուսները նս կսահմանեն միննույն գները: Եթե ձեռնար-

ն շարութայեր մաունելոը միասնական առավեաաիյ մձենաշ-

գին, ապա այդ գինը շատ մոտ նորհատիրոջ սահմանած գնին:

լինում եզակի

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՃԱՐԿԸՊԱՅԱՆՃՋԱՐԿԸ

ԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

րադրության մեջ ձեռնարկությունները, համաձայնության գալով, կձգտեն դավադիր խմբաշնորհի հավասարակշռության` իրենց միագումար շահույքներն առավելագույնի հասցնելու նպա-

տակով:

Որտե՞ղ է դավադիր խմբաշնորհատիրոջ առավելագույն շահույթի հավասարակշռությունը: Նկար 7-1-ում այն ցույց է տրվածձեռնարկության ՍԾ-ի ն ՍՀ-ի կորերի հատման Հ կետով: Այստեղ հաճապատասխանպահանջարկի կորը ՊաՊա-նէ, որից հետնում է, որ մյուս ձեռնարկությունները կպահանջեն այն նույն գինը, ինչ որ Ա-ն: Դավադիր խմբաշնորհատիրոջ համար լավագույն գինը ցույց է տրված ՊւՊս կորի Ջ կետով՝ ճիշտ Հից վերն: Այս գինը մենաշնորհային գնի հետ նույնական է, այսինքն` այդ գինը բավական բարձր է սահմանային ծախքից ն մենաշնորհային կլորիկ շահույթ է բերում դավադիր համաձայնության եկած խմբաշնորհատերերին: Երբ խսմբաշնորհատերերը,հաշվի առնելով հրենց փոխադարձ կախվածությունը,առավելագույն միագումար շահույթ ստանալու նպատակու կարող են դավադիր համածայնության գալ ապա գինն ու քանակությունը կլինեն նույնը, ինչ որ եզանկրք մենաշնորհատիրոք դեպքում: Թեպետ շատ խմբաշնորհատերեր ուրախ կլինեին վաստակելու այսպիսի բարձր շահույթ ներ, իրականում արդյունավետ դավադիր համաձայնությանը շատ խոչընդոտներ են խանգարում: Նախ` դավադիր համաձայնությունն անօրինական է: Երկրորդ` ձեռնարկությունները կարողեն «խաբել»` խախտելով համաձայնությունը ն առանձին հաճախորդների համար իջեցնելով գները` մեծացնել շուկայի իրենց բաժինը: Գնի գաղտնի իջեցումը առանձնապես հավանական է այնպիսի շուկաներում, որտեղ գները գաղտնի են, ապրանքները` տարբերակված, ձեռնարկությունները` համեմատաբարշատ ն որտեղ տեխնոլոգիաները արագ են փոփոխվում: Իսկ որքանո՞վ է տարածվածդավադիր խմբաշնորհը: Ադամ Սմիթը դեռես 1776 թվականին ԳՂ ել է.

Նույն գործի մարդիկ հազվադեպ հանդիպում իրար, նույնիսկ ուրախության կամ զվարճության աթիեն

հարաար ԽԱ ՒՑ միշտ մ

արտվու

անրությա

ատմամբ

որնէ

ա-

դավադ-

րությամբ կամ գները բարձրացնելու որնէ համաձայ-

նությամբ:

Սա, անտարակույս. չափազանցություն է, թեպետ այսօր դավադիր համաձայնությունն օրակարգի խնդիր է: Վերջերս մի ուսումնասիրութ-

յուն հայտնաբերեց, որ 1.043 խոշոր ընկերակցություններից 94-ը ընդունել են գներն անօրի.նականճանապարհով հաստատագրելու փաստը կամ դատապարտվել դրա համար: Սակայն արտադրաճյուղերի մեծ մասը ենթարկվում է հայրենական կամ օտարերկրյա ձեռնարկությունների ուժգին մրցակցությանը: Ավելին, գները բարձրացնելու փորձերը միշտ չէ, որ հաջողությամբ են ., պսակվում: Աղյուսակ 7-1-ում ցույց տրված կենտ.րոնացվածարտադրաճյուղերի շահույթադրույքների փոքր չափերը վկայում են, որ իրականում .արտադրաճյուղերիցքչերին է հաջողվում շահույթները մրցակցային ճակարդակներից շատ վեր բարձրացնել: Կարող ենք հիշատակել դավադիր համաձայնության ձախողման երկու հիշարժան դեպք: Քվականից սկսած նավթ արտահանող երկրների կազձակերպությունը (ՆԱԵԿ) փորձելէ նավթի մենաշնորհային գին սահմանել: Դրա հաՃար անհրաժեշտ էր, որ անդամ երկրները գները բարձր պահելու նպատակով արտադրությունը .կրճատեն:Երբեմն ՆԱԵԿ-ը հաջողության է հասել, սակայն մի քանի տարին մեկ գնային մրցակցությունը գլուխ էր բարձրացնում: Տպավորիչ ձնով դա տեղի ունեցավ 1986 թվականին, երբ Սաուդյան Արաբիան նավթի գները մեկ բարելի ., համար ֆ28-ից իջեցրեց Ֆ10-ից էլ ցած: Մի ավելի ուշագրավ օրինակ էլ տեղ գտավ օդուղիների արտադրաճյուղում, որը բնութագրվում է լարուն մրցակցությամբ: Գրանցվելէ Բրաե նիֆի Աճերիկեն էյրլայնզի տնօրենների հետնյալ խոսակցությունը.

Փատնամ (Բրանիֆ).«Որնէ առաջարկությունունե՞ք»:

Քրան 7"

ե 20մոկոմով» եսինաթ: Գերա տաղեվարծը Ամերինն)

. «Այո՛,

ունեմ:

մը կբարձրացնեմ հաջորդ առավոտյան: Դուք ավելի շատ փող կունենաք, ես՝ նույնպես»: Փատնամ. «Մենք գնադրձան մասին չենք կարող խոսել»:

չգիտե գներն ուռճացնելու խողված փորձերի թիվը: Ոչ

ոք

համանման

ձա-

Վ: ՄԵՆԱՇՆՈՐՀԱՅԻՆ ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Անկատար մրցակցության երկրորդ կարնոր տեսակը մենաշնորհային մրցակցությունն է, որը տեղի է ունենում, երբ շատ ձեռնարկություններ վաճառում են միատեսակ բայց ոչ նույնական ապրանքներ: Մենաշնորհային մրցակցությունը կամրցակցությանը նման է երեք տեսակետարյալ են շատ գնորդներ ն վաճառողներ, առկա տից.

/ՆՍԲԱՇՆՈՐՀԸ ԵՎ ՍԵՆԱՇՆՈՐԴԱՅԻՆՍՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՄԱ

մուտքն ու ելքը ազատ են, ն ձեռնարկությունները մյուս ձեռնարկությունների գներն ընդունում են որպես տրված: այն է, որ կատարՏարբերությունն յալ մրցակցության դեպքում ապրանքները նույ նական են, մինչդեռ մենաշնորհային մրցակցության դեպքում ապրանքներըտարբերակվածեն: Պարզաբանելու համար հիշենք, որ մրցակ ցային ձեռնարկություններն արտադրում են չափօրինակին համապատասխանող ապրանքներ, ինչպես, օրինակ՝ Շիկագոյի ապրանքահումքային բորսայում վաճառվող աշնանացան կարմրահատ ցորենը: Դրան հակառակ, մենաշնորհային մրցակիցները վաճառում են տարբերակվածապրանքներ, ինչպես, օրինակ` բենզինի տարբեր տեսակներ, անալկոհոլ խմիչքներ կամ դեղատոմսով տրվող դեղորայք: Արտադրանքիյուրաքանչյուր խմբում ապրանքները կամ ծառայությունները սեր տորեն կապված են, բայց որոշ կարնոր բնութագրերով տարբերվում են: Մեր վերլուծության հաճար կարնորն այն է, որ ապոանքների տարբերա-

Մենաշնորհային մրցակցությունը նախքան մուտքը Գ պ

ՍԾ

ՄԾ

ՍՀ

35.

Քանակ

Նկար

7-2.

ոդրում

Կիր

Մենաշնորհային են

ճրցակիցներն նույնանման շատ ապրանք-

փոքր Ամեն

Մենաշնորհային մրցակցության

նումը հանգեցնում Է յուրաքանչյուր վածառողդի պահանջարկի կորի վարընթացության: Նկար 7-2-ը ցույց է տալիս նպարեղենի խա.2.նութի կարճաժամկետ հավասարակշռությունը Ջ կետում: Նրա պահանջարկի պպ կորը թեք է, որովհետն նրա արտադրանքը մյուսների արտադ.րանքից մի փոքր տարբերվում է. թեկուզն միայն Առավելագույն շահութաբեր գինը .. տեղադիրքով: .Պ-ում է, ն քանի որ գինը Ջ-ում ՄԾ-ից բարձր է, ապա ձեռնարկությունը կունենա բավականաչափ շահույթ, որը ներկայացված է ԱԲՋՍ ուղ..»Ղանկյան մակերեսով: Սակայն մեր նպարեղենի խանութը հողի կամ կաթնուկի մենաշնորհ չունի: Ձեռնարկուքյունները կարող են տվյալ արտադրաճյուղը մտնել` հող գնելով, շենքեր վարձելով, վստա., հագրային պայմանագրեր կնքելով ն նյութեր ու ..պաշարներհավաքելով: Պարզության համար են.թադրենք, թե բոլոր գոյություն ունեցող ն նոր ստեղծվող ձեռնարկություններն ունեն միատեսակ ծախքեր ն, հետնաբար, ծախքի նույն կորերը: Քանի որ արտադրաճյուղը շահութաբեր է, ապա շուկա են մտնում նոր ձեռնարկություններ: Նոր ձեռնարկությունների մուտքին զուգընթաց արդեն առկա մենաշնորհային մձրցակիցներիապրանքների պահանջարկի կորը տեղաշարժվում է ապդեպի ձախ, քանի որ նոր տարբերակված րանքները փոքրացնում են ձեր նպարեղենի խանութի շուկան: Ո՞րն է վերջնական տնտեսական ելքը: Նպարեղենի խանութները կշարունակեն շուկա մուտք գործել այնքան ժամանակ, մինչե որ բոլոր տնտեսական շահույթները (ներառյալ սեփականատիրոջ ժամանակին, տաղանդին ն ներդրած միջոցներին համապատասխան այլընտրանքի գները) դառնան զրո: Նկար 7-3-ը ցույց է տալիս վերջնականերկարաժամկետհավասարակշռուքյունը բնութագրականվաճառողի համար: Հավասարակշռության դեպքում պահանջարկը նվազում է կամ դեպի ձախ, մինչն որ պահանջարկի նոր պպ կորը միայն հպվի (բայց ՄԾ-ի կորին: Ջ՛ վերե չանցնի) կետն արտադրաճյուղի երկարաժամկետ հավասարակշռության կետն է, որովհետն շահույթը զրո է, ն ոչ մեկը չի հրապուրվում մտնելու արտադրաճյուղ կամ ստիպված չէ լքելու այն: Մենաշնորհային մրցակցության երկարաժամկետ հավասարակշռության վիճակում գները սակայն սահմանային ծախքերից բարձր են

տեղաշարժվում

ծեռնարլլության

ենհտարբե՞ վաճառում, պայմաններում

բազմա-

թիվ րակված ապրանքներ ն, հետնաբար,ունեն վարընթաց պահանջարկ: Յուրաքանչյուր ձեռնարկություն իր մրգինն ընդունում է որպես տրված: ցակցի սահմանած Հավասարակշռության Հ կետում ՍՀՀՍԾ, իսկ գինը որոշվում է Ջ կետով: Քանի որ գինը ՄԾ-ից վեր է, ապա ձեռնարկությունը վաստակում է ԱԲՋՍ մակերեսուլ արտահայտված շահույթ:

տնտեսական շահույթները իջելեն

զրոյի:

ՍԻԿՐՈՏԵՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԱՌԱՋԱՐԿԸ ՊԱՅԱՆՃԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

Մենաշնորհային մրցակցության կաղապարը հնարավորություն է ւռալիս խորամուխ լինել ամերիկյան կապիտալիզմի էության մեջ: Այս կաղապարը զարմանալիորեն նախատեսում է, որ անկատար ճրցակցության մեջ ներառված արտադրաճյուղերի շահութադրույքը կարող է լինել ցածր կամ զրո: Նկար 7-3-ը ցույց է տալիս, թեմրցակցության հեւոնանքով մենաշնորհային շահույթներն ինչպես են վերանում, երբ ձեռնարկությունները մուտք են գործում` նորանոր տարբերակված ապրանքներով հանդերձ: Բացի դրանից, որոշ ւոնտեսագետներ հավատացած են, թե մենաշնորհային մրցակցուքյունն ինքնին անարդյունավետ է: Վերադարձեք նկար 7-3-ի երկարաժամկետ հավասարակշիռ Ջ գնին: Այդ դեպքում գինը սահմանային ծախքից բարձր է, հեւտնաբար`արտադրանքը կաւոարյալ

Մենաշնորհային մրցակցությունը մուտքից հետո Գ

Քանակ Նկար Բազմաթիվ մենաշնորհային մրցակիցների ազատ մուտքը վերացնում է շա-| 7-3.

ԱՆ բ

շահ : որոշ վաճառողի առողի շահութաբեր պպ սկզբնական զբնական կորը (նկար 7-2) նոր մրցակիցների մուտքի հետնանքով կտեղաշարժվի դեպի ցած ն ձախ: Մուտքը դադարում է միայն այն դեպքում, երբ յուրաքանչյուր վաճառող մղվում է դեպի երկարաժամկետանշահութաբեր վիճակ, ինչպես ցույց է տրված շոշափման Ջ՝ կետում: Երկարաժամկետ հավասարակշռությանվիճակում գինը մնում է ՍԾ-ից վեր, իսկ յուրաքանչյուր արտադրող գտնվում է իր երկարաժամկետ ՄԾ-ի կորի ձախակողմյան նվազող թնիվրա:

մրցակցային մակարդակից ցածը է: Մենաշնորհային մրցակցության անարդյունավետության պարագայում դրա քննադատները հանգում են երրորդ եզրակացությանը. «Այս ար.ւոադրաճյուղերիկարիքը մենք պարզապես չունենք: Ունենք ճանրածախառնտորիհարյուր հազարավոր կեւոեր, հարյուրավոր փաստորեն նույնական շնակերեր կամ շիլաներ, որոնք բոլորն էլ վաճառվում են սահմանային ծախքերը զգալիորեն գերազանցող գներով: Եթե կարողանայինք ինչ-որ ձնով ազատվել այս ապրանքների քառորդից կամ կեսից ն չափօրինակի բերեինք՝ ելնելով միայն մի քանի նմուշներից, մի՞թե տնտեսությունը դրանից հսկայական չափով չէր շահի»: Մանրազնին վերլուծության միջոցով ի հայւո ենք բերում, որ այս հարցի պատասխանն այնքան էլ ակնհայտ չէ: Շուկայական այս կառույցի կողմնակիցը կարող է առարկել. «Փոքրացնելով մենաշնորհային մրցակիցների թիվը, դուք կարող եք գներն իջեցնել: Բայց դրանով իսկ դուք նան կիջեցնեք սպառողների բարեկեցությունը, որովհետն մարդիկ այլես չեն ունենա ապրանքների նախկին բազմազանությունը: Կենւտտորոնացված պլանավորմամբ սոցիալիստական երկրները փորձեցին արտադրանքը չաւմփօծրինակի բերել փոքրաթիվ տեսականու հիման վրա, ն դա հանգեցրեց սպառողների խիստ դժգոհության: Մարեն շռայլորեն վճարել ընտրութդիկ պաւորասւո յան ազատություն ունենալու համար»: Որտե՞ղկարող ենք տեսնել մենաշնորհային մրցակցությունը գործողության մեջ: Երենիամենահանրածանոթ օրինակը բենզինի մանրածախ շուկան է: Միացյալ Նահանգներում կա բենզինի 112.000 լցակայան, որոնցից յուրաքանչյուրը ազգային շուկայում վաճառում է բենզինի անվերջ փոքր ձասը: Սակայն յուրաքանչյուրն ունի

իր

մարինԱրքիշխանությունը արանի

պառանջար

որի թեքությունը.

Նրա ապրանք

տարբերակումը կապված է լցակայանի տեղադիրքից, վաճառվող բենզինի տեսակից, կայանի մաքրությունիցն լրացուցիչ ծառայություններից: Կարող եք կարծել, թե բենզինի լցակայանները շուկայական ճի փոքր իշխանության հեւտեվանքով արտադրամիջոցների ն կառավարման բնականոն հաւոույցներից ավելի մեծ շահույթներ կունենան: Ո՛չ, իրականում այդպես չէ: Մուտքն ու ելքը հակված են շահույթների ճակարդակը կարգավորելու այնպես, որ երկարատնեժամանակաշրջանում բենզինի լցակայաններն իրենց

ՈԼ

/ՆՍԲԱՇՆՈՐՀԸ ԵՎ ՍԵՆԱՇՆՈՐԴԱՅԻՆ ՍՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ներդրած արտադրամիջոցներից միայն բնականոն տնտեսական հատույց են ստանում: Կրկին ու կրկին նույն պատմությունն է: Մանրածախ ն մեծածախ առետրի նման շուկաներում, որտեղ մուտքի խոչընդոտները փոքր են, իսկ ապրանքները` տարբերակված, բազմաթիվ ձեռնարկություններ արտադրում են անարդյունավետ փոքր քանակներ ն իրենց ջանքերի դիմաց տնտեսականշահույթներ չեն ստանում: «7

ՄՐՑԱՊԱՅՔԱՐ ՔՉԵՐԻ ՄԻՋԵՎ

Այս վերջին իրադրության մեջ ակնհայտորեն դրսնորվում է միայն մի քանի ձեռնարկություն ունեցող արտադրաճյուղերում ռազմավարական փոխազդեցությունը: Հաճախ երկու կաճ երեք խոշոր ձեռնարկություններ ճրցակցում են մի որոշակի տարածաշրջանում կամ որնէ արտադրաճյուղի դեռես չգրավված հատվածի շուկայական բաժիններիհամար: Օդուղիների արտադրաճյուղում, օրինակ, չվերթերի մեծ մասը սպասարկվում է մեկ կամ երկու ձեռնարկությունների կողմից: Վերցնենք ճրաշնորհհ դեպքը, երբ շուկան

դեւնկոոր մից: Օրինակ: րամպն սպասարկվում

է երկու

ձեռնարկություննե

ող-

ու

տերեր են, որոնք բաժանում են Վաշինգտոն-Նյու Յորք օդուղու շուկան: Թրամպը չի կարող անտեսել այն փաստը, որ գների իր իջեցմանը ի պատասխան, համարյա անվերապահորեն, Դելտան ես կիջեցնի գները կամ կարձագանքիմեկ այլ ձեվով: Երբ շուկայում մրցակցում են փոքր թվով ձեռնարկություններ, նրանք պետք է ընդունեն միմյանց ռազմավարական փոխազդեցությունը: Ռազմավարականփոխազդեցություններ այսօր կարելի է հայտնաբերել շաբաթահանդեսների, հեռուստատեսության, ավտոմեքենաների ն տնտեսագիտությանդասագրքերի խոշոր գործարարության բազմաթիվ բնագավառներում: Յուրաքանչյուր ձեռնարկություն թենիս խաղացողի նման պետք է մտածի, թե մրցակիցն ինչպես կարձագանքի իր կարնոր գործարար որոշումների փոփոխություններին:Եթե Թրամպը իջեցնի իր գները, մրցակիցը կհետնի՞ գների նրա իջեցմանը: Կհետնի նու՞յն չափով, թե՞ միայն մասամբ: Որքա՞ն ժամանակ: Գների իջեցումներըկհան գեցնեն գների պատերազմի՞, թե՞ շուտով կմարեն: Թրամպի հակառակորդը կվճռի՞ կիրառել ոչ գնային մրցակցության եղանակներ, օրինակ` առաջարկելով զեղչեր հաճախակի երթնեկող ,

.ուղնորների համար կամ մեկ տոմսով երկուսի փոխադրում: Բանն այն է, որ նման հարցերը սովորաբար պարզ պատասխան չունեն: Տարբեր իրադրուքյուններում, տարբեր արտադրաճյուղերում, նույնիսկ ձեռնարկությունների կառավարիչների 6։տարբերխառնվածքի դեպքում կլինեն տարբեր պատասխաններ: Ձեռնարկությունները կարող են տալ վայրիվերո պատասխան, որպեսզի հակաճարտ կողմին պարզապես հանեն հավասարակշռությունից: Քերի մրցակցությունը տնտեսական կյանք Լ ճերմուժում մի բոլորովին նոր առանձնահատ«ություն, այն ծեռնարկություններին ստիպում է .տաշվիառնել մրցակիցների հակազդեցությունը «ապված գնի ն արտադրանքի շեղումների հետ, ճն անհրաժեշտ է շուկայում ռազմավադարձնում .Պականնկատառումների հաշվառումը: Խաղերի տեսություն ԷԽմբաշնորհատերերի ռազմավարական փոխազդեցությունը վերլուծելու հաճար տնտեսագետներըհենվում են տնտեսագիտական տեսության մի գրավիչ բնագավառի վրա, որը հայտնի է խաղերի տեսություն անվանումով ն վերլուծում է հակամետ նպատակներ հետապնդող երկու կամ ավելի անձանց որոշում-

լորիԱՈԱՏՈՒՆ իրավիճակները: գործարար է

կյանքը լի այնպիսի ռազմավարական սակարկություններով, ինչպիսիք տեղի ունեն Փատնամի ե Քրանդալի կաճ Թրամպի ն Դելտայի միջն: Տնտեսագետների կողմից մեկ դարի ընթացքում այնպիսի տեսությունների ստեղծումը` թե Ա մտաեթե Բ-ն կո Ֆոն գաթնակետին հասավ Նոյմանի ՄՈՌ «Լհծ Լհճօո/ օ ՕՅոո6Տ Յոմ ՔՇօոօո)Շ » Քիմ հիմնարար աշխատության մեջ: Թեպետ այս չի կա-

ԿԱ ոՒ ինչ թ դտտծողը տողի կանի, արու

եւ Ի գենստեռնի ՞

Ջ.

իրանի Հն ո ամոլ

Աաթնաատիկանան տեությունը

ատա Լ Աաաա: րոմ, ոաշխարերկուճարդկանց փոխազդեցությանը վերաում

բերող բոլոր հարցերին, այնուամենայնիվ, նա տնտեսագիտության, ինչպես նան քաղաքականության ու պատերազմելու վերաբերյալ շատ յու«Րոհատո է առաջարկում: ափանց ւց ճտքեր րվում. Կտքեր կհա խաղերի տեսության որոշ գործուն օրի.ճակներ.

մսոն

րարցինն աաա ոոցողական Յ մ6ց.

(ՔոոՇտէօոՍՈԽՏ6Տ)Ի/ՔՒ6ՏՏ, ՔոոՇՔէծո, ԻՍ.7., 1953).

ՍԻԿՐՈՏԵՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՃԱՐԿԸՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸ ԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

գներով մենաշնորհային հավասարակշռության ն ցածր գներով մրցակցային հավասարակշռության միջն: Սա ենթադրում է, որ մենաշնորհի անարդյունավետությունը նոր ձեռնարկությունների մուտքի հետ նվազում է:

Պահակն առանց որնէ նկատելի օրինաչափության պաւոահական շրջապտույտներ է

կատարում: »

Խելացի հակառակորդիդիմակայող ռազմագետը կամրացնի պաշտպանության ամենախոցելի հատվածները` իմանալով, որ թշնամին կփնտրի պաշտպանության ամենաթույլ կետը: Պոկերում ես խաբկանքի եմ դիմում ոչ միայն խաղաթղթերիս վատ ձեռքով խաղագումար շահելու նպաւոակով, այլ նան այն բանի համար, որ խաղընկերներս խաղից դուրս չգան՝ երբ ես խոշոր գումար կդնեմ իմ խաղաթղթերի լավ ձեռքի դեպքում:

Խաղերի տեսությունը նան սպառազինության մրցավազքի շարժը հասկանալու բանալի է: Այն օգնում է հասկանալու, թե ինչու, երբ Միացյալ Նահանգներն ստեղծեց զենքերի նոր համակարգ (ատոմային ռումբ, ջրածնային ռումբ, թնավոր հրթիռ), ռազմական առավելությունը միայն ժամանակավոր եղավ: Ինչո՞ւ: Որովհետն Խորհրդային Միությունը արագորեն հակազդեց, որպեսզի այդ առավելությունը վերացնի կամ հենց այդհամակարգն ընդօրինակի: Տնտեսագիտության մեջ խաղերի տեսությունն Օգտագործվել է երկշնորհաւոերերի, աշխատողների ու կառավարչության (սակարկության մեջ), երկրների առնտրի քաղաքականության, շրջակա միջավայրը աղտուռողների, հաճմբավների փոխազդեցության վերլուծության համար ն շատ այլ իրադրություններում: Ահա անկաւոար մրցակցության ասպարեզում ձեռք բերված քանիսը. մի Պր Իարնոր արդյունքնե որո ՔԱՔ »

Քանակություններ սահմանող խմբաշնորհատերերից կազմված արտադրաճյուղը կհասնի մի հավասարակշռության, որը կգտնվի բարձր

Եթե չհամագործակցող կամ ճրցակցող խմբաշնորհաւոերերի թիվը մեծանում է, ապա արտադրաճյուղերի գներն ու քանակությունները միտվում են դեպի կատարյալ մրցակցային շուկայի արտադրանքը: Եթե ձեռնարկությունները որոշում են դավադիր համաձայնության գալ ն ոչ թե մրցակցել, ապա շուկայական գներն ու քանակություննեեն մենաշնորհային գներին ու րը մուռենում քանակություններին: Սակայն փորձը ցույց է տալիս, որ ձեռնարկությունների թվի աճին զուգընթաց դավադիր համաձայնություններն ավելի դժվարությամբ են վերահսկվում, ն խաբեության ու անհամագործակցության հաճախականությունը մեծանում է: իրադրություններում խմբաշնորհի համար կայուն հավասարակշռություն չկա: Ռազ-

Շատ

մավարական փոխազդեցությունը կարող է անկանխատեսելու ելք ունենալ, քանի որ ձեռնարկությունները կարող են սպառնալ, բլեֆի դիմել, գնային պատերազմներ սկսել. ենթարկվել ավելի ուժեղ ձեռնարկություններին, պատժել թույլ հակառակորդներին, ազդանշել իրենց մտադրությունների մասին կամ պարզապես դուրս գալ շուկայից: Այս ակնարկը եզրափակում է ւտարբերկարգի շուկայական կառույցների վերլուծությունը: Հաջորդ գլխում խաղերի տեսությունն ավելի խոր է ուսումնասիրվում:

Բ. ԽՈՇՈՐ ԸՆԿԵՐԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՎԱՐՔԸ Այս գլխի առաջին մասում ներկայացվեցին անկաւոար մրցակցության տեսության գլխավոր տարրերը: Այժմ քննարկենք խոշոր ձեռնարկութ յունները պարուրող չորս կարնոր հակասություն ներ: Սկսում ենք խոշոր ձեռնարկությունների կառուցվածքի ուսումնասիրությունից` ուշադրություն դարձնելով սեփականաւտերերին կառավարիչների շահերի ւտարամիտճանը: Այնուհետւ

մանրազննին կդիտարկենք, թե արդյո՞ք ձեռնարկություններն իրականում առավելագույնի են հասցնում շահույթները: Հավելումով գնորոշման 6գործելակերպիննվիրված ակնարկը լուսաբանում է մի իրավիճակ, երբ ձեռնարկությունները ..շահույթներնըստ երնույթին առավելագույնի չեն հասցնում: Վերջապես, կավարտենք մենաշնորհի՝ որպես նոր ապրանքների ն գործընթացների նո-

/ՆՍԲԱՇՆՈՐՀԸ ԵՎ ՍԵՆԱՇՆՈՐԴԱՅԻՆ ՍՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

րաստեղծության գլխավոր աղբյուրի շամպետերյան պաշտպանության ակնարկով:

գործունեության ն ոչ թե մեծ ռիսկի դիմելու ն հեղափոխիչ փոփոխություններ կատարելու մեջ: Իրավական տեսակետից ընկերակցությունը կառավարվում է տնօրենների խորհրդի կողմից. "րը ներսի ներկայացուցիչներից ն դրսի բանիմաց մարդկանցից կազմված մի խումբ է: Ղեկավառը սովորարատ կովում, Է ընկերակցության «գլխավոր գործադիր տնօրեն»: Թեպետ, ըստ ընդունված կարգի, տնօրենների խորհուրդն է կրում .շպատասխանատվությունը,շատ հաճախ ընկերակցության ռազմավարությանը վերաբերող կակայացնում է ներքին կառանոն

ՍԵՓԱԿԱՆԱՏԻՐՈՒԹՅԱՆ ԵՎ

ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅԱՆՏԱՐԱՆՋԱՏՈՒՄԸ

ԽՈՇՈՐ ԸՆԿԵՐԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ

Աճերիկյան գործարար կյանքի կարնոր առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ մեր խոշոր ընկերակցությունները մեծ մասամբ պատկանում են հանրությանը: Ընկերակցային բաժնետոմսեր կարող է գնել աճեն ոք, ն սեփականատիրությունը բաժանվում է բազմաթիվ կենսաթոշակային

րար Արային արչությունը.

Կառավարչության բաժնետերերի լոց միջն: տակների լանհատների բախում հիմնականում էյթԹի ընդ Թի ընկերությունը:

հիմնադրամների,

Վերցնենք թվականին նրա բաժնետերերիթիվը 2 միլիոնից ավել էր, սակայն բաժնետերերի 92 տոկոսն ուներ 500-ից պակաս բաժնետոմս, ն ոչ մի առանձին անձ չուներ բաժնետոմսերի ընդհանուր քանակի նույնիսկ 1 տոկոսը: Այսպիսի ցրված սեփականատիրությունըբնորոշ է հանրային պատ' անելության մեր խոշոր ընկերակցություններին: մեջ լեն ն Մինզը նկատել են, որ բաժնետիրության լայն բազմազանությունը բերում է սեփականատիրության ն վերահսկողության տարանջատ՝ մանշ: Քանի որ սեփականատիրությունն այսպես է, սեփականատերերըչեն կարող հեշտուքցրված յամբ ազդել խոշոր ընկերակցությունների գործողությունների վրա: Այդ դեպքում ո՞վ է կայացնում ընկերակցության որոշումները: Այսօր դա ոչ թե սեփականատերնէ, այլ` կառավարիչը, որը պատասխանատու է խոշոր ընկերակցություններիամենօրյա գործունեության համար: Կառավարիչներն ունեն հատուկ պատրաստվածություն ու կառավարմանհմտություններ ն ընդհանուր առմամբ շահագրգռված են կազմակերպության բնակա-

չի լինում: Եր-

կու կողմերն էլ շահագրգռված են շահույթները առավելագույնի հասցնելու ն ձեռնարկության եկամուտներն ու բաժնետոմսերի գները բարձացնելու գործում: Սակայն երկու կարնոր իրադրություններում կարող է ծագել շահերի բախման հաճախ կառավարչության օգտին է

Ար

Միիրասական ոտա ննամիոոյան Բեր.

բ ԱՅ» ՄՁԱՕռ

Իթ

Ձո

ՄՅ

ԿԱ/70թ6Ոյ/

Շօ-

ՔՅոոց

1932). Ռ. Ջ. Լառները 1966 թվականին«Աճերիկ. յան տնտեսությանակնարկ»ուսումնասիրության մեջ առաջ ն վեքաշեց մի տեսակետ, ըստ որի սեփականատիրության րահսկողությանբաժանմանԲեռլե-Մինզի թեզն ավելի է կարեորվել 1929 թվականից հետո` այն ժամանակ, երբ 1929 թվականին200 ամենախոշորձեռնարկություններից 6-ն էին մասնավորպատկանելության (բաժնետոմսերի80 տոկոսը ն ավելին), 1963 թվականինայդպիսիքայլես չկա. (օո,

Կյանում: Սակայն կառավարիչներն իրենց ասպարեզի բացարձակ ինքնակալներ չեն, քանի որ արդի ժամանակաշրջանը կլանման պայքարի առա ան է: Ին կարող րող է ւլլինել լ բնոր բնորոշ դար չպ շրջ .սցենարը: Դիցուք՝ Ծույլ նավթընկերությունը տիրում է միլիոնավոր դոլարներ արժեցող հարուստ .մավթահանքերի: Բայց նրա. կառավարչությունը

Ն խերը չուներ 1980-ական թվականներն բննարկվող կլանման շարժումը է ճի քանի

րաո ՀիԱնակի տոկոսին

տիրող

բաժնետերերի

Առաջին` ներսի կառավարչությունը կարող է .Քմեարկել բաժնետերերի հաշվին իր բարձր ռո..ճիկի,ներկայացուցչական ծախսերի, պարգնավճարների ն բարձր կենսաթոշակների օգտին: Շահերի երկրորդ բախումը կարող է ծագել չբաշխված շահույթների կապակցությամբ: Կառավարիչները ձեռնարկությունները մեծացնելու ն հարատն դարձնելու հասկանալի հակում ունեն: Որոշ տնտեսագետներհավատացած են, թե ընկերության կողմից հետ ներդրված շահույթը կարող է ավելի շահավետորեն ներդրվել ընկերությունից դուրս: Իսկապես, ընկերության հաճար հաճախ կարող է ավելի նպատակահարմարլինել լուծարՎե վճարել ներդրած միջոցների դիմաց կամ համաձայնել միաճուլվելու որնէ ընկերակցուքյան հետ: Բայց շատ քիչ են այն դեպքերը, երբ կառավարչությունը հոժարակամ քվեարկում է իրեն պաշտոնանկ անելու, իսկ ձեռնարկությունը Գործարարությունից դուրս հանելու օգտին: Տ»

767/006.ռ ՕՍՏՔ,

ՄԹԲոՏ» ՓԺմԱ2152

որ

ումբ:

Ստոր

խոշորընկերակցություններդարձրել մասնավոր:

նպա-

իսի՞ն

ՍԻԿՐՈՈՏԵՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸ ԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

դարձել է գեր ու երջանիկ, այնպես որ Ծույլը այդ հարուստ հանքերն այլես չի հորատում: Ներդրողների մի խումբ` Գիշատիչ հիմնադրամը, ունի վարկի խոշոր հնարավորություններ ե շահավետ գործարք է փնտրում: Գիշատչի տնտեեն Շույլի եկամտի սագետներն ուսումնասիրում տեղեկագիրն ու հաշվեկշիռը: Նրանք գալիս են հետնյալ եզրակացության. ներկայումս Ծույլը իր բաժնետոմսերը վաճառում է հատըՖ30-ով,եթե այն մճասնատվին վաճառվի, ապա Ծույլի նավթի պաշարները մեկ բաժնետոմսի դիմաց կարող են

Թեպետ այս հարցերին չենք կարող ճշգրիտ պատասխանտալ, այնուամենայնիվ, աներկբայորեն ճիշտ է հետնյալը. եթե ձեռնարկությունը ծախքերի, հասույթի ն շահույթի վերաբերյալ որոշումները կայացնի անխոհեմորեն, ապա շուկամ կայիուժերն ի վերջոայդ ձեռնարկությանը նրա տնօրեններին դուրս կմղեն ասպարեզից: Եվ սա առանձնապես ճիշտ է մրցակցային շուկաների պարագայում: Հետնաբար, իր գոյությունը պահպանելու հաճար ձեռնարկությունը պետք է որոշ ուշադրություն դարձնի իր գործողություն-

Ծույլին գնել` մեկ բաժնետոմսի դիմաց առաջարկելով Ֆ45, որը շուկայական գնի համեմատությամբ զգալի հավելավճար է: Գիշատիչը դրամական միջոցներ է հայթայթում` փոխառելով դրամատներից ն, միգուցե, շրջանառելով մեծ ռիսկի հետ կապված կամ «թափոն». պարտատոմսեր: Մի փոքր խուսանավելուց հետո տնօրեններն ընկերությունը վաճառում են բաժնետոմսը Ֆ60-ով:

Սակայն սա ամեննին էլ չի նշանակում,թե յուրաքանչյուր խմբաշնորհատեր կամ մենաշնորհատեր տենդագին ջանում է ամեն մի գործարքից եւա աճենամերջին ալանան քամել վերջին դոլարը: Ո Որոշ շուկայակ իշխանության հասնելուց հետո ձեռնարկություճը, բացի առավելագույն զուտ շահույթի հասնելու ձգտումից, ձեռք է բերում նան այլ նպատակ-

գտնում նավթահանքերը շահագործող նոր սեփականատեր ն ունեցվածքը վաճառում, մեկ բաժնետոմսը Ֆ90-ով` իր ներդրման դիմաց վաստակելով մի կլոր հատույց: Ծույլի օրինակը ցույց է տալիս, որ կլանում ները գործում են որպես ընկերակցությունների վերահսկողության շուկայի մի տարատեսակ ե որպես այդպիսիք կարող են օգտակար հսկողություն ապահովել ամուր դիրքեր գրաված կա-

սնանկանալու վտանգի՝ կարող իր արտադրանքիգինը սահմանել շահույթն առավե.Լագույնի հասցնող գնից մի փոքր ցածր: Իսկ ձեռնարկությունն ինչո՞ւ շահույթն առա.վելագույնի չի հասցնում: Կա երկու գլխավոր պատճառ` սահմանափակ բանականությունը ն այլընտրանքայիննպատակները: Սահմանափակ բանականությունը նշանակում է մի այնպիսի վարք, երբ ձեռնարկությունները կամ սպառողները չեն ջանում իրենց բոլոր .գործողությունները ծայրաստիճան օգտավետ դարձնել: Այս պահվածքը հաճախ տրամաբանական է, որովհետե իրականում մարդիկ օժտված են սահմանափակ ռեսուրսներով ու իրազեկությամբ ն, հետնաբար, մղվում են անկատար որոշումներ կայացնելուն: Սպառողները չեն կարող ամբողջ օրն անցկացնել` փնտրելով նվազագույն գնով մի գլուխ կաղամբ: Շահույթը բացարձակ առավելագույնի հասցնելու ձգտումը կարող է շատ ժամանակ խլել: Որոշումների կայացումը, ապրանքները,

ձեռք է բերում վերահսկողությունը,ներ հետամտելուունակություն:Մենաշնորհա Գիշատիչը է տերն առանց

ռավարիչների անարդյունավետ աշխատանքի նկատմամբ: Որոշ դեպքերում նոր կառավարիչներն իսկապես վերանայում են ձեռնարկության գործունեությունը, կրճատում ծախքերը ն ավե. լացնում արտադրողականությունն ու շահույթը: Կլանումների քննադատները բողոքում են սակայն, որ կլանման վտանգը կառավարիչներին ստիպում է խուսափել այնպիսի համարձակ որոշումներից, որոնք կարող են արդյունք տալ միայն երկարաժամկետհեռանկարում:

ԱՐԴՅՈ՞Ք ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ

ԱՌԱՎԵԼԱԳՈՒՅՆԻԵՆ ՀԱՍՑՆՈՒՄԻՐԵՆՑ

ՇԱՀՈՅԹՆԵՐԸ

Վերահսկողությունիցսեիականատիրությանտարանջատումը բարձրացնում է մի ավելի ընդհանուր հարց. գործարար ձեռնարկություններն ի րականում ինչքանո՞վ են ջանում առավելագույնի հասցնել իրենց շահույթները: Որքանո՞վ են նրանք հաջողության հասնում, երբ փորձում են:

ամա չափավուված լա որ

Քանի որ կատարյալ բանականությունը շատ թանկ է նստում, մարդիկ ն ձեռնարկությունները պետք է բավարարվեն միայն բավականաչափ նպաստավոր ընդունելի որոշումներով: Ավելին, կրկնվող շատ իրադրություններում «աչքաչաւիի կանոնը» կամ պարզեցված որոշման կանոնը որոշումներ կայացնելու արդյունավետ եղանակ է: Երկրորդ պատճառը, որ ձեռնարկությունները միանշանակորեն կարող են չձգտել առավելա-

ՈԼ

/ՆՍԲԱՇՆՈՐՀԸ ԵՎ ՍԵՆԱՇՆՈՐԴԱՅԻՆՍՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

գույն շահույթի, այն է, որ կառավարիչներըկարող են այլընտրանքային նաատակներ ունենալ: Քիչ առաջ տեսանք, որ կառավարիչներնու բաժ նետերերը կարող են տարբեր խթաններ ունենալ:

Բաժնետերերը հիմնականում շահագրգռվածեն ունենալու մեծ շահութաբաժիններ ն բաժնետոմսերի բարձր գներ, մինչդեռ կառավարիչներըկարող են ավելի բարձր ռոճիկ ստանալու կամ ավելի մեծ գործարար կայսրություն կառավարելու ցանկություն ունենալ: Եթե որոշ այլընտրանքային նպատակներ կարող են անվնաս լինել, ապա կառավարիչների ն սեփականատերերի ճիջն գոյություն ունեցող մի յուրահատուկ հակասություն տնտեսական անհանգստություն է առաջացնում: Եթե ձեռնարկությունները խուսափում են նպաստավոր, բայց ռիսկի հետ կապված ներդրումներից, քանի որ կառավարիչները զգուշանում են հնարավոր խոշոր կորուստներից, ապա հնարավոր է, որ գյուտարարության ն նորաստեղծության ընթացքը դանդաղի: Ռիսկից կառավարիչների անհարկի խուսափելը ընդհանուր առմամբ կարողէ արգելակել արտադրողականության աճը ն դրանով իսկ վնասել ազգի կենսամակարդակին: լուրջ

ՀԱՎԵԼՈՒՄՈՎԳՆՈՐՈՇՈՒՄ

Ձեռնարկությունների կողմից զուտ շահույթն ռավելագույնի հասցնելու ձգտումից շեղվելու դասական օրինակներից մեկը վերաբերում է գների սահմանմանը: Դիտարկումները ցույց են տալիս, որ ձեռնարկությունները գները հազվադեպ են որոշում սահմանային հասույթների ն սահմանային ծախքերի հիման վրա: Ձեռնարկությունների մեծ մասն իր պահանջարկի կորի մասին միայն աղոտ պատկերացում ունի: Նրանք չեն կարող իրենց ամ ենանպաստավորգինն ու արտադրանքիքանակը բացարձակ ճշտությամբ որոշել: Իսկ գները, այդուհանդերձ, պետք է սահմանվեն: Սա այն է, երբ միջին ծախքն է կարնոր դեր խաղում: Ձեզ պատկերացրեք հազարավոր ապրանքներ արտադրող որնէ ընկերութ յան նախագահի տեղում: Ձեզ հայտնի է այս տարվա վաճառքի ն ծախքի մոտավոր կանխատեսումը, բայց աղոտ գաղափար ունեք տարբեր ապրանքների պահանջարկի առաձգականությունների մասին: Կարող եք սկսել ապրանքների վաճառքի Վանխատեսումից:Այնուհետն դիմում եք ծախքե՞ո փորձագետին` վաճառքի որնէ սովորական ա-

դեպքն

կամ բնականոն մակարդակի դեպքում յուրաքանչյուր կոնկրետ ապրանքի արտադրության միջին ծախքը որոշելու համար: Ամեն կարգի թվի դուրսբերումը ահագին գլխացավանք կպատճառի, բայց ձեր հաշվապահներըստանում են միջին ծախսերի ինչ-որ գնահատական: 2. Ահա այստեղ է, որ կատարվում է զարմանալին. զինված վաճառքին ու ծախքին վերաբերող .՛տեղեկություններով,դուք, հավանաբար, գինը ՍՀ-ի ն ՍԾ-նի համեմատության հիման վրա չեք սահմանի: Ավելի շուտ` ընդհանրապես կվերցնեք արտադրանքի հաշվարկված միջին ծախքը ն նրա վրա հավելում կկատարեք ավելացնելով միջին ծախքի որոշակի, ասենք թե` 20 տոկոսը: Այս «ծախք գումարած հավելում» թիվն այնուհետն կդառնա վաճառքի գին: Ուշադրություն Դարձրեք, որ եթե ամեն ինչ ընթանա այնպես, բո. ինչպես պլանավորվածէ, ապա գինը կծածկի լոր ուղղակի ու վերադիր ծախքերը ն դեռ ձեռ. նարկությանն էլ կբերի մի զգալի շահույթ: Գործարար գնորոշման արդի քաղաքականությունն ուսումնասիրողները վկայում են, որ անկատար մրցակցային ձեռնարկությունները հաճախ հետնում են հենց այս «ծախք գումարած հավելում» սկզբունքով գներ սահմանելու գործելակերպին: Սակայն իրատես լինելու համար ասենք, որ այս վերլուծությունը չէ, քանի որ չի պատասխանում այն շատ հետաքրքիր հարցին, թե ինչո՞ւ մի արտադրաճյուղում միջին հավելումը 40 տոկոս է, իսկ մյուսում` 5 տոկոս: Հավելման մակարդակի բացատրման համար անհրաժեշտ է շուկայի կառուցվածքին պահանջարկի ու

լրիվ

վերլու ոթյուն: Փաիքի գնորոշման գերիշխումը նշաավելումով ը

նակու՞մ է արդյոք, թե ձեռնարկությունները առավելագույն շահույթի չեն ձգտում: Որոշ դեպքերում` այո': Բայց ավելի հաջող բացատրությունն է այն, որ հավելումով գնորոշումն օգտակար մոտավոր հաշվարկի կանոն է, որը բխում է սահմանափակ բանականությունից: Հազարավոր ապրանքներ արտադրող մեծ ընկերությունում պարզապես անհնար է աճեն օր յուրաքանչյուր ապրանքի համար հաշվել ՍԾ-ն ն ՍՅ-ն: Վավելումով .գնորոշումն օգտագործվումէ որպես շահույթն ահասցնելու մոտավորություն: ռավելագույնի ճիշտ այնպես, ինչպես բեյսբոլի գնդակին հարվածողը չի կարող յուրաքանչյուր հարվածի համար լուծել շարժման հավասարումները, այդպես էլ կառավարիչները՝առավելագույն մեծ շահույթների փնտրտուքի մեջ գերազանց արդյունքի ՛

հասնելու համար կարող են ՍԾ-ն

ն ՍՀ-ն

անընդ-

ՍԻԿՐՈՏԵՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՅԱՆՋԱՐԿԸ ԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՈԻ ՇՈՒԿԱՆ

մտքում չունենալ, քանի որ հավելումները ճշգրտվում են գների վայրիվերումներով: հատ

ՇԱՄՊԵՏԵՐՅԱՆ ՎԱՐԿԱԾ

Մենք հանդիպել ենք անկատար մրցակիցների դեմ ուղղված շատ առարկությունների: Նրանք հակվածեն գները սահմանելու շատ բարձր, իսկ քանակությունները` շատ ցածր, նրանք երնի սովորականից գերբարձր շահույթներ են վաստակում ե այսպես շարունակ: Բայց այժմ մենք պետք է քննարկենք անկատար մրցակցության պաշտպանության մի հզոր տեսակետ: Շատ տարիներ առաջ Ավստրիայում ծնված մեծ տնտեսագետ Ջոզեֆ Շամպետերը (1883-1950թթ.) փաստարկում էր, որ նորաստեղծությանն տեխնոլոգիական փոփոխության հորդաբուխ աղբյուրներն առկա են հսկա ընկերակցություններում ն անկատար մրցակիցների շրջանում: (Թեպետ ճշմարտություն է, որ անկատար մրցակիցներն առաջացնում են անարդյունավետություն՝ կապված այն փաստի հետ, որ նրանց սահմանած գները գերազանցում են սահմանային ծախքերը, այդուհանդերձ, Շամպետերը գտնում էր, որ խոշոր ձեռնարկությունների նորաստեղծությունը ավելի քան փոխհատուցում է չափազանց բարձր գների հետնանքով առաջացող կորուստները: Աղյուսակ 7-1-ում արդեն տեսել ենք, որ հետազոտությունն ու մշակումը (ՎՄ) ավելի եռանեն կատարվում քան թե րցակցային արտադրաճյուղերում: Դրա դասական ապացույցն է Բել թելեֆոն լաբզ-ի օրինակը: Այս հսկայական գիտահետազոտական կազմակերպությունը գործում էր աշխարհի խոշորագույն մենաշնորհատիրոջ՝էյԹի ընդ Թի-ի օժանդակությամբ: Նախքան Բել սիստեմի տրոհումը, չորս տասնամյակներիընթացքում Բել լաբզը իր խոշոր նպաստը բերեց տրանզիստորների ն կիսահաղորդիչների, միկրոալիքային ն մանրաթելային օպտիկայի, պղպջակային հիշողության ն Յունիս համակարգչային համակարգի,արբանյակներին էլեկտրոնային կառավարման բնագավառներին: 1970-ականթվականներինամերիկյանարդյունաբերության հիմնարար բոլոր հետազոտությունների 10 տոկոսը կատարվելէ Բել լաբզի կողմից:3նե Մ բնագավառում թափած մեծ ջանքերը նման արդյունք են տվել Դյուպոն, ԱռՍիէյ, ԱյԲիէմ. ՋիԻ, Ջիէմ ն այլ խոշոր ընկերություններում: Ո՞րն է նորաստեղծության հետ կապված առանձնահատուկ տնտեսական խնդիրը: Ինչու՞

դուն

ՀՄ-ի մեջ ներդրումը տարբերվում է սովորական ապրանքների ն ծառայությունների արտադրությունից: Նորաստեղծության պարագան այլ է, քանի որ նա նշանակալից տնտեսական առտաքին ազդակներ է ծնում: Ինչպես նկարագրվել է | հատորի |է գլխում, սրանք տեղ են գտնում, երբ ծախքերը կամ օգուտները մի բնագավառից փոխանցվում են մյուսին: Երբ Բել լաբզը ստեղծեց տրանզիստորը, դրա օգուտները տարածվեցին աշխարհով մեկ` դեպի ճապոնական հեռուստատեսություն, գերմանական ավտոմեքենաներ ն ամերիկյան համակարգիչներ: Այս ապրանքների սպառողներըտրանզիստորներիցն կիսահաղորդիչներից հսկայական օգուտ ստացան, բայց դրանց ստեղծողը` Բել լաբզը, գյուտի համար հեղինակային հոնորարի տեսքով միայն մի փոքրիկ դրամականհատուցում ստացավ: Ձեռնարկությունների կողմից իրենց գյուտերի լրիվ փողային արժեքի ստացման անկարողությունը կոչվում է անյուրացնելիություն: Գյուտարարական գործունեության դիմաց ակնկալվող վարձատրությունը հաճախ անյուրացնելի է, քանի որ գյուտերը կարող են ընդօրինակվել այլ ձեռնարկությունների կողմից: Երբեմն ասում են, որ գյուտերը ներհատուկ կերպով թանկ են արտադրելու համար, բայց էժան՝` վերարտադրելու համար: Իրադեպերի վերլուծությունը, որ կատարել են էդվին Մենսֆիլդը ն ուրիշներ, բացահայտել է, որ գյուտի հասարակական հատույցը (այսինքն՝ գյուտի արժեքը բոլոր սպառողների ն արտադրողներիհաճար) գյուտարարին ընկնող մասնավոր հատույցի (այսինքն` գյուտարարին հասնող գյուտի փողային արժեքի) եռապատիկնէ: Այնքանով, որքանով գյուտերի դիմաց ակնլյալվող հատուցումներն անյուրացնելի են, կարելի է սպասել, որ ճասնավոր հատվածում տարվող .հեւտազոտություննու մշակումները թերի են ֆինանսավորվում, իսկ աճմենաշոշափելիթերներդրումները կատարվում են հիմնարար հետազոլղություններում: Հետազոտությունների արդյունքների անյուրացնելիությունն ու մեծ հասարակական հատույցը կառավարությունների մեծ մասին ստիպում են լրավճարներ հատկացնել հիմնարար գիտության ն բժշկության բնագավառում տարվող հետազոտությունների համար ն արտոնագրային հովանու տակ առնել նոր ապ.րանքներնու գործընթացները`:

կենտրոնացված,

Երկրները շատ վաղուց են հասկացել պետության կողմից գյուտերի պաշտպանության անհրաժեշտությունը: Մեծ թվով երկրներումապրանքիկամ գործընթացիբնօրինակի հեղինակին արտոնագիր է շնորհվում: Միացյալ Նահանգ-

/ՆՄԲԱՇՆՈՐՀԸ ԵՎ ՄԵՆԱՇՆՈՐՎԱՅԻՆ ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՄԼ

Գյուտարարության անյուրացնելիությամբ է բացատրվում նան այն, թե ինչու ՀՄ-ի մեջ ավելի մեծ հավանականությամբ խոշոր ձեռնարկությունները կներդրեն, քան փոքր ձեռնարկությունները: Եթե ԱյԲիէմ-ը վաճառում է երկրի համակարգիչների 65 տոկոսը, ապա համակարգիչներին վերաբերող ցանկացած գյուտ հավանաբար ամենամեծ օգուտը կբերի ԱյԲիէմ-ին, ն ԱյԲիէմ-ը մեծ շահագրգռություն կունենա ներդրելու ՀՄ-ի մեջ: Դրան հակառակ, փոքր ձեռնարկությունները շատ քիչ շահագրգռություն ունեն: Եթե ես ստեղծեիծրագրավորմաննոր լեզու, ապա երկրի համակարգիչների շուկայում ունենալով չնչին բաժին, շահույթ համարյա չէի ստանա: Հենց այս տեսակետն էր, որ Ջոզեֆ Շամպե տերին հուշեց առաջ քաշելու իր հաճարձակ Ն

վարկածը:

րաիխոշորԱԱ

երԻ Ա

որոնք,

սարքավորումների պարագայում, մեծապես նպաստել են նան մրցակցային հատվածի առաջընքացին, Ա ցնցող մի կասկած հաՀակում մեզ, որ խոշոր գործարարությունը հիշյայ է, ավելի կենսամակարդակիստեղծմանը, հնարավոր շատ նպաստել քան խոչընդոտել": էլ ավելի մեծ խանդավառությամբէ արտա«չտվել Ջոն Քենետ Գալբրեյտը. գյուղատնտեսական

է,

ծիք...: Չկա ավելի հաճելի առասպել, քան այն, որ տեխնոլոգիականփոփոխությունը այն փոքր մարդու անզուգական հնարամտության արգասիք է, որ մրցակցության պատճառով հարկադրված է իր միտքը գործադրել հարնանի վիճակը բարվոքելու համար: Դժբախտաբար, սա միայն առասպել է: Տեխնիէ գիտնակայի զարգացումը վաղուց արդեն դարձել կանի ն ճարտարագետիարգելանոցը՝:

Քանի որ տնտեսագետներըսովորաբար մենաշնորհն ընկալում էին որպես չարիք, իսկ անկատար մրցակցությունը` կորստաբեր` համար-

ն անՐ: ազամի Ր ՈԱ ան մարկաժը ձակ եր Է ավելի Դ վարկածն զեծ Լ

ցնցում

էր:

ր քանր չորս

Այս

տասնամյակ եղել է մանրակրկիտ քննարկման առարկա: Որքանո՞վ են այս տեսակետներն րն կ

իի-

է Գիա մրջուայրում: րեր ոցր ըվարկածի ընդունում շամպետերի էէ շաճպետերյան հիմ վարկա ասնընդունում արդար

ասն

Մարդկության արդի կենսամակարդակը ստեղծվելէ հարաբերականորեն անկաշկանդ «մեծ գործարարության» ժամանակաշրջանում: Եթե թվարկենք այն որոնք մտելեն ժամանակակից աշխաապրանքները, տողի բյուջեի մեջն 1899 թվականիցսկսած հետնենք դրանց գների ընթացքին, ... չենք կարող չզարճանալ առաջընթացի չափից, որը` հաշվի առնելով որակի զարմանալի բարելավումը, թվում է, թե եղել է ավելի մեծ (ն ոչ թե փոքր), քան երբնէ անցյալում... Բայց սա դեռ ամենը չէ Հենց որ դիտարկենք... այն առանձին նմուշները, որոնց առաջընթացն ամեճատեսանելին է, ապա հետքերը կտանեն ոչ թեհամեմատաբար ազատ մրցակցության պայմաններում աշխատող ձեռնարկությունների դռները, այլ ուղիղ չպես

Հարի նախախնամությունը... մի քանի խոշոր

ձեռ-

նական ճշմարտությունը: Մենք հազիվ թե նենք, որ տեղական նպարեղենի խանութը կամ լոլիկի ագարակագործըօժանդակիմի մեծ ՀՄ-ի հաստատության: 1988 թվականին, օրինակ՝ ո ձեռնար-ր լի աշխատող ղ ունե ցող 25.000-ի 9 աշ կություններին ընկնում էր մասնավոր կերպով ֆինանսավորվող ՀՍ-ի 55 տոկոսը, սակայն դրանք ապահովում էին քաղաքացիական զբաղվածության միայն 7 տոկոսը: 1000-ից պակաս տես-

ավելի

նե Ը ձեռն նաբե ձեռնարաշխատող ունեցող արդյունաբերական 4 տոկոսը պաշտոնապեսուկությունների ներ ՀՄ-ի ծրագիր` խոշոր ձեռնարկությունների 91 տոկոսի դիմաց:

միայն

ն աոկներ արթ քիչ հետակուական վերլուծողներ որ

րում, քենկ շատ այստեղ էլ կանգ են առնում: Հոռետեսները նկատում են, որ շուկայական փոքր բաժիններ ունեցող շատ ձեռնարկություններ ունեն թանկարժեք ն. հաջողությամբ իրագործվող ՀՄ-ի ծրագրեր: Ավելին, երբ Ջոն Ջյուքաշ

սը ն

գործընկերներըուսումնասիրեցին այս

դա-

րում կատարվածամենակարնորգյուտերի պատմությունը, հայտնաբերեցին, որ դրանց կեսից էլ պակաս մասն է պատկանում խոշոր ընկերակցությունների լաբորատորիաներին: Վերջին տարիներին գյուտարար փոքր ձեռնարկությունների կարնորությունը հաստատվեց, երբ նոր կարնոր

ԼԱրգյուզը փոփոխութ դարձրել տեխնոլոգիական .

աատրկություննե

շների

ազմված

ժամանակա

արտա-

արարման մի համարյա կատարյալ գոր-

.4 արտոնագիրըմենաշնորհային իրավունք է տալիս րառի օգտվելու կամ շահույթ ստանալու արտոնագր-

ան ապրանքները կարծեմ թերծնվում Էին լությու ՀշՀքվապեւ Բաաոաունների միկրոհամակարգչային հեղաշրջումը:

Հացնելիության աստիճանը դրանով իսկ ճեծացգյուտարար փոքր

ռռԴղԴԼթյունը

Ու

Դւտից: Այս հատուկ իրադրությանմեջ մենաշնորհ

պետությունը մեծացնում Է գյուտի արդյունատոելով, ն

գյուտարարությա

ատճաճմբ:

Արտո-

հաջող օրինակներից են հեռախոսը, պատճեածա տոլարոիդլուսանկարչականխցիկը: Ղ՞6Թք, ՇՅքԱՅրՏյո, ՏՕՇՅԱՏյ: ձոժ Ա6Շ6ո56յ/ (ԷՅ Հա ՀՇՌ., 1942), ք. 81.

ից` ինչպես դա տեղի ունեցավ, երբ Ափլքոմպյուտերը 1980-ական թվականներին իրագործեց -

չած

ՀՀՇ

,օոճռո

ՇքոՅհՏո

(Աօսգիլօո հոճո, 8օՏէծո, 1952),

ք. 51.

ՍԻԿՐՈՏԵՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

Ամփոփելով նշենք, որ նորաստեղծության ե շուկայական իշխանության փոխառնչությունը բարդ է: Քանի որ խոշոր ձեռնարկությունները աե մենամեծ ներդրումն ունեն հետազոտույան է զգույշ լինեք նորաստեղծության մեջ, պետք այնպիսի հայտարարություններ անելիս, թե խոշորությունը բացահայտ չարիք է: Միաժամանակ

է ընդունենք, որ ամենահեղափոխիչ տեխ.5.:պետք նոլոգիական հայտնագործությունների մի մասը ..կատարելեն փոքր ձեռնարկություններն ու անհատները Արագընթաց :նորաստեղծությանը նպաստելու համար երկիրը պետք է պահպանի մոտեցումների ն կազմակերպությունների բազմազանությունը:

Գ. ԱՆԿԱՏԱՐՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌԸ

Մենք ավարտեցինք հիմնական շուկայական կառույցներին վերաբերող մեր ակնարկը սկսած կատարյալ մրցակցությունից մինչն զուտ մենաշնորհ: Տեսանք նան, որ խոշոր ձեռնարկությունները կարող են շեղվել շահույթն առավելագույնի հասցնելուց, ն որ խոշոր ձեռնարկությունները շուկայական տնտեսության մեջ հաճախ տեխնո-

լոգիական առաջատարներնեն: Այժմ կանդրադառնանք այսօրվա տնտեսության մեջ անկատար մրցակցության գործնական կարնորության գնահատմանը: Սկսում ենք նրանից, թե մենաշնորհն ինչպես է աղավաղում ռեսուրսների բաշխումը, իսկ այնուհետն քանակական գնահատականներ ենք բերում անկատար մրցակցության հետնանքով առաջացող կորուստների վերաբերյալ: Վերջացնում ենք այն հիմնական մոտեցումների ակնարկով, որ կառավարությունները կարող են որդեգրել` անկատար մրցակցության առաջացրած չարաշահումները

մանային օգտակարությունը, ն՛ ձեռնարկությունների կողմից ապրանքներիարտադրության սահանային ծախքը: Այժմ մենաշնորհը մտնում է խաղի մեջ: Մե8նաշնորհատերը չարամիտ ձեռնարկություն չէ, նա մարդկանց չի կողոպտում կամ իր ապրանքները բռնությամբ չի խցկում սպառողների կոկորդը: Մենաշնորհը պարզապես շահարկում է այն փաստը, որ ինքը որեէ ապրանքի կամ ծառայության միակ վաճառողն է: Իր արտադրանքը մի փոքր նվազեցնելով Մենաշնորհը գինը բարձրացնում է սահմանային ծախքից վեր: Հետնաբար, հասարակությունը մենաշնորհատիրոջ արտադրանքից չի ստանում այնքան, որքան ինքը .լյցանկանար՝ապրանքի սահճանային ծախքի ն սպառողների հաճար նրա սահմանային արժեքի

առումով:

ՍԱ

հսկողության տակ պահելու համար:

ՄԵՆԱՇՆՈՐՀԻ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԳԻՆԸ

ՄԵՆԱՇՆՈՐՀԻ ՊԱԿԱՍ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԸ

Մեր վերլուծությունը ցույց է տվել, թե մենաշնորհատերերն ինչպես են արտադրանքը նվազեցն

գնե

արձրացնում`

դրանով

իսկ

ար-

մրցակցային արտադրաճյուղում: Հասկանալու համար, թե մենաշնորհն ինչպես ն ինչու է արտադրանքը պահում շատ ցածր մակարդակի վրա, պատկերացրեք, որ բոլոր դոլար-քվեները պատշաճորեն բաշխված են, ն բոլոր արտադրաճյուղերը, բացի մեկից, կատարյալ մրցակցային են, ն դրանց ՍԾ-ն հավասար է Գ-ին: Այսպիսի աշ. խարհում գինը սակավության տնտեսական ճշգրիտ չափօրինակն է կամ չափը: Գինը չափում է ն տնային տնտեսությունների սպառման սահտարյալ

Ա0Ծ

Մենք մենաշնորհով պայմանավորվածարդյունավետության կորուստները կարող ենք նկարագրել մենաշնորհի գծագրի (որը պատկերվածէ նկար 74-ում) պարզեցվածտարբերակիօգնությամբ: Եթե արտադրաճյուղը մրցակցային լիներ, ապա հավասարակջշռությունըձեռք կբերվեր Հ կետում՝ այնտեղ, որտեղ ՍԾՀԳ: Վամատարածկատարյալ մրցակցության դեպքում այս արտադրաճյուղի ակլիներ 6 միավոր, իսկ .Գինը՝100: որ ասպարեզ է Այժմ պատկերացնենք, մտնում մենաշնորհատերը՝ միգուցե ներմուծման .մաքսերով, կարգավորումներովկամ արտոնագ.,Ոովզինված:Նա ՍԾ-ն կհավասարեցնիՍ3-ին (ոչ Քե արտադրաճյուղի Գ-ին)` նկար 7-4-ում հավան .սարակշռությունը տեղափոխելով դեպի Ք-Յ Գ-150 ՋԲԱՖ մենաշնորհատիմակերեսը կետը: րոջ շահույթն է, որը կարելի է համեմատել զրոյա-

կա տադրելով ավելի իչ Հանկատարվեր նում

ԱԱ

ռաջարկած քանակությունը

ՄԱ

/ՆՍԲԱՇԵՌՐ7Ը ԵՎ ՄԵՆԱՇՆՈՐՎԱՅԻՆՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

կան շահույթով մրցակցային հավասարակշռության հետ: Օգտագործելով սպառողի հավելուրդի նկարագրության մեր գործիքները (տես՝ էնԽ գլուխ: ները), կարող ենք չափել մենաշնորհով պայմանավորված զուտ կորուստը: Տնտեսագետները անարդյունավետությունից եկող տնտեսական վնասը չափում են զուտ կորուստ եզրով: Այս եզ րը ցույց է տալիս սպառողի իրական եկամտի կորուստը ն արտադրողի հավելուրդը, որոնք առաջանում են մենաշնորհի, ներմուծման մաքսերի ն բաժնեչափերի, հարկերի կամ այլ աղավաղումճների հետնանքով: Հիշենք, որ Հ-ի ձակարդակից

Մենաշնորհով պայմանավորված

կորուստներ

Գգ

(Գ:150 ֆլ Ջ

100»ի----'

ՏՕ Ս ԼԼ

1-1Լ-1--Վ-1

Ք.

Արտադրանք

Նկար 7-4. քը րուստ

Մենաշնորհատերերն

արտադրանքի նվազման յուրաքանչյուր միավորի համար զուտ կորուստը կամ սպառողի հավե.լուրդի կորուստը պահանջարկի կորի ն ՍԾ-ի կորի միջն ուղղաձիգ հեռավորությունն է: Մենաշնորհատիրոջ կողմից արտադրանքի սահմանափակման ընդհանուր զուտ կորուստը բոլոր այսպիսի կորուստների գումարն է, որը նկար 7-4-ում ..ներկայացվածէ ԱԲՀ եռանկյան միջոցով: Դրանում համոզվելու համար հիշենք, որ ՊՊ կորը արտադրանքի յուրաքանչյուր մակարդակի հա.5»մար ներկայացնում է սպառողի սահմանային օգ.,տակարությունը, մինչդեռ ՍԾ կորը ներկայացնում է արտադրությունը տվյալ ապրանքի թողարկմանը ուղղելու ն ոչ թե այլ արտադրաճյուղեր փոխադրելու այլընտրանքի գինը: Օրինակ՝ ՔՀ-3Յ դեպքում, Բ-ի ն Ա-ի միջն ուղղաձիգ հեռավորությունը ներկայացնում է այն օգտակարությունը, որ ձեռք կբերվեր Ք արտադրանքի մի փոքր մեծացումից: Գումարելով Ք-3-ից մինչն Ք-6 եղած բոլոր կորսված հասարակական օգտակարությունները, ստացվում է ԱԲ` ստվերագծված տիրույթը: Սենաշնորհի գնի փորձառական ուսումնասիրություններ: Տնտեսագետները, չբավարարվելով զուտ տեսական խնդիրների քննարկումով, վերջին տարիներին ձեռնամուխ են եղել հաշվելու անկատար մրցակցության համընդհանուր գինը Միացյալ Նահանգներում: Ըստ էության այդ ուսումնասիրությունները բոլոր արտադրաճյուղերի համար գնահատում են նկար 7-4-ի ԱԲՀ-ով տրվող սպառողի հավելուրդի զուտ կորուստը: Առնոլդ Հարբերգերի մի վաղ ուսումնասիրության մեջ մշակող արդյունաբերության բնագավառում մենաշնորհի գինը հաշվարկված է՝ գնահատելով` ա) ՍԾ-ի ն Գ-ի տարբերությունը, (Բ) արտադրա նքի սահմանափակումը: Զուտ կորուստը տրվում է ԱԲՂ մակերեսով, որը մուտավոէ 1/2 »« (Գ-ՍԾ) շ» (Ք-ի փոփորապես խություն մենաշնորհի հետնանքով): Բոլոր արտադրաճյուղերի, եռանկյունաձն զուտ կորուստները գումարելով` զարբերգերը ստացավ մենաիշխանության ընդհանուր զուտ կո-

սահմանափակելով ոնտեսական կոառաջացնում արտադրան-|

են

Մենաշնորհատերերնիրենց արտադրանքը դարձնումեն| սակավ դրանով իսկ բարձրացնում գինն ու մեծացնում շահույթները: Եթե արտադրաճյուղը լիներ մրցակցային, հավասարակշռությունըկլիներ Հ կետում, որտեղ հասարակական ՍԾ-ն հավասարվում է հասարակական ՍՕին, իսկ բարօրությունը հասցվում է առավելագույնի: Եթե մենաշնորհատիրոջ արտադրանքը Բ կետում է (որտեղ Ք"»Յ, իսկ Գ"-150), ապա հասարակական ՍՕ-ն հասարակական ՍԾ-ից վեր է, Ա տեղի ունի սպառողի հավելուրդի կորուստ: Ք»3-ից մինչն Ք-6 սպառողի բոլոր հավելուրդների կորուստների գումարը տալիս է մենաշՇորհով պայմանավորված տնտեսական կորուստը, որը հավասար է ԱԲ` ստվերագծված մակերեսին:

հավասար

շնորհային րուստը-:

Դարբերգերի հայտնագործությունն ապշեց րեց տնտեսագիտականհանրությանը: Նա գտավ, Լ

որ տը

մենաշնորհով պայմանավորված զուտ կորուսՀԱԱ-ի 0,1 տոկոսից մի քիչ պակաս է: Այսօր/ԽոժմՇ,

Էլո/Եօրցօ-,«Խ/օոօքօի/ոմ ԹՇՏՕԱՐՇ6 /ԱօՇոկօո», (ԽՅյ, 1954), ք. 771-787.

«Դո'տճոճճո.ԷՇՕոՕՈնԸ Խ6մ6ե՛

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

լիարդ:

միԱՐէ, որ ՍոՈՏՑ սրամտել տնտեսաեաեայն Միտնտեսագետ

հրդեհների դեմ պայքարելով

կամ ոչնգետները՝ չացնելով մրջյուններին, ավելի մեծ հասարակական ներդրում կկատարեին, քան ջանալով սանձահարել մենաշնորհատերերին: Շատ ուսումնասիրություններ ճշգրտել կամ

ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆԸ ՎԵՐԱԲԵՐՈՂ

ԱՅԼ ԱՌՆՉՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

./ուլյ- Մենք կենտրոնացանք արտադրանքիքանակի վրա, բայց ձեռնարկության արտադրությունն ունի նան. ռռանհ չափողականություն: Ավտղմեքենաների արտադրությունը ներառում է ոչ միայն դրանց քանակը, այլ նան հուսալիությունը, ապահովության ցուցանիշը, ընթացքի որակը Ն այլն: Ավելին, երբ քննարկում ենք արտադրաճյուղի տեխնոլոգիական առաջատարությունը, ցանկանում ենք որոշել ոչ միայն միավորի գնի Նմազումը, այլ նան որակի բարելավումը: Մենաշնորհատերերին ուղղված սովորական է այն, որ նրանք քիչ ուշադրություն են բողոք Դարձնում ապրանքի որակին: Երբ էյ(Թի ընդ Թի-ն հեռախոսային սարքավորումների մենաշնորհ ուներ, սպառողները երկար տարիներ ստիպված էին բավարարվել պարզունակ սն հեռախոսներով: Մրցակիցների մուտք գործելուն պես գույների, ոճի ե օժանդակ սարքավորումների (ինչպիսին է, օրինակ` պատասխանող սարքը) բազմազանության կտրուկ աճ տեղի ունեցավ: Որակի հիմնահարցերը ներհատուկ են սոցիալիստական երկրներին, որտեղ մենաշնորհատեր պետական ձեռնարկությունները սպառողներին կարող են թելադրել գնելու իրենց ցածրորակապրանքները կամ մնալ առանց դրանց: Որակը բարելավելու ավելի լավ խթան չկա, քան մեկ այլ հաստատությունից օգտվելու սպառողների սպառնալիքը:

անան ՆՄԱստացած ՍԱզբնաթիաեն Ը թե

կանի պահան. տակ: առելառաջարկի ջարկի պարամետրերը արդյո՞ք ճիշտ են գնահ ատվել: Բացի դրանից, քննադատները նշել են, որ արդյունավետության կորուստներըկարող են գները համակցվածլինել. ավելի վերադրվում են իրար վրա, երբ ապրանքներն արտադրության ճի փուլից անցնում են մյուսը Այս բոլոր հաջորդական վերլուծություններն ի մի բերելուց հետո, վերջերս կատարված մանրազնին ուսումնասիրությունը հանգում է այսպիսի . :

քանի որ բարձր :

եզրակացության.

Կիրառելով... ճշգրտման գործակիցներ, որոնք

առա-

մէ,Րոմարի ջերս ացյալմեր Նահանգատությա պա ում ռեսուրսների սխալ ներում մենաշնորհի հետնանջով կոբաշխման առաջացրած բարօրության

ջարկվումաԱ ,

զուտ

րուստն ընկած է համախառն ազգային արդյունքի 0,5-ից տոկոսի միջն":

Այս մոտեցմանը վերաբերող ամենակարնոր վերապահումն այն է, որ նա անտեսում է շուկայական կառույցի ազդեցությունը տեխնոլոգիական առաջընթացի կամ «շարժուն արդյունավետության» վրա: Նկար 7-4-ում զուտ կորուստը հաշվարկելիս ենթադրվում էր, որ կատարյալ մրցակիցների ն անկատար մրցակիցների ծախքի կորերը նույնն են: Սակայն վերջին բաժնում ներկայացված շամպետերյան համարձակ վարկածը պնդում է, որ անկատար մրցակցությունն իրականում /Խջանում է նորաստեղծությունն ու տեխնոլոգիական առաջընթացը: Ըստ այս վարկածի, նորաստեղծության օգուտները կարող են ավելի քան հատուցել բարձր գների պատճառով առաջացող արդյունավետության կորուստները: Տնտեսագետներն այս կենսական հարցի վերաբերյալ միասնական տեսակետ չունեն, սակայն, ակնհայտորեն, դա մենաշնորհի գնի պայմանավերաբերողգլխավոր վե-

կան գնահատումներին րապահումն է:

ք ձոժ

Մ. Տօիօթւ

ԲՇՕոօՈՍԸ

Զոոմ ԲօՏՏ, /ո0ստոտ/ //2ուօէ ՏեսՇԼաոտ Ք6ՈՇորճոՇՑ,, 3 4 6. (Վօսգիեքո հո,

ռոմ

8օտէօո, 1990),

ք. 667.

Շահույթ: Անկատար մրցակցության առթիվ վերջին մտահոգությունը ծագում է այն կապակցությամբ, որ մենաշնորհատերերը կարող են վաստակել ավելի շատ, քան կվաստակեին, եթե ստիպված լինեին մրցելու որպես կատարյալ մրցակիցներ: Մենաշնորհի խնդրի մասին մտածելիս` հաճախ ամենածանրակշիռը համարում են մենաշ.նորհայինշահույթի հարցը` այն առումով, որ ենթադրվում է, թե մենաշնորհատերերը հարստանում են դժբախտսպառողների հաշվին:

ՍԻՋԱՍՏՈՒԹՅԱՆ

ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ավարտում ենք այն հիմնական մոտեցումների ակնարկով, որ կառավարությունները կարող են որդեգրել շուկայական տնտեսություններում ան-

կանչարաշահումները կատարմրցակցության խելու համար: Առաջին երեքը փորձարկվել են, .

ՄԱ

/ՆՍԲԱՇՆՈՐ7Ը ԵՎ ՄԵՆԱՇՆՈՐԴԱՅԻՆՍՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

Միացյալ Նահանգների նման ժամանակակից շուկայական տնտեսություններում հազվադեպ են օգտագործվում: Հաջորդ երեքը կազմում են խոշոր գործարարության նկատմամբ կիրառ-

նը գների վերահսկողության տակ դնելը նման է նրան, որ ամբողջ այգին թունավորես մի քանի բզեզ ոչնչացնելու համար:

բայց

էությունը:

Անկատար մրցակցության առաջացրածչարաշահումները սահմանափակելու համար կառավարությունները տարիներ շարունակ հենվել են հարկերի, գների վերահսկման ն պետական սեփականատիրությանվրա: »

երբեմն օգտագործվել են եկամտի բաշխման ազդեցությունները մեղմելու համար: Հարկելով մենաշնորհատերերին` կառավարությունը կարող է նվազեցնել մենաշնորհային շահույթները, դրանով իսկ մեղմելով մենաշնորհի հասարակության կողմից սոցիալապես անընդունելի ազդեցությունների որոշ մասը: Սակայն եթե հարկումը հաղթահարում է մենաշնորհի դեմ եղած այն ատելությունը, որ հիմնվածէ արդարության վրա, ապա արտադրանքի խաթարումների նվազեցմանը քիչ է նպաստում: Խեղաթյուրումների վրա չազդող հարկը ցամաքեցնում է շահույթները, բայց արտադրանքի վրա քիչ է ազդում: Եթե հարկը մեծացնումէ սահմանային ծախքը, հնարավոր է, որ այն մենաշնորհատիրոջը ավելի հեռացնի արտադրանքի արդյունավետ մակարդակից` դրանով իսկ բարձրացնելով գինը ննույնիսկ էլ ավելի փոքրացնելով արտադրանքը:

արկերը

յունը Միացյալ Նահանգներից դուրս լայնորեն օգտագործվող մոտեցում է: Որոշ բնական մենաշնորհներում, ինչպիսին է ջրի, գազի ն էլեկտրականության բաշխումը, ենթադրվում է, որ արդյունավետ արտադրությունը միայն մեկ վաճառող է պահանջում: Նման դեպքերում ծագում է մի իրական երկընտրանք՝ այսպիսի ձեռնարկությունների նկատմամբ սահմանել պետական սեփականությո՞ւն, թե՞ կառավարության վերահսկողություն: Շուկայական տնտեսությունների մեծ մասն ընտրել է վերահսկողության ճանապարհը, իսկ վերջին տարիներին շատ երկրներ «մասնավորեցրել» են այն արտադրաճյուղերը, որոնք նախկինում հանրային էին: Մենաշնորհի խնդրի հետ կապվածառաջին երեք մոտեցումները Միացյալ Նահանգներում հազվադեպ են օգտագործվում: Դրանց փոխարեն անկատար մրցակցությունը վերահսկելու համար Միացյալ Նահանգները հենվում է երեք հակա. Քաղաքականության վրա` կարգավորում, միավորման քաղաքականություն ն. մրցակցութան խթանում:. .

Գների վերահսկումը շատ ապրանքների ն ծառայությունների նկատմամբ օգտագործվել է պատերազմի ժամանակ. մասամբ որպես գնաճի դեմ պայքարելու միջոց, մասամբ էլ որպես կենտրոնացված արտադրաճյուղերում գներն իջեցնելու միջոց: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ այսպիսի վերահսկողությունը շատ բութ գործիք է: Դա հանգեցնում է բազմաթիվ խեղաթյուրումների ն խորամանկությունների, որոնք քայքայում են տնտեսության արդյունավետությունը: Միացյալ Նահանգներում 1970-ական թվականներին գների վերահսկման վերջին փորձերի ընթացքում բենզինի երկար հերթեր առաջացան, երբ նրա գինը սահմանվեց շատ ցածր: Գների

կարգավորումը առաջ բերեց նան տավարի մսի. բնական գազի ն նույնիսկ այնպիսի անհրաժեշտ ապրանքի պակաս, ինչպիսին զուգարանի թուղթն է: Մի քանի մենաշնորհատեր սանձահարելու համար ամբողջ տնտեսությու-

վերջին 100 տարում ամերիկյան կառավարությունը արտադրաճյուղերինկատմամբ մշակել է կառավարության վերահսկողության մի նոր միջոց` (արգավորում: Տնտեսական կարգավորումը ձասնագիտացվածկարգավորիչ գործակալություններին թույլ է տալիս վերահսկելու գները, արտադրանքը, ձեռնարկությունների մուտքն ու ելքը այնպիսի կարգավորվող արտադրաճյուղերում, ինչպիսիք են հանրային ծառայություններն ու տրանսպորտը: Դա, ըստ էության, կառավարության վերահսկողություն է առանց պետական սեփականատիայս րության: Մենաշնորհը վերահսկելու կարնոր միջոցը առանձնապես կիրառվում է տեղական բնական մենաշնորհների նկատմամբ: Այն հանգամանորեն կքննարկվի 2 գլխում շուկայական իշխանությունը սահմանափակելու մեջ կառավարության դերը հետազոտելիս: Հակամրցակցային խեղաթյուրումները նվազեցնելու երկրորդ լայնորեն օգտագործվող մոտեցումը հակամիավորման քաղաքականությունն է: Վակամիավորձան քաղաքակա-

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՋԱՐԿԸ ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸ ԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

նությունը ներառում է այնպիսի օրենքներ, որոնք արգելում են որոշակի գործունեություն (օրինակ՝ ձեռնարկությունների միացումը գները հաստատագրելու համար) կամ խոչընդոտում որոշ շուկայական կառույցների առաջացճմանը(ինչպիսիք են զուտ մենաշնորհը կամ խիստ կենտրոնացվածխմբաշնորհը): Ի տարբերություն կարգավորման, որը ձեռնարկություններին թելադրում է, թե ինչ անել ն ինչպես գնահատել ապրանքները, հակամիավորման քաղաքականությունը ձեռնարկուքյուններին թելադրում է ինչ չանել Քաղաքականության այս կարնոր մոտեցումը մանրամասն կհետազոտվի 24/1 գլխում: »

Շուկայական իշխանությունը սահմանափակելու կարնորագույն եղանակը մրցակցության քաջալերումն է բոլոր հնարավոր դեպքերում: Կան կառավարության բազմաթիվ քաղաքականություններ, որոնք նպաստում են նույնիսկ խոշոր ձեռնարկությունների ուժգին մրցակցությանը: Գակամիավորմանվճռական քաղաքականությունը դավադիր համաձայնությունը կանխելու կարնոր բաղադրիչ է, սակայն այլ մոտեցումները նույնչափ կարնոր են: Աճենակարնոր միակ քաղաքականությունը մրցակ-

պահելն է: Ոչ մի բան այնքան արագ չի բարձրացնում գները Ա դանդաղեցնում նորաստեղծության ընթացքը, որքան ձեռնարկություններին ն շուկաներին իրական կամ հավանական հակամարտությունից պատսպարելը: Ամենակարնոր անելիքների ցուցակը կարող է լինել հետնյալը. Հիշեք, որ «ներմուծման մաքսը մենաշնորհի մայրն է»: Զարգացրեք աշխույժ մրցակցությունը արտասահմանյան ձեռնարկությունների հետ: Նահանգներին արգելեք միջնահանգային առետրի խոչընդոտներ ստեղծել: Պայմանագրեր կնքելու համար բոլոր հնարավոր դեպքերում օգտագործեք աճուրդները ն մրցակցային սակարկությունները: Վերացրեք մրցակցության կամայլ սահձանափակումները: Բաջալերեք փոքր ձեռնարկությունների մուտքը կազմավորվածասպարեզներ: Շունաների հետազոտության տասնամյակճերհ դասն այն է որ մուտքի ն ելքի ցածր խոչըն9. 2չԴոտներնու դավադիր համածայնության իվիստ արգելքները մենաշնորհային գնորոշումը կան./սճլու ն արագ նորաստեղծությունը քաջալերելու |

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

Ա.

Անկատար մրցակցության տեսակներ

Անկատար մրցակցության շատ տեսակներ բաշխված են զուտ մենաշնորհի ն կատարյալ մրցակցության երկու տարաբնեռների միջն: Թե տվյալ տեղում այդ տեսակներից որը կբարգավաճի, կախված է երեք հիմնական գործոններից. (ա) շուկայում ծախքերի ու արտադրության կառուցվածՔից, (բ) մրցակցության խոչընդոտներից ն (գ) ձեռնարկությունների ռազմավարական փոխազդեցությունից ու դավադիր համաձայնության աստիճանից: մրցակցության խոչընդոտները մեծ են, Ա գոյություն ունի լիակատար դավադիր համաձայնություն, ապա արդյունքում կունենանք դավադիր խմբաշնորհ. նման շուկայական կառույցը ստեղծում է գնի ն քանակի այնպիսի փոխառնչություն, որը հանդիպում է մենաշնորհային արտադրաճյուղում:

2. Եթե

Յ.

Մեկ այլ տարածված կառույց է մենաշնորհային մրցակցությունը, որը բնութագրական է մանրածախ շատ արտադրաճյուղերի համար: Այստեղ տեսնում ենք բազմաթիվ փոքր ձեռնարկություններ՝ ապրանքների փոքրինչ տարբեր որակներով (ինչպես, օրինակ` բենզինի կամ նպարեղենի տարբեր տեսակները): Ապրանքների տարբերակմանառկայությունը հան-

կարգավորի

ՄԼ

/ՆՄԲԱՇՆՈՐՀԸ ԵՎ ՍԵՆԱՇՆՈՐՎԱՅԻՆ ՍՐՑՏԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

գեցնում է նրան, որ յուրաքանչյուր ձեռնարկություն բնութագրվում է պահանջարկի վարընթաց պպ կորով: Երկարատն ժամանակաշրջանում ազատ մուտքը վերացնում է շահույթները, քանի որ այս ձեռնարկությունները հանգում են մի այնպիսի հավասարակջշռության,երբ ձեռնարկությունների ՄԾ-ի կորերը շոշափում են պահանջարկի պպ կորերը: Այս շոշափման հավասարակշռության վիճակում գները սահմանային ծախքերից բարձր են, սակայն արտադրաճյուղը հանդես է բերում որակի Ա ծառայությունների ավելի մեծ բազմազանություն, քան կատարյալ մրցակցության դեպքում:

վերջո, այն իրավիճակում, երբ արտադրաճյուղն ունի միայն փոքր թվով ձեռնարկություններ, նրանց ռազմավարական համագործակցությունը դառնում է հնարավոր: Եթե շուկայում մրցակցում են փոքր թվով ձեռնարկություններ, ապա նրանք պետք է ընդունեն իրենց ռազմավարական փոխազդեցությունը: Քչերի մրցակցությունը տնտեսական կյանք է ներմուծում լիովին նոր առանձնահատկություն`ձեռնարկություններին հարկադրում է հաշվի առնել ձրցակիցների հակազդեցությունը գնի ն արտադրանքի շեղումների հանդեպ ն ռազմավարականնկատառումներ է մտցնում այդպիսի շուկաներ: Խաղերի տեսությունը հետազոտում է ձեռնարկությունների կողճից ռազմավարություն ընտրելու այն եղանակները, որոնցով փորձ է արվում կանխագուշակել մրցակիցների հակազդեցությունները:

4. Ի

Բ.

Խոշոր ընկերակցությունների վարքը

Վանրայինընկերակցությունների աճին զուգընթաց, երբ դրանց սեփականատերերը դառնում են մեծաքիվ ն լայնասփյուռ, հանդիպում ենք սեփականատիրության ն վերահսկողության տարանջատման երնույքին: Այսպիսի միտումը կարող է բաժնետերերին կառավարիչների շահերի հակամարտություն առաջացնել, օրինակ` երբ կառավարիչներըխուսափում են ռիսկից կամ իրենց համար նախատեսում չափազանց շռայլ վարձատրություն: Կլանումներն այսօր կարող են օգնել սանձահարելու ամենաանարդյունավետ գործունեությունը:

Խձբաշնորհատերերի իրական վարքի մանրազնին ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ կան վարքի որոշ տեսակներ, որոնք չեն համընկնում շահույթն առավելագույնի հասցնելու տնտեսագիտականընդունված ենթադրությունների հետ: Շահույթն առավելագույնի հասցնելու խոչնդոտներից մեկը սահմանաւիակ բանականությունն է: Ըստ այս սկզբունքի, որոշում կայացնելը ծախքատարէ, այնպես որ կառավարիչներըկարող են ոչ այնքան կատարյալ որոշումներ կայացնել` հաճախ օգտվելով ձոտավոր հաշվարկի կանոնից, որպեսզի խնայեն որոնումների ն որոշում կայացնելու ժամանակը: Բացի դրանից, սեփականատերերին կառավարիչների շահերի տարանջատմանհետնանքով խոշոր ընկերակցությունները կարող են հետամտել այլ նպատակներ,քան շահույթները:

Շահույթները թերես առավելագույնի չհասցնող գործողությանմի կարնոր օրինակ է հավելումով գնորոշումը: Ձեռնարկությունները գները հազվադեպ են որոշում ՍԾ-ն հավասարեցնելով ՍՀ-ին: Ավելի շուտ` նրանք օգտվում են հավելումով գնորոշումից` մոտավոր հաշվարկի մի եղանակից, ըստ որի արտադրության ծախքերի վրա ավելանում է որոշակի տոկոսով հավելաճ: `

ՍԻնՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱԱՆՋԱՐԿԸ ԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

Մինչ մենաշնորհն ու խմբաշնորհը հանգեցնում են սահմանային ծախքը գերազանցող գնի ն դրանով իսկ` կարճաժամկետ տնտեսական անարդյունավետության, ըստ Շամպետերի վարկածի, այս ավանդական տեսության մեջ անտեսվում է տեխնոլոգիական փոփոխության շարժը: Ըստ այդ վարկածի, մենաշնորհն ու խմբաշնորհը նորաստեղծության ն կենսամակարդակի բարձրացման գլխավոր աղբյուրն են. խոշոր ձեռնարկությունների տրոհումը կարող է կարճատն ժամանակաշրջանում իջեցնել գները, բայց երկարատն ժամանակաշրջանում գների բարձրացման վտանգ է պարունակում, քանի որ արտադրաճյուղի մասնատումը դանդաղեցնում է տեխնոլոգիական առաջընթացը:

Գ.

Անկատար մրցակցության հանրագումարը

Մենաշնորհային իշխանությունը կարող է հանգեցնել տնտեսական անարդյունավետության, երբ գները սահմանային ծախքից բարձր են, ն կարող է նան տեղի ունենալ որակի վատթարացում: Փորձառական ուսումեն տալիս, որ անկատար մրցակցության նասիրությունները ցույց հետեանքով զուտ կամ արդյունավետության կորուստները ազգային արտադրանքի համեմատությամբ փոքր են:

10.

Անկատարմրցակցության առաջացրած չարաշահումները սանձահարելու նպատակով կառավարությունները նախկինում երբեմն օգտագործում էին հարկումը, գների վերահսկողությունը ւ ազգայնացումը: Շուկայական տնտեսությունների մեծ մասում սրանք հիմա քիչ են կիրառվում: Ներկայումս Ամերիկայի արդյունաբերական քաղաքականության երեք գլխավոր լծակներն են` կարգավորումը, հակամիպվորման օրենքները կ մրցակցության քաջալերումը: Սրանցից ամենակարնորը եռանդուն մրցապայքար ապահովելու նպատակով մրցակցության խոչընդոտների նվազեցումն է բոլոր հնարավոր դեպքերում:

ՎԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԿՐԿՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՐ

Անկատար մրցակցություն ռազմավարական լուռ

ցություն ն

բացահայտ

փոխազդեդավադիր

համաձայնություն

անկատար մրցակցություն. դավադիր խմբաշնորհ մենաշնորհային մրցակցություն փոքր ձեռնարկությունների խմ-

բաշնորհ

մենաշնորհային մրցակցության ոչ շահութաբեր հավասարակշ-

ռություն

Գ»ՍՕԾ

անարդյունավետություն

Խոշոր ձեռնարկությունների

վարքը

սեփականատիրության տարանջատում վերահսկողությունից շահույթն առավելագույնի հասցնելու սահմաններ. սահմանափակ բանականուքյուն այլընտրանքային նպատակներ հավելումով գնորոշում կլանումները որպես ձեռնարկուքյունների վարքի զսպաշապիկներ 9շամպետերյանվարկած

Կառավարության բուժամիջոցները .6անկատար մրցակցության համար ավելի հին մոտեցումներ. հարկում, գնի վերահսկողություն, ազգայնացում արդի մոտեցումներ. կարգավորում, հակամիավորձան քաղաքականություն, մրցակցությանը նպաստող քաղաքականություն

ՈԼ

/ՆՍԲԱՇՆՈՐ7Ը ԵՎ ՄԵՆԱՇՆՈՐՎԱՅԻՆՍՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՀԱՐՑԵՐ ՔՆՆԱՐԿՄԱՆ ՀԱՄԱՐ

Կրկնեք այս գլխի առաջին մասում վերլուծված անկատար մրցակցության առաջին երկու տեսությունները: Գծեք աղյուսակ, որը համեմատության մեջ դներ կատարյալ մրցակցուքյունը, մենաշնորհը ն վերոհիշյալ երկու տեսությունները հետնյալ բնութագրերի առումով. (ա) ձեռնարկությունների թիվը, (բ) դավադիր համաձայնության աստիճանը, (գ) գինը ն սահմանային ծախքը, (դ) գինը ընդդեմ երկարաժամկետ միջին ծախքը, (ե) արդյունա-

վետությունը:

«Մենաշնորհային մրցակցությամբ բնութագրվող արտադրաճյուղերի մեծ մասի ողբերգությունը ամեննին էլ չափից մեծ շահույթները չեն: Ավելի շուտ` շահույթներ չկան. իսկ գները բարձր են, քանի որ ռեսուրսները փոշեցրվում են արտադրության ցածր մակարդակի պատճառով»: Բացատրեք, թե այս տողերի հեղինակը նկար 7-3-ում ցույց տրված երկարաժամկետ հավասարակշռության առումով ինչը կարող էր նկատի ունենալ: Պաշտպանեք մենաշնորհային մրցակցությունը` ցույց տալով, թե նա ինչպես կարող է տանել ապրանքների ավելի մեծ բազմազանության: «Պարզամտություն կլինի փորձել մենաշնորհը տրոհել մի քանի, նույնիսկ ակտիվորեն մրցակցող միավորների, որովհետն մենաշնորհի Գոյության հիմնական պատճառը զանգվածային արտադրության հետ կապված նվազող ծախքերի օրենքն է: Ավելին, նույնիսկ եթե լինեն մի քանի ձեռնարկություններ, ապա հավանական է, որ գինը մոտ կլինի սահմանային ծախքին»: Քննարկեք այս հայտարարության երկու մասերը: Այն ժամանակներում, երբ Ֆորդը տիրում էր ավտոմեքենաների շուկայի մեծ մասին, 1 մակնիշի մեքենայի վերաբերյալ Հենրի Ֆորդն ասել է.«Դուք կարող եք ցանկացած գույն ընտրել, միայն թե՝ սն լինի»: Կարո՞ղ եք այս գլխի գծապատկերներըվերագծել` շ« առանցքի երկայնքով, քանակի փոխարեն տեղադրելով որակը: Տարբեր շուկայական կառույցների դեպքում ապրանքի որակի վերաբերյալ ի՞նչ կանխագուշակումներ կարող եք անել: Դա կիրառեք Ֆորդի հայտարարության նկատմամբ: Մեկնաբանեք հետնյալ պնդումները. ա) Դեղորայքի մանրածախ առետրում յուրաքանչյուր դեղատուն մի փոքր շուկայական իշխանություն ունի, բայց իր գործունեութ-

յունից չի կարողանում որնէ տնտեսական շահույթ վաստակել: բ) Ըստ սահմանափակ բանականության տեսության, ԱյԲիէմ-ի համար իսկապես նպատակահարմար չէ իր համակարգիչների գինը ճշգրտել այնպես, որ ամեն օր տեղի ունենա ՍԾՀՍՀ հավասարությունը: գ) Կառավարությունը որոշում է արտադրանքի յուրաքանչյուր միավորի դիմաց մենաշնորհատերերին հարկել Ֆ» չափով: Ցույց տվեք դրա ներգործությունը արտադրանքի ն գնի վրա: Վարկումից հետո հաստատվող հավասարակշոռությունը Գ-ՍԾ կատարյալ հավասարակշռությանն ավելի մո՞տ է, թե՞ ավելի հեռու: 6. Ձեռնարկությունները ներմուծման մաքսերի մաքսադրույքների կամ բաժնեչափերի հարցով հաճախ են դիմում կոնգրեսին, որպեսզի մեղմացնեն ներմուծման հետ կապված մրցակցությունը: ա) Ենթադրենք՝ նկար 7-4-ում ցույց տրված մենաշնորհատերն ունի արտասահմանյան մրցակից, որը մենաշնորհատիրոջ ՄՇՀՍԾ կետից մի քիչ բարձր գնով (կատարյալ առաձգականորեն)արտադրանք է առաջարկում: Ցույց տվեք արտաքին մրցակցի` շուկա մտնելու հետնանքը: բ) Ինչպիսի՞ն կլիներ ազդեցությունը գնի ն քանակի վրա, եթե արտասահմանյան ապրանքի ներմուծման համար գանձվեր արգելակող մաքս: (Արգելակող մաքսն այնքան բարձր է, որ արդյունավետորեն փակում է ներմուծումների ճանապարհը): Ինչպիսի՞ն կլիներ ներմուծման ցածր մաքսի ազդեցությունը: «Ներմուծման մաքսը մենաշնորհի մայրն է» պնդումը բացատրելու համար օգտվեք ձեր վերլուծությունից: 7. Բանավոր ն գծապատկերներով բացատրեք, թե մենաշնորհային հավասարակշռությունը կատարյալ մրցակցայինի համեմատությամբ ինչու է տնտեսական անարդյունավետության հանգեցնում: Կ գլխի ՍԾ-Գ-ՍՕ պայմանն այս վերլուծության համար ինչու՞է վճռորոշ: 8. Հաստատված խմբաշնորհատերերը կամ մենաշնորհատերերը հաճախ պետք է ուշադիր լինեն ինչպես հնարավոր, այնպես էլ հոական մրցակցի նկատմամբ: Հետնյալ խնդիրը ցույց կտա, թե նման նկատառումները մենաշնորհի վրա ինչպես կարող են սահմանատակումներ

ՍԻԿՈՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՅԱՆՋԱՐԿԸ ԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

պահի Գ-ից ներքն, իսկ արտադրանքը` Ք,ից վերն: Երկարաժամկետ հավասարակշռության վիճակում ն՛ կատարյալ մրցակցային, ն՛ մենաշնորհային մրցակցային շուկաները հասնում են ձեռնարկությունների պահանջարկի պպ կորի ն իրենց միջին ծախքի ՄԾ կորի շոշափէ

Սահմանային գնի կաղապար 9.

Գ Պ ՆՔ

ման:

ՄԾ

աի լ

Նկար

Նկար 7-3-ը ցույց է տալիս շոշափումը մենաշնորհային մրցակցի դեպքում, մինչդեռ նկար 7-6-ը պատկերում է շոշափումը կատարյալ մրցակցի դեպքում: Քննարկեք երկու իրադրությունների նմանություններն ու տարբերությունները հետնյալ առումներով. ա) ձեռնարկության արտադրանքի պահանջարկի կորի առաձգականության, բ) գնի ն սահմանային ծախքի տարամիտման

աստիճանի,

գ) շահույթների, դ) տնտեսական արդյունավետության:

7-5.

Կատարյալ մրցակցություն դնել: Նկար 7-5-ը պատկերում է մենաշնորհային մի սովորական խնդիր, որի լուծումը առանց մրցակիցների կլինի Գչ գինը ն Քչ քանակը: Այժմ ենթադրենք, թե ներուժային նորեկները կարող են արտադրել ն վաճառել հաստատուն ծախքերով ն Գյ գնով: Կարո՞ղ եք կռահել, թե դա ինչպես կազդի մենաշնորհատիրոջ արտադրանքի Օուտ պահանջարկի վրա: Ո՞րը կլինի մենաշնորհատիրոջշահույթն առավելագույնի հասցնող գինը, եթե առկա է մուտքի վտանգը: Կամ այլ խոսքով` գոյություն ունի՞ գնի մի սահման, դեպի որը ն որից վեր մենաշնորհատերը չի համարձակվի գնալ` ելնելով շահույթի յուրաքանչյուր ցենտը կորցնելու վախից: Մենաշնորհատերը գինն ինչու՞ պետք

գ ՍԾ

7-6.

շ-

Քանակ Նկար

ՄԾ

ԳԼՈՒԽ

Մ|||

ՈՒ ԽԱՂԵՐԸ

ԱՆՈՐՈՇՈՒԹՅՈՒՆՆ

ՎԱՐՔՈՒՄ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

Ռիսկը հակադարձ համեմատական է գիտելիքներին:

լոց

Ձեռնարկությունների ն տնային տնտեսություն ների վարքի դասագրքային ուսումնասիրություն-

ներից թվում է, թե տնտեսական որոշումներ կայացնելը ընդհանուր առմամբ հեշտ է: Ըստ տարրական տեսության, տնային տնտեսությունները հաշվի են առնում օգտակարության իրենց ֆունկցիաները, ձեռնարկությունները պարզապես առավելագույնի են հասցնում իրենց շահույթները, իսկ շուկաները հրաշքներ են գործում: Իրականում տնտեսական գործունեությունը շատ ավելի բարդ է, քան այս տարրական տեսությունները: Բարդություններից մեկն առաջանում է տնտեսական կյանքի անորոշությունների պատճառով: Ընտանիքները պետք է պայքարեն իրենց ապագա աշխատավարձի կամ զբաղվածության անորոշության դեմ, ինչպես նան կրթության կամ ֆինանսական ունեցվածքի մեջ իրենց ներդրումների հատույցների անորոշության դեմ: Երբեմն մարդիկ տուժում են այնպիսի դժբախտ պատահարներից, ինչպիսիք են, օրինակ՝ հրդեհը, փոթորիկը կամ երկրաշարժը: Ձեռնարկությունները նույնպես ստիպված են պայքարել անորոշությունների դեմ, որոնք վերաբերում են իրենց արտադրանքի գներին ու ներդրանքներին, Միջին արնելքի քաղաքական իրադարձություն ներին, իրենց արտադրաճյուղերում տեխնոլոգիական փոփոխությունների ընթացքին ե արտաքին ու ներքին մրցակցության լարվածությանը: Այս առաջին բնագավառի մասին ուսմունքը կոչվում է անորոշության տնտեսագիտություն: Երկրորդ բարդությունն առաջանում է տնտեսական կողմերի ռազմավարական փոխազդեցությունից: Կատարյալ մրցակցային շուկաներում բոլոր կողմերի համար գները տրված են, ն կողմերին չի հետաքրքրում, թե իրենց գործողութ-

ԲՏիօք, «7հջ

7հճօդ/ օր/ոէ6րօՏե» (1930)

յուններին մյուսներն ինչպես կարձագանքեն: Այ.,նուամենայնիվ, շատ իրավիճակներում ռազմավարական նկատառումներն էական են: Խմբաշնորհային արտադրաճյուղում, օրինակ` յուրաքանչյուր ձեռնարկության պետք է մտահոգի, թե մյուս ձեռնարկություններն ինչպես կարձագանքեն գնի կամ արտադրանքի վերաբերյալ իր որոշումներին: Գնի նվազեցումը արդյոք չի՞ հանգեցնի գների պատերազմի: Գների պատերազմը արդյոք չի՞ հանգեցնի սնանկացման: Խոշոր ձեռնարկությունների մեծ մասը աշխատավարձն ու աշխատանքիպայմանները որոշելու համար կոլեկտիվ սակարկություններ է սկսում արհմիությունների հետ: Չափազանց կոշտ դիրքորոշումը արդյոք չի՞ հանգեցնի կորստաբեր գործադուլի: Սակարկության տարրեր տեսնում ենք նՍույնիսկ մակրոտնտեսագիտության մեջ: Հարկերի ն ծախսերի մասին կառավարության ընդունած որոշումները շատ հաճախ քաղաքական կուսակցությունների միջն կամ նախագահի ն կոնգրեսի միջն կամ էլ կոնգրեսում բազմաթիվ ազդեցիկ միջնորդների միջե բարդ սակարկությունների արդյունք են: Նույնիսկ ընտանեկան կյանքում կան ռազմավարության ն սակարկության նուրբ .։տարրեր,որոնք վերաբերում են տհաճ գործերի բաշխմանը կամ ընտանիքի եկամտի բաժանմանը: Տնտեսության ոչ մի բնագավառ զերծ չէ նչ, .9հնչպես ն ում համար հարցերի հետ կապված վե:ճերից: Մարդկանց, ձեռնարկությունների ն երկրների տնտեսական խաղերի մասին ուսմունքը հայտնի է որպես /սաղերր տեսություն: Տնտեսական իրականության ոչ մի ուսումնասիրություն ամբողջական չէ առանց անորո.շության ն ռազմավարության հրապուրիչ փոխներգործության մանրազնին ուսումնասիրության:

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

Աաաա

ՀԱԱ ԱԱ ԱԱ ԱՐ

Ծախքի ն պահանջարկի մեր վերլուծության մեջ. ենթադրել էինք, որ շուկաները գործում են առանց ռիսկի կամ անորոշության: Մենք շարունակեցինք՝ ընդունելով, որ գինն ու պահանջարկը որոշակիորեն հայտնի են, ն յուրաքանչյուր տնտեսական կողմ կարող է կռահել, թե մյուս ձեռնար կություններն ինչպես կվարվեն: Իրականում գործարար կյանքը լի է ռիսկով ն անորոշությամբ: Ձեռնարկության արտադրանքի պահանջարկը ամճսեամիսփոխվում է, աշխատանքի, հողի, մեքենաների նե վառելիքի ներդ րանքային գները հաճախ շատ փոփոխական են, իսկ մրցակիցների վարքը հնարավոր չէ կանխատեսել: Գործարարության որոշ ճյուղերում, ինչ պես, օրինակ` անտառաբուծության կամ նավթի ու գազի արդյունաբերության մեջ մարդիկ այսօր ներդրումներ են կատարում ապագայում արտադրանքն ավելացնելու նպատակով, դրանով իսկ իրենց ներդրումները պատանդ թողնելով գների ապագա տատանումներին: Կյանքն ինքը ռիսկով լի գործարարություն է: Գործարարության ն տնային տնտեսություն ների վարքն ուսումնասիրելիս ժամանակակից տնտեսագիտությունը վերջերս սկսել է ներառել անորոշությունը: Այստեղ մենք կուսումնասիրենք շուկաների դերը տարածության ն ժամանակի մեջ ռիսկի սփռման գործում, կներկայացնենք անհատի վարքի տեսությունը անորոշության պայմաններում, ինչպես նան ապահովագրման շուկաների հիմքում ընկած կարնոր տեսությունը: Այս թեմաները ոչ այլ ինչ են, եթե ոչ ռիսկի ն տնտեսական կյանքի հրապուրիչ աշխարհին վերաբերող համառոտ ակնարկներ:

ՉԱՆ

ԱԱՀԱՄԱ

նպատակով վաճառելու (կամ գնելու) համար: Ապրանքըկարողէ լինել եգիպտացորեն, ձու կամ արտարժույթ: Վերավաճառողներին այդ ապրանքն օգտագործելը կամ դրանից ինչ-որ բան ., պատրաստելը չի հետաքրքրում: Նրանք պարզա.,պեսցանկանում են էժան գնել Ա թանկ վաճառել: Նրանց ցանկությունը ամեննին էլ այն չէ, որ ձվով լի բեռնատարը հայտնվի իրենց դռան առջն: Վերավաճառքի գործունեությունն ի՞նչ օէ տալիս հասարակությանը: Վերավաճագուտ տնտեսական դերն այն է, որ նրանք ապ.,.ռողների րանքները լիության ժամանակաշրջանից տեղափոխում են սակավության ժամանակաշրջան, որ. տեղ «տեղափոխությունը» կատարվում է տարածության ն ժամանակի մեջ, կամ բնության անորոշ իրավիճակներում: Թեպետ վերավաճառողները երբեք ոչ մի տուփ ձու կամ ոչ մի բուշել ե.՛գիպտացորենչեն տեսնում, նրանք կարող են օգնել վերացնելու այս ապրանքների գների տարբերությունը տարբեր տարածքներում կամ ժամանակներում: Նրանք դա անում են՝ ապրանքները գնելով այն պահին կամ այնպիսի տեղում, որեն, իսկ գները` ցածր, ն վատեղ դրանք առատ :ճառելով այն պահին ն այնպիսի տեղում, որտեղ դրանք սակավ են, իսկ գները՝ բարձր:

ՌԻՍԿԱԶԵՐԾ ՎԵՐԱՎԱԾԱՌՔԻԵՎ

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆԳՆԻ ՏԻՊԱՐՆԵՐ

Ամենապարզ դեպքն այն է, երբ վերավաճառքը կրճատում կամ վերացնում է գների տարածքային տարբերությունները: Առետրականները սա անում են` միաժամանակ մի շուկայում գնելով ն մեկ այլ շուկայում ավելի բարձր գներով վաճաէ կոչվում ռելով Այս գործունեությունը ռիսկազերծ վերավաճառք:

ՎԵՐԱՎԱԶԱՌՔ.ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ

ԵՎ

ԺԱՄԱՆԱԿԻ

ՄԵՋ

Մենք սկսում ենք վերավաճառքի շուկաների դե րի քննարկումից, որոնք հասարակությանը ծառայություն են մատուցում` ապրանքները լիութ յան ժամանակներից կամ վայրերից սակավության ժամանակներ կամ վայրեր տեղափոխելով: Այդ գործողությունը կատարում են վերավաճառողները, նրանք, ովքեր ապրանքը գնում (կամ վաճառում) են հետագայում շահույթ ստանալու

ցորենը 50 ցենտով ավելի թանկ է, քան Քանզաս Սիտիում: Այնուհետն ենթադրենք, թե 1 բուշելի ապահովագրման ն տեղափոխման ծախսը 10 ցենտ է: Այդ դեպքում ռիսկախույս վերավաճառողը (ռիսկազերծ վերավաճառքով զբաղվողը) կարող է եգիպտացորենը գնել Քանզաս Սիտիում Լ ամեն բուշելից ստանալով .,տեղափոխել Շիկագո՝ 40 ցենտ շահույթ: Ռիսկազերծ շուկայական վերավաճառքի հետնանքով գների տարբերությունը պետք է վերանա, այնպես որ 1 բուշել ցորենի

ՄԱ

ԱՆՈՐՈՇՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԽԱՂԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՎԱՐՔՈՒՄ

գնի տարբերությունը Շիկագոյում ն Քանզաս Սիտիում երբեք չի գերազանցի 10 ցենտից: Ռիկախույս վերավաճառողների եռանդագին գործունեությունը` մի քանի շուկաների բազմաթիվ միջնորդների հետ միաժամանակյահեռախոսային խոսակցությունները, գների տարբերույքների փնտրտուքը, չնչին իսկ շահույթ ստանալու փորձերը (ամեն անգամ. երբ հնարավոր է էժան գնել ն թանկ վաճառել), հանգեցնում է տարբեր շուկաներում նույնական ապրանքների գների հավասարեցման: Մենք մեկ անգամ ես տեսնում ենք անտեսանելի ձեռքի գործողությունը՝ շահույթի գայթակղությամբ հանդերձ, որը հարթեցնում է շուկայական գների տարբերույթները Ա ավելի արդյունավետ դարձնում շուկաների գործույթը:

ՎԵՐԱՎԱԾԱՌՔԸԵՎ ԳՆԵՐԻ ՇԱՐԺԸ

ԺԱՄԱՆԱԿԻԸՆԹԱՑՔՈՒՄ

Կատարյալ մրցակցային շուկան գների որոշակի պատկեր է դրսնորում ինչպես ժամանակի, այն պես էլ տարածության մեջ: Սակայն ապագան կանխատեսելու դժվարությունները այդ պատկերը դարձնում են պակաս կատարյալ: Մենք ունենք հավասարակշռություն, որն անընդհատ խախտվում է, բայց միաժամանակ մշտապես վերականգնվելու գործընթացում է, ինչպես լճի մակերնույթը՝ քամիների ազդեցության տակ: Քննարկենք մի պարզագույն օրինակ` եգիպտացորենի բերքը, որը հավաքում են տարեկան մեկ անգամ ն որը կարելի է տարիներով պահել պահեստներում: Պակասից խուսափելու համար բերքը պետք է բավականացնի աճբողջ տարին: Քանի որ ոչ ոք եգիպտացորենի պահեստավորու- . մը կարգավորող օրենք չի ընդունել, ապա շուկայում ինչպե՞ս է կատարվում դրա գնագոյացումն ու օգտագործումը ամբողջ տարվա ընթացքում: Դա կատարվում է շահույթի ձգտող վերավաճառողների գործունեության միջոցով: Եգիպտացորենի լավատեղյակ վերավաճա-Ղ ռողը գիտե, որ եթե եգիպտացորենը շուկա է հանվում աշնանը, ապա այն շատ ցածր գին կունենա, քանի որ շուկայում առատություն կլինի: Մի քանի ամիս հետո, երբ եգիպտացորենըպակասի, գինը կսկսի սրընթաց բարձրանալ: Վերավաճառողները կարող են շահույթ ստանալ` 1) գնելով աշնան դեռնս էժան բերքը, 2) դա պահեստավորելով եՅ վաճառելով ավելի ուշ, երբ գինն արդեն բարձր է: Ընդունենք, որ վերավաճառողը կատարում է նշված գործողությունները: Արդյունքում եգիպտացորենի աշնանային գինը բարձրանում է, լ

Տարեժամանակի կատարյալ գներ Գ

Ձ ր

9 ՛

ԻԱ Սա Գարուն իրերԳարուն րեր քահավաք քահավաք քահավաք

Նկար 8-1. Վերավաճառողները ժամանակի ընթացքում հավասարեցնում են ապրանքի գինը Պահեստավորվող ապրանքի գնի սպասվող աճը պետք է հաճձապատասխանիպահպանման ծախքերին: Կատարյալ դեպքում գինը նվազագույնի է հասնում բերքահավաքի ժամանակ, իսկ այնուհետ պահեստավորման, ապահովագրության ն շահի վճարման ծախքերի հետ սահուն աճում է մինչն հաջորդ բերքահավաքը: Այս ճկուն շարժը սպառումը հավասարապես է բաշխում տարվա բոլոր եղանակների ընթացքում: Հակառակ դեպքում աշնան բերքահավաքի ժամանակ գինը կլինի շատ ցածր, իսկ գարնանը կթռչի երկինք:

գարնանը դրա առաջարկը մեծանում է, իսկ գինը՝ իջնում: Վերավաճառողներիկողմից գնելու ն վաճառելու գործընթացը միտում ունի տարվա ընառաջարկը ն դրա թացքում նան հետնանքով՝ գները: Ավելին, եթե վերավաճառողների միջն աշ.խույժմրցակցություն կա, ապա նրանցից ոչ մեկը հավելյալ շահույթ չի ստանա: Վերավաճառողների հատույցները կներառեն ներդրված միջոցների շահը, ծախսած ժամանակի դիմաց ստացվող համապատասխան վարձատրությունը, գումարած ռիսկի ապահովագինը փոխհատուցելու ներդրման բոլոր հնարավոր ռիսկերը: Վերավա,չճառողներն,ամենայն հավանականությամբ, երբեք ձեռք չեն տա եգիպտացորենի ոչ մի կողրի, ոչ էլ կարիք ունեն իմանալու պահեստավորման ն առաքման տեխնոլոգիան: Նրանք պարզապես .5.թղթի կտորներ են գնում ու վաճառում: Գոյություն ունի ամսական գների միայն ու միայն մեկ կառուցվածք, որի դեպքում մրցակցային վերավաճառողների շահույթը զրո է: Մի քիչ մտածելուց հետո տեսնում ենք, որ դա հաստա-

հավասարեցնելու

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՅԱՆՋԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

տուն գների կառուցվածք չէ: Ավելի շուտ՝ մրցակգանձելով 10 ցենտ: Ամբողջ պահեստից, ծախքեցային վերավաճառքի գների կառուցվածքը ամեդոլար, որը րը չհաշված, նա կվաստակի 200.000 նացածր գների կհանգեցնի աշնանային առաբավական է պարտքերի շահը փակելու, իր աշտության ժամանակ, որին կհետնի գների աստիխատողների աշխատավարձը վճարելու ն իր ոճանական աճը մինչե բարձրակետին հասնելը, ներդրած միջոցների դիմաց մրցակցային հարը տեղի կունենա եգիպտացորենինոր բերքահատույց ստանալու ն իրեն արդարացի աշխատաառաջ: Բնականոն պահելու համար: վաքից անմիջապես պայմանվարձ ներում գինը ամսեամիս կբարձրանա փոխհաՄիակ խնդիրը, որ ծառանում է նրա առջն, տուցելով բերքի պահեստավորմանն շահի վճարայն է, որ եգիպտացորենիգինը գնման ն վաճառման ծախքերը: ճիշտ նույն ձնով գինը պետք է քի միջն ընկած 6 ամիսների ընթացքում հաճաբարձրանա տարածության մեջ մի մղոնից մյուսին խակի իջնում է կամ բարձրանում մեկ դոլարի անցնելիս, որպեսզի փոխհատուցի փոխադրասահմաններում: Եթե եգիպտացորենի գինն աէ տա8-1-ը կատարելացված ցույց ճում է, ապա նա ճեծապես շահում է: Բայց երբ ծախքը: Նկար լիս գների շարժը տարեկան պարբերաշրջանում: գինն ընկնում Է, նա մեծ կորուստ է ունենում, որը Մենք տեսանք, թե վերավաճառողներն ինչկարող է ամբողջովին վերացնել պահեստավոպես են համահարթում առաջարկն ու գները: Այս րումից ստացվող շահույթը կամ նույնիսկ սնանգործընթացըտնտեսականարդյունավետությանն կացնել նրան: Պահեստի տերը իր ապրուստի միօգնու՞մ է, թե՞ վնասում: Մինչ այժմ պարզ է, որ ջոցը ցանկանում է ստանալ եգիպտացորեն պաարդյունավետ վերավաճառքը փաստորեն մեհեստավորելով ն շահագրգռված չէ զբաղվելու ծացնում է տնտեսական արդյունավետությունը: վերավաճառքով եգիպտացորենի գնի վայրիվեԺամանակի ընթացքում ապրանքները լիության րումների պարագայում: Նա ի՞նչ կարողէ անել: սակաժամանակաշրջաններից տեղափոխելով Պատասխանը հետնյալն է` իր ներդրումները վության ժամանակաշրջաններ վերավաճառողըկրկնագործարքի նա ռիսկից կարող ենթարկելով՝ ապրանքը գնում է այնտեղից, որտեղ դրա գինն է խուսափել: Ի՞նչ կրկնագործարքը: Դա հանդիու սահմանային օգտակարությունը ցածր են, ն պաշարժ վաճառքի կամ ներդրման միջոցով ռիսվաճառում այնտեղ, որտեղ ապրանքի գինն ու լից խուսափելու գործընթացն է: Մեր օրինակում սահմանային օգտակարությունը բարձր են: Սա պահեստի սեփականատերը կրկնագործարք է անտեսանելի ձեռքի գործողության ցայտուն օրիկատարում եգիպտացորենը վաճառելով հենց

(շահույթը)` վերավաճառողները միննույն ժամանակ մեծացնում են ընդհանուր տնտեսական բարեկեցությունը (ընդհանուր օգտակարությունը):

թե սպասելով մինչն ուկրաինացիներին վաճառելու պահը: Սեպտեմբերին 2 միլիոն բուշել եգիպտացորեն գնելով՝ նա անմիջապես դա վաճառում է համաձայնեցված գնով, որը բերում է հենց 10 ցենտ եկամուտ 1 բուշելի պահեստավորման դիմաց` այդպիսով եգիպտացորենի գնի փոփոխության դեպքում իրեն ազատելով ռիսկից: ոչ

ՌԻՍԿԻ ԲԱՇԽՈՒՄԸ

ԿՐԿՆԱԳՈՐԾԱՐՔԻ ՄԻՋՈՑՈՎ

Մինչե այժմ մենք տեսանք, թե վերավաճառողներն ինչպես են բարելավում գների Ա բաշխման կառուցվածքը տարածության ն ժամանակի մեջ: Սակայն վերավաճառքի մեջ չենք ներառել որնէ ռիսկ կամ անորոշություն: Վերավաճառողների երրորդ գործառույթն այն է, որ նրանք իրենց վրա են վերցնում ռիսկը, դրանով իսկ մյուսներին ազատելով ռիսկի դիմելուց: Որպես օրինակ դիտարկենք 2 միլիոն բուշել տարողությամբ պահեստի սեփականատիրոջ օրինակը, որը աշնանը եգիպտացորեն է գնում Քանզասում ն նպատակ ունի գարնանը վաճառել ուկրաինացիներին: Նրա ապրուստի միջոցները գոյանում են եգիպտացորենի պահեստավորումից, յուրաքանչյուր բուշելի պահեստավորումից

Այստեղ է, որ գործի են անցնում վերավաճառողն ու վերավաճառքի շուկան: Վերավաճառողը համաձայնում է ներկա պահին գնել պահեստի տիրոջ եգիպտացորենը` ապագայում վաճառելու նպատակով: Եգիպտացորենի բուշելի ընթացիկ գինը 4 դոլար է: Վերհիշելով տարեժամանակի գների չափօրինակային պատկերը, որը ցույց է տրված նկար 8-1-ում, վերավաճառողը համաձայնում է եգիպտացորենը գնել բուշելը 4 դոլար 10 ցենտով՝ մայիսին վաճառելու նպատակով: Այժմ պահեստի տերը կրկնագործարքով իրեն արդեն ապահովել է: Անկախ նրանից, թե եգիպտացորենի գինը հաջորդ ամիսներին ինչպես կփոխվի, նա արդեն նույն գումարը ((2 միլիոն Ֆ200.000)) ստացել է ն բուշել « (94.10 54,00) -

ՄԱ

ԿՆՈՐՈՇՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԽԱՂԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՎԱՐՔՈՒՄ

արդեն եգիպտացորենի գնի հետ առնչվող ռիսկի չի դիմում: Եգիպտացորենը գնած վերավաճառոողը ռիսկն իր վրա վերցրեց: վերավածառքի շուկաները տարածությանն ժամանակի մեջ բարելավում են ապրանքների գների ու տեղաբաշխմանկառուցվածքը, ինչպես նան օգնում՝ռիսկը մենից մյուսին փոխանցելուն Այս խնդիրը լուծում են վերավաճառողները, որոնք, առաջնորդվելով էժան գնելուն թանը մաճառելու մարմաջով, փաստորեն կատարում են անտեսանելի ձեռքի գործը` ապրանքները լիության ժամանակներից (երը գները ցածր են) վերաբաշխելով սակավության ժամանակներին (երբ գներըբարծրեն):

կտեղափոխեմ բարձր ՍՕ-ի ժամանակները: Երբ

սպառման մակարդակները հավասարեցվում են, ապա ՍՕ-երը կհավասարվեն, Լ իմ ստացած ամբողջ օգտակարությունը կհասնի առավելագույնի»: Բայց սա հենց այն է, ինչ տեղի ունի վերավաճառքի կատարյալ պատկերի դեպքում: Եթե վե` րավաճառողները կարողանան ճշգրտորեն կան.` խատեսել հաջորդ տարվա ցածր բերքը, նրանք կհամարեն, որ շահավետ է այս տարվա առատ բերքի մի մասը պահել` հույս ունենալով հաջորդ տարում ավելի բարձր գնով վաճառել: Բայց ի՞նչ տեղի կունենա, եթե յուրաքանչյուր վերավաճառող պակասեցնի այս տարվա առաջարկը ն ավելացնի մյուս տարվա առաջարկին: ՀՎավասարանչրություն կուստատվի միայը այն

ԻՆՉՈՒ ՎԵՐԱՎԱՃԱՌՈՂՆԵՐԻՍՏԵՂԾԱԾ

Հբբ երկու տարվա գները հավամարվեն: Այդ

ԿԱՅՈՒՆԱՑՈՒՄԸԿԱՐՈՂէ

դեպքում բերքը տեղափոխելու շահագրգռություն

ՄԵԾԱՑՆԵԼ

ՕԳՏԱԿԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

այլես չի լինի: (Իրականում վերավաճառողը հաջորդ ժամանակաշրջանի գինը պետք է բարձՍահմանային օգտակարության գործիքները օգրացնի պահեստավորման, շահի է,ապահովագտագործելով` կարելի է ցույց տալ, թե վերավարության ծախքերի չափով, նան հաճապատասճառքի կատարյալ շուկաներն ինչպես են ժամախան վարձատրություն ավելացնելով իր ջանքենակի ընթացքում առավելագույնի հասցնում րի դիմաց: Այստեղ մենք անտեսում ենք այդ բոընդհանուր օգտակարությունը: Ասենք թե նույնալոր ծախքերը, որպեսզի օրինակը պարզ լինի): կան սպառողներն ունեն օգտակարության սանդԳծագիրը կլուսաբանի այս դրույթը: Եթե օգղակ, որտեղ որեէ տարվա բավարարվածությունը .։տակարությունըչափվեր դոլարներով, իսկ յուանկախ է մյուս տարիների բավարարվածություրաքանչյուր դոլար միշտ համապատասխաներ նից: Այժմ ենթադրենք, թե առաջին տարում բեր.միննույն սահմանային օգտակարությանը, ապա քը հարուստ է, ասենք` շնչին 3 միավոր, իսկ երկպահանջարկի կորերը ռիսկավոր ապրանքների րորդ տարում բերքը քիչ է՝ շնչին միայն 1 մճիահամար պարզապես նման կլինեին նկար 2-1-ում վոր: Եթե բերքի պակասությունը հնարավոր լիպատկերված սահմանային օգտակարության ներ կատարելապես կանխատեսել, ապա 2 տարսանդղակին: Նկար 8-2 (ա)-ի երկու կորերը ցույց վա ամբողջ 4 ձիավոր բերքի սպառումն ինչպե՞ս են տալիս, թե ինչ տեղի կունենար, եթե ապրանպետք է բաշխվեր 2 տարվա միջն: Պահեստաքի տեղափոխություն չլիներ, երբ առաջին գինը վորման, շահի ն ապահովագրման ծախքերը որոշվում է Այ կետով, որտեղ Առ,Առ,-ը հատում է հաշվի չառնելու դեպքում 2 տարվա ընդհանուր -ՊՊ-ն, իսկ երկրորդը՝ Աշ-ում, որտեղ ավելի փոքր օգտակարությունը առավելագույնը կլինի միայն է ՊՊ-ն: առաջարկի ԱռշԱռշ կորը հատում Մոխայն դեպքում, երբ յուրաքանչյուր տարվա սպարագույն մակերեսներով արտահայտված՝ մեկ ռումը նույնն է: շնչին ընկնող ամբողջ օգտակարությունը միայն Ղավասարաչափ սպառումն ինչու ավելի .(4:342)-Է4 կամ 13 դոլար է: լավ է, քան ամբողջ եղածի ցանկացած այլ բաՍակայն տեղափոխման լավագույն տարբեժանում: Պատճառը նվազող սահմանային օգտարակի դեպքում, երբ առաջին տարվա բերքից 1 կարության օրենքն է: Ահաթե ինչպես կարելի է ձիավոր տրվում է երկրորդ տարուն, Գ-երն ու Քդա բացատրել. «Դիցուք` առաջին տարում ես աերը հավասարվում են Հ. Ն Հշ կետերում, ինչպես վելի շատ եմ սպառում, քան երկրորդ տարում: Ապատկերված է նկար 8-2 (բ)-ում: Մոխրագույն ռաջին տարում իմ ստացած սահմանային օգտա.ձակերեսներով արտահայտված՝ մեկ շնչին ընկկարությունը (ՍՕ) ցածր կլինի, իսկ երկրորդում` նող ամբողջ օգտակարությունը (4-Է3)-(4-3) կամ բարձր: Այդ պատճառով եթե ես բերքի մի մասը 14 դոլար է: Մի փոքր վերլուծությունը կարող է առաջին տարուց տեղափոխեմ երկրորդ տարի, ցույց տալ, որ շահած1 դոլար օգտակարությունը ապա սպառումը ցածր ՍՕ-ի ժամանակներից հավասար է Հշին համապատասխանող մուգ

դեղքում,

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԱՌԱՑԱՐԿԸՊԱՅԱՆՋԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

ա) Առանց տեղափոխման

'Առշ Նկար

8-2.

բ) Տեղափոխումով

Քշ

Վերավաճառքային պահեստավորումը կարող է բարելավել տեղաբաշխումը

Մոխրագույն մակերեսները ցույց

են տալիս յուրաքանչտարում ստացված ընդհանուր օգտակարությունը: Ապրանքի1 միավորը երկրորդ տարի տեղափոխելը հավասարեցնում է Ք-ն ու Գ-ն, իսկ ընդհանուր օգտակարությունը ավելացնում մուգ մոխրագույն մակերեսի չափով: Այս գծագիրը Շույն հաջողությամբ կարելի է օգտագործել այլ դեպքերում: Այն կարելի է անվանել՝ (ա) տայուր

մոխրագույն մակերեսին, որը երկրորդ միավորի սահմանային օգտակարության հավելուրդն է եր րորդ միավորի սահմանային օգտակարության նկատմամբ: Այստեղից կարելի է տեսնել, որ սահմանային օգտակարությունների հավասարությունը լավագույնն է: Կատարյալ վերավաճառքը կատարում է սպառման տատանումները նվազեցնելու կարնոր գործառույթ (նվազող սահմանային օգտակարություն ունեցող անհատների աշխարհում) ն աելացնում ընդհանուրբ օգտակարությունը: վելացնում ընդ օգտակարությունը

րածքային շուկաներում ռիսկազերծ վերավաճառքի բացակայության դեպք ն (բ) շուկաներում ռիսկազերծ վերավաճառքի առկայության դեպք: Ոմանք նույնիսկ կառաջարկենմի փոքր ավելի ծավալվել` ենթադրելով, որ բոլոր անհատները նույնանման են, այնպես որ գծագիրը կարելի կլինի անվանել՝ (ա) առանց վերաբաշխիչ հարկման ն (բ) վերաբաշխիչհարկմամբ:

անգամ, լինի մեքենա վարելիս, տնատեր դառնալիս, եգիպտացորեն պահեստավորելիս, ներդրում կատարելիս կամ նույնիսկ փողոց անցնելիս, դուք ռիսկի եք ենթարկում ձեր կյանքը, վերջույթները կամ ունեցվածքը: Ի՞նչ են անում մարդիկ, երբ կանգնած են ռիսկի դեմ-հանդիման: Ընդհանուր առմամբմենք՝ որպես վարորդներ, սե. փականատերեր կամ եգիպտացորեն վաճառող` ներ, ներդրողներ կամ սպառողներ ցանկանում ենք խուսափել անորոշությունից: Եթե մենք ցանկանում ենք խուսափել ռիսկից ն անորոշությունից, ուրեմն մենք «ռիսկախույս» ենք: Անձը ռիսկախույս է, եթե որնէ գումարի եՌԻՍԿԸ

ԵՎ ԱՆՈՐՈՇՈՒԹՅՈՒՆԸ

կամտի կորստից նրա տհաճությունն ավելի մեծ է, քան նույնքան գումարի եկամտի ձեռքբերուՄենք արդեն տեսանք, թե վերավաճառքի շուկամից ստացած հաճույքը: Օրինակ, ենթադրենք՝ ներն ինչպես են օգնում ռիսկի փոխանցմանը: մեզ առաջարկում են գիր ու ղուշ խաղալ այն Այժմ ռիսկի ն անորոշության տնտեսագիտությու։պայմանով, որ 1000 դոլար կշահենք, եթե գիր նը քննարկենք ավելի մանրամասնորեն: Սկսենք, ընկնի ն 1000 դոլար կկորցնենք, եթե ղուշ ընկնի: ն անորոշության վերլուծությունից 292Այս գրազի մաթեմատիկականսպասումը0 է (որը նրանից, բե հավասար է ՀՖ1000 1/2 հավանականությամբ ն մարդիկ ինչու են ցանկանում ռիսկից խուսափել: .-Ֆ1000 1/2 հավանականությամբ): 0 մաթեմատիԱյնուհետն կքննարկենք այն հաստատություննեկոչվում է արդար րի գործունեությունը, որ շուկան ապահովում Էէ կական սպասումով գրազը գոազ: Եթե մենք բոլոր արդար գրազները մերռիսկի բախշման համար, ինչպես նան որոշ հանժում ենք, ուրեմն ռիսկախույս ենք: գամանքներ, որոնց պատճառով շուկան ապահոՕգտակարություն հասկացության առումով, վագրություն ընձեռելու հնարավորություն կարող որը մենք քննարկեցինք 1 գլխում, ռիսկից խուէ ունենալ ոչ բոլոր դեպքերում: սափումը նույնն է, ինչ որ ծենամտիսահմանային Ամեն

ՄԱ

ԿԵՌՐՈՇՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԽԱՂԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՎԱՐՔՈՒՄ

օգտակարության նվազումը: Եթե մենք ռիսկախույս ենք, ապա դրանից հետնում է, որ եկամտի լրացուցիչ քանակություն շահելուց ստացված հավելյալ օգտակարությունն այնքան մեծ չէ, որքան օգտակարության կորուստը եկամտի (ույն քանակությունը կորցնելուց: Արդար գրազի դեպքում, ինչպիսին գիր ու ղուշ խաղալն է, մաթեմատիկական սպասումը 0 է: Բայց օգտակարության

հանգեցնում են .։չքարձրացման:

տնտեսական բարեկեցության

ԱՊԱՅՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՌԻՍԿԻ

ԵՎ

ՍՓՌՈՒՄԸ

Ռիսկախույս անհատները ցանկանում են շրջանցել ռիսկը: Սակայն ռիսկը չի կարելի պարզապես թաղել: Երբ տուն է այրվում, երբ տրանսպորտային պատահարիժամանակ մարդ է զոհվում, կամ երբ ժայթքած նավթը ողողում է ծովափը, ապա ինչ-որ տեղ ինչ-որ մեկը պետք է կրի ծախքերը: Շուկաները ռիսկը կառավարում են ռիսկը սփռելով: Այդ գործընթացը մեկ առանձին անհատի շատ մեծ ռիսկը տրոհում է մեծ թվով մարդկանց համար շատ փոքր ռիսկերի: Ռիսկի սփռման հիմնական եղանակը ապահովագրությունն է, որը մոլախաղի մի հակառակ տեսակն է: Օրինակ` տունը հրդեհից ապահովագրելիս տնատերերը ապահովագրական ընկերության հետ կարծես թե գրազ են գալիս, որ տունը կայրվի: Եթե դա տեղի չի ունենում, քանի որ այրվելու .,հավանականությունը շատ փոքր է, ապա տնատերերը ապահովագրական փոքր վճար են մուծում: Եթե տունն այրվում է, ապա ընկերությունը

իմաստով այն բավարարվածությունը, որ դուք եք, ավելի փոքր է քան բավարարվաությունը, որ կորցնելու եք:

շահելու

Օրինակ` պարզ է, որ որպես ագարակատեր եգիպտացորեն մշակելիս ես պետք է պայքարեմ բնության անակնկալների դեմ: Բայց արդյոք ես ցանկանու՞մ եմ ռիսկի դիմել նան եգիպտացորենի գնի հարցում: Դիցուք` եգիպտացորենի գնի մաթեմատիկականսպասումը 1 բուշելի համձարձ դոլար է, որտեղ այս ձաթեմատիկական սպասումը ստացվում է երկու նույնանման ելքերից` 3 դոլար ն 5 դոլար 1 բուշելի համար: Եթե չեմ կարող գնային ռիսկից ազատվել, ապա ստիպված դիմում եմ մի վիճակախաղի, որտեղ իմ 10.000 բուշել եգիպտացորենը պետք է վաճառեմ կամ 30.000 դոլարով, կամ 50.000 դոլարով՝ կախված եգիպտացորենիգնի հաճար գիր կաճ ղուշ ընկ-

նելուց:

ԱԱ ԱնԱաաա Ւ Աո ցել նրոՏ նան ինր:Աաոեքերան պատահարից, ախապես

բայց ըստ ռիսկից խուսափելու կամ նվազող

սկզբունքի

ես սահմանային օգտակարության ես կգերադասեմ որոշակիությունը: Այսինքն` կգերադասեմ խուսափել գնի փոփոխության ռիսկից՝ եգիպտացորենը վաճառելով մաթեմատիկական սպասման 4 դոլար գնով ստանալով ընդամենը 40.000 դոլար: Ինչու՞: Որովհետն ավելի ցավալի է դոլար կորցնելու հեռանկարը, քան հաճե10.000 լի՝ 10.000 դոլար շահելու հեռանկարը: Եթե իմ եես կամուտը նվազի ե դառնա 30.000 դոլար, պետք է կրճատեմ կարնոր ապրանքների սպառումը, ինչպիսիք են միսը կամ նոր ավտոճեքենան: Մյուս կողմից` լրացուցիչ 10.000 դոլարը կարող է այնքան էլ կարնոր չլինել, եթե դրանով գնվելու են միայն գեղեցիկ հնաոճ իրեր կամ նոր 100 ձիաուժանոց, 8 արագություն ունեցող Ն օդասառիչով սիզամարգ հնձելու մեքենա:

համաձա

ած

չափով:

Սա

ա-

պահովագրելիս կամ ցանկացած այլ ապահովագրության դեպքում: Ապահովագրական ընկերությունը ռիսկը փռում է՝ միավորելով մեծ թվով տարբեր ռիսկեր: Նա կարող է ապահովագրել միլիոնավոր տներ, մարդկանց կյանք կամ մեքենաներ, հազարավոր գործարաններ կամ հյուրանոցներ: Ապահովագրական ընկերության առավելությունն է, որ այն, ինչը անկանխատեսելի է անհատի համար, կանխատեսելիէ բնակչության համար: Ասենք՝ Ինլենդի հակահրդեհային ապահովագրական ընկերությունը ապահովագրում է յուրաքանչյուրը 100.000 դոլար արժողությամբ 1 միլիոն տուն: տան Որեէ այրվելու հավանականությունը մեկ տարվա համար 1-ն է 1000-ից: Այդ դեպքում Ինլենդի վնասի մաթեմատիկականսպասումը մեկ Ընդհանուր առմամբ այլ հավասար պայման ` տարվա համար հավասար է 0,001». Ֆ100.000 ներում, մարդին ռիսկախույս են ն որոշակին գե- . ՖՂ100յուրաքանչյուր տան համար: Ընկերությունը րադասում են սպառման անորոշ մակարդակից: յուրաքանչյուր տնատիրոջից գանձում է 100 դոադ պատճառով էլ սպառման մեջ անորոշություլար գումարած ես 100 դոլար վարչական ծախքենը կամ ռիսկը փոքրացնող գործողությունները րի ն պահուստների համար:

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.

ԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՅԱՆՃԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

ա) Առանց ապահովագրության Գ.

բ) Ապահովագրությամբ

Գ.

Գշ

Գլ

"կռ, Վրդեհկա

Վրդեհչլինելու դեպքում Հրդեհիդեպքումկւս ապահոկա ապահովագնի կորուստ վագրականփոխհատուցում

Նկար 8-3. Ռիսկախույս անհատների համար ապահովագրությունը մեծացնում է օգտակարությունը Այս գծագիրը օգտակարությունը պատկերում է տարբեր բնական վիճակների համար: Գծագրերի յուրաքանչյուր ձախակողմյան զույգ պատկերում է սովորական տարի, իսկ աջակողմյանը` աղետալի հրդեհի ազդեցությունը առանց ապահուլագրմանն ապահուվագրումու|:ա) Ապահովագրության ն հրդեհի բացակայության դեպքում օգտակարությունը շատ է, սակայն ապահուլագրությանբացակայության դեպքում հրդեհի պատճառածզրկանքը խիստ

մեծ է: բ) Տնային տնտեսությունըհրդեհի բացակայության դեպքում զոհաբերում է իր սպառման որոշ մասը, բայց մեծապես շահում է հրդեհի դեպքում: Սպասվող օգտակարության աճը պատկերված է մուգ մոխրագույն ուղղանկյունների մակերեսով: Երկու վիճակների սահմանային օգտակարությունները հավասարեցված են՝ տալուլ ապահովագրություն ունեցող անհատի լավագույն սպառումը:

Յուրաքանչյուր տնատեր կանգնած է ընտրության առջն՝ կամ տարեկան 200 դոլարի անխուսափելի կորուստ, կամ 1000-ից մեկ հավա-

յան զույգը ցույց է տալիս, թե ինչ է կատարվում, երբ անհատը ապահովագրություն չի գնում: Գծագրերի աջակողմյան զույգը ցույց է տալիս, թե ինչ է կատարվում ապահովագրման դեպքում: .,Յուրաքանչյուրդեպքում կա երկու «բնական վիճակ»` առաջին ն երրորդ գծագրերը ցույց են տալիս այն դեպքը, երբ հրդեհ չկա, իսկ երկրորդն ու չորրորդը ցույց են տալիս հրդեհ լինելու դեպքը: Ապահովագրության բացակայության դեպքում մարդիկ հանդիպում են տնավորման (կամ ավտոմեքենաների, կամ առողջապահության) շատ տարբեր առաջարկների կախված պատա.9հականությունից:Ապահովագրություն ձեռք բերելով մարդիկ ազատվում են հրդեհի կամ այլ ապատահարների ռիսկից` այդպիսով յուՕ։Ց`ղետալի րաքանչյուր բնական վիճակում հավասարեցնելով սպառումը: Օրինակ` նկար 8-3 (ա)-ի | բնա.կան վիճակում սպառումը շատ մեծ է, իսկ | բնական վիճակում` փոքր: բ) մասում ապահովագրության վարձը վճարելով՝` անհատը մի քիչ պա.,կասեցնումէ սպառումը, բայց մեծապես շահում է

նականությամբ 100.000 դոլարի հնարավոր աղետալի կորուստ: Ռիսկախույս տնային տնտեսութ յունը աղետալի կորստի փոքր հնարավորությունից ազատվելու նպատակով նախընտրումէ գնե ապահովագիր, որն ավելի թանկ արժե, քան կորստի մաթեմատիկական սպասումը: Ապահովագրական ընկերությունները կարող են այնպիսի ապահովագին սահմանել, որ ընկերությանը շահույթ բերի ն միննույն ժամանակ ավելացնի անհատների ստանալիք ակնկալվող օգտակարությունը: Որտեղի՞ցէ գալիս այդ հավելումը: Դա գալիս է նվազող սահմանային օգտակարության օրենքից, ըստ որի` շահելիք գումարի օգուտ, գնահատվում է ավելի պակաս, քան նույն չափով գումարի կորստի ցավը: Նկար 8-3-ի օգնությամբ, որը շատ նման է նկար 8-2-ին, կարող ենք ցույց տալ, թե ապահովագրության միջոցով ռիսկի սփռումը ինչու է տնտեսապես շահավետ: Գծագրերի ձախակողմ-

ԱՆՈՐՈՇՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԽԱՂԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՎԱՐՔՈՒՄ

ՄԱ

հրդեհի բռնկման դեպքում: Նվազող սահմանային օգտակարության պատճառով, ապահովագրություն չունենալու դեպքում սպասվող օգտակարությունն ավելի փոքր է, քան այն դեպքում, երբ մարդիկ բավականաչափապահովագրական վարձ են մուծում նույն կարգի տնավորում (ավ տոմեքենա կամ առողջություն) ապահովելու համար, անկախ այն բանից, թե կյանքի զառը որ կողմի վրա կընկնի: Այսպիսով մենք տեսնում ենք, թե ապահովագրությունը, որը մոլախաղի սոսկ մեկ այլձեէ, ինչպես է միանգամայն հակառակ ազդեցությունն ունենում: Չնայած որ եղանակը ռիսկ է առաջ բերում, ապահովագրությունն օգնում է փոքրացնել ն սփռել այն:

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆԵՐԸ

ԵՎ ՌԻՍԿԻ ԲԱՇԽՈՒՄԸ

յուրաքանչյուրի համար վերածվում է 1000 դոլարի: Սա այնպիսի ռիսկ է, որին շատերը կկամենային դիմել, եթե Բոինգի բաժնետոմսերիհատույցը բավականգրավիչ թվա: Ռիսկի սփռման սկզբունքը դուրս է գալիս նան միջազգային ասպարեզ: Մեծ չափերի հասնող ներդրումների ն արտադրության ռիսկը կիսում են ճապոնիայի, Անգլիայի, Գերմանիայի ն այլ երկրների ներդրողները, երբ նրանք ձեռք են բերում ամերիկյան ընկերակցությունների բաժնետոմսեր: Եվ այնպես, ինչպես ապահովագրական ընկերությունը ռիսկը փոքրացնում է` տներ ապահովագրելով տարբեր քաղաքներում, այդպես էլ մենք՝ որպես ներդրողներ, մեր արժեթղթերի փաթեթի ռիսկը կարող ենք փոքրացնել` աշխարհի տարբեր երկրների ընկերությունների արժեթղթեր գնելով:

ներդրումների անհատական մեփակա-

ապա ատակա լավա րդրումնելը, .Զատիրությունը մեծաթիվ սեփականատերերի միջե բաշխելով շուկաֆինանսական միջոցների .ճերը ռիսկը կարող են սփռել ն ավելի մեժ ներդ-

Սովորաբար մենք ապահովագրությունը րում ենք ռիսկից խուսաւիելու հիմնական եղանակ, սակայն շուկայական տնտեսությունում այդ գործառույթը կատարում են նան ֆինանսական միջոցների շուկաները: Դա տեղի է ունենում, ու րովհետն ճյութանան արտադրամիջոցների ֆինանսական սեփականատիրությունը կարող է բազմաթիվ սեփականատերերի միջն բաշխվել՝ ընկերակցային սեւիականատիրության մեխանիզմի միջոցով: Դիտարկենք քաղաքացիական նոր ինքնաթիռ ստեղծելու համար կատարվող ներդրումների օրինակը: Բոլորովին նոր ինքնաթիռի ստեղ ծումը, ներառյալ գիտահետազոտական աշխատանքը, կարող է պահանջել 1 միլիարդ դոլարի ներդրում 10 տարվա ընթացքում: Այսուհանդերձ, երաշխիք չկա, թե ինքնաթիռը իրացման բավականաչափ մեծ շուկա կգտնի ն կփոխհատուցի ներդրված միջոցները: Այսպիսի ռիսկով գործահամար միջոցներ կամ հակում քչերն համա-

րարության

ունեն:

Շուկայական տնտեսություններն այս խնդիլուծում են հանրային պատկանելիության ըն կերակցությունների միջոցով: Բոինգ ընկերության սեփականատերերը միլիոնավոր մարդիկ են ն կենսաթոշակային հիմնադրամներ, որոնցից ոչ մեկին բաժնետոմսերիմեծ մասը չի պատկանում: Վարկածային մի օրինակ դիտարկելու համար րը

Բոինգ

ո ոքէ ԿԱ.սեփականատերերի ընձեռել րումների

.39,ան դա ընդունելի

անհատ

..համար-

.9չՎեռավաճառքային պղպջակներ:Մեր քննարկումը ենթադրում էր, որ վերավաճառողները, ներդրողները ն ապահովագրողներըանորոշ իրադարձությունների բավական լավ կանխատեսումներ են կատարում: Մահկանացու վերավաճառողների կանխատեսումներնինչ չափով որ ճիշտ լինեն, այդ չափով էլ նրանք կայունացնող օգտակար գործ կկատարեն, ինչպես որ դա անում են կառավարության գործակալությունները՝ օգնելով հավաքել ու տարածել այն տվյալները, որոնց հիման վրա էլ կատարվում են այդ բանական մասնավոր կանխատեսումները: Եվ եթե նույնիսկ մի քանի լյանխատեսողներմիլիոնավոր դոլարների արժողության գործարքներ կատարելիս հիմարաբար աստղագուշակության տվյալներ են օգտագործում, ապա նրանք շուտով դուրս կմղվեն, իրենց ..ֆինանսականմիջոցները սպառվելուն պես: Սակայն կանխատեսումներ կատարելը, հատկապես ապագայի վերաբերյալ, լի է պատա.,հականություններով,ն մենք պետք է հաշվի առնենք խելահեղ վարքի հնարավորությունը: Ժամանակ առ ժամանակ ներդրողները կորցնում են `

ձեռնար վության Լիոնանխատների նարե" Վի.րոնուան:Հոմ վեաանարար

սարապես

ջն: Այդ

բաժանենք դեպքում 1

լիոն

անհատներ

միլիարդ դոլարի ներդրումը

ույսին

ու

վա

Երբ

րավաճառքը զանգէ կրում, ինչ-

.,վածայինայնպիսի վարակի բնույթ

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ,ԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸ ԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

պիսին է պարի անբացատրելի մոլուցքը, որը սրընթաց տարածվեց միջնադարյան գյուղերում: Այդպիսին էր նան հոլանդական վարդակակաչի մոլուցքը, երբ այդ ծաղկի մեկ գնդարմատը տնից թանկ էր, հարավային ծովերի պղպջակի դեպքը, երբ ընկերությունները առասպելական գներով վաճառեցին այն ձեռնարկությունների բաժնետոմսերը, որոնք դեռ պետք է «բացվեին հետագայում», կամ էլ, ինչպես ոմանք կարծում են, 1980-ական թվականներին դոլարի փոխանակման դրույքի երնեէջներըդրամափոխման արտաքին շուկաներում: Թեպետ տնտեսագիտությունըդժվարանումէ բացատրել, թե «բանական» ներդրողներն ինչու են հավատում այսպիսի մերավաճառքային աղաջակների խաբկանքին, այնուամենայնիվ, պատմությանը հայտնի են բազմաթիվ այդպիսի դեպքեր: Տնտեսագիտական տեսակետից ապակայունացման այսպիսի խաղերը տնտեսության վրա վատ ազդեցություն են թողնում: Որպես հետնանք, այդպիսի գործունեությունը սպառումը նկար 8-3-ի «ապահովագրության դեպքից» տանում է դեպի «առանց ապահովագրության» դեպքը: Ապակայունացող վերավաճառքային խաղերը հանգեց. նում են տնտեսական բարեկեցության անկման:

ՉԱՊԱՀՈՎԱԳՐՎՈՂ

ՊԱՏԱՀԱՐՆԵՐԸ

ԵՎ

ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Թեպետ, անկասկած, ապահովագրությունը ռիսկը բնակչության վրա սփռելու օգտակար միջոց է, այնուամենայնիվ, փաստ է, որ կյանքում հանդիպող բոլոր ռիսկերի համար չենք կարող ապահովագրություն գնել: Ապահովագրությանշուկայի թերի լինելու պատճառը այն խիստ պայմաններն են, որ պետք է բավարարվեն, որպեսզի ա պահովագրությունըշահույթով վաճառվի: Որո՞նք են այդ պայմանները: Նախ` անհրաժեշտ է, որ մեժ թվու/ պատահարներլինեն: Միայն այդ դեպքում ընկերություններն ի վիճակի կլինեն տարբեր պատահարները միավորելու ն ռիսկը տարածելու այնպես, որ մեկ անհատի համար մեծ ռիսկը վերածվի շատերի համար փոքր ռիսկի: Ավելին, պատահարները պետք է համեմատաբար անկախ լինեն: Ապահովագրականոչ մի շրջահայաց ընկերություն իր բոլոր հակահրդեհային ապահովագրերը չի վաճառի նույն շեն.

քում ապրողներին կամ երկրաշարժից ապահովագրությունը չի վաճառի միայն Սան Ֆրանցիսկոյում: Ընդհակառակը, ապահովագրականընկերությունները աշխատում են ընդգրկել տարբեր ն անկախ ռիսկի տեսակներ: Եվ, վերջապես, ապահովագրությունը պետք է համեմատաբար զերծ վտանգից: լինի բարոյական .9.Բարոյական .9մտանգն առկա է, երբ ապահովագրված անհատը կարող է այնպես վարվել, որ ապահովագրված պատահարը տեղի ունենա, ն ինքը ֆինանսապես օգուտ ստանա: Երբ այս բոլոր պայմանները բավարարված են, երբ կան ռիսկի շատ տեսակներ՝ բոլորը շատ թե քիչ անկախ, երբ բոլոր հավանականությունները կարող են ճշգրիտ գնահատվել ն անհատական շահամոլությամբ չապականվել, ապահովագրության մասնավոր շուկան ապա կբարգավաճի:

Հասարակական ապահովագրություն: Ի՞նչ կարելի է ասել այն դեպքերի մասին, երբ շուկայի ձախողումներ կան, քանի որ մասնավոր ապահովագրության պայմանները բավարարված չեն: Այդ իրավիճակներում մեծ դեր կարող է խաղալ հասարակական ապահովագրությունը, որը կառավարության ձեռնարկած պարտադիր ապահո. վագրությունն է: երբեմն մասնավոր ապահովագրությունը մատչելի չէ, կամ էլ գները նպաստավոր չեն բարոյական վտանգի կամ անբարենպաստ ընտրանքի պատճառով: Անբարենպաստ ընտրանքը ծագում է այն դեպքում, երբ ապահովագրության ամենահավանական գնորդները ամենամ մարդիկեն: Ս Սա տեղի ն մեծ ռիսկի են ենթակա ե ունի, երբ առողջության մեծ մարբ ղջութ) ապահովագրությունը պ սամբ գնում են հիվանդները՝ այդպիսով առողջների ապահովագրության գինը բարձրացնելով սպասվող արժեքից շատ ավելի: Ապահովագրության շուկայի ձախողումներ լինում են գործազրկության, առողջության ն որոշ չափով նան ծերությանտարեկան ապահովագրությանմեջ: Այս պարագաներում կառավարությունը կարող է միջամտել ն ապահովագրությունն ընդլայնել: Կառավարության հսկայական ֆինանսական պահուստները, ինչպես նան համընդհանուր ա.,պահովագրության միջոցով թյուր ընտրանքից 5խուսափելու կարողությունը կառավարության ա.ռաջարկածապահովագրությունը կարող է դարձնեն բարեկեցության բարձրացման միջոց: են:

Պլ

ԱՆՈՐՈՇՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԽԱՂԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՎԱՐՔՈՒՄ

Բ, ԽԱՂԵՐԻ

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ

Ռազմավարական մտածողությունը հակառակորդինգերազանցելու արվեստն է՝ գիտակցելով, որ հակառակորդըցանկանում է անել նույնը: ԲԿՈՁՏԻ

Տնտեսական կյանքը հարուստ է այնպիսի իրավիճակներով, երբ մարդիկ, ձեռնարկությունները կամ երկրները գերակշռության հասնելու նպատակով խորամանկում են: Խմբաշնորհները, որ մենք ուսումնասիրեցինք նախորդԳլխում, երբեմն մտնում են տնտեսականպատերազմի մեջ: Այդպիսի թշնամական հակամարտություն եղել է անցյալ դարում, երբ Վանդերբիլտը ն Դրունիրենց զուգահեռ երկաթգծերով բեռների փոխադրավարձը անընդհատ իջեցնում էին: Վերջին տարիներին Քոնտինենտալ էյրլայնը փորձում էր հաճախորդներ խլել իր խոշոր ախոյաններից` առաջարկելով սովորականից շատ էժան ուղեվարձ: Երբ Ամերիկան էյրլայնզի ն Յունայտիդ էյրլայնզի նման խոշոր օդուղիները որոշում էին, թե ինչպես հակազդեն, նրանք պետք է հաշվի առնեին նան, թե իրենց հակազդեցությանը Քոնտինենտալ էյրլայնը ինչպես կպատասխաներ, ն այսպես շարունակ: Այս իրավիճակները բնորոշում են տնտեսագիտական վերլուծության այն ոլորտը, որ հայտնի է որպես «խաղերի տեսություն»: Խաղերի տեսությունն ուսումնասիրում է, թե երկու կամ ավելի /Խառացողներ կամ կողմեր ինչպես են ընտրում իրենց գործողությունները կամ ռազմավարությունները, որոնք միասնաբար ազդում են յուրաքանչյուր մասնակցի վրա: Այս տեսությունը, որի` շախմատից, բրիջից ն պատերազմից վերցված եզրաբանությունը կարող է թեթնամտություն թվալ, իրականում շատ կարնոր է: Այն մեծապես զարգացրել է ծագումով հունգարացի հանճարեղ մաթեմատիկոս Ջոն ֆոն Նոյմանը (1903-1957): Մենք համառոտ կներկայացնենք խաղերի տեսության հիմնական հասկացությունները ն կքննարկենք դրա որոշ կարնոր կիրառությունները: Սկսենք նկար 8-4-ում պատկերվածգների իջեցման շարժի քննարկումից: Նյու Յորքում գտնվող Մեսիի հանրախանութը սովորաբար գովազդում էր. «Մենք 10 տոկոսով էժան ենք վաճառում»: Իսկկ նրա խոյանը` Գիմբլի Գիմբլիհանրախանուրախանո նր ախոյանը` թը, գովազդում էր. «Մեզ մոտ ամենացածրգներն

Ծէ

Ձոժ

(1991) ց/6օ/յյ/

8շոո/ ԱՅ/ԹԵսքէ, 7ո/ո/ժոցՏԱՀ

են տալիս Ուղղահայաց սլաքները ցույց գների իջեցումը Մեսիի հանրախանութում, իսկ հորիզոնական սլաքները` Գիմբլի պատասխան 2,ռազմավարությունը գնի յուրաքանչյուր իջեցման .»դգեպքում: Գործողությունների ն հակազդեցությունների հետագծին նայելով` տեսնում ենք, որ այսպիսի հակամարտությունն ավարտվում է երկուսի համար էլ կործանարար զրոյական գնով: Ինչու՞: 3Որովիետնմիակ գինը, որ երկուսի ռազմավարության հետ համատեղելի է, զրոյական գինն է: .Զրոյի 90 տոկոսը զրո է: Մեսին ի վերջո հասկանում է, որ երբ ինքը իջեցնում է գինը, Գիմբլը համապատասխանեցնում է իր գները: Մեսին միայն կարճատես լինեեն»:

Տ20Լ-

աի րա,

ԷԶ

Մեսիիգների իջեցում

Ց 10 ՞

Գիմբլիգին

Նկար 8-4. Թե ինչ է տեղի ունենում, կու ձեռնարկություններ համառում

Գշ

երբ երգներն

են

անընդհատ իջեցնելով հանգեցնում երկու ախոյանների

Աստիճանիննայելով՝ կարելի է տեսնել, որ շարունակաէ բար գները իջեցնելը համարէլ ամենացածրը գնին:

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.ԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

Գների պատերազմ Մեսիի հանրախանութ ՐՀ.

Բնականոնգին"

Բնականոնգին" ՀԱՒ

Գիմբլի

10»:

հանրա-

-Գների պաւոերազմ

ա: 5101Բ Է` ԷԽՖ10 ՝

ՍՈ

55100: :

Գներիպատերազմ հանքը "

Նկար

Գերիշխողռազմավարություն

Գերիշխողհավասարակշռություն

Շահումների աղյուսակը գների պատերազմի դեպքում

8-5.

Շահումների աղյուսակը ցույց է տալիս, թե տարբեր ռազմավարությունները ինչպես են խաղացողների տարբեր շահումների կամ շահույթների հանգեցնում: Գիմբլի հանրախանութն ունի ռազմավարության երկու ընտրություն, որոնք պատկերվածեն տողերով: Մեսիի հանրախանութը կարող է ընտրել սյունակներով պատկերված իր երկու ռազմավարություններից մեկը:

լու դեպքում կկարծի, թե գները երկար ժամանակ կարող է ցածր պահել իր ախոյանի գներից: Շուտով նա կհասկանա, որ շուկային տիրում են եր կու ձեռնարկություններ: Իհարկե, եթե միայն երկու վաճառողներ լինեին ն հակամիավորման օրենքներ չլինեին, ապա այդ երկու ձեռնարկությունները կարող էին դավադիր համաձայնույան գալ ընդհուպ մինչե մենաշնորհի մակարդակը ե առավելագույնի հասցնել միացյալ շահույթը: Հենց որ ձեռնարկություններն սկսում են մտածել, թե իրենց գործողությունները մյուս ձեռնարկությունների վրա ինչ ազդեցություն կունենան, մենք մտնում ենք խաղերի տեսության թա-

գավորությունը:

ՀԻՍՆԱԿԱՆ

ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Սկսում ենք՝ խաղերի տեսության հիմնական տարրերը ներկայացնելով երկշնորհ գների պատերազմում: Սա այնպիսի իրավիճակ է, երբ շուկան մատակարարում են երկու ձեռնարկություններ, որոնք որոշում են` մտնե՞լ արդյոք կործանարար ցածր գների տնտեսական պատերազմի մեջ, թե՞ ոչ: Պարզության համար ենթադրենք, թե երկու ձեռնարկություններն էլ ունեն ն՛ ծախքի, ն պա|

Վանդակներումպատկերված թվերը ցույց են տալիս երկու խաղացողներիշահումները: Օրինակ` Գ վանդակում Գիմբլը խաղում է «գների պատերազմ»,իսկ Մեսին՝ «բնականոն գին»: Արդյունքում Գիմբլը շահում է -100 դոլար, իսկ Մեսին՝ -10 դոլար: Խորհելու| յուրաքանչյուր խաղացողի լավագույն ռազմավարության մասին` հանգում ենք Ա վանդակի գերիշխող հավասարակշռությանը:

հանջարկի նույն կառուցվածքը: Այնուհետն, ձեռ.,.նարկություններից յուրաքանչյուրը կարող է ընտրել բնականոն գինը պահպանելու քաղաքականությունը կամ կարող է գինն իջեցնել սահմանային ծախքից` փորձելով ախոյանին սնանկացնել: .:Երկշնորհիխաղում նոր տարրն այն է, որ ձեռնարկության շահույթը կախված է ինչպես ախոյանի, ..այնպեսէլ սեփականռազմավարությունից: Երկու ձեռնարկությունների կամ մարդկանց փոխազդեցությունըհարմար է ներկայացնել երկկողմ շահումների աղյուսակով: Շահումների աղյուսակը երկու խաղացողների խաղի ռազմա.վարություններնու շահումները պատկերելու միջոց է: Նկար 8-5-ը ցույց է տալիս շահումները՝ երկու խանութների երկշնորհ գների խաղում: Դիցուք՝ ձեռնարկություններից ամեն մեկը միաժամանակ ն մյուսից անկախ ընտրում է որնէ գին: Ձեռնարկությունը կարող է կամ բնականոն գին սահմանել կամ որոշել գների պատերազմ սկսել` ընտրելով սահմանայինծախքից ցածր գին: Ձեռ.նարկությունն ընտրում է շահումների աղյուսակի իր համապատասխանտողերում կամ սյունակներում թվարկված ռազմավարություններից մեկը: .Օրինակ՝ Մեսին ընտրում է աղյուսակի երկու սյունակներից որնէ մեկը, իսկ Գիմբլը` աղյուսակի երկու տողերից որնէ մեկը:

նսոշվմգե 1 մորով

սկմզ

:մժմվե (66.

5նօ,. օվ

'սօսօրվ)

Մա ՅՈԳ9ԹԱ

/15325)505 երոԶ ԱՆ Տոր

Ադում ժսմոիտոեռտս

կսովազե Կոո76փա դոգաւղմոց Կսզօ Հսհմզ մմզ'ողսկտքվիտմվդլ լ սիճտտո տն Ղտղվիսմս Վ դս ԹԺսսձկոմտոտիով նսո| -ՀվմզԵեԱճղղ ր մս 'ժդզ ըւսդոզտ ոյս-օ-8 մողղ :1 դդ սսշկոմտոիտվ նսովշվմզե Ամ մս 'Հդղ նսովչվմզե դզց տոտ ոսոտ դղասմտիտնետս Հս մզդնսծոնտոլ ո) (մայսմ (մսս 19.40

-ծոս

-ոդՂամոո -ղվ

յօ

Վ դ1ս/4սքոմղդ

նսիծոնմողկ

մռոոէՅլս

տտ

տվոոմո դո(Թյսոզտ վմղզնոո|դածզ) իսմղդկոդ քոիծմզի Ծվժդոքկոմմօստ Դ Ծվոոսէմստվետոզտդտ լ

-Պմտսք ԾվմզդուսժսկմոդսգՇ :ստղզ դ դզոոս 9Ոսվոչ նգտաթոու,Չզոտդզոտ ցմզդուս(ժսկմոոց -սզց 1սկմղ մզը մս 'մռղտտհդ ովոՂ :ոյսկտցվմօ Ամժդսմեկո ոնտ Յզհզ 6վկտՀ դՈսետիոո1մվ լ 0ւսօմսԵ

վվմսդշկսզ ժդզսոմվկ աաիվիոր :լիսլզդյզ մս

վմզդդաթոսկմոդաղզն

իսլզմնոժդգ

Դ Աժ իոոցզոո լ մս մտքով Եղօ ՀՅ իտաշսմս Աղոսսմտիտրետս մգմտդմ տո ՛Պ հսժոսոլ|1գ Աս մՂօ Վ սօյս1 -Սզի ոզոդոսդ մնմսկոստկով մս ԴՂղշվվ 1 Ժտզո տվո ծոց :տմի ցոԹղսօյաԱզի վմզդռոս(Թսնսք ՛Սնծ Դ վմզգդտտոոդ վնմսդտստղտվ իսզիցովվ Ձղդծոհրող մայսշսմս մք Ղ ցվոտռ վմզդդյս/ -սնսօմսԵ Ղ վնմսկոսողով ՁՀզց -ոտտո Վ Ձտզտ մս 'լ դրտ դմմոտ մսդ ձզո դո(Թսո -զտ վմզնոու օոճծոտո մմ -ղզդնսսոթո հով 'ԱԺՈսվո դզ վդոսԵեո Հ մս 'Ժդղզ -զիոսո ուսմնոժռղ ձղո դո(ԹՀստվեռոզտցտ :ոյսնտո| (ո ռտ վվմսդչկմզ Ժզվոո լ տզի -ոնոո| ողոմս Յոսն ղձ 'ճռզկմոդդժ -ոհ դողոգդովվ վնտո| Ժցտողտ դզնմո մմզ 'ռթ/դ

-ցդԵ :1ՎՈզդտովտտ դվե դսդոկտդմ մդՀսԹՀսմոի -որետս դնսետիտմ վումը 'աղսմտդմ լ դսժասմ -տիտոծոս 3դվ դղսԹսկմոդսզծ զղմս զժ '6վցոսց ովոհդտ զ իսստջտտհ նը :մտոտվ վվողր Ղոդ 1 տշվք ԱդդսԹսդոմտոտմտ ցտոդ մս Ղզդողտ մզ նսմտղ :վդտը ձզը վործտմզտտխդոկտողտտ ոզոդոսդ ԱՅդվ զժզ մողսն 09 վցծմսհկ Ղ 'ցվդե Օլ վդծմսհկ մով դսդոողմ վղտզվ զժզ մսն տոտ 'վողո ռետմզտոփ Աժսդտովոմդտվ վվոզո զժզ 6վոնս ոյս(ր :վմտմտտրովոծոմզտոփ գոհ -տոողտդտ ղժղ տոսմսհ վմողսն 00լտռզդւսկ Դ "ոնոո| դվե դսդտկողմ զժզ ՑՈոսպտշվմուսն 0լչ տդզդւսկ մմմռվե տփտ "իսցԵ դսցողողդմ Վ սս -տի Ամժսդոտովլոմդով վվոզղ զՅՂզ:մմզդդյսԹյսմ -սիոմոդվ վժսդտոլոմդոտվպվամառվե Հդզկմտդդժ 'ձզը վնտո|մզը վոետմզտտփվմզդե ոդվմօ ւ6վգյաթոամոոի

ոսմոիորետս

վմղդղտտոյոդ :ԱցսԹսմտղկոտեօ 01սդծորով դմզդոոս(ոսկմոսզջ օտծոհցոն նսծ Եզց ողիոչդվ

մմօտիճո

-ՎլսմոտիոտոծոսդՈոսԵտիո) վդյս դղզո ծվմզդնսծ -տնտով|մմզ 'զ տսիջնզտո դոջվիտմվ վովտողղ Վ դդղս(ժսմոիոոետս նսովշվմզԵեԱԺոզն դրսե -տեմտտ 6վմղդդւսասմտիտոետս մսիոմտդվ նսիկմտտվՆ .յյաասմտիտրետս նսոշմմգե

օգ դտղոդՈսց մմզդդգսժսդմոդ -սղց մս վցոժ 'դղ ցմզցմզղտտթ դվ/րոյզրովվողսը Աղզը մմղդուսկոջ :մոյսվտչ (վվոզո) վնսծտն -տո| վղմզի ովյլտտ 1 8Ոսծ միվժ իսմզչվըդդտկոմ -սիսո վղոնդտի դոլ ննսկոձո դվմազիհով 'մոյսվ -ոչ (վառվե) վնսճտնոո| դոլրնսկոո|ոց ովլտտ 1լ 6ԾՈսծ միվժ Հվցոօցսվվվոնդոի գվմստո դոռնսդ .-տոլտւ :ուսմսԹդոտմոտաս ծ6վմզմզ ոմսչ մմղց -մՈսպոծ ցո/Թյսկմոդսզօ վո ռղզոտ դմգռվորո 'մմ -ղցուսվտոՀ վմզդդղսԹսկմոցսզծ Հսկմզ ովլոտ դզ 6Ոսծ մմզիմ օտիմզկղտոտ ոյսմղցկոնդո մդվԵ դողոռծոմ -զտոհտհմոյս/ո ով 'մդռվԵե դսդողտցմ 1 ոզսմտդմ դղզը մմղ 'դզ ցմզճզ դտ ց-Ե Ղ ռ-9 :մոծոմզտոո վմզդե ռզ ուսմտդմ զ գուսկմզ մմզ զ ցՅզ դտ դ-Ն :ցվԵ դսդողտգդմդզ ուսմտդմ Վ դմզդդոսք8յսկ -մոդսզօ «սկմղ մմղ 'մմՂզ դրտ ովոտտ 1 6Ոսծ մղ -ոտնցտիը դո նսկոո|ոցօ վղմզԻ :ոՀսմզդկոնցտի ոմսչ վղտումնտ ցզ օտիմզղտոտհո Հռսմս 'մզմյղ մսիոմոտդվոմսչ մդղ ուսդտտո մմզդոյսչսմս Հս վո դզոտ իսզմսիովո -մղ ձսամվտովմսդշկմղ

վմղ11ոԺ դոտոլոտտոթփ 1զովն ղմ դոժ իսդըԵ դսդողողմ 1զկոդւսԱոՀ ԱԺսոցտի լ իո) վզիտ դզմստոռփ մոտով վվոզո :իսդե մօոծ 6վմտվոօ մս վաո 1 Ասսոռտի 'Օղսըծմսկ մտուսե օզ:՝ Ղ ցվոտո օղը վրողղսՀ1 ուսմվտ մ1մովԵ :վոծեոմզտ -ոհ վմզդե 1 ոյսովն մժսդտոլովմդով վլմովե ով 'ԱդոԹյսդողկոժոնոմ վմզդե դսդողոդմ Վ ոսի -զտզվ մժսդտովոմդով վվողղ ուսմզ Ե դտցվմ -Օ :վոծտմզտտտ վմզդծ ոյսըվն ՝ դկզը դրովոծվմ -զդըւսԹսկմոդսղօ մմզ 'մզդդւսԹսմտիտոծորոս մվմժմմոտզվ Հսկմզ դզ ոյւսնղտ 1ոկդտձվո :Այսմկ մզդտուսմսկ օզո Ղ մդվել ուսըդծճղձ -վ մմփսԹցոժոմյմ 6վմզդդւսԺսկմոցսզօջ մմզ 1 դռեոմզտոթ վմզդԵ ուստզ կոսողով նզվոմրոց ԱդոթԹսմոտիտոնեռղս վդե դսդոկտդմ դզ ոռսղտղզվ Պ ցուսկմզ մմզ 'ուսվտչ 1 մոն Օլ մտսԹցոմ

/ՍԺՄՈՒ

էԼ1

ԴՈԳՈՈՉՏՂՏ մմԶՆՈՈ/ ԻԶ ՍՂԱՍՔԱՈՍՉՍՍՍԴՈ 111

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.ԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

Հակամարտության խաղ Մեսիիհանրախանութ

2-2Բարձրգին ԾեԲնականոնգին"ՄՐՏ ՐՐ5150. -

Գիմբլի հան-

րախանութ

Նկար

8-6.

Նեշի հավասարակշռություն

Ի՞նչն է գայթակղում գինը բարձրացնելու մենաշնորհային մակարդակի

յուրաՀակամարտության խաղում ձեռնարկություններից քանչյուրը կարող է շահել 10 դոլար` պահպանելով բնականոն գինը: Եթե երկուսն էլ գինը բարձրացնում են մենաշնորհային մակարդակի, ապա նրանց շահույթի ընդհանուր գումարը առավելագույնի է հասնում: Այնու-

ամենայնիվ, յուրաքանչյուր ձեռնարկության«խաբելու» ն իր շահույթը մեծացնելու գայթակղությունը դավադիր համաձայնության բացակայության դեպքում ապահովում է բնականոն գնի հավասարակշռության տիրապետությունը:

Նեշր հավմասարակշռություն: Հետաքրքիր իրադրություններից շատերը գերիշխող հավասարակշռություն չունեն, հետնաբար՝`պետք է առաջ անցնել: Այս դեպքն ուսումնասիրելու համար կարող ենք օգտագործել երկշնորհի մեր օրինակը: Այս օրինակում, որը կկոչենք հակամարտության խաղ, ձեռնարկություններից յուրաքանչյուրը քննարկում է գինը բնականոն պահելու կամ մինչե մենաշնորհային գին բարձրացնելու ն մենաշնորհային շահույթ ստանալու հնարավորությունը: Վակամարտության խաղը պատկերված է նկար 8-6-ում: Ձեռնարկությունները կարող են մնալ իրենց բնականոն գնի այն հավասարակշռության մեջ, որ մենք տեսանք գների պատեկամ կարող են փորձել բարձրազմի խաղում, մենաշնորհային շահույթ րացնել գինը` որոշ ստանալու նպատակով: Նախ` նկատենք, որ մեր երկու ձեռնարկությունները առավելագույն համատեղ շահույթ ունեն Ա վանդակում, որտեղ նրանք ամբողջությամբ վերցված 300 դոլար են վաստակում, երբ յուրաքանչյուրը հետնում է գները բարձրացնելու ռազմավարությանը: Ա իրավիճակն այնպիսին է, որ ձեռնարկությունները, գները բարձրացնելով դրսնորում են մենաշնորհային վարքագիծ: Ծայրահեղ հակառակ դեպքը բնականոն գների մրցակցային տիպի ռազմավարությունն է. երբ ձեռնարկություններից յուրաքանչյուրն ունի 10 դոլարի շահույթ:

Միջանկյալ տեղում են երկու հետաքրքիր ռազմավարություններ, երբ ձեռնարկություններից մեկն ընտրում է բնականոն գնի, իսկ մյուսը՝ բարձր գնի ռազմավարություն: Օրինակ` Գ վանդակում Մեսին հետնում է բարձր գնի, իսկ Գիմբլի բնականոն գնի ռազմավարութ.0հանրախանութը՝ յան: Գիմբլի հանրախանութը տիրում է շուկայի մեծ մասին ն բոլոր դեպքերում ունի ամենամեծ շահույթը, մինչդեռ Մեսիի հանրախանութը փաստորեն փող է կորցնում: Բ վանդակում Գիմբլի հանրախանութն է խաղում գնի բարձրացման վրա, բայց Մեսիի հանրախանութի բնականոն գինը Գիմբլի համար կորուստ է նշանակում: Վակամարտության խաղի այս օրինակում գիմբլի հանրախանութը գերիշխող ռազմավարություն ունի: Նա ավելի շատ շահույթ կստանա՝ ընտրելով բնականոն գինը, անկախ այն բանից, թե Մեսիի հանրախանութն ինչ կանի: Մյուս կողմից Մեսիի հանրախանութը գերիշխող ռազմավարություն չունի, որովհետե նա կցանկանա բնականոն գին խաղալ, երբ Գիմբլի հանրախանութը բնականոն գին է խաղում, ն կցանկանա բարձր գին խաղալ, երբ Գիմբլի հանրախանութը բարձր գինէ խաղում: Մեսիի հանրախանութը կանգնած է բնորոշ երկընտրանքի առջն: Խաղա՞լ բարձր` հուսալով, որ Գիմբլը նույնը կխաղա, թե՞ բնականոն խաղալով ապահով խաղալ: Շահումների կառուց-

ՄԱ

ԱՆՈՐՈՇՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԽԱՂԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՎԱՐՔՈՒՄ

վածքն ուսումնասիրելիս պարզ է դառնում, որ Մեսիի հանրախանութը պետք է բնականոն գին խաղա: Պատճառը պարզ է: Եթե հետնեք Գիմբլի վարքին, ապա, կտեսնեք, որ նա «բնականոն գին» կխաղա, անկախ նրանից, թե ինչ կանի Մեսիի հանրախանութը, որովհետն դա Գիմբլի հանրախանութի գերիշխող ռազմավարությունն է: Այդ պատճառով Մեսին իր լավագույն գործողութ յունն ընտրելու համար պետք է ենթադրի, որ Գիմբլը կհետնի Գիմբլի գերիշխող ռազմավարությանը, որն անմիջապես հանգեցնում է Մեսիի բնականոն գին խաղալուն: Սա ցույց է տալիս այն հիմձնական կանոնը, ըստ որի ռազմավարությունն ընտրելիս պետք է հիմնվել այն ենթադրության վրա, որ հակառակորդը կգործի՝ ելնելով իր լավագույն շահից: Մեր բացահայտածլուծումը, որն իրականում շատ ընդհանուր է, կոչվում է Նեշի հավասարակշռություն (մաթեմատիկոս Ջոն Նեշի անունով): Նեշի հավասարակշռության առանձնահատկությունն այն է, որ խաղացողներից ոչ մեկը մյուսի տրված ռազմավարության դեպքում չի կարողավելացնել իր շահումը: Այսինքն` Ա խաղացողի տրված ռազմավարության դեպքում Բ խաղացողը չի կարող ավելի լավ խաղալ, ն Բ խաղացողի տրված ռազմավարության դեպքում Ա խաղացողը չի կարող ավելի լավ խաղալ: Ամեն ռազմավարություն մյուս խաղացողի ռազմավարությունների լավագույն պատասխաննէ: Ավելի ճշգրիտ, դիցուք՝Ա ձեռնարկությունն ընտրումէ Գսռազմավարությունը, իսկ Բ ձեռնարկությունը՝ Գբ ռազմավարությունը: (Գս",Գբ" ռազմավարությունների զույգը Նեշի հավասարակշռություն է, եթե խաղացողներից ոչ մեկը չի կարող խաղի ավելի լավ ռազմավարություն ընտրել` ենթադրելով, որ մյուս խաղացողը շարունակում է իր նախընտրածռազմավաԱյսինքն` քանի դեռ Ա-ն շարունակում է Գս՝ ռազմավարությունը, Բ-ն չի կարող ավելին անել, քան շարունակել Գբ" ռազմավարությունը: Համանման կանոն տեղի ունի Ա-ի համար: Նեշի հավասարակշռությունը երբեմն կոչվում է նան չհամագործակցված հավասարակշռություն, քանի որ կողմերից յուրաքանչյուրն իր ռազճավարությունն ընտրում է առանց դավադիր համաձայնության գալու` ընտրելով այն ռազմավարությունը, որ լավագույնն է իր համար, առանց հաշվի առնելու հասարակության կաճ որեէ այլ կողմի բարեկեցությունը: Կարող ենք ստուգել, որ նկար 8-6-ի աստղանիշով նշված ռազմավարությունները Նեշի հավասարակշռության դեպքեր են: Այսինքն` ոչ Մեսին ն ոչ էլ Գիմբլը իրենց շահումները չեն կարող

մեծացնել (բնականոն, բնականոն) հավասարակշռությանը համապատասխանող արժեքներից ավելի: Երբ Գիմբլը շարժվում է դեպի իր բարձր գնի հավասարակշռությունը, ապա նրա շահույթը 10 դոլարից դառնում է -20 դոլար, իսկ երբ Մեսիի հանրախանութն իր գինը բարձրացնում է Նեշի հավասարակշռության բնականոն գնից, ապա նրա շահույթը 10 դոլարից դառնում է .-30 դոլար: (Ստուգեք, որ նկար 8-5-ում պատկերված գերիշխող հավասարակշռությունը նույնպես .,.Նեշիհավասարակշոռությունէ): ԽԱՂԵՐԻ

ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՐԵՎՈՐ

րությունը:

ՕՐԻՆԱԿՆԵՐ

ԴԱՎԱԴԻՐՀԱՄԱՁԱՅՆՈՒԹՅԱՆԳԱ՞Լ,ԹԵ՞ ՉԳԱԼ

.Նկար 8-6-ը երնեանէ հանում մի կարնոր փաստ: Դ վանդակի աստղանիշով նշված Նեշի հավասա.րակշռությունը երկշնորհատերերին փաստորեն ավելի քիչ ընդհանուր շահույթ է բերում, քան մյուս ելքերից յուրաքանչյուրը: Համատեղ ամենալավ լուծումը Ա-ն է, երբ ամեն մի երկշնորհատեր բարձր գին է սահմանում, ն ընդհանուր շահույքը կազմում է 300 դոլար: Ամենավատը Նեշի ..հավասարակշռություննէ, երբ ընդհանուր շա.հույքը 20 դոլար է: Նեշի հավասարակշջռությունն ինչպե՞ս կարող է իմաստ ունենալ, երբ խմբաշնորհատերերն ավելի քիչ են շահում, քան կարող էին շահել այլ որոշումների դեպքում: Հիշենք Ադամ Սմիթի ա«Նույն գործի մարդիկ հազվադեպ են լյույթը. հանդիպում իրար... սակայն նրանց խոսակցությունը միշտ էլ ավարտվում է... գները բարձրացնելու որնէ համաձայնությամբ»: Ինչու՞ նրանք պարզապես դավադիր համճաձայնությանչեն գամ մենաշնորհային գինոոն աշնորհային գինը: լիս ն ընտրու Երկշնորհատերերը կարող են որոշել դավադիր համաձայնության գալ, որը նշանակում է, որ նրանք կդրսեորեն համագործակցված վարքագիծ: Համագործակցված հավասարակշռություն տեղի ունի, երբ կողմերը համերաշխորեն փորձում են իրենց համատեղ շահումների համար օգտաբեր ռազմավարություն գտնել: Նրանք կարող են քարտել ստեղծելու որոշում կայացնել` սահմանելով բարձր գին ն ամբողջ շահույթը հավաբաժանելով ձեռնարկությունների միջն: սար Պարզ է, որ դա սպառողների հաշվին կօգնի երկշնորհատերերին:

ՈՐՈՇ

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.ԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՅԱՆՋԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

Որո՞նք են համագործակցված մենաշնորհի հասնելու խոչընդոտները: Նախ՝ առետուրը կաշկանդող միավորումներն ու դավադիր համաձայնությունը շուկայական շատ տնտեսություններում անօրինական են: Բայց անկախ ձեռնարկությունների պարագայում կա մի ավելի բարդ խնդիր` միավորման մեջ խաբելու գայթակղությունը: Ասենք` գինը որոշվել է (բարձր, բարձր) նկար 8-6-ի Ա վանդակին համապատասխան: Ի՞նչ կլինի, եթե Գիմբլի հանրախանութըգաղտնի որոշի ավելի ցածր գնով մի քիչ արտադրանք վաճառել, որպեսզի տեղաշարժվի Գ վանդակը: Նա կարող է որոշ ժամանակ այդպես վարվել առանց բռնվելու: Այդ ընթացքում նա կստանա ավելի մեծ շահույթ` 150 դոլար 1700-իփոխարեն: Ի վերջո, Մեսիի հանրախանութը կնկատի, որ իր շահույթները նվազել են: Այդ ժամանակ նա կվերանայի իր ռազմավարությունը ն՝ եզրակացնելով, որ քարտելը սոսնձող կապերը քանդվել են, իր գինը նույնպես կիջեցնի բնականոն մակարդակի: եթե համագործակցված հավասարակշռությունը հարկադրական չի եղել, ապա ձեռնարկություններն արագորեն կձգտեն անհամագործակցված կամ Նեշի հավասարակշռությանը Դելքում: Այս տրամաբանությունը կիրառելի է նան կատարյալ մրցակցային շուկաների դեպքում: Կատարյալ մրցակցային հավասարակշռություն, Նեշի կամ անհամագործակցվածհավասարակշռությունն է որի դեպքում յուրաքանչյուր ձեռ-

նարկություն ն սպառող որոշում են կայացնում՝ մյուս բոլորի գները համարելով տրված: Այս հա2,վասարակշռությանդեպքում յուրաքանչյուր ձեռ.նարկությունառավելագույնի է հասցնում շահույթը, իսկ յուրաքանչյուր սպառող` ստացած օգտակարությունը: Դա բերում է զրոյական շահույ5, թով արդյունքի, երբ գինը հավասար է սահմանային ծախքին: Հիշեք անտեսանելի ձեռքի վերաբերյալ Ադամ Սմիթի դրույթը. «Հետապնդելով սեփական շահը անհատը հասարակության շահը հաճախ ավելի արդյունավետորեն է առաջ մղում, քան այն դեպքում, երբ հատկապես նպատակադրվում է առաջ մղել հենց հասարակության շահը»: Անտեսանելի ձեռքի պարադոքսը հենց այն է, որ թեպետ ամեն մի անհատ չհամագործակցելու վար.քագիծ է դրսնեորում,այնուամենայնիվ, տնտեսական արդյունքը հասարակայնորեն արդյունավետ է: Ավելին` մրցակցային հավասարակշռությունը .Նեշի հավասարակշռություն է այն իմաստով, որ ոչ մի անհատ չի կարող ռազմավարությունը փոխելով իր շահումն ավելացնել, եթե մյուս ան.հատներըխստորեն պահպանում են իրենց ռազ.,մավարությունները: Չհամագործակցված վարքը կատարյալ .մոցանցայրն աշխարհում առաջացնում է տնտեսական արդյունավետության հասարակայնորեն ցանկալի վիճակ: Ի հակադրություն դրա, եթե որոշ կողմեր (ինչպես, օրինակ` մեր երկու երկշնորհատերերը)

Բանտարկյալի երկընտրանքը Սպի

աՀ.

՛՞՛խրրտովանեւ Զխոստովանել ՛

Բռունցք

Նկար 8-7. Խոստովանե՞լ, թե՞ չխոստովանել,

Նեշի հավասարակշռություն սա

Յուրաքանչյուր բանտարկյալի համար միշտ ավելի լավէ խոստովանել, աճկախ նրանից, թե մյուսն ինչպես կվարվի: Այստեղ Ա-ն Նեշի հավասարակշռություն է, երբ ն՛ Սպին, ն՛ Բռունցքը գործում են եսասիրաբար ն չհա-

է բանտարկյալի

երկընտրանքը

մագործակցված: Միայն այլասիրությամբ ն համագործակցությամբ զույգը կարող է տեղափոխվել Դ ելքը, որտեղ երկուսն էլ կխուսափեն երկարաժամկետ բանտարկությունից:

ՊԱ

ԱՆՈՐՈՇՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԽԱՂԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՎԱՐՔՈՒՄ

Աղտոտմանխաղ Յու էս

ստիլ

աՀ.

Թույլ աղտոտում

5»Խիստ աղտուոում

Թույլ աղտուում

Օքսի ստիլ.

Խիստ աղտոտում

1: Է

Նկար

8-8.

Մրցակցությունն

ու

Նեշի հավասարակշռություն

չհամագործակցելը հանգեցնում

Մահաբեր աղտոտման խաղում առավելագույն շահույթի ձգտող չկարգավորվող ամեն մի պողպատաձուլական գործարան թունավորում է օդն ու ջուրը: Երբ որնէ առանձին ձեռնարկություն իր արտադրության գործընթացը ցանկանում է թունազերծել, ապա ստիպված բարձրացնում է գները, տանուլ տալիսիր գործը ն շահույթի կորուստներ կրում: Չհամագործակցված Նեշի հավասա-

համագործակցեին ն որոշեին տեղաշարժվել դեպի Ա վանդակի մենաշնորհային գինը, աա տնտեսության արդյունավետությունը կտուժեր: Ահա թե ինչու կառավարությանը ցանկանում են պարտադրել հակամիավորման օրենքներ, որոնք մեծ տուգանքներ են նախատեսում գները հաս-

են

ավելի մեծ աղտոտվածության

րակշռությունը հանգեցնում է բարձր աղտոտվածության դեպքի, ինչպես ցույց է տրված աջակողմյան ներքնի Դ վանդակում: Կառավարությունը կարող է ելք գտնել` ձեռնարկություններին մղելով դեպի Ա վանդակի համագործակցված հավասարակշռությունը, որտեղ շահույթը նույնն է, իսկ շրջակա միջավայրը՝ մաքուր:

Սակայն անհավանական է, որ անտեսանելի ձեռքը օգտավետ կգործի բոլոր հասարակական հանգամանքներում: «Բանտարկյալի երկընտրասք անքի» օրինակը ր որերիտեսության լեզ լեզվով ամ է այս հիմնական ճշմարտությունը: պացուցու Նկար 8-7-ը նման է նկար 8-5-ին: Այստեղ այն վերաբերում է բանտարկյալներՍպիին ն Բռունցքին, որոնք հանցակից գործընկերներ են: Շրջանային դատախազը նրանց առանձին-առանձին հարցաքննում է՝ ասելով. «Ես երկուսիդ դեմ բավական փաստեր ունեմ ն կարող եմ երկուսիդ էլ մեկական տարով բանտարկել: Բայց ես ցանկանում եմ քեզ գործարք առաջարկել: Եթե մրայն դու խոստովանես, քո պատիժը կլինի երեք ամիս, իսկ հանցակիցդ կնստի 10 տարի: Եթե երկուսդ էլ խուտովանեք, ապա տարի»:

խա

թյ

կակաոնԱկորների արու բատերիր համար: տատա

ԲԱՆՏԱՐԿՅԱԼԻԵՐԿԸՆՏՐԱՆՔԸ

Խաղերի տեսությունը կարող է լույս սփռել նան տնտեսական կյանքում համագործակցելու անհրաժեշտության վրա: Նկար 8-6-ի գների իջեցՂման մեր խաղում տեսանք, որ ձեռնարկությունների մրցակցությունը հանգեցրեց ցածր գներով մրցակցային արդյունքի: Ավելին, մենք տեսանք, որ կատարյալ մրցակցային շուկայում Ադամ Սմիթի անտեսանելի ձեռքը տնտեսական կյանքի համարյա զարմանահրաշ պարագաներում ռեսուրսների արդյունավետ տեղաբաշխում է առաջացնում` ելնելով անհատի համար օգտակարությունից կամ շահույթն առավելագույնի հասցնելու

նպատակից:

կստանաք 5-ական

Ի՞նչ պետք

է անի Սպին: Նա կխոստովանի՞ .արդյոք՝ կարճատն բանտարկություն ստանալու հույսով: Երեք ամիսն ավելի լավ է, քան մեկ տարին, որը նա կստանա, եթե լռի: Բայց սպասեք: (Թերենսխոստովանելու ավելի լավ պատճառ կա: Ենթադրենք Սպին չի խոստովանում, իսկ Բռունցքը նրանից թաքուն խոստովանում է: Սպիին սպասում է 10 տարվա բանտարկություն:

182.

ՍԻԿՐՈՏԵՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.

ԱՌԱՋԱՐԿԸՊԱՅԱՆՃԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՈԻ ՇՈՒԿԱՆ

ԲԱՐԵԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆԸ ԿԱՐՈ՞Ղ

ԳՈՅԱՏԵՎԵԼ

Այս իրավիճակում Սպիի համար ակնհայտորեն ավելի լավ է խոստովանել ն ստանալ 5 տարի, քան 10 տարի:

Բռունցքը ճույռպիսի երկընտրանքիմեջ է: Եթե միայն ինքն իմանար, թե Սպին ինչ մտորումների մեջ է կամ Սպին ինչ է մտածում այն մասին, թե Բռունցքն ինչ է մտածում Սպիի մտորումների մասին, կամ...

Այստեղ կարնոր արդյունքն այն է, որ երբ երկու բանտարկյալները գործում են եսասիրաբար ն խոստուլանում, երկուսն էլ բանտարկության երկար ժամկետ են ստանում: Այն դեպքում միայն նրանք բանտարկության կարճ ժամկետ կստանան, եթե գործեն գաղտնի համաձայնությամբ կամ այլասիրաբար:

ԱՂՏՈՏՄԱՆ ԽԱՂԸ

Բանտարկյալիերկընտրանքի նման կառուցվածք ունեցող կարեոր տնտեսագիտական օրինակ է աղտոտման խաղը, որը պատկերվածէ նկար 8-

8-ում:

Քննարկենք արտաքին ազդակներ, ասենք՝ աղտոտում ունեցող մի տնտեսություն: Չկարգավորվող ձեռնարկությունների այս աշխարհում շահույթն առավելագույնի հասցնող յուրաքանչյուր առանձին ձեռնարկություն գերադասում է շրջակա միջավայրն աղտոտել, քան թե թանկարժեք զտիչ սարքեր տեղադրել: Այսպիսի աշխարհում եթե ձեռնարկությունը գործի այլասիրաբար ն մաքրի հո թափոնների աճեն մի մասնիկը, ա պա արտադրության մեծ ծախքեր, բարձր գներն քիչ սպառողներ կունենա: Եթե ծախքերը բավական մեծ են, ձեռնարկությունը ճույնիսկ կարող է սնանկանալ: Դարվինյան մրցակցության ճնշումը ձեռնարկություններինկտանի ճկար 8-8-ի Դ վանդակի Նեշի հավասարակշռության դիրքը: Այստեղ ձեռնարկություններից ոչ մեկը իր շահույթը չի կարող ավելացնել` աղտոտման մակարդակն ի,

ջեցնելով:

Աղտոտման խաղը այնպիսի իրավիճակի օրինակ է, երբ արդյունավետ կատարյալ մճրցակցության անտեսանելի ձեռքի մեխանիզմը խափանվում է: Այսպիսի դեպքերում կառավարությունըձեռնարկություններին պետք է մղի դպի Ա ելքը «ցածր աղտոտվածություն, ցածր աղտոտվածություն» իրավիճակը: Այս հավասարակշԲո' ույնն ինչ որ բարձր աղտոտվածության դեպքում, սակայն երկիրը դառնում է էլ ավելի կանաչ մի ապրելավայր:

Կոն ԱԱ Անան է,

.5.Բանտարկյալիերկընտրանքի նման խաղերը են տալիս, թե անձնական շահն ինչպես կարող է հանգեցնել անհամագործակցության, աղտոտվածությանն սպառազինության մի աշխարհի՝ նողկալի, վայրագ ն կարճատն կյանքի: Բայց ինչպե՞ս կարող ենք հուսալ, որ բարձր մակարդակի բարեգործության ն համագործակցության կարելի է հասնել ընտանիքների, ինչպես .2.նանընկերների, համայնքների ն նույնիսկ ազգերի միջն: Ի՞նչ կլինի, եթե նկար 8-7-ում պատկեր.,»ված բանտարկյալի երկընտրանքի խաղը կրկնվի ճորից ու նորից: Ուսումնասիրությունները ցույց ցույց

էնՐ որբանտարկյալի մարդկանց Անում

իի

ող

խաղերը

ա-

սովորեցնու

մագործակցել (նեճրանք հաճախ համագործակցում են): Համագործակցությանգործընթացն ինչպե՞ս կարող է զարգանալ: Ենթադրենք` խաղացողնեընտրում է րից մեկն ռազմավարութհատուցման լ

ասելով.«Զարությունը

չարությամբ, իսկ բարությամբ, սակայն սկսեք բարությունից»: Նկար 8-7-ում պատկերվածխաղում սա նշանակում է, որ միշտ կսկսի համագործակցելուց, այսինքն` կընդունի այնպիսի որոշում, որ առավելագույն չափով նպաստավոր լիե ընղ ը ճե ի իաժամանակ միաժամանակե երկու բանտարկյալների կեՅՈԹՆ նը, ուստի ն չի խոստովանի: Եթե Բռունց-

)ունը

բարությունը

Սպին

ՔԸ

համագործակցին չխոստովանի,

ապա

Սպին

թեբռունցքը Աոուան Աաավարումյունը: վանությամբ խաբի Սպիին, անգամ ոստովանելու

արունա

համագործակցո

ապա հաջորդ խաղալիս Սպին իր ճանի Բռունցքին: Վերջին ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ համագործակցելու «ակն ընդ ական, պտաճմն ընդ ատաման» տիպի ռազմավարությունները ամենաշահավետ ձսասրոական ռազ.մավարություններն են բանտարկյալի երկընտրանքի բազմիցս կրկնվող խաղերում: Սա ցույց է տալիս, որ շատ իրավիճակներում մարդկանց կարող է օգնել հետնյալ շրջահայաց ոսկե կանոռը. «Ուրիշների հետ վարվիր այնպես, ինչպես կկամենայիր, որ նրանք վարվեն քեզ հետ, բայց այնքան ժամանակ, քանի դեռ նրանք իսկապես լավն են»:

կդավախոստովանությամբ

շարոյթը իիի Աոա գությունը կարող Բերել համար «Ակն Բալզ

կությանը:

երբեք

մի մոռազե

ործակ-

ընդ ականը» կարող է լուռ

դա-

ԿԱ

ԿԵՌՐՈՇՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԽԱՂԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՎԱՐՔՈՒՄ

է հանգեցնել գների ավելի մեծ մրցակցության: Ի՞նչ է տեղի ունենում, երբ ճապոնական ձեռնարկությունները մտնում են Միացյալ Նահանգների շուկա, որտեղ ձեռնարկությունները լուռ դավադիր համաձայնության են եկել գների ռազմավարության հարցում, ե դա հանգեցրել է խմբաշնորհային բարձր գնի: Արտասահմանյան ձեռնարկությունները կարող են «հրաժարվել այդ խաղից»: Նրանք խաղի կանոններին համաձայն չեն սպառողներին: ն շուկայական բաժին ստանալու նպատակով կարող են գինն իջեցնել: Դավադիր համաձայԽԱՂԵՐ,ԽԱՂԵՐ ԱՄԵՆՈՒՐ... նությունը կարող է հօդս ցնդել: Մի նոր բարդություն է առաջանում, երբ մարԽաղերի տեսության տրամաբանությունը տադիկ փորձում են «խաղը փոխել» կոպտությամբ րածվում է տնտեսագիտության, հասարակական ն .կամշահումները փոխելով: Ձեռնարկությունը կագիտությունների, գործարարության առօրյա րող կյանքի վրա: Տնտեսագիտության մեջ խաղերի է շուկա թափանցելու մտադրություն ունեցոառե.Ղի համար շահումները փոխել` ստեղծելով ավելի է տեսությունը, օրինակ` կարող բացատրել մեծ քան պահանջվում է: Դա կահզորություններ, տրային պատերազմների վտանգները, ինչպես ճան. սպառազինությունների մրցավազքի ռիսկը տարվում է այն նպատակով, որ ձեռնարկության (որոշ լուսաբանող օրինակներ բերված են այս ., արտադրանքի գներն իջնեն, ն շուկա մտնել ցան.կացողը դա համարի անշահավետ: Այսպիսի խագլխի վերջում տրված հարցերում): Նմանապես ոմանք կարծում են, թե «կպչուն» գների երնեույթի 2.Ղի ամենասարսափելի օրինակը միջուկային գերտերությունների «ահեղ դատաստանի սպառնաարմատները կարելի է գտնել խաղերի տեսութԸստ լիքն է», երբ մի տերություն սպառնում է երկուսի յան մեջ: այս տեսության` ձեռնարկություն համարէլ կործանարարպատերազմ սկսել մյուսի ները գների գերիշխող մակարդակի վերաբերյալ լուռ համաձայնության են հասել (ասենք ավտո- . պակաս ռազմատենչքայլի դիմաց: մեքենաների կամ պողպատի արտադրաճյուԱյս մի քանի օրինակը խաղերի տեսության ղում): Այս համաձայնությանը գալուց հետո ձեռ բազմազան պտուղների մի մասի համն է ներկանարկությունները դիմադրում են գների փոփոյացնում միայն: Այս ոլորտը տնտեսագետներին ն խությանը, որպեսզի հանկարծ մյուս ձեռնարմյուս հասարակագետներինմեծապեսօգնելէ ուկությունները դա չհամարեն տնտեսական պա.սումնասիրելու այն իրավիճակները, երբ փոքր տերազմի հայտարարում: թվով մարդիկ քաջատեղյակ են ն փոխազդում են Խաղերի տեսությունը կարող է բացատրել շուկաներում, քաղաքականության մեջ կամ ռազնան, թե արտաքին մրցակցությունն ինչու կարող մական հարցերում:

վադիր համաձայնությանհանգեցնել բոլոր այլակերպ մրցակցային շուկաներում, երբ ձեռնարկությունները խաղում են մի խաղ, որն ասում է. «Դու ի՛մ շուկան մի զավթիր, ես էլ քոնը չեմ զավթի»: Ձեռնարկությունների համագործակցություճը կարող է վնասել սպառողներին, ինչպես ցույց տրվեց նկար 8-6-ում, որտեղ դավադիր համաձայնությունը բարձրացրեց գները ե վնասեց

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

Ա.

Ռիսկի

Վերավաճառողներընրանք են, ովքեր ապրանքը գնում ու վաճառում են՝ ակնկալելով շահույթ ստանալ տարբեր շուկաներում ապրանքների գճերի տարբերություններից: Նրանք ապրանքները տեղափոխում են տարածության մեջ՝ ցածր գնով շուկաներից դեպի բարձր գնով շուկաներ, Լ ժամանակի մեջ` լիության ժամանակներից դեպի սակավության ժամանակներ, ն ճույնիսկ բնության անորոշ վիճակներից դեպի այնպիսի ժամանակներ, երբ ապրանքը ինչ-որ պատճառովդառնում է սակավ:

Վերավաճառողների ն ռիսկախույս վերավաճառողների գործունեությունը, որի նպատակը շահույթ ստանալն է, միտում ունի գնի որոշակի հաւ/ասարակշռություն առաջացնել տարածության ե ժամանակի մեջ: Այսպիսի շուկայական հավասարակշռությունները զրոյական շահույթով ելքեր են,

անորոշության տնտեսագիտություն

ոս դուս Թւսմոիոնեռս :ԱՅՈսվոՀ ըող ԱմոյսվոոՀ վմղդ -նսծոնողո| մզմմոտ ովիոտ 1 6Ոսծ Ամս 'զ ցկտում/նոտվմզդուսվտՀ վնոոլ մոս Թյսծոկոռով դվրոոժծդոսո մաղ :ըյսծյզ մյսՌդոժոմյս/ մմզցտսԵօ 1/ո ռող մմղդճոսվոՀծ վմղդնսծոնող| դզ ըւսդծորողմղդ ՁԺռսմս'ԱմզցոյսվոՀ Ղոդ ոզղիոջգվ '`ղսԹասմտիտնեռսոտղ մզդդւս(ԹյսնսօմսԵմղմմտտ դ ըողսմ -ոի մգսմս 'ցվմղդնսծոնող| մ ոյւսսոմղդ ԱմԺօտիծսսոհդողոդռըովվվնոոլ ՝չ

տոմի վծկոդոտը մյւսԹդոժոմյնք դղ ըուսնեռղ մոմոդոռվը Ժդսմս 'մդյս/ -Վւսմոիոցեռս ոտկ մմզդդս/8յսնսօմսԵ ծդզմվ ուսմտդմ դզ ոզիոոչդվ'ոյսծ -ոսսող վը դորդ վրողյսՀ դզ ըւսնեոռխփ Հդսմս 'մզընսկ վյ.զիտ ոռ սղ -Ազ Ղ4 1 ուսմվոոդոյւսուս դդս(Հյսոզտ վմղնոոլ :մմղդղոավիռմվ դո18յսծ -զնետոխփ ցոկոտմտիոնետս 6ծսրո Ղ վմզդդւս(8ւսմոտիտսոկ 'վմզդցյս/ -Ցյւսողտդտդվլոդտ 'վմղդդղսԹյսկմոռսզօ դզ տոՀ ըյւսմդո դողոոզտդջ

դյս(8յսողտ վմզնոոլ

"9 ՛շ

:ԱմղդկոՀսցոողղկ դոԹյսմղօ Ղ մուս յսձնսսո դդս(4 4 ըւսմեոիսվոոռ -ՀՀսմտիոսող 'ոյսիմոի 1 դս Թւսցողոմոնտոժձ վմզժ զող) նղտմս 'ոյսմղդ -Օղս(ԱւսողտդտցոկորողւսՀ օոծոտԵեմտեռգզոռ ովդռոսդ մօողղ :իսյզդոը -կտո ռս Յսմետիսվոոռ ցռողտկոմտոռով1զտոոճվը Վ նսմող մռոս(Մյսմ -տիոսող 'դզ ուսինսո|ոջ մմզդցողսՀ մսիոդոտը դոԹյսմեռիսվոոռ մԱզ :մրո/Թյսմսիոմոցռվ Ամսփվմդոմտդմ տոոոդզմոմռո ղ վեզղտտիդտկոնմ մղցմովտտտհ: ոլողդտ իսիծ օղը դզդվ) մս "լ տշղքոմսռո՝ ՛դղ տովոլ մմ ոհ ցոԹյսղդյսօմսԵ վմզդոհյսՀ ռողոմեռիսվոոռ տղիռդգսքնվը-օ -ոմ

-ղդցտո

սՍղոնմող -ոք նսիոոփտոդո Թյսմողոտեօ 4 ուսդծոմցմոմ 'ըուսմզդկոթվիռոմվշսմսդ -ո մղմմոտտՀս1զդ6ղմտոտիովմոյւսսոհո իսզդեօ Ղտզվիսմս 'զ տղզիովոՀ Առղս(Թյսմեռղիսվորոր մորով վմղզգտովդո իսիմ օզը վդվլ վլղզոոսնդմմս 'վմսղոտըմմսփ վովոռրո 1 ոյսցոքոմ Ղ ուսդծմղզիմկովս օղը դողոտով -Օոտ մյս Թյսմեռիսվոտը :ըոյսմղդկոթվիոմվ դողոդմ մղմմոտ ՛յսզդծոդ Հսրոկ մոյւսսոտո դզ օտիկով մուսսփո վղովս Հս դոս Ասմետիսվոտը ՝ջ իսսոջտոխր վմզդմովոտոփ տոլոմքն 1/ո ռող ցոիվոը 'վվղնմվ մուսեռիդ մոմոդուցմսկ դո ասմողտտեօ դզտ -ոմհ վեողիոմս 'դզցեղ դւսԹյսմետիսվոոտ կվնմոն մս '1 ըւսմնոցդզ մ1 -զփոո՛սղ| ծվփղովլյ:մմզդուս(Այսմնոմվ նսձդտվտփիհովս իսըյսոոտո ռող -ոկվտոոզժոն 0 Այսդյսնդմ դզ մմղդտովդո մս '1 ոոսնդիո'6վդւս/8յսմող -ոտտեօ դցվրոգցոնվտո նսետիդ 1 ոյսո|մ մմս 'ԱՀդւսմեկո դտկոտվետողտդտ յ1սզփոո՛յսո| 6վղովլյ :վղովս վոոդռոծդո ըզննդմ ովյտտ դռղզդյս/8յսմ -սնիտմոդվ վմմտցմսեոդկմկ դվմղցտտվդո մմղզդտկւսծ վմսոջոիտմղի `Բ

:ԱՎՈսսոցմսԵմոտկոտեօ դզմսդրողոմտողվ դռնով շոմոմ -զի վմզցդժդոմոո (դզ մջմում մմղդԵ մմզ) մղդկոդտրոք ռոթյսիտկտո վո -ղն (ցըղմօտ մմղդԵ մմղ) 8վմղզդկոռոնոք դոԹւսվ) 1 ոուսդծոդողոմվ դմս '՛Ղ դոոը վբեվդտոլղը վմսզջ վ/զդտոզտգցտ մդոմցըիսդոծնրո Դզմսիոփոչ մոս Հյսդւսրողցռո դտրսոհո ղՂ վե Վ ըղսինսճտվ դվմղդնսսոջոիոմղի մս իսդոժալյ :դղ օտիսչկոմտոռտիովմմզդդւս(8սմտկոտԵօ դվրոդոնվտոո դվմզդղտջվի Հսմսդո դձ դմղմոլոօ դվրոդոնվտո դտոլոտտոփոոտնով ռվմզդկոտդորոք մզմմոտ 'դվմզդդոծմշոօոմոտ մզմմոտ մմղ յս

-յՀսդմ ոտ

ԴՈՈ/ՍՉ ՎՍՊՈՂՈՄԵՌ ԻՉ մոմՈՓՂՈւ

մոմոծոնո

Ք0ՍՏՎԵՈՈՉՏՂՏԱՍԴՎՈ

1/1

ՖԵ81

ՄԱ

ԵՎ ԽԱՂԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՎԱՐՔՈՒՄ

ԿԵՈՐՈՇՈՒԹՅՈՒՆԸ

Խաղերի տեսության մեջ խաղացողների ռազմավարություն ընտրելու բաճՇալինթե՛ սեփական ն թե՛ հակառակորդի նպատակներիմասին մտածելն է` երբեք չմոռանալով, որ հակառակ կողմն անում է նույնը: Տնտեսագիտության մեջ կամ այլ բնագավառում խաղալիս ենթադրեք, որ հակառակորդները կընտրեն իրենց ամենալավ հնարավորությունները: Այնուհետն ձեր ռազմավարությունն ընտրեք այնպես, որ առավելագույնի հասցնեք ձեր շահույթը՝ միշտ ենթադրելով, որ հակառակորդընույն ձեովէ վերլուծում ձեր հնարավորությունները:

Երբեմն կա գերիշխող ռազմավարություն, որը լավագույնն է, անկախ նրանից, թե ինչպես կվարվի հակառակորդը: Ավելի հաճախ մենք Նեշի հավասարակշռությունը (կամ չհամագործակցված հավասարակշռությունը) համարում ենք ամենաօգտաբերը:Նեշի հավասարակշռությունն այնպիսի հավասարակշռություն է, երբ խաղացողներիցոչ մեկը մյուս խաղացողի տրված ռազմավարության դեպքում իր շահումը չի կարող ավելացնել: Երբեմն կողմերը կարող են դավադիր համաձայնության գալ կամ համագործակցել, որն առաջացնում է համագործակցվածհավասարակշ-

ռություն:

10.

Առանց արտաքին ազդակների կատարյալ մրցակցային շուկաներում Նեշի հավասարակշռությունը հանգեցնում է նպաստավոր ելքի, որտեղ անտեսանելի ձեռքի թեորեմը ցույց է տալիս, թե ձեռնարկություններն առանց դավադիր համաձայնության ինչպես են սահմանային ծախքին հավասար գներով արտադրանք տալիս, ն թե համընդհանուր հավասարակշռությունն ինչքանով է արդյունավետ: Այնուամենայնիվ, չհամագործակցելը երբեմն հանգեցնում է հասարակական չարիքի, երբ, օրինակ, մրցակիցներն աղտոտում են մոլորակը կամ մտնում հսկայական միջոցներ կլանող սպառազինությունների մրցավազքի մեջ: Այս դեպքերում հասարակական համագործակցությունը պետք է դուրս մղի մասնավոր մրցակցությանը:

ՎԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԿՐԿՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՐ

Ռիսկը ն անորոշությունը

տարածականԳ հավասարակշ-

ռություն

տարեժամանակիգների կատարյալ պատկեր վերավաճառք, ռիսկազերծվերավաճառք, կրկնագոր-

ծարք

ռիսկից խուսափում ն նվազող սահմանային օգտակա-

րություն

սպառման կայունություն

կայունություն

Կան-

ապահովագրությունըԿռիսկի սփռումը անապաապահովագրելի նե հովագրելի ռիսկ հասարակականն մասնավոր ապահովագրութ-

գերիշխող ռազմավարություն ն հավասարակշռություն .Նեշի հավասարակշռություն (կամ՝ կայուն կետ) համագործակցվածն չհամագործակցված հավասա-

Խաղերի տեսություն

.,բանտարկյալիերկընտրանքը մրցակցությունը ն այլասիրությունը ակն ընդ ական, ատամն ընդ

յուն բարոյական վտանգ, անբարենպաստ ընտրանք

., խաղացողներ, ռազմավարություն, շահումներ շահումների աղյուսակ

րակշռություն

ատաման

դղ դտոյսը

մմսԹդոժոմյմ/ մմզդոյսվ Հող դտհոմվ վմղմղ -ոԶ :իսմզփոչջղդքոմ Ետիդ վմզդուսմ( Թասոս -ոօ Ղ վմղդժդոմոտ նսիօյսըմղդ մռղս(Թյսմսի -ոդոիսվ ոտկ 'վմղփոչղդքոմ բող վմղոմոր 6ռոստ մս դորօսրմղդ Այսցողոտմոնոժ 1զմտդմ Վ նսմտհ մմյմ/ վմտղստ տտետ ըոտհկ Յոտժոմյսք 5վմղզդմկմզ :8վդսԹյսդոկոժոն -ոժ վմտղստ դվմոտմո օՌՈիղվող (իսմղդնմով) -վը) Ամզցտսրողղ ռոկոմվ մյսդտվնըմ վմղդ -մկմղ Հսկմղ ովյոտ Վ ԾՈսծ մմս 'ԱԺդոմտդմկմղ յտաղդոհովոխթ մմյստղստ տոծո օոիմղմ ոյս վմզդըոսվոՀ վ-6-Ց մտղդ ԺզիմտտվՆ"յլ -տուսմնո

:ԱմյսԹդոմ ըսմոնով տշվք Հ7 դմ.սծ.սլ, ճվմղդտզկտողտ որտ ՅՀզմտոծույ

-տմյսմ

«մմ ՛

-դցոսդոտտտ

ցոբստո

ցղովս վմզցորսո)

Աո ակուեա Գոմոր

թռի

-ոտհկնոչ մդղս/Թւսծղմզդսղօ Ղ մմվլզտվե վն -սսոցտիոմզի :վմդ լ մտզիո մհզը լղմս մղովս

Աո դաավիցԱվ ւ ոաշոր Հոմս

:«ռորդմով |

մօմոմ 1ղղմոծռղ ոտ դողոդվմօցտ 1գմոռով 1 Ժտղո Ամսոռոիտմզի :մմղ դոժ 'դղսրող -յտ փզիտ ըոսդցմոն մմղցե Ղ մմզդկոծոնհո Հս ցմղՂդդւսմ ասկոդվմօօմտտդղ ըյսդծտն -ղքյս ռող ժգտմղ :մմղդնսդծզիսկ նոնոժոտ մմզդնսդզ Ետմե ըսիտչմտվց դոմ ղք մի -ո1 փղիտ դմզդնսսոցոիոմգԻ» սդ/ո/սմտց 3 դոս ժսսՀչկոմոոռտիով վչղՂ դովը ոն մս "Ղոռ Ժղիտ ԾՈստ :1 ոս(ժսսչկոմոոտիով վշՂ մորով վմգոմտդմկմղ վլտրմոտդոմ մղ վղոնդտի Որվ-չ-8 մոհդ մս 'ղիտ 6Ոստ ՛6 դորդսմըմմզօ դտո(8յսողտվմզն -ոո| տոմ ժզդոմոդղզը որ :«վոյս ոս(մսկոդ -ոՀչդ դոկոյ դուս Ասծկոցմսետքով ըյսվմոո| -Հո վ իսմղդկոմոցորով Ղ իսմզդդոս(83սՉԱսԵ -ոծդով "'իսըյստստնը :ռվվտչ դոկոկոմոո -ով 1 Առսոտդի մուս ասդրոջորով մվնտիոն ըւսվմոով չտնսծզուս: մզոկտնետ դվմժոտմը» Ց :Ամղղփտոթտ ոյսռխփ Վ ոզոչդվ մմվեոռրոցոն

-ով

դո(Յյսնսկովտոմզի վմզդոուս(Եյսդվեոսոտո

ղձ 'ղիտ

-ոտդոնվտո -ոԱյսք Ամս

6Ոսծ իսմեռղօեԵ :իս-000յ 3 ուսկտփ միվճ վմղդսվմմվ վընսկ մյսՌռոժ 'մմվետդրոծոնով դո Թյսնսկովոմ

-Ղի վմզդդւս(Աւսդվեոսոթհո 1ոնող| լ նսմող մզն 3դ,Վ:վմեռիուծմը վյոցոտձմղիցո վմզգդոս/ -յլսդվեոտսոխհո 1 ոյսմղմ մոս Թյսմոիոնեռս վովտորո մս 'Վղիտ 6Ոոսծ ծվոյսծզտսը վ-ֆ-8 մոհդ իսլզիտեՕ :ռվիմ վմզդսվծճմվվ-ր 4 ըս միվձ վմզցսվցմվ մվ դ--յ -Քղդոռոոտտոխփհոռնով ոյսմոտ նմսձու :ց0վգողռոիձլ-1 դ-0 ցոժ 'մզդ -սվձմվ վլ.զիտ իսոսղկստՕլ 1 ողսրողոնղտ դ-ր ցվդոոիձճ լ իսստջտոփ ն :ռվտրղ1զսշկտԵծ ՀսԵ Վ ուսգռոկգռոծդ-յ կով 'մդո(մյսմզտմզե յ 1 ուսցողցոծ մռյս(41սմզտվզե ր "չ 1ղծդտեռմզՂԵ :Աոոցի դտղտողտդտնսծոճոսո իսժռողտղվ ոմն Ժղմտոծուց :ժցոծդով ցող -տզմժ 1 քսիմոմտտ(ով ԱՅսոցոիոմգի ցմզե -տկովս Հմդզմնոժդզ :դվմստջոիոմզի մղե -ոհովս Ղ ռվմնոցտիոմզի դվծղմղմ իոտմըով տտի

ԵՑ ոակմնիտ մոռոտոմով ամսեր 'մմղդդւս/8յսկղնղտ

օոիմնոնոմտ

ծդղմ

հ Վդսմս 'Ամղդոոս(Աւսկմոռսղօ նսսոօոիոմղի ոՈսոլոհովս դվձմզի վմզռդողտիձ դողո-096յ ՛9 :ըՂսսզցդԱո՞ս( -Ձւսմսիոտմոդվ դտրոյշոմ 1ոլմոտող ոլմոը -ով վղովս դորմնմղդ նո ' ողոչդվ մմդւսիոմ -վ դո այսցռողոփզղո օտիմծ դղմսդրու դոՅյսկ -մոսզց որո զմ Ղղմտոծոմ Յզ ն սմող :(մոը -տվ «տդգջնզտո3Հվեմտկորովմղե նսծդքմո մոսն դսփվո յ Ծդզոտ) ըոսմնմզդ իսկովս լ ողսմոտող դոս(սկմոդսզօ զղմս Յդզմնոցդոզ ՛օ ղսմղդկտդոոք մզմմտտ Ղ ըղսմզդդոծ մղմմտտ Ամղդդղս/81սմզմմոտ -Աշտոմոտ վմզցե ցվլ Ժ.վովոտռվ 'բոսցմող Հգ 30.Վ :ցվյ մժ մջմոմ տտշ Ամզծովոօ դորմնոոսՓ :մոտը -սփ վմցոմնոտմո դողոողտդտոնոս/Ե վմկմղ մլ ուսդկդԱ դվմզդողոսշ վմզդժմզժը դողտողտ -ցտոնդս/Ե դվմզդմեկո վմոտն նմսմզդդվդողտջ-ֆ :ԱմզդդւսԹյսմզմմոտ մսղմող դո/8սմեռիսվ -ոհոոտ Ղ մսիոդոռը -Բ դոկողոմոոտվ Ժզղկմտիճյ :դո/սմողոտԵօ մ՛սդ -ովնդմ դոսԵողզիոստ վգդծզեդողվհ ողիոշդվԱր -Հսծզմոոռիով վմղդտսըողղ զ4 'Ժզմտոծոմ '"ստզվ Ղ ձոսու Ծվոյսովշոմոմզի վտրողղ մզդ -տովդո մզմմտտ դզ ըդսդտորողմզդ Ամզոտը վ-շց մոդ մս "իսմզմնոձդզ :մմզդմՈսսոօմսԵ տոմ դոսդ դո(այսմողտտեօ դռզուս դոս ղվնմտը մս 'դվլ ըյսմոոով մմզդծվկոդընսդ դոլ յսկտմոտոոով ոյւսոթցգր 2 ռոնոխփոմղի ոյսդծոդ 1տմԱոտող ՛լ Հարո

:ԱմղդԵ վղոդոոոքղմոտ

1 ո

Ղոչռվ դձսոջտիոմղի

ՍՈՈՈԷ ՂՈՈԴՍՈՂՂԺմՂՔՄՈԷ

ԴՈո/Ս2 ԿԱՊՈԾՂՈՄՆՈԻԶ մոմՈծՂՈւ

մոմոԾՈՍՈ Ղ/ՍՔԶՈՍՏՎԵՈՈՉՏՈՏԱՄԳՎՈ

ՄԱ

ԱՆՈՐՈՇՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԽԱՂԵՐԸ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՎԱՐՔՈՒՄ

Ազատ առնտուրը

հովանավորությունը ԱՍՆ Լ.

ո".

Ազատառնտուր:

.Ջ

., Հովանավորություն "

Ը":Տ6100

Ազատ Ճապոնիա

առետուր

րություն

Նկար

8-9.

ԱՆ

Նեշի հավասարակշռություն Յամագործակցված հավասարակշռություն

Երկրներն առետրից շահում են, իսկ առնտրի պատերազմից՝

Ճապոնիան ն Միացյալ Նահանգները կարող են համագործակցված հավասարակշռության հանգել ըստ Ա վանդակում պատկերված ելքի, որտեղ նրանք ներմուծման բոլոր մաքսերը Կ բաժնեչափերը կրճատում են` ազատ առնտրի առավելություններից օգտվելու համար: Այնու-

ա) Թվարկեք չորս ելքերը ն հաշվեք համաշխարհային եկամուտն ու յուրաքանչյուր երկրի ազգային եկամուտը: բ) Ցույց տվեք, որ չհամագործակցելով(առանց համաձայնության ն ելնելով իրենց սեփական ազգային շահերից) երկրները առետրային պատերազմի կհանգեն Նեշի հավասարակշռության Դ վանդակում: Առնտրային պատերազմն ի՞նչ ազդեցություն կունենա ամբողջ համաշխարհային եկամտի վրա: գ) Եկամտի վրա ի՞նչ ազդեցություն կունենա այնպիսի առնտրական համաձայնագիրը, որը վերացնում է առետրի ամեն տեսակ սահմանափակումները ն ընձեռում ազատ առնետրիհնարավորություն: Այդ արդյունքը կապեք բանտարկյալի երկընտրանքի հետ: դ) Երկրներից յուրաքանչյուրն առնտրական համաձայնության պարագայում «խաբելու» դրդապատճառներ ունի՞: Ի՞նչ տեղի կունենա, եթե խաբելը հանգեցնի հակընդդիմության ն դրանով իսկ` բարձր ներմուծման մաքսերով ելքի: 12. Ապահովագրության հիմնախնդիր: Քնճնարկեք նկար 8-3-ի խնդիրը, որտեղ սպառողը մտածում է՝ արդյո՞ք հակահրդեհային ապահո-

տուժում

ամենայնիվ, ներմուծման վրա սահմանափակումներ դնելով` յուրաքանչյուրը «խաբելու» գայթակղություն կունենա` երկրի ներսում հավելյալ եկամուտ ստանալով, բայց ե վնասելով համաշխարհային ընդհանուր եկամտին:

վագրություն գնի, թե՞ ոչ: Այնտեղ պատկերված կորերը, որոնք ցույց են տալիս տնավորման ծառայություններիսահմանային օգտակարությունը, նույնն են իրավիճակներից յուրաքանչյուրի համար: Տճային տնտեսությունը սպառում է 6 Ք միավոր, երբ ապահովագրություն ն հրդեհ չկան, իսկ հրդեհը սպառումը կրճատում է 5 միավորով: Եթե հրդեհի հավանականությունը 1/5 է, հաշվեք առանց ապահոօգտակարությունը, որը մագրության սպասվող հավասար է յուրաքանչյուր իրավիճակի (հրդեհ կա կամ հրդեհ չկա) հավանականության ն դրա օգտակարության(ՊՊ կորից ներքն ընկած մակերեսը սպառման համապատասխան մակարդակի համար) արտադրյալին: Բացատրեք, թե ճկար 8-3 (ա)-ն ինչու է պատկերում ապահովագրմանբացակայության դեպքը: Այնուհետն ենթադրենք, թե տնային տնտեսությունը կարող է լրիվ փոխհատուցումով արդար հակահրդեհային ապահովագրություն գնել: Սա «արդար գրազ» է, քանի որ ապահովագրության վճարը հավասար է կորստի սպասվող արժեքին: Բացատրեք, թե նկար 8-3 (բ)-ն ինչու է պատկերում ապահովագրության դեպքը: Հաշվեք սպասվող օգտակարությունը ապահովագրության դեպքում: ՊՊ

ՍԻԿՈՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՌԱՃԱՐԿԸՊԱՅԱՆՋԱՐԿԸԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ

13.

