Մոնոպոլիստական մրցակցության էությունը
- Язык:
- Հայերեն
- Предмет:
- Տնտեսագիտություն
- Год:
- 2026
- ≈ %d мин чтения:
- ≈ 54 мин чтения
ՀՀ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ
ԳԱՎԱՌԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ
Տնտեսագիտական ֆակուլտետ Հաշվապահական հաշվառում ՀՈՒՖ II կուրս
ԿՈՒ ՐՍԱՅԻՆ ԱՇԽ ԱՏԱՆՔ
ԱՌԱՐԿԱ՝
ՄԻԿՐՈՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
ԹԵՄԱ՝
ՄՈՆՈՊՈԼԻՍՏԱԿԱՆ ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅԱՆ
ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ: ՀԱԿԱՄԵՆԱՇՆՈՐՀԱՅԻՆ
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
ԴԱՍԱԽՈՍ՝
Հ. ՂՈՒԼՈՅԱՆ
ՈՒՍԱՆՈՂՈՒՀԻ՝
ԱՆԱՀԻՏ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ
Գավառ 2017
Բովանդակություն ՆԵՐԱԾՈՒ ԹՅՈՒ Ն-------------------------------------------------------3
Գ ԼՈՒ Խ 1.
ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԲՆՈՐՈՇ
ԳԾԵՐԸ 1.1.Մրցակցության հիմնական ձևերը-----------------------------------------5 1.2 Մոնոպոլիստական մրցակցության էությունը և հիմնական բնորոշ գծերը--------------------------------------------------------------------- 7
Գ ԼՈՒ Խ 2. ՄՈՆՈՊՈԼԻՍՏԱԿԱՆ ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ
ՆՐԱ
ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ
2.1.Մոնոպոլիաները և նրանց ձևերը----------------------------------------- 10 2.2.Շուկայում մոնոպոլիստական մրցակցությունը ձևավորող ուժերը և դրանց փոխադարձ կապերի վերլուծությունը -------------------------------16 2.3. Մոնոպոլիայի վարքագիծն արտադրանքի ծավալի և գնի որոշման հարցում---------------------------------------------------------------------------18
Գ ԼՈՒ Խ 3. ՀԱԿԱՄԵՆԱՇՆՈՐՀԱՅԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ
ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ
3.1. Հակամենաշնորհային քաղաքականության էությունը, էվոլուցիան, հիմնական սկզբունքներն ու մեթոդները-------------------------------------21 3.2. Հակամենաշնորհային քաղաքականությունը և դրա կարգավորման արդի հիմնախնդիրները ՀՀում----------------------------------------------- 23
ԵԶՐԱԿԱՑՈՒ ԹՅՈՒ Ն ----------------------------------------------------------30 ՕԳ ՏԱԳ ՈՐԾՎԱԾ Գ ՐԱԿԱՆՈՒ ԹՅԱՆ ՑԱՆԿ------------------------------ 32
ՆԵՐԱԾՈՒ ԹՅՈՒ Ն
Մրցակցության
ծագման
պատմությունը
պետք
է
կապել
մարդու
գործունեության բնական ազատության, ռեսուրսների ազատության, ռեսուրսների սակավության,
ապրելակերպը
բարելավելու
մարդկային
ձգտումների
հետ:
Մրցակցությունը հենց այդ ձգտումների բնականոն հետևանք է: Այն նաև հանդիսանում է շուկայական տնտեսական համակարգի շարժիչ ուժը, այսինքն՝ շուկան բնորոշող էական գծերից մեկը, պայքարը, շահերի ընդհարումը: Տնտեսագետները
տարբերում
են
բավականին
տարբեր
մրցակցային
շուկաների մոդելներ: Առաջինը՝ կատարյալ մրցակցային մոդելն է: Կատարյալ մրցակցությունն ընթանում է այնպիսի պայմաններում, երբ գործում են բավականին շատ միանման ապրանք արտադրողներ (վաճառողներ) և գնորդներ (սպառողներ) , երբ դրանցից ոչ մեկը չի կարող ազդել ապրանքի գնի վրա: Օլիգոպոլիան տարբերվում է վաճառողների փոքր թվով: Սա նշանակում է, որ առանձին ֆիրմաների որոշումները կապված գների և թողարկման ծավալների հետ, հանդիսանում են փոխկապակցված: Նման ճյուղում կարող են թողարկվել և ստանդարտ և բազմատեսակ ապրանքներ: Ինչ վերաբերում է մոնոպոլիային, ժամանակակից արևմտյան տնտեսագիտության տեսությունը մենաշնորհը դիտարկում է որպես այնպիսի իրավիճակ, որի դեպքում շուկայում գոյություն ունի միայն մեկ կազմակերպություն: Մենաշնորհի բնութագրման համար կարևոր նշանակություն ունի ճյուղի որպես այդպիսին մեկնաբանումը: Այսպես, ճյուղ կարելի է համարել միայն մեկ տեսակի արտադրանքի արտադրությունը և նաև կարելի է ճյուղը քննարկել որպես բազմաթիվ քննարկման
նմանատիպ ժամանակ
արտադրանքների կարևոր
է
արտադրության
նկատի
ունենալ
ոլորտ: նաև
Ճյուղի շուկայի
աշխարհագրական սահմանները: Որքան ավելի ընդարձակ է շուկան, այնքան ավելի դժվար է մեկ ձեռնարկությանը դառնալ մոնոպոլիստ: Նեղ տեղային շուկայում նույնիսկ փոքր բիզնեսը կարող է լինել մենաշնորհ: Կարևոր է նաև նկատի ունենալ, որ շուկայում մենաշնորհային դիրքում հայտնված ձեռնարկությունը պարտադիր չէ, որ լինի չափերով շատ խոշոր: Դրանով հանդերձ,
ձեռնարկության
չափերի
ընդլայնումը
հաճախ
օգնում
է
ձեռնարկությանը գրավելու մենաշնորհային վիճակ ճյուղի շուկայում:Մոնոպոլիա հասկացությունը միանշանակ չէ։ Շուկայում հնարավոր չէ գտնել ֆիրմա, որի արտադրանքի նկատմամբ պահանջարկը լինի բացարձակ ոչ ճկուն։ Հետևաբար, մոնոպոլիա առավել ևս մաքուր մոնոպոլիա տերմինը միշտ էլ ընդունվում է որոշակի պայմանականությամբ: Իրականում մոնոպոլիա հասկացությունը հարաբերական է։ Կարելի է հաստատել, որ ամենափոքրիկ արտադրամասն էլ կարող է համարվել մոնոպոլիա, քանի որ չկա համանման մեկ այլ արտադրամաս, որը միևնույն տեխնոլոգիայով և որակավորում ունեցող բանվոներով թողարկի նույնատիպ արտադրանք։ Սակայն, փոքր բիզնեսում այդպիսի մոտեցումը, որպես կանոն, ընդունելի չէ, քանի որ արհեստանոցի
կողմից
թողարկվող
արտադրանքի
գինը
ազդում
է
այլ
արտադրամասի թողարկած նմանատիպ այլ արտադրանքի գնի վրա։ Իրականում մոնոպոլիստը նման մրցակիցներ չունի։ Մրցակցության պաշտպանությունը պետության հիմնարար տնտեսական գործառույթներից
է:
Այն
իրագործվում
քաղաքականությամբ,
որն
ավելի
է
ընդգրկուն
մրցակցության
աջակցման
հասկացություն
է,
քան
հակամենաշնորհային կարգավորումը: Վերջինս մաս է կազմում մրցակցության պաշտպանության միջոցառումների ամբողջության մեջ: Այստեղ ներառվում են նաև
առանձին շուկաներում մրցակցության զարգացման
միջոցառումները, գործադրումը,
բարեխիղճ անբարեխիղճ
մրցակցության մրցակցային
կանոնների վարքի
և խրախուսման մշակումը
դրսևորումների
մեկնաբանությունը, կենտրոնացման
և
և
շուկաներում այլ
պարամետրերի,
մոնիտորինգի
ցանցի
ստեղծումը,
կիրառվող միջոցառումների վերաբերյալ լիարժեք տեղեկատվության տարածումը, սպառողների մեխանիզմի
շահերի
պաշտպանության
օրենսդրության
Հակամենաշնորհային
ստեղծումը:
և
արդյունավետ
քաղաքականությունը
տնտեսական, օրենսդրական և վարչական ակտերի ամբողջություն է, որոնք ուղղված են մրցակցության օպտիմալ ինտենսիվության ապահովմանը և ներքին շուկայի մոնոպոլացման պայմանների սահմանափակմանը:
Գ ԼՈՒ Խ 1. ՄՐՑԱԿՑՈՒ ԹՅԱՆ ԷՈՒ ԹՅՈՒ ՆԸ, ՀԻՄՆԱԿԱՆ
ԲՆՈՐՈՇ Գ ԾԵՐԸ
1.1.Մրցակցության հիմնական ձևերը Հանրահայտ
իրողություն
է
տնտեսական
կյանքում
մրցակցության
անհրաժեշտությունը և առանցքային դերը: Այս հանգամանքը մրցակցության համարժեք տեսական կարևորման հիմքերից է: Տիպիկ է ամերիկացի պրոֆեսոր Ջ. Քոբի մոտեցումը. այն հարցին, թե ինչի մասին է տնտեսագիտությունը, նա ուսանողներին
նախևառաջ
բնորոշումը. «Տնտեսագիտությունը
ներկայացնում մրցակցության
է
մասին
հետևյալ
է,
բայց
նաև՝
համագործակցության (կոոպերացման) մասին» 1: Այս դրույթն արժեքավոր է նրանով, որ մրցակցությունը դիտվում է որպես տնտեսագիտության առարկայի այլընտրանքային նոր սահմանման բովանդակային առանցք, և ընդգծվում է դրան փոխկապակցված
նույնպիսի
էական
կարգավիճակը
համագործակցության
առումով: Նախ անդրադառնանք մրցակցության անխուսափելիությանը: Այն անխուսափելի է համարվում այնքանով, որքանով տնտեսական ռեսուրսները սահմանափակ են: Եթե ապա
ռեսուրսների
սահմանափակությունն
մրցակցությունը
անխուսափելի
է
նաև
նույնպես
օբյեկտիվ
այդպիսի
մարդկանց՝
իրենց
բնույթ
և
ունի:
մշտական
է,
Մրցակցությունն
կենսամակարդակը
անընդհատ
բարելավելու ձգտման և համապատասխան վարքագիծ դրսևորելու պատճառով:
Կիրակոսյան Գ. Ե. Տնտեսագիտության տեսություն, էջ 287