Վերջապես, ցույց տվեք, որ մուգ մոխրագույն մակերեսը աջից վերջին գծագրում ցույց է տալիս սպասվող օգտակարության աճը: Բարդ խնդիր վիճակագրությանդասընթացների ուսանողների համար: Դիցուք` տաքսիների ընկերություններից յուրաքանչյուրի պատահարներիթիվն ունի «բնականոնբաշխում»` Փ-Ֆֆ3.000միջին շեղումով ն մոտ ֆ50.000 միջին վնասով: Այժմ ենթադրենք՝ նրանք փոխադարձ վերաապահովագրման միջոցով միացնում են, իրենց ռիսկերը: Ցույց տվեք, որ այս դեպքում նրանք կունենան Ֆ200.000 միջին ընդհանուր կորուստ (կամ հավասար բաժիններով յուրաքանչյուրը` դարձյալ 50.000 դոլարի կորուստ: Սակայն այժմ լրիվ դիսպերսիան կազմում է միայն 4:(Ֆ3.000)՛ կամ օ-462-36.000.000Հ(6.000)): Վետնաբար, յուրաքանչյուրի միջին շեղումը միայն Ֆ1.500ՀՖ6.000/4 է, այսինքն՝ չափը քառապատկելով՝ նրանք կիսում են ռիսկը: չորս

Կարո՞ղեք նույն տրամաբանությամբ րել հետնյալը.

բացատ-

ա) Եթե ձեր հարստությունը բաժանեք չորս անկախ մասերի, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի նույն միջին հատույցը ն նույն (անկախ) դիսպերսիան, ապա ձեր արժեթղթերի փաթեթիդիսպերսիան կկիսվի: բ) Վանրային ծառայությունների միմյանցից անկախ երկու համակարգերի առավելագույն պահանջարկի միավորումը կփոքրացնի կրկնապատիկպահեստային կարողություն ունենալու անհրաժեշտությունը: գ) Ընկերությանն անհրաժեշտ պաշարն աճում է նրա անկախ հաճախորդների թվի քառակուսի արմատին համամասնական արագությամբ: ՀՎետնաբար,չորս անգամ մեծ ձեռնարկության համար վաճառքի յուրաքանչյուր միավորին ընկնող պաշարի ծախքը երկու անգամ փոքր կլինի:

ՄԱՍ

ԵՐԿՐՈՐԴ

ԵՎՇԱՀՈՒՅԹ.

ՎԱՐՁԱՎՇԱՐ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁ,

ԵԿԱՄՏԻ ԲԱՇԽՈՒՄ

Անցնելիքուղին

Այս դարիմեծ մասում տնտեսականաճի պտուղներըլայնորեն բաժանվելեն ամերիկյանհասարակության բոլոր խմբերիմիջն: Վանկարծ1980-ականթվականներինմի նոր պատկերառաջացավ,երբ բարձր եկամտովխմբերըվայելում էին իրենց աճող իրական եկամուտները,մինչդեռ չքավորները ւտտառապում էին խորացողանօթնանությունիցն զրկանքներից:Վաջորդչորս գլուխներումվերլուծհովում են գործոնայինվաստակին եկամտիհիմնականորոշիչները՝աշխատողիաշխատավարձը, ն ղի վարձավճարը արւոադրամիջոցներից գոյացածշահույթը: Գործոնայինեկամտի հիմունքները յուրացնելով՝ կարող ենք ըմբռնել հարուստներին չքավորների տարամիտվողճակատագրերը:

ԳԼՈՒԽ

ԵԿԱՄՈՒՏԸ ԵՎ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԳՆՈՐՈՇՈՒՄԸ

ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԻ

Գիտե՞ս,էռնեստ, հարուստներըմեզանից տարբերվումեն:

Ֆ.ՍկոտՖիցջերալդ Այո՛, գիտեմ: Նրանց փողը մերից շատ է: էռնեստ

Հեմինգուեյ

.յոտայի նման հսկա ձեռնարկությունների միլիարդավոր դոլարների շահույթի աղբյուրը: Եկամտի բաշխման հարցերն ամբողջ տն-տեսագիտության ամենահակասական հարցերն են: Ոմանք պնդում են, թե բարձր եկամուտը անցարդյունքների բաշխմամբ՝ այն հարցով, թետնտեսության արտադրածբարիքներն ու/ պիտի վայե յալի ժառանգության ն բարեպատեհության ալիչ Այս հարցը վերաբերում է եկամտի բաշխման ճարդարացի արդյունք է, մինչդեռ աղքատություտեսությանը, որն ուսումնասիրում է, թե հասարանը խտրականության ն հնարավորությունների ու մեջ եկամուտներն հարստությունը կության : բացակայության արդյունք է: Մյուսները հավաինչպես են բաշխվում: Եկամտի բաշխման տե։տացած են, որ մարդիկ ստանում են այն, ինչի սությունը զբաղվում է այն հարցով, թե ինչու որոշ արժանի են, ն շուկայական բաշխմանը միջամմարդկանց տարեկան վճարում են մեկ միլիոն դոտելը կվնասի տնտեսության արդյունավետությալար, մինչդեռ մյուսները դժվարանում են թեկուզ նը, ն ի վերջո յուրաքանչյուրի համար էլ վատ նվազագույն աշխատավարձով որնէ աշխատանք կլինի, Լայնաշերտ միջակայքում են նրանք, ովգտնել: Ինչու՞ Տոկիոյում կամ Մանհատենում քեր հավատացած են, որ կառավարությունը գտնվող կայքի մեկ քառակուսի ոտնաչափի վարպետք է իր իշխանությունն օգտագործի` երաշաէ, ձավճարը հազարավոր դոլարներ մինչդեռ .խավորելով, որ սոցիալական պաշտպանության է վաճառվել ճապատում հողի ակրը կարող ընդա- ցանցը կպարուրի նրանց, ում եկամուտը որոշ մենըմի քանի դոլարով: Եվ ո՞րն է Էքսոնի կամԹո- ., արժանավայել կենսամակարդակից ցածր է:

Ապրանքային շուկաներին վերաբերող գլուխներում ուսումնասիրեցինք, թե շուկաներն ինչպես են որոշում` հնչ արտադրել: Հասարակությունը ճան մտահոգված է տնտեսականգործունեության

Ա. ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱՑՄԱՆ

ՊՏՈՒՂՆԵՐԸ

Արդյունաբերական հեղաշրջմանը ճախորդած ժամանակաշրջանը եկամտի մակարդակի ու բաշխման աստիճանական դանդաղ աճի ականատես էր աշխարհի այն տարածաշրջաններում, որոնց վերաբերյալ վիճակագրական տվյալներ ունենք: Տեխնոլոգիական ն հասարակական փոփոխությունների գալուստը՝ կապված արդյունաբերական հեղաշրջման հետ, սկսած մոտավորապես 1770 թվականից հանգեցրեց աշխատավարձի կտրուկ փոփոխությունների ն, ըստ դասակարգերի պարզորոշ սահմանազատման հասա-

րակության տրոհմանը կապիտալիստներիու աշխատավորների: Այս երնույթի վրա ուշադրություն են դարձրել կապիտալիզմիառաջին քննադատները, մասնավորապես` Կարլ Մարքսը: Նա ն Ֆրիդրիխ էնգելը 1848 թվականին գրել են. ժամանակակից բանվորը..., արդյունաբերության առաջընթացի հետ չի բարձրանում, այլ ավելի ու ավելի ցած է իջնում իր սեփական դասակարգային գոյության պայմաններից:Բանվորը դառնում է ընչա-

ԵԿԱՄՈՒՏԸԵՎ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆԳՈՐԾՈՆՆԵՐԻ ԳՆՈՐՈՇՈՒՍԸ

Տնտեսական առաջընթացը 1890-1990

թվականներին

ժամավարձիդրույք (անփոփոխգներով)

4001ԷԼ. «3

Յ Ձ-

Ց Յ

Ց «3

Յ ռ.

Ց օ

Ն Փ

80՛70՛

Միջին աշխատաժամանակ

լ 1890 1900

Թվական Նկար 9-1. Աշխատավարձը բարձրացել է, իսկ աշխատաժամանակը՝ նվազել Տեխնոլոգիական առաջընջացին ն արտադրաապրանքների կատարելագործմանըզուգընջաց ամերիկյան աշխատավորները ավելի բարձրըաշխատավարձ

զուրկ, ն ընչազրկությունն էլ ավելի արագէ աճում, քան բնակչությունն ու հարստությունը:

Թեպետ արդյունաբերական կապիտալիզմին վերաբերող Մարքսի շատ կանխատեսումներ ճիշտ դուրս եկան, սակայն աշխատավոր դասակարգի ճակատագրին վերաբերող նրա կանխատեսումը չափազանց հեռու էր իրականությունից: Նրա այն պնդումը, թե աշխատավորները գնալով ավելի ու ավելի կաղքատանան, պատմական ն վիճակագրական հետազոտություններովչի հաս-

տատվում:

Եվրոպայում ն Ամերիկայում իրական աշխատավարձի կայուն, տնական բարձրացում որոշաԿ. Մարքս ն Ֆ. էնգելս, Կոմունիստական կուսակցության մանիֆեստը(1848), բազմիցս վերահրատարակված:

ստացել, թեպետ աշխատել են ավելի քիչ: Բանվոր դասակարգի աղքատացման մասին Մարքսի կանխատեսումը հեռու էր պատմական ճշմարտությունից: են

կիորեն եղել է, եթե նկատի ունենանք միջին աշխատողի սննդամթերք, հագուստ ն բնակարան գնելու հնարավորության չափանիշները, ինչպես ճան բնակչության առողջական վիճակը ն կյանքի տնողությունը: Արդյունաբերական շուկայական տնտեսություններին վերաբերող այս փաստը պարզ է դառնում ստորն ներկայացված վիճակագրությունից: Հիմնական փաստերը գծապատկերով արտահայտվածեն նկար 9-1-ում: Պատմաբանները երբեմն մանրամասնորեն անդրադառնում են արդյունաբերական հեղաշրջման չարիքներին ն աղտոտված քաղաքներում չքավորության մատնված զանգվածների վիճակին: Իրականում ճույնիսկ Դիկենսի վեպը հազիվ թե ինչպես հարկն է ներկայացնի տասնիններորդ

ՎԱՐՁԱՎՇԱՐԵՎ ՇԱՅՈՒՅՅԹԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՄ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁ

դարի գործարանում երեխաների աշխատանքային սոսկալի պայմանները, աշխատատեղի վտանգավորություն ե սանիտարական վատ պայմանները: 84-ժամյա աշխատանքայինշաբաթը գերակշռող կանոն էր` նախաճաշի ն երբեմն

ընթրիքի ընդմիջումներով: 6 տարեկան երեխայից զգալի չափով աշխատանք էր քամվում, իսկ եթե կինը ջուլհակահաստոցի տակ կորցնում էր երկու մատը, ի՞նչ փույթ, չէ որ նա ուներ ես ութ

մատ:

Այսպիսի մռայլ պատկերը հաճախ մարդ կանց ստիպել է մտածել, որ արդյունաբերական հեղաշրջումը բանվոր դասակարգի համար հետընթաց քայլ էր: Մարդիկ ավելի լավ չէի՞ն զգում ագարակում, քան թե գործարանում: Հավանաբար՝ ոչ: Չքավորությունն ուղղակի ավելի տեսանելի էր քաղաքներում: Առողջ ու զվարթ գյուղաշխարհի հովվերգական պատկերը` բնակեցված մարմնեղ հողատերերով ն երջանիկ գյուղացիությամբ, պատմական առասպել է, որը չի հաստատվում աշխարհի մեծ մասում կատարվածվիճակագրականհետազոտություններով: Ժամանակակից պատմաբաններնընդգծում են, որ արդյունաբերական ներկայի պայմաննե-

Եկամտի տեսակը

Աշխատանքի եկամուտ Աշխատավարձն լրավճար Աշխատանքի այլ եկամուտ Անհատական ձեռնարկատիրոջ ե-

կամուտ

Շահութաբաժին Շահ

Փոխանցիկվճարումներ Սոցիալականապահովություն,զուտ

Աղյուսակ

9-1.

ԵԿԱՄՈՒՏ ԵՎ ՀԱՐՍՏՈՒԹՅՈՒՆ

..Եկամուտնու հարստությունը անհատի տնտեսական վիճակը որոշելիս ամենից հաճախ օգտագործվող երկու չափանիշներն են: Սկսում ենք այս երկու առանցքային հասկացությունները սահմանելուց ն դրանց գլխավոր բաղադրիչներն ուսումնասիրելուց: Եկամուտը տվյալ ժամանակամիջոցում (սովորաբար մեկ տարում) որնէ անհատի կամ տնային տնտեսության ստացած ամբողջ վաստակն է

Տնային տնտեսության միջին եկամուտը հարկումից առաջ

Ֆ29.000 2.800

Ղ1.300 7.300

Ղ1.300 3.700

Ընդամենը

.,կալվածատերերին:

4.300

Սեւիականությանեկամուտ Վարձավճար

Այլք

որքան էլ դրանք անբարենպաստթվան, այնուամենայնիվ, կենսամճակարդակի էական բարելավումների են հանգեցրել նախորդ դարերի ագ.րարայինֆեոդալիզմի կամ չկարգավորվող լեսե ֆերի համեմատությամբ: Արդյունաբերական հեղաշրջմանը նախորդածչորս դարերի ընթացքում իրական աշխատավարձը տատանվել է վեր ու վար, իսկ դրանից հետո հսկայական աճ է ունեցել: Ներկայիս միջին աշխատողը իր տնօրինած եկամտով կարող է գնել ապրանքների այնպիսի բազմազանություն, որը կշլացներ միջնադարի րը,

Օրինակներ

Ավտոշինարարիաշխատավարձ,ուսուցչի ռոճիկ ՁԻԷՄ-ի մուծում կենսաթոշակի հիմնադրամին Փաստաբանի բաժինը գործընկերության վաստակից

Տնատիրոջ ստացած բնակվարձ Շահութաբաժին ԱյԲիէմ-ից Խնայողական հաշվից ստացվող շահ Սոցիալական վճարումներ՝հանած մուծումներ Գործազրկության ապահովագրություն, սոցիալական նպաստներԱնայլն

Ֆ49.800

Անձնական եկամտի հիմնական աղբյուրները,

Ամերիկյանտնային տնտեսություններնիրենց եկամուտների մեծ մասը վաստակում են աշխատավարձին ռոճիկի տեսքով, սակայն սեփականությանեկամուտը ավելացնում է հարուստների եկամուտը, իսկ կառավարությանփոխանցիկ

թվական

վճարումները կարնոր օժանդակությանեն չքավորների համար: (Աղբյուրը՝ Ս. Տ. ԶճքՅոոծոէ օՒ Շօոոոոծ/66, ՑսԹս օէ էհռ Շտոտստ, Շարտու Քօքս/եօո Խ6քօրտ. Տ6ոՈՅՏ Ք-60):

ԵԿԱՄՈՒՏԸԵՎ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԳՈՐՕՈՆՆԵՈԻԳՆՈՈՈՇՈՒՍԸ

«`

Ամերիկայի տնային տնտեսությունների ունեցվածքը, 1988 ՈՒնեցվածքի տեսակը

Ամբողջ հարստության տոկոսը

Առարկայական Սեփականտուն Վարձով տրվող սեփականություն

43,0

Աարժիչավոր կայք յլ

փոխադրամիջոց

4:3 ,

Ֆինանսական Ընթացիկ հաշիվ Շահաբերհաշիվներ (խնայողականհաշիվներ, ժամկետավորավանդներ ն այլն) Բաժնետոմսեր ն փոխադարձհիմնադրամներ Փայաբաժիններ ձեռնարկություններում

Այլ

0,6 18:33

6.5

4.9

Ընդամենը

100.0

Մեկ բնտանիքին ընկնող ունեցվածքի միջնաթվիդոլարային արժեքը,

Աղյուսակ

թ.

9-2.

թ.

Տ 35.800

Տնային տնտեսությունների առարկայական ն ոչ առարկայական ունեցվածք դրա մեծ մասը կենտրոնացած է մի քանիսի ձեռքին,

Տնային տնտեսություններն ունեն առարկայական ունեցվածք (ինչպես, օրինակ՝ տներ ե ավտոմեքենաներ) ն ֆինանսական ունեցվածք (ինչպես, օրինակ` խնայողական հաշիվներ Ա բաժնետոմսեր):Թեպետ մեկ ընտանիքն ընկնող ունեցվածքը միջին հաշվով կազմում է Ֆ92.000,

այնպես որ միջնաթիվը կազմում է միայն Ֆ35.800: (Աղբյուրը՝ Ս.Տ. օէ էհռ Շճոտսջտ, (ՕՏքողոոճու օէ ՇօողորթՇթ 8ստռս ՄՍՅիի Յոժ Ճտտոէ Օտմոտիյք". 1988, ՏՅՈՅՏ "ԷԹստծհօմ Ք-70):

կամ փողը: Եկամուտը բաղկացած է աշխատա-

վարձից ն աշխատանքային այլ վաստակներից, սեփականությանեկամուտներից, ինչպիսիք են, օրինակ՝ վարձավճարը, շահըն շահութաբաժինը, ն կառավարության փոխանցիկ վճարումներից կամ օժանդակությունից, ինչպիսիք են, օրինակ սոցիալական ապահովությունը կամ գործազրկության ապահովագրությունը: Աղյուսակ 9-1-ը ցույց է տալիս ամերիկացիների միջին եկամուտը: Ավելի ճիշտ այն ցույցէ 1990 թվականի համար Միացյալ Նահանգտալիս ներում անհատներիընդհանուր անձնական եկամուտը` բաժանած տնային տնտեսությունների թվի վրա: Աշխատանքի եկամուտը կազմում է անձնականեկամտի երկու երրորդը, մինչդեռ սեփականության եկամուտը առանձնապես մեծ է բարձր եկամտով խմբերի համար: Բնակչության մեկ տասներորդ առավել չքավոր մասն էապես օգտվում է կառավարության փոխանցիկ վճարումներից, ինչպիսիք են սոցիալական ապահովությունը ն սոցիալականնպաստները: Հարստությունը ժամանակի տվյալ պահին սեփական ունեցվածքի զուտ դոլարային արժեքն է: Ուշադրություն դարձրեք, որ հարստությունը դոլարների պաշար է (ինչպես լճի ծավալը), մինչ-

դեռ եկամուտը միավոր ժամանակում դոլարների հոսք է (ինչպես գետակի հոսքը): Տնային տնտեսության հարստությունը ներառում է նրա առարկայական արժեքները (տուն, հող, ապվտոմեքենա ն այլ սպառողական տնական ապրանքներ) ն նրա ֆինանսական ունեցվածքը (ինչպես, .օրինակ՝ փող, խնայողականհաշիվներ, պարտատոմսեր ն բաժնետոմսեր): Այն ամենը, ինչն արժեք է ներկայացնում, կոչվում է Ունեցվաժք, իսկ պարտք վերցվածը՝ պարտավորություն: Ընդհանուր ունեցվածքի ն ընդհանուր պարտավորութունների տարբերությունը կոչվում է հարստութուն կամ սեական միջոցներ: Աղյուսակ 9-2-ը ներկայացնում է ամերիկացիների հարստության վերլուծությունը: Տնային տնտեսությունների մեծ մասի ամենակարնեոր եզակի ունեցվածքը սեփական տունն է` ընտանիքների 64 տոկոսը տնատեր է, մեկ սերունդ ա.»ռաջ եղած 55 տոկոսի դիմաց: Տնային տնտեսուքյունների մեծ մասը համեստ ֆինանսական հարստության տեր է, ինչպես, օրինակ` խնայողական հաշիվների ն ընկերակցությունների բաժնետոմսերի: Ինչպես ցույց կտան հետագա գլուխները, երկրի ֆինանսական հարստությունը կենտրոնացած է բնակչությանփոքր մասի ձեռքին:

ՎԱՐՁԱՎՑԱՐԵՎ ՇԱՀՈՒՅԹ ԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՄ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁ

աի

անՀ

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎՍԱՀՄԱՆԱՅԻՆԱՐՏԱԴՐՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

աաա,

Ինչո՞ւ են տարբեր մձարդկանց եկամուտներնայս-

չափ տարբեր: Մեր դիտարկման ելակետն այն է,

մրցակցային շուկաներում եկամտի բաշխման տեսությունը գների տեսության մի յուրահատուկ դեպք է: Աշխատավարձն աշխատանքի գինն է, հողի վարձավճարը հողի գինն է, իսկ շահըարտադրամիջոցների գինն է: Այնպես որ եկամտի բաշխմանը վերաբերող առաջին ակնարկը սկսվում է արտադրության գործոնների առաջարկն ՐԳ պայմանավորող ուժերի դիոր

րարկոիցք ր

Արտադրության տեսությունն սկսվում է արտադրության ֆունկցիա հասկացությամբ: Եթե ունեք հողի, աշխատանքի ե արտադրամիջոցների տրված քանակներ, որքա՞ն կլինի որոշակի ապրանքի առավելագույն քանակը, որ կարող եք արտադրել: Կիրառական ։տնտեսագիտության լեզվով ասած` արտադրության ֆունկցիան գույց է տալիս արտադրանքի այն առավելագույն քանակը, որ տեխնոլոգիականտրված գիտելիքների պայմաններում կարող է արտադրվել գործոննե-

մատնանշելով առաջարկը Սակայն, հաակցութ րիՍերն արի յուրաքանչյուր կոնկրետ ֆունկհանջարկը, կարնոր հարցեր թողնում ենքան

պա-

շատ

ռանց պատասխանի: Ինչու հաճելի մասնագիտությունները օրինակ փաստաբանությունը, վարձատրվում են բազմապատիկ բարձր, քան տհաճ աշխատանքները,ինչպիսին աղբի հավաքումն է: Ինչու՞ կանանցմիջին հաշվովճ5ցենտեն վճարում տղամարդկանց վաստակած յուրաքանչյուր դոլարի դիմաց: Աշխատողը արդյո՞ք շահագործվում է արտադրամիջոցներիսեփականատիրոջ կողմից: Ի՞նչն է որոշում արտադրամիջոցների շահադրույքն ու շահութադրույքը: Միգուցե անհրաժեշտ է ուսումնասիրել եկամտի համընդհանուր բաշխումը: Ինչու՞ է աշխատավարձը կազ. մում ամբողջ ազգային եկամտի երեք քառորդը: Շուկայական տնտեսության մեջ եկամտի բաշխման բանալին ձեռնարկությանսահմանային արտադրողականության տեսության մեջ է: Այդ պատճառով էլ սկսում ենք սկզբնապես | գլխում քննարկված արտադրության տեսությանն անդրադառնալով: Կտեսնենք, որ արտադրութ յան տարբեր գործոնների պահանջարկիկորերը աշխատանքի, հողի ն այլնի պահանջարկը, կարող են արտահայտվել դրանց սահմանային արդյունքների հասույթներով: Պահանջարկի կորերը ջար համատեղելով լ յուրաքանչյուրչյուր գործոնի առաջարՐ

հետ, ողենք Բերած մինի ելած

յուրաքանչյուր հաշվել Լ ոՐաՔանցուր

գորԳոր

ՍԱՀՄԱՆԱՅԻՆ

.Դոաքուս.

արտադրության

"ր

ցիա ձեզ կարող է ասել, որ 1,2 տոննա երկաթահանքով, 150.000 բրիտանականջերմային միավոր էներգիայով ն 1,2 ժամյա աշխատանքի կիրառությամբ կարող եք արտադրել 1 տոննա պողպատ:

Արտադրության ֆունկցիա հասկացությունը է տալիս ճշգրիտ սահմանել սահմանային .արդյունքը՛ : Աղյուսակ 9-3-ը հիշեցնում է, թե սահմանային արդյունքն ինչպես է հաշվարկվում: Ենթադրենք՝ սկսում ենք աշխատանքի 2 միավորից, գումարելով հողի ն մեքենայականսարքավորումների տվյալ չափաքանակները, ն այդ համակցությունը ստեղծում է 30.000 բուշել եգիպտացորեն: Որքա՞նհավելյալ կարտադրեգիպտացորեն վի, եթե աշխատանքի 1 լրացուցիչ միավոր ավելացնենք՝ մյուս բոլոր ներդրանքները պահելով հաստատուն: Աղյուսակ 9-3-ը ապահովում է պալտասխանը`հավելյալ 5.000 բուշել: Հետնաբար, ասում ենք, որ աշխատանքի սահմանային արդյունքը ներդրանքի այդ սկզբնական մակարդակի դեպքում 5.000 բուշել եգիպտացորեն է: Որպես կրկնության ավարտ՝ հիշենք ճվազող հատույցի օրենքը: Աղյուսակ 9-3-ի սյունակ (3)-ը ցույց է տալիս, որ աշխատանքի յուրաքանչյուր հավելյալ միավոր ունի հետզհետե նվազող սահմանային արդյունք: «Նվազող սահմանային արդԹույլ

Ուշադրություն դարձրեք, որ գործոնի սահմանային արդյունքն արտահայտվումէ ձիավոր հավելյալ ներդրանքին ձիավորներով:Ըստ այդմ, ընկնող արդյունքի բնաիխրային տնտեսագետներըսահճանայինարդյունքի փոխարեներբեմն օգտագործում են «սահմանայինբնաիրային արդեն երբ յունք» «սահմանային հասութայինարդյունք» հասկացությա ն շուտով կհանդիպենք)հետ հնարավոր շփոթությունից: նպատակով բաց կթողնենք«բնաիրային» բառը Ա սահմանային արդյունքի հաճար կօգտագործենք ՍԱ ոապավումը:

ԱՐՏԱԴՐՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Նախքան ցույց տալը, թե արտադրության գործոնների պահանջարկն ինչպես է ածանցվում

դրանցսահմանային արտադրողականությունից,

տրված

կրկնենք 111 գլխում սության հիմունքները:

արտադրության

տե-

ցանկանում խանել եզո առանձնապես, ո-

րարության

Ե«

ԵԿԱՄՈՒՏԸԵՎ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆԳՈՐԾՈՆՆԵՐԻԳՆՈՐՈՇՈՒՍԸ

Նվազող հատույցի քննարկում (7)

(2)

ԱշխատանքիԸնդհանուր

միավոր

արտադ-

(աշխատող) րանք

(բուշել)

(3) սահՆԱշխատանքի մանային արդյունք (բուշել մեկ աշխատողին ընկնող)

20.000

Հայն Յ0.000 ճակա

35.000

38.000

39.000

20.000 10.000

5.000 .

3.000

1.000

Աղյուսակ 9-3. Նվազող հատույցը դիտարկէ որպես նվազող սահմանային արդ-|

մում

յուք

Աշխատանքիսահմանային արդյունքը հաշվարկվում է աշխատանքի 1 հավելյալ միավորի ավելացման միջոցով՝ մյուս բոլոր ներդրանքներըպահելով հաստատուն: Եթե սկզբնականներդրանքն աշխատանքի 2 միավոր է, ապա ավելացված երրորդ միավոր տալիս է հավելյալ 5.000 բուշել եգիպտացորեն: Նվազող հատույցը դիտարկվում է որպես աշխատանքի սահմանային արդյունքի նվազում, երբ աշխատողներիթիվն աճում է, իսկ մյուս ներդրանքներնանփոփոխեն:

յունքը» նվազող հատույցի մեկ այլ անվանումն է: Ավելին, սահմանային արդյունքի այդպիսի հաշվարկ կարելի է կատարել ցանկացածներդրանքի համար: Աշխատանքը կարող ենք փոխարինել հողով` հողի քանակը փոփոխելով, իսկ աշխատանքն ու մյուս ներդրանքները պահելով հասն այս) տատուն, դեպքում որպես կանոն կտեսպ '

նենք, ք,

նվազող զող հատու յցի օրեն օրենքը նան հողի Ղ համար է գործում ճիշտ այնպես, ինչպես աշխատանքի համար: որոր

ՍԱՀՄԱՆԱՅԻՆԱՐԴՅՈՒՆՔԻՀԱՍՈՅԹ

Կարող ենք արտադրության տեսության միջոց ներն օգտագործել` բաշխման տեսության առանցքային հասկացություններիցմեկի` սահմա-

նային արդյունքի հասույթի սահմանման համար: Ենթադրենք` ղեկավարում ենք վերնաշապկի մի հսկա գործարան: Գիտենք, թե յուրաքանչյուր հավելյալ աշխատող քանի վերնաշապիկ է արտադրում: Սակայն, որպես ձեռնարկության կառավարիչներ, ցանկանում ենք առավելագույնի հասցնել դոլարներով արտահայտվածշահույթը, քանի որ մեր ռոճիկը ստանում ենք դոլարներով ն ոչ թե վերնաշապիկներով: Եվ աշխատողները նս ցանկանում են աշխատավարձն ստանալ դոլարներով, ոչ թե հագուստով: Հետնաբար, մեզ անհրաժեշտ է մի հասկացություն, ըստ որի որոշ-

եցՍԻ րից

ստացվող

միավոԱԱ Տնտեսահապելյալ հավելյալ դոյարները:

գետները ներդրանքի հավելյալ միավորի ստեղհավելյալ արտադրանքի փողային արժեքն անվանում են «սահմանային արդյունքի հա-

ծած

սույք»: Ա

ներդրանքի սահմանային արդյունքի հաԱ ներդրանքի հավելյալ միավորի ստեղսույթը ժած հավելյալ հասույթն է-

Սոցանցային դեպք: Սահմանային արդյունքի հասույթը հեշտ է հաշվել, երբ ապրանքի շուկան կատարյալ մրցակցային է: Այս դեպքում սահմանային արդյունքի բոլոր միավորները, որ աշխատողն արտադրում է (ՍԱ), կարող են վաճառվել արտադրանքի ճրցակցային գնով (Գ): Ավելին, քանի որ դիտարկում ենք կատարյալ ձրցակցության դեպք, ապա արտադրանքի գինը ձեռնարկության արտադրանքի քանակից կախում չունի, հետնաբար՝ հավասար է սահմանային հասույթին (ՍՀ): Եթե ունենք 10.000 բուշելի հավասար ՍԱ ն Ֆ3-ի հավասար գին ն սահմանային հասույթ (ՍՀ), ապա վերջին աշխատողի արտադրած արտադրանքի դոլարային արժեքը` աշխատանքի սահմանային արդյունքի հասույթը (ՍԱՀ), հավասար Սա ցույց է Ֆ30.000 (հավասար 10.000:Ֆ3: է

Աւ ան,

Սոր Արա աան լ

ձեռնարկության աշխատո աշխատող վրա ր րկութ) այնքան, որ հավասար է վերջին աշխատողի սահմանային արդյունքի դոլարային արժեքին: Հողի յուրաքանչյուր ակրի արժեքը հավասար է հողի սահմանային արդյունքը բազմապատկածարտադրանքի գնով, Ա այսպես` ամեն մի գործոնի համար: ու քանչյուր նստում է

Կնկատար մրցակցություն: Ի՞նչ է տեղի ունեանկատար մրցակցության դեպքում, երբ `անհատական ձեռնարկության պահանջարկի կորը վարընթաց է: Այս պարագայում արտադրանքի յուրաքանչյուր հավելյալ միավորից ստացված նում

ՎԱՐՁԱՎԾԱՐԵՎ ՇԱՀՈՒՅԹ ԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՄ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁ

սահմանային հասույթը գնից ցածր է, որովհետե հավելյալ միավորի վաճառքի համար ձեռնար կությունը պետք է նախորդ միավորների գինն իջեցնի: Աշխատանքի սահմանային արդյունքի յուրաքանչյուր միավորը ձեռնարկության համար կարժենա ՍԳՀԳ: Շարունակելով նախորդ օրինակը, ենքադրենք. թե Ս՝-ն Ֆ2 է, իսկ գինը՝ Ֆ3: Այդ դեպքում երկրորդ աշխատողիՍԱՀ-ն աղյուսակ 9-4-ում կլինի Ֆ20.000 (հավասար ՍԱ 10.000 անգամ Ֆ2ՀՍ3Հ) ն ոչ թե Ֆ30.000, ինչպես մրցակցային դեպքում: Ընդհանրացնելով` ներդրանքի լրացուցիչ միավորից ձեռնարկության ստացած հավելյալ հասույթը կոչվում է սահմանային արդյունքի հասույթ: Դա դոլարային արտահայտությամբ չափվում է որպես սահմանային հասույթի ն ներդրանքի սահմանային արդյունքի արտադրյալ: Սահմանային արդյունքի հասույթն այն համելյալ հասույթն է, որ ձեռնարկությունը մաստա-

հասույթի արտադրյալ: .6.ճԶայրը .9/սատանքի(Ա), հողի (1) ն ..Սամար.

Սա այլ

տեղի ունի աշներդրանքների

հասահմանային արդյունքի

Աշխատանքի

սույթը

(ՍԱՀ)

ՀՍՀԿՍԱԿ,

Չողի սահմանային արդյունքի հասույթը

(ՍԱՀ) ՀՍՀՍԱ:

այսսյես շարունակ:

Կատարյալ մրցակցության պայմաններում, քանի որ գինը հավասար է սահմանային արդ6 /ունքին, գրված պայմանները պարզեցվում են, սահմանային արդյունքի հասույթը 39չԴառնայլու` է գին անգամ սահմանային արդյունք 29)քամասար կամ՝

Սահմանային արդյունքի հասույթը (ՍԱՀ/)Հ ՀՕՍԱւյուրաքանչյուր ներդրանքի համար:

հազոյալ ա իՍերդրանքի ներդրանքները ան մորոռուԱվարտելով հիմնական հասկացությունների վերց, երբ մյուս տատուն: Այն սահմանվում է սահմանային արդյունքի ն

պահլու

աս-

որպես ներդորանքի արտադրանքի հավելյալ միավորի վաճառքից ստացվող սահմա-

ՆԵՐԴՐԱՆՔԻ

լուծությունը

ՊԱՀԱՆՋԱՐԿ

այժմ կարող ենք անդրադառնալ

. ներդրանքի պահանջարկի որոշիչներին: Սկզբում

Սահմանային արդյունքի հասույթ մ) (2) Աշխատանքի Ընդհանուր ար-

(3) (4) Աշխատանքի սահմանային Արտադրանքիգին (դոարդյունք (բուշել՝ մեկ լար՝ մեկ բուշելի միավոր տադրանք աշխատողիհաշվով) (աշխատող) (բուշել) դիմաց)

ԱԻ ո

20.000

30.000

35.000

38.000

39.000

Աղյուսակ վարկումը

(5) Աշխատանքի սահմանային հասույթային արդյունք (դոլար՝ մեկ հաշ-

9-4.

20.000

60.000

10.000

30.000

5.000

15.000

3.000

9.000

1.000

3.000

Կատարյալ մրցակցային ձեռնարկության սահմանային արդյունքի հասույթի հաշ-

Արտադրանքի գնի հետ միասին աղյուսակ 9-3-ի՝ արտադրությանըվերաբերողտվյալներնօգտագործելով՝ հեշտությամբ կարող ենք հաշվել աշխատանքիսահմանային արդյունքի հասույթ: Աշխատանքիսահմանային արդյունքի հասույթը ցույց է տալիս, թե ձեռնարկությունը որքան

հավելյալ հասույթ է ստանում, երբ ներգրավում է աշխատանքի հավելյալ մեկ միավոր:Դա հավասար է սյունակ (3-ի սահմանային արդյունքի ն սյունակ (4)-ի արտադրանքի մրցակցայինգնի արտադրյալին՝

«`

ԳՈՐՕՈՆՆԵՐԻ ԳՆՈՐՈՇՈՒՄԸ

ԵԿԱՄՈՒՏԸԵՎ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

կնշենք գործոնային պահանջարկների երկու կարեոր առանձնահատկությունները նրանց փոխկապակցվածությունը ն ածանցյալ բնույքը Այնուհետ. ցույց կտանք, թե ներդրանքների լա վագույն համակցությունների հարցում առավելագույն շահույթի ձգտող ձեռնարկություններն ինչպես են կողմնորոշվում, որն էլ մեզ թույլկտա հանգել ներդրանքի պահանջարկին:

ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԻ ՊԱՀԱՆՋԱՐԿՆԵՐԸ

ՓՈԽԿԱՊԱԿՑՎԱԾԵՆ

Ներդրանքի պահանջարկի մի հիմնարար առանձնահատկություն ծագում է այն տեխնոլո գիական իրողությունից, որ ներդրանքը սովորրաբար մեկուսի չի գործածվում: Սղոցը, որպես այդպիսին, ինձ համար պիտանի չէ, եթե ցանկանում եմ փայտ կտրել: Աշխատողն առանց գործիքի հավասարապես արժեք չունի: Աշխատողն ու սղոցը միասին փայտը կկտրեն ինչպես հարկն է: Այլ խոսքով` մի գործոնի, օրինակ` աշխատանքի արտադրողականությունըկախված է աշխատանքի համար անհրաժեշտ այլ գործոնների առկա

քանակից: ՍըրՈւիլյամՓետին այս

փաստը ձեակերպելէ անսպասելի կերպով. աշխատանքն արտադրանքի հայրն է, իսկ հողը` մայրը: Չենք կարող ասել, թե երեխայի ստեղծման համար ո՞վ է ավե. լի կարեոր` մա՞յրը, թե՞ հայրը: Նմանապես, անհնար է ասել, թե ինչքան արտադրանք է ստեղծվել առանձինվերցված ամեն մի ներդրանքիկողմից: Տարբեր ներդրանքներըփոխազդում են: Գողի, աշխատանքի ն արտադրամիջոցների արտադրողականություններիհենց այս տոռ/սյաաանկցվածությունն է. որ եկամտի բաշխումը դարձնում է մի բարդ խնդիր: Ենթադրենք երկրի ամբողջ արտադրանքըինչ-որ պահի պիտի բաշխենք: Եթե հողն առանձին վերցված արտադրեր այսքան, աշխատանքն ինքնին` այսքան ն սարքավորումներն էլ մնացածը, ապա բաշխումը հեշտ կլիներ: Առաջարկիե պահանջարկիառկայության պայմաններում, եթե յուրաքանչյուր գոր ծոն առանձին վերցված արտադրեր որոշակի քանակ, ապա նրան բաժին կընկներ իր սեփական աշխատանքի անբաժանելիարգասիքը: Սակայն վերընթերցեք վերեի պարբերությունը ն ընդգծեք այնպիսի բառեր, ինչպիսիք են՝ «առանձին վերցված արտադրել» ն «ինքնին արտադրել»: Դրանք վերաբերում են իրարից անկախ արտադրողականությունների երնակայական աշխարհին, որն իրականում պարզապես շատ

գոյություն չունի: Երբ խոհարարի աշխատանքով, հավի ձվերով, կովի յուղով ն հողի ընդերքի բնական գազուվ ձվածեղ է պատրաստվում, ինչպե՞ս կարող եք յուրաքանչյուր ներդրանքի առանձին բաժիննանջատել: Պատասխանը գտնելու համար պիտի դիմենք առաջարկի ե պահանջարկի փոխազդեցությանը, որը տարածվում է գործոնների փոխկապակցվածշուկաների ամբողջության վրա:

ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԻ ՊԱՀԱՆՋԱՐԿՆ

ԱԾԱՆՑՅԱԼ ՊԱՀԱՆՋԱՐԿ է

Սովորական պահանջարկի ն ներդրանքների նկատմամբ ձեռնարկության պահանջարկի միջն գոյություն ունի մի այլ էական տարբերություն: Տնային տնտեսություններն ինչու՞ են պահանջում վերջնականապրանքներ, ասենք՝ եգիպտացորենի բլիթներ: Նրանք այդպես են վարվում այս սպառողական ապրանքներից սպասվող անմիջական հաճույքի կամ օգտակարության պատճառով: Դրան հակառակ,գործարարձեռնարկությունները եգիպտացորենի դաշտը, հացի փուռը կամ նման այլ ներդրանքները գնում են ոչ այն պատճառով, որ դրանք անմիջական բավարարվածություն են տալիս: Ավելի շուտ, նրանք ներդրանքներըգնում են այդ գործոնների գործադրումից ստացվելիք արտադրանքինհասույթի ակնկալիքով: Բավարարվածությունըներդրանքի նկարագրիմեջ էլ կա, բայց՝ մեկ փուլ հետո: Այն բավարար-

վածությունը,որ ուսանողներն ստանում

են անձ-

րուկով պիցան ուտելուց, օգնում է որոշելու, թե :պիցարանըքանի պիցա պետք է պատրաստի ե, հետնաբար, դրա համար քանի փուռ ն անձրուկ որսացող քանի նավ է անհրաժեշտ: Ներդրանքի 8 պահանջարկի ճշգրիտ վերլուծությունը պետք է հաշվի առնի, որ երջին հաշվու/ սպառողական պահանջարկն է որոշում անձրուկի ե փռատների նկատմամբ պիցարաններիպահանջարկը: Ներդորանք ինկատմամբ ձեռնարկության .0այահանջարկնանուղղակիորեն ածանցվում է ճռա վերջնական արտադրանքի սպառողական այահանջարկից: Այդ պատճառով տնտեսագետներն արտադրության գործոնների պահանջարկը համարում են ածանցյալ պահանջարկ: Դա նշանակում է, որ եթե ձեռնարկությունները որեէ ներդրանք են պահանջում, ապա այդպես են վարվում, որովհետն .այդներդրանքնիրենց թույլ է տալիս արտադրելու մի ապրանք, որը սպառողները ցանկություն ունեն գնելու ներկա պահին կամ ապագայում:

ՎԱՐՁԱՎՅԱՐԵՎ ՇԱՀՈՒՅԹ ԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՄ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁ,

Նկար 9-2-ը ցույց է տալիս, թե տրված ներդրանքի (օրինակ` եգիպտացորենիբերրի հողերի) պահանջարկըինչպես պետք է ընկալվի որպես եգիպտացորենի սպառողական պահանջարկի կորի ածանցյալ:

ԳՈՐԾՈՆԻ ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸ ԱՌԱՎԵԼԱԳՈՒՅՆ

ՇԱՀՈՒՅԹԻ ՁԳՏՈՂ ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅԱՆՀԱՄԱՐ

Որտեղի՞ց է ստացվել եգիպտացորենի դաշտի նկար 9-2-ում պատկերված պահանջարկը: Եվ, ընդհանրապես, ինչո՞վ է որոշվում արտադրուքյան որնէ գործոնի պահանջարկը: Այս խնդիրներն ըմբռնելու համար պետք է վերլուծել, թե շահույթի ձգտող ձեռնարկությունն ինչպես է ընտրում իր ներդրանքների լավագույն համակցությունը: Պատկերացրեք,թե դուք առավելագույն շահույթի ձգտող ագարակատեր եք: Ձեր բնակավայրում տարեկան Ֆ20.000-ով կարող եք վարձել ցանկացած գյուղատնտեսական աշխատողի: Ձեր հաշվապահը ձեզ է ներկայացնում աղյուսակ 9-4-ում բերված տվյալներով թերթիկը: Ինչպե՞ս

(ա) Ապրանքի պահանջարկ Գ Պ ւ3

Ց -

(Բ)Գործոնի ածանցյալ պահանջարկ

կգործեք:

Դուք կարող եք տարբեր հնարավորություններ փորձել: Եթե վարձեք մեկ աշխատող, ապա հավելյալ հասույթը (ՍԱՀ-ն) կլինի Ֆ60.000, իսկ աշխատանքի սահմանային ծախքը 520.000 է, այնպես որ ձեր հավելյալ շահույթը կլինի Ֆ40.000: Երկրորդ աշխատողը բերում է Ֆ30.000-ի համվասար ՍԱՀ՝ Ֆ140.000 հավելյալ շահույթու| հանդերձ: Երրորդ աշխատողն արտադրում է միայն Ֆ15.000-ի հասույթ բերող հավելյալ արտադրանք, իսկ պահանջում է ֆ20.000-ի ծախս, հետեաբար՝ երրորդ աշխաւոողին վարձելը ձեռնտու չէ: Աղյուսակ 9-4-ը ցույց է տալիս, որ առավելագույն շահույթը կարելի է վաստակել` երկու աշխատող վարձելով: Փորձերի ե սխալների եղանակով հայտնաբերեցինք մի հեւտաքրքիրկանոն. Աշխատանք (կամ որեէ այլ ներդրանք) վարձելիս ձեռնարկությունն իր շահույթն առավելագույնի է հասցնում քանի դեռ այդ ներդրանքի ՍԱՀն գերազանցում է ներդրանքի հավելյալ

ժախքը: Օգտագործելով այս տրամաբանությունը՝ կարող ենք դուրս բերել ներդրանքների լավագույն համակցության ընտրության կանոնը. շահույթն առավելագույնի հասցնելու համար պետք է ներդրանքներն ավելացնել այնքան, քանի դեռ ներդրանքի սահմանային արդյունքի հասույթը գերազանցում է ներդրանքի սահմանային ծախ-

քը

կամ գինը:

Եգիպտացորեն

Ջ.

Յ Ց

Յ -

Թ Բ-

Յ8:

Ե գիպտացորենի ացորեն դաշ

Նկար 9-2. Գործոնի պահանջարկն ածանցվում է նրանով արտադրված ապրանքի պահանջարկից Եգիպտացորենի դաշտի ածանցյալ պահանջարկի (բ) կորը ստացվում է եգիպտացորենի՝ որպես ապրանքի նկատմամբպահանջարկի (ա) կորից: Եթե (ա) կորը տեղաշարժեք դեպի դուրս, ապա (բ) կորը նս կշարժվի դեպի դուրս: Եթե պահանջարկի (բ) կորը դառնա պակաս առաձգական, ապա նույն միտումը կունենա նան ներդրանքի պահանջարկի (բ) կորը:

«ԵԿԱՄՈՒՏԸ

ԵՎ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆԳՈՐՕՈՆՆԵՈԻԳՆՈՐՈՇՈՒՍԸ

Գործոններիկատարյալ մրցակցային շուկաների համար այս կանոնը նույնիսկ ավելի պարզ է: Վիշեք, որ մրցակցության դեպքում սահմանային արդյունքի հասույթը հավասար է գնի ենսահմանային արդյունքի արտադրյալին (ՍԱՀ-Գ»ՍԱ): Կատարյալ մրցակցային ձեռնարկության համար ներդրանքների առավելագույն շահույթ բերող համակցությունը ձեռք է բերվում երբ սահմանային արդյունքի ե արտադրանքի գնի արտադրյալը հավասարւյումէ ներդրանքի գնին. -

Աշխատանքիսահմանային արդյունք արտադրանքի գինչՀաշխատանքիգինչաշ/խատավարձիդրույք Հ

այսպես շարունակ:

վարձավճար

Այս կանոնը կարող ենք հասկանալ հետնյալ՝' դատողության միջոցով. ենթադրենք՝ եգիպտացորենի արտադրության (կամ որնէ այլ մրցակցային արտադրաճյուղի) ներդրանքները ներկայացված են Ֆ1-անոց միավորներով` աշխատանքի Ֆ1-անոց միավոր, հողի Ֆ1-անոց միավոր, ն այսպես շարունակ: Ձեռնարկությունը կցանկանա վարձել յուրաքանչյուր ներդրանքիՖ1-անոց միավորների այնպիսի քանակություն, որ վերջին միավորի շնորհիվ ձեռք բերվող հասույթը նույնպես լինի ուղիղ Ֆ1: Գավելյալ հասույթը կլինի ներդրանքից ստացվող եգիպտացորենի ՍԱ անգամ եգիպտացորենի Գ գին: Երբ ավելացվի այնքան ներդրանք, որ ՍԱ«Գ-ն հասնի Ֆ1-ի, ապա լրացուցիչ ներդրանքի ծախքի Ֆ1-ը ճիշտ կհավասարվի լրացուցիչ հասույթիՖ1-ին: Նվազագույն ժախքի կանոն: Հենց նոր նկարագրված պայմանները կարող ենք մի փոքր վերափոխել` ներդրանքի ընտրության նվազագույն ծախքի կանոնը սահմանելու համար: Յուրաքանչյուր հավասարում բաժանելով ներդրանքի գնի վրա` կատարյալ մրցակցային ձեռնարկությունների համար ստանում ենք հավասարումների հետնյալ նոր կարնոր համակարգը.

Սան ագեմանային Տարին Աշխատանքի գին

ՑոոոՑ

արտահայտված` .,.Բառերուլ Նվազագույն ծախքի կանոնը անդում է որ շահույթը առավելագույնի Է հասնում, եթե յուրաքանչյուր ներդրանքի համար մեկ դոլարին ընկնող ներդրանքի սահմանային արդյունքները հա-

վասարվումեն:

Եթե հողի մեկ ակրն արժե ֆ800, իսկ աշխատանքի ձեկ ժամն արժե 100 անգամ պակաս` Ֆ8, ապա ոչ մի խելամիտ գործարար չի որոշի հավասարեցնել երկու գործոնների սահմանային արդյունքները: Ավելի շուտ, ինչպես հավասարումն է ցույց տալիս, ծախքը նվազագույնի է հասնում, երբ ներդրանքի մեկ դոլարին ընկնող սահմճանային արդյունքները նույնն են: Քանի որ հողն արժե

աշխատանքը, քան անգամ ավելի, ապա արդյունք արտադ. -10զ հոտանքի սԱ-ին,

Դողի սահմանային րանքի գին հողի գին ն

՞Արտադրանքի գին,

Հողի գին

գան

գսրազանցի

աչ

Այս կանոնը հարազատ է || գլխում նկարագրված` սպառողի առավելագույն բաւվարարվածության կանոնի ոգուն. ըստ որի առավելաԳույն բավարարվածությունը տեղի ունի, երբ սպառվող յուրաքանչյուր ապրանքի դեպքում 1 դոլարին ընկնող սահմանային օգտակարությունները հավասարվում են:

ՍԱՀՄԱՆԱՅԻՆԱՐԴՅՈՒՆՔԻ ՀԱՍՈՒՅԹԸ

ԵՎ ՆԵՐԴՐԱՆՔԻ ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸ

Ստանալով տարբեր գործոնների ՍԱՀ-երը, այժմ կարող ենք ըմբռնել արտադրության գործոնների պահանջարկը: Հենց նոր տեսանք, որ առավելագույն շահույթի ձգտող ձեռնարկությունը պիտի ներդրանքների քանակներն ընտրի այնպես, որ յուրաքանչյուր ներդրանքի գինը հավասարվի այդ ներդրանքի ՍԱՀ-ին: Սա նշանակում է, որ ներդրանքի ՍԱՀ-ի սանդղակից անմիջապես կարող ենք որոշել ներդրանքի գնի ն անհրաժեշտ քանակի փոխառնչությունը: Սա հենց այն փոխառնչությունն է, որ մենք անվանում ենք պահանջարկի կոր: Կրկին անդրադառնանք 9-4 աղյուսակին: կյս աղյուսակի վերջին սյունակը ցույց է տալիս աշխատանքի ՍԱՀ-ն եգիպտացորենի ագարակի համար: Ըստ շահույթն առավելագույնի հասցնելու պայմանի, գիտենք, որ ֆ60.000 աշխատավարձի դեպքում ձեռնարկությունը կընտրեր աշխատանքի 1 միավոր, Ֆ30.000 աշխատավարձի դեպքում կվարձեր 2 միավոր աշխատանք, ն այսպես շարունակ:

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁՎԱՐՁԱՎՇԱՐԵՎ ՇԱՀՈՒՅԹ ԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՄ

Յուրաքանչյուր ներդրանքի ՍԱՀ-ի սանդդանք տալիս է այդ ներդրանքի ննատմամբ ձեռնարկության պահանջարկի սանդղակը: Այս արդյունքն օգտագործել ենք աղյուսակ 9-4-ում բերված տվյալների հիման վրա նկար 93-ում եգիպտացորենիագարակի պահանջարկի կորը գծելու համար: Այդ նպատակու առանձին կետերով տարել ենք սահուն կոր` ցույց տալու համար, թե պահանջարկի կորն ինչ տեսք կունենար, եթե հնարավոր լիներ աշխատանքի կոտորակային միավորներ գնել: Փոխարինման կանոն: նվազագույն ծախքի կանոնի հետնանքը հետնյալն է. եթե գործոններից մեկի գինն աճում է, իսկ մյուս գործոնների գները մնում են հաստատագրված, ապա ձեռնարկությունն ընդհանրապես կշահի, եթե ավելի թանկ գործոնը փոխարինի այլ ներդրանքների ավեի մեծ քանակներով: Աշխատանքի Գս, գնի աճը կփոքրացնի ՍԱւչ/Գսչհարաբերությունը: Ձեռնարկությունները կարձագանքեն՝`փոքրացնելով աշխատողների ներգրավումը ն մեծացնելով օգտագործվող հողի քանակը, մինչն մեկ դոլարին ընկ-

Աշխատանքի պահանջարկ Ճ

ՅՑ.

«Տ

ույն նիաճը

ի Հ

Էք» 50 Բ

ՏՅ

ատ.

ՏՏ

ՅՅ |

30Լ

ՖՎ ՅՅ

26ի

ՅՏ

Հ լ

Լ-ՀՀՀսա ՍԱ Աշ

Աշխատանքի ներդրանք(աշխատող)

սահմանային հաարդյունքների ԱԱրությանԲի վերականգնումը` այսպիսով փոքրացնելով պահանջվող Աշ-ի քանակը ն մեծացնելով հողի ակրերի պահանջարկը:Միայն հողի Գգգտրամաբանությամբ կհանգեցնի ա վելի թանկ հողիփոխարինմանըաշխատանքով:

Նկար 9-3. Ներդրանքի պահանջարկն ածան հմանային նքի հ հասույանցվածծ է սահմանային արդյունքի ՔԻ9

| Աշխատանքի պահանջարկը ծագում

է աշխատանքի սահմանային արդյունքի հասույթից: Նկարում օգտագործված են մրցակցային ձեռնարկության համար աղյուսակ 9-4-ում բերված տվյալները:

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԻ

ԱՌԱՋԱՐԿ

Գործոնի գնի ն եկամտի որոշման լիարժեք վերլուծությունը պետք է զուգակցի հենց նոր նկարագրված ներդրանքի պահանջարկն ու տարբեր գործոնների առաջարկը: Առաջարկի ընդհանուր սկզբունքները ներդրանքից ներդրանք տարբերվում են, ն այս թեման խորությամբ կուսումնասիրվի հաջորդ երեք գլուխներում: Այս փուլում առաջարկում ենք մի քանի ներածական մձեկնաբա-

նություններ:

Շուկայական տնտեսության մեջ արտադրության գործոնների մեծ մասը մասնավոր սեփականություն է: Մարդիկ «տիրում են» իրենց աշխատանքին այն իմաստով, որ իրենք են տնօ-րինում դրա կիրառությունը, սակայն այս վճռական «մարդկային հիմնապաշարն» այսօր կարող է միայն վարձվել, բայց վաճառվել չի կարող: Արտադրամիջոցներն ու հողը սովորաբար տնային

տնտեսությունների կամ ձեռնարկությունների մասնավոր սեփականությունն են: Աշխատանքի առաջարկին վերաբերող որոշումները պայմանավորված են բազմաթիվ տնտեսական ն ոչ տնտեսական գործոններով: Աշխատանքի առաջարկի կարնոր որոշիչներն են աշխատանքի գինը (այսինքն` աշխատավարձի դրույքը) ն ժողովրդագրական այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են տարիքը, սեռը, կրթությունը ե ընտանիքի կառուցվածքը: Հոդի ն այլ բնական ռեսուրսների քանակը որոշվում է երկրաբանուքյամբ ն զգալիորեն չի կարող փոփոխվել, թեպետ հողի որակը կախված է պահպանման, բնակեցման պայմաններից ն այլ բարելավումներից: ճր39տադոամիքոցների առաջարկը կախված է անց.յալում ձեռնարկությունների, տնային տնտեսուքյունների ն կառավարության կատարած ներդԿարճատն ժամանակաշրջանում ար.9.րումներից: տադրամիջոցներիպաշարը հաստատագրվածէ,

ԵԿԱՄՈՒՏԸԵՎ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԻԳՆՈՐՈՇՈՒՍՄԸ

«`

ինչպես հողը, սակայն երկարատե ժամանակաշրջանում արտադրամիջոցների առաջարկը զգայուն է դառնում այնպիսի տնտեսական գործոնների նկատմամբ, ինչպիսիք են եկամուտն ու

շահադրույքը:

Կարո՞ղ ենք որնէ բան ասել ներդրանքի առաջարկի առաձգականությանվերաբերյալ: Իրականում առաջարկի կորը կարող է դրական կամ բացասական թեքություն ունենալ կամ նույնիսկ կարողէ ուղղաձիգ լինել: Ապրանքներիմեծ մասի համար կարելի է սպասել, որ երկարատն ժամանակաշրջանում ապրանքների առաջարկը դրականորեն կարձագանքի գնին, ե այս դեպ քում առաջարկի կորը կթեքվի դեպի վեր ն աջ:

Սովորաբար ենթադրվում է, որ հողի առաջարկը կախվածչէ գնից, ն այդ դեպքում հողի առաջարկը կատարելապեսոչ առաձգական է, իսկ նրա . առաջարկի կորն ուղղաձիգ է: Որոշ յուրահատուկ դեպքերում, երբ գործոնի հատույցը մեծանում է, սեւմականատերըկարող է այդ գործոնից ավելի քիչ առաջարկել շուկային: Օրինակ` եթե մարդ զգա, որ աշխատավարձի մեծացման դեպքում կարող է իրեն թույլ տալ ավելի քիչ աշխատել, ապա աշխատանքի կորը ի վերջո կարող է հետ ծռվել ն ոչ թե թեքվել դեպի վեր: Գործոններիառաջարկի հնարավոր տարբեր առաձգականության դեպքերը ցուցադրված են նկար9-4-ի առաջարկի կորի միջոցով:

ԳՈՐՇՈՆՆԵՐԻ

Գգ

ԱՌԱՋԱՐԿԻ

-Ք

:Ա

Քգ

Գործոնի քանակ 94. Նկար Արտադրության առաջարկի կորը

գործոնների

Արտադրությանգործոնների առաջարկը կախված կլի-

նիհոտն խավի: ԲԱ ջարկը գնին, է դա տեղի Աաոից րաի ԻԱ եո: Գողի բերը գտնվող ր

րոց: արձագանքում

րվը ինչպես

Կոկո

դրաուն

մա

ԵՎ

ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԻ

ՍԻՋՈՑՈՎ

անորեն

ԳՆՈՐՈՇՈՒՄԸ

տատագրվածառաջարկ ունեցող գործոնների դեպքում առաջարկի կորը կլինի կատարյալ ոչ առաձգական, ինչպես դա տեղի ունի Ա-ից մինչն Բ հատվածում: Յուրահատուկ դեպքերում, երբ գործոնի ավելի բարձր գի-

Եկամտի բաշխման լիարժեք վերլուծությունը պետք է արտադրությանգործոնի առաջարկն ու պահանջարկը համատեղ դիտարկի: Նախորդ բաժիններում դրվեց պահանջարկի վերլուծուքյան հիմքը ե կատարվեց առաջարկի համառոտ նկարագրություն:Ցույց տվեցինք, որ գործոնների տրված գների դեպքում առավելագույն շահույթի ձգտող ձեռնարկություններըներդրանքների համակցությունները կընտրեն իրենց սահմանային արդյունքների հասույքներին համապատասխան:Հողի գնի անկմանը զուգընթաց յուրաքանչյուր ագարակատեր մյուս ներդրանքները, ինչպիսիք են` աշխատանքը, սարքավորումները եՆ ապարարտանյութերըկփոխարինի հողով: Վետնաբար, յուրաքանչյուր ագարակատեր եգիպտացորենիդաշտի ներդրանքի նկատմամբ կդրսնորի նկար 9-2(բ)-ում պատկերվածինման պահանջարկ: Ինչպե՞սենք ստանում ներդրանքի շումյ/այական պահանջարկը (լինի դա եգիպտացորենի դաշտ, ոչ որակյալ աշխատանք, թե պիցայի փուռ): Գումարում ենք ձեռնարկություններից յուրաքանչյուրի անհատական պահանջարկները: Այսպիսով, հողի տվյալ գնի դեպքում գումարում ենք հողի նկատմամբ բոլոր ձեռնարկությունների համապատասխան պահանջարկներըն այդպես ենք վարվում հողի ամեն մի գնի դեպքում: Այլ խոսքով` որնէ ներդրանքի շուկայական պահանջարկի կորը ստանալու համար հորիզոնական ուղղությամբ գումարում ենք բոլոր առանձին

ա ը առայ տը, ինչպես, «Յինակ: ախամանքի Աերրո է ն նըէապես մեծացնում

եկամու-

ջարկի կորը կարող է ծռվել ետ, ինչպես Բ կետից վերն գտնվող հատվածում:

ՎԱՐՁԱՎՅԱՐԵՎ ՇԱՀՈՒՅԹ ԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՄ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁ,

Արտադրության գործոնի մրցակցային գնորոշումը Փ

Ծ Վ

Քգ

---շքքանակ Գործոնի

Նկար 9-5. Գործոնի առաջարկը ն ածանցյալ պահանջարկը փոխազդում են` որոշելով| գործոնի գինը ն եկամտի բաշխումը Գործոնի գինը որոշվում է գործոնի առաջարկի ն պահանջարկի փոխազդեցությամբ: Եթե ոչ առաձգական առաջարկ ունեցող գործոնի, օրինակ՝ հողի գինն աճում է,

պահանջարկը հիմնված է խնդրո առարկա ներդրանքի սահմանային արդյունքի հասույթը վրա: Նկար 9-5-ում ՊՊ կորի տեսքով ցույց է տրված արտադրության գործոնի ընդհանուր պահանջարկի կորը: Նույն գործողությունը կարող ենք կատարել շուկայի բոլոր անհատական առաջարկների համար: Այսինքն` գործոնի գնի յուրաքանչյուր մակարդակի դեպքում հորիզոնական ուղղությամբ գումարում ենք անհատական բոլոր առաջարկված քանակները ն ստանում շուկայական առաջարկը: Արտադրության գործոնի երնակայական առաջարկի կորը նկար 9-5-ում ցույց է տրված որպես ԱԱ կոր: Մրցակցային շուկայում ներդրանքի հավասարակշիռ գինը տեղ է գտնում այն ձակարդակի դեպքում, երբ առաջարկվող ն պահանջվող քանակները հավասարվում են: Դա տեղի ունի գործոնի ածանցյալ պահանջարկի կորի ն իր առաջարկի կորի հատման կետում, որը նկար 9-5ում ցույց է տրված Հ-ով: Միայն ու միայն այդ գնի դեպքում գործոնների սեփականատերերի պատրաստակամ առաջարկը ճշտորեն հաշվեկշռվում է գնորդների կողմից պատրաստակամ գնվող քանակով: Ավելի ցածր գնի դեպքում տենդագին պահանջարկ ներկայացնողները կբարձրացնեն գործոնի գինը: Ի՞նչ տեղի կունենա, եթե գինը հավասարակշիռ գնից բարձր լինի: Գծագրից երնում է գործոնի առաջարկի ն պահանջարկի տեղաշարժերի հետնանքը: Նկար 9-5-ի ՊՊ կորի վրա ընտրեք ավելի մեծ պահանջարկի կետ: Ցույց տվեք, րակշիռ գինն այդ կետում ինչպես կձգտի մեծա նալ: Բացի դրանից, ցույց տվեք, որ եթե գործոնի առաջարկը մեծանա՝ առաջարկիկորը տեղաշարժելով դեպի ցած ն աջ, ապա գործոնի գինը որոշակիորեն կձգտի նվազել: Արտադրության գործոնների նկատմամբ առաջարկի ն պահանջարկիտեսության կիրառությունը հանգեցնում է շուկայական տնտեսության մեջ եկամտին վերաբերող մի կարնոր եզրակացության. գործոնի գինը ն մարդկանց եկամուտը պատահականորենչեն որոշվում: Ավելի շուտ, առաջարկի ն պահանջարկի ուժերը գործում են այնպես, որ բարձր հատույց են ստեղծում այն գործոններից, որոնք ունեն կամ սահմանափակ առաջարկ կամ բարձր պահանջարկ, ինչն արտահայտվում է բարձր սահմանային արդյունքի հասույթով: Եթե գործոնը, օրինակ դառնում է ավելի սակավ, ասենք այն պատճառով, որ ավելի ու ավելի շատ գյուղատնտեսա-

ԱԴգործոնից ստացվող Սան աի քամակն չային ծրագրավորուների կաճ հիճնարկությունների շենքերի առաջարկն պահանջարկը կազդեն դրանց ա-

ու

անա

ս,

ռնատա

ասակարգ-

ու

գների ն վաճառվող քանակների վրա: Պահանջարկի աճը ո՞ր կետում է փոքրացնում ն՛ առաջարկվող քանակը, ն՛ գործոնից ստացվող ամբողջ եկամուտը:

ձեռնարկությունների ։պյահանջարկի կորերը՝: Յուրաքանչյուր ներդրանքի համար կատարում ենք նույն գործողությունները, տվյալ ներդրանքի շուկայական պահանջարկը ստանալու համար գումարելով բոլոր ձեռնարկությունների ածանցյալ պահանջարկները: Եվ յուրաքանչյուր դեպ քում տրակտորներիկամ ոչ որակյալ աշխատանքի կամ ցանկացած այլ ներդրանքի ածանցյալ

ում աա ժո Ա գործոնների կորերի արուն ճակը ճիշտ այն գործելակերպին, կիրառում Ուշադրություն

նման

դարձրե

հորիզոնական

ուղղությամ

որը

էինք | գլխում սպառողներիշուկայական պահանջարկի կորերըստանալիս:

Բ գործոնի հա-

ճշակելի հողը,

ԵԿԱՍՈՒՏԸԵՎ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆԳՈՐԾՈՆՆԵՐԻ ԳՆՈՐՈՇՈՒՄԸ

ԵՀ

կան հողատարածություններ են հատկացվում քաղաքաշինությանը, ապա գինը բարձրանում է, իսկ նրա հաջողակ սեփականատերըեկամտի աճ

Ազգային արդյունքի բաշխում Գ

է ունենում:

Սակայն հողից, աշխատանքից ն արտադրամիջոցներից ստացվող եկամուտը նվազելու միտում կունենա, եթե հաճապատասխանգործոնը դառնա ավելի մատչելի կամ գտնվեն նրան շատ մոտիկ փոխարինիչ գործոններ կամ մարդիկ դադարեն գնել այն ապրանքը, որի արտադրությանը տվյալ գործոնն ամենից շատ է համապատասխանում: Մրցակցությունը տալիս է, մրցակցությունն էլ հետ է վերցնում: ԲԱՇԽՄԱՆ

մշխատանքի յի

ՑՋ

)

արդյունք

ՖԻ

ՍԱՀՄԱՆԱՅԻՆ

ԱՐՏԱԴՐՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ

Այժմ սահմանային արտադրողականության տեսությունը կարող ենք օգտագործել, որպեսզի լուծենք սֆինքսի հանելուկը. շուկան ազգային արտադրանքն ինչպե՞ս է բաշխում արտադրության երկու կամ ավելի գործոններիմիջն: Ջոն Բեյտս Քլարկը` Քոլամբիայի համալսարանի նշանավոր տնտեսագետը, մոտավորապես

որ աանշուն եզված միություն ների նկատմամբ կիրառվել

նհն

առ

կարող է

վերջնական

ապրանքների ե ցանկացած թվով գործոնների ներդրանքների դեպքում: Սակայն այդ տեսությունն ամենադյուրին ձնով է ընկալվում, երբ դիտարկում ենք միայն մեկ արտադրանք ունեցո պարզեցված մի րը ներկայացվում են իրական արտահայտուքտացոյամբ: Արտադրանքը կարող է լինել ե

Աշխատանքի քանակ 9-6. Սահմանային արդյունքի սկզբունքները որոշում են եկամտի բաշխումն

Նկար ըստ

գործոնների

Յուրաքանչյուր ուղղաձիգ շերտ ներկայացնում է արան

աշ-

Ըրդիանուր խատանքի սահմանային անգային Ընդհանուր ազգային որոշարդյունքը: արտադրանքը վում է ուղղաձիգ շերտերի գումարման միջոցով` ընդ-

հուպ մինչն աշխատանքի ընդհանուր Ա առաջարկը:

Արտադրանքիբաշխումը որոշվում է սահմանային արդյունքի սկզբունքներով: Ընդհանուր աշխատավարձը հաճապատասխանում է ներքնի ուղղանկյանը (հավասար է ՕՆաշխատավարձիդրույք անգամ ՕՍ աշխատանքի քանակ): Հողի վարձավճարը հավասար վերնի մնացորդայինՆՊՀ եռանկյան ձակերեսին:

իխարի որտեղ բոլոր հաշիվնեւ

համար հող ունի: Երկրորդ Արունամենը ապրանքների այն աշխատելու սահմանային արդյունքը մի քիչ

րեն կամ Լ կանվանենք Ք: Ավելին` գինն ընդունելով 1-ի հավասար, կարող ենք ամբողջ քննարկումը իրական եզրերով կատարել, երբ արտադրանքի արժեքը Ք է, իսկ աշխատավարձի դրույքը ապրանքային կամ Ք-ի արտահայտությամբ իրական աշ խատավարձ է: Այս իրադրության մեջ արտադրության ֆունկցիան ցույց է տալիս, թե որքան Ք է արտադրվում Աշ աշխատող-ժամերի ամեն մի քանակի ն նույնորակ հողի Հ ակրերի ամեն մի քանակի դեպքում: Ուշադրություն դարձրեք, որ քանի որ ԳՀ1., ապա կատարյալ մրցակցության դեպքում ՍԱՀ-ՍԱ«Գ-ՍԱ«ՂՀՍԱ, իսկ աշխատավարձը ՍԱս,. Քլարկը դատում էր այսպես: Առաջին աշխատողի սահմանային արդյունքը մեծ է, որովհետ. Հ

շատ

պաաշխատողի կաս է: Բայց երկու աշխատողները հավասար են. է ստանան նույն աշխատապետք ճիշտ նրանք ր աշխատավարձը: Առաջին աշխատո-

Ո վարձը: ՍԱ-ն: Ղի

աշխատողի Երկրորդ

..ՍԱ-ն: Դրանց միջի նը:

ավելի ցածր

Կատարյալ մրցակցության դեպքում, երբ հոՂի սեփականատերն ազատ է ներգրավելու այնՔան աշխատող, որքան ցանկանում է, պատասխանը պարզ է՝ հողատերը երբեք հոժարակամ չի վարձի այդ երկրորդ աշխատողին, եթե իր վճա.րելիք շուկայական աշխատավարձը գերազանցի Շոր աշխատողի սահմանային արդյունքին: Ուստի աշխատանքի պահանջարկի կորին համա»6պատասխան բոռյոռ աշխատողները կստանան

ՎԱՐՁԱՎՑԱՐԵՎ ՇԱՀՈՒՅԹ ԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՄ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁ

վերջին աշխատողի սահմանային արդյունքին հավասար աշխատավարձ: Սակայն ամբողջ աշխատավարձի համեմատությամբ ընդհանուր արտադրանքի ավելցուկ է առաջանում, քանի որ ավելի վաղ ներգրավված աշխատողներն ունեին ավելի բարձր ՍԱ-եր, քան վերջին աշխատողը: Ի՞նչ է տեղի ունենում բոլոր ավելի վաղ ներգրավված աշխատողների արտադրած ավելցուկային ՍԱ-երի հետ: Ավելցուկը հողատիրոջն է մնում որպես իր մնացորդային վաստակ, որը այսուհետեն կանվանենք մարծաԻնչու՞ հողատերը պետք է հողից որնէ բան մճար: վաստակի, երբ, հնարավոր է, հազարավոր մղոններ հեռու խմիչք է ըմպում: Նա շահագործու՞մ է աշխատողներին, թե՞ ինչ-որ տեսակի մենաշնորհ իրականացնում: Իհարկե, ո՛չ: Հողի յուրաքանչ յուր սեփականատեր հողի մրցակցային շուկայի մասնակից է, ն հողը վարձակալման է տալիս լավագույն գնով: ճիշտ այնպես, ինչպես աշխատողը աշխատողի հետ մրցակցում է աշխատատեղերի համար, հողի սեփականատերնէլ հողի ալ սեփականատերերի հետ մրցակցում է աշխատողների համար: Քլարկի մրցակցային աշխարհում չկան :դավադրություններ,.գործատունեի միավորումներ ն չկան արհմիություններ: Նկար 9-6-ը ցույց է տալիս, որ աշխատանքի սահմանային արդյունքի կորը բոլոր գործատուների պահանջարկի ՊՊ կորն է իրական աշխատավարձի արտահայտությամբ (եգիպտացորեՇով կամ ապրանքների շուկայական զամբյուղով կամ Ք միավորներով): Բնակչությունը կամ աշխատողները տալիս են աշխատանքի առաջարկը (որը ցույց է տրված որպես ԱԱ), իսկ հավասարակշիռ աշխատավարձն իրականանում է Հ կե. տում: Աշխատողներին հասանելիք ընդհանուր աշխատավարձը կազմում է Դ շ»« Աշ (օրինակ` եթե ԴՀՑ, իսկ ԱշՀ1 միլիոն, ընդհանուր աշխատա5 միլիոն), որը ցույց է տրված ՕԱՀՆՆ. վարձը մուգ ուղղանկյան մակերեսով: Զարմանալին այն է, որ մենք գտանք ոչ միայն աշխատողների աշխատավարձը, այլ նան բաշխման մեջ հողի բաժինը: Նկար 9-6-ում վար. ձավճարի կորագիծ եռանկյունը տալիս է այն ամ բողջ ավելցուկային արտադրանքը, որ արտադրվել է, բայց աշխատավարձի տեսքով չի վճարվել: Վարձավճարի կորագիծ եռանկյան չափը որոշվում է նրանով, թե աշխատանքի ՍԱ-ն հավելյալ աշխատանքի ավելացման դեպքում որքանով է . նվազում, այսինքն` կախվածէ նվազող հատույցի չափից: Եթե բարձրորակ հողակտորներ քիչ լի նեն, ապա աշխատանքի հավելյալ միավորները Հ

.,.կդրսնորենկտրուկ նվազող հատույց, ն վարձավճարի բաժինը մեծ կլինի: Ընդհակառակը, եթե մոտերքում կա նույնորակ ընդարձակ հողատարածություն, որը պատրաստ է իրացման, ապա նվազող հատույցի փոքր հակվածություն կլինի, ն հողի վարձավճարը կարողէ չնչին լինել: Իսկ արդա՞ր է, որ հողից վարձավճար են ստանում: Արդար, թե անարդար, բոլոր աշխատողները նույնն են, իսկ բոլոր հողատերերը ազատ մրցակիցներ, որոնք կարող են այնքան աշխատող վարձել, որքան ցանկանում են, այնպես որ մրցակցային պայմաններում անխուսափելիորեն բոլոր աշխատողները պետք է վճարվեն վերջին աշխատողի սահմանայինարդյունքի չափով, ն նվազող հատույցի պատճառով վարձավճարի մնացորդային մի քանակ պետք է մնա հողի սե.փականատիրոջը: Նկար 9-6-ը գծել ենք այնպես, որ աշխատողի աշխատավարձը մոտ 3 անգամ մեծ լինի սեփականության վարձավճարից: Աշխատանքով ,:պայմանավորված եկամտի ե աշխատանքով չպայմանավորված եկամտի 3-ը 1-ի այս հարաբերությունն արտացոլում է այն փաստը, որ աշխա.տավարձն ու ռոճիկը կազմում են ազգային եկամտի երեք քառորդը: Ազգային եկամտի մեջ աշխատանքիմասնաբաժնի կայունությունը նկատելի է եղել ողջ քսաներորդ դարի ընթացքում: Եթե զանգվածային ներգաղթը կամ ծնելիության աճը աշխատանքի առաջարկը մեծացնեն այնքան, որ հանրությունն աշխատանքի կորի վրայով շարժվի դեպի ավելի ցածր աշխատավարձ, ապա աշխատանքի մասնաբաժնի ուղ»ղանկյունըհողի վարձավճարի եռանկյան համեմատությամբ կարող է նվազել, բայց կարող է ն .չնվազել: Սա ի՞նչ է նշանակում: Աշխատանքիպահանջարկի կորով դեպի ցած շարժվելիս աշխատանքի առաջարկի աճը պետք է միշտ մեծացնի հողի վարձավճարի կորագիծ եռանկյան ընդհանուր մեծությունը: Իսկ ի՞նչ կարող ենք ասել աշխատանքի ուղղանկյան ընդհանուր մեծության վերաբերյալ: Առաջին գլխում առաձգականությանը վերաբերող քննարկումը հիշեցնում է մեզ, որ աշխատողների ընդհանուր աշխատավարձի ուղ,ղանկյունը կմեծանա, եթե ՊՊ-ն ունենա մեկից .մեծ գնառաձգականություն: Բայց աշխատանքի ուղղանկյունը կարո՞ղ է տոկոսային առումով մեծանալ այնքան, որքան հողի եռանկյունը կամ նույնիսկ ավելի: Թեպետ դա ակնհայտ չէ, մինչն որ աշխատանքի պահանջարկի կորերովչստուգեք, այնուամենայնիվ, պա-

«`

ԵԿԱՍՈՒՏԸԵՎ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆԳՈՐՕՈՆՆԵՈԻԳՆՈՐՈՇՈՒՄԸ

տասխանը որոշակիորեն այո՛ է: Աշխատանքի ուղղանկյան հարաբերական բաժինը կարող է մեծանալ, իսկ հողի եռանկյան հարաբերական բաժինը կարող է փոքրանալ, եթե սահմանային Քի կորը բավականաչափ առաձգական

նիր

ՍԱՀՄԱՆԱՅԻՆԱՐՏԱԴՐՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ ԲԱԶՄԱԹԻՎ

ՆԵՐԴՐԱՆՔՆԵՐԻ ԴԵՊՔՈՒՄ

Քլարկի հայտնաբերածսահմանային արտադրողականության տեսությունը խոշոր առաջընթաց քայլ էր տարբեր ներդրանքների գնորոշումն ըմբռնելու մեջ: Քլարկը հասկացավ, որ բաշխման լիարժեք տեսություն կառուցելու համար հողի ն աշխատանքի տեղերը պետք է փոխել: Ղողի ն աշխատանքի տեղերը փոխելու հան փոփոմար աշխատանքը պահեք հաստատուն Ջ. Բ.

հողի իական ԱԱ աաարին աք րեք

հաստատագրված

աշխատանքին:

Հաշվեք

յուրաքանչյուր հաջորդական ակրի սահմանային արդյունքը: Այնուհետն, գծեք պահանջարկի կոտա, րը, որը ցույց թե վարձավճարի յուրաքանչյուր դրույքի դեպքում գործատուն հողի քանի ակր կպահանջի: Նկար 9-6-ի նոր տարբերակում, որ դուք կգծեք, գտեք հավասարակշռության նոր Հ՛ կետը: Նշեք հողի վարձավճարի ուղղանկյունը որը կորոշվի նրա ՍԱ-ով: Նշեք աշխատողին տրվող աշխատավարձի մնացորդային կորագիծ եռանկյունը: Վերջապես, ուշադրություն դարձրեք գործոնների լիակատար համաչափության վրա: Այս նոր գծագիրը ցույց է տալիս, որ բաշխման մեջ արտադրության յուրաքանչյուր ն բոլոր գոր ծոնների բաժինը հաշվելիս պետք է ելնենք միաժամանակ որոշվող դրանց փոխկապակցված սահմանային արդյունքներից: Դա դեռ ամենը չէ: Ենթադրենք, թե աշխան հողի փոխարեն ունենք երկու այլ գորտանքի ծոններ՝ աշխատանք ն արտադրության որոշ փոփոխական արտադրամիջոցներ: Ենթադրենք նկար 9-8-ում ցույց տրվածինման արտադրության ֆունկցիայի սահուն կորը Ք-ն կապումէ նույն ընդհանուր հատկություններով աշխատանքի ն արտադրամիջոցներիհետ: Այս դեպքում կարող եք կրկին գծել նկար 9-6-ը ն ստանալ աշխատանքի ն արտադրամիջոցների միջն եկամտի բաշխման նմանատիպմի պատկեր: Իրականում նույն գործողությունները կարող ենք կատարել երեք, չորս ն ցանկացած թվով գործոնների դեպքում: Գործոնների մրցակցային շուկաներում առավելագույն շահույթի ձգտող գործատուների .

ներդրանքների պահանջարկը որոշվում է գործոնների սահմանային արդյունքներով: Սիան արտադրանքի պարզեցված դեսյքում (երբ ԳՀ

ստանում ենք.

Աշխատավարծ Հ աշխատանքի սահմանային արդյունք ԱԱ

ար

ն այսպես` ամեն մի գործոնի համար: Այս ճանաաարհով ոչ ավել ն ոչ պակաս արտադրանքի 100 տոկոսը բաշխվում է արտադրության բոլոր գորժոնների միջե: Այսպիսով տեսնում ենք, որ եկամտի բաշխման Քլարկի ընդհանուր տեսությունը համատեղելի է ցանկացած թվով գործոնների միջոցով արտադրվող ցանկացած թվով ապրանքների մրցակցային գնորոշման հետ: Այս պարզ, բայց հզոր տեսությունը ցույց է տալիս, թե մրցակցային շուկայական տնտեսության մեջ եկամտի բաշխումն ինչպես է կապված արտադրողականության հետ: .

ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ավարտեցինք մրցակցային շուկայական տնտեսության մեջ եկամտի բաշխումը որոշող ընդհանուր սկզբունքների վերլուծությունը: Ինչպես շատ հարցերում, գինը ն քանակը որոշվում են ասռաջարկին պահանջարկի երկու սայրով: Պահանջարկի կողմում է արտադրության գործոնների պահանջարկը: Պահանջարկը որոշվում է ինչպես արտադրության ֆունկցիայով, այնպես էլ վերջնական ապրանքների պահանջարկով, որով պայմանավորվում են գործոնների ածանցյալ լպահանջարկները:Առաջարկի կողմում են հողի առաջարկը, որը բնության շնորհ Է, աշխատանքի առաջարկը, որը որոշվում է աշխատողների թվով ու որակով, Ա արտադրամիջոցների առաջարկը, որը ստեղծվում է նախկին ներդրումներով ձեռք բերված սարքավորումների ն շինությունների կուտակման շնորհիվ: Համակցելով գործոնների փոխկապակցված առաջարկներն ու պահանջարկները՝ շուկան ստեղծում է հողի, աշխատանքի ն արտադրամիջոցներիսեփականատերերիե-

կաճուտը: ՝

Թեպետ գործոնների գների ն եկամտի մրցակցային որոշման հիմքում ընկած ընդհանուր սկզբունքները բոլոր գործոնների համար նույնն Ջեն,այնուամենայնիվ, յուրաքանչյուրն ունի իր աԲանձնահատկությունները: Հաջորդ երկու գլուխ-

ՎԱՐՁԱՎՇԱՐԵՎ ՇԱՀՈՒՅԹ ԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՄ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁ

ներում կուսումնասիրենք աշխատավարձը՝ սկսե լով տարբեր խմբերի աշխատավարձի դրույքների տարբերությունների պատճառներից ն այնուհետն քննարկելով աշխատանքի շուկայի որոշ

.անկատարություններ: Այս մասի եզրափակիչ գլխում կվերլուծենք հողի բերած վարձավճարին ն արտադրամիջոցներից ստացված շահույթին առնչվող հարցերը:

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

Ա.

Արդյունաբերացման պտուղները

Բաշխման տեսության խնդիրն է պատասխանել այն հարցին, թե տնտեսական բարիքներն ում համար են արտադրվում: Այն ուսումնասիրում է եկամտի (ինչ-որ ժամանակաշրջանում ստացված աշխատավարձի, սեւփականության հատույցի ն փոխանցիկ վճարումների) ն հարստության (Ժամանակի տվյալ պահին առկա ունեցվածքի զուտ պաշարի) առաջացումը: Բաշխման տեսությունը` ուսումնասիրելով այն հարցը, թե արտադրության տարբեր գործոնները` հողը, աշխատանքը, արտադրամիջոցները, ն ռիսկն իր վրա վերցնելը ինչպես են գնորոշվում շուկայում, քննարկում է, թե այս գործոնների առաջարկն ու պահանջարկը ինչպես են կապակցված ն ինչպես են որոշում ամեն տեսակ աշխատավարձերը, վարձավճարները, շահադրույքները ն շահույթները:

Բ.

Եկամտի բաշխում

Արտադրության գործոնների պահանջարկն ըմբռնելու համար պետք է վերլուծենք արտադրության տեսությունը ն գործոնների ածանցյալ պահանջարկը: Ներդրանքի պահանջարկն ածանցյալ պահանջարկ է: Մենք ցորենի ցանքատարածության ն փռատների պահանջարկ ունենք ոչ թե հանուն հենց դրանց, այլ հանուն այն տաք բլիթների ն հացի, որ դրանք կարող են արտադրել սպառողների համար: Գործոնների պահանջարկի կորերը ածանցվում են ապրանքների պահանջարկի կորերից: Վերջնական ապրանքների պահանջարկի կորի տեղաշարժը դեպի վեր դառնում է գործոնների ածանցյալ պահանջարկի նույնանման տեղաշարժի պատճառ. ապրանքների պահանջարկիմեծ անառաձգականություննառաջացՕում է գործոնների ածանցյալ պահանջարկի մեծ անառաձգականություն:

Նախորդ գլուխներում հանդիպել ենք արտադրության ֆունկցիա ն սահմանային արդյունք հասկացություններին: Գործոնի պահանջարկը բխում է սահմանային արդյունքի հասույթից (ՍԱՀ), որը սահմանվում է որպես գործոնի հավելյալ միավորի ներգրավումից ստացվող հավելյալ հասույթ: Ցանկացած շուկայում ՍԱՅ-ն հավասար է արտադրանքի լրացուցիչ միավորի վաճառքից ստացված սահմանային հասույթ անգամ ներդրանքի սահմանային արդյունք (ՍԱՀՀՍՅՀՀ«ՍԱ): Մրցակցային ձեռնարկությունների դեպքում, քանի որ գինը հավասարվում է սահմանային հասույթին, այս պարզ տեսք է ստանում՝ դառնալով ՍԱՀՀ-ԳՀՍԱ: արտադրյալը

Ձեռնարկությունն առավելագույն շահույթի (ն նվազագույն ծախքի) է հասնում, երբ յուրաքանչյուր գործոնի ՍԱՀ-ն դարձնում է այդ գործոնի սահմանային ծախքին (որը հենց գործոնի գինն է) հավասար: Այս նույնը համարժեքորեն կարելի է ձեակերպել որպես մի պայման, ըստ որի ներդ-

սահմանային արտադրողականության տեսություն

-նտտմոտ մզգկյսկոն 'մվիտոմտի 'ցվեռղմ 'դյս/ -Հսօտմտտոժմռտծ վդզմսծ 'ղմտձգդոտվոռ -6գտօցտվլյս ցգսջմսԵ տիտ մորով վմս 'ՍԺ -Օտմնտտմտ ցոկոդձմզի ցրո Հղցտիդտ մոր -տվ վմյսՌդոժոմյմ Փվմզցըսօմսծ ողտղէ :ռվռԵ տմը վիմտոտիտվ ԱՅՀՈսոտվպ վժմդյսամնմոտ դվ/

շշ

մս 'տշղք -ոցտովտո վըսջցմսծմսԹացոտժտմյոք -ոմվցո 1 1սչցվ մոոտվ սսամզցծոտվ վցոսետ| -զիտսո ցժՈսվոՀ զ4 '`1սԹսմտտծոմ դոկոցդ -ոմորտմտ Հզիջ :Ամղդմսիտվը վմյսՌդտժոմ -յսռղ Ժռ.սմլյ :ԱՎՈսոռվ վժմցսքնմոցվրոցտը մժռուսմմնմտ դվրոդորվտո Հզդոտրվոո ձսմվտտկոմոծետ վլղմսծոտտավեզ -կտո

մորով

ՍՈՈՈԷ ՂՈՈոռՍմՈՂՂԺ

մՂՏՍՈէ

ռղսդոս -Ղ վմոջիոօմտի ցվոոն -Ասծոդը 'Օռսմվզտննս վրղ ոյս/Թյսողտ ցոր մյսդոտվնդԱ վհմոյց

-ոշտմ

վճցտմնտտմու... ցվԵ լ

Ծա

Ագսգտղ վժոլտօ ցՈսԵտեռիգ 1 ոոսո|մԾվմ -ս 'ցվԵ վդսօմսեԵ նմ- -Ե «ՊՈ "ըյսմզդդտը -րոտխո

""ազր"րղրՈ

ցոէՅ1ս6կոծմը

ՎՈսոռվ վԺղղս|նմո

ցվրոցորկտո վմցոմնմզը նմ կմոծռովոռ 1ո/Ծգռօցո

մկմոծգտվտոի վմղդդսօմսե ՀՁՀՈսոռվ վմղսմնմտ ցվրոդտը կտո 'Ձռոռսմնմտցվրոցտովտո ցսԹյստոմով Ղ տյսոողղ դղս(ժյսողտ դտռո|շոմ

մորով ռո/օյսդ -մոցսղօ ցվրոծկոծմը

ոՈ«ԵՀ-ՊՈշԷՈ

- ՌոՈ)'

ՍՈՈՈԷ ՂՈՔՕԱՍՂոՍհ ՍՂՂՂՍՇՕՎՍՑՈԳՈՈԷ

ոյսմզցդտոոռ դյստմտիռ դռզմսդ դո յսծկտծմը 1ոխոտոդկ Ամզկփտտփո -ոմորոմտ դտռոո|շտմ 1 ովյտտ օմզնդով մոտք(ՅյսեմոհիԱռյսԹսողտ ցտը -շտմ վղմոլց 'մոմտղտղե :ցտ/սողտ ռոթյսգտկտնսմնտտմո ցվ/ոդ տոմ 1 ուսիմտտող մոյսչսմսդԵ մմղ 'ցվմղդտսոողղ վմզդդսցմսԵ -ոովտո ուսո 1 մտոռիոտվ դզմստՀշռԱնմսծոտդըող :հյսծյզիտ դվրոնմսծոդը վժ -ըցտմնոտտմոտ 9ոծոդո ծվմզգ-ղՈ վմզդժռոմնմղդ նմսո|ոդ վդյս ցոս/81ԱԽԾ տոտ 'իսփոչ վ-ղՈ վմսիտվը 7/ժմռի օտիօմտի ցրովը 1 ոսիմոջի դս -ԱսԵԾօոծողցտծ մս վցոժ :0ոտկտոլխփսփ 1ոցսոն 1 նսմող դսցմսԵօոծոդկ -ցո6 Ղ1ռ 'Աժցոտոող|շտդքովո 341:մոսկստ 00լ իվմ1 վճժռյսքնմովո|շոմկ ՕղմստշջՋ ԱՅոմդմցմսծ որլ :մտոտիտպ դվմզդժուսնմո դվրոցոտովտո 5ցոմն 4 ուսցօմոն ԱմզդԵցվրոդսցմսԵԱռղս/ասծկոծմըովմղզդնստոո|շոՂ վմղմղտտոնսվ իվժոօզո :ՂձվըվմզդցսջցմսԵցվօցտստ բյսիո|շոմ | ոզոշչդվ ցՅղյս/նմո դվրոծետ ձնսմոռ ղ4 'մղտդոտնղդտ 1 ուսօյսյԱղի Ադյս/Թյսողտ օոԹսդտկոտնսմնոտմտ դվրոդտովտոդոոոշոմ վտոտկղ վկմոյժ յ Շ-9 :ըյսմղմոԾ

-յՀսԾ վ4 ոյսղով յսյղիռ|սփ մդվԵ վռսօմսԵ մս 3 ուսկոջվի դո յսսշկոմտո -տիտվ դլրտվր:ցզ ուսիմտոտիտվ ցղմստՀչքԱմզդցկտցոտժ նսիկմոձոստ Ղ նսիձգոտվտոուսժողն վցԵ ցտկտրողյսՀսվշկղոմոոտիտվվռսօմսծ օոծտոկ -ցտ6 ցոլա յսմնտտմը :Ատղկ կգտրտով վմղմսկ վղմոձգդովոտոՂ վղմտձոս -տ 1 ոոսշսմս դվոտվը տզվ վմսկ վղմոծոստ վցսցմսԵորտ 'Ռր :Ամզմսդ վհմոձդտվոռ վմղդդյսայսկմոդսղօ մսնմ մռղ ըյսմորյսԵ մոոքժյսննյս ռոտկոցսեվմսվ մոռով 1մտդտտո մղմտձցտվոտիո դտկտրոկյսՀ վցսօմսեԵ՛օ

:ԱՅղքմտ վդսցմսԵվօյստովհ դղմստՀջք իսմզցմուսն վմժոսոով ռվրոցորվտո ԱՅդյսլնմտ ցվրոդոտովտովռսօմսե սզն վցտժ Ղզօմտի մղդ նստեց վմոսվտծ դՈսետղիոստ մս -Ձցտմնմզը վկոուսմոՀչկ ցղստոտցմսԵ վդտՃ 'ուսկոջվի ռո ասսշկոմտոռիով ոցռզդւսկ վնղտ տղ :1 ոոսիծզմոո -ոտիտվմտրով վմղզդժռոմնմղդմսխմ ռ--ղՈ նսդկըմ դվմոյսն հզը վժդտմ

մՈ/ՍՉԱՍՍՂԾՎՍՊՂՂԱՕՄԱՆ

ՂՈՔԶԱՍԱՆՈՏՍՈԻԶ ՏՈՒՑ

է06

ՎԱՐՁԱՎՇԱՐԵՎ ՇԱՀՈՒՅԹ ԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՄ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁ

րող

Յ.

հաստոց, գինու խաղողի մամլիչ, տնտե-

սագիտության դասագիրք: Նկար 9-6-ում տրված՝ Քլարկի տեսության կիրառության մեջ թող փոփոխականգործոն լինի ոչ թե աշխատանքը, այլ` հողը: Գծեք նոր նկար ն սահմանային արտադրողականության տեսությունը բացատրեք այդ նոր գծապատկերի միջոցով: Ո՞րն է մնացորդային գործոնը: Բացատրեք, թե ինչ սխալ կա հետնյալ պնդումներից յուրաքանչյուրում. ա) Սահմանային արդյունքը հաշվարկվում է որպես մեկ աշխատողին ընկնող արտադ-

րանք:

բ) Բաշխման տեսությունը պարզ է: Պարզապես որոշում եք, թե յուրաքանչյուր գործոն որքան է արտադրել ն այնուհետն նրան տալիս եք արտադրանքի համապատասխան բաժինը: գ) Մրցակցության դեպքում աշխատողներին վճարում են արտադրվածամբողջ արտադրանքի ն հումքի ծախքերի տարբերութ-

յունը:

դ) Սահմանային արդյունքի հասույթը պարզապես գնի ն սահմանային արդյունքի արտադրյալն է:

Ենթադրենք` յուրաքանչյուր տասնամյակում ՀԱԱ-ն աճում է ավելի արագ, քան աշխատանքի ընդհանուր ներդրանքը: Եթե հակառակ Կարլ Մարքսի կանխատեսումներին` աշխատավարձը մոտավորապես մնա ՀԱԱ-ի ույն տոկոսին հավասար, ցույց տվեք, որ իրական աշխատավարձիդրույքը կաճի: Արհմիությունների ղեկավարները հաճախ էին կրկնում. «Առանց աշխատողի չկա արտադրանք: Հետնաբար. աշխատողներին է պատկանում ամբողջ արտադրանքը»: Արտադրամիջոցների մասնավոր ,սեփականության պաշտպանները պատասխանում էին. «Դեն նետեք բոլոր արտադրամիջոցները,ն աշխատողը ամբողջ երկրագնդից միայն խղճուկ եկամուտ կհավաքի, ուստի գործնականորեն ամբողջ արտադրանքը պատկանում է ար-

տադրամիջոցներիսեփականատերերին»: Վերլուծեք այս դատողությունների սխալները: Ցույց տվեք, որ եթե դրանք ընդունվեն, ապա երկու կամ երեք գործոնների միջն պիտի բաշխվեր արտադրանքի200 կամ 300 տոկոսը, է միայն 100 տոկոսը: մինչդեռ բաշխվել կարող Քլարկի սահմանային արտադրողականության տեսությունն ինչպե՞ս է լուծում այս վեճը:

ԳԼՈՒԽ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁ

ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՇՈՒԿԱ

Ազատ շուկայում աշխատավարձիորոշման տեսությունը պարզապեսարժեքի ընդհանուրտեսության մասնավորդեպքն է: Աշխատավարձըաշխատանքի գինն է: Մ. Բ. Ւ/ՒՏ,

7/6

7հ6օդ/ՕՒ Մ/296Տ(7932)

այդպիսի ընդհարումների սոսկ երկու օրինակԱշխատանքիեկամուտը մարդկանց մեծ մասի եՇերն են: կամտի հիմնական աղբյուրն է: Աշխատավարձը, ն են ռոճիկը Այս ն հաջորդ գլուխն ուսումնասիրում են, այլ վաստակներն այսօր կազմում տոթե շուկայական տնտեսության մեջ աշխատաազգային եկամտի Միացյալ Նահանգների կոսը: Հիրավի, կարելի է ասել, որ մեր համակարվարձն ինչպես է որոշվում: Այս գլխի Ա բաժնում գը «աշխատավորական»է ն ոչ թե կապիտալիս- . դիտարկվում է աշխատավարձի որոշումը մրցակցային պայմաններում, իսկ Բ բաժնում քննարկտական: Իր կարնորության պատճառով աշխատանքի վում է աշխատանքի շուկաներում խտրականութշուկան հակասությունների, հասարակական վեյան փշոտ խնդիրը: Որից հետո հաջորդ գլխում ճերի ն քաղաքական խմորումների մշտական անդրադառնում ենք աշխատանքի շուկաներում է: Աշխատողների ն արտադրամիջոցնե անկատար մրցակցության ուսումնասիրությանը՝ աղբյուր րի սեփականատերերի միջն վերջին դարում ըն. մասնավորապես ուշադրություն դարձնելով այն թացած վճռական մարտերը, ինչպես նան հավաուղիներին, որոնցով արհմիությունները սահմասար վարձատրության համար կանանց ն ազգաՕափակում են աշխատանքի առաջարկը ն բարձյին փոքրամասնությունների այսօրվա պայքարը րացնում աշխատավարձը:

Ա. ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻՈՐՈՇՈՒՄԸԿԱՏԱՐՅԱԼՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅԱՆՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ

Աշխատավարձիդրույքները խիստ տարբեր են-: դոլար աշխատավարձով: Աշխատավարձի ցանՄիջին աշխատավարձը սահմանելը նույնքան կացած լիարժեք տեսություն պետք է բացատրի դժվար է, որքան միջին անձը: Ավտոմեքենայի աշխատավարձիայս տարբերույքները: գործարանիտնօրենը կարողէ վաստակել տարեՍակայն որքան էլ կարնոր լինեն աշխատական 4 միլիոն դոլար, մինչդեռ գրասենյակային .,վարձիտարբերույթները, չպետք է աչքաթող անել աշխատողը վաստակում է 15.000 դոլար, իսկ գյուաշխատավարձի ընդհանուր մակարդակը: Ըստ 12.000 ղատնտեսական բանվորը` դոլար: Նույն .էության՝աշխատողներիբոլոր խմբերի աշխատագործարանի որակյալ մեխանիկը շաբաթական վարձն այսօր ավելի բարձր է, քան մեկ դար առաջ: կարող է վաստակել 500 դոլար, իսկ որակավորում Ինչպես ցույց է տալիս աղյուսակ 10-1-ը, Հյուսիսաչունեցող պահակը` 200 դոլար: Աշխատանքային յին Ամերիկայումաշխատավարձն ավելի բարձր է, փորձ ունեցող կանանց կարող են վճարել շաբաքան ԼատինականԱմերիկայում,ճապոնիայում աթական 300 դոլար, մինչդեռ նրանց կրտսեր եղվելի բարձր է, քան Հարավային Կորեայում, Եվրոբայրները աշխատել սկսում են շաբաթական 400 պայում ավելի բարձր է, քան Հնդկաստանում:Օգտագործելով տնտեսագիտության վերլուծական գործիքները, մասնավորապես աշխատանքի աԱյս գլխում «աշխատավարձ» եզրը ընդհանուր առմամբ ռաջարկն ու պահանջարկը, կարելի է ավելի լավ կօգտագործենք«աշխատավարձ, ռոճիկ ն վարձատրությանայլ ձներ» արտահայտությունների փոխարեն:

մբռնել լաշխ աշխատամարձի ԸՍբ վարձի կ

կառուզմածքո: ցվածքը:

ՎԱՐՁԱՎՑԱՐԵՎ ՇԱՀՈՒՅԹ ԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՄ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁ

Աշխատավարձի դրույքը Տարածաշրջան ն

տարի

ճշակող արդյունաբերության մեջ

(դոլար/ժամ, աշխատավարձի ճակարդակ 1988 թ.)

Միացյալ Նահանգներ

Մեծ

Բրիտանիա

ԱրեմտյանԳերմանիա (1988) ճապոնիա:(1988) Հարավային Կորեա (1988)

Մեքսիկա(1988) Հնդկաստան(1988)

11.22 2.66 8.22 10,96

13.54

2,066 1.40 0,45

Աղյուսակ 10-1. Աշխատավարձի ընդհանուր մակարդակը խիստ տարբեր է ըստ տարածաշրջանների ն ժամանակների

Միացյալ Նահանգները բարձր աշխատավարձիերկիր է, իսկ Վնդկաստանումժամավարձըամերիկյանի միայն չնչին մասն է: Աշխատավարձիընդհանուր մակարդակը որոշվում է առաջարկով ն պահանջարկով, սակայն առաջարկի ն պահանջարկի հիմքում ընկած է աշխատանքի, արտադրամիջոցների ն ռեսուրսների համեմա-

ները: Իրականում կատարյալ մրցակցային շուկաներ քիչ կան, սակայն որոշ շուկաներ բավական մոտ են մրցակցային շուկա հասկացությանը, ինչպես, օրինակ` մեծ քաղաքներում անփորձ դեռահասների կամ գրասենյակային աշխատողՇերի շուկան: Նույնական աշխատատեղերով ն մարդկանցով շուկայում մրցակցության հետնանքով աշխատավարձիժամային դրույքը կլինի ճիշտ նույնը: Ոչ մի գործատու նույն աշխատանքի համար մեկին ավելի չի վճարի, քան նույն որակավորումն ունեցող մեկ ուրիշին: Այս եզակի շուկայում աշխատավարձն ինչպե՞ս է որոշվում: Պատասխանը պատկերված է նկար 101 (ա)-ում: Նույն աշխատողների ճրցակցային առաջարկը ցույց է տրված Հյուսիսային Ամերիկայի ԱրսԱհսառաջարկի կորով, իսկ նույնական աշխատանքի պահանջարկը ներկայացված է ՊոսՊոսկորով: Հավասարակշիռ աշխատավարձը հաստատվում է Հիս մակարդակում: Եթե աշխատավարձը Հոս-ից ցածր լիներ, ապա աշխատանքի պակաս կառաջանար, ն գործատուներն աշխատավարձը կբարձրացնեին մինչն Հիս կետը` վերականգնելով հավասարակշռությունը: Աշխատողի վաստակը վերլուծելիս մեզ հետաքրքրում է իրական աշխատավարձը, որը մեկժամյա աշխատանքի գնողունակությունն է կամ փողով արտահայտված աշխատավարձի ն կենսապահովմանանհրաժեշտ ծախքերիհարապատկերված օրիբերությունը: Նկար 10-1-ում -

ե աան: խիմթ որակավորման տեխեն

տեխնոլոգիայի մակարդակը: (Աղբյուրը` Լոէթղոռնօոտ ԼռԵօք Օղցճոյ2ՅԱօո,Բ6Ա6ոռ| ԹՅՏՅՈՄՑ Տ:/ՏէԾԹ):

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ

ԸՆԴՅԱՆՈՒՐ

նակում

ՄԱԿԱՐԴԱԿ

Ինչո՞ւ Միացյալ Նահանգներում աշխատավարձի մակարդակը 5,5 անգամ բարձր է, քան Վարավային Կորեայում ն 285 անգամ բարձր, քան Հնդկաստանում: Այս երնույթը հասկանալու համար քննարկենք մրցակցային շուկաներում նույնական աշխատանք կատարող նույնական աշխատողներին վճարվող աշխատավարձի պարզեցված օրի-

նակը:

Աշխատանքի կատարյալ մրցակցային շուկան այն է, որտեղ կան բավականաչափ մեծ թվով աշխատողներ ն գործատուներ, այնպես որ ոչմի առանձինձեռնարկություն կամ աշխատող չի կարող զգալիորեն ազդել աշխատավարձի դրույքի վրա: Այս սահմանումից դուրս են մնում արհմիությունները կամ մեծ ձեռնարկության գերիշխանության տակ գտնվող աշխատանքի շուկա-

ան չափվում էայն իրան ուտի մեծու

սպառողական

զամբյուղ

ությամբ,

որ

հնա-

րավոր է գնել տվյալ աշխատավարձով: Դիցուք՝ նկար 10-1 (ա)-ն պատկերում է իրավիճակըՀյուսիսային Ամերիկայում, իսկ նկար 10-1 .(բ)-ն Հարավային Ամերիկայում: Աշխատավարձի .. մակարդակներնինչո՞ւ են այդքան տարբեր: Արդյո՞ք այն պատճառով, որ նվազագույն աշխատավարձը շատ բարձր է Հյուսիսային Ամերիկայում: Կամ գուցե այն պատճառով, որ գործարար մենաշնորհները շատ հզոր են Հարավային Ամերիկայում: Իհարկե, ո՛չ: Ավելի շուտ` աշխատանքի առաջարկի Ա պահանջարկի պատճառով իրական աշխատավարձը տարբեր է տարբեր տարա.:ծաշրջաններումկամ նույնիսկ նույն տարածաշրջանում, բայց` տարբեր ժամանակներում: Ուստի աշխատավարձիմակարդակն ըմբռնելու համար պետք է տեսնել, թե ինչ ուժեր են ընկած աշխատանքի առաջարկի ն պահանջարկի հիմքում:

նԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԵՎ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ՇՈՒԿԱ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ՊԱՀԱՆՋԱՐԿ

Աշխատավարձիընդհանուր մակարդակի քննարկում սկսում ենք` ուսումնասիրելով այն գործոնները, որոնք որոշում են աշխատանքի պահանջարկը: Վերլուծության հիմնական գործիքներ ներկայացվեցին նախորդ գլխում, որտեղ մենք տեսանք, որ արտադրության որնէ գործոնի պա. հանջարկն արտացոլում է այդ ներդրանքի սահմանայինարտադրողականությունը: Նկար 10-2-ը պատկերում է սահմանային արտադրողականության տեսությունը: Ժամանակի տվյալ պահին տվյալ տեխնոլոգիականիրավիճակում աշխատանքի ներդրանքի մեծության ն արտադրանքի քանակի միջն գոյություն ունի որոշակի փոխառնչություն: Ըստ նվազող հատույցի օրենքի, աշխատանքի ներդրանքի յուրաքանչյուր հավելյալ միավոր ավելի ու ավելի քիչ

արտադրանք է ավելացնում: Նկար 10-2-ում պատկերված օրինակում 10 միավոր աշխատան-

քի դեպքում մրցակցային աշխատավարձի ընդհանուր մակարդակըկլինի 20 դոլար մեկ միավորի դիմաց: Սակայն եկեք ավելի խորմուխ լինենք ն հարց տանք, թե աշխատանքի սահմանային ար2,տադրողականության հիմքում ինչն է ընկած: Աշ0։խատանքիսահմանային արդյունքը կախված է աշխատանքիներդրանքի որակից, արտադրուքյան համակցված գործոններիքանակից ու որակից, ինչպես նան ձասնագիտական ն ճարտարագիտականգիտելիքների մակարդակիցու օգտա-

գործումից: Աշխատանքիներդրանքի որակը ներառում է աշխատողի գրագիտությունը, կրթությունը, աշ.լխատանքայինպատրաստությունն ու հմտությունը: Անգրագետաշխատուժ ունեցող երկիրը դժվար թե կարողանա կիրառել բարդ համակարգիչներ Ա սարքավորումներ պահանջող ժամանակակից տեխնոլոգիաներ: ճշգրիտ սարքեր նախագծելու ընդունակ ճարտարագետ ունենալու համար

Աշխատավարձի համեմատական դրույքներ (ա) Հյուսիսային Ամերիկա Վ

Պու

(բ) ՎՂարավայինԱմերիկա Վ

Ա Լ

5 Լ" Տ.

Սոր

ւ2

Յ -

-Շ

Աշխատանքիքանակ

Նկար 10-1. Նպաստավոր ռեսուրսներով, որակավորմամբ, կառավարմամբ, հիմնական միջոցներով ու տեխնոլոգիայով է բացատրվում բարձր աշխատավարձը Հյուսիսային Ամերիկայում Առաջարկնու պահանջարկն են որոշում, որ մրցակցային աշխատավարձըՀյուսիսային Ամերիկայում ավելի բարձր է, քան ԳարավայինԱմերիկայում: Հյուսիսային Ամերիկայում բարձը աշխատավարձի հանգեցնող հիմնական ու-

ժերն են ավելի լավ կրթված ն ավելի որակյալ աշխատողները, յուրաքանչյուր աշխատողին ընկնող հիմնական միջոցների ավելի մեծ պաշարները, ինչպես նան Ժամանակակից տեխնոլոգիաները:

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁՎԱՐՁԱՎՇԱՐԵՎ ՇԱՅՈՒՅԹ ԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՄ

Պ ռ

Ը.»

ՅՅ

Յ6 Յ՝

ԷՏ: ՅՅ `:

ՇԶՅ

ՅԷ ՅՅ

Բ.ք5 ՅՅ ՅՑ թ 6: 5՞-

արտադրամիջոցների պաշարներ` խճուղիների, երկաթուղիների ն հեռուստահաղորդակցման միջոցների խիտ ցանցեր, յուրաքանչյուր աշխատողին ընկնող գործարանների ն սարքավորումների զգալի քանակ, ինչպես նան համապատասխան պահեստամասեր: Աղքատ երկրներում, ընդհակառակը, ճանապարհները հաճախ առանց ծածկույթի են ու նեղ, գործարանները, որպես կանոն, աշխատողներով ծանրաբեռնված ու շոգ, իսկ սարքավորումները՝ հնացած ն խարխլված: Սակայն ներդրանքի քանակն ու որակը դեռնս ամեն ինչ չեն որոշում: Երկու տարածաշրջաններ կարող են ունենալ նույնատեսակ ռեսուրսներ ե աշխատանքի ներդրանք, բայց եթե նրանցից մեկը կիրառում է կառավարման Լ տեխնոլոգիայի ավելի զարգացած եղանակներ, ապա նրա արտադրողականությունը կարող է շատ ավելի ռեսուրսբարձր լինել: Բրիտանիան ունի առատ ներ ն լավ կրթված աշխատուժ, սակայն անհմուտ կառավարումն ու աշխատանքային վեճերը արդյունաբական մրցավազքում Բրիտանիային այնքան են խանգարում, որ վերջինիս արտադրողականությունը Հյուսիսային Ամերիկայի արտադրողականության կեսից էլ պակաս է: Լավագույն տեխնոլոգիական եղանակների աղբյուրն են զարգացած հիմնարար ն կիրառական գիտությունները, առաջավոր ճարտարագիտական նախագծերըն հմուտ կառավարումը: Ի վերջո, որակյալ աշխատողների համագործակցումը, արտադրամիջոցների կուտակումը ննանն տեխնոլոգիակա ն ն նչաե եխն առաջընթացը ինչպես միասին վերցված մեծապես խթանում են աշխատանքի արտադրողականությունն ու աշխատանքի պահանջարկը: Զարգացածտարածաշրջանների համեմատաբար բարձր աշխատավարձի հիմքում ընկած են առավելապես այս գործոնները (որոնք բերված են աղյուսակ 10-1-ում): են

Աշխատանքիպահանջարկ

ԷԷ:

Աշխատանքիներդրանք

Նկար 10-2. Աշխատանքի պահանջարկն արտացոլում է սահմանային արտադրողակա-

նությունը

Աշխատանքիպահանջարկը որոշվում է նրա սահմանային արտադրողականությամբ ազգային արդյունք արտադրելիս: Բաց մոխրագույն ուղղահայաց շերտերը են տալիս աշխատանքի առաջին, երկրորդ, ցույց միավորի արտադրած հավելյալ արտադրանքը: Մրցակցորեն որոշված աշխատավարձի ընդհանուր մակարդակը աշխատանքի 10 միավորի դեպքում հավասար է 20 դոլար/միավոր, որը տասներորդ միավորի սահմանային արտադրողականությունն է: Հիմնական միջոցների կուտակմանը, տեխնոլոգիական առաջընթացին ն աշխատանքի որակի բարելավմանը զուգընթաց աշխատանքի պահանջարկի կորը ժամանակի ընէ դեպի վեր ն դուրս: թացքում տեղա շարժվում

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

երկար տարիների կրթություն է անհրաժեշտ: ղեղի հաջող վիրահատություն կատարելու կարողությանը պետք է նախորդի տասնամյա փորձառություն: Մարդկային հիմնապաշարի այդպիսի կուտակումներն ապահովում են աշխատանքի արտադրողականությանէական բարձրացում: Վամակցված գործոնների քանակն ու որակը նույնպես ազդում են աշխատանքի արտադրողականության վրա: Աշխատավարձը Միացյալ Նահանգներում բարձր է մասամբ նան այն պատճառով, որ երկիրը հարուստ է բերրի հողերով ն այլ ռեսուրսներով: Զարգացած երկրները կուտակել

ԱՌԱՋԱՐԿ

Ու-

ԱՌԱՋԱՐԿԻՈՐՈՇԻՉՆԵՐ

Այժմ անցնենք աշխատանքի շուկայի առաջարկին: Աշխատանքի առաջարկը վերաբերում է այն աշխատաժամանակին, որ բնակչությունը ցանկանում է հատկացնել եկամտաբեր աշխատանք .կատարելուն գործարաններում, ագարակներում, գործարարության բնագավառում, պետական կամ շահույթ չհետապնդող հաստատություներում: Աշխատանքիառաջարկի գլխավոր որոշիչը

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ՇՈՒԿԱ

բնակչության թիվն է, ինչպես նան այն, թեբնակչությունն ինչպես է ծախսում իր ժամանակը:

Բնակչության թիվը պայմանավորԲնակչություն: է

բնական ծնունդներով ու մահերով, ինչպես գաղթով: Սկսենք աշխատուժի տեղաշարժերից: Մինչե այս դարը երկրների մեծ մասի սահմանները բնակչության տեղաշարժերի համար բաց էին, ն մարդիկ, ավելի լավ տնտեսական հնարավորություններ փնտրելով հեռանում էին այն տարածաշրջաններից,որտեղ աշխատավարձը ցածր էր: Արդյունքը տարբեր երկրներում աշխատավարձիհավասարեցման միտումն էր: Սակայն | հաձաշխարհային պատերազմից հետո ընդունվեցին ներգաղթը խստորեն սահմանափակող օրենքներ: Աշխատանքի առաջարկը ցածր պահելով՝ ներգաղթը սահմանափակող քաղաքականությունը ձգտում է բարձր մակարդակի վրա պահել աշխատավարձը: Այս միջամտությունը հատկանշում է աշխատավարձի մրցակցային որոշման հիմնական հատկությանը. աշխատանքի ցանկացած տեսակ մյուս բոլոր արտադրական գործոնների նկատմամբ սահմանափակելով կարելի է բարձրացնել աշխատավարձի դրույքը: Աշխատանքի առաջարկի աճը, մյուս գործոններն անփոփոխ մնալու դեպքում, աշխատավարձի դրույքն իջեցնելու միտում ունի: Քանի որ աշխատանքի պահանջարկի կորը վարընթաց է, ապա հասկանալի է, որ արհմիությունները դեմ են ազատ ներգաղթին ն ցանկանում են, որ սահմանները փակվեն ապօրինի ներգաղթի առջն: Ինչո՞ւ գործարարություններըկարող են ավելի լավ տրամադրվածլինել ներգաղթի նկատճամբ, քան աշխատողները: Իսկ ի նչ կարելի է ասել բնակչության բնական աճի մասին: Զարգացած տնտեսություններում բնակչության աճը մեծ մասամբ կախված է կրոնական, հասարակական նե տնտեսական տարբեր գործոններից: Հասարակական այնպիսի միտումների հետնանքով, ինչպիսիք են աշխատուժին կանանց մասնակցության ավելացումը, փոքր ընտանիքները ն ուշ ամուսնությունները, Միացյալ Նահանգներում ե շատ այլ զարգացած երկրներում բնակչության բնական աճը այՎօր գրեթե հավասար է զրոյի: ված

նան

Սասնակցությունը աշխատուժին ն աշխատաժամերը: Տնտեսական պայմաններն ի՞նչ ազդե-

2Ղւթյուն ունեն

տարեկան աշխատաժամերի թվի ամբողջ կյանքում աշխատած տարիների -Վի վրա: Բացի տնտեսական ուժերից, այստեղ .ամ

գործում են նան բազմաթիվ բարդ հասարակական ու քաղաքական ուժեր: Վերջին տասնամյակների ամենացայտուն առաջխաղացումներից մեկը աշխատուժի մեջ կանանց թվի ավելանալն է: Ինչո՞ւ աշխատուժին

կանանց մասնակցությունը (այսինքն` աշխատուժին 15 տարեկանից բարձր իգական բնակչության մասնակցության չափը), որը 1960-ական թվականներին 4096 էր, 1990-ական թվականներին հասել էր 5896-ի: Այսպիսի պայթյունը անկարելի է բացատրել միայն տնտեսական վերլուծությամբ: Աշխատուժի կառուցվածքի մեջ կատարված այսպիսի կարնոր փոփոխությունն ըմբռնելու հաճար պետք է տնտեսագիտության նեղ սահմաններից դուրս գալ դեպի հասարակության փոփոխվող վերաբերմունքը կնոջ դերի` որպես մոր, ն աշխատավորի հանդեպ: տնային տնտեսուհու

«Փոխարինման երնույթր» ն «եկամտի երնույԱշխատանքի առաջարկի վերլուծության մեջ ամենակարնորհարցերից մեկն այն է, թե աշ.խատողն ինչպես է արձագանքում ավելի բարձր աշխատավարձին:Ավելի բարձր աշխատավարձը յուրաքանչյուր անհատի կյանքում աշխատած ժամերի թվի վրա ի՞նչ ազդեցություն կունենա: Նկար 10-3-ում աշխատանքի առաջարկի կորը ցույց է տալիս արձագանքի մեկ օրինակ: Ուշադրություն դարձրեք, որ առաջարկի կորը սկզբում բարձրանում է հյուսիս-արնելյան ուղղությամբ, իսկ այնուհետն Բ բեկման կետում սկսում է հետ ծռվել հյուսիս-արնմտյան ուղղությամբ: Ինչպե՞ս կարող ենք բացատրել այն երնույթը, որ աշխատավարձի բարձրացումը սկզբում կարող է ավելացնել, իսկ հետո՝ նվազեցնել առաջարկվող աշխատանքի քանակը: Ձեզ դրեք այն աշխատողի տեղը, որին հենց նոր բարձր ժամավարձ են առաջարկել, ն նա ազատ է ընտրելու աշխատելիք ժամերի թիվը: Ձեզ կանգնեցրել են երկընտրանքի առջն: Մի կողմից՝ ձեզ վրա ճնշում է տո/խարինմաներնույթը, որը ձեզ գայթակղում է ավելի երկար աշխատել, քանի որ յուրաքանչյուր ժամվա աշխատանքն այժմ ավելի լավ է վարձատրվում: ժամանցի յուրաքանչյուր ժամն ավելի թանկ է նստում, ուստի դուք կձգտեք ժամանցը փոխարինել հավելյալ աշխատանքով: Սակայն մտոխարինման երնույթին հանառակ .ուռռությամբ է գործում եկամտիերնույթը:Բարձր աշխատավարձի դեպքում ձեր եկամուտն ավելի շատ է: Ավելի շատ եկամտով դուք կցանկանաք ավելի շատ ապրանք ու ծառայություն գնել, ն, թռ».

ՎԱՐՁԱՎՑԱՐԵՎ ՇԱՊՈՒՅԹ ԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՄ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁ

րինման երնույթն ավելի ուժեղ է, քան եկամտի երնույթը: Սակայն Բ կետից վերն եկամտի երնույթը գերիշխում է, ե առաջարկվող աշխատանքը նվազում է, երբ աշխատավարձըբարձրանում է:

Առաջարկի՝հետ ծռվող կոր -

վձ

ՓՈՐՁԱՌԱԿԱՆԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐ

Վաճախ անհրաժեշտ է լինում գիտենալ աշխատանքի առաջարկի կորի ճշգրիտ տեսքը կամ առաձգականությունը: Աշխատավարձի վրա դրվող թե՞ կփոքրացհարկերի կրճատումը նի աշխատանքի առաջարկը`: Սոցիալական ա-

կմեծացնի՞,

քը, րը

Է| Ց

Պ Ս

Մ,

քանակ Աշխատանքի Նկար 10-3. նում

Երբ աշխատավարձը բարձրա-

է, աշխատողները կարող է նվազեցնեն

իրենց աշխատաժամանակը

բեկման կետից վերե աշխատավարձիբարձրացումը հանգեցնումԷ առաջարկվողաշխատանքիկրճատման, քանի որ եկամտի ավելի ուժեղ է, քան փոխարինման երնույթը: Ինչո՞ւ: Որովհետն բարձր աշխատավարձի դեպքում աշխատողները ավելի երկար ժամանցի հնարավորություն ունեն, չնայած որ ժամանցի յուրաքանչյուր լրացուցիչ ժամը ավելի թանկ է նստում կորսված աշխատավարձիառումով: Բ

երնույթն

բացի այդ, կցանկանաք նան ավելի երկար հաճելի ժամանց ունենալ: Դուք այժմ հնարավորութ յուն ունեք մեկ շաբաթ արձակուրդ վերցնելու ձմռանը կամ լրացուցիչ մեկ շաբաթ` ամռանը կամ էլ կարող եք կենսաթոշակի անցնել ավելի շուտ, քան կանեիք նախկինում: Ո՞րը կլինի ավելի ուժեղ: Փոխարինմա՞ն երնույթը, թե՞ եկամտի Գոյություն չունի միակ ճիշտ պատասխան: Դա կախված է անմինչն Բ կետը հատից: Նկար10-3-իօրինակում համար բոլոր առաջարկվող աշխատանքն ավելանում է աշխատավարձի բարձրացմանը զուգընթաց: Փոխա-

երնույթը՞:

մակարդակների աշխատավարձի

վճարումները կխթանե՞նաշխատանթե՞ կխանգարենդրան: Այս հրատապ հարցեհետաքրքրել են հանրային քաղաքականության :-բնագավառի տնտեսագետներին, որոնք փորձել են հուսալի քաղաքականություն առաջարկել օրենսդիրներինն նախագահներին: Աղյուսակ 10-2-ում ներկայացված է այս խնդրին առնչվող մի շարք ուսումնասիրությունների ամփոփագիրը: Այս ամփոփագիրը ցույց է տալիս, որ աշխատանքի առաջարկի կորը տղամարդկանց համար թեթնակի ետ ծռվող է, մինչդեռ մյուս ժողովրդագրականխմբերի համար այն ավելի շատ նման է վերընթաց առաջարկի հայտնի կորին: Բնակչության` որպես ամբողջության համար աշխատանքի առաջարկը փաստորեն շատ քիչ է արձագանքում իրական աշխատավարձի փոփոխությանը: ռատաձեռն

Սպառման հետ կապված` փոխարինմանԼ երնույթներըքննարկվածեն ||գլխում:

եկամտի

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՋԻ

ՏԱՐԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ

ԸՍՏ

ԽՄԲԵՐԻ

Ուսումնասիրելով աշխատավարձի ընդհանուր մակարդակը` այժմ անցնենք աշխատավարձի .,տարբերույթներիկարնոր խնդրին` ըստ մարդկանց տարբեր խմբերի ե աշխատանքների: Ինչո՞ւ են բժիշկները 15-20 անգամ ավել վարձատրվում, քան թիկնապահները,երբ երկուսն էլ կյանք են փրկում: Ինչո՞ւ Ալյասկայում աշխատողները

«Առաջարկիտնտեսագետներ»կոչվողխումբը պնդում է, որ հարկերընվազեցնում են արտադրանքը,որովհետեխանգարում են աշխատանքին ֆինանսականմիջոցների առաՍա կարող տեղի ունենալ, քանի որ ավելի բարձր ջարկին: է հարկերըհանգեցնում են ցածր հետհարկայինհատույցների: Ուշադրությունդարձրեք նկար 10-3-ում պատկերված իրավիճակիվրա, երբ հարկերիկրճատուպարադոքսային մը կարող է փոքրացնել աշխատանքիառաջարկը, եթե գտնվում է Բ կետից վերն: հետհարկայինաշխատավարձը Այդ տիրույթում աշխատավարձից գանձվող հարկերի կրճատումը կմեծացնի հետհարկային աշխատավարձը ն կփոքրացնիառաջարկվողաշխատանքիքանակը:

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ՇՈՒԿԱ

Աշխատանքիառաջարկիհիմնատեսակներ Աշխատուժին

Աշխատողների խումբ

մասնակցելու չափը (բնակչության օ6)

Տղամարդիկ

Կանայք

Աշխատառքի առաջարկի արձագանքը իրական աշխատավարձի բարձրացմանը Ուսումնասիրություններիմեծ մասում առաջարկի կորը ետ ծռվող է: Վետնաբար,եկամտի երնույթը գերիշխում է փոխարինմաներնույթի վրա: Առաջարկիառաձգականությունըհամեմատաբար փոքր է՝ 0,1ից -0,2. Հետնաբար, իրական աշխատավարձի 1096 բարձրացումը կհանգեցնի առաջարկվող աշխատանքի 1-2 Չօ կրճատման:

տալիս,

որ իրական աշխաՈւսումնասիրությունների մեծ մասը ցույց է տավարձի բարձրացմանը աշխատանքի առաջարկի արձագանքը դրական է:

Դեռահասներ

Մեծապեսփոփոխականարձագանք: Փաստերի գերակշիռ մասը ցույց է տալիս, որ աշխատանքի առաջարկն ընդհանուր առմամբ դրականորեն է արձագանքում աշխատավարձիբարձրացմանը:

Բնակչություն՝ 16 տարե-

Ամբողջ աշխատանքիառաջարկի առաձգականությունը մոտ է զրոյի: Եկամտի երնույթը հավասարակշռում է փոխարինմաներնույթին: Ամբողջ բնակչության պարագայում աշխատանքի առաջարկի առաձգականությունը գնահատվում է 0-ից 0,2-ի սահմաններում:

կան ն բարձր

Աղյուսակ

10-2.

Աշխատանքի առաջարկի արձագանքի փորձառական գնահատականներ

Տնտեսագետներըխնամքով ուսումնասիրել

են աշխատանքի առաջարկի արձագանքը իրական աշխատավարձի փոփոխությանը:Տղամարդկանցպարագայում առաջարկի կորը հաստատապես ետ ծռվող տեսք ունի,

մինչդեռ դեռահասներն ու կանայք դրականորեն են արձագանքում աշխատավարձի բարձրացմանը: Տնտեսության` որպես ամբողջության համար աշխատանքի առաջարկի կորը համարյա ուղղաձիգ է:

2596-ով շատ աշխատավարձ են ստանում, քան մյուս 48 նահանգներում նույն աշխատանքը կա-

տարողները:

Կարող ենք սկսել տարբեր արտադրաճյուղերում աշխատավարձի ն վարձատրության կերի ուսումնասիրությունից: Ինչպես ցույց է տրված աղյուսակ 10-3-ում, տարբեր արտադրաճյուղերում աշխատավարձի դրույքը մեծապես տարբեր է: Փոքր, արհմիություններ չունեցող այնպիսի հատվածներում, ինչպիսիք են ագարակագործությունը կամ մանրածախ առնետուրը, աշխատավարձը սովորաբար ցածր է, մինչդեռ արդյունաբերական արտադրանք թողարկող ն հաղորդակցության բնագավառի մեծ ձեռնարկություն ներում աշխատավարձիմակարդակը 2-3 անգամ բարձր է:

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ ՓՈԽՀԱՏՈՒՑՈՂ

պատԱռօրյա կյանքում

Տարբեր արտադրաճյուղերում կամ տարբեր անհատների աշխատավարձերի տարբերություններն ըմբռնելու համար պետք է քննարկենք չորս գործոնների` փոխհատուցող տարբերույթների, աշխատողներիորակավորմանտարբերույթների, եզակի տարրերի ե աշխատանքի շուկայի հատվածավորվածությանազդեցությունները:

ՏԱՐԲԵՐՈՒՅԹՆԵՐ

հանդիպող աշխատավարձերի էական տարբերույթներ առաջանում են աշխատատեղերի որակական տարբերությունների պատճառով: Աշխատատեղերտարբերվում են իրենց գրավչությամբ, հետնաբար, նվազ գրավիչ աշխատանքով զբաղվող մարդկանց հրապուրելու համար աշխատավարձը պետք է բարձրացնել: Աշխատավարձի այն տարբերույթները, ոէ փոխհատուցել տարբեր աշոնց նապյատակն /Խատատեղերի համեմատական գրաւյչությունը կամ ոչ դրամականտարբերությունները`կոչվում են փոխհատուցող տարբերույթներ: Լուսամուտ լվացողները պետք է ավելի շատ վարձատրվեն, քան պահակները, քանի որ նրանք ռիսկի են դիմում` մագլցելով երկնաքեր շենքերը: Աշխատողները հաճախ 5 96 լրացուցիչ .,.վարձատրությունեն ստանում ժամը 16-ից մինչն 24-ը տնող երեկոյան հերթափոխում աշխատելու որոշ

ՎԱՐՁԱՎՑԱՐԵՎ ՇԱՀՈՒՅԹ ԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՄ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁ

համար, ն լրացուցիչ 1046 վարձատրություն` կեսգիշերից մինչն առավոտյան ժամը 8-ը տնող գիշերային հերթափոխի համար: Շաբաթական 40 ժամից անցնող աշխատաժամանակի, արձակուրդի կամ հանգստյան օրերին աշխատելու համար սովորաբար ստանում են հիմնական ժամավարձից 1,5-2 անգամ ավելի: Եվ երբ դուք կարդում եք, որ բժիշկները վաստակում են տարեկան 150.000 դոլար, հաշվի առեք, որ դրա մի մասը մարդկանց երկար տարիների ծախքերը ն ուսումնառությունը փոխհատուցող տարբերույթ է: Ծանր ֆիզիկական աշխատանքը, հոգնեցուցիչ, ցածր հասարակական վարկ ունեցող, անկանոն տարեժամանակի պարապուրդով ն վտանգավոր աշխատանքները բոլորն էլ նվազ գրավիչ են: Եվ զարմանալի չէ, որ ընկերությունները պետք է տարեկան 50.000 կամ 80.000 դուար վճարեն, որպեսզի մարդկանց հավաքագրեն ափից հեռու, վտանգավոր ն մեկուսի նավթահորատման հենահարթակներում աշխատելու համար: Նույն պատճառով հատկապես հաճելի կամ հոգեկան բավարարվածություն տվող այնպիսի աշխատանքը, ինչպիսին է, օրինակ` զբոսայգի ձնավորողների կամ հոգեորականների աշխատանքը, սովորաբար համեստ է վարձատրվում: Որպեսզի պարզեք, թե երկու աշխատանքների վարձատրման տարբերության պատճառը արդյոք փոխհատուցող տարբերույթն է թե ոչ, երկու աշխատանքներին էլ քաջատեղյակ մարդկանց հարցրեք. «Կգերադասեի՞ք արդյոքցածր վարձատրվող աշխատանքը փոխարինել բարձր վարձատրվող աշխատանքով»: Եթե նրանք չցանկանան այդպիսի ընտրություն կատարել, ապա ճիշտ կլինի եզրակացնել, որ բարձր վճարվող աշխատանքն իրականում ավելի գրավիչ չէ, երբ ինչպես հարկն է ծանրութեթն են արվում բոլոր դրամական ն ոչ դրամական օգուտները:

ԱՇԽԱՏՈՂՆԵՐԻ ՈՐԱԿԱՎՈՐՄԱՆ

Վարձատրությունն ըստ արտադրաճյուղերի, 1988

Միջին ջին աշխատա- վարձը վարձը (դոլար) (դոլար)

Արտադրաճյուղ Աի

12.100 Ագարակագործություն Հանքահանություն Դ4.900

Մշակող արդյունաբերու-

թյուն

27.600

Պողպաւոաձուլություն -Հաղորդակցություն 35.500

Մանրածախ առնտուր

15.100

Հանրախանութներ -

Ծառայություններ Կառավարություն

22.300

13.27 10,18 14.72 12.76 6,31 4.99 8.91

25.200

ան

Աշխատավարձն ու վարԱղյուսակ 103. ձատրությունը տարբեր հատվածներում ռոճիկը տարբեր են Միջին աշխատավարձն ու արտադրաճյուղերի լայն խմբերում. ամենաբարձրը 35.000 դոլար է հաղորդակցության, իսկ ամենացածրը՝ 12.100 դոլար` ագարակագործության բնագավառում: ենք, որ արտադրաճյուղերի նեղ խմբերում, օրինակ՝ պողպատի արդյունաբերության բնագավառում, միջին ժամավարձը 3 անգամ ավել է, քան հանրախաօՒ Շութների բնագավառում:(Աղբյուրը՝ Ս. Տ. ԶտքաոէոոծոՒ օք ԼոեօԼՀԵօ-, Յստռս Տեռհտեօտ, քՔոք/օյյտծոէ քոմ ԲռոոյոցՏՍ̀. Տ. Զտքճւնոծոէօք Շօոոո6ո66):

Տեսնում

ներից բացի պետք է հաշվի առնել

նան

ուրիշ

Գործոններ: Աշխատավարձիանհավասարության բացա.տրություններից մեկը մարդկանց որակավորման հսկայական տարբերություններն են` բնածին, Արնի ֆիզիկական

Աունի: իք:կր-

ու ինչպես պատրաստվածությունից, աշխատանքային փորձից եկող տարբերությունները: Իհարկե, կենսաբանը մեզ բոլորիս կդասակարգեր որպես «բանական մարդ» տեսակի ներկայացուցիչներ, սակայն կադրերի հարցով զբաղվող պաշտոնյաները պնդում են, որ մարդիկ ձեռնարկությանն օգուտ բերելու կարողությունների առումով մեծապես տարբերվում են: Աշխատողների որակավորման տարբերություններից շատերը որոշվում են աշխատուժից դուրս` ժառանգական հատկանիշներով կամ հասարակականդաստիարակությամբ: Հաջորդ կարնոր գործոնը մարդկային հիմնապաշարն է, մի

թությունից ըան

ՏԱՐԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Հենց նոր տեսանք, որ աշխատավարձի որոշ տարբերույքներ ծառայում են զանազան աշխատանքների տարբեր աստիճանի գրավչությունների տարբերությունները փոխհատուցելու համար: Սակայն նայեք ձեր շուրջը: Պարզ է, որ բարձր վարձատրվող բազմաթիվ աշխատանքներ շատ ավելի հաճելի են, քան ցածր վարձատրվողները: Աշխատավարձի տարբերույթների մեծ ձճասըբացատրելու համար փոխհատուցող տարբերույթ-

թ.

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ՇՈՒԿԱ

եզր, որը բնորոշում է օգտակար ե արժեքավոր գիտելիքների պաշարը՝ որպես կրթության ն աշխատանքային պատրաստության արդյունք: Բժիշկները, փաստաբաններն ու ճարտարագետները շատ տարիներ են ներդրում կրթության ն աշխատանքի ընթացքում վերապատրաստման համար: Նրանք հսկայական գումարներ են ծախսում որպես ուսման վարձ ն կորսված աշխատավարձ` քոլեջում Ա մագիստրատուրայում սովորելու համար ներդրելով 100.000-200.000 դոլար ե սովորաբար երկար են աշխատում: Այս ճասնագետների բարձր աշխատավարձի մի մասը պետք է դիտել որպես մարդկային հիմնապաշարի մեջ նրանց ներդրումների հատույց ն այնպիսի կրթության հատույց, որն այս բարձրակարգմասնագետներին դասում է առանձնահատուկ աշխատողների կարգին:

ՎԱՐՁԱՎՃԱՐԻՏԱՐՐԵՐ ԵԶԱԿԻ

ԱՆՀԱՏՆԵՐԻ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁՈՒՄ

2Քանիոր այս լավագույն խորհրդատուների, բեյս.բոլիստների կամ երաժիշտների աշխատանքի առաջարկը բացարձակ ոչ առաձգական է, ապա նրանց ջանքերը քիչ կարձագանքեն 50, 60 կամ 70956 կազմող հարկադրույքներին: Եթե նրանց ծառայությունների զուտ վարձատրությունը հարկերի կամ շուկայական ուժերի պատճառով (ույնիսկ կրճատվի, ապա նրանք էլի կշարունակեն խորհրդատվություն անել, խաղալ կամ երգել:

.(ՇԽԱՏԱՆՔԻ ՇՈՒԿԱՅԻՉՄՐՑԱԿՑՈՂ ԽՄԲԵՐ

Նույնիսկ կատարյալ ձմրցակցության պայմաններում, երբ մարդիկ ազատորեն կարող են փոխել իրենց զբաղմունքը, առաջանում են աշխատավարձի էական տարբերույթներ: Այդ տարբերույթներն անհրաժեշտ են, որպեսզի արտացոլեն կրթության, վերապատրաստման ծախքերի կամ որոշակի աշխատանքների գրավչության տարԲերությունները կամ եզակի տաղանդների հատույցը:

Սակայն աշխատավարձի այս բոլոր տարբեՓոքրաթիվ հաջողակների փառքը նրանց եկարույթները հաշվի առնելուց հետո էլ աշխատաէ մուտները հասցրել աստղաբաշխականչափեվարձի դրույքներում մեծ անհամաչափություն աստղերի տարեկան հայտարարենք տեսնում: Տարբերության հիմնական պատված եկամուտներըվիթխարի թվեր են, օրինակ ճառն այն է, որ աշխատանքի շուկաները հատվա կատակերգու դերասան Բիլ Քոսբիինը 57միլիոն ծավորված են ըստ չմրցանցող խմբերի- Այս դոլար, բեյսբոլիստ Ռոջեր Քլեմենսինը 5,3 միփաստն առաջին անգամ մեկ դար առաջ նշել է Ջ. ւիոն դոլար, բասկետբոլի աստղ Մայքլ Ջորդոնիէ. Քեռնզը, երբ գրել նը՝ 3,2 միլիոն դոլար, թենիսիստ Մարտինա Նավրատիլովայինը՝ 1,4 միլիոն դոլար: Հաղորդվում է, «Գործնականում մենք տեսնում ենք, որ բոլոր աշխաոր նախկին պետական քարտուղար տատեղերի համար առանց խտրականության մրցակՀենրի Քիցում է ոչ թե ամբողջ բնակչությունը, այլ ըստ արսինջերի ամեն մի ելույթն արժե առնվազն 25.000

րի:սպիսի

մեկը րո նյուսի մներ աո ...մինչդեռ զբաղեցնողները ոերիառանձին շերտեր

դոլար:

Այս չափազանց տաղանդավոր մարդիկ ուառանձնահատուկ կարողություններ, որոնք բարձր են գնահատվում այսօրվա տնտեսությունում: Մեկ այլ մասնագիտությամբ աշխատելու դեպքում նրանք կարող են վաստակել դրա մեկ տասներորդը միայն: Ավելին, նրանց աշխատավարձի դրույքը կարող է ամեննեինէլ չազդել իրենց աշխատանքի առաջարկի վրա, ինչը ցույցէ տալիս, որ այդ մարդկանց աշխատանքի առաջարկի կորը 20, 80 կամ 12096-ով բարձր փոխհատուցման մակարդակի դեպքում բացարձակ ոչ առաձգական է կամ ուղղաձիգ: Այլ մասնագիտությամբ աշխատելու դեպքում նրանց ստանալիք եկամուտների նկատմամբ այս աշխատավարձի հավելուրդը տնտեսագետներն անվանում են ուտ տնտեսական վարձավճար, քանի որ տրամաբանորենդա նույնն է, ինչ որ հողի վար ձավճարը, որի առաջարկը հաստատագրված է:

մի

առումուլ արդյունավետ մրցակցության մեկուսացված իրարից՞»: դրված,

նեն

են

փաստորեն

ալ կերպ ասած` աշխատանքը փոխանակ ար.՛տտաադրության մեկ գործոն լինելու, արտադրության տարբեր, բայց սերտորեն շաղկապված գործոնների համախումբ է: Օրինակ` բժիշկներն ու 2,մաթեմատիկոսները չմրցակցող խմբեր են, քանի որ տվյալ մասնագիտությունն ունեցող որնէ մեկի համար դժվար ու շատ ծախքատար է այլ մասնագիտության խմբի մեջ մտնելը: Ինչպես որ կան ՛ստտարբեր գներով տարբեր տեսակի մեքենաներ, այնպես էլ կան տարբեր զբաղմունքներ ու կարողություններ, որոնք մրցակցում են միայն ընդհանուր առմամբ: Ընդունելով աշխատանքի շուկայի .

յբ Շրյոթչ, (Խոօոլռո,

Տոտօ

օ/

Լօռժոց Բորօքթտ

ք. 72. Լօոժօո, 1874),

Բհնշռ/

Բճօոօոյ)

ՎԱՐՁԱՎՇԱՐԵՎ ՇԱՀՈՒՅԹ ԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՄ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁ

տարբեր ենթաշուկաների գոյությունը կարող ենք հասկանալ, թե տարբեր խմբերի աշխատավարձերն ինչու են մեծապես տարբերվում միմյանցից: Ինչու` է աշխատանքի շուկան բաժանված չճրցակցող այդքան շատ խմբերի: Գլխավոր պատճառն այն է, որ տվյալ մասնագիտության մեջ ե մեծ հմտություն պահանջող արհեստում փորձառություն ձեռք բերելու համար պահանջվում է ժամանակի ն փողի մեծ ներդրում: Տնտեսագետները չեն կարող հուսալ, թե մի գիշերում կարող են սրտանոթային համակարգի վիրաբույժներ դառնալ: Ոչ էլ վիրաբույժները տուն կառուցելու կամ էլ վարպետորեն պատ շարելու պատրաստություն ունեն: Վետնաբար, երբ մարդիկ որնէ մասնագիտություն են ձեռք բերում, ապա դառնում են աշխատանքի որնէ ենթաշուկայի մի մասը: Այսպիսով նրանք կենթարկվեն տվյալ մասնագիտության բնագավառի առաջարկին ու պահանջարկին ն կտեսնեն, որ իրենց աշխատավարձը բարձրանում կամ իջնում է` կախված այդ մասնագիտության բնագավառում կամ արտադրաճյուղում տեղի ունեցող իրադարձություններից: Վատվածավորմանայսպիսի պայմաններում մասնագիտության որեէ բնագավառի աշխատավարձը կարող է էապես տարբերվել մյուս ոլորտների աշխատավարձից: Չմրցակցող խմբերի տեսությունը նան օգնում է հասկանալու աշխատանքի շուկայում գործող խտրականությունը: Այս գլխի երկրորդ բաժնում կտեսնենք, որ խտրականության մեծ մասն առաջանում է, որովհետն սովորույթների, օրենքի կամ նախապաշարումների պատճառով աշխատողները ըստ սեռի, ռասայի ն էթնիկական պատկանելության բաժանվում են չմրցակցող տարբեր

խմբերի:

Թեպետ չմրցակցող խմբերի տեսությունը երնան է հանում աշխատանքի շուկայի մի կարնոր առանձնահատկություն, այնուամենայնիվ, պետք է ընդունել, որ միշտ էլ որոշակի մրցակցություն կա: Եթե դուք պետք է որոշեք, թե դաշտը հերկելու համար համակարգիչներով ղեկավարվող ժամանակակից տրակտոր վարձել, թե ձի, ապա պետք է ընտրություն կատարեք բարձր վարձատրվող մասնագետի ն ավելի քիչ հմտուքյուն ունեցող ցածր վարձատրվող աշխատողի միջե: Նմանապես, եթե ատաղձագործը սկսի վաստակել տարեկան 200.000 դոլար, ես կարող եմ այդ արհեստը սովորել ն դադարել ուսուցիչ լինելուց: Երբ մարդիկ մուտք են գործում բարձր աշխատավարձով բնագավառներ` լքելով ցածր

աշխատավարձով բնագավառները, հեռանկարում մրցակցությունը կվերացնի չմրցակցող խմբերում առկա խոչընդոտներից շատերը:

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՀԱՎԱՍԱՐԱԿՇՌՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ՇՈՒԿԱՅՈՒՄ

Մենք տեսանք, որ որոշ ուժեր առաջ են բերում աշխատավարձիտարբերույթներ, որոնք անհրաժեշտ են աշխատանքների տարբեր աստիճանի տհաճությունները, մարդկային հիմնապաշարի հատույցները, հմտության ն տաղանդի տարբերություններն ու չմրցակցող խմբերի շուկայի հատվածավորումը փոխհատուցելու համար: Աշխատավարձիշարժի ուսումնասիրություն-

եի Կանաիործն այո ի, Երբ ախի են

ոո

աշխատավարձի

տար-

քննության ենք առնում կանանց ն տղամարդն կանց, մտավոր ֆիզիկական աշխատանքով զբաղվողների կամ տարբեր արտադրաճյուղե-

Մրցակցային աշխատավարձի որոշման ամփոփագիր

Աշխատանքի շուկայի վիճակը 1.

Վարձատրության հետնանքը

Բոլոր ճարդիկ մի- Աշխատավարձի ներ չկան:

արուի են

տարբերույթ-

միանման

Բոլոր մարդիկ մի- Աշխատավարձի փոխհատուցող են, աշխատարբերույթներ:

անման

տանքները տարբերվում են իրենց

աար տարբեր Աշխատավարձի տարբերույթը ավչությամբ:

են, բայց աշխատանքի յուրաքանչ-

«զուտ տնտեսական վարձավճարն» է:

է ուն անփոփոխ 4.

(չերցակցող խմբեր»): Մարդիկ

տարբեր Աշխատավարձի

տարբերույթ-

բ. մ: Սա որը աորակի ռային ակեր, («մաս-

կա ղաշարժ

նակիորեն մրցակցող խմբեր»):

ընդհանուր

րոշվում է առաջարկով ու պահանջարկով(1- " Յ դեպքերը ներառում է որպես յուրահատուկ դեպքեր):

Աղյուսակ 104. Մրցակցության պայմաններում շուկայական աշխատավարձի կառուցվածքի պատկերը տարբեր դեպքերում տարբերէ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ՇՈՒԿԱ

րում աշխատողների հարաբերական աշխատավարձը, տեսնում ենք, որ այն տարեցտարի շատ դանդաղ է փոխվում: Սակայն աշխատավարձի տարբերույթները քարացած չեն: Երբ մարդիկ անցնում են բարձր վարձատրվող աշխատանքի ն թողնում ցածր վարձատրվողը, երբ հավասարապես բոլոր խմբերի համար աշխատանքի մատչելիության խոչընդոտները դանդաղ վերանում են, եր. աս դանդաղաշարժ ուժերը սկսում են գործել, ապա տեսնում ենք աշխատավարձերի զուգորդման որոշակի միտում: Սակայն ի՞նչ ճշգրտությամբ են որոշվում այն տարբերույթները, որոնք մնում են: Պատասխանը տրվում է առաջարկով ու պահանջարկով: Շու կան կձգտի աշխատավարձի տարբերույթների այնպիսի հավասարակշռության, երբ աշխատողների յուրաքանչյուր կարգի պահանջարկը ճշտորեն հաձապատասխանում է նրա մրցակցային առաջարկին: Միայն այդ դեպքում է ընդհանուրհավասարակշռություն հաստատվում առանց աշխատավարձի տարբերույթների հետագա աճի կամ նվազման միտումների: Աղյուսակ 104-ը ամփոփում է աշխատավարձիմրցակցային որոշմանը վերաբերող մեր եզրակացությունները: ԵՐԿՈՒ

ԴԱՍԱԿԱՆ

ՏԵՍԱԿԵՏ

Վաղ շրջանի դասական տնտեսագետներին հրամ էին աշխատավարձի ընդհանուր մի րը ե աշխատավարձիվրա հասարակական օրենսդրության ազդեցության հարցերը: րորդ դարում ձենավորվեցինհասարաՏասնիննե կական ն տնտեսական քաղաքականությանը վերաբերող երկու կարնոր տեսություններ, որոնք այսօր էլ շարունակում են իրենց ազդեցությունն ունենալ: Այդ պատճառով էլ այստեղ անդրադառնում ենք դրանց:

ախար

ԵՐԿԱԹՅԱՕՐԵՆՔ.

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ

ՄԱԼԹՈՒՍ ԵՎ ՄԱՐՔՍ

բնակչության մասին Մալթուսի տեսության, ՞նչքան էլ աշխատավարձի մակարդակը բարձ՞անա կենսապահովման մակարդակից (կենսաՎ/ահովման աշխատավարծը մձարդուգոյությունը Վահպանելու համար անհրաժեշտ նվազագույն «աշխատավարձնէ), բնակչության թիվն աճում է չատ ավելի արագ: Այս տեսության մեջ աշխա-անքի առաջարկի կորը կենսապահովման աշստ

մակարդակում պետք է լինի հորի('խատավարձի զոնական գիծ: Այս առնչությունը երբեմն կոչվում է աշխատավարծիերկաթյա Օրենք: Մալթուսի մռայլ ուսմունքը ուժեղ ազդեցուքյուն գործեց տասնիններորդ դարի հասարակական վերափոխումների վրա, քանի որ այդ տեսակետը կանխատեսում էր, որ բանվոր դասակարգի կենսապայմանների ցանկացած բարելավում ի չիք կդառնա բնակչության թվի ավելացմամբ: Սակայն տնտեսական պատմությանը մի թեթե .,հայացքձգելով՝ տեսնում ենք, որ Եվրոպայում ն Վյուսիսային Ամերիկայում մարդիկ այնքան ա2,րագ չեն բազմանում, որ նրանց եկամուտներն անընդհատ պակասեն ն իջնեն նվազագույնի: Սաերկրների պարագայում այսօր կայն աղքատ Մալթուսի տեսակետը, հավանաբար, ճշմարտության սաղմեր է պարունակում: Գործազուրկների պահեստային բանակ: Կարլ Մարքսն առաջարկեց աշխատավարձի երկաթյա օրենքի միանգամայն այլ տարբերակ: Նա շեշտը դնում էր «գործազուրկների պահեստային բանակի» վրա: Իրոք գործատուներն իրենց աշխատողներին տանում էին գործարանների պատուհանների մոտ ն ցույց տալիս դրսում կանգնած գործազուրկներին, որոնք պատրաստ էին աշխատելու ավելի քիչ վարձատրությամբ: Մարքսին մեկնաբանում են այնպես, թե նրա կարծիքով դա աշիջեցնում է կենսապահովման մա-

կարանիլուսաբանված .

ում:

է նկար 10-4Այս տեսակետը Ենթադրենք, թե աշխատավարձը ժամում 15

դոլար է: Զբաղվածության մակարդակը նշված է Ա կետով: Այսպիսի բարձը աշխատավարձի դեպ-

քում անկասկած գործազրկություն կլինի: Գործազրկության մեծությունը ներկայացվում է աշխատանքի առաջարկի ե պահանջարկի կորերի միջե եղած ԱԲ հեռավորությամբ: Պետք է սպասել, որ մրցակցության մեր պարզ, կատարելուքյան հասցված կաղապարում այսպիսի գործազրկությունը կարող է իջեցնելաշխատավարձը: է Մարքսի Բայց սրանից արդյո՞ք հետնում հիմնական եզրակացությունը: Արդյո՞ք կա իրական աշխատավարձի նվազման որնէ միտում մինչե նկար 10-4-ում պատկերվածկենսապահովձան նվազագույն ՆՆ մակարդակը: Բոլորովին էլ ո՛չ: Աշխատավարձի մակարդակը երբեք էլ հարկ չունի իջնելու հավասարակշռությանՀ մակարդակից ցած: Տեխնոլոգիաներով, արտադրամիջոցներով ու բնական ռեսուրսներով հարուստ երկրում այս մրցակցորեն որոշված հավասարակշիռ լ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁՎԱՐՁԱՎՑԱՐԵՎ ՇԱՀՈՒՅԹ ԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՄ

ցանկացած տեսակի պահանջարկը աշխատավարձը կբարձրացնի մինչն հավասարակշռության մակարդակ, որտեղ օգտագործվում է առկա ամբողջ աշխատանքի առաջարկը: Աշխատողները կարող են ավելի բարձր աշխատավարձի ձգտել, սակայն մրցակցության պայմաններում նրանք չեն ստանա այնքան, որքան ցանկանում են: Աշխատավարձը մրցակցային մակարդակից բարձրացնելու նրանց ցանկությունը չի կարող բավարարվել, քանի դեռ նրանք դավադիր համաձայնության չեն եկել աշխատանքի առաջարկը սահմանափակելունպատակով:

ԼԲ

Ր ւ

-Զ 15|-----

Յ.

Գործա-

անք:

40Է-

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿՈՒԹՅԱՆՍԽԱԼ

Յ Յ ք

Աշ

Աշխատանքի քանակ 104. Մարքսիստները չափազանցում «գործազուրկների պահեստային բանակի» ուժը աշխատավարձն իջեցնելու գոր-

Նկար են

ծում

«Գործազուրկների պահեստային բանակը», որը պատկերված է ԱԲ-ով, ի վիճակի չէ իրական աշխատավարձն իջեցնելու կենսապահովման նվազագույն ՆՆ մակարդակի: Աշխատանքիմրցակցային շուկայում պահեստային բանակը աշխատավարձը կարող է իջեցնել միայն մինչն հավասարակշռության Հ մակարդակը: Երբ աշխատանքի առաջարկը այնքան մեծանար, որ առաջարկն ու պահանջարկը հավասարակշռվեինՆՆ մակարդակում, ապա աշխատավարձը կհասներ նվազագույն մակարդակի, ինչպես որ թույլ զարգացած շատ երկրներում է:

աշխատավարձը կարող է իսկապես շատ գոհացուցիչ լինել: Վետնաբար, մենք հանգում ենք մի կարնոր եզրակացության. եթե աշխատանքի շուկայում մրցակցությունն իրոք կատարյալ լինի, ապա զարգացած երկրում աշխատավարձը մին չե կենսապահովման նվազագույն մակարդակն ընկնելու պարտադիր միտում չի ունենա: Գործատուները կնախընտրեն ցածր աշխատավարձ վճարել, սակայն դա ոչ մի նշանակութ յուն չի ունենա: Մրցակցային շուկայում նրանք ի վիճակի չեն սահմանելու իրենց կամեցած աշխատավարձը: Քանի դեռ գոյություն ունեն բազմաթիվ գործատուներ, ն նրանք չեն գործում դավադիր համաձայնությամբ ապա աշխատանքի

Բարձր գործազրկության ժամանակաշրջաններում մարդիկ հաճախ կարծում են, թե լուծումը աշխատանքի առկա քանակության հավասար բաշխումն է: 1980-ական թվականներին, օրինակ՝ Եվրոպայում շատ արհմիություններ առաջարկում էին կրճատել աշխատանքային շաբաթը՝ նվազող զբաղվածությունն ավելի շատ աշխատողների վրա տարածելու նպատակով: Այս տեսակետը, ըստ որի կատարվելիք աշխատանքի ընդհանուր քանակը հաստատագրվածէ, երբեմն ընդունվելէ դասական տնտեսագետներիկողմից ն կոչվում է «աշխատանքի սահմանափակությանսխալ»: Նախ՝ արժանին մատուցենք այս գաղափարին: Որոշակի խմբի պատկանող աշխատողների համար, որոնք հատուկ հմտություն ունեն ն գտնվում են միննույն շրջանում, աշխատանքի պահանջարկի անկումն անկասկած կարող է սպառնալ նրանց աշխատանքին: Քանի որ աշխատավարձն ու գները դանդաղ են հարմարվում, այդ աշխատողները կարող է երկար ժամանակ գործազուրկ մնան: Նրանց անձնական տեսակետից աշխատանքի ընդհանուր քանակի գաղափարը կարող է սխալ չթվալ: Ավելին, խոր անկման ընթացքում, երբ գործազրկությունը զանգվածային ն երկարատն բնույթ է կրում, հասկանալի է, որ աշխատավորներնընդհանուր առմամբ տուրք են ։տալիս աշխատանքի սահմանափակության դատողությանը: Սակայն աշխատանքի սահմանափակության փաստարկից բխում է, թե ցանկացած տնտեսական համակարգում կա միայն որոշակի քանակությամբ օգտակար աշխատանք: Իրականում սա մոլորություն է: Մի հայացք գցելով տարբեր երկրների պատմությանը` տեսնում ենք, որ գոյություն չունի բաշխման ենթակա աշխատանքի հաստատագրված ընդհանուր քանակ: Կարիք ,

դտ ցռդՀս/6-.. :տսնցԱ:տսդ| դտնծոծԵմոծ դտկտկոտոմտոով -օըոտ նսիչըցսո:ջցվօմսե 1 ըսդոծոսո ղՂ ողիթոմս զ ըդսդը ծղը դո(Թյսղուսօմսելո -ոողտդտ -ղմմտտ վկոտոտի մմզ դոկտոր օղ չվզոհտ՞.. վմ «Հսմսդմ մդոտրԹաասողտցտ ռոդվՈոոմդովՂ ուսծմով ըզոոմսիոռտ 'Ա1սՈողւսՀչ մղսդոտվնդմաոտվ նսիսոտմվկմոտո Ամմղդձոսմղմմոտ վմզդկոտոռի -ցտտտոլշո մոգսԹգսդոտկոմտո| -որողսՀչ :ոմի վտքողճ -տոհդ վմզմոո| դտկողվգձլ 1ո/շճվվսմղի ռ(ոհտր 6ղմեոտտոծտ դկոտտմտիսմվդոլ :Օգվմղզդկոսմտո վսզդողսՀչ վմգտտոուշտ վուս դւս/01սծղզնԵռ4-. -ստոծեռ դ Ազթցոյվմզի մմզ '6վցոտիկոդոտրոք դուս Թւսցտկոմտո| ղ4 'Ժցզդողտկ Ժռզը ըյսդքո՞մս Աու :ոդսվմոոլշտ մսըդցվ դմզոցվ: -ոտ 68ռսմոտ մստտոխր վոտը ս ող :1 դուս Թւսգոտղոմտո| -ոխոսմիղ դվձոստ մմղդնսջոիը վծտդոփով :ձծոս վմս '0դսդը 1 Ձօտիմնղռ Ղձվը վմղջմտիոտող|չո` -ո տո դս տոՀ Ծվմզդվծոդոտվմմ գվլ օսիկոռմ վմղմող| 1(ո Ղղ 6դտղնմոոտնտ ձմսոոկոտվո՞ վտտհդ մմղդդս/(Թսմզմմու՝ ուսրողվմզոր Ամմղդվծողնդւ :14 մզստմվկ մտոտպվ |լ ստղվ 6գսմմղզդստ ցողոծմզի վմղմռո| դտկողվդ41 մսնմ մմղփտոխրո ռոտնդ կովդոսդ 'ցրողոր :1 փզփտուսոյըո դդ: վմղզցկտտոտիծղը դո(ժյսողզտ -իսվ որո դոԹյսորտոի վրողվմզոր ց(ոկոր -սփոչջոռովըո -դտ ցողորողյսԶ :6վուս Յւսմղմմոտ վմղդդսօմսԵ ը1սմզցնմդսվմսո|վմղցդզմօռտ վմզդուսԹւսծկոմ ոո 'դոտ(ժսձմի դռ Ղ վջմսփ դվրոժցռոտտտուշտ -ղկդմ Ղ ոռսողմեցսի իսյզտմոտիտՂ '6վտղկ դոտ -ըղսնըցԱվմղդնսձնտեմղըդծյսենկ ով իսզողո ոյսեռց մզցմոսմղզմմոտ Հսմս վմղցկտտոռտիԻ Ղ մլ տռսիհսօ ըուսմԾոժ :Անմսմմղ յդսկմղդցրովըվջմոիտտոոլՀո մսե դվնյս մվ ցմդսիուսնըդմ -դմ վղտցտքոք Մվտ մսը վը ցզքտ վմղընսժնտե -նղ ոմդ մղզտվմզցցղս(սդոդոս դՈսդ 4 0սըծտող -մղը 'իվցրոգզոուսցղղ :«դզըվն:չ մմզդցվծոդոնմղզԵ 'իվցրոդղոուսդրո 'ցցմտիոտտովշտ ձսդղ նսծզդ Հս ըյսմղդդս(Թյսմոմ ցՈսըդդողողոմտոռվ 'մմզցգողտտ Ղ ԱմզդԶ» -մզ ոսիշդ ոլոջով ցողսեոց ռՈսդ դոր սդդժ 'մդդսԹյսժմի դՈսը մս -ոտրով վմդոտոո|շոտՂ վմզդկո ազո ւսօցմոի զի -ոտովպոտդե -նոմԵ Վ ուՂո:ջըվ :դղ Գ(ոցտկ մողի դոլ աստղ: իսժգտտոուշո իո ըդսդնսժ դվ ոլոռով ։Ամզդվծողվմզոո ձմսբող Ղ տսիմղմոմզի ցվլ տտի ծցոմդ 'ըսդտքողք դվլ մղդվեԵռ Հո ՎԱՂ:իոոլոցմղի նսոշվ ցոցմոն ուս -ոտտվոո դոծ '4վմ վզիտ դզմսվոԵԵ ռղզ ուսզտտ -ոփեցդր մսղ մմզդկվոռմոմսդ վծոդոտվմմ ձոսո -ոտի ող մղմըղ|շվմւս տոտՀ նսոեոհ դւս/ժսդոոը -ոմժսջ :մդվմղմռո|ուսո ռոժճ Ղղնղ լ մօտծ վզի վմոտ 006 :ճզը վմզդծՈսսոկ ցոկտոկոմտոովՂվո -ոտ կոդտոոտք մտկմղ մկոնմողոռ դո(Հւստոմով -Աղկուղցտտը վդռոձմՀնտի դղ ողսիդտԵմմզդտոն -մտ Սոթովղ ցո սդտկոմտո| ուսմծզցեդտվտղ Ղղ վտոոտհղ վմղդգվճոմտնոմ ձմմսոողո 'ոյսմզց -Եդտվող 1ոԹովող ճնյսմհկմղնսծղուս դեմողտո

ՂՈԳՈՈՏՈՆ

ՍՎՁՂՏՈՈՄՈ

-զտդտ օոծոծմոծողդղզոր:ճղսզ/տի 1 ղոնմողտոը ոդ Ղ 'մդո(Թսդոտը -ոտոդղիմջմոմ տոողոռվդտ 01ս/Թսդոդոմտոլ -ոմմսփ մժմսոոկոտվխո1 ուսգողկտտոիմոռը օղը ռոԹսդող| շվ դողտողտդտ դրողոր :1 մմսըոգդ մցսԹյսցոտքոցզը դո/Թսչկողմ վնդետնսէ տո վմդոդտի 'իսստոատտտո Գդղ ողսդտիդո ռտ վսզո 'վրոոտս վմղդշվցտկտով դոկտդ

-ոն

-)ՀսԵ

ՂՎՔՈՍՂՈԻՎ ՂՈԻՈՔՈՈՈՍ

ՂՎՍՔՕՎՍՂՈԻՈՍՏՈ|

ժ.

Ռոյ/ՍՉ ՎԺՂՈՏՈՈՉՈ Իջ «մՈՒՌՏՈԹՄՉՈ

-ոհոտքով 1զմսիտեմտկ լ փզմոհ մծոժդմցմսԵ ոտ հով :մզն ցտսդոճմշտկոդորոթ ղտոմող -զտտտտովչտ վոզն դզիքմոչղ Ամմզգնստոոյշո ճտ տսը վմզդնստոովչո դոդեղ մմզնզտոտոո| -Հչտ 'ցվմզդուսԹոսոխփսփ վմզգդտչոց Ղ վլովե .-ստխցողտռղիմտքմով մօմոիտտոոլչո ս դմզդծ մմղ ՛ըոսգոճմճտկտդոնոք Պտտմոկմղ վզի -ո մտքով վմզդնսթողցոծ 1զնզտո մզնղտտտ -ոռլշո Ղ 1զիմոոմով 1 նսմոհ մդս(Ասողտգտ մս Պզոտ լ տվա վզիր :4զը վղոդոմ մոիտո վմղց .-կմսԵտօմսե 1զոշտմ մժցտտտոյշտ իտկոտոոչ

մոտ -Փսդոկոտմտնոտժդտկտողզտդտսմկտըցտովոտտ

օ մոտրտողդ դտքժսդտղոմտո| վղզոծվմղթմով վրոկւսչ դտլսդտկոժտնոմ մտղմոկտդզոտ վճդտտտղշո Յդզսոմվկկ մմզցմտփոնտե որտ ուսդքոմ նմսձու :մմզդժՈսմղմմտտ վմզշմտիտտ -ո|շոո վմղմըո|մզմմոտ զ ողդրտ 'Ակոնմտկտն մսդովնդմ ոմդ ոզոչդվ մօմոիտտտովշտ 1 ցտի -մսիտդտոքոթ իսծդսմս 'Աղոս(Թսմվոդուսուս վմ դտկոդովվ դրո մգվճզտմտիտ ցզնմոմդզոՈՓ

-գքյս

ՎԱՐՁԱՎԾԱՐԵՎ ՇԱՀՈՒՅԹ ԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՄ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁ

Սնամորթ ամերիկացիների պատմությունը նկար 10-5 (ա)-ում: Աշխատանքի այս շուկայում է տալիս, թե հասարակական գործընթաց արտոնյալ սպիտակամորթ աշխատողների առաներն ինչպես են կրճատել նրանց եկամուտները ն ջարկը պատկերված է Ապապ կորով, իսկ պավատթարացրել տնտեսական կարգավիճակը: կորով: Գավասարակշիռ աշհանջարկը՝ ՊսպՊսպ Ստրկատիրության վերացումից հետո հարավի ., խատավարձը բարձր մակարդակ ունեցող Հսպկետում է: սնամորթ բնակչությունը ռասայական անջատման օրենսդրության հետնանքով արագորեն Մինչդեռ նկար 1Օ5 (բ)-ում պատկերված է, հայտնվեց պարտային ճորտատիրության համաթե ինչ է կատարվում ցածր վճարվող ծառայութկարգում: Թեպետ իրավական տեսակետից յունների կամ ցածր որակավորում պահանջող նրանք ազատ էին ն ենթարկա էին առաջարկի են աշխատանքների ոլորտում: Սնամորթներն ապպահանջարկի օրենքին, սակայն սնամորթ աշրում են աղքատիկ դպրոցներ ունեցող շրջաննեխատողների միջին աշխատավարձը շատ ցածր րում ն մասնավոր կրթություն ստանալու հնարավորություն չունեն: Այդ պատճառով էլ նրանք էր սպիտակամորթների աշխատավարձից: Ինչո՞ւ: Որովհետն, ինչպես շուտով կտեսնենք, բարձր վճարվող աշխատանքի համար համապանրանցստորակարգ, պարզ աշխատանքի էին լոասխան պատրաստություն չեն ստանում: Որամղում` ցածր վարձատրությամբ չմրցակցող կավորման ցածր ճակարդակի պատճառով խմբերում: Լավ վճարվող շատ աշխատանքներ ըրանց սահմանային արդյունքի հասույթը ցածր է կրթության ցածր մակարդակի ն արհմիություննեորակավորմանցածր մակարդակ պահանջող աշրից դուրս թողնվելու պատճառով պարզապես խատանքներում, ուստի նրանց աշխատավարձն անհասանելի էին սնամորթների համար: իջնում է մինչն հավասարակշիռ ցածր աշխատավարձի Հսւ կետը:

ԽՏՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԳԾԱԳՐԱՅԻՆ

Ուշադրություն դարձրեք երկու շուկաների

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

տարբերությանը: Բացառումը խտրություն է մտցրել սնամորթ աշխատավորների վաստակելու Առաջարկը ն պահանջարկը ցույց են տալիս, թե կարողության մեջ: Լավ աշխատանքներից սնաբացառումն ինչպես է նվազեցնում խտրակամորթների բացառման պատճառով շուկայական նության թիրախ հանդիսացող խմբերի եկամուտուժերը վճռում են, որ նրանք շատ ավելի քիչ ները: Խտրականության պայմաններում որոշակի .,չկվաստակեն, քան արտոնյալ սպիտակամորք աշաշխատանքներ վերապահվում են միայն ար.խատողները:Ինչ-որ մեկը կարող է փաստարկել տոնյալ խմբերի համար, ինչպես պատկերված է նույնիսկ, թե սնամորթներն «արժանի» են ցածր

ցույց

Խտրական բացառմանազդեցությունը (ա) Սպիտակամորթների շուկա

(բ) Սնամորթների շուկա Նկար 10-5. Խտրական բացառումը նվազեցնում է սեվամորթների աշխատավարձի դրույքը

Արտոնյալաշխատանքներ

Պարզ աշխատանքներ

Խտրականությունը հաճախ ուժեղանում է արտոնյալ աշխատանքներից որոշակի խմբերի բացառումով: Եթե սնամորթները բացառված են (ա) շուկայի արտոնյալ աշխատանքներից, ապա նրանք պետք է կատարեն (բ)-ի ստորակարգ աշխատանքները: Արդյունքում սպիտակամորթներն ունեն Հյպ կետով նշված բարձր աշխատավարձի դրույքը, իսկ սնամորթների աշխատավարձի դրույքը համապատասխանումէ (բ) շուկայի Հսւ կետին:

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ՇՈՒԿԱ

սահմանային արդյունքի հասույթը ցածր է: Սակայն այս պատճառաբանությունըաչքաթող է աճում աշխատավարձի տարբերույթների արմատները: Աշխատավարձի տարբերություններն առաջ են գալիս, որովհետե որոշակի խմբեր լավ աշխատանքներից բացառվում են կրթության ն վերապատրաստման հնարավորություն չունենալու, ինչպես ճան սովորույթի, օրենքի ուժով կամ ճ : դավադիր համաձայն համաձայնության ն պատճառով

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԽՏՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՆԱՆՑ

ՆԿԱՏՄԱՄԲ

Տնտեսական խտրականությունից տուժող ամենամեծ խումբը կազմում են կանայք: Նույնիսկ կլոր տարին լրիվ դրույքով աշխատող կանայք միջին հաշվով ստանում են նույն կրթությունն ու պատրաստությունն ունեցող տղամարդկանց աշխատավարձի միայն 6596-ը: Քոլեջավարտ կանայք ստանում են մոտավորապես այնքան, որքան միջնակարգ կրթությամբ տղամարդիկ: Սպիտակամորթ տղամարդկանց տարեկան վաստակը տարիների ընթացքում սովորաբար բարձրանում է, մինչդեռ եկամտի տվյալները ցույց են տալիս, որ երեսունին մոտ կանայք միջին հաշվով ստանում են այնքան, որքան նրանցից ավելի տարիքավորները: Որո՞նք են կանանց ն տղաճարդկանցեկամտի տարբերույթների աղբյուրները: Պատճառները բարդ են ն հիմնված են հասարակական սովորույթների ու ակնկալիքների, ինչպես նան տնտեսական այնպիսի գործոնների վրա, ինչպիսիք են կրթությունը, պատրաստությունը Ա աշխատանքային փորձը: Ընդհանուր առմամբ կանայք ավե. լի քիչ են վաստակում ոչ այն պատճառով, որ նույն աշխատանքի համար նրանց ավելի քիչ են վճարում, քան տղամարդկանց: Կանանց ցածր վարձատրության պատճառներից մեկն այն է, որ նրանք բացառված են բարձր վարձատրվող որոշակի մասնագիտություններից, ինչպես, օրինակ` ճարտարագիտության, շինարարության ն ածխարդյունաբերության բնագավառներից: Բացի այդ, կանայք իրենց աշխատանքային գործունեությունն ընդհատում են ծննդաբերելու ն ի. րենց ընտանեկան պարտականությունները կատարելու համար: Սեռերի տնտեսական անհավասարությունը պահպանվել է նան այն պատճառով, որ մինչն վերջերս քիչ թվով կանայք էին ընդգրկված մեծ ընկերակցությունների տնօրեն-

Քիշ համձածավ ը, մարի ր

Զբաղմունք

- վարձատրվող » Բարձր

թ-

Կանանց տոկոսը

զբաղմունքք

Մեծածախ առետրիգործակալ ն պարտատոմսվաճառող Բաժնետոմս

10,7

Կառավարիչե վարչական տնօրեն

Ճարտարագետ

վարժատրվողզբաղմունք .| ՑածրԲուժքրոջ օգնական Վարսավիրե դիմահարդար Երեխա խնամող

Կարագործ Դայակ

17.2

28.4 84,4

84,9 86,7 96.7 97.7

Աղյուսակ 10-5. Բարձր վարձատրվող շատ աշխատանքներ վերապահվում են տղամարդկանց համար Նույն աշխատանքի դիմաց կանանց ավելի ցածր վարձատրությունը այսօր խտրականությանհազվադեպ դրսեորում է: Ավելի շուտ՝ կանայք ստիպված են սահմանափակվել ցածր վարձատրվող աշխատատեղերով: Ընդհանուր առմամբ կանանց միջին վաստակը կազմում է տղամարդկանց վաստակի միայն 6596-ը: (Աղբօք Լոեօո 8սօռս յուրը` Ս. Տ. Ծօքողեոծու օէ Լոեօ, հօտ էհ» Տէռետեօտ, «Ճոի/2/ոց 1981 Բոռոյոցտ ոռ Շսո՛ծոէ ՔօքսՅէօո Տսոոծյ/», ՏօքէօոոԵՏ-,1982):

ների խորհուրդներում, գլխավոր փաստաբանական ձեռնարկությունների ավագ գործընկերություններում կամ էլ մեծահամբավ համալսարան.5.ների պրոֆեսորականկազմում: Կանայք, ազգային փոքրամասնությունների նման, հաճախ գտնվում են ցածր վարձատրվող չմրցակցող խմբերում (տես` նկար 10-5): Աշխաւտտանքի շուկայի հատվածավորման չափը ման.րամասնպատկերված է աղյուսակ 10-5-ում, որը ցույց է տալիս բարձր վարձատրվող ն ցածր վարձատրվող որոշակի աշխատանքներում կանանց .,Ընդգրկվածությանմակարդակը: Խտրականությունն ըմբռնելու համար պետք է խուսափենք պարզունակ բացատրություններից, ինչպիսին է, օրինակ` գործատուների կողմից կանանց, սնա.մորթներիկամ իսպանախոսների աշխատավարձի բարձրացման պահանջները պարզապես մերժելը: Խտրականությունը ներառում է բացառման նրբին գործընթացներ,որոնք թույլ չեն տալիս, որ

իսիչով լցվձվը մմզցմՈսմղմմոտ ոզն դո ՕՂ դօզոոցզոո -ոիոմվ դվզ ծվմղզդմսղմոի:ովզմոմոթ վկտտոտիԻ :մռսմասմզմոմով վկտտոտի մլդ -Ցսդոկոմտո| դող մզդուսծղտսը վովոջդվ -ովնդմ դտկղմտտ ծդոկնմորոնտ 4մսոոկոտ ԱոսԹսդող -վոո Ղ վղտտոտի մսդովնդմ դտկզմոտ ծգռոդ -ոոմտո| օտիմսիտցզոն(որ իսմղդչվցողտով 1 -ոտկՂ 6կցոկնմորոնտ վմզմող| մղմմոտ նսքեռղ Ղ իսսղո "իսրոոոս Հսզցո 1վոլոտոնմո 1գնզ վ3 ցս տսցոտքոմժսփ ովյտտ ԳգԾՈսծ մ-9-0լ հոողսք վհոօվի վ ցմզցեկովողՂ 1ոլԾովր կ մօորտ դցվ -նը :։մցտքկմտդդժվփոժչ վմղդմոսմղմմոտ վղոտ սզն ցրոկոր :մորոտվ Հայզըն ձմզի մցգոԹսցտկ -ոտի մցղդծդտ .մդւս(սցողոմտոլ վմզմոռ| նսը -ոմտոլ 1զղմտդսզօ դզ մզդճսձվը իվճորետմ մմղդ -դղս(8սմտիոստկ ըւսժծոժդմ տիմոտտօշ ցվձճաղԻ -Ետհ ուս/տսցոտքոմմնփ Ղ ծցոցող ցզ բւսցոծոլ ռողսՀ Ղ ԱոմդմօմսԵ դոկոմոնոմ իսծգսմս 'մց ՀսԹոսցաԱզի վմղցրեվցտովղը դրո իսլզտմոիր

ՈՎՍՑՏՊՁՇՈԻՂ

ՎՔՈոՎՍՉ

ՂՈՔՕՎՍՂՈԴՈՍՏՈԼ

ՎԺՂՈՏՈՂՉՈ

ՍՂՏՈՈՓ ՂՈԻՐՍՈՇՍՍՓ

իսմզգգսօմսե 1ոո նսի ուսմղնղտոտ -փո:՝ Ղ մոոԹսդոկումտոլ| 1զմտտծոմ 1 ոսը Ե շ մսյսմ դզիկմենըմ ոռվեո ցվիսվ/ մզժբո| վղոշսմս մող Ղչցվը ծվնմսսոժ հզը օոծոցր :մոոԹ սմ -Ղմմոտտ վջմսփ ռվորոժցոտտոՀշոՂ դոլ Աւսձմկ 1ղմտոծոմ Վ փզմող մնմսսոժ Յզմղ Ղչցվո 6վոզկ ՎԹ26ւ ազ) 76/6չ/ՏԱՕդԵլթչյ 4օգԵ՛լ վմօտիճնզգջօոնղ Ղձվը վմզջօմոիոտոովշո ձսգկ Քած /օյտոքայ 15վյՕ թսժ )օ Տծսլաթ3 '«ՏՏկածսյլվ Տ)թօօլց դ զսնմոռոնտ մս 'ովլտտ ցղ 6Ոսծ մմզդդղս/Թյսմ քսթ /8ԱԽԾ Ց "Օ՞Ր .մմս/մնր) Յողաթա Յվ.Լ» '6ՔսօՂ-Վ-Ր :մմղդմոսմղմմտտ վօմոիոտտոո շո -վոոդուսույ իսստքտոխ վմզոոքոտտողթո 3վ4 փզիտ զ մոտո օտիմսիոտցորրո իսմղդդսցմսԵ 11ո յս դոՅսդ -ոք 'վջմտիոտտոռթշո մօտծ Հոտոտը 3վ8 փզիտ ղովը -ոսը դզ օոսկոտոտի Ձ/ողող :Ա-5099-Բ9դրովը վդտտ -ոկոմտո| Ղ մմզդցոսմղմմտտ վօմտիոտտողո| շո -ոտի 5ցտկնմտրտնտ Հմսըտդտտվիտոցզ ըւսկտտոտի նստոձծոստ իսսոջտոհ (դրո Ղ վջմսփ դվրոժ հվնմտոտնտ նսդտդտտիհ դվմզմոռ| դալայսդոռըոմ վլոփ -Օռոտոռիտ 'ՕոլԹյստճմկ)վմղդչվմետսըմ -Ձսփ նսիդտե ուսմզցդտորոռ տոտոդզմոմդրղ :վօմսփ -ոֆ 1զտոտձցոմոտ մլ դգղտտտիոդ ծըսմս 'մզդդնսք Տտզոմոլտ ո Ոոձղտտտոնտ դեմո զմի -ստսեռտղվ ցողոսոցմսփ ժմոՀ վը օղ 1զմոտտ -ոկ մմղցտղետողտդտ դվմզդվմոտ դվձմղի :Ավզուոիտ վդտտոտի մւսդոտվնդմ դոդզմտտ ծդոց -ոդ Ղ ճգտկնմտոտնտ վմզմոռ| մզմմոտ դոք(Յյսդոտը Օգոս դՂԱ/ՅՂԱԼԵմղդ -ոմմսփ ըյսմզցեդտվող 1ոլԾտվր ցզ 1զիմվոռոքոսո -Ցրսմղմմոտ Համս վկոտոռի մս '44 փոդորմոծ տո հվնմորոնտ 8մսը 'տղվ դո(մւսմտոծմռի մօմոմ օղ օոիոռող -ողոտվոո դոծ 'ոռւսդոտոտի գղ վմ վզի Աջմսփ գվրոոժցտտտոշո տովնդմդտ ,Ղ2 'մռյսԼ դռղմսփոծծ ժրոդող ղ մմղդնսքեող մզդդսք -Գւսմակ զմ մս վցտժ :ղվնմտորոնտդոմ Դզիդտե ոմսն -Վւսցոտրոմմսփ ցվոտծեր -90Օլ կտուսմնը մտկմղ օղ Ծվքյստողշչտ հոդտրոք փղիռտմոմոմսիսո Ժ/րոդոտկ 'մմզդձմմսոոկտտվոո մղցվծտկվսստվզ-սլ, Շի Ը9 դոժ Ղղծտտո դղ դոս(այսձմկ վմ փզիտ գմղց մզդձմսըողՂո -Վմսըողո դզմսդողորտուկ, :մՂդդւս(01սմզմմոտ ԵՑ Օֆ մՂցվտտկվոձզոտկվվզող դոոմսիտկտմս վմղդնստտոՀչո ռոկ մս '6զիչդ ց ողսոտը դվձոստ վոլԵ ող :014 ձոոՂտզվ դոԹսց մՂգցվծողնդւ շե -ոոմտո| դրովո մմզցմՈսմղմ մոտ վմղդղոտտոռտի մզդվտոդվտտկվԱզող ցե վսղմքո| Աղմմոտտմս ՂղըսմքԱ լ մսղմող :0մգդ մՂցվտոդսոոցտկվմզոր -Հվդոկտով ցոկղոդցցտ դ մոս ատասդողոմտոլ ՑԵ 00Լ մզոծմսըոդտտվոր .

որթոսմի Աոորիը տորթը ոոր Հոոմեշը

:դվկոտոտի 6դոդոկ ձմսոտկոտվոո զ տսք մղտտոտի ծդտցոկ վմզմոո| նսրետկ դս Թյսդ -ոորոմժսՓ :ոտեդո ղը դոտվը ողոտմցովնդմ դզ քոսքստ ասաոհսշ վմգտտտոյշտ Հրոդոկ մս 'ժզմօմոն դս/ժսմնոշՀՍ 6դոկնմոր մորով նսծղդոս ոյւսեոօ ցողկոդոփթովՂոդ ողոշդվ 1ս 4մսոողո '6ռոռող -ոնտ

'6ցոկնմոնտնտ վծոկնդվ /ՍՈ/2ՈԺ

ՎՏՈՌՈԶ ՁՔԷՈՉ

Գոցտհ

'դվնմորտնՏ

(ոսկստ վդտտոտի 5դոդնմոքոնտ Հմսը -ոհտտվհո ոգհոմս) մոտտոտի վմոոլ

մողսու

-4026Լ 'մզգժՈսմզմմոտ վկոտոռի

ԻՉ մՈՋԻՈՇՄՈՒ ՇՄՈՒՈՏՈՐ/ՉՈ

ՇՀ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ՇՈՒԿԱ

կան քայլերը, ինչպես, օրինակ` 1964թ. ընդուն. ված քաղաքացիական իրավունքների մասին օ րենքը (որն անօրինական է համարում խտրականությունը աշխատանքի ընդունելիս, աշխատանքից ազատելիս ն աշխատելու ընթացքում), ինչպես նան 1963թ. ընդունված հավասար վար ձատրության մասին օրենքը (որը գործատուներից պահանջում է նույն աշխատանքի համար տղամարդկանց ն կանանց վարձատրել հավա-

սարապես):

Այսպիսի օրենքները օգնեցին վերացնելու խտրականության ամենից ավելի աչքի զարնող դրսնորումները, սակայն ավելի նրբին խոչընդոտները մնացին: Ավելի եռանդուն ն վիճահարույց քաղաքականությունը ընդգրկում է այնպիսի քայլեր, ինչպիսին է «հանդիպական գործո ղությունը»: Սա գործատուներից պահանջում է ցույց տալ, որ իրենք հատուկ քայլեր են ձեռնարկում ավելի քիչ ներկայացված խմբերին հայտ Շաբերելու ն աշխատանքի ընդունելու ուղղուքյամբ: Այս մոտեցումը, որը ոմանք անվանում են «հակադարձ խտրականություն», ակնհայտորեն մեծացրել է կանանց ն ազգային փոքրամասնութ յունների ներկայացուցչությունը որոշ հատված-

ներում:

ՎԱՄԵՄԱՏԵԼԻԱՐԺԵՔ

1980-ական թվականների կեսերին առաջարկվեց տղաճարդկանց ն կանանց աշխատավարձերի միջն ճեղքվածքը կրճատելու նոր` համեմատելի արժեքի մոտեցումը: Գաղափարն այն է, որ պետք է «հավասար աշխատանքի դիմաց հավասար վարձատրությունից» անցնել «համեճատելի արժեքի դիմաց հավասար վարձատրության»: Սա ըմբռնելու համար ուսումնասիրենք աշխատավարձի կառուցվածքը ն քննության առնենք, թե համեմատելի արժեքն ինչպես կարող է հավասարեցնել տարբեր աշխատանքներհ համար տրվող

աշխատավարձերը:

Աշխատավարծի կառուցվածքը: Մեծ ձեռնարկություններից շատերը իրենց ներսի աշխատանքի շուկան կառավարում են աշխատանքի տարբեր կարգեր կամ աստիճաններ սահմանելով, ինչպես, օրինակ` 10 աստիճան` գրասենյակային աշխատողների համար, 15 աստիճան` արհեստավորների, 12 աստիճան` տեխնիկների համար ն այլն: Յուրաքանչյուր դաս ունի իր աշխատանքի նկարագրությունը, որը մյուսներից տարբերվում է ըստ բնութագրիչ հատկանիշների՝ հմտուք-

յան, աշխատանքայինփորձի, պատրաստության, այլն: Ընդհանրապես ձեռնարկություններն աշխա.,.տավարձիչափերը ջանում են սահմանել` ելնելով դրսի աշխատանքի շուկայում համապատասխան աշխատանքի վարձատրության համեմատությունից: Օրինակ` գրասենյակային աշխատողների աշխատավարձը քիչ թե շատ համապատասխանում է նույն քաղաքում նման ծառայողների աշխատավարձին, իսկ քոլեջի տնտեսագիտության նորաթուխ դասախոսների աշխատավարձը որոշվում է տվյալ երկրի տնտեսագետների շուկային համապատասխան: Այն դեպքում, երբ դրսի շուկայի հետ համեմատությունը դժվար է, ձեռնարկությունները ա.,ռանձնահատուկաշխատանքի դիմաց տրվող աշեն նույնանման աշխատավարձը սահմանում հադիմաց աշխատավարձին խատանքի տրվող .,.մապատասխան: Ինչպես շուտով կտեսնենք, ձեռՕարկությունները հմտության, փորձի ն աշխատանքային պայմանների համար երբեմն սահմա0Օում են թվային «միավորներ», որոնք կիրառվում են չհամեմատվող աշխատանքների դիմաց տրվող աշխատավարձը որոշելիս: Դրսի հետ համեմատությունն ու իր գնահատումները համադէ տարբեր րելով՝ ձեռնարկությունն ստանում աշխատանքների դիմաց տրվող աշխաԿարգի տավարձերի կառուցվածքը: կառուցՕգտագործելով աշխատավարձի .,»վածք հասկացությունը՝ այժմ կարող ենք ըմբռնել «հավասարարժեք» աշխատանքների ն «համե.Ճատելի արժեքուլ» աշխատանքների տարբերուՔյունը: Աղյուսակ 10-7-ում պատկերված են որնէ երեք աշխատանքներ` Ա, Բ, Գ: Ա .,.ձեռնարկության .ն Բ աշխատանքների չորս բնութագրիչներից յու.,»րաքանչյուրին(հմտություն, պատրաստություն, ն աշխատանքի պայ0պատասխանատվություն մաններ) տրված են հավասար միավորներ: Այս դեպքում դրանք կոչվում են «հավասար աշխատանքներ» ն ըստ հավասար վարձատրության մասին 1963թ. օրենքի, պետք է վճարվեն հավասար չափով: Ա աշխատանքի համար շաբաթական 250 դոլար վճարելը, երբ Բ-ի համար վճարվում է շաբաթական 300 դոլար, կհաճարվի անօրինական խտրականություն: Խտրականությանը վերջ դնելու կողմնակիցներն այն կարծիքին են, որ համեճատելի աշխատանքները նույնպես պետք է վարձատրվեն հավասարապես: Աղյուսակ 10-7-ի վերջին երկու սյունակներում ներկայացված են միավորների հավասար ընդհանուր գումար ունեցող երկու աշ-

2.աշխատանքի պայմանների ն

ՎԱՐՁԱՎՇԱՐԵՎ ՇԱՀՈՒՅԹ ԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՄ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁ

Հավասար ն համեմատելի աշխատանքներ Տարբեր աշխատանքներինտրվող միավորներ Աշխատանքի բնութագրիչներ

Վավասար աշխատանքներ

Աշխատանք Ա

Հմտություն Պատրաստություն Պատասխանատվություն Ընդհանուր միավորներ

Աշխատանքիպայմաններ

Աշխատանք Բ

Վամեմատելի աշխատանքներ

Աշխատան

Աշխատանք Գ

Աղյուսակ 10-7. Արդյոք պե՞տք է համեմատելի աշխատանքները վարձատրվեն հավասարապես աշխատանքներըհամարվումեն «հավասար աշխատանքներ» ն պետք է վարձատրվեն հավասարապես: Ա՛ն Գաշխատանքներիբնութագրիչներըտարբեր են, սակայն ընկերության միավորների համակարգով «համեմատելի

աշխատանքներ» են: Ըստ համեմատելի արժեքի սկզբունքի, համեմատելի աշխատանքները պետք է վարձատրվեն հավասարապես,թեպետ շուկայական առաջարկն ու պահանջարկը տարբեր աշխատավարձ են թելադրում:

խատանքներ, որոնք, սակայն, տարբերվում են առանձին բնութագրիչներով: Ա աշխատանքը կարող է լինել որնէ լաբորանտի աշխատանք,որը մեծ պատասխանատվություն է կրում արյան նմուշների համար ն որն աշխատում է հաճելի միջավայրում, իսկ Գ-ն կարող է լինել ճանկավոր ավտոբեռնիչի գործարկուի աշխատանք, որը փոքր հմտություն կամ պատրաստություն ունի, սակայն աշխատում է ծանըրն աղմկալի պայմաններում: Բնակավայրի շուկայում աշխատավարձի դրույքը, որի վրա ազդում են լաբորանտների մեծ առաջարկը ն ինքնաբեռնիչի գործարկուների փոքր առաջարկը, կարող է սահմանվել շաբաթական 250 դոլար` լաբորանտների ն 400 դոլար ինքնաբեռնիչի գործարկուներիի համար: Ըստ գործող օրենքի ն ընդունված կարգի, միանգամայն օրինական կլիներ, եթե ձեռնարկությունը շուկայով պայմանավորվածայդ տարբեր աշխատավարձերը վճարեր համեմատելի, սակայն ոչ միանման աշխատանքների համար: Այժմ անցնենք համեմատելի արժեքի տեսակետին: Այս տեսակետը պնդում է, որ վարձատրությունը պետք է հիմնվի այն բանի վրա, թե ինչ արժեք ունի աշխատանքը: Համեմատելի արժեք ունեցող այնպիսի աշխատանքները, ինչպիսիք են աղյուսակ 10-7-ի Ա-ն ն Գ-ն, պետք է վարձատրվեն հավասարապես, ն այն գործատուների արարքը, որոնք այդպես չեն վարվում, պետք է, ըստ այս տեսակետի, համարվի անբարո ն արգելված խտրականություն: Ըստ այս մոտեցման` հավասարեցնելով համեմատելի ընդհանուր

բնութագրիչներ ունեցող աշխատանքների դիմաց տրվող աշխատավարձերը,հասարակությունը կարող է չեղարկել տասնամյակների խտրա.,.կանությունըն վերացնել տղամարդու ն կնոջ աշ., խատավարձերիմիջն եղած ճեղքվածքը: Շատ վերլուծողներ աղյուսակ 10-7-ում :պատկերվածհամեմատելի արժեքի վրա հիմնված վարձատրությունն ավելի սխալ են համարում, քան թե շուկայի վրա հիմնվածը: Քննադատները փաստարկում են, որ միավորների համակարգը աշխատավարձը որոշելու բավարար հիմք չէ: Հիմնական թերությունների շարքում կարելի է նշել այն հանգամանքը, որ միավորներով գնահատված գործոնները լրիվ չեն ն շուկայում հեշտությամբ չեն չափվում, որ աշխատանքի հատկանիշներըգործատուների համար տարբեր արժեք ունեն ն որ աշխատանքի պատճառած ա.,.նօգտակարությունը(ն, հետնաբար, մարդկանց պահանջած փոխհատուցող տարբերույթները) կարող է տարբեր անձանց համար մեծապես տարբեր լինել: Ամենամեծ թերությունը թերնս այն է, որ աշխատավարձի վրա այդ չափելի հատկանիշների ազդեցության մանրակրկիտ ուսումնասիրությունը դեռես շատ բան է թողնում չբացատրված:Նույնիսկ այն դեպքում, երբ ուսումնասիրուքթյունները .,սահմանափակվումեն միայն ռասայով ն սեռով, տարբեր մարդկանց վաստակների տարբերուքյունների մեկ երրորդից ավելին դրանցով հազվա..դեպկարելի է բացատրել: Աշխատողի արժանիքճներնայսպիսի միավորներով կանխագուշակելը

ԱԿԲ

(սօդայօգօՉ ՕխԽՎ անը) :միվց վմզդժվոտտդմ Հմսըողո .Աաս նսծզդյս ոտսոփո՞ հզը 1 1Վծողզիտ մս վցոՅ Դզճոնոոլ վք մզն մտսքտհզ դվձվը վմզցմվդոտդմ Հմսըողո ըոսօ

ԱԱ Հիթ

-դո Վդսմս 'իսսոռտոխ վմղդմդղմօ դրո 1ղծոնղք Հս փղիտ 11 Դ ուսմղցժՈոսմսիսոդողողոմոու 1 պզիմսիոտոսմո դմս '1 ԾոմժդմօմսԵնմոմ զոհի ցտկոկոմտոռվ Ադա Մւսդողոմտո,

-տողտդտ

ովգունոտ ցվագի գրողաո

ՑՈՍՂՄՇՈՍՈՆՈՆՂՈՆ

Հբսիկոփ գոմանոնցտն Աճցուիժնզք ջգրոոորը '

ոտ

ողոձասօոր

վմՂցիտտոտի վմղզդմմսոտդոտվոռ

յԱ

Ռոս

Ղճվը վմզդգձմսոողո

1ոլթովրղ ռմվմզդդոտցոտտ դվճմզի քսվզցեցովող :6մով դոկոդսմտդռզկդոլ ժսդողոժոնոմ ոսիհստվղոտոռի վմմսոողոտվոո դվլոմռով վմղդոկսՀ վմդոտող| շո ողոմս ողո ողոմս մղոռտոտի 1սնմոտրոնտմմսոողո Ղ մղցվմոտ մոկմղ ողսղն մոմոդտիով մժղքմո մտսքողղ վժվդոտցդմՀմսբողո ՛9-0լ մողՂ փղտոռզբու :1 ը1սօյս) տչվջ վմնդո| դոքծոմղի Ղձվը վմղշմոիտտ վժօոիմնդջ դոկոտՀը ոսո -ոո|շո ձսդկ Ղ սնմորոնտ մժղքմո վղտոցռղոռով օ ց դրոօտոով ծդսմս 'մզդըսչսմս դղՂըղսդւսնդմ ցոզմ ԷՇ :տղմոսո -Աղ մմղդցոմոտուն վմղզդուսլասծկոդ Է -ոմ ԱՀսԱն վԺգքմոով՛լղտ 223-, ողէոմս դզ ը՞սդծողմցմոոմ -ոբզոով 'քւսքծոհ դղ իվժ օզը մրոդող քոսծդսմ 6: -ս 'ԱԱՂցվովոցրոողտոմսիոդոռը 'մՂդդւսԹսվը -կմտ տո :1 մտփոնոդԵ վցտնոդԵ մսիոռնմվմսո| Բ 2 Յվղտտդյ 5-Ք՝ նսիվկտր ըղսմզմմետոոն դոլ Թւստվեռողտդտ աԱՒ1-, Աժղքմու փղզտուզոով մս Ղզտշզշ 1 տղ, :ԱՅօոիսսող դՀսրող 1 դրո 6դոս 3տ վօմտիոտտոշտ մղմեռտտոտոռվկ Ամժղքմո 08 55 ԵՈսԵ վղտոռողոու :մցոԹյսիոկտո Հս ցդոԹյստոսո 5ք դոկոդուսբը 1 ԱՂսիմորմով ոՀՂսԱզդոկսՀդվօռոստ մօմսռիոտ ԷՂ-| 00: -տոոշո ըւսդոձմշտկոդցորոք Ղտոմոկմղ 'իվդ -Լոցզոուսցոո 'ը1սմսղոմն ցղ դ1ս/Թսդյսողղ տղդ -ըոքոջմող մմզդժցոիծսստկ դո8սմտոցմտի ոռսկոփ վմօոտիմնզգ Ղ մԱղդմոսմն վօմտիոտող|չո ըողսդգաԱ(Թսողտդտ 6վհոհոդտոոք տղիողզըյ:մօմոիտտոռղիշտ դող օղ ըւսցը ողսզն մմզդդւսԱաւսմմ -ոտոողոով վմզդտովող|ցո Ղ վմզցօցմսեռդժիոգդ -ղզմմտտ ցոկոլ վմդոտտոտոշոՂ դոլԹւստոմտվ Հաղդծոմօմում վցվ ցվ վղոօռվիվ դմզդդւսԹսմ 'վտոոհզ դրոկոր :մ6ոմդմձճոսո նոնցոն գտնը -ղոդմ ոո 'մմղզդԵծ վմղդմվկոծմղդ Ազդծոմօմոմ -կտփ վմօոիժնգջ օտնդ Ղդճվըվմզցկտտոտի վմզդ մքոքոդեջ դվտզեմղզդլոռվուցմողգուվ ՂՅզՎ:ցվմ -ղդըւսծդ6 դոկտողտդտ մոտդոկ Հցոծոցմոռո -ըոնդո 8մսոողո Ղ մմսրտկոտվիոոդոթսկոդմ մ-9-0լ մող մող վմղզցմտղետըդմոմոտորզոով մմս 'ձղը վՔոսսող վովիոդրտվը ովլտտ 1 6Ոսծ -ոոդը դս վմզոդ:ժվմոիոսող'մ-օ282 վմզդցմսիոտոն իսզոիտփմղդ մդւսԹւսողտցտ դգվզիծզստողմմղօ դվղզիր :մզդնմսմոի իսիմ դվ:դ3 Ղ վմղդդտմտտոտփ 'մ-օշլջ վմղզդտղետչեմտկտը -մոիոտող|չտ ժցոմոռ Ղ մղցմոռիտոսոլոսզղվիսի -ով Ղ վմզգոսկվտոողծոը դզ ուսրեոհ ըք մրոդ .0նսմնտոխփ ոփոո օբ Ղչդվը հոդվմՕ :մՂդդւսմԹաստ դոտկոնողկովՀցվրոդղոդւսկ ոյսմդյանմո -ող դոտհկղմոտոտ 'Ազիճղմտոտիտվ մօմտիոտողտ վմզդմոիտո -վեոդոոտո նսիմտոցմտի մօմտմ տոշչ 1ղծոտո մոտ Թաստտտոով դտկոձճմկ դոսետիտլ .-սոլոսզվ Ղ վմղզդնմսմռիվմղզդոդզմզըոստիռո Ղ մղզդդւսմ մզցոոնըցո -ոցդսղմ Ղժզ :6վմղդդսօմսԵ նսչսմս մօմոիոտտոո| 1ղցմսԵցզ մԺտյսըդվմզդվմոտ դվձմազի -չո իսիճ օզը վմզմըո|նսիդտԵ ուսմղդցտրրոր տոտ դվրոդոկ ոմմսն մմղքյս դողորողսՀ մս 'ցրո դոողոր մՂգվկ մմժդողտզվմսղմողոցղզոր :մըոյսծղտսըվժ -դզմոմդը :1 տղստ դծոմդմձոսո -դքմոռ վզտտողոով մզիսոմվկ ովլզչսմս մօԱռի ԱռդսմսիոտմղՀ դողտողտդտ մլ ուսդծոքմզիով մոուստոձճտ -ոտոտոլշո ըուսմզդոտկւսած վմգոտոտոչո ոիմօորդ Ղ ցոկոկոմտողվ դտկոդոտիտով մզդվդղ մայ վմղսզո Ղ վմզդտոտս |զ ստղվ 61սմմզիտոտոռվ ղղ 'ԱԺդւսմմնմտ իսմցղմօ մդւսԹաւսմոտոտիու :նոգտտո ՀմՀյոտ "01ւտղկոշսԵեռոլդող ռոմի դոռռվվռո/8սմմդ -ոռ|շո իտ Ղ դա Յւսձցմկ Ղ վմվմտտ 'վշոտմ 'վհտոռվ վնսծոնոո| միվճ դվ ոսզեմտտ Ջոչտո դվձվը վմզկմտԵ դոկոտովցո ոյսխմուղմ Վ դորդ դվմղմոո| նսիցտԵեըողսմզդդտրրոռտոտոցղմտմ

09510461 0961056է

հոբոնտ ստտոլմը

ՌՄո/ՍՉ ՎԺՂՈՏՈՐ/ՉՈ ԻԶ Հ մՈԻՌՈՏՈՂՉՈ 24

14:

ՎԱՐՁԱՎԾԱՐԵՎ ՇԱՀՈՒՅԹ ԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՄ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁ

վերջո, մանրակրկիտ ուսումնասիրությունները շատ վերլուծողների համոզեցին, որ սպիտակամորթ տղամարդկանց ն մյուս խմբերի եկամտի տարբերույթների միայն մի մասը կարելի է բացատրել օբյեկտիւ|պատճառներով: Նման պարագայում այս բոլոր միջոցառումները մասնաԻ

հովանավորության պարիսպների փլուզումը, չմրցակցող խմբերին մրցակցելու .,.հնարավորությունընձեռելը, հավասար հնարավորության օրենքներն ուժեղացնելը կարող են օգնել վերացնելու խտրականության խարանձ ու `տնտեսականվնասները: գիտական

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

Ա.

Աշխատավարձի որոշումը կատարյալ մրցակցության պայմաններում

Կատարյալ մրցակցային հավասարակշռությանդեպքում աշխատավարձի տարբերույթներ չէին լինի, եթե բոլոր մարդիկ ու աշխատանքները լինեին ճիշտ նույնը: Առաջարկով ու պահանջարկով որոշվող հավասարակշիռ աշխատավարձերի դրույքները հավասար կլինեին:

Աշխատանքի, ինչպես նան արտադրության ցանկացած այլ գործոնի պահանջարկը որոշվում է աշխատանքի սահմանային արդյունքով: Որնէ երկրի կամ տարածաշրջանի աշխատանքի սահմանային արդյունքն ու աշխատավարձըբարձր կլինեն, եթե աշխատանքի ներդրանքի որակը բարձր է, եթե համակցվող ճերդրանքների քանակը մեծ է ու որակը՝ բարձր, ն եթե տվյալ տարածաշրջանին մատչելի են առաջավոր գիտելիքները ն արտադրության տեխնիկան:

Յ.

Աշխատանքի առաջարկն ունի չորս չափ` բնակչության թիվը, վարձատրությամբ աշխատող մարդկանց տոկոսը, աշխատաժամերիմիջին թիվն ու արտադրական ջանքի որակը:

Աշխատավարձիբարձրացումն աշխատանքի առաջարկի վրա ունենում է երկու հակադիր ազդեցություն: Փոխարինման երնույթն ամեն մի աշխատողի գայթակղում է ավելի երկար աշխատել, քանի որ աշխատանքի յուրաքանչյուր ժամի համար նա ավելի մեծ վարձատրություն է ստանում: Եկամտի երնույթը գործում է հակառակ ուղղությամբ, քանի որ բարձր աշխատավարձըենթադրում է, որ աշխատողներնայժմ կարող են ժամանցին ավելի շատ ժամանակ հատկացնել ն կյանքի հաճույքներից ավելի շատ օգտվել: Աշխատավարձի մակարդակի մի ինչ-որ բեկման կետում առաջարկի կորը կարող է ետ ծռվել: Առավել օժտված, եզակի մարդկանց աշխատանքի առաջարկը բացարձակ ոչ առաձգական է: Նրանց աշխատավարձը մեծ մասամբ զուտ տնտեսական վարձավճար է: նետելով իրականությունից հեռու այն ենթադրությունը, թե ն՛ մարդիկ աշխատանքները համանման են, աշխատավարձիէական տարբերույքներ ենք հայտնաբերում աշխատանքի նույնիսկ կատարյալ մրցակցային աշխատանքի շուկայում: Աշխատավարձի փոխհատուցող այն տարբերույթները, որոնք փոխհատուցում են աշխատատեղերի ոչ դրամական որակական տարբերույթները, բացատրում են տարբերույթների որոշ (բայց բոլորովին էլ ոչ ամբողջ) մասը: Սակայն աշխատավարձիտարբերույթների ամենակարնոր պատճառը, թերնս, աշխատողների տարբեր կարգերի որակավորման տարբերությունն է: (Թեպետ չի կարելի ասել, թե աշխատուժն ամբողջությամբ բաղկացած է չմրցակցող խմբերից, սակայն, այնուամենայնիվ, փաստ է, որ գոյություն ունեն մասամբ մրցակցող խմբերի անհամար տեսակներ: Աշխատանքի կատարյալ մրցակցային շուկայում

5. Դեն

ն՛

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ՇՈՒԿԱ

աշխատավարձիվերջնական պատկերը որոշվում է առաջարկի ն պահանջարկի փոխկապակցվածսանդղակների ընդհանուր հավասարակշռությամբ, ինչպես պատկերվածէ աղյուսակ 10-4-ում: 6.

Գործազրկության վախը հաճախ հանգեցնում է նրան, որ մարդիկ ընդունում են աշխատանքի սահմանափակությանսխալը: Այն համոզմունքը, որ գոյություն ունի կատարելիք օգտակար աշխատանքի միայն հաստատագրված քանակ, կարող է ծագել տեխնոլոգիական գործազրկության կամ լճացման պատճառով: Սա է ընկած աշխատանքային շաբաթը կրճատելու ե «աշխատանքը բաժանելու» առաջարկներին վերաբերող քարոզչության հիմքում: Սակայն չափազանց մեծ գործազրկությունը վերացնելու համար անհրաժեշտ է զբաղվածությունն ընդլայնող մակրոտնտեսական քաղաքականություն ն ոչ թե աշխատանքի առաջարկը կրճատող քաղաքականություն:

Բ.

Ռասայական

Պատմական դիպվածով աշխարհում փոքրամասնություն կազմող սպիտակամորթ տղամարդիկ վայելել են ամենամեծ հարստությունը: Մրցակցային առաջարկի ն պահանջարկի միջոցով կարելի է ցույց տալ, որ նույնիսկ ստրկատիրության վերացումից մեկ դար անց հնարավորությունների անհավասարությունըն տնտեսական,ռասայական ու սեռային խտրականությունը հանգեցնում են ոչ արտոնյալ խմբերի եկամտի կորստի:

Խտրականությունը շատ արմատներ ունի, սակայն ամենակարնորը կարելի է համարել չմրցակցող խմբերի ստեղծումը: Աշխատանքիշուկաները հատվածավորելով, ղեկավար պաշտոնները սպիտակամորթ տղամարդկանց համար վերապահելով, իսկ կանանց ն ազգային փոքրամասնուքյուններին ավելի ստորակարգ, անհեռանկար աշխատանքների մղելով տնտեսությունը կարող է տասնամյակներով պահել վաստակների անհավասարությունը:

Աշխատանքի շուկայում առկա խտրականությունը նվազեցնելու նպատակով զանազան ուղղություններով քայլեր են ձեռնարկվել: Սկզբնական մոտեցումները նպատակամղված էին խտրական գործելակերպը օրենքից դուրս հայտարարելուն, սակայն հետագա քայլերը խրախուսում էին այնպիսի քաղաքականություն, ինչպիսին է հանդիպական գործողությունը: Վերջերս համեմատելի արժեքի պաշտպանները փաստարկում էին, թե նույնարժեք, բայց աշխատանքի տարբեր բնութագրիչներ ունեցող աշխատանքները պետք է վարձատրվեն հավասարապես, նույնիսկ եթե առաջարկն ու պահանջարկը հակառակնեն թելադրում: Վամեմատելի արժեքի քննադատները գտնում են, որ աշխատանքիավելցուկ ն պակասուրդ կառաջանան, եթե արհեստականորեն մտցված համեմատելի արժեքի աշխատավարձըզգալիորեն տարբերվի առաջարկով ն պահանջարկովպայմանավորված հավասարակշիռ աշխատավարձից:

սեռային խտրականություն

ՎԱՐՁԱՎԾԱՐԵՎ ՇԱՀՈՒՅԹ ԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՄ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁ

ՎԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԿՐԿՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՐ

Աշխատավարձիորոշումը կամրցակցության պայ-

տարյալ

մաններում

եկամտի երնույթ ն փոխարինման երնույթ վարձավճարի տարրերը աշ-

խատավարձում

աշխատանքի պահանջարկի իոխհատուցող տարբերույթնետարրեր. աշխատողի որը աշխատավարձում ներդ- հատվածավորված շուկաներ ե րակավորում, այլ րանքներ, տեխնոլոգիա չմրցակցող խմբեր աշխատանքի առաջարկի տարՄալթուսի Ա Մարքսի՝ աշխամասրեր. բնակչություն, տավարձի երկաթյա օրենք նակցություն աշխատուժին, աշխատանքի սահճանափաաշխատաժամանակ, որակ կության սխալ առաջարկի՝ հետ ծռվող կոր

Խտրականություն աշխատանքի շուկայում

խտրականություն հավասար աշխատանքներ ն համեմատելի արժեք վաստակի տարբերույթներ. որակավորման տարբերություններ Ա խտրականություն

ՀԱՐՑԵՐ ՔՆՆԱՐԿՄԱՆ ՀԱՄԱՐ

Յ.

Համոզվեք, որ ըմբռնել եք փոխհատուցող տարբերույթների, զուտ տնտեսական վարձավճարի ն չմրցակցող խմբերի գաղափարները: Օրինակներ բերեք պատմությունից կամ ներկայիս աշխարհից: Միացյալ Նահանգներում միջին վաստակը շաբաթական 450 դոլար է, իսկ Հնդկաստանում է շաբաթական աշխատողն ստանում ընդամենը 20 դոլար: Այս երկու երկրներում աշխատանքի առաջարկի ն պահանջարկի հիմքում ի՞նչ ուժեր են գործում, որոնք առաջ են բերում այսպիսի մեծ տարբերություն: Ի՞նչ կարող է անել Հնդկաստանը, որպեսզի բարձրացնի աշխատավարձիմակարդակը: Բացատրեք, թե ներքոհիշյալը ինչ ազդեցություն կարող է ունենալ աշխատավարձի տարբերույթների վրա. ա) անկատար մրցակցության նվազեցումը աշխատանքային նույն հմտությունն ունեցող մարդկանց միջն, բ) ազատ տեղաշարժը երկրի տարբեր շրջանների միջն, գ) հանրային անվճար կրթության ներդրումը մի երկրում, որտեղ նախկինում այն եղել է մասնավոր ն թանկ, դ) հանրահայտ աստղերի մասնակցությամբ մարզական ն զվարճալի հեռուստահաղորդումների ժողովրդականությաննվազումը: Օգտագործելուլ|առաջարկն ու պահանջարկը՝ բացատրեք ներգաղթի ազդեցությունը աշխատանքի առաջարկի, առաջարկվող աշխատանքի քանակի ն աշխատավարձի դրույքների վրա: Այս վերլուծությունն օգտագործելով՝

կարո՞ղ եք բացատրել, թե արհմիութենական ղեկավարներնինչու են հաճախ դեմ մեծաքանակ ներգաղթին: Նույն պատճառաբանությունն օգտագործեք բացատրելու համար աշխատավորներիհին ասացվածքի իմաստը՝ Մեկ է՝ շաբաթավարձով,թե օրավարձով կաշխատես. Որքան քիչ աշխատենք, այնքան շատ կստանանք: 5.

Խտրականության ժաճանակակից տնտեսագիտական տեսությունը պնդում է, որ անբարենպաստ պայմաններում գտնվող խճբերը, ինչպիսիք են սնամորթները կամ կանայք, ցածր եկամուտ կամ վատ աշխատանք ունեն, որովհետն գտնվում են ցածր աշխատավարձով շուկայական հատվածում: Բացատրեք, թե 1970-ական թվականներին դեռնս որոշ դեպքերում գերիշխող հետնյալ գործունեությունից յուրաքանչյուրն ինչպես էր օժանդակում աշխատանքիշուկայի խտրական հատվածավորմանը. ա) Նահանգային բուհերից շատերը իգական սեռին արգելում էին մասնագիտանալճարտարագիտությանբնագավառում: բ) Մեծահամբավ շատ բուհեր իգական սեռին չէին ընդունում: գ) Սնաճորթներն ու սպիտակաճորթները ուսանում էին առանձին կրթական համակարգերում: դ) Ընտրախավի հասարակական ակումբները չէին ընդունում կանանց, սնաճորթներին ու կաթոլիկներին:

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁ ԵՎ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ՇՈՒԿԱ

ե) Բարձր վարձատրվող շատ աշխատանքներ (ածխահատություն, հրշեջ ծառայություն. շինարարություն ն այլն) կանանց համար խիստ «ծանր» էին համարվում: Ի՞նչ քայլեր պետք է ձեռնարկել, որպեսզի վերանան նկար 10-5-ում պատկերված հատվածավորված շուկաները: 1980-ական թվականների Եվրոպայում աշխատողների շատ խմբեր բարձր գործազրկուքյան պատճառով հանդես էին գալիս միջին աշխատանքային շաբաթը կրճատելու օգտին: Ի՞նչ սխալ կա այստեղ: Եթե նրանք հաջողության հասնեին, ի՞նչ եք կարծում, ի՞նչ տեղի կունենար իրական աշխատավարձի հետ: Որո՞նք են համեմատելի արժեքի թեր ն դեմ փաստարկները: Ինչո՞վ է այն գրավում կանանց ներկայացնող արհմճիություններին,սակայն գրավիչ չէ այն ավանդական արհմճիութ-

յունների համար, որոնցում գերակշռում են տղամարդիկ: Կարդացեք այս գլխի տողատակի 3-րդ ծանոթագրությունը: Մինչհարկային աշխատավարձը նշեք Ա-ով, հետհարկային աշխատավյարձը՝ Աա-ով, իսկ հարկի չափը հ-ով: Բացատրեք ԱՀ(1-հ)Ա առնչությունը: Կառուցեք մինչհարկային ե հետհարկային աշխատավարձը պատկերողաղյուսակ, երբ մինչհարկային աշխատավարձը ժամում 10 դոլար է, իսկ հարկադրույքը` 096, 1596, 2596 ն 3346: Այնուհետն նկար 10-3-ի վրա գծեք առաջարկի ն պահանջարկի պատկերը: Բ կետից վերն ն ներքն ընկած տիրույթների համար ցույց տվեք հարկերի կրճատման ազդեցությունը աշխատանքի առաջարկի վրա: Ձեր աղյուսակում ցույց տվեք հարկադրույքի ն կառավարության հարկային հասույթների փոխառնչությունը:

ԳԼՈՒԽ

ԵՎ ԿՈԼԵԿՏԻՎ

ԱՐՀՄԻՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՍԱԿԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Մեր փորձառականգնահատականներըհամոզիչ կերպով ցույց են տալիս, որ արհմիություններիմեջ ընդգրկվածաշխատողների եկամտի մեծ մասը, եթե ոչ ամբողջը, (Միացյալ Նահանգներում) ձեռք է բերվել արհմիություններիմեջ չընդգրկված աշխատողների ն ոչ թե արտադրամիջոցներիվաստակի հաշվին:

ՀարիԳ. Տնտեսական տեսանկյունից աշխատանքը ոչ մի այն արտադրության կենտրոնական գործոնն է, այլ նան մի եզակի ապրանք: Ի վերջո, տնտեսության կազմակերպման վերջնական նպատակը մարդկանց բարեկեցության բարձրացումն է: Քաղաքացիական պատերազմից ի վեր` աշխատողներին չի կարելի գնել: Նրանց միայն կարելի է «վարձել» աշխատավարձի դիմաց: Բացի դրանից, աշխատողները խիստ տարբեր են ըստ իրենց բնութագրերի` ուժի, խելամտության,հմտության, կենսուրախության, աշխատասիրության ւ

հուսալիության:

Այն փաստից, որ ձեռնարկությունները վարեն աշխատողներ, բխում է մեկ հիմնական հետնություն` աշխատողի ն ձեռնարկության միջ. պետք է լինի ինչ-որ կարգի համաձայնություն կամ աայմանագիր: Երբեմն այդ համաձայնությունը շատ պայմանական բնույթ է կրում, ինչպես, օրինակ` «Եթե լավ աշխատեք, աշխատատեղը ձերը կլինի: Վարձատրությունը` ժամը Ֆ5»: Մյուս ձում

Ջոնսոն ն

/7570) ՓիտերՄիսկովսկի

ծայրահեղ դեպքը ձեռնարկությունների խմբի ն մի քանի հազար աշխատող ներկայացնող արհմիության միջն, մանրակրկիտ բանակցությունների արդյունքում ձեռք բերված կոլեկտիվ սակարկության համաձայնագիրն է: Լինի պաշտոնական, թե պայմանական, բացահայտ, թե անբացահայտ, նպատակահարմարէ աշխատող «վար.ձելը» դիտել որպես պայմանագիր: Աշխատողների ն ձեռնարկությունների միջն կնքվող պայմանագրերն ուսումնասիրելու նպատակով կենտրոնանանք աշխատանքի շուկայի այն հատվածի վրա, որտեղ սակարկությունների գործընթացըխորությամբ վերլուծված է: Դիտարկենք այն պաշտոնական պայմանագրերը, որ կնքվում են արհմիությունների ն կառավարուքթյան միջն: Ամերիկայում աշխատանքի շուկայի 2,հաստատությունների այս քննարկումը նախաբան կծառայի Բ բաժնում ներկայացվածաշխատանքի շուկայի անկատարությունների բազմաշերտ վիճահարույց հարցերի համար:

ԱՐՎՄԻՈՒԹԵ

ԱՄԵՐԻԿԱՅԻ

Սոտ տասնինը միլիոն ամերիկացիներ արհմի ությունների մեջ են: Աշխատուժի մեկ յոթերորդը բաղկացած է արհմիության անդամներից: Եթե չհաշվենք ծառայողներին, վերահսկիչներին նե գործադիրպաշտոնյաներին, ապա նշված հարաբերությունը նույնիսկ ավելի մեծ կլինի: Գործնականում բոլոր նախընտրելի աշխատողները մտնում են այնպիսի կարնոր արտադրաճյուղերում գործող արհմիությունների մեջ, ինչպիսիք են երկաթուղին, պողպատաձուլությունը, ավտոմե-

քենաների արտադրությունը ւ. հանքագործուքյունը: Սակավաթիվ խոշոր ձեռնարկություններ են կարողացել խուսափել արհմիութենական .կազմակերպությունից:

Աճ ԵՎ ԱՆԿՈՒՄ

է տալիս 1900 թվականից Նկար 11-1-ը ցույց սկսած արհմիության անդամակցության աճը՝ չափված որպես աշխատուժի տոկոս: Ուշադրութ-

244 ԱՐ7ԱԻՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿՈԼԵԿՏԻՎ ՍԱԿԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Արհմիութենացմանչափը Նկար 11-1. Արհմիության անդամները աշխատուժի նվազող բաժին են

)

Ներկայումս արհմիություններում ընդգրկված է բոլոր աշխատողների մեկ յոթերորդը՝ 1985 թվականի մեկ քառորդի դիմաց: Արհմիութենացված աշխատողների քանակը վերջին երկու տասնամյակում կտրուկ նվազելէ մշակող արդյունաբերության, 0հանքագործության մեջ ն տրանսպորտում` արհմիություննԷրում ընդգրկվելու ամենամեծ հակումն ունեցող խմբերի` արտադրության աշխատողների, դերի նվազման պատճառով: (Աղբյուրը` Ս. Տ. Օ6քճոոոծոէ օէ ԼՅԵՇ-.):

Թվական յուն դարձրեք մինչե Լ համաշխարհային պատե-

րազմը ն դրա ընթացքում տեղի ունեցած կայուն դանդաղ աճի, 1930-ական թվականների նոր ուղու քաղաքականության պայմաններում նոր անդամների թվի շեշտակի աճի ն 11 հաճաշխարհային պատերազմի ընթացքում շարունակված արագ աճի վրա: 1970-ական թվականների սկզբից ի վեր Միացյալ Նահանգներում արհմիություններում ընդգրկված աշխատուժի հարաբերական բաժինը կայունորեն նվազել է: Անդամակցությանը վերաբերող վիճակագրությունը թերագնահատում է արհմիությունների ազդեցությունը: Արհմիություններին չանդամակցող շատ աշխատողների վրա տարածվում են աշխատավարձի, աշխատաժամանակի ն աշխատանքային պայմանների վերաբերյալ արհմիությունների կնքած պայմանագրերը: Շատ տեղերում կամ արտադրաճյուղերում արհմիության անդամի աշխատավարձը ն ոչ դրամական լրավճարը չափօրինակ են դառնում արհմիություն չունեցող հաստատությունների համար, այնպես որ, եթե մեկն աշխատում է արհմիություն չունե. ցող ձեռնարկությունում, այնուամենայնիվ, օգտվում է արհմիություն ունեցող հատվածներում ձեռք բերված շատ արտոնություններից: Բացի դրանից, արհմիություն կազմակերպելու վերահաս վտանգը կառավարչությանը հաճախ ստի-

պում է բարձրացնել աշխատանքի վարձատրության չափը:

ԱՄԵՐԻԿԱՅԻ

ՇԱՐԺՄԱՆ

ԱՐՀՄԻՈՒԹԵՆԱԿԱՆ

ՀԱՄԱՌՈՏ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

Ինչպե՞ս են արհմիությունները կազմավորվել: Որո՞նք են արհմիության գործառույթները: Սկսենք ամերիկյան արհմիութենական շարժման համա-

պատմությունից: Թեպետ ամերիկյան արհմիութենական շարժումը սկիզբ է առել քաղաքացիական պատե2.րազմից առաջ, այնուամենայնիվ, մինչն տասնին.,ներորդդարի վերջին երրորդը աշխատավորները չէին ըմբոստացել խոշոր գործարարությանդեմ: Առաջին ազգային շարժումը աշխատանքի ասպետների շարժումն էր, որը ծագել էր որպես .,.գաղտնի միություն ն որին կարող էին անդամճակցել բոլորը, բացի «փաստաբաններից, դրամապաններից, խաղամոլներից, գինեվաճառներից ե 2,» Փինկերտոնի խուզարկուներից»: Միությունը ն 1886 թվականին, երբ շարժ.գաղտնազերծվեց, ման թափը հասել էր գագաթնակետին, ուներ 700.000 անդամ: Ասպետները ձգտում էին կազմավորել մի հսկա արհմիություն, որը հանդես գար բոլոր աշխատողների անունից: Արհմիութռոտ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁՎԱՐՁԱՎՑԱՐԵՎ ՇԱՅՈՒՅԹ,ԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՄ

յունը ավելի շատ հետաքրքրվում էր քաղաքական բարեփոխումներով ե հասարակական «վե րելքով», քան հանապազօրյա հացին առնչվող այնպիսի հարցերով, ինչպիսիք էին աշխատաժամանակն ու աշխատավարձը: Ասպետներին անդամակցվածների թիվը մի քանի անհաջող գորհետո նույն արագությամբ, ինչպես աճել էր: Սակայն ասպետների դասը Ամերիկայի արհմիութենական շարժման գլխավոր ռազմավարների համար անհետ չանցավ. բարգավաճելու համար արհմիությունները պետք է կենտրոնանան իրենց անդամների տնտեսական վիճակի բարելավման ն ոչ թե հասարակության բարեփոխմանվրա: Դիճակայելով ասպետների կազմակերպությանը նմանվող արհմիություններին` գործատուներն անցան հակահարձակման: Նրանք նույնպես հասկացան, որ ուժը համագործակցության մեջ է, ե սկսեցին միմյանց սատարել` կազմելով արհմիության համակիրների «սն ցուցակներ» ն հրաժարվելով աշխատանքի ընդունել «խառնակիչներին»: Ընդհանրապես, գործատուներին հաջողվեց «աշխատանքային անդորրըպահպանե. լու» նպատակովօրենքն օգտագործել իրենց օգե տին ոստիկանությանը կամ ազգային գվարդիային դիմել ընկերության սեփականությունը պաշտպանելու համար: Որոշ ընկերություններ արհմիությունների դեմ պայքարելու համար նույնիսկ էին զինված մարդկանց ն լրտեսների :

մառուլներից նվազեց

վարձում

ԱՍԵՐԻԿԱՅԻԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ԴԱՇՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

1881 թվականին Ամերիկայի աշխատանքի դաշնության (ԱԱԴ) հիմնումով սկսեց ձնավորվել ներկայիս արհմիութենական շարժումը: Սամուիլ Գոմպերսը գրեթե կես դար, մինչն 1924 թվականին իր մահը, ղեկավարել է այս կազմակերպությունը ն շարժմանը տվել այսօրվա պատկերը: Թե-

Արհձիություններիդեմ պայքարելու հաճարգործատուների գլխավորզենքը եղել են` (1) աշխատանքիցարհմիության անդամներիխտրականազատումը,(2) սն ցուցակները, (3) «դեղին շան» պայճանագիրը(ըստ որի, աշխատողիցպահանջվում էր արհճիության չանդաճակցելու նախնական համաձայնություն),(4) արհճիության լրտեսումը, (5) գործադուլաբեկները ե զինված պահակախմճբերը, (6) արհմիության կազմակերպիչներիե ապագա հնարավոր անոստիկանության դամներիդեմ քաղաքի առետրականների, ն դատավորներիդավադրությունը, (7) ընկերության կազճակերպած արհմիությունները, որոնցում ընկերությունը վերահսկում է աշխատողներիմիավորմանորոշումները ն (8) դատարանիորոշումները:

պետ սկզբում նա հետաքրքրվում էր սոցիալիս.՛տականշարժմամբ, սակայն շուտով հասկացավ, որ ամերիկյան հողի վրա կապիտալիզմին հակադրվող ոչ մի շարժում չի կարող զարգանալ:

հիմնական սկզբունքները .,.Գոմւպերսի

».

պարզ

էին.

մղեց որդեգրելու դաշնայնության ՍԱԴին սկզբունքը` յուրաքանչյուր ազգային արհմիություն ունի ինքնիշխանություն ն «բացառիկ իրավասություն» իր արհեստակցության բնագավառում: Դա նշանակում էր, որ ԱԱԴ-ն «կրկնակի արհմիութենաչէր հանդուրժում ցումը»` երկու միություններ չէին կարող փորձել կազմակերպելու նույն աշխատողներին, ն աշխատողների ոչ մի խումբ ճանաչված ազգային արհմիությունից չէր կարող անջատվելն ստեղծել իր արհմիությունը: Նաշեշտը դնում էր սկզբունքի վրա, այսինքն՝ աշխատողներն ու ձեռնարկությունները աշխատավարձի վերաբերյալ սակարկում են, իսկ կառավարությունը կոլեկտիվ սակարկություններին չի միջամտում: Գոմպերսը շեշտը դնում էր գործարար արհմիության վրա: Ըստ այս սկզբունքի, ամերիկյան արհմիությունների գոյությունը պետք է նպատակամղվածլինի աշխատողների միայն տնտեսական վիճակի բարելավմանը ն ոչ թե իշխանության տվյալ ձեը փոխելու համար մղելուն կամ սոդասակարգային պայքար ցիալիզմ խթանելուն: Գոմպերսի Ժժամանակներից սկսած Ամերիկայի արհմիություններն իրենց ուշադրությունը հիմնականում սնեռել են աշխատավարձի բարձրացման, աշխատաժամանակի կրճատման, ավելի երկարատն արձակուրդի, ավելի լավ աշխատանքային պայմանների ն այնպիսի ոչ դրամական լրավճարի համար մղվող պայքարի վրա, ինչպիսիք են կենսաթոշակների ն առողջուքյան ապահովագրությունը: Ամերիկայի արհմիությունները եղել են շատ արտասահմանյան երկրների արհմիութենական շարժման հակապատկերը, որոնք, ինչպես, օրինակ՝ Բրիտանիայի լեյբորիստական կուսակցութե ւն ել են գլխավոր քաղաքակա ը յունը, գերիշխել ե կուսակցություններում դասակարգային են մղել հիմնական քաղաքական պայքար բարեփոխումների համար: Նա

/ամավորության

են

Հենց սկզբից` ԱԱԴ-ն շեշտում էր արռհեստակցական միություններ կազմակերպելու անհրաժեշտությունը, որոնցում աշխատողները միավոր-

244 (ՐՀՍԻՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԿՈԼԵԿՏԻՎ ՍԱԿԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

վում էին ըստ որեէ առանձին արհեստի, օրինակ ատաղձագործության կամ որմնադրության: Այս պիսի ռազմավարությունը խոչընդոտեց զանգվածային արտադրության հսկա ճյուղերը որպես մեկ առանձին արհմիություն կազմակերպելուն: Արհ. միությունների խոհեմ ջատագովներն սկսեցին կանխագուշակել ապագան ն տեսան, որ ճ/ուռային արհմիությունները (որոնք կմիավորեն մի ամ բողջ արտադրաճյուղ, ինչպես, օրինակ` պողպատաձուլությունը կամ ածխագործությունը) հետագա զարգացման ալիքն են, իսկ արհեստակցական միությունները անցյալի մնացուկներ են: ճյուղային արհմիությունները սկզբնավորվեցին 1935 թվականին՝ արդյունաբերական կազմակերպությունների համաժողովի (ԱԿՀ) կազմավորմամբ: Ի վերջո ԱԱԴ-ն սկսեց աշխատողներին կազմակերպել ըստ արտադրաճյուղի, սակայն նրանում արհեստակցականմիությունները մնացին գերիշխող: Երկու տասնամյակ ԱՍԴ-ն ն ԱԿՀն գոյակցեցին առողջ հակամարտության պայմաններում ն 1955 թվականին միաձուլվեցին ԱԱԴ-ԱԿՀ-իմեջ, որն այսօր Միացյալ Նահանգների գլխավոր ազգային արհմիությունն է:

նությունը համարում է աշխատավորական շարժամենակարնեորօղակը, իրականում ԱԱԴԱԿՀն իրեն միակցված արհմիությունների համար հասարակական հարաբերություններով .»զբաղվողն օրենսդիրների վրա ազդող բազուկ է ն ֆինանսական օժանդակության տեսակետից կախված է իր անդամներից: ԱԱԴ-ԱԿՀ-ի իշխանությունը խիստ սահմանափակ է: Միավորված .,.ազգերի Անվտանգությանխորհրդի անդամ երկրների նման, յուրաքանչյուր ազգային արհմիուքյուն համառորեն ձգտում է պահպանել «ինքնիշխանությունը», «վետոյի իրավունքը» ն իր ոլորտում աշխատողների նկատմամբ «բացառիկ ի.,րավասությունը»: Ազգային արհմիությունների այսքան մեծ իշխանություն ունենալու պատճառով ԱԱԴ-ԱԿՀ-ի իրավասություններն այսօր հիմնականում ձնական բնույթ են կրում: ման

ԻՆՉՊԵ՞Ս

ԿՈԼԵԿՏԻՎ

է ԸՆԹԱՆՈՒՄ

ՍԱԿԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Արհմիութենացված աշխատողների աշխատա-

հավելյալ վճարումները որոշվում են կոլեկտիվ սակարկությամբ: Սա ձեռնարկության ՈՒ ԱԶԳԱՅԻՆՏԵՂԱԿԱՆե աշխատավորների ներկայացուցիչների բաԱՐՀՄԻՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸԵՎ ԱԱԴ- ԱԿՀՆ նակցության գործընթացն Է վարձու աշխատանքի փոխադարձաբար ընդունելի պայմանների Աճերիկյան արհմիությունների կառուցվածքում հաստատման նպատակով: գոյություն ունի երեք շերտ. Կոլեկտիվ սակարկության առաջին քայլը արհմիության վկայագրումն է: Դիտարկենք նոր Տեղական արհմիություն արհմիութենացվող գործարանի որեէ արտադրա(զգային արհմիություն մասի աշխատողի դեպքը: ԱԱԴ-ԱԿՀ-իկազմի մեջ մտնող որնէ արհմիություն ընտրություն անցկացԱզգային արհմիությունների դաշնություն նելու թույլտվություն ստանալու խնդրագրով դիմում է աշխատանքային հարաբերությունների Անդամներիհամար տեղական արհմիություազգային խորհրդին (ԱՀԱԽ), որպեսզի որոշվի, նը արհմիությունների ճակատային գիծն է: Անթե տվյալ գործարանիաշխատողներինով պետք դամները տեղական արհմիությանն անդամակէ ներկայացնի: Աշխատողը գաղտնի քվեարկուքցում են իրենց գործարանում կամ քաղաքում: Նրանք արհմիությանը անդամավճար են մուծում: .յանժամանակ արտահայտվում է որեէ արհմիուքյան օգտին, ն արհմիությունը քվեների մեծամասՍովորաբար տեղական արհմիությունն է բանակու ցում աշխատավարձն նություն է շահում: ԱյնուհետնեԱՀԱԽ-ն այս նոր աշխատանքային պայվկայագրում է որպես գործարանի .,.արհմիությանը մանները որոշող կոլեկտիվ սակարկության պայհամար կոլեկտիվ սակարկություն վարող գործամանագրի շուրջը: կալի` դրանով իսկ որնէ այլ արհմիության արգեՍակայն տեղական արհմիությունն ազգային լելով կառավարությանհետ անմիջական բանակարհմիության միայն մի բաժանմունքն է: Այսպես, ցություններ վարել: «Փոնտիակի» ավտոշինարարն անդամակցում է Որոշվում է այն օրը, երբ նոր արհմիության տեղական արհմիությանը, որն ավտոշինարարսակարկության սեղանի սերի միացյալ արհմիության հարյուրավոր բաներկայացուցիչներ պիտի հանդիպեն կառավարության հետ: շուրջը շանմունքներից մեկն է: Արհմիությունների մեծ մասը պատկանում Էէ Սեղանի շուրջը հավանաբար նստած կլինի աշ.ԱԴ-ԱԿՀ-ին: Թեպետ հասարակայնությունը դաշ. խատանքայինհարաբերությունների գծով ընկե»

» »

վարձն

ու

ՎԱՐՁԱՎՇԱՐԵՎ ՇԱՅՈՒՅԹ ԵԿԱՍՏԻԲԱՇԽՈՒՄ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁ.

րության փոխտնօրենը, նրա հետ կլինեն աշխատանքային օրենսդրության բնագավառում մասնագիտացած որեէ փաստաբանական ձեռնարկության փաստաբաններ: Արհմիության կողմից կլինեն գործարարությանգծով արհմիության տեղական գործակալը, արհմիության պաշտոնյաների մի փոքր հանձնախումբ ն արհմիության վարչության բանակցության գծով փորձագետը:

ՈՐՈ՞ՆՔ ԵՆ ՎԻՃԱՎԱՐՈՒՅՑՀԱՐՑԵՐԸ

շարունակական նիսԲոլորս լսել ենք շուրջօրյա տերից հետո վերջապես կնքված աշխատանքային համաձայնագրերի մասին: Իսկ ի՞նչ է պարունակում այդպիսի համաձայնագիրը: Կենտրոնական մճասը,իհարկե, տնտեսական փաթեթն է: Սա արձակուրդին ն սուրճի ընդմիջումներին վերաբերող կանոնների հետ միասին ներառում է հիմնական աշխատավարձի ն արտաժամյա աշխատանքի վարձատրության դրույ քը աշխատանքի տարբեր տեսակների համար: Բացի դրանից, համաձայնագիրը կպարունակի հոդվածներ այնպիսի ոչ դրամական լրավճարների մասին, ինչպիսիք են կենսաթոշակների ն առողջապահության համար հատկացումները Ն նման հարցեր: Բարձր գնաճի ժամանակաշրջա-

ցումների ե վեճերի կարգավորմանը վերաբերող բողոքարկման ընթացակարգը: Ի վերջո հիանալի տպագրված, բազմաթիվ էջերից կազմված պայմանագիրը ստորագրվում է: Սեով սպիտակի վրա ամեն ինչ գրված է: Սովորաբար լինում են առանձին կետեր` հնարավոր ծագող հարցերի իրավարարության համար: Յուրաքանչյուր կողմ նախօրոք համաձայնում է վեճերի դեպքում ընդունել արտաքին անկողմնակալ իրավարարի, վճիռը: Պայմանագրի կյանքի տնողությունը սովորաբար 3 տարի է: Կոլեկտիվ սակարկությունը բարդ գործ Է տալու-առնելու խնդիր: Մեծ ջանքեր են թափվում հազուտտնտեսական հարցերը կարգավորելու մար` կարկանդակը բաժանելով աշխատավարձի Ն շահույթի միջն: Երբեմն համաձայնագիրն առկախվում է բացառապես կառավարության իրավասություններին առնչվող հարցերի պատճառով, որոնցից է, օրինակ` աշխատողներին վերանշանակելու կամ աշխատանքային իրավունքը: Ի վերջո, ն կանոնները աշխատողները, ն՛ կառավարությունը խիստ շա.հագրգռված են ապահովելու, որ բոլոր աշխատողները բավարարվածլինեն ն արդյունավետորեն կատարեն իրենց աշխատանքը:

վիճահարույց

փոփոխելու

պարունա ու ր կենան Ա խաերի՝

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ու

սապահովմա

ախսերի

ճշգրտմա

հոդված, որն սպառողական գների արագ աճի դեպքում վերանայում է աշխատավարձը: Երկրորդ կարնոր ն հաճախ հակասական հոդվածը աշխատանքային կանոններն են: Դրանք վերաբերում են նշանակումներին ն առաջադրանքներին, աշխատանքի անվտանգութ յանն ու աշխատանքային բեռնվածությանը: Առանձնապես անկումային արտադրաճյուղերում աշխատողների կազմի վերաբերյալ պահանջները դառնում են հիմնական վիճահարույց հարցը, քանի որ աշխատանքի պահանջարկը նվազում է: Երկաթուղիների ։արտադրաճյուղում, օրինակ

գնացքի սպասարկման համար անհրաժեշտ անձՂնակազմճիթվի շուրջը վեճերը շարունակվել են տասնամյակներ: Ներկայումս օդուղիները արհմիությունների դեմ հակամարտում են թռիչքային անձնակազմի թվի կապակցությամբ: Վերջապես, աշխատանքային համաձայնագիրը պարունակում է ընթացակարգայինբնույթի կետեր: Դրանք ներառում են առաջնահերթութէ առաջինն ազատվելու աշյան կանոնները՝ ն խատանքից ով` վերջինը, ինչպես նան հեռա-

ո՞վ

ԵՎ

ԿՈԼԵԿՏԻՎ

ՍԱԿԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Արհմիություններն իրենց պատմության ընթացքում աստիճանաբար քաղաքական ճանաչում են ձեռք բերել ն ազատվել կաշկանդող օրենքներից: Երկու հարյուր տարի առաջ, երբ Անգլիայում ն Ամերիկայում աշխատողները նոր էին փորձում կազմակերպվել, «առնտուրն արգելակող դավադրության» դեմ ընդհանուր օրենքի սկզբունքները կիրառվում էին արհմիության անդամների դեմ՛ : Այս դարում նս արհմիությունները ն նրանց անդամները դատապարտվում էին դատարանի կողմից, տուգանվում, բանտարկվում ն հեըստ տարբեր դատական ընթացա.տատպնդվում կարգերի: Գերագույն դատարանը պարբերաբար բեկանում էր այն օրինագծերը, որոնց նպատակն էր բարելավել կանանց ն երեխաների աշխատանքային պայմանները, ինչպես նան աշխատնողությանն ու աշխատավարձին վերա..։տանքի բերող այլ բարեփոխիչօրենքները:

Կր հիմքերը իրավական տիվ բոռարկումը ժամանակակից

Պակաճիավորճան

նկարագրվածեն

օրենքների

2«7|

գլխում:

տնտեսական

վերլուծության

Հ.

(ՐՎԱԻՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԿՈԼԵԿՏԻՎ ՍԱԿԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

րում անց է կացնում ընտրություններ, որպեսզի պարզի, թե կոլեկտիվ սակարկություններում որ կազմակերպությունը կարող է բոլոր աշխատողների անունից հանդես գալ որպես ներկայացուԱնկասկած, արհմիությունների համար ցիչ: ,.նպաստավորօրենսդրության այս տարափը արհճիութենական շարժմանն օգնեց || համաշխարհային պատերազմի նախօրյակին հասնելու իր աչքի ընկնող դիրքին: Ա համաշխարհային պատերազմից հետո շատերը զգացին, որ նժարը շատ է թեքվել հօգուտ աշխատավորների: Կոնգրեսն ընդունեց օ.Րրենքներ,որոնք վերաբերում էին աշխատանքային վեճերի երկու հակադիր կողմերին: Ամենակարնոր օրենքը 1947 թվականինընդունված Թաֆտ-Հարտլիի օրենքն էր: Աշխատանքային վերաբերյալ այս երկսայր .2հարաբերությունների օրենքը վարվելակերպի նախանշված չափանիշինչպես արհմիությունների, ներ էր սահմանում այնպես էլ գործատուներիհամար: Դրա սկզբունքային առանձնահատկություններից էր այն պնդումը, ըստ որի «ազգային առողջապահության կամ անվտանգության համար սպառնալիք ներկայացնող» գործադուլները կարող են արգելվել 80-օրյա «սառեցման» Ժամկետով: Այս միջոցառումը կարող է իրականացվել դատարանի որոշմամբ՝ գլխավոր դատախազիպահանջով: ավունք ունեն` ինքնակազմաԱշխատողներն Բացի դրանից, սահմանվեցին արհմիության վերն̀ Ն անարդար գործողությունները, իսկ արհմիուքթներ ստեղծելու, անդամագրվելու կամ օժանդակե. յունների օրինական համարվող գործողությունները սահմանափակվեցին: «Փակ ձեռնարկութթյ թ յան» սկզբունքը, ըստ որի, աշխատանքի անցնեխօգնության կամ պաշտպանության նպատակնելու համար աշխատողից պահանջվում է անդարով ներգրավվելու միասնական գործողությունների մագրվել արհմիությանը, դարձավ անօրինական, մեջ: իսկ նահանգներին տրվեց «աշխատելու իրաԲացի դրանից, ստեղծվեց աշխատանքային հավունքի» կամ «բաց ձեռնարկության» օրենքներ րաբերությունների ազգային խորհուրդ (ԱՀԱԽ), ընդունելու իրավունք: Արհմիությունների քաղաորը երաշխավորում է, որ գործատուներն «աշքական գործունեությունը ն քաղաքական թեկանարդար գործողությունների» .նածուներիկամ կառավարության պաշտոնյանեխատանքային չդիմեն՝ : Բացի դրանից, ԱՀԱԽ-ը գործարաննե- րի օգտին նրանց ֆինանսական աջակցությունները սահմանափակվեցին: Գործատուների խոս՝` «Աշխատանքային անարդարգործողություններ»եզրի տակ քի ազատության իրավունքը վերահաստատվեց

Աստիճանաբար նժարը թեքվեց արհմիու.յուններին ե կոլեկտիվ սակարկություններին օժանդակելու կողմը: Գլխավոր ուղենիշը 1914 թվականին ընդունված Քլեյտոնի օրենքն էր, որն անվանվել է «աշխատանքի մեծ հրովարտակ» Ն որը նպատակ ուներ աշխատողներին ազատել հակամիավորման հետապնդումից: Մյուս կարնոր ուղենիշներն էին երկաթուղայինների աշխատանքային օրենքը (1926), որով կոլեկտիվ սակարկություններն ընդունվեցին որպես հիմնական նախադրյալ, Նորիս Լա Գարդիայի օրենքը (1932), որով գործնականորեն վերացվեց համերկրային դատարանների միջամտությունը աշ խատանքային վեճերին, ե աշխատանքային արդար չափանիշների օրենքը(1938),որով արգելվեց երեխաների աշխատանքը, պահանջվեց շաբաթական 40 ժամից ավել աշխատաժամանակի դիմաց վճարել մեկուկես անգամ ավելի ն գյու. ղատնտեսության ոլորտին չպատկանող աշխատողների մեծ մասի համար սահմանվեց համերկ. րային նվազագույն աշխատավարձ: Ամենակարնոր աշխատանքային օրենսդրությունը ազգային աշխատանքային հարաբերությունների (կամ Վագների) օրենքն էր (1935): Նրա 7-րդ բաժնում ասվում էր

միութենական ազմակերպութու` -

իրենց ընտրած մի լուդրանց, ներկայացուցիչների

աա աար վ աթի աար ւոենտի նակարուը

Վագների օրենքում նկատի են առնվում գործատուների այն գործողությունները, որոնք միջամտում են աշխատողների ինքնակազճակերպվելուիրավունքին: Գործատուների նման գործողությունների օրինակներ են` (1) աշխատանքիցճարդու վտարումը արհճիությաննանդաճագրվելու պատճառով, (2) արհճիության համակիրներինաշխատանքի չընդունելը, (3) հաստատությունը փակելու սպառնալիքը՝ եթե աշխատողներըանդամճագրվեն արհճիության, (4) արհմիության ղեկավարությանվրա գերիշխելը կամ նրա գործերին միջամտելը ն (5) աշխատողներիկողմից ե հրանշան ծ նե ների հե ապո ոո

զորացավ: ՝

Թաֆտ--Հարտլիի օրենքի ընդունման հետ Ամերիկայում հաստատվեցին կոլեկտիվ սակարկությունների շրջանակները: Թեպետ արհմիությունները ն գործարարությունը ժամանակ առ ժամանակ օրենքի ձնափոխություններ են առա.,ջարկել,այնուամենայնիվ, 1947 թվականից ի վեր չի եղել նշանակալի ոչ մեկն ի զորու կողմերից չափով փոխելու իրավիճակը:

ՎԱՐՁԱՎՅԱՐԵՎ ՇԱՀՈՒՅԹ. ԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՄ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁ

ԱՐԴԻ

դիմում Ա ԱՄԲ-ի Ա երան կամ այլդատակա էին

ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ

աֆտ-Հարտլ

ՀԱՐՑԵՐ

ՎԻՇԱՅԱՐՈՒՅՑ

օրենք

ամ

այլ

ընթացակարգերի: Սակայն վերջին տասնամյակում գործադուլների նվազ գերիշխող դառնալու ն տնտեսական կառավարման մեջ համերկրային կառավարության դերի նվազմանը զուգընթաց, մասնավոր գործարարության աշխատանքային վեճերի մեջ կառավարության անմիջական ներգրավումը համարյա ամբողջովին վերացավ: Գործադուլի նկատմամբ թե. գործարարության ն թե՛ հանրության վերաբերմունքը փոխվել է: Դատարանների կողմից աշխատանքային օրենքների կողմնակալ մեկնաբանությունների հետնանքով ն գործադուլներըկանխելու հաջողուքյունների շնորհիվ ձեռնարկությունները գնալով ավելի ու ավելի շատ են հակադրվում արհմիուքյունների գործադուլային սպառնալիքներին: Նահանցույց խագահ Ռեյգանը 1981 թ թվականինի 9ո)9 րության մի կարնոր դաս տվեց, երբ օդուղիների կարգավարների անօրինական գործադուլի ժամանակ մերժեց ընդունել արհմիության պահանջները: Կառավարությունը աշխատանքից հեռացրեց օդային հաղորդակցության 11.400 կարգա-

1990-ական թվականներին արհմիությունների առջն ծառացած վիճահարույց հարցերը շատ չեն տարբերվում եղածներից: Դրանք ներառում են գործադուլները, արհմիության մեջ չընդգրկված աշխատողների մրցակցությունը ն արտադրողականության սահմանափակումները:

անցյալ դարում

ԳՈՐԾԱԴՈՒԼՆԵՐ

սկԱԱ ԱՐՑոչդրա՞ ԱԱականրում րը մական Արհմիությունները

ան

սակա

իրեն

նքե-

անդամների աշխա-

լրավճարի ն իրենց տանքային պայմանների բարելավճանը: Արհմիությունները միայն գործադուլի սպառնալիքով կարող են զիջումներ կորզել կառավարչությունից: Հետնաբար, զարմանալի չէ, որ աշխատանքային հարաբերություններին վերաբերող պայմանագրերում գլխավոր ուշադրությունը բնեռվում է աշխատանքի դադարեցման վրա: Հակառակ ընդունված ծադուլի զորությունը բավականաչափխնայողա`

պատկերացման գորԱր ինմականո ր փոխարին կամ

Սնարըե չի Ա`. Արքաին ժամանակի ով

կորսված

ժամանակը

ներկայումս

աշխա-

սովորական աշխատանքային

Իսկապես որ ցրտի պատճառով օրերի կորուստը շատ ավելի մեծ է, քան բոլոր աշխատանքայինհակամարտությունների պատճառածօրերի կորուստը: Գործադուլի թեպետ հազվադեպ օգտագործվող իրավունքը արհմիության սակարկելու զոտարրն է: Ժամանակ առ ժակ գործատուներից զիջումներ են կորզվել աշխատանքի երկարատն ընդհատումների հետնանքով առաջացող ֆինանսական ծանր կու տակ` Երկարատն գոորրուստների սպառնա

մում:

վելու կառավարության վճռականությունը ցույց տվեց, որ ժամանակ անզիջում դիրք կառավարչությունը երբեմն Ար 1980-ական 5 թվականներինձնեավորվեց կառավարչության նոր վերաբերմունքը գործադուլների նկատմամբ: սկսեցին մտածել անհավատալիի մասին` արհմիության մեջ չընդգրկված աշխատողներին որը փոխարիես. ժամանակա մմ մշտական ամանակավոր կամ ճողներվարձելով, միգուցե, կարելի կլինի գործադուլին դիմանալ առանց ֆինանսական ավերիչ կորուստների կամ հասարակական պարսավանքի ենթարկվելու: տեթե կառավարության սակետների ներսում ն թե՛ կառավարությունից դուրս վերջին տասնամյակի ընթացքում հանգեցրել է արհմիության սակարկության զորության թուլացման:

սակարկությունների

գրավելով ոՀ իեն

Կառավարիչներն

րության վճռական Աո ծադուլի

Նոր

իխատորըերը նույնպես

ենթարկվում են ֆինանսական ն բարոյական լուրջ կորուստների: Արհմիությունների գոյության սկզբնական շրջանում կառավարությունները հակված էին միջամտելու հօգուտ գործարարության: Երբ 1919 թվականին Բոստոնի ոստիկանությունը դիմեց գործադուլի, Մասաչուսետսի նահանգապետ Քալվին Քուլիջը հայտարարեց. «Ո՛չ ո՛ք, ո՛չ մի տե՛ղ ն ո՛չ մի դեպքում հանրային անվտանգութ յան դեմ գործադուլի դիմելու իրավունք չունի»: 1950-ական ն 1960-ական թվականներին երկաթուղիների, պողպատի ն ածխի արտադրաճյուղե-

Դակարհմիութենական գերիշխումը

ԱճՈՂ ՍՐՑՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Արհմիություններին սպառնացող ամենամեծ վտանգը գալիս է արհմիության մեջ չընդգրկված աշխատողներից, որոնք առաջարկում են միենույն ապրանքը: Արհմիության մեջ չընդգրկված

244 ԱՐՄԱԻՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿՈԼԵԿՏԻՎ ՍԱԿԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

կաները լցվեցին արտասահմանյան պողպատով, .6քիմիկատներով,ավտոմեքենաներով ն հիմնական սարքավորումներով: Ներմուծման այս կտրուկ աճի հետնանքով ամերիկյան արհմիուքյունները զրկվեցին նշված արտադրաճյուղերում աշխատանքի նկատմամբ ունեցած մենաշնորհից: Արտասահմանում գտնվող Տոյոտայի, Մի..ցուբիշիի ն Սիմենսի ձեռնարկությունների աշխատողներն ամերիկյան շուկաներ ներմուծված օտարերկրյա ապրանքներով այժմ բացահայտ կերպով մրցակցում են ամերիկացի աշխատողների հետ: Ներմուծված ապրանքներում մարմնավորված աշխատանքը ամերիկյան արհմիությունների համար վտանգ էր ներկայացնում, որովհետե արտասահմանյան աշխատանքը կարող էր տեղական աշխատանքի գինը գցել ճիշտ այնպես, ինչպես արհմիության մեջ չընդգրկված աշխատողները կարող էին արհմիության մեջ ընդգրկ.վածներիտակը փորել: Արտասահմանցի արդյունաբերության աշխատողների սպառնալիքի տակ շատ արհմիություններ վերանայեցին իրենց աշխատանքայինպայմանագրերը: Եվ իսկապես, ժամանակակից պատմության մեջ առաջին անգամ պողպատաձուլության աշխատողները համաձայնեցին աշխատավարձի իջեցմանը, իսկ մենաշնորհին: Թիմստերի արհմիությունը սառեցրեց բեռնաԱրհմիության գործունեությունը քայքայող տարների վարորդների աշխատավարձը: Ամերիմրցակցության վառ օրինակ է օդուղիների ապակայի տնտեսության մեջ 1980-ական թվականնեկարգավորումը 1980-ական թվականների սկզ բին: Ապակարգավորման հետնանքով օդուղինե րի սկզբի բարձր գործազրկություննու արտաքին րի արտադրաճյուղում տասնամյակների ընթջաց- մրցակցությունը հանգեցրին արհմիությունների քում առաջին անգամ հնարավոր դարձավ նոր հզորության շատ պատվարներիքայքայման: Այսպիսով մենք տեսանք, թե ապակարգավոփոխադրողներիմուտքը, ն էժան օդուղիները արումն ու արտաքին մրցակցությունը ինչպես են ռանց կառավարության դժվարիրացնելի սահմա.քայքայում արհմիության հզորությունը ն արհնափակումների տարածվեցին դեպի նոր շուկամիութենացված արտադրաճյուղերում իջեցնում ներ: Նոր կամ ընդարձակվող ձեռնարկությունը կարող էր արհմիության մեջ չմտած օդաչուներին ., աշխատավարձը:Հնարավոր է, որ հենց սա է այն պատճառներից մեկը, որ օտարերկրյա աշխավարձել տարեկան 540.000-ով` հիմնական օդու։տավորներից ն ապակարգավորված ձեռնարղիներում արհմիության անդամ օդաչուներին կություններից իր մենաշնորհային իշխանություվճարվող տարեկան 580.000 կամ ավելի գումարի նը անջրպետելու նպատակով «մեծն աշխատադիմաց: Արդյունքում արհմիությունների շուկա վորությունը» դարձել է սահմանափակումների ն յական իշխանությունը թուլացավ, ն օդուղիների 2. մեջ .. հովանավորության կողմնակից: արտադրաճյուղում արհմիությունների ընդգրկված աշխատողների միջին աշխատավարձը նվազեց:

ԱՐՏԱԴՐՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

Արհմիութենական իշխանության վրա երկՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿՈՒՄՆԵՐ րորդ գրոհը եղավ 1980-ական թվականներիսկզբին, երբ արտաքին մրցակիցները ներխուժեցին արագ փոփոխություններիդա5,Տեխնոլոգիական մշակող արդյունաբերության ճյուղերը: Ներմուծ- . րաշրջանում, երբ տեղ են գտնում հետզհետե ընդվող ապրանքների ծավալը 1980-ական թվականլայնվող ինքնաշխատացումն ու ռոբոտացումը, ների առաջին կեսին արագորեն աճեց: Մեր շու. . արհմիության անդամները աշխատատեղի պահ-

աշխատողները երբեմն հարավային նահանգների բնակիչներ են, որոնք բարյացակամ չեն արհ. միությունների նկատմամբ: Սակայն վերջն տասնամյակում արհմիություններին սպառնաամենամեծ ցող վտանգը ծագում է երկրի արտադրաճյուղերի ապակարգավորումից ն արտաքին մրցակցությունից: Շատ արտադրաճյուղերի աւպակարգավորումը բացեց այդ ճյուղերի մուտքը ոչ արհմիուլթենացված ձեռնարկությունների համար: Նախկինում մի քանի ամրապնդվածձեռնարկություն ներ վերահսկում էին այնպիսի կարգավորվող արտադրաճյուղերի արտադրանքի մեծ մասը, ինչպիսիք են ավտոբեռնափոխադրումը, օդուղիները, հեռախոսակապը ե նավաբեռնափոխադրումը: Քանի դեռ այս ձեռնարկությունները արհ միութենացվածէին, արհմիությունները փաստացի մենաշնորհ ունեին այդ հատվածում վաճառվող աշխատանքի նկատմամբ: Այդ արտադրաճյուղերի ապակարգավորումից հետո ոչ արհմիութենացվածձեռնարկությունները կարող էին մուտք գործել տվյալ բնագավառ Լ ամրապնդ ված ձեռնարկություններին հարվածել էժան աշխատանքով, դրանով իսկ վնասելով աշխատանքի բնագավառում արհմիությունների ունեցած

ՎԱՐՁԱՎՇԱՐ ԵՎ ՇԱՀՈՒՅԹ.ԵԿԱՍՏԻԲԱՇԽՈՒՄ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁ.

պանճամբ մտահոգվածեն նույնքան, որքան աշ. խատավարձի բարձրացումով: Ի՞նչ օգուտ որնէ աշխատանքի վարձատրության բարձրացումից, եթե այդ աշխատանքնայլես գոյություն չունի: Այս մտահոգիչ խնդիրը նոր չէ: Սաբոտաժ (նենգադուլ) բառը ծագել է այն բանից, որ աշխատողներն ի րենց փայտյա մաշիկները (սաբոները) նետել են արդյունաբերական հեղաշրջման ընթացքում աշ. խատողներին փոխարինելու եկած նոր մեքենաների բանող մասերի արանքը: Ջերմոցային աայմաններ հասկացությունը վերաբերում է գործատուներին պարտադրվողայն կանոններին, որոնց նպատակը պարզաւվես այն է, որ աշխատողների նկատմամբ պահանջարկի մակարդակը պահպանեն: Դրա օրինակներից են` փոքր բահերի օգտագործման պարտադրումը, մեկ օրում շարվող աղյուսների թվի սահմանափակումը, երաժիշտների ձայնագրձան ժամանակ պահեստային նվագախմբիառկայության պահանջը, որը միայն աշխատավարձ է ստանում, ն այն պայմանը, որ երկաթուղային հնոցապաններ (այսինքն բահով քարածուխ լցնողներ) վարձվեն նան դիզելային ջերմաքարշների սպասարկման համար: Քանի որ արհմիությունները աշխատանքի առաջարկի մենաշնորհ ունեն համապատասխան ձեռնարկություններում ն արտադրաճյուղերում, ապա խրամատավորվածարհմիությունները անտնտես պայմաններ թելադրելու բավականաչափ

իշխանություն ունեն: Երկաթուղին աշխատանքային կանոնների հարցում պիտի բարյացակամորեն սակարկի իր արհմիությունների հետ, քանի որ, ըստ օրենքի, գնացքաքարշ վարելու նպատակով նա չի կարող վարձել արհմիության մեջ չընդգրկված աշխատողների: Ամենածայրահեղօրինակը երնի Նյու Յորքի նավահանգստի բանվորների օրինակն է: 1966 թվականից սկսած նավահանգստի ավագ բանվորներն ստացել են երաշխավորվածտարեկան եկամուտ, անկախ այն բանից աշխատել են, թե ոչ: Արդյունքն այն է, որ նավահանգստի շատ բանվորներ պարզապես ժամանակ են սպանում, վերադառնում տունն

ֆ35.000: Նրանցից ոմանք :։տարեկանստանում մեկ տասնամյակ նավաճոպանչեն ձգել: Սակայն արտաքին մրցակցությունը, ոչ արհմիութենացված նահանգների կամ ձեռնարկությունների մրցակցությունը ն վերջին տասնամյակում իրականացված ապակարգավորումը խարխլել են ջերմոցային պայմանների ընդունված գործելակերպի հիմքերը: Եվ արհմիություններն սկսել են հասկանալ, որ երկարատն ժամանակաշրջանում ջերմոցային պայմանները կարող են վնասել .արդյունավետությանը ն այնպես բարձրացնել գները, որ արհմիության անդամների աշխատատեղերի գոյությունը վտանգի ենթարկվի: Արհմիութենական շարժման պատմության .»ուսումնասիրությունըցույց է տալիս, որ տասճամյակից տասնամյակ հակասական վիճահարույց հարցերը քիչ են փոփոխվել: Աշխատավարձի բարձրացման նպատակով արհմիուբյունները հենց սկզբից հենվել են գործադուլի վրա: ճանաստանալուց հետո նրանք ջանացել են դուրս .9:չում մղել արհմիության մեջ չընդգրկված աշխատողներին ն պահպանել իրենց ավանդական աշխատանքային կանոնները: Սակայն հաջողությունը ձեռք է բերվել հմուտ բանակցությունների միջոցով, ինչպես այս դարասկզբին այդ մասին գրելէ անգլիացի մեծ տնտեսագետԱլֆրեդ Մարշալը. Արհմիութենականությունը աշխատողներին հնարավորություն է տվել... բանակցելու ճույնպիսի լրջությամբ, չափվածությամբ, արժանապատվությամբ ե պարտավորվածությամբ,ինչպիսիք նկատելի են մեծ երկրների դիվանագիտության մեջ: Դա հանգեցրելէ այն բանին, որ նրանք, որպես կանոն, հասկացել են, որ պարզունակ հարձակողական քաղաքականությունը հիմար քաղաքականություն է, ն ռազմական ռեսուրսների հիմնական կիրաբարենպաստ խաղաղության պահպառությունը նումն

ԱԱԱԱՆՅԱՈՆ

Աթ

Նախորդ գլխում վերլուծվեց, թե կատարյալ մրցակցային շուկայում աշխատավարձն ինչպես է որոշվում: Սակայն տեսանք, որ արհմիություն ներն ըստ էության աշխատանքի շուկայի մենա-

Արհմիությունները որքանո՞վեն բարվոքել իրենց անդամների տնտեսական վիճակը: Հաջորդ բաժնում կանդրադառնանք այս հարցի քննարկմանը: Քոոճյք/ԹՏօՒԷՇՕոօրո/6Տ,8էհ ք. 703.

ՆԱԱԱ

64.

(ԽՅՇումռո, Լօոժօո

1920),

ՎՐԱ

յիիԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ

.շնորհատերեր են: Այժմ կվերլուծենք աշխատանքի շուկայի անկատարությունների ազդեցությունը աշխատավարձի ն զբաղվածությանպատկերի վրա:

ՕՐՄՄԻՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿՈԼԵԿՏԻՎ ՍԱԿԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՉՈՐՍ

ՈՒՂԻՆԵՐ,

ԱՐՀԳՄԻՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԲԱՐՁՐԱՑՆԵԼ

ՈՐՈՆՑՈՎ

ՓՈՐՁՈՒՄ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻՉԱՓՕՐԻՆԱԿԱՅԻՆ

ԴՐՈՒՅՔՆԵՐԻ ԲԱՐՁՐԱՑՈՒՄԸ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԸ

Արհմիությանսակարկությունների մեծ մասը ուղմ աշխատանքի ն ա չի սա հ Տնտեսական տեսակետից արհմիությունները ռաջարկը: Ավելի շուտ` նրանք գործատուներին փորձում են իրենց անդամների աշխատավարձը ձ վճարել վճարե ըստ փորձում են ստիպել աշխատավարձ բարձրացնել մրցակցային մակարդակից վեր: Այդ ձ ն չափօրինակի, քանը շուկայումմ տի ավելի բարձր նպատակին նրանք հասնում են չորս ուղիով. (1) րապետող աշխատավարձնէ: Օրինակ, եթե Ալա սահմանափակելովաշխատանքի առաջարկը, (2) բամայում արհմիության մեջ չընդգրկված ջրմու աշխատավարձի չափօրինակային դրույքը ուղէՏ15,ադիմ վաստակում մ է ՏՖ15, ժամիդիմաց ղագործըծ մեկ ժամի ղակիորեն բարձրացնելու նպատակով օգտաը նմ մի ը իմ պա արհմիությունը կարող է շինարարական գործելով իրենց կոլեկտիվ սակարկության զոն հետ ս ակարկել` հե մեծծ ձեռնարկության ել՝ այդ ձեռրությունը, (3) մեծացնելով աշխատանքի պածնե ե մ մեկ ժամի դի նարկության ջրմուղագործներին հանջարկը ն (4) հակադրվելով այն գործատունեմաց 925 աշխատավարձնշանակելու համար: ը ք օո ծ են են մենաշնորհային մենաշնոր ային սակարրիը Սակայն այսպիսի համաձայնագիրը արհկության զորությամբ: միության համար արժեք կներկայացնի միայն այն դեպքում, եթե սահմանափակվի աշխատուժի ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ԱՌԱՋԱՐԿԻ այլընտրանքային առաջարկի մատչելիությունը: ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿՈՒՄ Հետնաբար, սակարկությամբ ձեռք բերված տիպային կոլեկտիվ հանաձայնագրում ասվում է, որ Աշխատանքիշուկայի վրա ազդելու հիմնականու ձեռնարկությունը պարտավորվում է արհմիութղիներից մեկը աշխատանքի առաջարկի սահմայան մեջ չընդգրկված ջրմուղագործներին աշխանափակումն է: Ներգաղթի արգելքներ, առավելա- .,.տանքի չընդունել, ջրմուղագործության ծառայուգույն աշխատաժամանակի վերաբերյալ օրենսդթյունները պայմանագրով չօտարել ն ոչ արմիուրություն, երկարատն աշկերտություն, ռասսայա.թենացվածձեռնարկությունների հետ ենթապայն կան սեռային արգելքներ, արհմիության մեջ նոր .3,.մանագրեր չկնքել: Այս դրույթներն օգնում են, որ անդամների ընդունման մերժում կամ արհմիութ.չթուլանա արհմիության մենաշնորհային հսկոյան մեջ չընդգրկված աշխատողի կողմից աշխաղությունը ձեռնարկությանն անհրաժեշտ ջրմուտատեղ զբաղեցնելու արգելում` այս բոլոր ռազառաջարկի վրա: Այնպիսի արտադ.»Ղղագործների մավարությունները սահմանափակիչմիջոցներեն .րաճյուղերում, ինչպիսիք են պողպատի կամ ավուղղված աշխատանքիառաջարկի նվազեցմանը: արհտոմեքենաների արդյունաբերությունը, Նկար 11-2 (ա)-ն ցույց է տալիս աշխատանմիությունները նույնիսկ փորձում են արհմիութեքի առաջարկի ուղղակի սահմանափակման հենացնել ամբողջ արտադրաճյուղը, որպեսզի Ա տնանքը: Ենթադրենք` արհմիությունը կառավաձեռնարկության արհմիության մեջ ընդգրկված րությանը համոզում է ընդունել մի օրենք (ինչպի աշխատողները ստիպված չլինեն մրցակցելու Բ սին, օրինակ` Դեվիս-Բեկոնի օրենքն է), որը կաձեռնարկության արհմիության մեջ չընդգրկված ռավարության կապալառուներին արգելում է աշաշխատողներիհետ: Բոլոր այս քայլերն անհրախատանքի ընդունել արհմիության մեջ չընդգրկ ժեշտ են արհմիութենական աշխատավարձի ված շինարարների: Այս օրենքի հետնանքը կլինի բարձր դրույքները պահպանելու համար: շինարարների առաջարկի փոքրացումը ԱԱ-ից Նկար 11-2 (բ)-ն ցույց է տալիս համաձայԱ: մինչն Առաջարկիսահմանափակումը կփոքնեցված բարձր չափօրինակային աշխատավարրացնի ընդհանուր զբաղվածությունը ե աշխաձի հետնանքը, երբ արհմիությունը գործատունետանքի այս շուկայում կմեծացնի աշխատավարրին ստիպում է աշխատավարձ վճարել հորիզոձը: Ի՞նչ տեղի կունենա, եթե ներգաղթի սահմանական ԴԴ գծով ցույց տրված չափօրինակային նափակումը փոքրացնի արտասահմանցի այն դրույքով: Ինչպես նկարի (ա) մասում, այստեղ ես գյուղատնտեսական վարձու աշխատողների թի 0հավասարակշռուբյունըձեռք է բերվում Հ կետում, որտեղ ԴԴ-ն հատում է գործատուներիպավը, որոնց թույլատրված է բանջարեղենի բերքահավաք անել Կալիֆոռնիայում կամ Տեքսասում: հանջարկի կորը:

ղակիորեն մանափակու

տի-

ՆԱՐ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁ ՎԱՐՁԱՎԵԱՐԵՎ ՇԱՀՈՒՅԹ ԵԿԱՍՏԻԲԱՇԽՈՒՄ

(ա) Առաջարկիսահմանափակում

Ալրձ Պ

(բ) Բարձր չափօրինակային աշխատավարձ Ալրձ

Ա՛

Ց ::

/ ԴԷ

-ԿՓ

12.

Ց:

«թ

է Յ ք

Դ----ԿՓ---«Ֆ

Աս

Աշ Աշխատուժիքանակ

Վարձատրությունը բարձրացնելու համար արհմիությունը սահմանափակում աշխատանքի առաջարկը կամ պարտադրում բարձր չափօրինակային աշխատավարձ

Նկար

11-2.

Եթե (ա)-ում աշխատողների առաջարկը սահմանափակվի` Ակ-ից դառնալով Ա՛Ա՛, ապա աշխատավարձը կաճի, իսկ զբաղվածությունը կնվազի: (բ)-ում չափօրինակային աշխատավարձի մինչն ԴԴ բարձրացումը աշխատավարձի ն զբաղվածության վրա ունենում է ճիշտ

Ուշադրություն դարձրեք, որ արհմիությունն ուղղակիորեն չի կրճատում առաջարկը, երբ հաստատում է աշխատավարձի բարձր չափօրինակային դրույք: Իսկ ի՞նչն է սահմանափակում զբաղվածությունը: Վավասարակշռությանկետից բարձր աշխատավարձիդրույքի դեպքում զբաղ վածությունը սահմանափակվում է աշխատանքի նկատմամբ ձեռնարկության պահանջարկով: Աշխատանք փնտրողների թիվը Հ»Ֆ հատվածի չափով գերազանցում է պահանջարկը: Այս ավե լորդ աշխատողները կարող են դառնալ գործազուրկ ն բարձր վճարվող միավորված հատվածում սպասել թափուր աշխատատեղերի կամ էլ կարող են հուսալքվել ն աշխատանք փնտրել այլ հատվածներում: Հ-ից մինչն Ֆ կետը եղած աշխատողներն աշխատանքից ազատվում են նույն հաջողությամբ, ինչպես այն դեպքում, երբ արհմիությունը ուղղակիորեն սահմանափակում է

մուտքը:

նույն ազդեցությունը, ինչ որ առաջարկի սահմանափակումը: Երկու դեպքում էլ աշխատավարձը բարձրանում է, իսկ Հ-ից մինչն Ֆ կետը եղած աշխատողները ազատվում են աշխատանքից:

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԻ ՄԵԾԱՑՈՒՄԸ

Աշխատավարձը բարձրացնելու երրորդ ուղին միավորված աշխատանքի պահանջարկի մեծացումն է: Նկար 11-3-ը ցույց է տալիս, թե միավորված աշխատանքի պահանջարկի տեղաշարժն ինչպես է Հ-ից մինչն Հ՛- տեղաշարժում թե՛ աշխա., տավարձի դրույքը ն թե՛ զբաղվածությունը: Աշխատանքի պահանջարկի կորի տեղաշարժման շատ ուղիներ կան: Արհմիությունը արտադրաճյուղին կարող է օգնել գովազդելու արտադրված ապրանքները: Հաճախ արհմիությունն ու կառավարչությունը կոնգրեսին դիմելով խթանում են ապրանքների ներմուծման բաժնեչափ սահմանելը՝ դրանով մեծացնելով արտադրաճյու., .»Ղում տեղացի աշխատողներիպահանջարկը: Երբեմն որոշ խմբեր, որոնք գործում են որ.,.պեսարհմիություններ (օրինակ` բժիշկների մասնագիտական միությունները), աշխատում են ա-

ԱՐՀՍԻՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԿՈԼԵԿՏԻՎ ՍԱԿԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Աշխատանքիպահանջարկի մեծացում

Աղրձ

Բ.

Էլ

Ջ ԼԱԼ.

Աշ

Աշխատուժի քանակ Նկար

11-3.

Աշխատանքի պահանջարկի մեէ աշխատավարձի

ծացումը բարձրացնում դրույքը

Աունը կամ Արհմիությունը

ունենում

բարձրացնելով աշխատանքի արդյունավետությունը (ն, հետնաբար, սահմանային արտադրողականությունը): Օրինակ` մեկ դար առաջ աշխատողներին այնքան քիչ էին վճարում, որ նրանք թերասնվում էին, Աե նրանց աշխատանքը ֆիզիկապես անարդյունավետ էր: Ավելի բարձր աշխատավարձը նրանց կդարձներ ավելի արդյունավետ ն կհանգեցներ արտադրության ավելի ցածր ծախքերի: Այսօր Միացյալ Նահանգներում որոշ աշխատողներ տակավին մատնված են ֆիզիոլոգիական թերասնման: Սակայն հոգեբանական տարրը կարող է նույնքան կարնոր լինել, որքան ֆիզիոլոգիականը: Գործատուներից շատերը համոզվել են, որ ցածր աշխատավարձը վատ է նույնիսկ դոլարի ն խիստ ցենտի խնայողության տեսանկյունից: Աշխատողների որակավորումն ու բավարարվածությունը այնքան են ընկնում, որ ընկերությունն աշխատավարձիվերջին մի քանի դոլարը խուզելուց արդեն կորուստներ է կրում: Վերջերս տնտեսագետներն սկսել են շեշտել այն ուղին, որով աշխատավարձի դրույքները կարող են ազդել աշխատողի արդյունավետության վրա (այդ հասկացությունը կոչվում է առդյունավետության աշխատավարծ): Որոշ տեսաբաններ պնդում են, որ արդյունավետ աշխատողներին հրապուրելու, նրանց հոգեկանը խթանելու Ն աշխատանքի ար" տադրողականությունը բարձրացնելու նպատակով հեռատես գործատերը պետք է աշխատավարձը բարձրացնի մրցակցային մակարդակից վեր: Ռիչարդ Ֆրիմանի ն Ջեյմս Մեդոֆի վերջերս կատարածվերլուծությունը նոր լույս սփռեց այս վիճահարույց խնդրի վրա: Նրանք ապացուցեցին, որ արհմիությունը, ծառայելով որպես աշխատողների կոլեկտիվ ձայն, իրականում հնա.Ռավորէ, որ մեծացրելէ աշխատանքիարտադրոՂականությունը: Որոշ տնտեսագետներ այս ճշմարտացիությունը կաս. հայտնագործության են առնում՝ տակ կածի հարց տալով, թե այդ դեպ2, 2.քում գործատուներն ինչու՞ են այդքան հակադրվում արհմիություններին, եթե վերջիններս իրականում այդպես բարձրացնում են արտադրողա. կանությունը:

բարձրացնում տավար նան |

աշխատանքի սահմանային արդյունքի մեծացման շնորհիվ կամ վերջնական ապրանքների

ԱոաաԱ աոան անդանիրբրը » մեծացնելով աշխատանքի ածանցյալ պա րարնըը մեն

կերպ ազդել օրենսդիրների վրա, որպեսզի ընդունվեն այնպիսի օրենքներ, որոնք խթանեն որոշ առանձնահատուկ մասնագիտությունների արտոնագրումը: Բժշկությամբ, փաստաբանությամբ կամ այլ գործունեությամբ զբաղվելը միայն որոշակի խմբերի թույլատրելը փոքրացնում է մրցակցային մասնագիտությունների առաջարկը ն մեծացնում նախապատվություն ստացած խմբերի ծառայությունների պահանջարկը: («Քվազիարհմիությունների» դերի հետագա վերլուծության համար տես այս գլխի վերջում զետեղված 7-րդ հարցը)` : Բացի դրանից, արհճիությունները աշխատանքի պահանջարկը կարող են մեծացնել 5`

Բժոմ

ք. Բոօօոշո

Օօ Մ/հտ/

Յոժ ՍՅրոծՏ Լ. Խ6ժծ1Է,

Բօօէտ, Իա (Օօշ (88516

՝/օՈւ. 1984).

Սո/յՇոՏ

ՊԱՅՔԱՐ ԳՈՐԾԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԵՆԱԳՆՈՐԴԱՅԻՆ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ԴԵՄ

Երբ արհմիության ջատագովներն առաջին անգամ սկսեցին աշխատողներին կազմակերպել, նրանք պնդում էին, որ արհմիությունն անհրաժեշտ է որպես խոշոր գործատուների «հակակշիռ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁՎԱՐՁԱՎԾԱՐԵՎ ՇԱՀՈՒՅԹ ԵԿԱՍՏԻԲԱՇԽՈՒՄ

Ըստ էության, արհմիության շուկայական ուժ»: իշխանությունն անհրաժեշտ էր գործատուների «շուկայական իշխանությունը» հակակշռելու համար: Օրինակ, ենթադրենք՝ ապրում եք մի քաղաքում, որտեղ հիմնական գործատուն որնէ ընկե րություն է: Այս գերիշխող ձեռնարկությունը աշխատանք ունեցողների մեծ մասի գործատուն է: Ռրպես գործառու կամ պիտի ընդունեք այն, ինչ այս գործատուն առաջարկում է, կամ պետք է մնաք առանց աշխատանքի: Ձեր միակ այլընտրանքն ուրիշ բնակավայր տեղափոխվելն է: Այս դեպքում գործատուն մենագնորդ «մո նոպսոնիստ» է: Ինչպես որ «մոնոպոլիստ» նշանակում է մենավաճառ. այնպես էլ «մոնոպոլիստ» նշանակում է որնէ ապրանքի միակ գնորդ: Առավելագույն շահույթի ձգտող մենագնորդը ինչպե՞սկհաշվարկի իր ծախքերը ն աշխատող վարձելու վերաբերյալ ինչպիսի՞որոշումներ կկայացնի: Մենագնորդը չի գործի որպես աշխատանքի կատարյալ մրցակցային գնորդ, ավելի շուտ` նա կհասկանա, որ իր քաղաքում կարող է ազդել աշխատավարձի վրա: Եթե ավելի շատ աշխատողներ վարձի, ապա պիտի ավելի բարձր աշխատավարձ վճարի: Իրականում, քանի որ ձեռնարկությունն այդքան մեծ է, ապա ավելի շատ աշխատողներ վարձելով՝ նա քաղաքի աշխատանքի առաջարկի կորի վրայով շարժվում է դեպի վեր: Քանի որ ավելի շատ աշխատողներվարձելիս մենագնորդը վճարում է ավելի բարձր աշխատավարձ, նա գտնում է, որ իր համար աշխատանքի սահմանային ծախքն ավելի մեժ է քան Որովհետն լլրաաշխատավարձի դրույքը: Ինչու՞: ցուցիչ աշխատող վարձելու դեպքում մենագնորդը պետք է բարձրացնի ճնացած բոլոր աշխատողների աշխատավարձի դրույքը: Հետնաբար, նոր աշխատողի սահմանային ծախքը հավասար է նոր աշխատողի աշխատավարձի դրույքին գումարած արդեն վարձված աշխատողների բարձրացված աշխատավարձի տարբերությունը, իսկ այս գումարը ակնհայտորեն ավելի բարձր է, քան աշխատավարձի դրույքը: Շահույթն առավելագույնի հասցնելու համար մենագնորդը պիտի աշխատողներ վարձի մինչն այն կետը, որտեղ աշխատանքի հասույթային արդյունքը հավասար է աշխատանքի սահմանային ծախքին (որն ավե. լի մեծ է, քան աշխատավարձիդրույքը): Հետնաբար, աշխատանքի կատարյալ մրցակցային շուկաների համեմատությամբ մենագնորդը իջեցնում է աշխատավարձը ն սահմանափակում

զբաղվածությունը:

արհմիությունը: Այժմ ասպարեզ է մտնում Աշխատողներինկազմակերպելուց հետո նա գոր.ծատուի հետ պայմանավորվում է չափօրինակային աշխատավարձիշուրջը, որը բարձր է մենագնորդի իջեցված աշխատավարձի մակարդակից: Այդ ավելի բարձր չափօրինակային աշխատավարձի դեպքում գործատուն կարող է աշխատա.,.վարձի տվյալ դրույքով վարձել այն բոլոր աշխա.»տողներին,որոնց կարիքն ունի, ն ձեռնարկությունը դառնում է «աշխատավարձ ընդունող» ն ոչ թե «աշխատավարձ սահմանող»: Դրանից հետո նա կնմանվի մրցակցային ձեռնարկության, որն աշխատողներ է վարձում մինչն այն կետը, որտեղ սահմանային արդյունքի հասույթը հավասարվում է ընթացիկ չափօրինակային աշխատավարձին: Արհմիությունը, որն իրականացնում է հակակշռող ազդեցություն, կարող է հասնել ավելի բարձր աշխատավարձի մակարդակի ն ավելի մեծ զբաղվածության: Ձեռնարկության մենագնորդային իշխանության դեմ մղվող պայքարում արհմիության դերը շատ կարնոր նշանակություն ունեցավ նրա վաղ շրջանի պատմությանընթացքում, առանձնապես այնպիսի մեկուսացած վայրերում, ինչպիսիք են Բոլիվիայի անագի հանքերը ն Ամերիկայի արեմուտքում անտառափայտի արտադրության ճամբարները: Այն ժամանակաշրջանում,երբ ձեռնարկությունների միավորումները գործում էին .մենագնորդի նման` աշխատավարձը պահելով Ցածր, արհմիությունն իր հակակշռող ուժով կարողանում էր աշխատանքի շուկայում բարձրացնել աշխատավարձը ն զբաղվածությունը: Ներկայիս Ամերիկայում հակակշռող ուժն ավելի քիչ է անհրաժեշտ, որովհետե աշխատուժի շարժունակությունը բավականաչափ բարձր է, ն փոքրաթիվ են այն համայնքները, որոնք գտնվում են մեկ ձեռնարկության գերիշխանության տակ:

ՄՈՒՏՔԻ ՎԵՐԱՀՍԿՄԱՆԿԱՐԵՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Աշխատավարձը բարձրացնելու չորս ուղիներից յուրաքանչյուրի հաջողության բանալին հնարավոր մրցակիցների մուտքը վերահսկելու արհմիության կարողության մեջ է: Կազմակերպելով որնէ առանձին խմբի բոլոր անդամներին ընդգրկող արհմիություն, նա կարողանում է իր անդամների համար ապահովել մենաշնորհային գին: Սակայն հաջողության հասնելու համար նա է պայքարի արհմիության մեջ չընդգրկված »,պետք աշխատողներիմրցակցության դեմ:

ԱՐՀՍԻՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԿՈԼԵԿՏԻՎ ՍԱԿԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Արհմիության մեջ չընդգրկված աշխատողների մրցակցությունը կանխելու անհրաժեշտությունն է ընկած արհմիությունների կողմից վարվող գլխավոր քաղաքականություններից շատերի հիմքում: Դրանով է բացատրվում, թե արհմիություններն ինչու են ցանկանում սահմանափակել ներգաղթը, ինչու են սատարում հովանա-

վորական այնպիսի օրենսդրությանը, որը մանափակում է արտասահմանյան ապրանքների ներմուծումը, նան այն ապրանքների, որոնք արտադրված են ամերիկյան արհմիությունների մեջ չընդգրկված աշխատողների կողմից, թե բժիշկ. ների միությունների նման քվազիարհմիությունները ինչու են պայքարում այլ խմբերի բժշկական գործունեության ծավալումը սահմանափակելու համար, ն թե արհմիությունները ինչու են երբեմն պայքարում այնպիսի արտադրաճյուղերի ապակարգավորճան դեմ, ինչպիսիք են ավտոբեռնափոխադրումը, կապը կամ օդուղիները: սահ-

ԿՈԼԵԿՏԻՎ ՍԱԿԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՏԵՍԱԿԱՆ ԱՆՈՐՈՇՈՒԹՅՈՒՆԸ

Տնտեսագիտական տեսությունը կարո՞ղ է ճշգրիտ կանխատեսել արհմիությունների ն ձեռնարկությունների սակարկությունների արդյունքը: Որոշ դեպքերում արհմիությունը հասկանում է, որ ավելի բարձր աշխատավարձ պահանջելը իրեն ձեռնտու չէ, մինչդեռ կառավարչությունը երբեմն հանգում է այն տեսակետին, որ աշխատավարձի բարձրացումը կավելացնի ընկերության ապագա վաստակները: Սակայն այս երկու տեսակետներն բացառություններ ր են: Ավելի հաճախ, ցանկաէլլ բաց թ) ցած կոլեկտիվ սակարկության ընթացքում աշխատողներըձգտում են ավելի բարձր աշխատավարձի, մինչդեռ կառավարչությունը հակված է աշխատավարձիծախքերը: կրճատելու Որոնք կլինեն վերջնական համաձայնության պայմանները: Հետաքրքիր է, որ ոչ մի տնտեսագիտական տեսություն այս կարնոր հարցին չի կարող ճշգրիտ պատասխանտալ: Սա մի իրավիճակ է, որը հայտնի է որպես ծրնկոդմ մենաշնորհի էլ ունեն սակարկելու նույն երբ երկու զորությունը: Արդյունքը կախված է հոգեբանությունից, քաղաքականությունից ն անհամար անն անկանխատեսելի գործոններից: ակայն երկկողմ մենաշնորհի վերջնական արդյունքը, տնտեսագետի տեսանկյունից, սկզբունէ, այնքան անորոշ, որքան բարձքորենանորոշ

կողմերն

տոմանելի

միլիոնաերկու

..րարվեստնկարի արժեքի շուրջը տերերի սակարկության արդյունքը:

ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԵՎ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ

ԶԲԱՂՎԱԾՈՒԹՅԱՆ

ՎՐԱ

Արհմիության պաշտպանները հայտարարում են, որ իրենք բարձրացրել են իրական աշխատաեն բերել աշխատողներին: վարձը ն օգուտ -Քննադատներն այն կարծիքին են, որ աշխատավարձի բարձրացման հետնանքն են բարձր գորն ռեսուրսների աղավաղծազրկությունը, գնաճը .վածբաշխումը: Որո նք են փաստերը:

ԱՐՀՄԻՈՒԹԵՆԱՑՈՒՄԸ ԱՐԴՅՈ՞Ք

ԲԱՐՁՐԱՑՐԵԼ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԸ

Եկեք սկսենք հարաբերական աշխատավարձի վրա արհմիության ազդեցության դիտարկումից: Տնտեսագետներն արհմիությունների տնտեսական ազդեցությունը գնահատել են՝ դիտարկելով

արհմիութենացված ն չարհմիութենացված արտադրաճյուղերում տրվող աշխատավարձերը: Այս վերլուծությունների հիման վրա տնտեսագետները հանգել են այն եզրակացությանը, որ արհմիության մեջ ընդգրկված աշխատողները արհմիության մեջ չընդգրկված աշխատողների են միջին հաշվով համեմատությամբ ստանում

Ն Աի աշխատումերը՞ ըԱնրազիրներ տարբերույթը արհամարհելի փոքր

քում

մե-

այդ

ծություններից տատանվում է մինչն 25-ից 30 տոկոսով բարձր վաստակները հմուտ շինարարների կամ ածխահատներիպարագայում: Արդյունքնեէ, որ աշխարի ստացված պատկերից հետնում տավարձը բարձրացնելիս արհմիությունը ամենացածր արդյունավետությունն է դրսնորում այն դեպքում, երբ աշխատանքի առաջարկը մենաշ.ռորհի ենթարկելը ն արտադրաճյուղի մուտքը վե-

Աշխատող-կառավարչությունսակարկություններինման իտեսության վերլուծվածխաղերի րավիճակները/1| գլխում առարկանեն: Կոլեկտիվսակարկությանտեսականանորո-

նում հանված Աի երկուխաղջրի հա աղըընդհա-

հոր չհամագործակցվա յունքից. երկուհոգու է

Օուր առմամբ միակ ելք չունի: Ավելի շուտ` ինչպես պատերազմի ն գործադուլներիդեպքում, արդյունքը կախված է շատ գործոններից,ինչպիսիք են` սակարկության զորությունը, սակարկողի հեղինակությունը, խաբկանքի դիմելու ունակությունը ն նույնիսկ յուրաքանչյուր կողմի պատկերացումըհակառակորդիուժի մասին:

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁՎԱՐՁԱՎՅԱՐ ԵՎ ՇԱՅՈՒՅԹ, ԵԿԱՍՏԻԲԱՇԽՈՒՄ

րահսկելը (ինչպես վարսավիրների դեպքում) գե-

րագույն ջանքեր են պահանջում: Մեկ այլ մոտեցում քննարկում է առանձինաշխատողների աշխատավարձը` ճշգրտելով ըստ աշխատողի բնութագրերի ն հաշվի առնելով, թե աշխատողը արհմիութենակա՞նաշխատատեղ է զբաղեցնում, թե՞ ոչ արհմիութենական: Օռլի Աշենֆելտերը (Փրինստոնի համալսարան) 19671975 թվականներին համանման հետազոտություն է կատարել աշխատողների մի խմբի վերաբերյալ: Յուրաքանչյուր աշխատողի սեռի, ռասայի, կրթության ն այլ անհատականբնութագրերի ազդեցությունը հաշվի առնելով՝ նա հայտնաբերել է, որ արհմիություններում միավորված աշխատողները 1970-ական թվականների կեսերին 17 տոկոսով ավելի բարձրը աշխատավարձ էին ստանում, քան արհմիության մեջ չմիավորվածները: Բացի դրանից, Աշենֆելտերը հայտնաբերել է, որ արհմիության անդամ սնամորթ տղամարդիկ, աշխատավարձի նույնիսկ ավելի մեծ տարբերու`Բյուն էին ստանում, քան մյուս խմբերը: Աշխատավարձի տարբերույթները սպիտակամորթ տղամարդկանց 16 տոկոսի դիմաց սնամորթ տղամարդկանց համար կազմել էին 23 տոկոս: Վերջին հարցը վերաբերում է արհմիության ազդեցությանը «ընդհանուր հավասարակշռուքյան» վրա: Դիտարկենք մի տնտեսություն, որն ունի աշխատողների տարբեր խմբեր (արհմիությանը պատկանող ն չպատկանող), ինչպես նան արտադրության այլ գործոններ (օրինակ արտադրամիջոցներ): Հզոր իշխանությամբ օժտված արհմիությունն ինչպե՞ս կազդի թոլոռ գործոննե. րի միջն եկամտի բաշխման վրա: Այս հարցին պատասխանելը շատ դժվար է, բայց փորձով ստուգված ն անսպասելի պատասխանըտվել են տնտեսագետներ Հարի Ջոնսոնը ն Փիտր Միսկովսկին: Օգտագործելով ընդհանուր հավասարակշռության պարզեցված ճոտեցումը` նրանք հանգել են այն եզրակացության, որ արհճիությունը եկաճուտը վերաբաշխում է ոչ թե արտադրաճիջոցների տերերից դեպի աշխատողները, այլ չճիավորված աշխատողներից դեպի միավորված աշխատողները: Այլ կերպ ասած՝ երբ արհմիության մեջ ընդգրկված աշխատողների աշխատավարձը արհմիության մենաշնորհային իշխանության շնորհիվ բարձրացվում է, շահույթները հիմնականում պահպանվում են, քանի որ գները են, իսկ արհմիության մեջ նույնպես աճում չընդգրկված աշխատողների իրական աշխատավարձը բարակում է:

Համընդհանուր ազդեցություններ: Բայցգ արհմիությունները կարո՞ղ են ամբողջ տնտեսությանը հանգեցնել ավելի բարձր իրական աշխատավարձի: Տվյալների մեծ մասը ցույց է տալիս, որ՝ ո՛չ: Ազգային եկամտի այն մասը, որ գնում է աշխատողների (ներառյալ ինքնազբաղվածությունը), վերջին տասնամյակների ընթացքում քիչ է փոխվել: Եթե աշխատանքի բաժնի կրած պարբերաշրջանային ներգործությունները հաշվի չառնենք, ապա Միացյալ Նահանգներում իրական աշխատավարձի մակարդակի վրա արհմիութենացման որնէ նշանակալի ազդեցություն չենք հայտնաբերի: Արհմիութենական հզոր կառույցներ ունեցող եվրոպական երկրների փորձը ցույց է տալիս, որ երբ արհմիություններին հաջողվում է բարձրացնել անվանական աշխատավարձի ապա նրանք երբեմն շարժման մեջ են դրույքը, դնում աշխատավարձ-գին գնաճային պարույրի մեխանիզմը, որի հետնանքով իրական աշխատավարձը չնչին կամ ոչ տնական ազդեցություն է ., կրում: Ավելին տնտեսության պատմությունը ցույց է տալիս, որ երբ գնաճը թափ է առնում, կառավարություններն ու կենտրոնական դրամատները հաճախ վարում են տնտեսական գործունեությունը թուլացնելու քաղաքականություն, որը հանգեցնում է ոչ թե ավելի բարձր իրական աշխատավարձի, այլ ավելի բարձր գործազրկության:

ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԶԲԱՂՎԱԾՈՒԹՅԱՆՎՐԱ

Եթե արհմիությունները աշխատավարձի ընդհանուր մակարդակի վրա չեն ազդում, ապա դա ենէ, որ նրանք հիմնականում ազդում են .Թթադրում հարաբերական աշխատավարձի վրա: Այսինքն՝ արհմիութենացված արտադրաճյուղերի աշխաեն ոչ արհմիութենացված տավարձերն աճում արտադրաճյուղերի համեմատությամբ: Ավելին՝ զբաղվածությունը հակում ունի փոքրանալու ն մեծանալու ոչ արհմճիութենացված արհմիութենացվածճյուղերում:

ճյուղերում

ՉՀետկանչիսպասում: Որոշ տնտեսագետներ այն կարծիքին են, թե առանձին հատվածներում արհմիության կողմից արհեստականորեն աշխատավարձի տարբերույթի ստեղծումը գործազրկության գլխավոր պատճառն է: Նրանք շեշտում են երկու մեխանիզմ: Առաջինը սպասողական գոր.ժայյյությունն է Երբ աշխատողներն ազատվում են բարձրը վարձատրվող աշխատանքից, նրանք կարող են գործազրկության ապահովագրություն

244 ԱՐՍԻՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԿՈԼԵԿՏԻՎ ՍԱԿԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

կամ լրացուցիչ նպաստներստանալ: Այս նպաստները նույնիսկ կարող են գերազանցել տնտեսուքյան այլ հատվածներում ձեռք բերվող մաքուր վաստակը, ինչպես, օրինակ՝ ծառայություններիոլորտում: Այսպիսի աշխատողները կարող են գերադասել սպասել հետկանչի՝ ավելի բարձր վճարող արդյունաբերական ձեռնարկության կողմից: Նրանք գործազուրկներ են, բայց այլ արտադրաճյուղերի դրույքներով չեն ցանկանում աշխատել:

Դասական գործազրկություն: Մտահոգության երկրորդ առարկան այն է, որ արհմիություններն ու կառավարության քաղաքականությունը իրական աշխատավարձը հասցրել են արհեստական բարձր մակարդակների` ստեղծելով աշխատանքի հավելյալ առաջարկ ն այսպես կոչված ռասանան գործազրկություն: Այս դեպքը պատկերվածէ նկար 11-4-ում: Ենթադրենք, թե արհմիությունն աշխատավարձը Հ կետին համապատասխանող հավասարակշիռ շուկայական մակարդակից հասցրել է ավելի բարձր իրական աշխատավարձիԴ մակարդակին: Այնուհետն, եթե աշխատանքի առաջարկն ու պահանջարկն ընդհանուր առմամբ անփոփոխեն, ապա 3-ից մինչն Ֆ կետը ձգվող սլաքը կներկայացնի այնաշխատողների թիվը, որոնք ցանկանումեն աշխատել Դ աշխատավարձով, բայց չեն կարողանում աշխատանք գտնել: Սա կոչվում է դասական գործազրկություն, որովհետե շատ բարձր իրական աշխատավարձի արդյունք է: Տնտեսագետները դասական գործազրկությունը հակադրում են հաճախ քեյնզյան անվանվող գործազրկությանը, որն առաջանում է գործարար պարբերաշրջանների ժամանակ ն անբավարար ընդհանուր պահանջարկի հետնանք է: Շատ բարձր իրական աշխատավարձի հետնանքները զգացվեցին 1990 թվականին՝ Գերմանիայի տնտեսականվերամիավորումից հետո: Տնտեսական միավորումը Արնելյան Գգերմանիայում աշխատավարձը հաստատագրեց մի մակարդակի վրա, որը, ըստ գնահատականների, երկու անգամ ավելի բարձր էր, քան դա կբխեր աշխատանքի սահմանային արդյունքի հասույթից: Արդյունքն Արնելյան Գերմանիայում դասական գործազրկության մակարդակի աճն էր թվականի համարյա զրոյից, մինչն 1991 : թվականիվերջի ավելի քան 20 տոկոսը՛

Միավորման շուրջը կատարվող իրադարձություններիմի սքանչելի ուսումնասիրությունէ պարունակումՋորջ Ակեր լոֆի, էնդրյու Ռոուզի, Ջանետ Ելենի Ա Հելգա Հեսենիուսի գիրքը` «Շ6ոոճու

ո Ւոօտ էհ

1991. 1: ԲՇօոօոՇ /46րտե,,

ՇՕԱ»

Օո ԲճքօոտՏ 2/ՇօՕխոցտ

Ազրձ Պ

Գ -

8Յ

ՀՀ

Աշ Աշխատանքի քանակ Նկար 11-4. Չափազանց բարձր իրական աշխատավարձը առաջացնում է դասական

գործազրկություն

Եթե արհմիությունն իրական աշխատավարձն ամբողջ տնտեսությանմեջ դարձնում է չափազանց բարձր, ձեռՇարկությունների պահանջարկը դառնում է `՛, մինչդեռ աշխատողների առաջարկը Ֆ կետում է: 4-ից մինչն Ֆ կետը եղած սլաքը ներկայացնում է դասական գործազրկությունը: Գործազրկության այս աղբյուրն առանձնապես կարնոր նշանակություն ունի, երբ երկիրը չի կարողանում ազդել գների մակարդակի կամ արտարժույթի փոխանակման դրույքի վրա. այն տարբերվում է անբավարար ամբողջական պահանջարկի հետնանքով առաջացած գործազրկությունից:

Այս վերլուծությունից հետնում է, որ երբ երկիրը գամվում է այնպիսի իրական աշխատավարձերի, որոնք չափազանց բարձր են, կարող է մեծ գործազրկություն առաջանալ: Գործազրկությունը չի արձագանքի ընդհանուր ծախսերը մեծացնելու ավանդական մակրոտնտեսական քաղաքականությանը, ավելի շուտ` կպահանջի կիրառել այնպիսի միջոցներ, որոնք իջեցնում են իրական աշխատավարձը:

ԱՆԿՄԱՆՀԵՏԵՎԱՆՔՆԵՐԸ

Այս գլխում ցույց տվեցինք, թե արհմիություններն այս դարի ընթացքում ինչպես դարձան օրիարագ թե ինչպես նրանց տնտեսական ուժը նվազեց ֆիզի-

նական,դարասկզբին ինչպես աճեցին,

ՎԱՐՁԱՎԾԱՐԵՎ ՇԱՀՈՒՅԹ ԵԿԱՍՏԻԲԱՇԽՈՒՄ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁ.

կական աշխատանք կատարողներիթիվը նվազելու ն այն պատճառով, որ ապակարգավորումն ու արտաքին մրցակցությունը գործարարություններին պայքարի մղեցին արհմիության իշխանության դեմ: Արհմիության արնի այս խավարումը ի՞նչ է աշխատանքի կանխագուշակում 1990-ական

կողմից,

արհմիությունների ազդեցության

Բուր այնսիո աուն մեծաթիլ ազոեցո Հաոինչպիսիք ությու

պիսի

դրակա

աքիվ

ազդեցութ-

են` աշխատողների յունների վրա, տակների ավելի փոքր տարբերությունները, աշխատանքից ազատվելու փոքրաթիվ դեպքերը ն արհմիութենացված ձեռնարկության ավելի բարձր ար-

Սար Արանա րոն Լ Աունը ոքրացնելու

Տրիհամար: թվականների շուկաների Ռիչարդ .

պահանջով

ար

ւթյան

կողմից

կա-

ռավարության վրա գործադրվող ճնշման հետ: Երբ վիճակը ածխահատներիմիացյալ կազմակերպության ն հարաբերությունները արտադրաճյուղում վատացան, արհմիութենացված ածխահանքերի արտադրողականությունը կտրուկ ընկավ: Արհմիութենական շարժումը թուլանալու հասարակական լայնածավալ հետնանքները կերնան ճիայն ապագայում :

անը (Հարվարդի համալսարան) արհմիութենա կան շարժման անկման հասարակական նշանակության վերաբերյալ արտահայտում է հետնյալ

մտորումները:

Որո՞նք են արհեստակցականմիությունների համեմաբույլ շարժման տնտեսական հետնանքները: Արհմիութենականությանմենաշնորհային «դեմքի» հեռանկարի առումով` կարելի է սպասել, որ անկումը կփոքրացնիռեսուրսների՝ արհմիութենականությունից բխող մենաշնորհային սխալ բաշխումը... ինչպես նան կնվազեցնի արհմիության մեջ ընդգրկված աշխատողների աշխատավարձի առավելությունը: Մյուս

սակայն,

տաբար

ԼՅԵօո Բոշհոոմ Ց. Բրօօտշո, «Լհօ Էսօխեօո օք էհ» /Ճո6ոօՁո ԽՅուէ, 1948-80», ո Մոնո ԲՋ ԱՏյո (64.) 7հծ ճոճոճճո

ՔՇօոօրյ ո 1ճոտյաօո Շհյ6Շ8ցօ1980), ք. 372.

(Սոխտի/

օէ

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

Ա.

Ամերիկյան արհմիութենական շարժումը

Արհմիություններն Ամերիկայի տնտեսությանմեջ կարնոր, բայց հետզհետե նվազող դեր են խաղում թե՛ անդամակցությանն թե՛ ազդեցության առումով: Ներկայումս նրանց կառուցվածքը եռաշերտ է. (1) տեղական արհն (3) արհմիությունների դաշմիություններ, (2) ազգային արհմիություններ նություն ( ԱԱԴ-ԱԿՂՀ), որոնցից առաջին երկուսը առավել կարնորներն են:

Ղ900-ական թվականների սկզբին արդեն կազմավորվել էր դաշնային, ապաքաղաքական գործարար արհմիությունների տիպական ամերիկյան հիճնատեսակը: 1935 թվականից սկսած ԱԿՀ-ն, իսկ հետագայում նան ԱԱԴ-ն այդ հիմնատեսակը վերափոխեցին ավելի շուտ զանգվածային արտադրության բոլոր ճյուղերի արդյունաբերականարհմիությունների ն ոչ թե միայն որակավորաշխատողների արհեստակցականմիությունների:

Յ.

ԱՀԱԽ-ի կողմից անցկացված ընտրությունների միջոցով բանվորների խմբի անունից արհմիությունը որպես սակարկություններիբացառիկ գործակալ ճանաչելուց հետո կառավարչությունն ու արհմիության ներկայացուցիչները պայմանագիր կնքելու նպատակովհավաքվում են կոլեկտիվ սակարկությունների: Նման համաձայնագրերը, որպես կանոն, պարունակում են աշխատավարձին, ոչ դրամական լրավճարին ն աշխատանքային կանոններին վերաբերող դրույթներ:

Մինչե 1930-ական թվականների կեսերը արհմիությունների նկատմամբ անհաշտ ընդդիմություն կար: Սակայն կառավարության վերաբերմունքը փոխվեց` նժարը թեքելով կոլելլտիվ սակարկություններին սատարելու կողմը, ն Վագների օրենքի ընդունումից հետո (1935) արդյունաբերության արտադրաճյուղերի մեծ մասը արհմիութենացվեց: Դրա արդյունքում

ՇհլՇՁցօ ՔւռՏՏ,

ԱՐՄՍԻՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿՈԼԵԿՏԻՎ ՍԱԿԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

բռնությունը նվազեց, սակայն արհմիության ն կառավարության կոլեկտիվ սակարկություններըմնացին նույնքան եռանդուն: հաձճաշխարհայինպատերազմից հետո գործադուլները պակասեցին: Փետուրե բարձի (կամ աշխատանքըթեթնացնելու) գործելակերպըանկում ապրող շատ արտադրաճյուղերի արտադրողականության բարձրացման հիմնական խոչընդոտն է: Ներկայումս արհմիություններինսպառնացող ամենամեծ վտանգը գալիս է ոչ արհմիութենացվածձեռնարկություններից, ներմուծվող ապրանքներիցն ապակարգավորվածնոր արտադրաճյուղեր՝ այլ ձեռնարկությունների մուտք գործելուց: Այս ուժերը` պահպանողական քաղաքական մթնոլորտի հետ միասին, հանգեցրել են արհմիության տնտեսական ն քաղաքական իշխանության նշանակալի անկման:

5. |

Բ.

Անկատար մրցակցության ազդեցությունը աշխատավարձի վրա

Արհմիությունն աշխատավարձի վրա ազդում է. (ա) սահմանափակելով աշխատանքի առաջարկը, (բ) սակարկելով չափօրինակային աշխատավարձի համար, (գ) վարելով այնպիսի քաղաքականություն, որի նպատակը արտադրողականությունըկամ աշխատանքի պահանջարկը դեպի վեր տեղաշարժելն է ն (դ) հակազդելով գործատուներիսակարկելու մենաշնորհային իշխանությանը (այսինքն՝ այսպես կոչված մենագնորդներին): Այս տարբեր մեթոդներն ունեն մեկ կարնոր ընդհանրություն` իրական աշխատավարձը գերիշխող շուկայական մակարդակից վեր բարձրացնելու համար արհմիությունները, որպես կանոն, պիտի կանխեն այլ ձեռնարկությունների մուտքը կամ արհմիության մեջ չընդգրկված աշխատողների մրցակցությունը: Այս նպատակին են ծառայում արտաքին առետրի սահմանափակումների համար ճնշում գործադրելը, կարգավորումը ն մասնագիտությունների թույլատրագրումը:

Տնտեսագիտական տեսությունը պնդում է, որ գոյություն չունի կոլեկտիվ սակարկության մեկ եզակի ելք: Երկկողմ մենաշնորհը կամ կառավարչություն-արհմիություն սակարկությունը (ինչպես պատերազմը կամ երկանձ խաղերը) տեսականորենանորոշ լուծում ունեն:

Պարզվում է, որ արհմիություններն իրենց անդամների աշխատավարձը արհմիության մեջ չընդգրկված աշխատողների աշխատավարձիհամեմատությամբ իսկապես բարձրացրել են: Ուսումնասիրությունների տված գնահատականների համաձայն միննույն բնութագրերն ունեցող աշխատողների դեպքում արհմիության անդամներըմիջինը 10-ից 30 տոկոսով բարձր աշխատավարձ են ստացել, քան արհմիության մեջ չընդգրկվածները: Հնարավոր է, որ արհմիության շնորհիվ ձեռք բերված այս տարբերույթը վերջին տասնամյակում բարձր գործազրկության ն չմիավորված աշխատողների մրցակցության հետնանքով նվազած լինի:

Թեպետ արհմիությունը կարող է բարձրացնել իր անդամների աշխատավարձը, նա, հավանաբար, ամբողջ երկրի առումով չի մեծացնում իրական աշխատավարձը կամ աշխատողների բաժինը: Ավելի շուտ` մեծացնում է արհմիության անդամների գործազրկությունը,որոնք բարձր վճարվող աշխատանքից ազատվելուց հետո գերադասում են սպասել հետկանչի, քան

ՎԱՐՁԱՎՇԱՐԵՎ ՇԱՀՈՒՅԹ ԵԿԱՍՏԻԲԱՇԽՈՒՄ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁ.

թե տեղափոխվել այլ արտադրաճյուղ կամ անցնել ավելի ցածր վճարվող աշխատանթի: Իսկ անճկուն գներով երկրում չափազանց բարձր իրական աշխատավարձը կարող է առաջացնել դասականգործազրկություն:

ՎԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԿՐԿՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՐ

Արհմիությունների

Արհմիությունների ազդե-

ԱԱԴ-ԱԿՀ

աշխատավարձի չափօրինա-

պատմությունն

ու

ցություն

վարքը

գործարար ն քաղաքական արհ-

միություններ

Վագների օրենք, ԱՀԱԽ կոլեկտիվ սակարկության

մաձայնագիր

հա-

կային դրույք արհմիությունների կողմից աշխատավարձը բարձրացնելու չորս ուղիներ արհմիությունները որպես մե-

նաշնորհներ

մենագնորդ մուտքի վերահսկողուքարհմիության կող-

իմ

արհմիության ազդեցությունն իրական աշխատավարձի վրա սպասողական ն դասական գործազրկություն

ՀԱՐՑԵՐ ՔՆՆԱՐԿՄԱՆ ՀԱՄԱՐ

Յ.

Քննարկեք արհմիության տնտեսական կառուցվածքը: Արհմիություններն ինչպե՞ս կարող են իրականացնել իրենց մենաշնորհային

իշխանությունը:

Ոստիկանությունը արդյոք պե՞տք է գործադուլի իրավունք ունենա: Իսկ ածխահատնե՞րը: Զինվորնե՞րը:Ամե՞ն ոք: Ռրնէ մե՞կը: Արհմիությունը կողմնակից է նվազագույն աշխատավարձի վերաբերյալ օրենքներին, որոնք հիմնականում կիրառվում են չքավոր, արհմիության մեջ չընդգրկված աշխատողների նկատմամբ: Ելնելով 2« գլխում նկարագրված հատվածավորվածշուկաներում գործող խտրականության սկզբունքից, ավելի բարձր նվազագույն աշխատավարձիդեպքում ավելի Քի՞չ, թե՞ ավելի շատ միավորված աշխատող կպահանջվի: Կարո՞ղ է չքավորները ն որակավորում չունեցող աշխատողները տուժեն՝ դուրս մղվելով շուկայից, եթե նվազագույն աշխատավարձըլինի շատ բարձր: Կոլեկտիվ սակարկությունները պարունակում են թե՛ համագործակցության ն թե՛ հակամարտության տարրեր: Թվարկեք պայմանագրի այն տարրերը, որոնք կարող են համագործակցության արդյունք լինել: Թվարկեք նան հակամարտության տարրերը: Արհմիություն-կառավարչություն սակարկություններում համագործակցության տարրերի առկայությունը արդյոք կարո՞ղ է պարզաբանել, թե ինչու արտաքին իրավարարների կողմից աշխատանքային

պայմանագրի հարկադրական իրավարարությունը միշտ չէ, որ լավագույն լուծումն է:

Բառերովն առաջարկ-պահանջարկգծապատկերի օգնությամբ բացատրեք աշխատանքի տվյալ շուկայում հետնյալ ազդակներից յուրաքանչյուրի ներգործությունը աշխատավարձի ն զբաղվածության վրա. ա) կրհմիութենացված որմնադիրների վրա. որմնադիրներիարհմիությունը սակարկելէ հօգուտ ավելի ցածր աշխատանքային ցուցանիշի` ժամում 26 աղյուսի փոխարեն շարել 20 աղյուս: բ) Օդաչուների վրա. օդուղիների ապակար-

գավորումից հետո ոչ արհմիութենացված օդուղիները, ինչպիսին Քոնտինենտալն է, շուկայի իրենց բաժինը մեծացրին 20 տոկոսով: գ) Բժիշկների վրա. շատ նահանգներ սկսեցին թույլատրել, որ բուժքույրերին վստահվի բժշկի պատասխանատվությանավելի մեծ բաժին: դ) կմերիկայի ավտոմեքենաշինարարների վրա. Ճապոնիան համաձայնել է սահմանափակել ավտոմեքենաների արտահանումը Միացյալ Նահանգներ: ե) Պողպատագործների վրա. բանակցությունների արդյունքում պողպատագործների միացյալ արհմիությունն իր անդամների չափօրինակային աշխատավարձը արդյունաբերության միջին աշխատող աշխատա-

ԱՐՄԱԻՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿՈԼԵԿՏԻՎ ՍԱԿԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

վարձի համեմատությամբ բարձրացրեց 6.

տոկոսով:

Եթե

արհմիության ղեկավար լինեիք, ձեր ուշադրությունը կկենտրոնացնեի՞ք (ա) մի արտադրաճյուղի վրա, որն ունի մեծաթիվ մանր ձեռնարկություններ ն մուտքի ու ելքի ազատություն, թե՞ (բ) կարգավորվող մենաշնորհային ձեռնարկության վրա, որին թույլատրված է գնորոշում կատարել միջին ծախքի հիման վրա, ե որի արտադրանքը խիստ ոչ առաձգական պահանջարկ ունի: Ձեր դատողությունները հիմնավորեք` ելնելով արհմիության կողմից աշխատավարձը բարձրացնելու ուղիներից: Բացի պաշտոնական արհմիություններից, գոյություն ունեն նան շատ «քվազիարհմիություններ», որոնց գործունեության հետնանքը աշխատատեղերը միայն իրենց անդամներին վերապահելն է: Օրինակ` նահանգային թույլատրագրումը բժշկությամբ նե փաստաբադուք

արդյոք

նությամբ զբաղվելու իրավունք է տալիս միայն նրանց, ովքեր խիստ քննություն են անցել, որոշ համալսարաններ թույլ են տալիս դասախոսական աշխատանքի անցնել միայն նրանց, ովքեր գիտական աստիճան ունեն, ո-

նահանգներում սոցիալական ոլորտի աշխատողները պահանջում են, որ աշխատել թույլատրվի միայն նրանց, ովքեր նահանգային վկայական ունեն, բժիշկները փորձել են սահմանափակել բուժական մերսմամբ զբաղվողների բժշկական գործունեությունը: Կիրառելով առաջարկի ն պահանջարկի վերլուծությունը` բացատրեք, թե ինչու նման գործողությունները հակված են սահմանափակելու առաջարկը ն բարձրացնելու այսպիսի մասնագիտությունների գինը: Պահանջարկի ինչպիսի՞պայմանների դեպքում այս սահմանափակումները կբարձրացնեն համապատասխան մասնագիտություններիբերած եկամուտները: րոշ

21|

ԳԼՈՒԽ

ՀՈՂԸ, ԲՆԱԿԱՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ

ԵՎ ԱՐՏԱԴՐԱՄԻՋՈՑՆԵՐԸ

Այն առաջին քարի մեջ, որ (մարդը) նետում է վայրի կենդանիներինհետապնդելիս, այն առաջին ձողի մեջ, որ նա վերցնում է՝ ծառից գցելու իրեն անհասանելի պտուղը, մենք... տեսնում ենք արտադրամիջոցներիծագումը: ՔԲՇԵ6ո ՞օոճոտ,

Այսպիսով մենք վերլուծեցինք արտադրույան գործոններիպահանջարկիընդհանուր տեսությունը ն աշխատանքիշուկայի նկատմամբնրա կիրառությունը: Այս գլխում կանդրադառնանքաշխատանքից տարբեր հիմնական ներդրանքներին՝հողին ու արտադրամիջոցներին:Հողը ն արտադրամիջոցները ունեն շատ ընդհանուր գծեր: Շուկայական տնտեսությունում երկուսն էլ ինչ-որ մեկի սեփականությունը հանդիսացողտնականմիջոցներ են: Դրանք կարող են գնվել ու վաճառվել շուկայում կամ էլ որոշ ժամանակով «վարձով տրվել»:

ոռ ԷՏտճյ/Օո հտ ՔՐՕԱԱՇԵօո

օՒ

Մ/6Յհ

(1821)

Հողի ն արտադրամիջոցների ամենակարնոր . տարբերությունն այն է, որ հողը արտադրվածգործոն չէ, իսկ արտադրամիջոցները տնտեսության ., արտադրանքեն՝ կուտակվածմարդկանցքրտնա.ջանաշխատանքիու խնայողության շնորհիվ: Որեէ ժամանակակից տնտեսության մասին (լինի կապիտալիստական,թե սոցիալիստական, առաջավոր, թե թերզարգացած) ամբողջական պատկերացում կազմելու համար անհրաժեշտ է 25, գնահատել հողի ն արտադրամիջոցների դերը տնտեսականաճի մեջ:

Ա. ՀՈՂԸ,ԲՆԱԿԱՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ ԵՎ ՎԱՐՁԱՎԾԱՐԸ

Սկսում ենք այն գործոնների ուսումնասիրումը, որոնց առաջարկը հաստատագրվածէ՝ ներառյալ՝։ հողն ու բնական ռեսուրսները: Առանձնահատուկ ուշադրություն կդարձնենք, թե շուկայում ինչպես է որոշվում հաստատագրվածառաջարկ ունեցող գործոնի /արծաղմճարըԿտեսնենք նան, որ վարձավճար չգանձելը կարող է հանգեցնել ընդհանուր սեփականության ռեսուրսների (օրի նակ` մթնոլորտի կամ օվկիանոսի ձկների) չափից ավելի օգտագործմանը հասարակության

կողմից:

ՎԱՐՁԱՎՃԱՐԸ ՈՐՊԵՍ ՀԱՍՏԱՏԱԳՐՎԱԾ

ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԻ ՀԱՏՈՒՅՑ

Հողի առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ, ի տարբերություն այլ գործոնների,նրա առաջարկը որոշվում է ոչ տնտեսականուժերով: Սովո-

հողի քանակն անհնար է մեծացնել ի պատասխան բարձր գների կամ փոքրացնել ի պատասխանցածր գների: Իհարկե, երբեմն կարելի է հողատարածքստեղծել ցամաքեցման միջոցով, իսկ երբեմն էլ հողի ուժասպառման հետնանքով կարող է նրա բերքատվությունը խիստ նվազել, սակայն հողի առաջարկի լիովին հաստատագրված լինելը կարելի է ընդունել որպես նրա բնորաբար

առանձնահատկություն:Դասական տնտեսագետները հողը բնութագրել են որպես «բնության առաջնային ու անսպառ պարգն», որի ամբողջ առաջարկը՝ ըստ սահմանման, հաստատագրված է կաճ բացարձակ ոչ առաձգական: Սա նրբորեն արտահայտված է Ուիլ Ռոջերսի հետնյալ սրամիտ խոսքում. «Հողը լավ ներդրում է. բայց այլես ոչ ոք այդպիսի ներդրում չի անում»: Նախորդ դարի դասական տնտեսագետները .նման հաստատագրվածգործոնի գնի համար կիրոշ

-7/ՈԴՐԲՆԱԿԱՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ ԵՎ ԱՐՏԱԴՐԱՍԻՋՈՑՆԵՐԸ

րառել են վարձավճար, իսկ երբեմն էլ «զուտ տնտեսական վարձավճար» հասկացությունը: Վարձավճար հասկացությունը կիրառելի է հաստատագրված առաջարկ ունեցող ցանկացած գործոնի համար: Լեոնարդո դա Վինչին նկարել է միայն մեկ Սոնա Լիզա, ն դրա ժամանակավորօգտագործման համար դուք ստիպված կլինեք վարձավճար տալ: Եթե դուք ցանկանայիք ձեր նպատակին ծառայեցնել այնպիսի նշանավոր կատարողների արվեստը, ինչպիսիք են Հուիպի Գոլդ բերգն ու Ջեյմս Թեյլորը, ապա դուք պետք է վարձավճար տայիք նրանց տաղանդից օգտվելու

Վարձավճարիորոշումը մրցակցության պայմաններում

Վ Պ

Ե-

Յ Հ

համար:

լու

ՃվՈՍՍՍ

Արտադրության եզակի գործոններիցՕգտվեհամար ամեն մի վճարում վարծավճայրէ:

Շուկայական հավասարակշռություն: Ղ12-1 նկաէ տրված հողի առաջարկի կորը, որը առաջարկի հաստատագրվածլինելու պատճառով բացարձակ ոչ առաձգականէ: Պահանջարկի ն առաջարկի կորերը հատվում են հավասարակշռության Հ կետում: Հողի վարձավճարը պետք է ձգտի հենց այս գործոնայինգնին: Իսկ ինչո՞ւ: Եթե վարձավճարը հավասարակշռության գնից բարձրանար, ապա բոլոր ձեռնարկությունների կողմից պահանջվող հողի քանակը ավելի Քիչ կլիներ, քան հողի առաջարկվող քանակը: Որոշ սեփականատերերընդհանրապես ի վիճակի չէին լինի վարձակալության տալու իրենց հողը. նրանք ստիպված կլինեին այդ հողը առաջարկել ավելի ցածր գնով ն այդպիսով կիջեցնեին վարձավճարը: Համանման պատճառներով վարձավճարը չէր կարող երկար ժամանակ հավասարակշռության կետից ցածր մնալ: Այլապես չբավարարված ձեռնարկությունների կոոմից առաջարկվող գները գործոնային գնին կստիպեին կրկին բարձրանալ դեպի հավասարակշռության մակարդակը: Միայն մրցակցայինգնի դեպքում, երբ պահանջվող հողի ընդհանուր քանակը հավաէ հաստատագրված առաջարկին, շուկան սար վՎգտնվիհավասարակշռությանվիճակում: Ասում են, թե արտադրության գործոնը, ինչահսին եգիպտացորենիդաշտն է, զուտ տնտեսաաան վարձավճար է վաստակում՝ (1) եթե նրա Հռդհանուր առաջարկը հաստատագրվածէ կամ -ացարձակ ոչ առաձգական (Ս, (2) եթե այդ գորՀՂնը այլ նպատակներով, ասենք` բամբակի արհամար, չի օգտագործվում:Դավիթ Հադրության -՞կարդոն` Ադամ Սմիթի արժանի հետնորդը «ճգլիայում, 1815 թվականին նշել է, որ նման ոչ

րում ցույց

Հ Ա

Պ Ք

Հողիքանակ Նկար 12-71. ՎՁաստատագրված հողը պետք է օգտագործվի անկախ ստացվելիք վաստակից

«Վարձավճարը», որը երբեմն կոչվում է նան «զուտ տնտեսական վարձավճար», բնութագրվում է բացարձակ ոչ առաձգական առաջարկով: Վարձավճարըորոշելու համար ԱԱ կորով պետք է բարձրանալ մինչն գործոնային պահանջարկիկորի հետ հատվելը: Բացի հողից, վարձավճարին վերաբերող նկատառումները կարելի է կիրառել նավթի ն ոսկու հարուստ հանքերի սեփականության, յոթ ոտնաչափ հասակ ունեցող բասկետբոլիստների ե հաստատագրվածառաջարկ ունեցողցանկացած նկատմամբ:

այլբանի

առաձգական առաջարկ ունեցող գործոնը կարող է նկարագրվել հետնյալ կերպ. Իրականում ճիշտ չէ այն միտքը, թե եգիպտացորենի գինը բարձր է եգիպտացորենի դաշտի բարձր գնի պատճառով: Փաստորեն հակառակ պնդումն ավելի մոտ է ճշմարտությանը: Եգիպտացորենի դաշտի գինը բարձր է, քանի որ բարձր է եգիպ-

ԱԱ

մտկզգան ԱԳապա հորը ուծվի

ամենի համար, ինչը մրցակցությունն է որոշում: Այսպիսով հողի արժեքը լիովին ածանցվում է ապրանքի արժեքից ն ոչ թե ընդհակառակը:

ԿՇԽԱՏԱՎԱՐՁ ՎԱՐՁԱՎԾԱՐԵՎ ՇԱՀՈՒՅԹ ԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՄ

ՎԱՐՁԱՎՃԱՐԸԵՎ ԾԱԽՔԵՐԸ

են Տնտեսագետները հաճախ ավելի հեռուն գնում` ասելով, թե «վարձավճարը չի մտնում արտադրության ծախքերի մեջ»: Այստեղ ճշմարտության հատիկ կա, սակայն դա վտանգավոր տրամաբանություն է: Եթե դուք լինեիք եգիպտացորեն արտադրող ագարակագործ, ապա, անշուշտ. ստիպված կլինեիք վճարել հողատիրոջը, ինչպես ամեն ոք: Եվ դուք, իհարկե, վարձավճարը կընդգրկեիք ձեր արտադրության ծախքերի եջ խկ հե վարճավճարը կարողանայիք ճւ րել, ի վերջո կհայտնվեիք դատարանում:

Տեսակետի հարաբերականությունը: Այդ դեպքում ի՞նչ նկատի ունեն տնտեսագետները,երբ պնդում են, թե վարձավճարըչի մտնում արտադրության հասարակական ծախքերի մեջ: Դրանով նրանք հիշեցնում են, որ վարձավճարըհատույցն է մի այնպիսի գործոնի, որն ունի բացարձակ ոչ առաձգական առաջարկ, այսինքն` առաջարկվող քանակը ցանկացած գնի դեպքում նույնը կլինի: Վետնաբար, հողի վարձավճարը իրականում որոշվում է ապրանքի գնով ն ոչ թե վարձավճարն է որոշում ապրանքի գինը: Փաստորեն, հողի ծախքերի պարադոքսը կապված է մեր հին ախոյանի` բաղադրման սխալի հետ: Այն ամենը, ինչ արտադրության ծախք է համարվում ինչ-որ տեսակի հող օգտագործող անհատական ձեռնարկության համար, ողջ հասարակության համար կարող է լինել ընդամենը

գներով որոշվող վարձավճար: Սա նկատելի է հատկապես այն դեպքում, երբ հողը մասնագիտացվածէ, ն միայն մեկ արտադրաճյուղ կարող է այն օգտագործել: Եթե որնէ հողակտոր ոչ առաձգականորեն առաջարկվում է միայն մեկ արտադրաճյուղի ն այլ կիրառություն չունի, ապա այդ հողակտորը կօգտագործվի, անկախ դրանից ստացվելիք վաստակից: Վետնաբար,ցանկացածփոքր ձեռնարկություն նման հողակտորի հատույցը կդիտարկի որպես մյուս ծախքերի նման ծախք: Սակայն արտադրաճյուղերն ամբողջությամբ վերցրած դիտարկելիս, այնուամենայնիվ, պետք է ընդունել. որ հողի հատույցը գներով որոշվող վարձավճար է ն ոչ թե գինը որոշող ծախք:

Եզրակացություն.

Վարձավճարը գին որոշող ծախք ե թե ոչ, կախված դիտարկման տեսանկյունից: Այն ամենը, ինչ առանձին ձեռնարկության կամ արտադրաճյուղի կողմից դիտարկվում է որպես գինո-

ծայսք, ամբողջ տնտեսության առումով կարող է լինել ոչ առաձգական առաջարկ ունեցո գռոծժոնիզուտ տնտեսական վարձավճար:

ոռշող

ՀԵՆՐԻ ՋՈՐՋԻ ՄԵՆԱՀԱՐԿԻՇԱՐԺՈՒՄԸ

ՀՈՂԻ ՀԱՎԵԼՈՒՐԴԻՀԱՐԿՈՒՄ

Տասնիններորդ դարի վերջին Ամերիկայի բնակչության թիվն արագորեն աճում էր աշխարհի բոլոր ծայրերից կատարվող ներգաղթի շնորհիվ:

տապ եկեր Բն

մթան Գոգ աան ն

աճին

ելանում

ցային վարձավճարը բարձրանալու միտում ուներ: Սա բավականաչափ մեծ եկամուտներ բերեց նրանց, ովքեր բավականին հեռատես կամ պարզապես հաջողակ էին եղել` վաղօրոք հող գնելով: Իսկ ինչո՞ւ այդ հաջողակ հողատերերին պետք է թույլ տրվի հողից ստանալ նման «չվաստակած հավելումներ»,- հարցնում էին ոմանք: Մասնագիտությամբ տպագրիչ Հենրի Ջորջը (1839-1897), որը մեծ ավանդ ունի տնտեսագիտության մեջ, այս զգացմունքային մտքերը ընդհանրացրեց մենահարկի շարժման մեջ: Այս շարժումը քարոզում էր բարձր հարկեր դնել հողի վարձավճարի վրա ն մեկ դար առաջ ձեռք էր բերել զգալի թվով համախոհներ: Բայց այսօր հազիվ թե որնէ մեկը հանձն առնի գրել մենահարկի այնպիսի մի համոզիչ ավեշարժումը քարոզող տարան, ինչպիսին էր Հենրի Ջորջի` ժամանակին շատ գնայուն «Ադքատությունը ն առաջընթացը» գիրքը: Ջորջյան շարժման առանցքային տնտեսական գաղափարը հողի հարկման ս տնտեսական արդյունավետության փոխառնչությանը վերաբերող մի կարնոր դատողություն էր: Նրա հիմնական միտքը հետնյալն էր. վարձավճարը «հավելուրդի» Հողի զուտ բնույթ ունի, ն դրա ժանր հարկումը ոչ կթուլաց7 արտադրության /իյթանները,ն ոչ կ կվնազեցՕի արտադրությանարդյունավետությունը: Տեսնենք, թե դա ինչու է այդպես: Ենթադրենք` առաջարկն ու պահանջարկը հանգեցնում են հողի վարձավճարի հավասարակշռության մի վիճակի, որը նկար 12-2-ում պատկերվածէ Հ կետեսնենք, թե ինչ կլիներ, եթե կառալով: Վիմա վարությունը 50 տոկոսով հարկեր հողի բոլոր վարձավճարները: Ընդ որում, ուշադրություն դարձրեք այն փաստի վրա, որ շինությունների կաճ բարելավումների վրա որնէ հարկ չի դրվում: կազդեր Այլապես դա որոշակիորեն բացասաբար ,ինարարության ծավալների վրա: Հարկը սահ-

ՀՈՂԸ ԲՆԱԿԱՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸԵՎ ԱՐՏԱԴՐԱՍԻՋՈՑՆԵՐԸ

տոկոս հարկի ազդեցությունը հողի վարձավճարիվրա Վ

Տ 400Լ-

Հ- Յ00Յ

ՀՅ -

ռաջարկվող քանակը մնացել են անփոփոխ, ուրեմն հարկը չի ազդի շուկայական գնի վրա: Վետնաբար,նման հարկը ամբողջությամբ գանձվում է հողատիրոջեկամտից: Այս իրադրությունը ակնառու ցուցադրված է 12-2 նկարում: Ագարակագործի վճարելիքը ն հողատիրոջ ստանալիքը այժմ արդեն բոլորովին տարբեր բաներ են: Ինչ վերաբերում է հողատերերին, ապա 50 տոկոս բաժին ստանալու նպա-

տակով կառավարության միջամտությունը

Պ՛ ՝

100բ

ՀԷ

-՝Պ

Հողիքանակ Նկար 12-2. Հաստատագրված հողի հարկը ընկնում է հողատերերի վրա` կառավարությանն ընձեռելով զուտ տնտեսական վարձավճար ստանալու հնարավորություն Հաստատագրված հողի հարկը հողօգտագործողների կողմից վճարվող գները անփոփոխ է թողնում Հ կե-

էմինչե ում վառեցնում հատույցն տում, սակայն

հողատերերի

ստանա

երը Նյդաը արձավճա

Աոա ցածր ընդունելուց զատ ի՞նչ կարող են անել: է Այս տրամաբանությունն ընկած Հենրի Ջորջի համախոհների մենահարկիշարժման հիմքում, որը նպատակ ուներ քաղաքացման հետնանքով հողի բարձրացված գները ծառայեցնել հասարակությանշահերին: Հ՛

մանվում է միայն հաստատագրվածառաջարկ ունեցող գյուղատնտեսական ն քաղաքային հողատարածություններիվարձավճարի կամ եկամտի վրա: Այդ հարկը սահմանելուց հետո հողի ընդհանուր պահանջարկը չէր փոխվի: 12-2 նկարում 200 դոլար (ներառյալ հարկը) գնի դեպքում մարդիկ կշարունակեն պահանջել առաջարկվող ամբողջ հողը: Ուստի հողի հաստատագրվածառաջարկի դեպքում հողի օգտագործման շուկայական գինը (ներառյալ հարկը) պետք է լինի հատման նախկին 3Հ կետում: Իսկ ի՞նչ է տեղի ունենում հողատերերի ստացած վարձավճարիհետ: Պահանջարկը նա-

նրանց համար ունենում է նույն ազդեցությունը, ինչ որ զուտ պահանջարկի նվազումը ՊՊ-ից Պ՛Պ՛-ի: Վողատերերիհավասարակշիռ հատույցը հարկումից հետո այժմ ընդամենը Հ՛ է կամ Հ-ի կեսը: ամբոդջ հարկը տեղափոխվել է հետ ն դրվել ոչ առաձգական առաջարկ ունեցող գործոճի սեփականատիրոջվրա: Հողատերերն անշուշտ կբողոքեն: Սակայն կատարյալ մրցակցության պայմաններում նրանք ոչինչ չեն կարող անել, որովհետն ընդհանուր առաջարկըհնարավոր չէ փոխել, իսկ հողը պետք է օգտագործվիանկախ ստացվելիքից: Կես բոքոն ունենալը ավելի լավ է, քան ոչինչ չունենալը: Այժմ կարող է հարց ծագել, թե այդպիսի հարկը ինչ ներգործություն կունենա տնտեսական արդյունավետության վրա: Զարմանալին այստեղ այն է, որ մարձավճարրը վրա դրվող հարնը չի հանգեցնում աղավաղումների կամ տնտեսական անարդյունավետության: Իսկ ինչո՞ւ: Ոմո տնտեսակա դրվող հարկըչի փոխում որնէ մեկի Պահանջարկողների վարքաքիծը փոփոխություն չի կրում, քանի որ գները չեն փոխվում: Առաջարկողների վարքագիծը մնում է անփոփոխ, քանի որ, ըստ ենթադրության, հողի առաջարկըհաստատագրվածէ ն չի կարող որնէ կերպ արձագանքել փոփոխություններին:Ուստի հարկումից հետո տնտեսությունըշարունակում է գործել ճիշտ այնպես, ինչպես գործում էր մինչ այդ, այսինքն՝ հարկումը չի հանգեցնում որնէ աղավաղման կամ անարդյունավետության:

զուտ րուիեւտն տնտեսական վարճավճարի վարքագիծը:

ՌԱՄՍԻԻՀԱՐԿԵՐ

1920-ական թվականներին անգլիացի տնտեսագետ Ֆրանկ Ռամսին առաջ քաշեց Հենրի Ջորջի .ուսումնասիրություններիբնական շարունակությունը հանդիսացող հետնյալ հարցը. «Որո՞նք են հարկերի առավել արդյունավետ տեսակները»: Հարկային քաղաքականությունն ուսումնասիրող ժամանակակիցտեսաբանները զարգացրել են մի

-Օտոը Ամմզդդւս(Յսմզմոմոտվ նսվ/ժցտտտոշչտ վ դղս(Աստղիտդւսմնմոդո վղմս 1զ ցռղմովպոռրԵ որո Ժսլնմղ :մդյս(Թյսմզմտմով նսվ/դոտտտո| դտրդ վղմով վնսվ մս 'Ազ դոտդդւս(սդոմոսոք -Հո լ մջմոմ 'Վ օզը դզմսվյտԵԵ մրտթԹստտողը -տուս, :1 դմով օտիմետտոտոտվ նսդդդմ դվցօցո -ով վնսվ միվձ դոԹւսչկոդմ նղզտմս'ըյսծդսկդսԼ հղզըԱմս հայմոպտոյ15 1(Ղդվմոոլսփմմզկմով նսն Վ Ամօմտմ Ադյս(Թյսմգմոմով Ժցոտտտովշտյ/նսկ -տիտնտ նսծզդւս դյս(81սմնե ծզկմոծոսոտ դդյս( դնսվ նդտտմս -Ժսմոիտսոդ :ցվցողոիժ 066. ըշսրովցոտվմ-յ իտկտո մմդոտոոլՀտ հով 'զ տոստ ւս վփմտձ 'ոզս(ողվմզոր '4ռողտզս վզմոտձռտվտիո իխոճոձոստ Ժսմօ դտրտյսմոիոսող վմզշտոըյ -ոստ ողոմլյ :դվմզդդւս(Ժսդոտոորով մզմմտտ հոտդվմօ իտլ վոբ վմցոտոմտդմկմղ վովոողը վճռոտոովշո Ղ վնսվ ուսմդտծոցմո դղ ողիոչցվ չԱտնմոգդոցգղզմորովհ Ժդոմն մմղզտոչ մղդմկմղ մզմմտտ զ4 '4դզկդմտտվնհտդվմԾ դրոկտո 'տգիոտդսքնմո1զգվ1զ նսմոտկմմղզկմով ոփղմտդմ դուս մցօմտմ նսիջըտծ 6ճվմմղզժըոոնդդո ոտ ծվմոռ -Գսծհորով տգիոդսքնմո 1զիոսո վմզդդսօմսԵ -իտցմտի վնսվ տղհողնյ :մդոք(8ստղիոդյսքնմո ցոԹյսմնտտմո վդ՛յս դմզն դՈսմյս մվ ոՂ :ցզմստ դ/ովովը 1զինորտկոտոփդ նսմտկ դղ: մդյս(յսդ -Ղիտդղսլնմո 1գմնոտմո ոց/ոյմ դմզդճդտմտտ -տկտժոնտոժ ղՂ մդղս(8սոգտդտ դլոողր :մորով զ4 'դվծմողվ դ/տ «ս1զդոոլոտտո Վ ըսցԵօ դըսծ 9՛1սզդծոտյզիտ դմզդժոսոտվ դոԹւսմոիոսոդ 1զի -ոխետդե դվրոծկոտծմը մս Ղղոյւսնդմ լ Ժտղո -ցմսծոտտեօդղ նսմող դզմստզիտդուսքնմոՀդսմ Գս զ4 'Աողսոձտմ դվրտծկոտծմըվտորոհղ ով .-ս 'վմղղմտպվղտողտ շսմս տյսԵօվ ոյսչոմ ձոս -ոԵ լ տսն Եզը '6վդոմդ ոլտղդո ծոյ -տ :մմղդմտ, օղ մզցղմտտոոփ մսեվ մմզդդոյս(0:սօյս1Ագի -իոօմտի 1ս դմղջմտիտտոող|շտ նսիշսմս ուսով վղմոտով վվորոյ Ղ 'վհմտվպոտցգըի, -7/6սմ ՀՀսՀ 1ոԵ3 բո 1ոԵ մյսն դղ նսմոկ ԵՈ :մծմովկտըդ -ոնմտ դյս10սմնոկոավ վ. ցս ստգիոցսարնմը -ըվվսմորով ը,ս Հսյղօյս) Ղ մըյսոշտմ վտոողզ 1ս1զշսմս դղ ըյսդԵօ Ադմոձծդովտոս դկմոտծոստ :01սԹյստգիոդոսնմո մս 'Ժցոտողզտ դզննող -յ:տ դտկտողտդտ դոսետետիդ իսյզդծոձոսո վմղդցսցմսԵ դո Թյսմնոտմռ .Ծսձվը յսյզդծոօգը ԱմզդժՈսողովոզիոմս1զրոսոց ռղ նսմող մմզկմով վվորոլյ ըուսմղզժողնՀսմլյ

ՍՂՂՏՍՇՎՈ

տմի դո ժսմնոտմո Ղ դորսոխփոոմդ տդզդսկ ՂՈՈՂՉՈԺ

ՎԺՂՂՈՍՎՍՈՅՍ

դղսԹասօմսծմղդ3վմ մդմտպ օտիդոտրվոտո մոոր ԻոՈռՈՈ ՈԶաՍՍ ՍՄՃՂԵ -տոհդ վմցտմոտ նոտ տոտ զ ցոտկոտծցոսոդԵծ

ԻՎ ՍՄՍՈՑԻՈՇՄՈՒ

ՂՎՔՈՂՍՕՍՍԵ

3ս ողզոողիոսո (մկմոձդոտվոհ ըոտհ)Աղմոճոս -ո վմդոմոտ լղմս զժգ -ըյսմոդը 2-2. ճզիմետմ

"ՍՂՎՍՔԾՎՍՏՁԻՈՂՎՍՔԵՍՈ

-ողդ մս 'Ադղս(8սդոմորոմտ դոսդ դրո զժղմե

ԻՊ ՍՈՎՍԶՉՍՍՍՂԵ

ՎՂՍԶՍՍԵ 1 օտկդմ ըուսմրվվ վդսցող վղմով վվորույ սԱղկմովմցօոծՀզստմվկ մոորտողդ ծդոմն ատխոոտօղ դտկտծցոտոսոտցե Ղգմոտողդդս(8սմտգմ Ղձվըդո(ժսմոն ոզոտզիոստ մմզդ -Ատ Ղ ցտ(աստզիտդղսքնմտզ տշգքոտմվդտ ովզկ -տդցղժզըստիտՂ Ամմզդդոս(41սմսՂնյս դվրոնօ զ4 -Գ :մղկմով մօմոմ Հզգդտովտո -ոշը դւսԹւսդտկոժոնտմ դտկտողտդտ դվոտը մոորտոփղդ6դոմն տոտ չս տովո| Ամզմսկ վի վժդտմտգդմկմղմսղմոհ վը դո/Թսդկոմոոռվ ծվ 'դզ ցտկտեցոտսոդԵե -ոտկոդտոտք ովլտտ 1 ուսճտոմզկտոհ Հսսոդկտ -մոծցոտվոթ ս վկմոծոստ վմմզժըոնգդո ղ վնսվ մետիմն որո օտիհոտհկ տղզվ վղմովտոլԵ դոհոդ զժզ 'ողոող :1 ցտհտծցոսոդԵ 3ս իսփոչ դոսԵ -ոլզիտստ մկմոձցտվոհ ըտղ մղմոծոսո ծգսմ -Հոտվա-յ:ոմի վմզդնսծղդւս տյսոոկղզմօմոմ դոժ '"մօտծ 1 ըոսցկդմ տոշչ վղզիտ մոմտոտոտրղզոտվ -ս '6վմդոմնտտմո Ղ 6վմռոմնմզդ դրո վօցոծ զ Ժտղզո մմղկմով մօմոմոդզըոո մդլս(81սմտի Ադյս(Թսմդոց վմս 'Վ դմով «դռողոծտիդ» օտիսկ -ոսոկ մս 'զ ըյսնդո «մցսդող վղմով վվոբոոլյ» ողոորո որ :1 մցոջ Ղ մտնմոդո տովո| մղմտվ վովոն(տ մորով վմզդմվդտտդմնսծղդւս տտսքոկ :իստոմսկ դոսեծտետիդ վնմսզիտպվ դոտկոնսս -ոխո -ղ մօտծ վմս տոմ 'ԱԺվօմողկ դժցվոքտ 'իսկոդոնդ տզիտդւսնմո 1զիոս վնմիսնսք հոմտոով -ո 'նտիր 1զդծոմօմոմ մմղկմով տՀշգքոմվգո լ նսմոկ ծղտովոդծտմղժ մդյս(սմտիոսող ցզդվյկ ողոչցվ դդս(ԹյսԱռտիոսողզժ '1 ը՛սօյսյԱՂի մդղս(ք -սողտ 3վմ տոՀ մմզդուսնոիտնո դտկտողտդտ մս ոզո ծվկոկոտդորոք մմցդմտկ վվորույ չտզվ վմզցտղհկտոզտ -Ս(ո 'ցզցմսԵկ դս(81սդոհոտդմդվ ոտ դզժնոծ օտիկմոծոստ ծվըոնսկ ծ6վկմով -ոտմոկ հվնմտը մոռտվ 1սմպզփտոյսո| վվոռոլյ յս վձմսծ ոտեդտ դվձոսո վդյս մզդդյս/ Ամս 'դ1ս(Թյսոզտ դստմոիո 3վ24'սձմղիվձմզԻ :վցդծտծոստ -ԺղսմդովնդԱ տչ '

մս 'Վ ցտկոդտիով

/4ՍՐ/ՉՈԾ ՎՏՈՌոԶ ՁՔ/ԷՈՉ

ԻԶ մՈՋԻՈՇՍՈՒ ՇՍՈՒՌՈՏՈՈ/ՉՈ

ԴԸ

ԲՆԱԿԱՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ ԵՎ ԱՐՏԱԴՐԱՍԻՋՈՑՆԵՐԸ

րակրկիտ պետական պլանավորման ու բաշխման հետնանք են: Իհարկե, ո՛չ: Շուկայական

դրան հասնելու միակ խելացի ճանապարհը նա

ության

հող/աշխատանք արդյունավետ համակցություններ: Այդ պատճառով Ամերիկայում հողի աճուր-

է,

գինը ցածր ՝

իսկ

աշխատանքի աճուրդա-

ձգտելով Իրանը ԱԱ

փոխարինում հողով: Հոնկոնգում, ընդհակառակը,հողի բարձր գինը հանգեցնում է նրան, որ հողն ավելի շուտ է արդյունաբերության, քան հողատար գյուղատնտեսության համար: Ամփոփելով` կարող ենք ասել. Գները ծառայում են որպես սակավության ցուցիչ. դրանք արտադրողներին ազդանշանում են տարբեր ներդրանքների հարաբերական սակավության մասին` այդպիսով արտադրողներին օգնելով ընտրելու ներդրանքների մի այնպիսի համակցություն, որն առավելագույնս համապատասխանի հասարակությանունեցած գործոնների պաշարներին: աշխատանքը

համակցության,

գտագործվում

որը սաոսանաւիակ

նան

մյուս բոլոր

անասունների սա

լամիտ

հանգեցնու

ողբերգության. օգտվելու ազատությունը ի վերջո կործանում է

րին":

քի

հողից օգտվող

աո

ԲինիԻարձր: իաիաժն ազա. ամերբնացի ային

հա-

ԱԱ ԱՐ աանամը ավրաանելր մորթը ա եր Խնամիմ հովիվները: Արդյունքում գլխաքանակն էմիլենոլորՍերո որնահմանու տում, է: Հեսց էլ ընդհանուր սեփականությանհողերից

են ապահովու անն

Կան

բոլո-

Սրանով Հարդինը մի կարնոր միտք է արտահայտում. եթե սակավ ապրանքի դիմաց վարձավճար չի գանձվում, ապա կարող է տեղի ունենալ ռեսուրսների խիստ սխալ տեղաբաշխում կամ նույնիսկ անխնա օգտագործում: Վերոհիշյաւ օրինակում վարձավճար չէր գանձվում ընդհանուր սեփականության հողի վրա իրենց անասուններն արածեցնող հովիվներից: Սա հանգեցրեց հողի ուժասպառման ն բերքատվության խիստ անկման: Դիտարկենք նս մի քանի օրի-

նակներ.

Օվկիանոսները բաց են բոլորի համար: Այդ պատճառով ամեն մեկը ձուկ է որսում Ա չարաշահում ձկնորսությունը: Կետերի գոյությունը վտանգի է ենթարկված, ն շատ լճերի ու ծովեԸՆԴՀԱՆՈՒՐՍԵՓԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ րի պաշարները սպառված են: Առանց համապատասխանձկնաքանակի անհնար են ձկան վտառների բազմանալն ու գոյությունը: Ձկան Սակավ ռեսուրսների վրա դրվող վարձավճարնեռեսուրսները ավելի լավ կօգտագործվեն, եթե րը տնտեսությանն օգնում են արդյունավետ օգԴա ավեձկնորսներից տագործելու իր ռեսուրսները: Այս տեսակետը ալի լավ կլինի ն՛ սպառողների, ն՛ ձկնորսության ռանձնահատուկ կարնորությամբ կիրառելի է ճյուղի աշխատողներիհամար: շրջակա միջավայրինառնչվող կենսական հարցերի նկատմամբ: զգալիմասը Չվերթերի գագաթնաժամերին շատ օդանառեսուրսների Բնական վակայաններ աշխատում են խիստ ծանրաորնէ մեկի սեփականությունը չէ: Դրանք ոնդոաբեռնված` ինքնաթիռները հաճախ ստիպված ճուր սեփականության ռեսուրսներ են,ինչպես, օեն լինում հերթ կանգնել վազքուղիներում Նոր Անգլիայի գյուղերի ընդհանուր սեւիարինակ՝ կամ պտույտներ գործել օդում` սպասելով կանության հողատարածքներնէին: Ինչպես պերվայրէջքի: Մի շարք տնտեսագետներ, այդ ճախոս նկարագրել է նշանավոր կենսաբան Գաթվում Ալֆրեդ Քանը, առաջարկել են չվերթերետ Հարդինը, ընդհանուր սեփականության հորի գագաթնաժամերին սահմանել «ծանրաղատարածքիորպես արոտավայր չափից ավելի բեռնվածության վճարներ», որոնք կօգնեն օգտագործումըհանգեցնումէ ողբերգական ելքի. ճիշտ տեղաբաշխելու օդանավակայանիվազՊատկերացրեք բոլորի համար բաց մի արոտավայր: քուղինեի սակավ ռեսուրսները: Դրա է հետնանքով չվերթերի գագաթնաժամերին .

ՈՂԲԵՐԳՈՒԹՅՈՒՆԸ

վարձավճար գանձվի:

Հտ Էորքան Յուրաքանչյուր հովիվ ականուինքնաթիռի տոմսիգինըկբարձրանար, մարդկանց մի մասին կստիպեր փոխել իր որ որ հետանի չիանենում, քանի ադերաաները թռիչքի ժամանակը: բիշի արոտավայրերիապօրինիօգտագործումը հիշատ անասուն ան հո

արաժօեցնել ընդոանուր Դարեր շարունակ

ա:

սետականութ-

սա

ոլ

որը

ու

Կանդություններըանասունների գլխաքանակը պահում են հողի արոտավայր ծառայելու հնարավոր կա՞ողությունիցշատ ցածր: Բայց ի վերջո գալիս է հա--Դւցման ժամը: Յուրաքանչյուր հովիվ ձգտում է առա.Վելագույնիհասցնել իր անձնական օգուտը, իսկ

Թ------.----"`

Այս փոքրինչ պարզեցված վերապատումը վերցված է հետնյալ աշխատությունից.Շոոծն Էռոժո, «Լհ» 1ոցօժ)/ օք էծ ՇօորօՈՏտ», ՏՕ/ԹՈՇ6 (Ս66. 13,1968):

ԱքյսօմսծԵոտԵօ տդոյկտ դոթԹյսդտկոփղո մյսդովնդմ սյզդծզԵ -տիդ ովլտտ ցռզ 1Ոսժ Ամզ1(ոժ դտրդ 'իվդրոդզըտ Հմսդո 'մտքբով Հս1զջդտԵմմզդմոջիոցմսռի դոո| -ոտտոհտբտվ դտքտսիտկտո ցք մզդրեվդտոլ -ղը Սոլ Ատտող ողսզն Ժցտմո տզիոզըյ):մմզդոմյսո դվլտիսց յՀս1զմսիտեմոհ տմի դո(ժսմսիոս դսնը 002 Ղչդվը ճվմզփո ճռզմվ ովյտտ 1 1Ոսժ -ղս

-զվ

Ղ 3 մմղզտվմղդոսդտվկիօ ոոտղվտմսյսդ:ժը մս 4Ս :ԱՎղսկոՀմվ զսմղՂդճոտվ վդոսԵծոյզիոստ վդվ) օտիսԵմեովոՀ Ամս 'մզտոդտկոփզո դզդոս մմզդ -ոմղսոզս ցո Թւսցոտկոփզոմշւսդովնդմոլող :սոջտոհո մյսդովնդմ յս

ոո տամիոամոի Լավ Սարեն

.յղ

-զս

վոս

դդս(ժսնտկտճտմ

իտկտո ուղ «ցո

վմոջիտցստի

մզցմոցիոքմտի

:ըոս

1սյվ

Օվմզդմկմզ Ամվետդրոցորով դվրտիսՕ :մժմոոսի չիսզցտքվտո «մոքիտցմտի դո(ժսի -տմվ վմղդուս(սկմոդսզթ Հազտզդ մրտտիտճվք -ոհտո» ոտմիվմզգոմսոզս դոքժսդտղտփզո մ՛սդ տկտճմչ Ամղդդսփոծժդվճզկտփտոդտրվտո մմզց -տպնդմ 1զգճզետիդ լ փզստղ մղտդտժ վմզդկոն -քյսմսիռԵմոող նսկովոմզի մբյստստնտ վմճՂվն -եծտ դվմտտմո գտնող :ըոսդստն զ ստքտո վմզդ -Օ :վմգմզտ մսիտդոտբճզդօդով մոտը օգը վմզն -կոնետ դվմոտմո մսզմտղ ոտքով մըյսօմսծտտ -սպ ըյսրովեդր մուսթմոՀչ դտրտոխոտկդոծ օւսմ .-Եօ վմզգոմյսոզս նսճտովնդտվ դոս(Թսդողտփզո -տն նմսմզժսցոռՏ :լ քյսիոյսփ մոմտդտջվտոտ մղսցովնդմ մս 'ովտտ դզ Ճոստ մմզդըյսկմոտտվն Աժդղսըմղմոմզի ցտնզ մոտրտտկդ վմզգոտսո մվնոշՀյ :ըսռիԵ ո թ« վմստով դոսո Ժդզկմոդդծղ -դս ռտ(4սցտկտփղո մսդտվնդմ ցլտհտր «քհ գոտրոմդտը վզիտՂուսդիծ լլ վմստով| Ժդզ 1զո -տաոտտկցտծ մրա Թսդոտկտփղո մսցովն ոց -վնդով ցզնմո Ձգզն դվմս 'ըյսողզտդտոխոոտ դվմտտ -Ատ (դոբսոփո բող) դո(ժսմնոտմո ոողմ ցն չԱմզգոտսո -ծտ վտտտմտ դզ ուսիչսկ Յդտմն :ըւսցնղտո դղ մորով վմզդրոնգտ ուսը դոԹյսկոմոո զս դտքմսցոտոկոտոփղո մղզժովոց մսդովնդմ յզցմսետտեօ -ոպ մմզտղդտտմո մզդդռսփոժըտհ մձմզիշ 'մդոյս( վմօջովյտտ դզ 1Ոսժ ոլտքով մմզդդյսսդտոշվ տոտ մըւսքմսետտեօ վմզդչվիշտվ տոտ լ հզո -ԺոսոմսդդՇ:ցտմ մյսցովնդմ վը դզդւս դմզդղտռվմ -օ Ժզմղ որո մս 'Ժզմցմոոն մս վցոժ :մտրով տմզփոչ մդվքոմ մսԹդտժ դյս(ժսմնոոՀլ :մգ7/յոն -ետ -ոմսք Հս1տոմս հյսօ փզիտ 6վփո: բո ստղցսզմ մտտմտ ցտլասցտդափղո մսցովնըց -ոմդոց մմզդվմոոտդոք 'ցորտստնո վգվ) օտի չԱդվԵե -Անտնգտ 3վիշոտվտմի վնսօոտժմոհկըող վրողզմ մօմոմ -ոդզըոտ սմղզմտջի դղ տոոմտոհ -ղՂըստիոտ 'վղոտիսնսո| դտրտզդոտմո մսԹդտժտմ մորով Հաք մս Ղզցճոմզկտոփ Ձզ ն սմոկ Հսանմը Դզտոդ «սայղտղցտտմտ նվոժօկմղ վմբցօ ոտ վշսփ Ասիոդյւսժ ոտդդստ վը դզըտ Ժդսմս 'մորով վմ հդոժ ճդտծտփո: դզ նսմող մուսօդոծ վմզդմոռ -իոցմռի Ղ մդյս(ժյսնսկով դտոցմսետտեօծդոմն .-ղզդդղս(ժսղվմտդսզց դէտ1զսոտոոմզիմըյսօմսԵ մս -ոտեօ ովդվձմզի | մսիտմոդվ իսլզօցոծ մոռ Վ Օտ դստքտտհո նմսմկմզ դտրվտշոտմոչ -իտջմտի ճորվն սյզիտեօ ճվմրտիոծվը ոկ վմղդոմյսողս դո(Թւսդտկոտփզոմյսդովնդշ) -ոճմշ :մտրով վմցոտոռլ|շո ս վմզցճսձվոոմ տղդճմզի տմի ճդզմվ դզժ օտիովտո Ամմզժովլոջց օտիտոտկ -նտտմտո իտկոո դռզ ըւսմտՋի ոզոչդվ 'ողոդրո դզմտքջի վտվոչ 1սչցվ մորով դորցմսեոտ տզվ ոմն զժղ 'մմ/ոիտճվը տկոճմշ դղ ուստտնոտ -Եծօ վմձ յս վնօ մմսժտը մմզդդւսԹւսկմոգսզջ ռղմստտետ ոլոջով կվնմտը իսսոջտոտոտկով ն :44 մդվկղը յս բւսցոտկոմվԱմնսվնսստկփտտո ՂԺ 'քսետց լ ծմու մորով վմզգդսփոծժ1ղօ դվմդգոը :դտրդսգմոմդոցմղԵ վմզդվնասամրոը -մսծտտեօ յսյզմտջի օստի Հղմս ճդոսո 1 վլզմ -ոհ մմս 'ցս(սդոկտփզղո մյսդովնդմ ոզիոմս Խոդվմօ զ ըւսդճղեդոտվԱմս 'Ամզդծ վմզցդոմսո -զս նո 1զդծզծվ դզ ըւսշսմս դրզմմղ Ամզդդյսմ դդ ըսկմտտվն մմյսձ յս դնօ մյսժոր ԺցոմՂ :մԱմսձ յս ցնօ ըյստստնտ իսմզդդսփոձ -սմտիտսոդկ նսդվմօդտ մզդվնոսԱճյս Ազցվմտո ճդզմվ դղՂ ոիլտքտպմմղդդտրողկոմտկղյվՂ մմ :մզդմտջիտցմտի դտոլոտտտոտրով ուսմժտիով ոո ըւսդորվտո վ մսյս 'մոմողտղվ -զցդոտմոցմսԵնսմնտտմո մզժյսէ0 դտհկոտվովց -

-տցտգ

/ՍՈ/ՉՈԾ

ՎՏՈՌոՑ ԺՔԱԷՈՉ ԻՉ մՈԶԻՌՈՇՍՈՒՇՍՈՒՈՏՈՐ/Չ)

ՀՈԴԲ ԲՆԱԿԱՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸԵՎ ԱՐՏԱԴՐԱՍԻՋՈՑՆԵՐԸ

բ. ԱՐՏԱԴՐԱՄԻՋՈՑՆԵՐԸ,

ՇԱՀԸ ԵՎ

ՇԱՎՈՒՅԹԸ

Եթե ուզում եք ձեր գաթան ն՛ պահպանել, ն' ուտել, փոխ տվեք շահով:

Անհայտհեղինակ լության են տրվում սեփականատերերի կողմից: Արտադրամիջոցներիցժամանակավորապեսօգտվելու համար կատարվող վճարումը կոչվում է Տնտեսագիտականվերլուծությունը արտադրութէ յան գործոնները ավանդաբարբաժանում է երեք 29 տիկին Տնատերը արծավճար: Օրինակ՝ կարող իր բնակարանը մեկ տարով վարձով տալ որնէ դասի` հող, աշխատանք ն արտադրամիջոցներ: ուսանողի` ստանալով ամսական 300 դոլար Առաջին երկուսը կոչվում են արտադրության ավարձավճար: ռաջնային կամ նախնական գործոններ, որոնք առկա են մինչն արտադրությունը:Նրանց վրա ավելացվում է արտադրության արտադրվածգորԱՐՏԱԴՐԱԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻՀԱՏՈՒՅՑԱԴՐՈՒՅՔ ծոնը, այն է՝ արտադրամիջոցներըկամ արտադՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

րաապրանքները: Արտադրամիջոցները բաղկացած

են

ար-

տադրված այն տնական ապրանքներից, որոնք իրենց հերթին ներդրանք են հետագա արտադրության համար: Որոշ արտադրաապրանքներ ընդամենը մի քանի տարվա կյանք ունեն, մինչդեռ մյուսները կարող են պահպանվել մեկ դար կամ ավելի: Սակայն արտադրաապրանքիէական այն է, որ դա միաժամանակ ն հատկությունն ներդրանք է, ն՛ արտադրանք: Գոյություն ունի արտադրապպրանքների երեքկարնոր խումբ` շինություններ (օրինակ՝ գործարաններ ն տներ), սարքավորումներ (սպառողական տնական ապրանքներ, ինչպիսիք են ավտոմեքենաները, ե արտադրական տնական սարՔավորումներ, ինչպիսիք են հաստոցները) նպաչարներ (օրինակ` գործարկուի աճուրդային ամբաքանակումներառվածավտոմեքենաները):

ԱՐՏԱԴՐԱԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻՎԱՐՁԱՎՃԱՐ

«Դտադրաապրանքներըգնվում ու վաճառվում դրանց շուկայում: Օրինակ` ԱյԲիէմ-ը համաւ«արգիչներ է վաճառում ձեռնարկություններին: -.վ համակարգիչներըձեռնարկություններին օգ-՞.8 են բարելավելու աշխատավարձի իրենց հաչակարգի կամ արտադրության կառավարման Հե

-«՞դյունավետությունը:

Արտադրաապրանքների մեծ մասը օգտածող ձեռնարկության սեփականությունն է: պայն որոշ արտադրաապրանքներվարձակա-

Յուրաքանչյուր տնտեսության, գործարարության կամ տնային տնտեսության ամենակարնոր խնդիրներից մեկը իր արտադրամիջոցներիտեղաբաշխումն է հնարավոր ներդրումների միջն: Արդյոք երկիրը պետք է ներդրում կատարի պողպատաձուլարանների՞, թե՞ համակարգիչների մեջ: Արդյոք ԱյԲիէմ-ը պետք է միկրոհամակարգիչների նոր գործարա՞ն կառուցի, թե՞ ավելացնի խոշոր համակարգիչների արտադրության կարողությունը: Որպեսզի Գոմեսի ընտանեկան ագարակը բարելավի իր հաշվեկշիռը, որտե՞ղ պետք է ներդրի իր դրամական միջոցները. ո՞րը գնի ԱյԲիէմ-ի՞ անհատականհամակարգիչը, Ափլի՞,թե՞ լիդինգ էդջի: Այս բոլոր հարցերը կապված են ծախքատար ներդրումների հետ, որոնց նպատակն է փողը ներդրել այսօր` ապագայում հատույց ստանալու ակնկալիքով: Լավագույն ներդրումը որոշելու համար անհրաժեշտ է ինչ-որ ձնով չափել արտադրամիջոցների բերած եկամուտը կամ հատույցը: Կարնոր չափումներից է արտադրամիջոցների հատույէ տալիս ներդրված արորը ցույց ցադրույքը, դոլարի տարետադրամիջոցների յուրաքանչյուր կան զուտ հատույցը` արտահայտված դոլարով: Դիտարկենք, վարձով ավտոմեքենաներ տվող ընկերության օրինակը: «Անճոռնի բադիկ» վարձակալական ընկերությունը օգտագործված «Ֆորդը» գնում է 10.000 դոլարով ն վարձով տալիս տարեկան 2.500 դոլարով: Բոլոր ծախքերը (խնամքի, ապահովագրության,արժենվազման ն այլն) հաշվարկելուց հետո ն ավտոմեքենաների

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁՎԱՐՁԱՎՃԱՐԵՎ ՇԱՀՈՒՅԹ ԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՄ

գների փոփոխությունները պնտեսելով` «Անճոռ նի բադիկը» ստանում է տարեկան 1.200 դոլար զուտ վարձավճարշ: Այդ դեպքում ասում են, որ «Ֆորդի» հատույցադրույքը տարեկան 12 տոկոս է (ՀՖ1.200 / Ֆ10.000): Ուշադրություն դարձրեք նան, որ հատույցադրույքը պարզապես թիվ է՝ հաշվարկված միավոր ժամանակահատվածի համար: Այսինքն` որնէ ժամանակահատվածում նրա չափման միավորը դոլար/դոլար է, ն այդ պատճառով սովորաբար հաշվարկվում է որպես տարեկան տոկոս: Ենթադրենք` դիտարկում եք ներդրման մի քանի տարբերակներ` վարձով տրվող ավտոմեքենաներ, նավթահորեր, բնակարաններ, կրթություն ն այլն: Ձեր ֆինանսական խորհրդատուները տեղեկացնում են, որ դուք բավականաչափփող չունեք ամենուրեք ներդրումներ կատարելու համար: Այդ դեպքում ինչպե՞ս կարող եք որոշել, թե որ ներդրումն արժե կատարել: Օգտակար մոտեցումներից մեկը արտադրամիջոցների հատույցադրույքների համեմատումն է տարբեր ներդրումների համար: Յուրաքանչյուր ներդրման համար հաշվում եք հիմնական ապրանքի դոլարով արտահայտված ծախքը: Այնուհետն գնահատում եք տվյալ միջոցից ստացվելիք տարեկան մուտքը կամ վարձավճարը` արտահայտված դոլարով: Տարեկան վարձավճարի ն դոլարով արտահայտված ծախքի հարաբերությունը արտադրամիջոցի հատույցադրույքն է ն ցույց է տալիս, թե ներդրված ամեն մի դոլարը տարեկան որքան եկամուտ է բերում: Յատույցա-դրույքի չափողականությունն Է տարեկան վաստակած դոլար/ներդրվածդոլար: Արտադրամիջոցներիհատույցադրույքը ներդրված արտադրամիջոցների մեկ դոլարի տարեկան զուտ հատույցն է (վարձավճարից հանած ծախքերը): Դա պարզապես թիվ է տարեկան տո-

նոնս-

Գինու, ծառերի ն հորատիչների մասին: Ստորե բերված են ներդրումների հատույցադրույքների մի քանի օրինակներ. Խաղողի հյութը ես գնում եմ 10 դոլարով ն »

»-

Սոճի տնկելու համար աշխատանքի վրա ծախսում եմ 100 դոլար: 25 տարի հետո ծառը վաճառվում է 430 դոլարով: Այս ներդրման դեպքում արտադրամիջոցների հատույցադրույքը քառորդ դարում 330 տոկոս է: Դժվար չէ հաշվել, որ դա համարժեք է տարեկան 6 տոկոս հատույցին: 20.000 դոլարով գնում եմ նավթահորատիչ սարքավորում: Տասը տարի շարունակ նա բերում է տարեկան 30.000 դոլար վարձավճար, սակայն ես ինձ վրա եմ վերցնում նան վառելիքի, ապահովագրության ն արժենվազման տարեկան26.000 դոլարի ծախսը: Ինչի՞ է հավասար հորատիչի հատույցադրույքը: Դա Օույնն է, ինչ որ տասը տարի շարունակ տարեկան 4.000 դոլար հատույց բերող 20.000 դոլար ներդրման` տոկոսով արտահայտված տարեկան եկամուտը: Շահի հաշվարկի աղյուսակներից գտնում ենք, որ հորատիչից ստացվող եկամուտը տարեկան 15 տոկոս է:

Շահույթը

ներդրման հատույզադրույքը 81530տարեկան տոկոս :

այլ

ծա

ան,

ապա

այս

է:

Արժենվազումըհիմնական ապրանքի արժեքի կորստի դոլարային գնահատումն է՝ կապված որոշակի Ժաճանաայդ ապրանքիհնանալու կամ մաշվածքի

կահատվածում

արտադրամիջոցների

հա-

ների հատույցը ամերիկյան տնտեսության մեջ: Սովորաբար, եթե ընկերությունները արտադրամիջոցների տերն են, ապա հատույցը մտնում է գործարարության շահույթի մեջ: Շահույթը մնացորդային եկամուտ է, որը հավասար է ընդհպնուր հասույթի ն ընդհանուր ծախքի տարբերությանը: Եթե դուք ընկերության արտադրամիջոցների փա.յատերեք, ապա հատույցը տվյալ ձեռնարկության ողջ շահույթի ձեր բաժինն է: Թեպետ այս տիպի հատույցն ունի այլ անվանում (շահույթ) ն ավելի մեծ ռիսկ է պահանջում, քան շատ այլ ներդրումներ, այնուամենայնիվ, դա արտադրամիջոցների հատույց է ն ունի չափողականություն՝ տարեկան վաստակած դոլար/ներդրված դոլար: Միացյալ Նահանգների տնտեսությունում գործարարության շահույթն այսօր կազմում է արտադրամիջոցների հատույցի մեծ մասը: Այս գլխի վերջում մենք կշարունակենք շահույթի էության քննարկումը:

որմեկ հետո տարի դոլարով, վաճառում կաճ ս

որպես

Որտե՞ղպետք է փնտրել արտադրամիջոցտույց:

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՈՒՆԵՑՎԱԾՔԸ ԵՎ

ՇԱՂԱԴՐՈՒՅ

Մինչն այժմ մենք դիտարկում էինք արտադրաապրանքները, օրինակ` ավտոմեքենաները:Բայց որտեղի՞ց են առաջանում արտադրամիջոցների գոյացման համար անհրաժեշտ ռեսուրսները: Ինչ-որ մեկը պետք է դրամական միջոցներ ա-

ՀՈՂԸ ԲՆԱԿԱՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸԵՎ ԱՐՏԱԴՐԱՍԻՋՈՑՆԵՐԸ

ռանձնացնի` /սնայելոմ կամ ընթացիկ սպառումից ձեռնպահ մնալով, որպեսզի այդպիսի միջոց. ներ ապահովվեն արտադրաապրանքներգնելու համար: ժամանակակից շուկայական տնտեսության մեջ, ինչպիսին գոյություն ունի Միացյալ Նահանգներում, տնային տնտեսությունները ն ձեռնարկությունները իրենց դրամական միջոցները ուղղում են արտադրաապրանքներիձեռքբերմանը` փողը զանազան ֆինանսական ունեցվածքի մեջ ներդրելով: Մարդիկ գնում են պարտատոմսեր ն բաժնետոմսեր, փող են ներդրում խնայո ղական հաշիվների ն կենսաթոշակայինհիմնադրամների մեջ: Այս բոլորը հենց այն «փոխադրամիջոցներն» են, որոնք դրամական միջոցները խնայողներից հասցնում են ներդրողներին, իսկ սրանք էլ փաստորեն արտադրաապրանքների գնողներն են: Մարդիկ խնայում են հատույց ստանալու Դա շահադրույքն է, այլ կերպ աակնկալիքով: սած` դրամական միջոցների ֆինանսական հատույցը կամ փոխ տրված դրամական միջոցների տարեկան հատույցը: Այն եկամուտը, որ ստանում եք փողը առնտրային դրամատանը որպես ժամկետավոր ավանդ ներդրելիս, շահի օրինակ է: Եթե 1990-ական թվականների սկզբին գոյութ. յուն ունեցող տարեկան 8 տոկոս շահադրույքի դեպքում դուք 1992-ի հունվարի 1-ին ավանդ դնեիք 1000 դոլար, ապա 1993-ի հունվարի 1-ին կունենայիք 1.080 դոլար: Շահադրույքը սովորաբար սահմանվում է որպես տարեկան , տոկոս: Սա նշանակում է. որ շահն այդ դրույքով կվճարվեր, եթե գումարը պարտքով վերցված լիներ ամբողջ տարվա համար: Ավելի կարճ կամ երկար ժամկետների համար շահավճարը որոշվում է համամասնորեն: ունենշահադրույքների զանազան տեսակներ: Կախված փոխառության կամ պարտատոմսի ժամկետի տնողությունից, գոյություն ունեն երկարաժամկետ ն կարճաժամկետ շահադրույքներ, կան հաստատագրվածշահադրույքով փոխառություններ ն փոփոխական շահադրույքով փոխառություններ: Շահադրույքներ են սահմանվում ն՛ գերապահուվպարտատոմսերի (ինչպես Միացյալ Նահանգների կառավարության արժեթղթերը),ն՛ մեծ ռիսկ պահանջող «թափոն» պարտատոմսերիհամար: Ամփոփելով կարող ենք ասել. Տնային տնտեսությունները ն մյուս խնայողները ֆինանսական ռեսուրսներ կամ դրամական միջոցներ են ապահովում Արանց համար, ովքեր ցանկանում են արտադրաապրանքներգնել-Շա-

Գոյություն

26)

..Քադրույքնայն գինն է, որ դրամատունը կամ ֆի.ՃԶանսական միջնորդները փոխատուին վճարում ճն նրա փողը որոշ ժամանակով օգտագործելու համար. շահադրույքը սահմանվումէ որպես որոշար տոկոսով տարեկան եկամուտ: չ-

ՈՒՆԵՑՎԱԾՔԻ

ԸՆԹԱՑԻԿ

ԱՐԺԵՔ

Հիմնական ապրանքներն այնպիսի տնական միջոցներ են, որոնք ժամանակի ընթացքում անընդհատ բերում են վարձավճարներին եկամուտների հոսք: Իր բնակարաններըվարձով տվող սեվիականատերը շենքի գոյության ընթացքում բնակվարձ կստանա այնպես, ինչպես այգետերն է ամեն տարի միրգ ստանում իր ծառերից: Ենթադրենք՝դուք հոգնում եք շենքը խնամելուց ն որոշում եք այն վաճառել: Շենքի գինը ճշտորեն սահմանելու համար դուք այսօր պետք է որոշեք ապագա եկամտի ամբողջ հոսքի արժեքը: Եկամտի այդ հոսքի արժեքը կոչվում է արտադ.րամիջոցներիունեցվածքի ընթացիկ արժեք: ՌՒնեցվածքի ընթացիկ արժեքը հաշվելու հար սյետքէ որոշվի, թե ընթացիկ շահադրույջու այսօր որքան փող է անհրաժեշտ ներդրել այյ ունեցվածքի ապագա եկամտի հոսքը ստա.շայու համար: Նախ՝ դիտարկենք մի պարզ օրինակ: Ենթադենք՝ ձեզ առաջարկում են գնել մի շիշ գինի, որի հասունացումը ավարտվելու է 1 տարի հետո, ն այդ ժամանակ այն կվաճառվի 11 դոլարով: Ենթադրենք՝ շուկայական շահադրույքը տարեկան 10 տոկոս է: Այդ դեպքում ինչի՞ է հավասար գիլոլ ընթացիկ արժեքը, այսինքն` դրա համար այսօր ինչքա՞ն պետք է վճարել: Պետք է վճարել ուղիղ 10 դոլար, որովհետն ներդրման այսօրվա ց տոկոս շուկայական շահադրույքի պայմաններում 1 տարի հետո այն կարժենա 11 դոլար: Այսպիսով, հաջորդ տարի 11 դոլար արժեցող գինին

ժե 10 այսօ յսօր աար

դոլար: դոլար:

ՀԱՎԵՐԺԱՄԻՋՈՑՆԵՐ

ԸՆԹԱՑԻԿ ԱՐԺԵՔԸ

Ընթացիկ արժեքը հաշվելու առաջին եղանակը լուսաբանելու համար դիտարկենք հավերժամիջոցը: Սա սահմանվում է որպես այնպիսի միջոց, որը, ինչպես հողը, հավերժ պահպանվում է ն ամեն տարի Ե դոլար եկամուտ բերում: Մենք ցանկանում ենք գտնել ընթացիկ արժեքը (Այ, եթե շահադրույքը տարեկան Շ տոկոս է, իսկ ընթա-

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁ ՎԱՐՁԱՎՃԱՐԵՎ ՇԱՅՈՒՅՅՑԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՄ

ցիկ արժեք ասելով հասկացվում է այն գումարը, որ ներդրվելէ այսօր ն բերելու է տարեկան Ե դու լար եկամուտ: Սա պարզապես որոշվում է հետնյալ բանաձնով. Ն

ՖԵ

ՄՇ որտեղ Ա

հողի ընթացիկ արժեք մշտական տարեկանեկամուտներ Շ Հ շահադրույք` տրված տասնորդական կոտորակներով (օրինակ` 0,5 կամ 5/100 կամ տարեկան 5 տոկոս): Սա ցույց է տալիս, որ եթե շահադրույքը մնում է տարեկան 5 տոկոս, ապա եկամտի անընդհատ հոսք բերող միջոցը կվաճառվի այնպիսի գնով, որը 20 (Հ1:5/100) անգամ մեծ է տարեկանեկամտի մեծությունից: Այս դեպքում`ինչի՞ է հավասար տարեկան 100 դոլար բերող հավերժամիջոցի ըն թացիկ արժեքը: 5 տոկոս շահադրույքի դեպքում այդ արժեքը կլինի Ֆ2.000 (-Ֆ100/0,05): Հ

ՏԵ

ԸՆԹԱՑԻԿ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ԱՐԺԵՔԻ

ԲԱՆԱՁԵՎԸ

Հավերժամիջոցների պարզ դեպքին ծանոթանալուց հետո անցնենք ընդհանուր դեպքին, երբ ընթացիկ արժեքը դիտարկվում է այնպիսի միջոցների համար, որոնց եկամտի հոսքը ժամանակի ընթացքում փոփոխվումէ: Ընթացիկ արժեքին վերաբերող հիշարժան կարնոր հանգամանքն այն է, որ ապագա վճարումները ավելի փոքր արժեք ունեն, քան ընթացիկ վճարումները, հետնաբար` ներկա արժեքի համեմատությամբ դրանք զեղչված են: Ապագա վճարումները զեղչված են, որովհետն շահադրույքի դրական լինելուց հետեվում է, որ այսօրվա դոլարները ապագայում դոլարային առումով կաճեն: Ուստի ապագա վճարումները այժմ ավելի փոքր արժեք ունեն ճիշտ այնպես, ինչպես հեռու առարկաները ավելի փոքր են երնում, քան մոտիկները: Շահադրույքը նման կրճատում է մտցնում նան ժամանակային հեռանկարի մեց: Եթե ես նույնիսկ իմանայի, որ սրանից 999 տարի հետո դուք իմ ժառանգներին կվճարեք մեկ միլիոն դոլար, իմ կողմից հիմարություն կլիներ այսօր ձեզ տալ նույնիսկ 1 ցենտ: Որպեսզի պարզ լինի, թե ինչու, եկեք դիտարկենքզեղչման թվաբանությունը: Ընթացիկ արժեքի ընդհանուր կանոնը հետեյալն է. սրանից է տարի հետո վճարման ենջակա

1 դոլարի այսօրվա արժեքը հաշվելու համար պետք է որոշել, թե բարդ շահի դեպքում որքան գումար պետք է ներդրել այսօր, որպեսզի է տարի հետո այն դառնա 1 դոլար: Գիտենք, որ տարեկան 6 տոկոս բարդ շահի դեպքում ցանկացած դրամագլուխ է տարում աճում է (1:Ւ0,06): անգամ: Վետնաբար,ընթացիկ արժեքը ստանալու համար պարզապես անհրաժեշտ է հաշվել նշված արտահայտության հակադարձը. է տարի հետո վճարման ենթակա 1 դոլարի ընթացիկ արժեքն է .Ֆ1/(140,06)'Եթե շահադրույքը լիներ 8 տոկոս, այս արտահայտության մեջ 0,06-ը պարզապես կփոխարինեինք0,08-ով: Ընդհանրապես որնէ միջոցից ստացվող եկամտի հոսքը բաղկացածէ մի քանի անդամնեՈից: Ընթացիկ արժեքի հաշվարկի մեջ յուրա.Քանչյուր դոլար պետք է հաշվարկվի մյուսներից անկախ: Նախ՝ գնահատում եք ապագա եկամտի հոսքի յուրաքանչյուր բաղադրիչի ընթացիկ արժեքը` կատարելով վճարման ժամկետին համապատասխանող զեղչումը: Այնուհետնե պարզապես իրար եք գումարում ստացված առանձին անդամների ընթացիկ արժեքները: Այս գումարն էլ հենց կտա տվյալ միջոցի ընթացիկ արժեքը: Ընթացիկ արժեքի ճշգրիտ բանաձնն է.

Ել

Ա-

1թՇ

Եշ

(402

Ի"

«Ւ

ել

046)

Գ-չո

Այս հավասարության մեջ Շ-ն որնէ ժամանակաշրջանում առկա շուկայական շահադրույքն է (են.թադրվումէ` հաստատուն): Եյ-ը առաջին ժամանակաշրջանի զուտ եկամուտն է (դրական կամ բացասական), Եշր՝` 2-րդ ժամանակաշրջանի զուտ եկամուտը, Եւ-ն՝ Էրդ ժամանակաշրջանի զուտ եկամուտը ն այլն: Վճարումների (ել, Եշ, ....Եւ...) հոսքը ըստ տվյալ բանաձնի կտա Ա ընթացիկ արժեքը: Օրինակ` ենթադրենք,թե շահադրույքը տարեկան 10 տոկոս է, հաջորդ տարում սպասվող ե.,կամուտը100 դոլար ն 3 տարի հետո սպասվող եկամուտը` 470 դոլար: Այս հոսքի ընթացիկ արժեքն է. ս

(1.19) անի

444.03 '

12-3 նկարը ցույց է տալիս ընթացիկ արժեքի գծագրային հաշվարկը այն մեքենայի համար, որ 20 տարի շարունակ բերում է տարեկան 100 դոլար կայուն զուտ վարձավճար ն վերջում որպես

7ՈԴՈ ԲԵԿԿԱՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸԵՎ ԱՐՏԱԴՐԱՍԻՋՈՑՆԵՐԸ

պարհով դուք ձեռք կբերեք ավելի մեծ հարստություն, որը կարող եք ծախսել երբ ն ինչպես կամենաք:

ՈՒնեցվածքիընթացիկ արժեք

ԿՐԿՆՈՒԹՅՈՒՆ

Եկեք համառոտակիանդրադառնանքյուրացված եզրերին` նախքան դրանց կիրառություններին անցնելը.

սկսած տվյալ պահից

Տարի՝ ի

Նկար

12-3.

ՈՒնեցվածքի ընթացիկ արժեք

Ներքնի մուգ գույնի մակերեսը ցույց է տալիս այն մեքենայի ընթացիկ արժեքը, որ տարեկան 6 տոկոս շահադրույքի դեպքում 20 տարի շարունակ բերում է տարեկան 100 դոլար վարձավճար: Վերնի բաց գույնի մակերեսը զեղչվել է: Բացատրեք, թե շահադրույքի բարձրացումն ինչու է իջեցնում ունեցվածքի շուկայականգինը:

ջարդոն այլես որնէ արժեք չունի: Նրա ընթացիկ արժեքը 2.000 դոլար չէ, այլ ընդամենը 1.147 դոլար: Ուշադրություն դարձրեք, որ ավելի ուշ ստանալիք դոլարային եկամուտները նվազեցված կամ զեղչված են ժամանակի գործոնի հետնանքով: Զեղչումից հետո մնացածընդհանուր մակերեսը (մուգ գույնի մակերեսը) ներկայացնում է մեքենայի ընթացիկ արժեքը, այսինքն` ապագա եկամտիամբողջ հոսքի ներկա արժեքը:

հատնտեսության արտադրողականության մար շատ կենսական են: »

ԱԱ

Արտադրամիջոցներից ստացվող տարեկան դոլարային եկամուտը կոչվում է մարձավճար: Զուտ եկամուտը (վարձավճարից հանած ծախքերը) վարձավճար ստեղծող արտադրամիջոցների դոլարային արժեքի վրա բաժանելով ստա նում ենք արտադրամիջոցների հաչափված տարեկան տոկոսով): Ուշադրություն դարձրեք, որ դա պետք է լինի զուտ եկամուտը, որը ստացվում է համապատասխանծախսերը, օրինակ՝ ունեցվածքի արժենվազումը, համախառն վարձավճարից հանելուց հետո: Արտադրամիջոցներիձեռքբերումը ֆինանսավորվում է խնայողների կողմից, որոնք փոխ են տալիս դրամական միջոցներ ն ձեռք բերում ֆինանսական միջոցներ: Այս ֆինանսաաա աար գաի լավա մուտը շահադրույքն է, որը չափվում է տարեկան տոկոսով: Շահույթը մնացորդային եկամուտ է, որը հավասար է ընդհանուր հասույթի ն ընդհանուր ծախքի տարբերությանը:Սեփական արտադրամիջոցներ ունեցող մեծ ընկերությունների համար գործարարության շահույթն այն եկամուտն է, որ մնում է աշխատավարձը, վարձավճարը ն մյուս ուղղակի գործոնային ծախքերը կատարելուց հետո: Հիմնական ապրանքները ն ֆինանսական ունեցվածքը ժամանակի ընթացքում անընդհատ բերում են եկամտի հոսք: Եկամտի այս հոսքը կարելի է փոխակերպելռնթացիկ արժեքի, այսինքն` այնպիսի արժեքի, որ եկամտի հոսքը կունենար այսօր: Այս փոխակերպումըկատարվում է՝ որոշելով, թե ընթացիկ շուկայական շա-

տույցադրույքը

Ընթացիկ արժեքի բանաձնը հնարավորություն է ընձեռում հաշվելու ցանկացած միջոցի արժեքը, եթե տրված են սպասվելիք եկամուտները: Սա-

Այսօր տնտեսության մեջ կուտակվել են արտադրամիջոցների կամ արտադրաապրանքների մեծ պաշարներ: Դրանք են` մեքենանենությունները նե պաշարները, որոնք րը, շինութ.

կայն ուշադրություն դարձրեք, որ միջոցի ապաեկամուտը սովորաբար կախվածէ գործարար որոշումներից. բեռնատարը պետք է օգտագոր-

գա

էր լ, թե՞տարին զննման, ենթարկել ամե՞ն փոխարինել ծել

թե՞ 9

տարի:

Այն

պետք է տեխնիկական

էժան, ոչ դիանգամ: Այն պետք է մացկո՞ւն, թե՞ թանկ ու դիմացկուն բեռնատարով: Կա մի կանոն, որը ճիշտ պատասխաններէ տալիս ներդրման բոլոր որոշումներին. յուրաքանչյուր հնարավոր որոշման համար հաշվեք դրան համապատասխանող ընթացիկ արժեքը: Այնուհետն՝ միշտ գործեք այնպես, որ առավելագույնի հասցվի ընթացիկ արժեքը: Այս ճանա-

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁՎԱՐՁԱՎՇԱՐԵՎ ՇԱՀՈՒՅԹ ԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՄ

հադրույքի պայմաններում տվյալ ունեցվածքի եկամտի հոսքը ստեղծելու համար այսօր որքան դոլար է անհրաժեշտ:

Երկու կղզիների օրինակ Ավելացած սպառման ժամանակաշրջան

ԱՐՏԱԴՐԱՄԻՋՈՑՆԵՐԻ

Բ,

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ8

Արտադրամիջոցներիտեսության գլխավոր հասկացություններին ծանոթանալուց հետո անցնենք արտադրամիջոցների դասական տեսության վերլուծությանը: Այս մոտեցումը միմյանցից անկախ զարգացրել են ավստրիացի Բյոմ-Բավերկը, շվեդ Քնուտ Ուիքսելը ե Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում Իրվինգ Ֆիշերը (Եյլի համալսարան): .

«` Ջ8 ՏՏ:

Նկար

ՇՐՋԱՆՑԻԿՈՒԹՅՈՒՆ

Առաջին հատորի || գլխում նշել ենք, որ արտադրաապրանքների մեջ ներդրումը ներառում է անուղղակի կամ շչոռջանցիըն,արտադրությունը: Մերկ ձեռքերով ձուկ բռնելու փոխարեն ավելի ձեռնտու է նախ՝ պատրաստել նավ ն ուռկան, իսկ ե հետո 0ք օգտ ծելով դրանք օգտագործելով` ավելի ավելիշ շատ ձուկ որսալ, քան կարելի էր առանց դրանց: Այլ կերպ ասած արտադրաապրանքների մեջ ներդրումը ենթադրում է ընթացիկ սպառման նվազեցում` ապագա սպառումը մեծացնելու նպատակով:Այսօր քիչ ձուկ որսալը հնարավորություն է ընձեռում աշխատանքն օգտագործել ուռկան պատրաստելու ն վաղն ավելի շատ ձուկ որսալու համար: Ընդհանրացնելով այս միտքը՝ կարող ենք ասել, որ արտադրամիջոցները ար տադրողական են, որովհետն այսօրվա սպառումը նվազեցնելով` հասնում ենք ապագա սպառման ավելի բարձր մակարդակի: Սա հասկանալու համար պատկերացրեք միանգամայն իրար նման երկու կղզի: Նրանցից յուրաքանչյուրն ունի նույն քանակով աշխատողներ ն բնական ռեսուրսներ: Ա կղզին այս առաջնային գործոններն օգտագործում է ուղղակիորեն` սպառման ապրանքներ (օրինակ` սնունդն հագուստ) արտադրելու համար. նա արտադրված արտադրաապրանքներ բոլորովին չի օգտագործում: Ի հակադրություն սրա` տնտեսող Բ կղզին՝ զոհաբերելով իր ընթացիկ սպառումը, ռեսուրսներն ու աշխատանքնօգտագործում է արտադրաապրանքներ, օրինակ` գութան, բահ, ջուլհակահաստոց արտադրելու համար: Ընթացիկ սպառման այս ժամանակավոր զոհողության է արշնորհիվ Բ կղզին արդյունքում ունենում տադրաապրանքներիմեծ պաշար:

Յ5Տ

ԹԷ

,.բ

կղզի

| ՎԱ

Ներդրման

ժամանակաշրջան

Ներկա

12-4.

Ժամա-

Ապագա

Այսօրվա ներդրումը

նակ

ավելաց-

է վաղվա սպառումը Երկու կղզիներ սկզբում ունեն աշխատողների ն բնական ռեսուրսներիհավասար քանակներ: Անտնտեսվար Ա կղզին ներդրում չի կատարում, ն այդ պատճառով նրա մեկ բնակչին ընկնող սպառման քանակը դանդաղ է աճում: Խնայող Բ կղզին սկզբնական շրջանում` հրաժարվելով սպառումից, ներդրումներ է կատարում ն ապագայում վայելում շատ ավելի բարձր սպառման պտուղները: նում

12-4 նկարում ցույց է տրված, թե Բ կղզին ինչպես է առաջ անցել Ա-ից: Յուրաքանչյուր կղզու համար չափեք մեկ շնչին ընկնող սպառումը, որը կարելի է ձեռք բերել` առկա արտադրամիջոցների պաշարը պահպանելով: Իր տնտեսման շնորհիվ Բ կղզին կիրառելով շրջանցիկ, արտադրամիջոցները լարունորեն օգտագործող ., արտադրության եղանակներ, հասնում է ապագա սպառման ավելի բարձր մակարդակի, քան Ա-ն: ,Ընթացիկսպառումը 100 միավորով նվազեցնելու շնորհիվ Բ կղզին իր ապագա սպառումը մեծացնում է ավելի շատ, քան 100 միավորով: Չասարակությունները ներդրումներ են կատարում, որովհետն ընթացիկ սպառման զոհաբերումը հնարավորություն է ընձեռում ապագայում սպառումը: ավեյի մեծացնել

ՆՎԱԶՈՂ ՀԱՏՈՒՅՑԸ ԵՎ

ԱՐՏԱԴՐԱՄԻՋՈՑՆԵՐԻՊԱՀԱՆՋԱՐԿԸ

Ի՞նչ է տեղի ունենում, երբ երկիրն իր սպառումը օ.րեցօր ավելի ու ավելի է կրճատում ն ծառայեցնում արտադրամիջոցներ կուտակելուն: Ի՞նչ է տեղի ունենում, երբ արտադրությունը դառնումէ ավելի ու ավելի շրջանցիկ կամ անուղղակի: Կա-

ՀՈԴԸ ԲՆԱԿԱՆՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸԵՎ ԱՐՏԱԴՐԱՍԻՋՈՑՆԵՐԸ

րելի է սպասել, որ այստեղ կսկսի գործել նվազող հատույցի օրենքը: Երբ մենք ավելի շատ ձկնորսանավեր կամ էլեկտրակայաններ կամ համակարգիչներ ենք ավելացնում, ապա հավելյալ արտադրանքը կամ չափից ավելի շրջանցիկ արտադրության հատույցը սկսում է նվազել: Առաջին մի քանի ձկնորսանավերը կմեծացնեն որսված ձկան քանակը, սակայն չափից շատ նավերը պարզապեսկխանգարենմիմյանց: Արտադրամիջոցների կուտակվելուն զուգընթաց, ներդրումների հատույցադրույքը սկսում է նվազել: Առանց տեխնոլոգիական փոփոխությունների, արագորեն աճող ներդրումից ստացվող նվազող հատույցները կհանգեցնեն ներդրման հատույցադրույքի նվազման: Զարճանալի է, որ արտադրամիջոցներիհատույցադրույքը վերջին 150 տարում որնէ նկատելի անկում չի ապրել, թեպետ արտադրամիջոցները բազմապատկվել են: Հատույցադրույքը մնացել է բարձր, որովհետն նո. րաստեղծությունն ու տեխնոլոգիական փոփոխությունները այնպիսի արագությամբ են շահութաբեր նոր հնարավորություններ ստեղծել, ինչ. պիսի արագությամբ նախորդ ներդրումները հանգեցրել են դրանց սպառմանը:

ԱՐՏԱԴՐԱՄԻՋՈՑՆԵՐԻՇԱՀԻ

ԵՎ ՀԱՏՈՒՅՑԻ ՈՐՈՇՈՒՄԸ

Հասկանալու համար, թե ինչպես է որոշվում շահադրույքը, կարելի է օգտվել արտադրամիջոցների դասական տեսությունից: Տնային տնտեսությունները ներդրման համար առաջարկում են դրամական միջոցներ` նվազեցնելով իրենց սպառումը ն ժամանակի ընթացքում խնայողություններ կուտակելով: Միննույն ժամանակ աշխատանքի, հողի ն այլ ներդրանքների հետ հաճատեղ օգտագործելու համար ձեռնարկությունները աահանջում են արտադրաապրանքներ` բեռնատարներ, շինություններ ն պաշարներ: Վերջին հաշվով, արտադրամիջոցների նկատմամբ ձեռնարկության պահանջարկը բխում է ապրանքներ ՝

Կոն

ադոե

ՀՔ հ

ձե Հերք Բերվու երե

Կամ՝ ինչպես դարասկզբին Իրվինգ Ֆիշերն է բնութագրել խնդրո առարկան. քա որ Արտադրամիջոցների ոցնեարի քանակը ը Ն հատույցադրուլ տույցադրույքը րոշվում են հետնյալ երկու գործոնների փոխազդեցությամբ.(1) մարդկանցանհամբերությամբ՝ սպառել առավելապես այսօր, քան ավելի շատ արտադրաապրանքներ կուտակել ապագա սպառման համար (ասենք` ծերության տարիների կամ նեղ օրվա

համար), (2) ներդրման հնարավորություններով, որոնք նման ձնով կուտակված արտադրամիջոցների դիմաց բերում են բարձր կամ ցածր հատույց:

Որպեսզի պարզ լինի, թե շահադրույքը ն արտադրամիջոցների հատույցը ինչպես են որոշվում, դիտարկենք մի կատարյալ աշխարհ, որ.,»տեղ բացառվածեն ռիսկը, մենաշնորհը ն գնաճը: Ներդրում կատարելու որոշում կայացնելիս առավելագույն շահույթի ձգտող ձեռնարկությունը դրամական միջոցների ձեռքբերման իր ծախքը միշտ կհամեմատի արտադրամիջոցներիհատույցադրույքի հետ: Եթե հատույցադրույքն ավելի Բարձր է, քան շուկայական շահադրույքը, որով ձեռնարկությունը կարող է դրամական միջոցներ .փոխառել,ապա նա ներդրում կկատարի: Իսկ եՔե շահադրույքն ավելի բարձր է, քան ներդրման հատույցադրույքը, ապա ձեռնարկությունը ձեռնպահ կմնա ներդրում կատարելուց: Ինչո՞վ է ավարտվում այս գործընթացը: Վերջիվերջո ձեռնարկությունները կկատարեն բոլոր այն ներդրումները, որոնց հատույցն ավելի Բարձր է, քան շուկայական շահադրույքը: Այս կատարյալ աշխարհում հավասարակշռությունը հաստատվում է այն դեպքում, երբ ձեռնարկությունների մրցակցությունը` նվազեցնելով ներդրման հատույցը, այն հասցնում է շուկայական շա-

մակարդակին հադրույքի

իըզերժ«շր» աշսերց,գնաճից աշնորորց խարհում արտադրամիջոցներիմրցակցային հա.սոյյցադրույքը հավասարվում է շուկայական շա-

հադրույքին:

Ուշադրություն դարձրեք, որ շուկայական շահադրույքն ունի երկու գործառույթ. նախ նորմավորում է հասարակության դրանք հատվող սակավ արտադրաճմիջոցները`

կողմից առաջարկ-

կացնելով ամենաբարձրհատույցադրույքն ունեցող ներդրումներին, Ա երկրորդ մարդկանց դրդում է ընթացիկ հաշվին մեծացնելու արտադրամիջոցների պաշարը:

սպառճան

ԱՐՏԱԴՐԱՄԻՋՈՑՆԵՐԻՀԱՏՈՒՅՑԻ

ԳԾԱԳՐԱՅԻՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Արտադրամճիջոցների դասական տեսությունը կարելի է ակնառու լուսաբանել` .ուշադրությունը կենտրոնացնելով մի պարզ լոր արտադրաապրանքներըմիանման են: Ավելին, ենթադրենք, թե տնտեսության վիճակը անփոփոխ է, երբ բնակչության աճ կամ տեխնոլոգիական փոփոխություն չկա:

երբ վրա. ը դռաքի -

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁՎԱՐՁԱՎՇԱՐԵՎ ՇԱՀՈՒՅԹ ԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՄ

նկարում ՊՊ-ն ներկայացնում է արտադրամիջոցներիպահանջարկի կորը, որն արտահայտում է արտադրամիջոցների պահանջվող քանակի ն արտադրամիջոցներիհատույցադրույքի փոխառնչությունը: Որտեղի՞ցէ ծագում արտադրամիջոցներիպահանջարկը: 24 գլխից վերհիշեք, որ աշխատանքի պահանջարկը ածանցվում էր աշխատանքի սահմանային արտադրողականության կորից: Նմանապես, արտադրամիջոցների պահանջարկը «ածանցյալ պահանջարկ» է: Վերջին հաշվով, նա ածանցվում է արտադրամիջոցների սահմանային արդյունքից, որը դրանց պաշարի ավելացման շնորհիվ ստացված հավելյալ արտադրանքն է: Նվազող հատույցի օրենքը ակնառու դրսեվորվում է նրանով, որ նկար 12-5-ում արտադրամիջոցների պահանջարկիկորը վարընթաց է: Երբ արտադրամիջոցներըխիստ սակավ են, ապա գոյություն ունեն շատ շահութաբեր որոշ շրջանցիկ ծրագրեր, որոնք բերում են տարեկան 15, 20 կամ նույնիսկ 40 տոկոս եկամուտ: Արտադրամիջոցների կուտակման ն հասարակության կողմից բոլոր բարձր եկամտաբերծրագրերի իրագործման հետ մեկտեղ, ամբողջ ն հողի հասաշխատանքի տատագրվածլինելու պայմաններում, աստիճանաբար տեղի է ունենում արտադրամիջոցների հատույցի նվազում: Արտադրամիջոցների պա-

ՆՇ

Կարճաժամկետ

Բ.»-10

հավասարակշռություն

8Լ

2լ

յունն

արդեն

ներդրում

հա-

մեմատաբարցածր եկամուտ բերող ծրագրերում:

Կարծաժամկետ հավասարակշռություն: Այժմ կարող ենք տեսնել, թե առաջարկն ու պահանջարկը ինչպես են փոխազդում: Նկար 12-5-ում նախկին ներդրումներն առաջացրել են արտադմի որոշակի ծավալ, որն արտայտված է առաջարկի կարճաժամկետ ուղղաձիգ ԱԱ կորով: Ձեռնարկությունների կողմից արտադրաապրանքների պահանջարկը արտահայտված է պահանջարկիվարընթաց ՊՊ կորով: Առաջարկի ու պահանջարկի հատման Հ կետում արտադրամիջոցները լիովին տեղաբաշխված են պահանջարկող ձեռնարկությունների միջե: Այս կարճաժամկետ հավասարակշռության վիճակում ձեռնարկությունները արտադրաապրանքներ գնելու համար դրամական միջոցներ փոխառելիս պատրաստ են վճարելու տարեկան 10 տոկոս: Այդ կետում փոխատուներին բավարարում է իրենց դրամական միջոցների դիմաց տարեկան ուղիղ 10 տոկոս շահ ստանալը:

բառիջոցների

Արտադրամիջոցների ծավալ Նկար 12-5. Շահի ն հատույցի կարճատն ժամանակաշրջանում

որոշումը

Կարճատնժամանակաշրջանումտնտեսությունն անցորոշակի պայալից ժառանգելէ արտադրամիջոցների շար, որն արտահայտված է միջոցների առաջարկի

առաԱի նաք արտադրամիջոցների իոնի աբանքարնի պահանջարկի սս

հաարակութ հարավի ըլորով մար իջնելու կատարել ստիպված -

ջար

սանդ-

ղակի հատման կետով որոշվում են արտադրամիջոցների կարճաժամկետհատույցադրույքը ն կարճաժամկետ իրական շահադրույքը, որոնք տարեկան 10 տոկոս են:

Այսպիսով, նման պարզունակ, ռիսկազերծ աշխարհում արտադրամիջոցների հատույցադրույքը հավասար է շուկայական շահադրույքին: Որնէ ավելի բարձր շահադրույքի դեպքում ձեռնարկություններն այլես չեն ցանկանա պարտք վերցնել իրենց ներդրումների համար, իսկ ավելի ցածր շահադրույքի դեպքում ձեռնարկությունները կսկսեն կատաղի պայքար մղել խիստ սակավ համար: արտադրամիջոցների ձեռքբերման Միայն 10 տոկոս հավասարակշիռ շահադրույքի դեպքում եռ առաջարկն ու պահանջարկը հավասարակշռված: Սակայն Հ կետում եղած հավասարակշռությունը պահպանվումէ միայն կարճատն ժամանակաշրջանում: Ինչո՞ւ: Որովհետն այս բարձր շա.հադրույքի դեպքում մարդիկ կցանկանան ավելի է տրված, թե շատ խնայել: 12-6 նկարում ցույց շահադրույքն ինչպես է որոշվում երկարատն ժա-

7/ԴԸ ԲՆԱԿԱՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ ԵՎ ԱՐՏԱԴՐԱՍԻՋՈՑՆԵՐԸ

ռ շէ Բ. թ»-10 Յ

Է՞լ Ց "

Ծ Բ

Երկարատն ժամանակաշրջանում հասարակությունը արտադրամիջոցներ է կուտակում, ուստի առաջարկի կորը այլես ուղղահայաց չէ: Ինչպես ցույց է տրված Հ այստեղ, հարստության առաջարկը դրականորեն է արձագանքում բարձր շահադրույքներին: Սկզբնական կարճաժամկետհավասաս րակշռության Հ կետում տեղի ուհավասարակշռություն ա Աշ նի զուտ ներդրում, ուստի տնտեոի Ա սությունը պահանջարկի ՊՊ կոՊ րով ներքն է շարժվում, ինչպես է տրված սլաքներով: դա ցույց Երկարաժամկետ հավասարակշԿ ռությունը հաստատվում է Հյ կետում, որտեղ զուտ խնայողություԱրտադրամիջոցների ծավալ նը վերանում է:

Երկարաժամկետ

սե

Նկար 12-6. Արտադրամիջոցների առաջարկի ու պաերկարաժամհանջարկի կետ հավասարակշռուքյուն

"Ա

Աե

մանակաշրջանում: Արտադրամիջոցների կամ

դրամական միջոցների երկարաժամկետ առաջարկը, որը 12-6 նկարում արտահայտվածէ Ա.Ա. կորով, վերընթաց է ն ցույց է տալիս, որ որքան բարձր է իրական շահադրույքը, մարդիկ այնքան շատ դրամական միջոցներ կառաջարկեն: 10 տոկոս շահադրույքի դեպքում հարստության կամ արտադրամիջոցների առաջարկը Հ կետում գերազանցում է արտադրամիջոցներիպահանջարկին: Այդ պատճառով մարդիկ ձգտում են ավելի շատ արտադրամիջոցներ կուտակել, այսինքն` շարունակում են խնայել: Սա նշանակում է, որՀ սետում տեղի է ունենում արտադրամիջոցների ավելացում: Քանի դեռ զուտ ներդրում կա, արտադրամիջոցների պաշարը տարեցտարի մի --Ղֆքր աճում է: Ժամանակի ընթացքում հասարաաՊԼւթյունըՊՊ կորի երկայնքով դանդաղորեն 2ռՂԴքնէ շարժվում, ինչպես սլաքներով ցույց է --՞ված 12-6 նկարում:

նշված Ա, Այ, Աշ, ԱՅ, կորերը: Դրանք ցույց են տալիս, թե արտադրամիջոցների կուտակման հետ մեկտեղ ինչպես է աճում արտադրամիջոց.93,ների կարճաժամկետառաջարկը: Միննույն ժամանակ, ըստ նվազող հատույցի օրենքի, հատույցադրույքը ե շահադրույքը նվազում են: Արտադրամիջոցներիաճին զուգընթաց, երբ մյուս գործոնները, ինչպիսիք են աշխատանքը, հողը ն մասնագիտականգիտելիքները մնում են անփոփոխ, արտադրաապրանքներիընդլայնված ծավալի հատույցադրույքը հետզհետե նվազում է:

Երկարաժամկետ հավասարակշռություն: Որտե՞ղ է հաստատվում երկարաժամկետհավասա.,րակշռությունը:12-6 նկարում այն պատկերվածէ Հլ կետով: Դա այն կետն է, որտեղ արտադրամիջոցների երկարաժամկետ առաջարկի ԱԱ, կորը հատվում է արտադրամիջոցներիպահանջարկի կորի հետ: Երկարաժամկետ հավասարակշռութՀարժում դեպի հավասարակշռություն: Հասայունը հաստատվում է այն դեպքում, երբ շահադրույքն իջնում է այնպիսի մակարդակի, որտեղ ճասոլթյունը ՊՊ կորով ներքն է իջնում՝ միաժաշանակ շարժվելով դեպի աջ, որովհետն դրական .ձեռնարկությունների ունեցած արտադրամիջոցմու՞ծան հետնանքով արտադրամիջոցների ների ծավալը այնքան է աճել, որ լիովին համաաճում է, ուստի կարճաժամկետ առառաք . պատասխանումէ առաջարկվողքանակին: ճածար կորը տարեցտարի ավելի ու Այդ կետում զուտ խնայողությունը վերանում ավելի է Լռում է, արտադրամիջոցներիզուտ կուտակումը հաԴեպի աջ: 12-6 նկարում կարող եք տես2. վասարվում զրոյի, ն արտադրամիջոցների ծա,աճաժամկետ առաջարկի բարակ գծերով

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁՎԱՐՁԱՎՇԱՐԵՎ ՇԱՀՈՒՅԹ ԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՄ

վալը այլես չի աճում: Երկարաժամկետհավասարակշռության շահադրույքն ու արտադրամիջոցների հատույցադրույքը հատվում են մի կետում, որտեղ այն ֆինանսական միջոցների արժեքը, որոնց երկարաժամկետ հեռանկարում մարդիկ ձգտում են տիրել, լիովին համապատասխանում է արտադրամիջոցների այն քանակին, որ ձեռնարկությունները կամենում են ունենալ տվյալ շահադրույքի պայմաններում: ՞ Գոյություն ունեն արտադրամիջոցների կուտակման ն դրանց հատույցի երկու շարժիչ ուժեր: Առաջին` արտադրամիջոցներիպահանջարկը ծագում է այն փաստից, որ անուղղակի կաճ շրջանցիկ արտադրական գործընթացներն արդյունավետ են. այսօրվա սպառումից հրաժարվելով հասարակությունը կարող է ապագայում բարձրացնել իր սպառման մակարդակը: Երկրորդ՝ մարդիկ պետք է սպառումից հրաժարվելու ցանկություն ունենան, որպեսզի ֆինանսական միջոցներ կուտակեն ն իրենց դրամական միջոցները փոխ տան ձեռնարկություններին, որոնք էլ արդյունավետ ներդրումներ կկատարեն շրջանցիկ արտադրական գործընթացների մեջ: Այս երկու շարժիչ ուժերը` տեխնոլոգիան ն անհամբերությունը հավասարակշռությանվիճակի են բերվում շահադրույքի միջոցով. շահադրույքն ապահովում է, որ հասարակության կողմից արտադրամիջոցների կուտակումը ճշտորեն համապատասխանի այն քանակին, որ մարդիկ պատրաստ են խնայելու ի հաշիվ սպառման:Փ

ԱՐՏԱԴՐԱՄԻՋՈՑՆԵՐԻ

ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԴԱՍԱԿԱՆ

ԿԻՐԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Մենք ավարտեցինք շահի ու արտադրամիջոցների դասական տեսության ուսումնասիրությունը: Սակայն տնտեսական կյանքի իրական կարեոր առանձնահատկությունները բացատրելու համար դասական տեսությունը որոշ լրացումների ե կարիք ունի: սահմանափակումների

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Մենք արտադրամիջոցներիու շահի տեսությունը վերլուծեցինք մի այնպիսի աշխարհում, որտեղ բացառվում էին ռիսկն ու տեխնոլոգիական փոփոխությունը: Առավել ճշգրիտ նկարագրության համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել նան գյուտերն ու հայտնագործությունները, որոնք բարձ-

րացնում են արտադրամիջոցների հատույցը ն դրանով իսկ ազդում հավասարակշիռ շահադրույքների վրա: Հարցի պատմության ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ նվազող հատույցի հետեանքով շահադրույքի նվազման միտումը գրեթե կասեցվել է գյուտարարության ն .. տեխնոլոգիական առաջընթացի շնորհիվ: Որոշ տնտեսագետներ (օրինակ` Ջոզեֆ Շամպետերը) ներդրման գործընթացը նմանեցնում են ջութակի լարի տատանմանը: Տեխնոլոգիական փոփոխություններ չունեցող աշխարհում լարն աստիճանաբար վերադառնում է իր դադարի վիճակին, ինչպես որ արտադրամիջոցռերի կուտակմանհետեանքով նվազում է դրանց հատույցը: Բայց մինչ տնտեսությունը կհասնի .,հավասարակշռությանվիճակի, մի ինչ-որ արտաքին իրադարձություն կամ հայտնագործություն կրկին հնչեցնում է լարը՝ շարժման մեջ դնելով ներդրման ուժերը:

ԱՆՈՐՈՇՈՒԹՅՈՒՆԵՎ ՍՊԱՍՈՒՄՆԵՐ

Մեկ այլ կարնոր սահմանափակում է ներդրման որոշումներում առկա ռիսկի ն անորոշության աստիճանը: Իրական կյանքում ոչ ոք ապագան տեսնելու կախարդական հայելի չունի: Յուրաքանչյուր ներդրում կատարվում է` ելնելով ապագա եկամտի գնահատումից, ուստի այն հիմնվածէ լոկ կանխատեսումների վրա: Որոշ դեպքերում այս կանխատեսումների հիմքում ընկած են իրազեկությունն ու վերլուծական միտքը: Երբեմն էլ դրանք կարող են պատահական բնույթ կրել, բայց բոլոր դեպքերում այս կանխատեսումներն անորոշ են: Ամեն առավոտ արթնանալիս մենք համոզվում ենք, որ մեր ակնկալիքները իրականում այնքան էլ ճիշտ չէին ն վերանայման կարիք ունեն: Գիշերը անկողին մտնելիս գիտակցում ենք, որ հաջորդ առավոտը նոր անակնկալներ է պատրաստում մեզ համար: Իսկ անորոշությունը արտադրամիջոցների տեսության վրա ինչպե՞ս է ազդում: Մեր նախորդ քննարկման մեջ ենթադրում էինք, որ ռիսկն ընդհանրապես բացառվում է: Բայց իրականում գրեթե յուրաքանչյուր փոխառություն կամ ներդրում իր մեջ որոշ ռիսկ է պարունակում: Մեքենաները ենթակա են փչանալու, երբեմն կարող է պարզվել, որ ձեր նավթահորում նավթ գրեթե չկա, ձեր

նախընտրած համակարգչային ընկերությունը կարող է սնանկանալ: Ներդրումների ռիսկի աստիճանը տարբեր է, բայց ոչ մի ներդրում լիովին զերծ չէ ռիսկից:

ՀՈԴԸ ԲՆԱԿԱՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ ԵՎ ԱՐՏԱԴՐԱՍԻՋՈՑՆԵՐԸ

Ներդրողները սովորաբար խուսափում են ռիսկի հետ կապված ունեցվածք պահելուց: Նրանց համար ավելի գերադասելի են այնպիսի միջոցները, որոնք հաստատ 10 տոկոս եկամուտ կբերեն, քան այնպիսիք, որ կարող են միննույն հավանականությամբ 0 կամ 20 տոկոս եկամուտ բերել: Այդ պատճառով ռիսկի հետ կապված ներդրումներ կատարելիս նրանց պետք է առաջարկել լրացուցիչ հատույց կամ ռեսի հավե

գնաճի հետնանքով փողի չափաձողի փոփոխություններից: Վերը սահմանված շահադրույքները չափվում են դոլարային կամ անվանական արտահայտությամբ ն ոչ թե ծառերով, ձկներով կամ գինիով: Շահը յուրաքանչյուր ներդրված դոլարի դիմաց ստացվող տարեկան դոլարային եկամուտն է: Բայց դոլարները կարող են դառնալ աղավաղված չափաձողեր: Ձկան, ծառի, գինու ն այլ ապրանքների գները տարեցտարի փոփոխլավճարՕրինակ` խոշոր եղջերավոր անասուններ վում են, քանի որ գնաճի հետնանքով գների ընդպահելը որոշակի ռիսկ է պարունակում՝ կապված հանուր մակարդակը բարձրանում է: Հետնաբար, եղանակի հետ, մինչդեռ հեռախոսի արտադրութ անհրաժեշտ է գտնել արտադրամիջոցների/ոայունը նման ռիսկի հետ կապված չէ: Ենթադրենք (ան հատույցը, որը չափվում է ապրանքների այն թե ծառայություններիոլորտում կատարվող ներ- .,.քանակությամբ, որ վաղը կստանանք այսօր մեր մերժած ապրանքներիդիմաց: դրումները ռիսկի հետ կապված չեն, ն նման ներդրումներիբնականոնհատույցը տարեկան 10 Օրինակ՝ ենթադրենք, թե ձեր ներդրումը բետոկոս է: Ի հակադրություն դրա՝ խոշորեղջերավոր րում է 10 տոկոս անվանական կամ փողային եանասուններպահելը մեծ ռիսկ պարունակողներդ ,կամուտ` անցյալ տարի ներդրված 100 դոլարի րում է, այսինքն` վատ եղանակի,հիվանդություննեդիմաց բերելով 110 դոլար: Սակայն ենթադրենք, րի ն այլ գործոնների հետնանքով փողը կրկնաթե այդ մեկ տարվա ընթացքում գները բարձրապատկելու կամ կեսը կորցնելու հավանականութ- ցել են 6 տոկոսով: Ապրանքների իրական քանայունները հավասար են: Այդ դեպքում խոշոր եղջեկով արտահայտված իրական եկամուտը այս րավոր անասուններիցստացվող միջին հատույցը դեպքում ոչ թե 10 տոկոս է, այլ 10-6-4 տոկոս: Այլ կկազմի տարեկան 25 տոկոս`: Որնէ ռիսկ չպարուկերպ ասած` եթե դուք այսօր փոխ տայիք 100 նակող 10 տոկոս հատույցի վրա ավելացվածլրաշուկայական զամբյուղ ապրանք, ապա հաջորդ հետ կստանայիք ընդամենը 104 շուկայացուցիչ 15 տոկոս հատույցը ռիսկի հավելավճարն է .,։տտարի Դա անհրաժեշտէ ագարակագործներին խրախուկան զամբյուղ ապրանք: սելու համար, որպեսզի նրանք շարունակեն լրաՓողային տնտեսությունում արտադրամիցուցիչ ռիսկի ն անքուն գիշերների հետ կապված ջոցներիհատույցը պետքէ չափվի իրականնոչ թե անորոշությամբլի այդ գործը: փողային կամ անվանական շահադրույքներով: Իրական շահադրույքը հավասար է անվաԱմփոփենք. Ռիսկի հետ կապված ունեցվածքի կամ ձեռ- . նականշահադրույքից հանած գնաճի չափրնարկումների բարձր հատույցադրույքը ներաԻրական ն անվանական շահադրույքների ռում է ռիսկի հավելավճարը, որը ներդրողները տարբերությունը հատկապես զգալի է բարձր պահանջում են մեծ ռիսկի հետ կապված ներդ«գնաճիպայմաններում: 1979-1980 թվականների րումներ կատարելու դիմաց: գնաճի ժամանակաշրջանում անվանական շահադրույքները Միացյալ Նահանգներում հասան տարեկան 12 տոկոսի: Մակայն դրանից հանելով

ԻՐԱԿԱՆ ԵՎ ԱՆՎԱՆԱԿԱՆՇԱՀԱԴՐՈՒՅՔՆԵՐ

գնաճը՝ ստացվեց, որ իրական շահադրույքը գրեթե հավասար է զրոյի: Այս տարբերությունը ցույց Մինչն այս պահը մենք դեռ հաշվի չենք առել է տալիս, թե ներդրումներ կատարելիս որքան գնաճը: Բայց փուիոխվող գների աշխարհում շակարնոր է իրական ն անվանական հատույցները հադրույքները անհրաժեշտ է ճշտել` ելնելով միմյանցից զանազանելը:

ՇԱՀՈՒՅԹ Հատույցիմիջին կամ սպասվողարժեքը հավասար է յուրաքանչյուր վիճակինհամապատասխանող հատույցին՝կշռված տվյալ վիճակում հայտնվելու հավանականությամբ: Ի հավելումն աշխատավարձի, շահի ն վարձավՔանի որ հատույցը մի վիճակում 100 տոկոս է, իսկ մյուճարի, տնտեսագետներըհաճախ դիտարկում են սում" մինուս 50 տոկոս, ն յուրաքանչյուր վիճակի հավանան եկամտի մի չորրորդ տեսակ, որը կոչվում է նականությունըճեկ երկրորդ է, ապա սպասվող հատույցը շահույթ: Ի՞նչ է շահույթը: Ընդհանրապեսինչո՞վ է կլինի 1/2»100:1/2(-50) Հ25 տոկոս:

Ամզսոմղդհմքղսիսվկոտոո6վկովս նսիծստովՇ մհովս :01ս0սՌ ցզ3 վիշով փղմետիսվոհոտ ցտկ մկովս նսիծստտվ: ով -դօգսմմմզիմմոջիտղեմոհ մորով վղովյ Վ ցմոջիտղեսոհո նսիմտ մտքով Հսյզմտտող քսմնմոդ իսծոստ -ով Հսմսդտ դմս 'մժոսպոծ տյսե զ ըղսդը ստ -զկ 6սղզդով մծՈստով օտիկմոնսժ մս 'մզդ Հս վտոկղդ ող :տզվ դոլԹսկզետմվմղ, ոտկ ցո(սՀշսմսցտ լ օտիոտկ Աժոսվտշ ցտկոկ -ով մս 'ԱԺտվը ցո 6ղչտժ ձոսո (դոմտոլոք -ով վխետհվշ) մտրող կդոմգ: տղետողտդտ ձոստ մոն ոզղ :մտրով դտ/ճսքնգտոմ մտքի ոդեսատ ոզոմս մճոսԱտՉ ի

-«աց դ

մյուս

ցսդոող ոզիոմս '

՝շ

:Ազիմոքի օգ մմզցչվմոիոստհ մոցոով վմս 'մհ -ոցոդըոդք ցո կովմօ 'ոզիոշդվ)մԱմզժո|ոոց ուսքքօոդիծյստ Հովոսփ դվիսձնսմքոոչս իսմզցե դոողորողսշ Ղոոը ողո դվ 'Ածոստոովօոռիկմոռնսժ վմզդծսձվնոմնոտսոո -մոցսզջ օոգով 5վժոսվոոծդո/ժԱԱՈԱորցմսԵզ մոոոդիով ԱձոսվոՀ ցողկոտողտցտ վմզգգւս(մածկողմզկռմ մսշսո| 'մոոմ -ողտզւ :ցվրոժցոմտդմոո սոտկջոիկմոնսժ զմ 'ցոկոք -ոմն մսյսմ զ ըյսցը Գլոոմն դզցվ1.ստզվ 51սյզգով ԱԱզժո|ողց մս Ղ ցտսքողզ ցրո ԱժՈսվոոՀ դողտոզտոՏ :մ6Ոստոով ցոի -կմոնսձ վմզդծսձվոոմնոոտմոո վմզդդոաքժսկմոոդսզծ ՀողղսմոորԱԺՈսվոՀդո սմոդմոոցԱսԵ :մմզժովողցոով Ե5վժսոջոի լ մոոոդիով 'վմզգկմոիչով վմզդվոոռիշչով տոմ 'մս 'զ ցտղսոողղ դվրոնմսծոդը գրոդ ԱՎՈսվոոՀ դոոքմյսԱ -ոմողցմսե-00Ռսվոծ ցոհատոգտըտդ ԱՎՈԱՎՈՀ ցոճսմոմ «ոքմսե 1զգոետգտե 1 տշգքոմվգո ովլգօսԱզի ԱԺՈսվոոշ

ցուոսկ

4ոսկ

չոսկստ Ե ողոտմսիտտսը դտկզմոտտլ 1զրետկ ըյսկո( -ռտդոտտ ցվծմզի Ամս '6վԺՈսմնովոշ դվճվը ցող -տմվ վմզդծսճվըցմզետովս զ մցմոմ դզմսվիտԵե Ածոստով ոլ :ոսկստ ց ոզիւոմսիտտսը դող -ղմտտ զ 1զրետկ ուսմոտ Փլ դվձմզի (դսԹյսմզմ -տմով վժզքմտ դվրոմտյսն հվծտժդմ վմզդժդտմ -ոտոմնտտմտ Ղ վժոսպոշ ոզիոմս լ ուսիցոոկտո Ամս) ԱՅոսմնտՑՈստտվ դվճվը վմզդծսձվքոմնոոտ -Ատ վմզցդյսԹ-սՑկոմզկդԱ ցոքկվմզոր :6վոսկստ 8 Աոու ռվլ մօոծ դզմսվոտեե ստղվ 6վուսկմով ԱմղդձոսվտՀ վմղզդդւսԹստկոմզդդմ ոյւսմղցեռով -ոՂ 1ոլթովր դվմղդդտկտիժ դտհկո-096լ :մմզց -ՁՈսվոՀ վմզդդւս(սծկոմզկդմ դղ դ.ոժմլյ :Տդղմվ 1զվտհոԱնմսճոդը հով 'ցվմզմզտտրոփ ոզիոմս մո՛սն նմովիվը ֆջլ դղ 1զիտ դվքոոմտվոոՀ "Ատպ ողիոմս դզ 1գմտքի մոն նմովվո ջբլ Ամ -ղդուսԹւսճղոմզդդ0 :մուսն նմովփվո 62 ցղ 1զը -Ետկ Առյսկմով ցոժովտդ մմզցժոսվտոծ վմզդդյսք -ւսծկոմզկդԱ ռվցտկտիժ 066. :իսմզիժ նսդճո/ -«ողմզդ Ամզդժոսվոշ վմզդգոաասծկտմզկդը դրո ԱՑոսվոշ ըյսմզդդյս14 -վ. 1 օտիկտփտոգցտրստո դվտ շով նսմզմոոմզի ԱԱ (եծ Հր Ա

«քմտխատոո/

-ճո ջտիյմոնասժ դ մոքիջմոի ջոիդմունսժ: 92 1ոսցահցտ ցմցցտգծտոցտցտ մսգցտոար «ոց նսիծտտո ծտրւն մմզդգսջմնծ նսծտույն .մմ ցա/ադմոյոզք ով մրա .99 ցմցքմոխոտտոյմո 677: -իսըշացոից ս բացում սացմոցիացմաի ցոսց -/ ցոտը վր մքոիակ ճոսկտծ փսուտուը 1 ցըսգտի -`տ վգե վմժցտմտդմտ վմղդդսօմսե ցռողոփ -ղո ցոքլժսկմոցռսզջ մմս 2Ճոստակվ ջորդմոն -ԱՁ Վ Առսիչսդ մ6ոստով վովտ ցոճՂ :1 դռվԵ վմցտմտռմրո վմզդծսձվոտմնտտմո օտի -Անմզդ մոտը օզը վժՈսվտծ վմզդուս(Մսծհոմ -զդցԱ մսշսոլ 1 ց6րստտվ դվլոմտջիտցմոի նսիծտտո Ծվըուսասցդտկոփղո վմղգդոմյսո վը վժոսպոջ :օզ դ6ոստ -ս դտկոդմ մոր -տպ նսիծոտո ճոբվն վմցտտողվծչտդողկտդ -օդտ վդոմտտոտփ ցոդ վդշքմ .Ժդզոտ 'վմզմ ցոկոտվե -զտտզտկտփզո ցորսծկոմզկըմ մժսփ մզդժոսպտչ Հսմս կոցվմՕ -տդոտք 8տռվն (վմ -գցդսցմսԵ դոժսմնտտմո ցտկմոծոստ 6դզմ -վ ծդղվ .0ժդվոքտ)վմզոծսձվը դոկուցոմն ջտի 6դղմվ -մնմզդ քող վժդտտտովմտ դմզմղտոկմոցսղօ մս 'զ ց6Ոստ օղ ոսդտտո -ով դրո մոտը փոտեեվձոսվոՀ ցո Թւսմոմոց -ԱՍսք:1 նմսցստողո|վմզդչվմնոնոմ մղմմտտ Աճ դո(ժսմոմուցմսԵ մտքով վտզետոզտ :8Ոստտվ ջախդմտնսժ ոզյոմս մրա լ

նսցույուրգո

ծյցվ

ցտկտփզո

-Ոսպոշ -9Տ

ղԱստո ցզ ուսիծորողմզըդմովյոտմ վը ԾվԾդսմս "մզդդոսժոսմտտծոմ մսղմտկ ժմտչ վո ռոսիչոժ դղ ձոստ ովլղզցւաաղիմմոփոնոծ վճՈսվոոԶ :ողսդղսԹյսողտդտ դտկոքողսշ ԱՅոսմ -նոժսվոՀ դոլ Թսծկոմղկըմ ըյսիշսմս զ ի,ս)դՎվ -

ԱԱ

Ան

իի

ոու

ողսի:սկ 'նմսծոդը ոզիոմսզ ը՛սդք մս 'մդյս(8յսմզմ -մտտ ոդ :(ը1տ Ղ Ակմովտքոժ 'Ապոշ 'Ամզժսքը Աստքիոցմտի 'Աղվքսս 'Աօմտիտտտուշո) Ամ ղմոյոց մսխմ Ժղդով Ղտղվ՛սդՈՂ 'Ա9Ոսոռվ ձնսմ -ըտ օտիծոոտո6վժսոօտի Ժզիշով ոտդ մտքով յաղզկմտիշով ԱԺՈսվոՉ :01ս10սմզմմտտ վժոյոց մսցովնդմ ՂղվժՈսոով մյսդովնդմ ոզոմս զ ուսի ՛1ՊցԿտո ԱԳՈսվտո2Զ :ուսկմենդմ գղ 3դ,վ մոմոմ -սիսո Ամզգկոհիչով ձզը վկմոիչով վժոսվոՉ ։

ՂՎՍՔՕՎՍՄԵՈԴՈՑՎԻ

Վ0)61ՍէրՉ վմզդծսձվոոմնոտմո

ՍԶՂՇՎՉՍՍՍ Վճ)ՔՎՍԷրՉ

:6վ6Ոստով 6վվոծ ըյսիմզմմոտ ոդ

/աՍՈ/2/2 ՎՏՈՌՈԶՋԺՔԱԷՈՉ ԻԶ մՈՋԻՈՇՍՈԻ ՇՍՈՒՌՈՏՈՈ/ՉՈ

Չ/7ԴԸԲՆԱԿԱՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸԵՎ ԱՐՏԱԴՐԱՍԻՋՈՑՆԵՐԸ

այն հնարավոր դեպքը, որ փոխառությունը կամ ներդրումը կարող է չփոխհատուցվել, ասենք` պարտապանի սնանկանալու հետեանքով: Ապահովագրելի ռիսկը, որը վերլուծված | գլխում, այն ռիսկն է, որից հնարավոր է է խուսափել ապահովագրության միջոցով: Այս երկուսը գործարարության հետ կապված սովորական ռիսկեր են ն պետք է դիտարկվեն որպես ծախքեր: Այն ռիսկը, որ պետք է հաշվի առնվի շահույթի հաշվարկներում, ճերդրումների անաապահովագրել ռիսկն է: Ընկերությունը կարող է չափազանց զգայուն լինել գործարարության պարբերաշրջանների նկատմամբ, իսկ դա նշանակում է, որ ընկերության եկամուտները խիստ տատանվում են, երբ համախառն արտադրանքը աճում կամ նվազում է: Քանի որ ներդրողներըխուսափում են ռիսկի հետ կապված իրադրություններից, նման անորոշ ներդրումներ կատարելու համար նրանք ռիսկի հավելավճար են պահանջում: Ընկերակցությունների շահույթը ազգային եկամտի ամենաանկայուն բաղադրիչն է, ուստի ընկերակցությունը ներդրողներին իր կողմը գրավելու համար պետք է ռիսկի նշանակալից հավելավճար խոստանա: Փորձառական տվյալները ցույց են տալիս, որ ընկերակցության բաժնետոմսերի տարեկան հատույցի մոտավորապես3-6 տոկոսը հենց ներդրման մեծ ռիսկը խրախուսողհավելավճարընէ: Շահույթի առաջացման մեջ անորոշության դերի մեկ այլ արտահայտությունը պարգնավճարն է ճոռաստեղժությանն ծեռնարկՍա հասկանալու համար ենթադմանհամար: րենք, թե չհատուցվող, ապահովագրելի ն անապահովագրելի ռիսկերի դիմաց կատարվող ծախքերը հանված են ընդհանուր շահույթից: Այդ դեպքում կատարյալ մրցակցության ն անփոփոխ տեխնոլոգիայի պայմաններում ընդհանրապես որնէ հավելյալ շահույթ չէր լինի: Նման պայմաններում սեփականատերերն իրենց ունեցած գործոնների ե ռիսկի դիմաց կստանային ճիշտ այնքան, որքան որ այդ ծառայությունները կարժենային մրցակցային շուկայում: Այլ կերպ ասած` տեխնոլոգիական փոփոխությունից զերծ աշխարհում բազմաթիվ մրցակիցների ազատորեն շուկա մուտք գործելը գինը կիջեցներ ծախքերի մակարդակին: Այդպիսի անփոփոխ աշխարհում շահույթի պահպանվող տեսակները կլինեին միայն

մրցակցային աշխատավարձը, վարձավճարը ն ռիսկի դիմելու դիմաց տրվող հատույցը: Սակայն մենք նման երեակայական աշխարհում չենք ապրում: Նոր գաղափար կամ արտոնագիր ունեցող անձը կարող է նպաստել նոր ապրանքի ստեղծմանը կամ իջեցնել հին ապրանքի արժեքը: Եկեք այդպիսի մարդկանց անվանենք ճոռաստեղծ կամ ծեռնարկիչ: «Նորաստեղծության շահույթը» կարելի է դիտարկել որպես նորաստեղծներին ն ձեռնարկիչներին տրվող ժամանակավոր հավելյալ հատույց: Ի՞նչ ենք հասկանում «նորաստեղծ» ասելով: Այդ մարդկանց չպետք է շփոթել կառավարիչների հետ, որոնք ղեկավարում են մեծ ն փոքր ընկերություններ, սակայն այդ ընկերություններում սեփական միջոցների նրանց բաժինը մեծ չէ Նորաստեղծներն այլ են: Սրանք այն մարդիկ են, ովքեր երնակայություն, յուրօրինակություն ն խիզախություն ունեն գործարարությանմեջ նոր գաղափարներ ներմուծելու համար: Պատմությանը հայտնի են այնպիսի մեծ գյուտարարներ, ինչպիսիք են Ալեքսանդր Գրահամ Բելը (հեռախոս), Թոմաս էդիսոնը (էլեկտրական լամպ) ն Չեստեր Քարլսոնը (չորապատճենում): Որոշ գյուտարարներ իրենց ձեռնարկման շնորհիվ մեծ հարստություն են կուտակում: Նման շատ օրինակներ կան հատկապես ներկա ժամանակաշրջանում: Այսպես` Ստիվեն Ջոբսը հիմնեց Ափլ քոմպյուտերսը, իսկ Միտչ Քեյփրը հարստացավ Լոտուս քորպորեյշնում իր ստեղծած համակարգչային էլեկտրոնային աղյուսակների շնորհիվ: Սակայն այս հաջողակ նորաստեղծներիցբացի կան նան բազմաթիվ ձախողակներ, ովքեր անհաջողության են մատնվել դեպի փառք ն հարստություն տանող ճանապարհին: Շատերն են փորձում, բայց քչերն են հաջողության հասնում: Յուրաքանչյուր հաջող նորաստեղծություն ժամանակավոր մենաշնորհ է ծնում: Կարճատն ժամանակաշրջանում դա նորաստեղծության շահույք է բերում: Նման եկամուտները ժամանակավոր բնույթ են (կրում, քանի որ հակառակորդների ն ընդօրինակողմենաշնորհի ների մրցակցությանհետնանքուվմ աղբյուրը շուտով վերանում է: Սակայն մի աղբյուրը դեռ չցամաքած` առաջանում է նոոր: Նորաստեղծությանշահույթը գոյություն կունենա այնքան ժամանակ, քանի դեռ շա-

-ը

Ամզցոմ:յսողսդողոդմ 'մնսչ.

"լ

-սը Վ ժտզիո) 'իվցզրոցզբուսդՈ :սոջտոիո զ4 դոժ 'զ ժցողտզվ վմզդԵ դող դւստմտիտ տյ -ոլոկյսշ վմղզդժցոտմոտ փզիտ մծՈոստով վնսէ :նսշսմ -ս մցվԵ զոժ 'նսիշսմս իսցԵ 1 ցմ ցվտյսՀ փզիտ մմոցիոցմտի :(մոջիոց -Ատի մող ոտկ) մտջիտօմտի ցոկտողտդտ տյսԵ 1 ուսիս մ6Ոստով ռվՈոցսօմսԵ տմղՂ:1 Ժողն հւստովոմյսմ ղ մվմԱԺժոտղվվո վմսհ վղմոծ Եվջոննյս ղ ցոկտեօոստ 3ս հոցմոծոմ մղտցոժ ռոխփսփռովնսւ -ոսո

մմոՋիտցմոի

ՈՎՍՓՍՓՈՈ

մսիոմոցվ մսխմ յՀսմոդոտո ՅՈսվոՀ Ասղզծմովտց .-զցղոտռտնղ .6վոնսկդո/ժյսկմոցսզջ ճզը դո(9սոզտցտ ծվկող -ըվվ դոԹյսգտկոժոնոժ դտկտոզտցտ նսիչցստ -ոդտոոք :մզդմյս Անտ իսի ցզը վդյս ց4ՈսպոՀ դռոքլ8ստվետողզտցտսմկվը ստղզկմտդդմ ասո որո ովլտտ 1 6Ոսծ ողիոցդվ ՛մղմոտցկոտ տսսոքով ոքր 6վմ -ոք նմսմմղ վժմԵ որո գղ տոտմտոփ -զցղտց1) որո իսզիտեծ :մռյս/8սմվոռղցոյսոյւս վմզցտոսրտհզ նսիծտտո Ծվմզդգսցմսե ցոտկտըց Օ.ՈԻՒՆՍՆՍ

ԻՍԸ/ՔՎՍԷՈՉ

-ըվվ ռո/Հյսմնոտմոտ մդվծղտմոիտ իսդոմո չԱտոով Հսմղվոտ տսը ռվգԵ վմզդծսձվը 1 6ոստ ցոկոռոմն մԺՈսմնոծոստով վմզդճսձճվոոմնոտ -ովպվ վվմսդշտցզը բող դոլտԹսդտովշվդոկոք -Ատ 1 6սձվը նզմսԵ դվցոտկտիում -ոհղլաշ մոտը վը վօտիչսկ ԺՈսպոծ մս '1 ոյս մդւսԹսծկոծմը նսովշվ ըյսՈողյսշ մոքով վմզդդւսմԹսծկոմղկդմ -ոցոշդ ոն :սկոդոոչգդ 1 3դ,վ մցզոո ող մս 'ղոդ 1զգծոկտմեղ լ վլզմող :ռղ :ՁՈսվոՀ ռո վմզոտ վվմսոշոդղը հոցղուս 6ոտքվն դոքբմնմղդ մզջ օտիծցտետփո:չ մմղդդյա(ասմոմտտրով նսմղմ Ղ մհմոձոստ 1զղտփոցոքվտո 'մզի 6վժմոյլոց -Հոմզի մռոԹյսգտովշվ կվրովմսդՀչոդղզըօզը փոչ -գտ վմզդդւս(Թյսմզկդմ մսշսո| մս Ղղցճոտկոմեղզ դվրոցտովոո 1զցծոտմցօմոմ մմզցե մզ նսմող տխ 1 փղսոտկ6վդոմո :մզդժՈսվոՀչ մսչսո| ծրտետփ 'Ժզուս Ժդւսիտմվ դվսոծոմ յս1զցվմօռտ -ո3 1զմզմ մսզօ ըյսինսձով 1 դվմզ:7 6վմզդոսԹ մգղս(Յսողզտոտուսսզվ դվրուղմող վմոնոմ Հսծկոմզկդմ դոկվմղոո ըուսմոտկցոսղվտմկփքբոք տկ մվետցստմտ վծսձվոոնզն մսիոժզքմո -ոմողմղ մս 'ովյոտ ցզ 6Ոս6 մմզդմոիտ ող վղմս Ժյսն զԳզ 1ոցոտո մզդծոսվոՀ օզը փոչ (65:01 1գբետկ օ-ՅսԹ ցվձ -ցոտ իսզցծոմօցմոմ մմղդե դղ նսմող մմզդդյս( -վք մս 'Վ ւսդոռտՀց տո) իսմոոյսն 68 իսիշտվ դվճՄ: -մսկմոցսզց '6սմմզցվ) դվրոծկոծմը 1ո/Ատտ -վք օղ 1զիսոջտի ոյսրողւսՀ ցռոկտոդոռվգ մմզց -ող 1 քսինդշչ դղմսվոծԵ դոյ Հ մԱզ :ԱՑՈսվ -տոչ վվմսդշոդղը ուսդոծոստ 1 ոզո:դվ -Քսձվը դոկոծյսը մոո(Թյսնսքմո մոյսն 00լ վմ -զդդւսԹյսմզկդմ ոյւսօոիտովոտկոցորոք օտկդմ Հյոտոտի վկմսցծոցգը ոգ -մս մճՈսատշ ԱՎՈսըդմ ռցողոի: 066լ Ղչցվը 6վ-086լ :վկղը զն 1 տսը նմսմմզ մզմմոտ գվիսմ տոչ -սմնմ վձոսվոՀ դցզըցյսվտտկդ մմզցտոնոցդժ այսկոլրոտցոտտդվձմզի (««սԹ վլվմսթ» ողիմս Վ վցտրով մմս) ԱդյսԹւսմզմոմով վմզքմտ .իսովոոր :ցվոռտըօոծոցը դոք(ժսկոմտով վմզդուսմսիոժմոո ղ վմզդդոմոցմսԵ 'վմօտմոտ ԱյսցմսԵտվոՀ իսղջ մս-չդվ մմս '`յս/Թյսմսիոդ -ոնսվ 6ռոմդ Ղ (վմզքմոտվմղզորստտտմոհ յս վմ -ջըտ նսջնզկ մդւս(Թսդոմտոիտ'ռիոնմոռ| դղ -ղորստզցքոմ դժցվորո) վմղքմո դտկորողյսՀ վմ Այսմտոով ուսցտկոցռնովվ դվնստոտո Ցոսվոչ :6ոստով ցոկտմվ նսքետկ -ղցուսԹսծկոմզկդց .մգոսմՂ:6Ոստով նսիմտ ծոռվն վկովս ոյսրող -յսՀ ցվրոծկոծմը ըոտկմոջիոցմոի ցոիկմոն ոսկստ ց տսը մդղրոնդմ տոզոով ցվցտկտիտմ -սժ քղսմորով դզչ տն մմղցտոնոգդըժ վճոսվ ռող 1ղհտտոտի 6ոռվն վմզդոյսԱնմղդ 6դզմվ դմզդ -ոօղս(Թյսծկոմզդկցմ բյսմոտ օյ ՕվճմզԻ :44 ողոնր տ -ոտշՉ :ցվմոսվոՀ ըյւսիմզմոմղի ռզ իսջտկոող տն 'տի վոտողդոտքմոծ 1զ ցոմմս 'դրոկորղ օղը մմղտոՉ :ցվոտն դվձմզի ոտ 1 ուսիչդսո դզ ւսժրո ողոտեմոխռ 6վնսփ մմզցդդտմտվոտ իսփոց մս:դվ Ամոսպոտչ ցդոքլսջցնղտոռմ մս վղեվհռո վմղդդւս(Թւսծկոմզիդմ ցոր վմզոոտ -սղ :6Ոստտվ վվմայճատդգը ոզոամսմճրսվտշ ՛բ Ղղոոթո 1 փղմոհ իսզշդ (ԲՈոստովվվմսդշոցզը «Ամգցգյա մմ '"ոջիտղեմոհ վղովս '6Ոստով օՉտիկմոնսժց) .-ասո/սփատցոկուվեանցոցտ դգ ըոսիկողյամ //ՍՈ/282

«ՏՈՌոԶ ՕՔԱԷՈՉ ԻՑ մՈՋԻՌՇՍՈՒ ՀՍՈՒՌՏՈՂ/ՉՈ

աշ

ՀՈԴԲ ԲՆԱԿԱՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ ԵՎ ԱՐՏԱԴՐԱՍԻՋՈՑՆԵՐԸ

ռանալ, որ ցանկացած փոքր ձեռնարկության կամ արտադրաճյուղի հաշիվներում վարձավճարը մտնում է արտադրությանծախքերի մեջ, ինչպես որնէ այլ ծախս: Նման փոքր ձեռնարկության կամ արտադրաճյուղի համար վարձավճարը հողն այլ նպատակներովօգտագործելու այլընտրանքի գինն է, ն նույնքան գնորոշող է, որքան ծախքի ցանկացած այլ բաղադրիչ: 2.

Ոչ առաձգական առաջարկ ունեցող գործոնը, ինչպիսին հողն է, կշարունակի նույնչափ արտադրանք տալ, եթե նույնիսկ նվազեցվի նրա գործոնային հատույցը: Ելնելով այս տրամաբանությունիցՀ̀ենրի Ջորջը նշել է, որ վարձավճարը իր բնույթով ավելի շուտ «հավելուրդ» է, քան թե գործոնի ջանքերը խթանելու համար անհրաժեշտ պարգնավճար: Սա է ընկած Ջորջի` մենահարկ մտցնելու առաջարկությանհիմքում, ըստ որի, պետք է հարկել հողից ստացվող չվաստակված ավելցուկային եկամուտը. առանց հարկը սպառողների վրա բարդելու կամ առանց արտադրությունը խաթարելու:

Յ.

Վարկի ժամանակակից տեսության համաձայն Ջորջի վերլուծությունը պարունակում է բավականին մնայուն մի ճշմարտություն: Արդյունավետ (կամ Ռամսիի) հարկերի տեսությունը ցույց է տալիս. որ տնտեսական անարդյունավետությունը նվազագույնի է հասցվում, երբ հարկեր են գանձվում այն ապրանքներից կամ գործոններից, որոնք ունեն առավելապես ոչ առաձգական առաջարկ կամ պահանջարկ:

Շրջակա միջավայրին վերաբերող այսօրվա հիմնահարցերը մեծ մասամբ ծագում են այն պատճառով, որ սակավ բնական ռեսուրսների օգտագործման համար վարձավճար չի գանձվում: «Ընդհանուր սեփականության ողբերգություն» առաջանում է այն ժամանակ, երբ առանց որեէ վարձավճարի չափազանց մեծ քանակությամբ հոտեր են արածեցվում ընդհանուր սեփականությանհողատարածքում, որն էլ ի վերջո հանգեցնում է բուսականության ոչնչացմանը: Արածեցումը, ձկնորսությունը կամ թափոնների արտանետումը հասարակության համար կարող են առաջ բերել արտաքին ազդակներ կամ ծախքեր, որոնք չեն վճարվում հովվի, ձկնորսի կամ արտանետողի կողմից: Նման դեպքերում ընդհանուր սեփականության ռեսուրսները սակավ են, բայց դրանց օգտագործումը սահմանափակելու նպատակով որնէ վարձավճար չի գանձվում: Այսպիսի սակավ բնական ռեսուրսների համար շուկայի ստեղծումը կբարելավեր ռեսուրսների տեղաբաշխումը ն կօգներ արդյունավետորեն նվազեցնելու շրջակա միջավայրին հասցվող վնասը:

Բ.

Արտադրամիջոցներ, շահ

Արտադրության երրորդ գործոնը արտադրամիջոցներն են, որոնք հետագա արտադրությունում օգտագործվող արտադրված ապրանքներ են: Ընդհանուր առմամբ, արտադրամիջոցներիհամար կատարված ներդրումը նշանակում է սպառման հետաձգում: Սպառումը այսօր հետաձգելով ն փոխարենը շինություններ կառուցելով կամ սարքավորումներ արտադրելով` հասարակությունը բարձրացնում է իր ապագա սպառման մակարդակը: Շրջանցիկ արտադրության հատույցադրույքի դրական լինելը տեխնոլոգիական իրողություն է:

շահույթ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁՎԱՐՁԱՎՇԱՐԵՎ ՇԱՀՈՒՅԹ ԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՄ

Վերհիշեք 261-262-րդ էջերում տրված հիմնական հասկացությունների սահմանումները: Արտադրաապրանքներ. հետագա արտադրության մեջ օգտագործվող արտադրվածտնական ապրանքներ: Վարձավճար. արտադրաապրանքներիտարեկան զուտ դոլարային հատույց:

Սրտադրամիջոցներիհատույցադրույք. արտադրամիջոցներից ստացվող տարեկան զուտ եկամտի ն արտադրամիջոցներիդոլարային արժեքի հարաբերություն (չափված է որպես տարեկան տոկոս): Շահադրույք. դրամական միջոցների բերած եկամուտ, որը նույնպես չափվում է որպես տարեկան տոկոս: ապագա հատույցների Ընթացիկ արժեք. որնէ ունեցվածքից առաջացող հոսքի ներկա արժեք: Շահույթ. մնացորդային եկամուտ, որը հավասար է հասույթից հանած ծախքը: 7.

ՈՒնեցվածքն առաջ է բերում եկամտի հոսք ապագա ժամանակահատվածներում: Հաշվելով ընթացիկ արժեքը` հատույցների հոսքը կարելի է փոխարինել այսօրվա մեկ արժեքով: Այդ արժեքը գտնելու համար հաշվում են, թե տվյալ շուկայական շահադրույքով այսօր քանի դոլար է անհրաժեշտ ներդրել ապագա հատույցների տվյալ հոսքը առաջ բերելու համար:

տարի հետո վճարման Ընթացիկ արժեքի ճշգրիտ բանաձնը հետնյալն է: Էէ ենթակա յուրաքանչյուր դոլարի Ա ընթացիկ արժեքը Տ1/(1ՀՇ)'է: Ուստի զուտ հատույցի ցանկացած (Ել, Եշ..., Եւ...) հոսքի համար, որտեղ Ելւ-ն է տարի հետո վճարման ենթակա հատույցի դոլարային արժեքն է, ունենք.

Ել

Ա -----վ ԹՇ

Եշ

ել

Գ-..զ-----Վ-ԴՎ-::

(14:4ՇՕ2 (ՀՇ)

Տնտեսության մեջ շահն ունի երկու գործառույթ: Այն մարդկանց մեջ առաջ է բերում խնայելու ն հարստություն կուտակելու շահագրգռություն: Սակայն շահադրույքն ունի նան նորմավորող գործառույթ. այն հասարակությանը թույլ է տալիս ընտրելու միայն ամենաբարձր հատույցադրույքներն ունեցող ներդրման ծրագրերը: Այնուամենայնիվ,երբ գնալով ավելի ու ավելի շատ արտադրամիջոցներ են կուտակվում, ն սկսում է գործել նվազող հատույցի օրենքը, մրցակցությունը նվազեցնում է ն՛ շահադրույն արտադրամիջոցների հատույցադրույքը: Նվազող շահադրույքը Քը, հասարակությանն ազդանշանում է, որ պետք է ներդրումներ կատարել մեծաքանակ արտադրամիջոցներ պահանջող ն համեմատաբար ցածր հատույցադրույքներ ունեցող ծրագրերում:

10.

Խնայողությունն ու ներդրումը գերադասում են այսօրվա սպառման փոխարեն սպասել ապագա սպառմանը: Նման տնտեսավարության ն արտադրամիջոցների զուտ արտադրողականության փոխադարձ կապը հնարավորություն է ընձեռում որոշելու շահադրույքը, արտադրամիջոցների հատույցադրույքը ն արտադրամիջոցներիպաշարը: Արտադրամիջոցներ գնելու համար անհրաժեշտ դրամականկամ ֆինանսական միջոցները տրամադրում են այն տնային տնտեսությունները, որոնք պատրաստ

ՀՈԴԸ ԲՆԱԿԱՆՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ ԵՎ ԱՐՏԱԴՐԱՍԻՋՈՑՆԵՐԸ

ՀԼ

այսօրվա սպառումը զոհաբերելու` հանուն վաղվա սպառման ավելի բարձր մակարդակի: Արտադրամիջոցներիպահանջարկը գալիս է այն ձեռնարկություններից, որոնք ունեն ներդրման բազմազան շրջանցիկ ծրագրեր: Վետնաբար, երկարաժամկետ հավասարակշռության պայմաններում շահադրույքը որոշվում է այն փոխազդեցությամբ, որ առկա է մի կողմից` արտադրամիջոցների զուտ արտադրողականության ն, մյուս կողմից` այսօրվա սպառման հաշվին վաղվա սպառումը բարելավելու մարդկանց պատրաստակամությանմիջն: են

11.