Հետևաբար, մրցակցությունը եղել և մնում է տնտեսական զարգացման անբաժան ուղեկիցը: Տնտեսագետները տարբերում են բավականին տարբեր մրցակցային շուկաների մոդելներ: Առաջինը՝ կատարյալ մրցակցային մոդելն է: Կատարյալ մրցակցությունն ընթանում է այնպիսի պայմաններում, երբ գործում են բավականին շատ միանման ապրանք արտադրողներ (վաճառողներ) և գնորդներ (սպառողներ) , երբ դրանցից ոչ մեկը չի կարող ազդել ապրանքի գնի վրա: Այստեղ ապրանքի գինը որոշվում է շուկայական էկոնոմիկայում գործող առաջարկի և պահանջարկի տնտեսական օրենքի գործողությանը համապատասխան: Շուկայի այդպիսի տիպը կոչվում է <<կատարյալ մրցակցության շուկա>>: Մեծ քանակությամբ վաճառողների և գնորդների գոյությունը նշանակում է, որ նրանցից ոչ մեկը շուկայի վիճակի վերաբերյալ ավելի շատ տեղեկություն չունի քան մնացածները: Վաճառողը, գալով շուկա, տեսնում է արդեն ստեղծված գների մակարդակը, դրանց փոփոխելը նրա ուժերից վեր է, չէ որ շուկան, ամեն մի պահ, ինքն է թելադրում գինը: Այդպիսի իրավիճակը հնարավորություն է տալիս նոր վաճառողներին արդեն գոյություն ունեցող վաճառողների համեմատությամբ, ստեղծել հավասար պայմաններ: Մյուս կողմից, վաճառողներն անարգել, ազատ կերպով կարող են թողնել և հեռանալ շուկայից: Վաճառողների ազատ շուկայական տեղաշարժը պայմաններ է ստեղծում շուկայում վաճառողների (արտադրողների) թվաքանակի անընդհատ փոփոխության համար: Մինևույն ժամանակ մնացած վաճառողները դարձյալ անկարող են հսկել գինը, քանի որ նրանք շատ են և ներկայացնում են մանր արտադրությունը: Իրական տնտեսական գործունեության մեջ կատարյալ մրցակցությունը մաքուր ձևով ոչ մի անգամ և ոչ մի տեղ գոյություն չի ունեցել: Այն կարելի է հետազոտել
որպես
գիտական
վերացություն,
որի
վերլուծությունն,
այնուամենայնիվ, անհրաժեշտ է, որպիսի պարզաբանվի շուկայական մեխանիզմի գործողությունը: Չէ որ գոյություն ունեցող շուկաներն ինչ որ չափով ձգտում են հասնել դրան: Այնուամենայնիվ, տնտեսական կյանքում գործում են որոշակի ապրանքների շուկաներ, որոնք որոշ չափով համապատասխանում են վերոհիշյալ
շուկայի
կառուցվածքի
չափանիշներին։
Օրինակ,
արժեթղթերի
շուկան
և
գյուղատնտեսական մթերքների շուկան: Այստեղ վաճառողներն և գնորդներն այնքան շատ են, որ ոչ մի անհատ կամ խումբ (բացառությամբ հազվագյուտ դեպքերի) չեն կարող հսկել շուկայի վրա: Ի դեպ, այդ շուկաներում ապրանքները նույնական են և բոլոր մասնակիցներն ունեն լրիվ տվյալներ շուկայի վիճակի մասին: Իսկ
օրինակ,
մոնոպոլիան
կամ
մենատիրությունը
հանդիսանում
է
կատարյալ մրցակցության հակապատկերը: Մոնոպոլիստական մրցակցությանը կանդրադառնանք առավել ուշ: Օլիգոպոլիան տարբերվում է վաճառողների փոքր թվով: Սա նշանակում է, որ առանձին ֆիրմաների որոշումները կապված գների և թողարկման ծավալների հետ, հանդիսանում են փոխկապակցված: Նման ճյուղում կարող են թողարկվել և ստանդարտ շուկայական
և
բազմատեսակ
կառուցվածքի
ապրանքներ:
գերիշխող
ձևն
Օլիգոպոլիան է:
ժամանակակից
Օլիգոպոլիայի
ժամանակ
ենթադրվում է, որ շուկայում գործում են մի քանի ֆիրմաներ, որոնցից յուրաքանչյուրը հսկում է շուկայի որոշակի մաս: Օլիգոպոլիական շուկայում իրար հետ մրցակցում են մի քանի խոշոր ֆիրմաներ և նոր ֆիրմաների մուտքը տվյալ շուկան համեմատաբար դժվար է: Ֆիրմաների արտադրած արտադրանքը կարող է լինել միատեսակ, այնպես և
տարբերակցված:
Միատեսակությունն
յուրահատուկ
է
հումքի
և
կիսաֆաբրիկատների, օրինակ երկաթահանքի, նավթի, պողպատի, ցեմենտի, իսկ տարբերակվածը՝ սպառման ապրանքների շուկային: Օլիգոպոլիական շուկայում ֆիրմաների քիչ քանակությունը ստիպում է նրանց օգտագործել ոչ միայն գնային, այլև ոչ գնային մրցակցության մեթոդներ: Արտադրողները լավ գիտեն, որ եթե իրենք իջեցնեն գները, ապա մրցակիցներն անմիջապես կհետևեն իրենց օրինակին, որը, վերջին հաշվով, կհանգեցնի ընդհանուր եկմուտների կրճատմանը: Այդ պատճատով էլ գնային մրցակցության փոխարեն օգտագործում են` ոչ գնային պայքարի մեթոդներ՝ տեխնիկական զինվածությունը,
մատուցած
ծառայությունների
բնույթը
և
երաշխիքը,
վարձատրության նոր արդյունավետ ձևերի կիրառումը, գովազդը և մինչև անգամ տնտեսական լրտեսությունը:
1.2 Մոնոպոլիստական մրցակցության էությունը և հիմնական բնորոշ գծերը Կատարյալ մրցակցության հայեցակարգի քննարկումից պարզ դարձավ, որ իրականում անհնարին է դրա բոլոր պայմանների լիարժեք ապահովումը: Այդ իմաստով, կատարյալ մրցակցության մոդելը կարելի է դիտել որպես մասնավոր դեպք, որն ունի բացառիկ բնույթ: Սակայն նման դատողությունը վերաբերում է ոչ միայն կատարյալ մրցակցությանը, այլև զուտ մոնոպոլիային: Տարբերությունն այն է, որ զուտ մոնոպոլիան կատարյալ մրցակցությանը հակադիր շուկայական կառուցվածք է: Այսպիսով, իրական մրցակցային մոդելների գերակշիռ մասն ընկած է կատարյալ մրցակցության և զուտ մոնոպոլիայի միջակայքում: Ընդ որում, մոնոպոլիստական մրցակցությանը,
մրցակցությունն իսկ
ավելի
օլիգոպոլիան
մոտիկ
(խմբաշնորհը)՝
է
կատարյալ
մոնոպոլիային:
Նախ
ներկայացնենք մոնոպոլիայի մոդելը: Զուտ մոնոպոլիայի դեպքում արտադրող և վաճառող ֆիրման միակն է, այն ներկայացնում է տվյալ ճյուղը (ֆիրման և ճյուղը համընկնում են), վերահսկում
է
տվյալ
փաստորեն չունի
ուղղակի
արտադրանքի
մրցակիցներ և
շուկայական
ամբողջ
առաջարկը:2 Սրանից հետևում է, որ արտադրանքի առաջարկը՝ ճյուղի և ֆիրմայի կտրվածքով,
ինչպես
նաև
ճյուղի
և
ֆիրմայի
արտադրանքի
նկատմամբ
պահանջարկը նույնպես համընկնում են: Այսպիսով, մոնոպոլիայի շուկայական կառուցվածքում
փոխգործակցում
են
եզակի
արտադրողը
և
մեծաթիվ
սպառողները: Մոնոպոլիստական մրցակցության ժամանակ ենթադրվում է, որ գոյություն ունի միայն մեկ վաճառող, ընդ որում նա արտադրում է այնպիսի ապրանք, որը չունի մոտ գտնվող փոխարինողներ: Նման պայմաններում արտադրողն ի վիճակի է լրիվ հսկել ապրանքի առաջարկի ծավալը, որը նրան հնարավորություն տալիս
Կիրակոսյան Գ. Ե., Տնտեսագիտության տեսություն, Երևան 2009,
սահմանել ցանկացած հնարավոր գինը և ստանալ առավելագույն շահույթ: Հնարավոր տարբերակի ընտրությունը կանխորոշում է շահույթի մեծությունը, որը ստացվում է տվյալ գնով վաճառված ապրանքներից: Գների
և
ապրանքների
ծավալի
վրա
հսկողություն
սահմանելու
ճանապարհով շահույթների առավելացման ձգտումն և ազատ մրցակցության խախտումը շուկայում յուրահատուկ իշխանություն է հաստատում: <<Շուկայական իշխանություն>>-ը
վաճառողին
տալիս
է
ապրանքի
գնի
վրա
ազդելու
անսահամանափակ հնարավորություն: Այսպիսով, մոնոպոլիստական մրցակցության հիմնական չափանիշներն են`
միակ վաճառողը (մենատերը),
վաճառվող ապրանքն եզակի է, այդ պատճառով էլ գնորդը ստիպված է վճարել մենատիրոջ կողմից սահմանված գինը (կամ հրաժարվել տվյալ ապրանք գնելուց):
ապրանքի գնի և վաճառվող ապրանքի ծավալի վրա մենատիրոջ լրիվ հսկողությունը
այլ
մասնակիցների
համար
ստեղծում
է
դժվար
հաղթահարելի արգելքներ: Մոնոպոլիստական մրցակցային շուկայում հակառակորդի ներթափանցումը արհեստական
արգելքներով
կանխելու
համար
օգտագործվում
են
իրավաբանական սահմանափակումներ: Դրանցից են լիցենզիան, հեղինակային իրավունքը, ապրանքանիշը կամ արտոնագրային պաշտպանությունը: Մոնոպոլիստական մրցակցության կարևոր բնութագիրն այն է, որ նոր մրցակիցների մուտքը շուկա հարաբերականորեն սահմանափակ չէ: Քանի որ այդպիսի շուկաներում գործող արտադրողները խոշորագույն ֆիրմաները չեն, այդ պատճառով էլ տվյալ ճյուղը մտնելու համար մեծ սկզբնական կապիտալ չի պահանջում: Այդ հանգամանքը նպաստում և մղում է նոր արտադրողների թվաքանակի ավելացմանը: Գոյություն ունի նաև երկմոնոպոլիա: Երկմոնոպոլիան շուկայում բացառիկ երևույթ
է:
Ենթադրվում
է,
որ
նույնական,
միատեսակ
տվյալ
ապրանքը
արտադրվում են երկու ֆիրմաների կողմից: Քանի որ մրցակցությունը գնում է երկու
ֆիրմաների միջև, ուստի վերանում է ապրանքի գնի լրիվ վերահսկողությունը: Ֆիրմաները շուկայում իրենց հարաբերական հանգիստն ապահովելու նպատակով համաձայնության են գալիս գների, տարածքային շուկաների, արտադրության ծավալների վերաբերյալ: Որպես կանոն, այդպիսի համաձայնագրերը կազմվում են գաղտնի:
Գ ԼՈՒ Խ 2.