Արտադրամիջոցներիդասական տեսության կարնոր սահմանափակումը հետնյալն է. նախ՝ քանի որ կատարյալ կանխատեսումն անհնար է, ապա՝ ակնկալիքների, տեխնոլոգիայի ն եկամտի մակարդակի փոփոխման հետնանքով արտադրամիջոցներիհատույցը կլինի խիստ անկայուն: Եվ երկրորդ` իրական շահադրույքը ստանալու համար անհրաժեշտ է անվանական շահադրույքից հանել գնաճի չափը:

12.

Շահույթը հավասար է հասույթից հանած ծախքը: Գործարարության շահույթի հրապարակվող տվյալները հիմնականում վերաբերում են ընկերակցությունների վաստակներին:Տնտեսագիտության մեջ անհրաժեշտ է զանազանել շահույթի երեք տեսակ: Շահույթի թերես ամենակարնոր աղբյուրը քողարկված հատույցն է: Սովորաբար ձեռնարկությունն ինքը արտադրության` աշխատանքից տարբեր շատ գործոնների`արտադրամիջոցների, բնական ռեսուրսների ն արտոնագրերի սեփականատեր է: Նման դեպքերում չվճարվող կամ սեփական ներդրանքներիքողարկված հատույցը կազմում է շահույթի մի մասը:

13.

Շահույթի երկրորդ աղբյուրը անորոշությունն է: Դրան են վերաբերում անապահովագրելի ռիսկի դիմաց ստացվող հատույցը ն նոր տեսակի արտադրանք թողարկող կամ նորամուծության հեղինակ հանդիսացող ձեռնարկիչների շահույթը:

14.

Վերջապես, շահույթը կարող է լինել ձեռնարկություններիարտոնագրերի, հատուկ արտոնությունների կամ կարգավորման մենաշնորհով պայմանավորված իշխանության արդյունք:

ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԿՐԿՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՐ

Հող

վարձավճար հողի ոչ առաձգականառաջարկ արդյունավետ կամ Ռամսիի հարկեր «ընդհանուր սեփականության ող-

բերգություն»

սակավության վարձավճար ընդհանուր սեփականության ռեսուրսների համար

Արտադրամիջոցներ

իրական ն անվանական շահադրույք արտադրամիջոցներ, շահը որոշող գործոնների արտադրաապրանքներ զույգը`շրջանցիկության վարձավճար, ն անհաճբերության հաարտադրամիջոցների հատույց շահադ- անորոշությունը ն շահույթը. տույցադրույք, րույք, շահույթ չհատուցվող ռիսկ արտադրության անուղղակի ւմպպահովագրելի ն անապակամ շրջանցիկ եղանակհովագրելի ռիսկ, նորաներ ստեղծություն ընթացիկ արժեք գործոնների քողարկված պարգնավճարը շահույթի մեջ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁՎԱՐՁԱՎՇԱՐԵՎ ՇԱՀՈՒՅԹ ԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՄ

ՀԱՐՑԵՐ ՔՆՆԱՐԿՄԱՆ ՀԱՄԱՐ

Յ.

Բնորոշեք «զուտ տնտեսականվարձավճարի» դեպքը: Բացատրեք, թե այս դեպքում գործոնի վարձավճարը ինչ իմաստով է ավելի շուտ «արտադրանքի գնով որոշվող», քան թե «արտադրանքի գինը որոշող»: Ցույց տվեք, որ վարձավճար բերող գործոնի առաջարկի աճը, այնուամենայնիվ, կհանգեցնի նրա հատույցի նվազմանը ն կիջեցնի այն ապրանքների գները, որոնց արտադրությունը մեծ չափով կախված է այդ գործոնից: Ձեր կարծիքով ի՞նչ հետնանք կունենա բեյսբոլի կամ ռոքի աստղերի եկամուտների հար-

կումը:

Օրինակներ բերեք արդյունավետ շրջանցիկ գործընթացից ն որոշ «արտադրված» կամ «միջանկյալ» տնական արտադրանքներից,որոնք իրենց հերթին ներդրանք են: Վամեմատեք տնական միջոցների հատույցի հետնյալ չորս տեսակները. ա) հողի վարձավճար, բ) հիմնական ապրանքի վարձավճար, գ) հիմնական ապրանքի հատույցադրույք, դ) շահադրույք: Յուրաքանչյուրի համար բերեք

օրինակներ:

Օգտվելով շահի՝ առաջարկի ն պահանջարկի վերլուծությունից` բացատրեք, թե ըստ դասական վերլուծության, հետնյալ երնույքներից յուրաքանչյուրն ինչպես կազդեր շահադրույքի վրա. ա) Նորաստեղծությունը, որը արտադրամիջոցների բոլոր մակարդակներում մեծացնում է արտադրամիջոցներիսահմանային

արդյունքը:

բ) Տնային տնտեսությունների հարստության ցանկալի մակարդակիիջեցումը: գ) Արտադրամիջոցներիհատույցի հարկումը 50 տոկոսով: Դիտարկեք շահույթի հետնյալ աղբյուրները ն որոշեք, թե դրանցից յուրաքանչյուրը շահույթի որ դասին (կամ ենթադասին) է պատկա-

նում:

ա) Կատարյալ մրցակցային արտադրաճյուղում գործող բժշկական ընկերակցության

շահույթը:

բ) Այն ձեռնարկության վաստակած շահույթը, որի ներդրած արտադրամիջոցներըհամեմատաբար քիչ են, սակայն որը խիստ

պարբերաշրջանայինէ:

գ) Ձեռնարկություն, որի շահույթը նոր տեսաէ, ն դոլար խաղից տարեկան 100.000

սպասվում է, որ նրա մրցակիցները կզավթեն շուկան ու կվերացնեն այդ ձեռնարկության շահույթը: դ) Կալիֆոռնիայում ընտիր խաղողի այգետիրոջ շահույթը: Օգտվելով 12-5 ն 12-6 նկարներից` վերհիշեք, թե տնտեսությունը տարեկան 10 տոկոս կարճաժամկետշահադրույքից ինչպես անցավ երկարաժամկետ հավասարակշռության վիճակին: Այժմ բացատրեք, թե ինչ տեղի կունենար կարճատն ն երկարատն ժամանակաշրջաններում, եթե նորաստեղծությունը արտադրամիջոցների պահանջարկի կորը տեղաշարժեր դեպի մեր: Ի՞նչ տեղի կունենար, եթե կառավարության պարտքը խիստ մեծանար, ն ժողովրդի ֆինանսական միջոցների առաջարկի մի զգալի մասը կուլ գնար կառավարության պարտքին: Բացատրեք հավերժամիջոցներից ստացվող եկամտի հոսքի զեղչված ընթացիկ արժեքի հաշվարկման կանոնը: 5 տոկոս շահադրույքի դեպքում ինչի՞ է հավասար հավերժամիջոցի արժեքը, եթե նա տարեկան 100 դոլար եկամուտ է բերում: Կրկնեք հաշվարկը այն դեպքերի համար, երբ հավերժամիջոցը բերում է տարեկան ա) 200 դոլար եկամուտ, բ) Ք դոլար եկամճուտ:Ինչի՞ է հավասար տարեկան 100 դոլար բերող հավերժամիջոցի արժեքը շահադրույքի 10 տոկոսի կամ 8 տոկոսի դեպքում: Ի՞նչ ազդեցություն կունենա շահադրույքի կրկնապատկումըորնէ հավերժական ֆինանսական միջոցի վճարված արժեքի, ասենք՝ հավերժաարժեքի վրա: Մեր ավտոմայրուղիների թողունակությունը սահմանափակ է, ինչպես ցույց է տրված 12-7 նկարի ԹԱ ուղղաձիգի միջոցով: Գագաթնաժամերին պահանջարկի ՊՀԲ կորը գտնվում է հեռու աջ մասում: Բացատրեք, թե ինչ տեղի կունենա, եթե հասարակությունըճանապարհի օգտագործման դիմաց ճանապարհավարձ չգանձի ն այդ պատճառով ճանապարհի օգտագործմանպահանջարկը գտնվի կորի Բ կետում: Բացատրեք, թե ինչ է ցույց տալիս ԹԲ հատվածը: Ոմանք առաջարկում են սահմանել «ծանրաբեռնվածության ճանապարհավարձ». որը թույլ կտա պահանջարվը պահել առկա առաջարկի սահմաններում: Այդ դեպքում ինչպիսի՞ն կլինի ծանրաբեռնվածության հավասա-

ՀՈՂԸ ԲՆԱԿԱՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ ԵՎ ԱՐՏԱԴՐԱՍԻՋՈՑՆԵՐԸ

րակշիռ ճանապարհավարձը: Բացատրեք, թե ճանապարհավարձը ինչպես է սահճանափակում պահանջարկը: Ո՞վ կշահեր ն ո՞վ կտուժեր նման նախագիծիրականացվելիս: Վերհիշեք զուգամետ երկրաչափական պրոգրեսիայի հանրահաշվական բանաձնը.

նման լ, ճանապարհավարծ գանծե թե ՞

չգանճել

08 աբ -

Է3 ՀՁ

ՅՀ

Ք5 ՏՅ Տ

Տ3

աա

27առ

53 16| Յ

10.

մառ աքրմա

| սահմանայինծախք)

Աի ՍՎ

12-7.

1Ի ՃԻ Խ2Ի---

- ՀՀ

4-Ք Ս"

ՍՍՎ (մասնավոր մւմ

Աղտոտում(տոննա)

Նկար

(Ս

որտեղ Խ-ն 1-ից փոքր ցանկացած թիվ է: Տեկարո՞ղ եք ստուգել եղադրելով Խ-1/(1:Շ)` կամտի մշտական հոսք ունեցող միջոցի ընթացիկ արժեքի ԱՀՏ Ե/Շ բանաձնը: Օգտագործելով առողջ դատողությունը` տվեք այլընտրանքային ապացույց: Ինչքա՞ն կլինի այն վիճակախաղի արժեքը, որ տարեկան 6 տոկոս շահադրույքի պայմաններում ձեզ ն ձեր ժառանգորդներին հավերժ կբերեր տարեկան 5.000 դոլար եկամուտ:

ՄԱՍ

ԵՐՐՈՐԴ

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ,

Եվ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Անցնելիքուղին

Ընդիպքուր

հավատաոթ- .

կշռթյուն

Վ,

Հարկումը,

ՀԵ» "`

խո

2..:-

Կառավտրու-

ոռ»

թարոորը, Ե».

ՀԱ

Զքավորություն:

ն.

քային տնտեպակապ սատա» համ `.

ոյ

Հ.

Մինչն հիմա միկրոտնտեսագիտության մեր ուսումնասիրությանմեջ քննարկվել է, թե առանձինապրանքների ն գործոններիշուկաներնինչպես են տեղաբաշխումռեսուրսները:Այս մասում կքննարկենք տնտեսականհամակարգիկառուցվածքի գլխավորվիճահարույցհարցերը՝շուկաներիընդհանուր հավասարակշռության դեպքումինչպե՞սեն փոխազդումբոլոր շուկաներիգներն ու քանակները: Կառավարություննինչպե՞սկարող է միջամտելովփոփոխելռեսուրսներիբաշխումը:Ի՞նչ հակադրություն կարող է լինել արդարությանն արդյունավետության միջն: Որո՞նքեն այլընտրանքայինտնտեսական համակարգերը ն ինչպե՞ս են համադրվում արդի շուկայական տնտեսության խառը համակարգիհետ:

ԳԼՈՒԽ

ՇՈՒԿԱՆԵՐԸ ԵՎ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Քո

հյուսած նրբագեղ, անտեսանելի ոստայնը.. Թ. Ս.

ուսումնասիրելիս Միկրոտնտեսագիտությունն

Մենք կվերլուծենք տնտեսական անարդարության աղբյուրները ն կդիտարկենք այն երկընտրանքները, որ ծագում են, երբ հասարակությունը փորձում է եկամուտը հարուստից վերաբաշխել չքավորին: Կքննարկենք, թե չքավորությունը նվազեցնելու կամ արմատախիլ անելու համար երկիրն ինչ զոհաբերությունների պետք է դիմի: Վերջին`, 11 գլխում, ուսումնասիրվում է տնտեսագիտական մտածողության ն այլընտրւնքային տնտեսական համակարգերի զարգացումը: Կդիտարկենք, թե տնտեսագիտական վեր նր վերջին վերջին ե երկու դարերի ե մ ծ ն լուծությունը ընթացքու ինչպես է զարգացել ն ինչպես են կյանքի կոչվել լավ հասարակարգի վերաբերյալ տարբեր տեսաեր-

այժմ անցնենք բոլոր ապրանքներին գործոնների համար ընդհանուր հավասարակշռության մեջ գտնվող բոլոր շուկաների փոխազդեցության հարցին: Տեսանք, որ առանձին մրցակցային շու-

անկաները դրսնորում են արդյունավետության է տեղի տեսանելի ձեռքի հատկությունը, բայց ի՞նչ ունենում, երբ բոլոր շուկաները դիտվում են որպես մի ամբողջություն: Այս գլխում կհամոզվենք, որ որոշակի սահմանափակ թվով պայմանների դեպքում մրցակցային շուկաների արդյունավետության նշանակալի հատկությունները տարածվում են նան շուկաների համախմբիվրա: Սակայն կտեսնենք նան, որ շուկայի այնպիսի ձախողումներ, ինչպիսիք են շրջակա միջավայրի աղտոտումն ու մենաշնորհը, կարող են խաթարել շուկայական տնտեսության արդյունավետությունը: Այս գլխի վերլուծությանը հաջորդում են արդյունաբերապես զարգացած տնտեսության մեջ կառավարության դերի ուսումնասիրությանը նվիրված երկու գլուխ: Այդ գլուխներում քննարկվում են հասարակական ընտրության էությունը կառավարությանհարկային ու ծախսային հաճակարգերի հիմնատեսակներըն այն եղանակները, որ կառավարությունը որդեգրում է շաղանցումարտաքին ազդակների դեմ պայքարե-

կետները, մանաորապես սոցիալիստակա

կրներում: Հարց կբարձրացնենք, թե սոցիալիստական երկրները ինչո՞ւ լճացան: Ինչո՞ւ նրանք .վերահայտնագործեցինշուկան, որից հրաժարվել էին տասնամյակներ առաջ: Այսպիսով, այս մասը նվիրված է միկրոտն-

` տեսագիտության ամենափշոտ

հասար:

Կառավարության երկու հիմնական տնտեսական պարտավորություններն են արդյունավետության ապահովումը ն արդարության սատարումը: 2471 գլուխը վերլուծում է այն եղանակը, ոկարող են բարձրացել գործարար ձեռնարկությունների գործունեության արդյունավետությունը՝ քննարկելով, թե ինչպես են կարգավորվում մենաշնորհի գներն ու ծառայությունները, իսկ խմբաշնորհը` ինչպես Է սանձահարվումհակամիավորմանօրենքներով: «ՃԱ գլխում այնուհետն ուսումնասիրվում է եկամտի բաշխումը Միացյալ Նահանգներում:

ն հակասական է լավ կամ վատ հարցերին, թե շուկան գործում: Կառավարությունը ի՞նչ չափով պիտի միջամտի տնտեսական գործունեությանը: Եթե չքավորների կենսամակարդակը բարձրացնելու նպատակով պիտի հարուստների վրա հարկ դրվի, ապա ո՞րն է հարկման չափը: Սոցիալիստական երկրները վերջին տարիներին ինչո՞ւ լճացան ն ինչպե՞ս կարող են ոտքի կանգնեցնել իրենց հիվանդ տնտեսությունները:

որքանով

ների կան լու

էլիոտ

րով կառավարությունները

ԸՆԴՅԱՆՈՒՐ

ԵՎ

ՀԱՎԱՍԱԲԱԿՇՌՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՆՏԵՍԱՆԵԼԻ

ՁԵՌՔԻ

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

Կրկնենք այն ուղին, որ անցել ենք առանձին շուկաների վարքն ըմբռնելու համար.

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

կարգավորված մի այնպիսի հաջորդականություն. ըստ որի մեկ առանձին շուկայում գները որոշվում են երկուշաբթի, սպառողների 2. .`նախապատվությունըձենավորվումէ երեքշաբթի, գործարար ծախքերը հաշվարկվում են չորեքշաբթի, իսկ սահմանային արդյունքները` հինգօգտակարությունից: Յ. Մրցակցային առաջարկի կորերի հիմքում ըն.շաբթի: Ակնհայտորեն ո՛չ: Այս բոլոր գործընթացկած են տարբեր ապրանքների սահմանային ները համաժամանակյա են: Եվ սա դեռ ամենը չէ: Այս տարբեր գործոծախքերը: 4. Ձեռնարկությունները հաշվում են ապրանքնեղություններն իրարից անկախ չեն, յուրաքանչրի սահմանային ծախքերնու գործոններիսահյուրն իր փոքրիկ ակոսով ընթանում է զգուշորեն, մանային արդյունքի հասույթը ն այնուհետեւ որպեսզի չխանգարի մյուսներին: Առաջարկի ու ներդրանքն ու արտադրանքը ընտրում այնպահանջարկի, ծախքերի ու նախապատվության, պես, որ շահույթն առավելագույնի հասցնեն: գործոնի արտադրողականությանու պահանջար5. Այս սահմանային արդյունքի հասույթները կի այս բոլոր գործընթացներն իրականում ընդգումարվելով ըստ բոլոր ձեռնարկություննե.գրկուն, միասնական,փոխկապակցվածմեկ գորրի, տալիս են արտադրության գործոնների ածընթացի տարբեր արտահայտություններ են: ծանցյալ պահանջարկները: Այսպես`ցորենի առաջարկի կորը կախված է 6. Վողի, աշխատանքի կամ արտադրաապրանքծախքերի հաշվարկներից, արտադրության նկաների այս ածանցյալ պահանջարկները` փո.՛տառումներիցն աշխատավարձի, վարձավճարի ու խազդելով իրենց շուկայական առաջարկի շահի որոշիչներից: Իրականում կարող եք հետ, որոշում են գործոնային գները, ինչպիվերցնել ցուցակի յոթ քայլերից որնէ մեկը ն սիք են` վարձավճարը, աշխատավարձը ն շասլաքներով միացնել ցանկացած այլ քայլիհետ: Եվ ոչ էլ փոխկապակցվածություննէ սահմահադրույքը: 7. Գործոնների գներն ու քանակները որոշում են նաւմփակվում վերը նշված յոթ քայլերով: Կապեր եկամուտը, որն օգնելով որոշելու տարբեր կան նան առանձին ապրանքներիմիջն: Օրինակ` ապրանքների պահանջարկը, մեզ վերադարձ. ցորենի առաջարկն ու պահանջարկը ն ցորենի նում է դեպի առաջին ն երկրորդ քայլերը ն 6ցանքատարածություններիառաջարկն ու պափակում շրջանը: հանջարկը կախված են՝ վարսակով հացի ն շիլայի նկատմամբ մարդկանց վերաբերմունքից, այլ Այս առնչություններից յուրաքանչյուրը մասապրանքներ ձեռք բերելու նպատակով սննդամնակի հավասարակշռության վերլուծության աթերքի գնումից հրաժարվող ճարդկանց թվից Ն ռարկա է, որը վերլուծում է մեկ առանձին շուկագյուղատնտեսականու այլ նպատակներիհամար յի, տնային տնտեսության կամ ձեռնարկության հողի պահանջարկից: վարքը՝ տրված համարելով մյուս բոլոր շուկանեն րի տնտեսության մնացած մասի վարքը: Դրան Ներդրանքի ն արտադրանքի շատ Շրոջապտույտ: հակառակ, ընդհանուր հավասարակշռության շուկաներ անտեսանելի սարդոստայնի նման վերլուծությունը քննարկում է, թե բոլոր տնային ձիահյուսված են մի փոխկապակցված համատնտեսությունների, ձեռնարկությունների ն շու կարգի մեջ, որին անվանում ենք ընդհանուր հակաների միաժամանակյա փոխազդեցությունը վասարակշռություն: Նկար 13-1-ը պատկերում է ինչպես ( ն ինչ հաջողությամբ) է լուծում ոոչպես, ընդհանուր հավասարակշռության ամբողջական ի՛նչն ում հարցերը: են կառուցվածքը: Արտաքին օղակները ցույց տալիս բոլոր ապրանքների ն գործոնների պաԲՈԼՈՐ ՇՈՒԿԱՆԵՐԻՓՈԽԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ հանջարկն ու առաջարկը: Այս դեպքում խոսում ենք ոչ թե մեկ առանձին ապրանքի կաճ գործոնի,

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՀԱՎԱՍԱՐԱԿՇՌՈՒԹՅԱՆ

ՄեՋ այլ Քոյոռ ապրանքների (եգիպտացորեն, բժշկական ծառայություն, համերգ, պիցա ն այլն) մաՈւշադրություն դարձրեք, թե մեր հաջորդական սին, որոնք պատրաստվել են արտադրության քայլերն ինչպես են տրամաբանորենբխում մեկը մյուսից: Դասագրքի գլուխներում դրանք միմլխիստ բազմազան գործոնների (եգիպտացորենի ցանքատարածություն, վիրաբույժներ, համերյանց հաջորդում են համարյա նույն կարգով: Բայց իրական կյանքում ո՞րն է առաջինը: Կա՞ .»գասրահներ,բեռնատարներ ն այլն) միջոցով: 1.

Առանձին շուկաներում ապրանքների գներն ու քանակները որոշվում են մրցակցային առաջարկին պահանջարկիմիջոցով: Շուկայական պահանջարկի կորերը ածանցվում են տարբեր ապրանքների սահմանային

արդյոք

համար

չմ

6ՀՇՈՒԿԱՆԵՐՆ

ՈՒ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ապրանքների շուկաներ

Արտադրաճյուղի

Սաւլառողի պահանջարկ (հարաբերական սահճանային

օգտակարությունների

հաճաճասնականություն) "

առաջարկ (սահճանային ծախքը

Եգ|

հավասար է գնին)

Գործոնների

աՀ-կ

Ածանցյալ

առաջարկ

(ընտրություն աշխատելու ն ժաճանցի ճիջն, ընթացիկ ն ապագա սպառուճ, հողի սեփականություն)

«ո

րակ

(սահճանային հասույթային արդյունքների

ԹՀ.

հաճաճասնականություն)

Ե Գործոնների

պահանջարկ

շուկաներ

Նկար 13-1. Ընդհանուր հավասարակշռությամբպայմանավորվածգները ամբողջտնտեսությանհամար որոշում են /հնչը,ընչպեսը ն ում համարը Տնտեսականկյանքի շրջապտույտը պատկերվումէ ընդհանուր տնտեսական հավասարակշռությանմիջոցով: Տեսեք, թե շահույթն առավելագույնի հասցնող գործարարությունները ե ապրանքների օգտակարությունն առավելագույնի հասցնող տնային տնտեսություններն ինչպես են փոխազդումապրանքներիշուկաներում (Ա)

Շուկայում յուրաքանչյուր ապրանք կամ գործոն փոխանակվումէ, իսկ տվյալ ապրանքի գինն ու քանակը որոշվում են առաջարկին պահանջարկի հավասարակշռությանմիջոցով: Առաջարկի ն պահանջարկիայս զուգորդությունը ա-

գործոնների շուկաներում (Ե)` որոշելով յուրաքանչներդրանքի ե արտադրանքիգինն ու քանակը: Ուշադրություն դարձրեք, որ նկարի ներսում փողի հոսքը տեղի է ունենում ապրանքներին գործոնների բնաիրային հոսքի հակառակուղղությամբ: ն

յուր

տեղի է ունենում միլիոնավորանգամ ն ատեսակ ապրանքների համար` սկսած համրիչներից մինչե պաքսիմատ: Ուշադրություն դարձրեք, որ նկար 13-1-ի վերին օղակը պարունակում է ապրանքների առաջարկն ու պահանմեն օր

մեն

Այսնոոլ| դղ սզն մ.սղմոհ չվցոծյսծԾ դոլԹսիոկ հզը վոռիոց մորով վմսիտվը դվծձմզիվմցոմոռտ -տո ողոմս մմզդե իսըւսստ դտ(Թյսողտգտ ձնսմ տմսԹդոժոմյ՛ մս 'ողոդրո գզմտցմկ մմղցմցոմ ոռ -ող :տմի վմոովլտրով վմզդտկյսծ մսյխմ օղ ուսի մգտմղ :դզգծոտվ վլցոսետզիտստ մոս Թասկտով քո Թյստ -օշտմտտ ՀՃՀննմտ Ամմղզդուսմ -զսօտիմտմտիտմ ծռզմվ մս 'ողոոզրո դզոչտմվ -ղիտդւալնմտ ցո սծկտծմը վմզդմցոմոտ մղզմմոտտոմ դմղցտսատկղ ծգղմվ 1ոմՍտտոտկ ըոյսմղդ դմղդնսստոո դվմմղզվցվճոսը ոս Թսսձվգոմոո -ոհյժ ցվջցոսը :մմզմեռճսըդմ ցդոթԹյսսՀչկոմոո -տիով մւսցովնդմ իսզմզմ ձոստ ըյսիմտորմտվ -ոիոտվ ցտկտոզտըտ մզսցովնըմ դզ Հռ.սմլյ 5Ոսծ Ղտղվ :Առոով 1սյզմնոտմտ մզգդռմ11ո Ղ ծդտխվը դղ ողոչցվ Հղոմդ զմ ոտ տողսԵով հռողտ մսիոմոծտվ 'մզդտցզմզվըստիռո -ՎսդոռՂ ԱՄԱտիվնսմնտտմո Ղ վնսսոփո 1զմեռմ -ողկը մգղ նսմսոկ մորով դոԹսողտգտ ոլ վչվգկոն մսիոմաԱով 'մզոչվեմոկտոըոկ դղտոզտ ՂայղՂիոովնդտվ վտսնդմ:աղ|ՎՂմս հոթցոռտ ըյսրոսոծ ցզ Ժցտմնմզը ոզիոմսԺըսմս 5վոնսկ դո(Թսծկոծմը մոտտկցո ծղտստ |զո|շվ 'Ազցկտողտ տուշ վմղդոյսմսիտմԱռո Ղ վնսվ 'վմ մլ նսմոկ մմսզօ վ/զդտոզտգդտ -ցտտտոլշտ 1 ըյւսստմզդ մոս Ասսչկոտմտոտիտվ վձվող ոտնը նտ -`0րո տո 'մոցզուս 01աԹնԱ ԽԵ ոյաայսոզտցտ մյսգովնըԱ դոնղ :ԱմզդուսԱ (Ասկտով վմոռիորով Հս դկմոձծոստ իս| վովոորո զ4զՎ:մկմոտձցոտվոիո վմղդտկւսՀ ցվրոծկտծմը մլգզկմտտվն "մղս(Այսօ Այսըզովնդմիսյզջց -զս«կոմոոտիտվ տուվնդմգու 1 ուսիւղռնփսփդողմ -ռնխզի ցոլԱսսչվոմռոռիտվ -մսետտեօ -սդւսիջ փոճոռտկտիտմ 'վմցոմնտտմո զմ 'վմ ոք(ղ :ԱՎմտի վմզդտկյասՀ ցվոոծկոծմը Ղ -դտմնԱղդ տն վգվ1 'դվԵ վո օզոտ 'ողիոոճմզԻ մտ ցդվջցտստ վմզոժցոմոտ վմզդցսօմսԵե ծղի -Ասնցձո ցոլ Թյսծկոծմո ոյւսմոճող| վ ուսԹսվը -ղմոդդմ 'մողսԹՂսօսԱյԱզի ռոլԹսսշկոմտոտիուվ -ԱԱտդվրովմսդՀչոգզը ոո ըյսմսիտեմտկ նաեկոփ վղտգոտըիսզցմսծեռտեօ ըյսմղդռիս1ե նմսոլողՂ ԱՎտյսը 'ոյստստնո վո 3ս վմրոիտձվո -ոդտովտո ք սմզցգտք վծրստով նսծտից բո ոստտտ

.ՍՍՂՂՂԱՍՔՔԱՍԳՏՈՒ

ՂՈՔՕՎՍՍՉԳՈՄՈՈՈՒՈԷ

-ոով վլտիռծ Վ ըշւսիմնոտմո մղոմոռտ մմսԹդոմ

Ս1ՍՂՈՒՆՂՍՂՎԲՈՑորՑՍՈ

-ոմսք Ղ 'ցոտհչ մղզըդվմսցշտղղը ցռտկոտղմՃմղղմ -նոճցղ '6վյտմն վծոյ :մնսարոծ գցոկոռրող Զոստմոիխո ցգմադոմտը -կՎսՀ վմղդմդոմոտ վլզոռնոմզԵ 1զիտստ մորով -ոմտ մճքորեասայ վեսմտկորտվդո/ճոսն 5ցզմվ դզ ուսմտդմ դմզդնսսոխթոսզնչցվո 'ԱՎՈսվ -Հժտմտոտիտվ մսդովնոց «վմզդճցաոտմոռ -ոՀ ոյսցՑոտվ վցոսծոյզիոտստ ցմղցոյսԹյսկ դզ նսիատցտիդվմզդուասոգտդտ ցվրողտ գգ -ԱտդսզՇ :գոԹյսծկոծմը մննսդո վմզընսսոռ ոսոմգկդտոյաի մմզդդսքմսն քտրդն ծվմգդ -ռի Ղ վմղցնմսդԵ իվճոքեռմ ողոճռզ Ղ օղ դվրոծ -տյաթսոգտըտ ցվրոցտ «ճրո/ժայկդոծ 1սգդ -կտծմը 1ոխոտոդ մմղդողյսՀ մսյսմ նղտմս 'ց1ս/ -Քոտվ վցոսետ պի տս դճՈսվոծ իսգինմսդ -ղսողտդտ վո մցղկմտտվնիսկոտտոփց1սյզցծզծ -ծտստ Հյյսմս 'տզվ վմզդոյալԹսակմոցեգք (2) ցտկադովմռաԹսօՀԱԱՎԻ«մզդճմրսամեկո ցղ ըսնծտոյաի մմգդոյաննսոգտցտ ցվնողտ

րո

-մոփռ

-տզիտդ նսծգոյս մզդդաթոռսիտոոտոյտը մրտրտոկը 94մզոժյամոտ դ նայմոճոստ մգդցսքմսե () անմ 1 Հսցվ ցդաա(Թսսշկոմտոտիով մսդով -նդմ ցվրոծկոծմը 1տլմոտոկ զ4 'ժյտտկ 5Ոսծ 'Ամզգձդոռմնոտմռս դմզդԵ ցզ ոյսիչսմս վմս տոմ ԱյսձմզԻ :ց0Ղմսդոտոոմդոն վզիտ մղցղօեռդիմյհկ 'մՎջռիծւսստկցտկոցոմտոոմտ վո Ժող ուսդոզտ Թասկտտվ դո Այսսշմոմոոռդիտվ Այս նյսմովվ վմզդողւած մսիոդսվվո 'իսովոողը ԱմՂդուսմ -ովնդմ 'ոյսժծոճցմ 0զ ըյսսոջթոի ժղցղմվ դորկմտդդմ ռոռղտտվեռց մս '6վմզցդ4Ոսոտվվմզոմգտմոտ դրտ իսզմոռի -ոտո |զիտստ 'ստղվ ծ5վռտմլ :մմզոոնսԹսկտով ցոլ ՅսսՀչկոմտոտիով մլսգովնդմ ՄԺդղմետմոտկող.ՎՈսպոՀ1ս մզդտսոտղկղդվրոդսօմսԵըոյսկմոծոս իսղց փսփոտ ՛ղՂտզվլսաըկ :ԱմզՎըդւաԹւսմմնոմ -ո մղդմցոմոտ Ղ ըուսցԵդղ մզգդսցմսԵմԱզգդաաք -ըզ օտիոտկ տղվ դո Թսձկոմտոտիով ցզոկտո -ԱՂԱԱՌմուօմսԵ'ողոոոնղ :6վկմոձոսու ծռզմ -ղզտցտ Ամսգովնըմ Ժղգզմետմողդհուսմեկո ոմղղ -վ վմզդդսօմսԵ ռղ ուսղտտոտի մս 'իստոռղղ ռո 1տղտղվ տղդտեմոծկ մուս ԹասօաԱզի մզո ՕՂ ըուսդԵմմզդմգտմոռտցտոստրոոդմղդովալԹյսո դո Եսսձկոմտոտիով մմսդ .-ղտդտ ցվրռցտ 'ոզոռդով :ըուսկմոծոստ մզգըսօ :ԱդՂա(ԹյաօՀԱ1մզի -տվնդմ Վ ուսինոմե իսծըսմս 'մմղծմով դրո ցօղ -ԱսԵղ ուսով մզցմռոմոտ դզ ողհոչցվցմզդ ՎցտմՈ :1 Հսմսդո դճյզ ուսմողն մւսցտվնըցմզ1Վ .-նսսոխոո զ4 'Մզողջ :տզվ վկմոձըգտվոփղ վվմոճ -ոստ 'ՕոԹյսսչկոմոոտիտվ Վ ըյսըծզեցտվ ոզոտհով վմզդըսօմսԵ դորթայսմնոտմո ցզ ոյսինմսԵ -սե դուս Թասմոոռիտվ վկմտճցովոի Ղ վկմտձճոսը Ժցտմն ոյւսկտնօ դվմստո սզնչդվը 'մկմոոձ

ՄՂ/ՍՇԶԱՍՍՈՒՌՍՈՒԻԶ մՂ/ՍՔՅԱՍՍՈՆՍՈ ՄՂԱՔՕԵՍՏՋԻՈՂԱՔՆՍՈ

չմ

ՇՈ/ԿԱՆԵՐՆ ՈՒ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

դոլարին ընկնող սահմանային օգտակարությունները նույնը լինեն: Որո՞նք են արտադրողների շահույթն առավելագույնի հասցնելու պայմանները: Ապրանքների շուկայում յուրաքանչյուր ձեռնարկություն իր արտադրանքի մակարդակը կընտրի այնպես, որ արտադրության սահմանային ծախքը հավասարվի ապրանքի գնին: Քանի որ դա տեղի ունի յուրաքանչյուր ապրանքի ու ձեռնարկության համար, ապա այստեղից հետնում է, որ ամեն մի ապրանքի մրցակցային շուկայական գինը կարտահայտի այդ ապրանքի վրա հանրության կաԶտարածսահմանային ծախքը: Միավորելով կատարյալ մրցակցային արտադրողների ու սպառողների համար անհրաժեշտ այս պայմանները` տեսնում ենք, որյուրաքանչյուր սպառողի հաճար ամեն մի ապրանքի սպառման սահմանային օգտակարությունը հավասար է այդ ապրանքի սահմանային ծախքին: Այնուհետն, յուրաքանչյուր ապրանքի վերջին դոլարի սահմանային օգտակարությունը բոլոր ապրանքների համար հավասարեցվում է: Ընդհանուր հավմասարակշռությանմեջ սայառողական բոլոր ապրանքների մեն դոլարին ընկնող սահմանային օգտակարությունները նույնն են ն հավասար են այդ ապրանքների արտադ րության հասարակական սահմանային ձախքին: Մի պարզաբանենք այս քը: Ենթադրենք՝գործ ունենք երկու անձի` տիկին Լ ու պարոն Ռիկարդոյի երկու տեսակ ապու րանքի` եգիպտացորենի հագուստի հետ: Սպառողական հավասարակշռության վիճակում տ. Սմիթը եգիպտացորեն ն հագուստ է գնում մինչն որ յուրաքանչյուր ապրանքի մեկ դոլարին ոնկնող ՍՕ-ն դառնա 1 (Սձիթ) օգտ: նմանապես պ. Ռիկարդոն իր եկամուտը բաշխում է այնպես. որ ծախսված յուրաքանչյուր դոլարի դիմաց ստանա 1 (Ռիկարդո) օգտ: Եգիպտացորեն ն հաեն արտադգուստ արտադրողները սահմանում ռանքի այնպիսի մակարդակներ,որոնց դեպքում գինը հավասարվում է սահմանային ծախքին, այնպես որ եգիպտացորենի մեկ դոլարանոց փաթեթը, ինչպես նան հագուստի մեկ դոլարանոց փաթեթը, յուրաքանչյուր արտադրողի համար «ունենան արտադրության Ֆ1-ի հավասար սահՀանային ծախք: Եթե հանրությունն արտադրեր «Գիպտացորենի նես մեկ դոլարանոց փաթեթ, ատա դրա համար կծախսերաշխատանքի. հողի ն -ռմնականմիջոցների սակավ ռեսուրսների ուղիղ դոլար արժեցող փաթեթ:

օրինակով Սմիթի :

Միավորելով այս պայմանները, տեսնում

որ

հավելյալ սպառված յուրաքանչյուր

դոլար,

ենք, լի-

նի դա Սմիքի, թե Ռիկարդոյի կողմից, բերում է բա.,վարարվածության հավելյալ 1 օգտ, անկախ նրանից, թե հավելյալ ծախսըհագուստի համար է, թե սննդի: Նմանապես, ծախքի յուրաքանչյուր հավելյալ միավոր հանրության համար համարժեք կլինի հավելյալ 1 դոլարի ռեսուրսների ծախսի, ն դա այդպես է, անկախ այն բանից, թե հավելյալ դոլարը ծախսում է Սմիթը, թե Ռիկարդոն՝ սննդի վրա է ծախսվում,թե հագուստի: Հետնաբար, շուկաների ընդհանուր , հավասարակշռությունը գներն ու արտադրանքը որոշում է այնպես, որ սպառողների համար յուրաքանչյուր ապրանքի սահմանային օգտակարությունը հավասարվի հանրության կողմից յուրաքանչյուր ապրանքի .9,վրա կատարվածսահմանային ծախքին:

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՀԱՎԱՍԱՐԱԿՇՌՈՒԹՅԱՆ

ՄԱՆՐԱՄԱՍՆՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Նախքան ուսումնասիրելը, թե կատարյալ մրցակցային շուկաներն ինչու են հանգեցնում ռեսուրսների արդյունավետ բաշխման, կրկնենք մոցանցային ընդհանուր հավասարակշռության պայ-

ըեըերկ Նր ինը ուխմբի` որվեԱրե ժանվում է է նկար ր ում սպառողին, համապատասխանում արդյունյյնրերը:

պայմանները

Այս

բնական

կերպով

բա-

13-1-ի վերին օղակին, մինչդեռ երկրորդը` որը վերաբերում է արտադրությանը, համապատասխանում է ստորին օղակին: 1,

Սաառողի հավասարակշռություն- Սպառողնե-

մքյց տվ սպառողական անարի դրո արքի`

գլխումկատարված րը

վերլուծութ-

ների միջն ընտրություն կատարելիս սպառողներն առավելագույնի են հասցնում դրանց օգտակարությունը` միմյանց հավասարեցնելով ծախսված ամեն մի դոլարի օգտակարությունը: Օգտագործելով այս կանոնը՝ հիմա կարող ենք համոզվել, որ երկու ապրանքների սահմանային օգտակարությունների հարաբերությունը, որը մասնագիտական լեզվով կոչվում է երկու ապրանքների «փոխարինման սահմանային չափ» (կամ ՓՍՉ՝.շ առաջին ն երկրորդ ապրանքների փոխարինման հարաբերության համար), բավարարում է հետնյալ պայմանին՝

ՓՍՉ,չ-

ՍՕ.

ՍՕշ

ԳԴ լ

Գշ

Վ ցգՈսդ մմղյս/ նստդվրոցոնվտո վմդոմնմղըդր մորով ցո(Թւսկմոցսզօ մսԹցտմ -ոմղսր վնսթոմնոտմո նրո տրո 'տղվ վմզե ռոսդ վմդոմնտտմտ Ղ վմցտմնԱմզդվողւս օմսծ ողսԹյսկմոցսզցօ մսԹցոժոմյամ ձղը վնսաոմն 1ոլիտ մս վցտմ դվձոսը :մզցմցտղտզվ մսղմող վռոճ վը դզողս կմզդգ1սԹյսչցստ ողը -տտմո

:կտուսմոչ ողոորո իզ

օմտիոտտոլՀո Հ դվե վ-լ Վյոտմո 5 Ժցոտմոտ մժդյս/նմո դվրոցոնկտո վմցտտտոշղ

ոյս-|,

մոՋիռոցմտի վնսվ ցվԵ վ-շ Ժգոմոռ 5« Այս-2 Ժցոմոտ ԱԺոյս|նմո ցվրոդոնկտովնսվւ -

մոջիռոցմդի վնսվ -ցվԵեվ-լ, Ժցտմոռ 5 Ձցոմոտ ԱՎ`ղսմնմոցվրոցտովկտովնաս ոյս-,

՛մոմողտզէ :ցպվցԵ տմն վիմոտոռիով մմժգքմտվմուս|նմտ դվրոց -ոնըվտո տմն մս 'ողոդոո 1 ուսմտցմ հոցոմ վմդոմնմզդ մսԹդոժոմյաք մդս(8սկմոդսՂօ նսցծոով վցՈսԵտղզիոսո դ4ՈսվոՀ մս 'Ժռտո -զտ ցզնմը :վմզդդւսԹստչդստ վղոշսմս նսմ -զմտմզի մցտոօմսեոտեօ վմռոմնմզդ 1 ոյս -Թղեդով մդս(0ղսծկոծմը 'վցտորոր վժդոմ -նոտմոտ ըյստզի (տ) դըոսմ) Վ (մ) օտիշը գոլԹյստզիոդոսքնմոո դո -ոշոմոնզտ դզ ուսդծզեդտվ Ամզդտկոածդվ/ -ոծկոծմը 1ո/(մտտոկ վմս տոմ 'Ադզս(Թստշք վճղւսմԵեկովմսզօ վլզցտոզտդոոզ ըւսմնոծս6 Ամս 'ցվոտը դոլ(Թսիտկտո դտկումզմումոով վմղդժցոմոտ մզմմոտ ովլտտ դզ դոշդտնեռ տշվջ մսզդե դվրոծկոծմը մս 'տոտփ դոդ -ոլ դրո Վ տո 5դզէ :ըսմզդդտնրո դո/Թյսծ -կոծմը 1ոԱոտող մղւսԹսիտկտո դվրոմդով դղ Այսսծոտմոտ դմղզդե դոտկոմզմոմտվ մս Վ ոզսղտզվ ծվնզտորո 'դվ-ՇՈՂՓ վմզդմղոմ ոտ սկմզ նռ 1 մոոռիտվ ԱղղսԹյսԱզմում -ով վմզդԵ վմզդմցոմոոո «սկմզ նոռ մս վցոժ վո 1զոմզկտոխփ Օրոկոր :վմզտմոտ 1 Աժդումտոոզը զ նսմող մդս(Թսմդոով իսմս "լ դփո: ցրտ ց-ՇՈՂՓ վմզդմցոմոտ սկմզ ոտդ ԱռԱԹԹսմզմտմով վմղզմովլոց դվրոցոնվոո մս 'մլվծղշդ մսդ 5դզ- :մըւսԹւսիոտկոո ոտիկ 1 ըյսսծոտմո Ամզմուտջ դտտկոտկոմտոտվ ցդվԵեդվրոծկոծմը մս 'Վ դրո ցռգոկտգդընվվ ձղը ցոնդսմդմ դոլ Թյսողտտտ դվրոծկոծմղ

:վմսիովը Օլ վողմսծտտովեղ վոմզկտոլսփհկմըյսեյսո| հղը վմզետը մուս Թսկոմոոռվ իսզծդտոլսփ դվմզդօմսետկտմտեռ ծվմզդմվիտոմտի մմզդ -ոմսողս որո '0յջ դ-ՕԾՈ 1ս1զեւսո|մմզետը հով ` Տ օ-ՕՈ վցզմսծտտփվեզ զծգ :(ՇՈոՓ ռտկ «փոչ դվրոդոտրվտո դոռոմղզկտոլսփ» վմղդմռոմոո դզ ուսցզոիդտ դողզմմզմդղս(Թյսմ -զմտմոսպվմզմովտցդվրոդոցվտո) վմզոմոտ 1Ոտ վո 1ղոմղկոտռոխփ 1 նսմոկ մմդոմոտ վը մդւս Թսկոմոոռվ իսմս 'փոչ վը ողիոմս1ղդ Ղոդ Հդզ նսմտկ մռնս(ԹՀսմզմոմողվ -ոմոտդղկզը վմղմոլոց դվրոցոնվոր մորով վմզդդւսԹյսկ -Աոդսզջ մոյսմ նսմնտտմռո ցԱզդժցոմոռ նրո Ղ վմզդմցոմոտ մսյսմ նսիմնտտմո զ տշվջ ող :մդո(Թսմզմոմով Ամոս Թսմստոտիով վմզցԵ 6դտմն Վ Ատոտիտվպ մղոսաԹյսմղմոմով վմղճուռօ դվրոդորվտո վմղդմցոմոտ ցող -տդձմզի սսկմզ ձղը դոտ սոզտդտ դվրոծկոծ -մք մս 'ովլտտ Վ ԾՈսծ մդղս(Թսմռոռիտով որը

ՕՈ

«ՕՈ

ՀԵ

Հ-ՅՏՎ--

մդզ ուսգտտո 5վմղդծդոսմնմո վմղդռիսնԵ / Հլ իսզց1գ :դվժոլոց դվրոդոնվտո վմդոմոռո յոիտ վիմտոտիտվ դվե վժռոմոտ մստգոժմ -ոմ՛սք մս 'ողոցրո վիմտցմ լ Ժտզո մկտնմող մս "1 ըյսմնոծոզ 'զ զմսղմ -ոն վմցոմնոտմռ -ոհոցղոո Ղ մցվձոստ մորով վմզցնսմնտտ -մտ ցմս վճյատմնտտսդ «յարո (ո) ոմզկ որղղտղվ դզ ըսմտցմ դմզդղտնմողկոնվմդոմ -նտտմտ Ղ վժռոմնմղդ մմզդդւա(Յգսկմոցսզօ ցվրոծկտծմը մս 'Ժցվծղեմոհ քյսմզցռրս1Ե ն(ղ :ըսմզդռիսյԵ /-յ 1 /զիղմտտվն մմս 'վԵ -մտհորով նմոմ վ1զիտիսփոոչ Հսմս վմզդդոը տր Ծրոմ '`որցտնով լ ըւսդծղեցով մմմտի ռո ասկմոդսզջ նսդծոով վգոսետզիոսո ց4ՈսվոՉ «27ա/սօՀկոմաոտիով վնսմնոտմդ ՝շ :մմզդժդոմոռ յսկմղ ոհմոսո սմնդո| 1զցԵ լ օսդտկդտծ մմ -ս մտքով վնմսդԵ դվօդտստ վը ցզըտ վիմտտ -ոհ 1 Վտզո մդտորոթ ող :մռո/Թսմզմոմողվ վմզդԵ 6դոմդ 1 մտոռիով մոս Թսօոիմոմոի -տմ ցվրոցոտնվտոդոկոմղմտմով օդիծոտտո Տվմղզդժգտմոռ սկսզ ըոտկ մռղսԹյսմզմում -տվ վմզդուսԹասմոկոտեօ դվոոդոնվտո վմ -զգմգոմոտ սկմզ օտիտրովոտմու իսմզսողյյ

ՄՂ/ՍՔՅԱՍՍՈՒՌՍՈՂԻԶ մՂ/ՍՔՅԱՍՍՈՆՍՈ մՂ/ՍՔՅԱՍՏԶԻՈՂ/ՍՔՆՍՈ

Ֆ82

չա

ՇՈ/ԿԱՆԵՐՆ ՈՒ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Վերոհիշյալ հավասարումներում անդամնեվերադասավորելով, կարող ենք համոզվել, որ ներդրանքների սահմանային արդյունքների հարաբերությունը հավասար է նրանց գների հարաբերությանը. րը

Օգտակարությունն առավելագույնի հասցնող սպառողների ն շահույքն առավելագույնի ., հասցնող ձեռնարկությունների մրցակցային ընդ., հանուր հավասարակշռության մեջ. »

Վողի սահմանային արդյունք ապրանք

ում

Աշխատանքի ը սահմանային Ինանաին

ապրանք

արդյունք625--

հ ողի լ

գի ն

Բացի դրանից, այս առնչությունը ճիշտ է ապրանք 1-ն արտադրելու նպատակով հող ն աշխատանք օգտագործող բոլոր ձեռնարկությունների համար: Ավելին, այն ճիշտ է արտադրության բոլոր գործոնների (արտադրամիջոցներ, նավթ, ու րակավորում չունեցող աշխատողներ ն այլն) ն արտադրվող բոլոր ապրանքներիհամար: Ներդրանքի պայմանը կարնոր է, որովհետն . այն ենթադրում է, որ գործոնների սահմանային արդյունքների հարաբերությունը այդ ներդրանքների ցանկացած կիրառությունների դեպքում նույնն է բոլոր ներդրանքների ն բոլոր ձեռնարկությունների համար: Եթե Ամերիկայում աշխատանքը հարաբերականորեն ավելի սակավ է, . քան հողը, ապա հողի վարձավճարը ավելի ցածր կլինի, քան աշխատողի աշխատավարձը: Այս գործոն-գին հարաբերությունը ազդանշանում է, որ ձեռնարկություններըկգործեն հողի ն աշխատանքի բարձր հարաբերության պայմաններում: Ինչպես ներդրանքի, այնպես էլ արտադրանքի մրցակցային գները արտադրութան տարբեր գործոններիտնտեսական սակավության ստույգ ցու- . ցանիշներ են:

Ամփոփենք՝

Ուշադիր ընթերցողըկարող է հարցնել. «Արդյոք համոզվա՞ծ եք, որ բոլոր անհայտգների ն քանակներիհամարունեք ճիշտ անհրաժեշտ թվով հավասարումներ: Արդյո՞ք դրանք կտան բոլոր ներդրանքներին արտադրանքներիառաջարկի ու պահանջարկիհավասարակշռությանվիճակներիլիակատար ն միասնականբազմությունը»: Տնտեսագետներնայս բարդ հարցերի Է վրա մտորել են հաճարյա մեկ դար: ԸնդԷ հանուր հավասարակշռությանտեսությունը ն հավասարումների հայտնագորԼ

Բոլոր սաառողների համար ապրանքների սահմանային օգտակարությունների հարաբերությունը հավասար է այդ ապրանքների գնեոր հարաբերությանը: Ձեռշնարկությունների արտադրած ասյլրանքներք սահմանային ծախքերի հարաբերություճը հավասար է այդ ապրանքների գների հարաբերությանը: Բոյոր ձեռնարկությունները ն բոլոր ասյրանքների համար բոլոր ներդրանքների հարաբեոական սահմանային արդյունքները նույնն են ն հավասար են այդ ներդրանքների հարաբերական գներին": .

ԼԸ

աշխատանքի գին

1- ում

ՀԱ

.Գճռերըսոցիալիզմի օրոք: Գների, սպառողների արտադրողների փոխառնչությանմեր քննարկման մեջ չհիշատակվեց տնտեսության կազմակերպման մասին՝ այն մասին, թե ում են պատկանում ձեռնարկությունները պետությա՞նը, թե՞ մասնավորին: Որպեսզի տնտեսությունը լինի արդյունավետ, տարբեր ապրանքների սահմանային օգտակարությունները նե սահմանային ծախքերը պետք է բավարարեն որոշակի պայմանների: ճրդյունավետության նշված պայման.ճերը սյետք է տեղի ունենան ինչպես սոցիալինտանան, այնպես (լ կապիտալիստական տնտեսությանմեջ: Սոցիալիստական շատ համակարգերում, ինչպիսիք առկա էին Խորհրդային Միությունում .,.կամ Արնելյան Եվրոպայի երկրներում, մինչն վերջերս գները մեծապես անտեսվել են որպես ռեսուրսները տեղաբաշխելու միջոց: Այս երկրներում պլանավորողներըհենվում էին կարնոր ապրանքների կենտրոնացված պլանավորման վրա` այս.ն

ծությունը սովորաբար վերագրվում է անցյալ դարի ֆրանսիացի տնտեսագետ Լեոն Վալրասին: Սակայն նա չի կարողացել խստորեն ապացուցել, որ մրցակցայինհամակարգի համար գոյություն ունի հավասարակշռություն: Միայն քսաներորդ դարի կեսերին Ջ. ֆոն Նոյմանի, Ա. ՈՒալդի ն նոբելյան մրցանակակիրամերիկացիտնտեսագետներ Քենեթ էրոուի Ա Ջերարդ Դեբրուի կողմից բարդ մաթեմատիկական մեթոդների`տոպոլոգիայի ն բազմությունների տեսության կիրառմանմիջո-

ցով լիովին ապացուցվեց լուծման գոյությունը: Այս հեղափոխիչ հայտնագործությունը ցույց տվեց, որ ճիշտ գոյություն ունի գների գոնե մի բազմություն, որը ճշգրտորեն կհամակշռիբոլոր ն արտադրանքների ա.,ներդրանքների ու պահանջարկները, նույ.,ռաջարկներն նիսկ եթե միլիոնավոր ներդրանքներ ն արտադրանքներգոյություն ունեն՝ տարբեր շատ տարածաշրջաններումն, նույնիսկ եքե ապրանքներն արտադրվել ն վաճառվելեն տարբերժամանակներում:

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ,

որոշելով հնչ,րնչսյես ն ում համարհարցեպիսով

արդյունավետությունը փաստորեն նշանակում է, որ անկարելի է որնէ ճեկի վիճակը բարե.:լավելառանց մեկ ուրիշի վիճակը վատացնելու: ման

րի պատասխանը: Տնտեսագետները պնդում են, են որ գների դերն անտեսելու դեպքում թույլ մեծ տրվում վատնումներ, քանի որ որոշ ապրանքներ գերարտադրվում են, մինչդեռ մյուսները սա կավանում են: Վերջին տարիներին սոցիալիստական երկրների տնտեսագետներնսկսել են ընդունել գների վճռական դերը իրենց համակարգում: Նրանք

.,.Օգտակարությանհնարավորությունների սահման Տեղաբաշխման արդյունավետությունը սահմանել ենք որպես մի վիճակ, երբ հասարակության ռեսուրսներից կորզվում են առավելաԳույն քանակով ապրանք ն բավարարվածութ-

յուն: Այս սահմանումը հնչում է այնպես,որ կար-

են տալիս,որպեսզի հանձնարարականներ ար-

ծես թե

տադրական որոշումներ կայացնելիս ձեռնարկություններն առաջնորդվեն գներով, ինչպես նան

սպառողների նախապատվություններով: 1990ական թվականների սկզբին շատ սոցիալիստական երկրներ տնտեսական արդյունավետությունը բարելավելու համար սկսել են գները դիտել ե ապրանքների նքնե ն ազդանշա նշան: որպես սակավության

ՏԵՂԱԲԱՇԽՄԱՆ

ՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹԿԱՏԱՐՅԱԼ

տնտեսությունը գտնվում է ինչ-որ սահմանի վրա: Եվ դա իսկապես այդպես է. դա օգտաէ նարության հնարավորությունների սահմանն (կամ Օ7Ս ): Այս կորը ցույց է տալիս օգտակարության կամ բավարարվածության այն արտաքին սահմանը, որին տնտեսությունը կարող է հասնել: Այս հասկացությունն իր ոգով շատ նման նա րո ունների արինը աար

աոկա

ՄՐՑԱԿՑԱՅԻՆ

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ0»

Որնէ տնտեսության առաջնահերթ խնդիրը թնչ, խինչսյեսն ում համար հիմնահարցերի լուծումն է, իսկ դա հեշտ չէ: Սակայն եթե տնտեսությունն արդեն գործում է, անհրաժեշտ է իմանալ, թե այդ համակարգը ինչքանով է արդյունավետորենգործում: Մենք տեսանք, որ մրցակցային շուկան ռեսուրսները նշանակալի արդյունավետությամբ տեղաբաշխում է առանձին շուկաներին, այսինքն գտնվում է մասնակի հավասարակշռության մեջ: Արդյո՞ք ընդհանուր հավասարակշռության դեպքում շուկաների համախումբը ռեսուրսները նույնպես արդյունավետորենկտեղաբաշխի:

ՏԵՂԱԲԱՇԽՄԱՆԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆ

Ինչպես տեսանք '/ գլխում, տեղաբաշխմանարդյունավետություն հասկացությունը ցույց է տալիս այն աստիճանը, որով հասարակությունը սպա-

մ.

ՅՅ

Բ.8:

Օգտակարության հնարավորությունների

ՅՔ

սահման

Դ-լ

ՁՅ

.Բ

ԷԷ,

ՏՅ

ՀԻ

վարարվածությունը փոքրացնելու: Տեղաբաշխ-

.Գ

Օս

Սմիթիհամարօգտակարություն որ թովարաունոնն

Օգտակարության հնարավորությունների սահմանի վրա տեղաբաշխումն ա րդյունավետ է

Նկար 13-2.

Տնտեսությունը գործում ռողներին ապրանքների հնարավոր առավելա-

գույն միաթեթով ապահովում է՝ ելնելով նրանց ցանկություններից: Ավելի ճշգրիտ` տեղաբաշխման արդյունավետություն (որը երբեմն անվանվում է նան «պարետոյան արդյունավետություն» կամ կարճ` «արդյունավետություն») տեղի ունի, երբ հնարավոր չէ սպառումն ու արտադրությունը այնպես վերակազմակերպել, որ մի անհատի բավարարվածությունը մեծանա առանց մյուսի բա-

է արդյունավետ, եթե ոչ մի անհատի բավարարվածությունը չի կարող ավելացվել առանց ճեկ ուրիշի բավարարվածությունը նվազեցնելու: Արդյունավետ կետերը գտնվում են օգտակարության հնարավորության սահմանի (ՕՀՍ) վրա: Ա իրավիճակից դեպի Գ հրակիճակը կատարվող անդաջարծը կա րող է Սմիթի վիճակը բարելավել` միայն վնասելով Ջոնսին, հետնաբար՝ Ա կետն արդյունավետ է: Բ կետը ՕՀՍից ներս է Ա անարդյունավետ, որովհետւ, Ջոնսի, Սմիթի կամ երկուսի վիճակը կարելի է բարելավել. առանց նրանցից որնէ մեկին վնասելու:

չէ

2ՇՈ/ԿԱՆԵՐՆ

ՈՒ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

նին: Գլխավոր տարբերությունն այն է, որ ՕՀՍն օգտակարությունը կամ բավարարվածության մակարդակը տեղադրում է երկու առանցքների վրա, ինչպես ցույց է տրվածնկար 13-2-ում: ՕՀՍն թեքվում է դեպի ցած ցույց տալով, որ եթե սահմանի երկարությամբշարժվելով որնէ անհատի բավարարվածությունը նվազում է, ապա մյուսինը պետք է աճի: Ուշադրություն դարձրեք, որ ՕՀՍ-ն գծված է ալիքի տեսքով: Դա ցույց է տալիս, որ անհատական օգտակարության չափման սանդղակը կամայական է, բայց անհատական օգտակարության յունը արդյունավետության վերլուծության համար կարնոր չէ: Կարնորն այն է, որ որնէ անհատի բավարարվածության մակարդակը օգտակարության ցուցիչի աճելու հետ աճում է. Օգտակարության ն սպառման ցանկալի մակարդակների այս դրական կապի պատճառով երաշխիք կա, որ յուրաքանչյուր անձ կցանկանա իր բավարարվածության առանցքի երկայնքով որքան հնարավոր է հեռու շարժվել: Տեղաբաշխման արդյունավետությանգաղափարը, որն այսքան վճռորոշ դեր է խաղում ժամանակակից տնտեսագիտության մեջ, ներմուծել է Վիլֆրեդո Պարետոն, 1906 թվականին: Տնտեսության գործունեության արդյունքը օժտված է տեղաբաշխճանարդյունավետությամբ(կամ պարետոյան արդյունավետությամբ), եթե այն գտնվում է օգտակարության հնարավորություն ների սահմանի վրա: Պարետոյան մի այդպիսի արդյունավետ կետ նկար 13-2-ում նշված է Ա-ով: Ինչո՞ւ է Ա՛ն պարետոյան արդյունավետ կետ: Որովհետնե չկա տնտեսության այնպիսի հնարավոր վերակազմակերպում, որն ինչ-որ մեկի վիճակը լավացնի առանց մեկ ուրիշի վիճակը վատացնելու: Իհարկե, կարող ենք շարժվել դե պի Գ կետը: Նման տեղաշարժն անպայմանորեն հաճելի կլինի Սմիթին, որի սպառումն ու բավարարվածությունըկմեծանան: Սակայն Սմիթի ձեռքբերումները տեղի են ունենում միայն Ջոնսի հաշվին: Եթե Սմիթի բոլոր հնարավոր ձեռքբերումները տեղի են ունենում միայն Ջոնսի հաշվին, ապա տնտեսությունը է իր ՕՀՍ-ի վրա ն գործում է արդյունավետորեն:

.93լամետ տնտեսագիտության ուսումնասիրության առարկան է: Այս եզրը վերաբերում է տնտեսական համակարգերի կանոնական վերլուծությանը այն բանի ուսումնասիրությանը, թե տնտեսության գործունեությանմեջ ինչնէ ճիշտ նինչը` սխալ, ինչն է ցանկալի ն ինչը` անցանկալի: Այս .գիտաճյուղը զբաղվում է տնտեսական գործունեությունը լավագույն եղանակով կազմակերպելու, եկամտի լավագույն բաշխման ն հարկային լավագույն համակարգի խնդիրներով: Սոցիալամետ տնտեսագիտության կենտրոնական խնդիրներից մեկը վերաբերում է կատար-

յանը: Երկու դար առաջ Ադամ Սճմիթըհայտարարեց, որ անտեսանելի ձեռքի գործողության շնորհիվ նրանք, ովքեր հետամուտ են իրենց սեփական ամենաարդյունավետձնով բարձրացնում հին, են հանրային բարօրությունը: Սակայն երկու դար պահանջվեց, մինչն տնտեսագետներն ապացուեզին Սմ իթի են ենթադրությանն իրավացիությունը: Աո: ցեցի Այսօր այս արդյունքը հայտնի է որպես սոցրայամետ տնտեսագիտության առաքին թեռրեմ. Կատարյալ մրցակցայրն, ընդհանուր հաւաւսմայԸ համա սարակշռությանմե գտնվող շուկայական .Պարգըհանդես է բերում տեղաբաշխմանարդյու.շավետություն՝ Նման համակարգում բոլոր ապՊանքների գները հավասար են սահմանային .ծայխքին, բոլոր գործոնների գները հավասար են Դրանց սահմանային արդյունքի արժեքին, ն արաքին ազդակներ Այս պայմաններում, երբ չկան: յուրաքանչյուր արտադրող առավելագույնի է հասցնում իր շահույթը, իսկ յուրաքանչյուր սսյառող` իր բավարարվածությունը, տնտեսությունը` որս/ես ամբողջություն, արդյունավետ է, այսինքն՝ հնարավոր չէ որեէ մեկի վիճակը բարելավել աշանցմատացնելու մեկ ուրիշի վիԾակը: 39.) Այս ամենն ի՞նչ է նշանակում: Սա նշանակում է, որ հասարակության տվյալ ռեսուրսների լ, տեխնոլոգիական մակարդակիդեպքում, նույպլանավորողը չի կարող հանիսկ ամենահմուտ .մակարգիչներովկամ վերակազմակերպմանորնէ հնարամիտ նախագծովհանդես գալ ու մրցակցային շուկայի լուծումից ավելի լավ լուծում գտնել, այսինքն` ոչ մի վերակազմակերպում չի կարող բարելավել ամենքի վիճակը: Եվ այս արդԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ, յունքը ճիշտ է, անկախ այն բանից, թե տնտեսությունն ապրանքների ն գործոնների մեկ, երՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՍՈՑԻԱԼԱՄԵՏ կու, թե երկու միլիոն մրցակցային շուկա ունի:

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

մեջ 0,

գտնվում

Կատարյալ ձիցակցության ն տեղաբաշխման արդյունավետության միոոխառնչությունըսոցիա-

հիմնավորում Ո՞րն է հանրա.9:չՏոամաբանական յին ն մասնավոր շահերի այս զարմանալի զուգա-

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ,

դիպման պատճառը: Տրամաբանությունը հեշտությամբ կարող ենք հասկանալ` հենվելով մի օրինակի վրա: Ենթադրենք` մի ինչ-որ ինքնակոչ հրաշագործ գալիս է ն ասում. «Ես գտել եմ կատարյալ մրցակցային տնտեսությունը վերակազմակերպելու մի եղանակ, որը բարելավում է բոլորի վիճակը: Պարզապես բոլորին տվեք ավելի շատ պիցա ն ավելի քիչ վերնաշապիկ, ն. բոլորի վիճակը կլավանա»: Դժբախտաբար, հրաշագործը սխալվում է: Ենթադրենք` վերնաշապկի ընթացիկ գինը ՖՂ5 է, իսկ պիցայինը` Ֆ5: Սպառողներից յուրաքանչյուրն այնպես է բաշխել իր բյուջեն, որ վերջին պիցայի սահմանային օգտակարությունը ճիշտ հավասար է վերջին վերնաշապկի սահմանային օգտակարության մեկ երրորդին: Այնպես որ սպառողները հաստատ չեն ցանկանա ավելի շատ պիցա ն ավելի քիչ վերնաշապիկ ունենալ, եթե յուրաքանչյուր չգնված վերնաշապկի դիմաց երեք պիցայից ավելին չստանան: Տնտեսությունը կարո՞ղ է յուրաքանչյուր մերժված վերնաշապկի դիմաց երեք պիցայից ավելին քամել: Ո՛չ, եթե այն մրցակցային եղանակով է կազմակերպված: Կատարյալ մրցակցության պայմաններում վերնաշապկի ն պիցայի գների հարաբերությունն այդ երկու ապրանքների սահմանային ծախքերի հարաբերությունն է: Հետնաբար եթե արարտ գների արաբերուբյոււը Ֆ15/Ֆ5ՀՅ է, ապա արտադրողներըյուրաքանչյուր չարտադրված վերնաշապկի դիմաց կարող են ունենալ միայն երեք պիցա: Իրականում, եթե արտադրության հնարավորությունների սահմանը գոգավոր է, ապա յուրաքանչյուր ձերժված վերնաշապկի դիմաց արտադրողներըգործնականումերեք պիցայից ինչ-որ չափով քիչ կունենան: ավելի Վիմա տեսնում ենք, թե հրաշագործն ինչուէ սխալ: Սպառողներն ավելի շատ պիցա ուտել են ավելի քիչ վերնաշապիկ ունենալ կցանկանան միայն այն դեպքում, եթե նրանք բարձրացնեն իրենց բավարարվածությունը, իսկ դա նշանակում է որ նրանք մերժված յուրաքանչյուր վերնաշապկի դիմաց պիտի ստանան ավելի քան երեք. պիցա: Բայց դա հնարավոր չէ, քանի որ շահույթն առավելագույնի հասցնող արտադրողները մեկ վերնաշապիկ պակաս արտադրելով չեն կարող երեքից ավելի պիցա արտադրել: Հետնաբար, առաջարկված վերակազմակերպումը յուրաքանչյուրի տնտեսական բավարարվածությունը չի բարելավի: Այս դատողությունները, իհարկե, ճշմարիտ են ոչ միայն պիցայի ն վերնաշապկի համար: Մի

Մրցակցությունը ն արդյունավետությունը

Յվ|-

ՅՏ ՀՏ

ՀՀ

Կատարյալ մրցակցային

իրավիճակ /

Օգտակարության հնարա-

Գեաքոմ

2...

բավաՕգտակարություն կամ 2-րդ խմբիհամար րարվածություն

Նկար 13-3. Կատարյալ մրցակցային հավասարակշռությունն արդյունավետ է Ընդհանուր հավասարակշռությանտեսության հիմնական արդյունքն այն է, որ մրցակցային տնտեսություններն արդյունավետ են: Վետնաբար,բոլոր մրցակցային իրավիճակներըգտնվում են արտադրության հնարավորությունների ն օգտակարության հնարավորությունների սահմանների վրա: Շուկայի այնպիսի ձախողումները, ինչպիսիք են մենաշնորհն ու շրջակա միջավայրի աղտոտումը, տնտեսությանը հրում են դեպի երկու սահմաններից էլ ներս:

փոքր մտածելով կարող եք համոզվել, որ այն նմանապես գործում է սպառողական բոլոր ապրանքների համար: Միջանկյալ փուլի որնէ դա.8,սագրքիօգնությամբ կարող եք նույնիսկ պարզել, թե այն ինչպես է գործում տարբեր ձեռնար-

կությունների ներդրանքի ն արտադրանքի վերակազմակերպման դեպքում: Հիմնականը, որ »,պետքէ ըմբռնել, սա է. քանի որ գները արտադրողների համար ծառայում են որպես տնտեսա3չկանսակավության ազդանշան, իսկ սպառողների հաձմար՝`որպես հասարակական օգտակարության ազդանշան, ապա գների մրցակցային մեխանիզմըհնարավորություն է ընձեռում հասարակական ռեսուրսներով նե տեխնոլոգիայով ., ստանալ առավելագույն արտադրանք: Կատարյալ մրցակցության արդյունավետությունը լուսաբանված է նկար 13-3-ում: Բնակչությունը բաժանել ենք երկու մասի` 1-ին խումբ ն2րդ խումբ, իսկ երկու խմբերի բավարարվածութ-

ՎԼ

ՇՈՒԿԱՆԵՐՆՈՒ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

յունը պատկերել ենք երկու առանցքների վրա: Ա ն Բ կետերը ներկայացնում են այլընտրանքային ն արդյունավետ մրցակցային հավասարակշռության երկու վիճակներ: Դրան հակառակ, Գ կետը ցույց է տալիս մի տնտեսություն, որն աշխատում է միջավայրի զգալի աղտոտման կամ ոչ արդյունավետ մենաշնորհի պայմաններում: Գ տնտեսությունը գործում է իր սահմանից բավականաչափ ներս. այս դեպքում 1-ին խումբը ն 2-րդ խումբը արդյունավետ գործող Բ տնտեսության համեմատությամբ սպառման կորուստներ ունեն: Հետնաբար, համոզվում ենք, որ բոլոր կատարյալ մրցակցային տնտեսությունները գործում են արդյունավետ ն գտնվում են իրենց օգտակարության1 հնարավորությունների սահմանի որեէ կետում :

յան

Այժմ դիտարկենք շուկայի արդյունավետուքերկու սահմանափակում` շուկայի ձախո-

..ղումներըն եկամտի անընդունելի բաշխումը:

ՇՈՒԿԱՅԻ ՁԱԽՈՂՈՒՄՆԵՐ

Շուկայի ձախողման երկու տարբեր տեսակները` անկատար մրցակցությունն ու արտաքին ազդակները, արդյունավետ շուկաների քննարկման ժամանակ խաթարում են երնակայական կատարյալ շուկայի հովվերգական պատկերը: Անլատար ձրցակցության վիճահարույց հարցերը հետազոտել ենք Պ-ՊԱ գլուխներում, իսկ արտաքին ազդակները խորությամբ կուսումնասիրենք »ԱՄ գլխում: Իսկ թե սրանցից յուրաքանչյուրն ինչպես է ազդում տնտեսության արդյունավետության վրա, կքննարկվի այստեղ: Երկու դեպքում էլ հիմնահարցը նույնն է՝

ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿՈՒՄՆԵՐ

շուկայի արդյունքն այնպիսին է, որ գինը չի ար.,։տացոլումիսկական հասարակական սահմանաՄեր քննարկումն ընթացավ որոշ անիրական ենյին ծախքն ու հասարակական սահմանային օգթադրությունների հիման վրա` չկան մենաշնորհտակարությունը: ներ, չկան շաղանցումներ կամ արտաքին ազդակներ, չկան կառավարության քաղաքականության ՃՄենաշնորհ: Երբ ձեռնարկության մենաշնորհը ձախողումներ ն այլն: Տնտեսագետների կատար է որնէ յուրահատուկ շուկայի վրա, նման տարածվում է յալ մրցակցային աշխարհը ֆիզիկոսի .՛ ասենք` բուժամիջոցի արտոնագիր, բնակավայշփումն անտեսող կաղապարին:Դաիրական աշէլեկտրականության րին մատակարարման խարհի այն պատկերը չէ, որին առնչվում ենք գրադարանից դուրս գալով ն փողոցում մարդ- .,.վստահագիր ունենալու շնորհիվ կամ արտասահմանյան ինքնաշարժերի ինչ-որ նմուշի ներմուծկանց հետ շփվելով: Ավելին` նույնիսկ եթե ամեման բաժնեչափի շնորհիվ, ապա ձեռնարկությունուր տիրապետեր կատարյալ մրցակցությունը նը կարող է իր արտադրանքի գինը բարձրացնել ապա մարդիկ էլի կարող էին չգոհանալ եկամտի` նրա սահմանային ծախքից վեր: Սպառողները մրցակցությամբ պայմանավորվածբաշխումով: նման ապրանքից ավելի քիչ են գնում, քան կգնեին մրցակցության դեպքում, ուստի սպառողի բավարարվածությունընվազում է: Սպառողի Այստեղ նկարագրվեցայսպեսկոչված սոցիալամեւո տնբավարարվածությանայս կարգի նվազումը բնոԻ տեսագիտության առաջինթեորեմը: լրումն դրա, սոցիա.Ոոշ է անկատար մրցակցությունից բխող անարդլաճետ տնտեսագիտությաներկրորդ թեորեճն առաջինի հակադարձնէ: Դիտարկենքմի տնտեսություն, որտեղ նա.յունավետությանը: խապատվություններըԱ տեխնոլոգիան«կանոնավորեն», այսինքն՝ առկա է սպառմաննվազող օգտակարությունը,ն չկա արտադրության աճող հատույց: Այս ն ձի քանի այլ պայձաններիդեպքում ռեսուրսների ցանկացած արդյու նավետտեղաբաշխձճան կարելի է հասնել որնէ կատարյալ մրցակցային հավասարակշռությանմիջոցով: Այլ կերպասած՝ եթե կառավարությունըցանկանումէ հասնել արդյունավետ ինչ-որ առանձնահատուկիրավիճակի,ինչպիսին 13-3-ի Ա կետնէ, ապա սկզբունքորեննա կարողէդա նկար անել սկզբնալյան եկաճուտների վերաբաշխման(ասեն` աձրագրվածհարկերիԱ հանձնառու վճարումների) միջոցով, իսկ այնուհետն անտեսանելի ձեռքին հնարավորություն տալով տնտեսություննառաջնորդելու դեպի ցանկալի կետը: Նձան կանոնավորտնտեսությանճեջ եկամտիարդյունավետ վերաբաշխճան ն մրցակցության զուգակցությունը բավական է ռեսուրսների ցանկացած արդյունավետ տեղաբաշխճանհասնելու համար:

Արտաքին ազդակներ: Շուկայի ձախողման մյուս Գլխավոր պատճառը արտաքին ազդակներն են: ..Հիշեք,որ արտաքին ազդակները ծագում են այն .ղեպքում, երբ արտադրության ն սպառման ոչ բոԼոր կողմնակի հետնանքներն են հաշվի առնվում ..շուկայականգնի մեջ: Օրինակ` հանրային սպասարկման որնէ ձեռնարկություն ծծմբի գոլորշի է արտանետումմթնոլորտ՝ վնասելով հարնան տնե րին ն մարդկանց առողջությանը: Եթե այդ հիմնարկը հետնանքների համար չվճարի, ապա աղ.տոտման մակարդակը կլինի անարդյունավետ, ն սպառողի բարօրությունը կտուժի: :

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ,

Ոչ բոլոր արտաքին ազդակներն են վնեասակար: Կան նան օգտակարները, ինչպիսիք են այն արտաքին ազդակները, որոնք ծագում են գիտեգործունեությունից: Օրինակ, լիքներ արարող երբ Չեստեր Քարլսոնը հնարեց չորապատճենումը, նա միայն համեստ փոխհատուցում ստացավ, չնայած ամբողջ աշխարհով մեկ քարտուղարուհիներն ու գրագիրներն ազատվեցին միլիարդավոր ժամերի ձանձրալի աշխատանքից: Մեկ այլ դրական արտաքին ազդակ է ծագում հանրային առողջության հետ կապված ծրագրերից, երբ պատվաստումը պաշտպանում է ոչ միայն պատվաստված անձին, այլ նան նրանց, ովքեր նույն պես կարող է վարակվեին, եթե այդ անձը տառապեր տարափոխիկհիվանդությամբ:

Տնտեսագիտություն երեակայական աշխարԱրդեն հանդիպել ենք շուկայի ձախողման կամ մրցակցության խաթարման շատ այլ օրինակների: Տեսանք, որ գները հաճախ կայուն են, ի տարբերություն իրենց հավասարակշռությանը ձգտող մրցակցային աճուրդային գների ակնթարթային ճկունության: Տեսանք, որ հավասար պատրաստությամբ երկու մարդ կարող են նույնատեսակ աշխատանք կատարել` ստանալով տարբեր աշխատավարձ: Տեսանք, թե խմբաշ. նորհներն ու մենաշնորհները ինչպես կարող են գներն ու շահույթը մեծացնելու նպատակով սահմանափակել արտադրանքիքանակը: Պարզեցինք, որ խտրականությունը ն աշ խատանքի հատվածավորվածշուկաները կարող են հանգեցնել աշխատանք գտնելու անհավասար հնարավորությունների` առաջացնելով տնտեսական անարդյունավետություն ն սոցիալական անարդարություն: Նան տեսանք, թե շուկաներին կառավարությանմիջամտությունն ինչպես կարող է հանգեցնել գործազրկության, վարկի բացակայության կամ բնակարանների սակահում:

վության:

Սահմանաւիակումներիայս թվարկումից հեբնականաբար, կարող եք մտածել, թե արդ ձեռքի գաղափայո՞ք արդյունավետ անտեսանելի է մեր ապրած աշխարհինկատրը երբնէ կիրառելի առնենք իրական շուկայիձախոԵթե հաշվի մամբ: ղումների այս լայն տիրույթը, ապա կարո՞ղ ենք դեռնս հավատալ, թե իրականաշխարհումգործող տնտեսությունը որնէ նմանություն ունի դասագրքային պարզեցված ընդհանուր հավասարակշռության վերլուծության նկարագրությանհետ: Բառացիորեն՝ կատարյալն բացարձակարդ յունավետ մրցակցային մեխանիզմ, անշուշտ, եր տո,

բեք գոյություն չի ունեցել ն չի էլ ունենա: Սակայն ավելի լայն իմաստով` մրցակցության տեսության հետնությունները բավականաչափ կենսունակություն են պարունակում: Չնայած ճար,տարագետներըգիտեն, որ երբեք չեն կարող կատարյալ նոսրություն ստեղծել, այնուամենայնիվ, շատ կարնոր խնդիրների լուսաբանման տեսակետից, նոսրության մեջ երնույթների վարքի տեսությունը համարում են չափազանց արժեքավոր: Նույնը տեղի ունի մեր մրցակցային կաղապարի հետ: Պարզվում է, որ երկարատն ժամանակաշրջանում շատ անկատարություններ անցողիկ են, քանի որ մենաշնորհները թուլանում են մրցակցող տեխնոլոգիաների շնորհիվ: Չնայած չափից ավելի պարզեցված լինելուն, մրցակցային կամատնանշում է տնտեսական վարքին ղապարը վերաբերող շատ վարկածներ, ն դրանք շատ կարեոր են հատկապես երկարատն ժամանակաշրջանում:

Օրինակ, ենթադրենք, թե պատերազմը կր՝ճատել է նավթի առաջարկը աշխարհի շուկաներում: Մրցակցության վերլուծությունը պնդում է, որ նավթի գինը կաճի, իսկ պահանջվող քանակը՝ կնվազի: Խ-հոգիանոց խաղերի փորձառու վերլուծողները կվրդովվեն` պնդելով, որ նավթի համաշխարհային շուկան կատարյալ մրցակցային չէ, ն ոչ մի վերջնական եզրակացության չի կարելի հանգել: Բայց ձեր փողը դրեք հօգուտ մրցակցային կաղապարի` գրազ գալով, որ կարճատն ժամանակաշրջանում նավթի գները կաճեն, ն դուք վերջում, հավանաբար, ավելի հարուստ կլինեք, քան գիտակ վատատեսները:

ԵԿԱՄՏԻ ՍԿԶԲՆԱԿԱՆԲԱՇԽՈՒՄ

Սակայն եկեք մի պահ աչք փակենք մենաշնորհի, աղտոտման,արհմիության ն շուկայի այլ ձա.խողումների վրա: Կատարյալ մրցակցային շուկաներն ի՞նչ դեր են խաղում եկամտի բաշխման մեջ: Շուկայում արդյոք կգործի՞ անտեսանելի ձեռքը երաշխավորելով որ ամենաարժանի մարդիկ ստանան իրենց արդար փոխհատուցումը: Կամ՝ որ նրանք, ովքեր երկար տքնաջան աշխատում են, ունենան արժանավայել կենսամակարդակ: Ո՛չ: Գործնականում մրցակցային շուկան չի երաշխավորում, թե եկամուտն ու սպառումն անհրաժեշտաբար կանցնեն ամենակարիքավորներին ն ամենաարժանավորներին: Իրականում՝ շուկայական տնտեսության մեջ եկամտի ն սպառման բաշխումն արտացոլում է բնածին նե ժառանգած հարստությամբ ։տաղանդվ

չլ

ՇՈ/ԿԱՆԵՐՆ ՈՒ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

սկզբնական օժտվածությունը, ինչպես նանբազմաթիվ այլ գործոններ, ինչպիսիք են խորաթա-

փանցությունը, նպատակաւլացությունը, առողջությունը ն հաջողությունը: Գործնականում, լեսե ֆերի պայմաններում կատարյալ մրցակցությունը կարող է հանգեցնել զանգվածային անհավասարության, թերասնվող երեխաների, որոնք մեծանալով՝ կունենան ավելի թերասնվող երեխաներ,ն եկամտի ու հարստության անհավասարության սերնդեսերունդ հաստատման: Կամ՝ եթե հարստության, բնական ընդունակությունների, կրթության ե պատրաստվածության սկզբնական բաշխումը լիներ միանգամայն հավասարաչաւի, ապա կատարյալ մրցակցությունը կարող էր առաջնորդելդեպի մի հասարակություն, որը կբնութագրվեր աշխատավարձի, եկամտի ն սեփականության ձոտավոր հավասա-

րությամբ:

Կարճ ասած` | հատորի 69-րդ էջում Ադամ Սճիթից մեջբերված նշանավոր բնաբանում արտահայտված միտքը լիովին չի արդարացվում. այն պնդմամբ, թե անտեսանելի ձեռքը իրենց սեփական շահը հետապնդող անհատներին հաջողությամբ մղում է «հանրային շահի» խթանման, եթե հանրային շահը ներառում է նան եկամտի ն սեփականության արդարացի բաշխումը: Սմիթը նման բան չի ապացուցել, ինչպես նան որնէ այլ տնտեսագետ՝ 1776 թվականից ի վեր:

հարցերի վերաբերյալ, որովհետն այս հարցերի հիմքում ընկած են լավի, արդարության ու ճշմարտության արժեքներին վերաբերող կանոնական ենթադրություններ ու դատողություններ: Հետնաբար, տնտեսագետը աշխատում է իրական գիտությունը սահմանազատել կանոնական դատողություններից: Գիտնականներըհիմնականում նկարագրում ն վերլուծում են բնական կամ հասարակական համակարգերի վարքը: Իրական նկարագրության խնդիրն է` որքանով որ մարդկայնորեն հնարավոր է, հեռու ճնալ ցանկալին իրականի տեղ ընդունող մտածելակերպից ն «ինչպե՞ս պետք է լինի» հարցի բարոյախոսականգնահատականներից: Ինչո՞ւ: Որովհետն գիտնականներըսառնարյուն ռոբոտնե՞րեն: Ո՛չ: Ավելի շուտ այն պատճառով, որ, ինչպես փորձն է ցույց տալիս, իրական նկարագրությունն ավելի հուսալի արդյունքի կարող հասնել անկողմնակալլինելու դեպքում: Թռչուններ, թե՞ այձքաղներ: Փորձը նան ն ն էլ է տալիս, որ ինչքան ցույց էլ մենք`ք մ նարդ արա րածներս,փորձենք, միննույն է, երբեք չենք կարողանա գիտության առարկայական ն անհատան ն մոտեզումնե ել միմ կան մոտեցումները լիովինն տարանջատել միմյանցից: Իսկապես,հենց այն, թե հետազոտության համար տնտեսագետներնինչ են ընտրում, ն այն ակնկալիքները, որ նրանք ունեն այդ ուսումնասիրությունից, գործում են ոչ հօգուտ առարկայական վերլուծության ն դիտարկման: Հիշեք | հատորի առաջին գլխում նկարագրվածթռչուն-այծն զգուշացեք, որովհետն մարքաղ պարադոքսը դու չգիտակցված վերաբերմունքը կարող է գունազարդել թվացյալ առարկայական ընկալումը: Ավելին տնտեսական քաղաքականության որնէ անհատի տված դեղատոմսըկախված է այդ Օ։»-անհատի քաղաքական դավանանքից: Պահպանողականներըտնտեսականսկզբունքները իրավամբ կմեկնաբանեն լավ հասարակության մասին իրենց պատկերացմանը հաճապատասխան, մինչդեռ արմատականները կարող են խառը տնտեսության առկա կառույցների խոշոր բարեփոխումների կոչ անել` տալով հիմնարար տնտեսական օրենքների իրենց մեկնաբանությունը: Վերջին հաշվով, տնտեսագիտությունը չի կարող ասել, թե որ քաղաքական տեսակետն է ճիշտ կամ սխալ: Նա մեզ միայն զինում է խոշոր համար: .,բանավեճերի

ՍՈՑԻԱԼԱՄԵՏ

ՀՆՏԵՐԱՆԱՅԱՆ

Հաջո

աեւ

ուխներում

Կ,

երկար

Նաշխարհում:

կճանապարհորդեն

բախվելով ժամանակակից հասարակության բարոյական ն քաղաքական որոշ. հիմնահարցերի: Կդիտարկենք այն հարցը, թե կառավարությունն արդյո՞ք պիտի կարգավորի արտադրությունը, իսկ հարկային համակարգը արդյո՞ք պիտի եկամուտը հարուստից վերաբաշխի չքավորին կամ ագարակից դեպի քաղաք: Կշարունակենք կիրառել կատարյալ մրցակցության մեր վերլուծութ յան արդյունքները՝ վերհիշելով մեծ վարպետի՝ Ա- . դամ Սմիթի ստացած կարնոր արդյունքները, ինչ . պես նան քսաներորդ դարի նրա գործընկերների կատարելագործվածվերլուծությունը: Սակայն տնտեսագիտությունը վերջնական խոսք չի կարող ասել այս հակասական հիմնա-

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

Առանձին շուկաներ մասնակի հավասարանշռության են հասնում գործոնների ն վերջնական ապրանքների շուկաներում: Սակայն տնտեսությունը պետք է հասնի այս բոլոր շուկաների քնդուսնուր հավասարակշռության: Բոլոր շուկաների այս ընդհանուր հավասարակշռությունը ձնավորվում է շրջապտույտի մեջ, գների փոխկապակցողցանցով: Տնային տնտեսություններն առաջարկում են արտադրության գործոններ ն պահանջարկ են ներկայացնում վերջնական ապրանքների նկատմամբ, իսկ գործարարությունները արտադրության: գործոններ են գնում ն, դրանք փոխակերպելով, վաճառում որպես վերջնական ապրանքներ:

Ընդհանուր հավասարակշռության մրցակցային գների համակարգըտրամաբանորեն ամբողջական է: Բոլոր հարաբերական գների ն բոլոր քանակների որոշման համար կան առաջարկի ն պահանջարկի բավարար թվով փոխառնչություններ:

Յ.

Որոշ պայմանների դեպքում մրցակցային ընդհանուր հավասարակշռուքյունը դրսնորում է տեռաբաշխմանարդյունավետություն: Տեղաբաշխման արդյունավետությունը (որը երբեմն անվանում են պարետոյան արդյունավետություն) նշանակում է, որ որնէ մեկի վիճակը անկարելի է բարելավել առանց մեկ ուրիշինը վատացնելու: Նման իրադրության մեջ տնտեսությունը գտնվում է իր թե՛ արտադրության հնարավորությունների ն թե՛ օգտակարության հնարավորություններիսահմաններիվրա: Ընդհանուր հավասարակջշռությանվերլուծության ամենակարնոր արդյունքը հետնյալն է. քանի որ գներն արտադրողների համար ծառայում են որպես տնտեսական սակավության, իսկ սպառողների համար` հասարակական օգտակարության ազդանշան, ապա մրցակցային գների մեխանիզմը հնարավորություն է ընձեռում առավելագույն արտադրանք ստանալ հասարակության ռեսուրսներից ն տեխնոլոգիայից:

Գոյություն ունեն արդյունավետ մրցակցային հավասարակշռության հասնելու պայմանների շատ խիստ սահմանափակումներ: Պետք է բացառվեն արտաքին ազդակները, մենաշնորհը կամ ծավալարդյունքը ն չապահովագրվող ռիսկը: Նման անկատարությունների առկայությունը հանգեցնում է գները հարաբերությունչսահմանային ծախքերիհարաբերությունՀ Հսահմանային օգտանկարությունների հարաբերություն պայմանների խախտման ն, հետնաբար՝ անարդյունավետության:

Նույնիսկ արդյունավետ կատարյալ մրցակցության պայմանների առկայության դեպքում, մրցակցային լեսե ֆերի արդյունքի վերաբերյալ մի հիմնական վերապահում կմնա: Հիմք չունենք ենթադրելու, թե լեսե ֆերի դեպքում եկամուտն արդարացի կբաշխվի: Արդյունքը կարող է լինել այնպիսին, որ առաջանա եկամտի ն հարստության սերնդեսերունդ պահպանվող հսկայական անհավասարություն: Երնակայության մեջ հնարավոր է այնպիսի արդյունք, որ տեղի ունենա ելքերի փաստացի հավասարություն:

մտզհտողտ մզօ մղդտոտՀոռ ղ 3ս ՂՎ 'Վղ ցԼոօտրով ՀղշՂ :ԱդսԹասդոմտրտմտ օոտհդմ ըոյսմովվ դոլ որո Վղդոտմտդկզո :մոոԹյսն -ւսմոմոտրով -սօմսե նզտոսով վղոտռոժոփոչֆ ոչտոթ դոնկմով 3վո|շոմոմզի Ղ վ/ող՛սՀ դվրոծկոծմը 1ղդտ 1 վ|զմոհ 'վորղմսզմնմսմկմղ դոԹյստվե -տոզտդտ տզոովովծսո տոմ 'Մսմօ վրոեվլովծ -սո նստզդյւս ըյսմսիտդոթ օոտիծոդսմտդղղկ Ղո(Աոտողդ զոռ զ վլ.զմոդ 3դվ 'մդզոռոդլղ :ռ1 տոտովդտ ցմղդուսԹսդտմտջվի մսխմ նսմզմ -ոմզի դվրոողձ «ըեվյտտվոռոդ Ղ ռեվլոտվծսո» մս Վ տսհոտդոՀչը (ողսԹսմետմսդոց վղտտ -ոնստ վճ՝ նմ-882) Արզմսղժ նմսմկմզ ռո Թւստ նմտյցյ 9 -վետողզտդտ տզղզորոովծսղ» մվնյոյ Աս Թղսոզտգտ գվլոծկոծմը օոծոց)| ոզիո -ովեսնդոլղտ 6Ոոմ 'տղիտդոսքնմոդոժճ 'ոյսս -ոԲհո օզը վ|զիտ վցծոձոսող ոզո:չգվ ուսըոծ -ԱտղոդոտոռոքՂտոմողմզ մդս(8սողտդտ 3վօ -նզտոռւմսդ դվրոծկոծմո մոտտոցռ ղմ 'ՄՎղիտ 6Ոսծ 'մմղմսհ վմզդդւսԹսմսիտմոգդվ դո Թյսմ -նտտմո իսղցմսետտեօ 'ոյսվմող|շո վո նսի -մեոճսդմ իսծոմդմծոստ Ետմոտ դտկովեսնցը -ովզտդվլոքսԱզՂ :իսմցողտղվ դո Թսմոմոտ -1ս/Ե ոյւսդոձոստ դզ մզդուսնսո|ոօ դտկտրող -ՀսՀ վԵմող 3դ.Վ :մտզկտոզտ դո(Թւստզղիռդոս/ -նմտ դտկտողզտդտվոեվդտոլզը դվլոծկոծմը յսիմսիտկոմս 1 ոզոչդվ ձղը դտ յստոո| Հո նր :մջոկմտի դտ ԱղտզոնոծՀ Հղշվվմղզի ծվոլԵ լլո տչ 6ոժդմճոստ դտկովեսնցգոյղտ մս Վ Աղսմնոձդղ մռա ԹյսցաԱզի դտ Թւստ -զիոդս/նմո վմզդդւսԹյսոզտդտ դվրոծկտծմրղօ :«Յսմօ վռոեվլովծսո1ղմզմտդ -տ(ով ՝ վյզմտհ մ:ռվ 'ռվդզքտ լտ 1զդոով 1 նսմտկ Ալս աւսծճկոտոծմը ոլ Մոտո» (ծ 0961 'ոզտնիոյսի Եդռվյությ) «յս -զըծզձվ դկոտնմոհոը ցոԹյստիմոմոիոմ վնսստոո հզը զդսե հոդոտոորոքովըծդոս 1զդծոմօմում վյզմոհ վ3 ուս Թսօտիմոմ -տ

-տիտմ վնսստտո վո ս 'յսմղդկոցոոձմշ օտիմտ վմզդմվյղտվե դտհկտվեսնցովղտՂ վմղդոմյսոզս վյղշչտտը "մոո(Թւստոսզոռով վմս 'ղտջվիտմվ վո 1 ուղսքնզտոմդյսԹյսծ -կոծմը մս 'մզ ողսմնոձցղ ::Օստղմովկ,» (ն (Ացոմոցմ վոլԵ լլ վմստով | ողտ) /ո(Աղմոմզի վԺսզօ վյ|զդտո -ղտդո դոյսմղմծղը օտիմո ծվմվող ոտնր (Ե (86. ՂզՂ նմտին.) «ով1 -ղմտհ մդոմԵ վմղզդմսիոծճ:1ղմզմոդտրով 1 վամտկ մտմոցտիով ոյս 'վոս -սԵ նղտ մս-4դվ զղ 'մմսզօ վղզցտողտցրը» (մ :(Շ88լ ԱՂՍ ովո -ըՈզմգ) «մտրոտվ դտքոյշտմ ցո/(Թյստոմով ո 1 ցոր տո մուս Թսծկոծմը ( ո խոտող» "մոոտոտոփդց վմ -ղդողսմղմձզը որ դտզվ|ղսոմվկ Ժռռմն 1 վլզմ -տկ ուՂոչդվ :մմզդողմսղմ սղմզ դո Թյստվե -տողտդտ տղոոյովծսո Ժզոմզկտղց տվմեչգ :ռոռտոլտո|վղզո ՎՂմսծվմզդդտոոթ ոքո դզդ ցվմոտմո ցտրտստնո ոկ -Քղեդովհ մկոռնԵետ ԱվմսդՀոցգզը1.ս3ցվ զմ 'Վղմտտծոց :մոոԹյսո -ոնոտոլ|ոց՛սկմզ ոո ղը Ժզոմզկողց ցտոոո տփսԹռոժոմսք :մմղդգոն/ո ցոԹյսսշկոմտո -ոիով մւսդովնդմ դվ/ոծկոծմը օտիմեոմողց սձմղդ վմետդմզի «դղս(81ս01ս1Ազի ցոտոոմցոռ ռո(Թսսշկոմոոռիով մլսցռովնդց» Ժզկմոիըյ իսկոցվմօ ՎՂմսօտիմղմ 5վուսԹասդոկոմե օտծոնմող ոտղ 6վօմսփ դողտփղո մզջօ մՀղդոտմտոյս) ըուսկտփոցտը կտո մսԹգդոմոմյաքՔ :մմզդըւսկտփտոցոսվոո դաոլԹասողտվմսզջօ վլաղցտողտցտՃզկմոիըյ չտողսետվ Ղ ԺԱղզժոռնցցո1 ոըւսմնոտմո տմի ցոքվվ վմցոմնմզը վնսվ Ղ վմցտտտոլ| չո մմղ 'վմզդդւսԹյսնսցմսԵ 8սմ/ դուս Ասողզտցտ օտիշդ ըոյսձլ նմ-082- տոմ Հզցոտմտուս)մրԵեվց -տոյղը դոոծոլխետցե :Ամղծմովոդռովվ Վղզմզ ռո(Թսողտգդտ ըոյսօյս1 1 ոզոչցվ դԵմոկոնով դտոծոխետդե ցվրոծկտծմը զմ '4զմտոծոց -

ՍՈՈՈԷ ՂՈՈԻՄՈՂՂԺ ՍմՂՏՄՈէ

-ըուղսմեկո վմժսզօվզդոոզտդո մզդողմսղծ «սկմղ դո/Թյստ դո(Թսողտ դոԹյսս -վետողտդտ տզոոովծսո Հիտմտոտիով մԱլսգտվնդմ ո1ս(0յստ -վետողտտ տղզորտտվճսո տիմօորղ տոմ Ղ վմղյւսմ -Եհո վզվող ոտնը տոմ դս վմսղջ վլզցտողտդո -Փսոզտ

ոյսո|

-Հտմ դտկտրորոկ վտոոդկ մզդուսնսոլ|ուօվ/ող՛սշ Աղդոսկտփոդտովտո վմ -զ Դ

(ՈւՕ)

դոտրովտո վմզցդս(Թյսմ

-սիտմոցվ դոԹսմտկոտԵեօ Օ1ս/Թյստ -զիոդւսքնմո (0տխտ զմո ոտկ) դոքո|շոմտնղտ ցսԹյսսշղոմտոտի -տվ մսդովնցմ Ղ դս( -Ժսսշղտմտոտիով վկտցոռտը

ՍՈՈՈԷ ՂՈՔՇՎՍՂոՍհ ՍՂՂՂԱՍՔՕՎՍՏՈԳՈՈԷ

ՄՂ/ՍՔՕԱՍՏՉԻՌՂԱՔՆՄՈ

ՂՈՌՈՈՉՏՂՏԱՂԱՊՂՈՒՍՉ

66:

ԳԼՈՒԽ

2Ա1Մ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

որ

ԵՎ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ժողովրդավարությունն անընդհատկասկածն է այն մասին, մարդկանց կեսից ավելին իրավացի է կեսից ավելի դեպքերում: Ի. Բ.

Ուայտ

Վերջին երկու հարյուրամյակների ընթացքում յունը սահմանափակելու արշավին, որը Միացյալ շուկաներն ապացուցեցին, որ իրենք արդյունաՆահանգներում սկսվեց Ռեյգանի կառավարման բերական երկրների տնտեսության հզոր շարժիչն ., տարիներին (1981-1989 թթ.), միացան ուրիշ շատ են: Սակայն մոտավորապես մեկ դար առաջ եվ երկրների կառավարություններ: Սակայն անգամ րոպայի ն Հյուսիսային Ամերիկայի համարյա բոայսօր ընտրողները կառավարության դերի հարլոր երկրների կառավարություններն սկսեցին միցում տարակարծիք են: Մարդկանց մի մասը ջամտել տնտեսական գործունեությանը` շուկացանկանում է, որ կառավարության իրավասությում նկատվող թերություններն ուղղելու նպատայունների ընդլայնումը շարունակվի, մյուսները՝ կով: Կառավարությանմիջամտության ընդարձա։պարզելով պահպանողական հեղաշրջման դրոկումը մեծացրեց նրա ազդեցությունը տնտեսաշը, ջանում են ապագայում սահմանափակել կական կյանքում` թե՛ ազգային եկամտի այն ձաս.,.ռավարության դերը: նաբաժնում, որ հատկացվում է փոխանցիկ ն եԿառավարությունը տնտեսական գործունեուկամտասատար վճարումներին ե թե՛ տնտեսաթան վրա խորազդեցություն ունի:Այսգլխում մենք կան գործունեության իրավական ու կարգավոսկսում ենք ուսումնասիրել դերը կառավարության հարող վերահսկման մեջ: տնտեսականկյանքում:Այնուհետնկանցնենք Մասնավորհատվածի գործունեությանը կասարակականընտրության թեմային, որը նկարագմիջամտությունը ռավարության անընդհատ րում է, թե ժողովրդավար կառավարություններն իբնույթ չի կրել: Կախված քաղաքականության րենց հասարակության համար հնարավոր այլընտկապիտալիստական րանքային ծրագրերի միջն ինչպես են ընտրութպարբերաշրջաններից՝ տնտեսությունները կառավարության միջամ յուն կատարում: Վերջին բաժնում քննարկվում են տության ընդարձակման ճանապարհին երկու արտաքին ազդակներին, ինչպես, օրինակ` աղհետ են գնում: Վերջն առաջ ն մեկ քայլ քայլ տոտմանը կամ գիտելիքներին առնչվող հրատապ 29, փուլը նշանավորվեց շունայհի վերահայտնութռ- հարցերը ն ցույց է տրվում, թե կառավարությունամբ թե՛ կապիտալիստական ն թե՛ սոցիալիստաները ինչպես կարող են հարկ եղած դեպքում միկան երկրներում: Կառավարության միջամտութ.ջամտել,երբշուկանձախողվում է:

ԿՈՂՄԻՑ

Ա. ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԱՀՍԿՈՒՄԸԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԼԾԱԿՆԵՐ -

Կառավարությունն ինչպե՞ս է ազդում տնտեսության վրա: Գոյություն ունի կառավարության վերահսկողության երեք գլխավոր լծակ: Դրանք են. 1.

արկերը, որոնք ծառայում են որպես մասնավոր ծախսերի (օրինակ` ավտոմեքենաներ

գնելու կամ ռեստորանում սնվելու համար կատարվող ծախսերի) կրճատման միջոց ն դրանով իսկ տեղ բացում կառավարության ծախսերի (բեռնատարների գնման կամ բանակի պարենավորմանծախսերի) համար: Ծախսերը, որոնք ձեռնարկություններին կամ աշխատողներին խթանում են արտադրելու որոշակի ապրանքներ կամ ծառայություններ (ինչպես, օրինակ` հրասայլեր կամ ոստիկա-

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

«Խ

Կառավարության ծախսերն ու հարկերը,

1900-1990

թթ.

ՏՅ

Յք Յ

Երր

Երկրորդ |: աշխարհամարտ ԱՆ

ր.

Առաջին աշխարհամարտ

շք

Թվական

Նկար

14-1.

Քսաներորդ դարի ընթացքում կառավարության բաժինը կտրուկ աճել է

Կառավարությանծախսերը ներառում են ապրանքների, ծառայությունների Ա փոխանցիկ վճարումների վրա համերկրային, նահանգային ս տեղական ծախսերը: Ուշադրություն դարձրեք, որ առաջին Ա երկրորդ աշխարհամարտերիընթացքում ծախսերնու հարկերը թռիչքաձն

Յ.

նական պաշտպանություն), ինչպես նան կատարելու տոխանցին վճարումներ (ինչպես, օրինակ` սոցիալական վճարումներ), որոնք եկամտասատար են: Կարգավորումները կամ վերահսկողությունը, որոնք մարդկանց ուղղություն են տալիս ծավալելու կամ դադարեցնելու որոշակի տնտեսական գործունեությունը (օրինակ` ձեռնարկությունների կողմից աղտոտման թույլատրելի չափերին վերաբերող կանոնները):

ՀԱՐԿՄԱՆ ԵՎ ԾԱԽՍԵՐԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

Ավելի քան մեկ հարյուրամյակ ազգային եկամուտն ու արտադրությունն աճում էին բոլոր արդյունաբերական տնտեսություններում: Միաժա-

աճել են, իսկ կառավարությանբաժինն այդ պատերազմներից հետո երբեք չի վերադարձել նախկին մակարդակին: Վարկերի ն ծախսերի կորերի տարբերությունն իրենից ներկայացնում է բյուջեի պակասուրդը կամ հավելուրդը: (Աղբյուրը` Ս. Տ. Քքճու ծու օք Շօողոծ66.):

մանակ շատ երկրներում կառավարության ծախսերն աճում էին էլ՝ ավելի արագ: Ծայրահեղ իրավիճակները, լինի դա անկում, պատերազմ, թե մտահոգություն չքավորության կամ աղտոտվածության նման հանրային խնդիրների առթիվ, ընդլայնում են կառավարության գործունեությունը: Ճգնաժամի հաղթահարումից հետո կառավարության վերահսկողությունն ու ծախսերը երբեք չեն վերադառնում իրենց նախկին մակարդակին: Մինչե առաջին աշխարհամարտը համերկրային, նահանգային ն տեղական կառավարութունների ընդհանուր ծախսը կամ գանձած հարկը մեր ամբողջ ազգային եկամտի մեկ տասներորդ մասից ավելին էին: Երկրորդ աշխարհամարտի ընթացքում պատերազմական ջանքերը կառավարությանը ստիպեցին սպառել զգալիորեն ա-

ԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

նեցող երկրներում հարկերը ն քաղաքացիների բարեկեցությունը միմյանց հետ կապող ոչ մի պարզ օրենք չի բացատրում ազգերի ֆինանսական վիճակի իրական տարբերությունները':

Կառավարության ծախսերը որպես ՀԱԱ-ի տոկոս, 1987 թ. '

ՎԵՐԱՀՍԿՄԱՆԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ

ԿՈՂՄԻՑ

ԸՆԴԼԱՅՆՈՒՄԸԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ

Շվեյցարիա Շրի Լանկա

Ճապոնիա

Հնդկաստան Կոլումբիա

Ֆիլիպիններ

Պարագվայ

Ծախսեր(ՀԱԱ-իՉ:) Նկար

14-2.

ՀԱԱ-ում

Ան

ղքատ

երկրների

կառավարության բաժի-

Նար Ան

կառավարությունները

-ի

համեբառե

մատությամբ ավելի քիչ են հարկում ն ծախսում, քան զարգացած երկրները: Սռատության հետ միասին գալիս է փոխադարձ ավելի մեծ կապվածությունն ու հասարակական կարիքները բավարարելու պահանջը, ինչպես նան փոքրանում է հրատապ անձնական կահոգալու անհրաժեշտությունը: (Աղբյուրը՝ (ոէտրոՅեօոՅՁ|հ/Շոծէշո/ Էսոճ.):

րիքները

վելացած համախառն ազգային արտադրանքի մոտ կեսը: 1980-ական թվականներին Միացյալ Նահանգներում կառավարության բոլոր մակարդակների ծախսը կազմում էր ՀԱԱ-ի 35Չ6-ը: Նկար 14-1-ը պատկերում է Միացյալ Նահանգներում կառավարության բոլոր մակարդակների հարկերի ն ծախսերի` միտումները: բարձրացող կորերը ցույց են տալիս, որ այս հարյուրամյակի ընթացքում հարկերի ն ծախսերի բաժինը հաստատուն կերպով Առեք Նկար 14-2-ը ցույց է տալիս տարբեր երկրների կառավարության ծախսը որպես ՀԱԱ-ի տոկոսը: Բարձր եկամուտ ունեցող երկրները սովորաեն ԴԱԱ-ի ն բար տոկոս, քան աղքատ երկրները: Կարո՞ղ ենք տարբերությունների որոշակի օրինաչափություն տեսնել հարուստ երկրների միջն: Բարձր եկամուտ ու-

Վերն

Կառավարության ծախսերի աճը պատմության տակավին մի մասն է: Հարկերի ն ծախսերի արագ աճին զուգընթաց, հսկայական չափով ավելացել են նան տնտեսական գործունեությունը կառավարողօրենքներն ու կարգավորումները: Տասնիններորդ դարի Ամերիկան հնարավորին չափ մոտ էր մաքուր լեսե ֆերի տնտեսություն լինելուն, մի համակարգ, որը բրիտանացի պատմաբան Թոմաս Քարլայլը հորջորջել է որպես «անարխիա գումարած ոստիկան»: Այս փիլիսոփայությունը մարդկանց մեծ անհատական ազալինելու իրենց տություն էր տալիս հետամուտ տնտեսական նկրտումներին ն արդյունքում տվեց նյութական արագ առաջընթացի մեկ հարյուրամյակ: Սակայն քննադատները շատ թերություններ տեսնում այս լեսե ֆերի հովվերգությունում: Պատմաբանները արձանագրել են գործարա-

իը

ԱԱ ղք

թյ

րիանթին Կր րությ

մատավորված ռասայական խտրականություն, աղտոտմանմիջոցով ջրի, հողի ն օդի թունավորում: Գասարակականարատները բացահայտողներն ու խարանողները ն առաջադիմական որպեսզ կոչ էին անում սանձել մարդիկ կարողանան այդ կամակոր գազանին մղել դեպի մարդասիրական ճանապարհ: Սկսած 1890-ական թվականներից, Միացյալ Նահանգներն աստիճանաբար սկսեց հեռանալ այն համոզմունքից, թե «այն կառավարություննէ ամենալավը, որն ամենաքիչն է կառավարում»:

կապիտալիզմը,

Ն142 նկարներըցույց են տալիս կառավարությունների ընդհանուրծախսերը: Այդ ծախսերը ներառում են ապ(ինչպես, օրինակ` հրթիռրանքների ն ծառայությունների ների ն ուսուցիչների) վրա կատարվող ծախսերը, ինչպես նան փոխանցիկվճարումները(ինչպես, օրինակ` սոցիալական ապահովությունըե պետական պարտատոմսերի շահը): Ապրանքներիու երկր վող ծախսերըուղղակի պահանջ են ներկայացնում արտադրությանը:Փոխանցիկ վճարումները,ընդհակառաավելացնում են մարդկանցեկամուտը ն հնարավորո յուն ընձեռում ապրանքներու ծառայություններձեռք բերել, սակայն ուղղակիորենչեն պակասեցնում մասնավոր սպառմանկաճ ներդրմանհամար առկա ապրանքներիու Աաեորոթյուններիչոանավը:

բարձր կը, ծախսում ավելի հարկում

վրա Հառաոթյաննե ԱՆ

չ/

ԵՎ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Նախագահներ Թեոդոր Ռուզվելտը, Վուդրոու Ուիլսոնը, Ֆրանկլին Ռուզվելտը ն Լինդոն Ջոնսոնը ուժեղ ընդդիմության պայմաններում ընդ լայնեցին կառավարության կողմից տնտեսութ յան վերահսկման սահմանները` կարգավորման ն գանձարանային նոր լծակներ ստեղծելով առօրա տնտեսական հիվանդությունների դեմ պայքարելու համար: Սահմանադրությամբկառավարությանըտրված իշխանությունը մեկնաբանվում էր ավելի լայնորեն ն օգտագործվում «հասարակության շահերը պաշտպանելու» ն տնտեսական համակարգը «կարգաբերելու» նպատակով: 1887թ. միջնահանգային երկաթուղային երթնեկությունը կարգավորելու նպատակով կառավարությունն ստեղծեց միջնահանգային առնտրի համերկրային հանձնաժողով (ՄԱՀ): Շուտով դրան հետնեցին Շերմանի հակամիավորման օրենքը ն այլօրենքներ, որոնք ուղղված էին «առնետուրը սահմանափակող» մենաշնորհային կազմավորումների դեմ: 1930-ական թվականներին արտադրաճյուղերի մի աճբողջ բազմություն արդեն ենթակա էր տնտեսական կարգավորումների, որոնցով կառավարությունը սահմանում էր գները, մուտքի ու ելքի պայմանները ն անվտանգության չափօրինակները: Այդ տարիներին կարգավորված արտադրաճյուղերի մեջ են մտնում օդուղիները, ավտոմեքենաներով ու նավերով բեռնափոխադրումները, ջրուղիները, էլեկտրականության ու գազի մատակարարմանն հեռախոսային ծառայությունը, ֆինանսական շուկաները, նավթի ու բնական գազի արդյունահանումը ն փոխադրումը խողովակաշարերով: Բացի գների ու գործարարությանչափօրինակների կարգավորումից, երկիրը շարունակաբար խստացող հասարակական կարգավորման միջոցով ձգտել է պահպանել ժողովրդի առողջությունն ու անվտանգությունը: 1900-ական թվականների սկզբներին հասարակական արատների բացահայտման ու խարանման շրջանից հետո ընդունվեցին այնպիսի օրենքներ, որոնք վերաբերում էին անվտանգ սննդամթերքին ն դեղորայքին: Այնուհետն, 19680-ականն 1970-ական թվականներին կոնգրեսն ընդունեց մի շարք օրենքներ, որոնք կարգավորում էին հանքագործՂների անվտանգությունը, իսկ այնուհետն՝ ավելի ընդհանուր առումով, աշխատողների անվտանգությունը: Մշակվեցին օդի ու ջրի աղտոտվածության ն վնասակար նյութերի արտանետումների կարգավորման համերկրային օրենքի հիմնա-

դրույթները, սահմանվեցին ավտոմոբիլների ն սպառման ապրանքների անվտանգության չափօրինակները, օրենքով վերահսկողություն հասստատվեց վերգետնյա հանքահանույթի վրա, .,կարգավորվեցատոմակայաններիանվտանգությունը ն թունավոր թափոնների կառավարումը: 1970-ական թվականների վերջին կարգավորումների ցանկն այնքան էր մեծացել, որ շատերը կարգավորող գործակալություններին անվանում էին իշխանության «չորրորդ ճյուղ»: Կարգավորման նոր ծրագրերի դեմ ընդդիմությունն այնքան հզոր էր, որ կարգավորման հետագա ծավալումը կտրուկ դադարեցվեցՌեյգանին Բուշի կառավարձան տարիներին: կարգավորումների կեն.սյագործումն այդժամանակաշրջանումթուլացավ: Ինչպե՞սէ պատահում,որ ժողովուրդն ընդունում է այսպիսի արմատապեսնոր գաղափարները: Վետադարձհայացք ձգելով՝ տեսնում ենք, որ յուրաքանչյուր նոր քաղաքականություն երկու կողմից էլ առաջ էր բերում բուռն արձագանք:Օրինակ, երբ Ֆրանկլին Ռուզվելտը 1930-ական թվականներին հիմնեց սոցիալական ապահովության լլառույցը, նա այն հաճարում էր հանրային կենսաթոշակների հաճակարգ, որն էական նշանակություն ուներ տարեց քաղաքացիների բարեկեցության ապահովմանհաճար: Սակայն հակառակորդրերը սոցիալական ապահովության համակարգը համարում էին սոցիալիզմի չարագուշակ նշան: էին Այդժաճանակվա թերթերը համանման կարծիք արտահայտում առողջապահությանը հատկացվող հանրային լրավճարների, գործարանային պայմանների կարգավորճան, արհմիությունների իրավական պաշտպանության ն հակաաղտոտման օրենքների ճասին: Ժամանակի ընթացքում քաղաքական դիրքորոշումները փոխվում էին: Մի դարաշրջանում արմատական թվացող գաղափարները հաջորդում ընդունվում էին որպես ավետարանական ճշմարտություն: 1930-ական թվականներին առավել քննադատվող սոցիալական ապահովության համակարգը 1980-ական թվականներին պաշտպանվում էր պահպանողական նախագահ Ռո.նալդ Ռեյգանի կողմից, որպես «սոցիալական ապահովության ցանցի» մի մաս: Հասարակությունն ընդունեց կառավարության մտցրած սահ.մանափակումները, որոնք փոխեցին կապիտալիզմի բուն էությունը: Մասնավոր սեփականությունը ամբողջությամբ վերցրած դարձավ ավելի ու ավելի քիչ մասնավոր: Ազատ ձեռներեցությունը հետզհետե դարձավ նվազ ազատ: Անհակա.,դարձելիզարգացումը պատմության մի մասն է:

Ավելին՝

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ

անկագման մասին օրենքները աշխագո ն

մասին սնանկացման օրենքները, աշխատողների ն կառավարչության փոխադարձ պարտավորութք-

ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԸ

Պլատոնի ժամանակներիցսկսած՝ փիլիսոփաները վիճել են կառավարության դերի շուրջը, իսկ քաղաքական մտածողներն առաջարկել են կա. ռավարճան տարբեր մոտեցումներ: Վերջին տարիներին տնտեսագիտությունըզարգացրել է /աշսարակական ընտրություն կոչվող նոր բնագավառը, որն ուսումնասիրում է, թե կառավարություններն ինչպես են ընտրություն կատարում ն . ուղղություն տալիս տնտեսությանը: Այս բաժնում մեր ուսումնասիրությունն սկսվում է կառավարության 2աճռոնանանդերի վերլուծությունից: Այսինքն` ուսումնասիրում ենք այն տնտեսական գործառույթները. որոնք պետք է իրականացնի կառավարությունը: Հաջորդ բաժ նում ներկայացնում ենք կառավարության վարքագծի հռական կաճ նկարագրային վերլուծությունը, որը պատկերում է կառավարություններիեՆ օրենսդիրների փաստացի վարքը: Այնուհետն ավարտում ենք՝ այս սկզբունքները կիրառելով արտաքին ազդակներին առնչվող հանրային քաղաքականության կարնոր խնդրի նկատմամբ: Այժճ սկսում ենք այն պատկերի նկարագրությունը, թե կառավարությունն ինչպես է ուղղություն տալիս տնտեսությանը ն փոխազդում նրա հետ: Որո՞նք են այն գլխավոր գործառույքները, որ կառավարությունն իրականացնում է ժամանակակից խառը տնտեսություններում: Փաստորեն, դրանք չորսն են. 7. 2.

3. 4.

Շունայանան տնտեսության իրավական դաշտրիստեղծում: Տնտեսական ադյունավետության բարձրացման նաատակով ռեսուրսների տեղաբաշխման նարգավորում: Ենամտի բաշխման բարելավմանը նպաստող ծրագրերի ստեղծում: Տնտեսության նայունացում մանրոտնտեսաման քաղաքականության միջոցով:

Եկեք յուրաքանչյուրը ձին-առանձին:

դիտարկենք

առան-

ԻՐԱՎԱԿԱՆԴԱՇՏ

Կառավարությանառաջին գործառույթը՝ իրավաէ շուկայի կան դաշտի ստեղծումը, սահմանում կանոնները: Այդ կանոններն ընդգրկում են սե

յունները ն օրենքների ու կարգավորումների այն բազմությունը, որ սահմանափակում է հասարակության տարբեր անդամների փոխազդեցության .ձները: Իրավական դաշտը մեծապես ազդում է տնտեսական վարքագծի վրա, չնայած որ օրենքնեՐից շատերը հիմնված չեն նրբորեն ուսումնասիրված ծախք-օգուտ վերլուծության վրա: Դրանցից շատերը գալիս են Հռոմի ժամանակներից, մյուսները` Անգլիայի ընդհանուր իրավունքից, մինչդեռ ժամանակակից օրենքները հաճախ ընդունվում են ելնելով օգտապաշտության տրամաբանությունից կամ երբեմն էլ պարզապես այն բանից, թե ինչը գին ունի քաղաքական շուկա)ում: որն էլ որ լինի մեր օրենքների ու սովորույքաճեն ների աղբյուրը, դեպքում իրավական դաշտն ուժեղ ազդեցություն է տնտեսական գործունեության վրա: Օրինակ` տասնիններորդ դարում ձեռնարկությունները պատասխանատվություն չէին կրում այն բանվորների համար, որոնք հիվանդանում էին վտանգավոր ն առողջությաանհամար վնասակար գործարաններում աշխատելիս: Սպառողները պաշտպանված երբ վնասակար էին գնում: Որո՞նք էին սրա հետնանքները: Գոյություն ունեին հազարավոր զբաղմունքային հիվանդություններ, ն միլիոնավոր դոլարներ էին ծախսվում «հրաշք» դեղամիջոցների վրա, որոնք, իբր, բուժում էին բոլոր հիվանդությունները: Քսաներորդ դարի ընթացքում իրավական համակարգը զարգացավ, որի շնորհիվ գործարարությունը իրավական պատասխանատվություն է կրում իր գործունեության ն արտադրանքի համաո-ր: Այժմ ձեռնարկությունների դեմ արդեն կարող է դատականհայց հարուցվել, եթե աշխա

թողնում

չէին,

ապրանք

տողները աԱ

ովՎադարավոր Ա ոեր:ունի հիվանդանում

են

իրենցաշխատան

հիվանդացել էին քաղցկեղով, վերջերս հայց հարուցեցին ընդդեմ կտավաքարարտադրողների, ն հսկա մի ձեռնարկություն` Մանվիլ քորպորեյշնը, սնանկացավ դրա պատճառով: Ձեռնարկություններն իրենց վատ արտադրանքի համար ավելի ու ավելի հաճախ են ,։պատասխանատվություն կրում: Իրավական այս փոփոխությունների հե.տնանքով ձեռնարկություններն այժմ ավելի մեծ ուշադրություն են դարձնում իրենց արտադրանքի ն աշխատատեղերիանվտանգությանը:

ք1սմսիոծմող օո ոս ասդոհոտմոտնոմ դտքմսիովոտկով 1գս որո ՛իսդ -ոմվհ 1 նսմոհ մուս Թաասմտիոստհ -տտոփհդ 1սմղզնըոփսն ծվորս(Ա սմոտմոցմսԵ դվմղդուս(Թասկմոդսզծ1(/Դ ոո Հսյզընզը մդռ՛ս( -Ցստմոնոտղկով ովլտե դզ դո Հյսցրոցժոտրով յս կմզդվմսդՀոցզը մվնոիոն մմզցվմսդՀոոմքո| մԱզ -ոյսմոճտով դտ աածկածսը կոոտոտղ :մմղդժյզեմո օտնղ ղձվք վմզմքո|նսծկուծմը3 իսղդճտմզի Ղ մդյսԹյսդոկոմտոլ իսլզմոմ -ոտքով ոփսն 6վմռղմօ 1զտքոձվք |նսմող մց Հս Ասմոտիոստկ 'մմզցժգտտողվշտ նսիմտոօ -Աոի մջմոոմ ռզ ցսիքմզը 6դոմդ բող ցոԹյսց -տղտմտոլ| դզ քյսիկմոժդղզ մզմքո| Հսմս մմզ վճցոտտո|մտդաթոսցոկամտու չոյսմգցոուլյած

«օ

մյս աւստոոծվը ցո Թսմոիտսող 1զդցմոն տՀղքոմվդո դղ նսմոտկ ոզոչդվ դմզդոյսնսոլոծ վՈոհսՀ զ4 "'մցզկմտդդժվվտտսստոռվ ոք Աղդոյսնսովոծ վՈոհ'սՀ դող :43

ՍոնՉ մնա մմոճ մեօ ե ոոտող Պ

-նտնտ ՆԱ սիմսիտ մոմոմսիսո ը90ու -մողՇ :մորով 1սյզիչսկ դվրոծկոծմը ողոտկով դղ օզը փոչճչոդոկտիոռմԺգսմս 'ոյսմղդ վովհոոդրո -Ամսիտվը դոտկոտոզտդտ դրովը դզ մսիտմ -ոդվ իսղց տզիտդոսքնմոոցզոո մզդկտոզտ տոշ դո(այսմնոտմտ 'նրտ վճ դոլ սդոկոմտո| ող ոսիկմոծդղ ոտկ 1զիկմոժդզ տովնդմդտ մզմոով շսմյ :6վուսետջ դտկոտյովծճսոՂ ճվոյսԹսԵ -ոդտստք օտիոլտկ օտիոշոմ դցզ փոչոտրովդո մոս Թասդտղվոփղո Ղ մմզդդյսԹասմսիոմոդվ 'մմ -ղդողս(ժսկտոոՍ :ըյսմզդոս(Թսկոմոտոով մասմ ցվրողնմոը 1 ցոսիտոլտոլիսփո մս-ցվ Վ ցտսք ֆդոժոմյսք 6վմզցդոցոոթ 1ոլմոտտոհ ցտիշը մմ -գի ցոսդոկոմՎ :77ա/ժրսթոխո/ ցդտմվ

-յՀսալնմո 1ոլԱտտող 1զիսվոոտ մլ նսմտղ ԱԺսզօ տխոո 'ցվղզիմոմտիոտմ փզդտողզտգտ մմզդդոցրոթ մսնսմ որտ օտիճոտվ ցո այսմզմտտտկ զմ. :դվմզմօ դվվ ոզիոշդվ'Ծվմզգուսքըոլո -ըտ 1զինոմծ մոտո ԱսզուսօցմսԵ ջոծոկցոծ ցղ նսմող հվնմտը ղ4 'ցղ մտոտիով իստոտով ցզըոո դմզդդս(Թսմսիտմոդվ 6ցտմդ զ4 'ցվմսլմ դզ վ1 -Ղ'տոռ ողոտմտոտիով ղդոմեղո վ Ամզդոմյսոզս դոկոդմ ոս դվրոկնմոք Ղ 'մռռստստնտ վտմսլսդ -Ցո 1 դվովհշդվ 'մզդկտնետ դվմտտմո վովողդրո դոկչ զմ 'դզմնոժդզ "Ղտզվսդըը :ոսստխո ող 34վ4դոծճգտ յսն '6վճնսմոո ոյսստթո ող տտշ ող ցոծմչդվ մս 'ողոցրտ 1 ըոսիցտքտմ մոո/Թյսձնսմ -ըոտ Ղձվը վսզդնսստտո դվօգոստ դմս 'վղսժսմ դղ ցորդ Ամզդժցտմիոտմսխսմ զմ "դոդ Հգզմնոժ -ՈՎզ :6վընսկ վմղդդնս(սկմողսղօծ դվրոծվոծմը 1ոխոտոդ դզ ուսիմնոտմո ցմղդժգոմոտ մսխնմ Ա դժ ժգգմնոծդզ ովոՂ -ցգ ցոզ7 դոոմնուցցգ :

Հստցվզ4 'Ժցզդողտ-Ամզդ -ըյսշսմս դոոոշոմոնղզտ օտիմսիտդոմրոթ իսկ -Աոձգովոհ յս իսկմոծոստ դոկորողյսժ 1ղրոդ -ոմզի զ ըզսմտցնոլող դոզմմզ մոս Թսմտիտստող մ Հը 0 (ոհտրՈ :Սկնկդ :մվնդոլ ց դտկտոզտդտսմհվո Ղտց 0 9 օտծտկ -ցո6 1ս1զօյս1)1զսՂօդմ դյս(Թսմսիոմողդվ 1 Ժտզիո քվրտհրսՀզժ 'դղ դվժվօմոհ ցո ցմղտոՁ :1 ցող -որտհւսՀչ ողոոտտոքմո մոս Թսոզտցտ մզր :Ամզցնսմսիոցուո դոԹսմտիոսող ող Այսդյսնդմ դմղդոյսշսմս օտիոտկ տզվ դո -փսմնոտմոտ ոյսժողզն վմս '6վընսկ դո/Թյսմտի -ոսոկ Ադոնդվմօդտ դո սմոմոցմսԵ ղովցոսդ տովո| դոլ ասմտիտսոտկոզ Պղ մցորմսիտեմող օշտիկով մզդմկմզ 11դ :ռվրողրսշ իսզցնսժ մոտը ցզը վմզգըոսշսմսյտմի ցտըծզտսը վմզգ զոզ7 դմ -Ժյսվոփոդսզծդզ ոյսդն մտՀղՀ մղդմկմզ Հսմլյ :6վդ .յատսրտփսոփվփ ցտկտմտնտժ սս 6վմզդգոսմ .պիսո օտիովող ցզ սիմզմմոտտ մմզդդոսքժսդ -ոկտմոնոճ վմզդմկազ -ցվ -ոդ/ոծ)վ Ղ դվ-37վ վմցտմ ցտղտոզտգտըոսցցմոն 1 ՕՍոսԹասմնոծսող :1 դրնսկ 27ոյտողտդտսմ -յվը դո(ասդտկտմտնոմ դոլ Թյսմոտիոսոկ որ Վոլ ն ոովոն վՂ դդոցովշոմո ՊԱ դոլԹսկոմտոտվ վմղդոմսողզս մղոտոխողդ տհտոզտցտ դտկոդքվվ ցորոսմտիոստոդ :։Այսծոդոս րող Ղ մքղսո|չոմ վտրտկղ 'մքյսո|շտմոնզտ .մմզցմՈսսոցմսԵ դող -տողտդտ մսիտոլ ԵեՎզմղ դո/(Թսմոիոսող մդղզդ -Ատդդժ 'ոյսանզտո տոն դտկտիոմվ լ ոզիոչռվ դուս Թյսմոիոսողզ4 'Մռտոզտ դզնմո մմղ 'ոքող

1ոմտտող

ոյա

:0վզդվ) տկստ մսմվ ցմղդցորրոոյոստտ -տհ ջտիղմտիձ մմղի զժզ Ղզցվ ծմտհոտքովիո) մզ նսմող ողոտհով ոն :1 դոսետետիդ մմզն դո( ոսմտիոսոկ մմզ 3 դժոզն վմզգ գող) տղ :Ամռոսիոմվցտկտմնոդզմօդոսդողոփղո Ղոդ ոզիոքցվ'մոսիսվտոտ ծվոսկոցմով ցվմոտ -Ատ յս 5վդյս(ԹյսնսԵ 'մԺմտի օմղե 6վոյս/ժյսդսմ յս 6վողս(Գսզմտո| 'Արռսմտտտկվմզմետդտցոր դվղզմսիտովշտմզվեոգիոմս 'դվզդվկվ տշգքոմվկդտ Ադւս(Թսդոողվտոս Հս դմզդդտմտտոն :մրծվցտով| -ղը վմզդե մղքմսԵ Ղ "Ղձվը վմզդդոծմշտցտմոտ Ղ ծդոկնմոր տսդոքտմ վմդտտտովշտմոդզոս զմղ 'մոնտովղ մզն մսղմոհ մդյս(Թյսմ ոյս Թասխնե -տիոսոկ ուսժողզն նոո կովդոսդ 'սզնչդվղ :Ադո/ԹսողտգդտմզտոտձվըմոյսԹասմոիոսող մս 'վմդվ1մ մով ասողն նող :քսոշոմ վծոմոն վտոոհղ դվլոեծտ Ղ դս ասմնտտմոտտղզիտըդ -Ատ

դոկտողտդտսմհվը

մ դդուգոքց ո տոց ոն

(ՈՎՍՈԶՈՍՈՆՁՏ

ՄՈՍՔԶԱՍՈՉՏՂՏ ԻԶ ՄՂ/ՍՔՕԱՍՍՈՒՄՍՈո Ռէ'«

66:

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

անան արտաքին ազդակների առկայություն, օրինակ՝ օդի չափազանց մեծ աղտոտվածութբյուն կամ չափազանց փոքր ներդրում գիտելիքների բնագավառում: Ինչպես կտեսնենք այս գլխի շարունակության մեջ, կառավարու թյունը կարող է վերահսկել աղտոտողների արտանետումները կամ աջակցել հիմնարար

գիտությանը:

Պարզ է, որ տեղաբաշխման հնարավոր հիմնահարցերի լուծճան ասպարեզում կառավարությունը շատ անելիքներ ունի:

ԵԿԱՄՏԻՎԵՐԱԲԱՇԽՈՒՄ

Մեր սովորած առաջին դասերից մեկն այն էր, որ անտեսանելի ձեռքը կարող է հրաշալիորեն արդյունավետ լինել, բայց միաժամանակ կատարել եկամտի շատ անհավասար բաշխում: Լեսե ֆերի քաղաքականության դեպքում մարդիկ հարուստ կամ աղքատ են լինում` կախված իրենց ժառանգած հարստությունից, իրենց տաղանդից ու ջան քերից, իրենց ունակությունների գնից ն երբեմն էլ նավթ գտնելու հաջողությունից: Չկարգավորվող մրցակցությունից առաջացող եկամտի բաշ խումը ոմանց համար նման է ջունգլիում կենդանիների միջն կերի ն ավարի դարվինյան կամայական բաշխմանը: Աղքատ հասարակության մեջ եկամտի հավելուրդը, որ կարելի է վերցնել ապահով մարդկանցից ն հատկացնել թշվառներին, շատ փոքր է: Բայց հասարակությունները հարստանալուն զուգընթաց, չքավորներին սատարելու նպատակով ավելի շատ միջոցներ են առանձնացնում: Այս գործունեությունը` եկամտի վերաբաշխումը, կառավարության երկրորդ գլխավոր տնտեսական գործառույթն է: Հյուսիսային Ամերիկայի ն Արեճտյան Եվրոպայի սոցիալաճմճետ պետություններն այժմ իրենց եկամուտների զգալի մասը հատկացնում են առողջապահության,սննդի ն եկաճմտինվազագույն չափօրինակները պահպա-

նելուն:

Այսօր առաջավոր շատ երկրներ գտնում են, երեխաները չպետք է քաղցած մնան իրենց ծնողների տնտեսական պայմանների պատճառով, աղքատները երիտասարդտարիքում չպետք է մահանան բուժօգնության համար բավարար միջոցներ չունենալու պատճառով, որ երիտասարդները պետք է անվճար հանրային կրթություն ստանան, ն որ ծերերը պետք է մինչն կյանքի վերջը ստանան նվազագույն եկամուտ: որոշ Միացյալ Նահանգներում կառավարության այս գործունեությունը հիմնականում իրականացվում է այնպիսի փոխանցիկ ծրագրերի միջոցով, ինչպիսիք են սննդամթերքի կտրոնները, բուժօգնությունը, սոցիալական ապահովությունը, որոնք ռեսուրսները մատչելի են դարձնում ցածր եկամուտ ունեցող որոշակի խմբերի համար: որ

ՄԱԿՐՈՏՆՏԵՍԱԿԱՆԿԱՅՈՒՆԱՑՈՒՄ

.Համերկրայինկառավարությանվերջերս ստանձնած տնտեսական գործառույթը կայունացումն է: Այսօր տնական գործազրկությունը, տնտեսական լճացումը ն գների աճը կանխելու, ինչպես նան արագ տնտեսական աճ ապահովելու նպատակով կառավարությունը ձգտում է հարթեցնել գործարար պարբերաշրջանը:Գործարարությանտատանումները վերահսկելու ն տնտեսական աճն .,ապահովելուգործում կառավարության գլխավոր զենքը փողի ն գանձարանային քաղաքականությունն է: Տնտեսությունը կայունացնելու համար .կառավարությունների կիրառած եղանակներն ուսումնասիրվում են տնտեսագիտության այն բնագավառում. որը վերաբերում է մակրոտնտեսագիտությանը: Կառավարության չորս գործառույթների այս վերլուծությունը եզրափակում է նրա դերի կանոՕ։նականտեսակետի ուսումնասիրությունը, այսինքն թե շուկայական տնտեսության գործունեությունն ու անաչառությունը բարելավելու գործին կառավարությունն ինչպես պետք է միջամտի:

Բ. ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆԸՆՏՐՈՒԹՅԱՆ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ.

ԻՆՉՊԵՍ ԵՆ ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐ ԿԱՅԱՑՆՈՒՄ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ

Այս գլխի առաջին մասը նկարագրում էր կառավարության կանոնական դերը ժամանակակից տնտեսության մեջ: Սակայն կառավարություն-

ները իրականում արդյո՞ք հետնում են տնտեսագետների ու փիլիսոփաների խորհուրդներին: .Արդյո՞քկառավարություններն օգտագործում են

ՀԽ

ԵՎ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

«տեսանելի ձեռքը», որպեսզի հանրային քաղաքականության որոշումները ծառայեն տնտեսուքյան գործունեությունն ավելի սահուն ու արդյունավետ դարձնելուն: Թե՞ գոյություն ունեն «կառավարության ձախողումներ». որոնք զուգորդվում են շուկայի այնպիսի ձախողումներով, ինչպիսիք են մենաշնորհն ու աղտոտումը: Այս հարցով զբաղվում է հասարակական ընտրության տեսությունը: Սա տնտեսագիտության այն բնագավառն է, որ ուսումնասիրում է, թե կառավարություններն ինչպես են որոշումներ կայացնում: Այստեղ մենք հարց ենք տալիս, թե կառավարություններն ինչպես են որոշում կայացնում հարկերի ն հասարակական սպառման մակարդակի ու փոխանցիկ վճարումների չափի մասին: Գասարակականընտրությունը հանրային հատվածում րհնչայես,ինչ ն ում համարհարցերով հետաքրքրվում է ճիշտ այնպես, ինչպես առաջարկ-պահանջարկ տեսությունն ուսումնասիրում է մասնավոր հատվածի ընտրության տարբերակները":

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆԽԱՂ

Քաղաքական խաղն էլ շուկայի նման ունի իր կանոններն ու խաղացողները: Քաղաքական որոշումներն ընդունվում են մի շարք (կանոնների շրջանակներում: Դրանք սահմանադրությունն ու քվեարկության համակարգն են: Մեր նպատակի համար խաղի ամենակարնոր կանոնն այն է, որ որոշումներն ընդունում են ընտրվող ներկայացուցիչները:

Ովքե՞ր են /Խաղացողները: Քվեարկողները սպառողներն են, որոնց ցանկություններին ժողովրդավարությունը պետք է որ առավելագույնս ծառայի: Մյուս հիմնական խաղացողներն ընտրվող ներկայացուցիչներն են կամ քաղաքական գործիչները: Այս խմբի գործառույթը շատ նման է շուկայական տնտեսության մեջ ձեռնարկությունների կատարած գործառույթին: Սրանք ձեռնարկատերեր են, որոնք մեկնաբանում են կոլեկտիվ բարիքների նկատմամբ հասարակության պահանջարկը ն գտնում այդ ապրանքների առաջարկի ուղիներ: Ինչո՞վ են առաջնորդվում քաղաքական գորԻՆՉՊԵՍ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ

Ընտրված պաշտոնյաներիցշատերն ածիչները:

ԵՆ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՏԱՐՈՒՄ

ռաջնորդվում են իրատեսությամբ ն գաղափարախոսությամբ` ընտրությամբ ձեռք բերված տեղը Մասնավորհատվածում մարդիկ իրենց կարծիքն պահպանելու ուղիների որոնումը զուգակցելով արտահայտում են` ցանկացածապրանքներիդիմաց տալով այն, ինչ պատկերավոր անվանում երկիրը կառավարելու իրենց սկզբունքների հետ: ենք «դոլար-քվեներ»: Քաղաքական ոլորտում Որոշ մասը արագ փոխում է իր դիրքորոշումը, նրանք ներկայացուցիչների նե ԾՕախագահների երբ քաղաքական քամին փոխում է իր ուղղութհամար տալիս են իրենց իսկական քվեները: Եյունը: Մյուսների համոզմունքն այնքան խորն է, կեք քննարկենք, թե մարդիկ ինչպես են քվեարոր նրանք թեկուզ պարտության գնով պաշտպանում են իրենց գաղափարները: Սակայն հասակում, ն որոնք են դրա հետնանքները: "Ադամ Սմիթի ժամանակներից ի ջին անգամ ուրվագծեց այն հզոր նոր վեր տնտեսագետներնիրենց եռանդի տեսությունը, ըստ որի քաղաքական մեծ մասը ուղղել են շուկայի գործուգործիչները տնտեսական քաղաքականեությունն ուսումնասիրելու վրա- Սանությունը ձեավորում են այնպես, որնկայն լուրջ ձտածողներըքննել են նան ,պաստենիրենց վերընտրվելուն:Դաուն կառավարության դերը հասարակա- զը ցույց տվեց, թե կուսակցություններն կության մեջ: Ջոզեֆ Շամպետերը հաինչպես կձգտեն շարժվել դեպի քաղասարակական ընտրության տեսության քական գունապնակի կենտրոն ե այն Տօառիտտ, միտքն արտահայտեց, որ մարդկանց սկիզբը դրելէ իր «Շճռոարտոա, Յոժ Օ6րօ6/ոծ)/» (1942) աշխատության համար բոլորուլին անտրամաբանական մեջ, իսկ Քենեթ էրոուի` հասարական է քվեարկել` գիտենալով, որ ընտրութ ընտրությանը վերաբերող ուսումնասի- յունների արդյունքների վրա որեէ անձի րությունը, որն արժանացել է նոբելյան ազդելու հավանականությունըփոքր է: ճրցանակի (այն քիչ հետո կքննարկվի Այնուհետե Ջեյմս Բյուկանան ե այս գլխում), մաթեմատիկականճշգրԳորդոնԹալոկի ուսումնասիրություննե. օ/ Շօոտճոնչ (1959). Շաատ տություն մտցրեց այս ոլորտում: Սարը «7հճ ` կայն էնթնի Դաունզի «Պո Բ.ՇռոօոյՇ գրքի մեջ պաշտպանումէին իշխանութ 1Ի6օդ/7օ7 Աճաօճոօյ» (198 աշխա- յունների կողմից ստուգման ու վերա տությունը շրջադարձայինէր ե առահսկողության սկզբունքը ն խրախուսում

միաբանությունը քաղաքական որոշումներ կայացնելիս՝ պատճառաբանելով, որ ձիաձայնորոշումները ոչ ձեկին չեն հարկադրում ն, հետնաբար,ծախքեր չեն առաջացնում:Այս ն ուրիշ աշ5խատություններիհամար Բյուկանանը 1986 թ. արժանացավնոբելյան մրցանակի: 1980-ական թվականներիսկզբներին տնտեսագիտությանայս բնագավառը հանգամանորեն ուսումնասիրվեց պահպանողական քաղաքական գործիչների կողմից ե կիրառվեց այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են .ագրարային քաղաքականությունը, կարգավորումները,դատարանները,ն հիմք հանդիսացավբյուջեի հաշվեկշռման համար առաջարկվող սահմանադրական փոփոխությունների հաճար:

302.

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

րակական ընտրության տեսությունը բացահայէ այս խճճված հարցը՝ կատարելով մի պարզ ենթադրություն. քաղաքական գործիչներն հրենց պահում են այնպես, որ առավելագույնն հասցնեն ընտրվելու հնարավորությունը: Ենթադրվում է, թե նրանք քվեներն առավելագույնի հասցնողներ են, ճիշտ այնպես, ինչպես ենթադրվում է, թե ձեռնարկությունները շահույթն առավելագույնի հասցնողներ են: Քվեարկողների Ա քաղաքական գործիչների տում

հայտնի են որպես շահագրգիռ խմբեր: Սրանք ներկայացնում են այն մարդկանց կամ գործարաորոնք միավորվում են, որպեսզի րություններին, ճնշում գործադրեն որոշակի շահերի պաշտպանության կամ վիճահարույց հարցերի լուծճան համար: Օրինակ` հրազենի ազգային ճիությունը պաշտպանում է քաղաքացիների զենք կրելուիրավունքը, երկաթ ն պողպատ արտադրողների միությունը ձգտում է պողպատի ներմուծման սահմանափակման, շրջակա ճիջավայրի պահպանության հիմնադրամը պայքարում է աղտոտման ավելի խիստ վերահսկման համար: Երբեմն են քաղաքական շահագրգիռ խմբերն ունենում ավելի մեծ իշխանություն, քան կհամապատասխաներ իրենց անդամների քանակին: Երբ շահագրգիռ խմբերը «գրավում են» կարգավորող գործակալությունները կամ օրենսդիր մարմինները, ապա այդ դեպքում մենք ունենք ռչ նեռնայացուցչական կառավարություն: Գոյություն ունեն այլ խաղացողներ ես: Մասնակիցներիմի կարնոր խումբ են կազմում նրանք, ովքեր ղեկավարում են գործադիր գործակալությունները (օրինակ` Պենտագոնի գեներալները կամ գյուղատնտեսության վարչության աշխատակից գյուղատնտեսները): Թեպետ նրանք իրենց մասնագիտականկարողությունների ն երկարատն աշխատանքային փորձի շնորհիվ մեծ իշխանություն ունեն, այնուամենայնիվ, այս պաշտոնյաները ի վերջո ենթակա են քաղաքական ղեկավարների որոշումներին:

նք համապատասխանեցնի տնտեսության նողմից այդ ապրանքներն արտադրելու հնարավո` րությանը: Գլխավոր տարբերությունն այն Է որ "քաղաքականության մեջ հիմնական խաղացողները` քաղաքական գործիչները, նախ ն առաջ մտահոգված են ընտրություններում հաղթելու, հակ շուկաների հիմնական խխաղացողներիգ̀ործարար ձեռնարկությունների, նաատակն է շահույթ ստանալը:

որ

ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐ

ունի կոլեկտիվ որոշումեր կայացնեերկիր իր քաղաքական համակարգը:Ինչպե՞ս է այն գործում տեսականորեն ն գործնականում: Այստեղ ուշադրությունը կենտրոնացնում ենք որոշումներ ընդունելու գործընթացի վրա, ճասնավորապես ժողովրդավար երկրների քվեարկության համակարգի վրա: Հասարակական ընտրությունն այն գործընթացն է, որով անձնական նախասիրությունները համախմբվում են` դառնալով կոլեկտիվ որոշումըեր: Ժողովրդավար հասարակությունը շեշտում է անձնական արժեքների ու ճաշակների կարնորությունը այդ ընդհանրացման մեջ: «Մեկ անձ՝ մեկ քվե» արտահայտությունը մեր քաղաքական համակարգի անհատապաշտական մոտեցման առանցքն է: Սակայն լուրջ խնդիր է ծագում հենց միայն այն պատճառով, որ մեկ որոշման մեջ պետք է ընդհանրացնել միլիոնների կարծիքը: Պաշտպանության բյուջեի կամ սոցիալական համակարգի վերաբերյալ Միացյալ Նահանգներում կա 250 միլիոն տեսակետ: Սակայն ի վերջո պետք էլինի միայն մեկ որոշում` պատերազմե՞լ, թե՞ ոչ, ն էներգետիկայի միայն մեկ համերկրային քաղաքականություն ն այլն: Կարմիր լույսը յուրաքանչյուրի հաճար նշանակում է «կա՛նգ առ», որովհետն քաղաքական ընտրությունը ազգի համար անբաժանելի է: Այսպիսի որոշումները պարտադիր են` համեմատած պաղպաղակի, հացի կամ Ամփոփենք. Չասարակական ընտրության տեսությունը `համերգների վերաբերյալ մասնավոր որոշումնեննարագրումէ, թե նառավարություններն ինչաես րի հետ, երբ պաղպաղակ ուտելու ձեր որոշումը են որոշումներ կայացնում հարների, ծախսերի, չի սահմանափակումիմ որոշումները: Ի տարբերություն մասնավոր որոշումների, կարգավորումների ն քաղաքականության այլ ոչորտների վերաբերյալ: Ինչպես որ շունայանան ` կոլենտիմ ընտրությունը էապես անբաժանելի է խաղը, քաղաքական խաղը ես պետք Է կոլեկտիվ այսինքն ցանկացած առանձին վիծահարույց բարիքների ննատմամբ մարդկանց աահանջար- . հարցին վերաբերող ելքը միայն մեկն է: Աճեն լոլ

ՃՍ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԿՈԼԵԿՏԻՎ ԸՆՏՐՈՒԹՅԱՆ ԵԼՔԸ

Կոլեկտիվ գործողություն

Ո՞րն է կոլեկտիվ որոշումների հետնանքը: Նկար 14-3-ը պատկերում է հնարավոր դեպքերը: Այս գծագրում մենք ենթադրում ենք մի հասարակություն, որտեղ գոյություն ունի մարդկանց երկու խումբ` Ա ն Բ: Նրանք կարող են լինել հարուստներ ու չքավորներ, հանրապետականներ ու ժողովրդավարներ կամ գյուղաբնակներ ու քաղաքաբնակներ: Մի պահ համարենք, որ խմբերից յուրաքանչյուրն ունի միատեսակ շահեր ու

Մատչելիեկամուտըկոլեկտիվ գործողությանդեպքում

ռ.

նախասիրություններ:

Սկզբում դիտարկենք մի հասարակություն, որը խուսափել է ամեն տեսակ կառավարությունից: Տասնյոթերորդ դարի փիլիսոփա Թոմաս Հոբսը այսպիսի աշխարհը նկարագրել է որպես մի իրավիճակ, երբ «արդյունաբերության համար տեղ չկար, որովհետն դրա պտուղն անորոշ էր, չկային ոչ հողագործություն, ոչ նավագնացություն, ոչ արվեստ, կար բռնի մահվան անընդհատ սարսափ, իսկ մարդու կյանքը միայնակ էր,աղքատիկ, նողկալի, վայրագ ու կարճատն»՛: Առանց կառավարության` այդպիսի աշխարհում հասարակությունը կապրեր ինչպես վայրի ն վտանգալի ջունգլիում նկար 14-3ի Հ կետով ցույց տրված ցածր եկամուտներով: Այժմ դիտարկենք զգալի կոլեկտիվ գործողություններ ձեռնարկող հասարակության ներու ժը: Նա կարող էր խճուղիներ ու երկաթուղիներ կառուցել: Հասարակական առողջապահության միջոցառումների շնորհիվ կարող էր վերացնել տենդի, ծաղկի ու ժանտախտիվտանգը: Կառավարության կողմից հովանավորվող կրթությունն ու գիտությունը կարող էին ստեղծել կրթված աշխատուժ, հետազոտել տիեզերքն ու աննշմարելի մոլեկուլները՝ այդպիսով ապահովելով արտադրողականության արագ աճ: Փողի քաղաքականությունը կարող էր հանգեցնել հաստատուն արժույթի ու դրամատնային վստահելի համակարգի՝ այդպիսով մարդկանց ընձեռելով խնայողություններ կատարելու, իսկ գործարարներին` ներդրելու հնարավորություն: Ոստիկանությունը փողոցներն ու տներըկարող էր առավել ապահով ծրագրերի իԼ

խմբի եկամուտ

Նկար 14-3. Կոլեկտիվ գործողության մաբանությունը

տրա-

Գծագիրը պատկերում է տնտեսական գործունեության արդյունքը կոլեկտիվ գործողության առկայության ն բացակայության դեպքում: Հ կետը ցույց է տալիս զուտ լեսե ֆերի դեպքը, երբ կառավարությունները ճանապարհներ չեն կառուցում, երեխաներինչեն պատվաստում ն «ամեն ինչ թողնում են ինքնահոսի»: Այճպիսի կոլեկտիվ գործողության դեպքում, ինչպիսիք են ճանապարհներիկառուցումը, գիտության հովանավորումը, փողի առաջարկի կարգավորումը նայլն, եեն ավելանալ, ն հասարակությունը կամճուտները կարող Հ կետից կտեղաշարժվի դեպի հնարավորությունների սահմանը:

հաջող գործունեություՅանրային հատվածի քնդլայնում Է տնտեսության արտադրողունա./ության սահմանները: Կոլեկտիվ գործողության .եսյշում հասարակության հնարավորություննեոր սահմանը պատկերված է նկար 174-3-ում: ճն

ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆ

ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ

ԱՐԴՅՈՔ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏէ

դարձնել: Աղտոտումը նվազեցնող օդն Երբ ենք կառավարության ձեռնարկած րարեալ Սան վիճակը Ե. օգտակար ժողովո մասին, կարող գործողությունների կամտասատար կարող էին ականացումը

կարո

մաքրել

ու

ջուրը

միջոցառումները սնունդ ն բուժօգնություն տրաճադրել նրանց, ով. քեր վիճակի չեն հոգալու իրենց կարիքները։

Լ մարվել կրռավել :

Սյս մեջբերումը

մտածում

հարց

թե հասարակական ընտրութառաջանալ,

ձիշտ խթանում արդյունավեյունն արդյոք տությունը: Քչերը կարող են ժխտել, որ ժանտախտինվերջ տալն օգտակար էր: Բայց գոյություն ունի՞ արդյոք «տեսանելի ձեռքի» որնէ թեոէ

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

րեմ, ըստ որի կառավարության քաղաքականութ յունը տնտեսությանը միշտ առաջնորդում է դեպի հանրային բարիքների ու եկամտի արդյունավետ ու արդարացի տնտեսականբաշխում: Հետագայում մենք կտեսնենք, որ պատասխանը ո՛չ է: Ինչպես պատկերված է նկար 14-4ում, կոլեկտիվ որոշումները կարելի է բաժանել երեք խմբի` վնասաբեր, վերաբաշխող ն արդյունավետ: Առաջին ե հավանաբար հազվադեպ հանդիպող մնասաբեր դեպքը տեղի ունի, երբ կառավարությունը ձեռնարկում է այնպիսի քայլեր, որոնք վատացնում են բոլորի վիճակը: Եթե որնէ ռազմավարություն հանգեցնում է միջուկային պատերազմի, ապա դա արդեն համընդհանուր ձախողում է: Այդպիսի ձախողումները 14-4

Կոլեկտիվ գործողության երեք ելք կոլեկտիվ Եկամուտը գործունեությանդեպքում

Յ :

նկարում պատկերված են որպես տեղաշարժ Հ կետից դեպի Պոտ կետը: Երկրորդ` կան պարզապես ւ/եռաբաշխող ելքեր, որոնք պատկերված են Վ-ից Վբչ ուղղված է սլաքով: Այս դեպքում հասարակությունը կարող մի խմբից հարկեր գանձել` հօգուտ մյուսների, կամ կարող է սահմանել որնէ արտադրանքի ներմուծման մաքս, որն օգնում է տվյալ արտադրաճյուղում արտադրության գործոններ ներդրողներին, բայց վնասում է սպառողներին: Վերջապես, կոլեկտիվ գործունեությունը կարող է հանգեցնել ա/արետոյանբարելավումները, որոնք յուրաքանչյուրի բավարարվածությունը բարելավող գործունեության ձներ են: Դրանք բարելաւ|ում են բոլորի վիճակը, առանց վատացնելու որնէ մեկինը: Պարետոյան բարելավումը Վ կետից դեպի պատկերված է նկար 14-4-ում հյուսիս-արնելքում գտնվող Պար կետն ուղղված սլաքով: Որպես պարետոյան բարելավման օրինակ կարելի է նշել կառավարության կողմից նոր գիտական առաջընթացի հովանավորումը (ինչպես կապի արբանյակները), կամ կառավարության առողջապահական միջոցառումները (ինչպես ծաղկի կամ պոլիոմիելիտի դեմ պատվաստումները): Միշտ պետք է հիշել այս երեք տեսակել քերի առանձնահատկությունները, որովհետե չկան պարզ, անվրեպ կանոններ, որոնք միշտ բարելավեն բոլորի վիճակը:

ԱՅԼԸՆՏՐԱՆՔԱՅԻՆ

ՈՐՈՇՄԱՆ

ԿԱՆՈՆՆԵՐ

Վասարակություններըստեղծել են կոլեկտիվ որոշումներ ընդունելու զանազան ուղիներ` մի 14-4. մասը ելնելով սովորույթներից, մյուսները` միաԿոլեկտիվ գործողությունը կաՆկար միջոցով, իսկ արնմտյան երկրներից պետության է ավելացնել կամ պակասեցնել բոլորի րող ներկայացուցչական կառավաշատերն այսօր` եկամուտը կամ էլ պարզապես վերաբաշխել միջոցով: րության կՀասարակականընտրության այն տեսության մեջ մենք վերանում ենք կառավարՍկսելով լեսե ֆերի Հ կետից՝ կարող ենք առանձնացնել ման առանձին ձներից՝ դիտարկելով ընտրության կոլեկտիվ գործունեության երեք տիպի ելք: Պարետոյան բարելավումը բոլորի համար լավ ելք է ն տեղահիմքում ընկած գործընթացը: Համաձայնության շարժ դեպի Պար կետը: Հնարավոր է, որ կառավարկամ միաձայնության վրա հիմնված համակարության զանգվածային ձախողում լինի (ինչպես, օրիգերն արդյո՞քադյունավետ ն հետնողական որոնակ` միջուկային պատերազմը), որը բոլորի համար հնարավորություն են տալիս: Իրակավատ ելք է, երբ հասարակությունը Հ տեղա- շումների նում «մեծամասնության կամքը» ի՞նչ է նշանաէ Պոտ կետը: Ծրագրերը շատ հաճախ շարժվում դեպի կում: Կոլեկտիվ ընտրությամբ կայացված որովերաբաշխմանծրագրեր են ն հասարակությանը Հ կետից տեղաշարժում են դեպի Վչչ կետը: շումներն ի՞նչ հանգամանքներում են անարդարացի կամ անարդյունավետ: Ա խմբիեկամուտ

կետից

2չՃՍ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

բ) Մեծամասնությանսկզբունք

ա) Միաձայնություն

Ց Ճ-

Առկաեկամուտներ

Ճ՝ Հ

Առկաեկամուտներ

Է» Յ "Ց Յ ԼՅ

Է»

Յ Է.

Բ.

Է.

ԷՅ

.- "Լ

ՇԼ «3

Ախմճբի եկամուտ(մեծամասնություն) Նկար

14-5.

Ախճբիեկամուտ(մեծամասնություն)

Կոլեկտիվ որոշումները միաձայնության

Ձախակողմյան գծագիրը պատկերում այն ելքերը, որոնց դեպքում որոշումների ընդունման համար պահանջվում է միաձայնություն. եթե յուրաքանչյուր ոք համաձայն է յուրաքանչյուր որոշմանը, ապա հնարավոր չէ, որ որնէ մեկի վիճակը վատանա: Հետնաբար, սկսած Հ կետից, բոլոր ելքերը պետք է գտնվեն ՀԴԵ տիրույթում: Մեծամասնությանսկզբունքի դեպքում, որը պատկերվածէ աք կողմում, մեծամասնություն կազմող Ա խումբը է

մեծամասնության սկզբունքի դեպքում

կարող է վճռել հարցերը ն քվեարկել իր եկամուտն ավելացնող ցանկացած որոշման օգտին (հասարակությանը տեղաշարժելով դեպի աջակողմյան ստվերագծված տիրույթը): Որոշումների մի մասը կարող է լինել արդյունավետ ն արդարացի (ինչպես տեղաշարժը դեպի Զ կետը) կամ անարդյունավետ ու անարդարացի (ինչպես տեղա-

շարժը դեպի Ն կետը):

մեկի վիճակը չի վատանա: Բացի այդ, քվեարկող պետք է համաձայնի ընդունվող ցանկացած որոշմանը, ապա մեծամասնություն կազմող խմբերի կողմից փոքրամասնության վրա երբեք ոչ մի ճնշում հնարավոր չէ: Դժբախտաբար, միաձայնության կանոնը գործնականում լուրջ թերություններ ունի: Ցանկացած մարդ, որը երբնէ փորձել է մարդկանց որնէ խմբի որնէ հարցում համաձայնության բերել, գիտե, որ համաձայնության գալը ահռելի ժամանակ ու ջանք է պահանջում: Որնեէթերահավատ կարող է խոչընդոտել ամեն մի միջոցառման, անկախ նրանից, թե այդ միջոցառումը որՔան արժեքավոր է: Կամ, որ ավելի վատ է, երբ այդ թերահավատը հասկանում է, որ ինքն իշխանություն ունի, նա կարող է բռնաշորթել նրանց, ովքեր կողձնակից են այդ միջոցառմանը: եթե աղտոտման վերահսկման կամ ճանապարհաշինության 100 միլիոն դոլար արժեցող ծրագիրը կարող է մերժվել մեկ մարդու քվեի պատճառով, րի,

ն ոչ

քանի յուրաքանչյուր

ՄԻԱՁԱՅՆՈՒԹՅՈՒՆ

որ

Վասարակագետ ու տնտեսագետ շատ մտածողներ շեշտել են համաձայնությամբ կամ միաձայն ընդունված որոշումների առավելությունը: Այս մուոեցումը պահանջում է, որ կոլեկտիվ որոշումներին բոլորը համաձայնեն: Նկար 14-5 (ա)-ն է տալիս համաձայնությամբ որոշումների ցույց կայացման գործընթացը: Ոչ մի որոշում չի կարող ընդունվել առանց յուրաքանչյուրի համաձայնության: Այնպես որ ամեն մի որոշում պետք է բարելավի յուրաքանչյուրի եկամուտը (կամ ավելի ընդհանուր դեպքում բարձրացնի յուրաքանչյուրի բավարարվածության մակարդակը): Հետնաբար, որոշումը պետք է հասարակությանը տեղաշարժի հյուսիս-արնելք` դեպի եկամուտների հնարավորության սահմանը, մի գործընթաց, որը նկար 14-5 (ա)-ում պատկերված է սլաքներով: Միաձայնության վրա հիմնված քվեարկութ յան համակարգըերաշխիք է, որ բոլոր որոշում ները կհանգեցնեն պարետոյան բարելավումնե-

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

նա կարող է կասեցնել ցանկացած թվով նախընտրելի ծրագրերի ընդունումը այդպիսով ձգձգելով քվեարկությունը, որի ընթացքում կարող են օգուտ քաղել ինքը կամ իր ընտրողները: Ի վերջո, միաձայն քվեարկության համակարգը կարող է այնպես խրվել սակարկությունների, նենգաշորթության ու ձգձգումների մեջ, որ փաստորեն անհնար լինի որնէ բան ավարտին հասցնել: Ոչ մի օրենք չի ընդունվի: Չամակարգը կհայտնվի փակուղում կամ կկքվի համաձայնութ-Ղ յան գալու գործընթացներիծանրությունից: Հկետից հյուսիս-արնելք շարժվելու փոխարեն հասարակությունը կգամվի Հ կետում (անկախ Հկետի գտնվելու տեղից): Սիաձայնության սնզբունքով կառավարումը նշանակում Է իրավիճակի պահպանում լինի այն ` Լավ կամ վատ:

ապա

ՄԵԾԱՄԱՍՆՈՒԹՅԱՆՍԿԶԲՈՒՆՔ

Վամարյա բոլոր քվեարկող մարմինները որոշում ընդունելիս հիմնվում են մեծամասնության սկզ. բունքի վրա: Այս համակարգում օրենքը կամ ո րոշումն ընդունվում է, երբ քվեարկողների կեսից ավելին հավանություն է տալիս դրան: Մեծամասնության սկզբունքները կիրառվում են Միացյալ Նահանգների կոնգրեսում, գերագույն դատարանում, նահանգային ու տեղական կառավարման մարմիններում, ինչպես նան շատ ընկերություն ների խորհուրդներում ն ակուճբներում: Մեծամասնության սկզբունքի կատարելացված նկարագրությունը տրված է նկար 14-5-ի աջ մասում: Ենթադրենք, թե Ա խումբը մեծամասնութ յուն է կազմում: Զուտ տնտեսական հաշվարկից ելնելով՝ նա պետք է քվեարկի ցանկացած այնպիսի միջոցառման օգտին, որը մեծացնում է իր իրական եկամուտները: Հետնաբար, մեծամասնութ .

կերված Զ, Մ, Ն երեք կետերից յուրաքանչյուրը գերադասելի կլինի Հ-ի նկատմամբ: Երեք կետերից Մ-ն Ա խմբի համար ապահովում է ամենամեծ եկամուտը, ուստի չորս հնարավոր ընտրություն. ների մեջ կունենա ամենամեծ առավելությունը: Նկար 14-5 (բ)-ում պատկերված ելքերը ցույց են տալիս մեծամասնությանսկզբունքի որոշ կարնոր առանձնահատկություններ: Առաջին` մեծամասնության սկզբունքը պարետոյան բարելաւ|ում չի երաշխավորում: Մեծամասնությունը Մ կետը գերադասում է Վ կետից, սակայն Մ կետը վատացնում է փոքրամասնություն կազմող Բ խմբի վիճակը: Մեծամասնության սկզբունքը կարող է հանգեցնել «մեծամասնության բռնակալության»: Մե-

:ծամասնությունը կարող է իր քաղաքական կամփոքրամասնությանը պարտադրել խտրականության, եկամտի վերաբաշխման կամ ճնշող օրենքների միջոցով: Միաձայնության դեպքում այդպիսի բռնակալություն հնարավոր չէ:

քը

խուսափել մեծամասնության բռնակա29Ինչպես ./ությունից: Մեծամասնության բռնակալության հնարավորությունը դարեր շարունակ մտահոգել է քաղաքագետ գիտնականներին: Վախենալով հարկադրական քաղաքական գործունեությունից՝ մեծ մտածողներ Ջեյմս Մեդիսոնն ու Ալեքսանդր Համիլտոնը առաջարկել են կարեոր շատ հարցեր լուծելիս (ինչպես, օրինակ` սահմանադրական փոփոխություններ կայացնելիս) կիրառել գերմեծամասնությանկանոնը: Գերմեծամասնության մոտեցումը պահանջում է, որ հաստատվելու համար որնէ միջոցառում պետք է ստանա ավելին, քան քվեների պարզ մեծամասնությունն է, ասենք՝ երկու երրորդը: Վերջին տարիներս շատերն առաջարկել են Գերմեծամասնության, սկզբունքը տարածել կառավարության բյուջեի հաստատման գործընթացի վրա: Քննադատներն այն կարծիքին են, որ բյուջեի ընդունման սովորական գործընթացը մեծամասնությանը հնարավորություն է ընձեռում անց կացնել շռայլ ծախսերի օրենքներ` ընդլայմելով կառավարության գործունեության շրջա.ճակներըն արդյունքում բռնանալով փոքրամասնության վրա, որը ծանր հարկման է ենթարկվում ն հարկադրված է մասը կազմել մի հասարակության, որտեղ գերակշռում են կառավարության .պԼանավորողները: Առաջարկվում է բյուջեի բացի կամ կառավարության ծախսերի ծրագրերի ընդլայնմանը հանգեցնող տնտեսականօրենսդրության ընդունման համար պահանջել գերմեծամասնության քվեն:

կառավարության բյուջեն հաշվեկշռելու նպատակով առաջարկեցին սահմանադրականփոփոխություն կատարել: Կառավարության ծախսերի բաց թույլատ., բաժինն ավելացնելու կամ բյուջեի րելու համար պահանջվում է 60 տոկոս գերմեծա.,մասնություն:Երբ սահմանադրությանփոփոխությունը ձախողվեց, կոնգրեսն ընդունեց ցոամ-Ռայմանի օրինագիծը, որը պահանջում էր կառավարության բյուջեի բացի աստիճանականկրճատում նի վերջո հաշվեկշռված բյուջե: Երբ բյուջեի բացը :1990-ական թվականների սկզբին աճեց, կառա.,վարությանբյուջեն սահմանափակելու համար օրենսդրական կամ սահմանադրական գերմեծա.,.մասնությունպահանջելու ճնշումը շարունակվեց: րը

մօմոոմ Վ ոյսողո դդս/ԹյսկմտոՂիձ մմո՛սոլ :ԱՅ:Ղ վ| -ոհդտծ մորով մվ վիսկոոռտ մս 'ոՂոդրո 1գդտը -կտո մԵմոտկոմօ 1 նսմոկ միսնսքոդցգու. :մմղդ -ողսԱ(Յւստոտտոովդտկոդոոտծչոր մվ վյվվետո -ոտ զ Ճտղո մմղդեդովող )ոլԾովղ իսստջտտո նքո Ղ բ 1զծոծմգի մըեոտմղտտխի մսոտոոմս 'դցղզ դվմ -վօմող դրո Ժդսմս 'Ամմգդդտկոտոծտ նգվտմրոն դդ ողսմտիողղզն միսնսքոդօդտվ նրո Ժգղզմնոժդղ :դվնսժնով 1զշսմսովդող լ նսմտկ միսնսքոդօգտվ դոլսկ վեմտկոտդսդող ԱդաԹսդտկոծմղվ -մտզիմ իսզռխփսծ :1 ըղսիմսղմտկ միսնսքոդ -օդտվ վեմտկոդսդտկ մս 'զ նզտողղ :դվօտիմզկ -տոոո ըղս-լ-Ել դոոյւսնո դզ դոտրդ մմզդդյաասմ -վոտոլտդ ծդսմս 'վմգդմտմոտք մտոտիտսպմգմ -Ղ Վ 'մդսլԹսդող Գղիդոքտմ մոզմեդսկ դրողոո -տժոնտճ վշսմս 1 Յտգո մողմ դոտժսդոտշոո -Եդսկ Հդսծվն :դվիտդվմօ մգը դոԹսդտաոտշոխր մլ կտումնտ Հծղտդստնոմգի -ազժնով զ Օմվետմք մս զ Ղզսցի լ նսմտկ մդղսսդող -ոճմղվ դոԹյսկմոզիմ դմդվորո Ղղդվ) շսմսսջի 1 նսմտկ Ամեմտհոտմօ մորով վտզ մս 'ովլտտ մոճսնտմտի 1 6ոսծ դարսկմտզիմ ծոյ

ցուսդտՀչըվեմտոդ

-ոծոց՝դղմ դոՅսկմոզիձ օտիեմողտգսցգողհ գվնս հովը դտհկոմ զ մզցտոստտ

ոմժակմոզիծ ամոտովնոնըրո նգտոիտ ոհոգ

1այզօյս1

մոձսնոմով,

:ը1սօմսԵ `

-ոտոոօզը տորը դտշ նսիտտփ ճվղտզվ վՀսհ մվ :մոտք լ: մոտրտոհը վմցոտ մոռլոց մօմոմ մոտրտտհդ վմջմոմ մոռղլտջռվձվը 'մրտ/Յսմզմ

-Վսմզմտմով Ղ լ:

ող ըւսիտվոոմտտ մմղզդմվօմողմմգ 'ԱձմյսՀ վծմով վը 1ղիտտո տովնդմդո 1ոտ 1Ռսց ծդղզմվնսմոհ դղ4 մցտԱղ :Եմողոծոծդմ դոդզդյս զ մտղո մմզդմվնողղմօ իսզդյղ 6վռւս(Թյստշդք .-ոմվդտ դոլ Թյսնսրոդղ| վղոդոոտք :մդնս/8յսդտոհկ -ոձմգվ վծոճդմօմսԵծոտկ լ դդնս/ԹՂսմսղմող7/6 .-մտյոտսմօ տՆ 1Գց6տգդօցոստլ Ժտգտո մղզը դրովը ողիոտմսիտդոտը ծվծդոտմն ծրոմ 'մզդդդս/8ւաղտ .-զվ մսղմոհ իվձոքետմ դռտ լ վգմոհ Ծվոժսնոմ -ոհտ դոլասկմողիժ :ոստտտոտվկվ վծմտկոսմՕ

"քշսցոտո 7 ցսթոսցոտըուցգը վմզցգիճ մրտր -տտղյը վմզգուսմը մվնտմք դվցդտատ վը ս մմզ 2 ասդոճտատ ցոճսնոմոյո ցոլմսկմոգիջ :Օվոժսնոմոհ դոքժսկմողիճ ճգզ Ձոսծցտվ Ժոզք նզտողղ :վդոսք դս մսդոտքոօգը ս ԾվմգմեոմՕ մԱՊՈգիմմքոքտտհդ վուսքը Սմօմոմ 'մոոոտոփղդվմօմողմ մրորտոտկդ վմօտծ մսգոռ|ոց դվձվը 'մրոքտոփղցվմզոո|ոոօդվճվը վ ուսա սգիոսո մկոնմողտը մօոծ Հս Ա-լ-Ել հտոյւսմնո ովլոտտ1 6ՈՌսծ ոգիոշդվ:մծմով տսսՋդհդո/ԹսցգոռտՀչոթ ՁԺգսջիմոո/Թյսկմոգիժ դոԹյսդոտըոոօգը Ղ Ամվօմող վմղզդորոնդովմ -ըղ| որոտՃՁղգղկմոտվն մոո/Թյսդտկոծմղվ ոք կտդոմ մմսփ փո դվմսիռմ մտոմ ոտդ Դ. մ մզոտնոնոո| նոն 1 ց Ղսւտդ Ով :Ածտմող Ղ 'մմսդոնդժ Ղ ովյտԵե գղ տսն դոմդ պ մտիտցսմտդզկ Աժվող :ղկոդոմ դվձվը նսիմսիտոցոռվՓ ցգմստոժնո գոմ 'դոց մվտդմ Ծրոմ 'մմսփ Հոդղզդյս 1 ըդսմտդմոլոդ մոո/Թսմտդմ նմսմհմզ դրողոո 'զ :'ցզտտքեռս մո

մդզբ

վմզոոլոո

մոոսոմ

դո/ժոսցզ

Հոմ

-ըսծ :6վմզդո:սքը 1 ըւսիմգմմոտ մոյսծոմգկտտիո ԱԾԱՆ ԱԱ աԱԱԱ: լ Հարամ -Աո ոռ "|ըյսմորն ող : դկտ ՆԻՔԸՉոմտոկովոը փարոտծ մզ ահմողիծ գվոոը դործ մուցոժուտան վմոմգ ստ

-Եօ

1սԱ181ԱՌԱՌՂըԺԾ

ցղսմս նդց :մօտծ Ղ ցվձվը 'մօմոմ .,.զոնմոկղոր -ՈԱյսմ քոսժիոզն դտյսկմոզիմ ցտկոդոտքոօզո մղմդ վմգոոլոօ դո/(Թսդոտրտչոռ դղմտդմ դո/8 1 մզոտնոնտոլ մդ -ՀԱԱ-յ :մոռ|ոջ տոզոով դոք8սդոտոտՀչոթզ ըւսմտդմո| Հսիտոխոտոլոդ տոմ լ Ժտղո Հղտմղ :գիմ կղը -տդ Ղ լ մոտիտդսմտոզղ մձժվող :ողլոջ մմսփ դտ/9Գ1սդ վդյս դմսՌռցոժոմյմ 6վտովդո ԺգԱզ :ըոյս-լ-ել -ոտտչոհր ոտկ ղոտզտմնդքյս զ ուսմտդմոլոդ մոռսժ լ օտիսգկտտիհմկոցվիոմվ ոդ դոուսմնտ մոճսնոմո դոռ( :5վմզդդւս(Թյսմ -փսկմոգիժ բտ մդւս(81սդմոգիժ դռոկոմդմ -սիոտմոդվՀզմգ ոյսմոտող դգ դւս/8ւսմտդմ տով -ԱոԲո ոյսդոծոսո 1 դ Դոշդվ ՛լ-ջլ ղտուս(նը -ըտ ղաղ նզտմս 'իսկոդվմօ Եմոխռ վը մլգդոմ -տոյսկ մցգը մմզդժուս|նմո վսսմյ :մմզդոսՀժսմ Ք Շ լ ցոստմ.յ -սն ռո Թյսդոտոոօղը ոդգդւս դդ նսմոտղմզդդոս -Հղսմզ:, ձմյս) վովոՀդվ զ4 Դղիտ Վ 6Ոսծ (դոմոո Ք լ Գվող Հոքոտվ վնմսՓդտտոՈ)դյսսմյ Հգդգ:յ մվկոհոդոծ լ բ շ դոս թ -Աը ցՕոտՈղմսդ մմդւսմեկո դոԹսդոտոուցղը իս) -դմվոտդուսուս ոգիոոմսոլ :մմղդդյա(Թյստրովտտ ոո|ոց ող|ուց ոռ|ոց նսկմտզիժ դվճվո մջոջ «դվնդս մվ վմտդմ դդոս/Թսդոտոոօդընսծ» «Ժոտկ դո Թյսդոտոոօղը» ուսո) մդղ տոՀ Ժղզրո

մօմույ

-մոտ

Ամդյս(Գսիտոտոռղ|ոդ

մոմմուտ վլզողվոց ցումառատնունՍՈԺՍՆՈՍՈՆ ՂՈՔՕԱՍԻՄՈՎԻՅԻԶ տիտ

դվմզգդկմոծոստ

վմզդնսկմոզիձ

ՂՈոոՍՎԺմՈՆԽ

ՍՂՎՍՔՕՎՍԳՄՈԶԻԺ

Լ05

ԻԶ ՄՂԱՍՔՕԱ/ՍՍՈՒՈՍՈՒՈՌն«

ՄԴՂ/ՍՔՕՈՍՈՉՏՈՏ

-դտետջմտ դվմզդժվմտկ դո/ժսկոմտոռվ գողմ լվճմգի վմզցռոտղտիժդտղտ-0/6: :վցվ վ հոդ -մղզմմղդմկմդ մտիտնմիսնսք 11 ողոն տ 'ցոԹս| -Հսոդզկ ողզոտոզտդտ Ամստդողս նսդծոնեոտմ մս -զմտտող վմզդտհյսծ դվրոծկոտծմըըյւսդոով վ 'ովծղիտ 6Ոսծ մմզդդղա(Թյստսետտղվօտիմտտ Վղմմղ մդյս(8ւսողզտդտուսդտկոմվ ոգո:չդվ 'ողիո -ող դվմղզողկվմզցդտկտիժ դողո-0/6լ դրոկոր տտշ տլտեմտեկ դովեմգդգ դվրողւսծվը -Ետմո -դյրտ տշվգ :մդւս(Ասմտտտհդո ծդգմվ դզուս | ՃՀգյտմըդրոկտո 'ըւսմզդդւս(8սողտցտ ծվկտկոգ Ղ9 'դվլ ուսքմո Ամսյսմ մԱղ 'Ամստկողս նսծտը -Եոմ ըւսնտոլ դզ մզն դտկոդսմտդգհ մմզդում/ վմգիվյ շդվԺ 6գմետմց դվճմղի վմզզգդտկ -ոքտք -տփսմտիտստհտղիթող:յ:տմի վմզդդսջմսԵ ոսք -տիմ դոո-096. մդւս(8սմտիտստդղ :մգիստտո մդտմլս մմղ 'դվնդմգո տղմզդ վմզդմստտտդգս նսչսմս մդղս(81սգցւսցմսԵդոկտոգզտդտ Ղ դղճ1ս1Մ Քյսամսեմդդ դռզ ողիոչցվ դմգքս ցոկոժտնոմ դվրողւսճվը մգդվմտոսփ լ Մտզիո Ամս 'Եմտկտք 44 Դսյտցտկոով Ղոդ ըլսսզցդմ 1 դւս/ժղսմսիողմ -ոպ օտծտեմտե դտրքմսետտեօ վրովեմզդլ դվ -տղւսձվը մզ ըղսսոմզդ Ամվետմցող : «դգմստտփտ-տզվ մդղս/սոգտ դո/ժսմտդմ ցոկոկոմոոտէ -ղս նսդծորեռմ» մկոցվմօ դոկտոռտնոմսկ:ովլզդ

ԺՂՂՂՎՍՔԹԱՄՍՈԺՎո

ՂՈՔԲԾՎՍՈ

-Քղզոտկմմդմեոմօ նսիցմսծտմվ ցզնմտ ըոյսդզդյս

ՂՈՔՅՕՎՍՍՏՂՍ

ՂՈՊՈռՈԺՈՈՌՈՈՒ

ոզ մզդդյա/Թյսմտիքն օզը ԱմմզդդւսԹասմտիոստկ -ԶՏ իսղդղ 6վծդսմս դտ մզդստջտտո տո 6վոյսօմսծռտմվ6դոմն ոյւսդոտտո վյտկդոծ :Օ0վղտօվի դղ տյսԵօ ըոկ ըւսմղմեոմօ նրո ռզ ցտիկմենցմ լղիոստ տմդ մգդծոտվ մդո/լօսկոմտոռվ Ղ մդյսք մղզժիս'6վօդողնմոք դլտ ըւսթնզտո դզ մողւսո|վմ -Գսցտկոնսղտզվ գցոլ8ւսկմտգիմ դոկոդոռրոց -դդծվղկոձո նդքյս ժդոմդ ՂզիցմսԵետմվդդ բյսոկո -զը մգմսիոովշումզ Ամս '(մդւս/Թյսդվմոդվդտ 1ս1 դմզմետմջ մԱզ :միտշմտմտցԱ վմզդմվնոդղմօ .-դդտեդվովոնըտ 6գ61ս6տհոո դսսմ: Ղ) բԵվդոով դտհկոգքվվնսքետկ մբյսո| մժսփ իսղմսիտոդոը -ղը վովիոդրոդոլժյսկմոգիծ օտիցմսԵտդտրով -վՓ զցոտվ լ վզմտհ ոտքով դվմս 1 դոսԹսծ շտոտ Խհմզղկ1րղ :60ծմտամօ զյվմ ոլոյլո -կոձտ ցոլտսդոտքոօզը վմզգդվրմտք ցտկհոմ 7այյյյաթասմվոտոյոդ դտդտտտկոտ զդա -նոցգմօ 'ցգըւս դմզմծտմց վովոորտ դժվմտկմվմ ոշ 2յսԹյստգիտդոամ 1զմսիտովշոմգնսմ -սն 'Ացոմ կովոր :Ամմզթմտ դտկոտոզտցտ վմզմեռոմօ ա -Պյլ վ, ցսգող վը ցոաայկմոգզի իսճյյամեյյո ժմ նտ գիշտվ վլվ| մսիտմտցվ իսմս 'Օոստսի մս Ադոլաասճտկտմեգ դո 7/տայորոքղը -տդիչով վք վոտդի Ղ վժոսվտշ վոսմ լղելով Ղ Ածմտվ ոտ զդդժ դսսմյ ժզդգժ :դվն որոտ ոյս Թյսնե մզդչվօսկտմըս 'ոյլստտոտմտոտիղ Հս 1ագդծորող մզդոյսշսմս իտ) Ղ 1սյգդծոմգի ոտ քսծոսստհ լ մզգկտտմոմբո տոչ 6գոծտփ ցոկոմգմմոռ դղ 1.գտԵ Ճսլնմո մդղս(8ւսկմտգիճ -ոՀ մդւս/Թւսմտիոսող գ9ժգտ: ըյսԵլստո («վօե ոմ մմզցգոմտողտ տգեոմոնոժ րզմազժ վոսսմյ դվմստո» ըյսոտ դգ դղվնմտըմոտմոօմսԵեոգոշչդվ 'նոհ) վմՈսվոՀ մորով վմեռմօ դվօդոստ վո 3ս ցո ըցկդը6վմղդստջտոխ 1սզիյտիտօ դո( մս 'Վ

աա

վովոռ(ո

աա

ոա

ող 04: դս Աւսստծոմ Ամմզդդւսա/Թյսմտիոսող ԱդոթասնկոժիտԵ Հազգրոննդմ դղուսաադտոշվ ռող մդւս(Թւսծզնեո դոկոտփզո1ոդորվն դզ նսմ -ո մմզ3: -մզդոդղորոոմկ :

1 `1ս/ՎգսմսԵ1սյղզշսմսԱմ1գռ|ոՋ -ով մդղս/(ԹյսմսԵ1սյգշսմս մԵմոկոմՕ :մսղմոկ ցուն դգ տտով՝ բառրովըմոր' գոհոսնորու մմղդիսնսքոցցօցով

-Օ

Ե ծտոոդ զժզ

վեմոկոցսգցող Ղ մմզդնսվ ԱՓ որոր 4 հտդվմօ

լ Ցրսծ "ովյտտ նսցնտվ

ոփ

Ոս

ողիմս իսոդգոոս

մոոլոօ մօմոմ ըյւսմդյս/նմո Ղ 6վղւս/Թւսկմոգիժմ ցոտտոմդատա րյ վռվճվը բզննդմ ցմօոծ իսզոհղ :ռվտղզ վոռլոց Ամզդմո մօմոմ վդլծզեդոտվկողով տդ ըւսմողն որդ

Ղմ Ղզդողտ մզ ն.սմող :մմգցրոնդտ չցդտոնեռտս -դոսզվ տզկրոքոցմոող ղ մմգդդոկոնոքոմվ դող նստտվպոդետմղեմեդտտի տհստ օտիչսհ ոգիորո -ոտտմհսմղս մյս անտ մսղմոհ ոսկմզ վմզցուսն ըսքետհ դղ դս/ժսդոտքոօգը ըւսիսնսքոգցցով -սովտօ դոքլ9գսմտիոստկ վողւս դս ԽԵ «Ատսըտկգ ըոսովշտմտմաի յ մտնմտցո մմդ վեմտկտդսդտկ դժ 'մցղմնոժող դրողոր քոն :մղյաթատգիտգաամտ ցոդտողզտդտըսիտք1 ` :իվվմսդծ դտ/Յսդտկտծմզվ 1ո՛իտ ցո/9սկմոգիժ -ցմամ զտ մմզդդաԹասնաքմած դոԹասմտիատստդ Ծգժնտվ մոոլտց մօոտ :մՍոռվոջ մցտծ լ քյսժ -նտվ բտեռոտոո դ 'տղվ վոռլոց մօոծ ըյսիմն մազ 7 տղաս մըոսնսոոց դաթասմորտարդ 1 զ դտլժւսծմը մմվետմք օոժնով ղտզվւդղ մԱզդոյսնսո|ոցդոք(սմտիոստկ ղոդ վ-լ ըզննդմ զիմ շ իսմտդտտոզ ուսժնտովմող|ոց դղսԱ/ԹյսնԵնղտհղը տղգվ վմղդոյսնսո|ոծ ս դզ ոոսմ դվձվղ :6վդւս/Թյսմտդմ Ղծվը վոռ|ոօ դվձվը ոո վրողլսՉ :իսղօ տղզգիոտդւսմնմոտգղզոո

դզուս

ՄՈ/ՍՔԹՈ/ՍՍՈՒՈՍՈԴ

ԻԶ ՍՂ/ՍՔՕԵԱՍՈՆՍՈ մ ՍՔՕՈՍՏՉԻՌՂ/ՍՔԵՄ/Ո

-ոտնետ դվմտտմո Հդզմվոոդոյւսուսկ Ժղցզըուսդ) -քոմ դվճմզի ող :մդղս/Թյսնսմոկ վծետ «սԱգփոռ -Դսղ|6վդցւսԹսդոկոմոնոժմ վմազմող| սվեմետվկոչ 6վմղզդմողկդոտսգվ տղկոոքոցմոկ ոյսկմոձդզ Թյսօմսփ մոս աւստչզքոմվդտ 1յսզդյսնդմ դս

1 ցո

մգդըյսշսմս վլտո՛յսվ մս '1 նգտորո ովը :ոյսդծոծ -ոսո Վ մղմկոնետ ցվմտտմո դոս ՀւսգոյսօմսԵ դտկտոգտդտ մմղ 'ոռսժողն դրո դղ ըուսետքմմ -զդմվնգո| դտղտոդտգդտ ձմյսաոդզըտ նսձդովոիո ԱղդդյսլԹյսնսօմսԾ իվտհո 6վղյս(սմոիոսող

ՍՍՎՂՈՈՆԵՈՂՎԺՈՏՄՈ ԻՎ ՍՂԱՍՔՕԱՍՍՏՂՄՂՈԻՈհՈՍՈՈՈՒ Ե

:ԱդսմզաՂ դվդցվխոյւսՈ 'մմգտվէ -ոնմիսնսք տղկրոքոցմող 6դգմվ ըյսդդքող գգ: 4 Ղ ցվնդդղժ 'մյվչմղՇ 'մըլսդցվյ դպ իմտռտմ ղիմտդմմգի դդ մվնոտք Ժցսմս 'մմգըրոնցո դրո ռղ այսմգդմկմդ մոիոնմիսնսք :վմղ տզիոոսմ վոդգմեդսկ դրողտր :մմգոռ|ոց 1գտոցմհ ոո մմզի -նմո Վ ուսդթզերով մս կովդոսդ ոտ կՈոսետիտ1 .-մով )ղըծոմօմոմ ' Ճտղո դվվոխռտկմղդ մորով 3 տչվը ուսմգդմկմղ մտիոնմիսնսք Ադա ասմտ 1սգըգծոյզիտ մռւսԹսդոկտնսմնոտմո ՛ս դոյսմ -դմ իվտհղսկ մս '1 ողսըգծզշվվմդս(8ւսոգտ դտ -նմգը 'մցղսԹյսնսոոդու վիիողմոմ «ոշաոծնտոտ -Ցսմտդմ դտկոկտմոռտվ դրոկոր :մգլրոմ նս) մոս ԹյսզդյսօմսԵ դողտողտդտ վեռղիումս'մօո/ո -գրոիչ դս Թսդոկոնմիսնսք դրոկոո 'ցւղստտտ ըղսձդոտվոհո1 մզյրոմ դվմտիքն մուստտամկ վծ -ոմ վզձյս ա :մստջտտիո դոռնսոլոց մյ դմ. -վ Ղ ողտոսզվ դզ 1զղմոցսզցջԺդսմս 'մզցնմսդձտս -տ Առյսկմոդսղց վմղդոյսսոծսձվը տշղքոմվդտ նստ դոկտժոնոմ տոՀ դղ վցտրով մդոՀյսոտողլ, -ոքմղ մծոմ մլ բղսԵցոտղվ ծվմսդ յս 6վմսը Ադոս/ Ադոլ(այսճոտկոմեղ կվըգվծ վո վդրոցտոտվ մ: -Փ'սմտիտստկ ցվրոմկմգոով դրողոր :դգիկմոժ -վտորո նմտք վը 3)ս հոլնղտտիոլ մդոԹսրտոկ,, -ոզի վեդտտի մդոս(սծգղգմողմ յս դդս/սդող դոկտոզտզսսվսվջետժմոի :Այսքնզտո զ մզղտո 'վիտոռմդչ մծոոմ վզծ3ս1մդժղ մդղսժսոզտ ցոսմտըմ գցտոկ 9-Պնսմնոտտմտ ոհ դո սմտիտսոկ մս 'մլ ըյսդդսնդմ -տկոմտոոով մս 'ցղ 1զշդ մզդնսօսԱզի շսմլյ մգ (մ մս 'մլ դրոց օգը -զՂտդտ 1 տռսոոդի մծոմ -տրով մմսոտդոժմոմյը դճգմե :իսմոմրո օոի ' մձմյսՀ վծում վզձյս աԱ Հոիտց դվրոմկմգռոողվ 1 1գի ոո մտոոս) ոծվրծոմ ը ըկեգոդ դվմզդդտկտիժը դտկո-Օ086է վմտկդոսզվ տզդոոթոցմող մշվդոտտոլոռտով վմզդուսշսմս դոկոմոնտժ վմոկդոս զվ տղզկրտքտքմող1գգծզեգոով1 նսմտդ մբդսշըք վազդդյսԹյսմտդյ :լ թզժ Ամտճրոհ, նգտմս 'օյսմ -դդծօոմոտտմտդմ վովոդնտ դղծկոծմը ոլոք -տպ Ղ Ղծստ վմզդդւսԹյսմտդԱ դզդեդտկ լ տզի հզը դվմտտ 9 ըտկ ֆ '2 մմսԹդտժոմյսմ1ոլոցով Ասզդմտիտհգն ցդտկտժտնոմ նսիմտդմ ըսմզդ -ԵդոպողՂ1ոթովր -մոկդտազվ տզկրտքոացմող

։ըղսքտիտովոկոգոցոք

տհոտսը վմղզդդւս/8սմտդմդտկոժտնոձ ոդոռտդկ -տով 1գթյստ դզ նսմող (ոս ասցգոհոտՀչոր նսդ տովոփ 'դ1ս/Թյստսեոտզվ տոկո մմղդոյւսմնմզըդտզկրոքոմողմզ Ղ 'մոյսսոհռդ ոծ -տհոո դժ Խ Ղ տղմզց ցզ ըոսդտժով զգգ ըոսցտդոք -մտ դզ վժռսըմզմոմզի իտ) մմզմեոմօ դծժգվող :01սԹյսօտիննլյս ցոհոնսսոտո զ ովլտտ դվմղմծ -ոմօ դո Թյսմոիոսողկ մոյւսծոդսմտդզկ վովոորո տմի վմղդմտկդտսզվտղզկոոքոցմող :6վմզմեռմօ նսմզմ տ՛յսծօ նոնդտն ոյւսոոետոտ Ղ նսձդովոթ դգփոուսո|կ ղ մգմետմքնսիտ մզոովոօցնովը դղտոտտոտվկ1ս Մուսնմտ ըոյստղկորոք մոկ ռգոծո(ողմզցի մմզդդւսԹսմտիոստհկ մս 'դոմդ 1գդծդեցով 1 նսմտհ մքյստվը 1սյգսգղո տմի վմդ -0ւսԹղսմտցմ նմսծով դրովք մդդս(Թսմնոժ1Ս :գվտյսԵօ Մվյզիծտտո ծվոյւստոցմկ վեծտոմ վզձս Ա քյսմտկցոսղվ դոժմ 'մցոտրտոամղվմզո -ովոօ բող մցոքծոզիտ վմզկմով դվվո 1ոլիտ դզդօմտնկ դյս/այսմնոշմս տոչ վղզիտ դմղընսս -տցմ մս 'ցգ օոծոտտիտվ մմզդնմսդկտիով դոկ -ոմճոնտմ վտծ իզ :իսմզդմվնդո| դոտկտողտդտ -ոոտ դոճ 'մոո(Վ1սմտդմմղի տիմօո/րո ծդզմվ դզ զկմոդսղօ մգ օտիԵսվոտը տոՀ վլզիտ ԺդոտմղՂ -ըոյսսոտծսձվընսդծդեդով մդոտրհդտդոր սդոտկ

մմսՌդոժոմոալզժգմԵ /ժոսո վզծղս

վմլոիոճվը4.2)

:«ըզղստ Եդող մմզ զ9 'ոգտվեչ րոմ 'Աստմ «ոդտդոը» ըզեզվ ոգոշղվ զժ 'ոզտ -վԵ ոՂ» -Ալ ուսո դմս 'ոզո վրոնտ ղվմմսփ դրո դղ ըղսպոտհծդգմվ ոլոջտվ մմզդդդս(8սմոիոս -ող զ 1զտրոմո իսգժվսո որո մղգը ոգզիոոշդվ Դզոռվոց մզդմոյսն մսիտդսփվո մոս( -մով տմի վքշետոլվտդ վմզիվՍ 3դվ1Ժ 6գղոդդսմոշ մցոտկոտիմ ԸԲցտլ Ղշգվը մդյս(Թսմտիոստկ դրող :մդդս/Թգսմտմոդվչ վմղզդցդոտրոկոոստտ -որ դվլ Այսդծգստո մղդդյսԹսկմողսդգօ տտչ դոոկմոռդ -ոհտո դվրոմդով Ղ 'ուսմվիտտիռ վչ մզդդորող -ոմտկզկ դվրորստտ դգնմո Ձս Հս մս 'մլ Եմոիո

ՍԴ/ՍՔԾՈՍՈԶՏՂՏ ԻԶ ՄՊ/ՍՔՕՈՍՍՈՒՌՈՍՈՒՈՌն«

դզ մղմոլոց ոզոտմտոտիտվ Ժռսմս 'մզդժվմոմ դվրոմդով վովոդրո դժդվոնտ 'դգ մվմոջ մռսմ -ս 'Աղդմդտմոռտ վովոդրո Ղող դոկ 'դգ մվմոմ դվրոմդով Ժըսմս '6վմզդմռոմոտ դո վծույ փսծաձճվրվԱ -զոոյած 1իոշոմոնգտ ցղզ նսմոկ մրոթաստօվկ մմզդճվմոմ մսիտգոտը սզնետյվը'մզգդաթնսնաք -Մած ցտնսմոիոսողկ ցզ ըսիծցովտտ ոտքով տզիտդամ մորով 1սմգիսվոյոտըամտմակատտտը -նմո վմզցժվմյոմ ցվրոմցու «ամզստքտտտոոյտոջ տսեօ դվճտտմտ ցվմզգումը ծցտս քող յսյոտ տ ցմցդտս վմզգդտտայտ մզմմտտ 1գմնտրոտմտ -տ-ցվքցտատ դ վմզոտը զդուքոմ լ վյգմոկ մցսմ -ս յդ ցմզգմցոմոտ դոտ վովոոմցտվ տսթամ :6վզյաթռակգ վ 'մմզցճվմտա մսիոցոդ -Օմամտտ -Սոծ վմզգդտովցոցվեգտատաիտեօ ծվեն ոլահդո աղաթոսկոմտոտկ ձենս | (ըոսիտեօ ցնո ցգ ցվրոմցու ծվծյսմս մմղզգդճավմտմ մոզփսփող

ճղմղմոդտիովկ մղմմոտ վմզդմվմոմ ցվրոմցով ովոցով 'օտկոտհդտ'Աւսն ձղգըդոԹյսնսօմսե վը ողոտմդովնդմ Ատրով դցո(ժսմոտիոտստհկ 'Ամզդոյսնդնդգվ վմզդմցտոսվ դցվմստտվտղե դզոոտ տ

1 Ասովցողկմմս 'ցվոտը վղոտտմոմոտօտիծյսստկ ոյսմռոոսվ դվմղզիվտղԵ 'վեմզոով նսիմտ ըյսԵ -(ոռսմԵ մղ վկնոօ ըոսքտտը ճոգն 'դոքտոտիտտփո վմվմ մսղ դրոկտր :1 հտդվմօ դւստրոծ ղ մաղմոտկ -ոմ դվրոծեր մոս ԹսդտոտՀտոռ դվրոմդով վկոշսմս ոսդ ծով մոտ Թյսկոդտոմ ղսոհո -Ցղմսիտտմոփ վչ դվկղը ս մոյսշսմս մգց Ղ 'ՄՂ նմղզդծդվմնսշսմս 'մդցսմսմձնսմոռ զ ոո '«սկմղ ոո 'մստհ ոմս: 1դտյս Հգ նսմող ՅՀԱՆ 1 01ԱԱՄսն -սքամսԵդտկոտտտվդոԱրդսշսմս Հազսոտհոոծտվ հոտդռվմօ'Մցոմոտ յղմս մսիտգոտը մկոստկով -նդց :գո(Թյսմնոտմո վմզ)րոոոմվ յս վմզցսվմավ նսիմտիտստհկ'վմղիտռոծեւսո մմտչ վը 1գդծզծ «սզցոտոտՀոխ ովմ՛ս/ -դով 1 նսմոհ իսվղտտոփոց ՅդոժոմյսԼ մոյսՀշսմսՀսզմնոոոմտ 'դ1ս/սդոիո -տՀող դոկտտզի հոդվմօ 'Ժվմոտմդվրոմցով վկ -ոնմոկտո վղոշսմլ :ոմի դոքօսմնոկով շսմսծ -Աոիռ ՃԺզմօմոն դդս(յսմնոշյս 'մոմողտգէ վչկոգմ 1րո օտծոկցոծ մս տչվջ փոչմս 'փոչդրո վմկմղ 1 ուսցոտիոտՀչոխ 1 տսդոոտշոխ եղց մկոդոց ոլոյս գ84'տզետմ -Եդտ 'նմոոոտվմզ զժ 'մգօ Գդղտտնետս զմ 'մգոռո -ոնոնտոլ 'վցիոնտ գ8 'զետմ մգ դվովոչդվ սն :ողոոմտոտիտվ ոդ դմ ՛վոդղստդս սկոդոշղ ըոյսվոՀ Ամսյսմ ոհ դտ մմղ '6վդւս ԱյսցորոտՀոթ դվոոծետ հով :1գտյս նսմոկ դղ4 մԱզդշվտս 'ուստ մչդվ 'ց/տ դցրոկտո'6դտկնմոռ )ղդոքոմ իսղց մգմմտտ մդսմսմ մոոջ :6վծով ող ող Վ փզմոկ

-Հս

'6վմվմոմ մսիոդոռտը1 ուսիմղմմտտ դՈոռ ղղո ոգիոմս 'մդղս/ -ոեդոտվը 'ժռոմոտ դոտոկտոդգտդտ -սդոոտՀոռ դվրոոծետդրողող :մռ1ս/81սԵդոտտ -իդոտմվ դոճմս 'Վ4դտղոոդգկ դոմճգրտ:չդվչս մոր դվրոծ -ոպ դո/8ւսկոմոդռոէ :մդւս ԹսդոհտՀող -ետ 1 ղտդվմօ վյտդովվ վմվմոմ դվրոմդու ըվօդո հզը դոժմմս 'տշգվ դոժդոսդ զՎուսիմնտոոմտ դվմ -սմյսմ Ամս 'Ժդոմիոտ վը մղոդռվմօ դղստոոծ ւ/ծ./մ -տմ ցվնոմցոկվ Յդզկմտցըժ մորով 1ս1գցտմտուսը Ադա ասծտկոտվ Ամգդդոս(0ւսծգնետ դվժոտմը

ՍՊՂԺՎՄՈՉ

ՍԻՈՂՈՈՈ ԻՂ ՂՎԲՈՍՂՈՒ

չվիտողցըգժ իվետվ մդյս/ 'ոյսըոօ Ձղ ոլո -Ցլսծղնեռտդվմոտտմոոմն ոռ մօ տսոոճ վը ուստչոնոծմոն վյսմտյսժ Յյսն զ8 -ղ ծվընսհ ուսը :ծվտոլտտցոք 1գիցցվ մլ նսմտդ մդղսԹյսժկոդմ ոոտ 'Ճոնտճ լյղմս մլ ողսգտը մն -սմղ 2վծյսմտպ վտոլտտդոք դվոոծյստրո ըյսմղմ -ոն դվձվը մմզ :մզդչվմնոնոմ մմսփ դրովը դոր -ծդոնոչ դզ ուսկտոսմոխ |լ դոտը վո '1 նսիցոմ -ոտ Եոմոտ մոտը վը վմզցկտնետ դվմոտմը Վ Աղսոգտդտ դվմոտմո տր :ողսմտքի դղ: Եզց Ժըսմս 'մմզգտոՀչդգզվտշղ 6վդոմն տոտ 'Ժղմզմոգդտրովղոդոնդ իո) վի Ձյան մԱզ :ոյսո -ո օտոսվոտտմո մժիոդ զսգմմոր 1 վնղտ տո -դտդտտոտ դվմտտմո ըյսդղդյս 'մոքով ոմն ոյւսմոռի ոդ դվկգը ս ող մս վցոժ ԱդղսԹսդողտոյսմ յս դկյսօ վտգե 1 ոյսդծո:դ:ս դրո 'մտզե ուսփոձ ըդ տյսիտձ4)ղզմոմ վո ող մմղ .ողոորը :(մրոսողտցտոհոտդվմոտմո) ցոտոկտոծ -ոմ զ ցոտք վը '(մըւսողտդռտդվժտտմտ) զ դոկ -ոմն մոտը վո 6դտմՆ :իսմցոմտիոմգկ մզմմոտտ ովտե ոզ դոտողմղմմզդկտնետ դվմտտմը իսծսձվը վմղդժմուօմսԵ դոկորող -յսՀ ոտ իսմզդմոյսն ըյղսիտորովոտտմող վչ մդյս/ -Յգսծղնետ նրո մմղ 'տմի դոլԹսծդկգմում վո՛յսքը լ դդւս(սծղզնեռ վմսիտվը դտհտոգտդտվը Ակոն -Եոտ դվմտտմո տՀվջ վզիր սգիմոջի 6վընսդ վմղընսետտո ոտի վմղդնսմղմ ծդտսո ըյսմղմ զ տոռսԵօ ոոտկմոտն դմլվորտ 'դվմզդՀշվմյսըյսմ -ղմ 1 տտսԵեօ ոոկ մոտը տրոկտ մոյւսսոխոոոո մմգ 'ովյտԵ Վ ձոստ դդղս(8յսԾ Ամդյս(յսմնոտոտմոտ -ղնետ վմզդուսծդոնոժ ոտկ վմդդկոնետ դվմտտ -մո մս 'Յղ ուսշվվ սն Ծվմգդռիս)Ե նմսոլող :Ադղս/Թյսմսիոմողդվդվրոքյսմզդ Ղոդ ոզո չով 'դո/ դոըռծուվմղի ծդոմն մԺդզկմոդդծկ -Ցլստգիողւամնմոդտ դոտկտոգտդտըոյսդծղեդով ող Հսչդվ մԺդոմնղձ 'Մդղմտոծողմկ 'մժՈսդմ վմզդ

ԺԴՍՔՅՈՍՍՈՒՌՍՈՑ ԻԶ ՄՊ ՍՔՅՅԱՍՈՆՍՈ մՂ/ԱՔԱՈՍՏԶԻՈՂՔՆՍՈ

ԵՎ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

բարդում որնէ խմբի անդամների վրա: Սրանք սպառման կամ արտադրության կողմնակի ոչ միտումնավոր արդյունք են: Արտաքին կարնոր ազդակներից է «ջերմոցային երնույթը», որն առաջանում է ածխաթթու գազի ն այլ գազերի կուտակումներից։ Գիտական հետազոտությունները են տալիս, որ գալիք տասնամյակներում ցույց այս գազերի պատճառով կտաքանա եղանակը, կբարձրանա օվկիանոսների մակարդակը ն կտեղաշարժվեն մուսոնները: Ոչ ոք ածխաթթու գազ չի արտադրում եղանակը փոխելու նպատակով: Այս արտաքին ազդակը ոչ միտումնավոր հետնանքն է այնպիսի գործունեության, ինչպի սին, օրինակ՝ հանածո վառելիքի այրումն է: Այլ օրինակները ներառում են օդի ու ջրի աղտոտումը քիմիական արտադրության, էներգիայի արտադրության ն ավտոմեքենաների օգտագործման հետնանքով, էլեկտրակայաններից ծծմբային արտանետումների մեծ տարածումից առաջացող «թթվային անձրնները», միջուկային զենքի մթնոլորտային փորձարկումներից կամ վթարներից, ինչպես, օրինակ` Չեռնոբիլի ատոմակայանիվթարը, առաջացող ռադիոակտիվ վարակումը, քլորի, ֆտորի ու ածխածնի միացությունների հետնանքով առաջացող օզոնաշերտի ճեղքումը ն շատ այլ օրինակներ: Ուշադրություն դարձրեք, որ այս բոլոր օրինակներում արտաքին ազդեցություններ ստեղծողները որնէ մեկին չեն ցանկացել վնասել: Արտաքին ազդակները տնտեսական գործունեության ոչ միտումնավոր, բայց վնասակար կողմնակի ազդեցություններ են: Օգտակար արտաքին ազդակներից ամճենակարնորը նրանք են, որոնք կապված են գիտելիքների արարճան հետ: Երբ 1948 թ. Բել թելեֆոն լաբզի գյուտարարները հայտնագործեցին տրանզիստորը, սկզբնավորվեց էլեկտրոնային սարքերի դարաշրջանը: Արտադրվեցինարագագործ գերհամակարգիչներ, հեռախոսների էլեկտրոնային փոխարկիչներ, ստերեոսարքավորումներ, թվագիր ժամացույցներ ն անհամար այլ օգ տակար ապրանքներ: Բել լաբզը հեռախոսային

կանությունը, անխուսափելիորեն շաղանցվել ու ավելի մեծ օգուտ են բերել սպառողներին, քան իրենց հայտնագործողներին: շատ

ԱՐՏԱՔԻՆ

ԱԶԴԱԿՆԵՐՈՎ

ՇՈՒԿԱՅԻ

ԱՆԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆ

.ԱբրահամԼինկոլնն ասել է, որ կառավարությունը «պետք է անի այն, ինչի կարիքը մարդիկ ունեն, բայց անհատականջանքերով նրանք ընդհանրապես չեն կարող անել կամ էլ չեն կարող անել բավականաչափ լավ: Հանրային բարիքները բավարարում են այս նկարագրին,քանի որ դրանք այնպիսի ապրանքներեն, որ չեն կարող արդյունավետորեն տրաճադրվել զուտ շուկայական մեխանիզմով: Ոչ ոք չի կարող իր ձեռքին կենտրոնացնելու վաճառել ազգայինպաշտպանությանօգուտները, հիմնարար գիտության օգուտները այնքան ցրված են, որ չեն կարող տնտեսապեսգրավել շահույթի ձգտող ձեռնրանքհոժարակամչեն սահմա.նարկություններին, վնասակարքիմիականնյութերի արտանե.նափակի տումները կաճ չեն հրաժարվի թունավոր մնացուկները թափելուց: Այդ պատճառով էլ պաշտպանությունը, գիտական հետազոտությունը ն պյղտոտճան վերահսկումը, ընդանուր առմամբ, զուտ կառավարությանգործառույթներն են:

ԱՆԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Ինչո՞ւ է արտաքին ապատնտեսումը, օրինակ՝ աղտոտումը, հանգեցնում տնտեսական անարդյունավետության: Դիտարկենք ածխավառ պողպատաձուլական մի ենթադրյալ ձեռնարկության առաԱմերիկան ստիլ ընկերակցությունը, ջացնում է արտաքին ապատնտեսում` տոննանեՈրովծծմբի երկօքսիդի վնասակար գոլորշիներ արտանետելով: Ծծմբի մի մասը վնասում է պող., պատ արտադրող ընկերությանը` պահանջելով ավելի հաճախակի վերաներկում ն մեծացնելով ձեռնարկության բուժօգնության հաշիվները: Սաարդյունաբերությունիցզատ արդյոք օգտվե՞ցիր կայն վնասի զգալի մասը ձեռնարկության համար գյուտերի արժեքից: Շատ քիչ: Տրանզիստորային «արտաքին» է: Նստելով ամբողջ շրջակայքի հեղաշրջումն ավելի շուտ արտաքին ազդակ էր, ..վրա՝ծծումբը վնասում է բուսականությանը, կաորի օգուտները բաժին հասան ամբողջ աշխարհի ռույցներին ն առաջացնում մարդկանց շնչառասպառողներին: ..կանուղիների տարբեր հիվանդություններ: Տրանզիստորի օրինակը եզակի չէ: Գյու տերն ու հայտնագործությունները դարերի ընԼինելով առավելագույն շահույթի ձգտող թացքում` սկսած անիվից ու կրակից մինչն անհուսալի ձեռնարկություն Ամերիկան ստիլը պետք է որոշի իր արտանետումների չափը: Եթե հատական համակարգիչներն ու գերհաղորդա-

որն

-ցըստ տփսՌցոմոմսք մոտը ջոծոցը դո/ժսկոմ Վմոտխնն0շողոդոսդ ով 'ոոդի վմոխնն Օլ Վ Աոսսոջտոթ դվ) -տոով մոոտըզիդվրոդտըվտո վոոցդռստհղզը վծ:սծոոմ| -վտո ցտղվմղզբըմքոստզգտտմտտղցստ հզը 1ո/ հով զ մոսն 02 մորով վրողցստ զբ Աժովլոջ պիտ :մժովոց դվրոդտքվկտոմսիոցոռը վլվտո դվրոդտովտո դոնմժոն ըոյսժոզն վղոնմտկոը քտհվմզոր ցոժ 'ռզ իտ քտեցտ ջչ 'մմզգոռդի ծդտսդ տղիողուսմնմող դոքտստնո վղմտիշով դվրոժոսԵե Ղ դցոկոծնսսո դվմղդ վդձվ Տվրողդստ 002 Աղոն տո-յ :վրոդգստ 00լ -ըտձմՀ 6վկոմով մմզժոյոց դվրոցոը -Ստկտռ դոտռտստնո զժղ 'ցզիմտոտիտվկ Ամզդ Դոոոմզդ մս Վ ողսցողտ -կտո դո Մսդոմոողվ «ս -տղսեօ դվրոդորվոո դսզժոլոօ դվրոդոցվտո ովլզմվողդը'սոյւս կմզժոլց դո/(Հսկոմթոոողւ :Ամ մս 'դղ տսդտե մդոսղ :մմզդտիտ դոռմժոը 3Յ1/Ր9 մսիտցոտը վվտո դոհվմզոր Ղոդ ոզի Ղ վոոցի օտիսոջտոհր դվմրոխոձվը տկոծձմշ զ Յով 'մմղմո|լոօ օոդիսոցտոթ մըո/Թսդոմոոռ ըյսմվոռդոսուս դմզգտզեռցմսփ զժ 'Ժդզմնուցդզ :մտյսԵեօ ցվրողոը ըոսդտցվաօվհվտո ց դողվաղոր ը տոխոնսո -ոժովոց դոլ Մսկմողսղզօ նսմնոտմոդ -կտո դտքտուջմդ ցտքտստնտ ղ Աժովոցդվրոդոք լղղդցզիշտվ լ օոսշսմս Ատզետդոռը վմրոիոձ իսլզդն դո ժսսչկոմտոռի -կտո լորմմոն ձղը -վը /ողոոծմշմԱզ վնզտ ՝ 'ըսդզդոս 3դ.վ լոց -ով .01 քյսիցոքվտո մմզցղոտդվմօփոչ տղզիոդ ոմի վլոդըստ Հսքնմռ վտ1սեօ դ վծռյուք նղտմս 427ա/8ռսքայմգր վստ լ մտզո մղոնմոտկոն դտրտստնո տո ողիոմս 3 վցտոով Ամս 'ուսծղտսը վը դղ ուսկմոծ 'իսմոլոօ կցՈսետետիդՎ ըւսմնտտմո դտոխոնսիո -ոսոտ ցմղցտզետոզտոտ :մդտնմոկոք փզթտսն տվտո դոտկվմղըղզժզ օտոռտ հմղհ 11 :ցվժովոց |զչսմս 1 վլզստղ ո ղիոՀդվ -դով ցոտքտստնո՞ դվրոդոովտո դոռմժոս 1 մոուռիով տշվջղ տշվք :դվժոյոց դվրոցոքվտո դորտոցմկ նդ մոռդի մսիոդոտը դվրոցոնկտո դոքժսկմողսղց Ծողվ 1 մոոռդիով մտսեօ օտիմտ մռտ(տսցտկ ըզսժողն վմս զ տդըստ 002 մկոնմողկոը դոսետի -ոփղո ղ ցվղտջվի դտղոձնսսո վեհռ ովզտոտջ -տլ դտրտստնոտմսիոդոտը ցո սկմողսզց իսո -Սդ իսմսիովը հղը մքոստստնո մմղ 'վոս վետ -վոող :իսմզժովոց 1/ո Ղ վմգտտոո|շո 'վմզդթսձ մուս սմտոտիով ող «ճոթ դվրոցարկտո 6 -վըրոմնոտստ օտիտնովտտմո մունն 0լ վտողղ դոդոստոտկ ցորմճոր վիստոտիով մոտցի յմ մի դոժոսկմոդսզցօ ԱռսԱժոը վմօոիիտստ նսծածճոատ ծվաստ -ոցտրվոո դոդոոմտոկ -նո զը 3վ6ս6ոմ1 տդդստ դոդոնոթ դոսդղվղ -ասատնտմս բ րսծգովր մրս ստգիոցյանմը Վ դոտդի մսիտդոտը րող դվմագդ դոամնկ փսմղծմով վդոնմոկոք վղքտսնցով ցորտստտ :մուսն -մոդսզց որ Օլ վստջիղ մդղս(Ժղսկմոդ -նտ 1տժ ձոսո ժդզինոմե ղ մդզդծդտ վը գդ -սղջ Ցոտրվնվոոդի օտստջտտթհ վրոդդստ ղը -զ ոքր «յանմտդատրփյգքմտանցոկ ցտրտստնը չվ6յսծոմ1) դոոտստնո ըոյսժոզն վրոդգստ 002 ցտոտղդոտմո 1ղշսմսոի յող ուսօտիտովոկոդ տխսցց -որոտք որիտ մս 'դղ ոոսոռ դդոժսշմոիոսոդղ Հաքմսն ոսժ 6գտծոփտոջցորմճոր ղդ վրոնմոկ Ամմղդտղետմոտմոռ դոքլմսդմոցսզՇ :(դգվժոլոց -տր մցմտմ տտծ տգզրողարնամոցոդտրտստնո ռվրոդոնկոտո ցՕոռս մոն) դվմոլոց վծսծոմ1 վոլծգեդովկ մրա ճնածրյոմտոտիտկ մսիտգոտը դորմմոռ 1 մոռոռիով (մոտդի մսիոդոռը դվրոդ 2 քը մրյսծըոնոծ ցորտստետ մԱզ :ցվճոյոք ցամ -ոտըվպտո) մժովլոջ 1տՈզիով վոռդի օոսոջտոթռ Օո(Ասկմոդսզօ իսմդողտղզվ դորտստնո մմղ ոզտրվտո ցտրմճոր իսմզդեզմոոտիով մճոյոք 'դվղոնմողոն ռո 1զդցծոռվմռղս(մսմմոռ 4 Օոսշ -սմս մղոս(մսամռիոստկ ՛'իսսոջտոխ նքը ողղըոս ոՈսվ 1սզծկոծմը տղվ տոհնսիո վմզդցւս(տսկմոդսզց ուսը նսմնոտմո նսմտդղ վ մմվտո դկվմզոր մս 'դոմռրո ոռղքմող մքյսմժոք մոտողովը :տզվ դոք(ժստչղքոմվըո ՛սղզսզմ մսզջ մզճասը 1Ոո Ղ մղցըյսմսիոժմոո վմմտը յս չվմղմ 'մզեմոդոնով դորօմսետտ -Եօ վղտռղսկ 'մզգիւսնղզվ նսմժոը մմըյսօջ օրի -ոտղ վձգյտվպոտհող մզժոլտց օղը մլզմժոը մօվմ 9Ամսփվը ցղըո դորտստնո ծվընսդ ուս(ր :դգմհկ ոտըդի մմդվ դըսԹիսկմողսզօ սս դմղդմսիդոմ ոո ռո սկմողսղօ 'վիծոմղիչ մոյստստնող

ջոիսոջտոիո մնսեստո

Ա ամ ոնդավըգմգիձոււ ով մԱմու Ազցիվոուվ ՛

ցվնրոցորվկտո մսիտցոտը դղշսմսկ մրոնմոկ -տր մզատճսկոծ դիտստ դտրտստնետմմգդդյամ -նսկմտցագք ըոսմրորտծվր նսիմսրիոծմողՇ :վմղ ռտղտոզտցտտզիոուսմնմոցտ ըսդ -Ցղեղոտվ դզ ողիո)շդվմմզդկոտնեռ ուսը դվմտտտ -Առ Հս ցըւստստնո զժ 'ղզ ոքր ոսդոզտ Ղքմոո շդվշս ստը -ով մվ ղ Վ ցվմտտմո մորով դոտսկմոցսզց մո -ոդի նո Ղտզվիսմս 'ոսդը լ ոմսն 6վմզցիվշտպվ մմոյսն ՕԲ :ոռսմզցիվշով վժոլոօ մվ ուսկմենմ վ: մմոսն 0. վոոցի դտղտղոմտուվ 3վօսծոմ|) լ` մլվտո դոտկվմղզոր ս:գռվՎ :1 ծո/ոք դվճտտստ մմս 'ոոտդիվմոնն ՕՇ 4վծսծում| 1 ոռսմղ 6վրոդ

ԻԶ մ ՍՔՕԱՍՍՈՆՍՈ

ՄՊՈ/ՍՔՕԱՍՍՈՒՌՈՍՈՂ

ՍՂԱՍՔՁՈՍՏՋԻՈՂ/ԱՔԵՍՈ

«1է

ակավա

ոկթրեր»

Ռվկոնմոդոթ մեթտսն դոդ ւ -նո Դ ցոլ ժասշղոմտոտիով վմզգ զոզմ վվտո դողվմզոր ցոքտստնո ջոռիմեոմոհը ըւսդքոմ որո -ցով Տ 'Օվմզցդսցող 1 ոսի 1ոդղզտսըՎնսմող մղ ոո -հմոժռղ դվկոցորոք մողս(ժսկմոցսղց ղով 'դղ ցր ծյտնոփոտ, մրոստստ օոիմսիոցըվվ մմզցղողվմօփոժ ղՂժզ:ցվմզդդսդ -ող վիղմոժըղ մդղս(Թսդմոդսզջց մս Վ տսձճաով .-ատ կով 172 ծդոնտփոչմըսմժոր ըսդյաոսո տոտ -յտյտ 'ցվղոցվմօփոչ վլծղդտովոռտ նսիմսիտեմտկե դողում ցրովոը :դվմգծոյտք -տոտպ դվրոդորկտո ցտրմճոտրվյ -ոոոոով մուստստնոդՌՈ2/ո7յ Ղժ 'Աղսմնուղմ վ մտոտիուը մս 7 ըյսճ քոյր ցողդոդտմտոտվկ կոս ցոթ ցվրոդորպոտո ցվլվտո դհվմզոր մուս(սմոմտովոը -տՀչոռ -յտպտյո մղաստգիտոսնմդ վմոռիոծվը ողոծմշ :4:ս0 մսիոդւսմ ոը -դվճոյոք մսիոդ -ոտր ցմրոցոտրկոոցտրմճոր յ մտոոիտովմոտցդի -ըստ 00լ դոժ 'վլզիտ 3ս զտղըցոտտմո1 1զիճոտվ -ոհ ծվմս 'մդոռվմօ սղո վմվտո ցհկվմզորպկմստըդ մսիտցոտը դանրոդորվկտո դցտրտստնտ ըյսժողն «րյտնմտդտր վովոցրոո (ամզդդոնետ ոո -ըԺ մգղկոտուսմոջ :մուսմսիդեմող դոտորտստնւ մս ցվճոտմտ րու) ցտրտստետ լ ըսդեղնդտվ մղ ոյսջմսԵդոցղդ 1 ո Ղոչռվ դոս Աւսմոիոսող -ա/րտսողտյդտդողորոկած նսիմսի ծմ կՇ կասի -կտողսմոՀչ Ամոսմսիդեմող ողոնիո իզ :ըոյսնօ մոոցի 4վ6ս6ծռմ1 օոսոջտոթռ լոնտստնո Ղ մմղքմո վմցոմնոտմո 3վծսծոմ1 վնյսՋոմնոտ մտզովտցոռ նմոգռոմսո| ղզը 1զմոմըոը «սկմզ -մտ վմոմտիոտկվ 1զսձՀկտմոոռտիով Վ /ղտոռմկ մըւսԹսկոռսԱոր ըուսձդովոթի մղղս(Յյստ Ղճ»դվո -ղիտդւսնմո դողտողտցտ ոսմզժոզն տո ոյսմզդդոմոցմսԵ ծդզմվ Ծզիձդովոտ ՛4ջցտ 6վմ :մդ .-ս(սկղղժմղ վմզցծսձվոոտմնողիփ մսիոչվքմոչ -ղՂցոս(ԹսկմոդսղՇ :իս-օ92068 1զտոցմկ մմզցուստ 1ղզպեմոռոռկ մըոս(ՅսԱղմոռոանմող վտոհոնսիո -ղցտտմո վմոօց վմզդդումոօցմսԵմսդ ծղիճռով -ոհ 4/5. ոստմսյս դոնկմոողթո դվրոոմդու տղոփ 1պծյտվոր Վ նսմոհ մդոս(Ժսրոփսով) -վփ «ղովս վը Հս» մս ողոդրո 'վմզդուստղդոտմո :իս-օ06 6Ծզտուցսկ մմզդուստղդոտմո վզմտու -Ոսժ Ծգցոսո 1զմնդոտմո Վ մոդվըո ղովդոսդ ոյսմղմ վմզժսաը նստստնո դոդոդովվ մզմզ սմ -ոզն շսմլյ 1գգվ) տողոով ցվցողոիոմ 1 նսմող -դզմօ "4026 ցվոոը վնօ մսժոն հոդվմաԾմյս մտսեօ վղոննսս ռղ ոզսսումվկ Ամզցդսը -սնսդովտմղի ցվրոցոնվոռ Հսզտոցմկ մրտմե վլոժ -Ժսմոտիոսոկ մոնով վո ցվձմղի Օոռտստնո սղնչցվը 'մՂմոլոօ նսի վմզըկտնեդ դվմտտմո .:-տրովտտմոիսմղիծ ցոդող|շոմոնտոռ նսիչըգստ տղզվ դո(ժասեդտտիդո Ղ ըոր(սկտո գղ տժղք -ոձնսսո վնխմե մողստստնը Ղոդ ողիոչըվ 'վմզդուստստնո դտոզտ -ոմվըոռ մոռով 1ՀսԱզդգծոով Վ Օս ղսՈոսՀչ մոոոսո մյսդովնդմ '1 ուսիղեմո Պոր ռզըո .«77ս/ոսնսկույոմդի վղլոննել, Աւստստնո մսԹդոմոմմսը վմս տոմ 'մըյսշսմսժ -մվն նզվոմոջ «ըքռստզցոտմո ցոկուլմե» քող

ՍՂՄԵՈԺՕ ՂՈԲՇ/ՎՍՍՈՒՈՍՈԴԳ

«ղովս վը 3ս» օողոչսվ վմղդծվղոդոնսհ ռոժսդ -որտՀչոփռ վմրոիոձվը ողոծմչ «ս:չդվ զժ 'ովոտ ռոմի վմղդուսսոծ -սձվը օոմողսզօ դո(Թսմտիոստկ իսպկտտոհոդ 1 6Ոսծ մոոս(տսցոմմզի վտոսեօ Ղ վժոլոց չ0վմզցտոսԵօ դվրոցոքվոո իսմզցծզմոո յտղկոփոցորկտո մզըդյաԺասզըւսցմսԵմզմոո դվոցոնվոռ դոՅսզուսցԱսԵ -ոդի 1/8 Ղ մուստստնու մդզսզղող ուսցտկոցովվԿ -տիտս -204 օսդտե մժղ 1զիոստ 'ըյսմզց Ադա մզը ձղը մսկողւսմոշ վըլքոմ -տմսյխս 1ող տոՀ Ղոդ ոզոչդվ 'նղտորը :մմզդտոսԵ որղ :մպւաազուսթմսե մոկտտեօ 1դծողիո -Օ դվրոդորվոռ նսիտոտո ծվնօ մսժոն 1ղզիոս ոտի մմզդկոնեռ դվմոտմո մողոռոգի 1զդծղե ՛ լ ո Վ" մզ Ղի վյզիտ ցոմ ցվզդվ 'օզը դվլոցտը գժո|ոց -տիդ դզիովտո դվմղզդուս(ասկմոդսղց վեողիոմս 'մղդվ| հ 6վրոդըս մմոն ոռ վ '"մղդդոծո| ռողոտոռոդվժ ոդ մդւս(Ասնսկովոմ գղ Ծվընսդ օօ մաստստնտ գժզ ոոսքր :մցոլժոսնս -Ղի վոոննյսս ը ող 01 0 յՀսսոմվկվ ովլյզմոժոոռ բ ` -ոդող|դվրոցորնվտոնսիտոտո 6վմղփո: 3վՄ վզի ողն վմղդկոտոնծետ դվմոտմո մսղդըոս(Թսմռիոս «ո մզծդտետմգեղ դոոմժտը Սմոռդիդվրոդտովտո -ող մօորղ :մոռոով Հզմոմ/ոթ ըզն դո(Յստղի ոո դոքտստնո: փզիտ Ցվրոդգստ 00լ մղտզդ -ոռղսնմոդո ցոսոջտո վմզդկոնետ ովմտտ տս մլվտո դողվմզոր Ղ9գ :4 ցդոսծտոՂղիուսոգ -մո քոսսումվի լ մզցղոց1 30,վ կոս ցմղքմտ տոսե դոտկոտդոստոռվդոքժսմնոտմող ուսժողն վղտոնմտկտըորդ վմղզդուստղդոտմոռ Ղտղվիսմլյ :դոնմողոռ վլզքմնսնցով դորտստնո ողիոմս ըսիկորկտո ցոդըստ 00լ 1 ,Հս4ռվ

ղսմնուշս

ցու

մԱղծոլոց տզիոոոսնմո

պիրի ն

գոմ ռող աալ

տսմոիոստող

ՍՂՂՂԴԱՍՔԾՎՍՂՈԴՈԺՈՆՈԺ

ՂՈՈՑՏՈՍԶՊԻ

ՎԺՂՎՂՊՈՆՇՈ

ՂՎԺՈՏՍՈ

Ռն«

ՄԺԴՄՍՔԹԱՍՈՉՏՂՏ

ԻԶ ՄՂԱՍՔՕԱՍՍՈՒԹՈՍՈՈ

վմ յը տղիոցոսքնմո՛ ցողոիոմ Ղց6ղԵկով դղ մսդ դղ 1զղմոծոստ մղգտղետողտդտ տոՀ մոը նսմոհ 'մմդւսմեկո դոքտսիտոցտոլոռտոթհ ս -ոպ Հսյղփտուսո| 6վմղդժրոեսմս շսմս դո/օյսն դուս(տսծկոցոմ մսիոցոռը .մղզդքյսծղտսը մսի -սղոպոմզի վղոննՍ :մցկմոպ դորտգդոտտսմը 1սկմզ :ը1սծդովոթ դւս/ժսնսցմսԵ վհոն -ոդոռը -նս ցղմստղիռողոսքնմովզի մզիոմղդոնեռղկ դոր սմոիոսոկ դղ դմզըըյսօյս) մսխմ 3Ս մուստոցսկ ցոժըռՈոսը ցդոտրտստնո ղծղ 'մղզմոջիկ

ՍՂՂՈՎՍՑԶՏՍՈ ՍՍԻՈՂՈՈՈ

դոժ 'ըյսմոջի 1 տոշ փղզիռ դողաժսկոմոով իսմցոտողտզվ դո(ասմոտոդո վմզդդտդվմօփ -ոչ մս 6Ոոս6ծ 1 տկմոսո վմզդըւսկմոդդժ քզմ մօորո դկմտձ ցռըտստնո Ղզիտ ցղ մզդդոսք8գսմվո որդ ըւսմզդեդովող -ոսո Ժմոշ վո :0ղ դմԱժմսփոդղոտ 1ոէքովղ կով Ղղցտը -ոդըյսուս մմզժոլյուց -կտո ռղ մզկմով վ-«ՕԾՉդզնմոտ մզդմկմղ չսմս դող ցվրոդտոկտո դտռմժտը ծ6դսմս 'մմզդդւսԹսդկ -ոհոսմիզ :6սձվը Հսզցծղնտնդոտն մուսծոժտոտ -մոդսղօց դրո դզ ըւսմոտող մմդոտոոլ|շո օզըոդ վնդետմկմղ ոզիոմս 1զդորվկոռոմզդմով դտրտստ -ղըո դոորմժոռ իսժըողտղվ ոմՆ :Ղձվը վմղդդոսմ -նո ցղ նսմող մմզդուսԹԺասմոիոստկծոքվն վմ մցոռոշոմոնզտ տզիտդոսքնմոովմ -Հղսկմոցսզօ 'ըսսոջտոթ ոոռդի -ղդըսստղդոտմողվ-«ԾՉ որո դորտոցմկ դտքտստնո դզ ըողսմ -զոըոսսոծսձվը օղը Ղ մնդւսեոմդմզ ող ըսդծտժոտ մմզդոստ -րղեդտո| մմսզդժդգզմօ նսիցտմտտ ոզոմոոտի զժղ հոց -ղցոտմտ վՀՕՉ մս 1 ջոիծսծոհո -ովպ մի վմղմղ ձնսմոր :մոռով վմզժսըդ մողոո սիք -ոցի վղողժզժ քող մսիոուսժ տովոլ ղ վմզդդում ըող բղոոնսծո դկժոտսո դոքտստսո ողուս -որսօոտտոխնսիտովմզդդոծձմշչդողոնձաքԵ յս դվ/ (մմզկմով վմղզցկտնետ դզ ըոսկմոձոստ ոլոջով .ոմոնոժ լս օղը դղ մմսփ զոտս ցվմժոտմո .տսդովնըմ 1զիտսո քող) մմզկմտվ .դդրսդ Ժցոմն մըոքսո մսդովնդչյ :դգ ժցզԵ մոտ ԱԱ տտշ -ողդո Ամզցկտդվմօփոչ ողիոոծաղի որո 1զց6ոմզի դզ նսմող :։Ամղզցսոջտոխոռնմն -տմտոտվ ցվլցորվտո ղ Աժոլոջ գողոկոմտո մզ վսզդմունն մսիոոդսվվը մսով Հով դվրոդոքվտո ցոքտստնո նզտմս 'վտզդ տզի ցՕՈովՈ:վդուսստջտոխռոնմն դողոոդողվգ սյզփ -ոդղալնմո դզիծոռվկ 'իսուսքմոՀ վմսղջծ նսղտՀ «ոուսոլ 6վծցոմն օո Հայզոզտդո մմզդղոդվմօփ -ոՏչ ցորտստնու դոս ժՄսկմոդսղվօ ըոյսժուս|նմը :(Ամզմոտց ցտկոտտոնօոմոոյսԵ մոյսն մղեռվ Հայգիկմոժ վցտժ վը) 1 ցրսետետից սժգտերտստ -ըւստղդոտմռդ ղմՂ տզղիռղդոսքնմո -01պ8Առսմողն վմզմետմօ իվմոնծոմ դրողոռո վգթգճվկ Աքոստստնո Աասքտսդմոդսզգօցվժ վոս սոջտոհոոնմն Եմոո զիղմոժռղ մղ «դոց դվ/ոդոքվոո դորմժոք իս գդծգմոոտիով սղօ սպտ

Կուր ՎԱիոներ ՛

ե,

ցորեգետիդ

րոԾԱ աե մո կո

հմողցազթ

ոերստ

ոզջաոդ Նաում Սոգոոզտդո: աղմոմողց Սարի Նի կոր իմոաոաք իոնմոհոը

ոո -Ժոսկմտ

'Վ օղը տոՀչ ԱԺըոԵւստ

(մմոջի վմզցուստղզցոտմո ՉոմոոյսԵ ցվժոլոց . ք սմ մոմ ոհ ոյկմօփոմ խամ վրով ատն) Աճգոց դկտդորկոր Վարան ոա կոա կաթո է,անսրոդոովոռ զրողվս վոզցստ ՛Գգբոոոկ Աժովոց մագոոնըմ -ոփաս 'մսռ տսթցոժ ծովնէ զգրոատճցուտմոր Խոմորւե Ցոլոց Դա մրԱրու մորու մոմեր Ամդոո(ժգսկմոդսղ Արան լ մմ արնՎողզիուն մարխուժումտաք ցորտստնու 0ջ

տրոտստնո

Ժմղզդ

«պոզ

ՐԳ

-պոցջ

Հսմզմ

ՋՈկ

դն

իսովոուռ

մոյսն

մմվտո դողվմզոր ովմզիշով մսզժովուց Վ ոսդողտ մսիտդոտը մվ :մմոլոց ցդտդտկոմստոտվդտ -ԺղսզդյսօԱսԵ մվ վցցօդտտոդդոսԹսկմոդսզց մս փսղիովտո 7/ժմզդ դքան մղտնետ դվմտտմտ Վ Աոսկոդոշդ ոյսդողտդցմսԵ ՌՈՆ մողնն վը -Ետհղ 6ոռվն վրողդստ լ, մղմով դտոլոռտտոտը -ով դտրտզդցոտմո տոտ 'մոլն 06 1 տսքետկ 6ծոըովնցտրտղդոտմո ողցստ ղղո մժո|ոօ ըվրոց -ոըվոո օոսոցտոթ վլյվտո դղվմզոր դվժդրոնով ողոծձմշ ՂՂ :կմոտվմտոտիով ցվոոդի դվմտտ -մոտ դզմոջի մոոով վմզդուստստնդ ծդղմվ դմղդ -ՕռսԹիսկմողսզօ մս 'Օղ ոյսձդովոի Ժըսմս 'մմ -Ղիմով ցորտղդոտմո ոտկ դորտստնո ծսձվը՝

ոս

-ս նսմսիոծմող 'ողոողով :ըւսիմոտող վ ոլոք վտ՛սԵօ Ղ վճոլոց ուսդողտմ ով դ1ս(ժ1սօց1սյԱզի 1սմզմնոնով մմզդտոսԵ -Վ :Ադս(Յստժզքոմվռո -օ 0վլոցոցվտո յս ցմղժովոց դվրոցոովոո մռվծ -Հմետմոհդ դզնմո մռզը ովյղչսմս մղոնմողոը տղիոդւսմմնմտ1զիտստ դոտրտստնը:մմզմեռմօ քոթոսմտիոստոկ դորդկոկոմզի ցոտքտստնող 1ոցղզըւս դզ նսմող մզցըւսնսոյոց ,վովոչըվ :ը1սդքում ոո Ժ վվԵ ցղ օտիմեռմողըդ մըսմս 'մմղցուսն -սոլոց վովոռրոր դռոլասմոիոսող օղ ըսնեռ ոմի դո(ժւսնսկովոմղի վղոնն:Ս :իսղօ հոխոտ -ող վովոորո ուսօմսԵեօղ ողնոիեով մմղմեռմ -մջ նսկոպոմղի մուստստնդ 'մոմոտովոմքՆն

Ե1է

ՄՂ/ՍՔՕԱՍՍՈՒՈՍՈՂԻԶ մՂ/ՍՔՅՄՍՍՈՆՍՈ ՄՂԱՍՔԶՈՍՏԳԻՈՂՔՆՄՈ

չ«/

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

Բանակցությունը ն Քոուզի թեորեմը: Ասենք թ կառավարությունը որոշել է չմիջամտել: Ռոնալդ Քոուզի (Շիկագոյի համալսարան) զարմանալի ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ հակադիր կողմերի կամավոր բանակցությունը որոշ դեպ քերում կարող է հանգեցնել արդյունավետ ելքի: Սա կարող է տեղի ունենալ այն պայմանների դեպքում, երբ առկա են ճշգրիտ սահմանված սեփականության իրավունքները, ն երբ բանակցությունների ծախքերը փոքր են: Օրինակ՝ ենթադրենք, թե ես քիմիական նյութեր եմ արտանետում քո սնուցող գետի մեջ ն ոչնչացնում շատ ձուկ: Այնուհետն ենթադրենք, թե քո ձկներին պատճառվածվնասի համար դու կարող ես ինձ դատի տալ: Քոուզը պնդում է, որ այսպիսի դեպքում մենք երկուսս էլ հիմնավոր դրդապատճառ ունենք հանդիպելու ն. համաձայնության գալու արտանետման արդյունավետ մակարդակի շուրջը: Այդ դրդապատճառը գոյություն ունի, ցանկացած հակաաղտոտմճան ի անկախ կ կառակախ ցանկաց կաաղ : ծրա վ արության ր Քոուզի միտքը էլ ավելի զարգացնել` պնդելով, որ արդյունավետ սակարկություններ անպայման տեղի կունենան: Սակայն այս եզրակացությունը, անկասկած, չափազանց լավատեսական է: Ասել, թե կա արդյունավետ. ծախքը խնայող սակարկության հնարավորություն. չի նշանակում, թե գործարքը միշտ կկայանա. ապացույց` պատերազմների պատմությունը, արհմիություն-կառավարչություն բանավեճերը ն խաղերի տեսությունը": Այնուամենայնիվ, Քոուզի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ կան որոշակի դեպքեր, երբ մասնավոր սակարկությունները կարող են օգնել մեղմացնելու արտաքին ազդակները, հատկապես այն դեպքերում, երբ սեփականության իրավունքները ճշգրիտ սահմանված են, ն հակադիր կողմերը, որոնք կարող են հանդիպել ն

ձկնավազանը

Աո ին ոմանք

.9համաձայնության գալ փոքրաթիվ են:

արդյունավետ

լուծման

շուրջը,

.0Պատասխանատվության սկզբունք: Երկրորդ մոտեցումը հիմնված է պատասխանատվության օրենքների իրավական դաշտի կամ քաղաքացիական իրավախախտումների օրենսդրության ն ոչ թե կառավարության ուղղակի կարգավորումռերի վրա: Այս դեպքում արտաքին ազդակներ հարուցողը իրավական պատասխանատվություն է կրում ուրիշներին պատճառած վնասի համար: Որոշ ոլորւոներում այս սկզբունքը լավ է արմատավորված: Այսպես` շատ նահանգներում, եեք ենթարկվել անփույթ թե դուք որդի կողմից, կարող եք նրան դատի տալ ձեզ Կամ երբ որնէ ըն, ն ության աշխատանքի ապա ղի փոխհատուցում ստանալու նպատակով աշխատողը կարող է դատի տալ ընկերությանը:

վրաերթի

վա-

հաճար: Ոոճառված վնասի րՒ խամ, այճաննե կե են դառնում պատճառ հիվանդության

Վերադառնանք արդյունաբերուպողպատի

թյան մեր օրինակին: Ինչպե՞ս կարող է պատասխանատվության կատարյալ համակարգը հաշվի առնել արտաքին ազդակները: Եթե Ամերիկան Կտիլի աղտոտման յուրաքանչյուր տոննան Դոլարի վնաս է պատճառում, ապա տուժողները Դատարաններիմիջոցով կարող են փոխհատուցում ստանալ: Վետնաբար, ձեռնարկության սահմանային ծախքը մեկ տոննա արտանետման դիմաց կկազմի 40 դոլար (10 դոլար ներքին ծախՔին գումարած 30 դոլար վնասահատուցումը): Այսպիսի ծախքերը ձեռնարկության համար կարող են լուրջ դրդապատճառ հանդիսանալ, որ նա վերադառնա աղտոտման արդյունավետ մակար-

դակին: Դժբախտաբար, պատասխանատվությանկա-

նոնների թերություններն ավելի քիչ չեն, քան արտաքին ազդակների դեմ պայքարող մյուս համակարգերի թերությունները: Ամենամեծ դժվարությունը աղտոտման դեպքում վնասահատուցման դատավեճի մեծ ծախքերն են ն մաքուր օդի սեփականությանիրավունքի բացակայությունը:

որ րառել այի երուն կարելի արդյունավետորեն արտաքինազդակների առնչվող սակարկության Ովքեր ուսումնասիրել

են Կ

գլուխը,

գիտեն,

խաղե

հետ սի իրավիճակներում:Ինչպիսի՞դասեր կարելի է քաղել: Հիշենք, որ երկանձ խաղը հաճախ վերջանում է ա-

աղը

Տնտեսության մեջ կառավարության դերի մեր ներածականքննարկումը մի սթափեցնող հիշեցում է թերությունների մասին: Միկողնատվության մից` կառավարություններըպետք է պաշտպանեն իրենց սահմանները, կայունացնեն տնտեսութառողյունները, պահպանեն ջությունը ե կարգավորեն աղտոտումը: Մյուս

աուն իսի իրավիճա ե երկընտրանքի» էԼան: հիշեցնում

այնպիսի

իրավիճակ,

երբ աղտոտողնե-

րի մասնավոր շահերը հանգեցնում են արտանետումների բարձր մակարդակի:Սա կարող է լինել Նեշի նթափոնների հավասարակշռությունըաղտոտճան խաղի դեպքում: Ավե-

լին, րը ապացուցի, ար չունի անն թե անտեսանել

ռքը

Վոր աոն

բ երկուկամավելլ

սակարկողներիկմղի դեպի աղտոտճան պարետոյան արդյունավետ ձակարդակ: Ոչ Քոուզը ն ոչ էլ ուրիշ որնէ մեկը այդպիսիբան երբեք չեն ապացուցել:

այս

կոլեկտիվ գործողության պատասխա -

հասարակության:

-ոօզը ցրոկռր :մդնս0սծզկզմոմ վոզկ ցետիցստ վմզընսկմողիժ դզդծոմ -օմոմղ մմղզդըոսշսմսԱս ՊՎըյսմսիոդովշոմղ մմս 'ԱԺըղսմեղոռո(ժսդոռը -ոցղը զ ըւսսոմվկ մզըռվոմոր դողոմնոռղմօ ղ մզցիսնսքոցցցով տոԶ

՛9

Ղզուսնդմ դրոժովո 44 մսիոմողռվ ոյսչսԱս վո 3ս ոյսդ -ոկողղօմսե մս զ մոտոող|ուց դոժռրո մմզեսըով ռվմսԹդոժոմ:սք դրող -ոռ նսմող վչ մղզը 3ս) ռղ դոլխտզմոթ մմղդ 'Ազիոոցի Ազցուսիուղմոմ դող վուս դոս Հւսդցողցովո -ըյսշսմս մսյսմ մս 'մդս/ժյսկտով հո Աոռտող մնո յսդրոցոռով դզիծորող 1 Վտզո մմզդուսժսմս մսսմ ուսժողն ռո -ւսդոոօովոր :ձղը ցո(Հսմտըմ իվտհղնհ ՝ ոսմոո|որով ԱդսԹԺյսձնսմըռ վմզդուսԹյսիտոոոռլոըց ցոհկոտովըոդ մուս Թասմտըմ ցտղկոտկոմոոռւ ՛ֆ : Ամղցտսոողղ ռողդոմվ դո Թսղվոմթոողվ1 ցպ6ոօզը մոո/(ստո -Ղոոտվպվղոջվիոմվ Եոմոոի օոմեռմողդ վոմսք օղ նսմող մմզդռոա(Յյան -սօմսԵ դո Թ յսմոտիոսող ուսդս(Յսողտըցտ օոիծկորողկոխփ յս նմողմ 6վկոկոդոսոք :ուսդոկոմվ ոսկոր ծռղմվ դզ ոզոչդվ դմզդդւս Թսմռոի -ոսոկ զմ զ ըւսմվոոդուսու ռոնսԱԱսողտդորժսմտըմ ցոկոկոմոողւ -բ

դմղդդւս(Ժսմտիռսող

դս

ուսդծո(ող մղդոսՀսմս դղ ողոչդվ 4սողտ դոլ Թյսմտդմ դտկողոմոոռւ -յ

ցոնծոց 0սԹսցոդոմոնոժ Հսրող դոդոտոզտըտսմդոռ 1 ուսդոՀը իսկտտոթցը սպիսկոհոռ ցո լոկ Հոողտդտ տզկոոքոմողմղ Ղ «սյզոոե մքոդԵ «սզդծոսնդը մմզըոյւսդոտ -ոտ վղոնմոկտը ռո(Ժսկմեռցմսե (ն 'մմղդոմնողս մ ըղսոշոմոմՂի իսծ -սձվո վմզդուսմոքռիդվծդտոխփլո ՅսռԵօ դտկոհովծսո (Ե զ ողսմզմղմը -եվդոովղը դողորողւսՀ մմղ 'ղձվը վմղցժվմոմ իվտկղնհ 1 ոսո շոմունղտ ՛ս (մ մմղցոմսոզս իսծսձվը դկուոմսիոդծմոդ 'ցոռկմով 'մզցդսռող վոռ|ուց վնոո| ցոկոտողտդտ Ղ մզդժըղմօ Օս Ասմնոդոտովկտո տոն ըլողտիռմ -վ 1 տսջնղտո մորով ըռո/ԹսզոոսՉմսԵդոդոողտդտ (ո ԺՈսսոցմսե դող տղզոտովծսո ծվվողոռռոռղք 2 -ոտոզտդտ ոմսչ 1 ըւսմոռտող մռոյսստղո :ցորկովոմզի Ղ ցոնմսիոդծմողկուսիդմոժռղ դզ Աղդտմսխ օզը վլզիռ «ս վլզիո դում սզը ջոիծկոոտկռոխփ 'նմոտմ մղող :մմզն դող -ՀԱցմսԵ ձղը դո Մսկոմոոով ցո ՄւսԱռիոսող 1 զո ուսո րոմմխողվ ՕԱՃԱՂԻ ՞լ ողոօղը -ղոզտըդտ

6վոնսհ

դո

ժսմոիտսոդ

մուսկովտմղի դոք(ժյսողտգջ

ՈՎՍՓՍՓՈՈ

Փ :մեմոհոոով վմղցցսցռող ցտկոտումկսմսԱ օջըցտոդո Վ ոտող մուս ժասցտկոմոնոժմ նզվոմուց վմզժ զող տսե վզիռ 1:պցմսել նս ռոմ 'Օ0զմստղիտդւսմմնմող -ոկ մժսղօ վզդոողտդո օոիգվե իսծդսմս '(մմզց մսԱղղմուվ -ցսդող դոր սիտոցողոռտոթ ոկ ցռոոտստնո փոզվմօ) մմզըցոեվցողվզը ցրռ ոտ մմղընսհ 1Ոսժ Ղ նգքյս վմղզցդւսմասմտռմ Հժղ իվտկզխնհ1զմվոռցուսուս նստկ

6Ոսծ

ռոհորողյս

մդղոտնդմ դրղ :վմղծմտվ դողոմոտնոմ մոիքն վովոռորող1Պպդտոլոռտոփնսմող վ: մըյսԹյստ .-վեռողտդտջ:իսժսղօ վզոտողտըո վոողւս: մղղց -վատոյսփ 1 Ժտղո մմսղց վղզդտողտ դո Թյսմոի -ոսող մաղը Ղ4 '1 ուսկտդոՀչդ Հ.սմմնմոՊող մո ժյսդ -ոհոոռղկով ղ մորու ժւստղիոդոյս(նմոդռ ցղ ուսո .-ոսոտ մղզցդւսԹսդողոմոնոժ տո Հ օռի)սհ 1ս1 -զցոհտշտոր մմզվոտչ դո(Յսկոմոոռվ ծվոնսդկ

ՄԴ/ՍՔՕՍՍՈՒՌՍՈՂ ԻՋ մՊ/ՍՔՅՅՍՍՈՆՍՈ մՂ/ՍՔՁՈՍՏՁԻՈՂՔԵՍՈ

»չԽ

ԵՎ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

մասնության սկզբունքը կարող է հանգեցնել «մեծամասնությանբռնակալության», ն հղի է պարբերականքվեարկության վտանգով, երբ տարբեր նախասիրություններիդեպքում ոչ մի ծրագիր քվեների մեծամասնություն չի ստանա: 6.

Ինչպես որ անտեսանելի ձեռքը կարող է խափանվել, այդպես էլ գոյություն ունեն կառավարության ձախողումներ: Դրանք այն դեպքերն են, երբ միաձայն չընդունվող որոշումների անհրաժեշտության պատճառով կարող են առաջանալ անարդյունավետ կամ անարդար ելքեր: Կարնոր օրինակներից են` լավ ֆինանսավորված փոքրամասնությունների կամ օրենսդիրների վրա ճնշում գործադրող խմբերի կողմից օրենսդիր մարմիններում մեծամասնություն նվաճելը, երկարատն, ավելորդ ծրագրերը ֆինանսավորելու կառավարություններիմիտումը, ինչպես նան կարճաժամկետ հեռանկարները, որոնք խանգարում են նախընտրականմրցակցային պայքարին:

Գ.

Վասարակական ընտրությունը

Շուկայի ձախողման կարնոր օրինակներից մեկը, որ կարող է կոլեկտիվ գործողություններ պահանջել, արտաքին ազդակներն են: Դրանք առաջ են գալիս, երբ որնէ գործունեության ծախքերը (կամ օգուտները) տարածվում են մյուս մարդկանց վրա, առանց այդ մարդկանց պատճառած ծախքերի (կամ՝ տված օգուտների) դիմաց վճարելու (կամ՝ գանձելու):

Արտաքին ազդակի ամենադիպուկ օրինակը հանրային բարիքներ են, ինչպես, օրինակ` երկրի պաշտպանությունը, երբ խմբի բոլոր սպառողները հավասարաչափ են սպառում ն չեն կարող սպառումից դուրս մնալ: Ավելի քիչ ակնհայտ օրինակները` առողջապահությունը, գյուտարարությունը, զբոսայգիները ն ամբարտակները նույնպես հանրային բարիքի հատկություններ ունեն: Սրա հակառակ պատկերըմասնավոր բարիքներն են, ինչպես, օրինակ` հացը, որը կարելի է բաժանել ն տալ որնէ եզակի անհատի:

Չկարգավորվող շուկայական տնտեսությունը չափազանց մեծ աղտոտում է ծնում: Չկարգավորվող ձեռնարկությունները աղտոտման (կամ մյուս արտաքին ազդակների) մակարդակը որոշում են այնպես, որ աղտոտման սահմանային մասնավոր վնասը հավասար լինի վնասի վերացման մասնավոր սահմանային ծախքին: Արդյունավետությունը պահանջում է, որ սահմանային հասարակական վնասը հավասար լինի վնասի վերացման հասարակականսահմանային ծախքին:

10.

Գոյություն ունեն մի շարք քայլեր, որոնցով կառավարությունները կարող են ներքին դարձնել կամ վերացնել արտաքին ազդակներից առաջացող անարդյունավետությունը: Այլընտրանքներից են ապակենտրոնացված լուծումները (օրինակ` բանակցությունները կամ իրավական պատասխանատվության սկզբունքը) ն կառավարության կողմից պարտադրվող մոտեցումները (օրինակ` արտանետումների չափօրինակները կամ արտանետման հարկերը): Փորձը ցույց է տալիս, որ չկա որնէ մոտեցում, որը կատարյալ լինի բոլոր իրավիճակներում: Սակայն շատ տնտեսագետներ այն կարծիքին են, որ կարգավորման շուկայատիպ համակարգերի կիրառման ընդլայնումը կբարելավի կարգավորմանհամակարգերի արդյունավետությունը:

արտաքին ազդակները

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՎԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԿՐԿՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՐ

Կառավարության գործառույթներ կառավարության չորս գործա-

ռույթները՝

Հասարակական ընտրություն հասարակական ընտրություն կառավարության ձախողումներ` իշխանության զավթում,

բյուրո-

կրատիա հասարակական

իրավական

կայունացում, տեղաբաշխում, վերաբաշխում շուկայի ձախողումներ ն կառավարության ձախողումներ դաշտ,

կարճատեսություն,

ընտրություն՝ միաձայնությամբ, մեծամասնության սկզբունքով, գերմե-

ծամասնությամբ

էրոուի թեորեմ, պարբերական քվեարկություն, քվեարկուքյան պարադոքս Արտաքին ազդակները րային բարիքները մասնավոր ներ

ն հան-

արտաքին ազդակներ արտաքին ազդակների անարդյունավետություն ներքին ն արտաքին ծախքեր. հասարակական ն մասնավոր ծախքեր արտաքին ազդակներից ազատվելու ուղիները` սա.:պատասկարկություն.

Իակնե ր

հանրային բարիք-

ՀԱՐՑԵՐ ՔՆՆԱՐԿՄԱՆ ՀԱՄԱՐ

Յ.

Թվարկեք այն գործողությունները, որ կառավարությունն այժմ կատարում է, բայց առաջներում չի կատարել: Կարո՞ղեք նշել այնպիսի բաներ, որ կառավարությունը առաջներում արել է, սակայն այլես չի անում: Կառավարության գործունեության այս փոփոխությունն ի՞նչ է վկայում տնտեսությանը միջամտելու կառավարության փոփոխվող դերի մասին: Օգտակար է մտածել ապրանքների շարքի մասին` զուտ հանրայինից մինչն զուտ մասնավորը: Թղթի վրա գծեք մի առանցք ն նրա վրա պատկերեք ապրանքների այնպիսի օրինակներ, որոնք` զուտ մասնավոր են, ավելի շատ մասնավոր են, քան հանրային, կիսով չափ մասնավոր են ն կիսով չափ հանրային, ավելի շատ հանրային են, քան մասնավոր, զուտ հանրային են: Ի՞նչ պայմանների դեպքում դուք թույլ կտայիք, որ շուկան տեղաբաշխեր ռեսուրսները ն ե՞րբ թույլ կտայիք, որ կառավարությունը տնտեսական որոշումներ

լորտ,

բ) մարդկանց ծխելը ռեստորաններում, գ) ուսանողների ծխելը իրենց սենյակներում,

կայացներ:

Քննադատորեն գնահատեք 309-րդ էջում բերված ասույթը, որը վերաբերում է կառավարության պատշաճ դերին ն վերագրվում է Աբրահամ Լինկոլնին: Կարո՞ղ են կառավարուքյան մեծ դերի ն կառավարության փոքր դերի կողմնակիցները դրան համաձայնել: «Տեղական հանրային բարիքներն» այն ապրանքներն են, որոնցից հիմնականում օգտվում են տվյալ քաղաքի կամ նահանգի բնա-

կիչները, օրինակ` միայն քաղաքի բնակիչներին ծառայող լողափը կամ դպրոցները: Որնէ պատճառ կա՞ կարծելու, թե քաղաքները կարող են մրցակցել իրենց բնակիչներին տեղական հանրային բարիքների համապատասխան քանակություն տրամադրելու համար: Եթե այդպես է, ապա դա արդյոք տուրք չի՞ տալիս «գանձարանայինդաշնայնության» տնտեսագիտական տեսությանը, ըստ որի տեղական հանրային բարիքները պետք է մատակարարվեն տեղերում: Որոշեք, թե ստորն թվարկված արտաքին ազդակները արդյո՞ք այնքան կարնոր են, որպեսզի կոլեկտիվ գործողություն պահանջվի: Եթե՝ այո՛, ապա այս գլխում ուսումնասիրված չորս ուղիներից ո՞րը կլինի առավել արդյունավետ. ա) պողպատաձուլարանի կողմից ծծմբօքսիդի արտանետումները Բիրմինգհեմի մթնո-

ընկերների բացակայությամբ,

դ) մեքենա վարելը ոգելից խմիչք օգտագործած վիճակում, որը տարեկան 25.000 մահվան պատճառ է դառնում, ե) մինչն 21 տարեկան անձանց մեքենա վարելը ոգելից խմիչք օգտագործած վիճա-

կում: Կարո՞ղ եք բացատրել, թե ինչու է հացի շուկայական տեղաբաշխումն ընթանում միաձայ-

«ԿԽ

ԵՎ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Առաջարկնու պահանջարկըարտաքինազդակների առկայության դեպքում ՀՏ

օտ

Է5 50 ՔՅ Յ-» 40-

(Մաքրման սահմանայինծախք) ՄՍԾ

Յ:"ռ

Էփ»-

ՀՔ.

Ջա

29|--------ՀՏ

10Լ---.,՛---

Տ:

ՄՍՎ (Մասնավոր սահմանայինվնաս)

ՀՀ

(Հասարակական սահմանայինվնաս) ՍՍՎ

--Դ՞

2ՇԾԲԻՀ :

Աղտոտում(տոննա)

նության սկզբունքով: Ինչու՞ դա հնարավոր չէ ազգային պաշտպանության դեպքում: Սա բացատրու՞մ է, արդյոք, թե ինչու հացի տեղաբաշխումը կարող է հասարակությանը հասցնել օգտակարության հնարավորության սահմանին, իսկ ազգային պաշտպանության տեղաբաշխումը կարողէ չհասցնել: Զուտ լեսե ֆերի տնտեսությանը կամ կառավարության կարգավորմանը նախապատվություն տալիս քննարկեք այն հարցը, թե արդյո՞ք կառավարությունը պետք է վերահսկողություն սահմանի պոռնկության, թմրանյութերի, հարձակողական զենքերի ն ալկոհոլի վրա: Պե՞տք է արդյոք ազատ շուկա լինի մարմնի մասերի ն որդեգրման համար: Նախագահ Ռոնալդ Ռեյգանը մի անգամ հայտարարել է. «Երկրի մի մասում որնէ խնդրի առկայությունը մեխանիկորեն չի նշանակում, թե բոլոր նահանգներում մենք նոր համերկրային ծրագրի կարիք ունենք»: Քննարկեք օդի աղտոտումը, որը Կալիֆոռնիայում ծխամպ ն առողջապահական խնդիրներ է առաջ բերում: Արտաքին ազդակների դեմ պայքարի չորս քաղաքականմություններիցորո՞նք կարող են անարդյունավետություն առաջացնել հա-

.Բ

Նկար 14-6. Արտաքին ազդակներից առաջացող անարդյունավետություն

մատարած ազգային ծրագիր իրագործելու պատճառով: Ո՞ր քաղաքականություններն են ավելի ճկուն ն կարող են հարմարեցվել տեղական պայմաններին: Բարդ խնդիր: Նկար 14-6-ը պատկերում է Գ բաժնում քննարկված Ամերիկան ստիլի կողմից աղտոտման օրինակը: Վարընթաց կորը ցույց է տալիս աղտոտման կրճատման սահմանային ծախքը աղտոտման յուրաքանչյուր մակարդակում, իսկ ուղիղ հոծ գիծը չափում է Ամերիկան ստիլի աղտոտման պատճառած հասարակական սահմանային վնասը: Ընդհատ գիծը, ընդհակառակը, ցույց է տալիս Ամերիկան ստիլի իրեն պատճառած մասնավոր սահմանային վնասը: Բացատրեք, թե ինչու է Ա կետը ներկայացնում անարդյունավետ լեսե ֆերի ն չկարգավորվող ելք: Այնուհետն բացատրեք, թե Հ կետն ինչու է արդյունավետ ել ք: Ձեր գնահատականը բարձրացնելու համար փորձեք ցույց տալ, թե չորս քաղաքականություններից յուրաքանչյուրը (տես` էջ 311314) ինչպես է մասնավոր հավասարակշռությունը Ա կետից տեղաշարժում Հ կետը:

2Մ

ԳԼՈՒԽ

ԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՐԿՈՒՄԸ

ՕԱԽՍԸ

Երկրի ոգին, մշակույթի մակարդակը, հասարակականկառուցվածքը, քաղաքականությամբ պայմանավորվածնրա արարքները,այս ամենը ն դեռ ավելին գրված է նրա հարկերի ն ծախսերիպատմության մեջ...Այստեղ ավելի հստակ, քան որնէ այլ տեղ, ուշադիր ունկնդրողըընկալում է համաշխարհային պատմության խրոխտձայնը:

ՋոզեֆՇամպետեր Բոլոր ժամանակակիցերկրներում, նույնիսկ ապրանքների ն ծառայությունների մեծ մասի բաշխման մեջ հիմնականում շուկայական ուժերի վրա հենվող երկրներում, կառավարությունը շատ կարնոր դեր ունի մի քանի առանցքային բնագավառներում: Այսօր կառավարությունը ստեղծում է շուկայի իրավական դաշտը, կարգավորում ֆինանսական համակարգը, խթանում մրցակցությունը ն հոգում նրանց մասին, ովքեր ի վիճակի չեն հոգալու իրենց մասին: Իսկ ինչպե՞ս է կառավարությունն իրականացնում իր տնտեսական պարտականություննե րը: Այստեղ ոչ մի կախարդականգաղտնիք չկա:

.,.Կառավարությունը հարկման

միջոցով ռեսուրսներ է հայթայթում, իսկ հետո դոլար-քվեներն օգտագործում շուկայից ապրանքներ ն ծառայություններ գնելու համար: Առաջին բաժնում դիտարկում ենք կառավարությանծախսը համերկրային, նահանգային ն տեղական մակարդակներում: Այնուհետն երկրորդ բաժնում քննարկում ենք հարկման սկզբունքները այդ տարբեր մակար8,չդակներում որդեգրված իրական հարկային համակարգերի հետ միասին: Ըմբռնելով մեր գանձարանային մարմինների բնույթը ավելի լավ կարող ենք ընկալել հարկերի ն ծախսերի պատմության ուղերձը:

ԾԱԽՍ

Ա. ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՄԵՐԿՐԱՅԻՆ,

ԵՎ

ՏԵՂԱԿԱՆ

ՆԱՀԱՆԳԱՅԻՆ

ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐ

Բոլոր երկրներն իրենց կառավարումը կազմակերպում են տարբեր մակարդակներով: Ամերիկացիները գործ ունեն կառավարման երեք մակարդակի հետ` համերկրային, նահանգային ն տեղական: Մինչն քսաներորդ դարը տեղական ակառավարությունն այս երեքից անհամեմատ վելի կարնորն էր: Հաճերկրային կառավարության գործը մի փոքր ավելի էր, քան ռազմուժ պահելը, կառավարության պարտքի շահ վճարելը, մի քանի հասարակական աշխատանքներ ֆինանսավորելը ն պետական պաշտոնյաների աշխատավարձ վճարելը: Նրա հարկային գումարների մեծ մասը գալիս էր ոգելից խմիչքի ն ծխախոտի վրա դրվող բաժից ն ներմուծման մաքսից։

Կյանքը պարզ էր: Տեղական կառավարությունն իրականացմումէր գործառույթների մեծ մասը ն ֆրրանսապես կախված էր հիմնականում սեփականության հարկից: Նկար 15-1-ը պատկերում է կառավարության Կարող եք տեսնել, որ ՀԱԱ-ի ծախսիմիտումները: ., մեջ համերկրային ծախսի բաժինը եռապատկվել է Մեծ անկման ընթացքում ն ժամանակավորապես գերուռճացել || համաշխարհային պատետարիներին: 1940 թվականից ի վեր հա.ՈՌազմի 2.մերկրային ծախսը գերազանցելէ նահանգային ն .,տեղական ծախսերը:

ՅԱՄԵՐԿՐԱՅԻՆ

ԾԱԽՍԱ

ԱՄՆ-ի կառավարությունն աշխարհի ամենամեծ է: Նա գնում է ավելի շատ ավտոմե.5»գործարարն

ՀԱՐԿՈՒՄԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ

ՕԱԽՍԱԸ

Կառավարության ծախսի միտումները, 1929-1990

Նկար 15-1. Կառավարության ծախսի բաժինն աճել է ն պատերազմի, ն՛ խաղաղ ժամանա-

կաշրջանում

Յ0Է

Ղամերկրային

--Յ --

Վամերկրային ծախսը արագորեն աճել է Մեծ անկճան ժամանակաշրջանում ն գերուռճացել |է համաշխարհային պատերազմի ընթացքում: 1960-ական ն 1970-ական թվականներին կառավարության ծախսի ամենասրընթաց աճի միտումը դրսնորվել է եկամտասատար վճարումների բնագավառում, մինչդեռ 1980-ական թվականներին ամենից արագ աճել են շահավճարումները ն պաշտպանության ծախսերը: Ուշադրություն դարձրեք, թե վերջին տասնամյակի ընթացքում պահպանողականքաղաքականությունն ինչքան քիչ է դանդաղեցրել կառավարության ծախսերի

Բոլոր կառամարությում րըմիասի ի

թվականներ

Նահանգայինն

Հա

տեղական

ՂՕ

Կապ

Թվական քենա ու պողպատ, վճարում ավելի շատ աշխատավարձ ն տնօրինում ավելի շատ փող, քան որնէ այլ կազմակերպություն: Համերկրային ֆինանսներն արտահայտող թվերը աստղաբաշխական են` միլիարդավոր ն տրիլիոնավոր դոլարներ: 1992 թվականի համերկրային բյուջեն, ըտ նախագծի, պետք է լիներ Ֆ1.446 միլիարդ: Այս հսկայական թիվը նշանակում է, որ յուրաքանչյուր ամերիկացուն ընկնում է Ֆ5.783 կամ համապատասխանում է մոտավորապես 2,8 ամսվա

ՀԱԱ-ին:

Աղյուսակ 15-1-ում թվարկված են 1992 թվականի գանձարանային տարվա համերկրային ծախսի գլխավոր հոդվածները (1992 թվականի համերկրային գանձարանային տարին ընդգրկում է 1991 թվականի հոկտեմբերի 1-ից մինչն 1992 թվականի սեպտեմբերի 30-ը): Ամենախոշոր հոդվածը վերաբերում է ազգային անվտանգութբյանն ու միջազգային գործերին ն հիմնականում ներառում է պաշտպանության նախարարության տեխնիկական հագեցվածության ու անձնակազմի ապահովման ծախսերը: Վերջին երկու տասնամյակում ամենաարագ ընդարձակվող բնագավառը սոցիալական օգ նության ծրագրերն են, որոնք նպաստներ ն վճարումներ են ապահովում բոլոր նրանց համար, ովքեր բավարարում են օրենքով սահմանված ո-

աճի

միտումը: (կղբյուրը՝

Ս.Տ.

Սօքճոեոծուօք Շօողոոծո66):

րոշակի պահանջների: Սոցիալական օգնության ծրագրերը գլխավորապես ներառում են սոցիալական ապահովությունը (ծերության, կերակրողին կորցնողի ն անաշխատունակությանապահո..սվագրումը),առողջապահական ծրագրերը (65-ն անց մարդկանց բուժխնամքը ն կարիքավոր ընտանիքների բուժօգնությունը ներառյալ) ն եկամտի ապահովման ծրագրերը (ներառյալ սննդամթերքի համար վճարումները, գործազրկության .աւպահովագրումըն չքավորներին տրվող փողը): Փաստորեն համերկրային ծախսի ամբողջ աճը կարելի է վերագրել սոցիալական օգնության ծրագրերին, որոնք 1960 թվականի բյուջեի 20 տոկոսից հասել են 1989 թվականի բյուջեի 46 տոկոսին:

Վոդվածների մեկ այլ խումբ ներառում է տնտեսության յուրահատուկ ճյուղերին ուղղված ծրագրերը` գյուղատնտեսության սատարում, կո-

համակարգի համար միջոցների հատկացում տեղական կառավարություններին ն տիեզերքի հետազոտությունների ֆինանսավորում: Վերջին խումբը ընդհանուր կառավարման ծախսերն են: Սա ներառում է կառավարության այնպիսի ավանդական գործառույթներ, ինչպիսիք են կոնգրեսի, արդարադատության ն նախագահի գործունեությունը: Զարմանալի է, որ այս ավան.,»,դական գործառույթների ծախսը մյուսների համեյուղու

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Համերկրային ծախսերը 1992թ. գանձարանայինտարում Բյուջե (ֆ, միլարդ) 1.

Պետական պաշտպանություն, վետերաններ ն միջազգային գործեր

Սոցիալական ապահովություն Կառավարությանպարտքի շահի վճարում

Յ.

4. 5.

6. 7. 8.

Առողջապահություն Նվազագույն եկամտի ապահովում Տրանսպորտ, առնտուր ն տնավորում Կրթություն, վերապատրաստումն զբաղվածություն Ընդհանուր կառավարմանծախսեր էներգիա, բնական ռեսուրսներ ն շրջակա միջավայր

11.

Գյուղատնտեսություն Այլք ն հավասարակշռողմուտքեր

Աղյուսակ 15-1. Վամերկրային ծախսերի մեջ գերիշխում օգնության ծրագրերը

մատությամբ աննշան է: Բացի սոցիալական օգՇության ծրագրերից,մնացած բոլորը 1960 թվականից ի վեր նվազել են: Վերջին քառորդ դարում համերկրային բյուջեն աճել է, որովհետե ժողովուրդը քվեարկել է իրեն ավելի ու ավելի մեծ փոխանցիկ վճարումներ հատկացնելու օգտին:

ՆԱՀԱՆԳԱՅԻՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ԾԱԽՍԵՐ

են

-Յ

1.446

Ընդամենը

Գիտություն, տիեզերք ն տեխնոլոգիա

Համերկրային ծախսերի համարյա մեկ երրորդը հատկացվում է պաշտպանությանը ն պատերազմների հետնանքով կուտակված պարտքի շահի ն վետերանների կենսաթոշակներիվճարմանը: Այսօր բյուջեի համարյա կեսը հատկացվում է արագորեն աճող «սոցիալական օգնության ծրագրերին»՝ նվազագույն եկամտի ապա-

10. 12.

Ամբողջի տոկոս

պաշտպանությունը

սոցիալական

.հովմանը, սոցիալական ապահովությանը ն առողջապահությանը: Ուշադրություն դարձրեք, թե որքան փոքր է 8րդ հոդվածում նշված կառավարման ավանդական ծախՅոմ 8սցցօէ, ՔոԺց6( օր սը: (Աղբյուրը` Օքիօտ օԷ /Յոմցծոծո (հօ ԱՏ.ՇՕԽՑՈՈԹՑՈԼ, Բ5681 1687 199.2:

չելի դարձնել կրթության ռեսուրսները` կառավարությունն օգնում է հավասարեցնելու գոյություն ունեցող խիստ անհավասար տնտեսական հնա.րավորությունները:

ԳԱՆՁԱՐԱՆԱՅԻՆԴԱՇՆԱՅՆՈՒԹՅՈՒՆ

Ամերիկայի կառավարությունն ուսումնասիրող ուսանողները ծանոթ են քաղաքական պարտաԹեպետ համերկրային բյուջեի շուրջն ընթացող կանությունների բաժանմանը կառավարման մարտերի մասին հաղորդագրությունները գերիշ։տարբեր ճյուղերի ե մակարդակների միջն: Աշխում են լրատվական վերտառություններում, այխատանքի համանման բաժանում տեղի ունի նան տնտեսական գործերում: Մեր համակարգը սուհանդերձ, նահանգային ն տեղական միավորները իրականացնում են այսօրվա տնտեսության կառուցված է ինչպես քաղաքական, այնպես էլ շատ էական գործառույթներ: Նկար 15-2-ը լուսագանձարանայինդաշնայնության սկզբունքներով. 32. բանում է, թե նահանգային ն տեղական կառաՂ- ..Համերկրայինկառավարությունը ղեկավարում է վարություններն ինչպես են ծախսում իրենց փոամբողջ երկրին վերաբերող գործունեությունը՝ ղը: Անհամեմատ խոշոր հոդվածը կրթությունն է, վճարելով պաշտպանության, տիեզերքի հետամեծ որովհետե երկրի երեխաների մասը սովո.»զոտություններիե արտաքին գործերի ծախսերը` է րում տեղական կառավարության կողմից ֆի0Տեղականկառավարությունը կրթում է երեխանենանսավորվող դպրոցներում: Փորձելով յուրարին, ապահովում ոստիկանական հսկողությունը ն աղբի հեռացումը: Նահանգները կառուցում են քանչյուր երեխայի հաճար հավասարապես մատ-

ՀՄ

ՀԱՐԿՈՒՍԸ ԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆՕԱԽՍԸ

ե ծրագրերը: Եթե զննեք

մայրուղինե

րը

ականացնում իրականաց

սոցիալական ցիալակ

Նահանգային ն տեղական ծախսերի նպատակները, 1985թ. գանձարանային տարի

ուշադիր աղյուսակ 15-1-ը ն նկար 15-2-ը, ապա կտեսնեք, թե ծախսերի տարբեր տեսակներն ինչպես են բաշխվում ըստ կառավարման երեք մակարդակների: Տարբեր կառավարությունների միջն գանձարանային գործունեության բաժանումը վերլուծելիս տնտեսագետներն ընդգծում են, որ ծրագրերն ունեն տարբեր աստիճանի շաղանցումներ կամ արտաքին ազդակներ: Սովորաբար տեղական կառավարությունը պատասխանատու է «տեղական հանրային բարիքներ» ստեղծելու համար` մի գործունեություն, որից մեծապես օգտվում են տեղացիները: Քանի որ գրադարաններից օգտվում է քաղաքի բնակչությունը, իսկ լամպերը լուսավորում են քաղաքի փողոցները, ապա դրանց համար վճարում են տեղացիները: Համերկրային կառավարության շատ գործառույթներ «ազգային հանրային բարիքներ» են ն օգուտ են բերում երկրի բոլոր քաղաքացիներին: Օրինակ` ձեռքբերովի վարակամերժության պակասի համախտանիշի պատվաստանյութը կօգնի բոլոր նահանգների բնակիչներին, այլ ոչ թե պատվաստանյութը հայտնաբերող լաբորատորիայի շրջակայքում ապրողներին միայն: Նման ձնով, Քանզասի հորաններում տեղակայված հրթիռները երաշխավորում են ոչ միայն եգիպտացորենի մոտակա ցանքատարածությունների շրջակայքում ապրողների, այլե ամբողջ երկրի անվտանգությունը:

Կրթություն Հանրային

բարօրություն

Առողջապահություն ն

հիվանդանոցներեղաՍայրուղիներ |

| Ոստիկանություն

կան

Այլ լ

3Յ0

Համախառն ծախսերիտոկոս Նկար 15-2. Նահանգային ե տեղական կառավարությունները իրենց ուշադրությունը կենտրոնացնում են տեղական հանրային բարիքների վրա Նահանգային ն տեղական ծրագրերը ներառում են կրթության ապահովումը, հիվանդանոցների ֆինանսավորումը, փողոցների խնամքը ն նման այլ խնդիրներ: կառավարություններիմիջն աշխատանքի բաժանան, քաղաքը սալահատակում է իր փողոցները, նահանգը մայրուղիներ է կառուցում քաղաքների միջն, մինչդեռ համերկրային կառավարությունը վճարում է

ոտ

«0տոնուը: մայրուղիների ծախսերի նիջնահանգային գանձարանային յստեղ արդյոք

տեսնում

եք

դաշնայ-

Շության սկզբունքի կիրառումը: (Աղբյուրը` Ս.Տ. Յսղթճս օքէհ» Շտոտստ,ՇՕ76/ո/ոծոէ Բ/ոճոօօՏ ո 1984-1985):

նա

րության ծրագրերի շաղանցումների բնույթը : Գանձարանայինգործառույթների միջն սահ-

մանները ժամանակի ընթացքում փոփոխվում են: Ալեքսանդր Համիլտոնը, Ֆրանկլին Ռուզվելտը ն Լինդոն Ջոնսոնը ձգտում էին ընդլայնել համերկրային կառավարության դերը, մինչդեռ Թոմաս Ջեֆերսոնը, Քալվին Քուլիջը ն Ռոնալդ Ռեյգանը փորձում էին սահձանափակել կամ հետ շրջել համերկրային մակարդակում գանձարանային իշխանության կենտրոնացման աճը: Տնտեսագիտության մշտական բանավեճերից մեկը կենտ-

հրշեջ ծառայություն

Դաթոն գանձարանային ամակարգը աշվի առնի արդյունավետ կառավապետք

րոնացած է կառավարության ծրագրերը ֆինան.սավորող մարմիններիմակարդակի շուրջը: '

Իսկի՞նչ կարող եք ասել համաշխարհային նշանակության ԱԱ բողջ ման

արի մրոերր ԽԵ

աշխարհի

առումո

ր շրջակա

են

միջավայրն

ու

կլի-

կաճ տեսակներիանհետացմանսպառնալիքը: Նճան խնդիրները համաշխարհայինկառավարությանբացակայության հետեանքով կարող են բավարար պետական ռեսուրսներ չստանալ:

ԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ,

Բ. ՀԱՐԿՈՒՄԸ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՏԵՍԱՆԿՅՈՒՆԻՑ

Հարկերը վճարն են քաղաքակիրթ հասարակություն ունենալու համար:

ՕլիվերՎենդելՀոլմս,շատայվոր

Կառավարություններըր պիտի վճարեն իրենց ծրագրերի համար. դրամական միջոցները հիմնականում առաջանում են հարկերից, իսկ ամեն մի պակասորդ փակվում է հասարակությունից փոխառելու միջոցով: Սակայն դոլարների այս հոսքը, որը կառավարությանը պետք է փողոցները հսկելու ե անապատում պատերազմելու համար, վերածվում է իրական տնտեսական ռեսուրսների: Կառավարությանը պետք են ալյումին, ուսուցիչներ, միկրոսխեմաներ, նա պիտի հենվի տնտեսության սակավ հողի, աշխատանքի ն արտադրամիջոցներիվրա: Չարկելիս կառավարությունն րրանկանում ընտրություն է կատարում, թե հրեն անհրաժեշտ ռեսուրսները երկրի տնային տնտեսություններից ն ծեռնարկություններից ինչպես պետք է հայթայթվեն ն ի սպաս դրվեն կոլեկտիվ սպառմանն ու ներդրմանը: յՀարկերովձեռք բերված փողը մր փոխադրամիջոց է. որի օգնությամբ իրական ռեսուրսները մասնավոր բարիքները վեր ածում են կոլեկտիվ բարիքների» ՀԱՐԿՄԱՆ

ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐ

Հեռավոր անցյալում հարկերը դնում էին նրանք, ովքեր իշխանություն ունեին, ն նրանց վրա, ովքեր դրանից զուրկ էին: Լյուդովիկոս 24Մ-ի պալատական ազնվականը կարող էր հարկերից ազատվել, մինչդեռ Նորմանդիայում գյուղացին ե

ր րան ը

րջ

ւ,

Լ անՍՈտաներ

ղը զիջեց

բ տնտեսա-

կան հարկման սկզբունքներին, երբ գետներն ու քաղաքագետները հետնողական մոտեցում մշակեցին հարկման քաղաքականության

նկատմամբ:

ԸՍՏ ՕԳՈՒՏԻ ԵՎ ԸՍՏ ՎԵԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՐԿՄԱՆՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐ

Արդյունավետ հարկման հիմքում ընկած բազմա-

սկզբունքներից Երր

երկու

Տարբեր անհատներ պիտի հարկվեն կառավարությանծրագրերից իրենց ստացած օգուտին համամասնորեն:ճիշտ այնպես, ինչպես մարդիկ իրենց անձնական դոլարները վճարում են մասնավոր կերպով սպառած հացին համամասնորեն, այդպես էլ անհատից գանձվող հարկերը պիտի կապված լինեն հանրային ճանապարհների կամ պուրակների նման կոլեկտիվ բարիքներից նրա օգտվելու աստիճանի հետ: Սա ըստ օգուտի սկզբունքն է: Մարդկանց վճարած հարկի մեծությունը պիտի կապված լինի նրանց եկամտի, հարստության կամ վճարունակության հետ: Այլ կերպ ասած` հարկումը պիտի կազմակերպվի այնպես, որ իրականանաայն, ինչը հանրությունը դիտում է եկամտի պատշաճ ն արդաորպես րացի բաշխում՛: Սա ըստ ճարունակության սկզբունքն է:

Օգտակարությանուղղությանը դավանողտնտեսագետնեմ գլխում

Աոա

ը) սովորաբար

Արիաաննարու օգտակարության են,

պնդում

որ տարբեր

ճարդկանց

ստա-

ցած օգտակարությունները կամ բավարարվածությունները կարելի է գումարել ն ստանալ հասարակականընդհանուր օգտակարությունը կաճ բավարարվածությունը: Եթե յուրա-

քանչյուր անողըԱզա յւրաբանչյուր րու բե-

տզհետե

փոքրացող

հավելյալ

բավարարվածուք-

յուն ն եթե սպառումը վայելելու հարուստի ու չքավորի կարողությունները հավասար են, ապա միլիոնատիրոջից հարկված ն չքավորին տրված դոլարը, ըստ ենթադրության, ընդհանուրառմաճբ ավելի շատ հասարակականօգտակարությունը ավելացնում է, քան պակասեցնում: Սա նշանակում է, որ բարձր եկամտովմարդկանցվրա հարկերի ավելի մեծ մասնաբաժին սահմանելով, կմեծացնենք ընդանուր հասարակական բավարարվածությունը,որովհետն բարձրեկամտով(կամ բարձր «վճարունակությամբ») ճարոիկ իրենց վերջին դոլարներից,ավելի, բիչ հավելյալ բավարարվածությունեն ստանում, քան չքավոր մարդիկ: ԽԱ գլուխը ե առանձնապես նկար 8-2-ը լուսաբանում են անայն տեսությունը, ըստ որի եկամուտը բարձր եկամտով հատներից ցածր եկամտով անհատներին վերաբաշխելը է մեծացնել ստացածմիջին օգտակակարող բնակչության րությունը կամ բավարարվածությունը:

ամենակարնորներն

ՀԱՐԿՈՒՄԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ

ՇԱԽՍԸ

ՀՈՐԻԶՈՆԱԿԱՆԵՎ ՈՒՂՂԱՁԻԳ

ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

Բացի այս ընդհանուր սկզբունքներից, հարկման համակարգերը ձգտում են կյանքի կոչել արդարության կամ հավասարության վերաբերյալ ժամանակակիցտեսակետները: Կարնոր սկզբունք ներից մեկը հորիզոնական հավասարությունն,

ՀԱՐԿՄԱՆԳՈՐԾՆԱԿԱՆ ՓՈԽԶԻՋՈՒՄՆԵՐ

հասարակությունները լուծել այս կնճռոտ փիլիսոփայական հարցերը: Կառավարություններն ընդհանուր առմամբ կիրառում են գործնական լուծումներ, որոնք միայն մասամբ են հիմնվածօգուտի կամ վճարունակության սկզ-

Ինչպե՞ս

են

հավասար ըստ ՍԱՐ: րը գրտես, էության պիտի հար նրանք, ավասարապես: որի ովքեր ըստ

ՀՎավասարներինկատմամբ հավասար տեցման գաղափարը խոր արմատներ ունի արեմճտյանմշակույթի մեջ: Եթե դուք ն ես ամեն տեսակետից նման ենք, բացի աչքերի գույնից. ապա հարկման բոլոր սկզբունքները պիտի հանմո-

որ

ժոԳոՐ«ԻՒ հանեն Քամննքին ոար

ողովրդա-

կանություն չեն վայելում: Ի վերջո «առանց ներկայացուցչության հարկումն» էր, որ սկզբնավորեց ամերիկյան հեղափոխությունը: Ժամանակակից հարկային համակարգերը մի դժվարին փոխզիջում են վեհ սկզբունքների ե քաղաքական պրագմատիզմիմիջն: Ինչպես երեք դար առաջ Ֆրանսիայի ֆինանսների ճարպիկ նախարար .Կոլբերն է գրել. «Հարկերը բարձրացնելը նման է սագ փետրահան անելուն. ցանկանում եք առավելագույն թվով փետուրներ ստանալ սագի նվազագույն ֆշշոցով»: Ինչպիսի՞ փորձ է կուտակվել: Տեղական ն համազգային մակարդակներում հանրային ծա.ռայությունները որոշ դեպքերում հիմնականում օգուտ են բերում որոշակի խմբերի. ն այդ խմբերը բարյացակամ կամ անբարյացակամհատուկ վերաբերմունք չեն պահանջում` կախվածիրենց միջին եկամտից կամ այլ բնութագրերից: Նման դեպքում ժամանակակից կառավարությունները, որպես կանոն, հենվում են ըստ օգուտի սկզբունքի վրա: Այսպես, օրինակ` տեղական ճանապարհների համար սովորաբար վճարում են տեղի բնալյիչները: «Օգտագործման վարձ» է գանձվում ջրմուղի ն կոյուղու ծառայության համար, որոնք դիտվում են որպես հանրային բարիքներ: Բենզինի վաճառքից գանձվող հարկերը կարելի է օգ(կամ «վերապահել») ճանապարհների հաճար:

բանին, առանք հաանար գեցնեն որմենք արկեր:լր օգուտի եթջեես հարկման դեպքում,

Ըստ

ավտոմայրուղիներից կամ զբոսայգիներից ստանում ենք ճիշտ նույն ծառայությունները, ապա հորիզոնական հավասարությունը պնդում է, որ մենք պիտի վճարենք հավասար հարկեր: Կամ եթե հարկային համակարգըհետնում է վճարունակության սկզբունքին, ապա հորիզոնական հավասարությունըկթելադրի, որ հավասար եկամարդիկ պիտի վճարեն հավասար ն դուք

Բարի ՑՈՂ արկեր:

Ավելի հակասական սկզբունք է ուռդածիգ հավասարությունը, որը վերաբերում է եկամտի տարբեր մակարդակ ունեցող մարդկանց հարկճանը: Արդարության խնդիրները լուծելիս վերացական փիլիսոփայականսկզբունքները այստեղ քիչ օգուտ են տալիս: Պատկերացրեք, որ Ա-ն ն Բ-ն ամեն տեսակետից են նման, սակայն Բ-ն ունի հարստության ն եկամտի տասնապատիկը: Դա արդյոք նշանակո՞ւմ է, որ պետական այն-

Ա-ի

բ ր Իենիրն անպաշտվանությունն պիտի վճարի նույնչափ պիսի

ծառայության

համար,

ինչպիսին

ոստիկա-

որքան Ա-ն: Թե Բ-ն պիտի հարկ վճարի եկամտից ձիննույն տոկոսադրույքով: Իսկ միգուցե, քանի որ ոստիկանությունն ավելի շատ ժամանակ պիտի վատնի հաջողակ Բ-ի սեփականությունը պաշտպանելու Բ-ն որպես հարկ համար, արդար կլիներ, եթե մեծ վճարեր իր եկամտի ավելի բաժինը: Իրականում սրանք մեծ կարնեորությանքաղաքական խնդիրներ են ն ոչ թե նեղ տնտեսական հարցեր: Հարկման ընդհանուր ն վերացական սկզբունքները պարզապես չեն կարող որոշել, թե տարբեր խմբեր ինչպես պիտի հարկվեն: դոլար,

Թէ՞

տագործել

.Վճալյան ն նվազական հարկեր: Այսօր զարգացած երկրները մեծապես հենվում են աճալան եկամտահարկի վրա: Ֆ50.000 եկամուտ ունեցող ընտանիքն ավելի շատ է հարկվում, քան Ֆ20.000 եկամուտ ունեցողը: Բարձր եկամտով ընտանիքը ոչ միայն ավելի մեծ եկամտահարկ է վճարում, այլն փաստորեն վճարում է իր եկամտի ավելի մեծ մասը:

ԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Վարկերի ն եկամտի փոխառնչությունը

ՒԷԽԵ Հ:

ՀՅ

միջին հաշվով կունենա ն կժառանգի ավելի քան կրկնակի հարստություն:

անուղղակի հարկեր: Ղարկերը Ուղղակի Աճական սակարգվում որպես ուղղակի կամ անուղղահարկ ն

դա-

են

Համամասնական

հարկ

-Տ5

ԱԱ առքի

կր

ական

Եկամուտ Նկար 15-3. Աճական, համամասնական նվազական հարկեր

կի: Աճուռռակի հարկն այն հարկն է, որ գանձվում է ապրանքների ն ծառայությունների վաճառքից ն, հետնաբար, «անուղղակի» է դրանցից

Հարկն աճական է, եթե եկամտի աճին զուգընթաց գանձմասն է, ն նվազական է, եհարկը եկամտի հաստատուն թե համեմատաբարավելի ծանր բեռ է դնում ցածր եկամտով ընտանիքի, քան՝ բարձր եկամտով ընտանիքիվրա:

Այս աճական հարկը տարբերվում է խիստ համամասնականհարկից, որի դեպքում բոլոր հարկատուները վճարում են իրենց եկամտի ճիշտ համամասնականչափով: Նվազական հարկը եկամտի ավելի մեծ մասն է վերցնում չքավոր ընտանիքից, քան հարուստից: արկը կոչվում է համամասնական, աճական կամ նվազական` կախված այն բանից, թե բարձր եկամտով մարդկանցից գանձվում է ենամտի նույն մասը, ավելի մեծ մասը, թե ավե, փոքր մասը, քան ցածր եկամտով են Հարկի տարբեր տեսակները ցույց տրված նկար 15-3-ում: Ի՞նչ օրինակներ կան: Անձնականեկամտահարկը, որը սանդղակավորված է այնպես, որ ավելի ու ավելի շատ գանձվի եկամտի յուրաքանչյուր հավելյալ դոլարից, աճական հարկ է: Վաճառքից գանձվող հարկը թեթնակինվազականհարկ է, որովհետն եկամտի աճին զուգընթաց ծախսի ն եկամտի հարաբերությունը նվազում է: Սակայն այն հարկը, որը խիստ համամասնական է մահվանից հետո ինչոր մեկի թողած ունեցվածքի մեծությանը, աճական հարկ է, քանի որ կրկնակի եկամտով անձը

ոարկը,

բենզ

ներմուծմանմաքսերը ն սեփականության հարկը: Անցյալ դարում բոլոր ժողովրդավարական երկրներում օրենսդիր մարմինները գնալով ավելի ու ավելի շատ են հենվել ուռռակր հարկի վրա, որը հարկվում է անհատներից ն ձեռնարկություններից: Ուղղակի հարկի օրինակներից են անհատական եկամտահարկը, աշխատավարձից գանձվող սոցիալական ապահովության կամ այլ հարկերը Ընկերակցության եկամտահարկը նույնպես դիտվում է որպես ուղղակի հարկ, որովհետն ընկերակցության եկամուտը ստանում են մարդիկ: Գլխավոր պատճառը, որ ուղղակի հարկը օրեցօր դարձել է ավելի տարածված, այն է, որ այս հարկը կարելի է հեշտությամբ ձնափոխել այնպես, որ համապատասխանի անհատական իրավիճակներին, օրինակ` ընտանիքի մեծությանը, եկամտին, տարիքին ն, ավելի ընդհանուր դեպքում` վճարունակությանը: Դրան հակառակ, անուղղակի հարկը անհատական իրադրություններին հարմարեցնելը համեմատաբար դժվար է:

ադկանցիցն,

Պետք է ընդգծել, որ «աճական» ե «նվազական» բառերը տնտեսագիտականեզրեր են կապված այն հաճամասնությունների հետ, ըստ որոնց հարկերը գանձվում են տարբեր եկամուտներից:

վաեն աաա Բանին արկը, ն

ախոտ

ՀԱՄԵՐԿՐԱՅԻՆ

ՀԱՐԿՈՒՄ

Հարկմանը վերաբերող մեր վերլուծությունը սկսենք հարկման համերկրային համակարգի դիտարկումից, որը գործում էր 1990-ական թվականների սկզբին: Աղյուսակ 15-2-ը պարունակում է հիմնական հարկերի ամփոփումը ն նշում, թե դրանք աճական են, համամասնական, թե նվազական:

ՎԱՃԱՌՔԻՀԱՐԿ ԵՎ ԲԱԺԱՀԱՐԿ

Միացյալ Նահանգներում չկա վաճառքի համապետական հարկ, չնայած որոշ առանձնահատուկ այնպիսի ապրանքների վրա, ինչպիսիք են ծխախոտը, ոգելից խմիչքը ն բենզինը, դրվում է համերկրային բաժահարկ: Վաճառքի հարկը ն բա.Ժահարկըընդհանուր առմամբ նվազական են. ո-

ՕԱԽՍԸ

ՀԱՐԿՈՒՄԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ

րովհետն սպառումն ընդհանրապես, իսկ այս ապրանքների գնումը մասնավորապես, չքավոր ընտանիքից խլում են եկամտի ավելի մեծ մասը, քան հարուստ ընտանիքից: Շատ տնտեսագետներ ն քաղաքական ղեկավարներ պնդում են, որ Միացյալ Նահանգները պիտի ավելի շատ ապավինի վաճառքի կամ սպառման հարկերին, քան միչն այժմ դա արել է: Նրանք նշում են, որ ներկայումս երկիրն ապագա կարիքների համար ավելի քիչ է խնայում ու ներդրում, քան անհրաժեշտ է: Նրանք հավատացած են, որ եկամտահարկը վաճառքի հարկով փոխարինելը կմեծացնիազգային խնայողության չափը: Սպառման հարկերի քննադատները պատասխանում են, որ այսպիսի փոփոխությունն անցանկալի է, քանի որ վաճառքի հարկը ավելի

ԸՆԿԵՐԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ԵԿԱՄՏԱՀԱՐԿ

Այն բանից հետո, երբ ընկերակցությունը հոգում է իր բոլոր ծախսերը ն հաշվում տարեկան եկամուտը, նա իր եկամտի մի մասը պետք է վճարի համերկրային կառավարությանը: 1991 թվականին ընկերակցության համերկրային աճենաբարձր հարկադրույք էր սահմանված ընկերակցության շահույթի 34 տոկոսը: Փոքր ընկերակ.ցություններն իրենց առաջին Ֆ75.000 շահույթից վճարում են մի փոքր ավելի ցածր հարկադրույՔով: Համերկրային հարկերի մեջ ընկերակցության եկամտահարկը հավանաբար ամենահակաէ: Շատ տնտեսագետներ դեմ են այս հարկին` համարելով, որ ընկերակցությունն ըն-

սականն

վի: Սկզբում հարկելով ընկերակցության շահույՔը, իսկ ապա այն շահութաբաժինները, որ ընկե-

Բոլոր գործնականում արտադրաճյուղերը գտնվում են սոցիալական ապահովության օրենսդրության ներքո Աշխատողները ստանում են կենսաթոշակ` կախված իրենց նախկին վաստակից ն սոցիալական հարկերից: Սոցիալական ապահովության ծրագիրը դրամական միջոցներ է հատկացնում ա-

ճեոած

կառավարությունը ընկերակցությանը ենթարկում է կրկնակի հարկման: Կրկնակի հարկ

նում,

Համերկրային հարկի մուտքեր, 1992թ. լապահովության գանձարանային տարի

նաշխատունակության ծրագրին, ինչպես նան չքավորների ն ծերերի առողջության ապահո-

վագրմանը:

Այս նպաստները վճարելու համար գործառուների ն գործատուներիվրա դրվում է «աշխա-

տավարձի հարկ»: 1990 թվականին մեկ անձի հաշվով տարեկան մուտ 51.300 դոլարից ցածր աշխատավարձայինբոլոր եկամուտների համար սա 15,3 տոկոս էր: Այս հարկի մուծումը բաժանվում է գործատուներին գործառուներիմիջն: Աղյուսակ 15-2-ում աշխատավարձի հարկը է տրված որպես համամասնական հարկ, ցույց քանի որ հարկում է աշխատանքային վաստակի հաստատագրված մասը: Հարկման այս տեսակը դրսնորում է նվազական հարկի որոշ հատկանիշներ, որովհետն բացառում է սեփականությունից ստացված եկամուտը նե չի տարածվում Տ51.300-ից (1990 թվականին) բարձր որնէ վաստակի վրա: Աշխատավարձի հարկը եղել է համերկրային հասույթի ամենաարագ աճող աղբյուրը՝ 1929 թվականի հասույթի Օ տոկոսից հասնելով 1960 թվականի հասույթի 18 տոկոսին, իսկ 1991 թվականին՝ կազմելով հասույթի 37 տոկոսը: `

Մուտքը (3 ձիլիարդ)

Սճական Անհատականեկամտահարկ

Կար աի աաա եկամրատկվությաս

ար

Համամասնական Աշխատավարձի հարկ

Նվազական

Բաժահարկ ն մուտքեր Այլհարկեր Ընդամենը

ՏՈՐ

1.165

Աղյուսակ 15-2. | վարձի հարկը

Եկամտահարկը ն աշխատահամերկրային հասույթի գլխավոր աղբյուրն են

Աճական հարկերը դարձյալ մնում են որպես համերկրային հասույթի հիճնական աղբյուր, բայց աշխատավարձի համամասնական հարկը արագորեն ոասնում է նրա Յոժ Թսցցծէ, հետնից: (Աղբյուրը` ՕքՈՇ6 օք ԽՄ/Յոճցտոտու 1992: Քսժց6է ՕԲԼիծ ՍՏ. ՇՕնՆ6/ոոծոէ, Բ15681 687.

ԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ման պատճառով ընկերակցության արտադրությունը տնտեսության ամենաբարձր հարկմանը ենթարկվող հատվածն է, մի փաստ, որը կարող է խոչընդոտել ընկերակցության մեջ ներդրումներ

նուհետն կհամեմատերայլ հարկային համակարգերի հետ:

Որոշ տնտեսագետներ կողմ են ընկերակցության եկամտահարկի վերացմանը: Դրա փոխարեն, ըստ նրանց, ընկերակցությանեկամուտը պետք է վերագրել ընկերակցության սեփականատերերին ն այդ եկամուտը հարկել անհատական հարկադրույքներին համապատասխան: Ուսում նասիրությունները ցույց են տալիս, որ այս քայլը տնտեսությանարդյունավետությունը կբարձրացներ մի քանի միլիարդ դոլարով:

կմենակարնոր

ԱՆՀԱՏԱԿԱՆԵԿԱՄՏԱՀԱՐԿ

կատարելուն:

ԱՎԵԼԱՑՎԱԾԱՐԺԵՔԻՀԱՐԿ

ԱԱ Մալ ԱԱԿ Այլ

հալացված արժեքի հարկը կամ կարճ՝ ԱԱՀ-ն վաքվում է յուրաքանչյուր փուլում: Այսպես` հացի համար ԱԱՀ-ն գանձբոքոնի

արտադրության ցորենի արտադրութփուլում, ալյուր արտադրեջրաղացպանից պարա

վում է ագարակատիրոջից

յան

հարկը անհատական եկամտահարկնէ: Արդյունաբերապեսզարգացած բոլոր երկրներն էլ հարկում են իրենց մշտաբնակների ն քաղաքացիների եկամուտը, բայց այս հարկն առանձնապես կարեոր է Միացյալ Նահանգներում: Սա անհատի վճարունակությանը ամենախնամքով հարմարեցվածհարկն է: Անհատականեկաճտահարկնուշ է մտել մեր երկրի պատմության մեջ: Սահմանադրությունն արգելում էր որնէ ուղղակի հարկ, որը բաժանված չէր նահանգների միջն՝ ըստ բնակչության Քվի: 1913 թվականին սահմանադրության մեջ կատարված տասնվեցերորդ լրացումով նախատեսվում էր, որ «կոնգրեսը իրավասու է հարկ սահմանել ե գանձել ցանկացած աղբյուրից ստացվող եկամտից, առանց մի քանի նահանգբաժանման...»: ների Ճիջն այդ Նախքան || անհատականեկամտահարկը շատ վեճերի, բայց ւ քիչ հատույթի աղբյու պատե: էբ Սնոետե: րազմի համար փող հայթայթելու նպատակով հարկադրույքները կտրուկ բարձրացվեցին, իսկ ամենաբարձր հարկադրույքը հասավ 94 տոկոսի: Պատերազմից հետո եկամտահարկը շարունակում է մնալ որպես համերկրային ամենազգալի հարկը: Սակայն ամենաբարձր եկամուտ ունեցողների համար հարկադրույքը 1965 թվականին իջեցվեց 70 տոկոսի, 1982 թվականին` 50 տոկոյի 1988 թվականին` 28 տոկոսի, իսկ 1991 թվաբարձրացվեց31 Երկիրը ուղղակի կամ մաստով պարբերաբար ըմբոստանում է իր հարկային համակարգի դեմ: Բողոքի ամենավերջին ցույցը տեղի ունեցավ 1980-ական կեսերին, երբ համակարգում տեղ գտած նկատելի անարդարությունները քաղաքական հայացքներով խիստ տարբեր այնպիսի գործիչների, ինչ-

խելուվերջապես հացթուխի, թվում:

Այս ամենը բավականին բարդ է Իրականում ԱԱՀ-ն էությամբ նույնն է, հնչ որ րային վաճառքի հարկը. այն ավարտվում է հարկելով աշխատանքի, շահի ն այլ ավելացվածարժեքների գումարները, որոնք միասին վերջնաւ

ն բարդ

հարկի

համաշխարհային. պատերազմ

համերկ-

կան

ՍԱ

ԱՎԻ ա անան գաղափարը

որպես լրացուցիչ հասույթներ հայթայթելու եղանակ, Միացյալ Նահանգներում ժողովրդականություն է վայելում: Այն հրապուրիչ է, քանի որ հարկ է սպառման վրա որ տնտեսագետներ համարում րնում,

կանին

Ն ինչպես ըշմեց

րա մ չատ

ՆՆ

արո հարկամին Աովածքը փիխելով Նի Արամի այն լաւբազի ավեի դրանից ե

երկրները, որոնք մեծապես ներգրավվածեն մի. ջազգային աոնտրի ճեց, կարող են ձգտել իրենց

տոկոսի::

իփոխաբերակա

Բկաննոր

նախագահ Ռոնալդ: հարկարն ոտերը՝ միափրել հարկաղրելիը րձեերդեննականաւ ա. ՍԵրԳորի համար: վրա հարձակում գործելու րենսդրության հեր են րծ ԱԱ-ի ո րոնք վրա: հենվում բարեփոխԱրդյունքը թվականի հարկային լավ Ընդհանուր առմամբ, արդյո՞ք ոպակա

աադճանողակաը՝ Ռեյգանը

ամակա

ԱԱՅն

գաղափար է: Ինչպես միշտ, դա կախված է մոտե-

ցումից: Անկողմնակալ վերլուծողը սկզբից ԱԱՅն կանվաներ վաճառքի համերկրայինհարկ ն այ-

մասին հայտնի օրենքն էր, որը հարկային օ2.Ոենսդրության ամենակտրուկ փոփոխությունն էր մի սերնդի կյանքում: ման

ՀԱՐԿՈՒՄԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ

ՕԱԽՍԸ

(7) Շշտված համախառն եկամուտ (նախքան զիջանքները ն զեղչերը)

(2) Անհատական

եկամտահարկ (Ֆ)

(Ֆ)

հարկադրույք

(6) (3) ՀԱ(2): (4) թ100

5.000

-/02

-Ղ4

10.000

20.000

(հավելյալ

դոլարից

գանձվող հարկ)

(6)

(5) Տնօրինելի եկամուտը հարկումից հետո

(Ֆ)

(5) -(1) -(2)

5.702 10.953

19.044

4.744

45.256

100.000

15.886

84.114

150.000

28.756

121.244

194.844

776.000

7.760.000

50.000

250.000

1.000.000 10.000.000

Աղյուսակ 15-3. թվական

55.156

224.000

2.240.000

Չորս հոգուց

բաղկացած ընտանիքի համերկրային եկամտահարկ,

Աղյուսակը ցույց է տալիս չորս հոգուց բաղկացած ներկայացուցչական ընտանիքի եկամուտները, հարկերը ն հարկադրույքները 1990 Քվականի համար: Վաստակած եկամտի հարկային վարկի շնորհիվ` երեխաներ ունեցող ցածր եկամտով աշխատողները ստանում են հարկի զեղչ (որը մի փոքը «բացասական եկամտահարկ»է):

Ինչպե՞ս է հաշվարկվում համերկրային եկամտահարկը:Սկզբունքը պարզ է, չնայած ձները խրթին են: Սկսում եք ձեր եկամուտը հաշվե լուց,

Սահմանային հարկադրույք

Միջին

այնուհետն դրանից հանում

եք որոշակի

ծախսեր, զեղչեր, չհարկվող գումարներ ն ստանում հարկման ենթակա եկամուտը: Այնուհետն հարկման ենթակա եկամտի հիման վրա հաշվում եք ձեր հարկի չափը: Աղյուսակ 15-3-ում մի պարզ օրինակով լու սաբանվածէ անհատական հարկի հաշվումը: Այս աղյուսակը ցույց է տալիս չորս հոգուց բաղկացած ընտանիքի վճարելիք հարկերը 1990 թվա

կանին:

Սյունակ (1)-ում պատկերված են «ճշտված համախառն եկամտի», այսինքն` աշխատավարձի, շահի, շահութաբաժնի ն տնային տնտեսութբյան վաստակածայլ եկամուտների տարբեր մակարդակներ: Ենթադրելով, որ տնային տնտեսությունը բաղկացած է չորս անձից ն օգտվում է զեղչերից, սյունակ (2)-ը ցույց է տալիս գանձվող հարկը: Ուշադրություն դարձրեք, որ հարկն իրականում բացասական է նրանց համար, ում եկամուտը Ֆ5.000 ն Ֆ10.000 է, ցույց տալով, որ կառավարությունը եկամուտ է փոխանցում ցածր եկամտով ընտանիքներին: Դրական հարկ վճա-

Սահմանային հարկադրույքն աճում է եկամտի 15 տոկոսից 28 տոկոսի ն հասնում առավելագույն 33 տոկոսի: (Այս աղյուսակում ենթադրվում է, որ զեղչը առավելագույն չափօրինակային զեղչն է կամ եկամտի 20 տոկոսը): (Աղբյուրը` Ս.Տ.ԼոէթոոՅ| ՀՑԿ6ՈԱՑ Տ6ՐՄ/Շ6)-

րողների համար նվազագույն «սահմանայինհար.,կադրույքը» կամ հավելյալ եկամտի մեկ դոլարին ընկնող հավելյալ հարկը 15 տոկոս է՞:Դրանից հետո հարկը եկամտից կախվածարագորեն աճում է: Իսկապես, երբ եկամուտը անցնում է Ֆ10 միլիոնից, ապա ավելի քան 22 տոկոսը գնում է պետությանը: Ներկայիս առավելագույն 33 տոկոս սահմանային հարկադրույքը բավական ցածր է .1980-ական թվականների վերջի 7Օ տոկոս կամ 94 տոկոս հարկադրույքից: .,1940-ականների Սյունակ (3)-ը ցույց է տալիս, թե օրենքով սահմանված անհատական եկամտահարկը իրականում որքանով է աճական: Տարեկան ֆ50.000 եկամուտ ունեցող ընտանիքը համեմատաբար ավելի ծանրըբեռ պիտի կրի, քան տարեկան Ֆ20.000 ունեցող ընտանիքը` նախորդը որպես հարկ վճարում է եկամտի 9 տոկոսը, մինչդեռ

Ուշադրությունդարձրեքմեզ ծանոթ «սահմանային»բառի

նշանակում է «հավելյալ»: Ժաձճանակակից որոշակի վրա, տնտեսագիտությանհաճար սահճանային հարկադրույքի հա ի մաինԻրի ա ոավեն սին Կաաւրարը եղած է: հավելյալ ժգումներով՝ «եղածը ծախքերով զբո Ըստ կաճ. քիԲո Ր վի Տեն աա այ արարի: արտադրամիջոցների հման ժամանակակից «առաջարկի յինհարկադրուքու: Սա որը

սկզբո

տանք

ցա

տնտեսագիտության»գաղափարականառանցքն է:

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԿՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ,

երկրորդը վճարում է ընդամենը 5 տոկոսը: Տարեկան Ֆ1 միլիոն վաստակողը պիտի կրի համեմատաբար ավելի ծանր բեռ: Սյունակ (4)-ը նշում է կարնոր սահմանային հարկադրույքը եկամտի յուրաքանչյուր մակարդակի համար: Այն չքավոր ընտանիքիհամար սկսվում է մինուս 14 տոկոսից, 15 տոկոսի հասնում նրանց համար, ովքեր մուտք են գործում դրական հարկայինհամակարգ,ն ամենաբարձր եկամտով անհատների համար հասնում 28 տոկոսի: Սյունակ (5)-ը ցույց է տալիս «տնօրինելի եկամուտը հարկումից հետո»: Ուշադրություն դարձրեք, որ միշտ շահավետ է ավելի մեծ եկամուտ ստանաԼը՝ նույնիսկ երբ ռոք աստղը վաստակում է լրացուցիչ մեկ միլիոն դոլար, նրան դեռես մնում է Ֆ720.000 տնօրինելի եկամուտ(-Ֆ1.000.000-ից հանած Տ1.000.000-ի28 տոկոսը): Հարկման հիմքի քայքայում: Ի տարբերություն շատ այլ երկրների կառավարությունների, ԱՄՆ-ի կառավարությունը իր հասույթի մեծ մասը հավաքում է անհատականեկամտահարկից:Այնուամե-

Ամենաբարձրհարկադրույքները առաջատարերկրներում

Երկիր

Ամենաբարձր սահմանային հարկադրույքը "

Բրիտանիա Կանադա

Ֆրանսիա

Գերճանիա

Ճապոնիա Նիդերլանդներ

Շվեդիա

Միացյալ Նահանգներ

Դ1

Ամենաբարձր եկամուտն ունեցող հարկատուների հարկելի հավելյալ եկամտի մեկ դոլարին ընկնող մեծուբյունը: հավելյալ հարկի

կադրույքները ն հարկման ամենալայն հիմքը

աճենաբարձր Կարեամին ՍԱ գանձվող եկամուտներից երիմեր հարկադրույքը կար

թվականի 92 տոկոսից 1991 թվականինիջեցրել էր տոկոսի: Սա իրագործվել հարկման հիճքի ընդարձակմամբ` հարկումից ազատված շատ հոդվածներ մտցնելով հարկման ենթակա եկամտի մեջ: լԱղբյուրը՝

ՕՔՇՇՕ, 7հտ ՃՕ/Թ Օր /ոժ/ՇՅ(ՕՐՏ /ո ՏԱԱՇԼԱՐՁ/ ՏաԽ6ԱռոՇԹ

(ՕԲՇԸ, ոտ 1990)

Հարկային ծախսեր,

թվական Գումարը

(Ֆ միլիարդ)

Կենսաթոշակային ազատում հարկումից

մուծումների

Սեփականատիրոջ .զբաղեցած գրավի շահի զեղչում

տան

Բժշկական ծախսերի համար գործատուի մուծումների ազատում

ԴԴ

հարկումից

4. 5.

Ունեցվածքի ինքնաճի փոխանցում մահվան դեպքում Արագացվածարժեզրկում

Ընդամենը. Յիճնական

հոդվածները

Բոլոր հարկային ծախսերը

`26

Աղյուսակ 15-5. Վարկայինծախսերը քայքայում են հարկման հիմքը Վերլուծողները հարկերի նվազեցման հետնանքով կոնգրեսի ծախսած փողի համար օգտագործում են «հարկային ծախսեր» եզրը: Աղյուսակը ցույց է տալիս հարկային հիմնական ծախսերը, որոնք հաշվարկվում են` չհարկվող եկամուտը բազմապատկելով համապաՕիօօ օէ տասխան հարկադրույքով: (Աղբյուրը ՍՏ Քամցօէ օօ Մ ԽՁՅոճցատթոէՁոմ Քսժցժ, ՇՕՄ6րուոծոէ,Բ/568/ 88 1992):

նայնիվ, ինչպես երնում է աղյուսակ 15-4-ից, Միացյալ Նահանգները առաջատար արդյունաբերական երկրների մեջ ամենացածր հարկադրույքն ունեցող երկիրն է: Միացյալ Նահանգները այսչափ ցածր հարկադրույքով ինչպե՞ս է կարողանում այսքան շատ հարկ հավաքել: Այս պարադոքսը շատ պարզ բացատրություն ունի. ԱՄՆը «հարկելի եկամտի» մեջ ավելի շատ հոդվածներ է ներառում, քան մյուս երկրները: Այսինքն՝ հարկելի եկամուտը հարկումից ազատելու ն տրամադրվող զեղչերի թիվն այստեղ ավելի քիչ է, քան որնէ այլ տեղ: մասի համար սահմանային հարկադրույքը 15-ից տոկոս է, այնուամենայնիվ, անհատական եմիջին հաշվով պակաս է ՀԱԱ-ի 10 այն է, որ եկաճտի շատ տոկոսից: Պատճառն հոդվածներ ազատված են հարկումից: Ոմանք այս չհարկվող հոդվածներն անվանում են «սողանցքեր», թեպետ ավելի չեզոք են «հարկային

կամտահարկը

ՀԱՐԿՈՒՄԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ

ԾԱԽՍԸ

արտոնություններ» կամ «հարկային ծախսեր»

Նախագահ Ռոնալդ Ռեյգանը ջատագովն էր տնտեսականմի փիլիսոփայության, որը նախորդ ժամանակաշրջանիհամեմատությամբ շրջադարձային էր: Նա հավատացած էր, որ անհատական նախաձեռնությունը ն անկաշկանդ շուկան կհանգեցնեն հնարավոր լավագույն տնտեսական

եզրերը:

Նշենք չհարկվող հոդվածներից մի քանիսը: Առաջին` 1990 թվականին մեկ անձի հաշվով Ֆ2.050 եկամուտը հարկից ազատվում էր: Բացի դրանից, ամուսնացած զույգը 1990 թվականին իր եկամուտը կարող էր ներկայացնել հանելով 5.450 դոլարի հավասար «չափօրինակային զեղչը»: Հարկային համակարգը «համաթվելու» պատճառովայս երկու մեծություններն էլ գնաճին զուգընթաց տարեցտարի աճում են: եկամտի որոշ մասը թաքցվում է Երկրորդ հարկումից` անցնելով «ստվերային տնտեսությանը». շատերն իրենց ողջ եկամտի մասին հայտարարագիր չեն տալիս, ն կեղծում են իրենց ծախսի հաշիվները: Կառավարությունը գնահատել է, որ վերջին տարիներին հարկման ենջակա եկամտի 10 տոկոսը թաքցվել է: Երրորդը, որը քանակապես ավելի մեծ է, քան խուսափումը, հարկումից օրինական խուսանավումն է: Կոնգրեսն ընդունում է օրենքներ, ըր

արդյունքի.

ծրագիրը շահագրգռությունը խեղդող հարկերը ճվազեցնելու, համերկրային ծախսերի ու կարգավորումների աճը դանդաղեցնելու ն փողի առաջարկի աճը աստիճանաբար դանդաղեցնելու զգուշավոր զուգորդություն է... Դա կլինի մի Սմերիկա, որտեղ ազնիվ աշխատանքնայլես չի ճնշվի հարաճուն գներով ն հարկադրույքներով: Իմ

ԱԱ թեթնակիոր երակ կամ բոլորո ԱԵ հորը ամ

Այս փիլիսոփայությունը, որը երբեմն հորջորջվում է որաես առաջարկի տնտեսագիտություն, ուժի մեջ էր Ռեյգանի նախագահության ամԲողջ, իսկ Բուշի նախագահության սկզբնական .Ժաճմանակաշրջանում:

հարա արկվում:

Դրա օրինակներն են նահանգային ն տեղական պարտատոմսերի շահը, սոցիալական ապահովության նպաստների ն կենսաթոշակային ճուծումների մասնակի ազատումը, նահանգային ն տեղական որոշ հարկերի զեղչման հնարավորությունը ն որոշ արտադրաճյուղերում, ինչպիսիք են նավթի ու գազի արդյունահանումը, առկա եկամտի նկատմամբ հատուկ մոտեցումը: Աղյուէ տալիս ամենակարնոր հարսակ կային ծախսերը: 1980-ԱԿԱՆ

Պահպանողական 1980-ական թվականներին լլառավարությունը համարում էր, որ տնտեսական քաղաքականությունը պիտի կենտրոնանա միկրոտնտեսականմիջոցառումների վրա` բարելավելով արտադրողականությունն ու տնտեսական արդյունավետությունը, ն ոչ թե դիմի ամբողջ տնտեսու թյան կայունացմանն ուղղված մակ րոտնտեսական քայլերի: Ըստ առաջարկի տեսության մոտեցման, մակրոտնտեսականայն քաղաքականությունները, որոնք ընդգրկում են փողի առաջարկի աճի չափը կամ կառավարության ծախսի մակարդակը, չպետք է «ճշգրտորեն համալարվեն» գործարարության պարբերաշրջանի վերահսկման նպատակով, այլ պետք է կողճնորոշվեն դեպի տնտեսական աճի ն արդյունավետության երկարաժամկետնպատակները: ը

ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ

ՀԵՂԱՇՐՋՈՒՄԸ

Այս դարի մեծ մասի ընթացքում Միացյալ Նահանգներն ականատես է եղել կառավարության գործունեության ծավալի Ա շրջանակների կայուն աճի: Համերկրային կառավարությունը ստանձնել է նորանոր շատ պարտականություններ. կառուցել է ամբարտակներ ն կարգավորել էլեկտրակայանների աշխատանքը, աջակցել է եկամտասատար ծրագրերին, գործի է դրել սոեՆ ցիալական ապահովությունը թողարկել սննդամթերքի կտրոններ: 1970-ական թվականների վերջին պահպանողականներնսկսեցին բո ղոքել, թե Միացյալ Նահանգները դառնում է պաանային տնտեսություն:

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹ

ցույց 155ը

ԳԱՆՁԱՐԱՆԱՅԻՆ

ՀԱՄԱՊԱՐՓԱԿՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Ռեյգանի բյուջետային քաղաքականությունը նպատակամղվածէր ռազմուժի խիստ մեծացմանը, միջին դասի եկամուտը սատարող այնպիսի ծրագրերի պահպանմանը, որպիսին սոցիալական ապահովությունն է, ն այլ քաղաքացիական .»ծրագրերի խիստ կրճատմանը: Սակայն Ռեյգանի ծրագիրը միայն մասամբ հասավ հաջողության:

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

1980-ական թվականներին պաշտպանության ծախսերն արագորեն աճեցին, սակայն մյուս նպատակներըչիրականացան: Քաղաքացիական ծախսերի կրճատման փորձը կանխվեց քաղաքական ուժերի կողմից, որոնք հաջողությամբ պաշտպանեցին ծախսերի իրենց ծրագրերը: Ընդհանուր առմամբ կառավարության ծախսը որպես ՀԱԱ-ի մաս 1960-ական ն 1970-ական թվականների 20 տոկոսից աճեց՝ 1990 թվականին հասնելով 23 տոկոսի: Ավելին` թեպետ Ռեյգանը պաշտոնը ստանձնելիս հայտարարեց, թե անհրաժեշտ է բյուջեն հաշվեկշռել, այնուամե. նայնիվ, 1980-ական թվականները եղան խաղաղ ժամանակաշրջանում բյուջեի ամենամեծ բացի ականատեսըվերջին կես դարում:

հարկերի նշանակալի կրճատումներ: Առաջարկի տնտեսագիտության սկզբունքներին համապատասխան` բոլոր անձնական հարկերը հավասարապես կրճատվեցին 25 տոկոսով: Կողմնակիցները խոստանում էին, որ այդ կրճատումները էահասույթները: . պես չեն նվազեցնի հարկային Հաջորդ քայլը թվականի հարկային ., բարեփոխումներիկարնոր օրենքն էր (1ԲՕ), որը պարունակում էր մի շարք նոր կարնոր դրույթներ. ».

ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆՄԵՂՄԱՑՈՒՄ

1965-1980 թվականները կարգավորիչ հաստատությունների ծաղկման ժամանակաշրջան էին: նոր ծրաՄիացյալ Նահանգները օրենսդրությամբ գրեր ընդունեց, որպեսզի կարգավորեր երթնեկության ապահովությունը, օդի ն ջրի աղտոտումը, աշխատատեղերիանվտանգությունը, հանքերի ապահովությունն ու բաց հանքահանույթի

Սահմանային հարկադրույքները անհատի համար առավելագույն 50 տոկոսից իջեցվեցին իսկ ընկերակցութառավելագույն տոկոսի, յան համար՝ 46 տոկոսից` 34 տոկոսի: Բազմաթիվ հարկային ծախսեր կրճատվեցին: Ամենանշանակալի փոփոխությունները կապված էին այն բանի հետ, որ ունեցվածքի ինքնաճի (սովորական բաժնետոմսերի ն տների

նոնունեցվածքի ստացված վաճառքից ը կատարվու ակամտի ԱՐՍ ն թե փոխ արք երթակահորզեղչհոգ կան արտի ար: ե-

կամտի) էր սովորական ոչ արտոնյալ դրույքով: Վաճառքի հարկը այլես եկամտից չէր հանվում, Ոտքի

րան թափոնների աանգները: Ռեյոունի վարչա.

աշխատանքները

ն ատոմակայանների

ու

թունա-

կազմը համոզված էր, որ նման կարգավորումները չափազանց պատվախնդիր էին իրենց նպատակներում, իսկ վարչական առումով` չափազանց փութաջան, ն որ Միացյալ Նահանգներին «կարգավորմանմեղմացում» է անհրաժեշտ: Կարգավորիչ ծրագրերի վրա Ռեյգանի վարչակազմի հարձակումը նվազ ակնբախ, բայց լայն իմաստով ավելի արդյունավետ էր, քան նրա բյուջետային ն տնտեսականծրագրերը:Գործնականորեն բոլոր կարգավորիչ ծրագրերըսահմանափակվեցին, սկսեցին գործել սակավաթիվ նոր կարգավորիչ ծրագրեր, օրենքի գործադրումը

».

փոխառության

ան

չէր

Հասույթի վրա ՀԲՕ-ի ողջ ազդեցությունը չեզոք էր, այսինքն հասույթը ոչ ավելացավ ն ոչ էլ պակասեց: Սակայն այդ չեզոքությունը ձեռք բերվեց ընկերակցության

ընդհանուր

ԱԱ հարկերը

.(1շդեցություն բաշխման վրա- Ո՞րն էր 1988 թվականի հարկային բարեփոխմանօրենքի ազդեցությունը եկամտի բաշխման վրա: Առաջին հայացքից կարող է թվալ, թե բարձր եկամտով նհատներն օգտվեցին սահմանային հարկադրույքի կտրուկ նվազեցումից (առավելագույն 50 .տոկոսից՝28 տոկոս): Իրականում քանի որ հարկ-

րակցության գործող հարկադրույքը ջատագովների

նաբանվում էին ազատ շուկայի համար ընդունելի տարբերակներով:

նշանակալիորեն բարձրացվեց. ապա թվականին ՎԲՕ-ի ազդեցությունը հարկերի վրա գործնակաՀԱՐԿԱՅԻՆՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ նում եղավ թեթնակիորեն աճող: Աղյուսակ 15-6-ը ցույց է տալիս հարկային ընդհանուր պարտավո1980-ական թվականներին կատարվեցին մի րությունների տոկոսային փոփոխությունը ըստ եշարք հարկային փոփոխություններ, իսկ արմախմբերի: Ամենաբարձրեկամուտների .կաճմտային տապես փոխված օրենքներն ուժի մեջ մտան վրա դրված ավելի բարձր հարկը հիմնականում Ա 19886 թվականներին: 1981 թվականին արդյունք է ընկերակցության վրա դրված բարձր տնտեսության առողջացման ն հարկման օրենքը հարկի, որն ըստ ենթադրության ընկնում է արսահմանեց ն՛ գործարարության, ն անձնական .,տադրամիջոցներիսեփականատերերիվրա:

«Մ

ՀԱՐԿՈՒՄԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ

ՕՇԱԽՍԸ

Վերջին շրջանի հարկային փուհոխություններ: Թեպետ 1986 թվականի հարկային բարեփոխումները երկար տարիներից ի վեր կատարվածամենանշանակալի փոփոխություններն էին, այնուամենայնիվ, կոնգրեսը շարունակում է հարկային օրենսդրությամբ զբաղվել գրեթե ամեն տարի կատարելով չնչին փոփոխություններ: 1990 թվականին կոնգրեսն ընդունեց բյուջեին վերաբերող

Տոկոսային

| Քաղաքականության ոլորտ

եընկերակցության ե-

րային

հարկերի

կամտահարկի Տնային տնտեսությունների վերին 10-րդ մաս Վերին 596 Վերին 1 ՝2 Երկրորդ 10-րդ մաս Երրորդ 10-րդ մաս Չորրորդ 10-րդ մաս |Հինգերորդ 10-րդ մաս | Վեցերորդ 10-րդ մաս Է Յոթերորդ 10-րդ մաս | Ութերորդ 10-րդ մաս Իններորդ 10-րդ մաս Ստորին 10-րդ մաս

ԷԴ

ԻՉ

«4

ԷՅ

ԷՏ

-Ք

15-6. թվականի հարկային բարեփոխումների օրենքի հետնանքով առաջացած համերկրային հարկերի փոփո-

Աղյուսակ

խություն

1986 թվականի հարկային բարեփոխումների օրենքն ընդարձակեց հարկման հիմքը ն իջեցրեց սահմանային հարկադրույքները: Ազդեցությունն ընդհանուր առմամբ այնպիսին էր, որ թեթնացավ ցածր եկամտով խմբերի ռարկային բեռը ն ավելացան տնային տնտեսություննեռի վերին տասներորդ մասի հարկերը: Այս հաշվարկի ձեջ ընկերակցությունների եկամուտը վերագրված է տնային տնտեսություններին՝ ելնելով տնային տնճտե«ության կողմից ընկերակցության բաժնետոմսերիսե-

աակ

ենթադրության,

ընկնում

արտադրամիջոցներ

| կրա" կաա հաաա «ԼՅ ԹՅէօոո: Հ6Շհրոո, 1հտօր/ Յոժ ՔՈՇիՇտ», մՕարոծ/ 2 ՔՇՕոՇՈ/Շ Ք6րտքօՇՈՆ6Տ (Տսոոոոծո1987), ք.20|:

նՇախագա-

1980)

տարիներ (19811989)

հության

քաղաքակատնտեսության

աճ(տաՏողի արացարկի ատարողականություն

րեկան 92) Գործազրկության մակար(96) դակ Գնաճիչափ (տարեկան "6

Անձնական խնայո ղութ

(46)

Վարկեր/ ՀՍՍ (32) Պակասուրդ / ՀԱՍ(42)

Չարկային Իո

4,0

1,9

1.4

5,2

7.3

20,2

23,8

13.2

17,6 20,0

19,1 1,1

քաղաքականութՔաղաՔավամոթ

Եկամտահարկ/բոլոր հարկերը (46)

Արի

(76,

րույք

7.8

Բյուջետային քաղաքականություն Ծախսեր /ՂՎԱՍ(:6) Ոչ ռազմական ծախսեր ՀԱՍ

5,5

չափ ( եկամտի 92)

Աի

: ժամանակաշր-

ջանի ավարտին)

Աղյուսակ 15-7. Տնտեսության կատարողականությունը Ռեյգանի նախագահության ն նախընթաց տարիներին Պահպանողական տնտեսական քաղաքականությունը փոքր բարելավում մտցրեց համընդհանուր տնտեսական գործունեության ն ծախսերին կամ հարկերին նվիրված ՀԱԱ-ի բաժնի մեջ: Անհատական եկամտահարկի բեռը այլ հարկերի համեմատությամբ աճեց, իսկ ոչ պաշտպանական ծրագրերը կրճատվեցին: լԱղբյուօՒ էհտ

ՔՄՅՏ/ՍՕՅու (ՇՔՕ,

Խռքօէ րը` ՄՔՇօոօոյՇ Մ/ՅՏԻոցէծո, Օ.Շ.)|:

օրենքների մի փաթեթ, որի նպատակն էր փոքրացնել համերկրայինբյուջեի պակասուրդը: Այս

Րէկկերադցության Խանն շականատիրության քարից:

խորդ

շրջան (1960-

Տնտեսական

Նա-

փոփոխություններ օյ աաա աան |

Դամերկրային Ընդհանուր անհատական համերկ-

Եկամտի խումբ

շատ

Կատարողականությո Ռեյգանի ն

նություն

Հարկային բարեփոխումների ազդեցությունը եկամտի բաշխման վրա

նտեսության

էյն ձի փաբեքի ընդգրկված շարքհարկային մեջ աթեթի

մեջ

ըն

ած էին մի

շարք

հարկային

բարձրացրեց սպառման հարկերը (բարձրացնելով ծխախոտի, ոգելից խմիչքի վրա դրվող «մե-

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

հարկերը» ն բենզինի հարկը) ն ամենաբարձր եկամուտների վրա դրված հարկերը: 1986 թվականի բարեփոխումների հիմնական կառուցվածքը ամենավերջին փոփոխություններից շոշափելի ազդեցություն չկրեց: ղաց

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐԳՆԱՀԱՏԱԿԱՆ

Ինչպիսի՞նէր պահպանողականգանձարանային հեղաշրջման ազդեցությունը Ամերիկայի տնտեսության վրա: Ռեյգանի նախագահությանտարիներին տնտեսական կատարողականությունը, ինչպես համառոտ ուրվագծված է աղյուսակ 157-ում, տնտեսական քաղաքականության հիմնական ցուցանիշները քիչ էին բարելավվել. գործազրկությունն ավելի բարձր էր, քան նախորդ երկու տասնամյակում, գնաճը միջին հաշվով մնաց մոտավորապես նույն մակարդակի վրա (թեպետ 1970-ական թվականներիհաճեճատությամբ նվազեց), արտադրողականության աճը ն անձնական խնայողությունների չափը նախորդ երկու տասնամյակների հաճեճատությամբ նվալրումն դրա, 1980-ական 5 թվականների զեց եցին: Ի գանձարանային քաղաքականությունը հանգեցրեց խնայողության ն ներդրճան պատկերի զգալի փուիոխության նշանակալիորեն փոքրացնելով ազգային խնայողությունը ի պատասխան բյուջեի բացի տեսքով հանրային ապախնայողության ավելի բարձր մակարդակի: Աճենակարնորը, թերնես, կառավարության դերի նկատճաճմբ վերաբերմունքի փոփոխութ յունն էր: 1980-ական թվականներին նախագահներ Ռեյգանն ու Բուշը հետնողականորենխոսում էին սեփական ուժերին ապավինելու անհրաժեշտության ն այն վտանգների մասին, որոնք ծագում են, երբ ազատ հասարակությունը չափից ավելի է հակվում կառավարությանտնտեսական միջամտությանը:Նման ուղերձ տարիներ շարունակ չէր լսվել Ամերիկայիորնէ նախագահից:

լր

ՀԱՐԿԸ

ԵՎ

Տեսանք,

Ան ր,

որը

որ

դր

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

պահպանողական գանձարանային՝

ՆԱՐԱխամ Ն հարկերի ազան Բարձր ստացվող եազդեցությունը եկաճտիվրա ավելի նությունից Լ

պարզ են տվել, որ է: Ուսումնասիրությունները ցույց հ արտադրամիջոցիկամ սեփաէ եր ռեսուրսնե.Կանությա արկումը հանգեցնու

ԱԱ

Ատում մոբԱր0 մ

բնագավառներ րի հոսքի դեպի ցածր հարկվող կամ նույնիսկ այլ երկրներ: Օրինակ, եթե ընկե-

ըմ արվեն ԱԱ ափ եարը րանի ղությունները ընկերակցության բաժնետոմսերից րկնակի

չափով,

ապա

որոշ

մարդկանց

խնայո-

հատվածկհոսեն դեպի ոչ ընկերակցային ներ, ինչպիսին է, օրինակ տնավորումը: Եթե ռիսկ պահանջող ներդրումները հարկվեն ոչ նպաստավոր ձնով, ապա ներդրողները կարող են գերադասել ավելի ապահով ներդրումները: Աճենակարնոր հետնանքը կարողէ ծագել ոչ թե հարկման մայարդակից, այլ հարկադրույքների տարբերությունից: Գոյություն ունեն բավարար թվով օրինական «հարկային պատսպարաններ», որոնք բաց են հարուստների համար, այնպես որ նրանք կարող են, որպես կանոն, վճարել ցույց շատ ավելի քիչ, քան աղյուսակ 15-3-ում տրված բարձր ծհարկադրույքները: -Օրինակ՝ դուրս

պարա նրանք Է ԱԱ-ի, Բաղ Բեր իմնր աան :կամ տոմսերի, նավթ ամառանոցներիմեջ: Այս արտոնյալ բնագա-

պիտի իջեցներսահմանայ

արկադ-

նպաստեր գործունեության խթանմանն ու տնտեսական արդյունավետությանը: Սկզբում դիտարկենք հարկերի ազդեցությունը արդյունավետության վրա, իսկ տեսնենք, թե այնուհետն արդյոք իրագործվեցի՞ն պահպանողականների րույքը

Ո՞րնէ բարձր հարկադրույքի ազդեցությունը աշխատանքի, խնայողության ն ռիսկի դիմելու վրա: Ինչպես 24 գլխում տեսանք, հարկադրույքի ազդեցությունն աշխատաժամանակի վրա պարզ չէ որովհետե աշխատավարձի փոփոխությամբ պայմանավորվածազդեցությունները եկամտի ն փոխարինման վրա գործում են հակառակ ուղղություններով: Աճոդ հարկերի դեպքում ոմանք կարող են ավելի երկար ժաճանցը գերադասել ավելի երկար աշխատանքից: Ուրիշները կարող են տքնաջան աշխատել իրենց միլիոնը վաստակելու համար: Բարձր եկամուտ ունեցող շատ բժիշկներ, նկարիչներ, նշանավոր մարդիկ կամ գործարար գործադիրներ, որոնք բավականութիրենց աշխատանքից ն դրա յուն են ստանում հարուցած գերազանցության կամ կատարելության զգացումից, կարող են նույն ծանրաբեռնվաՖ150.000-ի, այնպես

նպատակները:

գազի

հանքերի

հորատմա

վառներում ներդրողները կարող են վճարել ցածր հարկ կամ չվճարել ոչ մի հարկ: Հետնաբար, բարձր սահձանային հարկադրույքը տնտեսական գործունեությանը պարզապես կարող է մղել դեպի ցածր հարկերով բնագավառներ:

ՀԱՐԿՈՒՄԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆՇԱԽՍԸ

Լաֆերի կորը տեսականորենն իրականում (բ) Իրական

(ա) Տեսական

Բ"

բ.

Ք.

500|

ՅՓ

3Յ

ՅԷ) Յ-:

Վարկադրույք Նկար 15-4. հասույթը

Տվյալները

ցույց

են

տալիս,

450Լ

Յ Է"

400Լ

600Լ

Հր

.Ա

Ներկայիս հարկադրույք

« |

ՈՀ

Ս ւ.

31840

Աշխատանքիեկամտի հարկադրույք որ

Լաֆերի կորը լուսաբանում է հարկային հասույթի ն հարԸստ ձախում բերված Լակադրույքի փոխառնչուքթյունը: ֆերի տեսական կորի, 50 տոկոս հարկադրույքը առաջ է բերում առավելագույն հասույթ: Հարկադրույքը Ա-ից Բ նվազելու դեպքում հասույթն աճում է, նույնիսկ հարկադրույքի անկմանըզուգընթաց: րը

Իր» Վ

Մանրակրկիտփորձառականուսումնասիրություննեհայտնաբերեցին մի կոր, որը կտրուկ թեքվում է աջ ն

այսօր

հարկադրույքի նվազեցումը

կնվազեցնի

որի վրա ԱՄՆ-ի հարկային համակարգը մոտավորապես գտնվում է Ս կետում, ինչպես ցույց է տրված (բ)-ում: Այս իրական դեպքում հարկադրույքի փոքր տեղաշարժերը հասույթի վրա ունենում են մոտավորապես համամասնական ներգործություն: Աղբյուրը` Զօո Էսկթոծո, «ԲՓ6ԹԲՅէԹՏ Յոժ ՕՕԽ6Ւողոթոէ ԽՅԿՇՈՍՑ», եօոտիյքԵիԽօօո 1 ԺՕարոճ) օՒ ՔսԵ/Շ ԷՇօոօրո/ՇՏ (ՕՇէօԵ6ո,1982)):

Գործունեությանխթաններիվրա հարկերի ազդեցությունը մի կարնոր կիրառություն ունեցավ

խմբի ներմուծած վերլուծական լծակներից մեկը Լաֆերրիկորն էր: Լ տրված «ԺԼաֆաիտեսական կորը ցուց նկար 15-4-ի ձախ մասում: Կորի ընդհանուր տեսքը ցույց է տալիս, որ դեպքում հասույթ չի լինի: Նմանապես, եթե հար-

խումներին վերաբերող բանավեճերի ընթաց քում: Առաջարկի տնտեսագիտության դպրոցի կողմնակիցներըպնդում էին, թե երկրի շատ լճացած ախտերի՝` ցածր խնայողության, անկման, արտադրողականությանն բարձր գնաճի պատճառը բարձր սահմանային հարկադրույքների ա պախքանիչ հետնանքներն են: Այս խումբը առաջնորդվելով Արթուր Լաֆերի, Նորման Թյուրի ն ՓոլՔրեյգ Ռոբերտսի կողմից, շեշտում էր ցածր սահմանային հարկադրույքների կարնորությունը տնտեսական լավ գործունեության համար: Այս

կը չի աշխատի, ն, հետնաբար, հասույթը կրկին կբացակայի: Այսպիսով` Լաֆերի կորը ցույց է տալիս զրոյական հասույթներ Օ ն 100 տոկոս .հարկադրույքներիդեպքում: Իսկ ի՞նչ է կատարվում միջանկյալ մասում: Ըստ առաջարկի տնտեսագիտության դպրոցի, ..հարկադրույքըզրոյից բարձրանալուն զուգընէ: Այնուհետն թաց ընդհանուր հասույթն աճում են .ինչ- որ կետում մարդիկ սկսում ավելի քիչ աշխատել, ավելի քիչ խնայել ն իրենց գործունեութ5: յունն ուղղել դեպի ստվերային տնտեսություն:

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՍՌՍՋԱՐԿԻ

հարկադրույքի զրոյական

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ինչ-որ կետում, ասենք` նկար 15-4 (ա)-ի Մ կետում, ֆինանսների նախարարության ստացած ընդհանուր հասույթը հասնում է առավելագույնի: Երբեմն կորը գծվում է այնպես, որ նրա գագաթը համապատասխանում է 50 տոկոս հարկադրույքին, չնայած պարզ չէ, թե Լաֆերը կամ առաջար կի դպրոցի մյուս ներկայացուցիչները ինչու են համառորեն պնդում, թե առավելագույն եկամտի կետը համապատասխանում է 50 տոկոս հար-

կադրույքին: Իսկ ի՞նչէ տեղի ունենում,

երբ նկար 15-4(այհարկադրույքն անցնում է Մ կետից այն կողմ: Ապախթանիչներգործությունը գերակշռում է հասույթային ներգործությանը: Այնպես որ կառավարության հարկային հասույթն իրականում նվազում է, թեպետ հարկադրույքն աճում է: Եթե հավատացած եք, որ տնտեսությունը գտնվում է առավելագույն հասույթի Մ կետից աջ, ապա կարող եք «գաթան ն՛ պահպանելու, ե՛ ուտելու» քաղաքականություն առաջարկել` իջեցնել հարկադրույքը, բարձրացնել տնտեսական արդյունավետությունը ն մեծացնել հասույթը: հոսանքին հարող տնտեսագետՂիմնական ներն ինչպե՞ս են վերաբերվում այս արձատապես նոր տեսությանը: Տնտեսագետների մեծ մասը թերահավատորեն էր նայում Միացյալ Նահանգներում բարձր հարկադրույքներից ծագող նշանակալի ապախթանիչ հետնանքների քանակական կարեորությանը: Բացի դրանից, տնտեսական տվյալները չեն հաստատում առաջարկիտեսությունը: Նկար 15-4(բ)-ն ցույց է տալիս Լաֆերի իրական կորը, որը կառուցել է Դոն Ֆուլերտոնը (Վիրջինիա) հարկադրույքներին աշխատանքա յին եռանդի արձագանքի մի քանի տնտեսաչափական ուսումնասիրությունների հիման վրա: Աում

Առաջարկի տեսության հեղաշրջման առեղծվածներիցմեկն այն է, թեմի աղոտ գաղափար, որը գործնականորեն չէր հաստատվել փորձառականտվյալներով կամ տնտեսագետների հիմնական հոսանքի կողմից, ինչպե՞սկարող էր մի քանի ամսվա ընթացքումնման օրենսդրականհաջողության հասնել: Այս հարցին պատասխանում է Դեյվիդ Ստոկմանը, որը Ռեյգանի վարչակազմում 1981 թվականիցմինչն 1984 թլականը կառավարմանն բյուջեի գրասենյակի տնօրենն էր Ա առաջարկի տեսության քաղաքականության ճարտարապետներից մեկը: Ահա թե Ստոկմանն ինչպես է նկարագրում նախագահ Ռեյգանի շրջադարձը դեպի Լաֆերի կորը "

ռավելագույն հասույթի կետը գտնվում է Ս կետով ցույց տրված ներկայիս հարկադրույքից բավականին հեռու` աջ մասում: Ֆուլերտոնի հետազոտությունից հետնում է. որ հարկերի կրճատումը հանգեցնում է հարկային հասույթների համարյա համամասնականնվազման:

մռաջարկի տեսության փորձարկում: (Թեպետ առաջարկի տեսությունը հաստատող գիտական տվյալները համոզիչ չէին, այնուամենայնիվ ՌեյԳանի վարչակազմը 1980-ական թվականների առաջարկի տեսության դեղատոմսը": Հարկերը կտրուկ կրճատվեցին այն հույսով, որ եռանդի կփոխհատուցի հար-

համար որդեգրեց մեծացումը կադրույքի տեսության Առաջարկի իջեցմանը: գնահատում կողմնակիցները հարկիկրճատումը

էին որպես Աճերիկայի հիվանդ տնտեսությանն անհրաժեշտ խթանիչներ ն պնդում էին, թե կրճակողձնակի հետնանքներ

Աա աաա

Իրականում պատմությունը հաճելի քիչ բան պարգեեց առաջարկի տեսությանը: Անձնական խնայողությունների չափը հարկերի կրճատումներից հետո ոչ թե աճեց, այլ նվազեց: Լաֆերի կորից բխող այն կանխատեսումը, թե հարկերի կրճատումից հետո հասույթը կաճի, սխալ դուրս եկավ: Իրականում համերկրային հասույթը իր ունեցած միտումի համեմատությամբ նվազեց, իսկ դրա հետնանքով համերկրային բյուջեն 1979 թվականի համարյա հաշվեկշռված վիճակից 1983 թվականից հետո հասավ հսկայական ճեղքվածքի ունենալով Ֆ200 միլիարդ բաց: Ավելի նուրբ հետեանքները դեռես ի հայտ կգան, ն, ի.մանալով տնտեսագիտության մեջ վերահսկելի փորձերի իրագործման դժվարությունը, առաջարկի տեսությունից բխող հարկերի կրճատում-

|լհետնյալքաղվածքը բերված է Ձճսոժ ՏԵծօոճո, 76 7ոստյքիօԲՔՕԱԵՇՏ (ԻԿօո, Խո օՈՆՂ987) գրքից|: 1980 թվականի հունվարին նահանգապետ Ռեյգանի ընտրարշավի ղեկավարները նրան մի քանի օրով ուսձան ուղարկեցին ազգային խնդիրներիհարցերում կատարելագործվելու համար: Այնտեղ Ջեկ Քեմպը, Արթ Լաֆերը ե -Ջյուդ Վանիցկիննրան ամբողջովիններարկեցին առաջարկի տեսության գաղափարները: Նրան հայտնեցին «Լաֆերի կորի» մասին: Դա նրա ականջինհնչեց որպես սիմֆոնիա: Ռեյգանը անմիջապես համոզվեց, որ դա ճիշտ է ե այլնս երբեք կասկածիչենթարկեց:

Նա ինքն արդեն մի անգամ եղել էր Լաֆերի կորի վրա: «Ես Ս համաշխարհային պատերազմի տարիներին մասնակցեցի փող բերող կինոնկարների»,հաճախ ասում էր նա: Այդ տարիներին պատերազմական գերեկամտահարկը անցնում էր 9096-ից: «Ընդամենը չորս կինոնկարի մասնակցելուց հետո կհայտնվեիք աճենաբարձր հարկադրույքի գոտում,-շարունակում էր նա: Այդ պատճառովէլ չորս կինոնկարիցհետո մենք բոլորս թողեցինք աշխատանքը ն մեկնեցինք հան:գստանալու»: Բարձր հարկադրույքը ավելի քրչ պպւտճառ է: Նրա կյանքի աշխատելու փորձն: էր դա ապացուցել: -

ՄԱՐԿՈՒՍԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆՕԱԽՍԸ

ներին միանշանակ գնահատական տալը կարող է անհնար լինել: Բայց առաջարկի տեսությանը հարող տնտեսագետների հիմնական կանխատեսումը, որ սահմանային հարկադրույքների կրճատմանը զուգընթաց աշխատանքն ու խնայողությունը շեշտակի կաճեն, սխալ դուրս եկավ: Սովորական գիտական չափանիշներից ելնելով՝ առաջարկի տնտեսագիտության փորձարկման արդյունքը հուշում է, որ դրա հիմքում ընկած տեսությունը պիտի մերժվի: -

ՆԱՀԱՆԳԱՅԻՆ

ԵՎ

ՏԵՂԱԿԱՆ

Սաոն ետեղական րային աղբյուրները,հա յթների

Սեփականության :

Վաճառքի.

որեն աթ.

Մայրուղուց

ՍԵՓԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐԿ

Սեփականության հարկը կազմում է նահանգային ն տեղական բոլոր ֆինանսական հասույթների մոտ 30 տոկոսը: Նկար 15-5-ը ցույց է տալիս, որ կառավարությունները սեփականութտեղական յան հարկի գլխավոր ստացողներն են: Սեփականությանհարկը հիմնականում գանձվում է անշարժ կայքից` հողից ե շինություններից: Յուրաքանչյուր տեղական կառավարություն սահմանում է տարեկան հարկադրույք: Շիկագոն, օրինակ, սահմանել է 9,66 "տոկոս անվանական հարկադրույք «գնահատված արժեքի» (այսինքն` քաղաքի կողմից որոշված արժեքի) վրա: Եթեիմ տունը գնահատվել է Ֆ100.000, ապա հարկը կլինի Ֆ9.660: Սակայն շատ տեղերում գնահատված արժեքը հակվածէ լինելու իրական շուկայական արժեքի ընդամենը մի մասը: Շիկագոյում գնահատումը շուկայական արժեքի մոտ 16 տոկոսն է, այնպես որ հարկադրույքը կազմում է շուկայական արժեքի միայն 1,55 տոկոսը: Սեփականության հարկը վիճահարույց դար ձավ 1970-ական թվականներին: 1970- ական թվականների տնավորման գերաճի ժամանակ տան գնահատումները ն հարկերը թռան երկինք:

օգտվո-:

Անձնական ։ եկամտի Ընկերության եկամտ

ՀԱՐԿԵՐ

Այժմ անդրադառնում ենք համերկրայինից տարբերվող այլ հանրային ֆինանսների: (Թեպետ համերկրային կառավարությունն ավելի շատ հարկեր է հավաքում, քան կառավարման մյուս մակարդակները, այնուամենայնիվ, նահանգային ն տեղական հարկերը կարնոր նշանակություն ունեն այս ավելի ցածր մակարդակների տնտեսական առողջության համար: Նկար 15-5Ց-ըլուսաբանում է դրամական միջոցների այն գլխավոր աղբյուրները, որոնք ֆինանսավորում են նահանգային ն տեղական ծախսերը:

Ք-

գանձարանային տարի

նվի Նար աւությա

Բոլորմյուս"

աաա րդ

Նահանգային ն տեղական ամբողջհարկերիտոկոս "Վաշվիչի առնվածհամերկրայինհասույթի բաժինը: 15-5. Նահանգային ն տեղական մակարդակներում գերակշռում են սեփականության ն վաճառքի հարկերը

Նկար

Քաղաքները

հինն

ուփողը Նաղաքայի լրա Ջանիռերն հենվում

են

ավորապես

սեփականութ-

հարկից խուսափելու նպատակով չեն կարող թողնելօՒ Ս.Տ.8սոթս փախչել հարնան քաղաքը: (նղբյուրը՝ էհՇ ՇՇոտստ, ՇՕԽ6/ո/ո6ոէ Բ/ոճոօ6Տ /ո 1984-85):

Հարկատուներն ըձբոստացան: Մասաչուսեթսում ընտրողներն անց կացրին «2,5-ի առաջարկը», որը հարկի վճարումը սահմանափակում էր շուկայական արժեքի 2,5 տոկոսով: Այսօր նահանգների համարյա կեսն ունի սեփականության հարկի կամ այլ հարկերի սահմանափակումներ, որոնք կկասեցնեն նահանգային ե տեղական հարկերի աճը ն չեն թողնի բարձրանալ այն արագությամբ, որ տեղի ունեցավ 1970-ական ., թվականներին: 1990-1991 թվականների անկման ժամանակ այդ հարկային սահմանափակումների պատճառով բազմաթիվ քաղաքներ ն նահանգներ հայտնվեցին ծանր գանձարանային ճգնաժամի մեջ, իսկ նրանց կառավարությունները՝ սպառելով հարկային դրամական միջոցները, ստիպված եղան կրճատելու իրենց ծառայությունները:

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ՎԱՃԱՌՔԻՀԱՐԿ

Նահանգներն իրենց հասույթի մեծ մասը ձեռքեն բերում ապրանքների ե ծառայությունների վաճառքի հարկից: Հանրախանութում, դեղատանը կամ ռեստորանում կատարված յուրաքանչյուր գնում ներառում է հարկի որոշակի տոկոս (որոշ նահանգներում սննդամթերքն ու այլ առաջին անհրաժեշտության ապրանքներ հարկից զերծ են): Բացի դրանից, նահանգը ոգելից խմիչքի ե ծխախոտի համերկրային բաժին սովորաբար ավելացնում է իր սեփականը: Նման հարկերի նկատմամբ հաճախ կա հանդուրժողականվերաբերմունք, քանի որ մարդկանց մեծ մասը, ներառյալ ծխողները ն չափավոր կերպով ոգելից խմիչք օգտագործողները, զգում է, որ ծխախոտի ն ոգելից խմիչքի օգտագործման մեջ աղոտ կերպով նշմարվող ինչ-որ անբարո բան կա: Նրանք մտածում են, որ այս «մեղաց հարկերը» մի գնդակով երկու նապաստակ են խփում՝ կառավարությունը հասույթ է ստանում, իսկ արատը ապաքաջալերվում է, քանի որ բարձր գինը նվազեցնում է

սպառումը:

ԱՅԼ ՀԱՐԿԵՐ

Նահանգների մեծ մասը հարկում է ընկերակցութ յան զուտ եկամուտը ե գործարար ձեռնարկութ յուններից գանձում այլազան վճարներ: Քառասունհինգ նահանգներ շատ ավելի փոքր չափով նմանակում են համերկրային կառավարությանը անհատներին հարկելով նրանց եկամտին հաճապատասխան: Որոշ քաղաքներ նույնիսկ հարկում են այդտեղ ապրողների կամ աշխատողների վաստակած եկամուտը: Կան նան այլ հասույթներ: Շատ նահանգներ հարկ են դնում ժառանգության վրա: Որոշ նահանգներ, ինչպիսիք են Ննադան կամ Նյու Ջերսին, հարկում են ՛լխաղամեքենաներից կամ ձիարշավի գրազներից ստացված եկամուտները կամ վիճակախաղերի միջոցով օրինականացնում են բախտախաղերը:Նահանգների մեծ մասը «մայրուղուց օգտվողի հարկ» է դնում բենզինի վրա:

ՅԻՄՆԱՀԱՐՑԸ

Երբ կառավարությունը հարկ է սահմանում, ապա ընդհանրապես պարզորոշ գիտակցում է, թե ով է

վճարելու հարկը: Բայց չպետք է ենթադրենք, թե երբ մարդիկ նե ձեռնարկությունները կառավարությանը հարկային փողեր են մուծում, իրակա0ում իրենք են վճարում հարկը: Այստեղ ծագում է հետեյալ հարցը` ի վերջո ո՞վ է վճարում տվյալ հարկը: Հարկի բեռը արդյո՞ք այն մարդու կամ ձեռնարկության ուսերին է, ով իրականում հարկը վճարում է: (Թե՞ հարկը փոխանցվում է մեկ ուրիշին: Գործարարությունը կարող է ի վիճակի լինել հարկը փոխանցելու «առաջ»` իր հաճախորդներին գինը բարձրացնելով հենց հարկի չափով: Կամ էլ կարող է հարկը փոխանցել «հետ»` իրեն 6ձատակարարողներին (աշխատանքի,հողի ն այլ գործոնների սեփականատերերին),որոնք կստանան ավելի ցածր աշխատավարձ, վարձավճար ե այլ գործոնային գներ, քան կստանային, եթե հարկը չլիներ: Տնտեսագետները պնդում են, որ պետքէ ու.,սումնասիրելհարկային ընդգրկումը՝ թե ի վերջո ով է կրում հարկի բեռը, են դրա ընդհանուր ազդեցությունը աշխատանքայինեռանդի, խնայողության, ապրանքների գների, գործոնների գների, ռեսուրսների տեղաբաշխման ն արտադրության ու սպառման կառուցվածքի վրա: Հարկային ընդգրկմանն առնչվող հարցերից են. արդյո՞ք 1 գալոն բենզինի վրա դրված 5 ցենտ հարկը 5 ցենտով բարձրացնում է բենզինի Գինը բենզալցման կայանում, այնպես որ հարկի բեռն ընկնում է սպառողի վրա: Թե՞ հարկն իջեցնում է հում նավթի գինը, այնպես որ հարկի բեռն ընկնում է նավթ արտադրողների վրա: Թե՞ ընկնում է ինչ-որ միջանկյալ օղակի վրա: Դա արդյոք փոխո՞ւմ է ածխի գինը: Եվ արդյո՞ք այդ հարկը շարքից հանում է նավթի արտադրությունը այնպես, որ ընդգրկման ներգործությունը տարածվում է փողով արտահայտվածգներից ու աշխա.տավարձերիցդուրս, ն նույնիսկ այն հարկային .,Բեռներից դուրս, որոնք կարող են տեղաբաշխվել տարբերքաղաքացիների միջն: Միկրոտնտեսագիտությունը հարկային բեռի վերլուծության համար ունի մի շարք կարնոր Լծակներ: Նախորդ գլուխներում ուսումնասիրեցինք բենզինի հարկային բեռը: Այսպիսի պարզ դեպքերում, երբ գործ ունենք որեէ առանձին ապրանքի առաջարկի ն պահանջարկի հետ, բեռի վերլուծությունը կատարվում է անմիջականորեն: վում են ամբողջ տնտեսության վրա, ինչը վերլուծությունը դարձնում է չափազանց դժվար ն երբեմն պահանջում է մոտենալ ընդհանուր հավա-

դիրքերից: սարակշռության

«ԱՐԿՈՒՍԸ ԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ

ՕԱԽՍԸ

»չ/

Կառավարության գանձարանային ազդեցությունը,

5 Ց ՅՅ

5,5'

ՏՅճ ք

Լ.

Յ53Յ

ԵՏ ա 8-3

Փոխանցիկ վճարումներ

ԷՅ

թվական

Նկար 15-6. Ո՞վ է վճարում հարկերը ե ո՞վ է օգտվում փոխանցիկ վճարումներից: Ո՞րն է կառավարության զուտ գանձարանային ազդեցությունը

առ

Ւ ..

ՀՀ

Զուտ ազդեցություն (փոխանցիկվճարումներ-հարկեր)

Պրն ց

.50

լ.

թին: ես

Ղ20

180 200

Եկամուտընախքանհարկումը(հազարդոլար)

Ժամանակակից սոցիալամետ պետությունն ինչպե՞ս է ազդել իր քաղաքացիների իրական եկամտիվրա: Ընդհատ գիծը ցույց է տալիս, որ համերկրային հարկերը նվազական են եկամտի ցածր մակարդակների դեպքում` դրանից հետո դառնալով աճական: Համերկրային փոխանցիկ վճարումների ծրագիրը ներառում է այնպիսի հոդվածներ, ինչպիսիք են բարօրուքյունը, սոցիալական ապահովությունն ու գործազրկության ապահովագրությունը, ն պատկերված է բարակ հոծ գծով, որը խիստ աճող է ցածր եկամտով խմբերի տիրույթում: Հետնաբար, համերկրային հարկերի ն փոխանցիկ վճարումների զուտ ազդեցությունը կամ «բեէ տրված ռը» խիստ աճական է, ինչպես ցույց վարընթաց հաստ կորուլ: կարկերի ն փոխանցիկ վճարումների կառավարության ծրագրերից հետո եկամուտն ավելի հավասարաչափ է բաշխված, քան միայն շուկայական աղբյուր-

ԱԱ

արան թյու

նը բացատրված է հետնյալ աշխատության մեջ` մօտօքհ Ք6Շհո՞ճո, Մ/հՕ Թ6արտՏէի 72, ՔԱՐԾՑու (8րօօծո, Օ.Շ.1974) ՄՁոճոէ Խոցտ (ոչտեխեօո,Մ/ՁՏհյոց 1Շ Գնահատականներըհիմնված են չհրապարակված տվյալների վրա` ելնելով 1985 թվաԿանի տվյալներից, ն նորացվել են ըստ 1987

թվականիտվյալների):

Ցանկալի

կլիներ իմանալ կառավարության հարկման փոխանցիկ վճարումների համակարգի որպես ամբողջության, գանձարանային ընդ գրոնումը:Այն բնութագրում Է ե՛ հարկման, ե՛ ծախսի ծրագրերի ազդեցությունը բնակչության եկամուտների վրա: Գանձարանայինընդգրկումը վե րաբերում է կառավարության ծրագրերի աճական կամ նվազական լինելու ընդհանուր աստիճանին: Այն գնահատվում է տարբեր խմբերի միջե բոլոր հարկերի ե փոխանցիկվճարումների տեղաբաշխման միջոցով: Նման ուսումնասիրությունը կարող է լինել միայն մոտավոր, քանի որ ոչ մեկը հաստատ չգիտե, թե ընկերակցության հարկը կաճ սեփականության հարկը ում է փոխանցվում: Սկզբունքային փորձը, ցանկանում ենք կատարել, հետնյալն է. Որոշել եկամուտներն առանց հարկերի ե փոխանցիկ վճարումների, ն

ոո

Այնուհետն որոշել եկամուտները` հաշվի առնելով հարկերը ե փոխանցիկվճարումները, Եվ, վերջապես, ոնդգրոկյումըորոշել որպես այդ երկուսի տարբերություն: Իհարկե, տնտեսագետները կախարդներ չեն, որ կարողանան այսպիսի վերահսկելի փորձեր կատարել, բայց նրանք կարող են մանրազնին չափումներ կատարել ն, օգտագործելով առողջ ., Բանականությունը, գնահատել հարկերի ե ծախսերի ներգործությունը: »

ՀԱՄԵՐԿՐԱՅԻՆ ՀԱՐԿԻ ԵՎ ՓՈԽԱՆՑԻԿ

ՎՃԱՐՈՒՄՆԵՐԻԸՆԴԳՐԿՈՒՄԸ

Նկար 15-6-ը ցույց է տալիս բոլոր համերկրային հարկերի ե փոխանցիկ վճարումների ընդգրկման վերջերս կատարված մի ուսումնասիրության արդյունքները: Այս նկարում փոխանցիկ վճա-

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

րումները չափվում են դրական մեծությամբ, իսկ հարկերը` բացասական:Համերկրային հարկային համակարգը ցածր եկամուտների տիրույթում թեթնակիորեն նվազական է, իսկ այնուհետե ավելի մեծ եկամուտների դեպքում դառնում է փոքր-ինչ աճական: Սակայն հարկերը հարցի միայն մի կողմն են: Փոխանցիկ վճարումները ցածր եկամտով տնային տնտեսությունների եկամտի մի նշանակալի մասն են: Այսինքն` չքավորները կառավաեն շատ ավելի, րության ծրագրերից ստանում քան միջին կամ վերին դասերը: Հետեաբար, երբ

ոխան

Անա

Զուտ

ՍրմըհորԱ Աո ԱԱԿ լորս,

ն հարկե

պատ-

աին արկերուլ...

մարում

մը, նկատում ենք, որ կառավարության ծրագրերի վերաբաշխման արդյունքը ամբողջությամբ վերցված խիստ աճական է: Նրանց համար, ում եկամուտը նախքան հարկումը Տ25.000-ից քիչ է, պետական հարկերի ն փոխանցիկ վճարումների զուտ ազդեցությունը դրական է, մինչդեռ ավելի բարձր եկամուտ ունեցողների համար զուտ ազդեցությունը եկամտի նվազումն է:

որ

ոարգայ

ԿՈՐԸցոյց տա ԴԱՈ են

անակարգս

ամբողջությամբ

ազդեցությունը հավասարակշռվում է նվազական հարկերով, հատկապես գործատուի սոցիալական ա-

րըռարարեին Վ րգուտ նոդգրկու-

ճարումները

այս գանձարանային ազդեցության

կերը նման է այսօր զարգացածշուկայական տնտեսությունների մեծ մասում տիրող պատկերին: Այս հարցի վերաբերյալվերջերս կատարվածմի հետազոտություն բերելէ այսպիսիեզրակացության.

միԻ ոիանի փոխանցիկ արուների ն

Երբ հարկերի,

վճարումներ

ծախսերիծրագրերը դիտարկվում են համատեղ, ապա պարզ է դառնում, որ կառավարության կողմից եկամտիբաշխման փոփոխությունները համարյա ամբողջությամբ պայմանավորված են հանրային ծախսի ծրագրերով, փողային փախանցիկ մասնավորապես կճարումներով

Ք6էԹբ ՏՅսոմծոտ, «Էտմծոօտ

օէ |ոօօոճ Թմտեոեսեօո ԵՄ Էռօոօուօջ տճոմ Տեառնետջեշտ

ՇՕԿԽ6ԼՈՌՅՈՒՑ, «ՕԷՇք,

Ի.11 Շ6քճրեոծոէ,Մ/օդձոցՔճք6-տ, (ՍՅոսՁոյ, 1984):

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

Ա.

Կառավարության ծախս

Ամերիկայի հանրային ֆինանսների համակարգը գանձարանային դաշնայնություն է: Համերկրային կառավարությունն իր ծախսերը կենտրոնացնում է համազգային կարեորություն ունեցող խնդիրների` այնպիսի ազգային հանրային բարիքների վրա, ինչպիսիք են պաշտպանությունը ե տիեզերական հետազոտությունը: Նահանգային ե տեղական կառավարությունները սովորաբար կենտրոնանում են տեղական հանրային բարիքների վրա, որոնց օգտագործումը հիմնականում սահմանափակվում է նահանգի կամ քաղաքի սահմաններով:

Կառավարության հարկը ն ծախսը այսօր կազմում են ամբողջ ՀԱԱ-ի մոտավորապես մեկ երրորդը: Այս ամբողջի 70 տոկոսը ծախսվում է համերկրային մակարդակով, իսկ մնացածը բաժանվում է նահանգային ե տեղական կառավարությունների միջե: Կառավարության հատկացումների միայն մի փոքր մասն է տրամադրվում այնպիսի ավանդական բնագավառների, ինչպիսիք են ոստիկանությունն ու դատարանը:

Բ.

Վարկումը տնտեսական տեսանկյունից

Յ.

«Օգուտ» ն «վճարունակություն» հասկացություններն ընկած են հարկման երկու սկզբունքային տեսությունների հիմքում: Հարկն աճական է, համամասնական կամ նվազական, եթե հարուստ ընտանիքներից վերցվում է եկամտի համապատասխանաբար ավելի մեծ, հավասար կամ ավելի փոքր մասը, քան աղքատ ընտանիքներից: Ուղղակի ն աճական եկամտահարկերը հակադիր են անուղղակի ե նվազական վաճառքի հարկին ն բաժահարկին:

ՉԱՐԿՈՒՍԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆՕՇԱԽՍԸ

Վամերկրային հասույթի կեսից ավելին ստացվում է անհատական ն ընկերակցությունների եկամտահարկերից:Մնացածը գալիս է աշխատավարձի կամ սպառողական ապրանքների հարկերից: Տեղական կառավարություն0 իր հասույթի մեծ մասը հայթայթում է սեփականության հարկից, մինչդեռ նահանգի համար ամենակարեորը վաճառքի հարկն է:

Անհատականեկամտահարկըգանձվում է «ցանկացած աղբյուրից ստացված եկամտից», որից հանվում են հարկային զիջանքներ ն զեղչեր: 1986 թվականի հարկային բարեփոխումների օրենքն ամբողջապես ձեափոխեց համերկրային եկամտահարկի համակարգը` կրճատելով շատ հարկային ծախսեր ե էապես իջեցնելով սահմանային հարկադրույքները: Նույնիսկ ցածր հարկադրույքով հանդերձ անհատական եկամտահարկն աճական է՝ միջին հաշվով ավելի ծանր հարկային բեռ դնելով հարուստների, քան թե չքավորների ուսերին:

Ամենաարագ աճող համերկրային հարկն աշխատավարձի հարկն է, որն օգտագործվում է սոցիալական ապահովության ֆինանսավորման համար: Սա մի «վերապահված» գանձում է, որի դրամական միջոցները հատկացվում են հանրային կենսաթոշակների ե առողջապահության ու անաշխատունակության նպաստների ապահովմանը: Քանի որ վճարումների հոսքի վերջնամասում տեսանելի են նպաստները, ապա աշխատավարձի հարկն ունի նպաստասատար հարկի տարրեր:

1980-ական թվականների պահպանողական գանձարանային հեղաշրջման հենակետային չորս սյուներն էին` ա) մակրոտնտեսականայնպիսի քաղաքականությունը, որը շեշտը դնում էր տնտեսական արդյունավետության ն ոչ թե գործարարությանպարբերաշրջանի կառավարման վրա, բ) գանձարանային քաղաքականությունը, որը սատարում էր երկրի պաշտպանությանը, կրճատում քաղաքացիական ծրագրերը ե քիչ կարեորություն տալիս բյուջեի բացին, գ) կարգավորման ծրագրերը, որոնք թեթնացրին համերկրային կարգավորումների բեռը (մանավանդ, երբ վերաբերում են առողջապահությանը, անվտանգությանը ե շրջակա միջավայրին), ն դ) աճենակարնորը, ավելի ցածր հարկադրույքներն ու հարկային բեռը: Այս ժամանակաշրջանի գլխավոր ժառանգությունը 1981 ն 1986 թվականների հարկային բարեփոխումներն էին, որոնք շեշտակիորեն իջեցրին հարկադրույքները ե ամբողջովին վերափոխեցին անհատական եկամտահարկը:

Տնտեսագետները տարակարծիք են այն հարցում, թե հարկերն ինչ չափով են վնասում աշխատելու ե խնայելու խթանիչներին: Այս բանավեճի մեջ ծայրահեղ տեսակետ ունեն առաջարկի տնտեսագիտության կողմնակիցները: Ըստ Լաֆերի կորով լուսաբանվող տեսության, 1970-ական թվականների վերջին հարկադրույքներն այնքան բարձր էին, որ փաստորեն նվազեցնում էին հասույթը: Այս ծայրահեղ տեսակետը փորձառական փաստերով քիչ է ամրապնդվել:

Վարկային ընդգրկումը վերաբերում է հարկի վերջնական տնտեսական բեռին ե նրա ամբողջական ներգործությանը գների ն տնտեսական այլ ցուցանիշների վրա: Նրանք, ումից սկզբնապես գանձվում է հարկը, հնարավոր է, որ կարողանան դրա բեռի մի մասը հաջողությամբ փոխանցել առաջ կամ հետ: Փոխանցիկ ծրագրերի նպաստների աճականությունը գերակշռում է ցածր եկամուտների դեպքում մեր հարկային կառույցի

342,

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

նվազականությանը, այնպես որ այսօրվա սոցիալամետ պետության մեջ կառավարության զուտ գանձարանային ազդեցությունը խիստ աճական է:

ՎԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԿՐԿՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՐ

Կառավարության ծախսերը գանձարանային ընդգրկումը

գանձարանային դաշնայնությունը ե տեղական ու համազգային հանրային բարիքների հակադրությունը գանձարանային ընդգրկում Ռեյգանի գանձարանային հեչորս

ղաշրջումը.

տարրեր

.Հարկում օգուտի ն վճարունակության

սկզբունք

ուղղակի ե անուղղակի

հարկեր

աճական, համամասնական ն նվազական հարկեր

հարկային ընդգրկում նե հարկի փոխանցում

1986 թվականի հարկային բարեփոխումների օրենք հարկերի խթանիչ ներգործություն Լաֆերի կորը տեսականորեն ն իրականում

ՀԱՐՑԵՐ ՔՆՆԱՐԿՄԱՆ ՀԱՄԱՐ

Կազմեք համերկրային տարբեր հարկերի ցուցակը ըստ դրանց աճականության: Եթե համերկրային կառավարությունը եկամտահարկը փոխարիներ սպառման կամ վաճառքի հարկով, ապա հարկային համակարգի համընդհանուր աճականության առումով ինչպիսի՞ն կլիներ դրա ներգործությունը: 2. «Քանի որ մարդիկ հարկման պատճառով չեն փոխում ծխելու սովորությունը ե քանի որ աղքատները նս ծխում են, ապա ծխախոտի հարկն իրականում չի տարբերվում հացի հարկից»: Ի՞նչ իմաստ ունի այս մեջբերումը ծխախոտի պահանջարկի բնույթի տեսանկյունից (գնի Ա եկամտի առաձգականության առումով): Մանրամասն բացատրեք ձեր տեսակետները «մեղաց հարկերի» առթիվ: Յ. «Ես կողմ եմ. որ աճական հարկեր սահմանվեն մարդկանց սպառման ծախսերի ն ոչ թե նրանց վաստակի վրա: Իմ սպառման հարկը կքաջալերեր ավելի շատ խնայել ու ներդրել, քանի որ մենք այլես կրկնակի չէինք հարկի ն՛ խնայողությունը, ե. խնայողության պտուղները»: Վերլուծեք սպառման հարկի օգտին բերված այս փաստարկը: 4. Առաջարկի տնտեսագիտության կողմնակիցները 1960-ական թվականների փորձը մատ1.

ենհանաները Միրա ալան թվակա աի

որ

ացյալ

«աթի

Նառանգները

ար

Կա Լախոի կոր զաթի ատ էր: Նրանք նշում են. «1964 թվականին Քենեդի-Ջոնսոնի կողճից հարկերը կրճատվեմում

1963 թվականի Ֆ110 միլիարդից թվականին հասավ Ֆ133 միլիարդի: Հետեաբար` հարկերի կրճատումը մեծացնում է հասույթը»: Ի՞նչ սխալ է թույլ տրված այստեղ: ՌԹիշեք աատճառահեւտնանքայինսխալը): Տվեք ճիշտ վերլուծությունը: Վնարավո՞ր է, որ որոշ հարկեր /խթանեն տնտեսական արդյունավետությունը: Դիտարկեք, օրինակ, ծծմբի կամ ածխածնի երկօքսիդի արտանետումների կամ արտահոս թույլ տվող նավթատար նավերի վրա դրվող հարկը: Կազմեք այն հարկերի ցուցակը, որոնք ձեր կարծիքով կմեծացնեն արդյունավետությունը, ն համեմատեք այդ հարկերի ե աշխատանքի կամ արտադրամիջոցների եկամտի վրա դրվող հարկերի ներգործությունը: Հետեյալ աղյուսակը տվյալներ է տալիս ենթադրական հարկային համակարգի վերաբեր-

նում

յալ.

ճշգրտված համախառն

(2 Զեղչերնե զիջանքներ (Ֆ)

եկամուտ (Ֆ)

5.000

10.000

9.000

100.000

(3)

Հարկվող

եկամուտ

(ֆ

Անհատա-

կան եկամ-

տահարկ 5)

1.000

1209 ճաօ 126 ՝

30.000

70.000

14.500

7ԱՐԿՈՒՍԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ

ՕՇԱԽՍԸ

«Մ

Եկամտի յուրաքանչյուր մակարդակի համար հաշվեք հարկվող եկամտի սահմանայինն միջին հարկադրույթները: Եթե որպես եկամտի հիմք դիտենք ճշգրտված համախառն եկամուտը, ապա այս համակարգը ինչպիսի՞ն կլինի՝ աճակա՞ն,համամասնակա՞ն,թե՞ նվազական: .

Դիտարկեք հարկերի, աշխատավարձի ն աշխատաժամերի վերաբերյալ ստորե բերված տվյալները: Լրացրեք աղյուսակի չլրացված սյունակները: Գծագրական թղթի վրա նկարեք Լաֆերի կորը: Կառավարությունն ի՞նչ հարկադրույքի դեպքում առավելագույն հասույթ կհավաքի: Բացատրեք, թե ինչ տեղի կունենա տնտեսության հետ, եթե հարկադրույքն աճի: -

Հարկադրույք Աշխատավարձի դրույքը նախքան հարկումը (26)

(Ֆ մեկ ժամի համար)

Որոշ հանրային բարիքներ տեղական են՝ ընդգրկելով փոքր շրջանների բնակիչներին, մյուսներն ազգային են` օգուտ բերելով ամբողջ երկրին, որոշ մասը համաշխարհային է՝ ներգործելով աշխարհի բոլոր երկրների վրա: Մասնավորապրանքն այն է, որի շաղանցումը չնչին է: Բերեք զուտ մասնավոր, տեղական, ազգային ն համաշխարհային հանրային բարիքների կամ արտաքին ազդակների օրինակներ: Յուրաքանչյուրի համար նշեք կառավարության այն մակարդակը, որ կարող է ամենաարդյունավետ կերպով մշակել քաղաքականությունը ե առաջարկեք կառավարության մեկ կաճ երկու այնպիսի հաճապատասխան գործողություն, որը կարող է լուծել տվյալ արտաքին ազդակի խնդիրը:

Աշխատավարձի Աշխատահարկումից ժամեր

դրույքը

հետո

2.000

1.950

1.900

1.850

1.800

1.700

1.600

1.300

Վաստակը Յարկային հասույթ նախքան հարկումը

ԳԼՈՒԽ

ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՍԱՆՁՈՒՄ.

ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄԸ ԵՎ ՀՎԱԿԱՄԻԱՎՈՐՄԱՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Թե՛ տեսական ն թե փորձառականուսումնասիրությունների նպատակն է պատասխանել այն հարցին, թե կարգավորումը ինչ չափով կարող է հասնել հռչակված նպատակներին:

Տէօքհծո 8/Թ)/68Ձոմ ՔՁս| Խ/ՇԲԿօ7, Բ6ցս/ՁնօոՁոժ ԱՅ/6ցԱ/ՅԱՇո

Ժամանակակից շուկայական տնտեսությունում կառավարությունն ունի երեք հիմնական տնտեսական գործառույթ` տնտեսության արդյունավետ գործունեության ապահովում, ձակրոտնտեսական աճի ու կայունության սատարում ն եկամտի արդարացի բաշխման օժանդակում: Ինչպես տեսանք նախորդ գլխում. հետամուտ լինելով արդյունավետությանը, որի ժամանակ հանրային ապրանքները կամ արտաքին ազդակները բաժին են հասնում բոլորին, կառավարությունը պետք է վերահսկի շուկան ն ուղղություն տա արտադրական գործունեությանը: Սակայն շատ դեպքերում շուկայական տնտեսություններում կառավարությունները հենվում են հակամարտության ու մրցակցության ուժի (շահույթի որպես գազարի ե սնանկացման` որպես ճիպոտի) վրա, որպեսզի խթանեն մասնավոր հատվածի արդյունավետ գործունեությունը: Նույնիսկ այն դեպքում, երբ ռեսուրսները տեղաբաշխելու հիմնական որոշումները կայացվում են մասնավոր հատվածում, կառավարութ յունները աչալրջորեն հսկում են, որպեսզի կան խեն շուկայական իշխանության չարաշահումը: Երբ գործարարները շուկայական իշխանություն ունեն

ապա

կարող

են

գները

բարձրացնե

մրցակցային մակարդակից, որտեղ գինը հավասար է սահմանային ծախքին: Այսպիսի բարձր գները արտադրանքն իջեցնում են արդյունավետ

մակարդակիցն գործարարներինմեծ շահույթ բերում: Ժամանակակիցժողովրդավար երկրներում ժողովուրդը կառավարությունից պահանջում է սանձել շուկայական իշխանության չարաշահումները: Կառավարություններն ինչպե՞ս պետք է սահձանափակեն մենաշնորհային իշխանության ուռճացումը` միաժամանակ մասնավոր ձեռնարկություններին հնարավորություն ընձեռելով ազատորեն մրցակցելու իրենց ախոյանների հետ: Այս խնդիրը լուծելու համար կառավարությունները կիրառում են տնտեսականկարգավորում ե հակամիավորման քաղաքականություն: Պատմականորեն կառավարությունները մասնավորգործարարությանգործունեությունը գլխավորապես վերահսկել են կարգավորումներիմիջոցով: Այս գլխի առաջին կեսում քննարկվում են կառավարության կարգավորումների շրջանակներն ու բնույտնտեսական կարգավորման թը, վերլուծվում նպատակն ու ազդեցությունը, ինչպես նան ու.սումնասիրվում ապակարգավորման շարժման վերջին երկու տասնամյակների պատմությունը: Կառավարությունները նան փորձում են ապահովել մրցակցությունն ու կանխել մենաշ.9նորհայինչարաշահումները: Կառավարության գործունեության այս ոլորտը` հակամիավորման քաղաքականությունը, սույն գլխի երկրորդ մասի ուսումնասիրության նյութն է:

ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ՍԱՆՁՈՒՄ..

2/1

Ա. ԳՈՐԾԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄԸՏԵՍԱԿԱՆՈՐԵՆ ԵՎ ԳՈՐԾՆԱԿԱՆՈՒՄ

ԱՆԿԱՏԱՐ ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ԱԿՆԱՐԿ

ն ՄՍ

գլուխներում քննարկեցինք, թե անկամրցակիցներն ինչպես են սահմանում իրենց գներն ու քանակությունները: Սկսենք տնտեսագիտության այն հիմնական տարրերի վերհիշումից, որոնք առնչվում են կառավարության հակամիավորմանքաղաքականությանը: տար

Անկատարմրցակիցներն անարդյունավետ են, որովհետն գները սահմանային ծախքից բարձր են սահմանում: Մենաշնորհային կամ խմբաշնորհային արտադրաճյուղի դեպքում սպառողներն սպառում են ավելի քիչ ապրանքներ, քան կսպառեին արդյունավետ առաջարկի դեպքում: Շատ արտադրաճյուղեր ունեն այնպիսի տեխնոլոգիաներ, որոնք զգալի ծավալարդյունք են տալիս: Այդպիսի արտադրաճյուղերի արտադրանքը անիրատեսական է ստանալ կատարյալ մրցակցային ձեռնարկությունների միջոցով, որովհետե այդ դեպքում

րնարանավետ փոքր Գերա

0»

Կառավարությունը պատասխանատվություն է ստանձնել կանխել մենաշնորհացումը ն կարգավորել մենաշնորհը, երբ դրա գոյությունն անխուսափելի է: Վակամիավորճանքաղաքականությունը փորձում է կանխել մենաշնորհացումը կամ հակամրցակցային չարաշահումները: Տնտեսական կարգավորումը կիրառվում է բնական մենաշնորհների մենաշնորհային իշխանության գործադրումը վերահսկելիս:

ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆԵՐԿՈՒ ՏԵՍԱԿ

Փորձելով կարգավորել տնտեսական գործունեությունը կամ ազդել դրա վրա, կառավարությունը կարող է օգտագործել շուկայական խթաններ կամ ՛կարգադրություններ: .ՀՇումայական խթանները ինչպես, օրինակ հարկերի կամ ծախսերի ծրագրերը, մարդկանց ու ձեռնարկություններին ստիպում են սեփական շահերից ելնելով հոժարակամ ենթարկվել կառավարության կամքին: Երբ. կառավարությունը ճանապարհ է կառուցում, դա խթանում է գործարար ձեռնարկությունների շահույթ ստանալուն ուղղված գործունեությունը` հարթեցնել դարուփոսերը ն շաղախել ցեմենտը: Կառավարությունը ոչ մեկին չի ստիպում, նրա դոլար-քվեներն են դրդում կառուցել ճանապարհը, ինչպես դա կարվեր, եթե որնէ մասնավոր կողմ ֆինանսավորեր ճանապարհի կառուցումը: Մեկ ուրիշ, ավելի ուղղակի մոտեցում է առաջ գալիս, երբ կառավարություններն օգտագործում են /արգադրություն - վերահսկողություն .,.ճարգը:Այս դեպքում կառավարությունները կարմիջոցով մարդկանց ստիպում են .Գգավորումների զբաղվել որոշակի գործունեությամբ կամ դադարեցնել այն: Օրինակ՝ կառավարությունը կարող է մարդկանցհրամայել սալարկելու փողոցի իրենց տանը հարող մասը, այդպիսով բարելավելով ճանապարհների ցանցը: Կարգավորումը բաղկացածէ Սառավարութ./ան այն կանոններից կամ օրենքներից, որոնց նաատայյնէ վերահսկել գինը, վածառքը կամձեռնարկությունների արտադրականորոշումները: Սովորաբար տարբերակում են կարգավորման երկու ձն: Տնտեսական կարգավորումը վերաբերում է որեէ առանձին արտադրաճյուղի գների վերահսկմանը, արտադրանքի տեսականուն

երբ արտար յունները: բացառին դեպքում '

րաճյուղում տեխնոլոգիան արդյունավետ կարող է կիրառել միայն մեկ առանձին ձեռնարկություն, այն կանվանենք «բնական մե-

նաշնորհ»:

Երկարաժամկետտնտեսական առաջընթացը մեծ մասամբ տեխնոլոգիականփոփոխության արգասիք է: Ըստ շամպետերյան վարկածի, շարժուն նորաստեղծության համար պատասխանատու են շուկայական մեծ իշխանություն ունեցող ձեռնարկությունները: Կառավարությունը պետք է հատկապես զգույշ լինի, որպեսզի իր քաղաքականությամբ չվնասի նորաստեղծության խթանիչներին: Շուկայում հիմնական :չարաշահումները՝ բարձր գինը կամ արտադրանքի ցածր որակը, առկա են, երբ արտադրաճյուղը հիմնականում մենաշնորհացված է: Տնտեսագետները հաճախ արտադրաճյուղը մենաշնորհային են համարում, երբ որնէ առանձին ձեռնարկություն կամ դավադիր համաձայնության եկած ձեռնարկությունների խումբ տալիս է տվյալ արտադրաճյուղի արտադրանքի ավելի քան երեք քառորդը:

դզմստղիտուսմմնմ տ փզիտ լ փղստկ մզոմճդտմ ոլո ցտոկո ՛4 ցչ6լ :մ-9շօլ ռտմ փղիտ վտքող ոտ -ղՂ ցվրտԵեեռմյ ըւսդվռմ դռվմզնյսթոտմնոտմո նսի մզմմտտ ՁԱտՀ վը մմղզ1 տհստ դմս ճյյս -նմտփոժ վդղս դնչսթոտմնոտմո մմզ 'ողսցոտծձոս -ղմոժռզ դտրմսիտեմտկ դտկտողտդտ 1/7 ոտդ տսանո 1ո -տ .քոստզկոմցմոմ ոմլ :մդոռմսի Վ դվ/ոդԵ "4 9/6 ղզը վվմսդչոռզղըցոկոդց -ոտծմոտկդտկոտողտդտ դտլ(8սմտիոստկ տղոծ Վ Ամսդժոդզըդոկտդմ տն 1 ի սփոչմս մդս/Թյսողտգտ մսիոգռոտող -ց "մտմտղտղզւ:01ս101սկմոգսզօ փզիտ 5վկզը նսդ Ղղիդղսնցդմ ռղ մզոմսդ 3վ24ռողտմնոգդզմօնսդոք -Ցոտցոտկոմվդդւսայսրոսոց նտ 1ոդզդւս 13 յստ -պտո քյսմսիտեմող ոծոտղվ դողտողտցտ ստ -ըսզօ Ղ 1 օղը փոչոդոտկտիտմ ԱՄովոցՀԱղցծոդ -զվ ԾվտմտորտվմողշտնմսմկԱզ :տմի վմզդուսմ -սմտդղհ Ամղմո1ւուսդոտրողտոսովոսղվդոկոնղտ մմսԹդտմ .-նոռ|սփ ռվրոնօ յս վմզդուսմնտոխփոդսզմստիտ Ղ յազդծոտկծդտմղցետոսովոսղվ ւստ -ոմյսՔ :մոյզսիսկտոտ վոռկտոսովոսզվ դոկտն 'վճգոտողշՀո 'վրտոմսմվմղձնձղքմռ 'վմզդծսծվը վոոհ դվմզդդողտիծձռողո-056լ "տմի վլովեմղդ -ղտ 1 դոդվմօ մսղմող վվմսռՀչոցղը ռտկոդժ -լտմտհղզզ ռվռոտղտիժ026լ 'տմի վմղդտտքոմն Օզուս ուս -ՑլսգտկոտծօտսոդԵմօոծ վղմոծճռովտիր ՄԺըռսմս ծՓղիցտմոտ84 Փլ8լ մողսմսիտեմոկ դվրոմկմզը -ով :մվմսդշչտդղը մզկոպտմզի Ղոդ 'Այսսոտիոծտդմվմղդժդոմոտ վովոդրո դտլաստ ղՂտղպասդրը դվճոստ Վ ըյսդոծոստ ցվմսդչտըդ ողիհո:ցվ'ուսմզդմտնոմ Ամսփ մմզդուսԹսրոսոց -«Հզքոմվցռոտ -զք մմզ ոզոտկտով 'ուսմողն նղվոմրոօ վվմսդ ԱղմսիտոշոմղզՂ մրեոմղտոփռ վմղդծ մղոլդոդ 1 -Հաոցզը դտկտդմ ողիոտմսիոգոտը վմսաիտեմող Ձտղո մ--րՈ :6վուսքնղզտո(-ՈՈ) վիսնսքոդօցդով մմղնսթատմնտտմոտ Վ Ձտղոռ Ամդղյս/Այսմոիտս Ռվրոմտղսո դվրոծդովտգդծճվը-84/88լ .ծճոսո -ող :մդւս(81սօկտծմը քՈսողվշովղդոծոլվեոզիոոմս մոն ղՂոդոՃ վլզիտ 1զստ ՎմԵվկո մոյւսմսիոտԵմտող 'Ամզնսթոմնոտմոռ նսծղզդոյս մզգդւսԱԹսկմտդսզօ դտհկտողտդռտդո/81սմղմտուսմնմտ վրողվմղոր իվձտիտկտո վմսիոծմոտկ զ Մտղզո մդղս/Թյսմտի -ոստհկ վղոՀսմս վլզիր :չիսկտտոխցդ «սմզոծոտմզվի ՈՎՍՍՍԻՌԵՍՈԳհ

ՂՈՈԳՈՈՂՏՂՏ

մմզդոյսնսովտջ դտկտդքվվ վրոհյսշ 1զդմոդսզջ

ՂՈՏՏԱՍՑոՈՑՄՈ ՍՈՏՈԻՂՈ

1 տղի մմզդուսսոծսձվը նսմսիտեմող դմգվոլո ` ցոտկտդսդոկմտղզկտողտ դտկտնդոիռտդոճռմսի :ոսոիծ / 4 Հգ -ոծմող -մրյսոռծ ցոասցոտովճվ ցոկոնուաՉ 1ղվջմոնոմնդտ դվմզմծետմօոր :դզ դմզդկտդվմ -Օ ցղստլոծոդզոտ դոնմսիտծմոկ դոկոլովծսո :ԱմՂվոՀվմղդնսմ Ամղզմետմօօոտինորողտոտտողդ մդոլ Թյսեռոտիռո -նտտմստ 1/ո 'վմզդգնսսոփռո Ղ4 3ս 1 ողսդոհտՀչոիո վմզդոդղմղզբստիտս վմզդծսձվբոնդն բող ռոք Ղ ցվմդոտմնուղմ վնլսաոմնտտմո լ ըյսիղմոժ վ/ովեմզդլ դվրոոստո 'մռոլԹսմՄոռ -ՕԱսծԾոտԵօ -ցՂ մդղս/ԹյսմոկոցմսԵե ՀվմսիտեմողկդոլԹյսմոի վԱճ յս վնՕ :մդործոմզի վմզդկոնետ դվմոտմո -ոսոկ մմղ զ Ճդողտղվ դոԹյսդտկոմժոնտժձ վմ ռո վմզդուս(Թյսծղնետ վղտդընսկ ռոծոնետմ -Ղմոռ|սվեմծովոՀ մոյսմսիոծմոհ վնյսթոմնոտտ նսծոծոստո իսմցողտզվ դո ԹյսղդւսօմսԵ դողտո -Առ զ4 'գզ դրտմղդտղետողտռտ տոՀ դվմվջմտկ -ղտռտ ոզ օտինքտկոտտոը Հգսմս 'դղ մզդռսդ "նոտ վծոց :մքտ վմղդծ վմղդուսՁւսկմոդսզօ -ոտղ վովոդոո Հդտմղ :իսկոտոխռդ սլզիսվոի նսմսիոծմոկ 1ղզղտփտդգտովտո Ղղ 'մմղդվմսդՀողդ -ո 1ս դդնս(8յսծնսստ վմզդնսս դուս Թյսծդոտիդո -ղՂը դտկոդմ ողոտմսիոդոտը 'մմզդուս(Յյսկմոդ ոո յս վմղդնստտուշտ Վ ըւսիսոմվհ դող :ըյսմ -սզօ 1զմսիոծմոկ ցղ նսմող մմզդդւսաԹյսմտիոս -սիտեմոդկ դողտկտոմոտոտվողոմս լ վդտրով -ոռ :ըղսժողզն դո(8յսմվտողմոդռսզօ տոծտ ղովց Ամս 'Ղօ մսդ վլզիտ վը դորմսիտծմտկ վդյս դյս/ -Ոսդ 1զդծորող ոյսՀսմս «սմզմսիոծմող մոս Թյսմ -ԺղախԵ վծոմ 6վոյւսմսիոծմոկ դողտողտգտ -ոմոջմսԵ 1 նսմտղ 1ստդվդդւս(Թսմոիոսող :մդ նյսռիԵ Հս/Թյսդող|չվ դտկորողյւսՀ կոցմոցգտո վմզդդյս( ոլո դո Ժռսմս 'դղ ցմզցկտողտ դզիմվոռոդոյսոյւսկ -8յսդմոդսզջ 1 ուսկոփոդոտովոո մոյւսմսիոծմող դոոմսիտեմող Հդոմոր :մըյսմսիոծմո (դ1ս(8յսո 'մզգոյսմ -ղտտտոյսղվ Ղ սվնոս 'Ամղգոդոտգցվգ

ՍՂՎՍՔՕՎՍՄՊԺՈՂՎՍԲՆՄՈ

1ո Ղոդ Հնտոլսփ) վմզասթոմնոտմո ոզիոշդվ

ՂՅՍՍԻՌԵՍՈԻ.ՎՍՇՂՎ

'Աքյսմսիտեմտկ (մլսձ Ղ Ետե դտկոդմ 'տվեմղզդ -Վզտմտկզկ'ոսռլոսղվ) վմզդդւսԹյսկմոգսղց դոն Հս ղիտմդղկ -կմտոտոո դվրոմդոտվդզ 6վմզդղտռվմօ 1Հսստդհը -Աոռդմկ ողսոԵ որո դմս 'իսստջտտհո դոռրքմողՀ Օվմզդկտդվմօփոչ վմզդդւս Թյսրոստջ Ղ դվաղդ վտղ յս վճտյսը 'դվմղդկոռվմօփո: յս դորմսիտեմողկոոտ 1 1զճվ հւսմտկ Աշչվդտծւսծ -ռորրո

ՍԴ/ՄՔՕՈՍՍՈՒՈՍՈՒԻԶ մՂ/ՍՔՕԱԱՍՈՆՍՈ մՊ/ԱՔԱԱՍՏՊԻՈՂ/ՍՔԵՍՈ

«ՄԼ

ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ՍԱՆՁՈՒՄ..

միասին արտադրել մեկ ձեռնարկությունում, քան առանձին ձեռնարկություններում: Օրինակ` տրանսպորտայինմիջոցներ արտադրող ձեռնարկություններն ունեն թափարդյունք, այսինքն մարդատար ու բեռնատար ավտոմեքենաներ արտադրող ձեռնարկությունները ավտոբուս ու ավտոցիստեռն արտադրելիս կունենան ծախքի խնայողություն: Ինչու՞: Ռրովհետն մասնագիտական նույն գիտելիքներն ու սարքավորումները օգտագործվում են տարբեր արտադրատեսակների արտադրության ճեջ: Այս ձեռնարկությունները ցամաքային տրանսպորտային միջոցների արտադրության ճյուղում ունեն թափարդյունք: Մ գլխում` նվազող ծախքի քննարկումից գիտենք, որ մեծ ծավալարդյունքն անհամատեղելի է կատարյալ ճրցակցության հետ: Այսպիսի դեպքերում մենք հանդիպում ենք մենաշնորհի կաճ խմբաշնորհի: Սակայն այստեղ այն հասնում է ծայրահեղության: Երք առա այնայիսի մեծ ծավալարդյունք կամ թափարդյունք, որ կարողէ գու ատնել միայն մեն ձեռնարկություն, ապա մենք մենաշնորհ: Կառավարություններն ինչո՞ւ են. կարգավորում բնական մենաշնորհը: Ռրովհետն բնական ճմենաշնորհատերը՝իր մրցակիցների համեմատությամբ ունենալով ծախքի մեծ խնայողություն ն հանդիպելով ոչ գնառաձգականպահանջարկի, կարող է կտրուկ բարձրացնել գները, ստանալ մենաշնորհային հսկայական շահույթ ն ծնել մեծ տնտեսական անարդյունավետություն: Կարգավորման մյուս պատճառն այն է, որ սպառողներն արտադրանքի մասին համապատասխան տեղեկություններ չունեն: Օրինակ` դեղամիջոցների փորձարկումը թանկ է ե գիտական տեսակետից բարդ: Կառավարությունը դեղամիջոցների արտադրությունը կարգավորում է թույլատրելով միայն այնպիսի դեղամիջոցների վաճառքը, որոնց «անվտանգ ու ներգործուն» լինելը ապացուցված է: Կառավարությունը նան արգելում է սխալ ու մոլորեցնող գովազդը: Երկու դեպքում էլ կառավարությունը փորձում է վերացնել շուկայի ձախողումը, որպեսզի տեղեկատվությունը լինի արդյունավետ: Ռրոշ տնտեսագետներ անհանգստանում են, որ այսպիսի կարգավորումը կարող է արգելակել նորաստեղծությունը ն նոր արտադ-

ունենք բնական `

ծնունդը: րատեսակների շրջանում կարգավորումն -

աղ

արդարաց-

անհրաժեշտ

.5.րունակվող վերահսկողության, ինչպես ճան գյուղատնտեսական արտադրության մակարդակի կարգավորման փաստարկներիցմեկն էր: Տնտե.սագետներինդա դուր չի գալիս: Ի վերջո արդյու.,նավետությունն ավելացնող ն գներն իջեցնող մրցակցությունը հենց այն Է, ինչն առավել շահավետ է ապառողների համար:

Կարգավորման շահագրգիռ խմբերի տեսություն: Կարգավորման տեսության մեկ այլ ցում հիճնված է իրական վերլուծության վրա՝ թե կարգավորումը փաստացի ինչ է անում, ն ոչ թե այն կանոնականտեսակետի վրա, թե ինչ պետք է անի: Այս տեսակետը, որն առաջ են քաշել ՇիկաԳոյի համալսարանի տնտեսագետները, պնդում է, որ տնտեսական կարգավորումը կարգավորՎող արտադրաճյուղերում առկա քաղաքական

ճմոտե-

տնտեսական

ուժերի ն շահերի փոխազդեցության հետնանք է: Ըստ այս տնտեսագետների, մը որոշ Կարգավորումը որոշ ձեռնարկությունների կամ խմբերի համար տնտեսական հատույց է ստեղծում: Սա տեղի է ունենում, որովհետե կարգավո րողները սահմանափակում են մուտքը դեպի ճ կարգավորվող. արտադրաճյուղ, օրինակ այն դեպքում, երբ կարգավորումը սահմանափակում է մուտքը հեռուստահաղորդակցման շուկա, կաճ երբ արգելում է օդուղիների ճուտքը նոր շուկաներ: Մուտքի սահմանափակումը կաճ ճրցակցության որնէ այլ սահճանափակումավելացնում է այն ձեռնարկությունների շահույթը, որոնք արդեն ամրապնդվել են կարգավորվող արտադրաճյուղում: Հետնաբար, կարգավորվող ձեռնարէ կարգավորուկությանը տնտեսապես ձեռնտու մը: Այլ կերպ ասած՝ կարգավորվող ձեռնարկուքյունների տնտեսական շահերը ստեղծում են կարգավորման պահանջարկ, որը կսահճմճանափակի մրցակցությունը այդ ճյուղից դուրս գտնվող ձեռնարկությունների հետ: Աճմճրապնդված ձեռնարկությունները ցանկանում են պահպանել կարգավորճան խոչընդոտները,որպեսզի Դուրս մղեն մրցակիցներին, բարձրացնեն գները Կ ճակարդակի վրա պահեն շահույթները: Բարձր է ասել կարգավորճան առաջարԻ՞նչ կի մասին: Առաջարկնապահովում են օրենսդիր:

կարելի

Այս բնագավառումսկզբնականաշխատանքըկատարել է մրցաՍ երը (Շիկա համալսարան),որը նոբելյան

ԱԱ նակ

Ջեյմս

ուրի) հիմնարար աշիանուորների հաճար:

թ. տնտեսագիտության բնագավառիՍոԲյուկանանը

էարժանացել բելյան հասարակակա ընտրութ ծրցանակի են կարգավորման, ճրցակցութ-ներիհաճար, հրոնք առնչվում հարեման, հե-

վում էր այն կասկածելի պառճառաբանությամբ, է կոկորդ կրծող դա յունը կանխելու համար: Սա ավտոբեռնափոերկաթուղային, օդային ն ավտոխադրումների, բուսային փոխադրումների բնագավառում շա-

թե

տնտեսագիտությա

ատարա

այն

ուսումնասիրություն-

դպրոցը մեծ ծախքերի բնագավառների ն այլվայելել հետ: Շիկագոյի ղինակություն իր այն տեսակետիհամար,որ կառավաէ րությանմիջամտությունըտնտեսությանըհաճախ ավելի շատ

վնասումէ, քան օգնում:

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ները կամ գործադիրները, որոնք գործում են քաղաքական շուկայում: Նրանք ցանկանում են քվեներ կամ քաղաքական աջակցություն շահել, որպեսզի մնան իրենց պաշտոններում: Քաղաքական գործիչներին աջակցելու համար հաճախ դրամական միջոցներ են հատկացվում, որպես ընտրարշավին նվիրաբերված օգնություն, որ պեսզի վերընտրվեն ձեռնտու օրենսդիրները: Բացի դրանից, կարգավորումներից տուժողները սպառողները, այնքան սփռված ու անիրազեկ են, որ չեն կարող կարգավորվող արտադրաճյուղի դեմ պայքարել` հակակշռելով քաղաքական ճնշմանն ու ընտրարշավի նվիրատվություննե-

րին:

Շիկագոյի տնտեսագետները փաստորեն պնդում են. «Դուք ասում եք, որ կարգավորումը ելնում է սպառողների շահերից ն անհրաժեշտ է ցածր գներ պահպանելու ն մենաշնորհային իշխանությունը սանձելու համար: Մի՛ հավատացեք: Ավելի շուտ, կարգավորումը նույնպիսի քաղաքական գործունեություն է, ինչպես վետերաններին նպաստ վճարելը կամ գյուղատնտեսությանն օժանդակող վճարումները: Դրա նպատա կն է մեծացնել արտադրողների եկամուտը` սահմանափակելով մուտքը դեպի կարգավորվող ար տադրաճյուղ ն կանխելով մրցակցությունը»: Այս արմատական տեսությունը հիմնավորվել է տնտեսական կարգավորման մի շարք ուսումնասիրություններով:Ցույց է տրվել, որ կարգավորումը հաճախ բարծրացնում գները (բեռնափոխադրումներում, օդուղիներում, միջնորդ ձեռնարկություններում, ապահովագրության մեջ), մինչդեռ կարգավորման տնտեսական նպատակը մենաշնորհային չարաշահումները կանխելու միջոցով գները ցածր պահելն էր: Ավելին, այս արդյունքները համահունչ են 27 գլխում ուսումնասիրված հասարակական ընտրության վերաբերերյալ աճող գրականությանը : Ամենաթարմօրինակը, որ կարգավորողծրագիրն օգուտ է բերել կարգավորվող արտադրաճ յուղին, խնայողությունների ու փոխառությունների խայտառակդեպքն էր: 1930-ական թվականներին ստեղծվեց ավանդների ապահովագրման պետական ծրագիր, որի նպատակը վստահության վերականգնումն էր ն դրամատնային խուճապի կանխումը: Սակայն 1980-ական թվականների սկզբին պարզ դարձավ, որ ծրագիրը լավ չէր մշակված: Այն երաշխավորում էր դրամատնային ավանդները, առանց ապահովելու, որ դրաձատները խելամտորեն օգտագործեն ապահովագրված ավանդները: Դրամատներն սկսեցին չարաշահել ապահովագրված դրամական միջոցները`

խելաճիտ ներդրումներ կատարելով ն իրենց 6գործադիրներինբարձր աշխատավարձ վճարելով: Կորուստները հասան հարյուր միլիարդավոր դոլարների: Օրենսդիրների վրա եռանդուն ճնշում նվիգործադրելու ն ընտրարշավի օգտին առատ րատվությունների պատճառով վատնումներին վերջ տալու կառավարության միջոցառումները մինչն որ նախագահ Բուտարիներով ձգձգվեցին, ձեռնարկեց թ. միջոցներ սանձելու վատշը թարագույն չարաշահումները: Դրամատների ան.»փույթկարգավորումից հիմնականում ովքե՞ր շա.հեցին: Դրամատները:Ովքե՞ր տուժեցին: Հարկատուները: Բարեբախտաբար, խնայողությունների ու փոխառությունների այս խայտառակությունը ընդհանուր երնույթ չէ: (Թեպետ շատ դեպքերում տն.,.տեսական կարգավորումըվատ է ծառայում սպա.ռողներին, այնուամենայնիվ, օրենսդիրները սովորաբար արտադրաճյուղի կարգավորման օգ. տին քվեարկում են՝ անկեղծորենհավատալով, որ այն ելնում է հասարակության շահերից ն կարող է .,.կանխել գնային խտրականությունըսպառողների հանդեպ կամ ապահովել համընդհանուր կամ կանոնավոր սպասարկում: Սակայն դեպի կործանում տանող ճանապարհը սալարկված է բարի մղումներով, ն այդ ծրագրերը սպառողներին հա., ճախ ավելի շատ վնասել են, քան օգուտ տվել: ոչ

ՀԱՆՐԱՅԻՆ ՍՊԱՍԱՐԿՄԱՆ

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻԲՆԱԿԱՆ

ՄԵՆԱՇՆՈՐՀԻ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

Կարգավորման ծանրակշիռ տնտեսական փաստարկը բնական մենաշնորհատերերիկողմից մե.,նաշնորհայինգնորոշման կանխումն է: Տեսնենք. թե կարգավորողներն ինչպես են վերահսկում մենաշնորհատերերի կողմից գների չափազանց բարձրացումը: Հիշեք, որ բնական մենաշնորհն այնպիսի արտադրաճյուղ է, որում արտադրության աճենաարդյունավետ կազմակերպումը հնարավոր է միայն մեկ ձեռնարկության միջոցով: Նկար 16-1-ը ցույց է տալիս, թե ՄԾ-ն, ՍԾ-ն Լ ար., տադրաճյուղի պահանջարկի կորը ինչ տեսք կարող են ունենալ բնական մենաշնորհի դեպքում: Ուշադրություն դարձրեք, որ արտադրաճյուղի պահանջարկիկորը (ՊՊ) ն ձեռնարկության ՍԾ-ի 28, կորը հատվում են այնտեղ, որտեղ ՄՕԾ-ն վարընթաց է: Եթե երկու միանման ձեռնարկություններ .,արտադրաճյուղիարտադրանքը թողարկելիս լինեին, ապա երկու ձեռնարկությունների միջին ծախքը բավականին կգերազանցեր մեկ ձեռնարկության միջին ծախքին:

24ՄԼ` ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ՍԱՆՁՈՒՄ..

5 2001-

Բնական մենաշնորհներն այսօր ի՞նչ տեղ են գրավում Ամերիկայի տնտեսության մեջ: Նկար 16-2-ում տրված են կարգավորվող ն չկարգավորվող արտադրաճյուղերիորոշ բնորոշ օրինակներ: Ուշադրություն ռարձրեք, որ շատ արտադրաճյուղեր, որոնք դեռես կարգավորվում են կամ էլ վերջերս են ապակարգավորվել (օդուղիները, բեռնափոխադրումները, դրամատները), ունեն բնական մենաշնորհի ցածր աստիճան: Այս ցածր աստիճանը հաստատում է տնտեսականկարգավորման շահագրգիռ խմբերի տեսությունը, այսինքն` կարգավորումը վաղուց դադարել է սպառողներին օգտակար լինելուց ն այժմ գոյատնում է կարգավորվող արտադրաճյուղերում հովանավորվող ձեռնարկությունների քաղաքական աջակցության շնորհիվ: Ենթադրենք օրենսդրությամբ որոշվում է որնէ առանձին արտադրաճյուղի համար սահմանել ռանոային սպասարկման ձեռնակությունների Կարգավորում: Դա ինչպե՞ս կարվի: Սկզբում կստեղծվիհանրային սպասարկմանձեռնարկությունների հանձնաժողով` արտադրաճյուղում գները, ծառայությունները, մուտքն ու ելքը վերահսկելու նպատակով: Ամենակարնոր խնդիրը մենաշնորհային ձեռնարկության գների որոշումն է: Կարգավորմամբ ավանդաբար պարտադրվում է միջին ծայխքիցբխող գնորոշում՝ Օրինակ՝ էներգամճատակարարմանծառայությունը հաշվարկում է իր բոլոր ծախքերը (հաստատագրված

ՄԾ

ՍԾ

Ք.

1/2Ք"

ք"

Քանակ

Նկար 16-1.. Բնական ծախքի կորերը

մենաշնորհատիրոջ

Բնականմենաշնորհատիրոջ ՄԾ-ի կորը շարունակում է նվազել այն կետում, որտեղ հատվում է արտադրաճյուղի ՊՊ կորի հետ: Հետնաբար, արդյունավետ արտադբությունը պահանջում է, որ արտադրանքըկենտրոնացվի մեկ ձեռնարկությունում: (Կարո՞ղ եք գծագրից օգտվելով գնահատել, թե որքան ավելի թանկ կնստեր, եթե Ք" քանակությունն արտադրեին երկու ձեռնարկություն" յուրաքանչյուրը 1/2 Ք"-ով):

Նկար 16-2. Բնական մենաշնորհի աստիճանը տարբեր արտադրաճյուղերում

Ը.

ԶՃ.

Ը-

Օլ Ց

ՀԱԼ-Հ

ՏՅ

Ժ ՏՅ

ՅԾ ԲԲ Բ

-Ճ

Է»|

-.Ք.

Յ -

Բ. ծ

ՃԶ. Յ

Անն

Ց Բ

Ց Ք

Բ Բ

Հլ

Բ.

ՁԳ

Թբ

Ք Ց

ա.

Բ. .ՔՑ. Յ Յ

ՅՅՀՅ ԲՑ Ք

ԽՃՑ

Ց Յ

Բ.

Ց.

5ՖԵ ՅՑ.

ՏՑ.«

Ք. Ք. « 58 ՋՊՇՔԳ 9ՏՀ ՅՓՃՏ5 Ք

ց .

Թ Տ

ն նն

Կատարյալ մրցակցություն

ՏՅ 2»

25ՇԲ

3Յ

ՏՏՏ

Ց ԷՅ

ՅՑՏ

ՏՑՅՅՅ Է գ

ՅՅ ք

Խ Ծ. -Ծ

72.

նին ոնի Զ

Բնական

մենաշնորհ

Այս նկարը պատկերում է կարգավորվող ն չկարգավորվող մի շարք արտադրաճյուղեր ըստ մենաշնորհի կամսկատարյալ մրցակցության աստիճանի: Կատարյալ մրցակցային արտադրաճյուղերում ձեռնարկուքյան արդյունավետ նվազագույն չափը շուկայի համեմատությամբ շատ փոքր է, մինչդեռ բնական մենաշնորհի դեպքում ՄԾ-ն արտադրաճյուղի ամբողջ արտադրանքի համար դեռ շարունակում է կտրուկ իջնել: Գյուղատնտեսությունն ու հանքագործությունը սովորաբար բավականին մրցակցային են, իսկ հեռախոսակապի ու էլեկտրաէներգիայի մատակարարման տեղական ձեռնարկությունները մուտ են բնական մճենաշնորհի բնեռին: Աստղանիշը (") ցույց է տալիս այն արտադրաճյուղերը, որոնք ավանդաբար մեծապես կարգավորվել են կառավարություններիկողմից:

ԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ:

տադրանքի չնչին քանակություն ն մեծ շահույթ (որը պատկերվածէ որպես գնի ն միջին ծախքի տարբերություն): Ավանդական կարգավորման դեպքում մեՄ նաշնորհատիրոջը թույլատրվում է գինը սահմաԳ/------ՀՀ հայինգին) նել այնպես, որ հնարավոր լինի փոխհատուցել միջին ծախքը: Այս դեպքում ձեռնարկությունն իր գինը կսահմանի այն կետում, որտեղ պահանջարկի ՊՊ կորը հատվում է ՄԾ-ի կորի հետ: Կ Հետնաբար` հավասարակշռությունը Կ կետում է, գին) որտեղ արտադրանքը Ք. է: ՄԾ Ռրքանո՞վ է լավ այս լուծումը: ՏնտեսագիԻ (իդեալական տության տեսակետից դա չկարգավորվող մենաՍԾ գին) շնորհի համեմատությամբ կարող է համարվել բարելավում: Նախ` ենթադրվում է, որ մենաշնորհներն ավելի չեն կարնորվում, քան սպառողները: Հետնաբար, ոչ մի պատճառ չկա թույլ տալու, որ նրանք մենաշնորհային շահույթ քամեն սպառողներից: Մենաշնորհային շահույթը Նկար 16-3. ձեռնարկութՄենաշնորհային վերացնելով կարելի է հասնել նրան, ինչը մարդյունների տեսական ն գործնական կարգականց մեծամասնությունը համարում է եկամտի ավելի արդարացի բաշխում: (Սակայն հիշեք, որ հաՀ

(ճենաշնոր-

կարգավորված Հ-ՀՀՍԾ

վորումը

Չկարգավորվող մենաշնորհային ձեռնարկության մար առավելագույն շահույթի հավասարակշռությունը տեղի ունի ՍԾ-ից բարձր գնի դեպքում ն ՍՀ-ի ու երկարաժամկետ ՍԾ-ի հատման կետի վերնում գտնվող Մ

է բարոպարունակում այսպիսի եզրահանգումը են

յախոսական դատողություններ, որոնք դուրս զուտ տնտեսագիտությանսահմաններից): կետում: Երկրորդ` մենաշնորհատիրոջը ստիպելով, Հանրային սպասարկմանձեռնարկությունների որ նա գինն իջեցնի ԳՄ-իցԳւ-ի, կարգավորողնեհանձնաժողովներըսովորաբար պահանջում են միջին ու են գնի սահմանային ծախքի րը կրճատել ծախքին հավասար գներ՝ Կ կետում, որտեղ պահանտարբերությունը: Սա համարվում է բարելավում, ջարկի կորը հատում է երկարաժամկետ ճիջին ծախքի կորը: Սա վերացնում է լրացուցիչ շահույթը, ն, որ ավեքանի որ սահմանային օգտակարության առուի գինն իջեցնում ու մոտեցնում է սահմանամով արտադրանքի ավելի բարձր մակարդակը յրս աքի»: սպառողների համար ավելին արժե, քան սահմաՏեսականորեն ն ետք իջե է անընդհատ հասարակությանը պատնային ձախքի Լ, քիճչն Ի առումով Հասարակությունն իր ռեսուրսու ճառված ծախքը: մանային հասարակական ծախքերն շահույթները համապատասխանորենհաշվեկշռված են: Ի կետում ները առավել արդյունավետորեն է օգտագործախքից բարձր գնով պայմանավորված արդյունավեծում միայն այն դեպքում, երբ գինը սահմանային տության կորուստ չկա: ծախքին հավասար է բոլոր ճյուղերում:

միՐ: ծախ

սահ ձինըԱԾ.հետնաբար կետը, որտեղ | Հ

փոփոխական) ն բաշխում վաճառված յուրա. քանչյուր արտադրատեսակի վրա (ասենք՝էլեկտրաէներգիայի ն գոլորշու): Այնուհետն, հաճապատասխան գնորդը պետքէ վճարի ամբողջությամբ բաշխված միջին ծախքը ծառայության տվյալ տեսակի համար: Նկար 16-3-ը ցուցադրում է հանրային սպասարկման ձեռնարկությունների կարգավորումը: Մ կետը (որը համապատասխանում է Ք, արտադրանքին) նշում է շահույթն առավելագույնի հասցնող մենաշնորհատիրոջ չկարգավորվող արտադրանքը, որը մենք ուսումնասիրեցինք Ճ/ գլխում: Այստեղ մենք տեսնում ենք երկնահաս գին, ար ն

Տեսականորեն կարգավորվող գնորոշում: Եթե պայմանը այդքան լավն է, ինչո՞ւ կարգավորողները մենաշնորհատիրոջը չեն ստիպում գինն իջեցնել այնքան, մինչն ՊՊ ն ՍԾ կորերի հատման կետում (Տ կետում) այն հավասարվի սահմանային ծախքին: Իսկապես, Գ-ՍԾ կամ ճահմանայինժախքից գնորոշումը տնտեսական արդյունավեր/րխսող տության տեսական թիրախ է: Սակայն գործնականում դա լուրջ խոչընդոտ է առաջացնում. եթե նվազող միջին ծախք ունեցող ձեռնարկությունը է սահմանային ծախքին հավագինը սահմանում սար, ապա դա առաջ է բերում շարունակական .,կորուստ:Պատճառն այն է, որ եթե ՄԾ-ն նվազում Գ-ՍԾ

ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ՍԱՆՁՈՒՄ..

ՄԼ

է, ապա ՍԾՀՄԾ, հետնաբար ԳՀՍՕԾ սահմանելուց է, որ ԳՀՄԾ: Եթե գինը (կամ միջին հա-

հետնում

սույթը) փոքր է միջին ծախքից, ապա ձեռնարկությունը փող է կորցնում: Դա տեսնելու հաճար ուսումնասիրեք նկար 16-3-ի տեսական կարգավորման լուծումը Տ կետում: Այդ կետում գինը հավասար է սահմանային ծախքին, բայց սահմանային ծախքը փոքր է միջին ծախքից: Երբ միջին ծախքը մեծ է գնից, ապա ձեռնարկությունը փողէ

կորցնում:

Ձեռնարկությունը վնասով երկար չի աշխատի: Հետնաբար, տեսական կարգավորման լու ծումը պահանջում է, որ կառավարությունը լրավ ճար տրամադրի նվազող ծախքով արտադրողին՝ հարկային հասույթները թերնեսուղղելով ձեռնար-

կությանը: Մենաշնորհատիրոջը հարկերի բարձրացման միջոցով լրավճար տրամադրելը այնքան էլ ժողովրդականություն վայելող գաղափար չէ, Ա այս մոտեցումը հազվադեպ է կիրառվում:

ԱՊԱԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆՇԱՐԺՈՒՄ

Վերջին երկու տասնամյակներում շատ տնտեսագետներ փաստարկում էին, որ կարգավորման գործընթացը փաստորեն ստեղծում էր ն ոչ բ սանձում մենաշնորհային իշխանությունը: Այս միտքը մասամբ հիմնված է վերը քննարկված կարգավորման շահագրգիռ խմբերի տեսակետի վրա: Բացի այդ, դիտորդները ուշադրություն էին դարձրել այն փաստի վրա, որ տնտեսական կարգավորումը դուրս էր եկել տեղական բնական մենաշնորհի սահմաններից: 1970-ական թվականների կեսերին կարգավորողներն իրենց հրահանգները արդեն տարածում էին երկաթուղիների ու ավտոբեռնափոխադրումների, օդուղիների ու ավտոբուսների, ռադիոյի ու հեռուստատեսության, նավթի ու բնական գազի, ընկույզի ու կաթի արտադրության ն գրեթե բոլոր ֆինանսա-

Ալֆրեդ Քանը կարգավորճանտնտեսագիտությանառաջամարտիկներից էր, որը պետական ծառայության մեջ գտնվելու կարճ ժամանակամիջոցում վերաձնեց մեր տնտեսությունը: Քանի վաղ շրջանի աշխատանքներըներառում են կարգավորմանպատմությունը ն արտադրաճյուղերիվրա կառավարության կարգավորմանազդեցությանուսումնասիրությունը: Քանը գլխավորեց ՔՕԽ-ը ն, օգտագործելով համոզելու իր կարոսկսեց օդուղիներում թուլացղությունը, նել կարգավորումներովպայմանավորված սահմանափակումները:Չորս "

կան շուկաների վրա: Կարգավորվող արտադ.,րաճյուղերիցշատերն ավելի մոտ էին կատարյալ մրցակցության բնեռին, քան բնական մենաշնորհին, ինչպես ցույց է տալիս նկար 16-2-ը: թվականից ի վեր կառավարությունն ապակարգավորելէ շատ արտադրաճյուղեր, ներառյալ օդուղիները, ավտոբեռնափոխադրումները, երկաթուղիները, բորսային միջնորդությունը, միջքաղաքային հեռախոսակապիծառայությունն ու բնական գազի մատակարարումը: Այս ար.,.տադրաճյուղերից յուրաքանչյուրն ունի կառուցվածքային առանձնահատկություններ, որոնք 2.նպաստավոր են մրցակցության համար, քանի որ դրանց շուկաները անհատական ձեռնարկությունների արդյունավետ չափի համեմատությամբ ավելի մեծ են: Օդուղիները ապակարգավորմաներկընտրանքների ամենացայտուն օրինակներն են: Իր ստեղծման պահից` 1930-ական թվականներից, քաղաքացիական օդագնացության խորհուրդը (ՔՕԽ) իր դերը տեսնում էր ճրցակցությունն արգելակելու մեջ: 1938-1978 թթ. օդուղիների ոչ մի նոր խոշոր ընկերության չի թույլատրվել մտնել միջնահանգային շուկա: Երբ առաջարկվում էին նորարար, էժանագին ն անպաճույճ օդուղիներ, .ՔՕԽ-ն ուղղակի մերժում էր առաջարկը: ՔՕԽ-ն ստեղծվել էր (ինչպես որ կանխատեսում է կարգավորման շահագրգիռ խմբերի տեսակետը), որպեսզի օդային ճանապարհորդությունների ուղեվարձը բարձր պահեր, այլ ոչ թե իջեցներ: 1977թ. նախագահՔարտերը ՔՕԽ-ի նախագահ նշանակեց Ալֆրեդ Քանին: Լինելով ականավոր տնտեսագետ ն կարգավորումների քննադատ, Քանը սկսեց ավելի մեծ մրցակցության հնարավորություն ընձեռել` բնագավառի մուտքը ն ուղեվարձը ճկունացնելու միջոցով": 1978թ. կոնգրեսն օրենսդրությամբ թույլատրեց ազատ ելք ու մուտք բոլոր ներքին օդային երթուղինե-

տարում այդ արտադրաճյուղըհռչակվեց իր հզոր ե նորարար մրցակցութ-

յամբ:

Քանը հայտնի է իր ճարտար մտքով ու իմաստնությամբ:Մի անգամ նա օդուղիների գործադիրների մի խճբի խոստովանել է, որ ոչինչ չգիտե նրանց գործի մասին ասելով, որ իր համար ինքնաթիռըպարզապես սահմանային ծախք է՝ թներով: 1978թ. Քանը հեռացավ ՔՕԽ-ից ե նախագահ Քարտերի օրոք դարձավ գնաճի դեմ պայքարող գլխավորդեճքը: Այդ պաշտոնում նա շարունակեցավտոբեռ -

նափոխադրբումների արտադրաճյուղի նան ապակարգավորումը: Քանը կանխատեսում էր, որ առանց հակագնաճի արդյունավետ քաղաքականության տնտեսությունը շուտով կհայտնվի խոր անկման մեջ: Բայց քանի որ Սպիտակտան համհարզներին դուր չէր գալիս բառերինրա ընտբությունը, նա անկում բառը փոխարինեց «ադամաթուզ» բառով ն սկսեց խոսել գնաճի դեմ պայքարելիս «ադամաթզերի»անհրաժեշտությանմասին:

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

րում: Օդուղիները հնարավորություն ստացան ազատորեն սահմանելու ցանկացած ուղեվարձ. որը կարելի էր գանձել տվյալ երթուղուց: Ռչ տնտեսագետներից շատերն անհանգստանում էին, որ առանց կարգավորման կլինեն զանգվածային ազատումներ աշխատանքից ե ծառայության վատթարացում: Մի քանի տարվա փորձից պարզ դարձավ, որ մրցակցությունը փոխել է օդուղիների արտադրաճյուղի ողջ կառուց վածքը: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ (գնաճի հաշվառմամբ) ապակարգավորմանը հաջորդած տարիներին միջին ուղեվարձը կտրուկ իջել է, օդանավերի օգտագործումը մեծացել, իսկ գնորոշման ռազմավարության մեջ օդուղիները դարձել են չափազանց նորարար: Այս արտադրաճյուղ՝ ապակարգավորումից հետո դարձավ ավելի արդյունավետ: Ավելին հաստատվելէ ուժեղ մրցակցություն. ապակարգավորումից հետո հինգ մեծ օդուղիներ սնանկացել են,որոնցից վերջինը Իստեռն էյրլայնզն էր: Տնտեսագետները օդուղիների ապակարգավորման հետնանքների իրենց ճիշտ կանխատեսումներով իրավամբ կարող են հպարտանալ:

իրավիճակ ստեղծվեց նավ.,թարդյունաբերությանճյուղում 1981թ. փետրվարին դրա լիակատար ապակարգավորումից հեընկերությունները բենզինի նեղատո:Նավթային ցող շուկայի համար մղվող մրցակցությունում սկսեցին կիրառել շուկայավարության նոր ձներ: Շատ ընկերություններ ընդլայնեցին ինքնասպա.սարկումըն ներդրեցին արագագործ էլեկտրոնային մղիչներ: Այս նորաստեղծությունները ապակարգավորումից հետո կտրուկ կրճատեցին բենզինի ենհում նավթի գների տարբերությունը: Սպառողներից փող շորթելու փոխարեն ընկերությունները մրցակցում էին միմյանց հետ: Ամերիկայում ծավալված ապակարգավորման շարժումը տարածվեց նան այլ երկրներում, որոնք աշխատում էին իրենց արտադրաճյուղերն ազատել կարգավորումից արտաքին ու ներքին շուկաներում մրցակցելու համար: Թեպետ քաղաքական խոչընդոտները շարունակում են ապակարգավորումը դանդաղեցնել ներուժորեն Վամանման

մրցակցային շատ շուկաներում, անհավանական

է, որ ապագայում ապակարգավորման միտումը

փոխվի:

լորողայաաաատատատաատատատատատտտտատատտատատատատաաաատատատատտատապատատաաատաատա

Քանի որ արտադրաճյուղերի վերահսկման գոր ծընթացում անընդհատ մեծանում է անտեսանելի ձեռքի ն ոչ թե կառավարության կարգավորման դերը, ապա կառավարության զինանոցում շու կայական իշխանության դեմ պայքարելու գլխավոր զենքն այսօր հակամիավորմանքաղաքակաՇությունն է: Հակամիավորման քաղաքականությունը հակամրցակցայինչարաշահումներին հարվածում է երկու ուղղությամբ: Նախ` արգելումէ որոշակի տիպի գործարարվարքը, օրինակ՝ գների հաստատագրումը, որը կաշկանդում է մրցակցային ուժերը: Երկրորդ` սահմանափակում է որոշ շուկայական կառույցներ, ինչպիսին է, օրինակ մենաշնորհը, որն ամենայն հավանականությամբ սահմանափակում է առնտուրը ն այլ ճանապարհներով չարաշահում իր տնտեսականիշխա-

վածներից մեկը ն միննույն ժամանակ ցույց կտանք, թե միկրոտնտեսագիտականվերլուծության գործիքները ինչպես կարելի է արդյունավետորեն կիրառել տնտեսական քաղաքականության այս կարնոր ոլորտում: Ամերիկայի հակամիավորման քաղաքականության մեր ներածությունն ընդգրկում է հետնյալը. ».

նությունը:

Տասնամյակներ

շարունակ հակաճիավորեղել է իրավունքի ն տնտեսագիտության փոխազդեցության արգասավոր ոլորտ: Հակածիավորճան քաղաքականությունն ուսումնասիբելիս մենք կքննարկենք գործարար օրենսդրության ամենակարնոր հատման քաղաքականությունը

Օռենքների պատմություն` Շերմանի օրենք (1890Ք.), Քլեյտոնի օրենք (1914թ.), առնետրի համերկրային հանձնաժողովի օրենք (1914թ.) հետագա լրացումներով: Կառուցվածքի ն վարքագծի մասին նախադիայային իրավունքի զարգացումը` ապօրինի վարքագծի տարբեր ձների սահմանումը, հակամիավորման խախտումների բացահայտման գործում չափերի ու կառուցվածքի դերին վերաբերող տեսակետների փոփոխությունը, հակաճիավորմանհիմնական դատական գործերի արդյունքները, սկսած Ստանդարդ օյլից (1911թ.) մինչն էյԹի ընդ Թի-ն (1982թ.): Շոռ մոտեցում 7980-ական թվականների հաորը կակամիավորմանքաղաքականությանը,

ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ՍԱՆՁՈՒՄ...

2Մ1

րնորում է խմբաշնորհատերերին բնորոշ հակամճարտությունըն կասկածի է ենթարկում կառավարության ունակությունը հակամիավորման քաղաքականության օգտագործմամբ բարելավել խոշոր գործարարություններիկատարողականությունը չկարգավորվող մի աշխարհում, որտեղ առկա է արտաքին ուժգին

օրենքներ Հակամճիավորման Շերմանի հակամիավորման օրենք (1890ք., լրացումներով) Մի քանի նահանգների միջն կամ այլ պետությունների հետ կատարվող գործարքը կամ առնտուրը սահմանափակողամեն մի պայմանագիր,միավորման կամ այլ ձնի համակցություն, կամ գաղտնի համաձայնություն, հայտարարվում է ապօրինի: Տ2. Յուրաքանչյուր անձ, ով կճենաշնորհացնի կամ կձգտի մենաշնորհացնել, կամ մեկ այլ անձի կամ անձանց հետ միանալ կամ դավել տարբեր նահանգներիմիջն կամ այլ պետություններիհետ կատարվող գործարքի կաճ առնտրի որնէ բնագավառը մենաշնորհացնելու նպատակով, կմեղադրվի ծանր հանցագործության մեջ...

մրցակցությունը:

Սույն գլխում այնուհետն քննարկվում են հակամիավորճանքաղաքականությանայս երեք մո-

տեցումները:

ՕՐԵՆՍԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ

Վակամիավորման օրենսդրությունը նման է մի բուռ սերմից աճած հսկայական անտառի: Օրենսդրության հիմունքներն այնքան հակիրճ են

արոր

հակաճիավորճան օրենք (1914թ., լրացում

Բում չԷր ի ԱԱ նիբարից որ- Տ2. Ասթեցուցի

ն ուղղակի, որ

կարելի է մեջբերել

աղյուսակ

քան շատ օրենքներ են ծնվել:լ ի

ՇԵՐՄԱՆԻ ՕՐԵՆՔ (1890թ.)

ընդհանուր իրավունքի, որը հիմնված էր սովորույթների ու անցյալի դատական որոշումների վրա, մենաշնորհը երկար ժամանակ եղել է անօրինական: Սակայն եղած օրենքներն անզոր գտնվեցին միաձուլումների ու միավորումների դեմ, որոնք սկսեցին աճել 1880-ական թվականներին: Այնուհետն ամբոխահաճ զգացմունքները նդունման ը գ հանգեցրին Շերմանի ր օրենքի րոնք ընդ Ըստ

ՏՅ.

ցր

1890թ.:

Շերմանի օրենքն ապօրինի համարեց «առնտրի մենաշնորհացումը» ն օրենքից դուրս հայտարարեց «առնտրի սահմանափակմաննպատակով ամեն մի կամ գաղտնի համաձայնություն»: Սակայն «մենաշնորհացման» հանդեպ հակակրանքից բացի ոչ մի ապացույց չկա, որ որնէ մեկը հստակորեն պատկերացրել է, թե որ գործողությունները պետք է հաճարվեին օրինական ն որոնք՝ ապօրինի:

համակցություն ի

ՔԼԵՅՏՈՆԻ ՕՐԵՆՔ (1914թ.)

Քլեյտոնի օրենքն ընդունվել է Շերձճանի օրենքում պարզություն մտցնելու ն այն ամրապնդելու Միավորումը ձեռնարկություններիխումբ է (սովորաբար միննույն արտադրաճյուղում),որոնք օրինականհամաձայնությամբ միավորվում են` սահմանելու արտադրության ծավալը,գներըկամ արդյունաբերության այլ պայմանները:

3Ր

Միննույն կարգի ու որակի ապրանքների գնորդներին գների հարցում խտրականությանենթարկելը... համարվում է անօրինական..., եթե այդպիսի խտրականության հետնանքը կարող է էական լինել մրցակցության նվազման համար կամ առնտրի որնէ ճյուղում կարող է ստեղծել մենաշնորհ... Պայմանով, որ այստեղ շարադրվածը չպետք է արգելի այն տարբերույթները, որոնց միակ թույլատրելի պատճառը ծախքի տարբերություններն են... Անօրինականէ, որ որնէ անձ... վարձակալության տա, վաճառիկամ պայմանագիրկնքի... այն պայմանով, համաձայնությամբ կամ ըմբռնումով, որ վարձակալը կամ գնորդը չպետք է օգտվի... մրցակցի ապրանքներիցկամ զբաղվի դրանց առքուվաճառքով, ...եթե դրա հետնանքը... կարող է էական լինել մրցակցության նվազման համար կամ առնտրի որնէ ճյուղում կարող է ստեղծել մենաշնորհ... ձի ծեռք

Ոչ ՍԱ րել...

այլ

երամի Խանը

(ընկերակցություն)...

Բե՞

ամբողջապես

կաճ դրա որնէ ճասը... եթե... այդպիսի ձեռքբերճան հետնանքը կարող է էական լինել մճրցակցության նվազման համար կամ կարող է ստեղծել մենաշնորհ: Առնետրի

հահամերկրայինհանձնձնաժողովի

(1914թ., լրացումներով)

օրենք

Տ5. Մրցակցության անարդար եղանակները..., ինչպես նան անարդար կամ խաբեբայական գործողութ-

յուններն ու գործունեությունը... հայտարարվում են անօրինական:

16-71. Այս օրենքները ամերիկյան հակամիավորման օրենսդրության հիմքն են

Աղյուսակ

փվդրոռղոուսըդոո 'մմղցնսիչցստ դվմօտիծւսս -տկ դոձ 'ուսդոդոքմո դզ դո Թյսմնոչյս 3վ8 վ -ղիտ նսիչդսո դվշեոմմռի տղիողըյ ՀԱԱ դմղմողզն որդ սգո աճուն դտկտրողւսՀչ դոտլԹւսկմողսղՇ դուսԹյսդտոշվ 'ԱմզդվմսդՀոդ :Ամզդոոս(Թսկմտդսղջ Ամսփ զ -ղք 1զմոտոդհ Վ իս ղ4 '6վգոմդ ոլտհդտ 'օզգ վց -վմօոտ դմզդդոս(8սնսցմսԵ նր չտզվ /ջծածճնտր ռոլ ասկմոդսղօ 1 օտիոտկ մռա ասզուսցմսծ 'Ժզտոհոհ տոտ 'մդս/Յսմզմմոհո նմսո| մդդտծ որո Վղծմղծժդմմղիմսն ՂԳՎ ցորդ

-ոռ

ոթ

մս

իսմղզդ -սոտջտտոհնսծզդւս: ոող տղզվ ռո/8սծկտծմը ստղ վժոլտօ ցոսստջտի յլ իսմզդե մզմմտտ վմղդնսսոհոո մղմմտտ մմդոտմոտ դոսդ մռյս( վազե -Ցյսկմոդսզօ մմզ Այա թասդոդումտոյ 9 1 ըսդԵ մնմսդԵ ղժզ 'ըյսժ ող մմռոմոո -ողն դրո դրովո վստջտի Վ ՃՁտզոմմդտմոռ ր Ադյս/(8յսկմոդսղօծիսծդսմս 'մմզդդւս(81սդրոթ -տքով քտհ մացմեադոթոտ ցաանսավտդ իսցե մօտծ (մոլտջ դտղտոլսփսփդվճ -վք քո ժոլոց դվլոցտբվտո ոզիոմս գզ ցոսի -ցտմտդղզը մտմոմսիսո Հգսմս) Ծվմզժոլոց դոլ Յյսմնտտմոտ Վ ըյսստռոի մմդոտմոտ մվ չվտտշմծ դուսԹյսկմոդսզօ մսղ «Արյսշսամացն չիսդԵ մջմոմ քո մցտծ վե Փոշսմս վմզցնսմնտտմսո 1զսոռոի) ոփտծ ռղ դտլժսդրոջտքով մմզդսոջոիոմ մմղ «մրյսդտյովոյո վմզդն ոյոքոմցտր -կտը

:ցվջծոճմմտիվգվմօոտ մ՝. ուսմզմոմղի մոր վը վմղդոյսժչսմս դգորմսիովոոտկովվռոծմՀ նոի

.-ոՆ

.ՕՎԵՌԺՍՈՒՎՂՎԱՕՆՈ

:Ամզն վջծեոժմտի յս զ ըյստշղչշ վճմցտիծասստկ վ նասխքտմնտտմո վրողւսՀ մդոս(8սողտ ովզղկմտդդժԱՅօտիծասստկ ճվղտկտդորոք դտոմսիտվոտկու :դվոտը վմզն դոկտկով վմզդուսլԹսկմտդսզց օզը 1զմստք դզ տոՀ մմզդդոմտիտմվ 1ս դմզդտզետոզտդտ ըոՀյսԺ -Քոծդմ վմոն զը ցՉոնմսձով դվմդղմօ վդտրմղԶ

ՈՎՍ ՎՍՇՈՎՈ

-ՈՅԺՍՈՒԻ

ԻՎՁ ԺԶՈՒՏՎՍՍՈԳ՝

ՍՍՎՁՅՍՈՒ

ՂՈհՈՂՈՎԷ

'ՕՎԵ

88ՎՍՍՈՒՈՑՎԻ

ՂՈՔաՎՍՂՈԿՃՈԺՈՆՈԺ

ՂՈՈՍԽՍԻՈՎՈՈԴՈՒ

Սղդդտոոմվ Հսյզդծղմ -ոնտն Ղ յզսԱզտովնդմ 1զկոօցմտՂոդ ոզոչգվ 'դյս/ -Ձղսմնդկդւս 1զդթոտկծդոՂղդդժտտղվՎ նսմտողդ -ԷԷղ ովղմնտցմսԵ մոս մ. :մնծտիսԵ նսդտոոռտտոխտոովչ մռոլ(Թյսդոկոմվ Ղ օնզկ զտոզեմտ զտդ ծզիմսետվ դ-ր -8886: :5վմ -ղդոսոսօտվը դվրոծկտծմնտկտվ ՀՎդծոշմսԵԵ Ղ դոլ սթկոծմը» «Ասղդկտդոտնղմոնմտդո 1ողեսո մլ դղտտտհիդ վմս (էէր) միսնսքոդ դվրոմկմզոով վմտղսո 6զիօնղտո -Գջլտլ

Յոսդոոլշվ

-քդտվ

՛դղ ՀցտմՆ :Ամզղջ 1(/ո Ղոդ վցետծմռի դզ ոսկ -ոփտդուճվտոո մԱմզդմձդզմօ գորմսիովոտկու ՀզդգտեԺվռոքմո նսթյստովոնփ ծձղը դտքմետտոտտոռով վմզցե նսմող դզչ մմզդ -տոնոդդմ տովոլոռղոո ղովռոսը դռոլժսդտկոմ -ոնոտմ դտոքմսիովքտկու :մքյսծղետիդ վմռոմ -նոտտմտ յս դըյսծոտմցմոմ վմզդե դզ ոմցտղտղվ ռոթյսղդւսցԱմսԾ վովոտորղ :իսկպկտտտոդ՛ս) ԱմցտԱ -զՂդոքոտմ դոս ոտկ «սմմզղտփոդտովտո -նոտմոտ Վ դդլս(Յյսդ Ղսյզմետտոտոտվ Ամմղզդե մկտողտ մսղմ -Ոոջտրոտվ վմղդդւսԹյսկմոտոդսզօ -տհոդզոտ վջետժմտի վցվմօոտ դվցմդՎ :(ԱմղդՑՈսվոՀ մօոծ հոդվմօ) Ճռցորտծ -ցոտվ 3վծւսծոննզը ոոկ (մկոմս վմմցտմնտտմտ հոռդվմօ) ղտտոհոգդմսիոժղքմտ լյղմս իտղչշդտդ նսմողհ դզ3 մմզդծդոծ -տտը ծդղմվ 1զցտռտՀժոտխիո -ոդվմԾ :ԱմմզդդյւսԹյսնսօմսԾվովոնրտ 1զդծոմ -ոնմո՛ նսմող վ դւսԹասդորտՀչոհ վը չս օղզվդ -վԱմօոտդվդձդվ մզդկտոզտ Հսմս վմմռտիռոԹսդ Վոօտնով մվնոիռոն մս 'դվլ 1զսջի մմզդգդոտմտտ

ԻՍՆՍՔՈՂՇՂՈԷ ՂՎՔՈՍԴՄՃՈՈԷՎՍՏԻԶՍՈ

մտքով վմզդդվսք -գյսվըվմո ցյսիիսվոհոտ մ՝ դս/Գյսվլզովըդսզօդո ցոքմսիտվոտղկով հշստով իսժղզմօ մս 'մզ դո 6դմմտտմսղմտկ 1Ոո զը վմդզմօ վգստ/զ1Ժ ԱքվտտհոՂ 'Աքոսոյդտղ Ղ մզ ըւղսմազմողԱՅդզմ -օ վցստ(ղ1Թ :մդւս(81սծկոծմը 1զդծզետիդողով 9ցվլնսսոտղմմղ 'ոդսժողն դոռ դրովը 1/ո 'ոզոտմ -դովպնդմՂմ 3ս ըւսիմորով դվլ վցվմօոռտ մմղզղջ որտ դոլԹյսղգցւսացմսե:իսզմզմ Հսղզօ մմղորստ -զդքտմ դցոտկոմսիսովսմզդծվկոծմը ռզ ըոյսիմսի -ողց Ժդսմս Ամըդրյսոսքովը Ղ (8Ղ վնմոք ռոսդ մմղդդզմօգդտվմղզդուս(Եսկմոդսղջօնսդտկտոիռ դվնսաքոմնտտմո դՈոսցղվը մաղ) մյա այվմ .-օշտ քոտրծկովը մլ ողսլղեմտ 'մմզդճմոցմսԵ վս ս -ոծոմ վմցըն ըՂսմտրով 7յյա/ռսցյտմտո| մլ դտկոդվաօռո '(Ամդոմոտ ղ 1 տորսդոկդոծ տղ Ղծղ 'ող մմժռոմոտ ց |զդԵ դղ ըւսովտո ցվնսս -ոխո մմղ) մմզմետցտրոո/յոցոոնսիովտո մւսմ -ոմոտրով մզ ոմյսն 6վմղգղմօ դղղ :չիսղտտոխրդ

ժ1/0Ք0/ՍՍՈՒՌՍՈՈ ԻՋ մՂ/ԱԲՅՅՍՍՈՆՍՈ մՂ/ՄՔ0ՅՍՏՋԻՈՂ/ԱՔՆՄՈ

ԿԼ

ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ՍԱՆՁՈՒՄ..

նոր վեճեր այն մասին, թե կրթական հաստա-

դրանք հակամիավորման քաղաքականության անբաժանելի մասն են: Թերենսամենացայտուն օրինակը էլեկտրական սարքավորումներ արտադրող ձեռնարկությունների դավադրությունն է: 1961թ. էլեկտրասարքավորումներիարտադրաճյուղը մեղավոր ճանաչվեց գների շուրջը դավադիր համաձայնության գալու մեջ: Խոշորագույն այնպիսի ընկերությունների գործադիրնե-

են գործարատությունները արդյո՞ք մտնում րության այն շրջանակի մեջ, որ կարգավորվում է հակամիավորմանօրենքով:

ԿԱՑԱ Ծ

րը, ինչպիսիք ՋիԻ-ն Ուեստինգհաուզը, գաղտնի համաձայնության էին եկել գները բարձրացնելու հարցում ն փորձեցին հետքերը թաքցնել հետախուզական վեպերի հերոսների պես՝ հանդիպելով որսորդական տնակներում, գործաեն

ծելով ծածկանուններ ն զանգահարելով հեռախոսախցիկներից: Թեպետ այս ընկերությունների ամենաբարձրաստիճան գործադիրներն ակնհայտորեն անտեղյակ էին իրենց անմիջական տեղակալների արարքներից, այդուհանդերձ, վաճառքն ընդլայնելու նպատակով նրանք մեծ ճնշում էին գործադրել փոխնախագահներիվրա: Ընկերությունները համաձայնեցին բարձր գներով վաճառքի համար մեծ փոխհատուցում վճարել իրենց հաճախորդներին, իսկ որոշ գործադիրներ բանտարկվեցինհակամիավորմանօրենքների խախտման համար: էլեկտրասարքավորումներ արտադրող ձեռնարկությունների մեծ դավադրությունը ցնցեց Ամերիկայի գործարար աշխարհը: Թեպետ վերջին տարիներին մեծածավալ դավադրություններ քիչ են հայտնաբերվել. այնուամենայնիվ, գների հաստատագրումը շարունակում է մտահոգել: Միջին հաշվով տարեկան լինում են գների հաստատագրման ն ապօրինի այլ վարքագծի դեմ 50 համերկրային ն հարյուրավոր մասնավոր դատական գործեր: Վերջիններից մեկը քոլեջների ու համալսարանների սահմանած ուսման վարձի ու կրթաթոշակների հետաքննությունն էր արդարադատուքյան նախարարության կողմից: Կառավարությունը հայտարարեց, որ այդ կրթական հաստատուքյունները գաղտնի համաձայնության են եկել բարձրացնելու ուսման վարձը` առաջավոր ուսանողների շրջանում կրթաթոշակի համար մրցակ. ցությունը կրճատելու նպատակով: 1991թ. բազմաթիվ հաստատություններ արդարադատության նախարարության հետ հարցը լուծեցին «համաձայնության որոշումով»: Քոլեջներն ու հաճալսարանները չընդունեցին, որ խախտում են թույլ տվել, սակայն համաձայնեցին չբանակցել կրթաթոշակների միասնական քաղաքականություն մշակելու նպատակով: Այս գործը առաջ բերեց

ՐՈՒԹՅՈՒ

Վակամիավորմանամենից աչքի ընկնող դատական գործերը վերաբերում են կառուցվածքին ն ոչ թե վարքագծին: Այդպիսի գործերից են խոշոր փորձերը, ձեռնարկություններիի մասնատման ինչպես նան հանամիածձուլմանկանխարգելիչ դատավարությունները ընդդեմ խոշոր ձեռնարկությունների միաձուլման առաջարկությունների: Շերմանի օրենքի հիման վրա հակամիավորման գործունեության առաջին մեծ ալիքը նպատակամղվեց առկա մենաշնորհների տրոհմանը: 1911թ. գերագույն դատարանը որոշեց Ամերիկան թոբակո քոմպանին ն Ստանդարդ օյլը տրոհել բազմաթիվառանձին ընկերությունների: Այս անփառունակ մենաշնորհներին դատապարտելիս գերագույն դատարանը ձնակերպեց հետնյալ կարնոր «հիմնավորման կանոնը». Շերմանի օրենքը տարածվում էր միայն առնետրիանհիմն սահմանափակումների (միաձուլումների, համճաձայնությունների ու դրանց նմանների) վրա, ն դրանք համարվում էին ապօրինի: Հիմնավորման կանոնի սկզբունքը փաստորեն վերացնում էր հակամիավորման օրենքների հարձակումը մենաշնորհային միաձուլումների վրա, ինչպես ցույց է տալիս Յու էս ստիլի գործը (1920): Ջ.Փ. Մորգանն այս հսկան ստեղծել էր միաձուլումով, որն իր գագաթնակետում գտնվելիս վերահսկում էր շուկայի 6096-ը: Սակայն դատարանը որոշեց, որ խոշորությունն օրինազանցություն չէ: Այդ ժամանակ, ինչպես ն այսօր, դատարաններն ավելի շատ ուշադրություն էին դարձնում հակամրցակցային մարքագժին, քան բուն մենաշնորհային առուցվմաժքին:

Շոր ուղին ն Ալկոան: Կոնգրեսն օրենքներ է ընդունում: Սակայն ոչինչ տեղի չի ունենում, քանի Դեռ որնէ անձ կամ արդարադատության նախա.Րարությունը հայց չեն ներկայացրել, որ դրանք կիրառվեն: Աղմկոտ քսանական թվականներին հակամիավորումը մոռացության տրվեց: Միայն 1930-ական թվականների վերջերին, երբ Ֆ.Դ. Ռուզվելտը (Թարման Առնոլդին վստահեց հակամիավորման քաղաքականության իրականացու-

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

մը, այս ոլորտում սկսվեց համերկրային դատական հետապնդումների մի իսկական տարափ: կարգի բերեց տնաշինության, ապակու, ախոտի, ցեմենտի ն ուրիշ շատ արտադրա-

խար

ճյուղեր:

Ալկոայի գործը (1945թ.) Նոր ուղու եռանդուն կիրարկման գագաթնակետն ու դատարանների կողմից միավորումներին հարվածելու ամենացայտուն օրինակն է: Ալկոռայինէր պատկանում ալյումինի շուկայի 909օ-ը, սակայն միջոցները, որոնցով Ալկոան հասել էր դրան, ինքնին ապօրինի չէին: Պահանջարկի աճը կանխատեսելով՝ նա մձեէր արտադրականկարողությունը, իսկնեծացրել

պատկանում տեղական հեռախոսագծերի 85902-ը, ննա էր վաճառում երկրի հեռախոսային սարքավորումների մեծ մասը: էյԹի ընդ Թի-ին (որը հաճախ կոչվում է Բել սիստեմ) պատկանող ընկերությունների համալիրը ներառում է Բել թելեֆոն .լաբզը, Ուեստեռն էլեկտրիկ քոմպանին ն Բելի 23

ընկերությունները: .,գործարկու 1876թ. հեռախոսի հայտնագործումիցի վեր Ալեքսանդր Գրահամ Բելի հիմնադրածընկերուք-

յունը կառավարության հետ երկար տարիներ հա2,կամարտել է հակամիավորման մի շարք հայցերի .,.կապակցությամբ: Կառավարության նախորդ երկու հայցերը փոքր ազդեցություն ունեցան ընկերուժային կանխելու րության վրա: գները պահել էր ցածր: Նա շուկայական իր մե Սակայն արդարադատությաննախարարութբաժինը ձգտել էր պահպանել մուտքը դարձնելով յունը 1974թ. հարուցեց մեկ այլ, ավելի հեռուն անշահութաբեր ն ոչ թե հակամրցակցային գորգնացող հայց: Այն պնդում էր, որ էյԹի ընդ Թի-ն ծունեություն ծավալելով: Այնուամենայնիվ, դա(ա) խոչընդոտել է միջքաղաքային հեռախոսատարանը գտավ, որ Ալկոան խախտել է Շերմանի կապի բնագավառի մրցակիցների (օրինակ` էԷմօրենքը՝ պատճառաբանելով, որ նույնիսկ օրինաՍիկյ-ի) միացմանը տեղական հեռախոսացանկան ճանապարհովձեռք բերված մենաշնորհային ցին, (բ) խափանել է սարքավորումներ արտադիշխանությունը կարող է տնտեսական վնաս հասցրող այլ ձեռնարկությունների կողմից պատվիրանել նպետքէ դատապարտվի:Այս ժամանակաշրջա- .տուներին կամ Բելի գործարկու ընկերություննենում դատարաններըշուկայի վարքագծի մեկառավարության գլխավոր իրավական ն տնտետեղ կարնորություն էին տալիս նան շուկայի կասական փաստարկն այն էր, որ Բելը հեռախոսի ռուցվածքին. մենաշնորհային իշխանություն, նույնիսկ առանց որեէ անօրինականվարքագծի, տեղական շուկայում կարգավորվածբնական մենաշնորհն օգտագործելէր միջքաղաքային հեռահամարվումէր ապօրինի: խոսակապի ն հեռախոսային սարքավորումների մենաշնորհային իշխանություն շուկաներում

ՎԵՐՋԻՆ ՇՐՋԱՆԻ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ստեղծելու նպատակով: Բելն ընտրեց պաշտպանության երկու ուղ1945թ. մակընթացություններից հետո դատական .Ղություն: Առաջին՝ նա ժխտեց փաստացի մեղադորոշումների պատկերը ն տնտեսագիտականտեՈանքներից շատերը հերքեցդրանց առնսության վերաբերմունքը մենաշնորհի նկատկամ նա հայտարատվյալ Երկրորդ չությունը գործին: մամբ հաստատապես դադարել են թշնամական րեց, որ Միացյալ Նահանգների հեռախոսային լինելուց, ինչպես դա երնուճ էր Ալկոայի դատահամակարգը աշխարհում ամենալավն է հենց այն կան գործում: Վերջին երկու տասնամյակների աատճառով որ Բելն է տնօրինում ու գործարընթացքում հետապնդվել են միայն երկու ընկեկում Միացյալ Նահանգների հեռախոսային հարություն` ԱյԲիէ:-ը ն էյԹի ընդ Թի-ն: 1982թ. այս մակարգի մեծ մասը: Շամպետերյան վարկածի դատական գործերի ավարտից հետո կառուցՄ/| գլուխը) փաստարկի նմանությամբ էյԹի (տես՝ վածքային հակամիավորման ոչ մի մեծ գործ չի ընդ Թի-ն պատասխանեց, որ Բել սիստեմի չահարուցվել: Այս վերջին երկու գործերի դիտարփերն ու ընդգրկման ոլորտը նրա մենաշնորհը կումը բացահայտում է հակամիավորմանքաղադարձնում են հեռախոսային գործը վարելու բամտաքականության վերաբերյալ բոր) ժամանակակից նական ու արդյունավետ ուղի: Արտառոց ելքը զարմացրեց բոլորին: Վախենալով, որ գործը կարող է ավարտվել ի վնաս իէյԹի ընդ Թի-ի գործը: Մինչն 1983 թ. էյԹի ընդ րեն, Բելի կառավարչությունը կառավարության Թի-ն փաստացի մենաշնորհ ուներ հեռակապի հետ հարցը լուծեց համաձայնության վճռով, որն շուկայում: Նա ապահովում էր միջքաղաքային ըստ էության բավարարում էր կառավարության հեռախոսազանգերի ավելի քան 95Չ6-ը, նրան էր առաջարկած փոփոխությունների բոլոր կետե-

Աաաանու մրցակցությունը

րինաւան Արան

ծելակերաը: '

Անճարք

ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ՍԱՆՁՈՒՄ..