ՄՈՆՈՊ ՈԼԻՍՏԱԿԱՆ
ՄՐՑԱԿՑՈՒ ԹՅՈՒ ՆԸ ԵՎ ՆՐԱ
ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒ ԹՅՈՒ ՆՆԵՐԸ
2.1.Մոնոպոլիաները և նրանց ձևերը
Մոնոպոլիա հասկացությունը միանշանակ չէ։ Շուկայում հնարավոր չէ գտնել ֆիրմա, որի արտադրանքի նկատմամբ պահանջարկը լինի բացարձակ ոչ ճկուն։ Հետևաբար, մոնոպոլիա առավել ևս մաքուր մոնոպոլիա տերմինը միշտ էլ ընդունվում է որոշակի պայմանականությամբ: Շուկայում, ինչպես վաճառողի թվաքանակի, այնպես էլ մյուս կարևոր գործոնի հաշվառման տեսանկյունից, մոնոպոլիան իրենից ներկայացնում է ոչ կատարյալ մրցակցության
ամենածայրահեղ
տեսակը,
վերլուծական
տեսանկյունից՝
ամենապարզը։
Իրականում մոնոպոլիա հասկացությունը հարաբերական է։ Կարելի է հաստատել, որ ամենափոքրիկ արտադրամասն էլ կարող է համարվել մոնոպոլիա, քանի որ չկա համանման մեկ այլ արտադրամաս, որը միևնույն տեխնոլոգիայով և որակավորում
ունեցող
բանվորներով
թողարկի
նույնատիպ
արտադրանք։
Սակայն, փոքր բիզնեսում այդպիսի մոտեցումը, որպես կանոն, ընդունելի չէ, քանի որ արհեստանոցի կողմից թողարկվող արտադրանքի գինը ազդում է այլ արտադրամասի թողարկած նմանատիպ այլ արտադրանքի գնի վրա։ Իրականում մոնոպոլիստը նման մրցակիցներ չունի։ Մոնոպոլիան
տնտեսական
խոշոր
միավորում
է,
որը
մասնավոր
սեփականություն է (անհատ, խմբային, բաժնետիրական) և կապիտալի և արտադրության համակենտրոնացման բարձր աստիճանի հիման վրա իշխում է ամբողջ տնտեսությունը մենաշնորհային գին սահմանելու և շահույթ ստանալու նպատակով։ Զուտ մենաշնորհի դրսևորումներից են, օրինակ, այսպես կոչված բնական մենաշնորհները (հեռահաղորդակցություն, ջրամատակարարում, էներգետիկա), եթե դրանք վերահսկվում են պետության կամ մեկ մասնավոր ընկերության կողմից։ Այստեղ նոր ֆիրմաների մուտքը տվյալ ճյուղ սահմանափակված է բնական
տեխնոլոգիական
և,
վերջին
հաշվով
նաև՝
տնտեսական
սահմանափակումներով։ Օրինակ, գազամատակարարումը կամ հեռախոսային ծառայությունի մատուցումը միանգամից մի քանի ընկերությունների կողմից տնտեսապես նպատակահարմար չէ, քանի որ մեծապես կբարձրանա ծախքի մակարդակը։
Մյուս
կողմից,
բնական
մենաշնորհի
սակագները
պետք
է
կարգավորվեն պետության կողմից, այլապես, սպառողները անզոր կլինեն անընդհատ աճող սակագների դիմաց։ Պետությունը
բացահայտ
մենաշնորն
է
ստեղծում
նաև
զանազան
արտոնագրերի տրամադրման միջոցով։ Արտոնագրային վերահսկողությունը թույլ է
տալիս
պաշտպանել
նորամուծության
այս
կամ
սեփականության
այն
ընկերության
բացառիկ
կողմից
իրավունքը
ներդրված որոշակի
ժամանակահատվածում։ Այս դեպքում ճյուղ մուտք գործելու արգելքն զուտ
մենատիրոջը կարող են թույլ տալ շահույթ ստանալ նույնիսկ երկարաժամկետ միջակայքում։
Նույն
արտադրության
ծախքի
ծավալների
դեպքում
զուտ
կրճատման
և
մենատերը գնի
գերադասում
բարձրացման
է
միջոցով
գերշահույթներ ստանալ։ Արտադրության ծավալների կրճատումը, որպես կանոն, հանգեցնում է ռեսուրսների ոչ արդյունավետ օգտագործման։ Խտրական մենաշնորհի դեպքում միևնույն ժամանակահատվածում գնորդներին նույն ապրանքը առաջարկվում է տարբեր գներով, բնական է, որ խտրականությունը կարող է կիրառելի լինել, երբ մոնոպոլիստը վերահսկում է շուկան։ Կարելի է առանձնացնել խտրականության երեք հիմնաձևեր. 1. Աշխահագրական կամ տարածական խտրականություն։ Վաճառողը, օգտվելով բնակակայրների տարբեր տրանսպորտային տեղադիրքից, կարող է նույն ապրանքի վրա տարբեր գներ սահմանել։ 2. Նյութական խտրականություն։ Մենատերը միևնույն ապրանքի կամ ծառայության գները կամ սակագները սահմանում է ելնելով դրանց սպառողական նշանակությունից։ 3. Անձնական խտրականություն։ Մենատերը գները դիֆերենցում է՝ ելնելով պահանջարկի
կառուցվածքից
հնարավորությունից.
օրինակ՝
և
սպառողական
թատրոնի
ռենտայի
ստացման
տեղերը
(պարտեր,
դահլիճի
ամֆիթատրոն) տարբեր արժողություն կարող են ունենալ։ Նույնը կարելի է ասել բուժական ծառայությունների մասին: Տնտեսության մեջ առանձնացնում են մոնոպոլիստներին հինգ տեսակ՝ բնական,
կազմակերպական,
տեխնոլոգիական,
տնտեսական
և
արհեստական։ Բնական մոնոպոլիան միակ ֆիրման է, որը ամբողջությամբ սպասարկում է տվյալ շուկան։ Դա նրան հաջողվում է արտադրության ծախքերի կրճատման և բարձր արդյունավետության հասնելու միջոցով՝ հիմնավորված արտադրության մասշտաբի էֆեկտով։ Միաժամանակ, բնական մոնոպոլիան ճյուղ է, որտեղ երկարաժամկետ (տրանսպորտային
միջին
ծախքերը
համակարգ,
նվազագույնն
գազի,
ջրի,
են։
Շատ
դեպքերում
էներգամատակարարումներ
եւ
հասարակության
կենսագործունեության
համակենտրոնացման տեխնոլոգիապես։
սահմանային Բնական
գիտատեխնիկական
այլ
ձեւեր),
մակարդակը
մոնոպոլիային
առաջադիմության
արտադրության հիմնավորվում
են
պատկանում
բնագավառի
է նաև
առաջավոր
ձեռնարկությունները։ Դրանք, որպես կանոն, կայուն չեն, ամրագրված են միայն արտատնտեսական մեթոդներով, պետության հովանավորությամբ։ Կազմակերպական մոնոպոլիան արտադրական բնույթով միատեսակ գործունեությամբ
զբաղվող
ձեռնարկությունների
և
կազմակերպությունների
միավորում է (ճյուղային նախարարությունների, կոնցեռնների, ասոցիացիաների, կորպորացիաների)։ Այն պետական կառավարչական կառուցվածք է։ Տեխնոլոգիական մոնոպոլիա (տեխնիկական արտադրական) այսինքն՝ որոշակի արտադրանքի արտադրությունը և սպառումը հսկող ձեռնարկություններ (միավորումներ), որոնց արտադրության տեխնոլոգիայի առանձնահատկությունը պայմանավորված է արտադրանքի թողարկման խոշոր չափերով։ Մոնոպոլիայի այս տեսակը բնական մոնոպոլացման տարատեսակ է։ Որոշակի արտադրանքի պահանջարկը կարող են բավարարել մեկ կամ մի քանի ձեռնարկություններ: Դրանք էլ կարող են հանդես գալ որպես մոնոպոլիաներ։ Տնտեսական մոնոպոլիա, այսինքն՝ որոշակի տեսակի արտադրության գործունեության բացարձակ հսկողություն։ Այն ծագում է տարբեր տնտեսական սուբյեկտի միջև պայմանավորվածության և համաձայնության ձեռք բերման ճանապարհով, կամ մրցակցության արդյունքում։ Որպես պայմանավորվածության օբյեկտ կարող են հանդես գալ քվոտաները, գները, իրացման շուկաները և այլն։ Արհեստական
մոնոպոլիաները
ստեղծվում
են
պետության
կողմից
արտադրության համակենտրոնացման և կենտրոնացման նպատակով։ Որպես այդպիսիք երբեմն հանդես են գալիս տնտեսական և տեխնիկական տեսանկյունից հետամնաց ձեռնարկությունները։ Այդ դեպքում պետք է օժանդակում սոցիալական խնդիրների լուծմանը, մասնավորապես՝ աշխատատեղերի պահպանմանը։ Կազմակերպչական տեսանկյունից տնտեսագիտությունը առանձնացնում է մոնոպոլիայի երկու տեսակ՝ բաց և փակ։
Փակ են կոչվում այն մոնոպոլիաները, որոնք իրավաբանական ակտերով պաշտպանված
են
մրցակցությունից
(արտոնագրերով,
հեղինակային
իրավունքներով)։ Բաց
են
կոչվում
այն
մոնոպոլիաները,
որոնք
մրցակցությունից
պաշտպաված չեն և որոշակի ժամանակահատվածում համարվում են միակ արտադրողները։ Մոնոպոլիաները պատմականորեն զարգացել և այժմ էլ գործում են տարբեր ձերով։ Մոնոպոլիստական միավորումների նախասկզբնական ձևերը դրսևորվել են մի քանի ձենարկությունների միջև ապրանքների իրացման միասնական գների սահմանման նպատակով՝ կարճատև կամ ժամանակավոր համաձայնագրերի տեսքով։ Դրանցից ավելի տևական են եղել կոնվենցիաները։ Սակայն հետագայում անհրաժեշտություն
առաջացավ,
որ
ֆիրմաները
որոշակի
պայմանավորվածության գան ոչ միայն իրացման, այլև բուն արտադրության, արտադրության գործոններ ձեռք բերելու, արտաքին ազդակներին դիմակայելու համար,
որն
էլ
հանգեցրեց
կարտելների,
սինդիկատների,
տրեստների,
կոնցեռներին և կոնգլոմերատների առաջացմանը։ Կարտելը
արտադրության
միևնույն
ճյուղին
մի
շարք
ինքնուրույն
ֆիրմաների միավորումն է, երբ մասնակիցները պահպանում են արտադրության միջոցները և արտադրված արդյունքի սեփականության և վաճառքի իրավունքը։ Կարտելի
մասնակիցները
արտադրության (քվոտաների) շուկաների