րին: Բելի գործարկու տեղական հեռախոսային ընկերություններն անջատվեցին (կամ իրավականորեն բաժանվեցին) էյԹի ընդ Թի-ից ն 1984թ. վերախմբավորվեցին յոք մեծ տարածքայինհեռախոսի ընկերությունների մեջ: էյԹի ընդ Թի-ն պահպանեց միջքաղաքային հեռախոսակապիիր գործունեությունը,ինչպես նան Բել լաբզ գիտա-

հետազոտական կազմակերպությունը ն սարքավորումներ արտադրող Ուեսթեռն էլեկտրիկը Զուտ արդյունքը Բել սիստեմի չափերի ու վա-

ճառքի կրճատումն էր 8096-ով: էյԹի ընդ Թի-ի գործի այսպիսի լուծումը որոշ իձաստով հաղթանակ էր մրցակցության համար: Տեղական հեռախոսային ընկերություններն ազատ են սարքավորումներ գնելու ամեն մեկից: Սպառողներնազատ են ընտրություն կատարելու միջքաղաքային կապ ապահովողների, ինչպես նան սարքավորում մատակարարողների միջն: էյԹի ընդ Թի-ն այլնս ի վիճակի չէ օգտվելու տեղական մենաշնորհից ն փակելու մրցակից ընկերությունների մուտքը: Սակայն շատ տնտեսագետներ արծարծում են համաձայնության վճռի խելամիտ լինելու հարցը: Նրանց մտահոգում է հեռախոսային ծառայության որակը մասնատված արտադրաճյուղում: Բել լաբզը կպահպանի՞իր տեխնոլոգիական հմտությունը ն կշարունակի՞մնալ աշխարհի ամենաարդյունավետ ճյուղային գիտահետազոտական լաբորատորիաների շարքում: Համաշխարհային հեռակապի արտադրաճյուղում օտարերկրյա ընկերությունները արդյո՞ք չեն անցնի Միացյալ Նահանգներից: էյԹի ընդ Թի-ի հակամիավորման դատական գործի հետնանքներին առնչվող հարցերին հնարավոր կլինի պատասխանել միայն ապագայում: ԱյԲիէմ-ի գործը: Վերջին տարիների հակամիավորման երկրորդ մեծ դատական գործը կապված էր ԱյԲիէմ-ը մասնատելու կառավարության հայցի հետ: 1969թ. հարուցված հայցը ԱյԲիէմ-ին մեղադրում էր, որ նա «փորձել է ձենաշնորհացնել ն մենաշնորհացրել է... ընդհանուր օգտագործման թվային համակարգիչները»: Կառավարությունը ԱյԲիէմ-ին մեղադրում էր, որ նա ունի գերակշիռ շուկայական բաժին, որը 1967թ. կազմել է շուկայի 7696-ը Ավելին, կառավարությունը հայտարարում էր, որ ԱյԲիէմ-ը տարբեր միջոցներով մյուսներին զրկել է մրցակցելու հնարավորութ յունից: Վկայակոչված հակամրցակցային քայլերի թվում էին ստիպողական գնորոշումը, մուտքը խափանող չափից ավելի ցածր գները, ինչպես նան նոր արտադրատեսակների ներդրումը, որի

նպատակն էր նվազեցնել մյուս ընկերությունների ապրանքներիգրավչությունը: ԱյԲիէճ-ը համառորեն ու եռանդագին հերքում էր կառավարության մեղադրանքը: ԱյԲիէմ-ի .6հիձճնական պաշտպանական փաստարկնայն էր, որ կառավարությունը պատժում է հաջողությունը ն ոչ թե հակամրցակցային վարքը: Այսպիսի դեպքերում հիմնական երկընտրանքը պարզորոշ ձնակերպված էր Ալկոայի գործում. «Հաջողակ մրցակիցը, որին ստիպել էին մրցակցել, հաղթելու դեպքում չպետք է պատժվի»: ԱյԲբիէմ-ը պնդում էր, որ կառավարությունը պատժում է մի ձեռնարկության, որը ճշտորեն կանխատեսել էր չհամակարգչայինհեղաշրջման ներուժը ն տվյալ արտադրաճյուղում գերակշռություն ձեռք բերել իր «գերազանց հմտությամբ, հեռատեսությամբ ու կատարողականությամբ»:

Գործն անորոշ ձգձգվեց այնքան, մինչն որ Ռեյգանի վարչակազմի հակամիավորման տնօրեն ՈՒիլյամ Բաքստերը գործը ուշադիր քննելուց հետո որոշեց հայցից հրաժարվել, այն համարելով «անկարնոր»: Կառավարության պատճառա.բանությունն այն էր, որ ի հակադրություն հեռակապի արտադրաճյուղի, համակարգչային արդյունաբերությունը չկարգավորվող էր ն շուկայական լիարժեք մրցակցության ենթակա: Բաքստերը պնդում էր, որ մրցակցությունը այդ արտադ.րաճյուղին ներհատուկ է, ն որ համակարգիչների շուկան վերակառուցելու կառավարության փորձը ավելի շատ վնասում, քան օգնում է տնտեսական արդյունավետությանը: Միկրոհամակարգիչների արտադրաճյուղի զարգացումը ն վերջին տասնամյակում ԱյԲիէմ-ի մասնաբաժնի համեմատական նվազումը հաստատեցին կառավարության այն պնդումը, որ նույնիսկ ԱյԲիէմ-ի խոշորությունը ակտիվ մրցակցության խոչընդոտ չէ: (Մասնավորհանկամիավորում: Մինչն այժմ մենք քննարկել ենք կառավարության հակամիավորման գործողությունները:Վերջին տարիների նշանակալից իրադարձություններից էր հակամիավորման կիրարկման մասնավորեցումը: Ըստ օրենքի, մասնավոր կողմերը կարող են վնասի հայց ներկայացնել: Եթե հայցը բավարարվում է, է ։/նասր եռաապա մասնավոր կողմը ստանում .,.ա/ատիկը՝ գումարածհիմնավորված ծախքերը: Վնասի եռապատիկը ստանալու մղումով մասնավոր կողմերը եռանդուն կերպով հակամիավորման հայցեր էին ներկայացնում: Այս դարի առաջին տասնամյակների ընթացքում կառավարության ն մասնավոր բնույթի հակամիավորման հայցերի քանակները մոտավորապես հա-

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ,

վասար էին: Սակայն 1970-ական թվականների վերջին մասնավոր կողմերը կառավարության մոտ 50 գործի դիմաց տարեկան ներկայացնում էին ավելի քան 1000 գործ: 1,8 միլիարդ դոլարի հասնող վնասահատուցումները (էյԹի ընդ Թի-ի դեմ կայացված նախնական դատավճռում) հայցերի համար դարձել էին հրապուրիչ խայծ: Վակամիավորման օրենսդրությունից բխող մասնավոր բնույթի հայցերը արդեն սկսում են բանավեճերի առարկա դառնալ: Մի կողմից՝ մեկ միլիարդ դոլարի հայցի հեռանկարը իրոք կարող է դադարեցնել հնարավոր գաղտնի համաձայ նությունը: Վետնաբար, այս տեսակետից հակամիավորման օրենքները թերնս ավելի լավ են կիրառվում: Բայց քանի որ հակամիավորման ներ կայիս օրենքները շատ տնտեսագետների կար ծիքով լավ չեն մշակված, ապա մասնավոր հայցվորների բանակը միայն օգնում է ավելի խստորեն կիրառել վատ մշակված օրենքները ն մեծացնում է մեծ ծախքեր պահանջող դատավեճերի թիվը: Որոշ պրպտուն գիտնականներ այժմ այն կարծիքին են, որ վնասի փոխհատուցումները շատ են բարձր ն պետք է պակասեցվեն:

տադրաճյուղում 1096 շուկայական բաժին ունեորնէ ձեռնարկություն ձեռք է բերում 2,596 կամ ավելի մասնաբաժնով մեկ այլ ձեռնարկուքյուն, ապա արդարադատության նախարարությունը դատական կարգով կվիճարկի այդ միաձուլումը: Ուղղահայաց միաձուլումը տեղի է ունենում, երբ միանում են արտադրականգործընթագցի տարբեր փուլերում գործող երկու ձեռնարկություն: Վերջին տարիներին դատարանները խիստ քաղաքականություն են որդեգրել ուղղահայաց միաձուլումների նկատմամբ: Նրանց ան.,հանգստացնումէ բացառիկ գործարքների միջոցով մրցակցության հնարավոր սահմանափակումը երկու անկախ ձեռնարկությունների միաձուլման դեպքում: Դատարանները սովորաբար ավեԼի քիչ են ուշադրություն դարձնում ուղղահայաց .միաձուլումներում միացյալ գործողությունների . ներուժային արդյունավետությանը: Որպես կառավարության միջամտությունը . պակասեցնող իր արշավի մի մաս, Ռեյգանի վար.,չակազմը1982թ. ն 1984թ. փոխեց միաձուլումներին վերաբերող ուղեցույցները: Նոր ուղեցույցները մեծապես թուլացրին ճնշումը թե՛ ուղղահայաց ն թե՝ հորիզոնական միաձուլումների նկատմամբ: Շատ տնտեսագետներ այն կարծիքին են, այս ցող

ՄԻԱՁՈՒԼՈՒՍՆԵՐ

ՕՐԵՆՍԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԻՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ընկերություններըշուկայական իշխանություն ձեռք բերում` աճելով (եկամուտները կրկին ներդրելով ու նոր գործարաններ կառուցելով): Սակայն շուկայի բաժին նվաճելու կամ պարզապես ավելի խոշորանալու շատ ավելի հեշտ ճանապարհը ճեկ ուրիշ ընկերության հետ ճիաձուլվելն է 1980-ական թվականները միաձուլումների հսկայական աճի ականատեսը եղան: Հորիզոնական միաձուլումը (երբ միավորվում են միննույն ճյուղի ձեռնարկությունները Քլեյտոնի օրենքով արգելվում է, եթե միաձուլումը կարող է էապես թուլացնել մրցակցությունը տվյալ արտադրաճյուղում: Նախադեպի իրավուն. քը ն միաձուլման վերաբերյալ արդարադատության նախարարության 1982թ. ն 1984թ. ուղե. ցույցները հստակեցնում են օրենսդրական տարտամ լեզուն: Ըստ այս ուղեցույցների, արտադրաճյուղերը բաժանվում են երեք խմբի՝ չկենտրոնացված, չափավոր կենտրոնացված ն գերկենտրոնացված: Արտադրաճյուղերի վերջին երկու խմբերում միաձուլումը վիճարկման ենթակա է նույնիսկ այն դեպքում, երբ միաձուլվող ձեռնարկություններն ունեն շուկայական փոքր բաժին: Օրինակ, եթե մեծապես կենտրոնացված ար-

փոփոխությունները միաձուլումների ելանումու

ների մեծ ալիք առաջացրին 1980-ական թվա-

են

կաններին: Ղամակցության

երրորդ տեսակը, որը կոչվում է խառը միաձուլում, միացնում է իրար հետ առնչություն չունեցող գործարարությունները: Խառը միաձուլման դեպքում քիմիական կամ պողպատաձուլական ընկերությունը կարող է նավթային ձեռնարկություն գնել, կամ գործարարության տարբեր ուղղություններ ունեցող ձեռ.ճարկությունը (օրինակ` ԱյԹիԹի-ն) իր գործունեությունը կարող է ընդլայնել` գունապնակին ա. վելացնելով նոր գույներ (հյուրանոցներ, վարձով ., տրվող մեքենաներ ն այլն): Խառը միաձուլման քննադատները նշում են երկու հանգամանք: Նախ', որ այս հարյուրամյա. կի ընթացքում ունեցվածքի կենտրոնացումը խո.շորագույն ձեռնարկություններում անշեղորեն աճել է մասամբ միաձուլման գործունեության . պատճառով:Նկար 16-4-ը ցույց է տալիս 200 մեծագույն ընկերակցությունների ունեցվածքի բաժինը: Այս տվյալները ցույց են տալիս, որ այդ 200 ընկերակցությունների ունեցվածքի բաժինը 1910թ. 1/3-ից 1984թ. հասել է 6146-ի: ՈւնեցվածՔի կենտրոնացման աճի միտումը անհանգստաց-

ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ՍԱՆՁՈՒՄ...

2/1

կԱք

ԶԵ

ՀԾ

5-7

Նկար 16-4. Խոշորագույն 200 նարկությունների ունեցվածքի ժին ը

60-Է-

ԹՅ-

5ծ ՀԵՑ ՇՅ:Տ -

ՅԵՏ8-5 `

ՅԵՅ

|,Ոչ գյուղատնտեսական

ձեռնարկը թյու

երդլունաբերավան ռնարկությու հսկա փոքրաթիվ ըկերություններ ,

ԾՅ'

տՅ`Ցթ

Ց -՝ ԺՅԾՏԾ Յ.յ6

64.

1980),

ԲսերՇ

Յ-ր

ծոժ

(ՒԾսցիօո

Շար

ԲՇօոօրոյՇ

հքնո

ՄՄԱՇօ» զոժ Մ/մնճո

Բռկատտ

Լառա

ԲճրՕրոռրօճ, Յօտւօո,

Շօոքմու, Օ.

Տհօքիտոմ, (որո,

Թատոտջտ

ԷլԾՈՈՑԽՕՕՄ,|.,

1975), Ս.Տ. Թսղթճս օք էհ ՇՑոՏսՏտ,ՇՇոռտոխռիօո ԲոիօՏ տ Նռուսթօխոոց

10Է |

19101920

նում

Տոսօա6 2ոիթէ

2ոժ

ԵՀ

բա-

Դարասկզբից ի վեր արտադրաճյուղերի ունեցվածքը ավելի ու ավելի է կենտրոնացել Տվյալմիշտչէ, որ համեմատելլ րը սակայն կտրուկ աճել են 1920-ական, 1930-ական թվականներին,ինչպես նան 1950-ական թվականների սկզբին: (Կորի ընդհատումը ցույց է տալիս, որ բաժիններ հաշվելու եղանակը փոխվել է): |նղբյուրը` Բ.հ՛. ՏօիԹոտո, /ոժնտքոճ/

Յ.Տ ռը

Ջ Ջ 55 ՏՅ

ձեռ-

1940 1950

Ձոժ ՏԱՅնտիՇ՝) /եՏէճօէ

ՕԻԼհճ Սո6ժ

ՏէռէտՏ|:

1960 1970 1980 1990

Թվական

տնտեսագետների ու քաղաքականություն կերտողների, այդ թվում նան առետրի համերկրային հանձնաժողովին, որը մի քանի տարի առաջ նշել էր, որ «հսկա ընկերակցությունները ի վերջո կտիրեն ամբողջ երկրին»: Այնուամենայնիվ, նկար 16-4-ի տվյալները կարող են ձոլորեցնող լինել: Ունեցվածքի կենտրոնացման աճը դեռես չի նշանակում, թե առանձին արտադրաճյուղերի շուկայական իշխանությունը նույնպես աճումէ: Ունեցվածքի բաժինը կաբքի է շատ

Խառը միաձուլման քննադատների երկրորդ փաստարկն այն է, որ այդպիսի համակցություններից շատերը ոչ տնտեսական նպատակների են ծառայում, ն որ դրանք պարզապես վարչության նիստերի դահլիճում թղթախաղի նման զվարճացնում են պողպատի ու քիմիական ձեռնարկությունների հոգնեցուցիչ վերահսկումից ձանձրացած կառավարիչներին: Եվ այստեղ ճշմարտության հատիկ կա: Օդանավերի արտադրությունն ի՞նչ ընդհանուր բան ունի մսի փաթեթավորման հետ կամ գրամեքենաներինը` հակա-

եր Աո նեԻ"ծեռնարկությունները Աու ձեռք բերեց Կոնոկո նավթային ձեռնարկութԱաակաւթունը Ալտոբումային տւրեճներ յունը կամ Ֆիլիպ Մորիս ծխախոտիձեռնարկուքու

որսում

ուրիշների

ջրերում: ճեծ

Երբ Դյուպոնը

յունը գնեց Ջեներալ ֆուձին, ունեցվածքի կենտրոնացումը ճեծացավ, բայց այդ արտադրաճյուղում գործուն մրցակցության աստիճանը ես մեծացավ: Բացի այդ, ունեցվածքի բաժինների տվյալները թերագնահատում են մրցակցության աստիճանը, քանի որ հաշվի չեն առնվում օտարերկրյա ձեռնարկությունները, որոնք մեծապեսկարնորեն արդյունաբերական արտադրանքի շուկաների մեծ մասում: Այնուամենայնիվ, նկար 16-4-ի տվյալները ցույց են տալիս, որ հետզհետե ավելի քչերն են աձճերիկյանարդյունաբերության համար բախտորոշ որոշումներ կայացնում: Իշխանուքյան ն որոշումների կայացման այս կենտրոնացումն անհանգստացնում է շատ վերլուծողների:

հետ:

Խառը միաձուլումն այսպիսի միաձուլումները

ունի նան պաշտպանեն, ո Իր ր վիճարկում ր կառավարման ժամանակակից լավ եղանակներ են մտցնում հետամնաց ձեռնարկություններ, ն որ կլանումը, ինչպես նան սնանկացումը տնտեսական գոյապայքարում չորացած ճյուղերը հատելու ուղին է: Սակայն խառը ձեռնարկությունների արժանիքների ն թերությունների հարցում համաձայնություն չկա: Ոչ մի ուսումնասիրություն ի հայտ չի բերել նշանակալի ձեռքբերումներ կամ կորուստներ: Այդ պատճառով ամենալավ քաղաքականությունը, թերնես,աչալուրջ լինելն է: ըրեր. ր: Որոշ 1Ոոչ տնտեսագետներ Գ

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ՎԱԿԱՄԻԱՎՈՐՄԱՆ

ՕՐԵՆՔՆԵՐԸ

Նա

ԵՎ

մեջ,

մակարդակն

խությունը

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱԱ

մար հու

ոլոգիակա

ոփո-

ապա

ածում:

Այս

ար

տել Միչիգանի տեխնոլոգիական ինստիտուտի Սլոունի կառավարման դպրոցի դեկան Լեստեր Թարոուն. «ԱյԲիէմ-ի լհակամիավորման) գործի միլիոններն ավելի լավ կօգտավրա ծախսված ու հետազոտության Գր ծվեին, եթե ներդրվեին. զոտությ մթն մերդր գշակման մեջ` Ամերիկան որպես թիվ 1 համակարգչային երկիր պահելով»: Նոր հակամիավորման քաղաքականության երկրորդ հենարանը ճրցակցության բնույթին վերաբերող վերանայված տեսակետներն էին: Քննարկելով ն՛ փորձառական տվյալները, ն՛ դիտարկումները շատ տնտեսագետներ եկան այն եզրակացության, որ քանի դեռ դավադիր համաձայնությունը խստորեն արգելված է, ապա եռանդուն մրցակցություն կառաջանա նույնիսկ մեծաե են նա ծ ներում: Ի Իրոք, դ Ռիպես կենտրոնացված շուկաներում: չարդ Պոզների խոսքերով '

Ի րաղաքատնտեսագի-

«Միակ իսկապես միակողմանիգործողությունը, որով ձեռնարկությունները կարող են ձեռք բերել կամ պահպանել մենաշնորհայինիշխանությունը, արտոնագրճան վարչությունում կեղծիք կատարելն է, մրցակցի գործարանը պայթեցնելը, սակայն կեղծիքը ն բռնությունը սովորաբար պատժվում են օրենքներով »:

ԱՔ Բիմ ԱԹԻ

ութինՆԲին ոինգը) ն Տ :

ը,

)

էյ

ընդ

ո-

մեծապես կենտրոնացված շուկաներ (համակարգիչներ, հեռակապ ն օդանավերի արտադրություն) նորաստեղծության ն արտադրողականության աճի առումով ամենաբարձր կատարողականությունն ապահովող արտադրաճյուղերի թվում էին: Թեպետ տնտեսագիտությունը պնդում է, որ մենաշնորհը բարձր է պահում գները, սակայն պատմական փորձը վկայում է, որ մեծապես կենտրոնացված ճյուղերը ավելի քիչ կենտրոնացվածների համեմատությամբ հաճախ ունենում են արագ նվազող գներ: Միննույն ժամանակ որոշ չկենտրոնացված արտադրաճյուղեր, օրինակ` գյուղատնտեսությունը, ցուցաբերում են րոշ

այլ

կատարողականություն: կառուցվածքն

կատարողականությունըկապող ոչ մի երկաթյա օրենք չկա: Ինչպե՞ս կարելի է բացատրել այս պարադոքսը: Որոշ տնտեսագետներ վկայակոչում են շամպետերյան վարկածը: Կենտրոնացված արտադրաճյուղերի ձեռնարկությունները, իհարկե, տնօրինում են մենաշնորհային շահույթը: Բայց շուկայի մեծ բաժինը նան նշանակում է, որ խոշոր ձեռնարկությունները հատույցի մեծ մասը կարող են ներդրել հետպզոտության ու մշակման

համապատասխան

այս տեսակետի, հակամիավորման օրենքների միակ ընդունելի նպատակը պետք է լինի հետնյալը. գոյություն ունեցող օրենքները փոխարինել այնպիսի քՔացահայտկամ լուռ համաձայնությունների ուղղակի արգելումով, որոնք անհիմն սահմանափակումեն մրցակցությունը: Երրորդ՝ հակամիավորմանօրենքների խիստ կիրառումների դեմ ուղղված շարժման պատճառը հանդիսացավ նան այն, որ Ռեյգանի նախագահության տարիներինտնտեսագիտական հայացքների նժարըթեքվեց դեպի լեսե ֆերի քաղաքականությունը: Այս շարժման ջատագովները Շիկագո)ի դպրոցի ներկայացուցիչներն էին, որոնք այն կարծիքին էին, որ մենաշնորհային իշխանությունը մեծ մասամբ կառավարության միջամտության հետնանքէ: Ըստ այդ տեսակետի, մենաշնորհային իշխանության ճիջուկը գտնվում է կառավարութան կողմից կարգավորվող ոլորտներում: Կարնոր օրինակներից են` արհմիությունների նկատմամբ Ըստ

ակնառու ու

ծեռնարդություններում, աարիուկ Մի իվերորՔ լ անտ որո այ սագը, տեսակետը լավ ր սի է է

կանության նկատմամբ եղած վերաբերձունքը: Մասամբ դա պայմանավորվածէր ը տական հետա զոտությունների բնագավառում տեղի ունեցած առաջընթացով:Տնտեսագետները տեսան, որ ձեռնարկության կատարողականությունը միշտ չէ, որ սերտորեն է կապված կառուցր

արագ

կենտրոնացված տարտադրաճյուղերում: Եթե, ինչպես Շամպետերն էր պնդում, տեխճոլոգիական փոփոխությունը ծնվում է խոշոր

ԱյԲիէմ-ի դեմ համերկրային հակամիավորման հայցից հրաժարումը 1980-ական թվականների սկզբին միաձուլմանը վերաբերող ուղեցույցների վերանայումը նոր դարաշրջան բացեցին Աճերիկայի հակամիավորման քաղաքականության մեջ: Այս քայլերով հակամիավորմանօրենսդրությունը մեծապես հրաժարվեց իր այն առաքելությունից, որ պետք է վերջ դնել «արտադրամիջոցների մեծ կուտակումներին, քանի որ անհատներն անզոր են դրաց դրանց գոր (ձեջբերումը՝ դդեմ» ջբարումը 1945թ. Ք.Ալկոայի Կլվոայր գոր ծի դատավճռից): 1980-ական թվականներին` առաջարկի տնտեսագիտության զարգացման տարիներին, հակամիավորմանօրենքներն ուղղված էին միայն տնտեսական արդյունավետությունը բարելավելու նպատակին: Եթե խոշորը արդյու-

ԱԱ

Նո բխի են

ու

ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ՍԱՆՁՈՒՄ...

օրենքները: Իսկապես, ոմանք պնդում են, որ հակամիավորման օրենքները խանգարում են երկրից դուրս ամերիկյան գործարարությանարդյունավետ մրցակցությանը, քանի որ դրանք արգելում են համատեղ ձեռնարկումներն ու գործողությունները: 1980-ական թվականների հակամիավորման մեղմ քաղաքականությունը արդյո՞ք կշարունակվի: Ոչ ոք չի կարող կանխատեսել խոշոր գործա.,»րարության նկատմամբ ապագա վերաբերմունքը: Բուշի վարչակազմի օրոք իշխող հակամիավորման ավելի ավանդական տեսակետին վերադառնալու նշաններ են նկատվում: Այնուամենայնիվ, արդյունավետությանը նպատակամղվածտեսակետները պաշտպանող փաստարկներին համամիտ են քաղաքական ոլորտում գտնվող տնտեՎակաճիավորճան նկատմամբ ավելի մեղմ ու սագետներն իրավաբանները, իսկ արտաքին վերաբերմունքի վերջին պատճառը արտաքին ուժգնությունը դժվար թե փոխվի: մրցակցության մրցակցության ուժեղացումն էր: Հետզհետե ավենասնանկացնող Վետնաբար, միավորումներ ու մեծ լի ավելի թվով օտարերկրյա ձեռնարկութխորդ տարիների քաղաքականությանը վերայուններ ամերիկյան տնտեսության ճեջ հիճնաԴառնալը մոտ ապագայում անհավանական է վորվելով, սկսում են եռանդուն մրցակցել շուկա Քվում: յի մասնաբաժնի համար ն հաճախ ազդում են

հակամիավորման օրենքների կիրարկման բացառումը, մենաշնորհի հովանավորումը արտոնագ. րային օրենքներով, միջնահանգային բեռնափոխադրումների դրույքների կարգավորումը կառավարության կողմից, որոշ մասնագիտությունների մուտքի խոչընդոտները, բուժօգնության վճարադրույքների սահմանումը ե սահմանափակումները, ալետար հեռուստատեսության կամ տաքսիների ծառայությաննահանգային սահճանափակումները: Լեսե ֆերի տեսակետի պաշտպանները, այդ թվում ն ԱՀՀ-ի նախկին նախագահ Ջեյմս Միլերը, որը հաճախ էր ներկայանում որպես Ադամ Սմիթի հետնորդ, այն կարծիքին էին, որ կառավարության կարգավորումների կրճատումը կխթանի ձմրցակ-

ցությունը:

վաճառքի հաստատված պատկերի ու գնորոշկարգի վրա: Երբ ճապոնական ավտոմեքենաների վաճառքն ընդլայնվեց, ամերիկյան երեք խոշոր ավտոձեռնարկությունների հանգիստ գոավարտվեց: Շատ տնտեսագետներ այն կարծիքին են, որ արտաքին մրցակցության ապառնալիքը շուկայական կարգապահության շատ ավելի հզոր զենք է, քան հակամիավորման

ման

յակցությունը -

քՔյժռո:

Սո

Քօտոօւ, ոնստ

օք

ԼՅ:

ո ԷօռոօույՇ

Շիծռցօ ԻՐ6ՏՏ. Ք.212. Վուին) թերու տերի

Ռոբերտ Բորկի, Ուիլյամ Բաքստեր րի աշխատությունը Ռիլյաճ Լանդեսի աշխատություններիհետ միասին մեծ նշանակություն ունեցավ հակաթրաստայինճտածողության նոր ծթնոլորտիձեավորմանգործում:

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

Ա.

Գործարարության կարգավորում. տեսությունը

Կարգավորումը բաղկացած է կառավարության կողմից սահմանված կանոններից, որոնք ձեռնարկություններին ստիպում են փոխել իրենց գործարար վարքագիծը: Տնտեսական կարգավորումը վերաբերում է գների, արտադրության, մուտքի ու ելքի պայմանների ն ծառայություններիչափօրինակների վերահսկմանը որնէ առանձին արտադրաճյուղում: Հասարակական կարգավորումը բաղկացած է այնպիսի կանոններից, որոնց նպատակը արտաքին ազդակների, մասնավորապես առողջության ու անվտանգության վրա ազդողների, ներգործունեության սահմանափակումն է: Գոյություն ունի շուկայական կառուցվածքների մի շարք, որի մի բնեռը կատարյալ մրցակցությունն է, իսկ մյուսը` բնական մենաշնորհը: Բնական մենաշնորհն առաջանում է այն դեպքում, երբ արտադրանքի յուրաքանչյուր մակարդակի համար միջին ծախքերը նվազում են, այնպես որ արտադրաճյուղի ամենաարդյունավետկազմակերպումը պահանջում է արտադրանքը թողարկել մեկ ձեռնարկությունում: Քիչ արտադրաճյուղեր են այսօր մոտ այս պայմանին՝ թերնեսմիայն տեղական հանրային սպասարկ-

Ք/օՏքօ6իՏ

իրականությունը

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ձեռնարկությունները, ինչպես, օրինակ` հեռախոսը, ջուրն րաէներգիան:

ման

Յ.

ու

էլեկտ-

Թեպետ բնական մենաշնորհի վերահսկողությունը հաճախ հռչակվում է տնտեսական կարգավորման հիմնական նպատակ, սակայն Շիկագոյի տնտեսագիտական դպրոցի տեսակետն այն է, որ կարգավորումը ցանկալի է կարգավորվող ձեռնարկություններին, որոնց շահերից է բխում ներուժային մրցակիցների դուրսմղումը:

Բնական մենաշնորհի պայմաններում կառավարությունները կարգավորում են մասնավոր ընկերությունների գները ն ծառայությունները: Ավանդաբար մենաշնորհի կարգավորումը կառավարության կողմից պահանջում էր, որ գինը սահմանվի արտադրության միջին ծախքին հավասար: Տնտեսական կարգավորումը պահանջում է, որ գինը սահմանվի սահմանային ծախքին հավասար, սակայն այս մոտեցումը կիրառելի չէ, որովհետն այդ դեպքում կառավարությունը պետք է լրավճար հատկացնի մենաշնորհատիրոջը: 1970-ական թվականների ապակարգավորման շարժումը նշանակալիորեն փոքրացրեց տնտեսական կարգավորումների շրջանակը, որը, օդուղիների ապակարգավորմանօրինակով, բացահայտեց ապակարգավորմանօգուտները:

Բ.

Վակամիավորմանքաղաքականություն

Վակամիավորմանքաղաքականությունը, որն արգելում է հակամրցակցային վարքագիծնու կանխում մենաշնորհային կառույցների առաջացումը, այն անմիջական ճանապարհն է, որով հանրային քաղաքականությունը սահմանափակում է խոշոր ձեռնարկությունների կողմից շուկայական իշխանության չարաշահումը: Այս քաղաքականության հիմքը օրենսդրուքյունն է, ինչպես, օրինակ` Շերմանի օրենքը (1890թ.) ն Քլեյտոնի օրենքը (1914թ.): Վակամիավորման անմիջական նպատակն է` ա) արգելել հակամրցակցային գործունեությունը (որի մեջ մտնում են գները հաստատագրելու կամ տարածքներըբաժանելու համաձայնությունները, գների խտրականությունը, ստիպողական համաձայնությունները) ն բ) մասնատել մենաշնորհային կառույցները: Այսօրվա օրենսդրության համաձայն դրանք այն կառույցներն են, որոնք չափից մեծ շուկայական իշխանություն (շուկայի մեծ բաժին) ունեն, ինչպես նան հակամրցակցային գործունեություն են ծավալում:

Բացի առկա ձեռնարկությունների վարքը սահմանափակելուց, հակամիավորման օրենսդրությունը կանխում է այնպիսի միաձուլումները, որոնք թուլացնում են մրցակցությունը: Այսօր հորիզոնական միաձուլումը (միննույն արտադրաճյուղի ձեռնարկությունների միջն) մտահոգության հիմնական առարկան է, իսկ ուղղահայաց ն խառը միաձուլումների նկատմամբցուցաբերվում է հանդուրժողականություն:

Վակամիավորմանքաղաքականության վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել վերջին երկու տասնամյակների տնտեսագիտական մտածելակերպը: Արդյունքում 1980-ական թվականների հակամիավորման քաղաքականությունը համարյա բացառապես ուղղված էր արդյունավետության բարելավմանը՝ անտեսելով նախկին ամբոխավարականմտահոգությունը, որը կապված էր բուն խոշորության հետ: Ավելին` շատերն այն կարծիքին են, որ այսօրվա տնտեսությունում, երբ առկա է օտարերկրյա արտադրող-

-Ազ մմզտովմսդՀչողզը նսիմսիոծմող: նստեց վձճՈոսվոՀդոսծոյզիտստ մս "՛զիտ 6Ոստ Ց ուսժողն վմսՌդոժոմսք ԾվմղզնւսթԹոմնտտ -Ատ օտկմոիմ մզօ Ժվզիմտիկ ոզիոչռվ :մը -ՀսմնոօմսԵ դոԹղսդոո|շվ դվրովմսդՀողզը ող ոյսո|դող մս 'մմզդդս(0ւսմոռիոնծոս դո դո/ -յստոոծվը Ժզշդ Ղտզվսդղլ :ռղ մզդւսօոդղղզձ Ղս1զիժսկ«վմսդՀչողզըդողողմ» իսմվօմոհ մզջ Ժդսմս 'մզնւսթոմնոտտմո վովոցրո Ժզկմտիքյ :/ յս դդ1ս(81սյզիոսռ վմյս( Ադդս(ԹԴսԱզՑ Յոտժոմ՛յսք(6վմզդուսթզտսը նհո դող ծդ.սմլյ (մ :ռվոուն վմզդծՈսծղնոս դոնոսցովը վմզդդտկտիծժդոհո-086լ 1գո -ո 1 փզմոդ 3դ,Վ:ժվժցոիծյսստոդբող 'դվջ -Ծոժմոի դզ ոյւսմզմոմղի մցսմս մղօմսծ դտկտտոն յս մզդմդղզմօմզմմոտ ԺղժվվմզԻ(տ (ԱդոճմծԵոդտոտոռվվմղդԵ ոդվմօ) դվօծոժմտի դոք81սկմոգսղօ մնմսմ -ղմզ հով '(մդործոդսմտդզկ վմղդդւս(Թ1սկմոդ -սզջ հտոդվմօ) վմօուիծւսստկ վնչսթոմնոտ -Սո դրովըոՎ ըւսիմզմոմզի մռվձոսը :«վօշծտժմ -Ատի» Ղ «վմօտիծւսսոհ» .յսծզտսը մսղմ -ոհ 1Հսկմզդորմսիոտվոտկով վոյս դւս(81սԽԵ "9 Ադղս(8ւսմղմմոտ մզմծտմոկՂ :տղվ վդԵ ս վմդոմնոտտմոնսիմսիտեմոհ դզմ -սդոկտողզտ մղտտոզոռվ ոլ :Ամդոտմնոտմո դս դռդվԵ դվրովմսդՀժողզըԺղզիշով ծվմզմսհ նո

իսյղիտեՕ :մմզմսկ վղմտձգտվտիո Ղ վժոլոց մոդ մզմվոոդուսույ ՛օ օտիմղկտտիոոյս-յ-9լ, :5վոյսսումվկ վմզդժդզմօ դոտոմսիովը -ոկով մոտոտոկդ վմզդդւս(Թ1սկմոդսղծ մսՀ -սո| ոզոոմսիտգոտը իսյզդցյզ մԺզկմոդցմ տր -ֆ 14 տվմԵշջՋմդւսԹյսդորդորով վմզդմուսն դս :«ոռսրողսշ» որդ «մկոդ վմզդզիժմյստդվ -ոժ» 1 դմ.ս ղ «մցվե» ` դմ. :մմզդնսձդովոթո աՍսզմիսՂ մմղդնսկմոծտստ դտոմսիոծմող ռղ մ զմի :մդւս(Թսողզտ վմզմըո| սվեմեռով -տ` դտոմսիտեմտկ Հզմնտոմոչ տսսոնու ՛բ սվեմծովոՀ (Ադւս(8յսոզտ վմղմըոռ| դոնմսիոծմոհ Վ ըյսեսվոտը եղց զծղ ղով :ծվ ԻԵ 39 օզը 1զ ցոմգ(տ դ-ոԵ զ: 'վռփղ 3դ,վ հով ստա.) :6վցտիմսիտեմող ըուսմտդմողլոդԱԺ Հղ օտիմսիտեմող: մղդտզետողտգդտտոչ դղ իսզդյղ Ծվմզդսոցտոթ 3դ.վ 'ուսօմող Ժզ 3դ,Վ զ տշղզվ մղզփոչ դ-ԶՈ :ոռսդտտռ ժՈսոով Ամվկմզ 1 6.վնղտմվլյ ըսա) :ցգվոտը վմզդ -ոյս(8յսմռիքն Հսյզսոմվկ դվԵ նսիմսիոծմողկ դզմսդոտկտոզտզոտ մզ նսմոտկ 3դ.Վ :մմղժ Հղզ մղմղզդոոՀժսմսդԵվ--9յ մոհդ ՁԺզՎրոդոմզԻ :Ամզընսհկ 1Ոսժ ղ նդքյս վմսՌռոժոմսԼ 5վմզդդյասք81սդ -տկտմոտնոմ նտ ժզմծտմողղ :վդյս մզդծսձ -վը ռՂսօմսԵ3դվ «սլզկտփոդունվոո մդղս(Թսդ -ոռչվ դվրտվպմսդչոդզը մդւս(Ասմոիոսող ՞՛լ

ՍՈՈՈԷ ՂՈՈԻՄՈՂՂԺմՂՏՍՈԷ

-ոժ

ոյւսԹյսդոկոժոն

դտըմսիտվքոկով օտինըող -ոռտոփոդմդո(Թւստզիտդսքնմո մսոո|'դոտկոդսեվմ '6որովոնն՛ս մզցուս Ոսօովը

-սվ

«դսդոհկ

դոոմսիողգովվ» Ղ ուս1զեմոտդվդծմդվ մզդ վցստղ1Ժ 'վցորմզՉ

-Ժռղմօ վ-ԷԷր

դՂս(Թսց դորմսիովոոկու

-ոկոճոնտժ

ոյդսքմոՀ դոոմսիռծմողոռոո (դոկ -ոմոզնվ'օտիմսիոծմող 'օտի -մսիոծմող)) մմզմ1զ Վզմզ վմզդԵ ոդւսժոզն վվմսդշոդղը ողս(8սոզտ վմղմոռ|սվծ -Ածովո Հ Ղ դ1ս(Թւսոզտդող -ոտվծտոզտդտ դոռմսիտեմոդ դոհոդմ վմսդՀչոգռզը ըդսմսիոծմող դոկոկոմոդռով ղ դողտողզտդտ

ըյսմսիոծմողդղ

ՄՈՈՈԷ ՂՈՔՕՎՍՂոՍհ ՍՎՂՂՂԱՍՔՕՎՍՏՈԻՈՈԷ

1 ցուսմծետտոտտոռվ վմզդե ռվովո:չգվ '"Ադոռովդոտկ վմզդդւս(81սդրոօտոտվ մվնդիտն վովոդրտ վինոտղտտոփողդ 'մդ դզմսդտկոծվոդտ 1 Ժտզո մուս Թւսդտկոժտնոմ դոտոմսիոտվոողտով ղ վմզդ ՊսԹղսծկոծմը օտիմոլ վմզնսթոմնոտմո օտիմսիոծմողկոխոտ

ՂԱԳԱՔՈՒՎՄՉ |/Խ«

ԱՍՇՂՈՌ ՂԱՔՕՈՍԴՈՈՒԼՉՎ

ատոտղղոլտի5վուսկմոցվի դոճմսիովը -ոհոտվ 68դտստ 1ոդովը դզ նսմոտկ մմզԵղսԵ ողլ :իսդքոմոգոտը Ամս վմղդդսԹսմղկդմ .ցմփնվՓ Ղ իսդքտմոդոտը 9շց .մտողս եջ ո` 1սբ 'իսդքոմոդոտո 920լ .Անվտրոդղսք"իս -քոմոռոռն դտկորոիւս: 9202 .մդոտկվմզոր ըւսկմոդդժ .Ադս(սմսիոմոռվ դոնոսջովը ռզ Աղդդղս(Ասկմոդսզօ ոմսե :Ամլ00ֆ լ ձոս -ո ծվուսմսօովը միվճոոով վլտնցվՓմզ.Լ վմս ղսթոմնոտմո վովհոցլո վը ԺզղմոտվՆ 1 ըւսդծոու ։Սսիովը 0օ դոժ վզի -Ղիտ դվիմժոտնտվվնսաոմնտտմտ նսծզդոս իվձոռտով մօմոմ 6վ-009-լ մմս "մըդսոսօջտվը վովոդ տ Ղոդ վղկմոջվիկ մոմոտոցտիով մդ -վքոմ նկլ :Ղծվո վ-009՞յ Ղ վ-000՝Լ Վ Շղսիդտծ միվձոնով մմղ 'ուսդթոզիտ Վ մսիովըո 00լ ռոձ վզի ռվիմճոոով վեոնդվգաղ- տն ղձ -ղ 'Աըչսոսօովը «1ղկմտոջվի̀ նսմող» մդվքոմ նսինոմե մոռոմսիովոռկու :վիմոնով վոն -ռվՓմղէ տոմ դղ ըսդծոիսձ ողոոոլ դուս (81սԾ -կոտծմոտկստ ոյւսմզնւսաԹոմնոտմո օտիծողդ -սմտոզի ողոռօցղը ոտ մսիոռփոչ Գդոմն զգ -դ Ղզիկմտջվի ռղ նսմոհ մմզգուսհսօողվը 'վծ -Ոսծղնոս 4 շց6լ դոլ Յւսմոտիոսող տույ :0-Է .միվձճոռով վյ/ոնդվժմզէ մոռ -ով վնսթոմնոտմո դվրոթկոծմը 1ո/Ատտող 00001» 2Հ,001լ-Է .միվտտրտվ վեոնդվՓազԷ ոհ 'վոս ՅՈսդմ վվմսդշոռզը մոտողով| մն Հսթոմնոտմոռո զ81 :օ0ոիտրովոտմո իսոսկստ

Սռվթոմ դոկոքողւսՀ դո(ժսկմոդսզջ

նմ-լ

.դ

ՀՈ ով 'լ դիվ վմզդդս(42սկմոռսզց մ-ս նղտմս ւս

լ.

«ՌՈՒ՞ՀՈՒ7ՈՈւՀ-Է

.ՕվմոըղսԵ վմզգվողսկուս -ոժ վմզցգվքոմ դոկոքուսՀ ցտիտրովոտմու իսոսկստ 1 մտոտիոտվԱմս 'դ-Լ սող Վ դիվճ -ոռով փոնդվժսզը 'մդւս(Թւսծղնետ վմղդդւսը -Ժղսմղմմոտտվմզփո: 1զտրովոտմո 1 ւսօմսփ մս 'մշվգցտփո: դդ :մուս(Թւսծզնծր վմզդդոս -Ցւսկմոդսզօ նսոշվմղծ ըուսդսո դզչ վիչով ժդոմն Ղտղվիսմս 'տմի դո սդտո|շվ ռողկոԼ -ոհդսճ մուս Թսծզնետ վմզփոչֆ ռոԹղսկմոդ -Ազօ ուստրովտտմու դող տվ մմզդչվդոծյսԾ դտկտնցտիտ դտրծոդսմտցղհ մս 'դղ ցոտծոտտ -տիոտվմզդտզետոզտդտ Հսմլյ :մմնյո/ նմու -6 ոսողը դոտկոծցոսո մսիովը դտկուԵօուս վմսկ վկմտծդովոո (Ե Ղ սուտը 3ս վաս վկմոծդովտի (մ 'ուսոտո դոկոծ -տ -օոստ վմսկ վկմոծդովոթ (տ Վ ուսցմսԵ ոդ մմզ 'տմի վճոսվոՀ Ղ վճոսողվ մողսծումօմում վդԵ օտիմսիդԵմող ձսմվտովմսդչողզը ոդղդ Հսկ դւս(Թւսծզնետ 3դ,Վ :ԱՑՈսմվտդոկոռԵցոս 3ս վմսի վկմոձծգդովոռմվ վոզն 1զնը ` նսմ -ո -ոկ ոզիոչցվ դձսմվտովմսդչոդղը մըյսմսիտծ -մոհ զձ 'Ժզիտ 6Ոստ :ըյսգՈսմվտ դողկոտծցտս -ոդԵ ս վմսկ վղմոծդովոթ մվ վօմսԵ վ Ժզմ

ՄՊ/ՍՔԹՈՍՍՈՒՌՍՈՈԻԶ ՄՂ/ՍՔԲԶԵՍՍՈՆՍՈՄՂԱՔՅԱՍՏՅԻՈՂ/ՔԵՍՈ

Ֆ9է

ԳԼՈՒԽ

2Մ||

ԵԿԱՄՏԻ ԲԱՇԽՈՒՄԸ

ՉՔԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ ՊԱՅՔԱՐԸ

ԴԵՄ

Հավասարության ն արդյունավետությանհակամարտությունըսոցիալ-տնտեսական ոլորտում մեր ամենամեծ փոխզիջումն է որը մեզ մտահոգում է սոցիալական քաղաքականության բազմաթիվ առումներով: Մենք չենք կարող ունենալ շուկայական արդյունավետության կարկանդակը,միաժամանակ այն բաժանելով հավասարապես: ,

ԱրթուրՕուկեն/7975) Մենք ապրում ենք երկու չափօրինակով բնութագրվող տնտեսության մեջ: Մեր օրենքները հռ չակում են կանանց ն տղամարդկանց իրավունքները, մեկ մարդ` մեկ քվե սկզբունքը ն հնարավորությունների հավասարությունը: Սա ժամանակակից ժողովրդավարության պերճախոսությունն է: Բայց շուկայական տնտեսության մեջ առօրյա կյանքն այլ բան է վկայում: Այն մարդկանց ասում է. «Աշխատի՛ր, կամ մնա քաղցած» են «Տնտեսական իշխանությունը պատկանում է նրանց, ովքեր սպիտակամորթ են, արական սեռի ներկայացուցիչն ունեն լավ կապեր»: Երկուսից ո՞րն է իրականը: Պատասխանն է. ինչ-որ չափով՝ երկուսն էլ: ժողովրդավար երկրներում արժեվորվում են մարդու իրավունքները ն հավասար հնարավորությունը: Նրանք քայլեր են ձեռնարկել նվազ հաջողակների կենսաձակարդակը բարձրացնելու համար: Սակայն որոշ ոլորտներում այդ քայլերը հետախուզական էեն, քանի որ արդի սոցիալամետ պետությունը տեսավ, որ իր հնարավորությունները սահմանա-

փակ են: Ուստին իրենց քաղաքացիների եկա.մուտները հավասարեցնելու ձգտումն ավելի ու է ազդում շահագրգռության ավելի բացասաբար .,նարդյունավետությանվրա: Այսօր մարդկանց հե.։տաքրքրում է, թե տնտեսական կարկանդակից որքա՞նպետք է զոհաբերել այն ավելի հավասարապես բաժանելու նպատակով: Այս գլխում մեր նպատակն է ուսումնասիրել եկամտի բաշխմանն առնչվող փաստերը ն այն երկընտրանքը, որին կառավարությունը բախվում է եկամտի վերաբաշխմանը ձեռնամուխ լինելիս: Եկամտի արդար բաշխումը երաշխավորող կառավարության քաղաքականությունը հանրային քաղաքականության ամենահակասական ն դժվարին խնդիրներից է: Այստեղ է, որ չքավորությանը վերաբերող փաստերի ն միտումների, ինչպես նան տարաբնույթ քաղաքականությունների ուժեղ ն թույլ կողմերի հստակ տնտեսագիտական վերլուծությունը մեծ ներդրում կունենա շուկայական հանրակարգի սահուն գործունեուքյունը ապահովելու համար:

Ա. ԱՆՎԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅԱՆ

ՉԱՓՈՒՄԸ Տնտեսական բարեկեցության բաշխման վերլուծությունը պիտի սկսվի հայրենի ն այլ երկրների եկամտի ն հարստության մանրակրկիտ չափմամբ ինչպես անցյալում, այնպես էլ ներկայումս: Հիշեք, որ եկամուտ ասելով հասկանում ենք տվյալ ժամձանակահատվածում(սովորաբար` մեկ տարում) անձի կամ տնային տնտեսության ստացած ամբողջ մուտքը կամ փողը: Եկամուտը կազմված է աշխատանքի վաստակից, սեփակա-

նության եկամտից (ինչպիսիք են վարձավճարը, շահը ն շահութաբաժինը) ն կառավարության փոխանցիկ վճարումներից: Հարստությունը ներկայացնում է ժամանակի տվյալ պահին սեփական ունեցվածքի դոլարային արժեքը: Կարող եք եկամտի ն հարստության հիմնական աղբյուրների մասին ձեր հիշողությունը թարմացնել` կրկին դի։տարկելով9-1 ն 9-2 աղյուսակները (364 ն 365 էջեր):

ԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՍԸ ԵՎ ՊԱՅՔԱՐԸ ՉՔԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ԴԵՄ

ԵԿԱՄՏԻ

ԵՎ

Աա

ՀԱՐՍՏՈՒԹՅԱՆ

աղյուսա

ոմ Սուճա (ը ցույց եարին է Սյունա

-1-ում:

-ը ցույց

տալիս

եկամտի տարբեր դասերի միջակայքը: Սյունակ ԲԱՇԽՈՒՄ է

տալիս եկամտի յուրաքանչյուր դաՄարդկանց մեծ մասը իրենց ընտանիքների վաս(2)-ը ցույց սում տակների մասին ընդհանուր գաղափար ունի: ընդգրկված ընտանիքների տոկոսը: ՍյուԲայց շատերը զարմանում են` իմանալով ամենակ (3)-ը ցույց է տալիս ամբողջ ազգային եկամրիկյան ընտանիքի միջին վաստակի մասին: Վի տի այն տոկոսը, որ բաժին է ընկնում եկամտի տվյալ դասի մարդկանց: ճակագրությունը ցույց է տալիս, որ 1991 թվականին` անկման ժամանակաշրջանում ամերիկացիՍյունակներ (4)-ը ն (5)--ը հաշվարկված են ների միջին (մեկ շնչին ընկնող) տարեկան տնօ համապատասխանաբար 0(2)-ին (3)-ի հիման վրա: րինելի եկամուտը մոտավորապես Ֆ16.100 էր: Սյունակ (4)-ը ցույց է տալիս, թե ընտանիքների ընդհանուր թվի որ տոկոսն է պատկանում եկամՍակայն համարյա ոչ մեկը միջին եկամուտ ն ճէ չի վաստակում, տի տվյալ դասին կամ ավելի ցածր դասերին: ավելի ուսանելի իմձանալ նամտի բաշխումը, որը ցույց է տալիս անհատաՍյունակ (5)-ը ցույց է տալիս, թե ամբողջ եկամտի կան եկամուտների սփռվածությունը: Եկամտի որ տոկոսն է ընկնում եկամտի տվյալդասինկամ բաշխման երնույթն ըմբռնելու համար դիտարդրանից ցածր դասերին պատկանող մարդկանց: կենք հետնյալ փորձը: Ենթադրենք` մարդկանց Աղյուսակ 17-1-ում պատկերված եկամտի որնէ խմբին պատկանող ամեն մի անդամ կամ բաշխմանը նետված թռուցիկ հայացքը ցույց է երկրի ամեն մի բնակիչ ինչ-որ հարցաթերթիկում տալիս եկամուտների լայն սփռվածությունը: նշում է իր տարեկան եկամտի չափը: Այնուհետ. Վերնում միշտ ազատ տեղեր կան այն պատճաայս հարցաթերթիկներըկարող ենք տեսակավոռով, որ այնտեղ ընկնելը դժվար է ն ոչ թե հեշտ: ըստ րել Եթե մանկական խորանարդիկներովկառուցեինք ենամտր դասերը: մի ՎՂարցաթերթիկների մասը կմտնի ամենացածր դասի՝ այն խմճբիմեջ, մի բուրգ, որի յուրաքանչյուր շերտը համապաորի եկամուտը ֆ5.000-ից ցածր է: Որոշ մասը »տասխաներֆ500 եկամտի, ապա նրա գագաթը կմտնի հաջորդ դասի մեջ: Մի քանիսն էլ կմտնեն շատ ավելի բարձր կլիներ, քան էվերեստ լեռը, Ֆ100.000-ից բարձր եկամտի դասի մեջ: սակայն մարդկանց մեծ մասը կգտնվեր գետնից Ամերիկյան ընտանիքների 1989 թվականի մի քանի ոտնաչափբարձրության վրա:

(1)

Եկամտի դաս

Ֆ5.000-ից ցածր

Ֆ5.000-Ֆ9.999 Ֆ10.000-Ֆ14.999

Ֆ15.000-Ֆ24.999

Ֆ25.000-Ֆ49.999 Ֆ50.000-9Ֆ74.999 Ֆ75.000-Ֆ99.999 Ֆ100.000Օ

ն ավելի

Ընդամենը Աղյուսյակ

17-71.

)

Տվյալ դասի բոլոր ընտանիքների տոկոսը

Տվյալ դասի ընտանիքների ստացած ամբողջ եկամտի տոկոսը

Թ)

Տվյալ ն ավելի ցածր դասերում ընդգրկված ընտանիքների տոկոսը

Տվյալ նավելի ցածր դասերի ստացած եկամտի տոկոսը

0.2

3,6

6,3 8.7

3,6

0,2

1.1

9,9

1,3

2,4

18,0

3,7

16,7

8,0

34,7

11,7

36,3 17,7

31,8

71,0

43,5

25,7

88,7 95,2 100,0

69,2

6,5

4,8

100,0

13.3

17,5

82,5

100,0

Ամերիկյան տնային տնտեսությունների ամբողջ եկամտի բաշխումը

թվականին

Այս աղյուսակը ցույց է տալիս, թե ամբողջ եկամուտն ինչպես է բաշխվել տնային տնտեսությունների միջն: Տնային տնտեսությունների կեսը ստացել է միջնաքիվը ներկայացնող 934.200 եկամտից պակաս, մինչդեռ

մյուս կեսը ստացել է դրանից ավել: (Աղբյուրը՝ օք ՇճոտսՏ, ///Օոճյ/ Ս.Տ. Քս6Յս Ձոժ ՔՕմՄօոի/ /ոՇՕրո6 ՏէռէսՏ

յո հտ

ՍՈ 6Ժ

Բճքօոէ, ՏՇՈՇՏ Ք-60,

ՏԼռէՏՏ, 1989, Շաո՛Բոէ ՔօքսէՅեօո Իյօ. 168, ՏՔքէթոոԵՇո1990):

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

2/1

Եկամտի բաժիններ,

(7)

(2)

Ընտանիքի եկամուտ-

Եկամտի տոկո-

ներն ըստ կարգի

սային բաժին

Ամենացածր5-րդ

մաս

Չորրորդ 5-րդ մաս

մաս

Վերին5 տոկոսը ստանում

(4)

Մարդկանց

(5)

(6)

Եկամտի միագումար տոկոսը

տոկոսը

Բացարձակ անհավասարություն

«Փաստացի

բաշխում

10.6

15:

31,7

23.7

44.6

բ.

միագումար

16,5

Երրորդ 5-րդ մաս

Սմենաբարձր5-րդ

(3)

4,6

Երկրորդ 5-րդ մաս

4,6 ՏՏ,4 100,0

է ամբողջ եկամտի17,9 տոկուը:

Աղյուսակ 17-2. Բնակչությունը խմբավորելով ըստ հինգերորդ մասերի` կարող ենք համեմատել անհավասարուքյանփաստացի ն ծայրահեղ դեպքերը

Բնակչությունը խմբավորում ենք ըստ առաջին ամենացածր եկամտով հինգերորդ մասի (կամ ըստ մեկ հինգերորդի), երկրորդ ամենացածր եկամտով հինգերորդ մասի ն այսպես շարունակ: Սյունակ (2)-ը ցույց է տալիս, թե յուրաքանչյուր հինգերորդ մասը ամբողջ եկամտի որ բաժինն է ստանում:Այնուհետն, միագումարելով յուրաքանչյուր մեկ հինգերորդ մասի եկամու-

փաստացի բաշխումը համեմատում ենք լիակատար անհավասարության ն հավասարության ծայրահեղ հակադիր դեպքերի հետ: (Աղբյուրը՝ Ս.Տ. Թսճճս օՒ ՇճոտսՏտ,//օո6)/ /ոօօո6 Ձոժ ՔՕմծոէ/ տը,

Տատ

էհօ

Քօքսէոեէօոճքօէ, 1990):

Նողօժ Տ6ՈՅՏ

Շսուճու ՏԱԵռօտ, 7989. Ք-60, Խօ.168, ՏտքէճոԵ6ո

Տնօրինելի ընտանեկանեկամտի բաշխումը (Լորենցի կոր) Միացյալ Նահանգներում, 1989 թվական

Բացարձակ

սա հ ավամարության ան կոր

Ել 40

հավասարությունից --

ի '

Բացարձականհա-

ի վասարության կոր,՛,

Մարդկանց տոկոս

էրա

Նկար 17-1. Լորենցի կորը ցույց է տալիս փաստացի եկամտի անհավասարությունը՝ Աղյուսակ 17-2-ի սյունակ (6)-ի թվերը գծապատկերի ենք, որ եկամտի տեսքով ներկայացնելով` տեսնում փաստացի բաշխման հաստ կորն ընկնում է բացարձակ հավասարությանե բացարձակ անհավասարության երկու ծայրահեղ դեպքերիմիջն: Լորենցի այս կորի ստվերագծվածմակերեսը (որպես եռանկյան մակերեսի տոկոս) տալիս է եկամտի հարաբերական անհավասարությունը: Կորը ինչպիսի" տեսք կունենար անցյալում` մոլեգին 1920-ական թվականներին, երբ անհավասարությունն ավելի մեծ էր, կամ Ուտոպիա կղզում, որտեղ բոլորն ունեն հաւլասար ժառանգություն ն հավասար ր հնարավորություններ): րավորությ ր)

ԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՍԸ ԵՎ ՊԱՅՔԱՐԸ ՉՔԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆԴԵՄ

(ա) Եկամտի անհավասարություն

(բ) ՎԶարստության անհավասարություն

Ց Յ

Բրիտանիա ,՛

Մեծ

Միացյալ

40Լ

.՛

' լ

Բրա

Ո"

.-Ե...-Լ....

,՛

այ ,

.՛

20Է

՛՛

չ7

Է....ԼԼ...ս

աա

,՛

«2

Նահանգներ.

80Լ-

Բ Գ

Շվեդիա

Սպառողական միավորներիտոկոս

Մարդկանց տոկոս

Նկար 17-2. Անհավասարությունը տարբեր հանրակարգերում տարբեր է, անհավասարությունն ավելի մեծ է, քան` եկամտինը

հարստության

(ա) Զարգացած տնտեսությունները եկամտի բաշխման ավելի քիչ անհավասարություն են դրսնորում, քան զարգացող տնտեսությունները:Գակառակ շատ սոցիալիստների այն կանխատեսումներին, թե կապիտալիզմիօրոք հարուստներն ավելի են հարստանում, իսկ չքավորներն՝ ավելի աղքատանում, խառը տնտեսությունը Ժամանակի ընթացքում դրսնորում է հետզհետե մեծացող հավասա-

բաշխում, սակայն Բրիտանիայում հարստությունն ավելի շատ է կենտրոնացված, քան Ամերիկայում: Սոցիալիստական այնպիսի երկրներ, ինչպիսիք են Չինաստանը ն Խորհրդային Միությունը, կդրսնորեին մասնավոր հարստության շատ փոքր կենտրոնացում:

(բ) Հարստության տիրապետումը միտում ունի ավելի կենտրոնացված լինելու, քան տարեկան եկամուտը: ԱՄՆ-ը ն Մեծ Բրիտանիան ունեն եկամտի նմանատիպ

Յոժ Ճ. Ս.

րություն:

ԻՆՉՊԵՍ ՉԱՓԵԼ ԵԿԱՄՏԻ ԴԱՍԵՐԻ

նությամբ:

"Ղհջ

Շօոծտոււիօո

Տումի

օք

Հոժ

Քղտօոմլ

Մի ծայրահեղ իրավիճակում, եթե եկամուտները բաշխվեին բացարձակորեն հավասարա-

Էւռոնիո, 1922-1969",

Տէռքիտո Զ. Մ/ռղի,

Բ6տՈօմ/ (ՄՅ, 1974), Բ. 8. ՃԱՎոտօո ՒԹղոտօո,"1716ոժՏ ո էհ» Օյլտէոեսեօո օք ՄՄ/ԾՁյհ տ Յոթո՞, ո ՛Ճ. 8. ՃԱՍոՏՕՇո (6ժ.), Մ/6ճյհ, /ոօօյոծ ծոմ /ոօցսռրը/(Օ»45ո4 Սոխրտլի/ՔԼՏՏ, Լօոժօո, 1980)|: Ճոճոօճո

ԷՇՕոօր:/Շ

աաա մենտ

Արորն րաոՎԱ

պես, եկամտիճիշտ տոկոսը, կստանարամբողջ րին 20 տոկոսը նույնպես կստանար եկամտի միայն 20 տոկոսը ն այսպես շարունակ: Իրականում, ինչպես աղյուսակ 17-2-ի առաջին երկու սյունակները են ցույց տալիս, ընտանիքների ստորին 20 տոկոսը ստանում է ամբողջ .,եկամտիմիայն 4,6 տոկոսը: Չորրորդ 20 տոկոսը ստանում է գրեթե 24 տոկոսը: Ընտանիքների ա.մենահարուստ20 տոկոսը վաստակում է մոտ 45 է տոկոսը, իսկ ամենավերին 5 տոկոսը ստանում քան գրեթե տոկոսը` ավելի շատ, բնակչության ստորիներկու հինգերորդըմիասին վերցված: Անհավասարության աստիճանը կարող ենք ցույց տալ մի գծանկարի միջոցով, որը հայտնի է

ԱՆԴԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ի՞նչ սփռված տնօրինելի եկամուտը ն ինչպե՞ս կարող ենք չափել եկամտի անհավասարության աստիճանը: Անհավասարությունը վերլուծելու հաճար օգտակար է պարզել, թե ամբողջ եկամտի քանի՞ տոկոսն է ընկնում բնակչության ստորին 10 տոկոսին: Քանի՞ տոկոսն է ընկնում ստորին 50 տոկոսին: Իսկ ստորին 95 տոկոսի՞ն: Եվ այսպես շարունակ: Այս հարցերին կարելի է պատասխանել աղյուսակ 17-1-ի տվյալների օգչափով է

(Աղբյուրը` ՍՅրոծՏ ք.

վե-

չմ

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ,

որպես Լորենցի կոր` եկամտի ն հարստության անհավասարությունը վերլուծելու համար լայնորեն օգտագործվող մի միջոց: Նկար 17-1-ում պատկերվածէ Լորենցի կորը, որը ցույց է տալիս աղյուսակ 17-2-ի սյունակներում բերված անհավասարությանմեծությունը, այսինքն՝ հակադրում է (ա) բացարձակ հավասարության, (բ) բացարձակ անհավասարությանն (գ)1989 թվականին Ամերիկայում եղած փաստացի անհավասարության պատկերները: Բացարձակ հավասարությունը պատկերված է աղյուսակ 17-2-ի ստվերագծված(4)-րդ սյունակի միջոցով: Այդ թվերին համապատասխանող կետերը տալիս են նկար 17-1-ի Լորենցի գծանէ կարի անկյունագծային ուղիղը (որը ցույց տրված ընդհատ գծով): Մյուս ծայրահեղ դեպքում գործ ունենք բացարձակ անհավասարության ենթադրյալ դեպքի հետ, երբ ամբողջ եկամուտը պատկանում է միայն մեկին: Բացարձակ անհավասարությունը ցույց է տրված աղյուսակ 17-2-ի սյունակ 5-ում ն

Լորենցի գծանկարում բերված ամենաստորին կորի միջոցով (ընդհատ գծով պատկերվածուղիղ անկյուն ներկայացնող կորը): Փաստացի եկամտի ամեն մի բաշխում, ինչպես, օրինակ՝ 1989 թվականիբաշխումը, կգտնվի բացարձակ հավասարության ն բացարձակ անհավասարության ծայրահեղ դեպքերի միջե: Աղյուսակ 17-2-ի թավանիշ սյունակը ներկայացնում է առաջին երկու սյունակներից ստացված ն Լորենցի փաստացի կորի պատկերման անհրաժեշտ տվյալները: Լորենցի այս փաստացի կորը նկար 11-ի վրա երնում է որպես հաստ միջանկյալ կոր: Ստվերագծվածմակերեսը ցույց է տալիս շեղումը բացարձակ հավասարությունից, հետնաբար, մեզ տալիս է եկամտի բաշխման անհավա1. սարության աստիճանի չափանիշը :

Անհավասարությունը տարբեր տարածաշրքաններում: Կապված տնտեսական ն. հասարակական կառուցվածքի հետ, տարբեր երկրներում առկա են եկամտի բավական տարբեր բաշխումներ: Նկար 17-2 (ա)-ում ցույց են տրված Լորենցի ՞

չորս կորերը երկրների համար: Տեսնում ենք,որ Միացյալ (ցագավորությունում ն Շվեդիայում ե.

կամտի ավելի քիչ անհավասարություն կա, քան Սիացյալ Նահանգներում: Դրա պատճառը մա -

քանալլականչափանիշը «Ջինիի գորԱնհավասարության ծակիցն» է, որը ստվերագծվածմակերեսիկրկնապատիկն է: Այս ցուցանիշըքննարկվում է սույն գլխի վերջում զետեղված 6-րդ հարցում"

սամբ եվրոպական երկրներում գործող վերաբաշխիչ հարկման բարձր մակարդակն է: Բացի դրանից, Միացյալ Նահանգներում բնակչության կազմում ավելի մեծ է ցածր եկամտով փոքրա.մասնություններիտեսակարար կշիռը ն մեկ ծնող ունեցող ընտանիքների թիվը: Սոցիալիստականերկրներում հրապարակված 2.» տվյալների անհավաստիությանպատճառով խիստ դժվար է Խորհրդային Միությունում կամ Չինաստանում առկա եկամտի անհավասարութտնյունը համեմատել զարգացած շուկայական տեսությամբ երկրների ցուցանիշների հետ": Եթե սահմանափակվենքմիայն զարգացած շուկայատնտեսություններով, ապա կտեսնենք, որ ե2.կան հավասարությունը Ճապոկամտի ամենամեծ նիայում է ն ԱրեմտյանԳերմանիայում: Եկամտի ամենաանհավասար բաշխումը Միացյալ Նահանգներում է, Կանադայում ն Ֆրանսիայում:

ՀԱՐՍՏՈՒԹՅԱՆ ԲԱՇԽՈՒՄ

Տնտեսական իշխանության մեկ ուրիշ կարնոր ցուցանիշ է հարստությունը, որը զուտ ֆինանսական պահանջների ն նյութական սեփականության տիրապետումն է կամ, ելնելով Խ գլխում տրված հաշվապահական սահմանումներից: զուտ արժեքը (հավասար է ունեցվածքից հանած ., պարտավորությունները): Եկամտի անհավասարության աղբյուրներից մեկը հարստությանանհավասարտիրապետումն է: Նրանք, ովքեր առասպելական հարստություն ունեն ժառանգության, տաղանդի շնորհիվ կամ ,բախտի բերումով, տնօրինում են միջին տնային տնտեսության վաստակածից շատ ավելի բարձր շ

ցույց են տվել, որ Խորհրդային Ուսումնասիրությունները Միությունում վաստակներիբաշխումը, թերես, նույնքան անհավասարէ, որքան Միացյալ Նահանգներում:Բարձրակարգ գիտնականներնու ակադեմիկոսներըԽորհրդային Միությունում հավանաբարվաստակում էին հարաբերականորեն ավելի շատ, քան նրանց գործընկերները Միացյալ՝Նահանգներում:Խորհրդային կուսակցության ղեկավարները, բարձրաստիճանզինվորականներըե նախա-

րարները աԱականորե վայելել ենաաամերեն մեծ արտոնություններ`

ամառանոցներ,

շքեղ

ավտոմեքենաներ

արեմտյանապրանքներովլեցուն հատուկ խանութներ: Եթե կոճունիստալլանե կապիտալիստականերկրներում վաստակներիկառուցվածքընույնիսկ միանձան լիներ,ապա,այնուամենայնիվ,մի հիմնականտարբերություն կմնար. կապիտալիստական երկրներում ազգային եկամտի թերնեսմեկ տասներորդմասը սեփականությանեկամտի տեսքով (շահ, շահութաբաժին, ունեցվածքիինքնաճ ն այլն) ընկնում է ամենաբարձրեկամտով խմբերին:Դրան հակառակ, Խորհրդային Միությունում կամ Չինաստանում Ռոկֆելերներն Գետիներչկան: ն

ԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՍԸ ԵՎ ՊԱՅՔԱՐԸ ՉՔԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ԴԵՄ

եկամուտ: Հարստություն չունեցողները մեկնարկում են եկամտի ոչ նպաստավոր ելակետից: Ընդհանուր առմամբ, շուկայական տնտեսությունում հարստությունը շատ ավելի անհավասարաչափ է բաշխվում, քան եկամուտը, ինչպես է տալիս նկար 17-2 (բ)-ն. Միացյալ Նացույց հանգներում մարդկանց 1 տոկոսը տիրում է ամ բողջ հարստության մոտ 19 տոկոսին, իսկ ամե. նահարուստ :- տոկոսը տիրում է ազգային հարս-

.,սագետներին մինչն վերջերս էլ մարդկանց մեծ մասի տեսակետն էր. դասական տնտեսագետները քարոզում էին եկամտի բաշխման անփոփո., խելիության տնտեսագիտությունը: Դասականտնտեսագետներըհամարում էին, որ աշխատավարձը, հողի վարձավճարը ն ար.. տադրամիջոցների շահույթը որոշվում են տնտեսական օրենքներով ն ոչ թե քաղաքական որո.շումներով: Եթե բարեփոխիչները փորձեն կառամարությունն օգտագործել նման իրավիճակը փոն նին՝ այնվեղդ. ն9. ությա թվականին` այն վեր փոխելու համար, նրանք ի վերջո կհասնեն ՞չ ջին տարում, որի համար գոյություն ունեն հաարդյունավետ ելքի: Նման բարենպատակ փորվաստի տվյալներ, ամերիկյան տնային տնտեձերը կհանգեցնեին ազգային արտադրանքի սությունների ունեցած ամբողջ զուտ արժեքը նվազման, որը հավանաբար դարձյալ կբաշխվեր կազմում էր մոտավորապես ՏՖ8.400 միլիարդ: Վե նույն ձեով: Վասարակականայս կարգը փոխելու րին 2: տոկոսը տիրում էր Ֆ2.280 միլիարդ ունեցջանքերի ծնած դժգոհությունն ու բռնությունը վածքի, որը տնային տնտեսությունների ամբողջ պարզապեսկստեղծեն քաոս ն կհանգեցնեն դազուտ արժեքի մեկ քառորդից ավելին էր: Վարս.լյակարգայինկռվի: տության բաշխումը Մեծ Բրիտանիայում նույնիսկ ժամանակակիցհասարակությունները հրաավելի անհավասար է, քան Միացյալ Նահանգնե- ժարվում են ընդունել լեսե ֆերի շուկաների րում: Այս ավելի մեծ անհավասարությունը մաստեղծած եկամտի բաշխման ն սպառման բոլոր սամբ տեղի ունի այն պատճառով, որ որոշ պե.,.անհավասարությունները:1960-ական թվականրեր ն խոշոր արդյունաբերողներ տիրում են ներին Միացյալ Նահանգները «պատերազմ հայհսկայական հողատարածությանն այլ սեփակատարարեց չքավորությանը» ն գործի դրեց տնտենության: Սակայն ուսումնասիրությունները ցույց սական զրկանքներն արմատախիլ անելու պատեն տալիս, որ տարբերության զգալի մասը ..վախնդիրծրագրեր: Արդյունքներն անմխիթարահետնանք է այն փաստի, որ միջին դասի ամերիկան էին: Սակայն, նախքան այս վեհ երազանքկացիները՝ ի դեմս իրենց սեփական տների, հաների իրականացման մասին իմանալը, պետք է ճախ տիրում են նշանակալից զուտ արժեքի քննարկենք մի դժվարըմբռնելի հասկացության՝ փաստ, որը շատ հազվադեպ է դիտվում ավելի չքավորության, սահմանումը: ցածր եկամտով բրիտանացիներիշրջանում: Հարստության ակներն անհավասարությունը

Ի՞ՆՉ է ԶՔԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ն ր արմատականներինդարեր շարունակ մղել է սեփականությանեկամտի, հարստության ն ժառանբառը տարբեր .«Չքավորություն» բառը ք րությ րբեր մարդկանց Սարդ ց հագության վրա ծանր հարկեր սահմանելու պամար տարբեր իմաստներ ունի: Պարզ է, որ չքահանջին, իսկ հեղափոխականները կոչ են արել վորությունը մի վիճակ է, որի դեպքում մարդիկ բռնագրավելու կուտակված մեծ հարստությունը: բավարար եկամուտ չունեն, սակայն չքավորի ն

տոկոսի

ԱԷ

չքավորի սահմանազատումը դժվար է: Այդ շուկայի կաայն վերջին տարիներին է վերահայտմեղմացրել վերապատճառով էլ տնտեսագետներն օգտագործում Ա

Արա

ոչ

թո

բաշխման կոչերը, առանձնապես սոցիալիստական երկրներում, որտեղ մասնավոր անհատների կողմից հարստության կուտակումը այժմ դիտմ է որպես պաշարը ն րպ արտադրամիջոցների րտադր ջոցննրը պաշարը տնտեսական արդյունավետությունը մեծացնելու

վու ուղի: |

ՉՔԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ

ՉԱՓՈՒՄԸ

ԵՎ

են

որոշակի եղանակներ, որոնցով ապահովվում

հ է չքավորության պաշտոնական սահմանումը: :

Սկզբում տնտեսագետները.չքավորությունը սահմանել են որպես եկամտի մի այնպիսի մակարդակ, որը ցածր է կենսապահովման գնահատված նվազագույն ծախսերից: Այդ հաշվարկը կրկնակի ստուգելու նպատակով տնտեսագետներն օգտագործել են այն փաստը, որ չքավոր ընտանիքներն իրենց եկամտի մեկ երրորդը սովորաբար ծախսում են սննդամթերքի վրա: Հետնաբար, կենսապահովման համար անհրաժեշտ սննդամթերքի բյուջեի ծախսերի հաշվարկի հիման

ՄԻՏՈՒՄՆԵՐԸ

Աստվածաշունչն ասում է. «Աղքա՛տ, դու պիտի միշտ լինես այդպիսին»: Եվ սա դասական տնտե-

2/1

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԿՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

վրա տնտեսագետները կենսապահովման նվազագույն եկամուտը կարող են հաշվարկել երկրորդ եղանակով սննդամթերքի նվազագույն բյուջեն բազմապատկելով 3-ով: Այս երկու եղանակները տալիս են բավականաչափ համընկնող արդյունքներ: Դրանք ցույց են տալիս, որ չորս հոգուց բաղկացած քաղաքաբնակ ընտանիքի կենսապահովման ծախսը 1989 թ. կազմել է Ֆ12.675: Այս թիվը ներկայացնում է «չքավորության սահմանագիծը» կամ կառավարության կողմից չքավորի ն ոչ չքավորի «սահմանազատումը»: Չքավորության այս սահմանագիծը` ընտանիքի չափից կախված, փոփոխվում է ն ժամանակի ընթացքում ճշգրտվում սպառողական գների համաթվի միջոցով, որն արտացոլում է կենսապահովման ծախսերի փո-

փոխությունները: լու

Թեպետ չքավորության մակարդակը չափեհամար ճշգրիտ թիվն օգտակար է, սակայն

դոտ յ ՄիԱՐՔ, օգտագորժումը արցեր Արթ չափված կողմից` է բարձրացնում: ժի

խմբերում, Չքավորություը հիմնական թվակա Բնակչության խումբ

Չքավորության տոկոսը տվյալ խմբում

12,8

Սմբողջ բնակչությունը Ըստ

ռասայական խմբի.

Սպիտակամորթ

10.0

Սնամորթ Ըստ

30,7

Լատինամերիկացի Այլք

26,2 16,4

18-ից ցածր

19,6 10,2 11.4

տարիքի.

18-ից 64

65 ն Ըստ

բարձր

ընտանիքիտիպի.

Ամուսնականզույգ Կնոջ գլխավորած ընտանիք, առանց ամուսնու

ե-

կաճտի մեջ հաշվի են առնվում միայն փողային վճարումները ն այդ պատճառով կարեոր այնպիսի նպաստներ, ինչպիսիք են սննդի կտրոնները կամ բուժօգնությունը, հաշվարկի մեջ ընդգրկված չեն: Այս բացթողումների պատճառով չքավորության աստիճանը ուռճացվում է: Բացի դրանից, «չքավորությունը» հարաբերական հասկացություն է: Կենսապահովման բյուջեն ներառում է ճաշակի ն հասարակական սովորույթների հետ կապված անհատական մոտեցումները: Այսօր Միացյալ Նահանգներում չորս հոգուց բաղկացած ընտանիքի տարեկան Ֆ4200-ի հասնող սննդամթերքի նվազագույն բյուջեն բավական գերազանցում է պատշաճորեն սնվելու նվազագույն մակարդակը, մինչդեռ այսօրվա չափօրինակներով ցածրակարգբնակարանում կան կենցաղային այնպիսի սարքավորումներ ն հարմարություններ, որոնք անցյալում մատչելի չէին ամենահարուստ քաղաքացիներին: Այս սկզբունքային հարցերը պետք է հիշել` չքավորության ն եկամտի վերաբաշխման հետ առնչվող բանավեճերին հետնելիս:

ՈՎՔԵ՞ՐԵն ՉՔԱՎՈՐՆԵՈԸ

Չքավորությունը որոշ խմբերի ավելի ուժեղ է հարվածում, քան մյուսներին: Աղյուսակ 17-3ը է տալիս 1989 թվականին չքավորության ցույց տարածվածությունը տարբեր խմբերում: Թեպետ ամբողջ բնակչության 12,8 տոկոսը ըստ հաշվարկների գտնվում էր 1989 թվականի համար

12 2

51.4 ենթաընտանիք Բեթ իքի գլխավորի Ա կրթու ը

րթութ)ոո

8 տարուց

25,5

պակաս

19.0 3,6

Միջնակարգավարտ Քոլեջավարտ

Չքավորության տարածվածությունը տարբեր խմբերում Աղյուսակ

17-3.

Սպիտակամորթների,քոլեջի կրթություն ստացածների ն ծերերի շրջանում չքավորության չափը միջինից ցածր է: Սնաճորթների,լատինամերիկացիներին կնոջ

շրջանում ԳԱ ին"արգոնի ինվՕէտակ ապ ՄԹոծ) շնո արմ ԲԵ, Տատ Հայաո Ըծոտատ, Քօքսռեօո Թծքօ, ավորությա

ու

.Տ.

/ո

ՆԼոօժ

ՏՇՈՇՏ Ք-60.

չիթ

Տվոթտ.

1989,

Շսոթոէ

Իլօ.168, ՏօքէՅոոԵՏ: 1990):

.Ֆ12.675-ի հավասար չքավորության գծից ցած, այնուամենայնիվ, սնամորթ ընտանիքների բաժինը Յ անգամ ավելի էր, քան սպիտակամորթ ըն.տանիքներինը: Չքավորության աճի ամենասպառնալից միտումը թերես դիտվում է միայն մոր խնամքի տակ գտնվող ընտանիքներում: Նման ընտանիքների 35-40 տոկոսը գտնվում է չքավորության գծից ցած, իսկ այս խմբի սնամորթ ընտանիքների կեսը չքավոր է: Այդ խումբը ներկայացնում է չքավոր բնակչության արագորեն աճող մասը. 1959 թվականի 17 տոկոսից 1989 թվականին հասնելով 35 տոկոսի: Հասարակագետները մտահոգված են, որ այս ընտանիքների երեխաները

ԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՍԸ ԵՎ ՊԱՅՔԱՐԸ ՉՔԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆԴԵՄ

Սպիտակամորթ

Աշխատողի բնութագրեր Եկամուտ,

թվական.

Ընտանիքների եկամտի միջնաթիվը Չքավորների տոկոսը Տ 25.000 ն ավելի եկամտով ընտանիքներիտոկոսը Կրթություն. Միջնակարգդպրոց ավարտած 25-29 տարեկաններիտոկոսը Քոլեջ ավարտած 25-34 տարեկաններիտոկոսը Գործազրկության մակարդակ,

թվական.

Տղամարդկանց տոկոսը Կանանց տոկոսը Դեռահասների տոկոսը

Մասնագիտություն. Գիտնական կամ ճարտարագետաշխատուժի տոկոսը Բժիշկ աշխատուժի տոկոսը Հարստություն,

թվական.

Աղյուսակ

17-4.

Խտրականությունը

80,9 13,1

Յ,9 4,1 13,0

10,8 10,0 30,6

2,017

Օ,44

3,16

0,15 Տ4.169

0,13

հնարավորությունների անհավասարությունը

Ռասայական խտրականության ն

թերի կրթության պատճառով սնամորթներըդեռնս ավելի քիչ են լավ աշխատատեղեր գտնում: Գործազրկության տարածվածությունը խորացնում է անհավասարությունը: Սնամորք ամերիկա-

կստանան ոչ պատշաճ սնունդ ու կրթությունն չափահաս դառնալուց հետո դժվարությամբ կազատվեն չքավորության ճիրաններից: Չքավորության խնդրի ամեն մի քննարկում թերի կլինի առանց փոքրամասնությունների վիճակի վերլուծության: Սնամորթների, լատինամերիկացիների ն հնդկացիների գրեթե մեկ երրորդի եկամուտը չափօրինակից ցածր է: Աղյուսակ 174-ը ցույց է տալիս սնամորթ ե սպիտակամորթ բնակչության ժողովրդագրական կարեոր բնու թագրերից մի քանիսը: Կնոջ խնամքի տակ գտնվող ն սնամորթ չքավոր ընտանիքները ինչո՞ւ են այսքան շատ: Ի՞նչ դեր է խաղում խտրականությունը:: Փորձառու դիտորդները պնդում են, որ ակնհայտ ռասայական կամ սեռային խտրականությունը, երբ ձեռնարկությունը փոքրամասնություններին կամ կանանց պարզապես ավելի քիչ է վճարում, այսօր վերանում է: Այնուամենայնիվ, կանանց ն սնեահարաբերականչքավորությունն աճում ճմորթների է: Ինչպե՛ս կարող ենք համատեղել առաջին յացքից հակասական այս երկու միտումները:

հա-

24,5

Ֆ43.279

ավելի հարստությամբ ընտանիքներիտոկոսը

Տ20.209 30,7 41.9

86,6

0,47

Ընտանիքների հարստության միջնաթիվը Տ 500.000-ից

Տ35.975 10,0 68,4

Սնաճորթ

Աշխատատեղերումառկա խտրականությանտնտեսագիտությունը վերլուծված է 24գլխում:

ցիները առանձնապես քիչ են ներկայացված կառավարչական ն մասնագիտականպաշտոններում: (Աղբյուրը` Ս. Տ. 8ս՛ԹՅս օք Շտոտստ:Ս. Տ. 8սղթռս օք ԼՅԵօո ՏէճեՏեօՏ.):

Հավանաբար առկա են երկու գործոններ: Առա.ջին՝ չքավոր խմբերը հաճախ ցածր կրքություն ն պատրաստվածությունունեն ն, հետնաբար, անհամապատասխանեն բարձր վարձատրվող աշ,խատանքի համար: Երկրորդ՝ չմրցակցող խմբերի .առկայությունը: Այսօր խտրականությունը, որպես կանոն, չի արտահայտվում դպրոցից կամ աշխատանքից սնամորթների ն փոքրամասնությունների բացահայտ բացառումով: Մասնագիտական, գործադիր ն կառավարչական լավագույն պաշտոններից նրանց դուրս են թողնում ավելի նրբին եղանակներով` պատճառաբանելով համապատասխան կրթության կամ պատրաստվածության բացակայությունը:

ԵՎ

ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅԱՆ

ՉՔԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆՄԻՏՈՒՄՆԵՐ

Ի՞նչ է տեղի ունենում եկամտի անհավասարության աստիճանի հետ ժամանակակից այնպիսի արդյունաբերական տնտեսությունում, ինչպիսին Միացյալ Նահանգներնէ: Լորենցի ն այլ կորերից ելնելով` տեսաբանները ցույց են տվել, որ այս դարի սկզբից ի վեր անհավասարությունը որոշակիորեն նվազել է: Սակայն անցյալ տասնամ-

ԿՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

2/1

գերորդի իրական եկամուտը շեշտակի աճել է: .Չքավորները ունեոր խմբերի հետ միասին նշանակալից չափով վայելել են տնտեսական աճի պտուղները: Իսկապես, ինչպես ընդհատ գիծն է ցույց տալիս, ամենաչքավոր մեկ հինգերորդին ընկնող ազգային եկամտի բաժինը թեթնակիորեն մեծացել է այն ժաձճանակիցի վեր, երբ տվյալները սկսել են գրանցվել: Ի՞նչ են վկայում չքավորության պաշտոնական տվյալները: Նկար 17-3-ի բարակ գիծը ցույց է տալիս, որ չքավոր բնակչության տոկոսը 1950ական թվականների վերջից մինչն 1970-ական թվականների սկիզբը կտրուկ նվազել է: Սակայն 1980 թվականից սկսած` աճող գործազրկությունը, կառավարության սոցիալական ծրագրերի կրճատումը ն կնոջ խնամքի տակ գտնվող տնային տնտեսությունների աճող թիվը հետ են շրջել նախկին միտումը՝ առաջ բերելով չքավոր բնակչության կտրուկ աճ: Որո՞նք են անհավասարության աստիճանի փոփոխության պատճառները: Անհավասարությունը էապես նվազել է նախ` կառավարության ձեռնարկած միջոցառումների շնորհիվ: Կարիքավորների համար կառավարության ծրագրերը, ինչպիսիք են սոցիալական կամ սննդի կտրոնների ծրագրերը, ծերերի սոցիալական ապահովությունը ո գործազրկության ապահովագրումը, թու-

յակի ընթացքում կարծես թե շրջադարձ է կատարվել դեպի ավելի մեծ անհավասարություն ն չքավորություն: 1970-ական թվականների կեսե րից մինչն 1989 թվականը բարձրը եկամտով խմբերին ընկնող եկամտի բաժինն աճել է, մինչդեռ ամենացածր եկամտով խումբը էլ ավելի է

ընկրկել:

Անհավասարության միտումները գծագրով են տրված նկար 17-3-ում: Ըստ տնտեսության պատմության, ընտանիքների ամենաչքավոր մեկ հինգերորդ մասին ընկնող ամբողջ եկամտի բաժինը 1920-ական թվականների վերջին եղել է մոտ 3,6 տոկոս: || համաշխարհային պատերազմից հետո ստորին մեկ հինգերորդի բաժինը հասավ 5 տոկոսի, քանի որ ցածր եկամտով գյուղատնտեսական աշխատանքից շատերը տեղափոխվեցին արդյունաբերության բնագավառ: Մինչն 1970-ական թվականների կեսերը նկատվում էր տնային տնտեսությունների ստորին մեկ հինգերորդի բաժնի որոշ աճ, որից հետո 1980-ական թվականներին այդ բաժինը շեշտակի նվազեց՝ 1989 թվականին հասնելով ամբողջ եկամտի ցույց

4,6 տոկոսին:

Բնակչության ստորին հինգերորդ մասի գոր ծերն այս դարի ընթացքում ռացարձան արտահայտությամբ լավ են ընթացել. 1920-ական թվականներից ի վեր բնակչության ստորին մեկ հին-

Ինչպե՞սէին չքավորի գործերը

8. Է

18|-

-Ց

պ Տ

10.000

ց.000

8.000

-»

5: Հ. :

ՁՅ

Զքավորության մեջ գտնվող տնային տնտեսություններիտոկոսը (ճախ սանդղակ)

Դուն գտնվող ընտանիքի միջին իրական եկամուտը(աջ սանդղակ)

ՀՎ

-Վ

Հ|

5.000.5

4000:

թ... 6-Է առա

-Հ

առթ

ուա.

ՀՎ

Թվական

ան-

Վերընթացհաստ գիծը ցույց է տալիս բնակչության ստորին մեկ հինգերորդ մասում գտնվող ընտանիքի միջին եկամուտը (1989 թվականի անփոփոխ գներով): Ուշադրություն դարձրեք, քե այդ եկամուտը 1929 թվարուկ է աճել, ն ինչպես է չքավորների եկամուտը նվազել 1980-ական թվականներին: Զքավորների բացարձակ եկամտի աճը հիմնականում միջին եկամտի աճի հետեվանք է: Ընդհատ գիծը ցույց է տալիս, որ բնակչության ստորին մելլ|հինգերորդի բաժինը քիչ է փոփոխվել թվա1940-ական կանների վերջերից ի վեր: Բարակ գիծը ցույց է տալիս բնակչութէ պաշտոնական յան այն մասը, որ գտնվում չքավորության գծից ցած: Այն կտրուկ նվազել է 1960-ական թվականներին,բայց վերջին մի քանի տարում աճել: է:' (Աղբյուրը`

ստացած 000 Տ. Ստորին հինգերորդի ՈԳՈՒ ԱԱ «0008.

10Է

6օօ0

Նկար 17-3. Չքավորության ն հավասարության միտումները

Ս.Տ.

Քսօռս

օքիճ

ՇՇոտստ.):

ԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՍԸ ԵՎ ՊԱՅՔԱՐԸ ՉՔԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ԴԵՄ

լացնում են չքավորության ծայրահեղ դրսնորումները: Ավելին` եկամտահարկի մեր համակարգը միտում ունի բարձր եկամուտը հարկելու ավելի մեծ չափով, քան ցածրը՝ դրանով իսկ ձգտելով իջեցնել անհավասարությանաստիճանը: Վերջին տասնամյակի ընթացքում խորացող անհավասարությունն ունի մի քանի աղբյուր: Ամենակարնորների թվում են կնոջ խնամքի տակ գտնվող տնային տնտեսությունների աճը, ցածր որակավորում պահանջող աշխատանքների դիմաց տրվող վարձատրության համեմնատական նվազումը ն կառավարության փոխանցիկ վճարումների ծրագրերիկրճատումը, որոնցիցյուրաքանչյուրը փոքրացրել է բնակչության ամենաչքավոր մասի եկամուտը: Բացի դրանից, աճող շահադրույքները, բաժնետոմսերի գերաճող շուկան ն ամենաբարձր եկամուտների ավելի ցածր հարկադրույքը բարձրացրել են ամենահարուստ խմբերի հարաբերական եկամուտը:

Տարբեր

երկրներին վերաբերող տվյալները տալիս մի պատկեր, ըստ որի անհավա.,սարությունըտնտեսական զարգացմանը զուգըն-

ցույց

են

սկսում է աճել, որից հետո նվազում է: Անհավասարության ամենածայրահեղ դրսնորումները, երբ աչքի զարնող ցոփությունը հայտնվում է ամենախղճուկ չքավորության կողքին, առկա են միջին եկամտով երկրներում: Ամենամեծ անհավասարության հակված են միջին եկամտով երկրները, մասնավորապես լա՛տինամերիկյաներկրները` Պերուն, Պանաման, Բրազիլիան կամ Վենեսուելան: Այդ երկրներում ., հազվադեպ չէ, որ բնակչության ստորին մեկ հին-2 Գգերորդըվաստակում է ընդհանուր եկամտի տոկոսը, մինչդեռ վերին 10 տոկոսը կարող է ստանալ եկամտի 40 կամ 50 տոկոսը: Համաշխարհային դրամատան ն գիտնականների վերջին ուսումնասիրությունները հաստատում են, որ տնտեսական զարգացումն ինքնին ժամանակավորապես մեծացնում է եկամտի Արդյունաբերացման ներգործությունը հավաանհավասարությունը: Այնուհետն, խառը տնտեսության պարագայում ազգային եկամտում` աշսարության վրա- Պատճաբաններն ուսումնասի խատանքին ընկնող բաժինը մեծանալու հետ անրել են անհավասարության այն պատկերները, որ են դիտվել ավանդական փակ հանրակարգերից .,հավասարությունը փոքրանում է: Սրանով ավարտեցինք Միացյալ Նահանգնետնտեսականզարգացման առաջին փուլերով դերում ն այլ երկրներում եկամտի ն հարստության պի հասուն արդյունաբերացում տանող ճանաանհավասարության չափման մեր քննարկումը: պարհով տարբեր երկրների շարժման ընթացում: են Այժմ կանդրադառնանք տնտեսական անհավաԻ՞նչ ցույց տալիս մասնակի տվյալների պասարության արմատների վերլուծությանը: տառիկները: թաց

Բ. ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅԱՆ

ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԸ

Արդի ժողովրդավարության ամենավեհ ձգտումներից մեկը հնարավորության, մասնակցության ն քաղաքական ազատության հավասարությունը խթանելն է: Սակայն եկամտի անհավասարությունը նվազեցնելու ուղղակի փորձերը եղել են հակասական, որովհետն մարդիկ խիստ տարակարծիք են վերաբաշխիչ հարկման ն սոցիալական ծրագրերինկատմամբ: Այն հարցը, թե արդյո՞ք կառավարությունը պիտի նվազեցնի եկամտի անհավասարությունը կանոնական է, որը տնտեսագիտությունըչի կարող լուծել: Սակայն տնտեսագիտական վերլուծությունը կարող է օգնել փաստերն այնպես բացահայտելու, որ կարելի լինի հիմնավորված ընտրություն կատարել: Որո՞նք են չքավորության ն հարստության աղբյուրները: Խնայողություն ու աշխատանքըինչպե՞ս են արձագանքում գան-

ձարանային տարբեր համակարգերին: Այս հարցերի պատասխաններնանխուսափելիորեն կազդեն այն վերաբերմունքի վրա, որ մենք ունենք

անհավասարություն,

նվազեցնելու

քայլերի

նկատմամբ: Այս բաժնում կդիտարկենք շուկայական տնտեսության մեջ եկամտի անհավասարության աղբյուրները: Գլխավորապես կկենտրոնանանք եկամտի երկու հիմնական տեսակների` աշխատանքի ն սեփականության եկամուտների վրա:

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԵԿԱՄՏԻ

ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

Աշխատանքի վաստակները կազմում են գործոճային եկամուտների 80 տոկոսը: Եթե սեփակա-

չՃԱ

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ,

նության եկամուտները նույնիսկ բաշխվեին հավասարապես, ապա էլի բավականաչափ անհավասարություն կմնար: Սկսենք վաստակների անհավասարություն առաջ բերող գործոնների աշխատողի ունակությունների ն հմտությունների, աշխատանքի լարվածության ն զբաղմունքի տեսակի, կրթական մակարդակի ն այլ գործոնների տարբերությունների քննարկումից:

ՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԵՎՀՄՏՈՒԹՅՈՒՆ

Մարդիկ մեծապես տարբերվում են իրենց ունակություններով` կախված ֆիզիկական, մտավոր կարողություններից ե խառնվածքից: Սակայն անհատական այս տարբերությունները չեն օգ նում լուծելու եկամտի սփռվածության առեղծվածը: Ֆիզիկական հատկանիշները (ինչպիսիք են ուժը, հասակը կամ գոտկաչափը) ն չափելի մտավոր հատկանիշները (ինչպիսիք են մտավոր կարողության գործակիցը կամ լսողությունը) քիչ բան են ասում մարդկանց վաստակների տարբերությունների մասին: Սա չի նշանակում, թե անհատական ընդունակությունները քիչ նշանակություն ունեն: Գոլֆում դիպուկ հարվածելու ունակությունը կամ հեռուստատեսային լսարանին հմայելու կարողությունը մեծապես բարձրացնում են մարդու վաստակելու ներուժը: Սակայն շուկայում գնահատվող հմտությունները տարբեր են ն հաճախ դժվարաչափելի: Շուկաները հակում ունեն գնահատելու ռիսկի դիմելու պատրաստակամությունը, պատվախնդրությունը, հաջողակությունը, ճարտարագիտականհանճարի բռնկումները, առողջ բանականությունը ն տքնաջան աշխատանքը, որոնցից ոչ մեկը հեշտությամբ չի չափվում սովորական չափանիշներով: Ինչպես Մարկ Տվենը կասեր. «Փող աշխատելու համար պարտադիր չէ խելոք լինել: Բայց ա/արտադիրէ իմանալ, թ ինչպես այն վաստակել»:

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ԼԱՐՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Անհատներիաշխատանքի լավածությունը մեծապես տարբեր է: Մոլի աշխատողը կարող է աշխատանքի տակ կքել շաբաթական 70 ժամ, երբեք արձակուրդ չվերցնել ն անորոշ ժամանակով հետաձգել կենսաթոշակի անցնելը: Մենակյացը կարող է աշխատել միայն այնքան, որքան անհրաժեշտ է իր կարիքները հոգալու համար: Եկամտի տարբերությունները կարող են մեծ լինել աշ-

լարվածության տարբերությունների 0իխատանքի

պատճառով, սակայն ոչ մեկը չի կարող ասել, թե տնտեսական հնարավորությունները հենց այդ պատճառով են անհավասար:

ՏԱՐԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԶԲԱՂՄՈՒՆՔՆԵՐԻ ՄԻՋԵՎ

Եկամտի անհավասարության կարնոր աղբյուրներից մեկը բխում է մարդկանց զբաղմունքից: Սանդղակի ստորին մասում տեսնում ենք տնային սպասավորներին, ճեպասննդի սպասարկուներին ն ծառայությունների ոլորտի` որակավորում չունեցող աշխատողներին: Մակդոնալդզում կամ ավտոլվացման կայանում ամբողջ տարին լրիվ դրույքով աշխատողը ներկայումս կարող է 58.000: վաստակել տարեկան

Սանդղակի մյուս ծայրին գտնվում են բարձր .9լաստակողմասնագետները: Ո՞ր մասնագիտությունն է, ըստ ամենայնի, բերում ամենաշատ փողը: Վերջին տարիներին դրանք անկասկած բժիշկներն էին: 1990 թվականին բժշկական ընկերակցություններում աշխատող բժիշկները վաստակում էին միջին հաշվով Ֆ155.000: Նրանք բավական առաջ են անցել փաստաբաններից, որոնց միջին վաստակը 1990 թվականին Ֆ52.000 էր": Ո՞րն է զբաղմունքների այս մեծ տարբերութմասամբ յունների աղբյուրը: Անհավասարությունը պայմանավորվածէ բժիշկ կամ փաստաբան դառանհրաժեշնալու համար երկարատն ուսման տությամբ: Ընդունակությունները նույնպես դեր են խաղում, օրինակ՝ ճարտարագիտականաշխա.։տանքներըվերապահվում են նրանց համար, ովքեր ունեն մաթեմատիկական ընդունակություններ: Որոշ աշխատանքներ ավելի եկամտաբեր են, քանի որ վտանգավոր են կամ տհաճ: Եվ շատ դեպքերում (հիշեք | գլխում բժիշկների թվի սահմանափակման քննարկումը) որնէ մասնագիտության հնարավոր եկամուտը մեծացվում է նրա անդամների առաջարկիսահմանափակմանշնորհիվ: Նկար 17-4-ը ցույց է տալիս, թե մասնագիտություններն ինչպես են տարբերվում իրենց ..վաստակներիանհավասարությամբ:

Նյու Յորքի բարձրակարգփաստաբանալլան ձեռնարկությունները իրենց սպասարկյալ հսկա ընկերակցություններից պահանջում էին ժաճը ավելի քան Տ 500: 1990 թվականին առաջնակարգ համալսարաններիլավագույն իրավաբան շրջանավարտներըՆյու Յորքի խոշոր ձեռնարկություններում ճնմում էին աշխատել տարեկանՏ80.000-ով:

ԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՍԸԵՎ ՊԱՅՔԱՐԸ ՉՔԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆԴԵՄ

Եկամտի անհավասարությունը ընտրովի մասնագիտությունների

համար

ընդգծում, կարող

են հանրությանն ու անհատներին օգուտ բերել նույնքան, որքան գործարանների ն սարքավորումների մեջ կատարվող ներդ-

րումները: Ո՞րն է մարդկային հիմնապաշարի մեջ կատարվող ներդրումը: Երբ ուսանողը քոլեջ է հաճա100 խում, ապա հնարավոր է, որ յուրաքանչյուր տարի նա Ֆ10.000 վճարի որպես ուսման վարձ ն Ֆ16.000 5. 80որպես հնարավոր վաստակներիզոհաբերման այՅՁ լ լընտրանքի գին: Որպես այս նշանակալից ներդյ րումների փոխհատուցում, քոլեջի շրջանավարտի Ց «ւ | վաստակները կարող են միջնակարգ դպրոցի մա շրջանավարտի վաստակները գերազանցել տալ ԳՏ րեկան Ֆ10.000-ով: Այս ավելի բարձր վաստակ5 40Լ | ները մարդկային հիմնապաշարի մեջ կատարՏ Բանակի ված ներդրման հատույցն են: Ց սպաներ | Քոլեջն իսկապե՞սփոխհատուցում է: Տվյալ20 է Տ է ները ցույց են տալիս, որ դա այդպես է: Ավելին՝ վերջին 10 տարվա ընթացքում քոլեջում ուսանեՓաստաբաններ ւ... լու հատույցը շեշտակի աճել է: Այն դեպքում, երբ 10յ յջցական թվականների վերջին քոլեջի շրջանավարտը 25 տոկոսով էր ավելի վաստակում, Մասնագետների տոկոսը քան նույն տվյալներն ունեցող միջնակարգ դպրոցի շրջանավարտը, մեկ տասնամյակ անց՝ 17-4. ու Նկար Փաստաբաններն բժիշկները վաստակներիտարբերությունն արդեն հասավ 75 մեծ են ավելի ցուցաանհավասարություն տոկոսի: կՀամակարգիչներովն ապրանքագրերով բերում, քան պրոֆեսորները կամ բանակի սպասարկվող այսօրվա տնտեսությունում բարձր սպաները վճարվող աշխատանք ձեռք բերելու համար քոԵկամտիանհավասարություննամենամեծն է փիաստալեջում ստացած հմտությունները անհրաժեշբանության ասպարեզում: Գրասենյակայինաշխատողների համար կորն ինչպիսի՞ տեսք կունենար: Իսկ պետություն են: Միջնակարգ դպրոցի ավարտական տական ծառայության մեջ գտնվող հավաքարարների վկայական չունենալը ընդհանուր առմամբ չահամար: Արժեթուղթ վերավաճառողների համար կորն փազանց աննպաստ հանգամանք է աշխատանինչու՞ կարտացոլեր ամենամեծ անհավասարությունը: քի շուկայում: Նույնիսկ եթե ստիպված լինեք փոխառելու 10 տոկոս շահադրույքով, հրաժարվելու շահա-

"Վ

ԱՐԺԵ ՍՈՎՈՐԵԼ ՔՈԼԵՋՈՒՄ

Ինչպե՞ս են կրթությունն ու պատրաստությունն ամբողջ կյանքի ընթացքում մարդու վաստակած եկամտի վրա: Դրանք արդարացնո՞ւմ են ծախսերը: Այս հարցերին պատասխանում է մարդկային հիմնապաշարի ուսումնասիրությունը, որը վերապատրաստմանն կրթութազդում

միջոցով աշխատողների որակավորումը բարձրացնելու նպատակով ժաճանակի ն փողի ներդրումն է: Մենք հաճախ ենք լսում նյութական ճասին: ներդրումների Սակայն մարդկանց հմտությունների կատարելագործման նպատակով արված ներդրումները, ինչպես տնտեսագետներ Թեոդոր Շուլցն ու Գարի Բեկերն են

յան

րենի տնից հեռու Ա վճարելու սննդի ու գրքերի համար, ապա կյանքի ընթացքում ձեր վաստակները այն զբաղմունքից, որը մատչելի է միայն քոլեջի շրջանավարտի համար, հավանաբար ա վելի քան կփոխհատուցեն ձեր ծախսերը: Վերջին շրջանի տվյալները ցույց են տալիս, որ քոլեջ ավարտած 18-ամյա երիտասարդը մինչն 65 տարեկան դառնալը կվաստակի մոտ Ֆֆ3.100.000 (1988 Քվականի գներով ն եկամտի մակարդակներով): Նույն սերնդի տղամարդիկ, որոնք ավարտել են միայն ճիջնակարգ դպրոց, կվաստակեն մոտ Ֆֆ2.100.000: Իսկ ովքեր ձիջնակարգ դպրոց էլ չեն ավարտել, միջին հաշվով կվաստակեն միայն ֆ1.500.000: ը

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ,

2/1.

Մարդիկ հաճախ տնտեսական հանգամանքների մեջ մատնանշում են հաջողակության դերը: Բայց ինչպես նկատելէ Լուի Պաստերը. «Հնարավորությունից գիտելիք ունեցողն է օգտվում միայն»: Արագորեն փոփոխվող տեխնոլոգիանե րի աշխարհում կրթությունը մարդկանց նախապատրաստում է նոր հանգամանքներն ըմբռնե. լուն ն դրանցից օգտվելուն:

արժեքների տեր է ն, հետնաբար, եկամուտ չի վաստակում իր չեղած հարստությունից: Հարստության այս անհավասարությունն է, որ տեղիք է տվել կապիտալիզմի քննադատների .,ամենակծուհարձակումներին: «Սեփականությունը գողություն է»,- գրել է տասնիններորդ դարի սոցիալիստ Պիեռ Պրուդոնը: Նախքան կողմնորոշվելը` համաձայնե՞լ, թե՞ ոչ, եկեք քննարկենք հարստության տարբերությունների աղբյուրները:

ԱՅԼ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐ

ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆ

լրումն ընդունակությունների, մասնագիտուքյան ն կրթության, կան նան այլ գործոններ, որոնք նս ազդում են աշխատանքի վաստակների անհավասարության վրա: 24 գլխում տեսանք, որ խտրականությունը ն որոշ աշխատանքներից բացառումը կարնոր դեր են խաղացել այն բանում, որ կանանց ն փոքրամասնության շատ խմբերի եկամուտը ավելի ցածր է: Բացի դրանից, երեխայի ընտանեկան կյանքը կամ համայնքում ձեռք բերած փորձառությունը կարնոր ազդեցություն ունեն երեխայի ապագա վաստակների համար: Հարուստների երեխաչեն կյանք տնում, բայց փուլում նրանք շայուրաքանչյուր հում են իրենց միջավայրից: Չքավորի երեխան

Սիրր անմար ները:

Ռոկֆելերը մեծ հարստություն ձեռք բերեց նավթի ն պողպատի ձեռնարկությունների խելամիտ համակցումների միջոցով: Դրա շնորհիվ նրա ժառանգները մղվեցին դեպի հարստության, հասարակականդիրքի ն իշխանության բուրգի գագաթը: Վաղ շրջանի արդյունաբերող հսկաների սերունդները այսօրվա ամենամեծ հարստության տերերի թվում են: Ըստ դիտարկումների, Ա..մերիկայումհարուստների ամենավերին 1 տոկոսի երկու երրորդը իր սեփականության նշանակալից ճասը ստացել է որպես ժառանգություն: Ջոն

ԽՆԱՅՈՂՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՌԻՍԿ

Լ մ իոն: ատ Տնտեսական առասպելաբանությունը նդին խարխուլ արոմեց

հաճախ

տուժում

նե

այմաններից,

վաւո

մասերի շատ երեխաների համար կշեռքի նժարը հ վնաս նրանց է թեքվում նախքան 10 տարեկան

դառնալը:

ՍԵՓԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԵԿԱՄՏԻ

ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Եկամտի ամենամեծ անհավասարությունը ծագում է ժառանգություն ստացած կամ ձեռք բերված հարստության տարբերություններից: Խոշոր

ջերների մասին, որոնք օրուգիշեր աշխատում են, աներնակայելի ռիսկի դիմում, ամեն ինչ խնայում ն ի վերջո հայտնվում առասպելական Պարկ Ավենյուի առանձնահարկում: Ամերիկայում կուտակված հարստությունը իրականում ի՞նչ չափով է աշխատանքի ն կենսաթոշակի տարիներին կատարված խնայողության արդյունք: Լորենս Քոտլիկովը ն Լոուրենս Սամերսը վերջերս մի ուսումնասիրության մեջ այն միտքն են արտահայտել, որ անձնական հարստության միայն մի փոքրիկ մասը` երնի 20 տոկոսը, կարելի է դիտել որպես մարդու կյանքի ընթացքում կատարված խնայողության արդյունք: Մնացածը, ըստերնույթին, գալիս է այլ աղբյուրներից, օրինակ` ժառան.Գությունից կամ նվիրատվությունից: Մի տարածված տեսակետ կա, ըստ որի այսօրվա հարստությունը երեկվա ռիսկի փոխհատուցումն է: Չենք կարծում, թե ինչ-որ մեկը մեծ ռիսկի կդիմի` միլիոններ ներդրելով նավթահանքեր հորատելու կամ նոր տեխնոլոգիաներ շուկա ներմուծելու մեջ, առանց բացառիկ հատույց 2,ստանալու գայթակղության:

գետիի Ֆորդի Ռոնֆելերի, Սելոնի, անունների հետ, տալիս, աշխատավարձի հարստություննե ցույց

ատմությունը՝ ն

որ

ապված

ն անհա-

տական բնութագրերի տարբերությունները սեփականության եկամտի տարբերությունների կողքին ուղղակի թզուկ են: Ռոկֆելերները Ա Գետիները ընդամենը ամենափոքր բեկորն են հարստության բուրգի գագաթին: Ստորոտում նրանք են. ովքեր այս աշխարհ են գալիս միայն օդով սնվելու տենչանքով ն ի. րենց զավակներին թողնում են ոչ ավելի, քան որոշ հիշողություններ: Չքավորը քիչ նյութական

պատմճուք-

ԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՍԸ ԵՎ ՊԱՅՔԱՐԸՉՔԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ԴԵՄ

Ամերիկայի ամենահարուստ 100 ճարդիկ Հարստության աղբյուրը

Անձանց թիվը

Զուտ

արժեք

Միլիարդ դոլար

Ժառանգություն

Ձեռներեցություն

Ֆինանսական խորաթափանցություն

80,7

11,8 13,0 8,5 4,6

Անշարժ գույք Մանրածախառնտուր էլեկտրոնիկա

Քաղցրավենիք

այլք

Ընդամենը Աղյուսակ

17-5.

9.6

Որից.

Նավթ

48,7

Տոկոսը

25.7

739.0

Ինչպե՞ս են ամենահարուստ աճերիկացիները հասել գագաթին

«Ֆորբս» հանդեսի, 1987 թվականին 100 աճերիկացիներ ունեին ամենաքիչը ֆ740 միլիոնի զուտ արժեք: Նրանց մեծ մասը հարստությունը ձեռք էր բերել ձեռներեցությամբ: Փոքր մասը նախկին ձեռնարկչությունից

օգտվողներն են (օրինակ` Ռոկֆելերները): Մի փոքր խումբ հարստությունը ձեռք է բերել ֆոնդային բորսայում վերավաճառքի կամ նոր ապրանքների գյուտի շնորհիվ: լԱղբյուրը` ԲՇՈԵՑՏ (ՕօԼ. 26, 1987)):

Որո՞նքեն հարստության տարբեր աղբյուրների հարաբերական կարնորության չափանիշները: Աղյուսակ 17-5-ը պատկերացում է տալիս 1987 թ. դրությամբ 100 մասին: Այս տվյալները ցույց են տալիս, որ ձեռնարկչությունը եղել է մեծ հարստության հիմնական աղբյուրը: Նոր գործարար կազմակերպությունների (օրինակ` նավթահո-

.,րատճանընկերությունների, առնտրի համալիրների ննույնիսկ քաղցրավենիք արտադրող ձեռնարկությունների) համակցումը շուկայական տնտեսության մեջ եղել է դեպի մեծ հարստություն տանող ամենահուսալի ուղին: 100 ամենահարուստների գրեթե մեկ երրորդի համար այդ դիրքում

Ըստ

հիմնականում ապահովված գտնվելը է եղելի ծնե:

Գ. ՎԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ.ՎԵՐԱԲԱՇԽՈՒՄ Ի՞ՆՉ ՉԱՓՈՎ

Առատությամբ պարուրված չքավորության երկընտրանքին դեմ հանդիման, ամեն մի հասարակությունը քայլեր է ձեռնարկում իր աճենաչքավոր քաղաքացիներին ապահովելու համար: Բայց այն, ինչը տրվում է չքավորին. պետք է վերցվի ոչ չքավորից, ն դա, անկասկած, վերաբաշխիչ հարկման ընդդիմախոսների գլխավոր թիրախն է: Բացի դրանից, փիլիսոփաներին Ն տնտեսագետներինմտահոգում են երկրում արդյունավետության ն բարոյականության վրա վերաբաշխման ազդեցության հետնանքները: Այս բաժնում քննարկում ենք եկամտի վերաբաշխման գինը ն դիտարկում եկամտի ապահովման առկա համակարգը:

ԴԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅԱՆ

ԳԻՆԸ

Քաղաքագետները դարեր շարունակ վիճել են հավասարության պատշաճ աստիճանի շուրջը: ժողովրդավար հասարակությունները հաստատում են քաղաքական իրավունքների հավասարության սկզբունքը: Միացյալ Նահանգները երաշխավորում է քվեարկելու իրավունքը, երդվյալ ատենակալների մասնակցությամբ դատավարությունը, խոսքի, դավանանքի ն այլ սահմանադրական ազատություններ: 1960-ական թվականներինազատական փիլիսոփաները որդեգրեցին այն տեսակետը, որ մարդիկ պետք է ունենան նան հավասար տճռտե-

2/1

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ,

սական հնարավորություններ: Այլ խոսքով՝ բոլոր մարդիկ արդար խաղում պիտի խաղան նույն կանոններով: Բոլորին պետք է հավասարապես մատչելի լինեն լավագույն դպրոցները, վերապատրաստման դասընթացներն ու աշխատանքները: Ռասայի, սեռի կամ դավանանքի վրա հիմնված խտրականությունը պետք է վերանա: Շատ քայլեր են ձեռնարկվել ի նպաստ ավելի մեծ հավասարության, սակայն հնարավորության անհավասարությունը շատ համառ է, ն նույնիսկ 1990. ական թվականների Ամերիկան դեռ շատ է հեռու տնտեսական հնարավորությունների հավասարության նԱպատակից: Երրորդ ն ամենամեծ երազանքը տնտեսանան ելքի հավասարությունն է: Այս երազանքում մարդիկ հավասար սպառման հնարավորություն կունենային, անկախ նրանից` խելացի են, թե բթամիտ, ջանասեր, թե ծույլ, հաջողակ, թե անհաջողակ: Բժշկի ն բուժքրոջ, փաստաբանի ն քարտուղարուհու աշխատավարձը կլիներ նույ-

Վերաբաշխում

անարդյունավետության գնով

նը: «Յուրաքանչյուրից՝ ըստ ընդունակությունների, յուրաքանչյուրին` ըստ պահանջմունքի»` սա է այդ ուսմունքի ձնակերպումներից մեկը: Այսօր, նույնիսկ ամենաարմատական սո..ցիալիստնընդունում է, որ տնտեսության արդյունավետ գործունեության համար տնտեսական ելքի որոշ տարբերություններ անհրաժեշտ են: Առանց տարբեր կարգի աշխատանքների համար տարբեր վարձատրության ինչպե՞ս կարող ենք ե.րաշխավորել, որ մարդիկ նույն եռանդով կկատարեն ինչպես տհաճ, այնպես էլ հաճելի աշխատանքներ, որ նրանք նույն կերպ կաշխատեն ինչպես ծովախորքի նավթահորատման վտանգավոր աշտարակներում, այնպես էլ հաճելի պուրակում Ելքի հավասարության պնդումը խիստ կվնասի տնտեսության գործունեությանը:

ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹ

Եկամուտը հարուստից չքավորին վերաբաշխեէ լե սական

կարող Ալ տոտե-

Աե

արդյունավետությանը

ոքրացնել

բաշխելի ազգային եկամուտը: Մյուս կողմից` եթե հավասարությունը բարոյախոսական բարիք է, ապա արժե նրա դիմաց վճարել: Այն հարցին, թե առավել մեծ հավասարության համար արդյունավետության կորստի ի՞նչ գին ենք ցանկանում վճարել, պատասխանել է Արթուր Օուկենը իր «ծակ շերեփի» փորձում: Եթե ավելի քիչ ենք գնահատում անհավասարությունը, ապա պիտի հավանություն տանք նրան, որ դոլաէ շատ հարուստից ն տրվում րը շերեփով շատ չքավորին`:

վերցվում

Վերինկեսիիրականեկամուտ

Նկար է

17-5.

վնասել

յանը

Եկամտի վերաբաշխումը կարող տնտեսական արդյունավետուքթ-

կետը նշում է ամենաարդյունավետիրադրությունը՝ առավելագույն ՀԱԱ-ով: Եթե հասարակությունը կարողանար վերաբաշխել առանց արդյունավետության կորստի, ապա տնտեսությունը կշարժվեր դեպի Հ կետը: Քանի որ վերաբաշխման ծրագրերն ընդհանուր առմամբ հանգեցնում են աղավաղումների ն առաջացնում արդյունավետության կորուստ, ապա վերաբաշխման կարող է անցնել ԱԲՋ հաստ գծով: Հասարակությունը պիտի վճռի, թե առավել մեծ հավասարության հասնելու համար որքանով արդյունավետությունը պետք է զոհաբերել: Ինչո՞ւ ամեն ոք կցանկանար խուսափել անարդյունավետ վերաբաշխման այն ծրագրերից, որոնք տնտեսությանը կհասցնեին Ս կետին: Ա

ուղին

Սակայն, ենթադրենք, թե վերաբաշխման շերեփը ծակ է: Ենթադրենք` իրականում հարուստի վճարած հարկի յուրաքանչյուր դոլարի միայն մի մասն է (միգուցե՝ կեսը) հասնում չքավորին: Այդ դեպքում հանուն հավասարության վերաբաշխումը կատարվում է տնտեսական արդյունավետության հաշվին: Օուկենը ներկայացրել է մի հիմնական երկընտրանք: Վերաբաշխիչ ճիջոցառումները, ինչպիսին 7«/ գլխում վերլուծված աճական հարկն էր, հավանաբար կնվազեցնեն իրական արտադրանքը փոքրացնելով աշխատելու ն խնայելու շա-

Իոնարլելին ԱՉՆատենա աժար. ությունը

հա

ռությունը:

Եկաճտի

բաշխման

քաղաքակա-

ոխ Օխո, Էցսորը/ ճոժ ԷԽՇԹոօյ/: Լիտ Յց 1ոմօօք (8ոօօթոցտ Բտեխեօո, Մ/:Տհլոցէծո, ք. Շ. 1975). ,

ԵՎ ՊԱՅՔԱՐԸՉՔԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ԴԵՄ

ԵԿԱՍՏԻԲԱՇԽՈՒՍԸ

ներին դնել մի կողմից` առավել մեծ հավասարությունը, իսկ մյուս կողմից` ազգային եկամտի փոքրության պատճառով առաջացող վնասները: Վերաբաշխման տնտեսական գինը: Օուկենի տեսակետը կարող ենք լուսաբանել` օգտագորպատկերված ճնամտի ծելով նկար 17-5-ոում հնարավորությունների կորը: Այս գծագիրը ցույց է տալիս տարբեր խմբերին բաժին ընկնող եկամուտները, երբ կառավարության ծրագրերով եկամճուտըվերաբաշխվում է: Սկսում ենք` բնակչությունը բաժանելով եր կու հավասար մասի: Ցածր եկամտով խմբի իրական եկամուտը չափվում է նկար 17-5-ի ուղղա. ձիգ առանցքի վրա, իսկ վերին կեսի եկամուտը` հորիզոնական առանցքի: Ա կետում, որը պատկերում է նախքան վերաբաշխումը եղած եկաճուտը, հարկեր չեն գանձվում ն փոխանցիկ վճարումներ չեն կատարվում, այնպես որ մարդիկ պարզապես ապրում են շուկայական ներով: Մրցակցային տնտեսության մեջ Ա կետն արդյունավետ է ն չվերաբաշխման քաղաքականությունն առավելագույնի ազգային զգայի վելագույնի է հասցնում

գույն երաշխավորվածմակարդակ, ապա չքավորության դառնությունը կարող է նվազել, ն չքավորը կարող է ավելի քիչ աշխատել: Վերաբաշխման ծրագրերի այս բոլոր հակազդեցությունները փոքրացնում են ամբողջ իրական ազգային ե.,կամտիընդհանուր մեծությունը: Օուկենի փորձի շրջանակներում կարող ենք հայտնաբերել, որ հարուստներից վերցված հարկի յուրաքանչյուր Ֆ100-ին ի պատասխան`չքավորների եկամուտն ավելանում է միայն ֆ50-ով, իսկ մնացածը կորչում է վատնված ջանքերի կամ վարչական ծախսերի տեսքով: Վերաբաշխման շերեփից մի ճեծ արտահոս է առաջացել: Ծախէ սատար վերաբաշխումը նկար 17-5-ում ցույց տրված ԱԲԶ կորի միջոցով: Այստեղ եկամուտների

է սահմանայինգիծը հեռանում վարկածային գծից, քանի որ հարկերն փոխանցիկ

45-ի

ու

վճարումները առաջ

են

բերում անարդյունավե-

ություն:

Իսկապես, փորձը տվել, միջամկամուտության պաճառով առաջացած աղավաղումնե-

արբյունքը: Դժբախտաբար, լեսե ֆերի

Ա կետում բարձր եկամտով խումբը զգալիորեն ավելի շատ եկամուտ է ստանում, քան ստորին կեսը: Կոնգրեսը կջանա հարկման ն փոխանցիկ վճարումների ծրագրերի միջոցով հասնել ավելի ճեծ հավասարության` հուսալով շարժվել դեպի հավասար եկամուտների Հ կետը: Եթե այսպիսի քայլեր կատարվեին առանց իջեցնելու ԱԱ-ն, ապա տնտեսությունը բարակ գծի երկայնքով Ա-ից կշարժվեր դեպի Հ: ԱՀ գծի թեքությունը 455 է արտացոլելով այն ենթադրությունը, որ վերին կեսից վերցված յուրաքանչյուր դոլար ստորին կեսի եկաճու455 թեքությամբ տը մեծացնում է ճիշտ Տ1-ով: գծի երկայնքով ամբողջ ազգային արդյունքը հաստատուն է` ցույց տալով, որ վերաբաշխման ծրագրերը ամբողջ ՀԱԱ-ի վրա չեն ազդում: Եթե երկիրը եկաճուտը վերաբաշխում Է հարուստների վրա բարձր հարկադրույքներ դնելով ապա նրանց խնայողությունն ու աշխատանքային եռանդը կարող են նվազել կամ ուղղվել այլ նպատակի` փոքրացնելով ընդհանուր ազգային արտադրանքը: Նրանք կարող են ավելի շատ ծախսել հարկագետ փաստաբաններըվրա, ավելի քիչ խնայել ի պետս կենսաթոշակի կամ ավելի քիչ ներդրել ռիսկի հետ կապված նորաստեղծությունների մեջ: Նմանապես, եթե հանրությունը չքավորի համար սահմանում է եկամտի նվազա-

ցույց

որ

կարող են որոշ դեպքերում այնքան մեծանալ, հասարակության մի դասին մյուսի հաշվին օգնելը ավարտվի երկուսի վնասով: Կամ, հակառակ դեպքում, մի գործողություն, որը կարծես թե ուղղված է օգնելու հարուստին, ի նում բոլորի հաճար: նէ դառնում համար: կան Սոցիալիստականերկրների փորձը վկայում է որ եկամուտները հավասարեցնելու համար սեփականազրկումը կարող է վնասել բոլորին: ՆԱրգելելով մասնավոր սեփականությունը` սոցիալիստական երկրները նվազեցրին մեծ սեփականության եկամտից առաջացող անհավասարությունները: Սակայն աշխատելու, արտադրամիջոցներ կուտակելու ն նորաստեղծության խթանիչների թուԼացումը ձախողեցին «յուրաքանչյուրին ըստ պահանջմունքի» այս արձատական փորձը ն չքավորության ճատնեցին ամբողջ երկրների: 1990 թվականին Արնելքի ն Արեմուտքի կենսամակարդակների համեմատումը շատ սոցիալիս՛տական երկրների համոզեց, որ մասնավոր սե.փականությունը ձեռնարկությունների նկատկբարձրացներ ն աշխատողների, ն' կապի.2մամբ կենսամակարդակը: .,.տտալիստների րը

Պր,

ր շահե.

հարուստների

ձեռնարկությունների

ԻՆՉՔԱ՞Նէ ԿՈՐՈՒՍՏԸ

ՇՕուկենը հարկերի ն փոխանցիկ վճարումների վերաբաշխման մեր համակարգը համեմատել է ծակ շերեփի հետ: Բայց ամերիկյան տնտեսուք-

:մնտի ոտոծոմղի վոտձմչ դոքսմսիոմՇ Առղս(Յսդոտոկոնսմնոտմո յս դմոՀչոհոոդովվ մսի դվրոկնմոը 'մմղդդւսլԹյստով վմղզդտովղմղ -ոմՀ Վդղդծոօղոկ մօորո դդոծճմՀմսիոտոմո դո8յսմսիոմչ իսզդծոմղի :ԱՅդոմնոտմո ռղդծղոտկտոփզժ 3ս Ղ մդղս/Թյստզղիողյւմմնմո Հս դդ ասդոտկոնսմնոտմո /7Դ776/Աքոյմյ (Ամվետմօ դվրոմկմղոով (զՂո) մզդտոլվղմղզ Ղ մղդդվօոմսդ 'Ժրոդտկ հուդվմօ) մմզմետմօ նսիսկոոտ նդյսցո օոշտտտ Ղ ռդորթյսդ -Եօքյսմ մոոտվ վմզդժվդտտդմ մսիոժՇ :վն -ցմզո մսդ վը ող վմզդժվդոտդմ մսիոոծ3 1 ո՛սդ -Ծզեդով մդոոճմշչմսիտտոմու վտոողղ մօոծ Ղ դտ 8սդտկոնսմնտտմո մցոծ 'դոտրցմսԵ -ոտԵօ վմղցյս գոմը:'դոլ8յստմկ մցոծ 'դոր -դոոոմզ, -ըյսդց Վ դղսայսմսիոմ: Ադյսքգդյսմ -սիոժճՇ :Ամդւս(0սրողոծտմ դոլՅւստոոտմտտիո զղմս դվրոժցոտտոշտ Ղ մղւսլաւսձմղ մօոծ 'ԱդղսլԹյստվետմեդո վմվցտտդմ 'մուսրոժրոծ վմզդմվդտտդմ 'մուսդոտմղժ վմզդվմտտ դվղ վոդ դզ դմզդտտոսո դոքօսմսիոծ: մս իս -զղմտտոտփ 'ով դմզդմոփոնոեԵ դոռճդ|շոմ -տմզի մոմոողիոց դզ ուստոնողդմ մդոտնոՍ այսմղզդդոմվցդոլՅյսսոնողո| 1 օոինմողկոձ մմս 'դ1ս/8յսմդով վը ծդոտկնմոը փոողոդմմղըդ վո դտկտտչբ քբյսնղտո ,վչ մսլնմո մեմտկոնտվ դոկոովծսր :դոլԱյսօ դոայսմսոտմը4 ըյսիղտոը Ղ ծվմ -Ասեդտ

յս

ւք Արնավ մ երից այա մՂկմով

-ոհդոս

մօմոմ Ի

յՀսիտովի

Հ.ս/

մուս Գսդտկոխմոմ :իսմ դոլսմտմոցմսծ -ղդմոսն դտ 'իսժդյսըմզմոմզի լ ուսիտրով -տտմտ տյսշ փղիտ դդվե դտլասմտոտիոով մս Ղ Ղղմզմտցդտրով տուսմս լ փզմտղդտ ձղը դոլմսմետկտավի վմզոռոց Տվուսմվդտողտ վտղետողտդտ ղմ 'դղ ըողւսմոմոտրովԺղոոլյ վոտ տկմոստ դոԹոսմնոշւս վտվիո տն դվմղդվմտտ մվոծ Ղ 'զ ողսո դդյս(01սԾ -ղնետ մտհտոոոդիմսիտմտդվ վմղկմով մցմտմ մի դտքայսնսրոցով'դզդվ մս Վ Ճվովոշգվ մմղդուստվը նսիտվն ոմզձմղԻ :դվվոտոնմոկոր մօոծոռղըո օոնղ ստզվ Ծվուսկդտ ՉզՈ իտճվ մփոժ դո յսնսողցգո| դվրտԵետստզվ Ծվոյսծղո

-զը դսոո|ոտոովոո 'մղդվ) տսնդմ:սռ| Ծվյող -ոդոՀդ դոոմնմզդ Ղ դոէՅյսնսրողղ| մոյւսկմով վո շոմոմղի ղձՂ :։մտղկտողտ ոլո ըղստոտ -ոով դղ3ոխոոով մմղոլոլրիտնսմղմոմղզի դվմ -ղՂցեդտվոՂ1ոքթովո :մոյսմնմզդ յս դդոս(8յսն -սրոցո| ող տյսդոծժոլտոտդմզդմոսմնոկմով մջմոմ զժ 'դզ օոծոտոտիով ԺցոքՍ :1 դչվմ -նոտնոոմ վմղդդոսք8յսնսրոդղ|ողմզմ մտոյսմսդ մսիոմոգդվ մսղմոկոդղոո ծվփղմղՀ վժոսոոււ 8գոդստնոմնցող իստյսշ դվմս '5մով 5Ոսմովտջվի վը ,ոմի վմղդմսի -ոճ3 մուս այսծզնետ վմզեմոկոքով վմղդըոոյսմ -ոջի հվծցտոխփ Ղ դտկտնովծսո զ մսղմոկ վլզիռ ողմզըյ :ոմի վնդոսզ դվրոմռոտոո|չող դս ասծղնետ դտկող վմզկմով 1զիտ 5Ոսծ ող մզդդղս8սմվոոդըյսուս իսիձ :վժ :մնդոս -Ղ ռվրոժդոտտուչտ |զդծոօզը դոմ զդծոմ -Յսփ տոսշ փզիտ 1 նսմտկ Ակմով նսիցդոծ ծվջմոիտտողղ|շո մս 'իսյտտ 5Ոսծ տղվ վիողն ղիսց 1 նսմող ուսդոտոկոմվմմսղ վղմոձճոսո վմցտտտովշտ մս 'մցտողտ ըոսռիե 2: :1 հոփ -ոցոքովտո մդղս(8յսծղնեռտվղմով ոմի վնդոն -Ղ ցվրոժղոտողվՀո մս 'դզ ուսո դմղդյո/իտ դրոկող վմոսմ ոոկոսոջմփ ուսժողն -նոկմով տողզոով վղզիտ մզովիկ դոճ ՝"մցոծ Աղիտ վդվ ըղւսգդոկոտմվ Ամոսոոռվ ճնսմըռո մս Ղոդոմօմոմ դոմղրո դղ նսմող մմղզդժՈսմ -նտկմոտվ մմղ 'մմսղ վմսղՂժոլօտիմեռմողդ ոյսռիԵ /չՀ« ԺզՀվւ. զտոռ|շտ 4վՄ փզիտ վողո ք.Ղ7Ղ վիտտվի ը,դ3 մսլնմտ ող ծոծդմերսե մդ վստտոր օտկստ վմոիովտկմու չտղղծ ողի ցլովք լ քսող|ոց ոմի վմզոռ|ոց ռոկոչմտի 5վմոլսն մմսԹռոմոմյսք վճոսոռով օտիօդտԵե մդյս( ասՈոսոց դվրողկմով վոողվմ -Ղոր ՛դղ մմսփ Հղոմն ծոմ 'ԱՂդդղս(ԺյստՀչղք -ոմսռտ փտիտծ բող դղ մզդդւս(ստզիտդ -Հալնմոդո Եմոհ մՀգցռովՈ :մորով Հսյղդոքոմ մդոմն մզդվոտոտիչով ցո(Յսիսվտիոտ դոկ -ոտյովծսո Ղ 1սզցդոտծ Ամզդրսոով մզդմոի -ովտկմտվ վջմտի վտվո մղ ասմտիոսող

-ոքծոցզը

-ղտդտ-յովծսո

չԱմղոռյոցդողտո մըյսմոճող| վմղդչվռոցո| դո

ւԱասղդկտողզտ դոկտդովվ դտԹյստղիոդյսլնմոդ -տ մոտտոռտ օտմծոձոստ վմղմեոմց 1ոսչ -քոհղ Ղ վմոսմնողկմով մօմոմ մդղկմոդդմ վտ -վո մորով Հսյղդտե մդոռյոտտողլ, :1 ցտրդոնոը ըսգողկոմվ դփզմզչ դոքոտմոմղի նղտմս 'դվ

դտկո-086. կով :մոսկստ 9 վու 6ղմնմզդ Ղ Ծզրոդո| 1ոլքմտն մմզդեղովտղ 1ոլթովո 'գսմղդդոտրրոռ վմզկմովկ մդոց իսժվօմտոկ վմտսմ դվդտղտիձ Ը6ւ հով 'իսփո) վոսկստ 9. վ-ոու 68զմնմզց Ղ Ծզրողոլ մմվկմղ 'դվզմօոծ Ամմղդմոսմնողմով դվրոմկմղոտվ մմղ 'ցվդ :մտԵղ տքով վ մդյս/Թյսօմսեսղդ ոյսմղդմոտ/ իտնստլ/ովոտմո դմզգդվս8յս0

-Շ .ղծյսեվո :1 ծվյտկտդոչդ ոն նղտմս 'ռվ-:) ,Ղ6) 1 Օվչդ: մտոյւսմսկ նղտմս 'դվտղկ ը 1 տսո վզի մ.սմնմո դԱվդԱզ:1 դ,ոմչդվ դտոյսմսհ ձզո դո

-ողտիմձ 626լ ոմն

-տ

ԻԶ մՂ/ՍՔՕՈՍՍՈՆՍՈ ՍՂԱՔՕԵՍՏԳԻՌՂՄԱԲՔԵՍՈ

11/24

ԺԴՍՔԹ/ՍՍՈՒՌՈՍԹՒ

ԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՍԸ ԵՎ ՊԱՅՔԱՐԸՉՔԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ԴԵՄ

ծրագրերն այն ներդրումներն են, որ վաղվա արտադրողականությունը բարձրացնելու համար ռեսուրսներ են պահանջում այսօր:

ԿՈՐՈՒՍՏՆԵՐԻ ԳՈՒՄԱՐՈՒՄ

Եթե բոլոր կորուստները գումարենք, ի՞նչ կստանանք: Օուկենը այն կարծիքին է, որ կորուստները փոքր են, մանավանդ երբ դրամական միջոցները հավաքվում են եկամտահարկիլայն հիմքով ծորակից: Մյուսները խիստ տարակարծիք են մատնանշելով սողանցքերի ու փոխանցիկ վճարումների գլխապտույտ առաջացնող բազմությունը` որպես շփոթություն հարուցող ն տնտեսական արդյունավետության համար կործանարար: Ո՞րն է իրականությունը: Թեպետ վերաբաշխման գնի վերաբերյալ շատ հետազոտություններ են ձեռնարկվել, այնուամենայնիվ, ճշմարտությունը դժվարամատչելի է: Զգուշավոր եզրակացությունն այն է, որ այսօր Միացյալ Նահանգներում կիրառվող վերաբաշխմանծրագրերից կան տնտեսական արդյունավետության կորուստներ, որոնք, սակայն, համեստ են: Վերաբաշխման հետնանքով արդյունավետության կորուստները փոքր են` համեմատած չքավորուքյան տնտեսական վնասների հետ, որոնք կապված են թերասնման, առողջության, կորսված մասնագիտականհմտությունների ն մարդկային տառապանքի հետ:

ՉՔԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ

ՎԵՐԱՑՄԱՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ.

ԾՐԱԳՐԵՐ

ԵՎ

Նրանք պնդում էին, թե տնտեսությանը կառավարության միջամտությամբ չքավորությունը թեթնացնելու փորձերը ոչ խելամիտ քայլեր են, որոնք պարզապես ավարտվում են` փոքրացնելով ամբողջ ազգային եկամուտը: Սակայն տասնիններոոդ դարի վերջին ..ԱրնձտյանԵվրոպայի քաղաքական ղեկավարները ձեռնարկեցին այնպիսի քայլեր, որոնք շրջադարձային էին կառավարությանտնտեսական դերի մեջ: Բիսմարկը՝ Գերմանիայում, Գլադստոունը ն Դիզրայելին Բրիտանիայում, այնուհետն Ֆրանկլին Ռուզվելտը` Միացյալ Նահանգներում, հանդես եկան բնակչության բարօրության համար կառավարության պատասխանատվության նոր գաղափարով: Սա սոցիալամետ պետությունն էր, որտեղ կառավարությունն անհատներին որոշակի անակնկալներից պաշտպանելու ն մարդկանց համար նվազագույն կենսամակարդակ երաշխավորելու նպատակով ձնափոխում է շուկայական ուժերը: Սոցիալաճետ պետության կարնոր նպատակները ներառում են հանրային կենսաթոշակները, ապահովագրումը պատահարներից ն հիվանդությունից, առողջության ապահովագրումը, սննդի ու տնավորճան ծրագրերը, երեխաների նպաստը ն եկամտի լրավճարները մարդկանց որոշակի խմբերին: Այս րառվել է աստիճանաբար` սկսած 1880 թվականից մինչն մեր օրերը, թեպետ որոշ ծրագրեր համընդհանուր չեն (օրինակ` ի տարբերություն շատ երկրների, Միացյալ Նահանգները առողջության համընդհանուր ազգային ապահովագրություն չի ապահովում): .

ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Եթե երկիրը որոշել է պատերազմ հայտարարել չքավորությանը, ապա ի՞նչ զենքեր կարող է կիրառել: Այդ ծրագրերն արդյո՞ք արդյունավետության նվազման արձագանք են առաջացրել ցածր եկամտով բնակչության մեջ: Ո՞ր բարեփոխումները կարող էին ավելի լավ լուծել սոցիալական այսօրվա համակարգի հիմնահարցերը: Այս հարցերին պատասխանում ենք սույն գլխի մնացած մասում:

ՍՈՑԻԱԼԱՄԵՏ

ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԾԱԳՈՒՄԸ

Այս գլխում արդեն նշեցինք, որ վաղ շրջանի դասական տնտեսագետներըհավատացած էին, թե եկամտի բաշխումը փոփոխման ենթակա չէ

քաղաքականություն կի-

ԵԿԱՄՏԻ ԱՊԱՀՈՎՄԱՆԾՐԱԳՐԵՐ

Որո՞նք են այսօր սոցիալամետ պետության մեջ եկամտի ապահովման հիմնական ծրագրերը: Միացյալ Նահանգներում դրանք հետնյալն են: Երբ այս ամենահարուստ հասարակության մեջ մարդիկ 1960-ական թվականներին վերահայտնաբերեցին սովը, Միացյալ Նահանգները հիմնեց սննդի Ստրոնների ծրագիրը: Ցածր եկամտով ընտանիքները այս ծրագրի շրջանակներում ստանում են կտրոններ կամ դրոշմանիշեր, որոնք նրանց հնարավորություն են ընձեռում սննդամցածր գնել շուկայականից անհամեմատ

բեր

գնով:

Յուրաքանչյուր նահանգում կան ընչազուրկների օգնության ծրագրեր: Այս ծրագրերը տրամադրում են ոչ դրամական օգնություն (այսինքն՝

«ՄԱ

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ուղղակի օգնություն սննդի, հագուստի կամ կացարանի տեսքով), ինչպես նան անմիջական օգ-

նություն եկամտի փոխանցիկ վճարումների ձնով: Սոցիալական օգնության ամենաակներն ն . վիճահարույց ծրագիրը խնամառու երեխաներով ընտանիքների օգնության (ԽԵՐՕ) ծրագիրն է, որն օժանդակում է փոքր երեխաներ ունեցող չքավոր ծնողներին: Կառավարությունը եկամտի ապահովություն է ստեղծում նան օգնության կարիք ունեցող ծերերին, կույրերին ն անդամալույծներին: Ամենաարագ զարգացող ծրագրերից մեկը բուժօգնությունն է (Մեդիկեյդ), որը բժշկաէ ապահովում ցածր եկամտով

տանին յին: եկամտի ապահովման բազմաթիվ `

Կան

այլ

ծրագրեր, որոնց որոշ ճասը այս կամ այն չափով ուղղված է չքավոր ընտանիքներին: Կացարանով ապահովման ծրագրերը, սոցիալական ապահովությունը Ա հաշմանդամության նպաստները միտում ունեն ավելի շատ սատարելու չքավորների եկամտին, քան ամբողջ բնակչությանը, թեպետ դրանք նախատեսված չեն հատկապես ցածր եկամտով ընտանիքների համար: Բյուջեի ծախսի արտահայտությամբ որքա՞ն են կազմում համերկրային բոլոր ծրագրերը: Աղյուսակ 17-6-ը ցույց է տալիս եկամտի ապահովման ծրագրերի վրա կատարվող համերկրային ծախ սերի չափը ինչպես ամբողջ բնակչության, այնպես էլ չքավոր տնային տնտեսությունների համար: ՉՔավորության բոլոր ծրագրերի վրա կատարվող համերկրային ծախսերն այսօր կազմում են համերկրային ամբողջ բյուջեի 10 տոկոսը: Թեպետ չքավորների օժանդակության համերկրային ծախսերը կազմում են բյուջեի համեմատաբար համեստ մասը, այնուամենայնիվ, դրանք հարթեցրել են չքավորության սուր սայրերը: Դրանք ստեղծել են սոցիալական ապահովության մի ֆինանսական ցանց, որն արձմատախիլ է արել ավելի վաղ չքավորության զգալի մասը:

ունի: Նրանք որպես չքավորի ճակատագրի գլխավոր որոշիչներ շեշտում են թերասնումը, վատ դպրոցները տրոհված ընտանիքները, խտրականությունը, աշխատելու հնարավորության բացակայությունը ն վտանգավոր միջավայրը: Եթե հարում եք այս տեսակետին, ապա, իհարկե, հավատացած կլինեք, որ կառավարուքյունը պատասխանատու է չքավորության բեռի թեթնացման համար` կամ չքավորին եկամուտ ապահովելով, կամ էլ չքավորություն ծնող պայմանները վերացնելով: Ըստ երկրորդ զարգանում է ոչ հարմարվողական անհատական վարքագծի հետնանքով` վարքագիծ, որի համար պատասխանատու է ն որը պիտի պատշաճորեն շտկի հենց ինքը՝ չքավորը: Անցյալում լեսե ֆերի ջատագովներն այն կարծիքին էին, թե չքավորը պրպտուն չէ, ծույլ է կամ հարբեցող, ինչպես գրեԹե մեկ դար առաջ գրել է բարեգործությանբնագավառի մի աշխատող. «Աշխատելու ցանկութշատ հաճախ լպայմանավորվածէ|խմիչյունը քով»: Երբեմն կառավարությունն ինքն է մեղադրվում անհատական նախաձեռնությունը մեռցնող կառավարության այնպիսի ծրագրերի իրականացման մեջ, որոնք մարդկանց խնամառություն են ներարկում: Այս տեսակետներն ունեցող քննադատները առաջարկում են, որ կառավարությունը կրճատի սոցիալական իր ծրագրերը, որպեսզի մարդիկ զարգացնեն իրենց սեփական հնարավորությունները: րութ) րը: քավորության վերաբերյալ բանավեճը հակիրճ ր Գ ր աճփոփել է նշանավոր ր հասարակագեւո Ո ւիլյամՃՈ Ուիլսոնը.

տեսակետի, չքավորությունը

Ազատականներնավանդաբար ընդգծել են, թե ինչպես անապահովխմբերիծանր վիճակը կարելի է կա-

ի ավելի խանութին ւիխտրականությունը խանն ն դասերի ենթակարգումը.. Պահպանողականները, ճնշիչ ժամանակաշրջանի ընդհակառակը, առապահով խմբերի վիճակին անդներառյալ

տ,

հասարակակա

րադառնալիս ավանդաբար ընդգծել

Վասարակագետներըչքավորությունը վերացնելու կամ թեթնացնելու ուղղությամբ բազմազան առաջարկներ են արել: Տարբեր մոտեցումները

հաճախ արտացոլում են չքավորության արճատներին վերաբերող տարբեր տեսակետներ: Ուժեղ պետական աջակցության կողմնակիցները չքավորությունը դիտում են որպես հասարակական ու տնտեսական այնպիսի պայմանների հետնանք, որոնց վրա չքավորը քիչ ազդեցություն .

են

տարբեր

յունների կարնորությունը՝:

Սոցիալական համակարգի ն. չքավորության խնդիրներով զբաղվող քիչ տեսաբաններ են հարում այս երկու ծայրահեղ խմբերից որնէ մեկին: Այնուամենայնիվ, այսօրվա բանավեճերի մեծ ճասըը կարել կարելի է ավելի Լ ավ հասկանալ, լ, եթե եթե այսայ

տորոտ

յստ

Սոժծոմոտտ

օԼ ՄՈՏօո, "Շ/6Տ ՏՕԶՀ/ ՏճոԸթ ՍԵՒ",

1985), քք. 541-559.

օքոսռկօո Ք6մթյմ

տոմ

էծ

(Օօօօտե»ր

ԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՍԸԵՎ ՊԱՅՔԱՐԸՉՔԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ԴԵՄ

Վամերկրային ծրագրեր չքավորների համար, Ծրագիր Եկամտի ապահովման

Գումար

(Ֆ. միլիարդ)

թվական Համերկրային ընդհաՇուր ծախսի տոկոս

674.3

Ընդհանուր ծրագրեր Սոցիալական ապահովություն Բուժխնամք (Մեդիքէր) Այլք (վետերաններ, այլ պաշտոնաթողներ) Գործազրկության նպաստներ

468,2

32,4

Ծրագրեր չքավորների համար Բուժօգնություն (Մեդիկեյդ) Եկամտի այլ լրավճարներ Սննդամթերք Ն կերակուր

746.7 59,8 15,3 30,2

բոլոր

ծրագրերը

288.6 113,8 38,6

Տնավորում

19.9 15,1

Օգնություն խնամքի տակ երեխաներ ունեցող ընտանիքներին Միջազգային զարգացում ն օգնություն

5,8

Աղյուսակ 17-6. Եկամտի ապահովման համերկրային դոլարների մեծ մասը ծախսվում է սոցիալական ապահովության նման ընդհանուր ծրագրերի վրա

Եկամտի ապահովման համերկրային ծրագրերը ավելի շատ նպատակամղված են ամբողջ բնակչությանը, քան թե չքավորներին: Չքավոր ընտանիքների եկամուտը մեծացնող ծրագրերի վրա ծախսվում է ընդամենը Ֆ30 մի-

լիարդ: Ուշադրություն դարձրեք նան չքավորների ն ոչ չքավորների առողջության ծրագրերի մեծ ծախսերի վրա: (Աղբյուրը` Օքիօօ օք ԽԱոճցաո:ոէ տոմ 8սմցծէ, Ցսժց6է օԻԼետ Սոմ6Ժ Տէճէ6Տ ՇՕմօրուտծու, 1992):

երկու տեսակետները ն դրանց հետնանքները հաշվի առնվեն քաղաքական գնահատումներում:

եթե մայրն աշխատանք չունենար, ապա այդ ընտանիքը կստանար ԽԵԸՕ-ի ֆՖ4.584-ի նպաստ, գումարած ՏՖՂ.549-ի սննդամթերքի կտրոն, ն ամ-

ՉՔԱՎՈՐԻՆ ՇԱՀԱԳՐԳՌԵԼՈՒՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐ

ՏԱՅԵն Բողջ տնօրինելը եկամուտը կկազմեր տարեկան կորցնում է ԽԵԸՕ-ի Տ8.000: Նա ամբողջ նպաստը, բայց պահպանում է Ֆ1.306 -ի սննդի կտրոնները: Երեխայի խնամքի ն աշխատանքի հետ կապված Տ2.400-ի ծախսերից հետո տնօրինելի եկամուտը հավասար է Ֆ6.906:

Չքավորընտանիքներին դիմակայող գլխավոր կելով

խոչընդոտներից ճեկն այն է, որ ներկայիս սոցիալական համակարգը խստագույնս փոքրացնում է ցածր եկամտով անձանց աշխատանք փնտրելու շահագրգռությունը: Եթե սոցիալական ծրագրից օգտվող անձն աշխատանքի է անցնում, ապա կառավարությունը կրճատում է նրան սննդամթերքի կտրոնների, սոցիալական վճարումների ե բնակվարձի հատկացումները: Մենք կարող ենք ասել, որ չքավորի սահմանային «հարկադրույքը» (կամ ավելի ճշգրիտ՝ «նպաստների կրճատման դրույքը») բարձր է, քանի որ վաստակների աճին զուգընթաց օգնության նպաստները կտրուկ նվազում են: Փենսիլվանիայում երեք հոգուց բաղկացած ընտանիքի համար (մայր ն երկու երեխա) ստորն բերվող հաշվարկը պարզաբանում է հարցը: Ընտրում ենք Փենսիլվանիայի օրինակը, որով հետն ԽԵԸՕ-ի նպաստներն այդ նահանգում մոտ են միջին ազգայինին: 1987 թվականի դրությամբ,

Այս 5Տ8.000-անոց աշխատանքից ստացվող օգուտը տարեկան լրացուցիչ Ֆ773 տնօրինելի եկամուտն է: Տնօրինելի եկամտի աճը կազմում է վաստակի աճի 9.7 տոկոսը: Եթե վաստակի նվազումը դիտենք որպես «հարկի» մի տեսակ, ապա աշխատող չքավորի հարկադրույքը հեշտուքթհասնում է 90 տոկոսի` շատ ավելի, քան ա29յամբ մենահարուստ ամերիկացիների հարկադրույքն է ն դա ջանադրաբար աշխատանք փնտրելու համար իսկապես կարնոր ապախթանիչ է: Ներկայիս սոցիալական համակարգի ամենասուր քննադատություններից մեկն այն է, որ այն նպաստում է ընտանիքի քայքայմանը, այն դեպքում, երբ ամբողջական ընտանիքն արդեն հայտնվել է անհետացող տեսակների շարքում: զուտ

ԿՐԴՅՈՒՆԱԺԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

նահանգներ հրաժարվում են սոցիալական օժանդակություն ապահովել զույգ ծնողներով ընտանիքին` պատճառաբանելով, որ երկուսն էլ պարտավոր են նյութապես ապահովել երեխաներին: Նման դեպքերում սոցիալական ծրագրից օգտվող ընտանիքի ծնողը (սովորաբար հայրը) տեսնում է, որ իր ընտանիքի եկամուտը խիստ կաճի, եթե ինքը լքի ընտանիքն ու անհետանա: Միայն այդ դեպքում նրա կինն ու երեխաները կշարունակեն օժանդակություն ստանալ սոցիալական ծրագրով: Շատ

ԲԱՑԱՍԱԿԱՆԵԿԱՄՏԱՀԱՐԿ

Խորհելով երկրի տնտեսալյան արդյունավետութ յան ն հասարակական կառուցվածքի վրա ներկայիս սոցիալական համակարգի այլասերողազդեցությունների մասին քաղաքական տարբեր համոզմունքներ ունեցող տնտեսագետներ հան գել են այն եզրակացությանը, որ սոցիալական համակարգը հիմնավոր բարեփոխման կարիք ունի »Պահպանողականները, օրինակ` Միլտոն Ֆրիդմանը (Շիկագո) ն ազատականները, օրինակ` Ջեյմս Թոբինը (Եյլ), համաձայն են, որ ն՛ ավելի է ժան կլիներ, ն՛ ավելի մարդկային, եթե եկամտասատար անհամաձայնեցվածծրագրերի համախումբը փոխարինվեր կամ լրացվեր դրամական օժանդակության մեկ միասնականծրագրով: Այս բարեփոխումը, որը վերլուծվել ն աջակցություն է ստացել շատ տնտեսագետների կող մից, երբեմն կոչվում է բացասական եկամտահարկ: Տարիների ընթացքում առաջարկվել են ուրիշ ն ավելի գրավիչ անուններով նախագծեր նս,բայց դրանց մեծ մասն ուներ նույն նպատակը` ստեղծելու մի միասնական, եկամտասատար ազգային ծրագիր, որը չքավորների համար պահպաներ աշխատելու բավարար տնտեսական

շահագրգռություն:

Ինչպես է գործում: Բացասական եկաճտահարկի հիմնական գաղափարը պարզ է: Եթե տարեկան վաստակում եմ 925.000, ապա վճարում եմ դրական եկամտահարկ (ինչպես երնում է աղյուսակ 15-3-ից): Եթե վաստակում եմ լրացուցիչ հազար դոլար, ապա վճարում եմ Ֆ150 հավելյաՍ մնում է Ֆ850 լրացուցիչ տնօրիհարկ, որից ինձ նելի եկամուտ: Այսպիսով վաստակելու շա-

հագրգռությունը պահպանվում է: Հիմա դիտարկենք չքավոր ընտանիքի վաստակը, ասենք՝ Ֆ8.000, 1990 թվականին: Կոնգրեսը կարող է

որոշել,

որ նման

ընտանիքն արժանի

Տ8.000-ից ավելի եկամտի, մանավանդ եթե այն իր Ֆ8.000-ը վաստակել է աշխատանքով ն եթե ընտանիքի խնամքի տակ կան փոքր երեխաներ: ., Կառավարությունը ցանկանում է ապահովել լրացուցիչ եկամտի օժանդակություն: Այլ կերպ ա.2սած՝ ընտանիքը ոչ թե պետք է իր եկամտից հարկ վճարի, այլ պիտի եկամտի լրավճարի տեսքով է

ռացասական եկամտահարկ: Խնդիրն այն է, թե ինչպես շարունակել եկամտի պետական օժանդակության ապահովումը` չվնասելով ընտանիքի աշխատելու շահագրգՍրա ռությանը իրագործձեան ճանապարհը հետնյալն է. ապահովել մի հիմքային օժանդակություն, իսկ ապա թույլ տալ, որ ընտանիքին մնա իր վաստակների նշանակալից մասը: Ըստ այս դատողության, ճիշտ այնպես, ինչպես որ բարձր եկամտով մարդիկ կարող են տնօրինել իրենց վաստակի մեծ մասը, եթե ավելի շատ փող վաստակեն, այդպես էլ չքավոր ընտանիքը կարող է տնօրինել իր լրացուցիչ վաստակների մեծ մասը եթե ընտանիքի որնէ անդամ աշխատանք գտնի:

ստանա

բանածձն: Գործնականում բացասա.97ճնարավոր կան եկամտահարկն ինչպե՞ս կարող է գործել: .,չՅուրաքանչյուրընտանիք պիտի ստանա մի հիմքային օժանդակություն, ասենք` չորս հոգուց բաղկացած ընտանիքի դեպքում ֆ4.500: Այնուհետն ընտանիքը պիտի պահպանի իր հավելյալ .,վաստակները,մինչդեռ հիմնական օժանդակությունը պիտի նվազի: Եթե նպաստի նվազման դրույքը լինի 60 տոկոս, ապա հավելյալ վաստակի յուրաքանչյուր Ֆ100-ի դիմաց կառավարության օժանդակությունը կնվազի Տ60-ով: Հետնաբար, զուտ եկամուտը հավելյալ վաստակի յուրաքլյնչյուր 5100-ի դիմաց կաճի Տ40-ովԱղյուսակ 17-7-ը պատկերում է մի վարկածային բացասական եկաճտահարկ, երբ հիմքաին օժանդակությունը ֆ4.500 է, իսկ «հարկադ.Րույքը» կամ եկամտի նվազման դրույքը` 50 տոկոս: Այս օրինակը ցույց է տալիս. որ կառավարությունը կարող է միաժամանակ օժանդակել ա.մենաչքավոր ընտանիքներին ն պահպանել շահավետ աշխատանք փնտրելու շահագրգռությունը: Այս մոտեցումը համեմատեք վերը քննարկ.վածսոցիալական գործող համակարգի հետ, տեսեք, թե առկա համակարգը ինչպես է խաթարում .,.շահագրգռությունը,մինչդեռ բացասական եկամտահարկը կխթաներ մարդկանց աշխատանք փնտրելու ձգտումը:

ԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՄԸ ԵՎ ՊԱՅՔԱՐԸ ՉՔԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ԴԵՄ

Բացասական եկամտահարկի հնարավոր բանաձն

Հերե ինել ավա (րքիհանն տակ (ֆ)

ստացվող նպաստ է)

4.000 7.000

10.000 ՝

մուտ

(Ֆ)

4.500

6.500

1.000

8.000

8-500 ՝

Աղյուսակ 17-7. Բացասական եկաճտահարէ նվազագույն կը սահմանում եկամտի չափօրինակներ` պահպանելով շահագրգռությունը ն արդյունավետությունը բացասական եկամտահարկի նախագծի, չքավորները կառավարությունից ստանում են եկամտի օժանդակություն ըստ էության` բացասական հարկ: Սղյուսակում բերված նախագիծը սկսվում է ֆ4.500-ի հավասար «հիմքային օժանդակությունից», իսկ այնուհետն ՕՇպաստըփոքրանում է (կամ «եկամուտը հարկվում է») ամեն մի վաստակի 50 տոկոսի չաւիով: Այս նախագծի դեպքում աշխատելու շահագրգռությունը պահպանվում է: Վերջին սյունակը ցույց է տալիս, որ հետհարկային եկամուտը զգալիորեն աճում է ընտանիքի շուկայական եկամտի աճին զուգընթաց: Ըստ

Բացասական եկամտահարկի համակարգը մշակելիս ծագում են հետնյալ տնտեսական ն սոցիալական շատ էական հարցերը. ընտանիքների հետ մեկտեղ ծրագիրը պե՞տք է ներառի նան միայնակ անձանց: Օժանդակություն ստացող մարդիկ բրդով պար պարտավո՞ր ր են աշխատել (որը ր հայտնի է որպես «աշխատավճարի» համակարգ): Քոլեջի ուսանողները ենթակա՞ են նպաստներ ստանալու: Եվ աճենակարնորը, օժանդակության մակարդակները արդյոք պիտի լինեն նվազագույն, որ ապահովվի միայն չնչին նպաստ. դրանով իսկ նվազագույնս ազդելով աշխատելու շահագրգռության վրա ն կրճատելով սոցիալական վճարումները: Թե՛բացասական եկամտահարկը պիտի լինի շռայլ ճեծապես ավելացնելով եկամուտը մինչն չքավորության սահմանագիծը կամ դրանից էլ վեր, առաջացնելով ապախթանիչ ներգործություն ն ուռճացնելով սո. ցիալական վճարումների ցուցակները: .

այնպես

սակա՛ն

Փորձառական տվյալներ: Բացասական եկամտահարկի քննադատները փաստարկում են, թե

կհանգեցնի մեծ ծախսերի ն կվնասի աշխատանքի բարոյականությանը: Այս քննադատությունը ստուգելու համար տնտեսագետները մշակեցին իրական աշխարհի փորձերի մի տպավորիչ շարք՝ պարզելով մարդկանց վարքագծի վրա բացասական եկամտահարկի ներգործությունը: Բացասական ենամտահարկի փորձերում ընդգրկվեց Նյու Ջերսիի, Ինդիանայի, Սիետլի ն Դենվերի մի քանի հազար ընտանիք: Այս փորձերում պատահականորեն ընտրված ընտանիքները բաժանվեցին «ստուգողական» խմբերի, որոնց ոչ մի հատուկ վերաբերմունք չէր ցուցաբերվում, ն «փորձնական» խմբերի, որոնք մի քանի տարի պետք է ապրեին բացասական եկամտահարկի ծրագրի շրջանակներում: Կենտրոնական հարցն այն էր, թե մարդիկ ինչպես կարձագանքեին եկամտի այնպիսի լրավճարներին, ինչպիսիք ցույց են տրված աղյուսակ 17-7-ում: Այս տեղեկատվական փորձերը ցույց տվեցին, որ ավելի շռայլ ծրագրերի շրջանակներում գտնվող ընտանիքները (ասենք` որոնք որպես. հիմքային օժանդակություն ստանում էին 10096ով չքավորության սահմանագծին հավասար գու մար) իրենց աշխատաժամանակը պակասեցրին 15 տոկոսով: Այս երնույբը տարածելով ամբողջ բնակչության վրա` պետք է որ աշխատաժանակի այս կրճատումը` կորուստը Օուկենի վերաբաշխման շերեփից, ազգային արտադրանքը նվազեցներ ծրագրի բյուջետային ծախսի 15-ից 30 տոկոսով: Մյուս կողմից` ավելի փոքր նպաստներով փորձերն առաջացնում էին ներգրավված մարդավելի կանց աշխատանքային եռանդի շատ փոքր նվազում: Որո՞նք են բացասական եկամտահարկին վերաբերող փորձերի վերջնական դասերը: Արդյունավետության կորուստները մե՞ծ են, թե փոքր: Նրանք, ովքեր ավելի շատ մտահոգված են Ք քան տնտեսական արդյունավեչՔ ավորներով բրո տությամբ, այն կարծիքին են, որ շռայլ բացասական եկամտահարկը շատ արդարացի է: Ի հակադրություն՝ նրանք, ովքեր հիմնականում մտահոգված են արդյունավետությամբ ն ովքեր չքապորներին են մեղավոր համարում իրենց տնտեալան վիճակի հաճար, կողմնակից 9 են առկա ծրագրերի կ օգնության Գ դա

ՐԴ)

Ճճատմճանը: են

արձագանքել արդԸնտրողները ինչպե՞ս յունավետության վերաբաշխման միջն ծավալնւ

մած այս թեժ պայքարին: Մոտավորապես 1975 թվականից ի վեր, ցածր եկամտով ընտանիքների դրամական օժանդակությունը կայուն կերպով նվազել է: Այն պարզ ճշմարտությունը, որ մարդիկ իրենք պիտի հոգան իրենց մասին, սոցիալական

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

պաշտպանության բարեփոխման օրենքի տեսքով երնան եկավ 1988 թվականին, ըստ որի օգ. Շություն ստացողներից շատերին պարտադրում էին աշխատել կամ ներգրավվել վերապատ-

., րաստման ծրագրերիմեջ:

Բախվելով չքավորուքյան այլընտրանքային մոտեցումներին, Ամերիկան պետական օգնության գազարից շրջվել է դեպի շուկայական անհրաժեշտությանճիպոտը:

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

ս.

Անհավասարության չափումը

Անցյալ դարում դասական տնտեսագետները հավատացած էին, թե անէ ն հասարակական քահավասարությունը ընդհանրականհաստատուն ղաքականության միջոցով հնարավոր չէ փոփոխել: Մանրազնին վերլուծության դեպքում այս տեսակետը քննադատության չի դիմանում: Չքավորությունը վերջին մի քանի տասնամյակի ընթացքում նվազել է, ե եկամտի բաշխման բուրգի ստորոտում գտնվողների բացարձակ եկամուտը կտրուկ աճել է:

Լորենցի կորը հարմար միջոց է եկամտի բաշխվածությունը կամ անհավասարությունը որոշելու համար: Այն ցույց է տալիս, թե ամբողջ եկամտի որ տոկոսն է ընկնում բնակչության ամենաչքավոր 1 տոկոսին, ամենաչքավոր 10 տոկոսին, ամենաչքավոր 95 տոկոսին ն այլն:

Զքավորությունն ըստ էության հարաբերական գաղափար է: Միացյալ Նահանգներում չքավորությունը սննդամթերքի ծախսերի պատշաճ մակարդակի արտահայտությամբ սահմանվել է 1960-ական թվականների սկզբին: Չափող եկամտի այս չափօրինակի առումով` վերջին տասնամյակում քիչ առաջընթացէ տեղի ունեցել:

Ամերիկայում եկամտի ներկայիս բաշխման անհավասարությունը թերես ավելի քիչ է, քան այս դարի սկզբներին կամ այսօրվա նվազ զարգացած երկրներում: Բայց անհավասարությունը դեռես բավականաչաւի բարձր է ն վերջին տասնամյակի ընթացքում նույնիսկ թեթնակի աճել է: զարստուքյունը նույնիսկ ավելի անհավասարաչաւիէ բաշխված, քան եկամուտը Լ՛ Միացյալ Նահանգներում, ն՛ մյուս կապիտալիստական տնտեսություններում:

Բ.

Անհավասարության աղբյուրները

Եկամտի բաշխման անհավասարությունը բացատրելու համար կարող ենք առանձին-առանձինդիտարկել աշխատանքիեկամուտը ն սեւիականության եկամուտը: Ունակությունների ւ աշխատանքի լարվածության (ն՛ աշխատաժամանակի, ն՛ ջանքերի առումով) տարբերությունների պատճառով աշխատանքի եկամուտները խիստ տարբեր են: Մարդկային հիմնապաշարի ն այլ գործոնների տարբերության պատճառով տարբեր մասՇագիտությունների վաստակներըես տարբեր են:

Սեփականության եկամուտներն ավելի անհավասարաչաւի են բաշխված, քան աշխատանքիվաստակները, մի երնույթ, որը հիմնականում պայմանավորված է հարստության մեծ տարբերություններով: Ժառանգությունը հարուստների զավակներին օգնում է կյանք մտնելու գտնվելով միջին անձից ավելի բարենպաստ պայմաններում: Ամերիկայի հարստության

ԵԿԱՄՏԻԲԱՇԽՈՒՄԸԵՎ ՊԱՅՔԱՐԸ ՉՔԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ԴԵՄ

միայն մի փոքր մասը կարելի է վերագրել կյանքի ընթացքում արված խնայողություններին: Ձեռնարկչությունը 100 ամենահարուստ ամերիկացիների տնօրինած զուտ արժեքի հիմնական աղբյուրն է: Գ.

Վավասարությունը ն արդյունավետությունը. վերաբաշխում՝ ի՞նչ չափով

Քաղաքագետները գրում են հավասարության երեք տեսակների մասին` (ա) քաղաքական իրավունքների հավասարություն, ինչպիսին է, օրինակ՝ քվեարկության իրավունքը, (բ) հնարավորության հավասարություն, որն ապահովում է աշխատանքի, կրթության ն հանրային այլ համակարգերի հավասար մատչելիություն, ն (գ) ելքի հավասարություն, երբ մարդկանց համար երաշխավորվածեն հավասար եկամուտը կամ հավասար սպառումը: Յավասարության առաջին երկու տեսակները գնալով ավելի մեծ չափով են ընդունվում Միացյալ Նահանգներում ն զարգացածհամանման ժողովրդավար երկրներում, մինչդեռ ելքի հավասարությունը խիստ հակասական ն անընդունելի է շատերի կողմից:

Վավասարությունը օգուտների հետ մեկտեղ բերում է նան ծախսեր,որոնք դրսնորվում են որպես կորուստ` Օուկենի «ծակ շերեփից»: Դա նշանակում է, որ աճողական հարկերի կամ օգնության վճարումների միջոցով եկամտի անհավասարության նվազեցումը կարող է վնասել աշխատելու կամ խնայելու խթանիչներին ն դրանով իսկ փոքրացնել ազգային արդյունքը: Վնարավոր կորուստներից են վարչական ծախսերը ն աշխատաժամանակի կամ խնայողության չափի նվազումը:

ՉԶքավորությունըթեթնացնելու հիմնական ծրագրերն են օգնության վճարումները, սննդի կտրոնները, բուժօգնությունը ն ավելի փոքր կամ ավելի քիչ նպատակամետ ծրագրերի մի խումբ: Ամբողջությամբ վերցված, այս ծրագրերըքննադատվում են, քանի որ դրանք ցածր եկամտով ընտանիքների համար նպաստների կրճատման բարձր դրույքներ (կամ սահմանային «հարկադրույքներ») են սահմանում, երբ այդ ընտանիքները սկսում

Խեա "

մաստակն: ելամուտ

առաջարկհամակարգըբարեփոխելու է: Սա գորընկնողը բացասականեկամտահարկն կփոխարիներեկամծող ծրագրերիգլխապտույտ առաջացնող շարանը

Իրաքի մեջ Քրի

Զքավորների

եկամտին սատարող

(այկաականեցվեր

լրավճարով: էրավճարը դրամական տի միասնական դրույքով (ասենքմեկերրորսինքն`եկամուտը«կհարկվեր») չափավոր դով կամ մեկ երկրորդով), այնպես որ ցածր եկամտով ընտանիքները

նշանակալից շահագրգռություն կունենային աշխատանք փնտրելու կայում:

շու-

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ՎԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԿՐԿՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՐ

Անհավասարության չափումը եկամտի բաշխման միտումներ եկամտի ն հարստության Լորենցի կոր

Չքավորության վերացման

արուց երլուծություն

քաղաքան Քաղաք

չքավորություն

եկամտի

հնարավորուք-

րական դեպքեր ան

կոր.

տեսական

ն ի

ի-

եկամտասատար ծրագրեր

աշխատանքի ն սեւիականության հավասարություն. քաղաքական, հարկ. հիմքային օեկամուտ հնարավորությանն ելքի ժանդակություն, հարհաջողակության, կյանքի ընթաց- Օուկենի «ծակ շերեւի» կադրույք քում արված խնայողության, հավասարությունը ն արդյունավե- նպաստիկրճատման ռիսկի, ստացած ժառանգութտությունը դրույք (սահմանային յան համեմատականդերերը հարկադրույք) անհավասարության աղբյուրներ

ՀԱՐՑԵՐ ՔՆՆԱՐԿՄԱՆ ՀԱՄԱՐ

Յ.

Թող խմբի յուրաքանչյուր անդամ անանուն հարցաթերթիկում նշի իր ընտանիքի տարեկան եկամուտը: Դրա հիման վրա գծեք եկամտի բաշխումը պատկերող աղյուսակ: Ո՞րն է եկամտի միջնաթիվը: Իսկ միջին եկամու՞տը: Շատերն այն կարծիքին են, որ եկամուտը պիտի ավելի հավասարապես բաշխվի: Հեր կարծիքով տարբեր ունակությունների տեր մարդկանց եկամուտը որքանո՞վ պիտի անհավասար լինի: Եթե ձգտում եք ավելի քիչ անհավասարության, ի՞նչ եղանակներ կառաջարկեիք եկամուտը հավասարեցնելու համար: (Ընտրություն կատարեք վերաբաշխիչ հարկման ն կառավարության փոխանցիկ վճարումների միջն): Գետհարկային եկամտի Լորենցի կորի վրա հ՛նչ ներգործություն կունենային հետնյալ պայմանները: (Ենթադրեք, թե հարկերը կառավարության կողմից ծախսվում են այնպես, որ եկամուտները չեն փոփոխվում): ա) Գամամասնական եկամտահարկ (այսինքն՝ երբ բոլոր եկամուտները հարկվում են միննույն դրույքով): բ) Աճական եկամտահարկ (այսինքն` երբ բարձր եկամուտը հարկվում է ավելի բարձր դրույքով, քան ցածրը): գ) Վաճառքի 5 տոկոս համերկրային հարկ: դ) Խոր անկում: Եկամտի սկզբնական բաշխումը ն եկամտի հետհարկային բաշխումը (ա)-ից (դ) յուրաքանչյուր պայմանի դեպքում լուսաբանելու համար գծեք Լորենցի հինգ կոր: Քննարկեք հավասարության երեք տեսակները: Ինչո՞ւ հնարավորության հավասարությու-

նը կարող է ելքի հավասարության չհանգեցնել: Տարբեր ունակությունների տեր մարդկանց համար արդյոք պե՞տք է աշխատանքի ն կրթության հավասար մատչելիություն ապահովել: Ի՞նչ կարելի է անել ելքի հավասարություն երաշխավորելու համար: Այսպիսի քայլերն ինչպե՞ս կարող են հանգեցնել տնտեսական անարդյունավետության: 5. Դիտարկեք չքավորների եկամուտը լրացնելու երկու ուղի. (ա) դրամական օգնություն (ասենք՝ ամիսը Ֆ500) ն (բ) նպաստներ կարիքավոր խմբերին, օրինակ` անվճար սննդամթերք, բուժխնամք կամ կացարան: Թվարկեք յուրառազմավարության կիրառության քանչյուր թերն ու դեմը: Կարո՞ղ եք բացատրել, թե Միացյալ Նահանգներն ինչու է հակված հիմնականում կիրառելու (բ) ռազմավարությունը: Դրան համաձա՞յնեք: 6. Եկամտի անհավասարությունը չափելու համար Լորենցի կորն օգտագործելու փոխարեն հաշվեք անհավասարության փաստացի կորի ն հավասար եկամտի կորի միջն ընկած մակերեսը (այսինքն` նկար 17-1-ի գորշ ստվերագծված տիրույթի մակերեսը): Այդ մեծության կրկնապատիկըկոչվումէ «Ջինիի գործակից»: Ինչի՞ է հավասար եկամտի բացարձակ հավասարությամբ հասարակության Ջինիի գործակիցը: Իսկ այն հասարակարգի՞,որում է ամբողջ եկամուտը: մեկ անձը ստանում Գնահատեք Ջինիի գործակիցը նկար 17-2-ում բերված Լորենցի տարբեր կորերի համար: 7. Տնտեսավան կոչվող երկրում ապրում է 10 մարդ: Նրանց եկամուտներն են (հազարներով) Ֆ3. Ֆ6. Ֆ2., Ֆ8, Ֆ4, Ֆ9, Ֆ1. ֆՖ5,Ֆ7 ն Ֆ5: Աղ-

ԵԿԱՍՏԻ ԲԱՇԽՈՒՄԸ ԵՎ ՊԱՅՔԱՐԸ ՉՔԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ԴԵՄ

թե ապահովեք ոչ փողային ծառայություններ: Այն դոլարը, որ դուք եք վաստակում, կարող եք ծախսել ինչպես ուզում եք, իսկ հանրության՝ եկամտասատար դոլարը այնպիսի դոլար է, որ

յուսակ 17-2-ի նման գծեք եկամտի հինգերորդականների աղյուսակ: Կառուցեք Լորենցի կորը: Հաշվեք 6-րդ հարցում սահմանված Ջինիի գործակիցը: Վետնյալ աղյուսակը ցույց է տալիս ամենաշատ բնակչությունն ունեցող 10 երկրների մեկ շնչին ընկնող եկամուտը 1990 թվականին: Դրանք ազգային արժույթներից ԱՄՆ-ի դոլարների վերածված են ըստ «գնողունակության» փոխարժեքի, որը չափում է գնելու միաստացի

հանրությունն իրավունք ունի հայրաբար ուղղել իր նպատակին»: Առաջին դպրոցի փաստարկը կարելի է հիմնավորել պահանջարկի տեսությամբ` թող յուրաքանչյուր ընտանիք ինքը որոշի, թե ինչպես առավելագույնի հասցնել ստացվող օգտակարությունը: |1 գլխում ցույց տրվեց, թե այս փաստարկներն ինչու կարող են ճիշտ լինել: Բայց ինչպե՞սվարվել այն դեպքում, երբ ծնողների համար օգտակարությունը հիմնականում ներառում է գարեջուրն ու վիճակախաղի տոմկաթն ու հագուստը: սերը ն ոչ թե երեխաների Այդ պարագայում կարո՞ղ էիք համաձայնել երկրորդ տեսակետին: Ձեր անձնական փորձից ն ընթերցածից ելնելով` այս երկու տեսակետներից ո՞րն է ավելի ճիշտ: Բացատրեքձեր մտքի ըն-

կարողությունը:

Մեկ շնչին ընկնող եկամուտ, 1990 թվական

Միացյալ

Նահանգներ

Ֆ 18.530

15760 ճապոնիա

Խորհրդային

Միություն

Բրազիլիա Աղբյուրը`

34/0 2.020

Ինդոնե

Պակիստան

ռու,

Մ/օոժ

Հնդկաստան 300

6 Չինաստան

Բանգլադեշ

տտօ/օքոծօու օքօր թարմացվածհեղինակների կողմից: Մ/օոժ

ՀՏ

1990,

Հանրագիտարանի օգնությամբ ճշտեք յուրաքանչյուր երկրի բնակչության թիվը: Այնուհետն, ենթադրելով, որ յուրաքանչյուր բնակիչ ստացել է տվյալ երկրի ճեկ շնչին ընկնող ՎԱԱ-ն, այդ10 երկրների համար կառուցեք Լորենցի կորը: Այդ Լորենցի կորն ավելի շա՞տ, թե՞ քիչ անհավասարություն է ցույց տալիս, քան նկար 17-2 (ա)ում ցույց տրված առանձին երկրների կորերը: Շատերը շարունակում են վիճարկել, թե օգնությունը չքավորներին ինչ ձնեուլպիտի տրվի: Մի դպրոցին հարողներն ասում են. «Մարդկանց փող տվեք ն թողեք, որ նրանք ըստ իրենց կարիքի գնեն բժշկական ծառայություն ն սնունդ»: Մյուս դպրոցն ասում է. «Եթե չքավորին փող եք տալիս կաթի համար, ապա այդ գումարը նա կծախսի. գարեջրի վրա: Ձեր դոլարը թերասնումը ն հիվանդությունները թեթնացնելու նպատակին ավելի լավ կծառայի, ե-

10.

թացքը.

Բացասական եկամտահարկի համակարգի գլխավոր երկընտրանքներիցմեկը հիմքային օժանդակության աճին զուգընթաց նպաստի կրճատման (կամ հարկի) դրույքի բարձրացման անհրաժեշտությունն է: Կրկին նայեք աղհարյուսակ 17-7-ին ն դիտարկեք հաստատուն Կադրույքներոլ տարբեր ծրագրեր, որոնք ունեն Տ9.000-իդեպքում

հավասարակշռութ

կետ (կաճ զրոյական հարկի կետ): Ինչի՞ է հավասար նպաստի կրճատման դրույքը, երբ հիմքային օժանդակությունը Ֆ2.700 է, Ֆ/.200, Ֆ9.000Վիմքային օժանդակության մեծացման հետ հարկադրույքի մեծացումը արդյոք ենթադրու՞մ է, թե եռանդագին հավասարության ձգտելիս տեղի ունի անարդյունավետության աճ, այսինքն` Օուկենի շերեփից կորուստը մեծանում է, երբ չքավորության դեմ ուղղված ծրագրերը են ձգտում: Սա ավելի մեծ արդյոք հուշու՞մ է, թե նկար 17-5-ի կորերն ինչու են ավելի ներս թեքվում. երբ հարուստից ավելի շատ եկամուտ է փոխանցվում չքավորին:

հավասարության

ԳԼՈՒԽ

2ՄՃ|||

ՀՈՎԵՐ.

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅԱՆ

ՇՈՒԿԱՅԻ ՎԱՂԹԱՐՇԱՎԸ

Հե՛յ, գրողներ ու քննադատներ, Որ մարգարեանում եք ձեր գրչով, Եկե՛ք ու լայն բացեք աչքերը ձեր. Այսպիսի առիթ էլ չեք ունենա, Բայց մի շտապեք դուք իսկույն դատել, Քանզի անիվը պտտվում է դեռ, Ու ժամանակները փոխվում են արագ:

ԲոբԴիլան Ժամանակակիցտնտեսագիտությունն իր ուշադրությունը հիմնականում սնեռում է այնպիսի շուկայական տնտեսության գործունեության վրա, ինչպիսին Միացյալ Նահանգներինն է: Այսօր շուկայի արդյունավետությունը ավելի ու ավելի բարձր է գնահատվում ամբողջ աշխարհում: Շու կայի գրավչությունը հատկապես մեծ է սոցիալիստական երկրներում, որտեղ մասնավոր ձեռնարկությունների ն տնային տնտեսությունների ինքնաբուխ, ապակենտրոնացված հարաբերութ յունները ճնշվել էին: 1980-ական թվականների վերջերին Արնելյան Եվրոպայի կենտրոնացված պլանավորմամբ տնտեսությունների հենասյուները փլուզվեցին, ն այդ երկրներն սկսեցին արագորեն անցնել շուկայական տնտեսության: Վեր ջին պատմականիրադարձությունների դասն այն է, որ տնտեսագիտական գաղափարները կարող են համակարգեր փլուզել ն կառավարություններ

տապալել:

շրջադարձային իրադարձությունները արձագանք են գտնում այսօր: Բայց որո՞նք են սոցիալիստականհամակարգերիպատմական ն գաղափարականարմատները: Մենք չենք կարող անտեսել ոչ շուկայական համակարգերը, ինչպես նան կապիտալիզմի քննադատությունը: Այս հարյուրամյակի ընթացքում մարքսիզմն արժանացել է մոտ 2 միլիարդ մարդկանց հավանությանը, իսկ սոցիալիզմը պաշտպանվել է Արնեմուտքիբազմաթիվ մեծ մտածողների կողմից: Կես դար առաջ` Մեծ անկման ն գործազուրկների բանակի առկայության պայմաններում, շատ տնտեսագետներ ն քաղաքական ղեկավարներ հակված էին կարծելու, թե կապիտաէ կործանման: Որո՞նք են .լիզմը դատապարտված այն իրադարձությունները, որ հանգեցրին մարքսիստական կաղապարի մերժմանը ն շուկայի հաղթանակին: Այս գլուխը նվիրված է այդ հարցի պարզաբանմանը: մեծ

Այս

Ա. ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ՄՏՔԻ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Սկսենք, տնտեսագիտական մտքի զարգացման պատմությունից վերլուծելով անցյալի խոշոր տնտեսագետներիհայացքները: Անցյալում ստեղծտեսություններին ծանոված տնտեսագիտական թանալը ձեզ հնարավորություն կտա ավելի լավ ըմբռնելու, թե որոնք են ապագայում ժաճանա-

ման ննե ե զարգացմա ց տեսությունների կակի

ուղղությունները`:

հն

արավոր

լավ պատճությաններածության Որպես տնտեսագիտության օրինակներառաջարկվումեն հետնյալ աշխատություններըճի 64. (Տիտօո ՔօԵՑո Լ. ԷԼԹյԵՐօոօ՛, 7,6 716/ժի/Բհւօտօքիտո5, ԲՇօոօտոմ ՏժիսՏԵ՛, ոօ, Ատ '/0Ռ61987), կամ հ/ռդօ ուց, ՈւՇ 7իօօդ, տ Խ6ԱօտքթճԼ4ի օ4. (Շոտեռմցօ Սոխո51ե/ տեղեկություննեՔյթտտ,Լօոժօո, 1985): Ավելի ճանրամձասն Ջոզեֆ Ս- Շամրի հաճար սովորաբար հանձնարարվում է դասական պետերի հետճահու լույս տեսած հետնյալ աշխատությունը.)օտօքի Ճ. Տօհսոոքթւ6ւ, //516դ/ օ/ ԷճռոօուՇ Պոճի,Տ/Տ (Օ»46-4 Սոխօրտե)/ՔՐՏՏ, ԹԿ ՝/0դգ 1957): :

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅԱՆ ՀՈՎԵՐ, ՇՈՒԿԱՅԻ 7ԱՂՔԱՐՇԱՎԸ

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

ՈՒՂՂՈՒԹՅԱՆ

օգտագործվում է դասագրքերում: Նա շեշէր, որ տնտեսության տարբեր տարրերը սերտորեն փոխկապակցվածեն ն կազմում են մի ամբողջություն ճիշտ այնպես, ինչպես արյունաՀար անոթների համակարգը: այսօր տում

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՎԱՂԵՄԻ ԱՐՄԱՏՆԵՐ

Տնտեսագիտականմիտքը սկիզբ է առել Արիստոտելից ն հետագա զարգացում ստացել միջնադարյան սքոլաստների ուսմունքներում: Նման վաղ ուսումնասիրություններում հիմնականում դիտարկվում էին կանոնական հասկացություն ներ, ինչպես, օրինակ` «արդար գնի» գաղափարը, որը նպատակ ուներ որոշելու ապրանքի իսկական արժեքը: Սքոլաստները մերժում էին փո. խատվության շահը` դա համարելով անարդար

«վաշխառություն»: Վաշխառության նկատճամբ կիրառվող արգելքները չեն վերացել նան այսօր. շատ նահանգներում ն երկրներում սահմանւլած է շահադրույքի առավելագույն չափը: Առաջին համակարգված մտածելակերպը դրսնորել են թերնս մերնանտիլիստները տասնյոթերորդ ն տասնութերորդ դարերում: Պարսավագիրների այս խումբը նպատակ ուներ մշակելու այնպիսի ազգային քաղաքականություն, որը նպաստեր այդ ժամանակաշրջանում կազմավորվող ազգային տնտեսական ն պետությունների ռազմական հզորությանը: Հատկապես մեծ ազդեցություն ունենալով Անգլիայում ն Ֆրանսիայում` նրանք պաշտպանում էին ոսկու ն արծաթի կուտակման գործընթացը ու խթանում հովանավորական այնպիսի քայլ. ինչպիսին էր Բրիտանիայի նավագնացության օրենքը, որն էլ ի վերջո զարկ տվեց ամերիկյան հեղափոխությանը: Մերկանտիլիզմի կիրառումը ծնեց բազմաթիվ նոր գաղափարներ: Դեյվիդ Հյումը (17111776) առաջ քաշեց ոսկու հոսքի իր փայլուն մեխանիզմը (տես` | հատորի 5օ4 գլուխը)` ցույց տալով, որ մերկանտիլիստների կողմից քարոզ

ԴԱՍԱԿԱՆՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.

ԱԴԱՄՍՄԻԹԸ՝ ԼԵՍԵ ՖԵՐԻ ՄԱՐԳԱՐԵ

Առաջին հատորի վերջում տրված տնտեսագիտության տոհմածառը նկարագրում է ժամանակակից տնտեսագիտության ծագումը: Նախորդ ժամանակների գաղաւիարները ի մի են բերված Ադամ Սճիթի (1723-1790) 1776 թվականին լույս տեսած «ՕԾողուուրդների հարստությունը» աշխատության մեջ, որն ազդարարեց ժամանակաԿից տնտեսագիտությանծնունդը: Սկսելով որպես բարոյագետ փիլիսոփա, Սմիթն այնուհետնե գբաղվեց քաղաքատնտեսության հարցերով: Այդ ուսումնասիրությունների գավերոհիշյալ դասական յունն էր: Սմիթի ներդրումը անչափելի է: Նա ուսումնասիրել է գնագոյացման հիմունքները ն եկամտի բաշխումը, վերլուծել աշխատավարձի առաջիններից մեկն գանազան էր, որ է կատարել: զոտություններ Սակայն տնտեսագիտական վերլուծությունների մեջ նրա ամենանշանակալից ներդրումն այն

գաթնակետը

աշխատութ-

մրեմություններ, հետագոճի մերաբերյալ փորձառական Նա երանի: ակումը լոաոան գների համակարգը առանց կենտրո-

տեսավ, որ նացված կարգավորման՝ ինքնաշխատ կերպով որոշում է մարդկանց տնտեսական վարքագիծը: լյմիթը հետնյալ խոսքերով է դիմում շուկային մի..ջամտելու ջատագով մճերկանտիլիստներին.

Աա աաա աո Արի աճի

օրենքները ավեր շահի արեան դարըհրաշալիոր կարգում

գիոկրատներ

ոո ա հիրներ Աո մեր ՔԸ ԻՐ

Ֆրանսիացի մերկանտիլիստների ծայրահեղականությանը բուռն կերպով արձագանքեցին ֆրկոչվող խմբի անդամները: Ֆիզիոկրատները գյուղատնտեսությունը համարում էին տնտեսական հավելուրդի միակ աղբյուրը ն փորձում էին վերացնել հացահատիկի ու գյուղատնտեսական այլ ապրանքների առետրի վրա դրվող պասահմանաւիակումները: Լյուդովիկոս Մ-ի լատական բժիշկ Կենեն տնտեսությունը պատկերում էր որպես շրջանաձն հոսք` մի ուշագրավ նկարագրություն (տես` | հատոր, էջ 73), որն առ

Նորոն եք Ա

բարելավեք էլ այդպես չէ: Լեսե

րումներո

ու

վիճակը: Աձեննին պահպանի

տնտեսության

թափա

տնտեսությա ֆերի համաշարժումը:

Ոչ

մի պլանավորողի կարիքը չկա. գները կամ արտադրությունը կարգավորելու նպատակով կառավարուքՀեա: Ծոկան Իճքը լ

(ր

ԴԻՐ-րԸ:

Ադամ Սմիթը հիմնավոր կրթություն էր ստացել` ուսումնասիրելով պատմություն, քաղաքականություն Ա տնտեսագիտություն: Անտեսանելի ձեռքի մասին իր հանրահայտ խոսքերը գրելիս նա ավելի շուտ հիմնվում էր գիտելիքների իր լայն պաշարի, քան վերացական մտածողության վրա.

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Յուրաքանչյուր անհատ... որնէ մտադրություն չունի նպաստելու ընդհանուր շահին ն ոչ էլ գիտե, թե որէ ինքը նպաստում դրան: Նրա մտքում միայն քանով իր սեփական ապահովությունն է, իր սեփական օգուտը: Սակայն դրանց հասնելիս նրան առաջնորդում է մի անտեսանելի ձեռք, որի շնորհիվ էլ նրա

գործունեությունը հուն մեջ արար ԱԻ շահը Իր է

որը

նրա

մտադրության

սեփական

չկար:

հետապնդելիս` անհատը հաճախ ավելի արդյունավետորեն է նպաստում հասարակության շահերին, քան եթե իսկապես ձգտեր դրանց:

նպաստել

Սմիթը չկարողացաւ ապացուցել նելի ձեռքի ուսմունքի հիմնադրույթները: Իրա կանում, մինչն 1940-ական թվականները որնէ մեկին չհաջողվեց ոչ միայն ապացուցել, այլն նույնիսկ հստակորեն ձենակերպելկատարյալ մրցակցային շուկայի արդյունավետությունը հաստա(վերհիշեք 24/1 գլխի վերլուությունը): Դրա փոխարեն Սմիթը որդեգրել էր օրինակների միջոցով ապացուցելու մոտեցումը: Նա հիշատակում էր. կառավարությունների կատարած անհամար անմիտ քայլեր: Հին ն ժամանակակից պատմությունից նա բազմաթիվ դեպքեր էր հիշատակում. երբ տնտեսական գործերին կառավարությունների բարիկամեցողական միջամտուքնր վնասակար վն ազդեցություն է թողել երկրի յունը վրա: Սմիթի գլուխգործոցը մի գործնական ձեռնարկ է, որը թերնեսկարելի էր վերնագրել «Ինչ0 Այես հասնել ՀԱԱ-ի աճի»: Միննույն ժամանակ, այս ձեռնարկը դնում է առաջարկի ն պահանջարկի ժամանակակից վերլուծության հիմքերը: անտեսա-

տող Գաղափարը

Բուրժուական դարաշրջանի ոգին Բայց, իհարկե, «Ժողովուրդների հարստության» բազմաթիվ արժանիքները բավարար չեն բացատրելու այն ցնցող ազդեցությունը, որ այդ աշխատությունն ունեցավ հաջորդ հարյուրամյակում: Նույնքան

այն ավարտվում է գների բարձրացմանը վերաբերող համաձայնությամբ կամ հասարակության դեմ ուղղված որնէ դավադրությաճբ» Սմ իթը որոշակիորեն ձ գտում մ էր պաշտպանել հասարակ մարդկանց շահերը: Սակայն լեսե ֆերի գաղափարախոսությանը սատար կանգնեպա

էր նրա

Սան կողմից Լաո ունը Լբերի ՄԱ ւ աա պա արինո արար Հ ում

համոզմունքից,

այն

նավե

ռողներին:

ներՐ ն

Նր

կառա-

որ

մն

րօիքո

.նորհային գործարարությունը տնտեսության պետական կարգավորմամբ փոխարինելը կնշանա.կի վատ իրավիճակը էլ ավելի վատացնել: ն գործնական հայացքՍմիթի տարաղբյուր ները ազդարարեցին արդյունաբերական հեՂաշրջմանն կապիտալիզմի 5. ոսկեդարի գալուստը:

ԴԱՍԱԿԱՆՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ.

ՄԱԼԹՈՒՄ ԵՎ ՌԻԿԱՐԴՈ

.«Չոդույուրդները հարստությունը» լույս տեսնեկես դար հետո հայտնագործվեց նվազող հատույցի օրենքը: Պատմության հեգնանքով այն նույն ժամանակ, երբ Արնեճուտքումտեղի ունեող հեղաշրջումը չեզոքացարդյունաբերական ցող արդյ ղաշրջուսը չեզոքաց բեր նում էր այդ մռայլ օրենքի դաժան հետնանքները, պատվելիքահանա Ռ. Մալթուսը (1766-1834) օրեն, ձնեակերպեց մաշ, րպեց աշ/խաւստավարծի ա երկաթյա ոաաթյա օրենքը, որն ազդարարում էր, որ բնակչության աճը անխուսափելիորեն կհանգեցնի աշխատավարձի նվազման` ընդհուպ մինչն գոյատնեմանմակարդակ: Դարաշրջանի կարնորագույն դեմքը Դեյվիդ Ռիկարդոն էր (1772-1823), որի հայացքներից սկիզբ է առնում նորդասական ն ժամանակակից տնտեսագիտությունը: Ռիկարդոն երբեք չի հաճախել քոլեջ: Նա հարուստ ընտանիքի զավակ լուց

րենիրողությունը, ոտքի կարնոր Լր կանգնող ուրը մընդամենը ոնզու 00ֆունտ, մց`«համն անի ունա մ

որ

գործարարների դասը իրենց շահերն արտահայտող խոսնակի կարիքն ունեին: Սմիթի առաջ քաշած լեսե ֆերի գաղափարախոսությունը ծառայեց հենց այդ նպատակին` տեսական հիմք հանդիսանալով կառավարության նվազագույն մի-

Խան

ԱԳ

ակայն

դա

թեՍմիքը շարանոտ նշանակում,

թը գոր

ծարարների դասի հաճոյակատարն էր: Իրականում նա որոշակի անվստահությամբ էր վերաբերվում ձեռնարկատերերին:Այսպես` նա գրել է.

Աո ամ

գործի Արի ՆԱՆԿեր հազվադեպ առիթներով

զվարճության

հանդիպում իրար: Եթե նրանք հանդիպում են,

են ա-

քա

Դեյվիդը ամուսնացել էր հուդայություն չդավանող աղջկա հետ: Որպես բորսային միջնորդ 12 տարի աշխատելուց հետո նրան հաջողվեց .կուտակել միլիոնների հարստություն: որ

Ա ախ ռանփխ

ԱԱ

ը:

չի

հատկացնելով

տո,

նրան բախտ

ակվեց

կարդալ

Ադա

լիք: ք:

այն կարծիքին էր, որ Սմիթի միկրոտն.,.Ռիկարդոն տեսագիտական վերլուծությունը էական սխալներ է պարունակում: Նրա կարծիքով թերություն-

Ն ԱԱ: նրանան րվա մտքերը: ԱԻ ԱԱ

Դա

դրդեց գրելու «Քաղաքատնտեսության

արդոյ ն հարկ-

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅԱՆ ՀՈՎԵՐ. ՇՈՒԿԱՅԻ 7ԱՂԹԱՐՇԱՎԸ

ման սնզբունքները» աշխատությունը, որն էլ ապահովեց նրա մեծ համբավը: Ռիկարդոյի կարնոր ներդրումներից մեկն այն է, որ նա համակողմանի վերլուծության ենթարկեց տնտեսական վարձավճարը` ստեղծելով մի տեսություն, որն առանց որնէ էական փոփոխության գործում է նան այսօր` 24/| գլխում ներկայացված ձնով: Նա մանրամասն վերլուծել է արժեքի աշխատանքային տեսությունը (որի շատ դրույթներին դեռ կհանդիպենք մարքսիստական տեսությունների մեր վերլուծության մեջ): Պետական պարտքի բեռին վերաբերող նրա վերլուծությունը նույնքան այժմեական է նան 1990-ական թվականների համար: Ի հավելումն Ռիկարդոն վերլուծել է նան միջազգային առետրի կառուցվածքը: Նա առաջարկել է համեմատական առավելության օրենքի մի նախնական տարբերակ, ըստ որի յուրաքանչյուր երկիր պետք է ներմուծի ն արտահանի՝ ելնելով ապրանքների հարաբերական (ն ոչ թե բացարձակ) արժեքից: Սակայն Ռիկարդոյի մեծագույն վաստակը կապիտալիստականտնտեսութ յան մեջ եկամտի բաշխման օրենքների վերլուծությունն է:

Աշխատավարծի լճացման կանխատեսումները ն դասային հակասությունները: Կես դար շարունակ` 1820-ից մինչն 1870 թվականները, տնտեսագետները ն պետական գործիչները գտնվում էին Ռիկարդոյի մոգական ազդեցության տակ: Սակայն Մալթուսի պես նա էլ շեշտը դնում էր նվազող հատույցի օրենքի վրա, մինչդեռ արդյունաբերական հեղաշրջման առաջ բերած տեխնոլոգիական առաջընթացն արդեն չեզոքացնում էր այդ օրենքը: Ըստ Ռիկարդոյի պատկերացման, վարձավճարները պիտի բարձրանային, ն հողը պիտի դառնար տնտեսական աճի հիմնական խոչընդոտը: Հաջորդ հարյուրամյակում հողատերերը տնտեսության մեջ ունեցած իրենց դերով փաստորեն մղվեցին երկրորդ պլան, իսկ կապիտալիստ ները, որպես տնտեսության հրամանատարներ, փոխարինեցին նրանց: Ռիկարդոյի կարծիքով, բաշխման օրենքը տնտեսագիտության տեսության ամենակարնոր մասն էր: Նա ուսումնասիրել էր հասարակության հիմնական դասերի միջն ազգային արդյունքի բաշխումը` աշխատողների աշխատավարձը, կապիտալիստների շահույթը ն հողատերերի վարձավճարը: Ռիկարդոն շեշտում էր, որ նվազող հատույցի պատճառով ընդհանուր հասարակա-

կան արդյունքը սահմանաւիակ է ն, հետնաբար, հասարակական որնէ դասի եկամուտը կարող է ավելանալ միայն մյուսի հաշվին: Ռիկարդոն բավական մռայլ էր պատկերացնում կապիտալիզմի ., ապագան: Նա համարում էր, որ կապիտալիստական տնտեսությունը անխուսափելիորեն գնում է դեպի լճացում: Հաջորդ հարյուրամյակում այս տեսակետը մեծ արձագանք գտավ ինչպես մտավորականության, այնպես էլ ողջ հասարակության ինչպես կապիտալիստների, այնպես էլ սո.,ցիալիստներիշրջանում: Զարմանալի ոչինչ չկա, որ կապիտալիստներին դուր էին գալիս Ռիկարդոյի գաղափարները: Նրանք կարող էին վկայակոչել Ռիկարդոյին ն ա.։պացուցել, որ արհեստակցական միություններն ու բարեւիոխումները շատ քիչ բան կարող են անել ժողովրդականզանգվածների համար: Զարմանալի ոչինչ չկա, որ սոցիալիստներին էին գալիս Ռիկարդոյի գաղափարները: դուր .,.Վկայակոչելով Ռիկարդոյին` նրանք ապացուցում էին, որ աշխատավորներն ազգային արդունքի իրենց արդար բաժինը կստանան միայն այն դեպքում, եթե կապիտալիզմը կործանվի: Անկումայնություն դասական տնտեսագզիտության մեջ: Գիտության պատճաբանները նկատել են, որ գիտության առաջընթացն անընդհատ չէ: են գալիս նոր գիտական դպրոցներ, աստի.»ՆԱռաջ ճանաբար ընդլայնում իրենց ազդեցությունը ն համոզում թերահավատներին: Բայց այդ դպրոցներն էլ մարդկանց նման ենթակա են երակների կարծրացման: Ուսանողներն իրենց դասախոսներից ն պաշտված դասագրքերից ստացած գիտելիքները հավերժական ճշմարտություն են համարում: Իսկ ուղղափառ ուսմունքների անկատարությունները կամ անտեսվում են, կամ էլ կոծկվում որպես անկարնոր: Վրա են հասնում անկումայնությունն ու ծերությունը: Տասնիններորդ դարի կեսերի ականավոր տնտեսագետ Ջոն Ստյուարտ Միլը իր «Քադաքատնտեսության սնզբունքներ» դասական աշխատության մեջ հենց այդ պատճառով էլ կարող էր գրել. «Բարեբախտաբար, ներկա ն ապագա հեղինակներին այլես ոչինչ չի մնացել պարզաբանելու արժեքի օրենքներում...»: Դասական տնտեսագիտությունը ծերացել էր: Նրան նոր արյուն էր պետք: Սեծ պառակտումը: Մեկ դար առաջ տնտեսագիտության տոհմածառը սկսեց ճյուղավորվել: Մի

չ«/լ

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ճյուղը սկիզբ առավ Կարլ Մարքսի «Կապիտալից» (1867,1885,1894) ն ավելի վաղ լույս տեսած աշխատություններից: Այս ուղղությունը, որը կարնոր է հասկանալու համար, թե սոցիալիստական երկրներում ինչպես է կազմակերպվում տնտեսությունը, կվերլուծենք այս գլխի Բ բաժնում: Մյուս ճյուղին են պատկանում Սմիթի ն Ռիկարդոյի հետնորդները` սկսած նորդասական հեղինակներից ն քեյնզյան տնտեսագիտությունից մինչն ժամանակակից տնտեսագիտության հիմնական ուղղությունը:

ՆՈՐԴԱՍԱԿԱՆՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Դասական հեղինակները շեշտը դնում էին ծախքերի վրա՝ գրեթե անտեսելով պահանջարկը: Ըստ էության նրանք դիտարկում էին առաջարկի հորիզոնական կորեր` անտեսելով պահանջարկի կորերի դերը: Մոտավորապես1870 թվականիներեք գիտնականներիրարից անկախ դրեցին ժամանակակից տնտեսագիտության հիմքերը` կատարելով այնպիսի վերլուծություններ, որոնք միավորում էին ն՛ պահանջարկի, ն՛ ծախքի տարրերը: Այդ երեք գիտնականներն էին` անգլիացի Ու. Ստենլի Ջիվենսը (1835-1882), ավստրիացի Կարլ Մենգերը (1840-1921) ն շվեյցարացի Լեոն Վալրասը (1834-1910): Նորդասական հեղաշրջման ամենակարնոր խնդիրնէր ըմբռնել, թե սպառողներինոախապատվությունը (որն անվանում են «օգտակարություն») ինչպես է ներհյուսվում ապրանքների պահանջարկի մեջ: Նորդասական տնտեսագետներըշուկայական մեխանիզմի տեսությունը լրացրին մի կարնոր դրույթով, ցույց տալով, որ պահանջարկը կախված է սահմանային օգտակարությունից: (Օգտակարության նորդասական տեսության մի ժամանակակից տարբերակ 1 գլխում ներկայացված պահանջարկիտեսության հիմքն է): Ի վերջո, Վալրասը գտավ, թե ինչպես կարելի է տնտեսությունը վերլուծել որպես մի ամբողջական համակարգ` որպես աշխատանքի, հողի ն արտադրանքի բոլոր շուկաների միաժամանակյա, ընդհանուր հավասարակշռության վիճակ: Ջոզեֆ Շամպետերը (1883-1950) 3հաճախ էր կրկնում, թե բոլոր մեծ տնտեսագետներից Վալրասն անշուշտ մեծագույնն էր, քանի որ հենց նա հայտնագործեց, թե ընդհանուր հավասարակշռության վիճակում բոլոր շուկաներն ինչպես են փոխազդում:

ՍՈՑԻԱԼԱՍԵՏ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Այն ժամանակից ի վեր, ինչ Ադամ Սմիթը վերլուծեց շուկայի պետական կարգավորման բացասական հետնանքները, տնտեսագետներն ստեղծել են այնպիսի մասնագիտական հնարքներ, որոնց միջոցով հնարավոր է գնահատել մրցակցային հավասարակշիռ շուկային կառավարության անհարկի միջամտության պատճառած կորուստները: Կարնոր նվաճումներ էին Ալֆրեդ Սարշալի ներմուծած սպառողական հավելուրդի ն Վիլֆրեդո Պարետոյի ներմուծած տեղաբաշխման արդյունավետության հասկացությունները: Սակայն նորդասական տնտեսագետներից ոչ բոլորն էին լեսե ֆերի ջատագովներ: Խոշոր տնտեսագետներից շատերը քննադատորեն էին տրամադրված կապիտալիստականհասարակարգում առկա անհավասարության նկատմամբ: Տնտեսագետ Ա. Ս. Պիգուն (Քեմբրիջ) դարասկզբին ար-

տահայտվեց լեսե ֆերի քաղաքականության դեմ ն այն կարծիքը հայտնեց, որ կառաւլյարությունը պետք է մեղմացնի անհավասարությունը, պայքարի մենաշնորհային աղավաղումների դեմ ն վերացնի շրջակա միջավայրի աղտոտումն ու մյուս արտաքինազդակները: Տնտեսագիտությունն ավելի ու ավելի «գիտական» դառնալով` չի կորցնում քաղաքականության նկատմամբ ունեցած հետաքրքրությունը: Ականավոր տնտեսագետների մեծ մասն ինքնակենսագրությանմեջ նշել են, որ իրենք տնտեսագետ են դարձել` նպատակ ունենալուլ բարեփոխել աշխարհը: Բայց ականավոր տնտեսագետները որքան էլ շատ են ցանկացել, որ ստեղծվի ավելի արդար տնտեսակարգ, միննույն է, նրանք պնդել են, որ այլընտրանքային տնտեսական համակարգերիծրագրերը պետք է լինեն իրատեսական: Արմատականհայացքների տեր մարդու կենսագրության մի հիասքանչ օրինակ է սկանդինավցի մեծ տնտեսագետ Կնուտ Վիքսելի (18511926) կյանքի պատմությունը: Վիքսելը ժամանակի ավանդույթներին հակադրվող անձնավորություն էր: Նա ծննդի վերահսկմանը կողմ էր դեռես 1870-ական թվականներին, երբ դա համարվում էր աղանդավորություն: Այն ժամանակ, երբ ցարական բանակը կանգնած էր Շվեդիայի սահմանի մոտ, Վիքսելը, արհամարհելով այդ ժամանակ իշխող ազգայնականության ոգին, իր հայրենա-

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅԱՆ ՀՈՎԵՐ. ՇՈՒԿԱԾԻՀԱՂԹԱՐՇԱՎԸ

կիցներին կոչ էր

բանակը:

անում

կազմալուծել շվեդական

Թեպետ նա երբեք բաց չէր թողնում ժողովր դականություն չվայելող մտքեր արտահայտելու առիթը, այդուհանդերձ, տնտեսագիտական բանավեճերում Վիքսելն իրեն դրսնորում էր որպես զգաստ, իրապաշտ գործիչ, որը խիստ քննադատության էր ենթարկում ուտոպիական սոցիալիզմի գաղափարները: Գործնական բարե փոխումներին վերաբերող նրա առաջարկությունները կանխագուշակեցին Շվեդիայի ժամանակակից սոցիալամետ պետությունը` եկամտի վերաբաշխման իր ծրագրերով հանդերձ: Ժամանակակից տնտեսագիտության հսկաները նույնիսկ այսօր մի աչքով ուշադիր հետնում են տնտեսագիտական վերլուծություններին, իսկ մյուսով տնտեսական քաղաքականության բնագավառում իրենց տեսական հետազոտությունների կիրառման արդյունքին: Քսաներորդ դարի վերջերի տնտեսագետները բյուջեի բացը, փողի առաջարկը, շրջակա ճիջավայրի ն չքավորության հիմնահարցերը հետազոտում են ոչ միայն այն պատճառով, որ կլանված են տնտեսական վարքագծի ուսումնասիրությամբ: Նրանք անընդհատ փնտրում են այնպիսի ուղիներ, որոնցով կառավարությունը կարող է նպաստել ն արդարության հաստատմանը, ն` տնտեսական արդյունավետության աճին:

ՔԵՅՆԶՅԱՆ ՀԵՂԱՇՐՋՈՒՄ

Առաջին համաշխարհային պատերազմին հաջոր դած տարիներին տնտեսագիտությունը մեծ հաջողությունների հասավ զարգացած ն զարգացող տարածաշրջանների տնտեսության նկարագրման ն վերլուծման բնագավառում: Սակայն նորդասական տնտեսագիտությունը դեռես ուներ մի մեծ թերություն. դա միկրոտնտեսագիտությանը համարժեք, լավ մշակված մակրոտնտեսագիտության բացակայություննէր: Ի վերջո, Մեծ անկման տարիներին երեանեկավ Ջոն Մեյնարդ Քեյնզի «2թայվածության շա հի ն փողի ընդհանուր տեսություն» (1936) հեղափոխիչ աշխատությունը: Տնտեսագիտությունը երբեքտեղում չի դոփում: Քեյնզյան հեղաշրջումը մահացու հարված հասցրեց Սեյի օրենքին (ըստ որի գերարտադրությունն անհնար է): Ավելի վաղ՝ Ալֆրեդ Մարշալի (1842-1924) ն Իրվինգ Ֆիշերի (1867-1194) (եյլ) զարգացրած փողի ն գների մակարդակի նորդասական տեսությունները փողի պահանջարկին վերաբերող քեյնզյան հասկա-

նոր, ավելի ցությունների շնորհիվ ստացան գործնական բովանդակություն: Քեյնզյան հե.,ղաշրջումնիր բովանդակությամբ ե,առաջադրած հարցերով դարձավ տեսաբանների մի նոր սերնդի ոգեշնչման աղբյուր: Այդ տնտեսագետներն իրենց առջն խնդիր դրեցին պատասխանելու մի շարք հրատապ հարցերի. գներն ու աշխատավարձը ինչու՞ են կպչուն, ինչու՞ անվանական փո.փոխականները, ասենք փողը, ունեն իրական ազդեցություն, փողի ն գանձարանային քաղա.,քականությունները ինչպե՞ս կարող են ազդել մակրոտնտեսությանվրա:

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՀԻՍՆԱԿԱՆ

ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆԸ

Քեյնզյան հեղաշրջումից հետո առաջացած տեսությունների մեջ արդեն կարելի է տեսնել ժաճանակակից տնտեսագիտության հիմնական ուղղությունը, որի ուսումնասիրումն էլ այս գրքի գլխավոր նպատակն է: Այդ ուղղությունը այսօր գերիշխող է Հյուսիսային Ամերիկայի, Արեմտյան Եվրոպայի ն Ճապոնիայի կապիտալիստական խառը տնտեսություններում ն, արդեն արմատներ է ձգում Արնելյան Եվրոպայի նախկին սոցիալիսՏնտեսագիտական ճիտքը տական. երկրներում: որքան ավելի է զարգանում ն՛ միկրոտնտեսագիտության, ն մակրոտնտեսագիտությանբնագավառներում, խառը տնտեսությունների գործունեությունն այնքան ավելի արդյունավետ է դառնում: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ընկած ժամանակաշրջանում աշխարհում տեղի է ունեցել արտադրանքի ու կենսամակարդակի աննախադեպ աճ: Սակայն չպետք է փառաբանել անցյալի նվաճումները: Արդյունաբերապես զարգացած երկրները դեռես տնտեսական երանության մեջ չեն: Նրանք չեն կարողացել հասնել կայուն գների ն լրիվ զբաղվածության: Չքավորությունը հետզհետե աճում է, իսկ տնտեսության արագ զարգացումը սպառնում է մեր մոլորակի բնապահպանական հավասարակշռությանը: Հարստությունն ու բարեկեցիկ կյանքը զգալիորեն կախված են Պարսից ծոցի անկայուն տարա`ծաշրջանիցնավթի ներմուծումից: Խառը տնտեսության թերությունների այս սթափեցնող հիշեցումը պետք է մեզ ավելի ընկալունակ դարձնի տնտեսագիտության հիմնական ուղղության քննադատության նկատմամբ, որը շատ է եղել անցյալում ն, անկասկած, կուժեղանա ապագայում:

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԿՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ,

բոտրամադրելուն,

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑԱԱ

արդյոք կողք, սոցիալական եգհարց ջրոնթե դես ԱՔ ապաորովությանը, նք

ղեղից տուժածներին օգնություն

ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

դեղամիջոցների պետական վերահսկկարգավորմանը, նվազագույն աշխատավարձի սահմանմանը, ավտոմեքենաների մեջ ամրագոտիների պարտադիր տեղակայմանը, պարտադիր ն անվճար դպրոցին, վտանգավոր թմրանյութերի, ասենք` քրեկի ազատ վաճառքի արգելմանը, պարտադիր թույ.,Լատրագրված բժշկական գործունեությանը, այնկան տեսությանը այս գլխում կանդրադառնանք պիսի արգելոցների ստեղծմանը, ինչպիսիք են Եավելի ուշ: լոուստոունը կամ Մեծ խնձահովիտը: Ֆրիդմանի աշխատությունն ընթերցելիս

ՇԻԿԱԳՈՅԻԴՊՐՈՑ

որ նա համոզիչ փաստարկներ է դուք բերում այս ծրագրերից յուրաքանչյուրի դեմ: Այս Քաղաքական գունապնակի աջ թեը ներկայացնա դեմ է երկու պատճառով: Նախ ծրագրերին նում են ազատականները, որոնք ընդգծում են նա տեսնում է ոտնձգություն անձի ադրանց մեջ կարեորությունը զատության վրա, ն երկրորդ` նրա կարծիքով այդ քաղաքական հարցերում: Կած րագրերն իրենց նպատակին չեն հասնում: Ան ռավարության դերի նվազեցման Լ լեսե ֆերի այկախ նրանից, թե այս տեսակետին համաձայն սօրվա ջատագովները հիմնականում Շիկագոյի եք, թե ոչ, որպես խոհեմ քաղաքացի պարտավոր համալսարանի տնտեսագետներ են՝ Ֆրանկ Նայեք լրջությամբ վերաբերվել Ֆրիդմանի թը, Գենրի Սայմոնսը, Միլտոն Ֆրիդմանը, ինչպես արծարծած հարցերին: նան ավստրիական ծագում ունեցող տնտեսաԲանական ակնկալիքների մանկրոտնտեսագիգետ Ֆրիդրիխ Հայեկը: տություն: Իրենց հայացքներով ազատականնեԱզատականները հիշեցնում են շուկայական է հարում ազատ շուկայի կողմնակից մակն րին մեխանիզմի կատարելության այն պատիժների րոտնտեսագետների մի խումբ, որը ներկայացմասին, որոնց ենթակա է շուկայի ուղեցույց նում է քանական ակնկալիքների դարոցը. որը ձեռքն անտեսող ամեն մի հասարակություն: 1970-ական թվականների սկզբին հիմնադրել են Նրանց գործերի ընթերցումը հիշեցնում է, թե ինչՌոբերտ Լուկասը (ԵՇիկագոյի համալսարան) ն պես է լինում, որ հիմնահարցերը լուծելու կառա (Թոմաս Սարջենտը (Ստենֆորդ): Այս դպրոցի ներեն նոր դվավարության փորձերն առաջացնում կայացուցիչները համամիտ են կառավարության րություններ: Ազատականները մատնանշում են, գործունեության նկատմամբ ազատականների որ վարձավճարի վերահսկողությունը հաճախ է թերահավատությանը: Նրանց կարծիքով գորհանգեցնում բնակտարածության պակասի: ծազրկության դեմ ուղղված մակրոտնտեսական Արհմիությունները բարձրացնում են աշխատահամակարգված քաղաքականությունը ընդամեվարձը ն դրանով իսկ գործազրկություն ստեղ. ծում նը կհանգեցնի գնաճի: Ավելի լավ է գանձարաարհմիութենացված արտադրաճյուղերում: նային ն փողի ոչ գործունյա քաղաքականություն Բենզինի գների վերահսկողությունը երկար հերվարել, քան, ասենք` ապարդյուն փորձել հարթեր է առաջացնում լցակայանների մոտ: թեցնելու գործարարության պարբերաշրջանի Քաղաքական ցանկացած հայացքների տեր յուրաքանչյուր ելնէջը: մարդկանց խորհուրդ է տրվում ուսումնասիրել Բանական ակնկալիքների տեսակետը չարՖրիդմանի «Կապրտալիզմը ն ազատությունը» Դա ժանացավ հիմնական ուղղություն ներկայացնող 1980-ական թվականներին աշխատությունը»: տնտեսագետների ավելի վաղ սերնդի հավապահպանողականների շրջանում իշխող կարնոր նությանը, որոնք ձգտում էին քեյնզյան գաղահայացքների ճշգրիտ ու համոզիչ նախահիմքն փարախոսության տարրերը ներարկել ազգային քաղաքականության մեջ: Սակայն այդ նոր մոտեՕք ՍՈոԽ6ոՏ1ի/ ՇԻյՇՅց6օ,1962, ձոժմ ցումը է նոր սերնդի տնտեՇիլօռցօ հաճախ արժանանում ԻՐօՏՏ, հճրմօօԿ6/ քճքօյԵռՇե. Տես նան՝ Խ1.Բոծժտճո, (ոռ ՔՇօոՕոյտքՏ Ք10165է վարչաՍագետների հավանությանը: Ռեյգանի Ճ Շօ, Շո (իօոոտ Էօոօո հկժցտ, Ի..1972, որր ԽԹԽՏԽԾԾ/-ում կազմը որդեգրեց ազատականների ն բանական տպագրված իր հոդվածներիժողովածուն է:

Ժամանակակից տնտեսագիտության հիմնական ուղղության քննադատների շրջանակը սկսվումէ այն այլախոհներից, որոնք պարզապես տարակարծիք են այս կամ այն հարցում, Ա հասնում նրանց, ովքեր մերժում են ողջ տրամաբանական կառույցը: Առայժմ կկենտրոնանանք հիճնական ոչ մարքսիստ քննադատների վրա: Մարքսիստա-

սննդի մանն

ու

հանրային

տեսնեք,

ազատության տնտեսական

ւը.

ամենայն

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅԱՆ ՀՈՎԵՐ. ՇՈՒԿԱՅԻ ՀԱՂԹԱՐՇԱՎԸ

ակնկալիքների կողմնակիցների տեսակետը՝ պնդելով, որ կառավարության դերի սահմանափակումը կնպաստի ինչպես անձի ազատության ընդլայնմանը, այնպես էլ տնտեսական աճին: Քաղաքական ազատությունն ու տնտեսական ազատությունը սերտորեն փոխկապակցված են: Ժամանակակից երկրների համեմատությունը Ա. պատմական հետազոտություններըբացահայտում են քաղաքական ու տնտեսական համակարգերի բնույթի երկու կարնոր փոխառնչություններ:(1) Բոլոր այն երկրներում, որտեղ կան հասարակության լայն խավերը ներկայացնող կառավարություն ն քաղաքացիական ազատություններ, տնտեսական համակարգը հիմնականում խարսխվածէ շուկայի վրա: (2) Այն երկրների տնտեսականվիճակը, որտեղ գործում է շուկայական տնտեսությունը, սովորաբար ավելի բարվոք է, քան այն երկրներինը... կառավարությունը գերիշխող դերէ խաղում տնտեսության մեջ::

որտեղ

ՁԱԽ ԱՅԼԱԽՈՅՀՆԵՐ

Ներկա տնտեսակարգի ամենախիստ քննադատները արձատականներն են, որոնք աղաղակում են, թե կապիտալիզմը արատավոր է են պետք է ու փոխարիճվի ավելի արդյունավետ արդար հասարակարգով: Նրանց մեջ կենտրոնական տեղ էին գրավում սոցիալիստները, օրինակ` Մարքսը ն էնգելսը, կոմունիստները, օրինակ` Լենինը, անարխիստները, օրինակ` Պրուդոնը, ն 1950-ականների նեոմարքսիստները, օրինակ` Բարանը ն Սուիզին: Իսկ ովքե՞ր են այսօր շարունակում փոխանցավազքը` իրենց ձեռքը վերցնելով հեղափոխության դրոշը ն կոչ անելով վերացնել| արեձտյան ոճի կապիտալիզմը: Իրականում, այսօր քչերն են պնդում խառը շուկայական տնտեսություններում արմատական փոփոխություններ կատարելու անհրաժեշտությունը: Նման տնտեսագետներից է Ջոն Քեննեթ Գալբրեյթը (Հարվարդ), որը վերջին երեք տասնամյակներում բազմիցս հանդես է եկել կապիտալիզմի քննադատությամբ: «Ամերիկյան կապիտալիզմ», «Հարուստ հասարակություն» ն «Նոր արդյունաբերական պետություն» աշխատություններում Գալբրեյթը վիճարկում է սպառողների ն ձեռնարկությունների հարաբերությունների վերաբերյալ իշխող հայացքները: Ստորն ներկայացված են նրա կարնոր մտքերից մի քանիսը. » Ժամանակակիցտնտեսությանը ուղղություն է տալիս ոչ թե կատարյալ ճրցակցային շուկան,

ՕՈոմաչհրցաոԾ աո Օք 2128 ,

ՍԻ

ուռճացած բյուրոկրատիան: Վերջին հաշվով, տեխնոկրատիանէ (բարձր կրթական մակարդակ ունեցող վերնախավ, որը ղեկավար դիրք է գրավում ձեռնարկություններում, կառավարություններում ն համալսարաններում) վճռում, թե ինչ ուղղությամբ պետք է ընթանան թե՛ Արնելքի ն թե՛ Արեմուտքի երկրները: Այն գաղափարը, թե փոքր ձեռնարկություններն են պատասխանատու արտադրության մեծ մասի հաճար, կամ` թե մեծ գյուտերի համար ն գյուտարար ն են ք շարքային նեպարտակա րին, ընդամենը լավ մտածված մի առասպել է փոքրիկ ձեռնարկությունների վրա հիմնված շուկայական համակարգի նկատմամբ հավատը ամրապնդելու համար: Սպառողների նախապատվությունները ձնավորվում են ոչ թե առողջ տրամաբանության, այլ գովազդերի հիման վրա: Շուկայի արդյունքը որոշվում է ինչպես իրական կարիքներով, այնպես էլ Մեդիսոն պողոտայում, որտեղ գտնվում են խոշորագույն գովազդային գործակալությունները: Մեր հասարակությանը բնորոշ է հետնյալ պատկերը. այն դեպքում, երբ պետական հատվածը քաղցում է, մասնավորն ապրում է ճոխության մեջ: Այնպիսի հանրային բարիքներ, ինչպիսիք են զբոսայգիները, անուշադրության են մատնված, ճանապարհներն անմխիթար վիճակում են, կամուրջները փլվում են: այլ

»«

.նրնելյան առեղծվածը: Ամերիկան «գործարանային համակարգի», զանգվածային արտադրության, հավաքման հոսքագծերի ն հսկա գոր.,ծարաններիհայրենիքն Է: Ադամ Սմիթը տեսականորեն ցույց տվեց աշխատանքի բաժանման առավելությունները, իսկ ամերիկացի ձեռներեցներն այդ գաղափարը գործնականորեն բազմապատիկ զարգացրին վիթխարի ավտոգործարաններում` ներգրավելով հազարավոր աշխատողրերի: Այն բանից հետո, երբ Հենրի Ֆորդը «1» մակնիշի ավտոճեքենայի համար ներմուծեց զանգվածային արտադրության եղանակը, աշխատողին սկսեցին համարել բազմանպատակ ճկուն սարքավորման նման մի բան: Քանի դեռ Միացյալ Նահանգները տնտեսական աշխարհի արքան էր, գործարանային հաէին որպես բարձր արտադրողականության ու կենսամակար-

մակարգի թերությունները դիտվում

մենք չնչին Աագող ԳԻմրդյոք ինիդիմաց

չւինք

գերադասի

ամբողջ

օրն

րանում` ավտոմեքենաներ

ու

աշխատել գորժա-

կենցաղային

սար-

ԱԼ

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԿՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ,

քեր գնելու հնարավորություն ստանալով քան թե աշխատել սեփական ագարակում` մի ամբողջ

գիտնականների գաղափարն հետնյալն էր.

ըստ

էության

կորցնելով լվացքը տաշտակի մեջ անելով: Մարդիկ աշխատում են ինչպես փողի, այնպես էլ բա1970-ական ն 1980-ական թվականներին Ամարդ՝ մերիկան տնտեսական աճի առումով սկսեց հետ ահատում աշխատղամարդ, թե բա այն մնալ Ճապոնիայից նե խաղաղօվկիանոսյան տան րածաշրջանի այլ երկրներից: Մեկը մյուսի հասարակության համար իր անհրաժեշտությունը զգալու հնարավորությունէ ընձեռում: Իրազեկվելու ն հետնից շատ արտադրաճյուղեր նվաճվեցին ճաՇոր գաղափարներին հաղորդակցվելու, աշխատանպոնիայի, Կորեայի կամ Հոնկոնգի կողմից: քը կազմակերպելու, աշխատանքին վերջնական արԱրնելյան Ասիայի նորարար ձեռնարկություններն ոելավելու միջո արանքի ո սկսեցին գերիշխող դեր խաղալ այնպիսի արէ մասն են: տադրաճյուղերում, ինչպիսիք են նավաշինուքյունը, պողպատի, ռադիոսարքերի, հեռուստաՏնտեսագետների այս խումբը բազմաթիվ ացույցների, տեսախցիկների, ավտոմեքենաների է ներկայացրել, սակայն դրանց մեջ ռաջարկներ արտադրությունը: Մինչդեռ զարգացած արդյուԳերիշխող գաղափարն այն է, որ աշխատողները նաբերական երկրները պայքարում էին գնաճի է վարձատրվեն նան ըստ շահույթի մասպետք կամ գործազրկության դեմ, Լատինական Ամերի նաբաժնի: Մարտին Վայցմանը (Վարվարդ) վերկայի երկրները երերում էին ծանր պարտքերի լուծել է վարձատրման այն համակարգը (որը բեռի տակ, Արնելյան Եվրոպան փորձում էր թոնման է ճապոնական պարգնավճարային համաթափել սոցիալիզմի կապանքները, խաղաղօվկրանույան տարածաշրջանի երկրները հաստա տուն ու արագ քայլերով առաջ էին շարժվում: Մի Վայցմանի տրամաբանության, եթե աշխատողշշմեցուցիչ օրինակ է քաղաք-պետություն Սին ներն ստանան ոչ թե ուղղակի ժամավճար, այլ գապուրի հաջող առաջընթացը: Ընդամենը 3 միհասույթի կամ շահույթի բաժին, ապա աշխալիոն բնակչություն ունեցող այս երկիրն այնպիսի տանքի սահմանային ծախքը ուղղակի վարձատթափով էր առաջ շարժվում, որ 1990թ. Արեձուտ, րության համակարգի համեմատությամբ կնվազի Անկումների դեպքում ձեռնարկությունները արտահանեց 20 տոկոսով ավելի մեքենայական կձգտեն պահել իրենց աշխատողներին, իսկ դա սարքավորում, քան Արնելյան Եվրոպայի բոլոր էլ կհանգեցնի գործազրկության ընդհանուր մասոցիալիստական երկրները միասին վերցված: կարդակիիջեցման: Երբ հասուն կապիտալիստական երկրների Քննադատության մեկ այլ թիրախն այն է, որ առաջընթացն սկսեց դանդաղել, շատ տնտեսագետների սկսեց հետաքրքրել այն հարցը, թե հին գործարանային համակարգը`վիթխարի գործա ծա- ար տ... Հորժարարության բարձործարանային համ րակարգ դպրոցներում հիմնականում յուրացներաններ ղեկավարող հսկա բյուրոկրատական ընլով ֆինանսական հնարքներ` գործարարության կերակցությունները, արդյոք չի՞ ապրել իր դարը: կառավարման այսօրվա ձագիստրոսները շատ Ներշնչվելով կառավարման ճապոնական համայվելի հմուտ են որնէ հաշվեկշռի հետ գործ ունեօր

Ցանկացած համար: Աթո ստանալու ուէնամի տառիը, որնրան մտեղծագործաբար ,

մի ներք պետք զգան, կառավարչությա որիրենք

աու Կարգի) աշխատողը տրի գեաքուն լ

անհետւ Գրեգոր: Կար

ԱԱ

կարգից` այս տնտեսագետներն առաջ քաշեցին «փոքրն է գեղեցիկ» միտքը՝ մատնանշելով ճապոնացի աշխատողների բավարարվածությունը ն արտադրողականության այն ապշեցուցիչ աճը, `

որ ային աեր պատերազմից Կէ

տն ոաջնը: երկրորդ հառաշխարսակների վելի ոնտոռ

հետո:

Լեստեր

(Թարոու

(Մասաչուսետսի տեխնոլոգիական ինստիտուտ), Ռոբերտ Ռայչը (Հարվարդ) ն ուրիշներ առաջ քաշեցին այն գաղափարը, թե աշխատատեղերը պետք է նախագծել այնպես, որ աշխատողները մրցակցելու փոխարեն համագործակցեն": Այս Վերջերս լույս

նա լիս, քան արտադրության հոսքագիծ ղեկավարելիս: Նրանք ավելի մեծ ուշադրություն են դարձնում եռամսյակի ֆինանսական ցուցանիշներին, քան սկզբունքորեն նոր արտադրատեշոտ

տեսած կարնոր աշխատություններիցտես՝ ԼՇՏԷՇՐ ԼհսոօՊ7, 796.26/6-Տատ Տօժանօո (Տիտօո ձոմ ՏօիսՏտէւ,

րանք

ավելի

շուտ

ընտրու

շռնդալից

կլա-

նումների կամ առանց ռիսկի վերավաճառքի միջոցով արագորեն հարստանալու ուղին, քան նոքրտնաջան աշխատանքի ն ար.,»րաստեղծության Խ6Պ ՝/0Ռ4, 1985), ԲՇԵօո Բ6յՇհ, 7հճ /6Խ /276ՈՇՅո Բոն: 1Աոօտ Քսեհտիօ, Խտ ՝Մօու, 1983), Խունո (ԱԽՏԽօւ 7հճ Տիճրն ԷՇօոօր))/ (ԱՅՅ հ/ՅՏՏ., 1986): ՇՅոտծԵոցց6,

ՄՓԽոճո,

մ ՍոԽրՏե/

Ք6ՏՏ,

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅԱՆ ՀՈՎԵՐ. ՇՈՒԿԱՅԻ ՀԱՂԹԱՐՇԱՎԸ

տադրատեսակները բարելավելու միջոցով հարսրո՞նք էին նրանց քննադատության հիմնական տանալու երկար ճանապարհը: Ռիչարդ Դարմեթիրախները: նը, որը բյուջեի տնօրենն էր նախագահ Բուշի օրոք, պնդում է, որ ժամանակակից ընկերության Ժամանակակից .մանրոտնտեսագիտության շատ բնորոշ է «կորպոկրատիան»` ուռճացած ընժխտում: Ժամանակակից մակրոտնտեսագիկերակցական բյուրոկրատիան. որը ղեկավարուտության հիմնական ուղղությունը ներկայացթյանը դարձնում է դանդաղաշարժ, ռիսկից խունող տեսությունները պնդում են, որ գոյություն սափող ն միջազգային մրցակցության փոփոխուն ունի գործազրկության բնական մակարդակ պայմաններին վատ հարմարվող: (այսօր դա մոտավորապես 6 տոկոս է), որի Վիմնական Օ։»ներկայացնող ուղղությունը նվազեցումն անտարակույս կհանգեցնի գնատնտեսագետները կարող են չհամաձայնել աջ ն ճի: Արմատականները ժխտում են այն նաձախ թներին հարող այլախոհների հետ. սակայն խադրույթը, թե պետք է թույլ տրվի, որ գներն ու աշխատավարձը ազատորեն աճեն: Նրանք նրանք ստիպված են ընդունել, որ Միացյալ Նաէ կողմ են աշխատավարձերի ու գների վերահսհանգները որոշ չափով կորցրել տեխնոլոգիակողության միջոցով գնաճի սահմանափակմական առաջատարի իր նախկին դերը: Անհրաժեշտ է ուշի-ուշով ունկնդրել` ներդաշնակ ձայները աղնը, որն էլ իր հերթին հնարավորություն կտա հասնելու գործազրկության ավելի ցածր մամուկից զատելու համար, քանզի հնարավոր է, որ կարդակի: ինչ-որ տեղ հենց այս ձայներից ծնվի քսանմեկեԱշխատավարձի ու գների վերահսկման րորդ դարում տնտեսագիտության մեջ արմատաշնորհիվ ազատվելիք ռեսուրսները նոր արմական հեղաշրջում կատարող գիտնականը: տականները կուղղեին հանրային նպատակտոտների` երկաթուղիների կառուցմանը,

ԱՐՄԱՏԱԿԱՆՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ձան. վերահսկողությանը, նագետների վերապատրաստմանը: Ի վերջո անդրադառնանք ուն գունապնա Իմապերիալիզմինհակադրվելը` Այս հարյուրամյակի ընթացքում արմատական տնտեսարին, որոնց նպատակը ժամանակակից խառը կագիտության մշտական թեմաներից է եղել տնպիտալիզմի համակարգը լիովին վերակառուիմպերիալիզմի խիստ քննադացելն է: Արմատական տնտեսագիտությունը գորտեսական Վոբսոնի ն Լենինի տությունը: ծարարության պարբերաշրջաններին ու քաղաուսմունքներին` արձմատականներնամերիկքական իրադրությանը զուգընթաց վերելքի ն յան ընկերություններին մեղադրում են այն անկճան միտումներ ունի: 1930-ական թվականբանում, որ վերջիններս օգուտ են ստանում ների ճգնաժամի տարիներին սոցիալիստական Աֆրիկայում վարվող ռասայաՀարավային միտքը ծաղկում էր ապրում: Սրանից երկու տասքաղաքականություխտրականության նամյակ առաջ նույնպես, երբ ակտիվացել էր քական նից: Բողոքի բարձրացող ալիքը շատ քոլեջղաքացիական իրավունքների համար ձղվող ների ու համալսարանների ստիպեց վաճառել ն ժողովուրդն անբարյացակամորեն պայքարը, Հարավային Աֆրիկայում գործող իրենց էր տրամադրված Վիետնամում մղվող պատեընկերությունների բաժնետոմսերազմի նկատմամբ, «նոր ձախեր» կոչվող դպրորը: Արմատականներն այս շարժումը դիտում ցը բացահայտ գրոհ ձեռնարկեց Աճերիկայի են որպես կապիտալիզմի վրայից իճպերիատնտեսական հաստատությունների վրա: լիզմի բծերը ջնջելու առաջին քայլ: Սակայն խանդավառության ալիքով բարձ(Անհավասարության նվազեցում: Շուկայի արացած նոր ձախերը շուտով ընդհատակ անցան: ռաջացրածմեծ անհավասարությունները պաՆրանց վարկանիշը սկսեց արագորեն իջնել այն խարակելու հարցում այսօրվա արձատականբանից հետո. երբ շուկայական տնտեսություննեները համերաշխ են հին ձախերի հետ: Նրանք րը բարեհաջող անցան 1970-ական թվականների կողմնակից են շեշտակի աճական հարկերի գնաճային փոթորիկների միջով, իսկ 1980-ական վերականգնմանը՝ հույս ունենալով հարուստթվականներին պահպանողական կառավարութների վրա դրվող ծանր հարկերից ստացվելիք յունները իշխանության գլուխ անցան արդյունաբերապես զարգացած մի շարք ժողովրդավար երկրներում: Սակայն մի բուռ տնտեսագետներ ԼՅ ի Տ ՅՈսՔ

ա ՕԿՈԾՏ.

ՕԼՕՕո, Յո. Սասնավ ասկավորապես ես տենՄես: պնդում են լավ հասադեռես Վհօոոտ Մ/ՇՏՏեօքէ, Թ6յ/օոժ 186 Մ/2Տ(6 ԼՅոժ (Ճոօիօւ Ք:6ՇՏՏ, րակություն ստեղծելու իրենց տեսակետը: ՈՇուցծո ՇԼյ, Ի"/..1983): »

կրթությանը Լ. մաս.

աավւկաննը` աարննան ծնը ներկայացնող ար-

Անրադառնալով

պատկանող

համառորեն ավելի

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԿՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ՈԼ

դրամական միջոցները վերաբաշխել չքավորներին: Սակայն նրանք ընդունում են, որ առավել արդյունավետ վերաբաշխիչ ծրագրերն աշուտ ապահովվում ախսերի (նպաստների, սննդի կտրոնների կամ տնավորճան ծրագրեր), քան վերաբաշխիչ հարկման միջոցով: Շուկայի ժխտում: Ժամանակակից տնտեսագիտությունը շուկան դիտումէ որպես սպառողՇերի ճաշակների ն արտադրության հասարածախքերի գնահատման հուսալի միկական Այսօրվա արմատականներն

աեր

Գնահատում: Արմատական տնտեսագետների ուսմունքների վերաբերյալ ի՞նչ եզրակացության կարելի է հանգել: Այդ ուսմունքների ամենաբովանդակալից վերլուծություններից մեկը տարել է շվեդ տնտեսագետ Ասար Լինդբեկը՝: Քսաներորդ դարի այս դը Տոկվիլը արմատական տնտեսագիտությանըմոտիկից ծանոթացավ երկու տասնամյակ առաջ Միացյալ Նահանգներում ուսանելիս, ն նրա գնահատականն այսօր էլ բավականին ճշմարիտ է հնչում: Լինդբեկը ճատնանշում է այն հանգամանքը, որ արմատականները վստահություն չունեն ո՛չ մասնավոր շուկայի ն ո՛չ էլ պետական բյուրոկրատիայի նկատմամբ: Սակայն երկուսին էլ չվստահելը չափազանցություն է, քանի որ այս են զաննր երլոլ ր համակարգերը րգսրը միակ ճեխանիզճներն որոնց միջոցով ժամանակակից տնտեսությունը

կա-

եւնոԱտրոնքերը

ոլ կարժիքի

ԵՑ:

ումենեն կ վար Գալքրեյթի նրանք ավորվա

պե ճաշակները պայ պարզապես սպառմանը նպաստող գովազդով: Ինչաե՞ չպե՞ս կարող ազգը միլիարդավոր դոլարներ ծախսել տեսախաղերի կամ կործանարար ծխախոտի վրա, երբ միլիոնավոր մարդիկ զրկված են սննդից, օթնանից ու բավարար

մարդկանց

բուժօգնությունից: Ինչպե՞ս կարող է ազգը՝ տալ, որ ձեռնարկությունները շարունակեն շրջակա միջավայրն ծծմբի գազերով ն թունավոր թափոններով: Արճատականները կողմ են պետական պլանավորմանը:Արմատական տնտեսագետները կողմնակից լինելով հանրության մասնակցությամբ պլանավորմանը, մեծ կասկածանքով են վե. րաբերվում պետական բյուրոկրատիային ն միանգամայնժխտում են խորհրդային սոցիա լիզմը դա համարելով անհատի ազատությունը ճնշող ն ոտնահարող համակարգ: թույլ

աղտոտել

մարողաուը ԻՆչ տեղաբաշխել ռեսուրսները: չկա պետակա լի

մար

է պլա

Ար ազորել,

մարմին: Շուկան ինչպե՞ս պլա ավորման որնէ կարող է վերաբաշխել արտադրամիջոցներն ու աշխատանքը, եթե մասնավոր ձեռնարկիչներին թույլ չի տրվում շահույթ ստանալ իրենց նորաս.տեղծությունից կամ սնանկանալ կոպիտ սխալների պատճառով: Այս չափազանց կարնոր հարցերը դեռես պատասխան չեն ստացել: Ս

/Բօղլճռ/

(Էոքօր 4 ԲօԽ,

Բճօոօոյ)/

ԱՇԽ (ՕՈ,

07 հօ

ԽՏ

Լօո

/ո

Օսլտ/Ա6ոՏ

ՆԹ

1971).

Բ. ԱՅԼԸՆՏՐԱՆՔԱՅԻՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

Մարդկությանըչի հաջողվել ստեղծել ավելի արդյունավետ բան, քան շուկայական տնտեսությունն է...: Նրա ինքնաճշգրտման ն ինքնակարգավորման հատկանիշները Ըպատակաուղղվածեն տնտեսական գործունեության հնարավոր լավագույն համակարգմանը,աշխատանքի, նյութական ու ֆինանսական ռեսուրսների բանական օգտագործմանը ն ազգային տնտեսության հաշվեկշռմանը` «500

օր» ծրագիր. անցում շուկայի, մի խումբ խորհրդային տնտեսագետփորձագետներիզեկույցը նախագահներ Մ. Գորբաչովին ն Բ. Ելցինին, «Շատալինի ծրագիր» (1990Բ.)

Արդյունաբերական հեղաշրջման ժամանակնե րից ի վեր կապիտալիզմը վարակված է անհավասարության կ ճգնաժամերի ախտով: Ամեն մի սպառնալիք որոշ «մարգարեների» համար առիթ է ազդարարելու, թե կապիտալիզմն իր մահվան մահճում է: Ոմանք էլ կանխատեսում էին զար

գացման մի անխուսափելի փուլերի հաջորդականություն, ըստ որի նախնադարին պետք է հաջորդեր ֆեոդալիզմը, ֆեոդալիզմին` կապիտալիզմը, կապիտալիզմին` սոցիալիզմը, սոցիալիզմին` կոմունիզմը: Բայց այս կանխագուշակումեկան: ներն ընդհանուր առմամբ սխալ դուրս

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅԱՆ ՀՈՎԵՐ. ՇՈՒԿԱՅԻ ՉԱՂԹԱՐՇԱՎԸ

1930-ական թվականների մեծ ճգնաժամի ընթացքում ժողովրդավարությունն ու կապիտալիզմը իսկապես թվում էին կործանման դատապարտված: Մեկը մյուսի հետնից երկրները դառնում էին բռնապետություններ, իսկ խորհրդային տիպի վարչահրամայական տնտեսակարգը Արնելյան Եվրոպայում 1940-ական թվականներին փոխարինելու եկավ շուկային: Սակայն երկրորդ աշխարհամարտից հետո կապիտալիզմի քննադատները կրկին շփոթության մատնվեցին: Արեմուտքի ն ճապոնիայի խառը տնտեսություններն սկսեցին դրսեորել տնտեսական արագ աճի ն ծավալվող միջազգային առետրի մի ընդհանրական պատկեր: Քեյնզյան հեղաշրջման դրույթները խթան հանդիսացան շուկայական տնտեսությունների` պատմության մեջ նախադեպը չունեցող արագ ու կայուն ընդն տնտելայնման համար: (Թեպետշուկայական սությունները վերջին երկու տասնամյակներիընթացքում բազմաթիվ ցնցումների էին ենթարկվել (նավթի երեք ճգնաժամեր, միջին եկամտով երկրների պարտքի ճգնաժամ, անկայունություն ն անվճարունակություն դրամատնային համակարգում), այնուամենայնիվ, զարգացած երկրները շարունակում էին արագորեն բարգավաճել` զուգակցելով մի կողմից` նորը ստեղծելու ն ապրանքները համաշխարհային շուկա հանելու շուկաների կարողությունը ն մյուս կողմից` գործարարության պարբերաշրջանների վերահսկմանն ու տնտեսական աճի նպաստմանն ուղղված կառավարության գանձարանային ու փողի քաղաքականությունը:

նման համար: Թեպե

Մի բնեռում անիշխանականներն են, որոնք կողմնակից են ամեն տեսակ կառավարությունների վերացմանը: Տրամագծորեն հակառակ տեսակետն ունեն բացարձակ կոմունիզմի ջատագովները: Սրանք ամբողջատիրական կառավարման, կոլեկտիվիզմի սկզբունքներով գործող տնտեսակարգի կողմնակիցներ են, որտեղ արտադրության, սպառման ն բաշխման վերաբերյալ բոլոր որոշումները կայացվում են կառավարության կողմից: Այս երկու ծայրահեղ տեսակետների միջն են ընկած կապիտալիզմը, մարքսիզմը, սոցիալիզմը ե այս կաղապարների բազմաթիվ համակցությունները: 1.

տնտե

ՑԵԼ Ո

ԱԻրիան

Մարքսիզմ: Հիմնականում կապիալիզմի քննադատ լինելով` Կարլ Մարքսն այն կարծիքին էր, որ կապիտալիզմին կհաջորդի սոցիաէլ իր ազո» իզմին: Նրա հզոր փաստարկները

ին վերջիոս իզո, կոմու տեղը կզիջի ՍԱ ինան արարումի անք տնտեսությունները երկրների' ների վրա:

պլանավորող-

Սոցիալիզմ: Մարքսիստական ծառի մի ճյուղը սոցիալիստական մտածելակերպն է, որը ներառում է բազմազան մոտեցումներ: Տասնիններորդ դարի սոցիալիստները հաճախ հեղափոխականներ էին, որոնք ձգտում էին բռնի միջոցներով տապալել տիրող իշխանությունը: Երբ դա հաջողվում էր, նրանք արտադրամիջոցների ն հողի մասնավոր սեփականությունը հաճախ փոխարինում էին պետական սեփականությամբ: Քսաներորդ դարում սոցիալիզմը բավականին լայն տարածում գտավ: Մասնավորապես, Արեմտյան եվրոպայի ժողովրդավար սոցիալիստական կառավարությունները ստեղծել են սոցիալամետ պետություններ, ազգայնացրել են արտադրաճյուղեր ն պլանավորել տնտեսությունը:

տիար արչահրամայական /Նորհոդայրն տնտեսություն: Շուկայական տնտեսությունից

ԻԶՄԵՐԻ ՓՈՒՆՋ

Փիլիսոփաներն իրենց երնակայության մեջ միշտ էլ ունեցել են ավելի կատարյալ հասարակության պատկերներ: Ամենամեծ ազդեցությունն ունեցել են Պլատոնի Հանրապետությունը, սըր (Թոմաս Մորի Ուտոպիանն Մարքսի պրոլետարիատիբռնատիրությունը: Երեակայությանը տուրք տվողները սովորաբար խիստ քննադատության են ենթարկում ներկա հասարակության թերությունները, իսկ այնուհետն, ի հակադրություն դրանց, ներկայացնում են աղոտ կերպով սահմանված ուտոպիայի կատարյալ պատկերը: Բայց բարեփոխումների տարբեր դպրոցների միակ ընդհանրությունն այն է, որ առկա հասարակարգը շատ արատներ ունի, իսկ մնացած հարցերում նրանց հայացքները հաճախ տարբերվում են:

Շունայանան տնտեսություն: Այս համակարգի մաքուր դրսնորումը լեսե ֆերի կապիտալիզմն է: (Թեպետ զուտ լեսե ֆեր երբեք գոյուքդրան շատ ուն չի ունեցել, այնուամենայնիվ, ԻՒՐ մոտ է եղել տասնիններորդ դարի Բրիտանիայի տնտեսական համակարգը: Այս գրքի երկու հատորների մեծ մասը նվիրված է շուկայական տնտեսության ն նրա հիման վրա զարգացած խառը տնտեսության նկարագրությանը:

2«ն

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

տարբերվող ն գործնականում առավել իրականացված այլընտրանքային համակարգը զարգացել է Խորհրդային Միությունում, որի շատ հատկանիշներ ընդօրինակել են Արնելյան Եվրոպայի երկրները ն Չինաստանը: Ըստ Խորհրդային Միության կաղապարի, պետությունը հողի ե արտադրամիջոցների մեծ մասի սեփականատերնէ: Նա է սահմանում աշխատավարձն ու գների մեծ մասը, ղեկավարում միկրոտնտեսականգործունեությունը: Այս գլխի մնացած մասը նվիրված է վերջիներեք տնտեսակարգերիհիմքում ընկած տնտեսագիտական գաղափարների մեկնաբանությանը:

ԳԼԽԱՎՈՐ ԵՐԿԸՆՏՐԱՆՔԸ. ՇՈՒԿԱՅԱԿԱ՞Ն,

ԹԵ՞

ՎԱՐՉԱՀՐԱՄԱՅԱԿԱՆՏՆՏԵՍԱԿԱՐԳ

Այլընտրանքային տնտեսական համակարգերի ուսումնասիրությունը կարող է զանազան տնտեսական «իզմերի» մի շփոթեցնող շարք թվալ: եվ իսկապես, երկրներն իրենց տնտեսությունները կազմակերպում են բազմազան ձներով: Այնուամենայնիվ, այլընտրանքային համակարգերի քն նարկման ամբողջ ընթացքում միշտ ծառանում է միննույն խնդիրը, հնչ, հնչայեսն ումհամարհարցերին պատասխանելիս տնտեսությունը հիմնականում պետք է հենվի մասնավոր շուկայի՞, թ՞ կառավարության հրամանների վրա: Յուրաքանչյուր տնտեսակարգում փոխառնչությունների բարդ համակարգն է որոշում, թե ինչ ապրանքներ պետք է արտադրվեն, հնչպես պետք է արտադրվեն ն ում համար պետք է ար տադրվեն: Տնտեսական համակարգն ընդունում Է տնտեսական գործունեությունը կառավարող օրենքներ ու կարգավորումներ, սահմանում ար տադրության գործոնների սեփականության իրավունքները ն տիրակալումը: Նա բաժանում է արտադրության ն սպառման վերաբերյալ որոշումներ կայացնելու իր իշխանությունը ն սահմանում այն դրդապատճառները, որոնք շահագրգռում են տարբեր որոշումներ կայացնողներին: Երեք հարցերի պատասխաններըստանալու կարնոր համակարգերից մեկն է շունայանան տնտեսությունը: Շուկայական համակարգում մարդիկ գործում են ինքնակամ` հիմնական նպատակ ունենալով իրենց ֆինանսական օգուտը կամ անձնական բավարարվածությունը:Ձեռնարկություններն արտադրության գործոններ են գնում ն արտադրանքտալիս` ներդրանքն ու արտադրանքը ընտրելով այնպես, որ իրենց շահույթը հասնի առավելագույնի: Սպառողները մատա-

կարարում են գործոններ ն գնում սպառողական ապրանքներ` ձգտելով առավելագույնի հասցնել իրենց բավարարվածությունը: Արտադրության ն սպառման վերաբերյալ համաձայնությունները ընդունվում են կամավոր հիմունքներով ն իրականացվում փողի օգնությամբ` ազատ շուկայական գներով ն գնողների ու վաճառողների միջն ..կայացածհամաձայնության հիման վրա: Թեպետ անհատներն իրենց տնտեսական իշխանության առումով զգալիորեն տարբերվում են միմյանցից, անհատների ն ձեռնարկությունների փոխհարա..բերություններնիրենց բնույթով հորիզոնական են, կամավոր ն մեկը մյուսին չստորադասվող: Տնտեսական համակարգի մեկ այլ հիմնաԿան տեսակը վարչահրամայական տնտեսութ7/Դ00 է, որտեղ որոշումները կայացնում է պետական բյուրոկրատիան: Այս համակարգի պարագայում մարդիկ իրար հետ առնչվում են ուղղա.հայաց փոխհարաբերություններով,իսկ վերահսկումն իրականացվում է բազմամակարդակ աստիճանակարգի կողմից: Պլանավորող բյուրոկ.րատիանորոշում է, թե հնչ ապրանքներ պետք է .,.արտադրվեն,/հնչանեսպետք է արտադրվեն ն ում համար է նախատեսված այդ արտադրանքը: Բուրգի գագաթին գտնվող աստիճանավորները կայացնում են հիմնական որոշումները ն մշակում տնտեսական պլանի տարրերը: Այնուհետն պլանը մասերի է բաժանվում ե բյուրոկրատական աստիճաններով իջեցվում ցած: Ավելի ցածր մակարդակներում գտնվողներն իրականացնում են պլանը հետզհետե ավելի մեծ ուշադրություն գդգարձնելով մանրամասների վրա: Անհատներին . խթանում են հարկադրանքը ե իրավական պատԺժամիջոցները:Կազմակերպությունները մարդկանց պարզապես ստիպում են ենթարկվել վերնից եկած հրամաններին: Գործարքների ու .,հրամաններիկատարումը հնարավոր է փողի օգնությամբ, հնարավոր է ն առանց դրա: Առետուրը կարող է կատարվել կամ չկատարվել ըստ հաստատվածգների: Շուկայական ն վարչահրամայական տնտեսակարգերի առճակատումը հանդիպում է համեմատական տնտեսական համակարգերի բոլոր քննարկումների ընթացքում:

ՄԱՐՔՍԻԶՄ

Ժամանակակից սոցիալիզմի ու կոմունիզմի գաղափարախոսությունը շատ բանով պարտական է Կարլ Մարքսին (1818-1883): Մարքսը ուսումնասիրել էր իրավաբանություն ն փիլիսոփայություն

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅԱՆ ՀՈՎԵՐ. ՇՈՒԿԱՅԻ ՀԱՂԹԱՐՇԱՎԸ

իր վաղ շրջանի աշխատություններում մեծ տեղ հատկացրել տեխնոլոգիական առաջընթացին Կ դրա հետ կապված սոցիալական ու տնտեսական հարաբերություններում տեղի ունեցող փոփոխություններին (ձասնավորապես, արտադրամիջոցների կուտակմանը)` դրանք դիտարկելով որպես պատմության շարժիչ ուժեր: Մարքսի կարծիքով այդ ուժերը, որոնց նա անվանում էր տնտեսական կանխորոշվածության ուժեր, անխուսափելիորեն կհանգեցնեն կոմունիզմի հաղթան

նակին:

Մարքսի տնտեսագիտության կենտրոնում արժեքի աշխատանքային տեսությունն է- Մարք սի կարծիքով, ապրանքին արժեք տվողը աշխատանքն է` ներառյալ ինչպես ուղղակի, այնպես էլ անուղղակի աշխատանքը. որն առարկայացածէ արտադրության գործընթացում օգտագործվող շինությունների ն մեքենայական սարքավորումների մեջ: Մարքսը պարզորոշ պատկերացնում էր, որ մրցակցային կապիտալիզմի պայմաննե րում պարտադիր չէ, որ շուկայական գինը հավասար լինի աշխատանքի արժեքին. քանի որ կապիտալիստներն աշխատանքային ծախքերի փոխհատուցումից բացի ստանում են լրացուցիչ հասույթ, այսինքն՝ հավելյալ արժեք: յավելյալ արժեք ասելով Մարքսը հասկանում էր հասույթի ե աշխատանքի ամբողջ ծախքի տարբերությունը: Այս տարբերությունը ծագում է, որովհետե աշխատողները ստիպված են իրեց աշխատանքը վաճառել կապիտալիստներին, իսկ սրանք աշխատողներին վճարում են նրանց տված արտադրանքի արժեքի միայն մի մասի դիմաց: Այն պարզ դեպքում, երբ որնէ մեքենայական սարքավորում չի օգտագործվում. հավելյալ արժեքի չափը (որը Մարքսն անվանում էր «շահագործման չափ») պարզապես հավասար է շահույթի ն աշխատավարձիհարաբերությանը: Նրանք, ովքեր լավ են տիրապետում ժամանակակից տնտեսագիտությանը, կարող են հարցնել. «Իսկ ի՞նչ օգուտ մարքսիստական տեսանկյունով կապիտալիստականտնտեսությանը նայե. լուց»: Մանրակրկիտ ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ Մարքսի գների տեսությունը քիչ բանով է տարբերվում նրանից կես դար առաջ Ռիկարդոյի զարգացրած արժեքի աշխաԴրա տանքային տեսությունից: փոխարեն Մարքսն իր տեսության մեջ փորձում է բացահայ տել շահույթի բնույթը: Ըստ էության նա ձգտում էր ցույց տալ, որ շահույթը՝ լինելով աշխատողների կողմից արտադրվող արդյունքի այն մասը, որ

յուրացվում է կապիտալիստների կողմից, .վաստակեկամուտ»է :

«ան-

.Սարգարեություններ: Մարքսը փորձում էր «գիտականորեն» ապացուցել, որ կապիտալիզմն անխուսափելիորեն իր տեղը պետք է զիջի սոցիալիզմին: Մարքսի կարծիքով կապիտալիստները ձգտում են կուտակել ոչ թե ապագա սպառումն ավելացնելու, այլ ինքնին հարստություն դիզելու նպատակով: Արտադրամիջոցների կուտակմանը զուգընթաց շահութադրույքը սկսում է նվազել: Կապիտալիստները ձգտում են «քամել» հնարավորին չափ մեծ հավելյալ արժեք, որի հետեանքով բանվոր դասակարգի վիճակը հետզ.,հետե դառնում է ավելի ու ավելի «թշվառ»: Սրանով Մարքսն ուզում էր ասել, որ աշխատանքային պայմաններնաստիճանաբարպետք է վատանային ն աշխատողները հետզհետե ավելի օտարվեին իրենց աշխատանքից: Հետզհետե աճող «գործազուրկների պահեստային բանակը» կա.պիտալիստներին հնարավորություն կտար աշ0խատավարձը չբարձրացնել գոյատնեմանմակարդակից: Շահույթների նվազման ու երկրի ներսում ներդրմանհնարավորությունների սպառման հետ մեկտեղ, կապիտալիստների իշխող դասակարգը գնալով ավելի հաճախ է ապավինում հմայծնրրայէ /ոզմին եՆ ավելի մեծ շահութադրույքներ փնտրում արտասահմանում: Արդյունքում, ըստ այս տեսության (որը հետագայում զարգացվեց մասնավորապես Լենինի կողմից), իմպերիալիստական պետությունները փորձում են զավթել ավելի շատ գաղութներ ն հնարավորին չափ մեծ 9,հավելյալարժեք ստանալու նպատակով անխնա շահագործել դրանց: Սակայն կապիտալիստական համակարգի այս անհավասարակշիռ աճը չի կարող անվերջ շարունակվել: Մարքսը կանխատեսում էր, որ կապիտալիստական աշխարհում անհավասարուքյունը գնալով կաճի` աստիճանաբար արթնացնելով հարստահարված պրոլետարիատի դասակարգային գիտակցությունը: Գործարարության պարբերաշրջանները պետք է հետզհետե ավելի ..սաստկանային,քանի որ զանգվածային չքավորությունը պիտի հանգեցներ մակրոտնտեսական :թերսպառման:Վերջիվերջո, կործանարարճգնաժամը պիտի հնչեցներ կապիտալիզմի մահազանգը: Այդ ժամանակ կապիտալիզմը ծառից ընկնեհասած տանձի պես կուռչեր ն լու պատրաստ կվերածվեր մի գեր մենաշնորհի, որը կարող է

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԿՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ,

տապալվել աշխատավորների կազմակերպած մի հանկարծակին ուժգին հեղափոխությամբ: Սրանք էին ձախ արմատականների հին ու նոր սերունդների ներշնչանքի աղբյուրը հանդիսացող մարգարեությունները: Սակայն տասնամյակներ անցան ն պարզ դարձավ, որ պատմությունը Մարքսի սցենարով չի ընթանում: Աշխատողների իրական աշխատավարձը օրեցօր աճում էր, աշխատաժամանակը` նվազում, իսկ ազգային եկամտի նրանց բաժինը` հետզհետե ավելանում: Աշխատավորները քաղաքական իշխանություն էին ձեռք բերում ոչ թե փամփուշտով, այլ քվեաթերթիկով: Շահութադրույքը նվազելու որնէ միտում չէր ցուցաբերում, որովհետն երկրի ներսում ներդրելու հնարավորությունների շրջանակը նորաստեղծությանշնորհիվ մշտապես ընդլայնվում էր: Եվ, վերջապես, երբ 1936 թվականին Քեյնզը գրեց իր «Ընդհանուր տեսությունը», դա վերականգնեց հավատը խառը կապիտալիզմի նկատմամբ ն նոր կյանք տվեց նրան: Պատճությունը «Կապիտալին» հաջորդած հարյուրամյակի ընթացքում բարեհաճ չգտնվեց մարքսիստական մարգարեությունների նկատմամբ: Սակայն, ինչպես արդեն բազմիցս տեսել ենք, պատմությունը հազվադեպ է ըքընթանում մահկանացուների ն գրած

Մարքսիստական տնտեսագիտության այս ակնարկը չի կարող լրիվ պատկերացում տալ այդ մեծ մտածողի լայնընդգրկուն, բայցն հակասական հայացքների մասին: Մարքսի աշխատություններում կարմիր թելի պես անցնում է այն միտքը, որ տեխնոլոգիական առաջըն..,թացի պատճառով հասարակությունն անընդհատ զարգանում է: Յուրաքանչյուր հասարակարգ . պարունակում Է նան իր իսկ կործանման տարրեոը: Ուստի, ըմբռնելով պատմության նկատմամբ Մարքսի մոտեցումը, այլես չենք կարող հավատալ, որ լեսե ֆերի բրիտանական կապիտալիզմը մարդկային քաղաքակրթության բարձրակետն էր. ինչպես կարծում էին տասնիններորդ դարի Բրիտանացիինքնագոհ վիգ պատմաբանները: Ոչ էԼ կարող ենք ընկնել այն մոլորության գիրկը, թե պրոլետարիատի հաղթանակն անխուսափելիորեն վերջ կտա դասակարգային պայքարին կամ էլ թե քսաներորդ դարի ամերիկյան յական տնտեսությունը պատմության վերջն է: թ». սա է Կարլ Մարքսի ե թեզը: վերջնական համառոտ

շուկա-

անցողիկ ամեն ին:

ՍՈՑԻԱԼԻԶՄ

Կգենարիե Պատմության

տնտեսագիտական մեկնաբանումը արնեձտյան մտածելակերպում Մարքսի ներդրած ճնայուն ավանդներից ճեկն է: Մարքսը պնդում էր, որ մեր արժեքների հիմքում ընկածեն ու վճռական դեր են խաղում տնտեսական շահե րը: Ինչու՞ են գործադիր գործարարները քվեարկում պահպանողականների օգտին, իսկ արհմիության ղեկավարները աջակցում նրանց, ով` քեր կողմնակից էն բարձրացմանը ն գործազրկության նպաստների ավելացմանը: Ըստ Մարքսի, պատճառն այն է, որ մարդկանց համոզմունքներն ու գաղափարախոսությունը արտացոլում են իրենց հասարակական

Սոցիալիզմը որպես ուսմունք ծագել է Մարքսի ն տասնիններորդ դարի ուրիշ արմատական ճտածողների գաղափարներից: Սոցիալիզմը միջանկալ տեղ է գրավում մեր քննարկման հաջորդ նյու.Քը հանդիսացող խորհրդային կաղապարի լեսե ն Ֆֆերի կապիտալիզմի միջն: Սոցիալիստական ուսմունքների մեծ մասը բնութագրվում է ստորն բերված մի քանի ընդհանուր դրույթներով.

պետական նվազագույն աշխատավարձ քրտադրական տեղումների

ու

նյութական շահերը: տնտեսական դասերի րականում, Մարքսի մոտեցումն

այնքան ո

էլ

չէ տնտեսագիտության հիմնական ուղղությունից: Այն ընդհանրացնում է Ադամ Սմիթի՝ անձնական շահի վերլուծությունը` շուկայական դոլար-քվեից անցում կատարելով դեպի ընտրական քվե ու փամփուշտ-քվե: Երբ պատմության տնտեսագիտական տեսությունը մեկնաբանվում է օգտակարության ն քվեարկության գաղափարներով, ապա դրա մեջ տեսնում ենք ժամանակակից հասարակական ընտրության տեսությունների սաղմը: հեռու

ան

Սե«Է

վանդաբար այն կարծիքին էին, թե մասնավոր սեփականության դերը պետք է նվազեցվի: Այնպիսի հանգուցային արտադրաճյուղեր, ինչպիսիք են երկաթուղին, ածխահապետք է նույթն ու պողպատաձուլությունը, ազգայնացվեն (այսինքն` պետք է պատկանեն պետությանը Լ. շահագործվեն կառավարության կողմից): Պետական ձեռնարկությունների ցածր կատարողականության պատճառով դրանց ազգայնացման նկատմամբ եղած խանդավառությունը զարգացած ժո-

Միայն վերին աստիճանի բանիմաց մարքսիստը կարող էր հնարել վերջերս Արնելյան Եվրոպայում տարածված կատակախոսությունը.«Կապրտալիզմի օրոք մարդն է շահագործում մարդուն: Սոցիալիզմի օրոք ընդհակառակը»-

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅԱՆ ՀՈՎԵՐ. ՇՈՒԿԱՅԻ 7ԱՂԹԱՐՇԱՎԸ

ղովրդավարական երկրների մեծ մասում վերջին տարիներին նվազել է: Պլանավորում: Սոցիալիստներն այն կարծի քին են, թե շուկան ինքնըստինքյան «քաոս» է, ն հավատ չեն ընծայում բաշխումն արդյու նավետորեն կազմակերպելու անտեսանելի ձեռքի կարողությանը: Նրանք պնդում են, թեն տնտեսության տարբեր ճյուղերը համակարգելու համար անհրաժեշտ է պլանավորման մեխանիզմ: Վերջին տարիներին պլանավորողները հատկապես մեծ ուշադրություն են դարձնում լրավճարների հատկացմանը, որպեսզի արագ զարգանան տեխնոլոգիական բարձը մակարդակ ունեցող այնպիսի արտադրաճյուղերը, ինչպիսիք են միկրոէլեկտրոնիկան ն կենսատեխնոլոգիան: Նման

մար կարնոր նշանակություն ունի, քանի որ վարչահրամայական տնտեսության գործունեությանը վերաբերող տեսությունների համար Խորհրդային Միությունը ծառայել է որպես մի փորձառական աշխատանոց: Որոշ տնտեսագետներ պնդում էին, որ սոցիալիզմը պարզապես չի կարողանա գործել: Այնինչ Խորհրդային Միության փորձը ցույց է տալիս, որ սոցիալիստական վար.չահրամայականտնտեսությունը, որտեղ կարնորագույն տնտեսական որոշումները կայացվում են վարչական եղանակով, ն արտադրության հիմնական շարժիչ ուժը շահույթը չէ, կարող երկար ժամանակ գործել ն նույնիսկ ունենալ տնտեսականաճ: Մենք կդիտարկենք խորհրդային տնտեսութհետնյալ հիմնական հարցերը: Որո՞նք են )ան են ծրագրերը երբեմն անվանում «ճյուղային պատմության կախորհրդային տնտեսության է Ինչպես դրվագները: Րրնոր կազմակերպվում երկրներում կապիտալիստ կառավարչության ով է որովարչահրամայական դիրքերը թուլացել են «համատեղ որոշում տնտեսությունը, են ղեկավարների որո՞նք շումներ կայացնում, ն կայացնելու» կարգ (երբ աշխատողների Խորհրդային Գործունեության խթանիչները: հասարակության ներկայացուցիչները տեղ տնտեսությանը ինչքանո՞վ է հաջողվել իրակաեն գրավում տնօրենների խորհրդում) սահնացնել արագ արդյունաբերացման իր ծրագրեմանվելու հետնանքով: րը: Ինչու՞ շատ սոցիալիստական տնտեսակարՏՇնամտրը վերաբաշխում: Կառավարությունը՝ գեր եկան այն համոզման, որ կենտրոնացված խստորեն օգտագործելով իր հարկային հապլանավորումն իրեն այլես չի արդարացնում: Եվ մակարգի զորությունը, պետք է նվազեցնի 2, ժառանգված հարստությունը ն չափազանց ինչո՞ւ նրանք վերահայտնաբերեցինԱդամ Սմիթի բարձր եկամուտները: Որոշ սոցիալիստական շուկայական մեխանիզմի արժեքավորությունը: երկրներում սահմանային հարկադրույքը հա-

Աա բաղաքականությունը: Եվրոպական

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՄԻՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

ւթյոն՝ անվճար: նպաստները, Բժշկական օգնությունը,Օօրորո 1880-ից մինչն թվականն ընկած ուենցող: նական ի կաշրջանում մարդուն ից ցարական որոնք զարգացում ապրեց, սակայն դեռես զգալիորեն մորիԲրաունեն ական հարկերի այնպիսի երկրնեզիջում էր արդյունաբերացված գերեզմա

մինչե

ունները,

Ռուսաստանն

իրականացվում են աճական

պահով դասերի բարեկեցությունը ն երաշխավորում նրանց նվազագույն կենսամա-

կարդակը:

Խաղաղ ն ժողովրդավար զարգացում: Սոցիալիստները սովորաբար կողմնակից են պետական սեփականության խաղաղ ճանապարհով ու աստիճանական ընդլայնմանը զարգացում քվեաթերթիկներով ն ոչ թե հե. ղափոխություն փամփուշտներով: -

ժամանա-

արագ

րի, ինչպիսիք էին Միացյալ Նահանգներն ու Բրիտանիան: Առաջին համաշխարհային պատերազձը Ռուսաստանին բազմաթիվ դժվարություններ բերեց: Օգտվելով դրանից` Վլադիմիր Լենինն ու Լն Տրոցկին, բանվորներինիշխանություն ն գյուհող խոստանալով, զավթեցին իշխա.,.ղացիներին նությունը: Սակայն դրանից հետո խորհրդային առաջնորդներնընկան դժվարին կացության մեջ,

չունեին: երր դաո աան քանի որ

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ

ՏԻՊԻ

ՎԱՐԶՁԱՅՐԱՄԱՅԱԿԱՆ

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ

Այժմ անցնենք խորհրդային տնտեսության վեր լուծությանը: Այս թեման տնտեսագիտության հա-

արքսը

շատ

էր գրել

կապիտալիզմի

թերություն-

ների մասին, սակայն նրա ժառանգության մեջ բացակայում էր ավետյաց երկիր հասցնելու ծրագիրը: 1917-1933 թվականներինԽՍՀՄ-ը, նախքան կենտրոնացվածպլանավորմանն անցնելը, փոր..ձարկեցզանազան սոցիալիստական կաղապար-

Հլ

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Սակայն Ստալինը՝ ներճ:

դժգոհ լինելով արդյունաբերացման ընթացքից, 1928 թվականին դիմեց մի նոր արմատական քայլի` գյուղատնտեսության կոլեկտիվացմանն ու արդյունաբերացման արհեստական արագագմանը: 1929-1935 թվականների կոլեկտիվացման ընթացքում խորհրդային գյուղացիության 94 տոկոսը ստիպողաբար ներգրավվեց կոլտնտեսությունների մեջ: Այդ ժաճանակահատվածում ունե վոր շատ գյուղացիներ աքսորվեցին, իսկ կյանքի պայմաններն այնքան վատացան, որ միլիոնավոր մարդիկ մահացան: Խորհրդային տնտեսութ. յան «մեծ բեկման» ծրագրի մյուս մասն իրականացնելու համար մտցվեց արագ արդյունաբերացման տնտեսական պլանավորումը: Առաջին հնգամյա պլանը ներառում էր 1928-1933 թվականները: Ըստ այդ պլանի, հինգ տարվա ընթացքում նախատեսվում էր ներդրումների 150 տոկոս աճ: Առաջին հնգամյա պլանը ցույց տվեց թե խորհրդային պլանավորումը որ ճյուղերին է առաջնություն տալիս: Ծանր ն թեթն արդյունաբերությունից նախապատվությունը տրվում էր առաջինին, իսկ սպառողական ապրանքներին ու. շադրություն էր դարձվում տնտեսության մյուս կարիքները հոգալուց հետո միայն: «Լարված» պլանավորման միջոցով պետությունը փորձում էր բանվորներից, գյուղացիներից ն ձեռնարկությունների ղեկավարներից ստանալ հնարավորին չափ մեծ արդյունք: Թեպետ այնուհետն շատ բա րեփոխումներ ու փոփոխություններ եղան, այնուամենայնիվ, 1930-ական թվականների ստալինյան այս կաղապարը Խորհրդային Միությունում, իսկ երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո նան Արնելյան Եվրոպայում, շարունակում էր կիրառվել մինչն 1989 թվականի «թավշյա հե.

..ուսումնասիրությունը մի արժեքավոր լրացում կլինի տնտեսական գործընթացների մասին մեր ունեցած պատկերացումներին՝: Սակայն այս բնագավառում մենք գործ ունենք արագ շարժվող թիրախի հետ: Ինչպես դեռ ցույց կտրվի այս գլխում, այսօր սոցիալիստական երկրները վարանոտ քայլերով փորձում են կենտրոնացված տնտեսությունից անցնել շուկայականին: Վար.չահրամայական տնտեսությունն ըմբռնելու համար կդիտարկենք այն «խորհրդային տիպի վար..չահրամայականտնտեսությունը», որ գործել է . Խորհրդային Միությունում 1930-ական թվականներից մինչն 1980-ական թվականների կեսերը: Խորհրդային տիպի վարչահրամայական տնտնտեսատեսությունն ինչպե՞սէ պատասխանում կան երեք հիմնահարցերին: Ի՛նչ պետք է ար.,տադրվի:Ինչպե՛ս են ապրանքներն արտադրվեէ արտադրվեն այդ ապլու: Եվ ու՛Մ համար պետք րանքները: Եթե ներկայացնելու լինենք ընդհանուր գծերով, ապա պատկերն այսպիսին կլինի: Պետությունը արտադրության գրեթե բոլոր միջոցների` գործարանների, սարքավորումների ն հողի սեփականատերնէ: Արտադրությանն ու ներդրանքներինվերաբերող կարնոր որոշումները կայացվում են վերնից իջեցվող հրամանների հիման վրա: Այդ հրամանները համապատասխաեն պլանին կամ պլանավորողների ցաննում կություններին: Այն բնագավառներում, որտեղ .,վարչահրամայականտնտեսությունն առնչվում է ։տնային տնտեսությունների հետ (դա վերաբերում է սպառողական ապրանքների ն աշխատանքի շուկային), պլանավորողները գները սահմանում են` քիչ թե շատ հիմնվելով սպառողների վրա: Սակայն նման տնտեսության ։պլաահանջարկի .ն շուկայական տնտեսության հիմնական տարբերությունն այն է, որ տնտեսական գործունեութղափոխությունը»: յան ուղղությունները որոշվում են ոչ թե սպառողԻՆՉՊԵՍ է ԳՈՐԾՈՒՄ ՎԱՐՉԱՀՐԱՄԱՅԱԿԱՆ ների, այլ կառավարությանկողմից:

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ի՞նչ- Վարչահրամայականտնտեսությունում ար-

Մենք տեսանք, թե մարքսիստականտնտեսագի տությունն ինչպես ծագեց տասնիններորդ դարում ն ինչպես մեծ զարգացում ապրեց տնտեսապես հետամնաց Ռուսաստանում: Այժմ քննարկենք, թե ինչպես է գործում խորհրդային տիպի վարչահրամայական տնտեսությունը: Աշխարհի խոշորագույն վարչահրամայականտնտեսության

ԽՍՀՄ-ի տնտեսության պատմությունը շատ հետաքրքիր ձեով ներկայացված է հետնյալ գրքում` /Բ/ՇՇ ԽՕԿ6, /4ո ԷՇՕոօոյՇ Է/ՏէՕդ/օէ իճ ՍՏՏԻ, 34 6ժ (Քճոցսո, 8ոխոոօւտ,

1986):

տադրանքի ձի լայն տեսականի սահմանվում է Քաղաքական որոշումների հիման վրա: Խորհրդային Միությունում արտադրանքի ու գիտական ռեսուրսների զգալի մասը միշտ էլ հատկացվել է ռազմական նպատակների: Այնուհետն նախատրվել է ներդրմանը, ընդ որում 2,պատվությունը .ՀԱԱ-ում դրա բաժինը կազմել է 30-ից 40 տոկոս

Խորհրդային տնտեսական համակարգի ուսումնասիրության արդյունք է հետնյալ աշխատությունը.ՔՅսէ Ք.Շո6ցօռ/ Յոմ

ԽՇԵտւ

Քճոօոոճոճճ,

Շ.

Տաոո,

4էհ 64.

Տօտճք

(Էլոոքւ

ԷռռոօոյՇ

Տասռաթ

Ճ ԲօաԽ,ԱՇԽ ՝/օոե,

1990):

ճոճ

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅԱՆ ՀՈՎԵՐ. ՇՈՒԿԱՅԻ 7ԱՂԹԱՐՇԱՎԸ

(համեմատության համար նշենք, որ ԱՄՆ-ում դա կազմում է 15 տոկոս): Սպառմանը հատկացվում է այն արտադրանքը, որ մնում է այս առաջնային ճյուղերի պահանջները բավարարելուց հետո: Ի տարբերություն խառը կապիտալիստական տնտեսության գների, խորհրդային տիպի վարչահրամայական տնտեսությունում գները գրեթե կապ չունեն տնտեսության տարբեր հատվածների միջն ՀԱԱ-ի բաշխման հետ: Այստեղ պլանավորողները ազգային արդյունքը նախ բաժանում են ըստ հատվածների, այնուհետն փորձում են եկամուտների ն գների միջոցով հասնել իրենց պլանների իրականացմանը: Ցույց տալու համար, թե ինչպես է գործում կենտրոնացված պլանավորման համակարգը, դիտարկենք սպառողական ապրանքների օրինակը: Սպառողների եկամուտներըհիմնականում բաղկացած են աշխատավարձից (հիշեք, որ սպառողները սեփականության եկամուտ գրեթե չեն ստանում, որովհետե սեփականությանառյուծի բաժինը պատկանում է պետությանը): Բայց դա չի նշանակում, թե սպառմանը վերաբերող որոշումները կայացվում են շուկայում: Իրականում, պլանավորողները նախ որոշում են սպառողական ապրանքների արտադրության մակարդակն ու բաշխումը (այսքան համապատասխան սպառում, այսքան ավտոմեքենա, այսքան ռադիոընդունիչ ն այլն): Այնուհետն սպառողական գները սահմանվում են այնպես, որ պահանառաջարկը քիչ թե շատ հավասա-

քակշովեն:

Ավելի ճիշտ սպառողական ապրանքների պահանջարկը.կրճատելու են` հարմարեցնեվորողները գները սահմանում լով շրջանառության հարկերը: Այս գործընթացն ակնառու պատկերվածէ նկար 18-1-ում, որտեղ են տրված մանրածախ գնի տարբեր բացույց ղադրիչները: Այստեղ կարնեորնայն է, որ ապրանքների ավելցուկային պահանջարկը կարելի է նվազեցնել մանրածախ գնումներից ծանր հարկ գանձելով: Այնուամենայնիվ, շատ ապրանքների համար սահմանված գները շուկան

ջարկ, ն սպառողները ստիպված են երկար ժամանակ վատնել հերթերում: Իրականում ապրանքների նորմավորումն ավելի շուտ որոշում են հերթերը ն ոչ թե գները: Երկար հերթերը լուրջ խնդիր դարձան հատկապես 1990 թվականին, երբ սպառողները շաբաթական միջինը 10 ժամ հերթերում էին անցկացնում` փորձելով գնել իրենց անհրաժեշտ ապրանքները: Խորհրդային տիպի վարչահրամայականտնտեսությունում գործող գներհ դերը խիստ տարէ շուկայական տնտեսությունում գործող բերվում գներ դերից: Որո՞նք են գնորոշման սկզբունքները այդ համակարգում: Գները, չնչին բացառությամբ, որոշվում են պլանավորողների ն ոչ թե ձեռնարկությունների կողմից ն քիչ կապ ունեն այլընտրանքի գնի հետ: Արդեն տեսանք, որ մանրածախ գները (ներառյալ հարկերը) հաճախ սահմանվում են շուկայական հավասարակշիռ գներից ցածր: Իսկ ձեռնարկությունների կողմից օգտագործվողմեծածախգների նշանակությունը նույնիսկ ավելի փոքր է. դրանք պարզապես ծառայում են որպես հաշվարկային գներ: Արեմտյան դիտորդներնընդգծում են այն փաստը, որ արդնչպե նարե ն գները գնե ու պող (ինչպես, օրինակ` յունաբերական պատի գինը) որնէ վերաբաշխիչ դեր չունեն: `

Աեմունյորըը ոու ԱԱամնկական ՞ս-

Ինչե՞

հիման

վոա

հոդային յի տ

արտադրության եղանակները: Ինչպե՞ս է վարչահրամայական տնտեսությունը որոշում` օգտա-

թեր լլ Սել Ներա, քարածուխ, աշխատանք

քենայական նպատակով պլանա|

սարքավորումներ: Այս հարցերը պարզաբանվում են նրանով, թե ով պետք է որոշումներ կայացնի ն ինչ չափանիշներ պետք է կի-

րառվեն: ՝

Որոշումներն այն մասին, թե ապրանքներն հնչայես պետք է արտադրվեն, մեծ մասամբ կայացնում են պլանավորող մարմինները: Պլանավորողները նախ որոշում են վերջնական արտադրանքի քանակը (հնչո)` Այնուհետն՝ օգտագործելով ճյութանան հաշվեկշիռ կոչվող եղանաչեն հավասարակշռում, որովհետն պլանավորողկը, նրանք շարժվում են հակառակ ուղղությամբ ները ԱԱ դնել արտադրանքիհիման վրա որոշելով անհրաժեշտ ապոանքնե ա: Ի հավելումն գնե ա, ներդրանքը ն տարբեր ձեռնարկությունների միջն եղած հոսքը: Ներդրմանը վերաբերող որոշումնե(1982-ից մինչն 1991 թվականն ընկած ժամանարը մանրամասնորեն մշակվում են պլանավորողմեծ հաս ԽՍՀՄ-ում մասը կահատվածում գների ների կողմից, իսկ ձեռնարկություններին զգալի տատագրված էր): Երբ գները չափազանց ցածր ազատություն է տրվում աշխատանքի ներդրանքեն սահմանված (նման մի դեպք պատկերված է ների կառուցվածքը որոշելիս: նկար 18-1-ում), ապա կա ավելցուկային պահան-

ենածը ըներսպառողական

էին ենթարկվում համարես փոփոխությունների

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ.

Հարկերը հարմարեցվում են շուկան հավասարակշռելու նպւստակով Գ, ՍԾ

Յ Ջ Ց

2Յ ։

Է,

Ս»

ԳԵ

տարբերություն շուկայական տնտեսուքվարչահրամայական համակարգում ձեռնարկությունների հիմնական նպատակը ոչ թե շահույթ ստանալն է, այլ պլան կատարելը: Սոցիալիստական ղեկավարների աշխատանքը գնահատվում է մի շարք ցուցանիշներով: Գլխավոր ցուցանիշը արտադրանքն է: Երկրորդական ցուցանիշների թվին են պատկանում աշխատանքի արտադրողականությունը,արտադրանքի տեսականին, իսկ վերջին տարիներին դրանց գումարվել է նան շահույթը: Այնուհետն, ղեկավարի աշխատանքը գնահատվում է այն հիման վրա, թե Ի

յան`

պլանը: ' Պլանը`. կատարելու՞. դեպքու

տարել.

ՄԾՀՍԾ

Խ-

Պլանավորվածարտադրանք (Ք") Նկար 18-1. Վարչահրամայական տնտեսության սպառողական շուկայում շրջանառության հարկերը նպաստում են սպառողական պահանջարկի կրճատմանը Պլանավորողները հասկանում են, որ գները միջին ծախքին հավասար սահմանելը կհանգեցնի ապրանքների խիստ պակասի: Եթե գինը հավասար է ՄԾ-ին, ապա ապրանքների այդ պակասը հավասար կլինի պա-

Խ քանակից հանած Ք" քահանջվող պլանավորված

նակը: Այսպիսով, ապրանքների պակասը հավասար կլինի ԼԽ հատվածի երկարությանը: ԼԴ-ին հավասար շրջանառության հարկ դնելով ն այդպիսով մանրածախ գինը բարձրացնելով մինչն Դ՝ պլանավորողները հասնում են պակասուրդի կամ հավելուրդի նվազեցմանը: Սովորաբար գները տարիներով մնում են հաստատագրված, ուստի առաջարկի ու պահանջարկի երբեմն մեծ չափերի հասնող անհամապատասխամնությունը (օտ տիմիվարչահր նակ, ԴԵ-ն) արչահոաբնորոշ է խորհրդային բդային

Կետ ամա կական

Ո՞րն է ղեկավարների կողմից պլանը կատարելու շահագրգռութունը: Պարզ է, որ ոչ մի պլանային համակարգ չի կարող որոշել ձեռնարկությունների ամբողջ ցանցի գործունեության բոլոր մանրամասները: Դրա համար ամեն տարի հարկ կլիներ տրիլիոնավոր հրամաններ արձակել: Այսպիսով, շատ մանրամասներ թողնվում են առանձին գործարանների ղեկավարների հայեցողությանը, իսկ դենավարների անբավարարշահագրգռությունը եղել է վարչահրամայական տնտեսուքյանը մշտապես ուղեկցող ցավոտ հարցը:

տարել

ատար

նրանք խոշոր դրամական պարգններ են ստանում, մինչդեռ թերակատարելու դեպքում կարող են աշխատանքից հեռացվել (կամ ավելի վաղ ժամանակաշրջանում՝ աքսորվել Սիբիր): Ղեկավարների շահագրգռության համաէ վարչահրամայական կարգը հանգեցնում տնտեսության զգալի աղավաղումների: Քանի որ արտադրանքի կամ վաճառքի ցուցանիշներին այսպիսի մեծ կարնորություն է տրվում, ղեկավարները հաճախ պահեստավորում են մեծ քաԱյլանակի ներդրանքներ, օրինակ` պողպատ: պես, ներդրանքի սակավության կամ ուշ առաքման հետնանքով ձեռնարկությունը կարող է չհասցնել ժամանակին կատարել պլանը: Ավելին, քանիոր արտադրանքի որակըսովորաբար ցուցանիշների մեջ չի մտնում, դա կարող է հանգեցնել ցածրորակ ապրանքների արտադրության: Այսպես, եթե պլանով նախատեսված է արտադրել 10.000 վերնաշապիկ, ապա դա իրականացնելու համար ձեռնարկությունը կարող է անորակ կարել կամ օգտագործել անորակ գործվածք: Պատմում են, որ տրանսպորտայինձեռնարկությունները տոննա-կիլոմետրերի պլանը կատարեեն քշել լու համար աննպատակ հետ ու առաջ ջրով լցված ցիստեռնները: Ու՛մ համար: Արդենքննարկել ենք, թե ում շահերին է ծառայում խորհրդային տիպի վարչահրամայական տնտեսությունը: Ողջ համակարգը ծառայում է պլանավորողներին իշխող կուսակցուքյան առաջնորդների նպատակներն իրագործելու խնդրին: 1930-ական թվականներից ի վեր Խորհրդային Միությունում շեշտը դրվել է ռազ,

Աա արիներին պարտակա նանայ վերջին

ապրանքներին համեմատաբար ավելի մեծ կարնորություն է տրվել: Ներդրումների կառուցվածքում գյուղատնտեսության ն թեթն արդյունա-

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅԱՆ ՀՈՎԵՐ, ՇՈՒԿԱՅԻ7ԱՂԹԱՐՇԱՎԸ

նիվ, որոշ պատմաբաններ ուշադրություն են դարձնում այն փաստիվրա, որ դրան հաջողվել է հասնել բիրտ ուժի կիրառման ն սպառողի համար քիչ արժեք ներկայացնող միջանկյալ ապրանքներիարտադրությանըմեծ տեղ հատկացնելով: նպատակը եղելէ ոչ թե որակը, այլ քանակը:

բերության բաժինն այժմ շատ ավելի մեծ է, քան ստալինյան ժամանակներում: Եվ, այնուամենայնիվ, վարչահրամայական համակարգում սպառողների շահերը հետին պլան են մղված: նե ռազմական համակարգին Ներդրման տրված նախապատվության հետնանքով սպառման բաժինը 1980-ականներին կազմել է ԽՍՀՄ-ի ՀԱՍ-ի 53 տոկոսը (համեմատության համար` ԱՄՆ-ում դա կազմել է 66 տոկոս): Սակայն սպա-

Որո՞նք էին տնտեսական աճի աղբյուրները: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ Խորհրդային Միությունում աճը արագ է եղել «տարածուն աճի» (արտադրամիջոցների ն աշխատանքի ներդրանքների մեծացման) շնորհիվ: «Լարուն աճը» (արտադրողականության աճը կամ ներդրանքի մեկ միավորին ընկնող արտադրանքի աճը) վերջին տարիներին զգալիորեն ցածր է եղել գլխավոր շուկայական տնտեսությունների նույն ցուցանիշից, իսկ իրականում որոշ տարիներ բացասականէր:

չեն աա վու:ԲԱ ողններ զրաղեցնող մեծ ձանց վամ աոհանջարկ ԱԱ ԱԱ ակարդակը բար ԱԱ `

համեմատա

ՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԿԱՏԱՐՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից մինչն 80-ական թվականների կեսերը աշ. խարհի երկու գերտերությունները` Միացյալ Նահանգներն ու Խորհրդային Միությունը, ներգրավված էին մի մրցության մեջ, որի նպատակը հասարակական կարծիքի նվաճումն էր, ռազմական ն տնտեսական գերակշռության հաստատումը գերիշխանությունը: Ինչպիսի՞ն էր աշխարհի ամենախոշոր վարչահրամայական տնտեսության կատարողականությունը, եթե այն համեմատելու հետ: Այս հարլինենք խառը տնտեսությունների ցին պատասխանելու համար` քննարկենք տնտեսական աճի կարնորագույն ցուցանիշները, եկամտի հավասարությունը, գնաճի ն գործազրկության բացակայությունը:

Վերջին տասնամյակի ընթացքում ԽՍՀՄ-ի ունեցել է տարեկան մոտ 2 տոկոս աճ, որը ցածր է զարգացած շուկայական տնտեսությունների նույն ցուցանիշից: Որո՞նք են այս դանդաղման պատճառները: Կարնոր գործոնների թվին են պատկանում աշխատանքային կարգապահության անկումը, պլանավորման մեջ թույլ տրված բազմաթիվ սխալները, գիտական ներուժը ն այլ ռեսուրսները ռազմական նպատակներին ծառայեցնելը, նավթի ն արտահանվող այլ հումքի գների իջեցմանը զուգընթաց էժան նավպաշարներիսպառվելը 8 ի ու գազի գազիպաշարների ր նպ լը ն պլ պլանավորման դանդաղաշարժ մարմինների` հետզհետե զարգացող տնտեսության պահանջներին արձագանքելու անկարողությունը: ՀԱԱ-ն

Տնտեսականաճ: 1920-ական թվականների վերջերից ի վեր խորհրդայինառաջնորդներիհիմնական նպատակը արագ արդյունաբերացումն էր:

Ուստի տեղին է

այլ տալիս ցույց Կրի

ւ սական աճը

համեմատել աճն

ԽՍՀՄ-իՎԱԱ-ի

թինույն աղյուսակը, Աո

16-)

Ի՞նչ տեղ է գրավում այսօր խորհրդային տնտեսությունը միջազգային ասպարեզում: Արդի հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ 1990 ԽՍՀՄ-ի ՀԱԱ-ն կազմում էր ԱՄՆ-ի թվականին ՀԱԱ-ի 20-40 տոկոսը: Սակայն, եթե դիտարկենք մեկ շնչին ընկնող արտադրանքի քանակը, կտեսնենք, որ Խորհրդային այդ ցուցանիշը գտնվում էր ամերիկյան ցուցանիշի մեկ վեցերորդից մեկ երրորդի սահմաններում: Առավել զարացած կապիտալիստական երկրների Լ. Խորհր-

ՍՊԻ առտե: -ի

տստն-

բավականին տպավորիչ էր 1928-ից

Միության

մինչն 1990-ական կեսերը, մաղայն թվականների

սկսած 60-ական թվականներից աճի չափերը կտրուկ նվազել են (ԽՍՀՄ-ի տնտեսության վերաբերյալ հաղորդված տվյալներն ուսումնասիրելիս պետք է հիշել, որ շատ փորձագետներկասկածի տակ են առնում դրանց ճշտությունը): Թեպետ այս աճն իսկապես տպավորիչ է,այնուամենայ-

ային Միու թյ մի Լ

դայ

ան

Վածք, որն ավելի է տարիներին:

ջն

դեռես

լայնացել ե

կամիմեծաՔ վերջինը

մ միքանի

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԿՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ,

«ՄԱ:

Եկամտի բաշխում: Սոցիալիստների դժգոհութ. յան հիմնական պատճառներից մեկն այն է, որ կապիտալիզմը կապիտալիստներին հնարավո-

Տնտեսական աճը շուկայական ն վարչահրամայական տնտեսություններում Երկրներ

ՊԱՍ-իաճի միջին (տարեկան 2)

ժամանակահատվածներչափ Խորհրդային Միություն

1885-1913

3.3

1834-1929

4.0

1928-1966 1966-1990 Միացյալ Նահանգներ

5.5" 1.8-2,7"

1929-1965 3,0 2.8 1965-1990 Միացյալ Թագավորություն 1855-1990

2,1

1850-1990 ճապոնիա 1874-1990

2,7

Գերմանիա

4,5

Այս գնահատումները հատկապես անորոշեն, քանի որ տվյալները հաճախ են կամ թաքցվել:

կեղծվել

Աղյուսակ 18-1. ԳԱԱ-ի երկարաժամկետ աճը Խորհրդային Միությունում ն գլխավոր շուկայական տնտեսություններում Սկզբնական շրջանում խորհրդային վարչահրամայական տնտեսությունն ավելի արագ էր աճում, քան ցարական Ռուսաստանի տնտեսությունը կամ խոշորագույն շուկայական տնտեսությունների մեծ մասը: Սակայն 1965 թվականից ի վեր ԽՍՀՄ-ի տնտեսությունը լճացում ապրեց, որն էլ հանգեցրեց բարեփոխումներին ուղղված ներկայիս շարժմանը: Սակայն ուշադրություն դարձրեք, որ խորհրդային ն ամերիկյան շատ գիտնականներ կասկածի տակ են առնում ԽՍՀՄ-ի ազգային արդյունքին վերաբերող տվյալների ճշտությունը: |Աղբյուրը` Օսո ՕԼ:, «ՏօՄ6է ՔօօոօուՇ Ծրօսփհ: 1928-1985», ժՇԱոճ/ օՒ ԷՇօոօոյՇ ԼօրոսրՏ (ՕՅօ6ՈԵՇԻ 1987): Շիճ,

Հոթ:ծ Օ0րԻՅԶԻ6Ն /0/065

ՍԱՐ ՏՕ65:

ԷՇօոօոյ/Ը

Բօա, Աա

ԾօԵՕ ՕՇօցօո/ ճոժ ՏԵՍՇՆԽՐՑ ռոմ Բ6ԱՇոոճրօծ.

ՔՅսէ

(ՈՃ,

Ք.

1990)|:

ՏԽՅղՂ,

4էհ 64.

Տա

(ՒԹոքտրձ.

րություն է ընձեռում ստանալու հավելյալ արժեք կամ անվաստակ շահույթ. ինչն էլ հանգեցնում է խիստ անհավասար եկամուտներով ն կապիտալիստների դասի կողմից կառավարվող հասարակության: Ի հակադրություն դրա, ինչպես պնդում են նրանք, սոցիալիստական հասարակությունը

., արտադրամիջոցների հատույցը

բաժանում է

աշ-

խատողներին` դրանով իսկ հասնելով շատ ավելի մեծ հավասարության, քան հնարավոր է շուկայական տնտեսության մեջ: Իրականում, խորհրդային պլանավորողները թույլ էին տալիս աշխատավարձի չափերի զգալի տարբերույթներ: Իսկ կապիտալիստների դասի առավելությունների փոխարեն այստեղ մեծ արտոնություններ են տրվել իշխող կուսակցության վերնախավին: Եկամտի բաշխման վերջին գնահատումները ցույց են տալիս, որ Խորհրդային Միությունում ն Արնելյան Եվրոպայում եկամտի է եկամտի բաշխումը զարմանալիորեն նման բաշխմանը Արեմտյաներկրներում` միայն մի բացառությամբ, որ սոցիալիստական երկրներում մեծահարուստներիխավ չկա:

Գնա ն գործազրկություն: Վերջապես, ի՞նչ կարելի է ասել կապիտալիզմի պատուհաս երնույթների` գործազրկության ու գնաճի մասին: Գործազրկությունը խորհրդային տիպի տնտեսություններում սովորաբար ցածր է եղել: Պատճառն այն է, որ մեծ նպատակներ հետապնդող տնտեսական պլաններն իրականացնելու համար միշտ էլ աշխատանքի կարիք է զգացվել: Վերահսկվող գները եղել են միանգամայն կայուն, ուստի գնաճը բացակայել է: Սակայն 1980-ական թվականների վերջին ն 1990-ական թվականների սկզբին բռնկվեց մեծ չափերի հասնող բացահայտ գնաճ: Ի հավելումն դրա, գները զգալիորեն ցածր են եղել շուկան հավասարակշռող մակարդակներից, իսկ այսպես կոչված «թաքնված գնաճը» իր արտահայտությունն է գտել ապրանքների խիստ պակասի մեջ:

Ի՞նչ եզրակացության կարելի է հանգել կատարողականության այս բազմազան ցուցանիշնե րից:- Ամբողջական մ ն գնահա նահատա կան ն տալը չի ներփակվում տնտեսագիտության շրջանակներով: Խորհրդային կաղապարը ցույց տվեց, որ վարչահրամայականտնտեսությունն ի վիճակի է կենտրոնացնելու ն նպատակամղելու առկա ռեսուրսները` տնտեսական արագ աճ ապահովեէ քաղաքա լու համար: Բայց դա կան բռնության միջոցով` մարդու իրավունքների ոտնահարման ն բազմաթիվ զոհերի գնով: Ակնհայտ է, որ բաց սահմանների ն բարձրորակ ապրանքների ժամանակակից աշխարհում վարչահրամայական տնտեսությունում իրականացվող կոպիտ վերահսկողությունը չի կարող ոտք մեկնել ժամանակակից խառը շուկայական տնտեսությունում իշխող բարձր շահագրգռության ն նորաստեղծության ոգու հետ: Փ ի

իրականացվում

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅԱՆ ՀՈՎԵՐ, ՇՈՒԿԱՅԻ 7ԱՂԹԱՐՇԱՎԸ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՇՈՒԿԱՅԻ

ԲԱՐԵՓՈԽՈՒՄՆԵՐ.

ՎԵՐԱՀԱՅՏՆԱԲԵՐՈՒՄ

1970-ական ն 1980-ական թվականներին, երբ խորհրդային տիպի տնտեսություններն սկսեցին զգալիորեն հետ մնալ Հյուսիսյան Ամերիկայի, Արեճտյան Եվրոպայի ն Խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանի շուկայական տնտեսություննե րից, սոցիալիզմը կորցրեց իր գրավչությունը: Խորհրդային պլանավորման համակարգի տեխնոլոգիական հետամնացությունը խորհրդանշչվում է թեկուզ այն փաստով, որ նյութական հաշ. վեկշռի միջոցով հազարավոր ապրանքների բաշխման հաշվարկներ կատարելիս պլանավորողները շատ հաճախ օգտագործում են սովորական համրիչներ: Շատ հատկանշական է Արնելյան ե Արեմտյան Գերմանիայի տնտեսությունների համեմատման օրինակը: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի վերջին այս երկրներն ունեին արտադրողականության գրեթե հավասար մակարդակներ ե համանման ճյուղային կառուցվածք: Չորս տաս նամյակում կապիտալիզմը ԱրնեմտյանԳերմանիայում, ե խորհրդային տիպի սոցիալիզմը Արնելյան Գերմանիայում հանգեցրե՝Րբ էին նրան,որ վերջինիս արտադրողականության մակարդակը գտնվում էր Արեմտյան Գերմանիայի այդ նույն ցուցանիշի մեկ քառորդի ն մեկ երկ. րորդի միջն: Տնտեսական լճացման ու քաղաքական բռնացման զուգորդումը հանգեցրին նրան, որ Արնելյան Եվրոպայի երկրները 1989 թվականին կտրվեցին Խորհրդային Միությունից ն սկսեցին որոնել ավելի մարդասիրական ն արդյունավետ տնտեսական համակարգ:

տադրանք մոտեցման ներմուծումը (նման մոտեցում է զարգացրել ծագումով ռուս, տնտեսագետ Վասիլի Լեռնտեը Հարվարդի համալսարանից): .,.Նրանքխորհուրդ էին տալիս գծային ծրագրավորումը կամ մաթեմատիկական այլ միջոցներ (մշակված նոբելյան մրցանակակիր Լ.Վ. Կանտորովիչի ն պրոֆեսոր Վ.Վ. Նովոժիլովի կողմից) կիրառել սակավությանը համապատասխանող գներ մշակելու համար, որոնք պետք է օգտա.գործվեինպլաններ կազմելիս: Այսպիսով, բարե.»փոխումներինուղղված մի մոտեցումն այն է, որ վարչահրամայական տնտեսության կարնոր տարրերը պետք է պահպանել` շեշտը դնելով ., հրամաններնառավել ճշգրիտ դարձնելու վրա: Բարեփոխումներիմյուս բնեռում նրանք են, ովքեր կողմնակից են որոշումներ կայացնելու աԱյս խումբը շեշտում է, որ .9աանենտրոնացմանը: ժամանակակից տնտեսությունն այնքան բարդ է, որ արտադրությունը ն սպառողներին անտեսող բյուրոկրատիան ի վիճակի չէ այն ղեկավարելու: Նրանք զգուշացնում են, որ քանակական նպատակները, օրինակ` արտադրանքի քանակը, հանգեցնում են տնտեսական աղավաղումների: Եվ այդ աղավաղումներն ավելի խիստ բնույթ են կրում այն դեպքում, երբ սպառողներին ու արտադրողներին առաջարկվող ապրանքների գները չեն հաձճապատասխանումդրանց հասարակական սակավությանը: Շուկային վերաբերող նոր հայացքները պարզորոշ արտահայտված են «Աբալկինի զեկույցում», որը ԽՍՀՄ-ի այս փոխվարչապետը հրապարակել է 1989. թվականի վերջին.

փորձերը: Բարեփոխումների սյզբնական «Տնտեսական բարեփոխումներ» եզրը վերաբե-

Նոր տնտեսական համակարգըներկայացնող կաղապարի հիմնական առանձնահատկություններն են... շուկայի՝ որպես արտադրության մասնակիցների գործունեությունը համակարգող հիմնական կառույցի, օգտագործումը: Սեփական փորձով մենք արդեն համոզվել ենք, որ տնտեսական միավորների գործունեությունն ու շահերը համաձայնեցնելու գործում շուկայական մեխանիզմը որնէ արժանի այլընտրանք չունի:

րում է խորհրդային տիպի վարչահրամայական համակարգի տնտեսական մեխանիզմի բարելավմանն ուղղված փորձերին: Բարեփոխումներին վերաբերող բանավեճը հիմնականում եղել է, Սակայն նպատակի ձնակերպումը դեռես բավամի կողմից` պլանային տնտեսության բարելավկան չէր: Մարքսիզմից դեպի շուկա տանող ման կողմնակիցների ն, մյուս կողմից` նրանց դժվարին անցումն իրականացնող անհրաժեշտ միջն, ովքեր ցանկանում էին ապակենտրոնացնել քայլերը կատարելու համար պահանջվում են որոշումներ կայացնելը Ա մեծացնել գների, շաԶքաղաքական կամք ն տնտեսագիտական իմասհույթի ն շուկայի դերը: տություն: Բարելավված պլանավորման ջատագովնեԱՆՑՄԱՆՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ րը կարնորում են շահագրգռության բարձրացման ն նոր գործիքների, օրինակ` մաթեձծատիկա- կրնելյան Եվրոպայում տարածված է մի դաժան կան տնտեսագիտության նվաճումների օգտակատակ. «Հարց. ի՞նչ է սոցիալիզմը: Պատասգործման դերը: Նրանք կողմ էին ներդրանք-արխան. կապիտալիզմից դեպի կապիտալիզմ տա-

«ՄԱ

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԿՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

նող ամենաերկար ճանապարհը»: Շուկայական յին մրցակցության առջն ն ներքին արժույթի ն տնտեսությանը վերադառնալու վճիռ կայացնեարտարժույթների փոխարկելիությունը: Մի խոսհետո լուց վարչահրամայական համակարգը քով բարեփոխումներն իրականացնողներին մեծ պետք է ձեռնամուխ լինի շուկայի զարգացումը աշխատանք է սպասում: խոչընդոտող արգելքների վերացմանը: ԲարեՄեկ այլ կարնորագույն խնդիր է անցման փոխումների ճանապարհին ընկած են հետնյալ .հերթագայությունը: Ինչի՞ց պետք է սկսեն բարեհիմնական խոչընդոտները. փոխիչները: Նրանց ճամբարն այսօր բաժանված է երկու մասի` արմատական բարեփոխումների Օլորոշման բարեփոխում ն ազատ շունայա(կամ պայթյունի մոտեցման) կողմնակիցների ն նան գնագոյացում: Ներդրանքների ն արտադաստիճանական կամ քայլ առ քայլ մոտեցման րանքների գները հաճախ շատ հեռու են այն կողմնակիցների: Պայթյունի մոտեցումը կիրաոմակարդակներից, որ կունենային շուկայի վեց Լեհաստանում 1990-ի հունվարին, երբ Լեկողմից որոշված լինելու դեպքում: Սննդամհաստանի կառավարությունը դադարեցրեց գնեթերքի ն բնակարանի համար հատկացվում են մեծ մասի վերահսկումը նե տնտեսության րի մեծ չափերի հասնող լրավճարներ, մինչդեռ դռները բացեց միջազգային առնտրի առջն: Չնաավտոմեքենաներին տնական սպառողական յած դեռ շատ վաղ է դատել Լեհաստանի փորձի ապրանքների գներն ավելի քան երկու անմասին, այդուհանդերձ, որոշ դիտորդների կարգամ թանկ են միջազգային գներից: Վաղ թե դա նոր շունչ է հաղորդել տնտեսությանը ն ծիքով ուշ, գները պետք է ազատորեն որոշվեն առաընթացք տվել շուկայական ուժերին: Միննույն ջարկի ու պահանջարկիմիջոցով: ժամանակ, գործազրկության աճը, իրական աշԲյուջե խիստ սահմանափակումներ: Խորհրխատավարձի նվազումը ն տնտեսական կյանքի դային տիպի ձեռնարկություններն աշխափլուզումը Լեհաստանում հանգեցրին շուկայատում են «բյուջեի թույլ սահմանափակումնեունեցած պատրանքկան տնտեսության մասին րի» պայմաններում: Սա նշանակում է, որ ների խորտակմանը: վնասով աշխատող ձեռնարկություններին Ավելի զգուշավոր է աստիճանական բարետրվում ույլ ավճար, ին է տալիս սնանմոտեցումը, որն անցման շրջանը փոխումների տնտե է տարբեր փուլերի: Այս մոտեցման բաժանում սության պարագայում ձեռնարկությունները են տալիս սկսել շուպետք է ֆինանսական պատասխանատվութ- կողմնակիցները խորհուրդ կայի համար իրավական դաշտ ստեղծելուց (սեյուն կրեն: Ձեռնարկությունները պետք է ինափականության մասին օրենք, սնանկության մանան, որ անշահութաբերությունը կհանգեցնի ն ձեռտնտեսական սնանկացման ն կործանարար սին օրենք այլն): Վաջորդ փուլում պետք է են այնպիսի քայլեր, ինչպիսիք բյուջեի նարկել կլինի ղեկավարությանհամար: Բացի կրճատումը, գնորոշման բարեփոխումը ն Մասնավորեցում: Շուկայական տնտեսությու. անշահութաբեր ձեռնարկությունների փակումը: նում արտադրանքի մեծ մասը տալիս են մասՎերջին փուլում պետք է ազատ արձակել գները, նավոր ձեռնարկությունները: Օրինակ՝ Միացերկիրը ներգրավել միջազգային մրցակցության յալ Նահանգներում համերկրային կառավամեջ ն արժույթը դարձնել փոխարկելի: րությունն արտադրում է ՀԱԱ-ի միայն 3 տոկոԱյս աստիճանականմոտեցումը որդեգրել են սը: Ի հակադրություն դրա` սոցիալիստական Խորհրդային Միությունը ն Արնելյան Եվրոպայի երկրներում պետությունը տալիս է արտադ80-90 երկրների մեծ մասը: Նախագահ Գորբաչովի օրանքի տոկոսը: Շուկային անցնելը պաէ, րոք իրականացվող վերակառուցման առաջին հանջում որ գնելու, վաճառելու, գնորոշետարիներին` 1985-1990 թվականներին, խորհրլու, արտադրելու, պարտք տալու ն վերցնելու դային բարեփոխումները կցկտուր էին, ն արդվերաբերյալ որոշումները կայացվեն անմիջայունքն էլ համապատասխանաբար չնչին էր: կանորեն մասնավորներիկողմից: Հետզհետե վատացող տնտեսական վիճակի ն Անցման շրջանի մյուս կարնոր խնդիրներն են` շուկայի համար իրավական դաշտի ապահոքաղաքական ընդդիմության մասնավորապես, Ռուսաստանի նախագահ Ելցինի գործադրած վումը. ժամանակակից դրամատնային համաճնշման պայմաններում, մի խումբ արմատական կարգի հիմնումը. մենաշնորհների վերացումը, տնտեսագետներ՝Ստանիսլավ Շատալինի գլխափողի ն ֆինանսական խիստ քաղաքականության վորությամբ առաջարկեցին այսպես կոչված «500 կիրարկումը, որը թույլ կտա վերահսկել արագընօր ծրագիրը»: Ըստ այդ ծրագրի, Խորհրդային թաց գնաճը. տնտեսության բացումը միջազգա»

խոսալունական ազումից

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅԱՆ ՀՈՎԵՐ. ՇՈՒԿԱՅԻ 7ԱՂԹԶԱՐՇԱՎԸ

Միության կառավարությունը լիազորություններիի .,քայելովգործող առնտրականկապերը, որոշ ժա.5.մանակ կարող են նույնիսկ դանդաղեցնել տնտեմասը պետք է զիջեր հանրապետություննե սական աճի տեմպերը: Ամուր դիրքեր գրաված րին ն այդ սրընթաց 500 օրվա ընթացքում պետք է անցներ շուկայական հարաբերությունների: բյուրոկրատիան, որը ձգտում է պահպանել իր նման տնտեսական իշխանությունը, մեծ դիմադրուքԽորհրդային կառավարությունը արյուն ցույց կտա: Կենտրոնում նստած պլանավոմատականբարեփոխումների անհրաժեշտության րողները նախկինում միշտ արգելակել են բարեառջն կանգնեց 1990 թվականի աշնանը, սակայն կառավարությունը խուսափեց այդ ծրագիրն ի .»փոխումների իրականացումը: Ավելին մարքսիզմից շուկա տանող ուղին րականացնելուց: Ամուր դիրքեր գրաված ղեկաանցնում է անծանոթճանապարհներով:Կենտրովարների շահերը ն կուսակցության իշխանութ նացված պլանավորման համակարգից դեպի շույունը շատ զորեղ էին, ուստի վերնից սկսված հեղափոխությունը չկայացավ: Անցումը դեպի շու- . կայական տնտեսություն կատարվող անցումն իր նախադեպը չի ունեցել տնտեսական պատմութկա դանդաղեց, իսկ տնտեսության վիճակը 1991 յան մեջ: Այդ պատճառով էլ մենք չգիտենք, թե ընթացքում շարունակում էր վատաանցումը արդյոք չի՞ հանգեցնի անկայունության, նալ'«: 1991 թվականի օգոստոսին հին համագործազրկության բարձր մակարդակի, կտրուկ կարգի կողմնակիցների կազմակերպածպետագնաճի կամ քաղաքական խռովությունների: կան հեղաշրջման ձախողումը հանգեցրեց նրան, ԽՍՀՄ-ում իրականացվող բարեփոխումնեոր կոմունիստական կուսակցությունը տապալրի խաղասեղանին ահռելի մեծ գումարներ են վեց, ն կենտրոնացված պլանավորման համադրված: Ինչպես նշված է գորբաչովյան բարեփոկարգը վերջնականորենմերժվեց: Ժողովրդավախումներին վերաբերող հետազոտություններից րական ն հանրապետական ուժերն իրենց ձեռքը մեկում վերցրին ն՛ իշխանությունը, ն տնտեսական բարեփոխումների իրագործումը: Կենտրոնի կողմից սնջ արմաթն տնտեսության նախագծված ծրագրով առաջնորդվելու հեռանն քաղաքականության կարը 1991 թվականի վերջին արդեն անընդունեիտեւ իու ոն յակ րոնը լի էր, ն միիք քանիհանրապետություններ սշ ր մշակում րապ պանել իր տնտեսական հզորությունը... Սակայն թ) նման փոփոխություններն անքակտելիորեն կապված էին բարեփոխումների իրենց սեփական ուղին: են ռազմական ծախսերը շեշտակիորեն կրճատելու ն Փաստորեն, հեղաշրջման անհաջող փորձն ինչապակենտրոնացվածսպառմանն ու նորաստեղծութոր առումով արագացրեց 500 օրվա ծրագրի մեծ

թվականի

երկընտրանքի առջե: Եորբաչուը կանգնած աակ աար Աա ավա ին: ողվի ային աար,

խորտակումը:

Բարեփոխումների

հեռանկարները: Սոցիալիս տական երկրներում իրականացվող բարեփոխումները դեռես գտնվում են սկզբնական փուլում, ն միայն շատ տարիներ անց հնարավոր կլինի արժեքավորել դրանց արդյունքները: Երբ փորձում ենք սթափորեն գնահատել, թե որքանով են մեծ հաջողության հասնելու հնարավորությունները, պարզ է դառնում, որ դեպի շուկա տանող ճանապարհը լի է որոգայթներով: Նախքան լավանալը, տնտեսության վիճակը կարող է ավելի վատանալ: Վարչահրամայական տնտեսությունը տարբեր շահեր ու դասեր ընդգրկող նրբորեն հյուսված մի ցանց է: Արմատականբարեփոխումները, քայ46

յանը ավելի շատ ռեսուրսներ հատկացնելու դժվարին որոշման հետ: Բայց դա իր հերթին կհանգեցնի ռազմական հզորության ն հեղինակության առնվազն ժամանակավոր նվազման... Ավելին` չի բացառվում այն հնարավորությունը, որ Գորբաչովին այդպես էլ բարեփոչհաջողվի ավարտին հասցնել տնտեսական խումների ծրագիրը, մինչդեռ այդ ընթացքում Խորհրէ կորցնել իր ռազմական ու դային Միությունը կարող քաղաքական դիրքերը: :

Տնտեսական բարեփոխումների այս վերլուծությամբ էլ ավարտում ենք այլընտրանքային տնտեսականհամակարգերիքննարկումը: Իսկապես՝ շրջանը փակվեց, ն մենք տեսանք, որ բարեփոխումների դրդապատճառը տնտեսական սա.կավության դեմ պայքարելու ն «թնդանո՞թ, թե՞ կարագ» վաղեմի երկընտրանքը վճռելու անհրաժեշտությունն է: Ուրիշ ոչ մի օրինակ չի կարող ավելի լավ լուսաբանել տնտեսագիտության հիմնական սկզբունքը` տնտեսական ապրանքների սակավությունն ու սահմանափակությունը վճռորոշ են ցանկացած տիպի տնտեսական կազմակերպման հաճար:

ժո ։ մրնուտբի Աոա թյուն, իրաավեր կիտ

Խորհրդային Միության

վիճակին վերաբերող ճի ճանրակր-

ղովրդավարականխոշոր երկրների պատվերուլ, ներկայացված է ակեր

նիՀարք ճիջազգային 6.կազ ությունների 6. օո:Քռոի, ԱԱ ՅԵՏ: աիՎւօօ Աշ ք.Շ., 1901 Տսքք|Թոծու: Այս խումբը տնտեսության վերակառուցման ա

Կօխո6

հաճար խորհուրդ է տալիս օգտվել պայթյունի մոտեցու-

մից:

|. ՇօԱոՅո, ՇՇրեճՇիճՄՏ 1987), քք. 260-262.

ԽԲւՏիՁի

'/օու.

ՇրՅ/(Շոցճ(ԱօՈԾո,ԱԽ

ՄԱԼ

ԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

Ա.

Տնտեսագիտական մտքի զարգացումը

Իր արմատներով սկիզբ առնելով ազգայնական ու հովանավորական մերկանտիլիզմից` քաղաքատնտեսությունը որպես գիտաճյուղ սկզբնավորել են դասական տնտեսագետները:Նրանցից էր Ադամ Սմիթը, որը խիստ քննադատել է շուկային միջամտելու կառավարության քայլերը, իսկ նրա «անտեսանելի ձեռքի» սկզբունքը հռչակում է գների համակարգի օգտավետ, բնական կարգավորում: Նրանցից էին Մալթուսն ու Ռիկարդոն` նվազող հատույցի վերաբերյալ մռայլ կանխատեսումների հեղինակները, որոնք այն կարծիքին էին, թե սահմանափակ հասարակական եկամուտը բաշխելիս պայքարն անխուսափելի է վարձու աշխատողների, հողատերերի ն շահույթի ձգտող կապիտալիստներիմիջն:

Դասականտեսությունները մեկ դար առաջ իրենց տեղը զիջեցին նորդասական տնտեսագիտությանը, որը օգտակարությունն ու ծախքերը միավորեց մեկ տեսության մեջ` Ռիկարդոյի վարձավճարի վերլուծությունում օգտագործված սահմանայնությաան գաղափարը տարածելով արտադրության բոլոր գործոնների վրա: Սկզբնավորվեց նան ժամանակակից սոցիալամետ տնտեսագիտությունը, որն ուսումնասիրում է կառավարութքյան քաղաքականության այն հարցերը, որոնք վերաբերում են եկամտի բաշխման բնագավառում կատարվելիք փոփոխություններին կամ միկրոտնտեսական անարդյունավետությանվերացմանը:

Յ.

Քեյնզյան հեղաշրջումը նորդասական ձիկրոտնտեսագիտությանը որոշ ուշացումով ավելացրեց մակրոտնտեսագիտությունը, որն էլ ի վերջո շաղկապեց ֆինանսների ու փողի վերլուծությունները:

ժամանակակից տնտեսագիտությանհիմնական ուղղությունը կարեոր հակակշիռներ ունեցավ թե՛ աջից ն թե՛ ձախից: Պահպանողականազատական քննադատներըշեշտում են, որ պլանավորումն ու կառավարության միջամտությունը վտանգ են ներկայացնում ինչպես անհատի ազատության, այնպես էլ տնտեսական արդյունավետության համար: Բանական ակնկալիքների տեսությունը քարոզող մակրոտնտեսագետներնայն կարծիքին են. թե հետնողական քաղաքականությունը չի կարող բուժել գործարարության պարբերաշրջանների ախտը: Գալբրեյթի այլախոհ գաղափարների մեջ կարնորտեղ է գրավում այն միտքը, որ սպառողներիճաշակը ձնավորվում է գովազդերի հիման վրա, մինչդեռ մյուսներն անհանգստացածեն այն բանից, որ ընկերակցային կառուցվածքը խոշոր գործարարության մեջ թուլացնում է նորաստեղծությանոգին: Արմատականտնտեսագետները պարսավում են անհավասարությունը,աղտոտումն ու իմպերիալիզմը:

Բ.

Այլընտրանքային տնտեսական համակարգեր

Կապիտալիզմի պարբերական ճգնաժամերն ու անկումները նրա քննադատների համար առիթ են հանդիսացել ստեղծելու «իզմերի» մի ամբողջ համաստեղություն` մարքսիզմի, սոցիալիզմի ն կոմունիզմի մի շարք տարատեսակներով:

Ռիկարդոյի դասական ուսմունքից սկիզբ առած մարքսիզմը առանցքային դեր է խաղացել ն՛ գիտական մտքի, ն քաղաքական պատմության մեջ:

ՀԱՎԵԼՎԱԾ

ՀԱՅԵՐԵՆ ԵԶՐԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

Գրքի առաջին հատորի հրատարակությունը բազմաթիվ արձագանքներ ունեցավ մասնագետ-

գիտությունը, նոր եզրերի բազմությունն այնքան մեծ է, որ մի քանիսը հաճախ հանդիպում են

Տեղի ունեցած բանավեճերն ու քննարկումնե րը ցույց տվեցին այս հավելվածի անհրաժեշ. տությունը: Հավելվածի ճպատակն է հնարավորին չափ պարզաբանել ն բացատրել եզրերի այս կամ այն ընտրությունը: Երկրորդ հատորն ընդգրկում է տնտեսագիտական եզրերի բացատրական բառարանի լիո վին վերամշակված տարբերակը: Այս գիրքը թարգմանվել է Հայաստանում տնտեսավարման նոր համակարգի ն տնտեսագիտական եզրաբանության արագ զարգացման ժամանակաշրջանում: Ժամանակակից տնտեսագիտության ն հատկապես շուկայական տնտեսագիտության եզրերի մեծ մասը հայերենում բացակայում է կամ կանոնակարգվածչէ: Մյուս կողմից պարզ է, որ առանց միանշանակ նկարագրելու հնարավորության, անհնար է կառուցել որնէ տնտեսական համակարգ: Գրքի թարգմանության հիմնական դժվարություններից էր շուկայական տնտեսությանը բնորոշ հասկացությունների թարգմանությունը ն եզրերի հայերեն համարժեքների ստեղծումը: Վերջին տարիների հրատարակումների ուսումնասիրությունը մամուլում ե պաշտոնական փաստաթղթերում, եզրերի խայտաբղետությունը,

դեպքում ընթերցողից որոշակի լարվածություն է .,.պահանջվում նախադասության իմաստը հասկանալու համար: Սակայն այդ դժվարությունների հաղթահարումը լոկ ժամանակի ն սովորության հարց է: Եթե մի քանի տարի առաջ շատ քչերն էին օգտագործում «հաշվեկշիռը» «բալանսի» փոխարեն, «ժողովրդավարությունը» «դեմոկրատիայի» փոխարեն,«հիմնադրամը» «ֆոնդի» փոխարեն, ապա այսօր դրանց կիրառությունը հա.,.մատարած բնույքէ կրում: Վրատարակչական խումբը թարգմանչական աշխատանքները կատարում էր քննարկումների միջոցով ընդգրկելով ինչպես Հայաստանի, այն.պես էլ Միացյալ Նահանգների մասնագետներին: Վաստատագրվեցին նոր եզրերի ստեղծման մի շարք սկզբունքներ: Ըստ դրանց եզրը պետք է .,հնարավորինչափ.

խատանքի կանոնակարգմանանհրաժեշտությունը: Խնդիրը հատկապես կարնոր է կրթական համակարգին հասցեագրված գրքերի, աշխատությունների, հոդվածների համար: Այդ առումով հայերեն տնտեսագիտական եզրերի ստեղծման անհրաժեշտությունը կասկած չի առաջացնում: Առհասարակ նոր եզրերը ն հասկացությունները հոգեբանորեն դժվար են ընկալվում: Վատկապես դժվարություն է առաջացնում նույն նախադասության մեջ մի քանի նոր եզրերի միաժամանակյա օգտագործումը: Յուրաքանչյուր նոր եզր լավ է ընկալվում ն հարազատ է դառնում միայն ծանոթ բառերի ն հասկացությունների ձիջավայրում: Դժբախտաբար, այնպիսի «նոր» գիտության համար, ինչպիսին է շուկայական տնտեսա

այսինքն: հնարավոր լինի կազմել եզրի գոյականը, ածականը, բայը նայլն » ստեղծել հոմանիշները ն հականիշները ստեղծել ժխտականձնը 6. ազատ լինի քաղաքական կամ զգացմունքային երանգավորումից: Այս բոլոր պայմանները գրեթե անհնար է միաժամանակ բավարարել, սակայն ամեն անգամ մենք աշխատել ենք հնարավորին չափ հետնել դրանց: Մեկ այլ դժվարություն էր նոր եզրերի նմաՕճությունը եղածներին կամ «թարգմանչի կեղծ ., բարեկամները»: Վարչահրամայականտնտեսության համակարգում կան բազմաթիվ եզրեր, ո-

ների

ուսանողության

շրջանում:

նույն Շախադասության

մեջ: Բնական է, որ

այդ

արտահայտիհասկացության իմաստը, լինի կարճ, բարեհունչ ն հեշտ արտասանելի, լինի ազատ, ծանրաբեռնված չլինի այլ իմաստներով, ենթարկվի հայերենի բառակազմության կանոններին,

1. 2. Յ. 4.

ՀԱՅԵՐԵՆ ԵԶՐԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

րոնք՝ լինելով անգլերեն բառի ճիշտ պատճենը, այլ իմաստ ունեն: Ամենացայտուն օրինակներից է պատճենված «թրաստ» (եստ բառը, որի համար օգտագործեց «միավորում» բառը ն որը ռուսերենից փոխաբերված «տրեստը» չէ: «Միավորումից»-ից ստեղծվեց գրքում հաճախ հանդիպող «հակամիավորման» (ռոէեստ) ածականը: Մեկ այլ օրինակ է «ցօս6ոծճոէ» բառը, որը ամերիկյան տարբերակում հաճախ ընդգրկում է կառավարման ամբողջ համակարգը. օրենսդիր, գործադիր ն դատական: Միննույն ժամանակ մի քանի տարի առաջ կատարված Մինիստրների սովետի վերանվանման արդյունքում այսօր հայերենում «կառավարությունը» ընդամենը բարձրագույն գործադիր մարմինն է: Գրքում «կառավարություն» եզրը օգտագործվել է ավելի լայն իԲո մաստով, օրինակ` «ցօ"Խօքո Եսմցճէ, Ժե, է82«ՇՏ, 6«քճոտօտ» թարգմանվել են որպես «կառավարության բյուջե, պարտք, հարկեր, ծախսեր»: Այս մոտեցումը դառնում է հասկանալի, եթե հիշենք որ կառավարությունն է կարգավորում տնտեսությունը, հավաքում հարկերը ն ծախսում բյուջեն, պարտքեր ու վարկեր վերցնում ն վճա-

րում:

Նման եզրերը, ինչպես նան դրանցով արտա. հայտվող գաղափարները, գտնվում են կազմավորման փուլում ն առայժմ «հեղուկ» վիճակում են: Այսօր շատ դժվար է նան տարանջատել «պետական» իմաստով «ցօԿ6ՈՒՇՈՒ»-ը, «քսԵկօ»-ից՝ օրինակ, «ցօԽճոոոճոէ քոօքտւի/»-ին(պետական կամ կառավարության սեփականություն) «քսեկՇ քոօքծքե/»(հանրային սեփականություն)-ից: Կասկած չկա, որ այդ բոլոր եզրերը նոր իմաստ կստանան Վայաստանում կառուցվող նոր տնտեսական համակարգում: են Որոշակի թյուրիմացությունների աղբյուր նան տնտեսագիտության գրքերի ն եզրերի թարգմանությունները ռուսերենից. հատկապես երկակի թարգմանության դեպքում, երբ ռուսերենն իր հերթին թարգմանություն է անգլերենից: Ամենատարածվածսխալներից է հենց «տնտեսագիտություն» եզրի անգլերեն թարգմանությունը: Քանի որ «ՅԿԾԻՕԶԵՔԵՅ» բառը ռուսերեն ունի երկու իմաստ. «6Շօոօոո/» (տնտեսություն) ն «6ՇօոօտՇՏ» (տնտեսագիտություն), ապա հաճախ անգամ բառարանների հեղինակներն են ընկնում այդ

ծուղակը:

Արժե քննարկել բանավեճերի ժամանակ ոմանց առարկությունները մի քանի նոր եզրերի մասնավորապես բարդ բառերի վերաբերյալ: Հայերենում նոր բառեր ն հասկացություններ կազ-

մելիս հաճախ է օգտագործվում «առաջին արմատաՒերկրորդ արմատ» ձնը: Մյուս կողմից թարգմանության համար պատճենումը բառակազմութան ընդունված ն հզոր գործիք է: .6Հետնաբարմիանգամայն տրամաբանական է ն չի հակասում վերնում ձնակերպված սկզբունքներին, օրինակ, «Տէցինեօո»-ը թարգմանել որպես «լճագնաճ», «լճացում» (տէճցոմճեօո) ն «գնաճ» (ոհճեօո) եզրերի միավորումից: Ընդդիմությունը նոր եզրերին ունի երկու հիմՕական աղբյուր. մեկը լեզվական է, մյուսը` հոգեբանական ն հաճախ բխում է «մասնագիտական պահպանողականությունից»: Այսպես «/ոԲճէլօո» գնաճ գաղափարը գրեթե բոլոր նախկինում հրատարակված բառարաններում թարգմանվում էր որպես «փողի արժեզրկում», շփոթելով երնույթը ն նրա պատճառներից մեկը: Առանց բանավեճի բռնվելու հղում ենք նրանց այս գրքի հեղինակների տված գնաճի սահմանմանը (տես եզրերի բացատրական բառարանը): Հաճախ հանդիպող «արժեզրկում» եզրը, իհարկե, ընդունելի չէ, քանի որ միանշանակ համապատասխանում է .«ԺՅԽՅնՁեօո»-ին: Արժեզրկվում է փողը, այն էլ պետության կենտրոնական դրամատան կողմից, 0«արժենվազման» ի :տարբերություն փողի շուկայում (մ6քոաօտեօո),որը տեղի է ունենում կառավարության կամքից անկախ: «Լորմեօո»-ի գոյություն ունեցող հայերեն երկու` «գնաճ» ն «սղաճ» տարբերակներն ունեն արնելահայ ն արեմտահայ ծագում. մեկը գալիս է գների աճից, մյուսը սղության (արնեմտահայերեն` թանկություն) աճից: Համապատասխանաբար արնելահայերեն գերադասելի է օգտագործել «գնաճը», իսկ արնեմտահայերեն`«սղաճը», քանի որ «սղությունը» արնելահայերեն նշանակում է «պակասություն» ն եզրը հանգեցնում է թյուրիմացության: Դժվարությամբ է ընդունվում նան «ԵՅու»-ի «դրամատուն» թարգմանությունը: Մինչդեռ անհասկանալի է, թե ինչու «սեղան» ստուգաբանություն ունեցող «բանկ» բառը ավելի լավ է արտահայտում «Եճու»-ի գաղափարը, քան «դրամատունը»: Ընդունված շատ եզրերի փոփոխության անհրաժեշտությունն առաջացրեց Հայաստանի փողի միավորի «դրամի» անվանման ընդունումը: Կարիք եղավ ճշտել «դրամ» պարզ ձնով ն «դրամ» բաղկացուցիչ մաս ունեցող (դրամաշրջանառություն, դրամապանակ, դրամագլուխ, հիմնադրամ ն այլն) եզրերի իմաստները: Այսպես «դրամաշր.,ջանառությունը»կարող է լինել ցանկացած փողի

7ԱՅԵՐԵՆ ԵԶՐԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

շրջանառություն, Օի տարբերություն «դրամի շրջանառության», որը հայկական փողի շրջանառությունն է: Դրամի շուկան ն փողի շուկան նույնը չեն, դրամապանակումկարողէ նան դոլար լինել ն այլն: Այս բոլոր օրինակները մեզ հանգեցրին մի կանոնի, որը, մեր կարծիքով, թույլ է տալիս շրջանցել դժվարությունը՝ «դրամ» պարունակող բոլոր բարդ բառերում «դրամին» ընդհանրապես «փողի» իմաստ է տրվում: Մնացած դեպքե րում երկիմաստությունից խուսափելու համար իմաստ ունի «դրամը» օգտագործել միայն որպես հայկական փողի միավոր: Վաճախ դժվար է հրաժարվել ավանդաբար օգտագործվող «մոլախոտ» եզրերից: Դրանցից

դին իր կառավարության (կամ պետական) «սե.,փականությունը»:Ռուսաստանը խուսափեց այդ դժվարությունից, ընդօրինակելով անգլերեն բառը, որի մեջ «մասնավորը» «ոքոտոոոյուատ» .,.պարզ չէր երնում: Նույնանման եզրերից է «ապա.պետականացում»-ը,որը, ի դեպ, գրեթե չի հանդիպում տնտեսագիտության այս ն շատ այլ դա.,սագրքերումն քողարկում է, որ «ապապետակա.Աացման»հայերեն տարբերակի արդյունքում սեփականության տերը մնում է պետությունը: Նույնքան դժվար էր գտնել ամերիկյան գործող տնտեսական միավորների տեսակների հայերեն համարժեքները: Կասկած չկա, որ Հայաստանում տնտեսական միավորների զարգացման են, մասնավորապես, «տոկոսը» որպես հետ մեկտեղ կմշակվեն ն կճշտվեն նրանց տե«ԱՈՒՇՈ6Տէ»-ի թարգմանություն, չնայած «1ոէՇ-ՇՏէ» սակների անվանումները: ն ՀոՒՅ/ԹՏէ (էթ» եզրերի ճշգրիտ թարգմանություԲերված օրինակները չեն ընդգրկում քննարկնը «շահը» ն «շահադրույքն» են: «Տոկոսը» ընման արժանի բոլոր եզրերի բազմությունը: Անհդամենը չափելու եղանակն է: Շահը կարելի էչանար է քննարկել կամ հիմնավորել այս գրքում փել դրամով, դոլարով կամ տոկոսով ներդրված օգտագործվածբոլոր նոր եզրերը: Դրանց թիվը փողից: «Շահադրույքը» կարող է չափվել տոկոգրեթե անհամար է ն կարիք կլիներ մի նոր գիրք 5 կամ 10 գրել:

տոն վա կաազկա Նաում «տոկոս» եզրի կիրառումը, «շահի» փոխարեն մասնագիտականգրքերում ցանկալի չէ: սի:

Այդ

առումով

կասկա

ա.

որ

տարածվա

Որնէ ժամանակաշրջանում ստեղծված բառերը հաճախ արտահայտում են հասարակության ման մ մակարդակըն վիճակը: ճ : Այդ դեպ զարգացման ունեն քում եզրերը հաճախ քաղաքական կամ զգացմունքային երանգավորում: Սոցիալիզմից կապիտալիզմին անցման դարաշրջանի ամենաարտահայտիչ եզրերից է «սեփականաշնորհումը», որը օգտագործվում է որպես «քոխոեշռէօո»-ի թարգմանություն: Իրականում «քոսոմշ2- . էօո»-ի ճշգրիտը «մասնավորեցումն» է: Պատճառը միանգամայն պարզ է. մի կողմից «մասնավորը» համայնավար հասարակարգում պաշտոնապես բացասական երանգավորում ուներ, մյուս կողմից այդ եզրը շրջանառության մեջ դնելը են. . թադրում էր, որ երկրում ամեն ինչ պատկանում Է կառավարությանը, ն նա է «շնորհում» ժողովր`

ամալ Մենք ԵՐՔ ներ այր մտքից: միանգամից կընդունվ թե

հո

բաբա

յությու

րը

կյանք կստնեն: Սակայն համոզված ենք, որ ճաՕապարհըկարող է անցնել միայն ճամփա ընկնողը: Միայն ժամանակը կարող է որոշել այս կամ այն եզրի կենսականությունը: Այս հատորում վերամշակվել ն ճշտվել են մի է Քանի այլ եզրեր, մասնավորապես փոխվել արտադրության գործոններից մեկի անունը` «օՅք:

թը

է թարգմանվել որպես«արտադրամիջոց-

հօութո»-ը՝ «արտադներ», «քոօժսօեօո-քօտտթելիի/ րության հնարավորությունների սահման», «քՅո«Տհսէ-ժօԽո ոտոլք»-ը «գործընկերություն», .Քօլոէ»-ը՝«դադարի կետ» նայլն: Հրատարակչական խումբը երախտապարտ է արված դիտողությունների ն առաջարկությունների համար ն շնորհակալությամբ կընդունի բոլոր նորերը:

Հրատարակչականծրագրի ղեկավար ն գործի գլխավոր խմբագիր Ալեքսանդր Աղաբեկյան

ԵԶՐԵՐԻ ազատականություն

տ(հաճախ

կԵտոռոռոթտ

(Ե6ոՅկՏտ).տնտեսական նան

ու

քաղաքա-

կան հարցերում անձնական ազատության կարնորություննընդգծող տնտեսագիտական ուսմունք: Ըստ ազատականության տեսաբանների,այդ բվում` ԱդամՍմիթիե մեր օրերում` Միլտոն Ֆրիդմանի ն Ջեյմս Բյուկանանի, մարդիկ պետք է սեփական շահերը հետամտելու հնարավորություն ունենան ն գործեն իրենց ցանկություններին համապատասխան,իսկ կառավարության գործունեությունը պետք է սահ-

ԲԱՑԱՏՐԱԿԱՆ

են, եթե Ա ապրանքի գնի փոփոխությունը չի ազդում Բ ապրանքիպահանջվողքանակի վրա, երբ այլ պարագաներնանփոփոխ են: անկատար մրցակից քոքօոօօէ Շօտքծելօք ձեռնարկուբյուն, որը որնէ ապրանք գնում մակարդակից. աճի հաշվարկ ցոօոհ ՅՇՇօսոհոց. տնտեսակամ վաճառում է բավականաչափ մեծ կան աճի մեջ տարբերգործոնների ավանքանակությամբ. ուստի ի վիճակի է ազդելու այդ ապրանքիգնի վրա դը հաշվելու եղանակ: Օգտվելով սահմանային արտադրողականության տեսութ .մոքօոօօէ անկատար մրցակցություն յունից. աճի հաշվարկով արտադրանքի օօոքծենօո. տես` մրցակցություն, ան-

ավելի մեծ եկամուտ ստացողի համար: Նվազական հարկի դեպքում միջին հարկադրույքը եկամտի աճի հետ մեկտեղ նվազում է: Գարկըհամամասնականէ, եթե միջին հարկադրույքն անկախ է եկամտ.

Ա րքի:Ր րնԱաամիջը

ո Շան խիքների, ինչպես ոստիկանական մանա

արտադրամիջոցների,

ղի,

աշ-

ազգային պաշտպանության ապահովմամբ` դրանով իսկ հաստատելով առավելագույն անձնականազատություն: ազատ առնտուր 1օօ էղոժօ. արտաքին առետրին չմիջամտելու(ներմուծման մաբսե-

ԲԱՌԱՐԱՆ:

տեխնիկական հմտության աճիայլյլ աղբյուոների աճի աղբյուրների

աճի նորդասական կաղապար

կրթության,

զանազան ոօօզոՏտ-

ցոօսդի (տօժօԼ արդյունաբերական տնտ երկրների աճի երկարատն րկրների տնտեսական րկար միտումները պարզաբանող կաղապար կամ տեսություն: Այս կաղապարը ներուժային իրական ՀԱԱ-ի աճը բացատրելիս ընդգծում է արտադրամիջոցներիխտացման (այսինքն` արտադրամիջոցներ-աշխատանք հարաբերությանաճի) Ա տեխփոփոխությունների կարնո-

Շռ|

րով, կամ այլմիջունեբաժնեչափերով կառավարության քաղաքականութրով)

յուն:

ազգային եկամտի ն արդյունքի հաշվա պահություն ոռեօոտլ:ոՇօտտ Յոժ-քոօժսօէ ր

ՅՇՇօսոհոց.տարեկան կամ եռամսյակային կտրվածքով ամբողջ երկրի ծախսերի, եկամուտների ե արտադրանքի չափման հաշիվներիփաթեթ: ազգային պարտք ոռեօոռլ ժօեւ նույնն է

կառավարության պարտք: ածանցյալ պահանջարկժօոխօժ

նոլոգիական րությունը:

այլընտրանքի գին օքքօոսու/

օօտէ որեէ տնտեսական բարիքի հաջորդ լավագույն օգտագործման (այլընտրանքի) արժեքը կամ չիրականացված արժեքը: Այսպես, օրինակ` ենբթադրենք` տ քարածխի հանույբի վրա ծախսված արտադրությանգործոնների հաջորդ լավագույն օգտագործման այլընտրանքը 10 բուշել ցորեն աճեցնելն Է Այս դեպքում 1 տ քարածխի այլընտրանքի գինը հավաորը (/արողէր արսարէ10 բուշելցորենի, տադրվել, բայց չի արտադրվել: Այլընտ րանքի գինը հատկապեսօգտակար է ոչ շուկայական այնպիսի բարիքների գնահատման ժամանակ, ինչպիսիք են, օրինակ` շրջակա միջավայրի պահպանությունը կամ

է այ ն

որը

վերջնականապրանքի պահանջարկից,որի արտադրությանն այդ գործոնը ծառայում Է Օրինակ` անվադողերի պահանջարկը ածանցվում է ավտոմեքենաներով փոխադրումների պահանջարկից: մ ծ ակամա ոսօխուռո/ գործազրկություն տես` սոօտքօյտօու գործազրկութ-

յուն:

ակնթարթային ժամանակաշրջան

ոօ-

ժամանակամիջոց, որն այն քան կարճ է, որ արտադրությունը մնում է Ոոծոէո/

(սո.

ԱՎԱՐԻ տես՝ արտադրության .

հն հնարա-

վորությունների սահման: աճական, համամասնական ե նվազական հարկեր քոօցոօտտխօ,քոօքօեօոծլ Յոմ

օցօՏՏխԽՇ

էաւօտՏ.

աճական հարկի

ծանրությունն առավելապես ընկնում է հարուստների վրա- Նվազական հարկի ներգործությունը հակառակն է Ավելի ստույգ, հարկն աճական է. եթե միջին հարկադրույքը(այսինքն`հարկի Ա եկամտի հարաբերությունը) ավելի բարձր է

այէ

յամբ արտադրանքի ն ներդրումների փոքր ծավալով լ բնութագրվո

նական

Լ րեցվուն բա. ժամանակա հության, գործարարության,գների անկուո ղոց

շրջան

մով: Անկման ավելի մեղմ ձեր նվազումն է, որին բնորոշ են անկման շատ հատկանիշներ` ավելի մեղմ դրսեորմամբ:Նվա-

տելի արան զումը կորի որան այնպիսի մաուը երբ իրակա

Ժամանակաշրջան,

նվազում է առնվազն երկու հաջորն եռաճ եռամսյակների դական ՀՍԱ-ն

ընթացքում: յ

/ոռքքոօքոանհամճապատասխանություն Ձեե/. ձեռնարկություններիկողմից իրենց ւ

գործողուբյունների լրիվ դրամական արժեքը կորզելու անկարողություն (մասնավորապես վերաբերումէ գյուտարարական

հնարավորության գործունեությանը):

պահան` արտադրության որնէ գործոնի ջարկ, ծագում («ածանցվում») ժօոոռոմ

կատար: անկում ժ6քոօտտթո. բարձր գործազրկութ-

անհավասարակշռություն

0ժատօզսնեոսո. տնտեսությանանհավասարակշիռվիճակ: Առաջանումէ այն դեպքում, երբ եկամտին կամ գներին հասցված ցնցումը տեղա-

2անդղակները ԱաՎուկայականն արնի արժում

աճ

պահանջա

առաջա

դեռես լիովինչի (կամ քանակը) ֆո կայունար ցել: Սակրոտնտեսագիտությանմեջ հաճախ ենբադրվում թե գործազրկությունը ծագում է շուկայի յունից-

է, 'անհավասարակշռո

անհատական ձեռնարկություն ազգային անվտանգությունը անփոփոխ օհօո տմխոմսռԼ

պարագաներն

էհոոցտ6զսոԼ արտահայտությունընշանա-

քոօքո»ԷԵՏիւք, մեկ անհատի պատկաՇող ե նրա կողմից ղեկավարվող գործա-

է, որդիտարկվող փորի գործոնը կուն անձնական իսկ մյուս գործոնները պահվել են Օրինակ` անփոփոխ կամ հաստատուն: պահանջարկի վարընթաց կորը ցույց է տալիս, որ գների բարձրացման դեպքում պահանջվող քանակը կնվազի, քանի դեռ այլ պարագաներն, օրինակ՝ եկամուտը, ում

է,

ենանփոփոխ

անկախ ապրանքներ ոժօքծոժօու ցօօ05. |

ապրանքներ, որոնց պահանջարկըմեկը անկախ Է Սմյուսից հարաբերականորեն վելի ստույգ` Ա նԲապրանքներն անկախ

րար

ձեռնարկություն:

չափ քօոաօո խնայողության

խնայողության ՏԱՈցՏ Նարա տնօրինելի եկամտի ՈՑ.

հարաբերություն արտահայտվածտոկոսներով:

աններարժեք փող

էօկօո

ոօոօյ.

աննշան

կամ ներարներարժեքով ընդհանրապես

ժեքչունեցող փող:

անսահմանափակ վություն սոնուօժ

պատասխանատ-

կռետե/.տես` սահմանափակ պատասխանատվություն:

Սահմանումների քավատառ բառերը բառարանում բերվում են որպես առանձին բառահոդվածներ Գրքր տեքստը օգտալար ելալետ կլինի առանձին եզրերի ավելի 0/ ԲՇ.ոօ/ո/6Տ (/ՇՕՐՅԽ/-ՒնԱ, /ԾՃ ՝/օՈ«, 1983), մանրամասնքննարկման համար: Ավելի լրիվ բացատրությունների համար տես` ԶօսցլՅՏ ՕՐՇՇոԽՁԱՄ, 60., ԲՈՇյ/60/026018 ՏՕ6ՈՇ6Տ Ռ/ՅՏՏ Ծոմ Կմ ՔՇՅ/Շ6, 7ոճ ՕՇնօոռդ/ օԲ/ԹԺ6ոո 64 (11

ԼՇԺԵԾՈ Յոժ

ԲՇՕՈՕՈՇՏ, օն

ԵԼՇՏՏ, Շոեղժց6, 1983), /ուօոճնօոտ/ Քոօյ/առք6018Օր ի. ՏՕ 7հճ //6Ն/ Բո/ց/226 4 ՕՇնօոոդ/ ՕՐ ԲՇՕՈօՈՒՇՏ (/ճօումՅո, Լօոժօո, 1987), էԹստ Աճոտո, ԽշօոոմՁո, ԽՅԾԽ/՝/օու, 1968): ռոժ Սօհո ԲՅԽ/6Ա, Խխոռյ Խելց816, Յոժ 66 ,

ԿՕԽՈՅՏ

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

անվանական ՀԱՍ

ոօոյոճ|

ՇԽՊՔ. տես` հա-

մախառն պզգային արդյունք,

անվանա-

ան:

անվանական (կամ` փողային) շահադ-

(օ- ոոօոօի) ոէթոօտէ ոօ. տարբեր ունեցվածքի դիմաց վճարվող շահադրույք: Ներկայացնում է ներդրված մեկ դոլարին ընկնող տարեկան հատույցը՝ դոլարներով: Վամեմատել իրական շահադրույքի հետ, որը ներդրված միավոր ապրանքի դիմաց ստացվող տարեկան ապրանքայինհատույցն Է: անվճար բարիքներ Ոօօ ցօօժ5. բարիքներ, որոնք, ի տարբերություն տնտեսական բարիքների, գոյություն ունեն այնպիսի վիթխարի քանակությամբ (օրինակ` օդը կամ ծովի ջուրը), որ օգտագործել ցանկացողների համարկարիք չկա դրանք նորՆ մավորել: Ուստի դրանց շուկայականգինը հավասար զրոյի րույք

ոօոոոմ

ԱԱ

աոա ԱՆ»

նշում են սպառվող տարբեր ապրանքների քանակներ: Կորի վրա նշված երկու ապրանքների տարբեր համակցություններ արտահայտողյուրաքանչյուր կետ տվյալ սպառողի համար պատկերում է բավարարվածությանմիննույն մակարդակը. Այսինքն անտարբերությանկորի ցանկացած կետ սպառողի հաճար միննույն արԱԱ

ոնի

Ան

ՀՈՒ

նում է ավելի հմուտ, ն զատորոշվածենթաառաջադրանքներկատարելու համար կարող են օգտագործվել մեքենայական

սարքավորումներ:

աշխատավարձի երկաթյա օրենք

օո

հանդիպում է Մալթուսի ն. տեսությունՄարքսի տնտեսագիտական ներում. ըստ այդ օրենքի` կապիտալիզմի ժամանակ անխուսափելիորեն դրսնորաշխատավարձի նվազման միվում տում` ընդհուպ մինչե գոյապահպանման թա

օք աՅցօտ.

մակարդակ`

աշխատուժ

ամերիկյան պաշտոնական վիճակագրությանմեջ՝ 16 ն բարձր տարիքի բնակչության խումբ, որին պատկանողները զբաղված կամ գործազուրկ Թեօր 16/66.

են:

աշխատուժին Թեօր

10/Ե6

մասնակցության

քոնռքճեօո

էօ.

չափ

աշխատուժի

ռանձնապես օգտակար է կատարյալ մրցակցությանդեպքում: առաջարկի կոր (կամ առաջարկի սանդղակ) Տսքքի/ Շսո/6 (օ- Տսքքի/ ՏռհօժսԹ). սանդղակ, որը ցույց է տալիս որնէ ապրանքի այն քանակները, որ արտադրողները ցանկանում են վաճառել տվյալ շուկայում համապատասխան գներով, երբ այլ պարագաներնանփոփոխեն: տնտեսագիտություն Տսթքի/առաջարկի ՏԱ 6օօոօոօջ տեսակետ, ըստ որի ընդհանուր առաջարկը կամ արտադրանքըկարելի է քաղաքականությունը: Այս մոտեցումը Անագ ` րից կա ր արկադրույքները նահմանայի վազեցնում են ձգտումն ու

ներուժային

փոխելով փոփոխել` ելամուտներ միջռնեւ իջոց ստացվող ուտների

ոն աշխատելու խնայողությունը: Տիօօկ.

տարիքի թ 16 բարձր առարկի ցցուն հարաբերությունը, ապագնաճ ե

բնակչության ընդհանուր թվին: Ճատրոեօո. գնաճի բարձր չափի

նվազման գործընթաց: Օրինակ` 19801983 թթ անկումը այդ ժամանակամիջոցում հանգեցրեցկտրուկ ապագնաճի: ՃՏտոսոց. բացասա7ահպախնայողություն կան խնայողություն Որեէ ժամանակահատվածում սպառողականապրանքների վրա կատարված ծախսերիգերազանցումը նույն ժամանակահատվածում առկա

Անի ածկվու

ոխառությամբ

խնայողությամբ).

կամ

նա

րոտնտեսագիտությա

ջ`

մակ-

արտադրութ-

յան ծախքերի կամ արտադրողականության անսպասելիփոփոխություն,որը զգա-

ազդեցություն թողնուն լիանսպասելի մուԱրդյունքո առաջարկի բ կտրող մամ ին րական ենի, խան ոի կարդակի սպասելի փոփոխու փոփոխությու է

ընդհանուր

Ար ե առաջարկի փոփոխությունը առաքանակի ջարկվող փոփոխությունը

այստարբե Տարքնամ առաջարկի համար րակումը նույնն -

է, ինչ որ պահանջարկի

համաոտսղռոօօ. դեպքում, տես` պահանջարկի փոփոխությունը ե պահանջվող քանակի կարգ, որի միջոցով առանձինանհատներ կարող են իրենց համար նվազեցնել խոփոփոխությունը: շոր կորուստների հնարավոր ռիսկը այն առաջարկվող քանակ գստուն տսքքիօժ. սփռելով ավելի մեծ թվուվլանձանց միջն: տես` առաջարկի փոփոխությունը ն րարվածությանավելի բարձր մակարդակ: ապրանքային փող օօտոտօժյ/ ոտօոօյ. նեանտեսանելի ձեռք լոստԵթ հռոմ. լեսե Ֆեառաջարկվող քանակի փուիոխութրարժեք ունեցող փող, ինչպես նան որոշ րի շուկայական տնտեսության գործույունը: են ապրանքներ,որոնք օգտագործվել որնեության պարզաբանմանհաճար Ադամ առնետրիարգելք էոժօ Եոոօւ. ներմուծումը պես փող (անասուն,ուլունք ն այլն) Սմիթի հասկացությունը ներմուծած սահմանափակողամեն մի մի (1776թ): Ըստ նրա ձոտեցման, թեպետ ապրանքափոխանակություն ետոօւ կան միջոցառում:Ներմուծման ճաքսերը ապրանքի ուղղակի փոխանակումը մյուշուկայական համակարգիյուրաքանչյուր բաժնեչափերը ամենատեսանելի արգելքսով, առանց փող կամ որնէ մոխանակամասնակիցհետամուտ է սեփականշահին, ներն են, սակայն վերջին ժամանակներս միջոց օգտագործելու: այնուամենայնիվ նա գործում է բոլորի օգերնան են եկել հովանավորությանոչ ատին այնպես, կարծես թե մի բարեգործ`՝ առաձգականություն 6ԹՏեռե/. տնտեսագիվանդական ծներ կամ այսպես կոչված՝ անտեսանելի ձեռք ուղղություն է տվել տության մեջ լայնորեն կիրառվող եզր, ոներմուծման րմուծման ոչ ոչ մ մաքսային արգելքներ (ՆՈ է րը նշում մի արձագանքը ամբողջգործընթացին: փոփոխականի Սմ): Այդպիսիարգելքներիօրինակներից է |ոժոօօէ էւ տես` մյուսի փուիոխություններին:Այսինքն`2«-ի ուղանուղղակի հարկ արտասահմանյանապրանքներիմուտքը առաձգականությունը Հ-ի նկատմամբ ղակի հարկ: կարգավորող բարդ ընթացակարգը, որը նշանակում յուրաքանչյուր 1 տոկոս փոխարինել առավել ավանդական ձնեաշխատանքի առաջարկ ՆԹեօղ Տսքքիյ. փուիոխությանըհաճապատասխանող2-ի րին: տնտեսությանմեջ հնարավոր աշխատողտոկոսային փոփոխությունը: Հատկապես ների (կամ ավելի լայն իճաստովլ`աշխաառլտրի հաշվեկշիռ եռթոօօ օք 106. երկկարնոր օրինակների հաճար տես պատաժամճերի) թիվը: Աշխատանքի առարի վճարային հաշվեկշռի այն մասը, որ հանջարկի գնառաձգականություն ջարկի հիմնական որոշիչներն են` բնակվերաբերում է ապրանքների (տեսանելի ե առաջարկի գնառաձգականութչությունը, րրական աշխատավարձըն հաարժեքների) ներմուծմանն ու արտահանսարակության ավանդույթները` մանը: Երբ ներառվում են «անտեսանելի» յուն: արժեքներ (ծառայություններ), ապրանքաշխատանքի արտադրողականություն առաջարկի գնառաձգականություն քոշթ ների ու ծառայությունների ներմուծման Թեօր քոօժսօեսե/. տես` արտադրողա օթտեՕէ/օք Տսքքհ/. սկզբունքորեն նճան է կամ արտահանման ընդհանուր հաշվապահանջարկի գնառաձգականութռումը կոչվում է ընթացիկ հաշվի հաշաշխատանքի բաժանում ժոտօո օք Թեօղ յանը, միայն թե այս դեպքումչափվում է վեկշիռ: արտադրությանկազմակերպմանձե, երբ գնի փոփոխությանը առաջարկի արձաառետրի ։պայմաններ (միջազգային յուրաքանչյուր աշխատող մասնագիտագանքի աստիճանը: Ավելի ստույգ առանում է արտադրական գործընթացի մի է առնտրում) էտոոտ օք էռժօ (ո 1ոէթքոթջարկի գնառաձգականությունը ցույց եօո որնէ օղակում: Աշխատանքում մասնագիէ(846). առետրիայն «իրական» պայտալիս առաջարկի տոկոսային փուոտացումը մեծացնում է ընդհանուր արմանները, որոնց դեպքում երկիրը վաճախության հարաբերությունըգնի տոկոսառում է իր արտահանվող ապրանքները ն տադրանքը, որովհետե որոշակի առային փոփոխությանը:Առաջարկիառաձգաջադրանք կատարելիս աշխատողը դառգնում ներմուծվող ապրանքներ:Դրանք ոկանության գուցանիշի կիրառումը ա-

սպառողի`անտարբերության կորերի ըն. տանիքը: Կոորդինատներիսկզբնակետի նկատմամբ դրանց տեղաշարժը դեպի հյուսիս-արնելք ներկայացնում է բավա-

«ապահովագրություն

հովանավորա-

է `-ի

կանություն:

ԵԶՐԵՐԻ ԲԱՑԱՏՐԱԿԱՆԲԱՌԱՐԱՆ

րոշվում են արտահանման ն ներմուծման գների համաթվերիհարաբերությամբ:

ավելացված արժեք

«խօ

2ժժ6մ.

արտադր-

ված ապրանքների արժեքի ն դրանց ար-

արտադրամիջոցներիընդլայն-

Ազգային եկամտի հաշվապահությանմեջ նան անվանում են արտադրամիջոց-

ման):

ների մաշվածքի աստիճան: արժեքաճ (արժույթի) ճքքոօռԹեօո(օ1 2 Շսոտես` արժենվազում (արժույթի). 1թոօ)). արժեքի աշխատանքային տեսություն

արտադրամիջոցների մաշվածքի աստիճան օշճքմո շօոտսոքեօո ՅՈՕԽՅՈՇ6. տես՝ արժենվազում (ունեցվածքի): արտադրանք օսքս. տես` ընդհանուր

տադրության ըրթացքում կյութերի ոն,Աորիգվող ել կջոցների քներիՆ այլ օժա

տարբերությունը:

Այսպես,

եթ

ԹԵօր էհօօդ/ օք ԿՅԽ6. տեսակետ. որը հաա րդյունքնք: ճախ կապվում է Ադամ Սմիթի ն Կարլ արտադրանքի տարբերակում քոօժսօէ Սարքսի անունների հետ, ն ըստ որի ապԺ.օթուռեօո. նույնատեսակ ապրանքներանքի արժեքը պետք է որոշվի րի բնութագրիչներիառկայություն, որոնք պես դրա արտադրության պնհրախանգարումեն դրանց կատարյալ փոխաժեշտ աշխատանքիքանակով: րինիչներ դառնալուն: Այսպես, տեղադիրօ1 ԿՅխօ. պաարժեքի պարադոքս բթոոոժօ»: քի տարբերությունները թույլ չեն տալիս րադոքսն այն է, որ կենսական անհրաժեշ- նույն օկտանային թվով բենզինը մեկ ուտության շատ բարիքներ (օրինակ` ջուրը) րիշ տեղ վաճառվող նմանատիպբենզինի ունեն ցածր «շուկայական» արժեք, այն լիարժեք փոխարինիչ Արտադրանքի դեպքում, երբպերճանքիշատ առարկանտարբերակում ապահովող ձեռնարկութներ (օրինակ` ադամանդը) իր փոքր «օգյունները կատարյալ մրցակցի պահանտակարությամբ» ունի բարձր շուկայաջարկի հորիզոնական կորի փոխարեն կան գին: Սա բացատրվում է այն փասգործ ունեն պահանջարկի վարընթաց կոարդյունավետ տեսություն շուկայի տով, որ գինն արտացոլում է ապրանքի ոչ րի հետ: ես` պատ օԼՈՇԹՈԼ-ոոռուծէ էհօօո/. տես` թե ընդհանուր, այլ սահմանային օգտաարտադրողականության աճ քրօժսօէԽէյ կան քայլերի տեսություն (բաժնեցօհ. տվյալ Ժամանակահատվածում կարությունը: տոմսերի շուկայի գների): արժույթ Շսոծոօյ. մետաղադրամ ն թղթադարտադրողականությանաճի չափը նաարդյունավետություն օ1րօթոօյ. կորուստխորդի համեմատությամբ: Օրինակ` եթե ների բացակայություն կամ տնտեսական ապաշխատանքի արտադրողականության արժույթի արժեքաճ (կամ` արժենվառեսուրսների օգտագործում ճի համաթիվը 1990թ. ընդունենք 100, իսկ զում) Շսոծոօ) ՅքքոօօԹնօո(օ- մտքոօօԹն ներդրումներով տեխնոլոգիայով`ապա1991թ.` 101,7, ապա 1991թ. արտադրողաէօո). տես` արժենվազում (արժույթի): հովելով բավարարվածության առավելականության աճի չափը 1990թ. համեմաարժնորում 7օսճխճեօո. արժույթի պաշտոգույն հնարավոր մակարդակը: Տեղատությամբկկազմի 1,7 տոկոս: նական փոխանակմանդրույքի բարձրաբաշխման արդյունավետության ցում արտարժույթինկատմամբ: Տես նան արտադրողականություն քոօժսօէԽԼ. եզր, կրճատանվանումը: որը բնորոշում է արտադրանքի ն ներդարդյունք, միջին քորօժսօեՅսօոացօ. տես` րանքի հարաբերությունը (ընդհանուր արարտադրաճյուղ ոժստլյ. նույնատեսակ տադրանքի Ա աշխատանքի ներդրանքի միջին արդյունք: կամ նույնական արտադրանքթողարկող սահմանային քոօժսօէ,ոճոցոԼ արձեռնարկություններիխումբ:

արժեցող մեկ հացի թխմանհամար ծախսվել են 0,60 դոլարի ցորենն նյութեր, ապա ավելացված արժեքը կկազմի 0,40 դոլար: Ավելացված արժեքն ընդգրկում է աշխատավարձը, շահը, շահույթի զանազան բաղադրիչները, որոնք ավելացվում են ձեռնարկությունում կամ տվյալ արտադրաճյուղում թողարկվող արտադրանքի արժեքին: ավելացված արժեքի հարկ (կամ ՍԱՀ) ԿՅԽ6 80060 էտ» (օ ԿՔ). ձեռնարկություններից գանձվող հարկ` որպես ավելացված արժեքի որոշակի տոկոս: դոլար

Բիո, համար

ահա-

րաճ:

տրված

արժեզրկում:

արդյունք,

բերդերն ժօսճնշեօո.

արժեզրկում

րդուն

երկրի արժույթի

արաագրենիճանար" (պաադատպ րանքներ, արտադրական սարքավորում) օռքմռմ (օռքմոլ ցօօժտ, օոքոմ

պաշտոնական գնի նզազում արտարժուէ (1) տնտեսագիտությանմեջ՝ Իր Բորի աաշտոնանաց դինը իջել օգաքոոծոէ). արտադրականներդրանքների (հող, կոչվում

աշ-

ըր ը

յույթի աաա արտարժույթի կամ ոսկու նկատմամբ:

ԱԱ ե

արժեթուղթ Տօօսույ. ամենատարբերֆինան-

սական ունեցվածք` բաժնետոմս, պարրրվատուն Ն. ցուրհակ: ավելի

տութոնա ոմ ավա

յան

արժենվազում (արժույթի) ժօքոզԹեօո (օ7 8

աաաԿատ երկ

Վուգի

Աշխատանքի արտադ. շատ

րողականություննաճում

Աաաա ր բաժա, Ներդրանքնե արտադրական ի

արտադրամիջոցներ-արտադրանք հաատե. րաբերություն «ռքաւօմբա

ականութ րրավունքը: նն

է տեխնոլոգիայի բարելավման, աշխատանքային հմտութխատանք, արտադրամիջոցներ)եռյակից կամ արյունների կատարելագործնճան մեկը: Արտադրամիջոցներըարտադրված տադրամիջոցներիխտացմանհաշվին: տնական օգտագործմանապրանքներեն, արտադրողի գների համաթիվ քոօմսօօւ որոնք իրենց հերթին օգտագործվում են ՔՈՇ6 մոմ». մեծածախ ապրանքների (օրիարտադրության մեջ. Արտադրամիջոցնեցորեն, նավթ) գների հա են րի կարնորբաղադրիչներն սարքավոն րումները, շինությունները պաշարը: արտ օէ / ության ծոններ

վեց ոսկու նկատմամբ,դոլարն արժեզրկէ արժնորում վեց: 9 Հակառակը կ ը ը ե

աշխատանքի խարաբերություը կ մրոտ փաղադդանորրնը ատար մակի ավելի երրանքից րանք ստացվում:

տնտեսական աճի տեսության մեջ պրտադրամիջոցների ընդհանուր ծավալի հարաբերությունըտարեկանՀԱՍ-ին:

արռադրանիթոգնեի

նություն,

ապրանքների ն ծառայությունների արտադրության համար անհրաժեշտ ռեսուրսներ, ինչպիսիք են, օրինակ հողը, աշխատան ե արտադրամիջոցները: :

արտադրողակա

աակ

զուտ քոօմսօխէյ օք օռքման նկատմամբ:Օրինակ, երբ մեկ ամերիկյան արտադրության հնարավորությունների ոօէ տես` հատույցադրույք: սահման դոլարի արժույթի փոխանակմանդրույքը (ԱՀՍ) քոօգսօկօռո-քօտտեե/ վեց ֆրանսիական ֆրանկիցընկնում է արտադրամիջոցների օճքմո| 3օութր (ԲԲԲ). տնտեսությունում հնարաՊՈԺՇոլոց. իրական արտադրամիջոցների չորսի, ասում են` դոլարը արժենվազել Է վոր արտադրվելիք ապրանքատեսակնեհավաքակազմի չափ, որը աճի այնպիսի Շատ րի գծապատկեր: հաճախ բերվում է Արժենվազմանհականիշը արժեքաճն է՝ հավասար է աշխատուժի (կամ բնակչութերկու ապրանքների` թնդանոթի կարաերբ արժույթի փոխանակաման դրույքը պրանքների թնդ թի ն կար յան) աճին, այնպես որ բոլոր արտադրաբարձրանում է արտարժույթինկատմամբ: օրինակը: դուրս գտնվող կեգի ԱՀՍ-ից ն տերն անհասանելիեն: Կորից ներս ընկած արժենվազում (ունեցվածքի) մօքոօռտեօո բերությումը անփ դ ( կետերն անարդյունավետ են, քանի որ ռե(օ( Յո ՅՏՏՏէ). ունեցվածքի արժեքի նվամ նե արտադրաձճիջոցների սուրսները լրիվ չեն շահագործվում. ինչզում: Ինչպես գործարարությանմեջ, անկամ էլ պես հարկն է չեն օգտագործվում, պես էլ ազգային հաշիվներում արժենվակիրառվումէ հնացածտեխնիկա՞ արտադրամիջոցների խտացում օոքմոլ զումը դոլարային գնահատումն է, ալ ժ6օքօուոց. տնտեսականաճի տեսութան սինքն թե արտադրամիջոցները ինչ չաարտադրության ֆունկցիա քոօժսօեօո Խոօեօո. առկա գործոններով ն տեխնոլոփով են «օգտագործվել» կամ մաշվել մեջ` արտադրամիջոցներ աշխատուժ խնդրո առարկա Ժամանակահատվածում: գիայի տրված մակարդակում արտադհարաբերությանաճը (ի հակադրություն

ընդլայնում

ճիջոցների լամբողջ Արան

րություն

խտացման):

րկ

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

րանքի առավելագույն ծավալը բնուբագրող առնչություն (մաթեմատիկական ֆունկցիա): Կիրառվում է ձեռնարկության նկատմամբ կամ տնտեսությանի̀բրն ամբողջության նկատմամբ, որպես համախառն արտադրության ֆունկցիա:

արան Թր Աա անիր արտադրվող

երկրի

այլ

վաճառվող

ապրանքներ կամ ծառայություններ: Ներառում ապրանքներ(օրինակ՝ավտոմեքենաներ) ն ծառայություններ (օրինակ` փոխադրումներ,վարկեր ն ներդրումներ): Ներմուծումը պարզապես նման հոսք է հակառակ ուղղությամբ` այլ երկրից դեպի հայրենի երկիր: արտամղում օոօԽժոց օսէ պնդում. ըստ որի կառավարության ծախսերը բյուջեի պակասուրդը կրճատում են գործարար ներդրումների ծավալը:

արտարժույթի փոխանակման

դրույք

1Ծ6ցո օ»«Շհճոցօէօ. դրույք կամ գին, որով մի երկրի արժույթը փոխանակվումէ մեկ այլ երկրի արժույթի հետ: Օրինակ` եթե մեկ անգլիական ֆունտն արժե 1.40 դոլար, ապա ֆունտի փոխանակման 1,40 դոլար Է Երկիրը հաստադրույքը

քին փուիոխականները արտատնտեսա- բանական սպասումներ եօոշլ 6շքօօոկան պայմաններից բխող փոփոխականէօոՏ. (1) ավելի նեղ առումով տես` սպաներ են: Ի հակադրություն`ճակածված սումներ: (2) Ավելի լայն առումով` փուիոխականները որոշվում են տնտետնտեսության նկատմամբ հայեցակետ, սական համակարգի ներքին գործելակերորն առաջադրել են բանական սպապով: Օրինակ` եղանակի փոփոխությունսումների ճակրոտնտեսագիտութները արտաքինեն, սպառմանւոփոխության կողմնակիցները: ունները հաճախ մակածվում են եկամտ ի Վ '

փոփորություններից: բանական սպասումների ճակրոտնտեարտոնագիր սագիտություն դոլ ԹքաԱԹիԾո (ԱՄՆ-ում` ի հած մաս Սարջենտի անտես իրավունք` Ըստբանական սպա ւ

քուօոէ որոշակի ժամանակուլ տարի) գյուտարարին շնորհվող բացառիկ վերահսկելու գյուտի օգտագործումը: Արտոնագրերը ծնում են ժամանակավոր մենաշնորհ՝ որպես վարձահատուցում գյուտարարական գործունեության համար ն անհատների ու փոքր ձեռնարկությունների գյուտարարության խրախուսման հիմնական միջոցներն են: մակրոտնտեսագիբազմարկիչ սեքիօւ տության մեջ` եզր, որը բնութագրումէ մակածված փոփոխականի(ինչպիսին է ՀԱԱն կամ փողի առաջարկը) փոփոխությունը արտաքին փոփոխականի(ինչպիսիք են՝ կառավարության ծախսերը կամ դրամատնային պահուստները) միավոր փոփոխության դեպքում: Ծախսի բազմարկիչը ծախսի (ասենք՝ ներդրման վրա) հավելյալ մեկ դոլարով պայմանավորված ՀԱԱ-իաճն է: բազմարկիչի կաղապար տսնքի»ո օժ6Լ մակրոտնտեսագիտությանմեջ` Ջ. Մ. Քեյնզի մշակած տեսությունը, որով ընդգծվում է արտադրանքի ն զբաղվածության փոփոխությունը որոշող ծախսերի (հատկապես ներդրումների, կառավարության ծախսերի ն զուտ արտահանման) փուփոնան՝ խության կարնորությունը: Տես

դպրոցը:

տական դմ բ սումների տեսության, շուկաները հավա սարակշովում են շատ արագ, իսկ սպասումները բանական են: Այսպիսի իրադրության մեջ մակրոտնտեսական քաղաքականությունը չի ազդում իրական արտադրանքի կամ գործազրկության վրա: Երբեմն անվանում են նորդասական մակրոտնտեսագիտություն՝ Է

բաշխման սահմանային արդյունքի տեսություն ոճռյոու քոօժսօէէհօօռ/ 61 Ժտէո-

եկամտի բաշխման տեսություն, որն առաջարկել է ՋոնԲ. Քլարկը ն ըստ որի արտադրության յուրաքանչյուր գործոն վճարվում է ըստ դրան համապատասխատագրված փոխանակման դրույք ունող սահմանային արդյունքի: նի, եթե ամրագրում է իր արժույթը ն այն տնտեսագիտության բաշխում տէոեսեօո. հաստատականորենն՝ պահպանում է մեջ` անհատների կամ գործոնների միջե Չհաստատագրված փոխանակմանդրույընդհւպնուրարտադրանքին եկամտի բաշքը անվանում են ազատ տատանվող: Տես խումը (օրինակ` եկամտի բաշխումը ըստ նան` փոխանակման ճկուն դրույք: ն արտադրամիջոցների): աշխատանքի արտարժույթ 1ոօցո Փշռհտոց. արժույթ բարդ շահ ճօոքօսոծ |ոէօոօտէ.շահ, որը հաշկամ ֆինանսական այլ միջոց, որը երկրին վարկվում է ինչպեսդրամագլխից,այնպես է տալիս վճարել պարտքերն այլ թույլ էլ արդեն կուտակված շահից: Օրինակ, ենթադրենք 100 դոլար (դրամագլուխ) աերկրներին: արտաքին ազդակներ ժ:ոշկինօտ, Տք1օվանդ է դրվում տարեկան 10 տոկոս բարդ Կ6/Տ. շահով: Առաջին տարվա վերջին ավելագործունեություն, որը լավ կամ վատ կում է 10 դոլար շահ, երկրորդ ազդեցություն է ունենում ուրիշների վրա, բազմճարկիչ: տարվա առանց վճարվելու կամ հատուցվելու: Արվերջին` 11 դոլար, այսինքն, 10 դոլար ե օ:«5օ էո: հարկ բաժահարկ վաճառքի մաստաքին ազդակներն առկա են, երբ սկզբնական դրամագլխից ն 1 դոլար` աԽՏ. ՏՅԹՏ էա բաժահարկը գանձվում է նավոր ծախքերը կամ օգուտները համարռաջին տարվա շահից, ն այլն: որեէ առանձնահատուկ ապրանքից կամ ժեք չեն հանրային ծախքերինկամ Օգուտբացառման սկզբունք օօխտօո քղոզքթ. ԱԱ ներին: Երկու հիմնական ձներն են` արչափանիշ, որով հանրային բարիքները խմիչքից կամ ծխախոտից): Վաճառքի տարբերվում են մասնավոր բարիքներից: տաքին տնտեսումը ե արտաքին ագանձվում է բոլոր ապրանքնեԵթե արտադրողը որնէ ապրանք է վաճապատնտեւումը: ռում Ա անհատին ն այդ ապրանքի սպառ(օրից քանի հատուկ մՏօարտաքին ապատնտեսում օծոռլ ման օգուտներից հեշտությամբ կարող է բացառութրինակ՝ բոլոր գնումներից` Շօոօոութջ. իրավիճակ, երբ արտադրութբացառել Բ, Գ, Դ ն այլ անհատներին, ույամբ սննդամթերքի)» յունը կամ սպառումը չհատուցված ծախրեմն գործում է բացառմանսկզբունքը, ն են քեր բարդում ուրիշների վրա Ծուխե բաժնեչափ զսօտ. ներքին արտադրողին ապրանքը մասնամը ա է: Եթե, ինչծծմբային միացություններ արտանետող ներմուծումից պաշտպանելուձե, ըստ որի որոշակի ապրանքի (օրինակ` շաքարի ազգայինպաշտպանությանպարագայում. ը ու բնակավայրի ունեցվածքին հանրայի կամ ավտոմեքենաների) ընդհնարավոր չէ մարդկանց հեշտությամբ ներմուծման սահհանուր քանակը որոշ Ժամանակով բացառել արտադրված ապրանքի օգուտին հատուցում չի վճարվում: Աղտոտումը մանափակվումԷ ները վայելելուց, ապա ապրանքն ունի արտաքին ապատնտեսումԷ հանրայինբարիքի հատկանիշներ: բաժնետոմսերի բորսա Տէօօի Ոշուօէ սոօ6րոոմ օՇօոօութտ արտաքին տնտեսում վորական բաժնետոմսերի կազմակերպեկաճտահարկ ոշցուխօ իրավիճակ, երբ արտադրությունը կաճ տօօոծ էա. գործող եկամտասատար ված առուծախի շուկայավայր: ԱՄՆ-ում ունեն ուդրական ծրագրերին (սոցիալական ապահովութբաժնետոմսերիխոշորագույն շուկան Նյու րիշների համար, առանց նրանց կողմից յան նպաստներ,սննդամթերքիկտրոններ Յորքի բորսան է, որտեղ վաճառվում են վճարվելու: Օ զինված պահական ամերիկյանխոշորագույն ընկերություննեայլն)փոխարինող միասնական ծրարի բաժնետոմսերը, է» քին «ազատում գողերից, դրանով իսկ բաժնետոմս, սովորական 5էօօե, օօոոօո. մատուցելուլ արտաքին անվտանգության տես` սովորական բաժնետոմս: ծառայություն:Արտաքինտնտեսումն ու անը զուգընթաց: անվաԹմոօյ օ1 օօտքօտեօո. բացարձակ առավելություն (միջազգարաղադրման սխալ ում արտաքին ազդակներ: սխալ ենթադրություն,ըստ որի ինչը ճիշտ յին առետրում) Յետօխէօ ոժխոոէռցօ (ո արտաքին ն ճակածված փոփոխականէ առանձինանհատի հաճար, ճիշտ է նան 1ոէօւոռեօոտլ ե՛ժօ). Ա երկրի կարողություօշ46րոՅ| ԿՏ. /ոմսՇօմ ԿՅոճԵլթՏ ներ արտախճբի կամ ամբողջ հաճակարգիհամար: նը` որեէ ապրանքարտադրել ավելի արդ-

հարկը մի

Եսեօո.

ցուց

բացառությամբ

եչ Աա ության պես հանրային -

եր պողպատածուլարանները վնասում մինչդեռ կոողջությոնը: մող վրաակիր սպառումը հետնանքներ

ինակ`

խումբ վարձող ձեռնարկությունը շրջակայ ինա Աաաանունը մրոնին են

բացասական

որը ները կստանան եկամտի լրավճար, իրենց նվազի աստակնեւի ավելացմար

ԵԶՐԵՐԻ ԲԱՑԱՏՐԱԿԱՆԲԱՌԱՐԱՆ

յունավետորեն (այսինքն` միավոր ներդրանքով ավելի մեծ արտադրանք ստանալ), քան Բ երկիրը: Նման բացարձակ առավելություն ունենալն անպայման չի թե Ա երկիրը այդ ապրանքը նշանակում,

բ երկիր: Է արոր րզիր-

րր

համեմատական առավելությունը: բաց շուկայի գործառնություններ օքօո

օքօռեօոտ. կենտրոնականդրամակողմից իրականացվող` կառավարության փոխառություններիառք ու վաճառք՝ դրամատնայինպահուստների, փոն շահադրույքի վրա ներղի առաջարկի գործելու նպատակով:Արժեթղթերիգնման ժամանակ կենտրոնական դրամատան վճարումներն ավելացնում են առետրային դրամատների պահուստները, ն փողի առաջարկն աճում Է Արժեթղթերիվաճառքի դեպքում փողի առաջարկընվազում է: ՄՅուօէ տան

բաց

քում ստացվում է գերիշխող հավասա-

ծախսերի նկատմամբ, բյուջեի պակա-

սուրդի հակառակը: բյուջեի պակասուրդ ծսժցօէ 660.

կառւավարության ծախսերի գերազանցումը եկաճուտների նկատմամբ բացառած փոխաոված մուտքը: Այս տարբերությունը պակասուրդը) սովորաբար ծածկվում է

աահպանելէ իր Լխատությունը:

կարող է պաոպասել

երկիրը

բյուջեի

սահմանափակում եսժցօէ կկամ արտադրաճյուղ, բտադրաճյուղ,

1խօոեօո. նոր արտադրանքիստեղծում կամ արտադրության նոր եղանակի հայտնագործում: (Տարբռրվում է նորաստեղ-

ծությունից): -

կամ Գնաճ գնաճի չափ) Արի(ոարորօո րի Գ.Գտոկոսային ոնԳեԱն աճը րեկան էր ա (օրինակ Լալ բարձր չափերի `

լ գնաճն

տառոց

որի արտադրանքի աճի ամբողջ տիրույթում արտադրության մեկ միավորի միջին ծախքը կտրուկ նվազում է, օրինակ` էմատակարարումը: լեկտրաէներգիայի Այսպիսով,առանձինորեէ ձեռնարկություն կամ մենաշնորհատեր կարող է արտադրանքն ավելի արդյունավետորեն մատակարարել, քան ձեռնարկությունների հա-

բազմարկիչ օքօոտնտեսության մախումբը: հքեճ բնակչության աճի մալթուսյան տեսութԱո Ւ է տորտեսությունում կամուտը դեպի ներմուծու էհօօո/ օք քօքսլռեօո հոսու յուն ոտհհստոո խնայողություն: Ուստի ներդրումներիկամ ու

տարեկան 1000, 1.000.000 ն կամ նույնիսկ 1.000.000.000 տոկոսով): Քառատրոփ գնաճ, որի չափը տարեկան կազմում է 50.100 կամ 20096: ԶՁաւմիավոր գնաճը գների ընդհանուր մակարդակի այնպիսի աճն է, որը հարաբերական գների ն եկամուտների խիստ փոփոխությանչի հան-

տի ցրօահ.

Ու

ընդ

օօո-

Տեռու տես` բյուջեի գիծ: բնական մենաշնորհ ոշէսոռ| տօոօքօիյ.ձեռնարկություն րկութ)

րակշռություն:

գյուտ

գեցնում:

գնաճի չափ ուծ օՈողոեօո. տես` գնաճ: գնաճկունություն քոօ» Ոօշձեւնի/.գնի շարժը

«աճուրդի» շուկաներում (օրինակ հումքային բազմաթիվ ապրանքների կամ որտե շուկաներում), ր րող բ աժնետոմսերի ր գներն անհապաղ արձագանքումեն պահանջարկի կամ առաջարկի փոփոխությանը: (Ի հակադրություն տես` ամրագր-

ե:

ծն ա անգամ այս վարկածն առաջինն անգամ ռաջադրել է Թոմաս Մալթուսը, ըստ որի սննդամթերքի առաջարկի հավելաճի նկատմամբ գոյություն ունի բնակչության հավելաճի գերազանցման«բնական» միհետնյալ բանաձեվ ---------, ված գներ): տում: ԽՍՀ ՆՍՀ Այսպիսով, մեկ շնչին ընկնող գնանկում ժօրռեօո գների ընդհանուր մաԽՍՀ-ն սահմանաանընդհատ կնվազի ստիսննդամթերքը որտեղ խնայողության կարդակիանկում: պելով սահմանափակել բնակչության ային հակումն է, իսկ ՆՍՀՆԸ ներմուծման գնառաձգական պահանջարկ (կամ` աճը: Ընդհանուր առմամբ այս տեսակետը սահմանայինհակումը: ռաձգական պահանջա -6ԹՏպնդում է, թե եկամտի Ա կենսամակարդաբաց տնտեսություն օքշո 6.Շօոօոոյ. այլ եշ ր կի բարձրացմանը զուգընթաց բնակչութերկրների հետ ապրանքներիու ֆինանճակ, երբ պահանջարկի գնառաձգակայունը միտում ունի ավելի արագ աճելու: սական միջոցներիմիջազգային առետրին նությունը բացարձակ արժեքով մեծ է 1(արտահանում ն ներմուծում) մասնակցող Բրետոն Վուձի համակարգ 8:6էծո Պ/օօ0Տ ից: Սա նշանակում է, որ պահանջվող քաՏ/Տէօո. տես` ճշգրտվող ամրագրում: տնտեսություն: Փակ տնտեսությունը նակի տոկոսային փուիոխությունը գերաարտահանում կամ ներմուծում չունի: քաղաքականություն զանցում է գնի տոկոսային ւիոփոխությա4ՏՇՅ| (ոզ `ծոօօ էչ բեռ (կամ հարկային բեռ) քօհօ)/.կառավարությանծրագիր(ա) (օո նը: Բացի այդ, պահանջարկիառաձգակաապրանքների ու 1ոՇժ6ոօօ). հարկի վերջնական տնտեսածառայությունների նությունը ենթադրում է, որ թեպետ գինն ն գնման կան բեռ (ի հակադրությունհարկի՝ օրենփոխանցիկ վճարումների վրա ընկնում է, պահանջարկն այնքան է ավեն կատարվող ծախսերի (բ) հարկերի գուքով պահանջվող վճարման): Այսպես, վալանում, որ ընդհանուր հասույթը (գին անճառքի հարկը կարող է վճարել մանրավա- մարին տեսակներիվերաբերյալ: գամ քանակ) ավելանում Է (Ի տարբեգանձարանային մուրհակ էշոտսո/ եւ ճառը,բայց ավելի հավանական է, որ րություն ոչ գնառաձգական պահանբեռն ընկնի սպառողի վրա Թե ում վրա համերկրային կառավարության կարճակընկնի հարկման վերջնական բեռը՝ կախժամկետ պարտատոմսկամ արժեթուղթ: ՔՈՇՏ (ոժժո որոշակի Ժաէ պահանջարկի գնա-

կառավարությանծախսերի համար բաց տնտեսության բազմարկիչը տրվում է

ա-

-Է

ԿանՏարՀավի ձգակս (ոո ւ

գանձարանային

Է ված առաջարկի

գիծԵլ ԻՑբարիքների (որոնք

եի գիծ

ո բյուջեի

սպառողը

եսժցօէ

հոօ.

է գնել կարող

նե

տվյալ եկամտով ն

գանձարանային ւ փողի քաղաքականության

խառնուրդ Ոտօուտօոօեւր/ վերաբերում է գանձարանայինն փողի քաղաքականության համակցությանը, որը կիրառվում է մակրոտնտեսականներ: ոռ.

գներով) համակցությունը պատկեյուր համակցություն, տվյալ

Լհագուստ է (շում, ապա յուրաքանչ գծի փողի գործության գանձարանային իրի միքաղաքականությունը

րակ որմի

կետ արտահայտում է սննդամթերքիե ագուստի որնէ որ կարելի է գնել տվյալ եկամտով ն այդ ապրանքների տվյալ գներով: Երբեմն կոչվում է

բյուջեի սահմանափակում: բյուջե, կառավարության եսժցօե ցօսօոնան

Ոօոէ

որոշակի ժամանակամիջոցի(սովո-

րաբար` 1 տարվա) համար կառավարութ-

ջարկի: համանակահատվածում ապրանքների

գների համաթիվ

տում

ունի խթանելու սպառումը,իսկ էժան փողի ն խիստ գանձարանայինքաղաքականութան զուգակցումը հակառակ հետնանքըկունենա-

տես`

Գերգնաճ Խ/քօոորռեօո. գնաճ: Գերիշխող հավասարակշջռություն օո ոշոէ օգսնեոսո. տես` գերիշխող ռազլ

յան նախատեսածծախսերի ու եկամճուտմավարություն: ների տեղեկագիր. գերիշխող ռազմավարություն ժօուոտու բյուջե, հաշվեկշռված եսմցօե Եռթոօօժ. Տեռէօց). խաղերի տեսությանմեջ` իրավիճակ, երբ մի խաղացողը լավագույն ռազՑ" մավարություն ունի անկախ այն ռազձալով վարությունից, որին հետնում է մյուս խաբյուջեի հավելուրդ եսմցօէ Տսքստ. կառաղացողը: Եթե բոլոր խաղացողներն ունեն վարության եկամուտների գերազանցումը գերիշխող ռազմավարություն, արդյուն-

Սա կաո րիիմարին բ հավաո որեէ փոխառված

վաքածուի միջին գնի փոփոխություննարտահայտողհամաթիվ:Միջինը հաշվարկելիս տարբեր ապրանքների գները սովորաբար կշռվում են ըստ դրանց տնտեսական կարնորության (օրինակ` սպառո-

մեջ՝ Աաարորի ամեն աժաթվի ՝

պրանքի

բաժինը

ղական ծախսերում)

ընսդոանուր

սպա

գների քանակական տեսություն գզսոոեն/ 6օՌ/ օ1քոօօտ. արտադրանքի ծավալի ն գները ընդհանուր մակարդակի որոշման տեսություն: ենվում է այն ենթադրության վրա, որ գների

Հա

շարժը հնար

Կաանակիլնե

որփողի են, առաջար,

որոնք գտնում կը անվանական ՀԱՍ-ի փոփոխմանորոշիչ գործոնն է (տես` մոնետարիզմ): րը,

գործազրկության բնական մակարդակ օք սոօոքթյ օո գործազրկության մակարդակ,որի դեպքում աշխատավարձը վեր ու վար մղող ճնշումը Ա

ոշէսոո| (ոէթ

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

գների աճը հաշվեկշռված են այնպես, որ դունվում է որպես տեխնոլոգիականառագնաճը ոչ ավելանում է, ոչ էլ նվազում: ջընթացի չափի համաթիվ: Գործազրկությանայնպիսի մակարդակէ, Գրեշամի օրենք Շոօտեռոտ Թա. վերագրորի դեպքում Ֆիլիպսի երկարաժամկետ վում է Անգլիայի Եղիսաբեթ Ա թագուհու խորհրդականսըր Թոմաս Գրեշամին, որը կորն ուղղաձիգ է 1558թ. գտավ, որ «վատփողը դուրս է գործարարության պարբերաշրջաններ մղում լավին», այսինքն եթե Ժողովուրդը ԵսՏլոօՏՏ Շ/ՇԹՏ. ընդհանուր ազգային արչի վստահում փողի առաջարկի որեէ բատադրանքի, եկամտի Ա զբաղվածության ղադրիչի, ապա «լավ փողը» կպահի, իսկ (սովորաբար`2-ից 10 տարի տնողութ«վատը» կջանա փոխանցել ուրիշին: յամբ) տատանումներ, երբ միաժամանակ տնտեսությանբազմաթիվ հատվածներում Դադարի գին (կամ կետ,կամ կանոն) Տհսէժօո քոօօ (օր քօյոէ, գործարարությունըծավալվում կամ սեղմօ7սթ). ձեռնարկության տեսության մեջ` դադարի կետն վում Է Արդի մակրուտնտեսագիտության այն է, որի դեպքում շուկայական գին մեջ ընդունված է համարել, որ գործարածածկում է միմիայն միջին փոփոխական րության պարբերաշրջաններըծագում են, ծախքը: Այսպիսով, ձեռնարկության կոերբ ներուժային ՀԱԱ-ի համեմատությամբ րուստները որոշակի ժամանակահատվափաստացի ՀԱՍ-ն աճում է (վերելք) կամ ծում են նրա հաստանվազում (սեղմում կամ անկում): տագրված ծախքերին:Այդպիսի պայմանգործազրկություն, գործափոխ սոօշո-

դրամական միջոցներ

քԹյոծու,

տես`

1ոռեօոռւ

գործափոխ

գործազրկություն:

գործազրկություն

Օ։-կառուցվածքային տես` կառուցգործա ություն: վածքային ածքային գործազրկություն: գործազրկություն սոօտքթտօու (7) սոօտքթօյ/ոծոէ,Տեսօէսոու

տնտեսագիտական

բովանդակությամբ,

ակաճա գործազրկությունն

այն

է,

է երբ որակյալ աշխատողը պատրաստ անի դրույքներով, սակայն աշխատանք չ գտնում, (2) ըստ ԱՄՆ-ի աշխատանքի վիճակագրության վարչության պաշտոնական ձեակերպման` աշխատողը գործազուրկ է, եթե նա (ա) չի աշխատում, կամ (բ) աշխատանքիցազատվել է ն սպասում է հետկանչի կամ էլ վերջին չորս շաբաթում հետնողականորեն աշխատանք է

փնտրել: ի

գործափոխ գործազրկություն

(ոշեօոճյ

յամբ:

կանություն

արտադրողա-

արքոօժսՇեայե/. տադրողականությանհամաթիվ, որը ցույց է տալիս ներդրանքների մեկ միավորին ընկնող ընդհանուր արտադրանքը: Համաթվի համարիչում ընդհանուր արտադրանքն է, օրինակ`ՀԱՍ-ն, իսկ հայտարարում` ներդրանքներիա̀րտադրամիջոցների, աշխատանքի Ն ռեսուրսների կշոված միջինը: Գործոնների ընդհանուր արտադրողականությանաճը հաճախ ըն-

էօէշի 18Շէօղ

ու վաճառք կատարող հաստատությունների ցանցը:

առք

դգրամատնայինպահուստ եԵճու 1656Բ/ՇՏ տես` պահուստ, դրաճատնային: դրադրամատնային փող էռու ոօոօյ.

մատների ստեղծած փողը, մասնավորամա-

դասական տեսություններ տեսագիտության մեջ)

(մակրոտն-

ՇԹՏտօոլ :

էհօօ-

(ո Ո՛ՅՇՈ06օօոօոյօտ). տնտեսության Ո6Տ. մեջ՝ ինքնակարգավորողուժերի դերը շեշՀ

տեսություններ: Ըստ դասական մոտեցճան. գոյություն ունի լրիվ զբաղվածություն. իսկ ընդհանուր պահանջարկը խթանելու քաղաքականությունը չի ազդում արտադրանքիվրա: տող

ՇԲՏՏ6Ձ/

տնտեսագիտական մտքի գերիշխող դպրոցը մինչն Քեյնզի աշխատութան հրապարակումը 1776 թ սկզբնավորել է Ադամ Սմիթը: Մեծագույն են ներկայացուցիչներն Դեյվիդ Ռիկարդոն, Թոմաս Մալթուսը ն Ջոն Ստյուարտ մեծ Միլը Այս դպրոցը մասամբպնդում է, որ օրենքները (մասնավորապես` անհատականշահագրգռությունը ն մրցակցությունը) պայմանավորում են գներն ու արտադրության գործոնի հատույցը, ն որ գների համակարգը ռեսուրսների տեղաբաշխման հնարավոր լավագույն գործիքն է: Նրանց տնտեսագիտական տեսությունը խարսխվում է Սեյի

6ՇօոօուօՏ.

տնտեսական

դավադիր համաձայնություն

Շօմստսօո.

համաձայնություն տարբեր ձեռնարկությունների ճիջն` գները բարձրացնելու, շուկաները բաժանելու կամ մրցակցությունը որնէ այլ կերպ սահմանափակելու վերա-

բերյալ:

դեբետ

ժօԽէ

(1) հաշվապահական եզր, որ նշանակում է ունեցվածքի աճ կամ պարտավորությունների նվազում: (2) հոդված վճարային հաշվեկշռի հաշվարկում, օրի-

նակ` ներմուծումը, որը կրճատում է երկրի արտարժույթիպաշարը:

են

որ

է, որ

դադարեցնի

ժամանակավորգործազրսոօոքթյ/ոօոէ. կություն` առանձինշուկաներում կատարվող փոփոխություններիպատճառով: Օրինակ` նույնիսկ փորձառու աշխատողներին այլ աշխատանքի տեղափոխվելիս հաճախ որոշ ժամանակ է պահանջվում, հետնաբար, որոշակի Ժամանակահատշուկայի օրենքի վրա: վածում նրանք մնում են գործազուրկ: Սա դավադիր խմբաշնորհ շօկստխօ օկցօքօյ. տարբերվում է պարբերաշրջանային շուկայական կառույց, որտեղ ձեռնարգործազրկությունից, որը կպչուն գնեկությունների մի փոքր խումբ (այն է` մի րի Ն աշխատավարձի պայմաններում քանի խմբաշնորհատեր)գաղտնի համաեն գալիս հետնանք է ընդհանուր պահանջարկի ձայնության գալիս վճիռ կան վճի յնությ մի նն միասնական ցածր մակարդակի: կայացնում: Եթե նրանց հաջողվում է իգործընկերություն քճղոօոտեւք.գործ վարերենց համատեղշահույթը առավելագույնի լու նպատակովերկու կամ ավելի անձանց հասցնել, ապրանքի շուկայական գինն ու են մենաշմիավորումըոչ ընկերակցայինեղանակով քանակը ընդհուպ մոտենում Է անսահմանափակ պատասխանատվութնորհային գնին ու քանակին:

գործոնների ընդհանուր

1նոժտ. դյու-

պես, ընթացիկ հաշիվները (Փ.-ի մի հավասար ճշգրիտ սը), ստեղծվում դրամատնային հուստի բազճակի ընդարձակումով: ներում հնարավոր ձեռնարկությունը իր աշխատանքը: դրամատվություն Տսետլմյ. ձեռնարկությա-

աշխատավարծի Աո դասական տնտեսագիտություն ներով ՝

ոօոօյ

րիրացնելիկարճաժամկետֆինանսական գործիքներ, որոնց շահադրույքները չեն կարգավորվում: Գլխավոր տեսակներն են դրամաշուկայի փոխադարձհիմնադրամները ն դրամաշուկայի ավանդային հաշիվները առնտրայինդրամատներում: դրամաշուկա տօոօյ ոճոեօէ եզր, որով բնորոշվում է կարճաժամկետ վարկային միջոցների (ինչպիսիք են, օրինակ գանձարանի պարտատոմսերնու մուրհակները)

պա-

մ տնային տնային տնտեսությանը ն կառավա տնտե կամ րության կողմից ղ հատկացվող դր դրամական թ. օժանդակություն. որն ուղղված է որն ապրանքիմատակարարմանըկամ սպառմանը: Օրինակ` կառավարությունը հա ճախ դրամատրում է սննդամթերքը` իր վրա տնային տնտեսություններիսննդամբերքը ծախսերիմի մասը:

նը

ցածր եկամուտներո վերցնելով ,

Բրոհիմնա րային

ԱԱ

ջորդ,

որ

կան առանձնահատկությունը մինչն վեր ջերս ընթացիկ ավանդներ ընդունելն էր. պահում է նան խնայողություններ կամ ժամկետավորավանդներ ն դրամաշուկայի ավանդային հաշիվներ, վաճառում է ճամփորդականվճարագրեր, իրականացնում ֆինանսականայլ ծառայություններ. փոխառություններ է տրամադրում անհատներին ու ձեռնարկություններին:1980 թվականից ի վեր խնայողականդրամատներին ն ավանդներընդունող այլ հաստատություններին թույլատրվում է ընթացիկ հաշիվներ վարել ն, դրանով իսկ, նրանք ավելի են նմանվում առետրային դրա՝

մատներին:

եկամտահարկ, անձնական որը ք6/ՏՕոՅԼ հարկ,

տօօտօ

է».

գանձվում է անհատների եկամտից` աշխատավարձիցնռոճիկից կամ սեփականության եկամտից, ինչպիսիք են՝ վարձավճարը, շահութաբաժիԱՄՆ-ում նը կամ շահը: անձնականեկամ-

սանդղակավորված է, այտահարկը սինքն` բարձր եկամուտ ունեցող անձինք

ավելի բարձր դրույքով են եկամտահարկ վճարում, քան ավելի ցածր եկամուտ ունեցողները:

էտ», եկամտահարկ, բացասական ոօգտէխօ. տես` բացասական եկամ(ՈՇՕոո6

տահարկ: եկամտի երեույթ (գնի փոփոխությամբպայ-

6ՈՇՇՒ (օք Յ քոօծ մանավորված) (ոօ ՇհՅոց6). որեէ ապրանքիպահանջվող քանակության փուիոխություն այն բանի որ ապրանքիգնի

շրորհիվ, փոփոխությա է բաո այնրացնում հո փոխվել

գնի

փուոխությամբ

պայմանավորված

փոխարինմաներեույթը:

ԵԶՐԵՐԻ ԲԱՑԱՏՐԱԿԱՆԲԱՌԱՐԱՆ

եկամտի տեղեկագիրոօօոծՏեոթոծոէըն-

կերության տեղեկագիրը, որտեղ նշվում են որոշակի ժամանակահատվածում (սուլորաբար`մեկ տարում) վաճառքից ստացված հասույթը, վաճառված ապրանքների վրա բոլոր ծախքերը Ա շահույթը (զուտ եէ նման ծախքերը ծածկամուտը), որ մնում

ե՝

շահույթի

Ած Խիխոն ելուց

եկամուտ

Կոչվում

|ոՇշօոոծ.

որոշակիժամանակահատ-

ւյթի

վածում (սովորաբար`մեկ տարում) ր զոբ երկրին ընկնող ուն հաատին կամ աշխատա վարձի, շահի, շահութաբաժիններին այլ

հետո տան խոստանա տանի ն երկո կամ զեղչադրույքը

կարող ապաընթացիկ արժեքը

ենք հաշվել` 121 զեղչի գործակցով կրճատելով: Ապագա եկամտի զեղչի գործակիցը կոչվումէ զեղչադրույք:

դոլարը (1,10)՛

հասույթներիգումարը:

արդյունք

ազգային

զուտ

ոօէ

քոօժսօէ (ԽԻՔ). ՀԱՍ-ից հանած րամիջոցների արժենվազումը:

քաղաքականություն

քօիօ/. կառավարության քաղաքականություն. որը գնաճը մեղմելու նպատակով ուղղակիորեն ւիորձում է սահմանափակել աշխատավարձի Ն գների փոփոխուբյունները: Այս քաղաքականությունը կարող է տարածվել աշխատավարձգին համակցությանը վերաբերող կամաիր 1Շօրոծտ

շահադրույքը տարեկան 10 տոկոս է,

հանապատասխան

դոլար,

ան-

եկամուտների

(ապագա եկամտի) ժատօօսուոց (ՕԼ 1խէսոծ լոՇօրո6). ապագա եկամտի փոխարկումըհամազոր ընթացիկ արժեքի. Ապագա որնէ գումար պակասեցվում է շահադրույքին համապատասխանողզեղչի գործակցով: Օրինակ, եթե որնէ մեկը ձեզ

զեղչում

հետո:

ընդհանուր արդյունք (կամ` արտադրանք) էՇալ քոօժսծէ էօ օսէքսէ). արտադր-

ված ապրանքի ընդհանուր քանակը` արտահայտվածչափման բնաիրային որոշակի միավորներով, ինչպես, օրինակ` ցորենը` բուշելներուլ, պողպատը կաճ քանակով:

տոննաներո ձազահարբարումը ծախք, ծախք ընդհանուր բ ա ոււտույթ Ընդոամուր: գի ա գամ քանակ կամ ընդհանուր վաճառքը: էօէոլ Շօտէ տես`

էօէռ1 Հմ

ՈօԱՑՈՆԹ.

ընդհանուր հավասարակշռություն

արձի,

արտադ-

արտահանում ոէ աքօոտ ազգային արդյունքի հաշիվներում արտահանված ապրանքների ու ծառայություններիարժեքի ն ներմուծված ապրանքներիու ծառայությունների զուտ կորուստ մօճժածցիէ |օՏ5. իրական ե-

արժեքի տարբերությունը.

կորուստ,

լցուկի

որն առաջանու

լոց-սո Յցցոօցութ Տսքքհյ. գնի ն աշխատավարձի բոլոր ճշգրտումներից հետո արտադրանքի ծավալի Ն գների մակարդակի այնպիսիփոխառնչություն,երբ ընդհանուր առաջարկի կորը դարձել է ուղղա-

ձիգ:

երկարատն ժամանակաշրջան ժօոց ոո

արտահայտություն, որն օգտագործվում է փուիոխություններին լրիվ հարմարվելու ժամանակամիջոցը բնորոշելու հաճարՄիկրոտնտեսագիտությանմեջ այն ժաճանակաճիջոցն է, որի ընթացքում ձեռնարկությունները կարող են մուտք գործել կամ լքել այս կամ այն արտադրաճյուղը, ինչպես նան փոխարինել արտադրաձիջոցների հավաքակազմը: Մակրոտնտեսագիտության մեջ հաճախ օգտագործվում է նշելու համար այն ժամանականթացքում թ

բոլո

ճշգրտվում են:

ները,

լիովին

երկշնորհ մսօքօի/. միայն երկու վաճառողից բաղկացած շուկայական կառույց (համեհետ):

ԶԱԱ

ճատել խմբաշնորհի ԽԽՔ.

տես`

յունք:

զարգացող թույլ

զուտ

ազգային արդ-

երկիր մօսծթքլոց Շօսոէո/. տես զարգացած երկիր: լ

զբաղված օոքթօյօմ.

ըստ ամերիկյան պաշտոնական սահմանման` պնձը համարվում է զբաղված, եթե վճարովի որնէ աշխատանք է կատարումկամ եթե զբաղեցՇում է աշխատատեղ, թեպետն բացակա 1 հիվանդության, գործադուլի կամ արձանան՝ կուրդի պատճառով: Տես գոր-

ծազրկություն:

զեղչադրույք

կենտրոնական դրամատան կողմից առնտրային դրամատանը տրամադրված վարկի դիմաց գանձվող շահադրույք (2) տվյալ ունեցվածքի ընթացիկ արժեքը հաշվելու

դրույք:

մատօօսու ոոէօ. (1)

հա-

կաԳաարտահանումը ներդրումները, արությա

զուտ

տնտեսական բարեկեցություն ոէ

ընդհանուր պահանջարկի (ԸՊ)

զուտ

ԽՇԱՅՐ6.

ընդհանուր պշակարդակի անփովախ աները են)որպես ցանկա.

տնտեսական վարձավճար քս» ռու տես` վարձավճար,

ՇՇօոօուՇ

տնտեսական: :

էժան

փողի քաղաքականություն

իջեցնելու քօկռ նպատակով փողի առաջարկը մեծացնելու կենտրոնականդրամատանքաղաքա.

Ոոօոօ:/

կոր

(ՃՍ) օսրոօ. ապրանքճցց16ց216ժօոռոժ ների ու ծառայությունների լորոնք մարդիկ ցանկանում են գնել) քանակի ն գների հարաբերակ-

ազգային արտադրանքի ցուցանիշ, որը ճշտում է ՀնԱ-ի չափման որոշ սահմանափակումները:

6ՇՕոօո:

Իսչպեմ

ցած պահանջարկի կորի դեպքում` ընդհանուր պահանջարկի կորը պայմանավորէ կարնոր ւփուիոխականներով,օրինակ` կառավարության ծախսերով, արտահանումով ն փողի առաջարկով: ընթացիկ արժեք (ունեցվածքի) քոօտօոէ ԿՅխօ (օ1Յո ՅՏՏ6է). ժամանակիընթացքում եկամտի անընդհատ հոսք բերող ունեցվածքի ներկայիս արժեք: Հասույթի այսպիսի ժամանակային հոսքի արժեքային գնահատումըպահանջումէ հաշվարկել եկամտի բաղադրամասերի ընթացիկ արժեքը, որն էլ արվում է ապագա եկամուտների նկատմամբ զեղչադրույքի (կամ շահադրույքի) կիրառմամբ:

ված

կանությունը: նպատակը, ներդրումները ավելացացնելը, ոոտնապես,

նելն

-ն

(Ի հակադրություն թանկ փողի

քաղաքականության):

ընդհանուր առաջարկ Յցցլացճծ Տսքքի/. -

նեչափերի, հարկերի կամ այլ խաթարումըը ների պատճառով: Օրինակ, երբ մենաշ46ն Ընդհանուր է ապրանքի նորհատերը բարձրացնում տռոժ. տվյալ ժաճմանակահատվածում գինը, սպառողի բավարարվածությանկոտնտեսության մեջ ծրագրված կամ ցպնրուստն ավելի մեծ է, քան մենաշնորհակալի ընդհանուր ծախքը: Որոշվում Լ գնետիրոջ եկամտի աճը: Տարբերությունըհարի ընդհանուր մակարդակով: Ընդհանուր սարակությանը հասցված զուտ կորուստն պահանջարկի վրա ազդում են ներքին է մենաշնորհի պատճառու: զուտ ներդրում ոօէ /ոսօտետօու. համախառն խա ախսերը, ներդրումից հանած արտադրաապրանքսպառման ֆունկցիան փողի առաջարկը: ների արժենվազումը:

յ. շահադրույքները աանրայի Կարտավորագրերը՝ հարկադրույքները սպասումները ո հատվածը,

ՍԱ վերլուժությո շուկայի դիտարկու կ զակի հաաա նշոությու պահանջարկ 2ցցոօցոէօ

ու

երկարաժամկետ ընդհանուր առաջարկ

ցօ-

6գակեոսո. տնտեսության որպես ամբողջության, հավասարակշռության վիճակ, երբ միաժամանակ բոլոր ապրանքների ն ծառայությունների շուկաները հավասարակշռության մեջ են: Քանի որ արտադրողները հավասարակշիռ գներուլ ցանկանում են առաջարկել ճիշտ այնքան ապրանք, որքան սպառողները ուզում են գնել, ապա շուկայի ցանկացած մասնակցի վարքագիծը փուիոխությանչի ենթարկվում: Ի հակադրություն` մասնակի հա-

զուտ

օրենսդրակա

գների

ռո

ոլ

ոռեօոռ

ն արաարողի Իզ որնԲբնարական եո կըսպառողի իրի իկին նաշնորհի, ներմուծման մաքսերի բաժ-

խստիվվերահսկողությունը:

նան

այն ապրանքների ու ծառայությունների ընդհանուր արժեքը, որ ձեռնարկությունները կցանկանայինարտադրել տվյալ ժամանակահատվածում: Ընդհանուր առաջարկը կախված է առկա ներդրանքներից,

տեխնոլոգիայիցն գների մակարդակից:

ընդհանուր առաջարկի (ԸԱ) կոր ց816 Տսքքհ/ (Տ)

ցցոթ-

արտադրանքի(որ ձեռնարկություններըցանկանում են առա-

ԳԱԱ

Շսո/6.

կերկոր

(երբ այլ պարագաներնանւիուիոխ են): Ընդհանուր առաջարկի կորը ներուժային արտադրանքի դեպքում երկարատն ժամանակաշրջանում ուղղաձիգ լինելու միտում ունի, սակայն կարճատն ժամանակաշրջանում կարող է համեմատաբար

հարթլինել:

ընթացիկ հաշիվ օսոօոէ Հռօօսու. տես առետրի հաշվեկշիռ: օո ընթացիկ հաշվի հաշվեկշիռ Եճլոշթ Շսոթոէ Յռռօսոէ տես` առետրի հաշվեկշիռ: եկամտահարկ «օռօընկերակցության

/ոօօոոծ էւ ընկերակցության տարեկան զուտ եկամտրց գանձվող հարկ: ընկերակցություն օօոքօոռեօո.արդի կապիտալիստական երկրներում գործարար կազմակերպության գերակշիռ ձնը: Ընկերակցությունն անհաւտներինկամ այլ ըն-

(8է6

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

կերակցություններին պատկանող ձեռնարկություն է: Նա գնելու, վաճառելու, պայմանագրերկնքելու նույն իրավունքներն ունի, ինչ որ անհատը: Իրավապես ե առանձնացածէ իր սեփականատերերից սահմանափակ պատասխանաւովություն

ունի:

ըստ

(հարկման)

օգուտի

ԵՏոօրէ

սկզբունք

թոոցքթ (օք էճւճեօո). սկզբունք, ըստ որի մարդիկ հարկվում են կառավարության ծրագրերից իրենց ստացած օ-

գուտներինհամապատասխան:

թանկ օո) փողի քօհօյ.Աթ փողի առաջարկը

ցի

նվազեց-

նող ե շահադրույքները բարձրացնող կենտրոնական դրամատան քաղաքականություն: Այն հանգեցնում է իրական ՀԱԱ

կարգի հատկություն: (Օրինակներից են՝ գործազրկության նպաստը ե աճական ե-

կամտահարկը):

իրական աշխատավարձ 681

Կճցօտ.

աշ-

խատավարձիգնողունակությունը՝ արտահայտված ապրանքներով ու ծառայութ յուններով: Անվանականաշխատավարձի դրույքի ն սպառողականգների համաթվի հարաբերություննէ` իրական ՀԱԱ օո ՕԽՔ. գների փոփոխությամբ ճշգրտված ՀԱՍ-ն: Իրական ՀԱՍ-ն հավասար է անվանական ՀԱՍ-ն բաժանած ՀԱԱ-ի համադիրի վրա: Տես` համաազգային արդյունք, իրա

խն

անդա

ազեգ-

դրույքի բարձրացման (համեմատել`

բար,

փողի

քաղաքականության

թափարդյունք սում

օ( Տօօքօ.

օօօոօուօչ

իրական շահադրույք

ոօռ| լոէօոօտէ ոու.

շա-

հադրույք, որը չափվում է ապրանքներով ն ոչ թե փողով: Այն հավասար է փողային (կամ անվանական) շահադրույքի ն գնաճի չափի տարբերությանը: լեսե ֆեր |ու»օշ 1ոօ. տեսակետ, ըստ որի

Լին

առավարություն

է: ի: րները վելի

ե իա մ-հորիզո գծապատկերում

նին քան անին

ե 055ՏՔթօ. թեքություն

նականառանցքի փոփոխականիմիավոր փոփոխությանհետեանքովուղղաձիգ առանցքի փոփոխականի փոփոխությունը: Վերընթացկորերն ունեն դրական յուն, վարընթաց կորերը (օրինակ` պահանջարկի կորը) իսկ հոբացասական,

ետ

կորը

րիզոնական զրոյական:

զարգացա րկիր 1655 մօսօօԾքօմ Շօսուրյ). երկիր, որի բնակչության մեկ շնչին ընկնող եկամուտը «զարգացած երկրների»(վերջիներիսթվին են դասվում Հյուսիսային Ամերիկայի կամ Արնմւոյան Եվրոպայի պետությունների մեծ մասը) համեմատությամբշատ ցածր Է ժամկետավոր ավանդ եծ մօքօտե դրաճատանը պահվող դրամականմիջոցներ, որոնք ունեն «հանելու նվազագույն ժամկետ»: Ընդգրկված է Փ2 լայնիմճաստփողի մեջ, որովհետե որպեւ վճարելամիջոց չի թույլ

ընդունվում:

ժողովրդագրություն

բնակմճօցւոքհյ. չության ուսումնասիրությամբ զբաղվող

գիտություն:

ինչ. ինչպես Խհօտ.

ն ում

հաճար հռե

հօտ Յոժ

տնտեսությանկազմակերպման երեք հիմնահարց: «Ինչը» այն հիմնահարցն է, որն ուսումնասիրում է, թե հասաբակությունն իր սահմանափակ ռեսուրսներով կամ արտադրության գործոններով ամեն մի հնարավոր ապրանքիցկամ ծառայությունից որքան կարող է արտադրել: «Ինչպեսը» յուրաքանչյուր ապրանքի արտադրության եղանակի ընտրությանհիմնահարցն է: «Ում համարը» վերաբերում է հասարակության անդամների միջն սպառողական բարիքներիբաշխմանը: ինքնաշխատ (կամ` ներկառուցված) կաՅսէօոճհօ (օո Եսմէյո) Տէռելիշ6:5. մասնավոր հատվածում եկամտի փոփոխությունները մեղմելու կառավահամարության հարկայինկամ ր

յունարարներ

ծախսային

հնարավորին

ե որոշումներ ր կայացնելը վայացուլը թող թողնի շուկային: Ըստ Սդամ Սմիթին համակարծիք դասականտնտեսագետների՝կառավարության դերը պետք է սահճանափակվի (1) օրինականության ն կարգուկանոնի պահպանմամբ, (2) ազգային պաշտպանության,(3) որոշակի հանրային բարիքների ապահովմամբ, որոնք չեն տրամադրվի մասնավոր գործարարության կողմից (օրինակ` առողջապահություն, ախտականխիչմիջոցառումներ): լճագնաճ Տէռցոոեօո.1970-ական թվականների սկզբին գործածությանմեջ մտած եզր, որը բնութագրում է բարձր գործազրկության կամ /ճացմանն շարունակականանփոփոխ ցնաճի գոյակցումը: Այն հիմնականում բացատրվում է գնաճի գործընթացի անշարժունակությամբ-

նեությանը Բյազը

բոշ

թեքութ-

աբերությունը)-

խառնուրդային միաձուլում ՇօոցլՇոթոոծ ոոօրց6-. տես` միաձուլում: խճբաշնորհ օհցօքօր. անկատար մրցակցության իրավիճակ, երբ որնէ արտադճ ճմ գերիշխու գե ճմ են սակավաթիվ բաճյուղում

մատակարարներ:

սահմանային ա խնայողության (0

հաԲիչ Հոգու իւբոովը արության

տնտե-

բազմաթիվ ապրանքներկամ ծառայ ություննե ր արտադրելիս րտադրելիս- (Թափարդյփարդ բե ե արտադրել միա

նաների վարձակալությունը,

ան փոխանակման փոխ կ զգայի սրժութի րժույթի Մազգային ա

րությունն օգտագործում է միջամտության բազմազանլծակներ (ինչպիսիք են հարկերը, ծախսերը ն կարգավորումը) մակրուռնւոեսականանկայունության Լ շուկայի ձախողումներիդեմ պայքարելիս: (խառնուրդ օօոցլթոօոուօ զանազան չառնչվող ապրանքներարտադրող ն վաճառող մեծ ընկերակցություն (օրինակ`ծխախոտ արտադրող որոշ ընկերություններ մտել են ծխախոտին չառնչվող այնպիսի բնագավառներ, ինչպիսիք են ալկոհոլային խճիչքների արտադրությունը, ավտոմեքեկինոարդյու-

Լորենցի կոր

հարստության կամ եկամտի անհավասարությանաստիճանը բնութագրող գծապատկեր: Լօոտոշ

օսո/օ.

զբաղվածություն Խմ օոքթյոօոէ եզրն օգտագործվելէ տարբեր իմաստնե. րով: Պատճականորենընդունված է անվանել զբաղվածությանայնպիսի ճակարդակը, երբ ակամա գործազրկություն գոյություն չունի (կամ նվազագույն է): Ներկայումս տնտեսագետներըզբաղվածության բարձրագույն տնական մակարդակը նշելու համար օգտագործում են գոր-

լրիվ

Յո

քլօքճՈտո)

ՏՅ.

տնօրինելի եկաճտիլրացուցիչ մեկ դոլարի այն մասը, որ խնայվում է: Ուշադրութսահմանման յուն դարձրեք, որ ըստ `

ՍՍՀՒԽՍՀ-1:

խնայողության ֆունկցիա Տոտոց Խոօէօո.

եկամտի ամեն մի մակարդակում տնային տնւտեւությունների կամ երկրի խնայողություննեի ծավալը պարզաբանող

սանդղակ:

խնայողություն Տոմոց. եկամտի այն մասը, "

թի Այլ խոսքով տնօրինելի ՛ոնօրհնե չի սպառվում: եկամտի ն սպառման տարբերությունը: ԽՍՀ Խ/ՔՏ. տես` խնայողության սահճաոր

նային հակում: ՆԱԼ

խտրականությունմտօուոռեօո. Է

վաստակի տարբերություններ, որոնք կապ չունեն աշխատանքային կատարողականության են անձնական հատկանիշներից հատկապես սեռից, ռասայից կամ դավանանքից: օ»քօոմեսոծ ոսխքիօո

հետ, այլծագում

ծախսի բազճարկիչ բազմարկիչ:

ՆՐ

տես՝

ծախքածածկման գին կամ` մակարդակ, կամ կետ (մճիկրուռնտեսագիտության

քոօ6 օք 1ԹԿ6Լ օՐ քօոէ (ո ձեռնարկության համար գնի այն ճակարդակը, որն ապահովում է նրա ծախքածածկումը, այսինքն` բոլոր ծախքերը ծածկվում են, բայց շահույթը հավասար է զրոյի: ծազրկության բնական մակարդակ ծախսածածկման կետ (ձճակրուռնտեսագիտության մեջ) ԵՐՇՅԵ-ՇԽ6ո քօլոէ (ո ոՅօոօհասկացությունը: 6.ՕոՕուօտ). անհատի, ընտանիքի կամ էհօօոյ/. առնխաղերի տեսություն ցոծ համայնքի համար եկամտի այն մակարվազն մասնակիորենհակամարտ. շահեդակը, երբ եկամուտը 100 տոկոսով րով որոշում կայացնող երկու կամ ավելի ծախսվում է սպառման վրա (այսինքն` անձեր ներառող իրավիճակների վերլուծություն: Կարող է կիրառվել խմճմբաշնորայն կետը, որտեղ չկա ո՛չ խնայողություն, հային շուկաների փոխազդեցության,ինչո՛չ ապախնայողություն):Դրական խնայոնան պես սակարկելի իրավիճակների (օղությունն սկսվում է ավելի րինակ`գործադուլ) կամ բախումների(օձր մ բարձր մակարդակում. նակ` ճ րցախաղ կամ դե մ պատերազմ) ե մ)դեպՇՕՏէ,

Բում:

խառը տնտեսություն

ճեջ)

ԵՐՇՅԱ-ՇԿ6ո

ոօ /06օօոօողթՏ).

ոռօմ

ոչ Շօօոօույ. համայնավարական երկրներում տնտե-

սության կազմակերպման գերիշխող ձն: Խառը տնւեսության հիմքում ընկած է գների համակարգը, սակայն կառավա-

եկամտի

(ռոլնվազագույն ծախք, լինդհանուր Ն մեի Կ կարդակի ոլոգիայի, րանքների պարագայում: Կարճագների ժամկետ ընդհանուր ծախքը դիտարկելիս. ոաստագործող սարքավորումները տուն ծախքերն ընդունվում են որպես

նայլ

ԵԶՐԵՐԻ ԲԱՑԱՏՐԱԿԱՆԲԱՌԱՐԱՆ

տրված: Երկարաժամկետ ընդհանուր ծախքն այն է. որ ձեռնարկությունը կկատարեր, եթե լիակատար ճկունություն հանդես բերեր բոլոր ներդրանքներիե որոշումների վերաբերմամբ: ծախքի գնաճ -օտէ-քստհրռեօո. շուկայական առաջարկից բխող գնաճ, որի հիմքում ընկած է ծախքերի կտրուկ աճր: Ընդհանուր առաջարկ-պահանջարկ շրջանակում ծախքի գնաճը պատկերվում է ընդհանուր առաջարկի կորի վերընթաց տեղաշարժով: Կոչվում է նան առաջարկացունց գնաճ:

23ծավալարդյունքծշշօոօռոթօտ

օք Տօոթ.

ար

կամ միջին տադրողականության աճ ծախքի նվազում, որ առաջանում է արտադրության բոլոր գործոնների նույն համամաւնությամբ ավելացումից: ծավալի աճող հատույց /ոօոօճտլոցոօ Տ հաստատուն

օխոտ

տույց:

ծավալի հատույց: հատույց օօոտլթու Տօռթ. տես` ծավալի հա-

տես`

էօ Տօռթ.

ծավալի

կառուցվածքային

էօ :

ծավալի հատույց

ոօխոՏ

էօ 5686.

արտադ-

գործազրկություն

սոճոթեչոոծոէ պայմանավորված է նրանով, որ աշխատատեղերիտարածքային կամ մասնագիտականկառուցվածքը չի համապատասխանում առկա աշխատուժի կառուցվածքին: Երբեմն ազատ աշխատատեղերնանհնար է լրացնել անհրաժեշտ գործազուրկների հմտության պակասի կամ բնակավայրից մեծ հեռավորությանպատճառով: կատարյալ մրցակցություն քշոթօէ օօտՏեսՇէսոու

քօեհօո. տես` մրցակցություն, կարանքի աճի չափը, երբ բոլոր ներդրանքտարյալ: համամասնորեն աճում են: Օրինակ, ները օժ հաստատագրված օօտե տատանումներ ոճոոցօմ կարգավորվող եթե ներդրանքները կրկնապատկբոլոր ախք, որը ձեռնարկությունը կաւտարումէ ա ՈԾ»է օՅէ. նակման դրույքի նե ներկայիս փոխանակման վելու դեպքում արտադրանքը նույնպես նույնիսկ այն դեպքում, երբ իր արտադմենատարածված համակարգը: Այս հաէ, ապա ասում են, որ կրկնապատկվում րանքը դիտարկվող ժամանակահատվան հ ամակարգումերկիրը ժամանակ առ ժամաառկա է ծ ծավալի հաստատու ծում հավասար է զրոյի: Ընդհանուր հասարժույթը նակ միջամտում է աԼ տույց: Եթե ներդրանքներիկրկնապատկտատագրված ծախքը բաղկացած կայունացնելու նպատակով: ման դեպքում արտադրանքիաճը 10096ռանձին պարտավորագրային այնպիսի կարգավորում ոօցտոեօո. ձեռնարկությունծախքերից, ինչպիսիք են շահավճարը, ից պակաս է, ապա գործ ունենք ծավալի ների վարքը վերահսկելու նպատակով օգրավի վճարումները, տնօրենների աշնվազող հատույցի հետ: Իսկ եթե արրենքներիու կանոնների մշակումը կառախատավարձը: է, ապա տադրանքի աճը 10096-ից ավելի վարության կողմից: Դրանցից հիմնականծախք, միջին օշօտե ճստացծ. ընդհանուր խոսքը գնում է ծավալի աճող հատույներն են` տնտեսական կարգավորուծախքը (տես` ծախք, ընդհանուր) բացի մասին: ժանած արտադրված միավորներիքանամը, որը տարածվում է որեէ արտադրածավալի նվազող հատույցմ6օոօոտոց կի վրաճյուղի գների, ծառայությունների (օրիՐօաղոտ էօ տօռթ տես` ծավալի հածախք, միջին հաստատագրված «օտէ, նակ` հեռախոսակապի ծառայության) ն Թ.6մ ՅԽ6(ոց6 հաստատագրված ծախքը` այտեղ մուտք գործելու վրա, ն հասարատույց: բաժանած արտադրվածմիավորների քակաղապար ոօմօԼ մի քանի առանցքային կական կարգավորումը, որը փորձում նակի վրա: բարդ համակարգի կապակցություններով է հաղթահարելմիշարք արտադրաճյուղեծախք, միջին փոփոխականօօ5է, Յնօոռց6 հիմնական բնութագրերի ներկայացման րում առկա այնպիսի արւուսքին ազդակԽՅոշելթ. ընդհանուր փոփոխականծախքը համար օգտագործվող ձեական կառույց: ների աննպաստհետնանքները, ինչպիսին (տես` ծախք, փոփոխական) բաժաԿաղապարներըտրվում են գծապատկերէ օդի կամ ջրի աղտոտումը: նած արտադրված միավորների քանակի ների, մաթեմատիկականհավասարումնե- կարճաժամկետ ընդհանուր առաջարկ րի ն համակարգչայինծրագրերիտեսքով Տհօոէ ոսո Յցցթցոէթ Տսքքի/. արտադրանքի վրա: ծախք, նվազագույն օօտ, ոտնոսո. միա կամավոր գործազրկություն սօսուռո/ ե գների միջն ձեավորվող կարճաժամկետ ծավոր արտադրանքինընկնող նվազագույն սոօոթթյոոծոէ. գործազրկություն,որը փոխառնչություն: Այդ ընթացքում ընդհահասանելի ծախքը (միջին, փոփոխական գում է, երբ անհատի կարծիքով աշխանուր պահանջարկի փոփոխությունները կամ սահմանային): Միջին ծախքի կորի տավարձն ավելի ցածր է ժամանակի այհնարավոր է, որ ազդեն արտադրանքի յուրաքանչյուր կեւտ նվազագույն է այն իլընտրանքային օգտագործման (օրինակ՝ վրա: Պատկերվում է նան ԸԱ-ի վերընթաց մաստով, որ այդ կետին համապատասժամանցի) գնից: կամ հորիզոնականկորով:

ծախք,

դեկորի Կարի առումով կիականոնական գիտություն ե

նի լավագույն արդյունքին: Նվազագույն միջին ծախքը այդ կորի ստորին կետն է (կամ կետերն են): ծախք, սահմանայինօօՏէ, ոճոցոու հավելյալ ծախք (կամ ընդհանուր ծախքի աճը), որ պահանջվում է արտադրանքիմեկ հավելյալ միավոր թողարկելու հաճար (կամ` ընդհանուր ծախքի կրճատումը մեկ միավոր պակաս արտադրելու դեպքում):

ծախք, փուիոխականօօ5է,

ոճելթ.

ծախք

փոփոխվում է արտադրանքի ծավալին զուգընթաց, ինչպես, օրինակ` հումքի, որը

քՕտիսօ6օօոօոօՏ. կանոնական ւոնտեսագիտությունը քննարկում է «այն, ինչ պետք է լինի», այսինքն գնահատում է հանրային թաղաքականության նպատակները: Փաստական տնտեսագիտությունը, ի տարբերություն կանոնականի, տնտեսության մեջ փաստերի ն վարքի, այսինքն` «փաստացիիրավիճակի» վերլուծություննէ.»կապիտալիզմօռքմռետուտնտեսական համակարգ,որտեղ սեփականության(հողի ե

իոկ: րդիա. նախը խական հաստատագրված

աշխատանքիք

նուր ծախքից

ծախքը:

փարի

ներքին

վառե

ծախքերը:

Փո-

հանած

տարրեր տրամ ծախքեր, որոնք ակնառու չեն, ինչպես ակնհայտ փողային ծախքերը, սակայն պեւոք է դիտվեն որպեսծախք: Օրինակ,սեփականգործ վարելիս շահույթի հաշվարկի մեջ պետք է մւոցնել (որպես ենթադրյալ ծախք) այն աշխատավարձը, որ կստանայիքմեկ այլ տեղ աշխատելիս: Երբեմն անվանում են այլընտրանքի գին, թեպետ այլընտրանքի գինն ավելի լայն իմաստ ունիօԹոՇուտ.

ւիաստական տնտեսաոօոոտկխ:

ստ

մասը իրո է: Այսպիսի ԱԱ տնտեսության Տուրի) աա

մեծ

մեջ մասնա-

որ

ազգային

կարճատն ժամանակաշրջան Տ5հօղ

ռո.

ժամանակահատված, որի ընթացքում բոլոր գործոնները չեն կարող լրիվ համա-

բերվել: Միկրոտնտեպատասխանության

մեջկարճատն նագիտության ժամանա արտադրանիքոց երըլը կաշրջան Աաաա ատանխանությ կտ աա իր կուր ւէՄակրոն ր զ Է ի

չէ

ե Է աշխատավարձի գիտության մեջ` գները,

Ն պայմանագրերը, հարկադրույքնե

փար ակաշրլրի էնարոր բարում

խանության բերվել: ռ

օօոոռլ Եռու. վոր շուկան ռեսուրսների տեղաբաշխման կենտրոնական դրամատուն հիմնած գործակալութն եկամուտների ստեղծման հիմնական կառավարության յուն (ԱՄՆ-ում` համերկրային պահուստի շարժիչ ուժն է

կառավարության

պարտք

գատ

կառավարության բոլոր պարտավորություններըպարտատոմսերին կարճա-

ժօեԼ.

ժամկետ

Աա

ձնովՊ̀ու

մեջ րությանը կառավարության պարտքի չեն մտնում քվազիկառավարականգործակալությունների, օրինակ` կենտրոնական դրամատանպարտատոմսերը:

կառուցվածքային բյուջե տես` փաստացի, պարբերաշրջանային ն կառուցվածքայինբյուջե:

Տեսօխոո| Եսժցօէ

րղ

էԱ, հանեկարգլ պատաեանաաոե հատկապե ֆինանսական համակարգի առետրային դրամատների'վերահսկման համար: ւ

Աա

ի աոանութ անի մեջ խոշորագույնձեռնարլ

արտադրանքի

կությունների բաժինը՝ ւտոոկոսով:Բնորոշ չափանիշ է այսպեւ կոչված չորս ձեռ-

նարկության կենտրոնացման ցուցանիշը, որը ընդհանուր արտադրանքի

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

մեջ

չորս

է բաժինն

խոշորագույն ձեռնարկության

կոլեկտիվ սակարկություն

շօյթօէխԽօ եռո-

կամ ընթացիկ գներով փոփոխավասարապես պաշտպանում են բոլորին ն կանները «իրական» մեծությունների փոոչ թե միայն պատվաստաշիճուկի դիմաց խարկելու գործընթացը: Կատարվում վճարողներին: Ի տարբերություն` մասէ ընթացիկ գներով փոփոխականներըգների նավոր բարիքները, ինչպիսին է. օրիհամաթվիվրա բաժանելով: նակ` հացը, եթե օգտագործվում են մելյի համաթվում ոմօշոց (օո /ոժօշռնօո). գների կողմից, այլես չեն կարող օգտագործվել ընդհանուր մակարդակի փոփոխությունկողմից: ները փոխհատուցելու նպատակով աշհանրային պարտք քսեկօ մօշել տես` կախատավարձը,գները ն պարտավորագրերը մասնակիորեն կամ ամբողջությամբ ալ պահին կան»

ցոլոլոց. բանակցություններ աշխատավորների խմբի (սովորաբար`արհմիության) ե իրենց գործատուի միջն: Սակարկող կողճերը համաձայնության են գալիս աշխատավարձի, ոչ դրամականլրավճարներին աշխատանքի պայմաններիշուրջը: կրեդիտ օոօժէ հոդված վճարային հաշվեկշռի հաշվարկում, օրինակ`արտահանուհամալրիչներ օօոք|Թտծոլտ.երկու ապրանք, մը, որը երկրին արտարժույթ է բերում: որոնք սպառոդի համար «անբաժանելի» ն ծ կրկնագործարք հօժցյոց. հակազդող գոր են (օրինակ` կոշիկի ձախը նե աջը): Փոծարքի միջոցովռիսկիցխուսափելու եղախարինիչ են այն ապրանքները (օրինակ: Օրինակ` եթե ագարակատերը ցոնակ` ձեռնոցըե թաթճանը), որոնք մրցակրեն է աճեցնում, որը պետք է հավաքվի աշնանը, ապա գնի տաւոանումների ռիսցում են միմյանց հետէ արկը բացառելու նպատակովկարելի համախառն ազգային արդյունք, ան-

ճշգրտելու մեխանիզմ.

մյուսների

Լորա «աա ով հաշվելի Հերն ության ֆինանսական վիճակի ի

հյութ)

ունե Է մ ունեցորի Ն մի տեղեկագիր, սյունակում վածքն է, իսկ մյուսում` պարտավո-

անվանական Հն) վա- վանական (կամ տադրվելիք ցորենի քանակությունը կատարել) (օր քոօժսօէ,

Ակաաման

գար-

ց/6ՏՏ

հաճախառն ԱԱ րոնն ւ

ազգային

րդյունք-

ՀնԱ-ի համադրիչ

ՇՊՔ ճ6ոռէօք. ՀԱԱ-ի «գիայն է` գների համաթիվ, որի միջոցով հիմք վերցված տարվա համեմատությամբ են ՀԱԱ-ի բաղադրիչների միջին `

ը ը»,

ԲԱ

ՀԱԱ-ի «ճեղքվածք "հ

ՇՊՔ

ԱԱ ովա Քըղք

ցոք.

տճոե-

ԹցՏ|Յեօո. մենաշնորհացումը, առետրի սահմանափակումները,ինչպես նան գների բարձրացման կամ մրցակցության արգելակման նպատակով ձեռ-

նարկություններիդավադիր համաձայարգելող նությունն յ րգելող օրենքներ: օրենքներ:

հաճայնավարություն, կոմունիզմ

օշօո-

միաժամանակ՝ (1) գաղափարախոսություն, (2) որոշակի քաղաքական կառուցվածք ն (3) տնտեսական համակարգ: Համայնավարականտնտեսական համակարգում արտադրության միջոցների, մասնավորապես,արդյունաբերական արտադրամիջոցների մասնավոր սեփականությունն արգելված է, որովհետն. ըստ համայնավարությանգաղափարախոսութ. ոսուտտ.

սինքն՝իրականՀԱՍ

արտադրամիջոգների

սի

սե-

Ի լրումն. նավարությունը պնդում է, որ եկամուտը պետք է բաշխվի հավասար կամ ավելի ճիշտ` «րստ պահանջմունքի»: Ներկայումս համայնավարականերկրներումարտադրաճիջոցներին հողի մեծագույն մասը պատկանում է պետությանը: Այս երկրները բնութագրվում են համատարած կենտրոնացված պլանավորմամբ, պետությունն է սահմանում գների մեծ մասը, արտադրության ծավալը ն տնտեսական այլկարնոր փոփոխականներ-

համագործակցվածհավասարակշռություն Շօօքօոուխօօզսհեոսո. խաղերի տե-

սության մեջ` արդյունք, երբ առավելագույն միացյալ օգուտ ձեռք բերելու հաճար կողմերը գործում են համաձայնեցված ռազմավարությամբ: համադրում (տնտեսական ցուցանիշների) ժՅէթ). «անվանաճ6Ոհոց (օՒ 6Շօոօուծ

Ժե

են որսահմանվում

պես ունեցվածքի ն պարտավորությունների տարբերություն: եսժցօէ հաշվեկշռված բյուջե Եռռոշօժ տես` բյուջե, հաշվեկշռված: հաշվեկշռվող շուկա օ6ռոոց ոռոօէ

հավասարակշռելու համար: Հաշվեկշռվող շուկաներում չկան նորմավորում, չգործադրված ռեսուրսներ, պահանջարկի կամ առաջարկի ավելցուկ: Գործնականում սա վերաբերում է բազմահումքային ն ֆինանսական շուկաներին, այլ ոչ թե աշխատանքի կամ բազմարտադրանքային շուկաներին: րագ

անվանական ՀԱՍ/

մօո6ՏեՇ քոօժսօէ(ՇՕՔ). որնէ երկրի ներսում տվյալ տարում արտադրված ընդհանուր արտադրանքը (ի տարբերություն ՀԱՍ-ի, որը երկրին պատկանող գործոններով արտադրվածարդյունքն է): համամասնական հարկ քոօքօտեօոռէո». ց/6ՏՏ

հասարակական ընտրություն (նան` հա-

ԸքսենՇ ա,

Տյ/տէօու ԱՄՆ-ի կենւրոնական դրամատունը: հանրային բարիք քսելօ ցօօժ. բարիք, որից անբաժանելիորեն օգտվում է ողջ հանրությունը, անկախ դրանից օգտվելու աԲ6մ6ոռ| Խ6ՏՇԽՇ

հա-

«օռթլ

հիմնապաշար հասարակական ՕԽօիօոժ

5օօտլ

օտքմալհասարակականկարնոր ունեցվածք, որից կախված է տնտեսական զարգացումը, մասնավորապես, հաղորն դակցության էներգիայի Երբեմն անվակապի բնագավառներում: նում են «ենքակառույց»:

արտադրության

հաստատագրված ծախք 8.6մ օօտէ տես ծախք, հաստատագրված: հասույթ, ընդհանուր ոօսծոսօ, էօՕլու տես` ընդհանուր հասույթ: հասույթ, միջին ոթսծոսծ, ՅԿօոոցծ. տես` միջին հասույթ: ոուցյոու հասույթ, սահմանային 6սօոսօ, տես` սահմանային հասույթ: հավասարակշռություն օզսփեոսո. վիճակ

Օրիանձանց ցանկությունից: ռանձին նակ` առողջապահությանջանքերը` ուղղված «սն ծաղկի» դեմ պայքարելուն.

Շհօլօ6

հասարակական կարգավորում ՛օցսանօո. տես` կարգավորում:

կարող արտադրել հարաբե-

համերկրային պահուստի համակարգ

տեսութ-

Ի քսեկօ-Շհօոօ6

ըյտրությա

է (:50 6օո/). տնտեսագիտության ն քաղաքագիտության ճյուղ, որն ուսումնասիրում է կառավարությանկողմից որոշումներ կայացե նելու տնտեսությանը ուղղություն տալու գործելակերպը: Այն տարբերվում է շուկաների տեսությունից,քանի որ ընդգծումէ ոչ թե ձեռնարկություններիկողմից շահույթն առավելագույնի հասցնելը, այլ քաղաքական գործիչներիհամար քվեներն առավելագույնի հասցնելու կարնորությունը:

կան ունեցվածք, որն այնքան ռիսկազերծ է ն այնպիսիհեշտությամբ է փոխարկվում փողի, որ փաստորեն ճուո է ինքնին փողին: Օրինակ` հիմնադրամի ունեցվածքը ն գանձարանիմուրհակները գային առնւորում) Շօոբուոիխծ ՅմԽճուռցծ է806). ըստ համեմաւտանո 1ոէոռհօոՁ կան առավելության օրենքի, ամեն մի եր. կիր պետք է մասնագիտանա այն ապ րանքների արտադրության Ա արտահանման մեջ, որ է րականորեն ցածր ծախքերով, ն պետք է ներմուծի այնպիսի ապրանքներ, որոնց սեփական արտադրությունը իր համար հարաբերականորեն ավելի ծախքատաի է: Այսպիսով,ոչ թե բացարձակ,այլ հարաբերական առավելությունը պետք է թելադրի առետրիհիմնատեսակները:

ոնտրության

սարակական կ

յուն)

ես` աճական, աճ Շն տես` ն հաճաճասն հաճաճասնակա նվազական հարկեր: «համարյա փող» «ոօոո տօոթյ». ֆինանսա-

համեմատականառավելություն (ճիջազ-

շու-

կա, որտեղ գները բավականաչափ ճկուն են առաջարկը ե պահանջարկըշատ ա-

համախառն ներքին արդյունք (ՀՆԱ)

ատա փականությունը ինումՆաի վորների շահագործման: համայան

խեն ԱԱ իր անի կաբ վա ով Երկու աւնակնե ի ային վո Մ ենորովհետե գումարները հավասար փական միջոցները

քոօժսօէ, 1681 (օ- օոէ ԾԿՔ). անվանական ՀԱԱ-ն՝ ճշգրտված ըստ գնաճի, այՀ

էօոռլ

տարբերություՀԱԱ-իհամադրիչ:

էստէ

ոՕոուո|

համախառն ազգային արդյունք, իրական (կամ` իրական ՀԱՍ) ցոօտտ ոռ-

ներուժային

հակամճիավորմանօրենսդրություն

ոօողոտ|

ոՁէԾոՁ|

ՇԱՔ). մել տարում երկրում արտադրված բոլոր վերջնական ապրանքներիու ծառայություններիարժեքը ընթացիկ շուկայական գներով:

ծ ս սե ննե րե րըԱրար ա Սուտ

դադարի

երբ որնէ տնտեսական ճիավոր մեջ է կամ երբ նրա վրա ազդող ուժերը հավասարակշռված են այնպես,որ փոփոխության միտում չկա

ԵԶՐԵՐԻ ԲԱՑԱՏՐԱԿԱՆԲԱՌԱՐԱՆ

հավասարակշռություն (անհատ սպառողի

հանար) օզստեռսո (Ծո էհօ լոժմլժսու ՇօոՏս6դ). այնպիսիվիճակ, երբ սպառողը առավելագույնի է հասցնում օգտակարությունը, այսինքն`ընտրել է բարիքների այնպիսիզամբյուղ, որը տվյալ գների ու եկամտի պայմաններում առավելագույնս է բավարարում սպառողիպահանջմունքները հավասարակշջռություն (գործարար ձեռնարկության համար) օզստեոստ (6 Եստյոօտտ հոտ). այնպիսի վիճակ կամ արտադրության մակարդակ, երբ ձեռնարկությունն առավելագույնի է հասցնում իր

հիմնական գործոններից մեկը (աշխատանքի ն արտադրամիջոցներիհետ մեկտեղ): Ավելի լայն իմաստով այն ներառում է գյուղատնտեսականն արդյունաբերական նպատակներովօգտագործվող հողը, ինչպես նան երկրի մակերեսի ն ընդերքի բնականռեսուրսները` հոսք ն պաշար 165 5. Տէօօե- հոսքի փոփոխականը ժամանակային կախում ունի, փոփոխվում, հոսում է ժամանակի մեջ (ինչպես գետի ջուրը): Պաշարի փոփոխականով չափում են քանակը որոշակի պահին (ինչպես լճի ջուրը): եկամուտը տարվա ընթացքում ստացված դոլարի քանակն Է հսկ հարստություն, օրինա՝ 1992թ. դեկտեմբերին.պաշար է: հովանավորություն քոօէօօեօոյտուներմուծվող արտասահմանյան ապրանքների մրցակցությունից հայրենական արտադրաճյուղերը պաշտպանելու նպատակով երկրի որդեգրած ամեն մի քաղաքականություն (առավել բնորոշ են ներմուծման մաքսը ն բաժնեչափը):

ն Պետնաբար Բրաուն) արտադ րանքը կամ գները փոփոխելու դրդապատճառ չունի: Ձեռնարկության հանրահայտ տեսությանմեջ դա նշանակում է. որ ձեռնարկությունն ընտրել է արտադրանքի այնպիսիծավալ, որ սահմանային հասույթը հավասար է սահմանային ծախքին-

հավասարակշռություն, ընդհանուր ընդհանուր

տես`

օզստեոսո, ցշոօռւ

հավասարակշռություն:

հավասարակշռություն, սական օզսմեոստ,

մակրոտնտե-

Եշ

-ՈոճօրօՇՇՕոօուօՏ.

ՀԱԱ-ի այնպիսի մակարդակ, երբ նախրնտրված ընդհանուր պահանջարկըհավասար է նախընտրվածընդհանուր առաջարկին: Հավասարակշռության մեջ ցանկալի սպառումը (մ), կառավարության (Կ), ներդրումը (ն) ե զուտ արը

րոտնտեսագիտություն: մասնակի հավասարակշռության վերլուծություն քռոկու օզստեոստ ռոռհյտՏ.

վերլուծություն, որն առանձին շուկայում ուսումնասիրում է կատարվողփոփոխությունների ազդեցությունը, երբ այլ պարագաներն անփոփոխեն (օրինակ`անտեսելով եկամուտներիփոփոխությունը):

Ճասնակի պահուստով գործ 1ոճեօոոԼոօտօոօ

դրամատնային

եռուոց. արդի դրամատնային համակարգի կարգավորում, որով ֆինանսական հաստատություններից օրենքով պահանջվում է իրենց ավանդների որոշակի մասը պահել կենտրոնական որպես ավանդ դրամատանը` (կամ կանխիկ` իրենցգանձախցում):Ներկայումս Միացյալ Նահանգների խոշոր դրամատներըպարտավոր են ընթացիկ ավանդների 12 տոկոսը պահել որպես պահուստ:

ԿՏ ԽօՈՇՁԼ ՈՇՅ| օգս). Խ. հ հորիզոնական ն մասնավոր բարիք քոսութ ցօօժ. տես` հավասարությունը նշանակում է արդահանրային բարիք: րացի կամ հավասար վերաբերմունքնույն վիճակներում գտնվող անձանց նկատմարդկային հիմնապաշար հստոո օոքմոԼ մաճբ:Ըստ այս սկզբունքի,նրանք, ովքեր երկրի աշխատուժիմեջ մարմնացած մասըստ էության հավասար են, պեւտք է հանագիտականգիտելիքների ն հմտության վասար վերաբերմունքի արժանանան պաշար, որն արդյունք է կրթությանԱ աշխատատեղայինուսուցման մեջ արված Ուղղաձիգ հավասարությունը նշանակում է անաչառ վերաբերմունք տարբեր հանգամանքներումգտնվող անձանց մարքսիզմ ԽՄճոռստո.2424 դարում Կարլ Մարքնկատմամբ` Ուղղաձիգ հավասարության սի մշակած հասարակական, քաղաքահամընդունելիգործնական կիրառությունկան նե տնտեսագիտական հայացքների ներ չկան, թեն ոմանք կարծում են, թե ուղամբողջությունը Որպես ւտնտեսագիտաղաձիգ հավասարությունը պահանջում է կան ուսմունք, այն կանխատեսում էր կաաճական հարկում: պիտալիզմի փլուզումը իր ներքին հակասությունների, հատկապեսբանվոր դասահորիզոնական միացում հօոշօոէռ :ոէօցոռէօո տես` միացում ուղղաձիգ ն հոկարգի շահագործման հետնանքով: Հաճոզվածությունը, որ կապիտալիզմիօրոք րիզոնական: բանվորներինանխուսափելիորենճնշելու .հօռշօուու հորիզոնական միաձուլում են, բխում էր աշխատավարձի երկաթտես՝ Ո6ոցօւ. միաձուլում: յա օրենքից, ըստ որի աշխատավարձը ձեռնարկություն (գործարար ձեռնարկութկնվազի դեպի գոյամիջոցների նվազահոտ) կապիտալիստայուն) հոո (եստլոծտտ գույն մակարդակ: ան կամ խառր տնտեսության մեօ հիմնամեծ վստահության փող հցհ քօածոօմ յ

«զա մ

ծախսերը տա (9 ճշտորեն են անումը հավասար, ե աիրրգործարարությու Քոն Գանիանկա մա այ

հորիզոնական հավասարությունն ուղղաձիգ հավասարություն հօոշօոէոլ

ների վերլուծություն արտադրանքի, եկաճւոի, գների մակարդակի, արտաքին առետրի, գործազրկության ն այլ համախառն տնտեսական փոփոխականներիառումով Ի տարբերություն տես` միկ-

ներդրումների:

ը մրցակցայի ն ավասարակշռությու օզսմեոսոո,օօոքծելխօ. մրցակցապայ

տես`

յին հավասարակշռություն: հավելումով գնորոշում ոոռդսք քոռոց

անկատարմրցակցության պայմաններում ձեռնարկություններիկողմից կիրառվող գնագոյացման եղանակ: Այս եղանակով ձեռնարկություններնիրենց արտադրանքի գինը սահմանելիս որոշում են միջին ծախքը, որին այնուհետն ավելացնում են այդ ծածքի որոշակի հաստատագրված շատ

տոկոս:

կան անավո արտադիական րավոր

է փողի հիմք: դօոօ». նույնն Ապրանքներ արտադրելու ն վաճառելու (օո համար վարձում է աշխատողներ ն գնում մենագնում ոոօոօքտօոյ. մենավաճառի հայեճէստ) օո օոքմու շահաբերություն ներդայլ ներդրանք: լային պատկերը. միակ գնորդով շուկա, կամ արտադրաապրանքից:Այս«Գնորդիմենաշնորհ»րումից աճրագրում ոժյստաէ:ծքօց. փոՃշգրւտտվող պես 100 դոլար արժեքով ներդրման մենահարկի շարժում Տոցլ6-ո» տօսօոոօու. խանակման դրույքի համակարգ, որի դիմաց տարեկան դոլար շահ հատույսկսվել 024 դարում Հենրի Ջորջի նախադեպքում երկիրը արտարժույթի նկաւոցադրույքը 12 տոկոս է: ձեռնությամբ, որը պնդում էր, թե տնտեմամբ պահպանում է ամրագրված կամ հարաբերակցություն օօոթթեօո. երկու փոսության կայուն աճի պայմաններում պահ«գամված» դրույք: Զգալիորեն մեծ շեփոխականներիկանոնական կապի ասպանվող չքավորությունը բացատրվում է ղումների դեպքում այս դրույքը պարբեհողի սակավությամբ ե հողատերերին տիճանրաբար ճշգրտվում է: Հիմնականարժույթգնացող հսկայական վարձավճարով.«Մեների համար այս համակարգըկիրառվելէ հարկի բեռ էշ» ոռ մ6ոշծ. տես` բեռ: նահարկը» պեւոք է սահմանվեր հողի սեԲրետոն Վուձի ժամանակաշրջանում` հարմարվողական սպասումներ ոմռքէԽօ փականությունիցստացվող զուտ տնտե6շքօօէոկօոՏ.տես` սպասումներ: 1944-1971թթ.,ե կոչվում է Բրետոն Վունկատմամբ: աօռկհ. երկրին հարստություն կամ անձին րկր թյ ձի համակարգ: րգ ոօոօքօհ/ մենաշնորհ կամ մենավաճառ պատկանող առարկայականկամ ֆինանմակածված փոփոխականներ ոմսօօմ շուկայական կառույց, որտեղ ապրանքն սական միջոցների զուտ արժեքը տվյալ մողռե)թՏ. տես` արտաքին ն մակածառաջարկվում է մեկ ձեռնարկության կողպահին` Հավասար է ամբողջ ունեցվածքի ված փոփոխականներ: մից տես նան՝ բնական մենաշնորհ: գումարից հանած բոլոր պարւուսվորութ-

հատույցադրույք (կամ` հատույց), տադրամիջոցների ոօ օք ռատ |

ար-

սական վարձավճարի

հող

ունները: Թոմ.