ընդհանուր որոշման,
բաշխման,
համաձայնության ծավալների
վաճառքի
մեջ
գների
արտոնագրերի
են
գալիս
ապրանքների
յուրաքանչյուրի
սահմանման,
փայաբաժնի
վաճառահանման
փոխանակություն,
յուրաքանչյուրի
վարձատրման չափի, կարգի և այլնի մասին։ Կարտելի ստեղծման նպատակն է մեղմացնել
և,
եթե
հնարավոր
է,
համահարթել
որոշակի
ապրանքի
արտադրությունն և իրացման բնագավառում արտադրողների և վաճառողների միջև գոյություն ունեցող մրցակցությունը։ Սինդիկատները ֆիրմաների
միավորում
միատեսակ է,
որի
արտադրանք
դեպքում
արտադրող
պահպանվում
է
մի
շարք
յուրաքանչյուրի
իրավական և արտադրական ինքնուրույնությունը։ Պահպանվում է յուրաքանչուրի սեփականությունը արտադրության միջոցների նկատմամբ, իսկ ամեն մի անդամի կողմից արտադրված արտադրանքը կամ մատուցվող ծառայությունը իրացվում է որպես միասնական սինդիկատային սեփականություն՝ այդ նպատակի համար ստեղծված միասնական գրասենյակի միջոցով, որը միաժամանակ զբաղվում է իր անդամների համար ապրանքների և ծառայությունների գովազդման, ստացված շահույթի բաշխման և այլ հարցերով։ Ի
տարբերություն
կարտելի,
սինդիկատի
դեպքում
արտադրողների
անմիջական կապը շուկայի հետ խզվում է։ Սինդիկատները, որպես կանոն, ձևավորվում են այն ճյուղերում, որտեղ իրացվում
է
միատեսակ
արտադրանքի
զանգվածային
արտադրությունը։
Սինդիկատներն ամենամեծ տարածումն ունեն Ֆրանսիայում։ Տրեստները
միևնույն
ճյուղում
տիրապետող
միասնական
հզոր
բաժնետիրական ընկերություն են։ Դրանում ընդգրկված բոլոր ֆիրմաները միավորման
տնօրենին
են
հանձնում
իրենց
արտադրության
միջոցների
տեխնոլոգիաների, արտոնագրերի, ինչպես նաև տնտեսական գործունեության արդյունքի՝ արտադրանքի և ծառայությունի սեփականության իրավունքները։ Տրեստների սեփականության ձևավորման ժամանակ յուրաքանչյուր անդամ, իր մասնակցության չափին համապատասխան, ստանում է ընկերության բաժնետոմս, որը
հնարավորություն
է
տալիս
մասնակցելու
տրեստի
կառավարման
գործընթացին և հիմք ծառայում շահույթի բաշխման ընթացքում ստանալու իրեն հասանելիք մասը։ Տրեստերը լայն տարածում են գտել ԱՄՆ-ում, որտեղ 20-րդ դարի առաջին քառորդում սկսվեց դրանց ձևավորման գործընթացը։ Մոնոպոլիայի դրսևորման հաջորդ և առավել բարդ տեսակը ձևականորեն անկախ մի շարք ֆիրմաների միավորումն է կոնցեռնի ձևով։ Կոնցեռնը պատասխանատու է այդ ֆիրմաների պարտավորությունների կամ վնասների համար միայն կոնցեռնի ունեցած բաժնետոմսերի վերահսկիչ ծրագրի գնի սահմաններում։ Այդուհանդերձ, կոնցեռնի համակարգում իրական իշխանությունը պատկանում է ֆիրմաների փաստական տիրոջը։ Կոնցեռնը բազմաճյուղ կառույց
է։ Նրանում կարող են միավորվել արդյունաբերական, առևտրային, ֆինանսական, տրանսպորտային և այլ ոլորտների ընկերություններ։, Կոնցեռնի ձևավորման հայրենիքը կարելի է համարել Ճապոնիան։ Սակայն շուկայական էկոնոմիկան վերացրել է այդ սահմանագծերը, և այժմ տնտեսապես զարգացած երկրներում գործում են մոնոպոլիայի գրեթե բոլոր հիմնական ձևերը։ Ճիշտ է, կախված երկրի պատմաաշխարհագրական դիրքից, արդյունաբերության զարգացման տեմպերից և ուղիներից, կարող է դոմինանտ լինել մոնոպոլիայի այս կամ այն ձևը, այնուամենայնիվ, բոլոր մոնոպոլիստական միավորումներն էլ պատմության և ժամանակի այս կամ այն հատվածում վերածվում են խոշորագույն կոնցեռնի՝ կոնգլոմերատների։ Կոնգլոմերատների ձևավորման օբյեկտ են հանդիսանում տարբեր ճյուղի մանր և միջին, միմյանց հետ արտադրական կամ այլ ֆունկցիոնալ կապեր չունեցող ֆիրմաները։ Այս դեպքում տարբեր գների հիմքում ընկած է տարբեր սպառողների
միևնույն
արտադրանքի
նկատմամբ
ունեցած
պահանջարկի
տարբեր ճկունությունը։ Այնպես որ, մոնոպոլիստը շուկայում սահմանում է առավել բարձր
գին,
երբ
պահանջարկը
նվազ
ճկուն
է։
Մոնոպոլիստը
գնային
խտրականություն է կիրառում այն ժամանակ, երբ դա բարձր շահույթ ստանալու հնարավորություն է ընձեռում։ Որպես կանոն, ժամանակակից ընկերությունների կողմից
այս
կամ
այն
ապրանքի
կամ
ծառայության
մոնոպոլացումը
իրականացվում է նրանց պատենտներին տիրելու միջոցով։ Նոր արտադրանքի արտադրության
տեխնոլոգիան
պաշտպանվում
է
պատենտով։
Միևնույն
ժամանակ, նրանից օգտվելու իրավունքը՝ լիցենզիան, կարող է որոշակի ժամկետով վաճառվել այլ ընկերություններին։
2.2. Շու կայու մ մոնոպոլիստական մրցակցությունը ձևավորող ու ժերը և դրանց փոխադարձ կապերի վերլուծությունը
Շուկայում մոնոպոլիստական մրցակցությունը ձևավորող ուժերը բազմաթիվ են, որոնցից կարելի է առանձնացնել մրցակցային գործունեության առաջին և հիմնական ցուցումը՝ մրցակցային առավելությունների աղբյուրների ճանաչումը: Այն
իր
մեջ
ներառում
առավելությունների
է
համընդհանուր
աղբյուրների
ցանկը:
ընդունված
Դրանում
առավել
մրցակցային մեծ
տեղ
է
հատկացվում ճկունությանը, որպես ներուժային առավելություն: Երկրորդ
կարևոր
գործոնը՝
դիֆերենցիացիայի
հասկացողությունը,
վերաբերում է դրա գլխավոր աղբյուրներին: Օրինակ, ֆիրմայի մրցակցային առավելությունների
աղբյուր
շատ
հաճախ
կարող
է
դառնալ
լավագույն
ծառայությունը կամ ծառայությունների համալիրը: Ֆիրմաները պետք է անընդմեջ աշխատեն դիֆերենցիացայի առավելությունների վրա, որը ստացվում է այդ աղբյուրներից: Ստորև ներկայացնենք այդ կետերը՝ ապրանքի բարձր որակը ապրանքի նորարակական հնարավորությունները ապրանքի կամ ծառայության յուրահատկությունը հզոր առևտրային նշանը լավագույն
ծառայությունը
/արագություն,
խնդիրների
լուծման
հնարավորություն և այլն/ բաշխման լայն ցանցերի ընդգրկումը: Այսպիսով,
շուկայական
միջավայրը,
որն
անհրաժեշտ
է
ֆիրմայի
մրցակցային ներուժի բացահայտման ու ձևական մարկետինգային աուդիտի համար, ներառում, է հետևյալ գործոնները՝ շուկայի չափերը և ներուժը սպառողների վերաբերմունքը հատվածավորում մատակարարներ իրացման կանալներ արտադրության պրակտիկան ճյուղային շահութաբերությունը:
Հաջորդ կարևոր գործոնը` մրցակիցների վերլուծությունն է: Եթե ֆիրման, որը լինի մեծ թե փոքր, բավարար չափով չի ճանաչում իր մրցակիցներին, շատ արագ կհայտնվի բոլոր կազմակերպություններից հետ: Մրցակիցներին մրցակիցներին,
ճանաչելու
ներուժային
համար
պետք
մրցակիցներին,
է
վերլուծել
փոխարինող
ուղղակի
ապրանքները,
ինտեգրացումը մատակարարների հետ, ինտեգրացումը սպառողների հետ, մրցակիցների թույլ և ուժեղ կողմերը: Նշված խնդիրներից բացի կարևոր նշանակություն է ստանում շուկայում իրացվող մարկետինգային միջոցառումների որակը: Մարկետինգը կարծեք է թե դադարում է կազմակերպության կազմում զուտ գործառույթ հանդես գալուց: Այն վերածվում է մտքի համախմբության, որն ուղղված է առավել համապատասխան մշակումների
օգտագործմանը`
մատակարարների
հետ
բաժնետերերի,
հարաբերությունների
ֆինանսավորողների,
կազմավորման
ընթացքում:
Ներկայումս արդեն առաջատար կազմակերպություններ սկսել են օգտագործել մրցակիցների էտալոնային թեստավորում` նպատակ ունենալով վեր հանել յուրքանչյուր գործառույթներից լավագույնը, յուրաքանչյուր ոորտներում, ողջ աշխարհում, որպեսզի ընդունվի դրանցից լավագույնը: Դա ամենից առաջ ուղղված է սպառողներին` առաջարկելու լավագույն հատկապես նորամուծական առաջարկություններ:
Ցավոք,
կողմնորոշում
վերաբերում
և
չի
ընդհանուր
որակը
սպառողներին:
հանդիսանում Մինչ
այս
է
պահը
ներքին նշվեց
գործընթացների ու գործառույթների որակի կարևորությունը և հատկապես արտադրության որակը, քանի որ սպառողն իրավասու է պահանջելու անթերի ապրանք:
Սակայն
այդ
ամենը
անօգուտ
է,
եթե
նախաձեռնությունները
կողմնորոշված են ներքինին: Ապրանքի որակը լայն իմաստով ներառում է ավելի շատ, քան որպես շոշափելի արդյունք:
2.3. Մոնոպոլիայի վարքագիծն արտադրանքի ծավալի և գնի որոշման հարցում
Արտադրանքի թողարկման ծավալի և գնի մակարդակի վերաբերյալ տնտեսական որոշումների ընդունումն ավելի բարդ խնդիր է մոնոպոլիայի, քան կատարյալ մրցակցության պայմաններում: Եթե մրցակցային ֆիրման գին ընդունող է և խնդիր ունի միայն որոշելու իր արտադրանքի քանակը շուկայի սահմանած գնի պարագայում ապա մոնոպոլիստ ֆիրման խնդիր ունի որոնելու ու ընտրելու իր արտադրանքի և՛ ծավալը, և՛ գինը, որոնց դեպքում կստանա առավելագույն շահույթ: Ըստ որում, արտադրանքի քանակը, որը մոնոպոլիան նախատեսում է վաճառել, ազդում է դրա գնի վրա: Հետևաբար, որոշելով արտադրանքի ծավալը, մոնոպոլիստը որոշում է նաև համապատասխան գինը: Չնայած շուկայական իշխանությանը՝ մոնոպոլիան չի կարող կամայականորեն սահմանել կամ բարձրացնել իր արտադրանքի գինը, քանի որ այդ շուկայական իշխանությունն անսահմանափակ չէ, այլ սահմանափակված է պահանջարկի օրենքի գործողությամբ և իրական պահանջարկի պայմաններով: Բացի այդ, գինը ճիշտ տեղեկատվություն է տալիս սպառողի համար բարիքի լրացուցիչ միավորի արժեքի մասին՝ անկախ այն բանից, վաճառողը գին ընդունող է, թե մոնոպոլիստ: Մոնոպոլիայի դեպքում պահանջարկի օրենքը գործում է, եթե մոնոպոլիստը բարձրացնի գինը, ապա միաժամանակ նա չի կարող սպառողներին թելադրել նաև պահանջարկի մեծությունը: Դա անկախ է մոնոպոլիստի ազդեցությունից: Աճող գների պարագայում մոնոպոլիստը կիրացնի ավելի քիչ արտադրանք, իսկ եթե նա ցանկանում է մեծացնել վաճառքի ծավալը, ապա հարկադրված է որոշ չափով
նվազեցնել
գինը:
Մոնոպոլիստը
որոնում
է
այնպիսի
գին,
որն
առավելագույնի կհասցնի համախառն շահույթը: Սա է նրա գլխավոր նպատակը և ոչ
թե
պարզապես առավելագույն գնի սահմանումը՝ միավոր արտադրանքի հաշվով ամենամեծ շահույթի ստացումը: Մոնոպոլիստի արտադրանքի պահանջարկը թեև առաձգական չէ, սակայն գործնականում չի կարող լինել բացարձակապես ոչ առաձգական: Ուստի իր գնային քաղաքականության մեջ մոնոպոլիստը սահմանափակված
է
ինչպես
սպառողների
վճարունակ
պահանջարկի
մեծությամբ,
այնպես էլ փոխարինիչ ապրանքների նախընտրության հնարավոր վարքով:
Այդ առումով պատճառաբանված է այն կանխադրույթը, որի համաձայն՝ գնորդները ապրանքի Եթե
լիարժեք
իրազեկ
բնութագրերի,
մրցակցային
են
ինչպես
ֆիրմայի
մոնոպոլիստի նաև մատչելի
սահմանած
գնի,
այլընտրանքների
հավասարակշռության
նրա
մասին:
պայմաններից
մեկը
սահմանային եկամտի և գնի հավասարությունն է՝ ԽՂ=Հ, ապա մոնոպոլիայի դեպքում սահմանային եկամուտը փոքր է գնից՝ ԽՂ<Հ, նշված ուղիղներն արդեն չեն համընկնում, այլ երկատվում են՝ ունենալով բացասական թեքու մ : Դա բացատրվում է այն հանգամանքով, որ ավելի շատ իրացնելու համար պահանջվում է գնի որոշակի իջեցում, ըստ որում՝ այդ նվազած գինը վերաբերում է ոչ
միայն
արտադրանքի
սահմանային
միավորին,
այլև
բոլոր
նախորդ
միավորներին: Այստեղ խոսքը պահանջարկի օրենքի և պահանջարկի գնի մասին է՝
մոնոպոլիային
բնորոշ է բացասական թեքվածություն ունեցող պահանջարկի սովորական կոր: Մոնոպոլիայի պայմաններում ֆիրման իր արտադրանքի ծավալը որոշելու համար նույնպես առաջնորդվում է սահմանային սկզբունքով, այսինքն՝ շահույթն առավելագույնի հասցնելու նպատակով ֆիրման թողարկում է արտադրանքի այն ծավալը, որի դեպքում սահմանային ծախսը և սահմանային եկամուտը հավասարվում են՝ ԽԳ=ԽՂ: Վերհիշենք, որ սահմանային եկամուտը ցույց է տալիս ընդհանուր եկամտի այն
փոփոխությունը,
արտադրանքի՝
մեկ
որը
կապված
միավորով
է
արտադրողի
փոփոխության
հետ:
կողմից
վաճառված
Քննարկվող
դեպքում
սահմանային եկամուտն արտահայտում է արտադրանքի լրացուցիչ միավորի վաճառքից մոնոպոլիստի ստացած մասնավոր օգուտը: Քանի դեռ MR>MC, ապա մոնոպոլիստ ֆիրմային ձեռնտու է արտադրանքի քանակի ավելացումը, և դա նպաստում է շահույթի աճին: Իսկ եթե MR<MC, ապա ձեռնտու կլինի արտադրանքի քանակի կրճատումը, որը նույնպես կնպաստի շահույթի աճին, կամ՝ վնասի առկայության դեպքում՝ դրա նվազեցմանը: Մոնոպոլիայի առանձնահատկություններից և դրա
քննադատության պատճառներից մեկն այն է, որ արտադրանքի հավասարակշիռ քանակն
ավելի
փոքր
է,
քան
կարող
էր
լինել
մրցակցային
հավասարակշռության պարագայում: Ասվածից հետևում է, որ ֆիրման e կետում կթողարկի MR=MC պայմանին համապատասխան qe ծավալի արտադրանք: Գինը սահմանվում է որպես այդ քանակի իրացման առավելագույն՝ պահանջարկի գին՝ Pe, qe քանակը և Pe գինը փոխկապված են պահանջարկի կորի (d) K կետով: Թողարկման և գնի այդ զուգակցումով
ֆիրման
ստանում
է
տնտեսական
շահույթ՝
ստվերագծված
ուղղանկյան՝ NPeKL մակերեսի չափով, որի մի կողմը արտադրանքի քանակն է, մյուսը՝ միավոր արտադրանքի շահույթը՝ NPe, կամ KL: Նկարում տնտեսական շահույթն արտահայտվում է նաև որպես ընդհանուր հասույթի և ընդհանուր ծախսի
տարբերություն՝
դա
համապատասխանաբար
OPeKqe և
ONLqe ուղղանկյունների մակերեսների տարբերությունն է: Ընդհանուր հասույթի և ընդհանուր ծախսի ուղղակի մոտեցումը ներկայացված է գծապատկեր 2.1-ում:
P AC MC K N
L e
MR
d
O
Գծապատկեր 2.1 Զուտ մոնոպոլիայի կողմից տնտեսական շահույթը մաքսիմալացնող արտադրանքի ծավալի և գնի որոշումը
Մոնոպոլիայի կարևոր գծերից մեկն այն է, որ զուտ շահույթն ունի բավականին կայուն բնույթ: Այդ իմաստով, կարճաժամկետ և երկարաժամկետ շրջանների տարբերակումը կորցնում է էական դերը, եթե մուտքի բարձր արգելքները փակում են նոր մրցակից ֆիրմաների ներթափանցումն այդ ճյուղ: Այդ ձևով տնտեսական շահույթի ստացման համար մոնոպոլիան ենթարկվում է քննադա21
տության: Սակայն նաև համարվում է, որ մոնոպոլիայի շահույթը զուտ կորուստ չէ տնտեսության համար, այլ եկամտի ակամա փոխանցում սպառողներից մոնոպոլիստին:
Գ ԼՈՒ Խ 3. ՀԱԿԱՄԵՆԱՇՆՈՐՀԱՅԻՆ
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒ ԹՅԱՆ ԷՈՒ ԹՅՈՒ ՆԸ, ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ
3.1. Հակամենաշնորհային քաղաքականության էությունը, էվոլու ցիան, հիմնական սկզբունքներն ու մեթոդները Մրցակցության պաշտպանությունը պետության հիմնարար տնտեսական գործառույթներից
է:
Այն
իրագործվում
քաղաքականությամբ,
որն
ավելի
է
ընդգրկուն
մրցակցության
աջակցման
հասկացություն
է,
քան
հակամենաշնորհային կարգավորումը: Վերջինս մաս է կազմում մրցակցության պաշտպանության միջոցառումների ամբողջության մեջ: Այստեղ ներառվում են նաև
առանձին շուկաներում մրցակցության զարգացման
միջոցառումները, գործադրումը,
բարեխիղճ անբարեխիղճ
մրցակցության մրցակցային
և խրախուսման
կանոնների վարքի
մշակումը
դրսևորումների
մեկնաբանությունը, կենտրոնացման
և
և
շուկաներում այլ
պարամետրերի
մոնիտորինգի
ցանցի
ստեղծումը,
կիրառվող միջոցառումների վերաբերյալ լիարժեք տեղեկատվության տարածումը, սպառողների մեխանիզմի
շահերի
պաշտպանության
ստեղծումը:
օրենսդրության
Հակամենաշնորհային
և
արդյունավետ
քաղաքականությունը
տնտեսական, օրենսդրական և վարչական ակտերի ամբողջություն է, որոնք ուղղված են մրցակցության օպտիմալ ինտենսիվության ապահովմանը և ներքին շուկայի
մոնոպոլացման
պայմանների
սահմանափակմանը:
Այդ
քաղաքականությունը պետք է կանխարգելի արհեստական մոնոպոլիաների ստեղծումը և շուկայական իշխանության չարաշահումը: Արևմուտքի զարգացած երկրներում դրա իրականացումն ունի տևական պրակտիկա: Օրենսդրական միջոցների
հետ
լայնորեն
կիրառվում
են
վարչական
միջոցներ:
Առավել
ներգործուն են համարվում տնտեսական բնույթի միջոցառումները, որոնց իմաստն
արտադրանքի գների աճի սահմանափակման քաղաքականության մեջ է: Հակամենաշնորհային օրենսդրությունը մրցակցության երաշխիքների ստեղծման և
պահպանման
նպատակով
հիմնված
ինստիտուցիոնալ
շրջանակների
կարևորագույն բաղադրիչներից է, որը սահմանում է շուկաներում թույլատրվող գործունեության
տիրույթը:
Մյուս
կանոնների
նման՝
այն
տնտեսական
ընտրության իրավիճակներում կատարում է հնարավորությունների ընձեռման և միաժամանակ՝ սահմանափակումների գործառույթ՝ ներառելով այն մեխանիզմները,
որոնք
Հակամենաշնորհային
ապահովում
են
օրենսդրության
տվյալ
կանոնների
խնդիրներից
են,
պահպանումը:
թե
ում
շահերը
պետք է այն պաշտպանի, և ինչ իրավունքներ ունեն նրանք, արգելված գործողությունների առանձնացումը, այն պատժամիջոցները և դրանց կիրառման մեխանիզմների սահմանումը, որոնք կարող են կանխարգելել չթույլատրված գործողությունների կատարումը, դրա գործողության շրջանակների, ոլորտների և սուբյեկտների հստակեցումը (ում և ինչի վրա տարածվելու են իրավական նորմերը): Գոյություն ունեն պետության հակամենաշնորհային քաղաքականության մի շարք տարաբնույթ մեթոդներ: Դրանց կիրառման արդյունավետությունը կախված է նախ նրանից, թե առաջադրվող նպատակները և խնդիրները որքանով են ճիշտ ու հիմնավորված և ապա՝ դրանց իրագործելիության ամենաբարձր աստիճանն ապահովելու համարժեք ներուժ ունեցող մեթոդի ընտրությունից: Դա նշանակում է, որ տվյալ հիմնախնդրի բնույթի հաշվառումով՝ յուրաքանչյուր մեթոդ ունի իր ուժեղ և թույլ կողմերը, կիրառման հետևանքների ու արդյունքների առումով՝ բերած օգուտները և հարուցած ծախսերը: Դրանց միջև առավելագույն տարբերություն
ունեցող
մեթոդը
նախընտրելի
է
մյուսներից:
Հետևաբար,
տարբերակված մոտեցումը և մեթոդների ընտրողական (սելեկտիվ) կիրառումն անհրաժեշտություն
են:
Դրանք
դիտարկվում
են
հետևյալ
որոշակի
ուղղություններով: Շուկայական մեծ իշխանություն ունեցող ֆիրմաների կողմից արտադրանքի գների, թողարկման ծավալի և որակի կարգավորում (վերահսկողու 23
թյուն): Սա առավելապես կիրառվում է բնական մոնոպոլիաների նկատմամբ: Սակայն գների վերահսկողության մեթոդն օգտագործվում է անհամեմատ ավելի լայն ընդգրկումով: Մասնավորապես, արգելվում են գների սահմանման շուրջ համաձայնությունները, դեմպինգային գներով վաճառքը՝ մրցակիցներին շուկայից արտամղելու նպատակով: Շուկայում կամ ճյուղում չափից ավելի շուկայական իշխանու թյան ձևավորման կանխարգելում, ինչպես նաև դրա թուլացում: Կանխարգելման նպատակ կարող են ունենալ կենտրոնացման թույլատրելի առավելագույն չափանիշների սահմանումը, դրանց հիման վրա ֆիրմաների միաձուլումների նկատմամբ վերահսկողությունը, մուտքի իրավական և վարչական արգելքների նվազեցումը,
փոքր
և
միջին
բիզնեսի
խրախուսումը
և
աջակցությունը:
Շուկայական իշխանության թուլացման համար կարող են կիրառվել մոնոպոլիստ ֆիրմայի մասնատումը, ինչպես նաև նոր մրցակիցների ներգրավումն այդ ոլորտ: Արտաքին (օտարերկրյա) մրցակցության կոշտ մեխանիզմի ներգործու թյան շրջանակների մեծացում: Այս մեթոդն էապես բարձրացնում է մրցունակության նշաձողը, ներքին մրցակցության պայմանների վատթարացման փոխարեն սրում և ուժեղացնում
է
դրանք,
ուստի
ունի
նաև
հակամենաշնորհային
ուղղվածություն: Շուկայական իշխանություն ունեցող գործունեության կազմակերպու մ պետական հատվածի տիրույթում: Այս դեպքում համապատասխան ապրանքի կամ ծառայության առաջարկի ապահովման գործառույթը դրվում է պետական կարգավիճակով
կազմակերպությունների
վրա:
Բացառիկ
պետական
մոնոպոլիայի հիմունքով է տեղի ունենում նաև հազվագյուտ մի շարք ռեսուրսների՝ հողակտորների,
ընդերքի,
անտառային
տեղամասերի
տեղաբաշխումը,
ռադիոհաճախականությունների տրամադրումը և այլն: Մենաշնորհային դիրքի հավանական չարաշահումները կանխելու եղանակներից մեկն առաջադրվել է «պոտենցիալ մրցակցային շուկաների» տեսության մեջ: Դրա համաձայն, եթե նույնիսկ տվյալ ոլորտում փաստացի գործում են փոքրաթիվ ֆիրմաներ, սակայն մուտքի և ելքի արգելքները ցածր են,
ապա
դրսից
պոտենցիալ
սպառնալիքը
գործող
մրցակիցների՝
ֆիրմաներին
ճյուղ
դրդում
ներթափանցման է
խուսափել
իրական
շուկայական
իշխանության չարաշահումից:
3.2. Հակամենաշնորհային քաղաքականությունը և դրա կարգավորման արդի հիմնախնդիրները ՀՀ-ում Պատմականորեն՝ յուրահատուկ
ձևով:
մենաշնորհները Դրանց
Հայաստանում
շուկայական
կազմավորվել
ձևավորման
են
աստիճանական
(էվոլյուցիոն) միտումները 20-րդ դարի երկրորդ տասնամյակում կտրուկ փոխվեցին՝ ընդունելով համաշխարհային
պրակտիկայում
նմանօրինակը
չունեցող
մենաշնորհների
պլանային արմատավորման քաղաքականության ձև, որն էլ հանրապետության մենաշնորհներին ցույց
տալու
օժտեց
համար
առանձնահատուկ
նպատակահարմար
գծերով:
է
Դրանք
մենաշնորհների
ակնառու տեսակներն
առանձնացնել՝ դրանց յուրահատկություններից ելնելով: ՀՀ տնտեսության մեջ ներկայում կարելի է առանձնացնել մենաշնորհների հետևյալ 3 հիմնական խմբերը՝
վարչական,
տնտեսական
և
բնական 3:
Բնական
մենաշնորհն
առաջանում է օբյեկտիվ պատճառների հետևանքով: Այն ապրանքային շուկայի այնպիսի
վիճակ
է,
երբ
տվյալ
ապրանքի պահանջարկն ավելի լավ է բավարարում մեկ ընկերություն: Դրա հիմքում ընկած են արտադրության տեխնոլոգիայի և սպառողների սպասարկման առանձնահատկությունները: Այստեղ մրցակցությունն անհնար է կամ ցանկալի չէ:
Տնտեսական մենաշնորհի առաջացումը պայմանավորված է տնտեսական պատճառներով,
և
այն
զարգանում
է
տնտեսական
զարգացման
օրինաչափությունների հիման վրա: Խոսքն այն ձեռնարկատերերի մասին է, ովքեր կարողացել են շուկայում գրավել մենաշնորհ դիրք:
Վարչական մարմինների
մենաշնորհն
գործունեության
առաջանում հետևանքով:
է Մի
պետական կողմից՝
կառավարման դա
առանձին
Աշոտ Սարգսյան, Հակամենշնորհային քաղաքականությունը և կարգավորման հիմնախնդիրները ՀՀ-ում // Ֆինանսնեռև էկոնոմիկա, N 4-5. 2005թ
ընկերություններին
որոշակի
գործունեության
իրականացման
բացառիկ
իրավունքի տրամադրումն է, մյուս կողմից` որպես մենաշնորհի կրողներ հանդես են գալիս ոչ այնքան արտադրական կառուցվածքները
որքան կառավարման
պետական և տարածքային կառավարման մարմինները, տնտեսական բնույթի գործառույթներ
ունեցող
գերատեսչությունները,
սոցիալական
խավերը,
աշխատավորական կոլեկտիվները և նույնիսկ առանձին աշխատողներ ու պաշտոնատար
անձինք
բաժնետոմսերի
տնօրինման
տեսակը
նախկին
մենաշնորհ,
ի
(պետական
սեփականություն
լիազորությունների
խորհրդային
տարբերություն
մասով):
մասնագետներն շուկայականի:
հանդիսացող
Մենաշնորհի
անվանեցին
Վարչական
այս
վարչական
մենաշնորհները
հանրապետության տնտեսության մեջ ամենավտանգավորն ու վերահսկողության չենթարկվողն են: Բացի այդ, այս մենաշնորհները վեր են բուն արտադրությունից և զբաղեցնում են մեծամասամբ դրա կառավարման ու կարգավորման վերին օղակները
(նախարարություններ,
վարչություններ, մենաշնորհ
պետական
պետական
գործակալություններ
գործողությունները
շուկայի
կոմիտեներ, և
այլն),
պայմաններում
պետական
ուստի՝
նրանց
արդարացված
չեն:
Անցումային շրջանում Հայաստանում մենաշնորհացման բարձր մակարդակը անխուսափելի է, հետևաբար՝ պետական տնտեսական քաղաքականության հիմնական նպատակներից մեկը պետք է լինի մենաշնորհացված ոլորտներում մրցակցային միջավայրի զարգացումը: Դա ենթադրում է այդ ոլորտներում նոր ձեռնարկությունների տեղական
և
ստեղծման
օտարերկրյա
խթանում,
մենաշնորհացված
կազմակերպությունների
մուտքի
շուկաներ դյուրացում:
Մրցակցությանը նպաստելու քաղաքականության իրականացման միջոցներ են նաև հարկային և մաքսային արտոնությունները, մենաշնորհացված շուկաներ առաջին անգամ մուտք գործող ձեռնարկությունների արտոնյալ վարկավորումը: Հակառակ
դեպքում,
առանց
այն
էլ
սակավ
ռեսուրսների
մենաշնորհների
պարագայում, անարգել
գործունեությունը կհանգեցնի ռեսուրսների ոչ արդյունավետ տեղաբաշխման և հասարակության
մեջ
ստեղծված
եկամտի
անհամաչափ
վերաբաշխման:
Կուտակված փորձը և գիտական ընդհանրացումներն օգնեցին հասարակությանը՝ հասկանալ մենաշնորհների «դրական» և «բացասական» կողմերը, ձևավորել նրանց
հանդեպ
որոշակի
Հայաստանում
քաղաքականություն:
տնտեսական
մրցակցության
Դրա
առաջին
արդյունքը
պաշտպանության
մասին
օրենսդրության ստեղծման ձեռնարկումն էր: Որպես այդպիսին հանդես է գալիս 1995թ.
հուլիսի
5-ին
ընդունված՝
Հայաստանի
Հանրապետության
Սահմանադրության 8-րդ հոդվածում ամրագրված դրույթը, համաձայն որի՝ պետությունը երաշխավորում է սեփականության բոլոր ձևերի ազատ զարգացումը և հավասար իրավական պաշտպանությունը, տնտեսական գործունեության ազատությունը, ազատ տնտեսական մրցակցությունը: Սահմանադրական այս պահանջը 2000թ.
վերջապես
նոյեմբերի
իր
6-ին
ՀՀ
օրենսդրական Ազգային
ժողովի
արտացոլումը ընդունած՝
գտավ
«Տնտեսական
մրցակցության պաշտպանության մասին» ՀՀ օրենքում: Դրա նպատակն է՝ պաշտպանել և խրախուսել տնտեսական մրցակցությունը, ապահովել բարեխիղճ մրցակցության համար անհրաժեշտ միջավայր, նպաստել ձեռնարկատիրության զարգացմանը
և
սպառողների
Հանրապետությունում:
ՀՀ
շահերի
«Տնտեսական
պաշտպանությանը մրցակցության
Հայաստանի
պաշտպանության
մասին» օրենքը, դիտարկում և կարգավորում է գերիշխող դիրքի (դրա չարաշահման), հակամրցակցային համաձայնությունների և անբարեխիղճ մրցակցության հետ կապված իրավահարաբերությունները: Նշված օրենքի 17-րդ հոդվածի 1-ին կետով նախատեսված է, որ տնտեսական մրցակցության պաշտպանության բնագավառում պետական քաղաքականության իրականացման նպատակով ստեղծվում է Տնտեսական
մրցակցության
պաշտպանության
պետական
հանձնաժողով: Ընդ որում՝ օրենքով ներկայացված են նաև այդ Հանձնաժողովի խնդիրներն
ու
գործառույթները:
Հակամենաշնորհային օրենսդրության վերլուծությունը թույլ է տալիս եզրակացնել, որ
հակամենաշնորհային
կարգավորումը պարունակող
թերևս
և
մրցակցային
առավելագույն
հարաբերություններն
են:
պաշտպանության
սուբյեկտիվ Գաղտնիք
և չէ՝
իրավական
էմոցիոնալ որքան
տարրեր դժվար
է
գործնականում
կիրառել
հակամենաշնորհային
օրենքները:
Բարդություններ
առաջանում են թե՛ գերիշխող դիրքի որակման, թե՛ համաձայնությունները հակամրցակցային ճանաչելու և թե՛ մրցակցությունը անբարեխիղճ գնահատելու ժամանակ: Որքան էլ փորձ արվի դրանք առավելագույնս հստակ ամրագրել ու կարգավորել իրավական ակտերով, այնուամենայնիվ գործնական բազմաթիվ քայլեր կատարվում
են
հակամենաշնորհային
համապատասխան
մարմինների
աշխատակիցների անձնական, սուբյեկտիվ մոտեցումների կիրառմամբ, քանի որ մրցակցության քաղաքականությունը մշակվում և իրականացվում է մրցակցային մարմինների միջոցով: Մենաշնորհ կամ գերիշխող դիրք ունեցող ընկերությունների կողմից հնարավոր չարաշահումների բացահայտման գծով իրականացրած ուսումնասիրությունները փաստում են, որ կան խոշոր ընկերությունների կողմից այլ ընկերությունների մուտքը
շուկա
խոչընդոտելու
դեպքեր:
Այսպես
առկա
տեղեկատվության
համաձայն, տեղական ծխախոտի արտադրությամբ զբաղվող, Գրանդ Տոբակո հայ-կանադական ՀՁ և Ինտերնեյշնլ Մասիս Տաբակո ընկերությունները փորձում են ամեն կերպ խոչընդոտել շուկայի մյուս մասնակիցների կողմից արտադրվող կամ ներմուծվող ծխախոտի իրացմանը: Վերոնշյալ ընկերությունները մանրածախ առևտրի
օբյեկտներին
առաջարկում
են
որոշակի
պայմաններ՝
որպեսզի
վերջիններս հրաժարվեն շուկայում գործող այլ ընկերությունների ներմուծած և արտադրված ծխախոտի իրացումից: Օրինակ, խանութներին տրամադրում են թանկարժեք նվերներ, պայմանով, որպեսզի վերջինները հրաժարվեն վաճառել այլ ընկերությունների արտադրանքը: Արդյունքում ծխախոտ արտադրող և ներմուծող մյուս
ընկերությունները
պայմաններում:
կարող
Միաժամանակ,
են նման
հայտնվել
անհավասար
վարքագիծը
կարող
է
մրցակցային խոչընդոտել
շուկայում նոր մրցակիցների հայտնվելուն՝ դրանով իսկ խաթարելով մրցակցային միջավայրը:4 Մենաշնորհ կամ գերիշխող դիրք ունեցող ընկերությունների կողմից հնարավոր չարաշահումների գծով առկա ուսումնասիրությունները թույլ են տալիս առանձնացնել նաև չհիմնավորված գնային փոփոխություններին վերաբերող
http://competition.am/index.php?page=press_releases&newsID=1365&lng=1
խնդիրը,
որի
առնչությամբ
Հանձնաժողովը
կատարել
է
մի
շարք
ուսումնասիրություններ: Այսպես, դիտարկվել են գնային փոփոխություններ ծխախոտի, կոնյակի, հանքային ջրերի, գարեջրի և գազավորված ըմպելիքների շրջանառության բնագավառներում, որոնց
շրջանակներում դիտարկվել են
«Գրանդ Տոբակո» հայ-կանադական Հ/Ձ» ՍՊ, «Ինթերնեյշնլ մասիս տաբակ» ՍՊ, «Երևանի կոնյակի գործարան» ՓԲ, «Պռոշյանի կոնյակի գործարան» ՍՊ, «Ջերմուկ գրուպ» ՓԲ, «Ջերմուկի մայր գործարան» ՓԲ, «Գյումրի-Գարեջուր» ՍՊ, «Երևանի Գարեջուր» ՓԲ, «Կոտայք» գարեջրի գործարան» ՍՊ և «Կոկա-կոլա Հելլենիկ Բոթլինգ Քամփնի Արմենիա» ՓԲ ընկերությունների գործունեությունը՝ նպատակ ունենալով պարզել կատարված փոփոխությունների հիմնավորվածությունը:5 Արդյունքում
կարող
ենք
են
ունեցել
ազդեցություն
կազմակերպմանը
փաստել,
որ
գնային
հիմնականում
վերաբերող
մի
շարք
փոփոխությունների
արտադրության ծախսեր,
և
որոնք
վրա
իրացման համադրելի
ժամանակաշրջանների համեմատ աճել են: Ինչպես ցույց է տալիս համապատասխան միջազգային փորձը և այս ոլորտում Հանձնաժողովի կողմից նախկինում իրականացված ուսումնասիրությունների արդյունքները, հակամրցակցային համաձայնությունների առումով ռիսկային ոլորտներից է պետական գնումների գործընթացը՝ տնտեսվարող սուբյեկտների միջև
մրցույթների
վերաբերյալ Պետական
կամ
աճուրդների
պայմանների,
պայմանավորվածությունների գնումների
ոլորտում
դրանց
ձեռքբերման
հակամրցակցային
արդյունքների տեսանկյունից։
համաձայնությունների
բացահայտումը և կանխարգելումը նպաստում է ոչ միայն շուկայի մասնակից ընկերությունների բնականոն գործունեության համար բարենպաստ միջավայրի ապահովմանը, օգտագործմանը
այլև և
հանգեցնում սպառողների
է
պետական
շահերի
միջոցների
պաշտպանությանը:
նպատակային Վերը
նշվածի
առնչությամբ, տնտեսվարող սուբյեկտների վնասները հանդես են գալիս իրացման ծավալների անկման տեսքով, իսկ պետության վնասները պայմանավորված են հավաքագրված եկամուտների օգտագործման արդյունավետության անկմամբ, իսկ ՀՀ տնտեսական մրցակցության պաշտպանության պետական հանձնաժողովի 2015 թվականի գործունեության ծրագիր //2014 թվականի սեպտեմբերի 26-ի թիվ 384-Ա որոշում
սպառողների դեպքում՝ դրանք պայմանավորված են ձեռքբերված ապրանքների և ծառայությունների ցածր որակական և բարձր գնային գործոններով: Այդ կապակցությամբ,
hնարավոր
հակամրցակցային
համաձայնությունների
բացահայտման նպատակով Հանձնաժողովը շարունակել է պետական գնումների գործընթացի ուսումնասիրությունները: Մասնավորապես, Հանձնաժողովի կողմից արդեն իսկ ուսումնասիրվել են շինարարական աշխատանքների իրականացման և ծառայությունների մատուցման նպատակով մի շարք պետական մարմինների և 9 գերատեսչությունների կողմից հայտարարված գնման ընթացակարգերը, որոնց արդյունքները հիմք ընդունելով՝ կարող ենք նշել, որ ծրագրային տարում այս ուղղությամբ Հանձնաժողովը կներգրավի ավելի մեծ ռեսուրսներ՝ ուսումնասիրություններն ամբողջացնելու նպատակով: Սակայն
սկսված
դեռևս առկա են
մի շարք հիմնախնդիրներ, որոնք բացահայտում են Հանձնաժողովի լիարժեք գործունեության համար անհրաժեշտ միջոցների ու լծակների անբավարար լինելու հանգամանքը: Ավելին, եթե կան որոշակի հաջողություններ ապրանքային շուկաներում տնտեսավարող սուբյեկտների գերիշխող դիրքի չարաշահման և անբարեխիղճ մրցակցության դրսևորումների կանխման ու վերացման հարցերում (գերիշխող դիրք ունեցող տնտեսվարող
սուբյեկտները,
առևտրային ցանցերի, պարտավոր են եռամսյա ամսական
կտրվածքով
մրցակցության
Հայաստանի
պաշտպանության
բացառությամբ
պարբերականությամբ
Հանրապետության
պետական
տնտեսական
հանձնաժողով
(այսուհետ`
Հանձնաժողով) ներկայացնել նախատեսված տեղեկատվություն ապրանքների մնացորդների, ձեռքբերումների, արտադրության, ապրանքների
իրացման ցուցանիշների վերաբերյալ` բնեղեն և
արտահայտությամբ:)6 բացահայտումն
ինչպես
ու
ապա
ապացուցումը
հակամրցակցային և
չարտոնված
նաև
արժեքային
համաձայնությունների համակենտրոնացումների
արգելումը լուրջ խնդիր են մրցակցության պաշտպանության մարմնի համար: Հակամրցակցային
համաձայնությունները
դասվում
են
մրցակցային
օրենսդրության խախտումների այն տեսակների շարքին, որոնց նկատմամբ Մենաշնորհ կամ գերիշխող դիրք ունեցող տնտեսվարող սուբյեկտների կողմից տեղեկատվություն ներկայացնելու մասին ՀՀ տնտեսական մրցակցության պաշտպանության պետական հանձնաժողովի 2011 թ վականի մայիսի 23-ի թիվ 195 -Ն որոշում
ինչպես
Հայաստանի
Հանրապետությունում,
այնպես
էլ
միջազգային
պրակտիկայում սահմանված են պատասխանատվության խիստ միջոցներ: Որպես կանոն, հակամրցակցային համաձայնությունները կայացվում են այնպիսի ապրանքային շուկաներում, որոնցում բարձր է կենտրոնացվածության աստիճանը և
մասնակիցների
թիվը
համաձայնությունների ուսումնասիրությունը
փոքր
է:
Հարկ
հայտնաբերման փաստում
է,
որ
է
նշել,
վերաբերյալ առավել
որ
հակամրցակցային
միջազգային
արդյունավետ
է
փորձի այնպիսի
գործիքակազմի կիրառումը, որը հնարավորություն կտա ընկերություններում իրականացնելու անսպասելի ստուգումներ: Այս տեսանկյունից հարկ է փաստել, որ
մրցակցային
օրենսդրությամբ
Հանձնաժողովին
վերապահված
լիազորությունների շրջանակը սահմանափակ է:
ԵԶՐԱԿԱՑՈՒ ԹՅՈՒ Ն
Ժամանակակից շուկայական էկոնոմիկայում շուկայական կառուցվածքներից որևէ մեկը մաքուր վիճակում երբևիցե չի գործել: Շուկայում նրանց յուրաքանչյուրի տեսակարար կշիռը պայմանավորված է երկրի տնտեսության կառուցվածքով,
մենատիրության հզորության աստիճանով, շուկայական ենթակառուցվածքի գործունեությամբ, պետության վարած տնտեսական քաղաքականությամբ: Քանի
որ
մանր
ապրանքային
արտադրությունը,
մոնոպոլիստական
մրցակցությունը (ինչպիսի ձևով էլ, նա դրսևորվի) և պետական հատվածը օբյեկտիվ
երևույթներ
են,
ուստի
դրանց
համագործակցությունը
շուկայում
անխուսափելի է: Կարևոր է նաև նկատի ունենալ, որ շուկայում մենաշնորհային դիրքում հայտնված ձեռնարկությունը պարտադիր չէ, որ լինի չափերով շատ խոշոր: Դրանով հանդերձ, ձեռնարկության չափերի ընդլայնումը հաճախ օգնում է ձեռնարկությանը գրավելու մենաշնորհային վիճակ ճյուղի շուկայում: Քանի որ ձեռնարկու թյան կողմից թողարկված արտադրանքը իրենից ներկայացնում է ճյուղի ապրանքների ամբողջ առաջարկը, ձեռնարկու թյու նը տիրապետում է գների նկատմամբ լրիվ և բացարձակ վերահսկողության կամ շուկայական իշխանության: Դա նշանակում է, որ ձեռնարկությունը կարող է բարձրացնել գները իր արտադրանքի նկատմամբ և դրանով հանդերձ չկորցնել դրա նկատմամբ պահանջարկը; Այդպիսի ձեռնարկությունը կարող է համարվել գին ստեղծող՝ ի տարբերություն կատարյալ մրցակցային շուկայում գին վերցնող ձեռնարկությունների: Չպետք է կարծել, որ ձեռնարկությունը կարող է նշանակել իր
արտադրանքի
քաղաքականության բնակչության
համար մեջ
կամայական
ձեռնարկությունը
գնողունակ
բարձր միշտ
գին:
Իր
գնային
սահմանափակվում
հնարավորություններով
և
է
վճարունակ
պահանջարկով: Մնացած բոլոր ձեռնարկությունների համար ճյուղ մու տք գործելը սահմանափակ է: Պետությունը պետք է վարի այնպիսի տնտեսական քաղաքականություն, որը նպաստի
մոնոպոլիստական
մրցակցության
կարգավորմանը:
Չէ
որ
մրցակցությունն արտադրության կայուն աճի, հետևապես և հասարակության ու նրա
առանձին
անդամների
պահանջմունքների
բավարարման
իշխանություն
չզգա
ամենաարդյունավետ միջոցն է: Կարևոր
է,
որպեսզի
մենաշնորհ
ունեցողը
իր
անսասանությունը և երկար ժամանակ շուկայում չմնա միակ մենաշնորհ: Պետք չէ
ձգտել ամեն կերպ վերացնել մենաշնորհն արհեստական ճանապարհներով, այլ անհրաժեշտ է ակտիվորեն աջակցել նրա մրցակիցներին: Դա էլ կհամարվի մրցակցային
միջավայրի
կարգավորման
կարևորագույն
միջոցներից
և
սկզբունքներից մեկը: Բայց այստեղ ևս մեկ խնդիր է ծագում: Տասնամյակներ շարունակ ձևավորված ոլորտային մենաշնորհը չի կարող արագ փոխվել ազատ և ինքնակազմակերպվող շուկայի, քանի որ մրցակցային հարաբերությունների հաստատումը միաժամանակյա վայրկենական գործ չէ, այլ երկար, բարդ գործընթաց, իսկ ոչ քիչ թվով ընկերությունների համար` կործանարար: Գոյատևել կկարողանան միայն այն ընկերությունները, որոնք կապահովեն ապրանքի բարձր որակ,
հարաբերականորեն
ցածր գներ և տեսականու արագ փոփոխություն:
ՕԳ ՏԱԳ ՈՐԾՎԱԾ Գ ՐԱԿԱՆՈՒ ԹՅԱՆ ՑԱՆԿ
1.ՆՈՐՄԱՏԻՎ ԻՐԱՎԱԿԱՆ ԱԿՏԵՐ
1.
Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրություն, Երևան, 2009:
2.
«Տնտեսական մրցակցության պաշտպանության ընդունված 2000 թվականի նոյեմբերի 6-ին:
3.
Մենաշնորհ կամ գերիշխող դիրք ունեցող տնտեսվարող սուբյեկտների կողմից Տեղկատվություն ներկայացնելու մասին՝ ՀՀ տնտեսական մրցակցության պաշտպանության պետական հանձնաժողովի 2011 թվականի մայիսի 23-ի թիվ 195 Ն որոշում:
4.
Տնտեսվարող սուբյեկտի մենաշնորհ կամ գերիշխող դիրքի, այդ թվում` շուկայական իշխանության որոշման կարգը և չափանիշները սահմանելու մասին ՝ 2011 թվականի մայիսի 23-ի թիվ 194 -Ն որոշում:
5.
ՀՀ տնտեսական մրցակցության պաշտպանության պետական հանձնաժողովի 2015 թվականի գործունեության մասին 2014 թվականի սեպտեմբերի 26-ի թիվ 384-Ա որոշում:
մասին
ՀՀ
օրենքը»՝
2.Գ ԻՏԱԿԱՆ ՀՈԴՎԱԾՆԵՐ
1.Իտուրիագագոիտիա Խ. Ռ., Սպառողների պաշտպանությունը Եվրոպական Միությունում, Եվրոպական Հանձնաժողով, 2006թ. 2. Շահնազարյան Ա. Հայաստանի Հանրապետության տնտեսական մրցակցության պաշտպանության պետական հանձնաժողովը// Եվրոմանի տարեգիրք, 2006 3.Սարգսյան Ա. Հակամենաշնորհային քաղաքականությունը և դրա կարգավորման արդի հիմնախնդիրները ՀՀ-ում // Ֆինանսներ և էկոնոմիկա N 4-5, 2005 էջ 119-121:
3. ՄԱՍՆԱԳ ԻՏԱԿԱՆ Գ ՐԱԿԱՆՈՒ ԹՅՈՒ Ն
1.Սամյուելսոն Փոլ Ա, Նորդհաուս Ուիլյամ Դ., Միկրոտնտեսագիտություն, րդ հատոր, Երևան 1997թ.:
2.Կիրակոսյան Գ. Ե., Տնտեսագիտության տեսություն, Երևան 2009, 752 էջ: 3. Ներսիսյան Կ. Ռ., Մրցակցությունը և մենաշնորհը , Երևան 2009, 32 էջ: 4. Կիրակոսյան Գ.Ե., Խլղաթյան Ի.Ե, Տնտեսագիտության տեսություն, Երևան, Տնտեսագետ, 2010, 752 էջ: 5. Խաչատրյան Գ. Հ.,Տնտեսագիտության տեսություն, Երևան, 2007:
4. ՀԱՄԱՑԱՆՑԱՅԻՆ ԿԱՅՔԵՐ
1. http://www.arlis.am ՀՀ իրավական տեղեկատվական համակարգ: 2. http://www.minfin.am ՀՀ ֆինանսների նախարարության պաշտոնական կայք: 3. http://competition.am ՀՀ Տնտեսական մրցակցության պաշտպանության պետական հանձնաժողով 4. http://www.fineco.am Ֆինանսներ և էկոնոմիկա հանդես