դասական Ն նորդասական տնտեսագիտության մեջ արտադրության երեք

ճակրոտնտեսագիտություն

Ոճօոօօօօ-

տնւտեսության` որպես ամբողջության զարգացման օրինաչափությունոօուօտՏ.

մենաշնորհային

մրցակցություն

տօ-

ոօքօհտեՇ օռօոքճենօո. շուկայական կառույց, որտեղ մեծաքանակ վաճառողների

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

կողմից առաջարկվող ապրանքները մոտիկ, բայց ոչ կատարյալ փոխարինիչներ են: Այդպիսիշուկայում ամեն մի ձեռնարկություն կարողէ որնէ կերպ ազդել իր արտադրանքիգնի վրա: ճերկանտիլիզմ Ոօղօճումտո. քաղաքական ուղղություն, որը քաջ հայտնի է որպես Ադամ Լյմիթի Օռդովուրդներիհարստությունը աշխատության մեջ քննադատվածհայացակարգ: Մերկանտիլիստները ընդգծում էին վճարային հաշվեկշռի հավելուրդի կարնորությունը՝ ոսկու կուտակորպես ման միջոցի: Լինելով տնտեսական քաղաքականության նկատմամբ կառավաբության խիստ վերահսկողության կողմնակիցներ, գտնում էին, որ կառավարության չմիջամտելու քաղաքականությունը է հանգեցնելոսկուկորստիչ կարող միաձուլում օօ մի ընկերակցության կողմից մյուսի կլանումը, սովորաբար վերջինիս բաժնետոմսերի գնմամբ: Կարնոր օրինակներ են (1) ուղղաձիգ միաձուլումը, որը տեղի ունի արտադբության տարբեր փուլերում (օրինակ` երկաթի հանքաքարի արդյունահանում ն պողպատաձուլում) գործող ձեռնարկությունների միաձուլման դեպքում: (2) Գորիզոնական միաձուլումը, որը տեղի ուգործող ությունների (օրինակ` երկու ավտոմեքենաշինական ձեռնարկությունների) միաձուլման դեպքում: (3) Խառնուրդային միաձուլումը, որը տեղի ունի, երբ ձեռնարկությունները գործում են տարբեր ճյուղերում (օրինակ` արտադրում են կոշկաքուդն վերամշակում նավթ): .

մ Տուն Գրակ

միավոր առաձգական պահանջարկ սոէ:

միջանկյալ իրավիճակ

գնառաձգականությունըբացարձակ արժեքով ճիշտ մեկ Է Տես նան` պահան-

ջարկի գնառաձգականություն: նույնատեսակ արտադմիավորում օռղօ

րանք թողարկող անկախ ձեռնարկությունների կազմակերպություն,որի անդաճները համաձայնության են գալիս գները բարձրացնելու ե արտադրանքըկրճատելու շուրջը: Արգելվում է ԱՄՆ-ի հակաճիավորման օրենսդրությամբն

հորիզոնական

Կ6ՈնՇՁ| ԽՏ. հՕոշօոէռԼ արտադ1ոէօցոռնօո, րության գործընթացըբաղկացած է փուլերից. օրինակ` երկաթի հանքաքարը վեէ րամշակվում պոդպատաձուլվածքի, վերջինս գլանվածքի. որն այնուհետն դառնում է ավտոմեքենայի թափք: Ուղղաձիգ միացումը ենթադրում է մեկ ձեռնարկությունում այդ գործընթացի երկու կամ ավելի փուլերի համակցումը (օրինակ` երկաթի հանքաքարի ե պողպատաձուլվածքի մշակումը): Հորիզոնական միացումը. արտադրության մի Լնույն փուլում գործող տարբեր ճիավորների համակցումն է մեկ ձեռնարկության -

մեջ:

միկրոտնտեսագիտություն ՇՏ.

ներա աաա միջազգային անվա աԱո ւի

մեջտեղում գտնվող թիվը: Այսպես 1, 3, 6, 10, 20 թվերի համար այն 6-ն է: տնտեսագիտամոնետարիզմ ոտօոծոտու կան ուղղություն. որը պնդում է, թե մակրուոնտեսական անկայունության հիմնական պատճառը փողի առաջարկի փոփոխություններն են: Ըստ մոնեւտարիստների, կարճատնեժամանակաշրջանումիրական արտադրանքին գների մակարդակիփոփոխությունների հիմնական որոշիչը փողի առաջարկիփոփոխություններնեն: Երկարատե ժամանակաշրջանում գների շարժը համամասնական է փողիառաջարկի փոփոխությանը: Մոնետարիստները հաճախ եզրակացնում են, թե լավագույն մակրոտնտեսական քաղաքականությունն այն է, որը փողի առաջարկի աճը կայուն է պահում:

այլ երկրների Խա կագի ԼԱ ո Ավ առքն վաճառքը ծառայությունների կառավարության նվիրատվությունները ն ֆինանսական միջոցների գործարքները տեղաշարժը: Մո ոԹոՒցուԳործունեութԱրայան ր 1 տա ում ի ուկար, կան. վա մրցակցային հավասարակ՛շռություն մուն սեփական » րօույթը օր վերջինի րջ ՇօոքճելԽ6 6զսփեոստ. առաջարկի ե պա-

ժամանակահատվածում

ու

նակճան փոխանակմճան դրույքի նպատակով:

վրա

ապրանքներ

ճիջանկյալ

ե ազդելու

ցօօ0մՏ.ապրանքներ,որոնք անցել են արտադրական գործընթացիկամ վերամշակբայց ճան որոշա դեռես ատր պատրասուլ, բայց րոշակի փուլ, տի ի արտա նք չեն: Օրինակ` ակ տը բամբակյա մանվածքը միջանկյալ ապրանքներեն: ճիջին ոօռո. վիճակագրության մեջ` միջին 1, 3, 6, 10, 20 թվեթվաբանական: Այսպես րի միջինը հավասար8-ի: միջին արդյունք 2նօւացօ քոօմսօ. ընդհանուր արդյունքի կամ արտադրանքի հարաբերությունը որնէ ներդրանքի քանակությանը: Օրինակ` աշխատանքի միջին արդյունքը սահմանվում է որպես ընդհանուր արդյունքի ե ներդրված աշխատանքի քանակի հարաբերություն, նմանապես Շե նքների քների հաճար: հաճար:

Նոա ակի Հան րի ն

ԱԱ

կայու

հանջարկի հավասարակշռում կատարմրցակցությամբ բնութագրվողշուճմ կամ տնտեսության մեջ: Քանի որ կատարյալ մրցակից վաճառողներն ու նորդնե գսորդմերըշ ուկայի վրա առանձին-առանձին անհատապես ազդելու կարողություն չունեն, գինը կշարժվի դեպի այն կետը, որտեղ հավասարվում է սահմանային ծախքին ն սահմանայինօգտակարությայալ

9մոէթոոօժոէծ

նըլ

երա ոռոեօէ ծրցավցային տեսոցանցությւ "ատար: արոԼԲ ան եՏ րցակցությա շուկա

ը օօտքճնեօո. գործոններ, որոնք նվազեցնում են մրցակցությունըկամ արտադրող-

ների քանակը որնէ արտադրաճյուղում պայմաններստեղծելով տնտեսության առավել կենտրոնացմանհամար: Օրինակ ն արգելքները, ելքնե են օրենսդրական կարգավո րումը, արտադրանքիտարբերակումը. ճ միջի Յսօքոցօ Շօտէ տես` ի ծախք, մրցակցություն, անկատար օօոքծենօո, մոքօո6օէ. վերաբերում է այն շուկաներին, միջին ծախքի կոր, երկարաժամկետ որտեղ կատարյալ մրցակցությունը չի ՅԿՕՒՅց6 ՇՕՏէ ՇԱԽՑ, |Շոց-սո. արտադրանգործում, որովհետն առնվազն մեկ վաճաքի ամեն մի մակարդակի համար որնէ ռող (կամ գնորդ) այնքան հզոր է, որ կաապրանք արտադրելու նվազագույն միջին րողանում է ազդել շուկայական գնի վրա ն, հետնաբար, գործ ունի պահանջարկի ծախքի գծապատկեր.ընղ որում ենթադրն վումէ, որ վարընթաց կորի (կամ առաջարկի կորի) հետ: Անկատարմրցակցությունը վերաբեգները տրված են, սակայն արտադրոդն ազատ է ընտրելու ձեռնարկության նպարում է ցանկացած անլատարության՝ տակահարմարչափը` զուտ մենաշնորհի, խմբաշնորհի կամ .

ա-

ռաձգական պահանջարկի ն ոչ առաձգական պահանջարկի ճիջն, երբ

միացում, ուղղաձիգ

մակրուոնտեսագիտու-

րություն տես

թյուն):

Պենար-

օԹՏեՇ մօոռոժ.

ների վարքի վերլուծություն, օրինակ` առանձին արտադրանքիգնի, ինչպես նան առանձին սպառողի կամ գործարար ձեռնարկությանվարքի որոշումը: (Ի ՛տարբե-

ւ:

ոոօաօօօոօտ-

տնտեսության առանձին բաղադրիչ-

ւն Աթ ախք միջին:

տեխնոլոգիան ներդրանքների

միջին

ծախքի կոր,

Յնօլացծ

ՇՕՏէ

ՇԱԽօ,

կարճաժամկետ

Տիօոսո.

արտադ-

որնէ համար

րանքի ամեն մի մակարդակի ապրանքարւոադրելու նվազագույն միջին ծախքի գծապատկեր ընդ որում դիտարկվում են տեխնոլոգիայի, ներդրանքների Վիճակը ո առկա սարքավո

Գրո Լ ո

րը:

միջին հասույթ

2Կ6ոռց6 ոՇսճոսծ ընդհանուր հասույթը բաժանած վաճառված միավորների ընդհանուր քանակի վրա, այն է՝ միավորին ընկնող հասույթը: Սովորաբար միջին հասույթը հավասար գնին:

ԿՅոճիջին փոփոխականծախք 86:ց6 ճե օօտէ տես` ծախք, միջին փոփո-

խական:

ձմիջնաթիվոտօժոո.

վիճակագրության մեջ փոքրից մեծը գնացող թվերի շարքի ճիշտ ,

մենաշնորհային մրցակցության: մրցակցություն կատարյալ օօտքօինօո,

քօո6օէ վերաբերում է այն շուկաներին, որտեղ ոչ մի ձեռնարկություն կամ սպառող այնքան հզոր չէ, որ կարողանա ազդել շուկայական գնի վրա: Այս վիճակն ստեղծվում է երբ (ա) վաճառողների ե գնորդների քանակը շատ մեծ (բ) վաճառողների առաջարկած ապրանքները համասեռ (այսինքն` անզանազանելի) են: Այսպիսի պայմաններում յուրաքանչյուր ձեռնարկություն գործ ունի պահանջարկի (կամ կատարյալ առաձգաան) կորի տ-

էն

Գովես

Նեշի հավասարակշռություն Խոտի ոսո

օգս տԵ-

խաղերի տեսության մեջ՝ խաղացող-

աթեթ, որէ կանոԻոմերմրւր աղ դերում ցողի տրված ռազմավարությանպայմանների

ռազմավարություննե

ԵԶՐԵՐԻ ԲԱՑԱՏՐԱԿԱՆԲԱՌԱՐԱՆ

ներում չի կարող ավելացնել իր շահումը:

հովել տվյալ տեխնոլոգիայովն բնակչութդիմաց: Այն սովորաբարարտահայտվումէ յան թվով, առանց արագացնելուգնաճը որպես փոխառված դրամագլխի տարեԱյսօր ներուժային ՀԱԱ-ն սովորաբարհական տոկոս: Այսպես` 1096. շահադրույքի մարժեք է համարվում գործազրկության դեպքում 1000 դոլար փոխառության դիբնականմակարդակինհամճապատասխամաց տարեկան կվճարվի 100 դոլար: նող արդյունքի մակարդակին: շահումներ քոյօքՏ տես` շահումների նշանակովի (կամ` անճկուն) գներ ռճոոոաղյուսակ: 5է6ոօժ (օր 1ործշմելօ)քոօօտ. վերաբերում է խաղեշահումների աղյուսակ որոշակի ժամանակաշրջանիու մի շարք րի տեսությանմեջ՝ երկու կամ ավելի մասգործարքների համար սահմանված ն նակիցներով խաղի ռազմավարությունհաստատուն պահպանվողգներին: (Ի հաներն ու շահումները պատկերող աղյուկադրությունտես` գնաճկունություն): սակ. Շահումները տարբեր խաղացողոոօսռիօո. Ջոզեֆ նորաստեղծություն ների շահույթները կամ օգուտներն են: մեջ շահույթ քօա (մ) հաշվապահության մեջ դրված այս եզրը նշանակում(1) շուկաընդհանուր հասույթից հանած վաճառված եղածնե էապես ր, եղածներից ) ում նոր, բր որ էապ տարբեր արապրանքների վրա կատարված թույլատտադրանքիթողարկումը,(2) արտադրութրելի ծախքերը: Տես` եկամտի տեղեյան նոր եղանակի ներմուծումը, (3) որնէ կագիր: (2) Տնտեսագիտության տեսութնոր շուկայի ստեղծումը յան մեջ` վաճառքից ստացված հասույթի 1ոճսՏէո/ ըորելուկ արտադրաճյուղ տո ե ապրանքների արտադրության մեջ նեմոն արտաքին առետրի տեսության մեջ՝ րառված ռեսուրսների այլընտրանքի գնի տադրաճյուղ, որը դեռնս ձեռք չի բերել

Այսինքն` Ա-ի տրված ռազմավարության պայմաններում Բ խաղացողըչի կարող ավելացնել իր շահումը, իսկ Բ-ի տրված ռազմավարության պալմաններում Ա-ն չի կարող ավելացնել իր շահումը: Նեշի հավասարակշռությունըերբեմն անվանում են նան

չհամագործակցված հավա-

քոյօք էռԵյ6.

սարակշռություն: 1ոէոոտլօսխ

ներարժեք (փողի)

(61 Ոոօոծ)). փողի միավորի ապրանքայինարժեքը (օրինակ` պղնձյա մետաղադրամիպարունակած պղնձի շուկայական արժեքը)ներդրանք տքսէ տես` արտադրության

կողմից Շանաետերի գործածության է

գործոններ:

ներդրում

ոսօտետծու.

(1) տնտեսական գործունեություն, որն այսօրվա սպառումը զոհաբերում է հանուն ապագայում արտադրանքի ավելացման: Ընդգրկում է առարկայական արտադրամիջոցները (շինություններ, սարքավորումներ ե պաշարներ) ե ոչ առարկայական ներդրումները (կրթություն կամ «մարդկայինհիմնապաար», հետազոտություններ ու մշակումներ ե առողջապահություն):Զուտ ներդրումը ընդհանուր ներդրման արժեքն է արժենվազման հատկացումներկատարելուց հետո: Վամախառններդրումը ներդրումն է, ներառյալ արժենվազման հատկացումները:(2) Ֆինանսներիբնագավառում ներդրումն ընդհանրապես այլ իմաստ ունի. նշանակում է արժեթղթերի գնում, ինչպիսիք են, օրինակ` բաժնետոմսերը կամ պարւոատոմսերը: ներդրումների պահանջարկ (կամ ներդ

րումների

պահանջարկի կոր)

տարբերությունը:

շահույթի Սաոոնուհմտություն որը կարեոր ծ

համ

նհ-

յում. ապրանքն արտադ ապրանքն արտադ-

րության) |ՇՅՏէ օօտէ յթ (օՄ քոռմսօեօո). կանոն, ըստ որի, արտադրությանծախքը արտադրանքի որոշակի մակարդակում նվազագույննէ, երբ ամեն մի ներդրանքից ստացված սահմանային արդյունքի հան այդ ներդրանքի գնի հարաբեսույթը րությունը նույնն է բոլոր ներդրանքների

ո-

համար:

գծապատկեր`

նվազական հարկ 1698:6ՏՏԽ6 ներդրումների տեղաբաշխման տեսուքճական, համամասնական ն նվայուն քօւմօեօ էհօօոյ. տնտեսագիտական զական հարկեր: տեսություն, որը պարզաբանումէ, թե խելաճիտ ներդրողներըհարստությունն ինչ. նվազող հատույցի օրենք ճոոուտհլոց պես են տեղաբաշխում տարբեր ֆինանսական միջոցներում, այսինքն`ինչպես են իրենց հարստություն, ։»տեղաբաշխում

ներ-

ը արարներ:

ինքնաշխատ քսաշ կայույ

ներմուծման մաքս

քո. հարկ կամ տուրք, գանձվում է երկիր ներմուծվող ապրանքիյուրաքանչյուր միավորից-

որ

ներմուծման սահմանային հակում լ

ոո

նտեսացլոռ|քոօքծոՏե/ էօ հոքօո. մակրոտնտեսա գիտության մեջ` ՀԱԱ-ի աճի աճեն մի դոլարին ընկնող ներմուծման աճը դոլարնե|

րով-

ներմուծում սոքօու տես` արտահանում:

ներուժային ատադրանք քօէօուռ| օսքսԼ նույնն Է ներուժային Հնն.

ներուժային ՀԱԱ թօէօոուԾխՔ

ՀԱՍ-նաճե.

նաբարձը զբաղվածության պայմաններում, ավելի հստակ` ՀԱԱ-ի առավելագույն մակարդակը, որ հնարավոր է ապա-

օօտէ տես` նվազագույն ծախք ոուոստ ծախք, նվազագույն: նվազագույն ծախքի կանոն (արտադ-

(օ- 1ոսօտետթու մօոռոմ օՍՐ:6). ներդրման մակարդակիԱ ֆինանսական միջոցների ծախքի (կամ ավելի կոնկրետ` իրական շահադրույքի) առնչությունը պատկերող սանդղակ, ինչպես նան ւսյդ առնչությունն արտահայտող

ներդրումների ձեով:

ռոմ

ԽօՏԱԵՈՇոէ ժօոոոմ

էսմ-ո Ղ-լ ներկառուցված կայունարարներ Տռե26-5. տես`

վնասի տեղեկագիր քոօէ

ՏՏ Տէտէօտօու տես` նույնյ, եկամտի տեղե երկրների երկրներ րող ավելի հասուն արտադրաճյուղերի կագիր: հետ հաջող մրցակցության համար: Հաշարժունակ գնաճ /ոօոնու /որռեօո. հաստաճախ համարվում է, որ նորելուկ արտադտուն գնաճի գործընթաց: Տեղի ունի այն րաճյուղերինինքնահաստատմանընթացդեպքում, երբ սպասվում է գնաճի շարուքում մրցակցությունից պաշտպանվելու նակում, ն գնաճի պահպանվող չափի վրա են հիմնվում պայմանագրերն ու համարանհրաժեշտ սահմանել ներմուծբնակման չության սպասումները: մաքսեր բաժնեչափեր:

է այլյլ

տես`

է.

ա-

Շիկագոյի տնտեսագիտական դպրոց

տնտեսաՇհՇոցօ ՏՇհօօլ օք Բօօոօուօտ. գետների խումբ (ամենաականավորները` Հենրի Սայմոնս, Ֆ.Ա.ֆոն Հայեկ, Միլտոն Ֆրիդման), որոնց համոզմամբ կառավարության միջամտությունից զերծ մրցակցային շուկաները հանգեցնում են տնտեսության ամենաարդյունավետ գործու-

նեությանը:

շչրջանառելի վճարագրի (ՇՎ)

հաշիվ

ոօցօէեյթ օ146- օք Խհցոոաո| (ԿՕՄՄ) 86ՇօսոԼ շահաբեր վճարագրային ր հաշիվ:

Տես

շուկա

նան`

վճարագրային հաշիվ:

կառույց, որի միջոցով գնորդներն ու վաճառողները գործակցում են ապրանքի գնի ու քանակի որոշման համար: Որոշ շուկաներ (ինչպիսիք են բաժնետոմսերի բռրսան կամ հնուռիքի շուոոդօէ.

Թո օՒ օրենք, ըստ որի որնէ ներդրանքի հաջորդական ավելացման դեպքում, երբ մյուս ներդրանքները պահվում են անփոփոխ, լրացուցիչ արտադրանքը երջոս մ է նվազել: ավե զել: Այլ Այլ կերպ կերպ շուկայ ասսակիցները յանց տ կապվում են հեռախոսի կամ համակար սած օրենքը պնդում Է որ փոփոխական գիչներիօգնությամբ: ներդրանքի սահմանային արդյունքը ինչռօ շուկայական իշխանություն որ կեւտիցհեւոո նվազում է: քօածք արտադրաճյուղումձ̀եռնարկութնվազող սահմանային օգտակարության մ կող յան կամ ձեռնարկությունների խմբի ենք օրենք Փուոտհւոցոոոցյոտ|լսեսենե/, Թա օ 7 մից գնի ե արտադրանքի վերաբերյալ ոօրենք, ըստ որի, եթե որեէ ապրանքավելի րոշումների վերահսկման աստիճանը: Մեու ավելի է սպաովում, ապա նրա սահմանաշնորհի պայմաններումձեռնարկությունային օգտակարությունընվազումէ. նը շուկայական իշխանությանբարձր ասնվազում ոօօօտտթօո. իրականՀԱԱ-ինվազում տիճան ունի: Կատարյալ մրցակցայինարեռամսիրար հաջորդող երկու կամ տադրաճյուղերում ձեռնարկությունները ավելի Տես նան` անկում: յակների ընթացքում: շուկայական իշխանություն չունեն: Շուկայական իշխանությանչափման առավել շահ ոէօոօտէ. հատույց փողի փոխատվության տարածված բնութագրիչներիցեն կենտրոնացման ցուցանիշները: .շահաբերություն ոօ. նույնն է` շահադ/ՇխոոՏ.

րջ կսու րջիվ է,վ

ԱՆՆ

ա-

ետ աւնԱր կիներ րման, լ

դիմաց: րույք

կամ ունեցվածքի ինքնաճ:

ոու. գին. որը .շահադրույք լուօոօտէ

վճարվում է որոշակիժամանակով փոխառվածփոդի

շուկայական ոոդօէ

հավասարակշջռություն մրցակցա-

Շզտնեոսու նույնն Է

յին հավասարակշռություն:

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

շուկայական տնտեսություն

ները ցանկանում են ձեռք բերել) այնպիսի փոփոխությունը, որը կապված է գնի փոփոխությունիցտարբեր որնէ այլ պատճասարակությունից` ռի հետ (օրինակ` եկամտի աճ, ճաշակի պահանջարկի գնաճ մօոճոժ-քսի :որոհօո. փոփոխությունն այլն), կոչվում է պահանընդհանուր առմամբ ապրանքների գերջարկի փոփոխություն (պատկերվում է գ նաճ, պահանջարկով պայմանավորված ման այս ձնում ձեռնարկություններնապահանջարկիկորի տեղաշարժով): Ի հաօրինակ` ընդհանուր պահանջարկիզգալ զգալի ռաջնորդվելով շահույթն առավելագույնի են կադրություն, եթե շատ կամ քիչ գնելու աճի պատճառով: Հաճախ հակադրում գնում են ներդհասցնելու շարժառիթով, թու, Գու րդ վճիռը պայմանավորվածէ ապրանքի գնի ծախքի գնաճին: րանքներ ն արտադրում ու իրացնում արփոփոխությամբ, ապա դա պահանջվող տադրանքը: Տնային տնտեսություններն պահանջարկի գնառաձգականություն քանակի փոփոխություն է (պատկերվում է իրենց գործոնային եկամուտներով մուտք քոՇ6 օլՏեզե/ օ1 մօոռոց. գնի փոփոխութանփոփոխ պահանջարկի կորի երկայնեն գործում շուկա ն ձնավորում ապրանքյանը պահանջարկիարձագանքիմեծութքով կատարվող ների պահանջարկը: Ձեռնարկությունների յան չափը: Առաձգականությանգործակիպահանջվող քանակ զսռոնն ժծոռոմօժ. առաջարկի ն տնային տնտեսությունների ցը զպահանջարկիգնառաձգականություտես` պահանջարկի փոփոխություն պահանջարկի փոխազդեցությամբ էլ այնը ՀՊգ) պահանջվողքանակիփոփոխութեն որոշվում ե յան տոկոսային հարաբերություննէ գնի պահանջվող քանակի փոփոոոուծէ

6Շօո-

տնտեսություն, որտեղ ռեսուրսների տեղաբաշխմանըվերաբերող ինչ, ինչպես ն Ում համար հարցերը հիմնականում լուծվում են շուկայի պահանջարկով ն առաջարկով` Տնտեսության կազմակերպօո՞/.

ստացված եկամւտինկատմամբ: Տարբերությունը ծածկվում է` փոխառելով հա-

շարժմամբ)

նուհետե ումնննա,

ապրանքների

տվյալ

ար

տադրաճյուղի արտադրանքի ընդհանուր ծավալի մեջ առանձին ձեռնարկության կամ ձեռնարկություններիխմբի բաժինը:

շուկայի ձախողում

ոռուծէ (յս. գների համակարգի անկատարություն, որը խոչընդոտում է ռեսուրսների արդյունավետ

տեղաբաշխմանը:Օրինակ` արտաքին

ազդակները

ոչ

ցությունը:

անկատար մրցակ-

գնառաձգական պահանջարկ (կամ` ոչ առաձգական պահանջարկ) քոօօլոծթտեօ

ժօոռոժ (օ- /ոօլթտեն մօոտտոժ).իրավիճակ, որի դեպքում պահանջարկի գնառաձգականությունըբացարձակ արժեքով փոքր է 1-ից: Այս դեպքում գինն իջնելու հետ մեկտեղ ընդհանուր հասույթը նվազում է, իսկ գինը բարձրանալիսա̀վելանում: Կատարյալ ոչ առաձգական պահանջարկիդեպքում պահանջվող քանակն անփոփոխ է գինը բարձրանալիսկամ իջնելիս: (Ի տարբերությունգ̀նառաձգա-

կան պահանջարկի ն միավոր առաձգական պահանջարկի): ոսկու չափօրինակ ցօժ Տեռոժռոմ. համա-

կարգ, որի պայմաններում երկիրը (ա) հայտարարում է իր արժույթի միավորի

պապակ է համարիչում ժամանակ վարկման հարկ

նոր քանակների ճիջինը, իսկ հայտարարում հին ու նոր գների միջինը բացասական նշանը. Տես դնել հին

ու

ՈՎ

անտեսելով նան`

գնառաձգական պահանջարկ, գնառաձգական պահանջարկ, միավոր առաձգական պահանոչ

ջարկ:

պահանջարկի եկամտային առաձգականություն (ոօօտօ օատեօ/ օժօտռո.

որնէ ապրանքի պահանջարկիվրա ազդում է ոչ միայն այդ ապրանքիգինը, այլե գնորդների եկամուտը` Եկամտային առաձգականությունը չափում է արձագանքելու ունակությունը»: ճշգրիտ սահմանումը հետնյալն է. պահանջարկի եկամտային առանձգականությունը պահանջվող քանակի տոկոսային փոփոխության ն եկամտի տոկոսային փոփոխության հարաբերությունն է (հաճեմատեք` պահանջարկի գնառաձգականության հետ)-

պահանջարկի խաչաձն առաձգականություն Շոօտտ օԹտեռ/ օ1 մօտռոմ մի ապրանքիգնի փոփոխությանազդեցության չափը մեկ այլ ապրանքիպահանջարկիվրա պեր տոդ Լապրաաի ա հանջարկի տոկոսային փոփոխությունը, երբ Բ ապրանքի գինը փոփոխվումէ 1 տոկոսով, ենթադրելով, որ մնացած փոփոխականներըմնում են հաստատուն:

դակի աու

հառաճելոթունըշաուտ հայտարարված գնով ազատորեն գնում կամ վաճառում է ոսկի ն (գ) որնէ սահմանափակում չի դնում ոսկու ներմուծման կաճ արտահանման վրա-

չափավոր գնաճ

գնաճ:

7ոօժօուօ

տես`

Հորռեօո.

չքավորություն

արը

քօԽօրյ. ԱՍՆ-ի կառավա«չքավորության սահմանագիծը» սահմանում է որպես բավարար նվազագույն կենսամակարդակ: պակասուրդային ծախսում ճ68օէ Տքօոժյոց. ապրանքների, ծառայությունների ե փոխանցիկ վճարումների վրա կատարված կառավարության ծախսերի գերազանցումը հարկերից ն այլ աղբյուրներից այսօր

ՏՇիծժմթ). սանդղակկամ կոր, որը ցույց

հավասարակշքան նները. քի ջա աան տալիս բիր կցանկանայի րը: սպառողները

չհամագործակցված ոօոօօօքօւոհնօ ռություն .օզստեոսող Նեշի հավասարակշռություն: տես՝ չորս ձեռնարկության կենտրոնացման ռեօ. ցուցանիշ 1Ծսորոտ Շօոշծուռիօո տես` կենտրոնացման ցուցանիշ: րությունը

պահանջարկի կոր (կամ` պահանջարկի Շախ (օ- ժճոռոժմ սանդղակ) ժշոռոմ այ ն

որ

ոքր

րել համապաւոասխանգնի դեպքում, երբ այլ պարագաներն անփոփոխ են- Սովորաբար պահանջարկի կորի վրա գինը պատկերվում Է ուղղաձիգ կամ ` առանց-

քով, իսկ քանակը`հորիզոնականկամ 4 առանցքով: Տես նան` պահանջարկի

փոփոխություն ե պահանջվող քանակի փոփոխություն: պահանջարկի փոփոխություն ե պահանջվող քանակի փոփոխություն Շհռոցօ

մծոոմօժ.

մօոշճոժ

օիռոցօ ո զսճոի/ ապրանքիքանակի (որ գնորդստ.

ոթն

պահուստներ, դրամատնային

ոօՏ6ո/65,

ավանդների այն մասը, որ դրամատունը առանձնացնում է գանձախցում կանխիկփողի տեսքով կամ համերկրային պահուստի դրամատներում՝ շահ չբերող ավանդների տեսքով: ԱՄՆ-ում ները պարտավոր են ձնով պահել ընթացիկ ավանդների (կամ` գործարքայինհաշիվների) 12 տոկոսը: Եռու.

դրամատպահուստների

միջազգային պահուստներ, տէծճոոճէօոճԼ ամեն

1օՏօո/օ5,

մի երկիր առնվազն մի քանի տեսակ պահուստ է պահում ոսկու, այլ երկրների արժույթին ՏԾԽ կոչվող հատուկ փողի տեսքով: Միջազգային պահուստները են որպես «միջազգային փող»` օգտագործվելով այն ժամանակ, երբ երկիրը դժվարությունների է բախվում իր վճարային հաշվեկշռում: Եթե երկիրը թույլէ տալիս. որ իր արժույթի փո-

ծառայում

խանակման դրույքը տատանվի, ազատ ապա նա պահուստի կարիք չի ունենա: պաշար

ն հոսք

Տէօօե

ԿՏ.

Ոօ/.

տես`

հոսք

պաշար:

պատահական

քայլերի

տեսություն

գների)

(Թոմօո (բաժնետոմսերի շուկայի ՅԱ. էհճօո/ (օ1 ՏէօՇԵ ոճդւօէ քոօտտ). հաՃախանանոմ են շու կայի տեսություն: Տեսակետ, ըստ որի տվյալ պահինառկա բոլոր տեղեկություններն արդեն հաշվառված են սովորական բաժնետոմսերի (կամ այլ ունեցվածքի) գնի մեջ. Հետնաբար, բաժնետոմսերիշուկան տեղ չի թողնում այնպիսի սակարկությունների համար, որոնք հիմնված են հին կած հնացած կամ էլ դյուրամատչելի տեղեկությունների վրա (ասենք գների արժը անում): Այնուամենայյ շարժը վերջին Այ վերջին շրջանում). նիվ, բաժնետոմսերի գները փոփոխվում են կախված ճոր տեղեկություններից: Եթե վատ

արդյունավետ

կամ Սոունո լամ ընդունենք» մորը ոց Սարո " այսինքն` հավանականութավասար ա

յունը րը

50 է, ապա բաժնետոմսերիգնեհետնում են «պատահական քայլե50:

րին». այսինքն հավասարապեսկարող թե բարձրանալ,թեիջնել.

են

հօՇ :պատճառահետնանքային սխալ քօ5/ Թյռօչ. լատիներեն`ք.տ ՖօՇ 6ոցօ ք/օռքէ67

Խօռ

որը

նշանակում է «դրանից

հետո.

ԵԶՐԵՐԻ ԲԱՑԱՏՐԱԿԱՆԲԱՌԱՐԱՆ

հետեաբար դրա պատճառով»: Թյուր պնդում, ըստ որի եթե Ա դեպքը նախորդում Բ-ին, դրանից հետնում է, թե Ա-ն Բ-ի

պատճառն է:

բյուջե պարբերաշրջանային տես`

օյժոօո

փաստացի, պարբերաշրջանային ն կառուցվածքային եսժցծէ

բյուջե:

պարբերաշրջանայինգործազրկություն Օ/ՇԱՇՅ| սոօոքթյ/տծոէ. տես` գործափոխ

գործազրկություն:

.արդյունավետություն

պարետոյան ՔՅրծէօ

տես`

6էՈՇլԹոօ/(օ

օքեռռիհ)).

ՔՅոծօ

տեղաբաշխման արդյունավե-

տություն:

պ արտադիր 56/65.

պահուստներ քօռզսոօմ6տես` պահուստներ, դրամատԼ

նային:

պարտավորություններ

հաշվապահականհաշվառման մեջ` այլ ձեռնարկություններին կամ անձանց ունեցած պարտքը կամ ֆինանսական պարտավո|ոետեօտ.

րությունները:

պարտատոմս եօոմ. կառավարության կամ ընկերակցությանկողմից թողարկվող շա-

հանր հազաստագիր, վերահավաստիացվում ըստ

որի որոշակի է

տում

(դրամագլուդարձնել ներդրված գումարը

խր)` գումարած շահը: ռազմավարական փոխազդեցություն

ՏԱՅԼՇՑԾ ոէօւոօկօո. իրավիճակ խմբաշնորհայինշուկայում, որտեղ ամեն մի ձեռնարկության գործարար ռազմավարությունը կախված է մրցակիցների ծրագրերից: Ռազմավարականփոխազդեցության ձեական վերլուծությունը տրվում է խա-

ղերի տեսության մեջ: տեղաբաշխում

ռեսուրսների Յկօօշեօո. գործելակերպ, որով ւոնւոեսութՇՏօսոծ

յունն իր ռեսուրսները (արտադրության գործոնները) հնարավոր կիրառությունների միջն բաշխում է այնպես, որ արւտադրվի վերջնական ապրանքների որոշակի

հավաքածու:անձը ռիսկախույս

ռիսկախույս ոտն

Յնօոտօ»

է, երբ անորոշ իրավիճակում որոշ

Ա կելի լ

"Ք

Աա

յդ

եկար

պատկելու գայթակղությունը: ոտի տքոոոց. մեծ թվով մարդկանցվրա տարածելու միջոցով մեծ ռիսկը բազմաթիվ փոքր ռիսկերի տրոհելու գործընթացը:Ռիսկի սփռման հիմնական եղանակը ապահովագրություն է` մոլախաղինհակառակ գործելակերպը:

ՍւՆ, ՍՒՆՒԿ, կամ ՍՒՆՒԿՏԱ

սանդղակ օք ՇՐԵՇ Տօհօմս6.

ՇԻՎ, ՇԻՇ,

ՀԱԱ-ի ամեն մի մակարդակի հաճար ընդհանուր պահանջարկիծրագրված կամ ցանկալի մակարդակըցույց տվող սանդղակ, կամ` այդ սանդղակի գծապատկերը: Սանդղակը ներառում է սպառումը (Մ), ներդրումը (Ն), կառավարության ծախսերը ապրանքների ու ծառայությունների վրա (Կ) ե զուտ արտահանումը (Ա):

ռիսկի սփռում

25սակավությանօրենք տշռոան,

Թա

անսահճանափակ պատասխանատ-

օք

սկզբունք, ըստ որի մարդկանց անհրաժեշտ բարիքների մեծ մասի առաջարկը սահմանափակ է (բացառությամբ անվճար բարիքների): Այնպեսոր բարիքները սովորաբար սակավ են ն պետք է նորմավորվեն գների կամ այլ լծակների օգ-

վություն:

սանդղակավորված ցո2մսուօմ լոշօտօ

հարկ, անձնական: լյեյի շուկաների օրենք Տոյ'5

նությամբ: է

լրացուցիչ ներդրանք

ծախք, սահմանային: սահմանային հասույթ (ՍՀ) ի

տոդյոռլ (ՄՔ). այն լրացուցիչ հասույթը. որ ձեռնարկությունը կստանարլրացուցիչ մեկ միավոր արտադրանքի վաճառքից` Կատարյալմրցակցությանպայմաններում ՍԴ-ն հավասար գնին: Անկատարմրցակցության դեպքում Ս3-ն գնից ցածր է, քանի որ լրացուցիչ մեկ միավոր արտադրանք վաճառելու համար պետք է իջեցվի մինչ այդ վաճառող բոլոր միավորներիգինը: ՈՏսօոսօ

սահմանային հարկադրույք ոոդցոոլ 18» ոլթ. եկամտահարկի դեպքում` եկամտի վերջին դոլարից վճարված հարկը՝ տոկոսներով: Եթե հարկերի համակարգը աճական է, ապա սահմանային հարկադրույքը բարձրէ միջին հարկադրույքից:

սահմանային սկզբունք ոոոցոոլ քոոծլքՇ.

հիմնադրույթ, ըստ որի մարդիկ իրենց եկամուտը կաճ շահույթը առավելագույնի են հասցնում այն դեպքում, երբ իրենց գործարքների սահմանային ծախքերը ն սահմանային օգուտները հավասարեն

սահմանային

օգտակարություն (սօ) ոոոցլո| սեկե/(ՄՍ). լրացուցիչ բավարարվածություն, որ ստացվում է ապրանքի լրացուցիչ միավորի սպառումից`այլ ապրանքների սպառմանանփոփոխծավալի

դեպքում:

ՕՉ։-սահձանափակ պատասխանատվություն հոուօժ հշետե/. գործարարությանմեջ

ոո

սահմանային հասույթ Լորդ) ( արդյունքի թոօժսօ Ոճժցլոո| ոօմծոսծ. րանքի) (ՄԲԲ) (6Էոո ։ոքսէ. սահմանայինհասույթի ն սահմանային արդյունքի արտադրյալն է: Դա այն լրացուցիչ հասույթն է. որ ձեռնարկությունը կստանար, եթե մեկ գներ, ներդմիավոր րեր գործի մեջ ն վաճառեր արտադրված լրացուցիչ արդյունքը: սահմանային ծախք ոռոցոռլ օօտ. տես`

տա օք

տեսություն, ըստ որի «առաջարկն է ձնում իր պահանջարկը»: 1803թ. Սեյը պնդում էր. քանի որ ընդհանուր գնողունակությունըճշտորեն հավասարէ ընդհանուր եկամուտներին ե ընդհանուր արտադրանքին, ապա ավելցուկ պահանա նել՝ Սե.Սեյի արո լինել` կամ առաջա ջարկ չի կարող ջարկ օրենքը քննադատելով` Քեյնզը նշեց, որ եկամտի ամեն մի լրացուցիչ դոլարը չպետք է ծախսվի (այսինքն` սպառման սահճանային հակումը անպայմանորենհավասար չէ էօէ5.

սահմանային արդյունք (ՍԱ) տռոցյոռլ քոօժսօէ (ՄԲ). լրացուցիչ արդյունք, որն ստացվում որոշակի ներդրանքի լրացուցիչ մեկ միավորից, երբ մյուս ներդրանքեն: Երբեմն անվանում ները հաստատուն են նյութականսահմանայինարդյունք

եկամտահարկ եկամտա-

տես`

էո.

անպայման ամբողջությամբ

մեկի)

սեփական միջոցներ

ոօէ աօղհ. հաշվապահական հաշվառման մեջ` ամբողջ ունեցվածքի ն պար աա ր

ոլոր պարմավորություն

տարբե յունը: ու րբերությունը:

սեփականության

իրավունք

քոք

է անհատիկամ ձեռնարկության հնարավորություոցհէտ.իրավունք, որը սահմանում

նը արտադրաապրանքներե այլ սեփականություն տնօրինելու, գնելու կամ վաճառելու նե օգտագործելու շուկայական տնտեսության մեջ:

սողացող

աճրագրում

(կամ` սահող)

օոռակոց(օ- Տեժոց) բօց. երկրի արժույթի փոխանակճանդրույքը կարգավորելու եղանակ: Թույլ տալիս, որ փոխանակճան

սահճան(կամ դրա տատանման ները) օրական կամ շաբաթական վեր փոքր չափով (օրիկամ վար «սողա» նակ` շաբաթական0,25 տոկոսով):

դրույքը

սովորական բաժնետոմս

օօոոտօո

5էօօե.

ընկերակցությանմեջ սեփականատիրության ն, ընդհանրապես, քվեի իրավունք արտահայտող ֆինանսական միջոց: Ընկերության բաժնետոմսերիորոշակի բաԺինը դրանց տիրոջը սեփականության իրավունք է տալիս ընկերակցությանքվեների, զուտ վաստակներին ունեցվածքի այդ բաժնի նկատմամբ:

սոցիալամետ պետություն

աօուտ

տած

հայեցակարգ, ըստ որի խառը ւոնտեսություն ունեցող երկրների կառավարությունները իրենց գանձարանայինն կարգավորիչ քաղաքականությունն օգտագործում են բնակչությանը ծառայություններ մատուցելու ն եկամուտների շուկայական բաշխումը ձեափոխելու համար:

սոցիալաճմճետտնտեսագիտություն

աօԼ

(ԹՇ 6ՇՕոօուօտ. սեփականատիրոջ հնարավոր կորուստտնտեսական համակարների սահմանափակում ընկերությանմեջ գերի կանոնականվերլուծություն, որն ուներդրած ֆինանսական միջոցների չասումնասիրում է, թե ւոնտեսականգործընփով: Սահմանափակ պատասխանատթացում «ինչն է ճիշտ» ն «ինչն է սխալ» վությունը խոշոր ընկերակցություններիասոցիալիզմ Տօօոհտտ. քաղաքական տեսութռաջացման կարնոր գործոնն էր: Ի տարյուն, ըստ որի արտադրությանբոլոր (կամ` բերություն`գործընկերությունների Ա անհամարյա բոլոր) միջոցները, բացի աշխահատ ձեռնարկությունների սեփականատանքից, պետք է լինեն հանրային սետականություն: Դա հնարավորություն է տատերերն իրենց ձեռնարկություններիպարլիս արտադրամիջոցներիհատույցը բաշտավորությունների նկատմամբ կրում են

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

խել ավելի հավասարաչափ,քան կապիտալիզմի օրոք:

բանական, եթե դրանք գրեթե երբեք

սխալ (կամ կանխակալ) չեն, Ա օգտագործում են ամբողջ մատչելի տեղեկատվությունը: Սպասումներնանվանում են հարմարվողական, երբ մարդիկ իրենց սպասումներըձեավորում են ըստ անցյալ

սպառման հնարավորությունների գիծ

կոծ. տես` բյուջեի օօոՏտստքկօո-քօտտեեյ

գիծ:

սպառման միջին հակում 2Կ6ոռց6 քոօքօոտես` սպառման սահՏԵ/ էԾ Շօոտսոծ.

մանային հակում: սպառման սահմանային հակում (ՍՍՀ) ոոճրցոք քոօքօոտնյ

(ՄՔՇ) տնօրինելի եկամտիլրացուցիչ մեկ դոլարին ընկնող լրացուցիչ սպառման չափը: Տարբերվում է սպառման միջին հաէօ

օօոտատօ

է-

սպառման սահմանային

հակում:

ստորակարգ ապրանք

որը

շա-

զեն«ի Հիա արանքը հու ո, Ոոմազերծ: ա ր ակնկալի անհամար ատասխավաճառ ների

ցօօմ. ապրանք, որի սպառումը նվազում է եկամտի աճին զուգընթաց`

եր.

ընդհանուրսպառումը անձնականտնօրինելի եկամտի հետ առնչող սանդղակ: Հաճախ ենթադրվում է, որ հարստությունը ե այլ փոփոխականներընույնպես ազդում են սպառմանվրա:

սպառողական գների համաթիվ (ՍԳՀ

(ՇՔ|). գների համաթիվ, որը չափում է սպառողական ապրանքներիանփուիոխ զամբյուղի արժեքը, որում յուրաքանչյուր ապրանքիտեսակարար կշիռը 1982-84 թթ. այդ ապրանքի վրա քաղաքաբնակ սպառողներիկատարած ձախերի բաժինն է: քոօօ

/ոժտ»:

սպառողական

հավելուրդ

ՏՍ

|ոթոօր

հետնաբար շուվերացնելու լությունը կաների գործունեությունն ավելի արդյուն

տնտեսական

գոր-

չությունից գաղտնի, բայց այլ տեսակետներից օրինական գործունեությունը (օրինակ` ավտուտնակիվաճառքըկամ ծառայությունները ընկերների միջն), ինչպես նան ապօրինի գործունեությունը (օրի նակ` թմրադեղերի առեւտուրը,մոլախաղերը ն պոռնկությունը):

որն

վարընթաց պահանջարկի օրենք

շօոտսոօո

թա վարկ

արա

մի-

քոն

վճարագրային հաշիվ (կամ` դրամատնային փող) ՇհօօքմոցՃՇօօսուտ (օո Եռու ոօոճ)).

առեւտրային դրամատանը կամ

այլ միջնորդ Ֆիրանսական հաատատո

պահվող ավանդ, որի դիմաց կարելի է վճարագրեր դուրս գրել ե որը, հետնապես, գործարքայինփող է (կաճ

յունում

ր 8 ային, իա ՓԴ): վավանդը, իհիճնական ԱԱ յը նահան տեսակնե բ ուն չի կա եէհանե ոն րանը եշ ջանառելի վճարա րիծանու ման) հաշիվը որը որական ցպահանջ ո

ահ

ժօաո-

ԽՅոմ-Տքքլոց մօոռոմ, Թո օէ պնդում, ըստ որի, երբ որնէ ապրանքի գինն ընկնում է, սպառողներն այդ ապրանքից ավելի շատ են

ԳԱԱ շմւանՄեհետ) ցանկա `

օգտա-

ատել

յան դիմաց օրենքով սահմանված առավելագույնից ավելի բարձր շահադրույքի

գանձում:

արանը վերջնական է այու

արտադրված

Քոր

վաճառքի հարկ Տոօտ էրւ. տես` բաժահարկ ն վաճառքի հարկ: .վաշխառություն ստսո/. փողի փոխատվութ-

Տսքթխտ.տարբերություն որեէ ապրանքի համար սպառողի պատրաստակամվճա-

կաք ԱԱ

չգրանցված

սպառման ֆունկցիա օօոտսոոքնօոԽոօնօո

ՇՕոՏսոո6ո

տես`

անձ,

հույթ ստանալու նպատակովապրանքներ է գնում (կաճ վաճառում), հետագայում ավելի բարձր (կամ ավելի ցածր) գնով վե(կամգնելու)համար: րավաճառելու ավերավաճառք, ռիսկազերծ տենց. ռանց ռիսկի վերավաճառք: Արժույթի կամ շուկայում ե

նավետ դարձնելու կարնոր լծակ է. ստվերային տնտեսություն 6ՇՕոՕոոյ. աիէֆրա Տեն Հմա կրաացառմո արագրկ վերջնական տեքահանոաավառեան ապրան:

կումից

յունն

վարքի՛

ՍՍՀ ԽՔՇ.

վերավաճառող տքօօսթէօո

գնում` այլ պարագաներնանփոփոխ.

ա-

աե

տարբերվում է նրանով, որ վանդից

բերում: Վճարագրայինհաշիվը նամեծ բաղադրիչնէ:

շահ է

Փ4-ի

ամե-

փողի տեսության մեջ՝ որնէ մեկի վճարունակության սկզբունք (հարկման) Ծ ետ, քոյ քոոռք (օք էառեօո). որովհետն բոլոր միավորների, բասկզբունք, ըստ որի անձի հարկման բեռը ցառությամբ վերջինի, սահմանային օգրաբար շահով հանդերձ) պարտավորութլինի նրա վճարունապետք է կախված տակարությունը (տողով արտահայտված) յամբ: բ. Հիմնական օրինակներիցեն դրակությունից չափված եկամտովկամ հարսգերազանցում է գինը: Ուստի, սպառված ճատնայինկարճաժամկեւոփոխառություտությամբ: Սկզբունքըչի հատկանշում, թե ապրանքի ընդհանուր օգտակարության նը. մատակարարներիկողմից տրամադրավելի լավ վիճակում գտնվողը որքանով փողայինհամարժեքը կարող է զգալիորեն ե առնտրային վող ապրանքայինվարկը ավելի շատ պետք է վճարի: գերազանցել ծախսված գումարը: Ստույգ ճմուրհակըմեծությամբ սպառողական հավելուրդի տեխնոլոգիական առաջընթաց 16շհոօվարձավճար, տնտեսական (կամ զուտ փողային արժեքը պահանջարկի կորի Թո քոօցոօտտ. նույնն Է ւոեխնոլոգիա66օոօէ, տնտեսականվարձավճար) գծապատկերիվրա որոշվում է պահանկան փոփոխություն: ոօուՇ 6օռօոօուռ (օք քաո ռույ. հողից ջարկի կորից ներքն ե գնի առանցքից ւն էօօհեխն ն փոփոխությո 6Շ մ ստ ացվող եկամտի իմաստով այս ե եզրը տեխ ոլոգիակա վերն մակերեսով: Շիճոցծ. արտադրականգործընկիրառելեն 2424 դարի բրիտանացիտնտեոօլՇց ԵՇ) սպառում օօռոտատքեօո. մակրուռնտեսագիսագետները:Ամբողջությամբվերցված հոթացի փոփոխությունկամ նոր արտադրատության մեջ` սպառողական ապրանքնեղի ընդհանուր առաջարկը հաստատագրտեսակի թողարկում, որոնք հնարավորի վրա տվյալ ժաձանակահատվածում ված է (աննշան բացառություններով),իսկ րություն են տալիս արտադրությանգորանհատներիկամ երկրի կատարած ընդհողի դիմաց հողատերերինվճարվող հածոնների ճիննույն հավաքանիով ապահոհանուր ծախսը: Ավելի ճշգրիտ՝ սպառումը տույցը կոչվում է վարձավճար. Այս եզրը վել ավելի ծատ կամ բարելավված արպետքէ միայն վերաբերի տվյալ ժամանահաճախ կիրառվում է բնորոշելու արտադտադրանք: Ի հետնանք արտադրության կահատվածում լիովին օգտագործված, րության այն գործոնների դիմացվճարվող հնարավորությունների կորը տեղաշարժհաստասպառված ապրանքներին: Սակայն գործհատույցը, որոնց առաջարկը վում է դեպի դուրս: նականում սպառմանծախսերը ներառում տագրված է, այսինքն` առաջարկի կորը ոեղաբաշխճան արդյունավետություն են գնված բոլոր սպառողական ապրանքբացարձակ ոչ առաձգական է կամ` ուղՅԼԾՇոէխօ օԱՇՇոօյ. Իրավիճակ, երբ որնէ ները, որոնցից շատերն օգտագործվում են վերակազմակերպում կամ գործարք չի այդ մճամանակահաւովածիցշատ վարչահրամայական տնտեսություն կարող որնէ անհատի հաճար օգտակաերկար ժամանակի ընթացքում (օրինակ Շօոոճոմ տնտեսության կազ6Շօօոօու/. րությունը կամ բավարարվածությունըակահույքը, հագուստը, ավտոմեքենան): ձն, որի դեպքում տնտեսամճակերպճան վելացնել, առանց մեկ այլ անհատի հասպասումներ Փաքօօէռնօոտ.տեսակետներ մար օգտակարությունը կամ բավարարկան առանցքային գործառույթներըի̀նշ, կամ համոզմունքներ անորոշ փոփոխավածությունը նվազեցնելու: Որոշակի սահինչպեսնումհամար, սկզբունքորենորոշկանների (օրինակ` ապագա շահադրույքճանափակող պայմաններիդեպքում կավում են կառավարության հրահանգով: ների, գների կամ հարկադրույքների) վետարյալ մրցակցությունը հանգեցնում է Երբեմն անվանում են «կենտրոնացված րաբերյալ: Մպասումներն անվանում են արդյունավետությանպլանավորմամբտնտեսություն»: տեղաբաշխման -

նում

օոտճ.

Աա

է,

գտնվող ի

ավելի

ղաձիգ:

ւովը, .

ԵԶՐԵՐԻ ԲԱՑԱՏՐԱԿԱՆԲԱՌԱՐԱՆ

կոչվում է պարետոյան արդյու

Նան

նավետություն:

տնտեսական

աճ

ցոօոհ.

օօօոօոթք

տնտեսական

կարգավորում

ուղղաձիգ միացում մօա տես` միացում, ուղղաձիգ

ոտտօ. առարկայականսեփականություն կամ տնտեսական արժեք ունեցող անառարկայական իրավունք: Օրինակ` գործարան, սարքավորում, հող, արտոնագիր, հեղինակային իրավունք, ինչպես նան ֆինանսական մճիջոցներ,ինչպիսիք են փողը կամ պարւոատոճսերը. ունեցվածքի ինքնաճ օռքէո/ ցոլոտ. ունեց-

"օցսենօո. տես`

Տսո-

քխՏ. եզր, որը նշում է ընդհանուր բավարարվածությանկամ օգտակարության գերազանցումըարտադրության ծախքերից: Հավասար է սպառողի հավելուրդի (սպառողի բավարարվածության գերազանցումը գնումների ընդհանուր արժեքից) ն արտադրողի հավելուրդի (արտադրողի հագերազանցումըծախքերից) գումա-

րի՞: ոօոէ տնտեսական վարձավճար 6օօոօոուծ տես` վարձավճար, տնտեսական: տնտետնտեսաչափություն 6օօոօոծէոօտ. :

(01)

ոօօտծ

բաց

առձեռն

ՀԱԱ-ին` հանած

բոլոր

հարկերը,

Եսժցօէ փաստացի բյուպակասուրդով կամ հավելուրդով տվյալ տարում արձանագրված գումարն Է Այն բաղկացած է կառուցվածքային բյուջեից, որը հաշվարկում է, թե կառավարության հասույթները,ծախսերը ն պակասուրդը ինչպիսիք կլինեն, եթե տնտեսությունն աշխատի ներուժային կարո-

ղությամբ,

բյուջեից,

ազատ փոխանակման

ՈօռնոցօՇհտոցծ

դրույք

դրույք: փոխանակման :

Ք ԵԱ

ուղղազի հարկ րից ա կանոն ինծ կառ արկությու րից :

ար վաստակից արը շահույ-

ե կամգանձվող երառում է աշխատանքի թից: Ի հակադրություն անուղղակի հարկերը դրվում են ապրանքների ու

տից,

տես`

դրույքի

համակարգ

6»Շիռոցծ-:8Ւ6 Տյտէճո. կանոնների, համաձայնությունների ն հաստատությունների համալիր, որոնց միջոցով վճարումներ են կատարվում երկրների միջն: Պատմականորեն փոխանակմանդրույքի կարնորագույն համակարգերը եղել են ոսկու փոխարժեքի չափօրինակը, Բրետոն Վուձի համակարգը ն ներկայիս փոխանակման դրույքի ճկուն համակարգը:

ւիոխանակման

հաստատագրված

տես` արօշօհռոցօ դրույք երՎորանանա ուղղակիորեն: տարժույթի փախանակմանդրույք: ներառում հարկերը ցից: վա-փոխանակման ճկուն դրույք դրանք 1օմ

ւղղակիո

գանձվում

ճառթից, սեփականությունից, ոգելից խճիչքներից,ներմուծումից ն բենզինից:

ուղղաձիգ

սօոօոլ հավասարություն հավասահորիզոնական Ե րություն` ի հակադրություն ուղղաձիգ :

օզսյ.

տես`

հավասարության: մ6րօոլ

ուղղաձիգ միաձուլում տես` միաձուլում:

-ռէօ.

մարդկան-

են

ոօոց6ղ

տա-

նից, համակարգը է

փոխանակմանքանակական հավասարում զսոոհհ/ Շզսճեօո օ| 62օՇհռոցօ.ՓԱՀ-

նույնությունը, որտեղ Փ-ն փողի առաջարկն է, Ա-ն փոդի արագությունը, ե ԳՔ-ն (գին անգամ քանակ) ընդհանուր արտադրանքի արժեքը փողով արտահայտված (անվանականՀԱՍ): Տվյալ հավասարումը քանի որ Ա-ն

ԳՔ

ՍԱ ե ոն Գնե վճարու ր, կառավա-

փոխանցիկ րության

էռոտթո քճյոծուտ, ցօսօւուտծու կառավարությանվճարումներ անհատներին, որոնց դիմաց անհատը ոչ մի ուղղակի ծառայություն չի մատուցում: Օրինակ` սոցիալական ապահովության ն գործազրկության նպաստները: փոխարինիչներ տսետինէօտ. միմյանց հետ մրցակցող ապրանքներ(ինչպես, օրինակ` ձեռնոցն ու թաթմանը):Ի հակադրություն դրա. այն ապրանքները, որոնց գոյությունը պայմանավորված է մեկը մյուսով (օրինակ` կոշիկի աջն ու ձախը), համարվում են համալրիչներ: փոխարինման երնույթ (գնի փոփոխութ-

յան) Տսետենեօո 6Ո6ՇՒ (6 8 քոօճ Շիճոցծ). սպառողի հակումը`՝ապրանքնավելի մեծ քանակությամբ սպառելու, երբ նրա հարաբերական գինն ընկնում է (այսինքն` «փոխարինումը» կատարվում է հօգուտ այդ ապրանքի), ե ապրանքն ավելի քիչ սպառելու, երբ նրա հարաբերականգինն աճում է (այսինքն այդ ապրանքը «փոխարինվում է») Գնի փոփոխության փոխարինման երնույթը հանգեցնում է պահանջարկի վարընթաց կորի (համեմատել ե՛

կամտի երնույթի հետ): արտարժույթի փոխանակճան

իմարդատար բեռնատար ավտոմե ր

ոոօ

փո-

ազատ

երբ կառավարությունը ձեռնպահ է մնում արտարժույթի շուկայում որնէ միջամտություկոչվում փոխանակման ազատ տատանվողդրույքով համակարգ:

գործա-

տես`

են նան

տանվող փոխանակման դրույք:

տատանվող

ոոէօտ.

ճկուն դրույք: խանակմճան ,իոխանակճան դրույք օ:օհռոցօ վճարումներն

ներ)

Երբեմն անվանում

պարբերաշրջանային

որը հաշվի է առնում

րարության պարբերաշրջանի ազդեցությունը բյուջեի վրա

գործարարության խնայողությունները,

արժենվազումը ե գումարած կառավաու րության ն այլ փոխանցիկ կառավարությանշահավճարները: տնական ապրանքներ ճսոճելթ ցօօգ5. մեքենաներ կամ սարքավորումներ, որոնց օգտագործման տնողությունը սովորաբար երեք տարուց է (օրինակ` հաստո ավելի

տնտեսություն:

ջեն

բողջ

սար

տես`

տես

ռոժ Տեսօեոռ|

ք (ՏԵ) մտքօտոելթ եկամուտ կամ ամ-

ազգային եկամտի այն մասը, որ սպառման կամ խնայողության համար մնում է տնային տնտեսությունների տրամադրության տակ: Սվելի ստույգ` հավա-

Փ2 տես`

«իաստականտնտեսագիտություն քօտտես` կանոնական ն էխօ 6օոօուօտ. փաստականտնտեսագիտություն: վիաստացի,պարբերաշրջանային ա կառուցվածքային բյուջե ճօեսու Շ/Շկօթ

առնչությունները: )

վածքի, օրինակ` հողի կամ սովորական բաժնետոմսերի արժեքի բարձրանալը: Ինքնաճըունեցվածքի վաճառքի ն գնման գների տարբերություննէ:

փողի առաջարկ: ն օԾՏ6մ ՇՇօոօոյ/. փակ տնտեսություն Փ1,

սագիտության ճյուղ, որը վիճակագրության եղանակների կիրառմամբ չափում ն հաշվարկում է քանակական տնտեսական

տնօրինելի է եկամուտ

հորիզո-

ունեցվածք

6շշօոօուծ

կարգավորում: տնտեսական հավելուրդ Շօօոօոոց

/ոէօցոռեօո. ն

նական:

ժամա-

նակի ընթացքում երկրի ընդհանուր արտադրանքի աճ: Սովորաբար չափվում է երկրի իրական ՀԱԱ-ի (կամ իրական ներուժային ՀԱԱ-ի)տարեկանաճով: ցօօմ տնտեսական ապրանք 6շօոօուն ապրանք, որը սակավ է նրա ամբողջ ցանկալի քանակության համեմատությամբ ն, է, սովորաբար, հետնաբար, նորմավորվում ընդունելիգին պահանջելու միջոցով»

զետ

Փ«Շհռոցօ աէօտ. երկրների միջե արտարժույթի փոխանակմանդրույքների համադրու կարգ, րգ, երբ երբ փոխանակման դրույքը գլխափոխ վորապեսորոշվում է մասնավոր շուկայա-

կան ուժերի ազդեցությամբ(այսինքն`առաջարկովն պահանջարկով),առանց կառավարության կողմից փոխանակմանորոշակի դրույք սահմանելու ն պաոպանելու:

փոխհատուցող տարբերույթներ օօոքշոտոնոց աշխատավարձի ՀԱԹրթոհոտ.

դրույքների տարբերություններ. որոնք կոչված են չեզոքացնելու կամ փոխհատուցելու աշխատատեղերիոչ դրամական տարբերությունները: Օրինակ` Ալյասկայում բազմամսյա մեկուսությամբ տհաճ աշխատանքի դիմաց շատ ավելի բարձր աշխատավարձ է վճարվում, քան ավելի քաղաքակիրթ վայրերում կատարվող նույնատեսակ աշխատանքիդիմաց: փող ոօոօ). վճարամիջոցկամ փոխանակության միջնորդ: Փողի բաղադրիչներիառուճով տես` փողի առաջարկ: փողի առաջարկ ոօոծ)/ 5սքքի/. նեղ առումով փողի առաջարկը(Փ1) ընդգրկում է ինչպես ճետաղադրամը, թղթադրամը, նան բոլոր ցպահանջ կամ վճարագրային ավանդները: Սա նեղիմաստ կամ գործաոքային փողն է: Լայն առումով փողի առաջարկը (Փ2) ընդգրկում է Փ1-ի բոլոր բաղադրիչները ն դյուրիրացնելի ունեցվածքը կամ համարյա տողը`խնայողականա`

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

վանդները, փողի շուկայի միջոցներ

այլն:

բազմարկիչ

փողի առաջարկի

տօոօ/

Տսքքի/ տսեքիօւ փողի առաջարկի (կամ ավանդների) աճի ե դրամատնային պահուստների աճի հարաբերությունը: Ընդհանրապես փողի առաջարկի բազմարկիչը պարտադիր պահուստի գործակցի հակադարձմեծությունն է: Օրինակ`պարտադիր պահուստների 0,125 գործակցի դեպքում փողի առաջարկիբազմարկիչը 8է փողի առաջարկի երնույթ տօոօյ Տսքքի/ 6է6օ. փոխառնչություն, որի դեպքում գների աճը, անվանական փողի հաստատագրված առաջարկի հետ փոխազդելով. հանգեցնում է թանկ փողի ն նվազեցնում ընդհանուր ծախսերը: փոմօօօէ/ օ1 ոօոծ).

փողի արագություն ղը կատարելով փոխանակության միջ-

նորդի գործառույթ, անցնում է գնորդից վաճառողին, այնուհետն նոր գնորդի, ն այսպես շարունակ: Այսպիսիշարժման արագությունը կրում է «արագություն» անվանումը: Փողի եկամտային արա-

ապրանքի ամեն մի լրացուցիչ միավորի քաղաքականություն .տօոոո/ սպառումից ստացված լրացուցիչ բավաքօհօ:. կենտրոնականդրամատանկողմից րարվածությունն է: փողի, շահադրույքի ն վարկավորման օրինադրյալ փող նռէ ոտօո»յ. ներկայիս պայմանների վերահսկողության քաղաքականություն: Փողի քաղաքականության թղթադրամը, որը զուրկ է ներարժեքից, լծակներն են՝ գլխավորապեսբաց շուկայի բայց կառավարության կողմից սահմանգործառնությունները, պահուստի պաված է որպես օրինական վճարամիջոց. հանջները ն զեղչադրույքը` Ընդունվում է այնքան Ժամանակ, քանի «ճոճելթ. մեծություն, որը կադեռ մարդիկ վստահություն ունեն նրա .`փուիոխական րելի է սահմանել ն չափել: Տնտեսագիհանդեպ` տության մեջ կարնոր փոփոխականներից օրինական վճարամիջոց )օցոլ Լօոմծղ են` գինը, քանակը, շահադրույքը, փոխափող, որն օրենքով պետք է ընդունվի որնակման դրույքը, հարստությունը` դոլապես վճարամիջոց պարտքի դիմաց. ԱՄՆ-ի րով ն այլնբոլոր մետաղադրամները ու թղթադրամները օրինական վճարամիջոց են, իսկ փոփոխական ծախք սոոճելթ օօտէ տես՝

փողի

ծախք, փուիոխական: քառատրուփիգնաճ ցոօթյոց

վճարագրերըո̀չ:

տղճեօո.

տես`

գնաճ:

-Օուկենիօրենք

Օխսո'Տ Լոա. Արթուր Օուկենի կողմից բացահայտված փորձառական առնչություն ՀԱԱ-ի ն գործազրկության պարբերաշրջանային փոփոխությունների միջն: Ըստ այդ օրենքի, ներուժային ՀԱԱ-ի համեմատությամբ իրական ՀԱԱ-ն 290-ով նվազելու դեպքում գործազրկությունը կաճի 196-ով: (Ըստ ավելի վաղ տրված գնահատումների, այդ հարաբերությունը կազմում էր 3: 1):

քեյնզյան տնտեսագիտություն էօյոօտտո

Ջոն Մեյնարդ Քեյնզի կողմից մշակված ուսմունք, ըստ որի կապիտալիստական համակարգը միտում չունի ինքնաբերաբար մղվելու դեպի լրիվ զբաղվածության հավասարակշռություն: գությունը որոշվում անվանականՀԱՍԸստ Քեյնզի, առաջացած ոչ լրիվ զբաղի ն տվյալ ժամանակահատվածում փողի վածության հավասարակշռությանը կարեընդհանուր առաջարկի հարաբերությամբ` լի է ապաքինել գանձարանայինկամ փողի քաղաքականությամբ՝ընդհանուր պաԱ-ԳՔ/ՓՀՀԱԱ/Փ: հանջարկը փողի գործարքային պահանջարկ էՅոտոօնօոտ ժօոռոմ տես՝ փո167 ոօոօյ. Քոուզի թեորեմ Շօոտօ էհօօոօտ. Ռոլանդ

օՇօոօոոօտ.

Ֆիլիպսի կոր Քհմքտ

ավելացնելու նպատակով:

փո

ղի պահանջարկ:

արա ոռի

Աա Անո

նլ

գություն: փողի հիմք ոոօոծէոո/ ԵՏ. ի

կառավարության

փողային պարտավորությունները բնակչության հանդեպ: ԱՄՆ-ում դա արԺույթքիե դրամատնային պահուստների ճիագումարն է: Երբեմն անվանում են ճեծ զուտ

վստահության փող: փողի պահանջարկ ժօոշոմ

օո).

ընդհանուր եզր, որով տնտեսագետները բացատրում են, թե անհատներն ու ձեռնարկություններն ինչու են փող պահում. Փող պահելու հիմնական դրդապատճառներն են` (1) գործարքային պահան-

ջարկը, այսինքն`փողի անհրաժեշտությունը գնումներ կատարելու համար,ն(2) փողի ունեցվածքային պլահանջարկը՝ կապված դյուրիրացնելի, ռիսկազերծ մճիհետ: ջոցներ փողի

պահելու ցանկության պահանջարկի սանդղակ օո)

ժօոշոմ

րն ան

հարաբերակցությունը: Շահադրույքի բարձրացմանը զուգընթաց պարտատոմսերըն այլ արժեթղթերը դառնում են ավելի հրապուրիչ` նվազեցնելով փողի պահանջարկը. տես նան` փողի շահադրույքի

պահանջարկ:

փողի

ՅՏՏՇԼ

ունեցվածքային մօճոժ

ոօոօյ.

պահանջարկ:

պահանջարկ տես` փողի

ԱԱ ուն բտուզի աար,իրին րեն` ո'չ

թեորեմ), ըստ

որի

արտաքին

ազ-

դակներըկամ ւոնտեսականանարդյունավետությունը որոշակի պայմաններում կարելի է նվազեցնել գործակցող կողմերի սակարկությանմիջոցով:

օգտակարության հնարավորություննեհօութւ սեյ-քօտտեաի րի սահման

արտադրության հնարավորությունների սահմանին. Գծապատկեր, որը ցույց է տալիս երկու սպառողի (կամ սպառողների երկու խմբի) բավարարվածությունը: Ընդ որում մեկը պատկերվումէ 24 առանցքի, իսկ մյուսը` `՛ առանցքի վրա: Այդ վարընթացկորը ցույց է տալիս, որ եկամուտը Ա-ից Բ-ին վերաբաշխելընվազեցնում է Ա-ի բավարարվածությունըն ավելացնում Բ-ի բավարարվածությունը: Օգհնարավորությունների տակարության սահմանի կետերը ցույց են տալիս տենման

ղաբաշխճան (կամ պարետոյան) արդյունավետությունը: Այդ կետերին

օս. գործազրկության ն գնաճի երկընտրանքը պատկերող սանդղակ, որն առաջարկել Ա.ՈՒ. Ֆիլիպհիմսը: Արդի մակրոտնտեսագիտության

Կաթ իլին արիր

Քի»

վարընթաց

Ֆիլիպսի

ու

կորը սովորա-

ճիշտ է համարվում միայն կարճատնե ժամանակաշրջանում: Ընդունվում է, որ գործազրկության բնական մակարդակի պարագայում երկարատն ժամանակաշրջանում այն դառնումէ ուղղաձիգ: բար

ֆինանսական ճիջնորդ

հոռոօտ/

(ոէտոոօժ-

դներիցն

միփոխ ոռկեր է տալիս փոխառուներին: Ներառում է ավանդապահ (առետրային դրամատուն կամ խնայողականդրամատուն) ն առանց ավանդներիգործառնող հաստատությունները(դրամաշուկայի փոխադարձ հիմնադրամներ,միջնորդ տներ, ապահովագրական ընկերություններ կամ կենսաքոշակի հիմնադրամներ): Յո/.

հաստատություն,

հան ո

ամական

ֆինանսական միջոցներ օռքլու հաշվապահության մեջ ն ֆինանսներում`ընկե-

րակցության բաժնետեր-սեփականատերերի մուծած ընդհանուր գումարը, որի հաճապատասխանող տեղաբաշխման դիմաց նրանք ստանում են ձեռնարկուբհամար անհնար է մշակել այնպիսի տարյան բաժնետոմսերիիրենց բաժինը: բերակ, որի դեպքում կողմերից մեկի միջոցների շուկաներ ֆինանսական դրության բարելավումը չի օճք1Թ/ ոոճուծ5. շուկաներ, որտեղ վաճառմյուսի դրության վատթարագման: վում են ֆինանսական ռեսուրսներ (փող, .,օգտակարություն (նան՝ ընդհանուր օգպարտատոմսեր,բաժնետոմսեր): Շուկա» տակարություն) սննէյ (ո5օ էօ սեր). ները, ինչպես նան միջապրանքների կամ ծառայությունների նորդները այնպիսի հաստատություններ սպառումից սաւոացվող ընդհանուր բաեն, որոնց միջոցով տնտեսության մեջ են վարարվածություն: Ի տարբերություն` փոխանցվում խնայողություններ, սահմանայինօգտակարությունը ներդրողներին:

հանգեցնում

ֆինանսական

Յեւնէ/էօ քՅ/ քոոօլք)6 (օ( էճշռեօո), 436 ՅԵՏՕԽէՑ 8մսճոէՅցծ (ո լուծոՁեօոճ) է8մ6), 424 ՅօՇեՁԼ Օ/ՇիՇՁԼՅոմՏենօքսոո| Եսժցծէ,437 Յժճքես66քօօէճեօոՏ, 431 ՅձյսՏէ8ԵլՏքօց, 431 Յժողուտէ6ո6ժ (օ տորօյմԵյ6) քոՇօտ.

Յգցո6ց8է6մ6ոոոժ, 427 Ձցցոօց8է6Ժծոճոժ (Ճ0), 427 Յցց/6ց2է6 Տսքքհ/, 427 Յցգ/6ց8է6 Տսքքհ/ (ԲՏ), 427

ՅԱՇՇՅԻԿԽ661Ո6:Շոօ:/,

ՅոէսՏտէ ԹցՏԹեօո, 430 Յքքոօօտեօո(088 ՇսՄՇոօ)/), 423 ՅւԵլե՛Յց6,436 ՅՏՏ6է, 437

ՅՏՏՇէ ժ6ոճոմ ԾԲ ոոօոտ/, 438 ՅսէօոոՅեօ (օք Ես յո) ՏէռԵմշ67Տ, ՅԿ6ՒՅգ6 Շօ05է.432

ՅԿ6ՒՅԳ6 ՇՕՏէ ՇսՐս6,

ՅԿԾՒՅ6 ՕՕՏէ Շս/Կ6,

ՅԿ6ՒՁգ6 16Կ6Ոս6, 432

ՅԿ6ՒՅց6 ԿՅՈՅԵ) ՇՕօՏէ,

ԵՅ/Թոօծ օՒմոէ6ոոՁճեօոՅյ քՅյ/ո6ՈՒՏ,

ԵՅ|Յոօ6 օՒէճժ6, 422 ԵՅ|Յոօօ օո Շսուծոէ Ձօօօսոէ, 427 ԵՅյճոՇօ6 Տհ66է, 430 ԵՀ/Բոօօժ եսժցօէ, 430 ԵՅու Ոօոօյ/, 426 ԵՁու

(6Տ6Ր/6Տ,

Եճու, Շօոո6:6|, ԵՅոՈ6:Տ էօ

Եռո6-, 422 Ե6ո6իէ

Շօոքծենօո, 432

քոոռքԹ (օ1էճշճեօո),

ԵՐՇՅԵ-ՇԿ6ո քօլոէ (լո

ՈՈՅօ:օ066ՕօոօոււօՏ),

|ԹԿ6|,օր քօլոէ (ո ոո օօ06ՇօոօուօՏ), 428 Պ/0օ4Տ

օր

ՏՀՏէօող,425

ԵսժցծէՇՕոՏեքյոէ, 425 Եսժցծէմ6իՇէ, 425 Եսժց6է հոծ, 425 Եսժց6էՏսքխՏ, 425 ԵՅԹոՇ6ժ, 425 Եեսժցծէ, Եսմցծէ,ցօս6րոծոէ, 425 ետո Տէճելիշ6-Տ, 433 ԵսՏլո6ՏՏ Օ)/ՇՏՏ. 426

ՕԳԼ ՇԳԻ:Շ, 0 ՇԳԻՒՇՀ)4

ՏՇհ6ժսԹ, 435

օՅքմոլ 438 օՅքւէռ|(օՇՅքՔ|ցօօժՏ, օք 6զայքոոծոէ), օՅքՅ| ՇՕոՏսոոքեօոՁԱՇԽՅՈՇՇ,

ՇԹՏՏ|ՇՁ| 6օօոօոոօՏ, 426

օՅքլէճ|մ66քծոյոց, 423 օՅքլո|գ8ոՏ, 437 օ8քմո|ոռդօ61էՏ,438 ՇՅքլճ| Մ/Ժ6ուոց,423

ԺՏօզսիեոսո, 421

քճեօ, 429

ՏՇՅ/6, 429

քոօ6 լոժճշ (ՇՔ|), 436 ՏսքխՏ, 436 ՇօոՏստքեռո,436 ՇօոՏստքեօոԽոծեօո, 436 ՇՕօոՏսոքեօո-քօՏՏԵծ/ հոօ, 436 Շօօք6ոՁէԽ6օզանեոսո՛,430 էճ». 427 ՇօրքօրՅէ6յոՇօոոծ Շօքքօրռէռո,427 ՇՕո6|Թեօո,431 ՇՕՏէ, Ձ/618ց6, 429 ՇՕՏէ, ՁԺ68ց6 3:64, 429

ՇՕօՏէ,ՁԿ6ՒՁց6 ԿՁՈՅԵԼՏ, 429

ՇօՏէ, Խ«6մ, 429

ՇԱՌՇՈԾ), 423 ՇսՌ6ո:)/ Ձքքոծօքռեօո(օր մ6քո6ուՅեօո),423 ՇԱրՇոԼ ՅՇՇօսոէ, 427

Օ3/ՇԻՇՅ)

եսժցծէ, 435

Օ/ՇԻՇՁ)|

սոծոք|օյ/ոոծոԼ,435 մ6ՀժԽ6ցհէ |0ՏՏ, 427

6ՇՕոօող6Տ

օՒՏՇօքճ, 428

6106լ6ոօ:/,

մսի

6զտնեոսո, Շօոքճենած,431 6զստեոսու,ց6ոօոՁ|431 6զսմԵոսող,ՈՅօՈ06ՇՕոօուօՏ, 6«Շի2ոցծ՛Յէ6, 437 6:ՇհՅոցծ-ՐՅէ6Տ)/Տէծոո,437

Փ6՛ոՅլ

6ՇՕոօուծՏ,

6շէ6ոոՅլ

ԿՏ.

Փ6րոՁնե6Տ,

|Յտ,426

քոօժսօէ(ՇԲ),

/ոմսՇ64 ԿՅՈՅԵԼ6Տ,

ՏքՕԿ6-Տ, 424

Շճքմշլ 431

հ/քօոորճեօո, 425 ոք6ոթօԼ օօոքծենօո, 421 տոք66օէ օօոոք:ելծր, 421 մոքիօէ-ՇօՏէ6/Թո6ՈՒՏ, 429 լոքօւ, 433 (ճքքոօքոճեե/, 421 (ոՕ:մ6ոօօ (05 էճ (ոռ: մ6ոծօ), լոՇօոոճ

6շէ6րոՁ| ԺՏ6ՇՕոօուծՏ,

լոՇօոոճ, 427

62ՇՏ6 էճ» ԿՏ. ՏՅՁԵՏ էճ», 424 6»ՇխՏ|օո քոոծլք)6, 424 6քօօէճեօոՏ, 436 6քծոմմսո6 ոսնքիճո, 428

6քօւլՏ,

ցք,

հսոճո

ՇՕՈՏսոոծը),431

Խ16ռտքլթօյ/ոծոլ, ց8վօքյոցսորճեօո, 438 ցՁոծ էհ6օր/, 428 ց6ո6ո2|6զահեռսո, 427

հօոշօՕոէՅ|ոո6ոգ6ո 431

6106.6ոէ-ոոճու6է էհ6օդ/, 423 6ԱՏեօէ/, 422

ոմա

166 Է/ՅԺ6, 421 (ոօեօոշէ| սոօոքօ/ոծոէ,

հՇժցյոց, 430 հլցհ քՕԽ6:6ՄժՈ՛Օո/յ, 431 հօոշօոթյ 6զսե/ ԿՏ. Կ6ԼնՇՁէ 6զահ/, 431 հօոշօոէՅ) (ոէօցոՅհօո,431

օՒՏՇՅ)6, 429

10/6յցո6»«Շհոցծ, 424 (66յցո 6ՇիՁոցծ ՒՅէՇ, 424 Թսոհոո Շօոօուոճեօո ռեօ, 434 1ոշեօոէւ6Տ6Խ6 Եոխոց, 431 1166 ցօ00Տ, 422

քոօժսօԼ,ոօոյոՁյ ՇԱԲ), 430 ց/օՏՏ ոՁեՕոտ|քոօժսօԼ,/6Ձ| (օ« 162| ՇԱԲ), 430 ցոօդհ ՁՇօօսոնոց, 421

ՏսոքխՏ, 437

6Շօոօուծ

Ո6:«Ե)6 6շ«ՇիՅոցծ քԹԼ6Տ, 437 1օՅեոց Օ«ՇհՅոցծ քՅէօՏ, 437 1օՊ ԿՏ. ՏէօՇե, 431

ց/օՏՏ ոՁեօոՁլ (օր ոօոոճ|

Ւ6ոէ, 437

6ՇՕոօողօՏ

8:«6ժ օօտէ, 430 8«6ժ 6»«ՇիՅոցծէծ,

ց/6ՏՏ մՕՈ6Տեօ

(6գսԹեօո,437

6Շօոօոուծ

փոճոծ8| /ոեծոոօժոռ/, 438 հոտ (ԵսՏլոօՏՏտհո), 431 ՍՏՇՅ) քօիօ)/,425 1ՏՇՅԼՈօՇոծէշո/ռչ, 425

Շ:6ՏհՅո'Տ

(Թ

6ՇՕոօՕոոծէոօՏ, 6ՇօոօՕուՇ ցօօժ. 437 6ՇՕոՕուծ ցոՕտղհ,

6զսմեոսոո(167էհծ

/որՁեռո, 429 ՇՕՏէ-քսՏիհ 6Յտղոց (օք Տիճոց) քօց, 435

6ՅՏիՇի/ օՐժ6ոՅոմ, Օէ, 424

ՇՐՕԿ/ԺԼոց

ՏէՅէ6ց:/, 425

ժծոոճոժ, ժՕԽՈԿՁՈՎ-Տ|օք|ոց

Տ) Տէ6ոՂ,

գօյժ Տէճոժճոմ, 434 ցօԿօքոո՞ոէ Ժ6ԵԼ, 429 ց/2ժԱՅէ691ոօօոոծ էճ, 435

6զստեոսո,,425

6ՇօոՕոուծ

Բ6մ688| Ռ6Տ6Խ6

ՍՁէ տօոծ), 438 փո) ցօօժ, 436

ՇԽՔ ՇՈՔ

ժտէոեսեօո, 424 ժ։/Տյօո օք|եօր, 422 ժօուոճոէ մօողոճոէ

օՒքոօժսՇեօո,423 Թյռօ)/ օՄՇօտքօտեօո,424

1Թ6էօրՏ

ՇԻՔ, 430 ժ6ՈՅէօւ, 430

6ոք|0:/64, 427 6զամեոսո՛,430 6զստեոսոո(16: Հ ԵստյոօՏՏտհո),

ՇՕՏէ, ՈոՅոցոՁե429 ՇՕՏէ, ոյուոսո`, 429 ՇՕՏէ, էՕէՁ|,428 ՇօՏէ, ԿՅոՅԵ)6, 429

6/6ՏՏ

ժՏքօտճել6/ոօօոոծ (0)), ԺՏՏՅտոց, 422

ժսօքօհ/,427 ժսՅԵյՇ ցօօԺ5Տ, 6ՁՏ)-Ո0ՈՑ)/ քօիօ)/,427

ՇՕոցիՕոոծոուճ, ՇօոցՇոո6ոՅէ6Ոո6ոց6-, 428

6/6մ1, 430, 436

ԺՏյոքռելօո, 422

օք 436

օօոք/ԾոոծուՏ,430 Շօոքօսոժ ոէ6ո6Տէ, 424

ժ6Եւ, 426

ժՏՇոողոմեօո,

էօ

ԹԽ օՒ 433

ժՏօօսոնոց (օքքնէսո6լոՇօոոՔ),

6էսոոՏ

էճ, 437 ԺՏՇօսո Յէ6, 427

ՇօոքՅոճնես6ՁժԿՁոէՅց6(լո ոէտոոՁեօոՁյ է806), 430 Շօոք6ոՏճնոց Ժ16:6ոեճտ, 437 Շօոոքծենօո,432 Շօոքօէնօո, մոքօո6օԼ, 432 Շօրքծճենս.6զանեոսող,432

ՇօոՏէռոէ

ժ6ոօցոճքհ), 428 (օՐ8 Շսո6ոօ)/), 423 Մ6քոօօՇտեօո մ6քո6Շտեօո(օքՅճոՅՏՏ6է), 423 մ6քո6ՏՏՇո,

16Շէ

ՏԼօՇի, 435

ՇՕոօծոէնեօո

(Ծո ոոօոծ:/, 438 ժ6ՈՅոժ-քս լորՅեօո, 434

Օ6ոՅոմ

ՇՕ|սՏլՕո,426

օօոքծեո/6 ոոՅդծէ,

(0 ժ6ոՅոժ

ՇԱՐԿ6

ՏՇհօժսԹ), 434

ո6էսոոՏ, Հոուուտուոց

Շօ|սՏո/6 Օիցօքօհ/,426 օօտո՛ռոմժ 6ՇՕոօո»)/, 436 օո),

ժ6ՈՅոմ

մ6Կ6Ծքյոց օօսուոյ, 427 Փոոոտհյոցորր ոՁ| սեկե/,ԹԽ օէ

6/056Ժ 6օօոօոո/, 437 ՇՕՅՏՑ էհ6օր6ո՛, 438

ՇՕԱ6ՇէխԽՇ

ԵՅոցՅյուոց,430

Շօոօժէյ/

Օ66Ր6ՁՏոցՒԷԹէԱոոՏէօ ՏՇՅյՏ, 429 Ժ6նՕԼ Տքճոժյոց,434 մ6ՈՅեոց(օք6ՇօոօոուօԺՅԼ6), 430 Հ6ՈՁեօո, 425

մ6:Խ6ժ մօոռոմ, մ6ԿՅՁխՁեօո,423

(ո

ՈՈՅՁՇԼՕ6ՇՕոՕՈՂ-ՇՏ),

ՇԹտոոցոՅդծէ, Շ(ԹՅՏՏՇՁ| էհծօոօՏ

ՇՕոՏԱՈՈ6-

Եօոժ, 435

8:6Աօո

ՇՕոՏսոո6-

ԵԼԾՅԵ-6Կ6ո քոօօ

ՇհՁՅոցծլո մճոՅոմ ԿՏ. ՇհՅոցծ )ո զսճոնէ/ մօոճոժ:մ, 434 ՇհՁոցծ լո Տսքքհ/ ԿՏ. Շհոցծ յո Տսքքիօժ,422 զսՁճոնէ)/ Շհ6օլգոց ՁՇօօսուՏ (օք Եճու Ոոօո)), 436 Շհ:ՇՅցօ ՏՇհօօ| օԼԷՇօոօուօՏ.,

օՇօոոոսոտու,

ՅԿ6ՒՅց6 քոօժսօԼ, 432 ՅՁԿ6ՒՅգ6 քւօքծոՏ:է/ էՕ ՇՕոՏսոո6,

ՇՅՈ6| 432 Շ6ոէոռ| Եռոե, 429

օՇօոո՞օո

ՏհՕ-ոո,

ՇՅքԼՅիտոո, օճքմոէօսէքել ՛եօ,

ԲԱՌԱՑՈՒՅՑ

ԵԶՐԵՐԻ

ԱՆԳԼԵՐԵՆ

լոօօո6

(ոօօոծ լոօօոոծ լոՇօո՞ծ

68էԹօէ (0ՒՅ քոօծ

Շհճոցծ),

6ՅՏեծի/ օՒմՇոոժ,

Տէճլաոծոէ, 427 էճ», ոճցՁէԽ6, 426 էճ», քողտօոԼ 426

Կ6/օՇԷ/Օքոօո), 438 քօիծ), 427 1Շ/6ՅՏ|ոց Է6էսՒոՏ էօ ՏՇՅ|Ց, 429 չոմծքծոժծճոլցօ0օ0Տ,421 1ոմծշսոց(օք յոմ6յՅեօո), 430 լոօօո6

/ոՇօոո6Տ

տոմմ6Շոօօ Շսո/6, լոմ ոք, չոմլո6Շէ էճ». 422

ք6ո6ոօՔ

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

/ոմսօ6ժմ ԿՅՈՅԵԼՇՏ, 431 լոժստեո/, 1ո6 /որՁեօո, 433 տո ոժստէո/,433

ոօսճեօո, լոքսէ, 433 1ոՏմքՅո6։,

ոոուոսո

ՈՕժ6ոՅէ6

հօոչօուճ

/զ«6ՏէծոԼ,

(օր

/ՈԿ6Տետր:ոԼ Ժ6ոռոմ

օո: ՛օո:/ ո՛օոծ) Ոոօո)

ՇսՐս6),

ոոՏտԵԹ հճոմ, 422 տռԽօխուոո/ սոծոք|Օյ6ոծոէ, 421 օո |

ՕՐԽՁՅՈՇՏ,

ԷՏյ/ոօՏԹո6ՇօոօուօՏ, 438 Թեօր (66, Թեօր 1Շ/Ե6 քունօլքճեօոէծ,

քոօժսօետիյ/,

Թեօր

Թեօւ

Տսքքդ/, 422 Թեօր էհծօո/ օՒԿՁԽ6, 423 ԹյՏՏօ2 (76, 428 Թոմ, 431

Թ (օՒքոօմսՇեօո),433 է6ոժ6ո, 438 1ԹցՅ| ՏՏ մ6Կ6/օքօմօօսուո/, 428 /ՀԵկնօՏտ, հԵՏԱՋոճոտո, 421 հուժ իճետի/,435 |Օոցխո, 427 |ոց-յխո Յցց6ց42է6 Տսքքէ/, 427 |ԹՅՏէ ՇՕՏէ ոս

Լօ-Շո2

ՇսԿ6,

ՈՅօԼՕ6ՇՕոՕՈՂՇՏ, 431

ՈՅլհսՏտտո էհօօր/ օՒքօքսաԹնեօո ցյօգ/հ, 425 ՈՕՅԼէ,429 ՈՈՅոճց6մ

ԳՈՅ օօՏէ, 435 ՈճզոՁ) քոոծլք/6, 435 ՈՅոգոՅլ քոօմսօէ(ՄՔ), 435 ՈՅքցլոՁ|քոօմսօէէհ6օր/ օք Յո

ԺՏէոեսեօո, 424 ՈՅրԳՈՅ|քոօքծոՏլե/ էՕ ՇՕոՏսոո6

(ՄՔՇՕ),436 Ոճոցոճյ քոօքծոտի/էօ հոքօոն,433 էօ ՏՅԿ6 ՈՅոգ/ՈՅ|քոօք6ճոտչի/ (ՄՔՏ), 428 ՈՅքցո6Կ6Ոսծ (Ի/Թ), 435 ՈՅզլո2| 1(ԹԿ6ոԱ6 քոօժսօէ(ԽՄԲ) (0քՅո լոքսէ), 435 ՅՑ

ՈՁ/ էԹ»: էծ,

Ոճգուսեկն/

(ՄՍ),

ոէ,

ՈՅդ«6է

6Շօոօող/,

ՈՅդօ6է օզամեոսող,433 Յէ Թ.յսոծ, 434 ՈՅրւ6է

քՕա6ք, 433

Ոդսք քոօյոց,431 ԽՄճուտո, 431 6Յո,

Ոոճժտո, 432

Տող, Ո6/6Յու

ժ6ոոճոմ ՏՇիօմժսԹ,438 ԽոժՏ, 426 ՈոՅդծէ, 426 Տսքքհ/, 437

օո.)

ոօոճէոո/ քօիօ:/, 438 օո)

/ՈԿ6ՏեոՇՈՒ մօոճոմ

(որՁեօո, 434

Ո՛օոճէճոտող, 432 Ոօոօէճո/ ԵՅՏ6, 438 օո),

չ։ու6ո6Տէ, 433 ոէ6/6Տէ /Յէ6, 433 դոէտոոծմԹէծ ցօօ95, 432 է 6ուօո,432 ոէոոտլօ ԿՅխծ (օՒոօո)), /ոզ6ճոէօՕո,

Ռ՛օոծութո/ ոսո,

լլ6ցոռկօո, Կ6:նՇՅԼԿՏ

ԲԲԲ, 421

օօՏէ, 433

Ոո«6մ 6Շօոօո)յ, Ո՛օ06| 429

քՅԼՇ), 425

քՕԽ6ւն/,434

ո/Շ:06ՇօոօողւՏ, 432

ոն

ոԹոօր ցօօմ, 436 տրճեօո (օո որճեօո

Ո՛6ոց6-,

Տսքքհ/ 6ՈՇՇԼ, 438 Տսքքհ/ ոսնքիօւ, 438 օօտքծենօո, 431 ոօոօքօհՏտէիՇ ոոօոօքօհյ,431 ՈոօոօքՏօո:յ/, 431 ՌՔՇ, 436 ԽՔՏ, 428

ոսնքի6ւ, 424 ոսնքլ6ո ոոօժ6| 424

ԽոՏհ 6օզակեոսող,

ժ6էԼ, 421 ոՅեօոՁէլոՇօոոծ Յոժ-քոօմսՇէ ՅՇՇօսոհոց, 421 ոճեօոծ|

ոճէսոճ|

ոօոօքօհ/, 425 օՒսոծոքՕյոտծոլ,425

ոՅէսոՅ| էԲ «ոճՁր

ոօՕո)»,

ոօցՁեն6ոօօուծ էճ, 424 ո6ցօէՅել6 օրԱ6: ՕՐ:ԼհժոՅՑ (ՎՕՊ/ ՁօօօսոԼ, 433

ՁԱ

ԿՅխ6 (ՕՒՅոՁՅՏՏՇԼ),

քո6օՏՇոէ քոօօ 6ոտեռի/ օՐմ6ծոռոմ, 434 քոշ6 6ԹՏեՇԻ/օքՏսքքի/, 422 քոօ6 Ոճմեէ/, 425 քոշծ |ոմճշ, 425 քոօ6-6ԹՏեօ Ժ6ոոճոժ (օք Օ:ՅՏեօ մծոոռոմ),425 բոՇՔ-լոծլՅՏեօՇմ6ոոճոմ (օր ։6թռՏեծ մ6ոճոմ), 434 քոսՁէ6 ցօօժ, 431 քոօմսՇ6րքոօծ |ոմծու,423 քոօմսօէմ1Թ.6ոնտեօո, 423 քօժսօէԼ, ՅԿ618ց6, 423 քոօժսօէԼ, ոճքցոտէ 423 քոօմսօեօոԽոծեօո, 423 ՔոօմսՇեօո-քօՏտյեե/Բօոիտո (ՔԲԷ), 423 քոօմսօէխԷ/,423 քոօժսՇէր/հ/ցոօտղհ,423 քոօժսծեԾ/ օՒՇճքոոլ ոծէ 423 քոօհէ,433 քոօիէՅոժ |ՇՏՏ Տէռէօոո6ոէ, 433 ք/6գ-6ՏՏԽՑ,քոօքօւնօո| Յոժ ԼԹգ6ՏՏո,6էՅ»6Տ, 421 քոօքօւնօոՅ)է, 430 լոմ մԿՁէ, քոօքոծէռտիոլք, քոօէօօեօոյտոո, բսեհօ ՇհՕՇ6 (ՅՏՕ քսեհօ-Շհօ/Շ6 էհօօո/), 430 քսեկօ մեէ, 430 քսեԵհօ ցօօմ. 430

6ՇՕոօոոծ

քս:

ոծոէ, 427

ո6օՇԹՏՏ/ՇՅ| ցոՕտղհՈո006Լ 421 ոճէ 6ՇօոօուՇ Խ6|Թո6, 427 ոծէ օ«քօղՏ, 427 ո6է (ոս6ՏեծոԼ,

զսճուն/ մ6ոՅոժմ, զսճուն/ 6զսճեօոօՒ6»«Շիոցծ,

ոօէ ոճեօոշ|

զսօէռ, 424

քոօժսօէ(ՎԻՔ),

օղի, 435 ՌՈԲ, 427 ոօողոՁ| (օք օո)

Ո6է

1ոէ6/6Տէ ՛ՅԼ6,

ոօռուոճ| ՇԱԻ, 422

ոօոՇօօք6ոՅեխտ 6զտկեոսոո,434 ս6 ԿՏ. քՕՏԿ6 6ՇՕոՕուՇՏ,

զսճուի/ Տսքքիճմ,422

(Թէօոճ|

6քծօէռեօոՏ, 424 62քծօէՅեօոտ

(Թեօոլ

Օխսո'Տ ԼՅԽ, 438

1Թ2| ՇՈՔ, 428

6Շօոօոո), 425 ոճճէ օքօռեօոՏ, 425 ոսեքի6-, 425 օքծո-6Շօոօո/ օքքօւսուն/ ՇօՏէ, 421 Օէհ6ո էհլոցտ6զսՅԼ 421 օսէքսԼ,423 օք6ո

օք6ո

Քուռժօ»:օքԿճխ6, 423 ՔՅ/6էՕ 610ՇԹոօյ(օք ՔՅրՇէՇ օքեոոին/), 435 քուճէ օզահեոսո Յոհ/ՏՏ. 431 քողոծրտիւք,426

ՔՅԼՇոԼ,424

քոյօք էռելթ, 433 քՅ3/օԷՏ,433 ք6Ո6օէ օօոքճենօո, 429 ՏՅՊ/ՈՏ ՒՅէ6, 421

Ք6ոՏՕՈՁ|

ՔհմիքՏ ՇսԽ6, 438 քօՇկօ էհճօո/, 433 քօՏտխ66ՇՕոօուօՏ. քօՏ| հօՇԹիճօ:), քօէծոէռ)ՇԱԲ, 433 քօէտոէտ| օսէքսէ, 433 :

ՈՈՅՇԲ066ՕոօՈւօՏ.

6Յ| ոէ6/6Տէ

/ոէ6, 428

Լ6Յ| Յց6Տ,

Ւ666ՏՏԱՕո,433 1Թց/6ՏՏԹծ էո», 433

/ԹցսՅեօո, 429 ԹոԼ,

6օՕոՕոոյ:

ՒԹոԼ),436 16զար6մ/6Տ6Ր/6Տ, Լ6Տ6ՐԿ6Տ,

6ՇօոօուծՇ

(օր քս:

ՁԿ6ՈՅց6, 430 ՈճքգյոՅԼ 430

էօէՁ|, 430

թ-է

Տ|.ք6, 428

ՈՕԿ6Ո6ՈԼ, 431

ՏՕՇլՅ| ՕԿ6ՒԻ6Յժ ՇՁքմայ 430 ՏՕՇԼՅ| ոօգսթեօո, 430

ՏՕՇԹԱՏոՂ,435

Տք6ՇօսԹէօւ,436

Տէռցոճնօո,428 ՏէօՇԻ ոճդծէ,

ՏԼէՕՇԻ ԿՏ 10,

Խոծնօո, 428 ՏՅՍ՛Տ Թո օՐՈՅդ6էՏ.

ՏէՕՇի, Շօոոոօո, ՏէՅԼՇց:ՇոէօոՅՇեՇո, 435 ՏելսՇէսոՅ|

Եսժցօէ,429

ՏենօՇեսոո| սոծոք|ՕՄու6ոէ,

ՏսԵՏ

յ, 426

ՏսԵՏէԼԱէ6Տ, 437

(օԲ8 քոշ6 օհճոց6), 437 ՇԱ6 Տսքքհ/ (օք Տսքքհ/ ՏՇհ6ժս)Թ), ՏսԵտեխեօո 6866է

Տսքքհ/ ՏհօՇէ, 422

6ՇօոօողւօՏ, Տսքքհ/-Տ1մ6

Հոն, 433 էճ: /ոՇ:Ա6ոօտ,431 էՏօհոօ|օց/68| Շհճոցծ, 436

էօօհոօլքԾց:62| քբօցո6ՏՏ, 436 ԾոոՏ օքԱՅԺ6 (ո ոէծղոճեօոշլ է՛806), 422 էիօօո/ օՒքոՇ6Տ, 425 եցհէ ոոօոճյ քօկօ/, 428 եծ մ6քօՏ1, 428 էՕՃ6ո ոօոճյ, էՇէճ| ՇօՏէ 427

քոօմսօր/ի/,426 քոօժսծէ(օր օսէքսէ), 427

(Թօէօ"

էօէռ|

էօէՅ| 16ԿՇոս6,

է՛ՅԺ6 ԵՅոո6լ. 422

ԵՅՈՏՁՇԵՕոՏ Ժ6ոճոժ

16: ոոօոծ),

ՄՁոՏԹյ

քՅՄՈՈ6ՈՒՏ,

ցօԿ6ոոոծոլ.

ԷԾՅՏսո/ Եմ, 425 սոժճոգւօսոմ6Շօոօո/, սոճոքլօ/ոծոէ, 426 սոծոք|Օ7ոծոԼ, 1ոՇեօո|, 426 սոծոքլՕ/ո6ոէ, Տեսօխոո| 426 մօոշոմ,

Էճետի/,421

ՍՏսր/, 436

ԿՅԽծ ՅԱԺՇԺ էո».

ԿՅՈՅԵԼ, 438

(01/Ճ1),

ԿՅԾՇՕ/օՒտօո),

ԿՅՈՅԵԼՏ ՇՕօՏտէ,

ոյ,

Կ6(ԱՇՁ| 6գս Կ6ԼԱՇՅԱ/ոէծցոճհօո,437

ԿՅ6ԼԱՇՁՅ|

Ո6ոց6-.

Կօխոէռո/ սոճոքթԹյոծոԼ, 429

ՏՅԿԼոց,428 ՏՅԿոց

Տլոց

ԿՅխօ ճմմ6մ, 423

Եճոլ, 434

ՈՏէ Ձս6ՐՏՇ, 435

ոտե Տքոօճռմոց, ՏՅ|ՏՏ էճ,

Յցցո6ց8է6Տսքքի/, 429 ՏհսէմօԽո քոօօ (օք քօլոէ, օք սթ),

սենծ/(Տօ էօէռ| սենե/),438 1օոնծո 438 սեհե/-քօտաԽնե/

ԼԹոՅխՁեօո,423

ԼԾԿՇոսծ,

սո

սոնոու6ժ

(ոէթղոճեօոԼ 434 (ԹՏՕս6Շ

ՅԱՇՇՅԵՇո,435

(ԹԽՈՈՏ է. ՏՇ8)Ց, 429

(ԹԿ6ՈԱԾ,

ռո,

Տհօո

սու-6ԹՏեօ

Լ6Տ6ՐԿՇՏ,

(Շս6Ոոն6ճ,

Տհօո

էճ

էհօօռ/ (օք ՏէօօԽ քոօօՏ), 434 ՒԹէՇ օՐոորճեօո,425 ԷՇ օքս (օո Էթխւո) օո Շճքո ի

(ոժօո Ձի Ոոճուծէ

ոօրՈՅի

Թո ՕԷ 435

ՏՇՅՐՇԼԻ/,

Տ6ՇսոՒ/,423

Պ6ՅՁԱի,431 Պ6ԼԹ:Ց 6ՇՕոօՕոուօՏ, Պ6ԼԹ:6 ՏէՅԼ6, 435 Յոժ 16: Խհօոո, 428 Պիճէ, հօ 3/6)մ, 433

ԲԱՌԱՑՈՒՅՑ

էջերի թավատառ հղումները նշում

ԱՍԱԴ(Ամերիկայիաշխատանքիդաշնություն),

234-235

ԱԱԴ-ԱԿՅ,234-235

(ավելացվածարժեքի հարկ), 328, 423 Աբալկինիզեկույց, 412 Ազատ շուկայական գնորոշում, Արնելյան Եվրոպայիտնտեսականբարեփոխումներըն -ը, 413 Ազատականություն,397 Ալկոա, 162 Դ-իդեմ հակամիավորմանգործը, 356 Ալյումինիարտադրաճյուղ, 122 Ածանցյալպահանջարկ, 197, 421 Ակեռլոֆ Ջորջ, 247 տղտ. ԱԿՅՀ(արդյունաբերականկազմակերպությունների համաժողով), 235 Ակն ընդ ական, ատամն ընդ ատաման ռազմավարությունը, 183 Ակնթարթային ժամանակաշրջան,61, 62 ծախքի Ս-աձն կորերը ն -ը, 75 շուկայական հավասարակշռությունը-ում, ԱկՅ

100-101

ԱՅԱԽ

(Աշխատանքայինհարաբերությունների ազգային խորհուրդ), 236, 237 (Առետրիհամերկրայինհանձնաժողով),

ԱՀՀ

354, 357

Աղտոտ/ում,310 ման կարգավորումըկառավարությանկողմից, 312-315 հանրորեն հանդուրժելի -, 312 Աղտոտմանխաղ, 181-182 Աղտոտմանհանդուրժելի մակարդակիծախքօգուտ վերլուծություն. 312-313 Աճականհարկեր, 326 Ամբողջովինբաշխված միջին ծախք, 350 Ամերիկայիաշխատանքիդաշնություն (ԱԱԴ), 234-235

Ամերիկայիբժիշկների միությ/ուն -ան կողմից բժիշկների առաջարկի սահմանափակում, 15 Ամերիկայիծխախոտիընկերություն,356 Ամերիկանէյրլայնզ, 146, 175 նմերիկյան կապիտալիզմ (Գալբրեյթ), Ամերիկյանհեղափոխություն,325, 392 ԱյԲԻէՄ,123, 154, 360 -ի դեմ հակամիավորմանգործը, 357, 359,

ԱյԹԻԹԻ, 358

Այլընտրանքիգին. 82-84, 421 -ը շուկաներից դուրս, 83-84

շուկաներն ու -ը, 83-84 (Տես ԱրդյունավեԱնարդյունավետությ/ուն տություն, -ան

կորուստ) Անբարենպաստ ընտրանք, 174 Անկախապրանքներ,34, 421 Անկատարմրցակցությ/ուն, 122-131, 142-150, 156-160, 344-345, 421 -ան աղբյուրները, 125, 143-144

ան

-ան

են

բառարանում ընդգրկված եզրերը

կաղապարները,145-150 սահմանումը, 123-124

124-126 տարատեսակները, տնտեսականգինը, 156-158 տնտեսականկարգավորումը,345-346 (Տես նան՝ Խմբաշնորհ, Մենաշնորհ,Մենաշնորհայինիշխանություն, Մենաշնորհային

-ան -ան -ան

մրցակցություն) ծախքի պատկերըն 145-147

-ան

կառուցվածքը,

կենտրոնացմանցուցանիշը -ան պայմաններում, 130-131 միջամտությանռազմավարությունըն -ը,

159-160

մրցակցությանխոչընդուտները-ան պայմաններում, 128-130 սահմանայինարդյունքի հասույթը -ան պայմաններում,195-196 (Տես նան՝ Յակամիավորմանքաղաքակա՞՛

նություն)

Անկում, 421 (Տես նան Գործարարությանպարբերաշրջաններ, Մեծ անկում, Նվազում) աշխատանքիսահմանափակությանսխալը Ա-ը, 220 կապիտալիզմըն, 404-405 Անհատականձեռնարկություն,51, 421 Անյուրացնելիություն, 154 Անորոշություն, 165-174 (Տես նան' Ռիսկ) (Տես նան՝ Սպասումներ) արտադրամիջոցների դասականտեսությունը ն -ը, 268-269 ռիսկը ն -ը, 170-173

վերավաճառքըն -ը, 167-170 Անվանականշահադրույք, 422 արտադրամիջոցներիդասականտեսությու-

նը ն -ը, 268-270 Անտարբերությանկոր, 32, 42-44, 422 Հի թեքությունը, 43 բյուջեի գծի շոշափման կետը -ին, 45 փոխարինմանօրենքը ն -ը, 43 Անտարբերությանքարտեզ, 43-44 Անտեսանելիձեռքի հայեցակետ, 167, 181, 286, 290-291, 392-393. 422

եկամտի բաշխումը ն -ը, 300 ընդհանուր հավասարակշռությունը ն

Հիորոշիչներ, 212-213 Հ-ի սահմանափակում, 376

պայմանագիր,232 Աշխատանքային

(Տես նան Արհմիություններ) կոլեկտիվ սակարկությունը ն -ը, 235-236 Աշխատանքային պայմաններ,արդյունաբերացում ն -, 191 Աշխատանքիառաջարկիկոր, հարկադրույքները ն -ը, 381 Աշխատանքիասպետներ,235 Աշխատանքիարդար չափանիշների մասին 1938 թ. օրենք, 237 Աշխատանքիբաժանում, 398, 422 Աշխատանքիեկամուտ, 192 (Տես նան Աշխատավարծ) Հ-ի անհավասարություն,375-377 Աշխատանքիիրավունքի օրենքներ, 237 Աշխատանքիշուկա (Տես նան՝ Աշխատանքիշուկայի խորականություն, Գործազրկություն.Արհմիություններ, Աշխատավարձ) -յի չմրցակցող խմբեր, 217-218 ընդհանուր հավասարակշռությունը-ում, 218-219

-ը,

Անուղղակիհարկեր, 326, 422 Աշենֆելտեր,Օռլի, 246 Աշխատանպաստ,386 Աշխատանք(աշխատող) -ի առաջարկ, 201, 212-213, 422 (Տես նան' Գործազրկություն,Արհմիություններ, Աշխատանքեզրով սկսվող մուտ-

քերը)

-ի սահմանափակումն արհմիությանկողմից, 240-242 Հ-իարտադրողականություն (Տես նան Արտադրողականություն) սահմանայինԴ, 211-212 Հ-իբաժանում, 398, 422 Հի որակավորում,աշխատավարձիտարբերությունները ն -ը, 216-217 -ի պահանջարկ,211-212 ՞ի աճ, աշխատավարձըբարձրացնելու արհմիությանջանքերը ն -ը, 242-243 նվազող հատույցի օրենքը -ի համար, 56 Աշխատանքայինանարդար գործողություններ, 238 եռանդ, աշխատանքի եկամԱշխատանքային տի անհավասարություննու -ը, 374-375 Աշխատանքայինկանոններ, 235 Աշխատանքայինհամաձայնագրի ընթացակարգայինհարցեր, 236 Աշխատանքայինհարաբերությունների ազգային խորհուրդ (ԱՅԱԽ), 236, 237 Աշխատանքայինհարաբերությունների մասին 1935 թ. ազգային օրենք, (Վագներիօրենք),

կատարյալ մրցակցային (Տես՝ Կատարյալ մրցակցություն, աշխատավարձիորոշումը -ան պայմաններում) Աշխատանքի շուկայի խտրականությ/ուն,221-

անձնական հատկանիշներն -, 224 արհմիությունները ն -ը, 246-247 -ան գծագրային վերլուծություն, 222-223 -ան նվազեցում, 225-227 համեմատելիարժեք ն -, 225-227 դանդաղ առաջընթաց-ան մեջ, 227-228 -ան պատմական արմատները,221-222

ՍԻԿՈՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

կանանց դեմ, 224-225 կառավարությանմիջամտությունը-անը,

Աշխատանքիշուկայի չմրցակցող խմբեր, 216219

Աշխատանքի սահմանափակությանսխալ,

220-221 Աշխատավարձ -ը

կատարյալ մրցակցության դեպքում, 209-

Հի երկաթյաօրենք, 219-220, 394, 422 Հի տարբերությունը ըստ խմբերի,215-218

215-217 փոխհառտուցող, ընդհանուր հավասարակշռությունըաշխատանքի շուկայում ն-, 218 աշխատողրորակավորումը ն -, 217 աշխատանքիշուկայի չմրցակցող խմբերը

ն-,

217218

վարձավճարի տարրերը եզակի անհատների աշխատավարձումն, 217 աշխատանքիառաջարկըն ՞, 213 Հի որոշիչները, 213 աշխաւոանքիպահանջարկըն -ը, 211-212 աշխատանքիսահմանափակության սխալը ե-ը, 220 աշխաւոավարձիընդհանուր մակարդակըն

-ը,

աշխատավարձիչափօրինակայինդրույքնե. րի բարձրացումըն -ը, 241-242 արդյունավետության-, 243 -ը բարձրացնելու արհմիության ջանքերը, 241-246

կոլեկւտտիվ սակարկությունը ն -ը, 245-246 պայքարը գործարարության` մենագնորդային իշխանության դեմ ն -ը, 244 -ի արդյունավետությունը, 242 աշխատանքիպահանջարկի մեծացումը ն Դը, 242

արհմիությանմեջ չընդգրկված աշխատանքի մրցակցությանկանխումը ն -ը,

"աշխատանքի առաջարկիսահմանափակումըն-ը, 241 աշխատավարձի չափօրինակային դրույքները ն -ը, 242-244 (Տես նան Աշխատանքի շուկայի խտրա-

կանությունն)

գործազրկությունը ն (Տես՝ Ֆիլիպսի կոր) իրական-, 210, 428 արդյունաբերացումըն -ի բարձրացումը,

առաջարկիհետ ծռվող կորը ն ՞, 117-118 աշխատանքի առաջարկը ն -, 213 կենսապահովման-, 219 նվազագույն -, 19-21 Աշխատավարձիերկաթյաօրենք. 219-220, 294, 422

Աշխատավարձիընդհանուր մակարդակ,210 Աշխատավարձիհարկ, 326, 328 Աշխատավորների միություններ (Տես Աշխատանքայինպայմանագիր,Արհմիություններ) Աշխատատեղեր,աշխատանքի եկամուտների անհավասարությունը ն -ը, 374-376 Աշխատուժինմասնակցություն աշխատանքի առաջարկըն -ը, 213 Ապագաեկամտի զեղչում, 427 ընթացիկարժեքը ն-ը, 262 351-352 Ապակարգավորում, (Տես նան՝ Կարգավորումկառավարության

կողմից)

արհմիություններըն

-ը,

Ռեյգանի օրոք -ը, 332 օդուղիների արւոադրաճյուղի-, 15, 239,

351-352

Ապակենտրոնացում,Խորհրդային-,

171, 422 Ապահովագրությ/ուն, գործազրկության (Տես՝ Գործազրկության --

ապահովագրություն)

հասարակական-, 173 չապահովագրվողպատահարներըն ը, 173 ռիսկի սփռում -ան միջոցով, 171-172 Ապրանքափոխանակություն, Ապրանքներ(բարիքներ) (Տես նան՝ Արդյունք եզրով սկսվող բառակա-

պակցությունները)

անկախ-,

բազմաթիվ -, կատարյալմրցակցության

մասնավոր -, 310-311

չափումը, 5 -ան փորձառականգնահատականներ,34 առաջարկի-, գնառաձգականություն, 10-ան

11, 422

գնառաձգականություն(Տես՝ Պահանջարկ, »-ի գնառաձգականություն,Գնառաձգակա-

նություն)

ն -ը,

մենաշնորհըե

Առաջարկ Հ-իգնային առաձգականություն, 10-12, 422 -ի տեղաշարժ առաջարկն ու պահանջարկը կատարյալ մրցակցությանդեպքում ն -ը, 119-120 Հ-ի փոփոխություն,գինը, քանակը ն Դը, 116 ակնթարթային,կարճաժամկետն երկարաժամկետ հավասարակշռությունըն -ը, 100-

աշխատանքի (Տես՝ Աշխատանք,-ի

ջարկ)

առա-

արտադրության գործոնների-, 200-201

կատարյալ ոչ առաձգականԴ, առաջարկնու պահանջարկըկատարյալմրցակցության դեպքում ն ՞, 117-119 կարգավորման-, 348 հաստատագրված-, առաջարկնու պահանջարկը կատարյալմրցակցությանդեպքում Ա Հը, 11119

ձեռնարկություններիառաջարկիկորերի գումարումը շուկայական պահանջարկը ստանալու համար ն -ը, 100 մրցակցայինարտադրաճյուղերըն-ը, 99104

մրցակցայինձեռնարկությունները ե.-ը,

ընդհանուր ծախքը, ծախքածածկման պայմանըն -ը, 97-99 սահմանայինծախքը հավասար գնին ն

95-97

Առաջարկն պահանջարկ բժիշկների առաջարկիսահմանափակման նկատմամբ,15 գյուղատնտեսությաննկատմամբ,12-13 հարկերինկատմամբ, 14-15 ներմուծման մաքսերի նկաւոմամբ, 16 շուկաներին կառավարությանմիջամտության նկատմամբ,17-21 Օդուղիներիապակարգավորմաննկատմամբ, 15 -ի կիրառությունները,12-21 Հի օրենքը, ի անսասանությունը,16-17 -ը առանձին շուկաներում, 2-22 գործոնային գների որոշումը -ի միջոցով, -

201-202

աշխատանքի համար, հարկադրույքները Ա-ը, 380 կարճաժամկետ-, 101 հեւո ծռվող -, առաջարկնու պահանջարկը կատարյալմրցակցությանդեպքում ն -ը, -ը

11119

հորիզոնական-, 10 ձեռնարկությունների-, -ի գումարումը շուկայականառաջարկըստանալուհամար,

329 տղտ.,

6Առաձգականությ/ուն,

ուղղագիծ -, 10 ուղղաձիգ -, 10 Առաջարկիտնտեսագիտություն,214

-ը,

՞,

արդյունավետությունըն -ը, 109 հանրային (Տես՝ Արտաքինազդակներ, Հանրային բարիքներ)

եկամտային -, 31, 434 սահմանային հասույթը

շրջապտույտ

Առաջարկիկոր, 422

կատարյալ մրցակցություն ն՞- (Տես՝ Կատարյալ մրցակցություն, առաջարկնու պահանջարկը -ան դեպքում)

331, 422

տղտ.,

Լաֆերի կորը ն -ը, 336-338 Առաջարկին պահանջարկիօրենք, -ի անսասանությունը, 16 Առաջինաշխարհամարտ,ազդեցությունը Ռուսաստանի վրա, 406 Առնոլդ Թարման, 355 ԱռԼիէյ, 154 Առնտրիարգելքներ, 422 -ի սահմանափակումը,355 Առետրիհամերկրայինհանձնաժողով (ԱՅՀ), 354, 357

Ավելացվածարժեքի հարկ (ԱԱՅ),328, 423 Ավտոմեքենաներիարտադրաճյուղ, 122-123 արտադրանքի տարբերակումը նր,

124,

արտաքին մրցակցությունը ն Դը, 16, 361 ն -ը, 16 ներմուծմանմաքսաը Արդարգրազ, 170 Արդյունաբերականարհմիություններ, 234 Արդյունաբերականկազմակերպությունների համաժողով(ԱԿՅ), 235 Արդյունաբերական հեղաշրջում, 190-192. 393 քաղաքականություն, սոԱրդյունաբերացման ցիալիստական-, 407 Արդյունաբերացում,190-193, 396-397 աշխատանքայինպայմաններըն -ը, 191 եկամուտը,հարստությունը ն -ը, 192-193 եկամտիբաշխման անհավասարությունըն -ը,

Խորհրդային-,

409-410

Արդյունավետությ/ուն, 105, 423 (Տես նան՝ Կաւոարյալ մրցակցության, Տեղաբաշխման արդյունավետությունը -ան դեպքում) -ան կորուստ -ը մենաշնորհի պատճառով, 156-157 արտաքինազդակները ն -ը, 312-314 -ը կատարյալմրցակցությանժամանակ (Տես՝ Կատարյալմրցակցություն, Տեղաբաշխմանարդյունավետություն) արդյունավետությունհասկացությունը ն -ը,

բազմաթիվշուկաների հավասարակշռությունը ն -ը, 106-108 գործոններիգները ն -ը, 256-258 եկամտիվերաբաշխումըն-ը, 379-385 հակաաղքատության քաղաքականությունը Ա.-ը, 381-385 հակամիավորմանօրենքները ն -ը, 360-361 հասարակականընտրության -, 304 հավասարությունն -, 108-109 հարկերը ն -ը, 334 հո ղի հարկումը ն -ը, 255-256 Ա -Ը, մրցակցային րցազցա) հավասարակշռությունը րազշռությումը ՆՆ

105-100 րրոն րցակցայի շումն ծախքի հիման սահմանային ն

մը ն

-ը,

ների

104-110 Է

ն վրա գնորոշու-

ԲԱՌԱՑՈՒՅՑ

տեղաբաշխման (պարետոյան)-, 105, 286,

315 տղտ.,

Արդյունք

արտադրամիջոցների-, 266 ընդհանուր -, 54 հավասար արդյունքի կորերը ն -ը, 91 միջին -, 55. 432 նվազագույնծախքը շոշափման կետում Հը, 91-92

նվազող հատույցը նվազող-, 88-90

ն -ը,

54-57, սահմանային

55-57

194, 196, 435

սահմանայինԴ-իհասույթ, 194-195 սահմանայիննյութական -, 194 տղտ, 423

Արժենվազում

ունեցվածքի -, 81, 260 տղտ. -ը եկամտի տեղեկագրում,81 Արժեք Դ-իաշխատանքայինտեսություն, 404, 423 ՞ի պարադոքս, 35-36, 423 ընթացիկ ՞, 261-263, 427 հավելյալ -, 405 սպասվող ՞, 170-171 արտադրամիջոցներիհատույցի-, 269

տղտ.

Արժեքիաշխատանքայինտեսություն, 404,

Արժեքի պարադոքս, 35-36, 423 Արիստոտել,392 Արհեստակցականմիություններ, 235 Արհմիություններ,232-249 ԱկԴ-ԱԿՅ ն -ը,

234-235

(Տես նան՝ Աշխատանքային պայմանագիր) Դի ազդեցությունը աշխատավարձիվրա (Տես Աշխատավարձ,արհմիությանջանքերը բարձրացնելու -ը) վրա, 246-247 գործազրկության -ի աճը ն անկումը, 232-234 -ի անկումը,-ան հետնանքները,247-248 -ի պատմություն, 234-235 ազգային ն տեղական -, 235-236 աճող մրցակցությունը ն -ը, 240 Ամերիկայիաշխատանքիդաշնություն (ԱնԴ), 234 աշխատանքիառաջարկըն -ը, 212 աշխատավարձիբարձրացմանուղիները ե -ը, 241-246

արհեստավորական5, -, արտադրաճյուղի

արտադրողականությանսահմանափակումները ն -ը, 240-241 գործադուլները ն ը, 239-240 գործատուներիգլխավոր զենքը -ի դեմ, 234

տղտ.

ընկերության -, 234 տղտ. կոլեկտիվ սակարկությունըն 245, 429-430

պայմանագրերըն

-ը

պայմանագիր)

-ը,

236-237,

(Տեմ Աշխատանքային

Արձատականտնտեսագիտություն, 400-401

Արտադրաճյուղմեր, (Տես՝ նան առանձինարտադրաճյուղերը) Հի կարգավորումը(Տես՝ Հակամիավորման քաղաքականություն,Ապակարգավորում, Կարգավորում կառավարությանկողմից) -ի շուկայականկառուցվածքը, 124 առաջարկիշարժը մրցակցային-ում, 99104

Արտադրամիջոցներ,259. 423 վարձավճար, 259 Հի դասական տեսությ/ուն, 264-269 Շան կիրառություն, 268-269

-ը,

նվազող հատույցը, արտադրամիջոցների պահանջարկըն -ը, 264-266 շահի որոշումը ն -ը, 265 շրջանցիկությունը ն -ը, 264 Դի հատույց, 259-260 -ի պահանջարկը, նվազող հատույցը ն -ը,

տնտեսական հավելուրդը ն -ը, 107 Արդյունավետությանաշխաւոավարձ,243

՞-

արտադրամիջոցներիհատույցը ն

267-269

264-266

Պի սահմանայինարդյունք, 268 աշխատանքիեկամտի անհավասարությունը ն -ը, 377 ֆիզիկական-, 259-272, 263 դասականտեսություն, Արտադրամիջոցների 264-269

կիրառություններ,268-269 արտադրամիջոցներիհատույցը ն -ամ գծանկարայինվերլուծությունը, 265-268 նվազող հատույցը, արտադրամիջոցների պահանջարկըն -ը, 264-265 շրջանցիկությունըն -ը, 264 Արտադրամիջոցների հատույց, 63 -ան

-ադրույք,

259, 262, 265-267

Հի գծագրայինվերլուծություն, 265-267 -ի սպասվող արժեք, 269 տղտ. շահադրույքները ն -ը, 265 շահույթը որպես ՞, 270 Արտադրամիջոցների հատույցադրույք, 259, 263, 423

պաշար, Արտադրամիջոցների

Արտադրանք/ներ

(Տես` Արտադրությանգործոններ, Նվազագույն ծախքիհամակցությանընտրություն) (Տես նան՝ Արտադրություն, Արտադրության

ֆունկցիա)

-ի համարգործոններինվազագույն ծախքի

համակցություն

-ի սահմանափակում,-ան արգելում. 354Յ55

ընդհանուր հավասարակշռությունըն

-ը,

պակաս-ը, մենաշնորհի-ը, 156 Արտադրանքինորաստեղծություն(Տես՝ Նո-

րաստեղծություն)

Արտադրանքիտարբերակում,423 Հը մենաշնորհայինմրցակցության մեջ, 124125, 147

որպես մուտքի խոչընդուտ,129 խմբաշնորհըն -ը, 124 Արտադրողականությ/ւն, 60, 423 -ան սահմանափակումներ,արհմիություն-ը

ները ն -ը, 240-241 աշխատանքի-, 211-212 ընդհանուր գործոնային-, 63-64. 426 սահմանային (Տես Սահմանային արւտտադԴ

րողականություն)

Արտադրողականությանաճ, 423 անկում, 64 Արտադրողականության Խորհրդային -, 410-412 Արտադրողիհավասարակշոություն, հավելուրդ, 106 Արտադրողի Արտադրությ/ուն,56-64 (Տես նան՝ Արտադրությանֆունկցիա, Ինչ, ինչպես ն ում համար հիմնահաիցերը) -ան եղանակներ,Խորհրդային-, 408-410 Հան հետ կապվածծախքեր, նվազող հատույցը, ծախքիՍ-աձե կորեր, 74-76 -ան մեծացում, առաջարկիգնառաձգականություն, 10-12 Հան ուղղակի ն անուղղակիեղանակներ,

ակնթարթային,կարճատն ն երկարատնժամանակաշրջան,75-76 արտադրողականությունըն -ը, 60 ր

արտադրությանտեսությանլուսաբանումը ն 56-58

-ը,

զանգվածային-, 57-60 -ան տնտեսումներ,50 ծավալի հատույցը ն -ը, 50 ընդհանուր ու միջին արդյունքը ն -ը, 53-55 ծավալի հատույցը ն -ը, 57-60 նվազող հատույցը ն -ը, 56-57 շրջանցիկ-, 263 ռեսուրսների հայթայթում-ան համար, 50-52 սահմանային արդյունքը ն -ը, 54-57 տեխնոլոգիականփոփոխությունըն -ը (Տես Տեխնոլոգիական փոփոխություն) տեղաբաշխմանարդյունավետությունը ն -,

Արտադրության գործոններ (ներդրանքներ),

(Տես նան Արտադրամիջոցներ, Հող, Արտադրությանֆունկցիա, Արտադրողականություն, Տեխնոլոգիականփոփոխություն) -ի առաջարկ, 199-200 -ի գներ -ի որոշումը առաջարկի ն պահանջարկի միջոցով, 200-202 արդյունավետությունըն -ի որոշումը, 256-258

Հի նվազագույն ծախքի համակցության ընտրություն, 74-78, 89-93 հավասարարդյունքի կորերը ն -ը, 90 հավասարծախքի ուղիղները ն -ը, 90 նվազագույն ծախքը շոշափմանկետում ե -ը,

նվազագույն ծախքի պայմաններըն

-ը,

սահմանայինարդյունքը, նվազագույն ծախքիկանոնը ն -ը, 76-78 փոխարինմանկանոնը ն -ը, 78 -ի պահանջարկ,196-199 (Տես նան Աշխաւոանք, -ի պահանջարկ) հաստաւոագրված -ը որպեսածանցյալ պահանջարկ, 197 -ը առավելագույնշահույթի ձգտող ձեռնարկություններիհամար, 196-199 ՞-ի փոխկապակցվածություն, սահմանայինարդյունքի հասույթը ն -ը, ՞-

-ի պետական սեփականություն

(Տես նան՝ Կոմունիզմ,Սոցիալիզմ) -ը ԽորհրդայինՄիությունում, 407 -ը սոցիալիզմի օրոք, 406 առաջնային-, 258 ընդհանուր հավասարակշռությունըն

2Գ4-285

-ը,

հաստատագրված արտադրությունը ն ը, 61 վարձավճարըորպես -ի հատույց, 252 փոփոխական-, 61 Արտադրության հնարավորությունների սահման (ԱՀՍ), 423 արդյունավետությունըն -ը, 105-106 Արտադրությանփոփոխականգործոններ, 61-

62, 423

195, 423 -ի ճարտարագիտական օրինակ, 56-58

ֆունկցիա, 53-54, Արտադրության

թվային -, 57 միագումար -, -ն ՄիացյալՆահանգների համար, 63-64 նվազող հատույցի օրենքը ն-ն, 56 Արտաքին ազդակներ, 309-316, 424 -ը ընդհանուր սեփականությանհողերում,

նություն, շտկելու քաղաքականութ -ը

Հի միջազգայնացում,314 աղտուոմանխաղը Հը, 180 անարդյունավետությունը ն -ը,

313-315

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

արդյունավետությունը ե ը, 108, 110 բազմաթիվշուկաների հավասարակշռությունը ն -ը, 107 կառավարությանծրագրերը ն -ը, 313-314 կառավարությանմիջամտությունը -ի հարցում, 301 հանրային ն մասնավորբարիքները ն -ը, 311-312

մասնավորմուռեցումները ն -ը, 314-315 նորաստեղծությունըն -ը, 270-271 շուկայի անարդյունավետությունըն -ը, 312 Արտաքինծախքեր, շուկայի անարդյունավետությունը ն -ը Արտոնագիր,128, 424 ԱրնելյանԳերմանիա,՞-՛իհակադրությունը Արեմտյան Գերմանիայիհեւո, 412 Արնելյան Եվրոպա տնտեսական բարեփոխումներում, 402,

413-414

Հ-ի վարչահրամայական տնտեսություններ,

ԱրեմտյանԳերմանիա (Տես՝ Գերմանիա) Ափլքոմպյոււեր, 156, 271 Բազմացնողռեակտոր, բյուրոկրատական հրամայականընՀը, 309-310 Բաժահարկ,326, 424 Բաժնետերերիսեփականություն,78-81 Բանականսպասումներ, 424 առաջարկն ու պահանջարկըկատարյալ մրցակցությանԺամանակ ն-ը, 120 Բանականսպասումների մակրուոնւոեսագիտություն, 397, 424 Բանականություն,սահմանափակ՞-, ընկերակցությունները ն -ը, 152-153 Բանտարկյալիերկընտրանք, 180-183 Բաշխմանօրենք, 294 Բաշխում, 424 (Տես նան Եկամտիբաշխում, Եկամտիվերաբաշխում, Երամտիբաշխմանանհավասարություն, Վարստություն,Բաշխում) Բավարարվածություն(Տես՝ Օգտակարություն Բարան, Փոլ, 398 Բարոյական վտանգ, 174 Բարօրություն, 373, 382 Բաց ձեռնարկությանօրենքներ, 237 Բացահայտ դավադիրհամաձայնություն, 145 Բացառիկգործարքներ, -ի արգելումը, 354 Բացասականեկամտահարկ, 329, 385, 424 Բացասականեկամտահարկի վերաբերյալ փորձառականտվյալներ, 386 Բաքստեր, Ուիլյամ, 357 Բել, Ալեքսանդր Գրահամ, 271, 356 Բելի գործարկու ընկերություններ, 356, 357 Բելի հեռակապիլաբորատորիաներ,154, 310, 356, 357

Ռեյգանիօրոք, 332 Գրամ-Ռադմանիօրենքը ն -ը, 308 բանակռիվը-ի վերաբերյալ, 309 Բյուջեի սահմանափակում (Տես Բյուջեի գիծ) Բյուրոկրատականհրամայական, 310 Բնական մենաշնորհ, 345. 425 Հ-իկարգավորում,346-347 ծախքի պատկերներըն Դը, 127 Բնականոն գինը որպես գերիշխողռազմավարություն, 177-178 -ը

Բնակչություն

աշխատանքիառաջարկըն Դ, 212-213 Բոինգ, 360 Բուժխնամք, 321 Բուժօգնություն, 321, 383 Բուշ, Ջորջ, 331, 334 Հ-ի հակամիավորմանքաղաքականություն,

16-19

կարգավորումը ն -ը, 348 կարգավորվողձեռնարկություններիհամար միջին ծախքից բխող գնագոյացման սահմանում, 349-350

կողոպտիչ գնագոյացումը ն -ը, -ի սահմանափակումը,355 հավելումով գնորոշումը ն-ը, 153-154 մենաշնորհըն -ը, 152-154 միավորումներըն -ը (Տես՝ Միավորումներ) ներդրանքների՞, 201-203 շահույթն առավելագույնիհասցնելը ն -ը, 135-138

-ի վարչակազմ,400 դրամատների կարգավորումը-ի օրոք, 348

պահանջարկիփոփոխությունըն Դը, 116 սահմանայինծախքից բխող գնագոյացումը եը, 351 վերավաճառքըն գների շարժը Ժամանակի ընթացքում ն

եկամտիբաշխմանանհավասարությունը

գնի աշխարհագրական տիպարներըն

Բրազիլիա -ում,

Բրանիֆ, 146 Բրեդլի, Բիլ, 328 Բրիտանիա -ի լեսե ֆերի կապիտալիզմը, 405 Դի նավագնացությանօրենքներ, 392 -ի շուկայական տնտեսություն, 402 աշխատանքիարտադրողականությունը Հում, 212

գլխահարկըԴում, 256 հարստությանբաշխումը -ում, 370 սոցիալամետպետությունը -ում, 382 Բրիտանիայի արնելահնդկականընկերությունը, 52 Գալբրեյթ, Ջոն Քենեք, 155, 398, 400 Գանձարանային դաշնայնություն, 322-323 Գանձարանայինտարի, համերկրային,322 Գարի էլբերտ, 145 .9.ԳԳՏ(Գլխավորգործադիր տնօրեն), 151 Գեւոի, Ժան Փոլ, 377 Գերիշխող հավասարակշոռություն,177, 425 Գերիշխող ռազմավարություն, 177, 425 Գերմանիա Հ-իտնտեսական միավորումը,գործազրկությունը ն -ը, 247 եկամտիանհավասարությունը -ում, 370 սոցգիալամեւտ պետությունը-ում (Տես նան ԱրնելյանԳերմանիա) Գերմեծամասնություն,306 Գիմբլ, 175 Գին ընդունողներ, 95

Գ(ի)ն/եր

(Տես նան՝ Գավասարակշռություն) -ի անկում,

Բեկեր, Գարի, 376 Բենզինիհարկ, 326, 334, 338 գինը, քանակը ն-ը, 14-15 Բենզինի շուկան որպես մենաշնորհային մրցակցություն, 125, 148 Բենթամ,Ջերեմի, 28 Բեռ (Տես՝ Վարկայինբեռ) Բեռնուլի, Դանիել, 28 Բերքի սահմանափակում, 12 -ի առաջարկիսահմանափակումը,

-ը ագարակագործությանմեջ, 11-13

Բիսմարկ,Օտտո էդվարդ ԼեոպոլդԴ Ֆոն, 382 Բյոմ-Բավերկ, Ի.Վ., 264 Բյուկանան, Ջեյմս, 301 Բյուջեի գիծ (սահմանափակում),44-45, 425 անտարբերությանկորի հետ -ի շոշափման կեւտ,45 Արնելյան Եվրոպայիտնտեսական բարեփոխումը ն -ը, 413 Բյուջեի պակասուրդ, 425

այլընտրանքիգինը ն -ը, 83-84 առաջարկիփոփոխություններըն -ը, 116 արտաքինմրցակցությունը ն-ը, 183 ԱրնելյանԵվրոպայում տնտեսականբարեփոխումներըն ը, 412-413 գերիշխող ռազմավարությունըն -ը, 178 գործոնների (Տես՝ Արտադրությանգործոններ, -ի գներ) դադարի -, 98-99

Բժիշկներ,

Խորհրդային Դ, 408-409 կառավարության ազդեցությունը -ի վրա,

-ը անկատարմրցակցությանդեպքում, 124125

սոցիալիզմիօրոք, 285-286 -ի շարժը Ժամանակիընթացքում, 166-168 Դ-իփոփոխությունը,պահանջարկը ն -ը, 47 Հին հավասար սահմանայինծախք, մրցակցային առաջարկըն Դը, 95-98 բաշխվածմիջին ծախքը ն -ը

անբողջությանբ ի

՞-

Հը, 166-168

Գլխահարկ, 256

Գլխավոր գործադիրտնօրեն (ԳԳՏ), Գյուղատնւեսությ/ուն

-ը,

տնտեսագիտություն,11-12 ԽորհրդայինԴ, -ան կոլեկտիվացումը, 406-ան

Գյուտարարություն(Տես՝ Նորաստեղծություն) Գնաճ

Խորհրդային-, 411 Գնայինպատերազմ,երկշնորհըն, 175-179 Գնառաձգական պահանջարկ,3-5, 425 Գնառաձգականությ/ուն -ան որոշիչները, 9-10 -ան փորձառականգնահատականներ,35 առաջարկի5», 10-12, 422 պահանջարկի (Տես՝ Պահանջարկ, -ի գնառաձգականություն) Գների ամրագրում, «ան սահմանափակում, -

Գների առաստաղ, 18 Գների խտրականություն,

-ան

արգելում,

Գների պատերազմ երկշնորհի դեպքում, 301302

Գների սատարում, գյուղատնտեսական -, 13 Գների վերահսկումը, անկաւտարմրցակցությունը ե Դը, 159 Գնի հաստատագրում, -ան արգելում, 355 Գնորդներ (Տես՝ Սպառող, Սպառում, Պահանջարկ, Սպառում ն Պահանջարկ եզրերով սկսվող բառակապակցությունները) Գոմպերս,Սամուիլ, 234 Գործադուլներ, 239-240 Գործազրկությ/ուն,426 -ան վերաբերյալ դասականտեսակետը,

գործազուրկներիպահեստայինբանակ ն-,

219-220

Խորհրդային-, 411 սպասողական-, 247 քեյնզյան

Գործազուրկներիպահեստայինբանակ, 219220

Գործազրկությունիցապահովագրում,373

արհմիությունները ն -ը, 246 Գործարար արհմիութենական շարժում, 235 Գործարարվարք, հակամիավորմանօրենքներով սահմանափակում, 352, 354 Գործարարությ/ուններ(Ձեռնարկություններ), 142-160

ԲԱՌԱՑՈՒՅՑ

(Տես նան Արտադրամիջոցներ, Ընկերակցություն, Արւոադրություն, Արւտադրության

ֆունկցիա)

-ան -ան

գոյության պատճառներ, 50-51 շահույթ տնտեսականշահույթը ն -ը, 270 տղտ. (Տես նան Շահույթ) -ան չափերը, 51-52 -ը անկատար մրցակցությանդեպքում, 126-127

շրջապտույտիմեջ, 280 Հ-ի ծախքի կառուցվածք, 97 Հ-ի կառավարում,51 -ի կարգավորում (Տես Ապակարգավորում, Կարգավորումկառավարությանկողմից) ՞ի մենագնորդայինիշխանություն, արհմիությունների փորձերը պայքարելու -ան դեմ, 243-244 -ի ռազմավարականփոխազդեցությունը, Հը

144-145

հարկերը -ի վրա, 144-145, 326, 327, 338,

ծախքերըն -ը (Տես Ծախք) կատարյալ մրցակցային (Տես Կատարյալ -

մրցակցություն)

հաշվապահությունը ն -ը, 78-82 ձեռնարկությանբնույթը ն ը, 50-51 մրցակցայինԴ, -ի վարքն առաջարկիասպարեզում, 96-101 ներդրանքներիընտրությունը -ի կողմից, 74-78

նվազագույն ծախքի կանոնը ն

Դը, 198-

շահույթն առավելագույնիհասցնելը

Դը, 197-198

փոխարինմանկանոնը ն -, սահմանայինարտադրանքները,նվազագույն ծախքի կանոնը ն -ը, 202-203 շահույթն առավելագույնի հասցնող -, ներդրանքների պահանջարկըԴ-իհամար, 197-

78, 199

Գործարարությանպարբերաշրջաններ,426 կապիտալիզմըն -ը, 404 Գործընթացինորաստեղծություն,62 անսահմանափակպատասԳործընկերության խանատվություն,52 Գործընկերություն, 51, 426 Գրամ-Ռադմանիօրենք, 306 Դադարի կետ (գին, կանոն), 99, 426 ընդհանուրծախք ն 5, 98-99 Դաշնայնությանսկզբունք, արհմիությունները ն -ը,

Դաունզ, Անտոնի,301 Դասական գործազրկություն, 247 Դասականնոր տնտեսագիտություն (Տես՝ Բանականսպասումներիտնտեսագի-

տություն)

Դասականտնտեսագիտություն,393-396, 426 -ան պառակտումը,394-395 անկումայնություն-ան մեջ, 395-396 չքավորությունը ն -ը, 370 Դավադիրխմբաշնորհ, 145-146, 426 Դավադիրհամաձայնությ/ուն, 145-146, 426 (Տես նան՝ Վակամիավորման քաղաքականություն, Սիավորումներ) -ան արգելում, 354 ակն ընդ ական ռազմավարությունըն -ը,

բացահայտ -, 145 գաղտնի ՞-., 145-146 խաղերի տեսությունը ն -ը, 179-181 Դա Վինչի, Լեռնարդո, 117, 252 Դարմեն, Ռիչարդ, 400 Դեբրու, Ժիգար, 285 Դեղինշան պայմանագիր,234 տղտ.

Դրամատվություն.426 գյուղատնտեսությանը,13 Դրու, Դանիել, 175 Հ

Դնիս-Բեկոնի օրենք, 241 ելեն, Ջանեթ, 247 տղտ. Ելցին, Բորիս. 402, 412 Ելքի սահմանափակումներ,129 Եկամուտ. 192. 365-366, 427 (Տես նան Եկամւոի բաշխմանանհավասարություն, Եկամուտ եզրով սկսվող մուտքե-

րը)

(Տես նան՝ Աշխատավարձ) Հի բաղադրիչներ, 192 Հի սահմանայինօգտակարություն,ռիսկից խուսափումը ն -, 173 -ի փոփոխություն,պահանջարկըն ՞, 46 ՞-

Դենիսոն, էդվարդս, 63 Դիզրայելի, Բենջամին, 382 Դիյլան, Բոբ, 391 Դյուպոն, 154, 359 Դոլար-քվեներ, 301-302 Դուգլաս, Փոլ, 63 Դրամական միջոցներ, 263 Դրամատնայինգոիծ Հի կարգավորում, 346

աշխատանքի՞., 192 անհավասարությունը-ում, 374-377 ապագա ՞, -ի զեղչում, 427 ընթացիկարժեքը ն -, 261-262 ընկերակցությունների (Տես՝ Ընկերակցություն/ներ, -ի եկամտահարկեր,Շահույթ) ճշտված համախառն-., 329 սեփականության-., 192 -ը կապիտալիստականն կոմունիստական երկրներում, 369 տղտ. -ի անհավասարություններ,377-378 տնօրինելի-, 437 -ը հարկերիցհետո, 329 Եկամտահարկ,327, 328-330, 426 »-ը եստվերային տնտեսությունը, 331 բացասական-, 329, 385-387, 426 բացասականեկամտահարկիփորձերըն -

-ը,

ընկերակցության (Տես՝ Ընկերակցություն -

՞)

քաղաքային -, 337 Եկամտահիմք փոխանցիկվճարումներ,111 Եկամճտասատար ծրագրեր, 380 (Տես նան Վակաաղքատությանքաղաքականություն, Բացասականեկամտահարկ, Փոխանցիկվճարումներ, Բարօրություն) Եկամտիբաշխմանանհավասարություն,365388

աղբյուրներ,375-379 աշխատանքիեկամուտներըե -ը, 375-378 սեփականությանեկամուտներըն -ը,378-

-ան

չափում, 365-373 եկամտիդասերի միջն, 366-370 եկամտին հարստությանբաշխման -,

-ան

-ը

366-370

չքավորությանմիտումները ն -ը, 369-372 աճող Դ, 372-373 արդյունաբերացումըն -, 373 արմատական տնտեսագիտության-̀ան նվազեցումը, 400 վերաբաշխումըն (Տես Եկամտիվերա՞

բաշխում)

Եկամտիբաշխմանտեսություն, 190 Եկամտիբաշխում, 194-208 (Տես նան Գակաաղքատությանքաղաքականություն, Եկամտի վերաբաշխում,Չքա-

վորություն)

հարկային բարեփոխմանմասին 1986 թվականի օրենքը ն -ը, 332-333

անհավասարություն(Տես՝ Եկամտի բաշխմանանհավասարություն) սահմանային արտադրողականության տեսություն, 203-205 -ը մրցակցայինշուկաներում, 290-291 անտեսանելիձեռքը ն -ը, 300 արտադրությանգործոնների առաջարկը ե -ան -ան

-ը,

201-202

գործոնների գնորոշումը առաջարկին պահանջարկի միջոցով ն -ը, 201-203 եկամտահիմքփոխանցիկվճարումներըն -,

Խորհրդային-, 412 հարկերը ն ը, 111 ներդրանքիպահանջարկըն ը, 198-200 ն սահմանայինարտադրողականությունը Հը, 195-196, 203-205

բազմաթիվներդրանքներըն -ը, 205 Եկամտիդասեր, 366 անհավասարության չափումը -ի միջն, 366369

Եկամտիերնույք, 31, 426 անտարբերությանկորեիը ն -ը, 31, 426 աշխաւոանքիառաջարկը ն ը, 212-214 պահանջարկիեկամտայինառաձգականություն, 31 -ան փորձառականգնահատականներ, Եկամտիհնարավորություններիկոր, 379 Եկամտիվերաբաշխում,378-387 -ան տնտեսական գին, 378-379 կառավարությանդերը Դան մեջ, 300 հակաաղքատությանծրագրերը ն -ը, 384387

հավասարությանգինը ն -ը, 378-381 սոցիալիստական 407 Եկամտիտեղեկագիր,81, 427 Եկամտիտեղեկագրիհամաձայնվաճառված ապրանքներիծախքը, 81 Եկամւոիփոխանցիկվճարումներ(Տես Փոխանցիկվճարումներ) Եսասիրականռազմավարություններ,183 Եվրոպականհամայնք -ի կողմից ներմուծման մաքսերի նվազե-.,

ցում, 129

Երկաթին պողպատիհաստատություն, 302 Երկաթուղայիններիաշխատանքայինօրենք,

Երկաթուղի,արհմիություններըն -ն, 240-241 արԵրկարաժամկետհավասարակշոռություն, տադրամիջոցներիհատույցը ն -ը, 267-268 Երկարատնժամանակաշրջան,60-61 շուկայական հավասարակշռությունըԴում, 102-104

ծախքի Ս-աձն կորերը նը, 75-76 Երկկողմ մենաշնորհ, 245 .Երկշնորհ,149, 429 խաղերիտեսությունը ն ը, 301-305 Երկրորդ աշխարհամարտ եկամտահարկիհասույթները-ից հետո, 328 ՀԱԱ-ն -ի ժամանակ, 320 Զանգվածային արտադրությանւոնւոեսումներ,

Զբաղվածությ/ուն արհմիություններիներգործությունը -ան վրա, 246-247 Զբաղվածության, շահի ն փողի ընդհանուր 396, տեսություն (Քեյնզ),

Զուտ Զուտ

կորուստ, 156-157 տնտեսական վարձավճար, 117. 252.

աշխատավարձը որպես Դ, 217 էդիսոն. Թոմաս, 271 էլեկտրաէներգիայիշուկա. 122 .էլեկւորասարքավորումներ արտադրող ձեռնարկություններիդավադրությունը, 355

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

էմՍիԱյ,356 էյԹի ընդ ԹԻ, 129, 151, 1Ք3, 158-159, 360 Հի դեմ հակամիավորմանգործը, 356 էնգելս, Ֆրիդրիխ, 190-191, 398 էրոու Քենեթ, 285, 301, 307, 308 էքստենսիվաճ, Խորհրդային-, 408 ԸԾ (Տես՝ Ընդհանուրծախք) Ընդհանուր գործոնայինարտադրողականություն, 63-64, 426 (Տես նան Վամախառնազգային արդյունք,

Արտադրանք)

Ընդհանուր ծախք (ԸՓԾ),68-69, 427 դադարի պայմանը ն -ը, 98 հաստատագրված-, 69 փոփոխական-, 69 Ընդհանուրհասույթ, 8, 131, 430 մենաշնորհ ն, 132, 133 Ընդհանուրհավասարակշռությ/ուն,427 ան հատկությունները, 282-283 աշխատանքիշուկայում, 218 կարճաժամկետ-., 100-101 -ան արդյունավետություն, 105-107 -ան մանրամասնվերլուծություն, 283-286 -

100-101 -, ակնթարթային երկարաժամկետ-, 100-102

Հը, 257-258

Ընդհանուր սեփականությանռեսուրսների ողբերգություն, 257-258 Ընդհանուր օգտակարություն,28 Ընդունակություններ,աշխատանքիեկամւոի անհավասարությունըն -ը, 375-376 Ընթացիկարժեք, 261-263, 427 -ը առավելագույնի հասցնելը, 263 -ի ընդհանուր բանաձն, 261-262 հավերժամիջոցների-, 262 Ընթացիկունեցվածք, 79 (Տես

151-156. 427

Ձեռնարկություններ) -ան եկամտահարկ,325, 326, 336, 427 Հի առավելություններ ն թերություններ, 53 Հ-ի կարգավորում (Տես՝ Յակամիավորման քաղաքականություն, Կարգավորումկառավարությանկողմից) -ի հարկեր, 52-53 նան՝

-ի շահույթ, 269-273 ն վերահսկոի սեփականատիրությունը

ղությունը, -ան առանձնացումը, 152-153 կլանումը ն -ը, 151-153 կրկնակի հարկումը ն -ը, 326 հավելումով գնորոշումը ն -ը, 153 շահույթն առավելագույնի հասցնելը ն -ը,

Շամպետերյանվարկածը ն -ը,

153-154

Ընկերակցությանվերահսկողություն, սեփականատիրության անջատումը -ից, 151-152

Ընկերակցությանտնօրեններիխորհուրդ, 151 Ընկերակցություններիբաժնետերեր,53 Ընկերությանարհմիություններ, 234 Թալոք, Գորդոն, 301 Թարոու, Լեստեր, 360, 399 Թափարդյունք,428 բնական մենաշնորհըն -, 346 Թաֆտ-ԴՀարոլիի1947 թ. օրենք, 237 Թենեսի վալի օութորիթի, 110 Թթվային անձրն, 311 Թիմստերի արհմիություն, 239 Թյուր, Նորման, 335

պահանջարկիգնառաձգականությունըե Հը,

կառավարությանձախողումներըն

-ը,

օգտակարությունըն -, 30 Ժառանգությանհարկեր, 326, 338 Ժառանգություն,սեփականությանեկամտի ն -ը, 377 անհավասարությունները ժողուլուրդների հարստությունը(Սմիք), 146,

Իզոքվանտ, 91 նվազագույն ծախքըշոշափմանկետում ե -ը,

մրցակցային-, 276-286, 432 շուկաների փոխազդեցությունըան դեպքում, 280 Ընդհանուր հավասարակշռությանվերուծություն, 280 Ընդհանուր սեփականությանռեսուրսներ, ընդհանուր սեփականության ողբերգությունը ե

52-53, Ընկերակցությ/ուններ,

Թշվառացում, 404 Թոբին, 385 Թոբինի Ք., 272 Թոյոտա, 122, 239 Թրամփ, Դոնալդ, 149 ժամանակ առաջարկն ու պահանջարկըկատարյալ մրցակցության դեպքում ն ը, 120 գնառաձգականությունըն -ը առաջարկիգնառաձգականությունը ն.-ը,

90-91

Իմպերիալիզմ

արմատականտնտեսագիտության հակադրվելը ին, 400 կապիտալիստական -, 404 Ինչ, ինչպես ն ում համար հայեցակետ, 408 -ը շուկայական ւոնտեսության մեջ, 403 -ը վարչահրամայականտնտեսության մեջ, 404, 407-409

գործոնների գնորոշումը ն -ը, 266-259 ընդհանուր հավասարակշռության վերլուծությունը ն -ը, 281-286 հասարակականընտրությանտեսությունը ն -ը,

Ինտերնաշնլհարվեստեր, 102

Իսպանախոսներ (Տես

նան

Աշխատանքիշուկայի խտրակա-

նություն)

(Տես նան Փոքրամասնություններ) աշխատանքիշուկայի խտրականությունը Դի նկատմամբ, 221-222 չքավորությունը -ի շրջանում, 371 Իրականաշխատավարձ(Տես՝ Աշխատավարձ,

իրական)

Իրականշահադրույք արտադրամիջոցներիդասականւոեսությունը Ա-ը, 269 Իրավական դաշւո (Տես նան Յակամիավորմանքաղաքականություն, Ապակարգավորում,Կարգավորում կառավարությանկողմից, առանձինօրենք-

ներ)

-ը որպես կառավարության գործառույթ, 298 գերմեծամասնությունըն -ը, 306 արտաքինազպատասխանատվություն, դակներըն ՞, 313-314 Լարուն աճ, ԽորհրդայինԼաֆեր, Արթուր,335, 336 Լաֆերի կոր, 335 առաջարկի տնւոեսագիտությունըն -ը, 335

Լեհաստան

տնտեսականբարեփոխումները-ում, 413 Լենին, ՎլադիմիրԻ., 400, 406 Լեոնւոն, Վասիլի, 412 Լեսե ֆերի հայեցակետ, 392, 404, 428 հակամիավորմանքաղաքականությունըե -ը,

ռեսուրսներիտեղաբաշխումըն -ը, 299 Լինդբեկ, Ասար,401 Լինկոլն, Աբրահամ, 309 Լյուդովիկոս 24Կ, Ֆրանսիայի թագավոր, 324 Լուռուս քորփորեյշն, 272

Լորենցի կոր, 367, 372, 428 Լուռ դավադիր համաձայնություն,145 Խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջան (Տես նան առանձին երկրներ) -ի տնտեսականաճը, 399 Խաղերի տեսություն, 149-150. 165. 175-193,

արտաքինազդակներըն Դը, 182 բանտարկյալիերկընւորանքը ն -ը, 181-182 բարեգործությունըն -ը, 182-183 գերիշխող ռազմավարությունըն -ը, 177 դավադիրհամաձայնությունը ն -ը, 180-181 երկշնորհի գնային պատերազմըն ը, 175116

Նեշի հավասարակշռությունըն -ը, 178-179 Խառը միաձուլում, 358-359, 432 ԽԵԸՕ (Խնամառու երեխաներով ընտանիքներին օգնություն), 383, 385 Խթաններ հակաաղքատության ծրագրերը ն-ը, 384385

ղեկավարման-, Խորհրդային -, 409-410 շուկայական (դրդապատճառներ),345 Խմբաշնորհ, 122. 124, 143, 144, 428 դավադիր ՞, 144-147 խաղերիտեսությունը նը, 179 ծախքի պատկերները ն ը, 127 Խնամառու երեխաներովընտանիքներին օգնություն (ԽԵԸՕ), 383. 385 Խնայողություն,428 հարկադրույքները ն -ը, 381 սեփականությանեկամտիանհավասարությունները ն -ը, 377-378 Խորհրդայինգյուղատնտեսությանկոլեկտիվացում, 406-407 Խորհրդային Լիությ/ուն -ան պատմություն,405-407 -ան վարչահրամայականտնտեսություն, Հ

405-410

համեմատականտնտեսականհատարողականություն. 409-410 սպառազինությանմրցավազքը ն -ը, 150 վաստակներիբաշխումը -ում, 369 տղտ. Խտրականություն, 221, 428 աշխատանքիշուկայում (Տես` Աշխատանքի շուկայի խտրականություն) չքավորությունը ն ը, 372 Ծախս պետական (Տես Կառավարության ծախս) Ծախք/եր,68-87 հաստատուն -, առաջարկնու պահանջարկը կաւոարյալ մրցակցության Ժամանակ Կ -

»ը, 116 -ը որպես անկաւոար մրցակցությանաղբյուր, 144-145

աճող -, առաջարկն ու պահանջարկը կատարյալ մրցակցությանԺամանակ ն -ը, 116117

արտադրության Հին առնչվածարտադրություն,73-74 ակնթարթային,կարճատն, երկարատն ժամանակաշրջանըն ը, 75 նվազող հատույցը, ծախքի Ս-աձն կորերը Ա-ը, 43-75 արտաքին-, շուկայի անարդյունավետությունը ե -ը, 312 հաստատագրված-, 70 միջին -, 72-73 գործարարհաշվապահություն ն -, 78-82 ընդհանուր -, 68-70 դադարի պայմանըն ը, 98-99 հաստատագրված -, 69-70 փոփոխական-, 69-70 կորսված (Տես` հաստատագրված-) հավասարծախքի գծեր ն, 90 -

ԲԱՌԿՑՈՒՅՑ

նվազագույնծախքը շոշափման կետում ն 91-92

մեկնարկային-, 79-80 միավոր (Տես միջին -, վերնում) միջին -, 72, 429 Հին առնչված սահմանայինձախք, 73-74 հաստատագրվածն փոփոխական-. 73, -

նվազագույն-, 73 ներդրանքներիընտրությունըձեռնարկուքյունների կողմիցն -ը (Տես՝ Ձեռնարկություններ, ներդրանքներիընտրությունը -ի

կողմից)

նվազագույն -, 71 նվազող կատարյալմրցակցությանխաթարումը ե --

Հ,

104-105

ռեսուրսների ՞, 81 սահմանային (Տես` Սահմանայինծախք) վարձավճարը ն Դը, 253-254 տնտեսական-, 82 փոփոխական -, 69, 70, 429 միջին -, 72, 429 Ծախքածածկմանկետ, 99 շուկայի երկարաժամկետհավասարակշռությունը ն -ը, 103 Օախքիկորեր, Ս-աձն -, նվազող հատույցը ն --

Կառավարության ծախս, 320-323 (Տես նան Ֆինանսական քաղաքականություն, Փոխանցիկ վճարումներ) եկամւոասատարծրագրերի համար, 382 -ը որպեսքաղաքականությանմիջոց, 294295

-ի պատմություն,295-296 գանձարանայինդաշնայնությունըն

Դ,

ՕԾավալարդյունք)

Ծավալի նվազող հատույց, 58-59, 429 Ծխախուոռի արտադրաճյուղ, մրցակցության խոչընդուոներըում, 127-128 Օխախոտիհարկ, 326, 332 Ծովայինհամաձայնագիր,259 Կամավորություն,արհմիություններըն -ը, 234

Կայունացում

որպես կառավարությանգործառույթ,

-ը

300-301

Կանադա եկամտի անհավասարությունը-ում,

Կանայք

-անց մասնակցությունըաշխատուժին, 212-

աշխատանքիշուկայի խտրականություն (Տես նան Աշխատանքիշուկայի խտրա-

կանություն)

նկատմամբ,224

-անց չքավորությունը -անց շրջանում, 372 Կանայք, նորածիններ ն երեխաներ (ԿՆԵ) ծրագիր, 381 ԿանտորովիչԼ.Վ, 110 տղտ., 412 Կապիտալ(Մարքս), 395

Կապիտալիզմըենազատությունը(Ֆրիդման),

Կապիտալիզմ,

-ի անկումը Մեծ անկմանընթացքում, 401-

-ի մասին Մարքսի կանխատեսումները,191 ից սոցիալիզմինանցումը, 405 Ռիկարդոյիտեսակետները-ի մասին, 393 եկամուտը օրոք, 369 սեփականության --

տղտ.

Կառավարության դրականդերը, 297-298

աճող ծախքեր ու նվազող հատույցները ն Հը,

Կառավարությանկանոնականդերը, 298 Կառավարությ/ուն(Պետություն), 294-316 -ան գանձարանայինզորությունը (Տես Գանձարանայինքաղաքականություն,Կառավարությանծախս. Հարկ, Հարկում) -ան գործառույթները.298-301 -ան կողմից որոշման կայացում (Տես Հասարակականընտրությանտեսություն) -ան ձախողումներ,308-309 -ան քաղաքականության միջոցներըն -ը,

297-300

քաղաքականություն (Տես նան՝ Վակագնաճիքաղաքականություն, Տնւտեսական քաղաքականություն, Գանձարանայինքաղաքականություն, Մակրոտնտեսականքաղաքականություն, Փողի քաղաքականություն,Կայունացում, Առաջարկիքաղաքականություն) արտաքին ազդակները վերացնելու -,

-ան

312-314

-ան ֆինանսականզորություն (Տես Համերկրայինպահուստիհամակարգ, Փողի

ծախս)

արտադրությանգործոնների սեփականութ-

յուն"

(Տես նան՝ Կոմունիզմ, Սոցիալիզմ) ԽորհրդայինԼՍիությունում,407 սոցիաիզմի օրոք, 406 իրավականշրջանակներըն ը, (Տես Հակամիավորմանքաղաքականություն,Ապակարգավորում,Կարգավորումկառավարության կողմից, Օրենսդրություն, առանձին ՞-

օրենքներ)

կարգադրության ն վերահսկողություն կար346

կոլեկտիվ սակարկությունըն -ը, 235-236 ձեռնարկություններըն -ը (Տես ՎՂակամիավորման քաղաքականություն,Ապակարգավորում, Կարգավորումկառավարության

կողմից)

մենաշնորհիսեփականություն-ան կողմից,

ներկայացուցչական-, 301 Կառավարում,ընկերակցությունների՞. 52, 53 Կատարյալմրցակցությ/ուն,238, 429 -ան խաթար/ումը կառավարությանմիջամտությունը-ման դեպքում, 298 նվազող ծախքերը ն -ը, 104 աշխատավարձիորոշումը -ան դեպքում, ոչ

209-220

աշխատանքիառաջարկըն -ը, աշխատանքի պահանջարկը ն

212-214 ը, 210-

աշխատավարձիընդհանուր մակարդակը Ա-ը, 210 տարբերությունը ըստ աշխատավարձի խճբերի ն -ը, 215-218 դասականտեսակետներ-ան վերաբեր-

յալ, 219-220

116-117

առաջարկի հետ ծռվող կորը ն, 119 առաջարկիտեղաշարժերըն -, 118-119 բանականսպասումներըն -, 120 ժամանակըն», 119-120 կատարյալ ոչ առաձգականկամ հաստատագրված առաջարկըն ւոնտտեսական

գը ն -ը,

դեպքում, 94-

116-120

-ը,

-ության ծախս (Տես՝ Կառավարության

նվազող -, 59-60 Ծավալիհետ կապվածտնտեսումներ(Տես՝

դեպքում, 99-

առաջարկնու պահանջարկըԴան դեպքում,

քաղաքականություն)

-ան

ծախս)

հաստատուն

ձեռնարկությունների -

համերկրային-, 320-321 նահանգային ն տեղական-, 320-322 պաշտպանության (Տես՝ Պաշտպանության

Հը, 74-75

Ծավալ, -ի հատույց (Տես՝ Ծավալի հատույց) 60, 429 ՕԾավալարդյունք, անկատարմրցակցությունը ն -ը, 125-126, Ծավալի աճող հատույց, 58-59, 429 Ծավալի հաստատուն հատույց, 58-59. Օավալի հատույց, 58-59, 429 աճող -, 59-60 ն -ը, 60 արտադրողականությունը

առաջարկի շարժը արտադրաճյուղերի ան

վարձավճարն

117-119

ծախքը ն Դ, 116 արդյունավետությունըն արդարությունը -ան դեպքում, 104-114 ծախքի պատկերներըն -ը, 127 հավասարակշռությունըշաւո շուկաների դեպքում նը, 109 -ան դեպքում, Նեշի հավասարակշռությ/ունը հաստատուն

ներդրանքներիառավելագույն շահույթի բեդեպքում, 199 րող համակցությունը ան սահմանայինծախքը, սահմանային հասույթը Կ-ը, 138 տեղաբաշխմանարդյունավետությունը-ան դեպքում, 286-291 եկամւոի բաշխումըն -, 290 շուկայի ձախողումներըն -, 289-291 ն -, սոցիալամետ տնւտեսագիտությունը 287-291

օգտակարությանհնարավորությունների սահմանը ն, 287 կարգ, Կարգադրություն-վերահսկողություն

Կարգավորում (Տես՝ Վակամիավորմանքաղաքականություն, Ապակարգավորում, Կարգավորում կառավարությանկողմից) Կարգավորումկաոավարությանկողմից, 344361, 429

(Տես նան՝ Հակամիավորմանքաղաքականություն) -ան առաջարկ,350 -ան թուլացումը Ռեյգանիկողմից, 332 -ան պատճառները,346-347 -ը որպեսքաղաքականության միջոց, 295 -ման ընդլայնում, 296-297 աղտոտման 5, 313-314 անկատար մրցակցության-, 345-346 հանրային սպասարկման ձեռնարկությունների Դ, 358-360 հասարակական-, 296-297 մենաշնորհի-, 159-160 բնական -, 348-351 շահագրգիռխմբերինառնչվող -ան տեսություններ, 346-349 տնտեսական -., 296, 345, 437 Կարճաւոն Ժամանակաշրջան,61, 62, 429 ծախքի Ս-աձն կորերը ն -ը, 76 հավասարակշռությունըռում արտադրամիջոցներիհատույցը ն, 267՞-

շուկայական հավասարակշոությունը-,

100-101 Կենե. Ֆրանսուա, 392

Կենսական անհրաժեշտության ապրանքներ, գնառաձգականությունըն -ը, 9 Կենսապահովման աշխատավարձ,219 ծախսերիճշգրտում, 236 Կենսապահովման Կենտրոնացմանչորս ձեռնարկության ցուցանիշ, 130-131, 429 Կենտրոնացմանցուցանիշ, 130-131. 429

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Կլանումներ, ընկերակցությունների, 151-152 ԿՆԵ (Կանայք, նորածիններն երեխաներ), 381 Կոլբեր, Ժան-Բապտիստ,325 Կոլեկտիվ սակարկությ/ուն,236-237, 430 -ան վիճահարույց հարցեր,236 -ան տեսականանորոշությունը, 243-245 կառավարությունըն -ը, 236-237 Կոկա կոլա, 125 Կողոպտիչգնագոյացում, ան սահմանափակում, 354-355 Կոմունիզմ(հաճմայնավարություն),401, 430 (Տես նան՝ Վարչահրամայական տնտեսություն) ն սեփականությանեկամուտը -ը, 369 Կոմունիստականկուսակցությանմանիֆեստը (Մարքս նէնգելս), 191 տղտ. Կոնոկո, 359 Կորեա -ի տնտեսականաճը, 399 Կորպոկրատիւ, 400 Կորսված ծախքեր(Տես՝ Հաստատագրված

ծախքեր)

Կրթություն

վրա կառավարությանծախսը, 322

եկամտի անհավասարություաշխատանքի

նը ե-ը, 3/6 Կրկնագործարք,167-169, 171, 430 Հակամարտությանխաղ, 178-179 քաղաքականությ/ուն, 160, Հակամիավորման 345, 352-361 -ան իրավականհիմք, 353-354 անօրինականվարքագիծը ն -ը, 354 արդյունավետությունը ն -ը, 360-361 մասնավոր-, 358-360 ճիաձուլումը ն -ը, 359-360 Շամպետերյանվարկածըն -ը, 355-356,

360-361

շուկայի կառուցվածքը ն -ը, 352, 355 վերջին իրադարձությունները-ան մեջ,

օրենսդրություն, 430 Հակամիավորման Համագործակցվածհավասարակշռություն, 180-181, 430

Համագործակցվածվարք, 144 Համալսարաններ,ուսման վարձի ն կրթաթոշակի սահմանումը-ի կողմից,354 34, 430 Համճալրիչներ, Համախառնազգայինարդյունք (ՀԱԱ) -ը Ս աշխարհամարտի ընթացքում, 320 -ը Մեծ անկման ընթացքում,320 Խորհրդային -, 410-411 կառավարությանձախքը որպես-ի տոկոս,

295-296

Համամասնականհարկեր, 326, 430 Համատեղ որոշումներիկայացմանկարգ, սո406-407 ցիալիստւասկան, Համեմատելիարժեք, 225-227 աշխատավարձիկառուցվածքը ն-ը, 225227

Համիլտոն,Ալեքսանդր, 306, 323 Հայեկ, Ֆրիդրիխ, 397 Հանրայինբարիքներ,310, 430 ազգային -, 323-324 մասնավոր բարիքներ ն -, 310-311 (Տես նան՝ Արտաքինազդակներ) տեղական-, 323 Հանրայինչարիքներ,310 Հանրայինսպասարկմանձեռնարկությունների կարգավորում,348, 351 Հաշվապահությանհիմնարարնույնություն,

78-79

Հաշվապահություն, 78-81 արժենվազումը ն -ը, 81

79, 80

-ը,

հաշվեկշիռըն -ը, 78, 79 Հաշվեկշռիհաշվեկշռողառնչություն, 78-79 Հաշվեկշռված բյուջեի մասին 1985թ.օրենք,

Հասարակականապահովագրություն,173-174 Հասարակականընտրությանտեսությ/ուն, 301-316, 430

կիրառություններ,308-310 արդյունավետությունըն -ը, 304 արտաքին ազդակներըն -ը Հ-իվերացմանքաղաքականություն,313-

-ան

հանրային ու մասնավոր բարիքներըն -ը,

310-312

շուկայիանարդյունավետությունըն 311-314

-ը,

կոլեկտիվընտրությանելքը նը, 302-304 հասարակականընտրությանմեխանիզմըն ը,

Կտրոններովնորմավորում, 18-19 Կրթաթոշակ,-ի սահմանում, 354 -

եկամտիտեղեկագիրըն -ը, 81 ն հաշվապահականհամաձայնությունները

302-304

որոշումների այլընտրանքայինկանոնները ն -ը, 304-309 քաղաքականխաղը ն-ը, 302-303 Հասարակականընտրություն, 299 Հասարակականկարգավորում,297-298, 345,

Հասույթ

ընդհանուր -, 8, 132, 430 ճենաշնորհը ն-ը, 132-133 միջին -, 133, 432 ն -ը, պահանջարկիգնառաձգակառնությունը 8-9

սահմանային (Տես՝ Սահմանայինհասույթ) Հաստատագրվածգործոններ արտադրությունըն -ը, 61 վարձավճարըորպես -ի հատույց, 252 Հաստատագրվածծախք, 69. 430 ճիջին ՞, 72-73 Հաստատագրվածունեցվածք, 79-80 Հաստատուն ծախք, առաջարկնու պահանջարկը կատարյալ մրցակցության ժամանակն ը, 116 Հավասարարդյունքի կոր, 91 նվազագույն ծախքըշոշափմանկետում ն -

-ը,

Հավասարծախքի ուղիղներ, 91 նվազագույն ծախքը շոշափման կետում նե Հավասարվարձատրության1963

225-226 Հավասարակշոություն,431 արտադրողի

թ.

օրենք,

կարճաժամկետ-ը արտադրամիջոցների հատույցադրույքը ն ը, 266-267 ակնթարթային,կարճաժամկետն երկարաժամկետ-, 100-104 աղտոտմանխաղը ն -ը, 180 գերիշխող-. 177 դավադիրհամաձայնությունըն -ը, 178-179 -, արտադրամիջոցների երկարաժամկետ հատույցը ն -ը, 267 մրցակցաերկարատնժամանակաշրջանը յին արտադրաճյուղերիհամար ն -ը, 102-

ընդհանուր (Տես՝ ընդհանուր -) -, 178-179, 430 համագործակցված հողը ն -ը, 253 ճենաշնորհային-, -ան գծապատկերային ներկայացումը, 137 ճրցակցային (Տես՝ Ընդհանուր հավասարակշռություն, մրցակցային-3 Նեշի -, 177-179, 315 տղտ., 432 չհամագործակցված-, 179 -

սպառողի--, 283-284 -ան երկրաչափական վերլուծություն, 4348

Հավասարություն հորիզոնական-., 325, 431 արդյունավետությունընը, 110 ուղղաձիգ՞, 325, 431 Հավելյալ արժեք,405 Հավելումով գնորոշում,431 ընկերակցություններըն -ը, 153-154 Հավելուրդ արտադրողի-, 107 սպառողական-, 36-38, 106, 436 -ի կիրառություններ,38 տնտեսական-, 107, 437 Հավերժամիջոցներ,-ի ընթացիկարժեքը, 261262

Հարավային Աֆրիկա,400 Հարբերգեր,Առնոլդ, 157 Հարդին,Գարետ, 257 Հարկ/եր,323-340 (Տես նան Գանձարանայինքաղաքականություն, Հարկում,արկ եզրով սկսվող բառակապակցությունները) -ը որպես շուկայականխթան,345 ի բեռ, 39-40, 431 -ման պատմություն,296 աճական -., 325, 333, 421 անկատարմրցակցությունը ն -ը, 159 անուղղակի -, 326-327, 422 աշխատանքիառաջարկըն-ը, 214 տղտ. աշխատավարձի-, 326, 327 ավելացված արժեքի -, 327, 423 արդյունավետությունըն -ը, 36-38 արտադրանքըն.-ը, 214 տղտ արտանետման-, 314 բաժահարկ,325, 424 բացասական-,330 բենզինի (Տես՝ Բենզինիհարկ) գինը, քանակը ն ը, 15 գլխահարկ, 256 եկամտահարկ(Տես Ընկերակցություններ, -ի եկամտահարկ,Եկամտահարկ) եկամտի բաշխումը ն -ը, 111, 332 ընկերակցության-, 53 ժառանգության-, 327, 339 ծխախոտի-, 332 համամասնական-, 325, 421 հարկմանհիմքի քայքայումը ն -ը, 331 հողի -, արդյունավետությունը ն -ը, 255 մենահարկիշարժումը ե -ը, 255, 431 նահանգայինն տեղական-, 338 նվազական-. 255, 325, 326, 433 նվիրատվության-, 327 -ը որպես կառավարությանքաղաքականության գործիք, 294 շրջանառության-, Խորհրդային-, 407 ոգելից խմիչքի-, 332 -

ուղղակի

326, 437

'285 |

Ռամճսիի -.

326.337 սեփականության-326 ան սոցիալական ցիալ պ ահովու Բ) ա

սպառման-, 326, 326,338 վ աճառքի քի օգտակարությանտեսությունընԱ» -

տղտ-

եւ

-ը, 324

Հարկ/ում (Տես նան՝ արկ, Վարկեզրով սկսվող բա-

ռակապակցությունները) ` վճարունակությանսկզբունք, 323. -ան սկզբունքները,324-326 -ան

գործնականփոխզրջումներըն-ը,

ԲԱՌԱՑՈՒՅՑ

հորիզոնականն ուղղաձիգ հավասարակշռությունըն -ը, 325 օգուտի ն վճարունակության-, 323, 426,

-ան`

օգուտի սկզբունք, 323,

Հարկադրույքներ

եկամտիվերաբաշխումը ն

-ը,

380, 381

սահմանային-, 329, 435 սոցիալիստական-, 406 Հարկայինարտոնություններ,331 Հարկայինբարեփոխումներիմասին 1986 թ. օրենք (ՀԲՕ), 332 Հարկայինծախսեր,330 Հարկայինսողանցքեր, 330 Հարկերիգանձարանայինընդգրկում, 339 Հարկի բեռ, 39-40, 431 Չարուստհասարակություն(Գալբրեյթ), 398 Հարստությ/ուն, 193, 366, 431 -ան բաշխում,366-370 ՀԲՕ (Վարկայինբարեփոխումների մասին 1986 թ. օրենք), 332 Հեմինգուեյ,էռնեստ, 190 Հեռակապիարտադրաճյուղ -ը որպես բնականմենաշնորհ, 346 գործը ն -ը, 326-358 հակամճիավորմճան Հետազոտությունն մշակում (ՀՄ) (Տես նան Նորաստեղծություն) խոշորձեռնարկություններըն-ը, 154, 360 Հիմնավորմանկանոնիսկզբունքը, հակամիավորմանօրենքները ն -ը, 355 «500 օր» ծրագիր. անցում շուկայի, 401 ՀԾ (հաստատագրվածծախք), 69, 429 ճիջին -, 72-73 ՀՄ (հետազոտությունն մշակում) խոշորձեռնարկություններըն -ը, 154-155, 360-361 (Տես նան՝ Նորաստեղծություն) Հմտություն, աշխատանքիեկամտիանհավասարությունը ն -ը, 374-375 Հյում Դեյվիդ, 394 Հնգամյապլաններ, Խորհրդային -, 406

Հնդկացիներ (Տես

նան՝

Աշխատանքիշուկայի խտրակա-

նություն

չքավորությունը -ի շրջանում, 372 (Տես նան՝ Փոքրաճասնություններ) -ի դեմ աշխատանքի շուկայի խտրականություն, 221 Հոբհաուս, է.Թ.. 37-38 Հոբս, Թոմաս, 303 Հոբսոն, Ջոն, 400 Հոլմս, Օլիվեր Վենդել, 324 Հող, 431 ի առաջարկ,201 Հի նորճավորումը, վարձավճարը, գործոնային գները ն -ը, 256-258 հարկերը ն -ը հողի հավելուրդի հարկում ն -ը, 254-255 Ռամճսիի հարկերըն-ը, 255-256 վարձավճարըն -ը (Տես՝ Վարձավճար) Հոնդա, 122 Հոնկոնգ -ի տնտեսականզարգացումը, 399 հող-աշխատանքհարաբերությունը-ում,

Հորիզոնականհավասարություն, 325, 431 Հորիզոնականճիաձուլումներ,358, 431 Հրազենիազգային ընկերություն,302 Ձեռնարկչություն,271 Ղեկավարներիշահագրգռության համակարգ, Խորհրդային-, 409

ճապոնիա

-ի տնտեսականպճը, եկամտի անհավասարությունը-ում, 369 կառավարման-ական համակարգ,399 ճշգրտվածհամախառնեկամուտ 329

Մաթեմատիկականսպասում հատույցի -, արտադրամիջոցների

170-171

Մալթուս, Թ.Ռ., 393-394 -ի աշխատավարձիերկաթյա օրենք, 319320

Մակրոտնտեսագիտությ/ւն,431 (Տես նան՝ Գանձարանայինքաղաքականություն, զամախառնազգայինարդյունք, Փողի քաղաքականություն,Ընդհանուրեզրով սկսվող մուտքերը) -ան Ժխտումըարմատական տնտեսագիտության կողմից, 400-401 բանականսպասումների -, 397 (ՄԱՀ) Միջնահանգայինաոնտրի հանձնաժողով, 297, 346

Մասնագիտացում

անկատարմրցակցությունըն ը, 126-127 վերլուծութՄասնակիհավասարակշռության

յուն, 280, 430, 431 Մասնավորբարիքներ,310, 431 հանրային բարիքները ն-ը, 310-312 Մասնավորհակամիավորում,356-358 Մասնավորեցում,ԱրնելյանԵվրոպայիտնտեն -ը, 412-413 սական բարեփոխումները Մարդկայինհիմնապաշար,217, 431 աշխատանքիեկամտումանհավասարությունն ու -ը, 376 Մարշալ,Ալֆրեդ, 100, 240, 396 Մարքս,Կարլ, 190-191, 219, 396, 398. 402-406, 412, 414

-ի`

տեսությունը, արժեքի աշխատանքային

403-404

Հ-ի՝ պատմությանտնտեսագիտական մեկնաբանությունը,404-405

Մարքսիզմ,391, 402-406, 431 (Տես նան՝ Սոցիալիզմ) Սաքուր օդի մասին 1970 թ. օրենք, Մեդիսոն,Ջեյմս, 306 Մեդոֆ, Ջեյմս, 243

Մելոն, Անդրյու Ու,, 377 Մեծ անկում ՀԱԱ-ն ան Ժամանակ,320 վարչահրամայականտնտեսություններիաճը ան Ժամանակ,402 Մեծամասնությանսկզբունք, հասարակական ընտրությունը ն -ը, 306 Մենագնում, 244, 431 -ան դեմ պայքարելու արհմիությունների ջանքերը, 244 ՄՍենահարկի շարժում, 254-255, 431 Մենաշնորհ,124, 130-139, 142-144, 431 (Տես նան՝ Անկատարմրցակցություն,Մենաշնորհայինիշխանություն) (Տես նան՝ Վակաճիավորման քաղաքակա-

նություն)

Հի անարդյունավետություն, -ի առավելագույնշահույթ, 135-138 Հի կարգավորումկառավարությանկողմից,

Հ-իպակասարտադրանք,156 Հ-իսեփականատիրությունըկառավարության կողմից, 159 -ով պայմանավորված կորուստներ,-ի չափը, 157-158 բնական -, 345, 425 -ի կարգավորում,346 ծախքի պատկերներըն ը, 127 բնական -, 348-351 գինը, քանակ, ընդհանուր հասույթը ն ը,

131-133

երկկողմ -, 244-245 179-180 -, համագործակցված ե -ը, -ի գծագրային հավասարակշռությունը պատկերում,137-138 նորաստեղծությունըն -ը, 270-272

շահույթը ն -ը, 159, 270-272 որակը ն -ը, 158-159 սահմանայինհասույթ, գինը ն -ը, 133-135 ն -ը, 134 առաձգականությունը վստահագրային-, 129 Մենաշնորհայինիշխանություն հակամիավորմանօրենքը ն -ը, 255-256 Շիկագոյիդպրոցը ն --ը, 360 Մենաշնորհայինմրցակցություն, 124-125. 143, 146-148, 431

Մենգեր, Կարլ, 395 Սենսֆիլդ, էդվին, 154 Մեսիի (հանրախանութ),175 Մերկանտիլիզմ,392, 432 Միակցվածտնօրինությ/ուն,-ան արգելումը,

Միաձայնությունը, հասարակականընտրությունը ն ՞-ը, 305-306 Միաձուլմանդեմ գործողություններ, 356 Միաձուլումներ, 358-360, 432 Հի սահմանափակումներ. խառը-՛, 358-359

հորիզոնական-, 358 ուղղաձիգ -, 358 Քլեյտոնի օրենքը ն -ը, 353 Միավորառաձգականպահանջարկ Միավործախք (Տես՝ Օախք միջին), 6, 432 Միավոր(ներ),-ի անբաժանելիությունը, օգտակարությանտեսությունը ն -ը, 29 տղտ. Միավորումներ,145, 180, 432 Միացյալ Թագավորություն(Տես՝ Բրիտանիա)

Միացյալ Նահանգներ

(Տես նան առանձինպրեզիդենտներ) 1980-ական թ.թ. գանձարանայինհեղաշրջ/ումը-ում, 330-334 -ի համար միագումար արտադրության ֆունկցիան, 63-64 Հի նվազողտնտեսականաճ, 399 -ի պաշտպանության ծախսեր Ռեյգանըն -ը, 332 ամերիկյանհեղափոխությունըն -ը, 325.

անկատարմրցակցությանգինը -ում, 251 աշխատանքիշուկայի խտրականությունը Հում, 221-222

արդյունաբերացումը-ում, 398 եկամտասատարծրագրերը -ում, 382 եկամտի անհավասարությունը-ում, 370 ընկերակցությանշահույթը -՛ում, 271 ԽորհրդայինՄիության հետ մրցակցությունը ե -ը. 150. 409 կառավարությանծախսը -ում, -ի պատճություն, 296 հարկճան հիմքի քայքայումը -ում, 330 հարստությանբաշխումը -ում, 369 հող-աշխատանքհարաբերությունը -ում, 256-257

շուկայականիշխանությունը -ում,

պատերազմըչքավորության դեմ -ում,

պետությունը-ում, 382-383 սոցիալամճետ սպառազինությանմրցավազքը ե -ը, 150

Միլ, Ջոն Ստյուարտ, 94, 396 Միլեր, Ջեյմս, 361

Միկրոտնտեսական քաղաքականություն(Տես՝ քաղաքականություն, Հակաաղքատության Կառավարությանծախս, Հարկ, Փոխանցիկ վճարումներ) Միջազգայինառնտուր ռիսկիսփռումը ն -ը, 173 Միջամտություն (Տես՝ Միջամտությունկառավարությանկողմից) Միջամտությունկառավարությանկողմից, 432 շուկային -, 16-21 Միջին արդյունք, 55. 432

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Միջինհասույթ (ՄՀ), 432 մենաշնորհըն -ը, 133 Միջին փոփոխականծախք (ՍՓԾ) 1985թ. օրենքը, 72, 432 Միջնահանգայինառնետրիհանձնաժողով (ՄԱՀ), 297, 346 Միջուկայինէներգիա,սահմանայինսկզբունքը Ա-ն, 139

Միսկովսկի,Փիտր, 246 Միցուբիշի,239 ՄԾ (միջին ծախք), 72-75, 432 Հ-իհետ կապվածսահմանայինծախք, 74 հաստատագրված-, 73 նվազագույն -, 73 փոփոխական-., 72, 429 ՄՀ (միջին հասույթ). 432 մենաշնորհը ն -ը, 133 ՄՀԾ (միջին հաստատագրվածծախք), 73,429 Մոնա Լիզա (Դա Վինչի), 117, 253 Մոր, Թոմաս, 402 Մորգան,Պ. Փ., 355

Մորգենստեռն, Օ., 149 Մուտքիսահմանափակումներ,129 Մրցգակցային հավասարակշոություն(Տես՝ Ընդհանուր հավասարակշռություն,մրցակցային Մրցակցայինձեռնարկությանծախքի կառուցվածք, 96-97

Մրցակցայինշուկաներ. (Տես նան Կատարյալմրցակցություն) Հ-իարդյունավետություն (Տես՝ Արդյունավետություն, մրցակցայինշուկաների-) -ում արտադրաճյուղերիվարքը առաջարկի առումով, 99-104

ձեռնարկություններիվարքը առաջւարկի առումով, 94-99 արդարությունը -ում (Տես՝ Ընդհանուր հավասարակշռություն,մրցակցային-)

-ում

Մրցակցությ/ուն

խոչընդոտներ(Տես՝ Մրցակցությանխո-

-ան

չընդոտներ)

քաջալերումը կառավարությանկողճից, 160 անկատար (Տես՝ Անկատարմրցակցություն, Մենաշնորհայինմրցակցություն, Մենաշնորհ,Մենաշնորհայինիշխանություն. -ան

Խմբաշնորհ)

արհմիության մեջ չընդգրկված բանվորների արհմիությունների ջանքերըպայքարելու -ի դեմ, 238, 243 արտաքին արհմիությունները ն -ը, 238-239 գնայինմրցակցությունըն -ը, 183 քաղաքականություն ն հակամիավորման

Հը,

-ը,

գնի շարժը Ժամանակիընթացքում ն -ը, 167 կատարյալ (Տես՝ Կատարյալ մրցակցություն) մենաշնորհային-., 124-125, 144. 148-149, -

Մրցակցությանարգելքներ (խոչընդոտներ), 121-130 -ը

որպես անկատարմրցակցությանաղբ-

յուր,

արտադրանքիտարբերակումը որպես-,

129-130

իրավականխոչընդոտներըորպես -.,

129130 ՄՓԾ (միջին փոփոխականծախք), 72, 432 Յու էս Սթիլ, 102, 144

-ի դեմ հակամիավորմանգործը, 355 Յունայթիդէյրլայն, 175 ՆԱԵԿ (Նավթ արտահանողերկրների կազմակերպություն), 146 Նահանգայինհարկեր, 337-338

Նայթ, Ֆրանկ, 270, 397 Նավագնացությանօրենք, 392 Նավահանգստիբանվորներ,արհճիություննե րը ն-ը, 240 Նավթ արտահանողերկրների կազճակերպություն (ՆԱԵԿ), 146 ,Նավթարդյունաբերության արտւսդրաճյուղ (Տես նան՝ Բենզինի շուկանորպես մենաշնորհային մրցակցություն.172, Բենզինի

հարկ)

հասարակականընտրության տեսությունըն -ը,

260-264, 433 .»Շահադրույք(ներ), դասական տեսութարտադրամիջոցների յունը ն -ը, 269-270 -ի առաստաղ, 20-21 անվանական-, 422 հատույցը ն ը, 265 արտադրամիջոցների ընթացիկարժեքըն -ը, 261-262 իրական (Տես՝ Իրականշահադրույք) վաշխառությունըն -ը, 21, 436 Շահումկներ),176, 433 Շահումների աղյուսակ, 176, 433 Շահույթ, 263, 269-272, 433 -ը եկամտիտեղեկագրում, 80 -ը որպես արտադրամիջոցների հատույց, -

-ի ապակարգավորում,352

Նավթի գ(ի)ն(եր). -ի աճը, առաջարկիկորը ն Հը, 117-119

Նավթի խողովակաշարը,արտադրությանտեսությունը ն -ը, 56-58 Նավրատիլովա,Մարտինա,217 Նենգադուլ (սաբոտաժ), 240 .Նեշ, Ջոն, 179 Նեշի հավասարակշռություն,178-179, 315 տղտ., 432

աղտոտման խաղը ն-ը,

դավադիրհամաձայնությունըն -ը, 179-181 Ներմուծման մաքսեր, 129, 326, 433 ավտոմեքենաների-, 16

Ներմուծում/ներ

-ի բաղադրիչներ,269-271 Հի որոշիչներ, 270-272 երկարաժամկետհավասարակշռությունըն -ը,

ընկերակցությունների-, 269-272 ճենաշնորհըն-ը, 159 տնտեսական-, գործարարությանշահույթը ն -ը,

270 տղտ.

-ի սահմանափակումներ,129 Նյութական հաշվեկշիո.Խորհրդային -. 408 Նովոժիլով ՎՎ. 412 Նոր արդյունաբերականպետություն(Գալբրեյթ), 398 Նոր ձախեր,400 Նոր ուղի, հակամիավորմանքաղաքականությունը -ու մեջ, 355 Նորաստեղծությ/ուն,433 (Տես նան՝ Տեխնոլոգիականփոփոխություն) (Տես նան Շամպետերյանվարկած) -ը որպեսարտաքինազդակ, 311 գործընթացի-, 62 խոշոր ձեռնարկություններըն.--ը, 154-156 ճենաշնորհըն -ը, 271-272 270շահույթը որպես -ան պարգնեավճար,

Շահույթի ն վնասի տեղեկագիր,81-82 Շահույթն առավելագույնի հասցնել/ը մրցակցայինձեռնարկությանկողմից, 94-

շուկայական իշխանությունըն -ը, 155 Նորարար, 271 Նորդասականտնտեսագիտություն,395 Նորիս Լա Գարդիայի,1932 թ. օրենք, 237

Շիկագոյիառնտրի պալատ,

2Ղ

Նորմավորում

կտրոնային-, 18-19 հերթերով-, 18 ոչ գնային-, 18 Նորքեյնզյան տնտեսագիտությ/ուն,392-396

արմատները, 392 քննադատները,397-401 ., Նվազագույն աշխատավարձ,19-20 Նվազագույն ծախք, 69, 433 միջին-, 73 Նվազագույն ծախքիկանոն, 77, 199, 433 Նվազական հարկեր, 255, 326, 433 Նվազող հատույցի օրենք, 56, 195-196. 433 առաջարկնու պահանջարկըկատարյալ մրցակցությանպայմաններում ն-ը, 116-117 արտադրամիջոցների պահանջարկը ն -ը, -ան

-ան

264-265

ծախքի Ս-աձն կորերըն -ը, 75-76 Նվազող սահմանային արդյունքի օրենք, 89 Նվազող սահմանայինօգտակարությ/ուն,-ան օրենք, 25-26, 433 Նվազում, 433 1990-91 թ.թ. -, հարկայինսահմանափակումները ն -ը, 337 Նվիրատվությանհարկ, 336 Շահագործ/ում,-ման չափ, 404 Շահագործմանչափ, 404 Շահագրգիոխմբեր կարգավորումըն -ը, 347-348

պայմանները,283 գործոններիառաջարկըն-ը, 197-200 ընկերակցություններըն ը, 152 մենաշնորհըն-ը, 135-138 Շաղանցումներ (Տես՝ Արտաքինազդակներ) Շամպետեր,Ջոզեֆ, 154, 155, 267. 301, 320, -ու

391 տղտ., 395

Շամպետերյանվարկած, 154, 345 հակամիավորմանօրենքներըն 360-361

-ը,

356-357,

Շատալին, Ստանիսլավ, 401 Շատալինի ծրագիր, 401 Շերմանի, 1890

թ.

օրենք, 296, 352. 355

Շիկագոյի դպրոց, 397, 433 կարգավորման՝շահագրգիռխճբերի տեսությունը ն ը, 347 մենաշնորհայինիշխանությունը ն -ը, 361 Շոշափման կետ բյուջեի գծի -ը անտարբերությանկորի հետ,

Շորհամի գործարան, 139 Շուլց, Թեոդոր, 376 Շուկա, 433 -ի ժխտումը արմատականտնտեսագիտության կողմից,400-401 Հ-իփոխազդեցությունը,-ը ընդհանուր հավասարակշռությանդեպքում, 280-281 այլընտրանքիգինը ն-ն, 83-84 աշխատանքի (Տես՝ Աշխատանքիշուկա, Աշխատանքիշուկայի խտրականություն, Գործազրկություն,Աշխատավարձ) կառավարությանմիջամտությունը-ին. 16-

Սեյի -ի օրենք, 396-397, 435 սն,

ֆինանսականմիջոցների -, 438 ռիսկիբաշխումըն -ը, 172-174 Շուկայականառաջարկ,ձեռնարկությունների առաջարկիկորերի գումարումը -ի ստացման համար, 100 Շուկայական իշխանությ/ուն,129-130, 433 (Տես նան՝ Մենաշնորհ, Շամպետերյան վարկած) կարգավորումը-ան սանձման նպատակով, 346-347

ԲԱՌԱՑՈՒՅՑ

կենտրոնացմանցուցանիշը ն-ը, 129-131 ն -ը, 155 նորաստեղծությունը Շուկայականխթաններ,345 Շուկայականկառույցներ,142-144 (Տես նան՝ Անկատարմրցակցություն, Մենաշնորհային մրցակցություն,Մենաշնորհ, Մենաշնորհայինիշխանություն, Կատարյալ

չքավորության վերաբերյալ տեսակետները ե-ը, 382-383 սոցիալամետպետությանծագումը ն -ը, 382

Պակաս

գների առաստաղը նորմավորումն՞,

Պահանջարկ

մրցակցություն)

3-11 -ի գնառաձգականություն, Պան որոշիչներ, 8-10 6-7 -ը գծապատկերներում, առաձգականն ոչ առաձգական պահան-

արտադրաճյուղերի-. 124-125 Շուկայականհավասարակշռություն (Տես՝ Ընդհանուրհավասարակշռություն,մրցակցային -, Առաջարկն պահանջարկ,՛-ի հա-

վասարակշռություն)

ջարկ

Շուկայականպահանջակիկոր, 31-35 Շուկայականպահանջարկ -ի ստացումը անհատական պահանջարկից, 31-35 Շուկայական տնտեսությ/ուն,402, 434 սահմանայինծախքիդերը -ան մեջ, 109-

ե-,

5-7

հասույթը

-ան

34-35

-ը,

յունավետություն, -ան կորուստ) Շուկայի անկատարություններ (Տես՝ Անկատար մրցակցություն) Շուկայիձախողում/ներ, »-ը կատարյալ մրցակցությանդեպքում, 289-

հանջարկ)

առաջարկըն -ը,

Շրջապտույտ

ընդհանուր հավասարակշռության մեջ շուն-ը, 280 կաների փոխկախվածությունը Ոգելից խմիչքի հարկ, 333 Ոչ գնային նորմավորում, 18 Ոչ գնառաձգականպահանջարկ,3-5 Ոչ ներկայացուցչականկառավարություն,302 ոչ փողայինօգնություն, 382 Որակ աշխատանքիներդրանքի -, 210 158-159 մենաշնորհն-,

ջարկ)

սպառողիվարքը ն -ը, 25-38 Պահանջարկիկոր, 434 (Տես նան՝ Պահանջարկիսանդղակ) -ի ստացումը,47 5-6 գծային -, -ի առաձգականություն, հորիզոնական-, 7 շուկայական-, 32-35 ուղղագիծ -. մենաշնորհը ն -ը, 133 ուղղաձիգ -, 7 պահանջարկիփոփոխությունն -. 33-34 վարընթաց-, 33 Պայթյունի մոտեցումը,ԱրնելյանԵվրոպայի տնտեսականբարեփոխումըն -ը, 413

-ի վարչահրամայականտնտեսությունը,

Չհամագործակցվածհւսվասարակշռություն,

180-181

Զհամագործակցված վարք, 144

Զքավորությ/ուն

(Տես նան՝ Վակաաղքատության քաղաքականություն, Եկամտիբաշխում, Եկամտիվերաբաշխում, Եկամտիբաշխմանանհավա-

Պայմանագիր

սարություն)

աշխատանքային(Տես՝ Աշխատանքային

Կական, ՝ Հն Հում,

. անամա,

չքավորների

շահագրգռությանհարցեր, 383-

-ը

միտումները,369ր

(Տես նան՝ Եկամտիվերաբաշխում,Փոխանցիկ վճարումներ) բացասականեկամտահարկըն -ը, 385-386 եկամտասատարծրագրերըն -ը, 382 շահագրգռմանհիմնախնդիրներըն -ը,383-

բաշխման ն

եկամտի

դրույունը աշար

չքավորության 311-372 Զքավորության խառճանագին, վերչացման քաղաքականութ82

պայմանագիր)

սահմանումը, 370-372 աճող -, 372-374

Հան

հւ ԻՆՆ 305

պահան-

Զինաստան

մասին երկու տեսակետ, 382

պա-

արտադրամիջոցների նվազող հատույցը ե-ը, 264-265 գները ն -ի փոփոխությունը,116 գնի փոփոխությունըն -ը, մեկ -ը, 47 եկամտիփուիոխությունըն -ը, 46 միավոր առաձգական -, 5, 432 միավորոչ առաձգական-, 5 ներդրանքների (Տես՝ Արտադրությանգործոններ, -ի պահանջարկ,առանձինգործոն ներ, օրինակ` Աշխատանք) շուկայական (Տես՝ Շուկայականպահան-

ոեսուրսներիտեղաբաշխումըն -ը, 298-301 Շրջակամիջավայրիպահպանությանհիմնադրամ, 303 Շրջանառության հարկեր, Խորհրդային-, 408

Առաջարկն

(Տես՝

ջարկ)

րոժյան չափումը

փորձառականգնահատականներ,

-ի խաչաձնառնչությունները,32 ի տեղաշարժը,33-34 ածանցյալ -, 197, 421 աշխատանքի (Տես՝ Աշխատանք-ի

Շուկայիանարդյունավետությ/ուն(Տես՝ Արդ-

-ը,

6-8

31. Հ-իեկամտայինաոաձգականությ/ուն.

403-404

3-5

թեքությունը ն առաձգականությունըն ն -ը,

՞ը

ԱՏ հավել հաշվեկշռի

մեջ,

Պերու եկամտիբաշխմանանհավասարությունը

(Տես նան Պահանջարկիկոր, Պահանջարկի սանդղակ,Եկամտիերնույթ, Փոխարինման երնույթ,Առաջարկ,Օգտակարություն)

-ի սահմանափակումըհակամիավորմանօրենքներով,351, 355

վարչահրամայականտնտեսությունըն

ն -ը, 18-19

հաշվեկշռի մեջ, 78-80 -, ընկերության-, 51 անսահմանափակ ընկերակցություններիսահմանափակ-,

»-ը

անհավասաանհավ

-ում, 374

Պիգու, Ա.Ս., 395 Պլանավորում

Խորհրդային-, 406 սոցիալիստական-.,

Պլատոն, 402 Պոզներ, Ռիչարդ, 360 Պրուդոն Պիեռ, 377, 398 Ջեներալ Մոտորզ, 102, 122, 154 Ջեներալ Ֆուձ, 359 Ջերմոցայիներնույթ 311 Ջերմոցային պայմաններ,240 Ջեֆերսոն, Թոմաս, 323 ՊիԻ, 154, 355 Ջինիի գործակից,369 Ջիվանս, Ուիլյամ Սթենլի,28, 395 Ջոբս, Ստիվեն,271 Ջոն Ջյուքս, 155 Ջոնսոն, Գ. Վարի, 232, 246 Ջոնսոն, Լինդոն, 297, 323 Ջորջ, Հենրի, 254 Ջրի աղտոտում,310 Ռազմականծախսեր Խորհրդային -, 407 Ռեյգանիօրոք -, 331 փոխազդեցություն, 145, 435 Ռազմավարական -ը որպես անկատարմրցակցությանաղբյուր, 144

Ռամսի,Ֆրանկ, 255 Ռամսիիհարկեր, 255-256

Ռւայչ,Ռոբերտ, 399 Ռասայականանջատմանօրենսդրություն,222 6(ՈՌասայական խտրականություն,400 Ռեյգան,Ռոնալդ, 238, 297, 323, 334, 336 ի առաջարկիտնտեսագիտություն,336-337 -ի վարչակազմ,294 գանձարանայինհեղաշրջումը -ի օրոք, 331335

հակաճիավորճման քաղաքականությունը-ի օրոք,

358, 359

հարկայինբարեփոխումները-ի 333-335

օրոք,

329,

Ռեսուրսայինծախքեր, 82 Ռեսուրսներիտեղաբաշխում,435 -ը որպեսկառավարությանգործառույթ, 299-300

Ռիկարդո.Դեյվիդ, 253, 393, 395, 404 Ռիսկ Հի բաժանումը, ֆինանսականմիջոցների շուկաները ն-ը, 173-174 -ի սփռում, 172-173, 435 -ը կրկնագործարքի միջոցով, 168-169

Աաաա ասարակական

Հր

անորոշությունը

ապահովագրությու Վ

նն -ը,

ու

170-174 ւ

շահույթը եկազտի

որպեսպարգնավճար-ի համար,

Պաստեր, Լուի, 377 սեփականության անհավասարութՊատասխանատվության սկզբունք, արտաքին յունները ն -ը, 377-378 ն -ը, 174 ն 315-316 ազդակներ -, վերավաճառբայինպղպջակները Պատճության տնտեսական մեկնաբանություն, Ռիսկազերծվերավաճառք, 166 Ռիսկախույսներդրողներ, 170, 435 Պւյրելտո, Վիլֆրեդո, 42. 105 տղտ., 286. 395 Ռիսկախույսվերավաճառող, 166. 435 Պարետոյանարդյունավետություն(Տես՝ ՏեՌիսկիբաշխումը ն -ը ,173-174 Ռիսկիհավելավճար,269 ղաբաշխմանարդյունավետություն) Պարետոյան բարելավումներ,304 Ռոբերտս,Փոլ Քրեյգ, 335 Ռոբինսոն,Ջոն, 142 Պարտավորություն(ներ)(պատասխանատՌոկֆելեր, Ջ., 377 վություն), 78-79. 193. 435

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Ռոճիկ (Տես՝ Աշխատավարձ) Ռոջերս, Ուիլ, 252 Ռուզվելտ, Թեոդոր, 397 ՍԱ (Տես՝ Սահմանայինարդյունք)

Սակավություն

(Տես` նան Աոաջարկ,Առաջարկն պահան-

ջարկ)

նորմավորումը ն ը, 18-19 փոխարինմանօրենքը Լ ը, 43-44 Սահմանադրություն,Տասնվեցերորդ ուղղում,

Սահմանային արդյունք (ՍԱ), 53-56, 194-196,

-, 266-267 արտադրամիջոցների նվազող -., -ի օրենք, 88-90 նվազող հատույցը ն ը, 55-57

Սահմանայինարդյունքի հասույթ (ՍԱՀ),

198-199

ներդրանքիպահանջարկըն-ը, 196-197 Սահմանայինարտադրողականություն աշխատանքի պահանջարկըն -ը, 210-212 բազմաթիվներդրանքներըն -ը, 205 եկամտիբաշխումըն -ը, 194-196, 202-205 Սահմանայինծախք, (ՍՇ), 69-71, 435 -ը գծապատկերներում,72 -ը կատարյալ մրցակցությանպայմաններում, 137-138 Պի դերը շուկայական տնտեսության մեջ,

109-110

Հի սահմանումը, 69-70 »-ինհավասարգինը, մրցակցայինառաջարկը ն-ը, 95-98 ճիջին ծախքին առնչված Դ, 72-74 Սահմանայինծախքից բխող գնագոյացում,

350-351

Սահմանայինհասույթ (ՍՀ), 435 -ը կատարյալմրցակցությանպայմաններում, 137-138 ն -ը, 134-135 աոռաձգականությունը

տղտ.,

Սահմանայինսկզբունք, 137-139, 435 Սահմանայինօգտակարություն, 25-27, 435,

(Տես նան Անտարբերությանկոր, Անտարբերության քարտեզ) -ը ընդհանուր հավասարակշռությանդեպքում, 282-283 եկամտի-, ռիսկից խուսափումը ն -ը, 170 ընդհանուր օգտակարությունը ն -ը, 26-27 հավասարակշռությանպայմանըն ը, 29-30 ճրցակցայինհավասարակշռությունըն -ը, 106-107

նվազող -., ՞-ան օրենք, 26, 433 վերավաճառքը ն.--ը, 169-170 Սահմանափակբանականություն,ընկերակցությունները ե Դը, 152 Սահմանափակպատասխանատվություն,435

ընկերակցությունների-,

52-53

Սամերս, Լոուրենս, 377 Սայմճոնս,Հենրի, 397 Սարջենտ,Թոմաս, 397 Սեյի շուկաների օրենք, 396, 435 Սեփականմիջոցներ, 79, 193, 435 (Տես նան Հարստություն) -ը հաշվեկշռի մեջ

Սեփականատիրություն

(Տես նան՝ Կոմունիզմ, Սոցիալիզմ) ընկերակցությունների-, 52

Սինգապուր

-ի տնտեսականաճը, 399

Սխալներ.

196, 435 առավելագույն շահույթի ձգտողձեռնարկության գործոնային պահանջարկըն -ը,

մենաշնորհ ն -ը, 133-135 Սահմանայինհարկադրույք, 329, 435 -ի նվազեցումը Ռեյգանի օրոք, 331-332 Սահմանայիննյութական արդյունք, 194

վերահսկողությանանջատումը-, 150-152 կառավարությանկողմից արտադրության գործոնների սոցիալիզմի օրոք. 405 -ը Խորհրդային Միությունում, 406 Սեփականությանեկամուտ, 192 -ը կապիտալիստականն կոմունիստական երկրներում, 369 տղտ. -ի անհավասարությունները,377-378 Սեփականությանհարկեր, 326 Սիճենս, 239

աշխատանքիսահմանափակության,220 Սխոլաստներ, 392 ՍՇ (Տես՝ Սահմանային ծախք) ՍտանդարտՕ)յլի դեմ հակամիավորմանգործը, 355 Սկզբնականծախք, 80 Սմիք, Ադամ, 19, 28. 146, 179. 253. 393. 405 Հի` Ժողովուրդների հարստությունը. 122,

Հ-իանտեսանելիձեռքի հայեցակետ,168, 180, 287, 290, 393, 422

եկամտիբաշխումը ն -ը, 300 ն -ը, ընդհանուր հավասարակշռությունը

աշխատանքիբաժանումը ն-ը, 397 արժեքի պարադոքսը ն -ը, 35 սոցիալաճետտնտեսագիտությունըն -ը,

Սննդի կտրոնների ծրագիր.373, 382 Սոլոու, Ռոբերտ,63 Սոցիալական ապահովություն, 298, 320, 373 Սոցիալականբարեփոխմանօրենք, 1988 թվական,386 Սոցիալականօգնության ծրագրեր, 321 Սոցիալամետպետությ/ուն,382, 435 -ան ծագումը, 382 Սոցիալաճետտնտեսագիտություն, 286, 291, 395, 435

առաջինբեորեմ, 287 -ան երկրորդ թեորեմ, 289 տղտ. արդյունավետությ/ունըն -ը, 287-289 Սոցիալիզմ, 391, 405, 406, 435 տնտեսականբարեփոխումըն -ը, 411-414 (Տես նան՝ Կոճմունիզմ) -ի անկումը, 411 անցումը կապիտալիզմից-ին, 405 գները -ի օրոք, 286 եկամտիվերաբաշխումը-ի օրոք, 380-382 Սուիզի, Փոլ Մ., 398 Սպառազինությանմրցավազք, խաղերի տեսությունը ն -ը, 150 Սպառմանհարկեր,326-327 Սպառողականհավելուրդ, 36-37, 107. 436 ի կիրառություններ,37 283-284 Սպառողիհավասարակշռությ/ուն, -ան երկրաչափականվերլուծություն, 42-47 Սպառողիվարք, 25-38 (Տես նան՝ Օգտակարություն) անտարբերությանկորի հետ շոշափման կետ, 45 արժեքի պարադոքսը ն -ը փոխարինման երնույթը ն -ը, 31, 35 բյուջեի գիծը (սահմանափակում)ն -ը, 44-ան

եկամտի երնույթը ն ը, 31 Սպառում, 436 (Տես նան Օգտակարություն.Սպառումեզրերով սկսվող մուտքերը) Խորհրդային, 410 Սպասումներ,436 արտադրամիջոցներիդասականտեսություն ե -ը,

268-269

Սպասվող գործազրկություն, 247 Ստիգլեր,Ջորջ, 347 տղտ. Ստիպողականպայմանագիր.353, 354 Ստոկման,Դեյվիդ, 336 Ստվերայինտնտեսություն, 436 հարկերը ն -ը, 331 Սն շուկայական առնտուր, 18 Սն ցուցակներ, 234 Սեամորթ/ներ (Տես նան՝ Աշխատանքիշուկայի խտրականություն) չքավորությունը -ի շրջանում, 371-372 (Տես նան՝ Փոքրամճասնություններ) աշխատանքիշուկայի խտրականությունը Պի նկատմամճմբ, Վագներիօրենք (Աշխատանքայինհարաբերությունների մասին 1935 թ. ազգային օրենք), 237 Վալրաս Լեոն. 285, 395 Վաճառողներ (Տես՝ Առաջարկն պահանջարկ, Առաջարկիկոր) Վաճառքիհարկ, 326, 338, 436 Վանդերբիլտ,Կորնելիուս, 175 Վանիցկի,Ջյուդ, 336 Վաշխառություն,20, 436 Վարձավճար,252, 262 -ը որպես հաստատագրված գործոնների հատույց, 252-254 շուկայական հավասարակշռությունըն -ը,

որպեսսակավ ռեսուրսներիբաշխման միջոց, 255-257 աշխատավարձը որպես --, 217 արտադրաապրանքների-. 259 եզակի անհատներիաշխատավարձըորպես -ը

ընդհանուր սեփականությանռեսուրսների ողբերգությունը ն -ը, 257-259 ծախքերը ն -ը, 253-255 տնտեսական -., 117, 252, 436 առաջարկնու պահանջարկը կատարյալ ճրցակցությանդեպքում ն -ը, 117-118 Վարձավճարիվերահսկողություն, 20-21 Վարձատրություն(Տես՝ Աշխատավարձ) Վարչահրամայականտնտեսություն, 407-410, -

(Տես նան Կոմունիզմ, Մարքսիզմ,Սոցիալիզմ) Խորհրդային-, 410-414 շուկայական տնտեսությունըն -ը, 409 տնտեսականբարեփոխումըն ը, 414-415 Վենեսուէլա, եկամտիբաշխմանանհավասարություն/ը ում, 374 Վերաբաշխման որոշումներ,304 Վերադիր (Տես՝ Վաստատագրվածծախք) Վերակառուցում,412-414 Վերավաճառողներ,166, 436 Վերավաճառք,166-170 (Տես նան' Ռիսկ) գների շարժը ժամանակիընթացքում ն -ը, 167-168

կրկնագործարքըե -ը, 168-169 ոիսկազերծ-, աշխարհագրականգնի տիպարներըն -ը, 166-167 վերավաճառքայինպղպջակներըն -ը, 173174

օգտակարությունըն -ը, 169-170 Վերավաճառքայինպղպջակներ, 173-174 Վճարունակությանսկզբունք, 324, 436 Վնասաբեր որոշումներ,304 Վնասի եռապատիկը, 357 Վստահագրայինմենաշնորհ, 129 Տասնվեցերորդ լրացում, 327 Տարբերակում արտադրանքի (Տես՝ Արտադրանքի տարբերակում)

ԲԱՌԱՑՈՒՅՑ

Նվազող հատույց. -ի օրենք (Տես՝ Նվազող հատույցի օրենք) (Տե) Տնօրինելի եկամուտ. 437 հարկերիցհետո, 329 Տեխնոլոգիականհետընթաց,62-63 Տեխնոլոգիականփոփոխություն,62-63. 436 (Տես նան՝ Նրաստեղծություն) անյուրացնելիությունն -154-156 արտադրությունը--ը 62 Տեխնոլոգիական փոփոխություններ, արտադրամիջոցներիդասականտեսությունը ն -ը 267-268 Տեղաբաշխման (պարետոյան) արդյունավե-

տությ/ուն

(Տես նան Արդյունավետություն) կատարյալ մրցակցությանպայմաններում (Տես Կատարյալմրցակցություն, 499, տեղաբաշխմանարդյունավետությունը-ան

դեպքում)

Տեղական հարկեր, 337-338 Տնային տնտեսություններըշրջապտույտում հոսքում, 280 հիմնական ուղղությունը Տնտեսագիտության (Տես՝ Նորքեյնզյան տնտեսագիտություն) Տնտեսականաճ, 437 Խորհրդայինը, 410-411 Միացյալ Նահանգներինվազող -, 399 Տնտեսական արդյունք, ի հավասարություն,

Տնտեսականզարգացում եկամտիբաշխմանանհավասարությունըն -ը,

Տնտեսական ծախքեր, 82 Տնտեսական կարգավորում,296, 345, 437 (Տես նան Կարգավորումկառավարության

կողմից)

անկատարմրցակցության -, 345-346 Տնտեսական հավելուրդ, 107 Տնտեսական հնարավորությ/ունան հավասարություն, 378

Տնտեսականշահույթ, ձեռնարկությանշահույթներըն -ը, 270 Տնտեսականվարձավճար, 436 առաջարկը ն պահանջարկը կատարյալ մրցակցությանժամանակ ն-ը, 117-118 զուտ Դ, 117, 252, 436

աշխատավարձըորպես-, 217 Տնտեսականփաթեթ,236 Տնտեսականօրենքներ (Տես՝ Օրենք եզրով սկսվող բառակապակցությունները) Տնտեսությանվերականգնմանն հարկման մասին1981 թ. օրենք (ՏՎՀՕ), 332

Տնտեսում ե հարկերը-ը,

Տնօրինելի եկամուտ (ՏԵ), 437 հարկերիցհետո, 329 ՏՎՀՕ (Տնտեսությանվերականգնմանն հարկճան մասին 1981 թ. օրենք), 332 Տրանզիստոր,-ի հայտնագործումը,311 -

Տրոցկի, Ա., Լե, 406

ւալդ

ՆԻՔ 2825 ւայտ

Ի.Բ.,

Ամ, 149

Փան

Փոխարինում -ան

սահմանայինդրույքներ, 43 օրենք, 43 Փոխհատուցողտարբերույթներ,215, 216, 437 Փողը հաշվեկշռի մեջ, 79 Փուիոխականծախք (ՓՓ), 69, 70, 438 ճիջին -, 73, 432 Փոքրամասնությանխմբեր աշխատանքիշուկայի խտրականությունըն -ան

-ը

(Տես՝ Աշխատանքիշուկայի խտրակա-

նություն)

չքավորությունը -ի շրջանում, 372 Քաղաքականիրավունքներ,-ի հավասարութ. յունը, 378 Քաղաքատնտեսությանն սկզբունքներ(Միլ).

Քաղաքատնտեսությանն հարկմանմկզբունքներ (Ռիկարդո),393 Քաղաքացիական իրավախախտումներիօրենսդրություն, արտաքին ազդակներըն -ը,

Քաղաքացիականիրավունքների մասին 1964 թ օրենք, 225 Քաղաքացիականօդագնացությանխորհուրդ (ՔՕԽ), 351-352 Քայլ-առ-քայլ բարեւիոխումները Արնելյան Եվրոպայում,413-414 Քան, Ալֆրեդ, 351 Քանակ փոփոխությունըն -ը, 116 առաջարկի հավասարակշիռ (Տես Վավասարակշռություն) մենաշնորհը ն -ը, 132-133 շահույթն առավելագույնիհասցնելը ն -ը, -

135-137

Քարլայլ, Թոմաս. 297 Քարլսոն, Չեսբեր, 271-272, 290 զե

Քերի Ջեկ,Ր

-ը,

Փեթի, Ուիլյամ, 197 Փինկերտոնիխուզարկուներ,233 Փոլարոիդ, 129 .Փոխանցիկվճարումներ,382-383, 437 -ը որպես կառավարության քաղաքականության գործիք, 295 -ի բեռ, 339 եկամտահիմք-, 110-111 Փոխարինիչներ,34, 437 ն -ը, 9 գնառաձգականությունը Փոխարինմաներնույբ,31, 437 անտարբերությանկորերը ն -ը, 31 աշխատանքիառաջարկըն -ը, 213-214 Փոխարինմանկանոն, 78, 199 Փոխարինմանհարաբերություն,43 Փոխարինմանսահմանայինդրույք, 43

Ուեսթինգհաուս,355 Ուեստերն էլեկրիթ քոմպանի, 356, Ուիլսոն, Վուդրո. 297 Ուիքսել, Քնուտ, 264 Ուղղակի հարկեր,326, 437 Ուղղաձիգ հավասարություն,325 Ուղղաձիգ միաձուլում, 358 Ունեցվածք, 193, 437 -ը եկամտի տեղեկագրում, 81 -ը հաշվեկշռի մեջ, 78-81

Հ-ի արժենվազում, 81 -ի կենտրոնացում,միաձուլումը ն ընթացիկ-, 80 հաստատագրված-, 80, 81 Ուսման վարձ, -ի սահմանումը, 354 Փակ ձեռնարկություն,

Քեյնզ, Ջոն Սեյնարդ, 94 Զբաղվածության,շահի ն փողի ընդհանուր տեսություն, 396, 405 Քեյնզյան գործազրկություն,247 396, 438 Քեյնզյան տնտեսագիտություն, Քեյփր, Սայլ, 271 Քենդրիկ, Ջոն. 63 Քեռնզ Ջ.է., 217 Քինգ, Գրեգորի,7 Քիսինջեր. Հենրի, 217

Քլարկ, Ջոն Բեյտս, 203-205 Քլեյտոնի 1914 թ. օրենք, 237, 353-354, 358 Քլինչ գետի բազմացնողռեակտորը,309 Քոլեջներ, ուսման վարձերի ն կրթաթոշակների սահմանում, 355

Քողարկված հատույց, 270 Քոնտինենտալ էյրլայնզ, 175 Քոուզ, Ռոնալդ, 315 Քոուզի թեորեմ, 315-316, 438 Քոսբի Բիլ, 217 Քոտլիկով, Լոուրենս, 377 Քուլիջ, Քալվին, 50, 238, 323 Քվեարկության պարադոքս, 306-307 Քվեարկություն,պարբերական-, քվեարկության պարադոքսը ն -ը, 306-307 ՔՕԽ (Քաղաքացիականօդագնացության Խորհուրդ), 351-352 Օգուտի սկզբունք, 324, 428 Օգտագործմանվարձ, 325 Օգտակարությ/ուն,25-30, 438 -ան վերաբերյալ նորդասականտեսակետը,

-ան

տեսությունը,ան

պատմությունը,27-

ընդհանուր -, 27-28 ընտրությունըն -ը, 25-29 ժամանակը ն -ը, 29-30 կարգային-, 29 սահմանային (Տես՝ Սահմանայինօգտակարություն) վարընթացպահանջարկիկորը ն -ը, 29-30 քանակային(չափելի) -, 29 Օգտակարությանհնարավորություններիսահման (ՕՀՍ), 438 արդյունավետությունըն -ը, 286 Օգտապաշտություն,հարկերըն -ը, 324 տղտ. Օդի աղտոտ/ում, 311 -մճան կարգավորում կառավարության կողմից, 315 Օդուղիների արտադրաճյուղ -ի ապակարգավորում,15, 239, 351-352 -ում երկշնորհ, 149 -ում հակամարտություն,175 դավադիրհամաձայնությանձախողումը ե -

147-148 ը, Օդուղինե

ԱԱ

որի րեղու,

արգավարնե

ծադուլ, 239 գործադուլ

(օգտակարությանհնարավորությունների սահման), 438 Օուկեն, Արթուր,379 -ի ծակ շերեփ, 379-380 Օրակարգիհաստատում, 307 Ֆիլիպ, Մորիս, 359 260-263, 438 Ֆինանսականճիջոցներ, Հի ընբացիկարժեք, 261-263 -ի առաջարկ Հ-իկազմավորումը(Տես՝ Ներդրում) ՕՀՍ

201-203

ԴԱԹԸ:

Ֆինանսականմիջոցների շուկաներ, 438 Ֆիշեր, Իրվինգ, 264. 265.396

Ֆ.ՍԿո, 190 Ֆիցջերալդ, մակ

Նեյման, Ջոն. 149, 175. 349 Ֆորդ Մոտորզ, 122 Ֆորդ, Հենրի, 377, 398 Ֆոն

Ֆուլերտոն, Դոն, 336 Ֆրանսիա եկամտիբաշխմանանհավասարությունը ՞-ում, 369

Ֆրիդման, Միլտոն. 385. 397 Ֆրիման. Ռիչարդ, 243, 248 Ֆրոստ. Ռոբերտ. 83

ԱՄԵՐԻԿՅԱՆ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԸ

ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒՄ

Է ՁԵԶ ՀԱՄԱՐ

Վրատարակվել

վաճառվում

են

՛ Փ.

Սամյուելսոն, Ու.Նորդհաուս «Տնտեսագիտություն», «Մակրոտնտեսագիտություն»

| հատոր »

«ատր

անի

ՀԿՏՆՍԱԺՐՏ

Լ.Հայլբրոուներ, Լ. Թարոու «Տնտեսագիտությունբոլորի համար»

Որի

ՀԱՄԱՄ

Արդիտնտեսագիտությանամենատարածված դասագրքիւսռաջին հատորը Բուհերի տնտեսագիտականմասնագիտությունների, կառավարման,տնտեսագիտությանն ֆինանսների ոլորտի բարձր ն միջին օղակներիհամար

» » »

`րատարակության

«Գործարարություն»շարքի երրորդգիրքը Հանրամատչելի ն հետաքրքիր արդի տնտեսագիտություն Կարող է օգտագործվել նան որպես դասագիրք

է պատրաստվում

ն լույս

կտեսնի 1998

Գործարարությանն տնտեսագիտության անգլերեն-հայերեն բացատրականբառարան հւսյերեն-անգլերենբառացանկում

Էոցլտհ-Ճոոծուո ՕլՇեօոճո/Օէ ԹստլոծՏտտՁոժ ա/հ

ԷՇօոօՕոոլՇՏ

Ո6ուռո-ԲՈՑՈՏԻ(ոՕ62«

Ավելի քան 4000 բառահոդվածգործարարության, տնտեսագիտության,առետՂի,գործարար իրավագիտության,հաշվապահության,հարկայինգործի, արտադրության, կառավարման,շուկայագիտության, ֆինանսների,դրամատնայինգործի ն

համակարգիչներիբնագավառներից:

Մեծածախգնումների համար դիմել Երեան,Մարշալ Բաղրամյանպող. 40, Վայաստանիամերիկյանհամալսարան հեռ. 27-10-94, էլ. փոստ Յ8ց8ետա(ԹՅաՅ.Յո

թ.

Փոլ Սամյուելսոն, Ուիլյամ Նորդհաուս

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՍԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Հրատարակչության ծրագրի ղեկավար ն գլխավոր խմբագիր` Պատասխանատու խմբագիր` Շարաղրանքի խմբագիր`

Ալեքանդր Աղաբեկյան

Հարություն Մարզպանյան Վրույր Անլանյան

Խմբագիր` Վլադիմիր Հայրապետյան Խորհրդատու`Մելս Թարգմանիչներ՝

Համակարգչային ձնավորում

Սահակյան

Հարությունյան Անուշ Գասպարյան Վարղգես Մելքոնյան Սոս

ՇԱՂԹԾՈԹՏ):

ԲՏբէ

Տերյան 19,

իը ՏԱ

53-81-84

Հրատարակությունը՝ Հայաստանի ամերիկյան համալսարանի

Տպաքանակ՝ 5000: Պատվեր՝ 176: «Հակոբ Մեղապարտ տպագրատուն» բաժնետիրականընկերություն: Երնան, Տերյան 91: