Մրցակցություն և կարգավորում

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ

Հետազոտական խմբի ղեկավար`

ՄԻՔԱՅԵԼ ՍԵՐԳԵՅԻ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

տնտեսագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր

Հետազոտական խմբի անդամներ`

ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ

ԲԱՀԱՐՅԱՆ ՖՐԻԴԱ

ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ

ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ

ՊԱՐՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ

ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ

ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

ԵՐԵՎԱՆ

«ՏՆՏԵՍԱԳԵՏ» ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

ՀՏԴ 339.137.2 ԳՄԴ 65.9(2) Մ 958

Հրատարակության է երաշխավորել ՀՊՏՀ գիտական խորհուրդը Մասնագիտական խմբագիր` Վարդանյան Ք. տ.գ.թ., դոցենտ Գրախոսներ`

Մկրտչայն Թ. Մ. տ.գ.թ., դոցենտ Նազարյան Գ. Ա. տ.գ.թ., դոցենտ

Խմբագրական խորհուրդ` Աթոյան Կ. Լ. (նախագահ) տ.գ.դ., պրոֆեսոր

Վարդանյան Գ. Ի. տ.գ.դ., պրոֆեսոր

Սուվարյան Յու. Մ. ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս, տ.գ.դ., պրոֆեսոր

Ավետիսյան Ս. Ս. տ.գ.դ., պրոֆեսոր

Մ 958

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ / Մելքումյան Մ. և ուրիշներ.–Եր.: Տնտեսագետ, 2014 – 90 էջ.- («Ամբերդ» մատենաշար):

Տնտեսական մրցակցության պաշտպանությունը և կարգավորումը պետության կարևորագույն գործառույթներից են, որոնք կոչված են նպաստելու երկրի տնտեսության զարգացմանը, քաղաքակիրթ շուկայի ձևավորմանը, բարեխիղճ մրցակցության ապահովմանն ու սպառողների շահերի պաշտպանությանը: «Մրցակցություն և կարգավորում» գիտահետազոտական աշխատանքի շրջանակներում, տնտեսության առանձին ոլորտների և թիրախային խմբերի ուսումնասիրությունից բացի, հետազոտվել և օրենսդրական համապատասխան լուծումներ են առաջարկվել այն ոլորտների կարգավորման ուղղությամբ, որտեղ նկատվել են գերիշխող դիրքի չարաշահումներ, հակամրցակցային համաձայնություններ և այլ խնդիրներ: Սույն հետազոտությունը կարող է օգտակար լինել ինչպես գիտական աշխատողների, ուսանողների, ասպիրանտների, դասախոսների, այնպես էլ պետական կառավարման մարմինների, ներդրողների և գործարարների համար:

ՀՏԴ 339.137.2 ԳՄԴ 65.9(2) ISBN 978-9939-61-085-6 © «Ամբերդ» հետազոտական կենտրոն, 2014 © «Տնտեսագետ» հրատարակչություն, 2014

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Ներածություն......................................................................................... 5

1.

Մրցակցային հարաբերությունների իրավական կարգավորման հիմնախնդիրները Հայաստանի Հանրապետությունում ....................... 8

2.

Հարկային հարաբերությունների կարգավորման արդի հիմնախնդիրները............................................................................. 17 2.1. Հարկային մարմնի գործողությունների նախադատական գանգատարկման ինստիտուտի դերը` առևտրային կազմակերպությունների հարկման կատարելագործման համատեքստում ................................... 17 2.2. Oրենսդրական առաջարկություններ` հարկային քաղաքականության կատարելագործման ուղղությամբ .......................................................... 19

3.

Ստանդարտացումը` որպես մրցունակության ապահովման և պետական կարգավորման կարևորագույն գործիք .............................. 22

4.

Հայաստանի Հանրապետության հանքարդյունաբերության արդի վիճակի գնահատականը և զարգացման հիմնախնդիրները ................. 31

5.

ՀՀ էլեկտրաէներգիայի արտադրության ներկա վիճակի վերլուծությունը և առկա հիմնախնդիրները ........................................ 39

6.

Ոչ մետաղական հանքանյութերի ոլորտը` որպես ՀՀ տնտեսության զարգացման այլընտրանքային ուղղություն ....................................... 46

7.

Մանրածախ առևտրի ոլորտի կարգավորման հիմնախնդիրները ........ 54

8.

ՀՀ պարտադիր ապահովագրության ոլորտի նորմատիվային կարգավորումը ................................................................................. 62

9.

Դեղագործության ոլորտը Հայաստանի Հանրապետությունում. առկա մարտահրավերներ, զարգացման նախադրյալներ .................... 70

10. Քաղաքացիական ավիացիայի ոլորտը ՀՀ−ում. ձեռքբերումներ և մարտահրավերներ ........................................................................... 78 Օգտագործված գրականության ցանկ................................................. 84 Ամփոփումներ .................................................................................. 87

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Ինչպես գիտենք, տնտեսական մրցակցության պաշտպանությունը ամեն մի պետության կարևորագույն գործառույթներից է` կոչված նպաստելու երկրի տնտեսության զարգացմանը, քաղաքակիրթ շուկայի ձևավորմանը, բարեխիղճ մրցակցության ապահովմանն ու սպառողների շահերի պաշտպանությանը: «Մրցակցություն և կարգավորում» հետազոտական ուղղության հիմնական նպատակն է` վերլուծական և հետազոտական, գիտական համապատասխան աշխատանք ծավալելով` ներկայացնել համապատասխան եզրակացություններ, առաջարկություններ, օրենսդրական և ենթաօրենսդրական ակտերի նախագծեր, ծրագրային և վերլուծական այլ նյութ առ այն, որ Հայաստանի Հանրապետությունում կայանան մրցակցային ազատ և արդար, ժամանակի պահանջներին համահունչ հարաբերություններ, ձևավորվեն պայմաններ հատկապես մենաշնորհային և օլիգոպոլիստական շուկաներում ներդրումային արդյունավետ քաղաքականության և շահավետ ձեռնարկատիրական գործունեության համար` սպառողների և պետության շահերի հաշվառմամբ: Սույն նպատակադրմամբ, հաշվի առնելով վերը նշվածը, ինչպես նաև շուկայական տնտեսությանը ու հատկապես Հայաստանի Հանրապետության տնտեսության ճյուղային կառուցվածքին բնորոշ առանձնահատկությունները, այդ թվում` մի շարք ապրանքային շուկաներում համակենտրոնացման բարձր մակարդակը, վստահաբար կարող ենք ասել, որ իրականացվող գիտահետազոտական աշխատանքի հրատապությունը և արդիականությունը կասկած չեն հարուցում: Ելնելով առկա իրողություններից, ինչպես նաև երկրի ու հասարակության զարգացման անհրաժեշտությունից` տվյալ գիտահետազոտական աշխատանքում, մեր կարծիքով, հիմնական խնդիրը կարգավորման կարիք ունեցող ճիշտ ոլորտների ընտրությունն է: Արդ, որպես այդպիսիք առանձնացվել են. • Հայաստանի Հանրապետության մրցակցային հարաբերությունների ուսումնասիրություն և կատարելագործում, • Ոչ մետաղական հանքանյութերի ոլորտը` որպես Հայաստանի Հանրապետության տնտեսության զարգացման այլընտրանքային ուղղություն, • Ապահովագրական ոլորտի կարգավորում (ԱՊՊԱ), • Հայաստանի Հանրապետության առևտրի ոլորտի հիմնախնդիրների բացահայտում և կարգավորում, • Ավիացիայի շուկայի ազատականացում,

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

•

Ընտրված ոլորտներում հարկային հարաբերությունների կատարելագործում, • Հայաստանի Հանրապետության դեղորայքի շուկայի վերլուծություն և իրավական կարգավորում, • Հետազոտվող ոլորտների վերաբերյալ Հայաստանի Հանրապետության Վերահսկիչ պալատի և Տնտեսական մրցակցության պաշտպանության պետական հանձնաժողովի հաշվետվությունների ուսումնասիրություն, • Հայաստանի Հանրապետության էներգետիկայի ոլորտի վերլուծություն և կարգավորում, • Հայաստանի Հանրապետության հանքարդյունաբերության ոլորտի ուսումնասիրություն, • Օրենսդրական մի շարք նոր նախագծերի մշակում, ինչպես նաև տարբեր օրենքներում փոփոխությունների ու լրացումների առաջարկներ: Բացի վերը նշած թիրախային խմբերից` տվյալ գիտահետազոտական աշխատանքում ուսումնասիրվել, մասնավորապես, օրենսդրական լուծումներ են առաջարկվել այն ոլորտների կարգավորման ուղղությամբ, որոնցում այս կամ այն ժամանակահատվածում նկատվել են մրցակցային դիրքի չարաշահումներ կամ այլ խնդիրներ: Այսպիսով, որպես «Մրցակցություն և կարգավորում» թեմայով գիտահետազոտական աշխատանքի հիմնական խնդիրներ առանձնացվել են. • Հայաստանի Հանրապետության մրցակցային հարաբերությունների կարգավորում, • ընտրված ոլորտներում հարկային հարաբերությունների կատարելագործում, • ուսումնասիրվող ոլորտներում և շուկաներում մրցակցության գնահատում, չարաշահումների, գերիշխող դիրքի բացահայտում, • բացահայտված խնդիրների լուծմանն ուղղված համապատասխան միջոցառումների մշակում, օրենսդրության կատարելագործում: Աշխատանքների կատարման ընթացքում գիտահետազոտական խմբի անդամները նախատեսել են գործողությունների հետևյալ ծրագիրը. • Բացահայտված խնդիրների լուծմանն ուղղված համապատասխան միջոցառումների մշակում, օրենսդրական դաշտի ուսումնասիրություն և կատարելագործում, • Ուսումնասիրության նպատակների սահմանում, օբյեկտի ընտրություն, աշխատանքների իրականացման ժամանակացույցի հաստատում,

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

•

Տեղեկատվության հավաքագրում, հետազոտության և մշտադիտարկման իրականացում, • Մրցակցային հարաբերությունների ուսումնասիրություն և կատարելագործում, կարգավորման ուղիների մշակում, • Առաջարկություններ և դրանց կիրառելիության ապահովում, • Հոդվածների հրատարակում, գիտաժողովներին մասնակցություն: • Այս գիտահետազոտական աշխատանքի իրականացման ընթացքում կիրառվել են ուսումնասիրության հետևյալ մեթոդները. • համեմատական վերլուծության, • գործոնային և համակարգային վերլուծությունների, • գիտական վերացարկման, • վիճակագրական խմբավորումների: Օգտագործելով ուսումնասիրության նշված մեթոդները և լուծելով առաջադրված խնդիրները` ակնկալել ենք որպես գիտահետազոտական աշխատանքի հետևյալ արդյունքը` • oրենսդրական դաշտի կատարելագործում, • մրցակցային հարեբությունների կատարելագործում, • երկրի մրցունակության բարձրացում, • արտահանման ծավալների մեծացում, • միջազգային չափանիշներին համապատասխան որակյալ արտադրանքի թողարկում, • տարածքային համաչափ զարգացում և այլն:

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

ՄՐՑԱԿՑԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԻՐԱՎԱԿԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

Մրցակցության հիմնախնդիրը համեմատաբար նոր երևույթ է անցումային տնտեսության երկրների համար: Տնտեսական մրցակցության պաշտպանության պետական համակարգը ՀՀ-ում ունի համեմատաբար կարճ պատմություն: Ըստ էության` այս ուղղությամբ առաջին քայլը «Տնտեսական մրցակցության պաշտպանության մասին» ՀՀ օրենքի ընդունումն էր 2000 թ. նոյեմբերի 6-ին, որն ավելի շատ հիշեցնում է հետպատերազմյան մրցակցային օրենսդրության գերմանական տարբերակը: Մրցունակության համաշխարհային զեկույցի «Գերիշխող դիրքերի ազդեցությունը մրցակցության վրա» ցուցանիշով՝ Հայաստանը 2013 թ. 144 երկրների շարքում զբաղեցրել է 79-րդ տեղը՝ անցած տարվա համեմատ բարելավելով դիրքը 3 կետով, ինչը վկայում է մեր տնտեսության առողջացման և իրավական կարգավորման մեխանիզմների համալրման անհրաժեշտության մասին, որը կապահովի անհրաժեշտ ներդրումային միջավայր տեղական և օտարերկրյա կազմակերպությունների համար: Միջազգային առևտրի ազատականացման պայմաններում և Հայաստանի նման փոքր երկրի համար ներմուծման ամեն մի բնագավառում սկզբունքորեն անթույլատրելի են մենաշնորհները: Ընդ որում` որևէ նշանակություն չունի, թե այդ ներմուծման մենաշնորհը գոյացել է օրենսդրությա՞ն կամ պատմական գործընթացի՞ հիման վրա, թե՞ արդյունք է որևէ սուբյեկտիվ գործոնի: Խնդիրն ավելի է բարդանում կապված հակամրցակցային համաձայնությունների հայտնաբերման և դրանց գոյության հանգամանքի ապացուցման հետ: Այս երևույթը, թեև նվազ չափերով, գոյություն ունի նաև զարգացած երկրներում: Բոլոր դեպքերում խնդիրը ենթակա է հրատապ լուծման, որի համար անհրաժեշտ է ոչ միայն հարուստ տեղեկատվական և մեթոդական հիմքի ձևավորում, այլև հանրապետության հակամենաշնորհային մարմնին հետաքննչական լիազորություններով օժտում: Այս հիմնախնդրի օրենսդրական լուծման առումով «Տնտեսական մրցակցության պաշտպանության մասին» ՀՀ օրենքը (այսուհետ` Օրենք), անշուշտ, ունի լուրջ վերանայման անհրաժեշտություն: Ըստ այդ օրենքի 5-րդ

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

հոդվածի 7-րդ մասի` «Հակամրցակցային չեն համարվում տնտեսավարող սուբյեկտների այն համաձայնությունները, որոնք ուղղված են նրանց մրցունակության ապահովմանը կամ բարձրացմանը, տեխնիկական կամ տնտեսական առաջընթացին, արտադրության խթանմանը, ապրանքների կատարելագործմանը, ապրանքների արտահանման խթանմանը, նպաստում են սպառողների շահերին»: Այս դրույթը, փաստորեն, միանգամայն օրինական հիմքեր կամ սողանցք է ստեղծում հակամրցակցային համաձայնությունների կայացման համար, քանի որ` • շատ դժվար է ապացուցել շուկայում համաձայնության մասնակիցների ունեցած ընդհանուր մասնաբաժինը, • հակամրցակցային ամեն մի համաձայնություն կամ գործողություն ուղղված է այդ համաձայնության մասնակիցների մրցակցության ապահովմանը կամ բարձրացմանը, այնինչ խոսք պետք է լիներ տվյալ ապրանքային շուկայում ընդհանուր մրցակցության բարձրացման և մրցակցային միջավայրի զարգացման մասին: Ըստ Օրենքի (մինչև 2011 թ. փոփոխությունները)` գերիշխող դիրքի պարզման, ինչպես նաև գերիշխող դիրք ունեցող տնտեսավարող սուբյեկտների կենտրոնացված գրանցամատյանի (ռեեստրի) վարման կարգը սահմանում էր Հանձնաժողովը: Տնտեսավարող սուբյեկտը ռեեստրում գրանցվում, իսկ գերիշխող դիրքը կորցնելու դեպքում գրանցումից հանվում էր նույնպես Հանձնաժողովի որոշմամբ, որտեղ գրանցվում էր նաև տնտեսավարող սուբյեկտների վերաբերյալ տեղեկատվությունը: 2011 թվականի օրենսդրական փոփոխություններից հետո գերիշխող դիրք ունեցող տնտեսավարող սուբյեկտների կենտրոնացված գրանցամատյանի (ռեեստրի) վարման պահանջը վերացել է: Այդուհանդերձ, մրցակցային մարմինը, կարծում ենք, այսուհետ ինչ-որ կերպ պետք է հաշվառի ու դասակարգի գերիշխող դիրք ունեցող սուբյեկտներին, որպեսզի կարողանա իրականացնել վերջիններիս վարքագծի և տնտեսական գործունեության ցուցանիշների մշտադիտարկում: Գերիշխող դիրքի պարզման համար, նախ, որոշվում է ապրանքային շուկայի ծավալը, որից հետո որոշվում է տնտեսավարող սուբյեկտի բաժինը շուկայի ընդհանուր ծավալում` բնեղեն և/կամ արժեքային արտահայտությամբ: Եթե ապրանքային շուկան միատարր է (տեսականին` միանման), ապա տնտեսավարող սուբյեկտի բաժինը որոշվում է բնեղեն արտահայտությամբ: Ոչ միատարր ապրանքային շուկաներում պայմանական միավորի առկայության դեպքում (օրինակ` տոննա, պայմանական վառելիք, հազար պայմանական տուփ և այլն), տնտեսավարող սուբյեկտի բաժինը նույնպես որոշվում է բնեղեն արտահայտությամբ: Ոչ միատարր ապրանքային շուկա-

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

յում, պայմանական միավորի բացակայության դեպքում, տնտեսավարող սուբյեկտների բաժինը որոշվում է արժեքային արտահայտությամբ: Այս ամենից հետո` տնտեսավարող սուբյեկտը, եթե չունի մրցակից կամ չի հանդիպում որևէ էական մրցակցության կամ իրացման (ձեռքբերման) ծավալներով գրավում է տվյալ շուկայի առնվազն 1/3-ը, համարվում է գերիշխող դիրք ունեցող և գրանցվում գերիշխող դիրք ունեցող տնտեսավարող սուբյեկտների կենտրոնացված գրանցամատյանում (այսուհետ` Գրանցամատյան): Աղյուսակ 1

î³ñ»ÃÇí

¶ñ³Ýóí»É »Ý 2002 Ã.

¶»ñÇßËáÕ ¹Çñù áõÝ»óáÕ ïÝï»ë³í³ñáÕ ëáõμÛ»ÏïÝ»ñ

²åñ³Ýù³ÛÇÝ ßáõϳݻñ` ·»ñÇßËáÕ ¹Çñù áõÝ»óáÕ ëáõμÛ»ÏïÝ»ñáí

¶ñ³Ýóí»É »Ý 2002 Ã.

¶ñ³Ýóí»É »Ý 2002 Ã.

¶ñ³Ýóí»É »Ý 2002 Ã.

01.07.2006 Ã. ¹ñáõÃÛ³Ùμ

01.01.2007 Ã. ¹ñáõÃÛ³Ùμ

01.01.2008 Ã. ¹ñáõÃÛ³Ùμ

01.01.2009 Ã. ¹ñáõÃÛ³Ùμ

Օրենքի 6-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 3-րդ կետում սահմանվում է, որ ապրանքային շուկայում իրացման (ձեռքբերման) առավել մեծ ծավալներ ունեցող երկու տնտեսավարող սուբյեկտներից յուրաքանչյուրը տվյալ ապրանքային շուկայում համարվում է գերիշխող դիրք ունեցող, եթե նրանք, որպես իրացնող (ձեռքբերող), իրացման (ձեռքբերման) ծավալներով միասին գրավում են տվյալ շուկայի առնվազն մեկ երկրորդը: Հետևաբար, եթե միևնույն ապրանքային շուկայում մեկ սուբյեկտին բաժին է ընկնում 47%, իսկ մեկ այլ սուբյեկտին 4%, այսինքն` նրանք համատեղ տնօրինում են շուկայի առնվազն մեկ երկրորդը, ապա նրանցից յուրաքանչյուրը կհամարվի գերիշխող դիրք ունեցող: Սակայն առաջին սուբյեկտը նույն հոդվածի 2-րդ կետով արդեն իսկ գերիշխող է: Նույնը վերաբերում է նաև երեք տնտեսավարող սուբյեկտների դեպքին (նույն հոդվածի 4-րդ կետ): Առաջարկում ենք օրենքի այդ կետերը սահմանել հետևյալ կերպ. «Ապրանքային շուկայում իրացման (ձեռքբերման) առավել մեծ ծավալներ ունեցող երկու տնտեսավարող սուբյեկտներից յուրաքանչյուրը տվյալ ապրանքային շուկայում համարվում է գերիշխող դիրք ունեցող, եթե նրանք, որպես իրացնող (ձեռքբերող), իրացման (ձեռքբերման)

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

ծավալներով միասին գրավում են տվյալ ապրանքային շուկայի առնվազն մեկ երկրորդը` ընդ որում նրանցից յուրաքանչյուրի բաժինը փոքր է, քան տվյալ ապրանքային շուկայի ընդհանուր ծավալի մեկ երրորդը»: Համանման կերպով` նաև 4-րդ կետը: Ըստ Օրենքի 36-րդ հոդվածի 3-րդ մասի` գերիշխող դիրքի չարաշահումն առաջացնում է տուգանքի նշանակում հինգ միլիոնից երկու հարյուր միլիոն դրամի չափով: Գների չհիմնավորված բարձրացման միջոցով գերիշխող դիրքի չարաշահմամբ տնտեսավարող սուբյեկտի ստացած շահույթը (եկամուտը) Հանձնաժողովի որոշմամբ ենթակա է գանձման Հայաստանի Հանրապետության պետական բյուջե: Աղյուսակ 21

ä³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý »ÝóñÏ»Éáõ

í»ñ³μ»ñÛ³É áñáßáõÙÝ»ñ /ѳï/ Ü߳ݳÏí³Í ïáõ·³ÝùÁ /ÙÉÝ ¹ñ³Ù/

Ըստ Օրենքի 36-րդ հոդվածի 7-րդ մասի` տնտեսավարող սուբյեկտի կողմից հանձնաժողովի նախագահի գրությամբ կամ Հանձնաժողովի որոշմամբ կամ օրենսդրությամբ սահմանված փաստաթղթեր կամ այլ տեղեկատվություն սահմանված ժամկետում չներկայացնելու կամ ոչ հավաստի կամ ոչ ամբողջական տեղեկություններ ներկայացնելու համար նշանակվող տուգանքի չափը մինչև հինգ միլիոն դրամ է: Ներկայումս հանձնաժողովը առանձին շուկաներում իրականացնում է եռամսյակային, կիսամյակային և տարեկան ուսումնասիրություններ, տնտեսավարող սուբյեկտների տրամադրած տեղեկատվությունը ստուգելու և լրացուցիչ նյութեր հավաքագրելու համար: Ըստ Օրենքի 36-րդ հոդվածի 9-րդ մասի` Տնտեսավարող սուբյեկտի կողմից Հանձնաժողովի որոշմամբ ամրագրված խախտումները սահմանված ժամկետում չշտկելու, որոշմամբ նախատեսված պայմանները, պարտավորությունները կամ հանձնարարությունները սահմանված ժամկետում չկատարելու համար նշանակվող տուգանքի չափը մինչև հինգ միլիոն դրամ է: Կարծում ենք, որ գերիշխող դիրքի չարաշահման կարգավորումը հարկավոր է պատժիչ գործառույթից տեղափոխել դեպի կանխարգելիչը: Հակամենաշնորհային կարգավորման մոդելը և օրենսդրությունը, առաջին հերթին, պետք է հնարավորինս բացառեն հակամրցակցային գործողությունների հնարավորությունը: Միաժամանակ, պատասխանատվության ինստիտուտի արդյունավետության վերաբերյալ առկա տեսությունը և փորձը մեզ հու1

www.competition.am

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

շում են, որ լոկ հակամրցակցային օրենսդրության և պետության սահմանած խաղի կանոնների խախտման համար տույժերի և տուգանքների համակարգ սահմանելը բավարար չէ: Տնտեսավարողները պետք է տեսնեն, որ բոլոր խախտումները բացահայտվում են, պատժամիջոցները` կիրառվում, նրանք պետք է վստահ լինեն, որ հակամրցակցային օրենսդրությունը խախտելիս դրա բացահայտման հավանականությունը մեծ է, և որ տուգանքներն անհամեմատ կգերազանցեն այն օգուտները, որ ակնկալվում էին անօրինական գործողություններից: Ապրանքների իրացման գնի բարձրացումը շուկայում գերիշխող դիրք ունեցող տնտեսավարող սուբյեկտի չարաշահման արտահայտության ամենատարածված ձևն է: Բայց ապրանքի իրացման գնի ամեն մի բարձրացում դեռևս չարաշահում չէ, կարող է պայմանավորված լինել արժեզրկման, ծախսերի ավելացման, որակի բարձրացման, շուկայական կոնյուկտուրայի փոփոխման և այլ գործոններով: Ապրանքային շուկայում գերիշխող դիրք ունեցող տնտեսավարող սուբյեկտի կողմից գների իջեցումը չարաշահում է, եթե դրանք վաճառվում են ապրանքի ինքնարժեքով կամ ինքնարժեքից ցածր գնով: Այդպիսի վաճառքը նպատակ է հետապնդում մրցակիցներին դուրս մղելու շուկայից և տնտեսավարող այլ սուբյեկտների մուտքը տվյալ ապրանքային շուկա դարձնելու տնտեսապես աննպատակահարմար: Իհարկե, ինքնարժեքով կամ դրանից ցածր գնով ապրանքի վաճառքը հիմնավորված է լինում, եթե պայմանավորված է օբյեկտիվ տնտեսական պայմաններով, օրինակ` սպառողական հատկանիշների կորուստը, բարոյական մաշվածքը, միջազգային շուկայում գների անկումը, սնանկացման վարույթում գտնվելը և այլն: Չհիմնավորված գին է նաև ապրանքային շուկայում գերիշխող դիրք ունեցող տնտեսավարող սուբյեկտի կողմից ապրանքի գնի պահպանումը, եթե արտաքին և ներքին գործոնները, այլ հավասար պայմաններում, օբյեկտիվորեն հանգեցնելու էին այդ ապրանքի գնի փոփոխությանը: Չհիմնավորված գին է շուկայում տարբեր սպառողներին (վաճառողներից) ապրանքը տարբերակված (խտրական) գներով վաճառումը (գնումը), եթե, այլ հավասար պայմաններում, դա հանգեցնում է մրցակցության սահմանափակմանը: Օրենքի 5-րդ հոդվածի 3-րդ մասի 3-րդ կետում նշվում է, որ հորիզոնական հակամրցակցային համաձայնությունները վերաբերում են ապրանքների գների չհիմնավորված բարձրացմանը, իջեցմանը կամ պահպանմանը: Այստեղից կարելի է ենթադրել, որ գնի յուրաքանչյուր բարձրացում, իջեցում կամ պահպանում կարելի է չհիմնավորված համարել, մինչդեռ գնի բարձրացումը, իջեցումը կամ պահպանումը կարող են տեղի ունենալ տարբեր պատճառներով: Այս բոլոր հարցերը պարզաբանում ստացան չհիմնավորված գնի որոշման կարգում, որը ընդունվել էր 2003 թ. և ուժը կորցրած է ճանաչվել

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

2008 թ.: Վերաբերյալ դատողությունների լույսով` կարծում ենք` այս կարգը պետք է կրկին ընդունել: Օրենքում հստակորեն նշված է, որ գերիշխող դիրքի չարաշահում է «արհեստական պակասուրդի ստեղծումը` արտադրության չհիմնավորված կրճատման, պահպանման, ոչնչացման ուղիով»: Գերիշխող դիրք ունեցող տնտեսավարող սուբյեկտի նման գործողությունները օրենքով արգելվում են (հոդված 7, մաս 1-ին): Սակայն օրենքում նշված չէ, թե կարելի՞ է արդյոք չարաշահում համարել ապրանքային շուկայում գերիշխող դիրք ունեցող սուբյեկտի` սեփական գործունեությունը դադարեցնելու վերաբերյալ կամայական որոշում կայացնելը: Դրա հետևանքով կարող է նշանակալից վնաս հասցվել ինչպես տվյալ ապրանքային շուկային, այնպես էլ երկրի ամբողջ տնտեսությանը: Դա առավել զգալի կլինի, եթե հաշվի առնենք երկրի ապրանքային շուկաների ոչ մեծ ծավալները, աշխարհագրական փոքր տարածքը, ինչպես նաև ազգային առանձնահատկությունները: Բանն այն է, որ շուկայում գերիշխող դիրք ունեցող տնտեսավարող սուբյեկտների` կամովին գործունեության դադարեցումը և, հետևաբար, շուկայից դուրս գալը կարող են տեղի ունենալ օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ պատճառներով: Օբյեկտիվ պատճառ կարող են լինել դրանց սնանկացումը, արտակարգ պատահարը, քրեական դրդապատճառը և այլն: Սուբյեկտիվ են քաղաքական դրդապատճառը (ազգաբնակչության մեջ դժգոհություն առաջացնել, օրենսդիր կամ գործադիր մարմիններից զիջումներ կորզել և այլն) և տնտեսական դրդապատճառները (հարկերից խուսափել, հետքերը թաքցնել և այլն): Հանձնաժողովը 23 մայիսի 2011 թ. ընդունեց «Տնտեսավարող սուբյեկտի մենաշնորհ կամ գերիշխող դիրք, այդ թվում` շուկայական իշխանության որոշման կարգը և չափանիշները սահմանելու մասին» թիվ 197-Ն որոշումը, որը սահմանում է շուկայական իշխանության որոշման կարգը և չափանիշները, ստուգումներով ձեռք բերված տեղեկատվության ուսումնասիրության միջոցների, ապրանքային շուկայի ծավալի որոշման կարգը, ապրանքային շուկայի ծավալում տնտեսավարող սուբյեկտի բաժինը որոշելու կարգը, էական մրցակցության չհանդիպելու և (կամ) շուկայական իշխանություն ունենալու փաստը հատկորոշելու չափանիշները, որոնք գերիշխող դիրքը չարաշահող տնտեսավարող սուբյեկտների բացահայտման և իրավական կարգավորման հիմնական մեխանիզմներն են: Օրենքում հանդիպում է մեկ այլ հակասություն. գերիշխող դիրք ունենալը չի արգելվում, արգելվում է այդ դիրքի չարաշահումը, սակայն Օրենքի 10-րդ հոդվածի 2-րդ մասում նշվում է, որ գերիշխող դիրքի հանգեցնող կամ գերիշխող դիրքն ամրապնդող համակենտրոնացումը թույլատրվում է Հանձնաժողովի որոշմամբ, այսինքն` համակենտրոնացումները արգելվում են, «Նոր» գերիշխող դիրք ձեռք բերող տնտեսավարողները, ի տարբերություն

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

«Հների», ավելի խոցելի են դառնում, ինչի հետևանքով առաջանում է անտրամաբանական խտրականություն: Այս կետը, մեր համոզմամբ, նույնպես վերանայման կարիք ունի: Հանձնաժողովն իր վերլուծությունները խարսխում է տնտեսավարող սուբյեկտներից ստացած տեղեկատվության հիման վրա, բայց շատ հաճախ այդ տեղեկատվությունը լինում է թերի և ոչ հավաստի: Բացի դրանից, մրցակցությունը սահմանափակող երևույթ է նաև ստվերայնությունը: Այս արատավոր երևույթների բացահայտման և վերացման համար Հանձնաժողովը պետք է օժտվի խուզարկություն կատարելու որոշման լիազորություններով: Ըստ Օրենքի 17-րդ հոդվածի` տնտեսական մրցակցության պաշտպանության բնագավառում պետական քաղաքականության իրականացման նպատակով ստեղծվում է տնտեսական մրցակցության պետական մարմին` Հանձնաժողով: Այստեղից հետևում է, որ Հանձնաժողովը քաղաքական մարմին է: Հաշվի առնելով սա, նաև այն, որ խուզարկելու լիազորությամբ օժտելը կարող է իր հետ բերել կոռուպցիոն ռիսկ` կարծում ենք, ճիշտ կլիներ, որ տվյալ գործառույթն իրականացվի ՀՀ Ոստիկանության կազմակերպված հանցավորության դեմ պայքարի գլխավոր վարչության հետ համատեղ: 2013 թվականի մարտի 22-ի ՀՀ Վերահսկիչ պալատի խորհրդի թիվ 5/10 որոշմամբ հաստատած «ՀՀ տնտեսական մրցակցության պաշտպանության պետական հանձնաժողովի աշխատանքների, այդ թվում` վարչական վարույթ հարուցելու, իրականացնելու, ինչպես նաև տուգանքների վճարման գործընթացի, օրինականության և արդյունավետության նկատմամբ իրականացված վերահսկողության արդյունքների վերաբերյալ» ընթացիկ հաշվետվության համաձայն` 1. ՀՀ պետական բյուջեի մուտքերի վերաբերյալ իրականացված դիտարկման արդյունքների վերլուծությունից պարզվեց. ՀՀ տնտեսական մրցակցության պաշտպանության պետական հանձնաժողովի` տնտեսավարող սուբյեկտների նկատմամբ կիրառված տուգանքների ընդհանուր գումարը բավական մեծ է, սակայն ՀՀ պետական բյուջե փաստացի մուտքագրված գումարներն ավելի քիչ տոկոս են կազմում արձանագրված գումարներից` կապված այն հանգամանքի հետ, որ տուգանված տնտեսավարող սուբյեկտների մեծ մասը ՀՀ տնտեսական մրցակցության պաշտպանության պետական հանձնաժողովի որոշումները բողոքարկում է դատական կարգով և չի մուծում տուգանքի գումարները: 2. Անբարեխիղճ մրցակցության մասով իրականացված դիտարկման արդյունքների վերլուծությունից պարզվեց. «Տնտեսական մրցակցության պաշտպանության մասին» ՀՀ օրենքի (այսուհետ` Օրենք) 36-րդ հոդվածի 5-րդ մասի համաձայն` անբարեխիղճ մրցակցության գործողության համար

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

տնտեսավարող սուբյեկտի նկատմամբ նշանակվող տուգանքի չափը տվյալ իրավախախտմանը նախորդող տարվա հասույթի մինչև մեկ տոկոսն է: Սակայն միայն Օրենքի 31-րդ հոդվածի 2-րդ մասով է ընդհանուր ձևով կարգավորվում, թե հասույթի մինչև մեկ տոկոս խոշոր սանդղակի շրջանակներում ինչ չափանիշներ պետք է հաշվի առնի ՀՀ ՏՄՊՊՀ-ը տուգանք նշանակելիս: Չկա խախտում կատարած տնտեսավարող սուբյեկտների տուգանքի չափը հաշվարկելու հաստատված մեթոդաբանություն, ինչն էլ սուբյեկտիվ մոտեցման հնարավորություն է ընձեռում: 3. Համակենտրոնացումը չհայտարարագրելու մասով իրականացված դիտարկման արդյունքների վերլուծությունից պարզվեց. Օրենքի 36-րդ հոդվածի 4-րդ մասի համաձայն` համակենտրոնացումը չհայտարարագրելու համար տնտեսավարող սուբյեկտների նկատմամբ նշանակվում է տուգանք` համակենտրոնացմանը մասնակցելու նախորդ տարվա հասույթի մինչև չորս տոկոսի չափով, բայց ոչ ավելի, քան հինգ հարյուր միլիոն դրամը: Սակայն միայն Օրենքի 31-րդ հոդվածի 2-րդ մասով է ընդհանուր ձևով կարգավորվում, թե հասույթի մինչև չորս տոկոս խոշոր սանդղակի շրջանակներում ինչ չափանիշներ պետք է հաշվի առնի ՀՀ ՏՄՊՊՀ-ն տուգանք նշանակելիս: Հետևաբար, չկա որոշակի մեթոդաբանություն, թե ո'ր դեպքում, որքա՞ն տոկոսի չափով պետք է տուգանվեն խախտում կատարած տնտեսավարող սուբյեկտները, ինչը տուգանքի նշանակման գործընթացը դարձնում է ռիսկային: 4. Գերիշխող դիրքի չարաշահման մասով իրականացված դիտարկման արդյունքների վերլուծությունից պարզվեց. Օրենքի 36-րդ հոդվածի 3-րդ մասի համաձայն` գերիշխող դիրքի չարաշահումն առաջացնում է տուգանքի նշանակում հինգ միլիոնից երկու հարյուր միլիոն դրամի չափով: Օրենքի 31-րդ հոդվածի 2-րդ մասով տրվում են միայն ընդհանուր ձևակերպումներ, թե 5 մլն-ից 200 մլն դրամ խոշոր սանդղակի շրջանակներում ինչ գործոններ պետք է հաշվի առնի ՀՀ ՏՄՊՊՀ-ը տուգանք նշանակելիս: Չկա հաստատված մեթոդաբանություն խախտում կատարած տնտեսավարող սուբյեկտների տուգանքի չափը հաշվարկելու: Ըստ ՀՀ ՏՄՊՊՀ-ի կայացրած որոշումների` մի շարք տնտեսավարող սուբյեկտների` նկատմամբ գերիշխող դիրքի չարաշահման համար կիրառվել են տուգանքներ 20 մլն, 100 մլն, 5 մլն դրամի չափով կամ տրվել է նախազգուշացում: 5. Տնտեսավարող սուբյեկտների կատարած խախտումները վերացնելու և խախտմամբ շուկայում գտնվող ապրանքներն իրացումից հանելու վերաբերյալ պարզվեց. Մի շարք բնագավառներում ՀՀ ՏՄՊՊՀ-ի կատարած ուսումնասիրության արդյունքում հայտնաբերվել են տնտեսավարող սուբյեկտների խախտումներ, սակայն տուգանք կիրառելուց հետո խախտումների վերացման հավաստիությունը ճշտելու վերաբերյալ ՀՀ ՏՄՊՊՀ-ն

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

անհրաժեշտ գործողություններ չի իրականացրել: Հանձնաժողովը հիմք է ընդունել այնպիսի տեղեկանքներ, որոնց կից հիմնավորող փաստաթղթեր գոյություն չունեն. միայն նշված է, թե խախտումները վերացված են: Հանձնաժողովի որոշումներում 2-րդ կետով հստակ ամրագրված է, որ խախտումով ապրանքները պետք է հանվեն շրջանառությունից որոշակի ժամկետում, սակայն դիտարկման արդյունքում պարզվեց, որ որևէ ընկերություն շրջանառությունից հանելուն առնչվող հիմնավորող հաշվապահական փաստաթուղթ և / կամ պահեստավորելու կամ վերամշակելու հետագայում իրացման հետ կապված որևէ փաստաթուղթ չկա: Վերը բերված հիմնախնդիրները լուծելու համար ՀՀ Վերահսկիչ պալատը ՀՀ տնտեսական մրցակցության պաշտպանության պետական հանձնաժողովին 3 առաջարկություն է արել. 1. Տնտեսավարող սուբյեկտների` պետական բյուջե տուգանքների մուտքագրման անհարկի ձգձգումները կանխելու նպատակով` համապատասխան ենթաօրենսդրական ակտերով կանոնակարգել ՀՀ ՏՄՊՊՀ-ի տուգանած տնտեսավարող սուբյեկտների` կողմից ՀՀ պետական բյուջե չմուտքագրված գումարների մուտքերը պետբյուջե ապահովելու գործընթացը` սահմանելով դրա համար անհրաժեշտ մեխանիզմներ: 2. ՀՀ ՏՄՊՊՀ-ի` տնտեսավարող սուբյեկտներին տուգանելու գործընթացի կոռուպցիոն ռիսկերի մակարդակը նվազեցնելու նպատակով` մշակել և հաստատել տուգանքի չափը հաշվարկելու համապատասխան մեթոդաբանություն կամ իրավական այլ ակտեր: 3. Համապատասխան ենթաօրենսդրական ակտերով կամ այլ մեխանիզմներով կանոնակարգել ընկերություններից փաստացի խախտումների վերացումը հաստատող հաշվապահական հաշվառման փաստաթղթեր պահանջելու գործընթացը: Այսպիսով, առկա թերություններով և հակասություններով հանդերձ` տնտեսական մրցակցության մասին օրենսդրության ընդունումը պետք է համարել կարևոր ձեռքբերում: Այն վճռորոշ դեր է խաղում մեր երկրի տնտեսության զարգացման, սպառողների շահերի պաշտպանության և այլ ներքին խնդիրների լուծման համար: Բացի դրանից, այս օրենսդրությունը դարձավ մեր երկրի` տարբեր միջազգային կառույցներին ինտեգրման գրավականը:

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ԱՐԴԻ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

2.1

Հարկային մարմնի գործողությունների նախադատական գանգատարկման ինստիտուտի դերը` առևտրային կազմակերպությունների հարկման կատարելագործման համատեքստում

Առհասարակ, վարչական մարմնի գործողությունների նախադատական գանգատարկման ինստիտուտի կայացվածությունն ու զարգացվածության աստիճանը երկրի ներդրումային գրավչության հիմնարար ցուցիչներից են: Այս հանգամանքը պայմանավորված է մի շարք օբյեկտիվ պատճառներով, որոնցից, թերևս, հիշատակման են արժանի հատկապես հետևյալները` • նախադատական գանգատարկումը թույլ է տալիս վարչական մարմնի հետ հարաբերություններում վեճերը լուծել առավել սեղմ ժամկետներում և նվազագույն ռեսուրսներով, մինչդեռ դատական ատյաններում հարցի քննարկումները կարող են հաճախ տևել տարիներ, խլել նյութական և աշխատանքային մեծ ռեսուրսներ, • նախադատական գանգատարկման ինստիտուտի գործունակությունը վկայում է վարչական մարմնի օբյեկտիվ, անաչառ և թափանցիկ գործելաոճի մասին, • նախադատական գանգատարկման ինստիտուտի գործունակությունը նաև պետություն−մասնավոր հատված գործակցության արդյունավետ և առողջ ձևաչափի առհավատչյան է: Գործարար միջավայրի բարելավման համատեքստում հատկապես կարևորում ենք վարչական մարմիններից հարկային մարմնի գործողությունների գանգատարկման−բողոքարկման ինստիտուտի աշխատանքը, քանզի վերջինիս հետ տնտեսավարողների շփումն ու գործակցությունը կրում է առավել հաճախակի, իսկ ֆինանսական ու իրավական պաշտպանվածության տեսանկյունից սենսիտիվ բնույթ: Թեման առավել արդիական է դառնում` հաշվի առնելով այս ինստիտուտի` ՀՀ-ում ընդամենը հնգամյա, իսկ համալիր աշխատանքի տեսանկյունից` եռամյա փորձն ու միջազգային գործունակ պրակտիկայից որոշ մեխանիզմների տեղայնացման անհրաժեշտությունը: Ներկայումս հարկային մարմնի կամ հարկային ծառայողի գործողությունները կամ անգործությունը կարող են գանգատարկվել հարկային մարմնի գանգատարկման հանձնաժողովին: Հանձնաժողովին կից գործում է նաև ՀՀ Ֆինանսների նախարարության գանգատարկման խորհուրդը, որտեղ

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

քննության են առնվում Հանձնաժողովում մերժված կամ մասնակի բավարարված գործերը: Հարկ է նշել, որ 2010−2012 թթ. քննված 580 գործերից բավարարվել է 202-ը, մերժվել 286-ը, 57 գանգատ կարճվել է, 20-ը՝ մասնակի բավարավել, 15-ը՝ կասեցվել: Անհանգստացնող է այն փաստը, որ բավարարված գործերի տեսակարար կշռի աճին զուգահեռ` մասնավորապես 2012 թ. ընթացքում բավարարված և մասնակի բավարարված 79 բողոքների վերաբերող վերանայված վարչական ակտերի կազմմանը մասնակցող հարկային ծառայողներին պատասխանատվության ենթարկելու վերաբերյալ որոշումներ չեն կայացվել, և սա այն դեպքում, երբ քննարկվող գործերի ուսումնասիրությունից հաճախ, մեղմ ասած, ակնհայտ է որոշ հարկային ծառայողների անբարեխիղճ և ոչ իրավաչափ գործելաոճը: Հարկ է նշել, որ հանձնաժողովի խնդիրներից մեկը հենց հարկային վարչարարության կատարելագործումն է, ուստի, բողոքների միջոցով խախտված իրավունքների վերականգնումից զատ, կարծում ենք, որ հանձնաժողովն իր առաքելության լավագույնս իրագործման համատեքստում կարևոր է նաև հետևողականություն ցուցաբերել արատավոր երևույթների կանխարգելման համար: Այսպիսով՝ հանձնաժողովի գործունեության արդյունավետությունը, անկախությունը, հանրային հատվածում մինչդատական գանգատարկման ինստիտուտի նկատմամբ վստահությունը և գործարար հատվածի տնտեսաիրավական կարգավորման մեխանիզմների ճկունությունն ու երկրի ընդհանուր ներդրումային գրավչությունը բարձրացնելու նպատակով առաջարկում ենք հետևյալ բարեփոխումները՝ I. Հանձնաժողովում կառուցվածքային փոփոխություններ. հանձնաժողովի 8-ից 4 անդամներին պարտադիր առաջադրել ոչ հարկային համակարգից` այդկերպ բարձրացնելով հանձնաժողովի` որոշումների կայացման գործընթացի օբյեկտիվությունն ու անաչառությունը: Ընդ որում, հանրային հատվածից չորս ներկայացուցիչների բաշխումը հարկ վճարողների իրավունքների պաշտպանության տեսանկյունից նպատակահարմար ենք գտնում կատարելու հետևյալ սկզբունքով. մեկ ներկայացուցիչ ՓՄՁ ԶԱԿ-ից, մեկ երկայացուցիչ Առևտրաարդյունաբերողների պալատից, մեկ ներկայացուցիչ միջազգային մասնագիտացված աուդիտորական ընկերությունից և մեկ ներկայացուցիչ հարկատուների շահերի պաշտպանության ոլորտում առնվազն հինգ տարվա փորձ ունեցող հասարակական որևէ կազմակերպությունից (կամ ՀՀԱԱ−ից): II. Գանգատարկման հանձնաժողովում և խորհրդում միևնույն անձի միաժամանակյա ներգրավվածության բացառում. սա առնչվում է շահերի բախման խնդրին. հանձնաժողովում քվեարկած անձը քվեարկության իրա18

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

վունք է ստանում նաև այն խորհրդում, որի առաքելությունն է հանձնաժողովի որոշումների վերաբերյալ մասնագիտական օբյեկտիվ եզրակացություն տրամադրելը: Փաստորեն, որոշում կայացրած անձն ուղղակիորեն մասնակցում է իր իսկ կայացրած որոշման վերաբերյալ եզրակացության տրամադրման գործընթացին: Ուստի առաջարկում ենք այս անդամների մասնակցությունը սահմանափակել բացառապես հարցի մասնագիտական ներկայացմամբ, և չտրամադրել քվեարկության իրավունք: III. Հանձնաժողովի և խորհրդի միջև չհամաձայնեցված հարցերի՝ վարչապետի մոտ քննարկելու և լուծում տալու ընթացակարգի հստակեցում: IV. Գանգատարկման խորհրդի աշխատանքների թափանցիկության բարձրացում և վարույթի մասնակիցների՝ նիստերին լիարժեք ներկայության ապահովում: V. Հանձնաժողովում և խորհրդում այն պաշտոնյաների ներգրավումը, ովքեր ուղղակի կամ անուղղակի կերպով մասնակից են եղել քննության առարկա վարչական ակտի կայացմանը՝ լինի մեթոդական ցուցումներով, թե ուղղակի ներգրավվածությամբ:

2.2

Oրենսդրական առաջարկություններ` հարկային քաղաքականության կատարելագործման ուղղությամբ

Հայաստանի տնտեսական զարգացման ներկա մակարդակի վրա զգալիորեն ազդում են տնտեսության կարգավորման հիմնախնդիրները, մասնավորապես` հարկային վարչարարության գործիքակազմի ճիշտ և նպատակային կիրառումը: Այս համատեքստում առաջարել ենք օրենսդրական երեք փոփոխություններ գործող օրենքներում: Առաջին՝ առաջարկվում է փոփոխություն կատարել «Պետական տուրքի մասին» ՀՀ օրենքի 35-րդ հոդվածի 2 պարբերություններում, որով պետական տուրքը ժամանակին չգանձելու համար կիրառվող տույժի դրույքաչափը կնվազի 0.5-ից 0.15%-ի, ընդ որում` առավելագույնը հաշվարկվելով 365 օրվա համար: Օրինագծի ընդունումը հնարավորություն կտա կիրառելու արդարացի և միջազգային առաջավոր պրակտիկային համահունչ վարչարարություն` միևնույն ժամանակ ներդաշնակելով տույժերի կիրառման մեխանիզմը հարկային ոլորտում իրականացվող քաղաքականությանը: Ի դեպ, ՀՀ ԱԺ պատգամավոր Մ.Մելքումյանի հեղինակությամբ օրենսդրական այս նախաձեռնությունը քննարկվել է ՀՀ կառավարության 2013 թվականի դեկտեմբերի 19-ի նիստում և հավանության է արժանացել:

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

Երկրորդ փոփոխությունն առաջարկվում է կատարել «Շահութահարկի մասին» ՀՀ օրենքի 56-րդ հոդվածում` հնարավոր դարձնել ոչ ռեզիդենտ ընկերությունների՝ ՀՀ-ում հաշվառված ստորաբաժանումներին ուղղակի եղանակով շահութահարկը հաշվարկելիս նվազեցնել նաև նախորդ 5 տարվա հարկային վնասը: Օրինագծի ընդունմամբ` առավել արդարացի և տնտեսապես հիմնավորված կգառնա հարկային վարչարարությունը, միևնույն ժամանակ կհամահարթեցվի ռեզիդենտ և ոչ ռեզիդենտ ընկերությունների համար օրենսդրական դաշտը, վերջիններիս համար ապահովելով օրենսդրության տեսանկյունից մրցակցային հավասար պայմաններ, խթանել հեռանկարային երկարաժամկետ ներդրումային նախագծերն ու բարձրացնել տնտեսության ներդրումային գրավչությունը: Երրորդ փոփոխությունն առաջարկվում է կատարել «Հարկային ծառայության մասին» ՀՀ օրենքի 47.1 հոդվածում, որի նպատակն է հարկային մարմնի գանգատարկման հանձնաժողովում կառուցվածքային այնպիսի փոփոխություններ իրականացնելը, որոնց արդյունքում կբարձրանա հանձնաժողովի ընդունած որոշումների օբյեկտիվության և անաչառության մակարդակը, և, դրանով պայմանավորված, նաև հանրային հատվածում կամրապնդվի մինչդատական գանգատարկման ինստիտուտի նկատմամբ վստահությունը: Հաջորդ օրենսդրական առաջարկությունը, որն արդեն ընդունվել է և գործում է 2014 թվականի հունվարի 1-ից (հեղինակ` Միքայել Մելքումյան), ներկայացվում է ստորև`

Ուժի մեջ մտած օրենքի փոփոխություն2

ÐÐ ²Ä å³ßïáÝ³Ï³Ý ÇÝï»ñÝ»ï³ÛÇÝ Ï³Ûùª www.parliament.am->ݳ˳·Í»ñ->³ÙμáÕçáõÃÛ³Ùμ ÁݹáõÝí³ÍÝ»ñ->261-ñ¹ ݳ˳·ÇÍ Ï³Ù http://parliament.am/drafts.php?sel=showdraft&DraftID=30594

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

«Ավելացված արժեքի հարկի մասին» Հայաuտանի Հանրապետության oրենքի 6.1 հոդվածի 3-րդ պարբերությամբ սահմանված 300 մլն դրամը գերազանցող ներդրումային ծրագրերի մասով ԱԱՀ-ի երեք տարով հետաձգման դրույթով նախատեսված կազմակերպությունների և անհատ ձեռնարկատերերի ընտրության իրավունքը վերապահված է կառավարությանը: Ելնելով ՀՀ հետճգնաժամային ներկա փուլում ստեղծված իրավիճակից և փոքր ու միջին ձեռնարկատիրության խթանման, նոր ներդրումների ներգրավման անհրաժեշտությունից` սույն օրենքի նախագծով առաջարկվում է 6.1 հոդվածի 3-րդ պարբերության մեջ 300 մլն դրամը դարձնել 200 մլն դրամ, ինչը լուրջ խթան կհանդիսանա ՀՀ-ում նոր աշխատատեղերի ստեղծման և ներդրումային նախագծերի իրականացման համար: Կարծում ենք նաև, որ ներկա փուլում 200 մլն դրամը գերազանցող ներդրումային ծրագրերի իրականացման աջակցությունը ԱԱՀ-ի հետաձըգման միջոցով կարևոր է, քանի որ այդ ծավալների շրջանակներում իրականացվելիք ծրագրերի և դրանց թվաքանակի աճի հավանականությունն ավելի մեծ է և համեմատաբար նվազ ռիսկային:

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

ՍՏԱՆԴԱՐՏԱՑՈՒՄԸ` ՈՐՊԵՍ

ՄՐՑՈՒՆԱԿՈՒԹՅԱՆ ԱՊԱՀՈՎՄԱՆ

ԵՎ ՊԵՏԱԿԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ

ԿԱՐԵՎՈՐԱԳՈՒՅՆ ԳՈՐԾԻՔ

Հայաստանի տնտեսական զարգացման ներկայիս մակարդակի վրա զգալիորեն ազդող երկրի տնտեսության ամբողջական կարգավորման կարևորագույն հիմնախնդիրներից է ստանդարտացումը, որը նոր, գիտելիքների վրա հիմնված տնտեսության հիմքերի ստեղծման ու զարգացման ամենահիմնական գործոնն է։ Ստանդարտացումը գոյություն ունեցող կամ հնարավոր խնդիրների վերաբերյալ համընդհանուր և բազմակի գործադրման դրույթների սահմանման միջոցով որոշակի բնագավառում կարգավորվածության լավագույն աստիճանին հասնելուն ուղղված գործունեություն է: Ստանդարտացման սկզբունքներն են. • Ստանդարտների կամավոր կիրառումը, • Ստանդարտների փոխհամաձայնության ապահովումը մշակման և ընդունման ժամանակ, • Ստանդարտները պետք է չհակասեն տեխնիկական կանոնակարգերի պահանջներին, • Ստանդարտացման աշխատանքների կազմակերպումը և իրականացումը` ստանդարտացման տեխնիկական հանձնաժողովների միջոցով, • Առաջավոր և լավագույն պահանջների սահմանումը ստանդարտներում, • Ստանդարտներում այնպիսի պահանջների սահմանում, որոնք կարող են օբյեկտիվորեն ստուգվել և վերահսկվել, • Ստանդարտների մշակմանը և կիրառմանը բոլոր շահագրգիռ կողմերի մասնակցության կամավորությունը և մասնակցության իրավունքի ապահովումը, • Սահմանված պահանջների միանշանակությունը, • Մշակվող և հաստատված ստանդարտների մասին պաշտոնական տեղեկատվություն, ինչպես նաև ստանդարտների մատչելիության ապահովում շահագրգիռ կողմերի համար, բացառությամբ օրենսդրությամբ նախատեսված դեպքերի,

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

•

Ազգային ստանդարտների մշակման նպատակահարմարությունը` հաշվի առնելով դրանց սոցիալական, տնտեսական և տեխնիկական կարևորությունն ու գործադրելիությունը, • Արտադրանքի արտադրմանը և շրջանառությանը, աշխատանքի կատարմանը և ծառայությունների մատուցմանը խոչընդոտներ ստեղծելու անթույլատրելիությունը: Ստանդարտացման օբյեկտները ցույց են տրված սխեմատիկորեն:

Գծապատկեր 1 Ստանդարտացման օբյեկտները

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

Որակի կառավարման գործուն համակարգի շնորհիվ ստանդարտացվում են կազմակերպության բոլոր գործընթացները և ընթացակարգերը, գրավոր ձևակերպվում, հիմնավորվում և ապահովվում են գործընթացների թափանցիկությունն ու արդյունավետ հսկումը, իսկ անհամապատասխանության դեպքում` ուղղիչ գործողությունների կատարումը, կրճատվում են ոչ որակյալ ծախսերը, բարձրանում է վարկանիշը և երաշխավորվում կայուն գործունեությունը: Ստանդարտացման նորմատիվային փաստաթղթերի կիրառումը որոշվում է իրավաբանական անձանց և անհատ ձեռներեցների կողմից` արտադրանքի մշակման, արտադրման, իրացման, օգտագործման (շահագործման), պահպանման, փոխադրման և ծառայությունների մատուցման փուլերում: Ազգային ստանդարտների կիրառումը կամավոր է:3 Արտադրանքի (ծառայության) գործընթացների և մեթոդների տեխնիկական բնութագրերը սահմանվում են` տեխնիկական կանոնակարգով: Այդ փաստաթուղթը կարող է ընդգրկել նաև տերմինաբանությանը, փաթեթավորմանը, պայմանանշաններին, արտադրանքի մակնշմանը կամ պիտակավորմանը ներկայացվող պահանջները: Տեխնիկական կանոնակարգով սահմանված պահանջները պարտադիր են: Տեխնիկական կանոնակարգերն են. • ՀՀ միջազգային պայմանագրերով ընդունված` ՀՀ օրենսդրությամբ սահմանված կարգով վավերացված փաստաթղթերը, • ՀՀ օրենքները, • ՀՀ կառավարության որոշումները: ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարության «Ստանդարտների ազգային ինստիտուտ» փակ բաժնետիրական ընկերությանն ամրագրված ծառայությունները պետական բյուջեից ֆինանսավորվում են ըստ «Ստանդարտացման մասին» ՀՀ օրենքի 19-րդ հոդվածի, որի շրջանակներում մատուցվող ծառայությունները խմբավորվում են` 1. Ազգային ստանդարտների մշակում, 2. Ստանդարտացման միջազգային (ISO, IEC, ITU), եվրոպական (CEN) և միջպետական (ԱՊՀ ՍՉՍ ՄՊԽ) ստանդարտացման կազմակերպությունների հետ համագործակցություն և աշխատանքների կազմակերպում, 3. Ստանդարտացման ազգային ֆոնդի վարում և տեղեկատվական սպասարկում։ Նշված ծառայությունների գծով շահառուներն են ՀՀ պետական կառավարման և տեղական ինքնակառավարման մարմինները, ՀՀ տարածքում և օտարերկրյա պետություններում արտադրանքների արտադրությամբ, աշ-

«Ստանդարտացման մասին» ՀՀ օրենքի 13-րդ հոդված 1-ին, 2-րդ կետեր

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

խատանքների կատարմամբ և ծառայությունների մատուցմամբ զբաղվող իրավաբանական անձինք, անհատ ձեռնարկատերերը, հասարակական կազմակերպությունները, գիտահետազոտական կազմակերպությունները, սպառողները, ինչպես նաև ցանկացած ֆիզիկական անձինք (այսուհետ` ստանդարտացման ոլորտի շահագրգիռ կողմեր)։ Աղյուսակ 3

Ստանդարտացումը Հայաստանում նպաստում է ձեռնարկատիրությանը և հասարակությանը ամրապնդվելու, զարգանալու, մատչելի է դարձնում տարածաշրջանային ու համաշխարհային շուկաները: Ստանդարտացումը շահագրգիռ կողմերի ստանձնած առաջադրանքն է, որն այս կամ այն կերպ օգտակար է բոլորին: Այսինքն` ձեռնարկատերերը, ընկերակցությունները, այլ կազմակերպություններն ու կառավարությունը ակտիվ ներգրավվում են արդյունավետության կառավարմանը, որակի երաշխավորմանը, սպառողների պաշտպանությանը, շրջակա միջավայրի պահպանմանը և անվտանգությանը: Վերջին երկու տարիների ոլորտի զարգացման միտումները. «Ստանդարտացման մասին» ՀՀ օրենքով սահմանված լիազորությունների շրջանակներում «Ստանդարտների ազգային ինստիտուտ» ՓԲԸ-ը մատուցում է տարբեր ծառայություններ պետական և ոչ պետական տարբեր առևտրային կազմակերպություններին, որոնցից ստացված եկամուտներով փոխհատուցվում են ընկերության կանոնադրական խնդիրների իրականացման անհրաժեշտ ծախսերը: ՀՀ ստանդարտացման բնագավառի կարևոր խնդիրներից է` մարդու կյանքի և առողջության, նրա գույքի, շրջակա միջավայրի անվտանգության

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

ապահովմանն աջակցումը, տեխնիկական օրենսդրության բարեփոխումները` միջազգային և եվրոպական ստանդարտներին ներդաշնակ` ազգային ստանդարտների մշակմամբ և ընդունմամբ, ինչպես նաև գործող տեխնիկական կանոնակարգերի և ազգային ստանդարտների կատարելագործմամբ: Ոլորտի նպատակն է Ազգային ստանդարտների ներդաշնակումը միջազգային և եվրոպական ստանդարտներին: Ստանդարտները գոյատևում են հարատև զարգացող միջավայրում: Շուկաների գլոբալացումը, գործարարության նոր ոլորտների ի հայտ գալը, արտադրանքի ավելի արագ մշակումն ու արտադրանքի կենսապարբերաշրջանի կրճատումը, ինչպես նաև աճող տեխնոլոգիական համափոխարինելիությունը նշանակում են, որ ազգային, տարածաշրջանային և միջազգային ստանդարտացումն այժմ կանգնած է նոր, առավել բարդ մարտահրավերների առջև: Ստանդարտացման միջազգային, եվրոպական և միջպետական կազմակերպությունների հետ համագործակցությունը և աշխատանքների կազմակերպման ծրագիրը հնարավորություն են տալիս մասնակցելու Ստանդարտացման միջազգային կազմակերպության (ԻՍՕ), Ստանդարտացման Եվրոպական Կոմիտեի (ՍԵՆ) և (ԱՊՀ) Ստանդարտացման միջպետական խորհրդի և դրանց ստանդարտացման տեխնիկական հանձնաժողովների աշխատանքներին, կիրառելու այդ կազմակերպությունների ընդունած ստանդարտները, ներկայացնել նրանց մշակած ստանդարտների նախագծերի վերաբերյալ ՀՀ շահագրգիռ մարմինների և ստանդարտների ազգային ինստիտուտի առաջարկությունները` դրանով նպաստելով հայրենական արտադրողների արտադրած և մատուցած ծառայությունների արտահանմանը ինչպես միջազգային, այնպես էլ տարածաշրջանային (եվրամիության և ԱՊՀ երկրներ) շուկաներ։ Բացի դրանից, որպես միջազգային ստանդարտացման վերը նշված կազմակերպությունների անդամ` Ստանդարտների ազգային ինստիտուտը պարտավոր է անմասն չմնալ այդ կազմակերպությունների աշխատանքից և ակտիվորեն մասնակցել հրավիրվող խորհրդակցություններին և տարեկան վեհաժողովներին։ Այդպիսի մասնակցությունը բարձրացնում է Հայաստանի հեղինակությունը միջազգային ասպարեզում և ընդլայնում հիմքը տարբեր շահագրգիռ կազմակերպությունների հետ նոր շահավետ համագործակցության։ Ներկայումս Հայստանի Հանրապետությունը, ի դեմս Ստանդարտների ազգային ինստիտուտի, անդամակցում է ԻՍՕ-ի 38 և ՍԵՆ-ի 3 տեխնիկական հանձնաժողովների աշխատանքներին` որպես այդ հանձնաժողովների անդամ։

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

Աղյուսակ 4 Ոլորտի գերակայությունները

Տեխնիկական կանոնակարգման և որակի ենթակառուցվածքի ոլորտում նախատեսվող բարեփոխումները դիտարկվելու են որպես ՀՀ և Մաքսային Միության բանակցային գործընթացի կարևորագույն բաղադրիչ: Այս համատեքստում կատարվելու են ոլորտը կանոնակարգող օրենքների, օրենքների կիրարկումն ապահովող ենթաօրենսդրական ակտերի կարգավորման աշխատանքներ: Ոլորտի քաղաքականության միջոցառումներից է լինելու Մաքսային Միության տեխնիկական կանոնակարգման և որակի ենթակառուցվածքի օրենսդրական ակտերին ամբողջովին մոտարկված տեխնիկական կանոնակարգման, ստանդարտացման, հավատարմագրման, չափումների միասնականության ապահովման համակարգերի, համապատասխանության գնահատման ընթացակարգերի մշակումը և ներդրումը` Մաքսային միության և միջազգային լավագույն փորձի տեղայնացման նպատակով: Այդ ընթացակարգերի ներքո կվերանայվեն համակարգի գործող տեխնիկական կանոնակարգերը և իրավական ակտերը: Որակի ապահովման պետական քաղաքականության ձևավորման տարրերից է լինելու հանրապետությունում իրականացվող ծառայությունների նկատմամբ վերահսկողության կանոնակարգումը, տրամաչափարկման համակարգի կայացումը: «Որակի ենթակառուցվածքների բարեփոխում» ծրագրի համար ՀՀ 2014 թվականի պետական բյուջեի նախագծով նախատեսվում է հատկացնել 200.0 մլն դրամ: Ծրագրի շրջանակներում նախատեսվում է իրականացնել հետևյալ միջոցառումները. 1. «Տեխնիկական կանոնակարգման ոլորտի կայացման պետական աջակցության ծրագիր»` 30.0 մլն դրամ,

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

2. «ՀՀ հավատարմագրման համակարգի բարեփոխում և հավատարմագրման ազգային մարմնի կայացում»` 24.9 մլն դրամ, 3. «Պետական աջակցություն ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարության Ստանդարտների ազգային ինստիտուտի կողմից 2014 թ. Ստանդարտացման ոլորտում ծրագրերի կատարման գծով»` 47.0 մլն դրամ, 4. «Չափագիտության ազգային ինստիտուտ» ՓԲԸ-ին` 56.9 մլն դրամ, 5. «Շուկայի վերահսկողության համակարգի բարեփոխում և շուկայի վերահսկողության պետական տեսչության կայացում»` 41.2 մլն դրամ: Հայաստանի ստանդարտացման քաղաքականությունը լավագույնս ծառայելու է շուկայի և հասարակության մշտապես աճող ժամանակակից պահանջներին և խարսխված է լինելու ձեռներեցության ու տեղական արտադրության զարգացմանը: Ազգային ստանդարտների մշակումը նպատակաուղղված է լինելու երկրի արտահանման խթանմանը, ազգային ապրանքների և ծառայությունների որակի բարձրացմանը և արտաքին առևտրում տեխնիկական խոչընդոտների վերացմանը: Ազգային ստանդարտացումը հիմք է ազգային տեխնիկական օրենսդրության մշակման և տնտեսության մեջ նորարարությունների ու կառավարման լավագույն փորձի ներդրման: «Ստանդարտների մշակման ծառայություններ» ծրագրի համար ՀՀ 2014 թվականի պետական բյուջեի նախագծով նախատեսվում է հատկացնել 14.3 մլն դրամ` 2013 թվականի պետական բյուջեով հաստատված գումարի չափով: Ծրագրի շրջանակներում նախատեսվում են հետևյալ միջոցառումները. 1. «Ազգային ստանդարտների մշակում»՝ 9.5 մլն դրամ, 2. «Միջազգային, եվրոպական և միջպետական ստանդարտացման կազմակերպությունների հետ համագործակցության և աշխատանքների կազմակերպում»՝ 2.5 մլն դրամ, 3. «Ստանդարտացման ազգային ֆոնդի վարման և տեղեկատվական սպասարկման աշխատանքների կազմակերպում»՝ 2.3 մլն դրամ: Ծրագրի նպատակն է ՀՀ ստանդարտացման բնագավառի միջազգային և եվրոպական համակարգերին ինտեգրումը, ինչը կնպաստի սպառողների շահերի պաշտպանությանը՝ անվտանգ ապրանք ձեռքբերելու, կօժանդակի հայրենական արտադրողներին՝ մրցունակ ապրանք արտադրելու և ծառայություններ մատուցելու: Տնտեսական մրցակցության և սպառողական շուկաների ոլորտներում 2014 թ. իրականացվելիք միջոցառումներն ուղղված կլինեն սպառողական շուկայում հավասար մրցակցային դաշտի ապահովմանը, սպառողների շա28

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

հերի պաշտպանության համակարգի կատարելագործմանը, գործարարության էթիկայի կանոնների ու ստանդարտների ներդրմանը, ոլորտում հսկողության հարցում հասարակության տեղեկացվածության և վերջինիս հետ հետադարձ կապի ապահովմանը, իրազեկ հասարակության ձևավորմանը, տեղական ինքնակառավարման մարմինների հսկողական գործառույթների իրականացման արդյունավետության բարձրացմանը, կորպորատիվ հսկողության կանոնների ստեղծման համակարգի ձևավորմանը: Ինչպես գիտենք, առաջիկայում հավանական է ՀՀ-ի անդամակցումը Մաքսային միությանը, և այս համատեքստում հարկ է նշել նաև ստանդարտացման համակարգի ներդաշնակումը արտադրության անվտանգության ապահովման և տեխնիկական կարգավորման ոլորտում: Տեխնիկական կանոնակարգման ոլորտում հիմքը Ստանդարտացման, չափագիտության և սերտիֆիկացման ԱՊՀ միջպետական խորհուրդն է, որի շրջանակներում կատարվում է միջազգային նորմերի և կանոնների հիման վրա միջպետական ստանդարտների համաձայնեցված մշակում: Տեխնիկական կանոնակարգման և ստանդարտացման ոլորտում համատեղ աշխատանքները ներառում են. • միջազգային հանրաճանաչ սկզբունքներին հիմնված ստանդարտացման օրենսդրական, տնտեսական և կազմակերպական հիմքերի կատարելագործումը, որը կնպաստի ՄՄ անդամ երկրների տարածքում ստանդարտացման և տեխնիկական կանոնակարգման օրենքների մերձեցմանը, • տեխնիկական ռեգլամենտի պահանջներն ապահովող միջպետական ստանդարտների առավելագույն օգտագործումը, • միջպետական ստանդարտացման նոր ուղղությունների զարգացումը՝ շուկայի պահանջների և միջազգային տարածաշրջանների կազմակերպությունների հետ համագործակցության պայմանների հանդեպ կողմերի հետաքրքրությունների վերլուծության հիման վրա, • մասնակցություն միջպետական ստանդարտացման ուղղությամբ աշխատանքների ծրագրի մշակմանը, • ստանդարտացման հարցերով միջպետական տեխնիկական կոմիտեների գործունեության ակտիվացումը, դրանց պատասխանատվության բարձրացում ու դերի ուժեղացում, • չափումների միասնականության ապահովման ոլորտում միջպետական ծրագրերի իրականացմանը մասնակցություն, • չափագիտության, ինչպես նաև չափումների ազգային համակարգերի ոլորտներում իրավական ակտերի ներդաշնակեցում ու կատարելագործում՝ ըստ միջազգային պահանջների:

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

Փոխգործակցությունը սպառողների և արտադրության անվտանգության ապահովման հարցերում հետզհետե վերածվում է բազմակողմ հարաբերությունների կարևոր կողմերից մեկի, ինչը պայմանավորված է առևտրատնտեսական փոխադարձ համագործակցության սոցիալական ուղղվածության ամրապնդմամբ: Նման համագործակցության շրջանակներում ՄՄ-ին անդամակցության գործողության ընթացքում ենթադրվում է՝ ¾ զարգացնել ՀՀ և ՄՄ իրավասու մարմինների միջև գործնական փոխգործակցություն դեղորայքների և բժշկական պարագաների անվտանգության և որակի ապահովման հարցերով, ¾ զարգացնել իրավասու մարմինների միջև համագործակցությունը կենդանական ծագում ունեցող սննդի անվտանգության և բուսական ծագման արտադրության բուսասանիտարական անվտանգության հարցերով, ¾ մշակել և իրականացնել կենդանիների հիվանդությունների դեմ պայքարի ռազմավարության և համապատասխան գիտահետազոտական հաստատությունների և կենտրոնների միջև մասնագետների և անհրաժեշտ տեխնիկական տեղեկատվության փոխանակում, ¾ Իրագործել համաձայնեցված որոշումներ ջրային ոլորտի արտադրության մթերքների առևտրի զարգացման ուղղությամբ:

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՆՔԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ ԱՐԴԻ

ՎԻՃԱԿԻ ԳՆԱՀԱՏԱԿԱՆԸ ԵՎ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Հայաստանի Հանրապետության հեռանկարային զարգացման վճռական նախապայմանն արդյունաբերության վերելքն է: Հայաստանի Հանրապետության արդյունաբերության այժմյան համակարգում առաջատարը և խոշոր հարկատուն լեռնահանքային արդյունաբերությունն է: Իսկ այս ճյուղի առաջատար ձեռնարկությունը 1950-ական թվականներից մինչև այժմ Քաջարանի պղնձամոլիբդենային կոմբինատն է: Այս հանքավայրի հանքանյութի մեջ մոլիբդենից, պղնձից բացի, կան նաև 10-ից ավելի թանկարժեք այլ էլեմենտներ, այդ թվում՝ ռենիում, ոսկի, արծաթ, բիսմուտ, սելեն, թելուր, ծծումբ, մոլիբդենային խալկոպիրիտ, խալկոպիրիտային երկաթ և այլ էլեմենտներ4: Ըստ որում՝ Քաջարանի հանքավայրը թանկարժեք այդպիսի մետաղների պարունակությամբ և պաշարներով աշխարհում եզակի է: Սակայն այս հանքավայրը նշված թանկարժեք մետաղների հումքի շահագործման հենց առաջին տարիներից էլ գիտատեխնիկական, տնտեսաէկոլոգիական առումներով, մեղմ ասած, «բարբարոսաբար» է օգտագործում: Խոսքն այն մասին է, որ թեև հանքի շահագործումը միշտ ապահովել է խոշոր եկամուտ, սակայն հանքանյութի բաղադրամասերի օգտագործումը հիմնականում «անուշադրության» է մատնված, որից խիստ տուժում է հանրապետության ռեսուրսային պոտենցիալը և Սյունիքի մարզի էկոլոգիական համակարգը: Վերը ոչ լրիվ թվարկված ռեսուրսների խնայողաբար, նպատակային, անթափոն օգտագործման հիման վրա հնարավոր կլինի այնպիսի բազմաճյուղ հզոր արդյունաբերություն ստեղծել, որի շնորհիվ էապես կավելանան աշխատատեղերը, նվազագույնի կհասցվեն գործազրկությունը և արտագնացությունը, կմեծանա ներգաղթը, ինչպես նաև զգալիորեն կբարձրանան բնակչության վերարտադրության ցուցանիշները: Կոմբինատի սեփականաշնորհումից հետո այս հանքավայրում հանքաքարի արդյունահանումը բավական արագորեն ավելացվեց և արդեն 2012 թ. հանույթը հասցվեց 20 մլն տոննայի: Արտաքուստ, կարծեք թե, դրական է հանքաքարի արդյունահանման ծավալի այսպիսի կտրուկ ավելացումը: Սակայն շատ ավելի կարևոր է, թե առհասարակ տնտեսական առումով

Հ. Ա. Ավագյան, Հայոց Աշխարհ, 30.12.2012:

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

այդ շատ թանկարժեք համալիր հումքի օգտագործման արդյունավետությունը որքանո՞վ է արդարացված: Խնդիրն այն է, որ տասնամյակներ շարունակ Քաջարանի, ինչպես նաև Ագարակի պղնձա−մոլիբդենային հանքավայրերից արդյունահանվող համալիր հումքից (որի բաղադրության մեջ, ինչպես ասվել է, կան ավելի քան 13 տեսակի թանկարժեք մետաղներ) հիմնականում կորզվում է պղինձն ու մոլիբդենը, այն էլ ոչ լրիվ: Այսպիսով, հետաքրքրական է, թե այսօր արդեն տարեկան 20 մլն տոննա հանքաքար արդյունահանելու և մշակելու դեպքում արդյունքը ինչպիսի՞ն է: Պարզվում է, որ 20 մլն տ հանքաքար արդյունահանելու և մշակելու դեպքում ստացվում է պղնձի խտանյութ՝ 133,4 հազ. տ, որտեղ պղնձի տեսակարար կշիռը, այսինքն՝ պարունակությունը խտանյութում 28 % է, իսկ ծավալը 37,35 հազ. տ: Այդ նույն ծավալի խտանյութում մոլիբդենի խտանյութը 14,2 հազ. տ, որտեղ մոլիբդենի տեսակարար կշիռը 50 % է, իսկ ծավալը` 7,1 հազ. տ: Երկրաբանական գիտությունների դոկտոր Հ. Ավագյանի հաշվարկներով՝ վերը նշված 20 մլն տոննա հանքաքարի մշակումից հետո պոչամբար թափվող պղնձի քանակը կարող է լինել առնվազն ավելի քան 9,33 հազ. տոննա, իսկ մոլիբդենինը` 1,77 հազ. տ: Այս ցուցանիշները շատ հստակ կերպով ցույց են տալիս, թե Քաջարանի կոմբինատի գործունեության ավելի քան 80 տարիներին ինչ հսկայական քանակությամբ միայն պղինձ և մոլիբդեն է թափվել այդ կոմբինատի պոչամբարներ: Բացի պղնձից և մոլիբդենից, հումքի մշակման ժամանակ խտանյութի մեջ են անցնում նաև՝ 2,66 տոննա ռենիում, որից պոչամբար է թափվում 0,67 տ, 420 կգ ոսկի, որից պոչամբար է թափվում 108 կգ, 23,8 տ արծաթ, որից պոչամբար է թափվում 6,0 տ, 31,7 տ բիսմուտ, որից պոչամբար է թափվում 8,0 տ, 23,8 տ սելեն, որից պոչամբար է թափվում 6,0 տ, 20,2 տ թելուր, որից պոչամբար է թափվում 5,0 տ, 42,3 հազ. տ ծծումբ, խալկոպիրիտ, մոլիբդեն, որից պոչամբար է թափվում 10,6 հազ. տ, 32,95 հազ. տ երկաթ, որից պոչամբար է թափվում 8,2 հազ. տ5: Այս նշվածներից բացի, թեև խտանյութի մեջ չեն անցնում, բայց լրիվ պոչամբար են թափվում վանադիումը, սկանդիումը, մագնետիտը, հանքանյութի հետ կապված երկաթը, ծծումբը: Վերը նշված գունավոր և հազվադեպ մետաղների արժեքը միջազգային շուկայում շատ բարձր է: Շատ մոտավոր տվյալներով՝ միայն Քաջարանի

Վերը նշված փաստերի հաշվարկները կատարել է երկրաբան Հ. Ավագյանը:

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

հանքավայրում ամեն տարի մեկ միլիարդից ավելի դոլարի արժեք ունեցող մետաղներ են թափվում պոչամբարներ: Իսկ այստեղ մնալով դրանք՝ ժամանակի ընթացքում վերածվում են թույնի, հսկայական վնաս հասցնելով տվյալ տարածաշրջանի բնակչությանը, բուսական, կենդանական աշխարհին, հողային ռեսուրսներին և առհասարակ էկոլոգիական ամբողջ համակարգին: Հայտնի է, որ Քաջարանի հարակից գյուղերի բնակիչները բազմիցս խիստ բողոքել են ստեղծված էկոլոգիական ծանր վիճակից: Խնդիրն այն է, որ հումքային ռեսուրսների նշված մեթոդներով օգտագործումը բնորոշ է նաև մեր հանրապետության լեռնահանքային արդյունաբերության և գունավոր մետաղաձուլության բոլոր` Կապանի, Ագարակի, Ախթալայի, Ալավերդու, Սոթքի ձեռնարկություններին: Եթե Թեղուտում կառուցվող պղնձամոլիբդենային կոմբինատը նույն տեխնոլոգիայով պետք է իրականացվի, ապա դժվար չէ պատկերացնել, թե Լոռու անզուգական ձորի էկոլոգիական վիճակը ինչպիսին կլինի: Գունավոր մետաղներից բացի, Հայաստանի Հանրապետության տարածքում կան նաև սև մետաղների բավական պաշարներ: Այստեղ հայտնի են հարյուրից ավելի երկաթի հանքավայր, հանքաերևակում, որոնցից հատկապես հանգամանորեն ուսումնասիրված են Հրազդանի, Կապանի, Սվարանցի հանքավայրերը: Հրազդանի հանքավայրը գտնվում է անմիջապես Հրազդան քաղաքի սահմաններում, հանգամանորեն ուսումնասիրված է, մետաղի միջին պարունակությունը 32 % է, արդյունաբերական պաշարները 50 մլն տ են, հեռանկարային պաշարները՝ 150 մլն տ: Կապուտանի (երկրաբանական աղբյուրներում այն անվանվում է նաև` Աբովյանի) հանքավայրը գտնվում է Կոտայքի մարզի Կապուտան գյուղի մոտ, Երևանից 25 կմ հեռավորության վրա և հանգամանորեն ուսումնասիրված է: Մետաղի միջին պարունակությունը 28−30% է: Այս հանքավայրի արդյունաբերական հաստատված պաշարները ավելի քան 244 մլն տ են, իսկ հեռանկարային պաշարները` ավելի քան 400 մլն տ: Այս երկու հանքավայրերն էլ ունեն արդյունահանման համար շատ նպաստավոր լեռնաերկրաբանական և տրանսպորտային պայմաններ: Համեմատաբար խոշոր են Սվարանցի հանքավայրի պաշարները: Այն գտնվում է Սյունիքի մարզում, Գորիսի տարածաշրջանի Սվարանց գյուղից զգալի չափով դեպի հարավ: Մետաղի պարունակությունն այս հանքավայրի հանքանյութի մեջ 21 % է, կանխագուշակված պաշարները գնահատվում են շուրջ 1 մլրդ տ, արդյունաբերական պաշարները` 450 մլն տ: Նշված երկու հանքավայրերի համեմատությամբ՝ Սվարանցի հանքավայրի շահագործման տրանսպորտային, բնակլիմայական պայմանները դժվարին են: Բավական է ասել, որ այդ հանքավայրի բարձրությունը ծովի մակերևույթից ավելի քան

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

2500 մ է, սակայն մասնագետների կարծիքով, այստեղ հնարավոր է կազմակերպել հանույթ բաց եղանակով: Շատ կարևոր է հաշվի առնել այն հանգամանքը, որ Կապուտանի ու Սվարանցի հանքավայրերի երկաթի հանքաքարը բարձր որակի է, ուստի և հնարավորություն կընձեռի կազմակերպելու էլեկտրատեխնիկական մեքենաշինության պահանջների համար անհրաժեշտ բարձրորակ պողպատի արտադրություն: Հանրապետության տարածքում երկաթի հանքաքարի պաշարներ հայտնաբերված են նաև Սյունիքի մարզի հարավում (Մեղրու տարածաշրջանում, Բազումի լեռնալանջերում, Նոյեմբերյանի տարածաշրջանում): Ընդհանուր առմամբ, ՀՀ տարածքում հայտնաբերված երկաթի հանքաքարի կանխագուշակված պաշարները գնահատվում են շուրջ 3,8 մլրդ տ: Քանի որ մինչև այժմ Հայաստանի Հանրապետությունում օգտագործվող սև մետաղներն ամբողջապես ներմուծվում են արտասահմանյան երկրներից (հատկապես՝ Ռուսաստանից և Ուկրաինայից), ինչը շատ մեծ դժվարությունների և ծախսերի հետ է կապված, հետևաբար մեր հանրապետության տարածքում առկա, հատկապես երկաթի վերը նշված երեք հանքավայրերի շահագործումը, թերևս, հրատապ խնդիր է: Մեր կարծիքով, հանրապետության երկաթի միայն նշված երեք հանքավայրերի հիմքի վրա սև մետաղների արտադրություն կազմակերպելու դեպքում հնարավոր կլինի սև մետաղների մեր ամբողջ պահանջի 25-30% ապահովել սեփական արտադրությամբ: Այսինքն՝ այդ չափով ոչ միայն կթեթևանա արտաքին շուկայից մեր կախվածությունը, այլև զգալիորեն կավելանա արդյունաբերական արտադրանքի ծավալը, նկատելիորեն կկրճատվի գործազուրկների թիվը: Սակայն նշված երեք հանքավայրերից` Հրազդանի հանքավայրի շահագործումը փաստորեն անհնար կամ անցանկալի է դառնում: Խնդիրն այն է, որ Հրազդան քաղաքի տարածքային ընդարձակման հետ կապված հանքավայրը, փաստորեն, հայտնվել է քաղաքի տարածքում, արդեն իսկ հիմնականում շրջափակված է նորակառույց բնակելի տներով և օժանդակ այլ կառույցներով: Սակայն այս ակնառու փաստը չի խանգարել, որ Սվարանցի, Կապուտանի հանքավայրերի հետ միասին Հրազդանի երկաթի հանքավայրը նույնպես շահագործման հանձնվի Չինաստանի համապատասխան կազմակերպություններին: Ըստ որում, այդտեղ արդեն հորատման աշխատանքներ են իրականացվում: Նորից նշենք, որ Հրազդանի հանքավայրն անմիջապես քաղաքի սահմաններում է, Կաքավաձոր թաղամասի հարակից վայրում: Այստեղ արդեն բավական ժամանակ է, ինչ իրականացվում են պայթեցումներ, որոնց հետևանքով տուժում են բնակելի տները և առհասարակ բոլոր շինու34

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

թյունները: Այդ պատճառով բնակիչները խիստ անհանգստացած են և բողոք են ներկայացնում վերադաս մարմիններին, սակայն վիճակը մնում է անհուսալի: Հաճախակի տեղի ունեցող ուժգին պայթյունների պատճառով խիստ անհանգիստ են ամբողջ թաղամասի 120 տնտեսություններ իրենց շինությունների, օժանդակ կառույցների, տնամերձ հողատարածքների, շարքից դուրս եկած փողոցների, ճանապարհների հետ կապված, այն աստիճանի, որ տաքսի ավտոմեքենաներն այլևս չեն համաձայնվում մոտենալ այդ թաղամասին: Այստեղ չեն գործում նաև բնակչությանը սպասարկող համարյա բոլոր կազմակերպությունները, նույնիսկ շտապօգնությունը մեծ ուշացումով է տեղ հասնում: Այս բոլորը դեռևս հանքավայրի շահագործման պատրաստելու, գործարանը գործողության մեջ դնելու պայմաններում են տեղի ունենում, իսկ լիածավալ գործարկման ընթացքում կարելի է պատկերացնել ոչ միայն Կաքավաձոր թաղամասի, այլև Հրազդան քաղաքի հարակից թաղամասերի էկոլոգիական վիճակը: Կարծում ենք, որ Հրազդանի երկաթի հանքավայրը ինչ մեթոդով էլ (բաց կամ ստորգետնյա) շահագործվի, խիստ բացասական է անդրադառնալու ոչ միայն հանքավայրի հարակից բնակելի շենքերի, մյուս կառույցների, այլև ամբողջ Հրազդան քաղաքի վրա: Մետաղական հումքային ռեսուրսներից բացի, Հայաստանի արդյունաբերության հետագա զարգացման, նոր աշխատատեղերի ստեղծման համար բացառիկ դեր կարող է խաղալ մեր բնական բազմազան քարանյութերի օգտագործումը եվրոպական արտադրական մակարդակին դնելու հիմնահարցի լուծումը: Իրոք, ՀՀ քարանյութերի հզոր պաշարները ժամանակակից գիտատեխնիկական մեթոդներով (որոնք վաղուց ներդրված են եվրոպական երկրներում) օգտագործելիս` շինանյութերի արդյունաբերությունը կարող է դառնալ միջազգային ճանաչմամբ բարձր արդյունավետություն ունեցող ճյուղ: Հանրապետության տարածքում հայտնաբերված և ուսումնասիրված են քարանյութերի ավելի քան 700 հանքավայրեր: Արդյունաբերական նշանակության տեսակետից առավել կարևորն են` տուֆերը, բազալտները, անդեզիտները, պեմզան, պեռլիտները, հրաբխային խարամները, մարմարները, գրանիտները, կրաքարերը, բենտոնիտները, հրակայուն կավերը, դոլոմիտները, դիատոմիտները և շատ այլ տեսակի հրաբխային ու նստվածքային քարանյութեր: Հաշվի առնելով մեր ազգային հարստություն հանդիսացող այս ռեսուրսների արդյունաբերական նշանակությունը` դեռևս 1960-ական թվականներին միութենական կառավարության որոշմամբ Երևան քաղաքում կազմակերպվել է «Քարի ու սիլիկատների գիտահետազոտական ինստիտուտը», որի նպատակն էր հանրապետության տարածքի ոչ մետաղական հանքային ռեսուրսների` գիտականորեն հիմնավորված արդիական մեթոդներով

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

արդյունահանումը, մշակումը, անթափոն, համալիր օգտագործումը և դրանց հիման վրա բազում հույժ կարևոր կարևոր արտադրատեսակների թողարկումը: Իր գոյության տարիներին այդ ինստիտուտում մշակվել են հանրապետության բնական քարանյութերի մեքենայացված արդյունահանման, մշակման, դրանց կոմպլեքսային օգտագործման մեթոդներ, որոնց զգալի մասն արդեն գործողության մեջ է դրվել: Սակայն հետագա իրադարձությունները և սեփականաշնորհման քաղաքականությունը հանգեցրեցին նրան, որ հույժ կարևոր գիտահետազոտական ինստիտուտը դադարեց գործելուց, նրա ճակատագիրը մատնվեց անորոշության և:

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ԱՌԱՋԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ամփոփելով Հայաստանի Հանրապետության արդյունաբերության զարգացման խնդիրներին վերաբերող սույն վերլուծությունը` կարող ենք անել որոշակի եզրակացություններ և առաջարկություններ. 1. Վերականգնել և զարգացնել Հայաստանի Հանրապետության երբեմնի հզոր արդյունաբերությունը` ժամանակակից համաշխարհային գիտատեխնիկական ներդրումներին ու պահանջներին համապատասխան: 2. Բնակչության վերարտադրության աճը վերականգնելու և արտահոսքը մեծապես կրճատելու նպատակով մշակել արդյունաբերության տարածքային համաչափ զարգացման հիմնավորված ծրագիր: 3. Առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնել Գյումրի, Վանաձոր, Սպիտակ, Իջևան, Դիլիջան, Սևան, Գորիս և հանրապետության մյուս բոլոր քաղաքների արդյունաբերության զարգացման խնդիրներին, որոնց բնակչության թիվը, աճի գործակիցները մեծ չափերով կրճատվել են: 4. Հանրապետության արդյունաբերական նշանակություն ունեցող բոլոր տեսակի ռեսուրսների տնտեսական գնահատման, դրանց համալիր, նպատակային, խնայողաբար, անթափոն օգտագործման և շրջակա միջավայրի պահպանության խնդիրները դիտարկել բացառապես համապետական մակարդակով: 5. Առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնել հանրապետության մետաղային օգտակար հանածոների, հատկապես պղնձի, մոլիբդենի, բազմամետաղների, ոսկու և դրանց հանքանյութի մեջ առկա 10-ից ավելի թանկարժեք մետաղատեսակների համալիր, անթափոն օգտագործման խնդիրների լուծմանը: 6. Օգտագործել գիտատեխնիկական ժամանակակից մեթոդները, որպեսզի մոտակա ժամանակներում բացառվի պղնձամոլիբդենային հանքանյութի մեջ եղած հարակից 10-ից ավելի թանկարժեք մետաղների նետումը պոչամբարներ (միայն Քաջարանի կոմբինատը պոչամբար է նետում տարեկան 1 մլրդ-ից ավելի արժեք ունեցող հազվադեպ մետաղներ): 7. Ալավերդու պղնձաձուլական գործարանում վերականգնել պղնձաջարսպի ու ծծմբաթթվի արտադրության արտադրամասերը, որոնք հնարավորություն կտան ոչ միայն մեծ չափերով ավելացնել ձեռնարկության եկամուտները, այլև փրկել Դեբեդ գետի ամբողջ ավազանը և գետի ջուրը վտանգավոր թունավորումից: 8. Նույն նպատակով կատարելագործել Ախթալայի կոմբինատի տեխնոլոգիական գործընթացը, քանի որ այդ ձեռնարկությունը նույնպես խիստ աղտոտում է Դեբեդ գետի ջուրը:

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

9. Վերջին 200 տարիների փորձը ցույց է տալիս, որ մեր մետաղային հանածոների արդյունահանումը և առհասարակ հանքային հարստությունների շահագործումը չպետք է վստահել արտասահմանյան ընկերություններին, քանի որ նրանց հիմնականում հետաքրքրում է ամեն կերպ մեծ շահույթների ապահովումը, բայց ո'չ հումքի խնայողաբար օգտագործումը, ո'չ էլ հատկապես շրջակա միջավայրի պահպանումը: Ավելին` նպատակահարմար է այդ բնագավառներում արտասահմանյան ներդրումների խթանումը: 10. Ոչ մի առումով նպատակահարմար չէ Հայաստանի սև մետաղների` Հրազդանի, Կապուտանի, Սվարանցի երկաթի հանքավայրերի շահագործումը հանձնել արտասահմանցիներին: Մասնավորապես` չինացիների (որոնք արդեն սկսել են Հրազդանի հանքավայրի շահագործման գործընթացը) նպատակը ոչ թե այստեղ մետաղաձուլական գործարանի կազմակերպումն է, այլ հարստացված հումքի արտահանումն իրենց երկիր: Իսկ այդ դեպքում նրանք մեզ կվճարեն միայն հանքանյութի մեջ եղած երկաթի արժեքը, մինչդեռ այդ հանքանյութի մեջ կան նաև բազմատեսակ թանկարժեք մետաղներ, որոնց համար նրանք ոչինչ չեն վճարում: Իսկ դա նշանակում է, որ ամեն տարի կորցնելու ենք հսկայական գումարներ: 11. Շարունակվում են քմահաճորեն օգտագործվել հանրապետության ոչ մետաղական հանքային ռեսուրսները, մեր անզուգական տուֆաքարերը, բազալտները, բազմազան լցանյութերը, որոնց զգալի մասը որպես թափոն նետվում է շրջակա միջավայր: Մինչդեռ «քարի թափոն» հասկացություն չկա. այն ինչ հանքից դուրս է բերվում` ամբողջապես հնարավոր է օգտագործել: Մինչդեռ միայն տուֆաքարի հանքավայրերից շրջակա միջավայր նետված թափոններն ու լքված հանքավայրերը զբաղեցնում են ավելի քան 7 հազ. հեկտար սևահողեր, որոնք մեծ արժեք են մեր սակավահող երկրի համար: 12. Անհանդուրժելի է, որ այսօր անգործության են մատնված աշխարհում իր որակով հանրահայտ «Արագածպեռլիտ» հանքավայրն ու գործարանը, որոնք վաճառվել է արտասահմանցիներին (տեքստում այդ խնդիրը լուսաբանված է): 13. Կարծում ենք, ճիշտ կլիներ վերականգնել «Քարի ու սիլիկատների գիտահետազոտական ինստիտուտի» գործունեությունը, որը ժամանակին շատ կարևոր դեր էր խաղում մեր քարանյութերի համալիր, նպատակային օգտագործման, պեռլիտներից հարյուրավոր տեսակի իրերի արտադրության մեջ:

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

ՀՀ ԷԼԵԿՏՐԱԷՆԵՐԳԻԱՅԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՆԵՐԿԱ ՎԻՃԱԿԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ

ԱՌԿԱ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Ինչպես հայտնի է, ՀՀ-ն որդեգրել է կայուն տնտեսական զարգացման քաղաքականություն, ինչը ենթադրում է, ամենից առաջ, տնտեսության ճյուղերի համաչափ զարգացում: Եվ այդ համատեքստում էներգետիկան` որպես հասարակության զարգացում ապահովող կարևորագույն ոլորտ, որակական և քանակական իր զարգացմամբ կոչված է ապահովելու երկրի առաջընթացն ու տնտեսության զարգացումը: Քանի որ ՀՀ-ում չկան արդյունաբերական նշանակության սեփական վառելիքաէներգետիկ հանածո պաշարներ, էներգետիկ անվտանգության ապահովման խնդրի համապարփակ լուծումը պայմանավորված է տնտեսության էներգաարդյունավետության բարձրացմամբ, ատոմային էներգետիկայի և վերականգնվող էներգապաշարների արդյունավետ օգտագործմամբ: Այսինքն` հրամայաբար անհրաժեշտ է ապահովել այնպիսի առաջընթաց, որը բնապահպանական, խնդիրների ներդաշնակման և հավասարակշռման միջոցով նախադրյալներ կստեղծի հաջորդ սերունդների կայուն զարգացման համար: Սակայն, այսօր ժամանակի հրամայականն է դարձել արտադրական հզորությունների սերնդափոխության և արդիականացման հարցը: Սա ակնհայտ է դառնում էլեկտրակայանների հիմնական միջոցների վերագնահատման արդյունքներից: Մասնավորապես` 1) Տեղակայված արտադրական հզորությունների 38%-ը շահագործվել է ավելի քան 40 տարի, 2) Ջէկ-երի հիմնական սարքավորումների աշխատանքի տևողությունը հասել է սահմանային 200 հազ. ժամի, իսկ դրանց տեխնիկատնտեսական և բնապահպանական ցուցանիշները չեն համապատասխանում միջազգային ստանդարտների պահանջներին, 3) Հէկ-երում /Ձորահէկ, Սևան−Հրազդանյան կասկադ, Որոտանի հէկ-երի համակարգ/ տեղակայված սարքավորումների 70%-ը շահագործվել է ավելի քան 40 տարի, իսկ 50%-ը ավելի քան 50 տարի: Ելնելով ՀՀ էներգետիկ անվտանգության ապահովման անհրաժեշտությունից և ոլորտում առկա խդիրներից` տվյալ հետազոտության մեջ առաջադրել ենք ոլորտի ուսումնասիրության և հիմնախնդիրների բացահայտման ու կարգավորման հետևյալ նպատակները.

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

1) Հայաստանի Հանրապետության կայուն տնտեսական զարգացման համար նախադրյալների ստեղծում, 2) տարածաշրջանում Հայաստանի Հանրապետության էլեկտրաէներգետիկ համակարգի ինքնաբավության և արտահանման ներուժի ապահովում, 3) ներդրումների համար գրավիչ միջավայրի ստեղծում, 4) էներգիայի սպառման արդյունավետության և էներգախնայողության ապահովում, 5) Հայաստանի էներգետիկ անվտանգության սահմանված մակարդակի ապահովմանն ուղղված հիմնադրույթների մշակում` հիմնված վառելիքաէներգետիկ ներքին ռեսուրսների, ատոմային էներգետիկայի զարգացման, ինչպես նաև տնտեսապես հիմնավորված և էներգահամակարգի բնականոն գործունեությունն ապահովող հավասարակշռված սակագների համակարգի վրա: Էներգետիկայի բնագավառի կարգավորումը պետական քաղաքականության մի մասն է, նպատակն է էլեկտրական, ջերմային էներգիայի և բնական գազի շուկաների գործունեության կանոնների, կարգավորող սակագների և թույլտվության պայմանների սահմանմամբ ու վերահսկմամբ հավասարակշռել սպառողների և գործունեության թույլտվություն ունեցող անձանց շահերը, գործունեության թույլտվություն ունեցող անձանց համար ստեղծել գործունեության միատեսակ պայմաններ և նպաստել մրցակցային շուկայի ձևավորմանն ու զարգացմանը: ՀՀ էներգետիկայի ոլորտում հարաբերությունները կարգավորվում են հետևյալ օրենքներով և իրավական ակտերով` • «Էներգետիկայի մասին» ՀՀ օրենք, ընդունված 2001 թ. մարտի 7-ին, • «Էներգախնայողության և վերականգնվող էներգետիկայի մասին» ՀՀ օրենք, ընդունված 2004 թ. նոյեմբերի 9-ին, • «Հայաստանի Հանրապետության տնտեսության զարգացման համատեքստում էներգետիկայի բնագավառի զարգացման ռազմավարությունը» ծրագիր` ընդունված ՀՀ կառավարության կողմից 2005 թ. հունիսի 23-ին N 24 արձանագրության թ.1 որոշմամբ, • «Հայաստանի Հանրապետության էներգախնայողության և վերականգնվող էներգետիկայի ազգային ծրագիր»` ընդունված ՀՀ կառավարության 2007 թվականի hունվարի 18-ի N 2 արձանագրային որոշմամբ, • ՀՀ Հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովի ընդունած մի շարք որոշումներ և կանոնակարգեր: Ըստ «Էներգետիկայի մասին» ՀՀ օրենքի 5-րդ հոդվածի` էներգետիկայի բնագավառում պետական քաղաքականության հիմնական սկզբունք40

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

ներից են` էներգետիկայի բնագավառում մրցակցության և արդյունավետ գործունեության խթանումն ու մրցակցային միջավայրի զարգացման համար անհրաժեշտ պայմանների ստեղծումը, տեղական էներգետիկական պաշարների, էներգիայի այլընտրանքային աղբյուրների արդյունավետ օգտագործումը և դրան ուղղված տնտեսական ու իրավական մեխանիզմների կիրառումը, հանրապետության էներգետիկական անկախության ամրապնդումը, այդ թվում` ներկրվող և տեղական էներգետիկ պաշարների տարատեսականացմամբ և արտադրական հզորությունների առավելագույնս օգտագործմամբ, ինչպես նաև շրջակա միջավայրի պահպանման ապահովումը: ՀՀ-ում էլեկտրաէներգիայի արտադրության ծավալները ներկայացված են աղյուսակ 5-ում. Աղյուսակ 5 Էլկտրաէներգիայի արտադրության ծավալները ՀՀ−ում

Էլեկտրաէներգիայի արտադրություն (մլն կվտԺ) այդ թվում` ՀԱԷԿ Հրազ ՋԷԿ «ՀայՌուսգազարդ» ՓԲԸ−ի շոգեգազային ցիկլով էլեկտրական էներգիա արտադրող «Հրազդան−5» կայան Երևանի ՋԷԿ (շոգեգազ. ցիկլով աշխ. էներգաբլոկ) Միջազգային էներգետիկ կորպորացիա Որոտանի ՀԷԿՀ Ձորագետ Հիդրո Լուս աստղ շուգր Էլեկտրական և ջերմային էներգիայի համակցված արտադրության կայաններ (կոգեներացիա) Վերականգնվող էներգետիկ ռեսուրսների օգտագործմամμ արտադրող կայաններ (մինչև 10 Մվտ)

7432.7 2548.1 628.1 57.9

8036.2 2311.0 797.0 935.1

1685.7

1641.9

650.9 1289.1 91.8 0.0033 23.5

632.3 1118.8 62.2 0.0256 25.2

457.6

512.8

ՀՀ-ն բավական մեծ ներուժ ունի վերականգնվող էներգետիկ ռեսուրսների զարգացման համար: «Էներգախնայողության և վերականգնվող էներգետիկայի մասին» ՀՀ օրենքի նպատակը էներգախնայողության իրականացման և վերականգնվող էներգետիկայի զարգացման պետական քաղաքականության սկզբունքների և դրանց իրագործման մեխանիզմների սահմանումն է, ուղղված` • Հայաստանի Հանրապետության տնտեսական և էներգետիկ անկախության ամրապնդմանը,

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

• Հայաստանի Հանրապետության տնտեսական և էներգետիկ անվտանգության, էներգետիկ համակարգի հուսալիության աստիճանի բարձրացմանը, • էներգախնայողությունը և վերականգնվող էներգետիկայի զարգացումը խթանող նոր արտադրությունների ստեղծմանը և ծառայությունների կազմակերպմանը, շրջակա մրջավայրի և մարդու առողջության վրա տեխնածին ազդեցության նվազեցմանը: Վերջին տարիներին Հայաստանում ՓՀԷԿ-երի զարգացումը ցույց տվեց, որ վերականգնվող էներգետիկ ռեսուրսների տեղակայումը խիստ կապված է խթանող միջոցառումների իրականացման հետ, հատկապես` սակագնային քաղաքականության բնագավառում: Հայաստանը, որը բարձր կախվածություն ունի ներմուծվող էներգետիկ ռեսուրսներից, ջանքեր է գործադրել ՎԷՌ զարգացման համար: Վերջին 10 տարիների ընթացքում, վերականգնվող էներգետիկայի զարգացումը Հայաստանում բնութագրվում է բարձր աճի տեմպով: Վերջինը պայմանավորված է հիմնականում խթանիչ քաղաքականությամբ, որը իրականացվել է 2001 թ.-ից: Այս խթանիչ քաղաքականությունը ներառում է սակագներ, երաշխավորված առք և երաշխավորված մուտք դեպի ցանց: 2010 թ. վերջում արդեն ՎԷՌ-ի համարյա 100%-ը բաղկացած է եղել հիդրոէներգիայից: Աղյուսակ 6 Վէ մասնաբաժինը ՀՀ−ում էլեկտրաէներգիայի արտադրության կառուցվածքում6 2006 թ. 2007 թ. 2008 թ. 2009 թ. 2010 թ. 2011 թ. 2012 թ. Էլեկտրաէներգիայի արտադրություն, այդ թվում` (մլն կվտ/Ժ) Վերականգնվող էներգետիկ /ՎԷ/ ռեսուրսների օգտագործմամբ արտադրող կայաններից Վէ կայանների սեփական կարիքներ ՎԷ կայաններից էլեկտրական էներգիայի օգտակար առաքում

www.psrc.am

5941.3

5897.5

6114.1

5671.0

6490.9

7432.7

8036.2

169.2

218.7

238.21

311.3

415.4

457.6

512.8

2.85%

3.71%

3.9%

5.5%

6.4%

6.2%

6.4%

3.68 2.17%

5.3 2.42%

5.92 2.48%

7.07 2.27%

8.87 2.1%

10.8 2.4%

11.4 2.2%

165.52

213.4

232.29

304.23

406.52

446.8

501.4

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

Հայաստանում ներկա դրությամբ վերականգնվող էներգետիկ պաշարներից ամենաշատն օգտագործվում են հիդրոպաշարները: Հայաստանի ջրային պոտենցիալ էներգապաշարները 21,8 մլրդ կվտ/ժ, այդ թվում՝ խոշոր և միջին գետերինը` 18,6 մլրդ կվտ/ժ, փոքր գետերինը` 3,2 մլրդ կվտ/ժ: Աղյուսակ 7 Գործող և գործարկման ենթակա ՓՀԷԿ−երի հիմնական ցուցանիշները7 Ցուցանիշի անվանումը

Չափի միավորը

Գործարկման ՓՀԷԿ−երի թվաքանակը

ՓՀԷԿ−երի հզորությունը

ենթակա

Գործարկման

Գործարկման

ՓՀԷԿ−երում իրականացված ներդրումների ծավալը

Գործարկման

ենթակա գործող

ենթակա գործող

59 583 57 915

82 166 55 364 65 002

կվտ

գործող

ՓՀԷԿ−երի էլեկտրական էներգիայի տարեկան արտադրությունը

հատ

գործող ենթակա

74 992 88 910 102 434 128 767 186 971 207,3

221,4

309,2

190,6

255.4

235.7

304.1

408.3

441.4

579.7

Մլն կվտ/ ժ

24 749 22 334 36 740 26 496 29 298 Մլն դրամ

−

−

−

−

−

ՀՀ-ում 01.01.2012 թվականի դրությամբ գործող հիմնական հիդրոէլեկտրակայաններն են` Սևան−Հրազդան հէկ-երի համալիրը (մասնավոր սեփականություն) Որոտան հէկ-երի համալիրը (պետական սեփականություն) Ձորագետ գետի Ձորա ՀԷԿ-ը (մասնավոր սեփականություն) Ներկայումս էներգետիկ նպատակներով խոշոր գետերից մնում են չօգտագործված Դեբեդ գետը` իր Ձորագետ վտակով և Արաքս գետը8:

www.psrc.am www.minenergy.am

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ԱՌԱՋԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՀՀ-ում այլընտրանքային էներգետիկայի զարգացումը կառաջացնի հետևյալ տնտեսական էֆեկտները` 1. հուսալի էներգամատակարարման ապահովում, ինչը հնարավոր է ինչպես փոքր հէկ-երի միջոցով, այնպես էլ հողմային, արևային և կենսազանգվածի էներգիայի գործադրմամբ, 2. ներկրվող էներգակիրների միջազգային շուկայում գների տատանումների հետ կապված ռիսկերի նվազեցում, 3. աշխատանքում նշված միջազգային բնապահպանական կոնվենցիաներին համահունչ` շրջակա միջավայրի վրա ավանդական էներգակիրների բացասական ազդեցության նվազեցում, ինչը կնպաստի նաև բնակչության առողջության համար թունավոր արտանետումների բացասական հետևանքների մեղմացմանը, 4. նոր աշխատատեղերի ստեղծում. հաշվի առնելով, որ այլընտրանքային էներգետիկայի ոլորտի զարգացումը պահանջում է բարձր տեխնիկական որակավորում ունեցող աշխատուժ, կլուծվի նաև ՀՀ-ում մասնագետների զբաղվածության հարցը, 5. նոր ներդրումների ներգրավումը, նոր ընկերությունների զարգացումը կնպաստեն ՀՀ պետական բյուջեի եկամուտների ավելացմանը, 6. հաշվի առնելով միջազգային շուկայում այլընտրանքային էներգետիկայի բարձր պահանջարկը` ներդրումների խթանումը այս ոլորտում և, հետևաբար, արդյունաբերության նոր ոլորտի զարգացումը կնպաստեն հայաստանյան ընկերությունների արտահանման պոտենցիալի բարձրացմանը: Անշուշտ, ՀՀ կառավարությունը վերջին տարիներին իրականացրել է այս ոլորտի օրենսդրաիրավական դաշտի ձևավորմանն ուղղված որոշակի քայլեր, սակայն ենթաօրենսդրական ակտերի և գործնական աջակցության առումով դեռևս մի շարք բարեփոխումների կարիք կա` պայմանավորված ոլորտի անվտանգությանը վերաբերող արտաքին ու ներքին բազմաթիվ սպառնալիքներով: Ոլորտում առաջնահերթ կարգավորում պահանջող հիմնական խնդիրներն են. 1. Էլեկտրաէներգետիկական շուկայի ազատականացում, մրցակցության խրախուսում, մասնավորապես` ՓՀԷԿ-երի համար. վերջինս պայմանավորված է բաշխիչ ցանցերի` բոլոր հէկ-երից էլեկտրաէներգիայի միևնույն սակագնով ստացման հետ, ինչն էլ խաթարում է մրցակցությունը,

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

2. Էլեկտրաէներգետիկական համակարգի կառավարման կատարելագործում` կապված պետական բաժնեմասի հետ, 3. ՀՀ ջրաէներգետիկ ռեսուրսների և պոտենցիալի ուսումնասիրություն, գնահատում, ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործում: Ինչ վերաբերում է ՀՀ էներգետիկ անվտանգության ապահովմանը, ապա կարելի է առանձնացնել հետևյալ հիմնական ուղիները. 1) էներգետիկ անվտանգության ապահովման համակարգի զարգացում, 2) վերականգնվող էներգառեսուրսների արդյունավետ օգտագործման և էներգախնայողության ապահովում, 3) ատոմային էներգետիկայի զարգացում, 4) էներգառեսուրսների մատակարարման տարատեսականացում ու էլեկտրաէներգետիկական համակարգի տարածաշրջանային ինտեգրում, 5) էներգետիկայի բնագավառի ֆինանսական կայունության և տնտեսական արդյունավետության սահմանված մակարդակի ապահովում, 6) էներգետիկ անվտանգության ապահովում արտակարգ իրավիճակներում և պատերազմի պայմաններում:

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

ՈՉ ՄԵՏԱՂԱԿԱՆ ՀԱՆՔԱՆՅՈՒԹԵՐԻ ՈԼՈՐՏԸ`

ՈՐՊԵՍ ՀՀ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ԱՅԼԸՆՏՐԱՆՔԱՅԻՆ ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆ

Համաշխարհային տնտեսությունում ինտեգրացիոն գործընթացները ունեն ակտիվացման միտումներ. զարգացող ոչ մի երկիր չի կարող սահմանափակվել միայն սեփական խնդիրների շրջանակներում, պարտավոր է կողմնորոշվել աշխատանքի համաշխարհային բաժանման և միջազգային առևտրի զարգացման սկզբունքներով: Արտաքին տնտեսական գործունեության կարևորագույն բաղկացուցիչներից է արտահանումը, որի ծավալների ավելացումը ենթադրում է իրացման շուկաների ընդլայնում, ներդրումային գործընթացների ակտիվացում, զբաղվածության ծավալների աճ և, դրա արդյունքում, տնտեսության մակրո և միկրո միջավայրների կայունության համար անհրաժեշտ պայմանների ստեղծում: Անկախացումից հետո Հայաստանի Հանրապետության արտահանման կառուցվածքը, ծավալը և աշխարհագրությունը ենթարկվել են էական փոփոխությունների: Մինչև անցյալ դարի 90-ական թվականները արտահանման կառուցվածքում մեծ տեսակարար կշիռ ունեին ոչ մետաղական հանքանյութերը, մասնավորապես` օրական 40−50 վագոն վերամշակված ոչ մետաղական հանքանյութ էր արդյունահանվում միութենական հանրապետություններ և արտերկիր: Հայաստանի Հանրապետությունը ոչ մետաղական հանքային պաշարների առատությամբ ու բազմազանությամբ աշխարհի առաջատարներից է: Հայաստանում հանդիպում են աշխարհում հայտնի համարյա բոլոր տեսակի հանքանյութային ապարները: Հատուկ արժեք ու նշանակություն ունեն հրաբխային ծագման լեռնային ապարները, որոնցից ամենակարևորներն են թեթև ապարները` տուֆերը, պեռլիտները, պեմզաները, ցեոլիտները, հրաբխային խարամները և այլն: Տարատեսակ բազալտների, գրանիտների, նեֆելինային սիենիտների, մարմարների ծավալները հսկայական են: Հայկական ՍՍՀ-ը ոչ մետաղական հանքանյութի արդյունահանման և վերամշակման ոլորտում առաջատար տեղ էր զբաղեցնում միութենական հանրապետությունների շարքում (օրական միջինը 40−50 վագոն վերամշակված ոչ մետաղական հումք էր արտահանվում` 1 մլն մ3): Այդ շրջանում գործում էին գիտահետազոտական չորս ինստիտուտներ, հատկապես, մեծ հռչակ էր վայելում «Քարի և սիլիկատների» գիտահետազոտական ինստիտուտը որպես ԽՍՀՄ ոչ մետաղական հանքանյութերի ոլորտում տեխնոլոգիաներ մշակող առաջատար ինստիտուտ: Հայաստանում գործել է նաև «Նյութաբանության Ինստիտուտը», «Ընդհանուր և անօրգանական քիմիայի ինստիտուտը» և այլն:

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

Այս ոլորտի հեռանկարայնությունը կասկած չի հարուցում, քանի որ աշխարհում ամենաորակյալ և ամենաշատ փքվող լեռնային ապարների (պեռլիտներ, բենտոնիտ, դիատամիտ, օբսիդիաններ և այլն) պաշարները գտնվում են Հայաստանում: Արագած−պեռլիտի հաստատագրված պաշարները 150 մլն մ3 են, իսկ կանխատեսվող պաշարների ընդհանուր քանակը հասնում է 3 մլրդ մ3-ի (համաշխարհային պաշարների գրեթե 30−40%-ը): Պեռլիտի հանքանյութից ստացվում է մեծ պահանջարկ ունեցող մոտ 150 ապրանքատեսակ, որոնց ինքնարժեքը Հայաստանում արտադրելու դեպքում անհամեմատ ցածր է, ունի բարձր որակ ու շահութաբերություն և ապահովում է բարձր մրցունակություն: 1999 թ. պայմանագրով Արագած–պեռլիտը 20 տարով 1.3 մլն դոլարի դիմաց հանձնվեց ամերիկյան «Դեկալիտ» ընկերությանը, որը ներկայում պեռլիտ է արդյունահանում չնչին ծավալներով, սակայն չի իրացնում ներքին շուկայում` պահանջարկի բացակայության պատճառով (բացառությամբ աղետի գոտու շինարարության վրա` փոքր քանակներով), իսկ արտահանումը չի կատարվում տրանսպորտային բարձր ծախսերի պատճառով: Ընկերությունում կուտակվել է ավելի քան 50 հազ. տոննա արդյունահանված պեռլիտ, և ներկա պահին պահեստավորման տարածքի բացակայության պատճառով արդյունահանումը դադարեցվել է: Մենաշնորհային հատկություններով են օժտված նաև տուֆերը, իսկ հայկական դիատամիտները, ցեոլիտները բազմանշանակ օգտագործման ոլորտներ են ապահովում: Հայաստանում առկա է 100-ից ավելի բազալտի հանքավայրեր, որոնցից մի քանիսը եզակի են իրենց բաղադրությամբ (բազալտի Խալաջի հանքանյութի MgO-ի պարունակությունը հասնում է մինչև 11%) և այլն: Ոչ մետաղական հանքանյութերի վերամշակումից ստացվող ապրանքների գները հաճախակի ու կտրուկ տատանումներ չեն գրանցում` ի տարբերություն մետաղական հանքանյութների գների, ինչն ավելի է նվազեցնում ռիսկայնությունը: Այս ոլորտը կարող է և պետք է լինի ՀՀ տնտեսության զարգացման հիմնական ուղղություններից մեկը և հանդիսանա ադրբեջանական նավթադոլարներին համարժեք պատասխանը: Այս համատեքստում սա նաև ռազմավարական և ազգային անվտանգությանն աջակցող ուղղություն է: Եվ ավելին, մեր պեռլիտի պաշարները հնարավորություն են տալիս արդյունահանելու (տարեկան 1 մլն մ3 սպառման ծավալով) մոտ 3000 տարի, իսկ Ադրբեջանի ներկա նավթի պաշարները` 15 տարի: Դեռևս պահպանվել են առավել հեռանկարային արտադրատեսակների` արտադրության ներուժ ունեցող ձեռնարկություններ` Քարակերտի քարաձուլման, Իջևանի բենտոնիտի, Դիատոմիտի, Արագած−պեռլիտի, Գյումրու ապակու, Սևանի ապակյա թելերի և այլ գործարանները, որոնք, սակայն, պարապուրդի են մատնված (ցավոք, թալանվել և թալանվում են տեղակայված սարքավորումները՝ որպես մետաղի ջարդոն իրացվելով):

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

Այսպես, 2009 թվականի հուլիսի 18-ին ՀՀ էներգետիկայի և բնական պաշարների նախարարությունը ստեղծել է մասնագետների աշխատանքային խումբ, որը մշակել և 2013 թվականի հոկտեմբերի 10-ին ՀՀ կառավարության հաստատման է ներկայացրել «Ոչ մետաղական հանքանյութերի վերամշակման ոլորտի զարգացման» հայեցակարգը: Վերջինս ներառում է ոլորտի ներկա վիճակի և առավել հեռանկարային հանքանյութերի օգտագործման նկարագրությունը, առաջնային զարգացման արտադրություններն ու արտադրատեսակները, շահագրգիռ խմբերի ներկայացրած գործարար առաջարկները և դրանց հիման վրա նախարարության կատարած վերլուծությունների արդյունքները, մասնավորապես` սպասվող ֆինանսական հոսքերի և շահութաբերության կանխատեսվող նորմերի մասով: Տվյալ հայեցակարգը հավանության է արժանացել նաև տնտեսության զարգացմանը նպաստող ծրագրերի աջակցության օպերատիվ շտաբի երկու նիստերում: Հայեցակարգի մշակման և ընդունման երկար ժամանակահատվածը ՀՀ Կառավարությունը պատճառաբանում էր այն հանգամանքով, թե անհրաժեշտ է ուսումնասիրել ոչ մետաղական հանքանյութերի վերամշակման ոլորտում առաջատար երկրների օրենսդրության և տեխնոլոգիական կազմակերպման փորձը: Ոչ մետաղական հանքանյութերի վերամշակման ոլորտի զարգացման հայեցակարգի ընդունումը նպատակ է հետապնդել վերհանելու ոլորտի զարգացմանը խոչընդոտող հիմնախնդիրները և նախանշել դրանց լուծման ուղիները: Բացի դրանից, ՀՀ էներգետիկայի և բնական պաշարների նախարարությունը կառավարության քննարկմանն է ներկայացրել տվյալ ճյուղի առաջատար հինգ ձեռնարկությունների վերագործարկման առաջարկություններ: Ոչ մետաղական հանքանյութերի ոլորտի հիմնախնդիրները և զարգացման հեռանկարները քննարկվել են նաև ՀՀ Հանրային խորհրդում: Վերջինս, քննարկումների արդյունքում, 2010 թվականի հունիսի 4-ին ՀՀ վարչապետին առաջարկել է ոչ մետաղական հանքանյութերի վերամշակման ոլորտը հայտարարել տնտեսության զարգացման գերակա ուղղություն: Ներկայումս ոչ մետաղական հանքանյութերի վերամշակման ոլորտը համարվում է երկրի տնտեսության զարգացման հիմնական գրավականներից մեկը: Դա վավերացվել է Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2010 թվականի հունվարի 14-ի նիստի N 1 արձանագրային որոշմամբ հաստատված՝ «Հայաստանի Հանրապետության արդյունաբերության զարգացման հայեցակարգային ուղղությունները» (փաստաթղթով, և դրանով են պայմանավորված կառավարության հետևողական քաղաքականության վարման նկատառումները:

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

Ոչ մետաղական հանքանյութերի վերամշակման ոլորտի զարգացման հայեցակարգը մշակվել է` հիմք ընդունելով 2012 թվականի օգոստոսի 9-ի ՀՀ կառավարության «Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2012 թվականի գործունեության միջոցառումների ծրագիրը և գերակա խնդիրները հաստատելու մասին» N 1055–Ն որոշմամբ հաստատված հավելված 1-ի 14-րդ կետը: Ոչ մետաղական հանքանյութերի վերամշակման ոլորտի զարգացման հայեցակարգի մշակման ընթացքում օգտագործվել են` 1) ՀՀ էներգետիկայի և բնական պաշարների նախարարության «Գեոէկոնոմիկա» ՊՓԲ ընկերության «Պետության կարիքների համար ծառայությունների մատուցման պետական պայմանագրի» (ՀՀ ԲՆ-ԾՁԲ-07/28) շրջանակներում «Հայաստանի Հանրապետության հանքահումքային հենքի զարգացման ռազմավարության մշակում» թեմայով 2007 թվականին կազմված հաշվետվությունը, 2) Հայաստանի Հանրապետության խնդրանքով՝ Ճապոնիայի կառավարության ֆինանսավորմամբ Ճապոնական Միջազգային Համագործակցության գործակալության կատարած՝ Լեռնահանքային արդյունաբերության զարգացման գլխավոր ծրագրի շրջանակներում 2003 թվականին կազմված հաշվետվությունը, 3) Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2010 թվականի հունվարի 14-ի նիստի N 1 արձանագրային որոշմամբ հաստատված՝ «Հայաստանի Հանրապետության արդյունաբերության զարգացման հայեցակարգային ուղղությունները», 4) Հայաստանի Հանրապետության էկոնոմիկայի նախարարության 2009 թվականի Հայաստանի տնտեսական զեկույցը` «Ճգնաժամից դեպի նոր զարգացում»: ՀՀ կառավարության 2011 թվականի դեկտեմբերի 15-ի նիստի N 49 արձանագրային որոշմամբ հաստատված «Հայաստանի Հանրապետության արտահանման ուղղված արդյունաբերական քաղաքականության» ռազմավարության մեջ, բացի ցեմենտի արտահանումից, այլ ոչ մետաղական հանքանյութերի վերամշակումից ստացվող արտադրատեսակների արտահանում չի նախատեսվել, մինչդեռ հանրապետությունում պահպանված են առավել հեռանկարային արտադրական և նոր արտադրատեսակների ներուժ ունեցող` ներկայումս չգործող, կամ արտադրական ոչ լրիվ հզորությամբ գործող ձեռնարկություններ, որոնք ունեն արտահանման մեծ կարողություններ և կադրային ներուժ: Ոչ մետաղական հանքանյութերի վերամշակման ոլորտում հայեցակարգի ընդունման ձգձգումը տնտեսավարող սուբյեկտների շրջանում անվստահության և զգուշավորության առիթ տալիս, ինչպես նաև կարևոր է հայեցակարգի հիմքի վրա կազմված գործողությունների ծրագիրը, որը կնա49

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

խանշի պետական կառավարման մարմինների անելիքները: Թեպետ ՀՀ Կառավարությունը այս ոլորտը ճանաչել է տնտեսության զարգացման գերակա ուղղություն, այնուամենայնիվ, հասցեական հստակ մոտեցում չի ցուցաբերվել մինչև այժմ: Այս ոլորտին բնորոշ է անթափոն արտադրությունը, և, համապատասխան ներդրումների դեպքում, կողմնակի արտադրանքը երբեմն ավելի մեծ տնտեսական էֆեկտ է ապահովում: Օրինակ` բազալտե ձուլածո սալիկները, խողովակները, որ օժտված են թթվակայուն, հիմնակայուն և մաշվածքակայուն հատկություններով, կարևոր բնապահպան նշանակություն կունենան` ծառայելով որպես թափոնների՝ պոչամբարների ու պոչուղիների վերացման միջոց: Այժմ Հայաստանում բուռն զարգացում է ապրում լեռնամետալուրգիան, իսկ ֆլոտացիոն գործընթացից առաջացած թափոնների հեռացումը, որոնք խիստ քիմիապես խիստ ակտիվ են և աբրազիվ, մեծ խնդիր է լեռնամետալուրգիայի համար: Քաջարանից թափոնները հեռացնում են մինչև 28 կմ: Միայն ձուլածո սալիկների և խողովակների արտադրությունը կարող է երկարացնել այդ պոչուղիների անվնաս շահագործումը: Բացի դրանից, կարող ենք նաև արտադրել դեկորատիվ մակերեսով սալիկներ, բարդ կառուցվածքների գեղարվեստական բազալտյա իրեր՝ տարբեր գույների և ֆակտուրաների, որոնք կարող են փոխարինել գրանիտե և մարմարի բնական քարերին: Այս մշակումը մենաշնորհ է, պատկանում է «Քար և սիլիկատներ» ինստիտուտին և կարող է ստեղծել մեծ ավելացված արժեք: Հարկ ենք համարում թվարկել ոչ մետաղական հանքանյութերից պատրաստվող մեծ պահանջարկ ունեցող մի շարք ապրանքատեսակները` փրփրապակին, փքված պեռլիտը, ֆիլտր փոշիները, պեռլիտաթելիքավոր սալերը, ագրոպեռլիտը, պեռլիտոսիլիկատային սալերը, բազալտե ձուլածո սալիկներն ու խողովակները, դեկորատիվ բազալտը, անընդհատ մանրաթելերի պեռլիտը և այլն: Վերը նշված ապրանքների արտադրությունը և արտահանումը մեր ՀՆԱ-ն կավելացնի մոտ 2.8 մլրդ ԱՄՆ դոլարով, ինչը էականորեն կբարելավի առևտրային հաշվեկշիռը, ինչպես նաև այս ոլորտում կստեղծվի առնվազն 8200 աշխատատեղ: Համեմատության համար նշենք, որ ամերիկյան «CORNING» ֆիրման տարեկան արտադրում ու վաճառում է մոտ 30 երկրներին 5 մլրդ դոլարի ջերմամեկուսիչ շինանյութեր (FOAMGLAS), 1 մ3-ը 1200−1300 դոլար միջինացված գնով (Հայաստանում արտադրելու դեպքում` 300−400 դոլար): Հայաստանը ՌԴ ֆիլտր փոշիներ արտահանելու մեծ կարողություն ունի. միայն Կրասնոդարի երկրամասում ձեթի և օճառի գործարանները տարեկան սպառում են 10 տ պեռլիտի փոշի, որը ներմուծվում է ԱՄՆ-ից 1տ 1600 դոլարով: Մինչդեռ «Արագած−Պեռլիտից» արտադրվող տարբեր հատիկայ-

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

նության ֆիլտր−փոշիների ինքնարժեքը չի անցնում 400−450 դոլարի սահմանը: Իջևանում ունենք բենտոնիտի խոշոր պաշարները, որոնք կարող ենք օգտագործել որպես բարձր որակային կավային լուծույթ հորատման աշխատանքների համար, ձուլման և սև մետալուրգիայի արտադրության մեջ` կաղապարային խառնուրդներ, ավտոդողերի ռեզինների արտադրության մեջ, որպես լցանյութեր` պոլիմերային նյութերի համար, գյուղատնտեսության մեջ, որպես լցանյութեր` անասնակերերի և սերմերի արագ աճեցման համար և այլն: Ցավոք, մենք չենք օգտվում մեր հարստությունից, և, ի հեճուկս սրա 2008 թ.-ի մայիսի 10-ին Ադրբեջանում` Ղազախում, շահագործման հանձնվեց բենտոնիտի նոր գործարան: 1991 թվականից սկսած մեկը մյուսի ետևից փակվել են այս ոլորտը ղեկավարող բոլոր պետական−վարչարարական մարմինները՝ տեղական արդյունաբերության նախարարությունը, շինանյութերի նախարարությունը և էկոնոմիկայի նախարարության՝ այս ոլորտի գործունեությանն առնչվող բոլոր բաժինները: Հիմք ընդունելով Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի 2008 թվականի ապրիլի 18-ի ՆՀ-80-Ն հրամանագիրը և «Պետական կառավարչական հիմնարկների մասին» Հայաստանի Հանրապետության oրենքի 7-րդ հոդվածը և 11-րդ հոդվածի 1-ին մասի բ, գ, և զ կետերը` Հայաստանի Հանրապետության կառավարության որոշմամբ ՀՀ էկոնոմիկայի և բնապահպանության նախարարություններից Էներգետիկայի և բնական պաշարների նախարարությանը փոխանցվեցին ընդերքի օգտագործման և պահպանման գործառույթները, սակայն այս որոշման մեջ հստակեցված չէ ընդերքի վերամշակման հիմնախնդիրներով զբաղվող լիազոր մարմնի կարգավիճակը: Ցայսօր Հայաստանում գոյություն չունի առանձնացված պետական մարմին կամ առանձնացված ստորաբաժանում, որին կարելի է դիմել ոչ մետաղական հանքանյութերի վերամշակման հարցերով: 2001 թվականին նույնիսկ սեփականաշնորհվել է «Քարի և սիլիկատների» ինստիտուտը, որի գլխամասային շենքը նախատեսվում է շահագործել որպես հյուրանոց, իսկ «Քար և սիլիկատներ» գիտահետազոտական նախագծային ՓԲԸ-ն, չունենալով գիտության ֆինանսավորման ոչ մի աղբյուր, ուղղակի անգործության է մատնվել: 1992 թվականի մայիսի 23-ին ՀՀ կառավարությունը ընդունել է թիվ 305 «Հայաստանի Հանրապետության 1992 թ. սոցիալ-տնտեսական նպատակային, գործառական ծրագրերի և հայեցակարգերի մշակման մասին» որոշումը, որտեղ տեղ է հատկացվել ոչ մետաղական հանքային ռեսուրսների օգտագործմանը: Այս որոշման համատեքստում դեռևս 1993 թվականին ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարությունը մշակել է «Ոչ մետաղական հանքային ռեսուրսների օգտագործման» նպատակային համալիր ծրագիր (պատասխա51

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

նատու կատարող «Քար և սիլիկատներ» ԳՀԻ, ծրագրի գլխավոր մշակող` «Հայարդշինանյութեր» պետական արտադրական միավորում): Համալիր ծրագրի մշակման աշխատանքներին անմիջականորեն մասնակցել են «Քար և սիլիկատներ» գիտահետազոտական ինստիտուտը, Երկրաբանության և ընդերքի պահպանման վարչությունը, «Հայարդշին» գիտաարտադրական միավորումը, Հայկական սեյսմադիմացկուն շինարարության գիտահետազոտական ինստիտւտը և «ՀայՔՀԻՔրոմ»-ը: Ծրագիրն ընդգրկում է հումքի ամեն մի տեսակի համար տեղեկություններ` հումքի կիրառման բնագավառների և որակի հանդեպ պահանջների, քիմիական կազմի և ֆիզիկատեխնիկական հատկությունների, միներալ−հումքային բազայի մասին, բերվում է հանքավայրերի ցուցակը` նրանց աշխարհագրավարչական դիրքը, ամփոփիչ քարտեզի վրա տեղը, տեղեկություններ պաշարների, հանույթի, ձեռնարկությունների մասին, որոնք իրականացնում են շահագործման աշխատանքները, արտահանվող արտադրանքի անվանացանկը, տեխնիկատնտեսական տվյալները և առաջարկություններ` տվյալ ենթաճյուղի հեռանկարային զարգացման մասին: Քննարկվում են ներմուծվող հումքի փոխարինման հարցերը, տրվում առաջարկություններ, որոնցով հնարավոր կլինի ներմուծման փոխարինման տնտեսական քաղաքականություն իրականացնել, ապա՝ օդային և ջրային ավազանների պաշտպանության հարցերը` կապված շինանյութերի արդյունաբերության հետ: Առաջարկվում է իրականացնել մի շարք միջոցառումներ` հումքի պաշարների լրիվ և անթափոն իրացման, արդեն շահագործված քարհանքերի վերակուլտիվացման վերաբերյալ և այլն: Ոչ մետաղական հանքանյութերի ոլորտում առաջատար երկիր ԱՄՆ-ը, մասնավոր կոորպորացիաների հետ միասին մասնագիտացված մարմին է հիմնել (պեռլիտի ինստիտուտ), որը զբաղվում է այս ոլորտում արդյունահանող և վերամշակող տեխնոլոգիաների հետազոտությամբ և մարկետինգային հարցերով: ԱՄՆ-ը վերջին 15 տարիների ընթացքում բացել է պեռլիտ վերամշակող 80 նոր գործարան՝ իր դիրքերն ամրապնդելով միջազգային շուկայում: Այսօր արդեն առկա են բազմաթիվ պայմանագրեր ու համաձայնություններ նշված ոլորտի արտադրատեսակների իրացման վերաբերյալ (միջպետական համաձայնագիր Ռուսաստանի Դաշնության հետ՝ 14.09.2007թ., ստորագրված Ս.Ա.Սարգսյանի և Ի.Ա.Լեվիտինի կողմից), նախնական պայմանագրեր Հայաստանի և ՌԴ լեռնամետալուրգիական համակարգի գործարանների հետ (Քաջարանի, Ագարակի, Ղափանի պղնձամոլիբդենային կոմբինատներ, «Լենմետրո» ԲԲԸ և այլն): Բոլորն էլ սպասում են հայկական արտադրանքի ներմուծմանը, քանի որ այդ արտադրատեսակների հիմնական սպառողները իրենք են եղել դեռ սովետական ժամանակաշրջանից:

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ԱՌԱՋԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

1.

Ընտրել այս ոլորտի առավել շահութաբեր և տնտեսության համար կարևոր արտադրատեսակները, պահպանված գործարանները դասակարգել ըստ այդ արտադրատեսակների արտադրության համար կարևորություն ունեցող առաջնության, սկզբնական փուլում ընտրելով 5–6 ձեռնարկություն, որոնք կապահովեն ոչ մետաղական հանքանյութերի վերամշակման միջազգային նոր տեխնոլոգիաների ներմուծումը Հայաստան և առաջին մի շարք արտադրատեսակների արտադրությունը` ապահովելով ինչպես ներքին շուկայի պահանջարկները, ստանձնելով ոլորտի զարգացման «լոկոմոտիվի» դերը, այնպես էլ ձգտելով լիարժեք մրցակցության միջազգային շուկայում: 2. Պետական աջակցություն ցուցաբերել ընտրված ձեռնարկությունների վերագործարկման նպատակով բանկերի համար ընդունելի բիզնես-ծրագրերի մշակման աշխատանքներում: 3. Աջակցել համապատասխան շահագրգիռ խմբերին, միջազգային ֆինանսական կազմակերպություններին և առանձին ներդրողներին՝ տվյալ բիզնես−ծրագրերի ներկայացման հարցում: 4. Ապահովել ընտրված ձեռնարկություններում պետական բաժնեմասի առկայությունը: 5. Շահագրգիռ խմբերի և համապատասխան գործարանների սեփականատերերի հետ քննարկել ոչ մետաղական հանքանյութերի վերամշակման Կարտելի ստեղծման հնարավորությունը` որպես տարբերակ դիտարկելով նաև պետության մասնակցությունը, 6. Արտոնությունների տրամադրում (ներմուծված սարքավորումների համար ԱԱՀ-ի վճարման ժամկետի հետաձգում և այլն), 7. ԱՄՆ-ի օրինակով հիմնել համանման մարմին (ստորաբաժանում) ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարության կազմում, որը կզբաղվի ոչ մետաղական հանքանյութերի համալիր վերամշակման արտադրությունների կազմակերպման և շուկայի ուսումնասիրման հարցերով: Ոչ մետաղական հանքանյութ արդյունահանող և վերամշակող ձեռնարկությունների արտահանումը խոչընդոտող հիմնախնդիրների լուծման դեպքում այս ոլորտը կարող է դառնալ մեր արտահանման հայեցակարգի առանցքային ուղղություններից մեկը, տնտեսության համար կապահովի արտարժույթի ներհոսք, ինչպես նաև կստեղծվեն նոր աշխատատեղեր, կդառնա «լոկոմոտիվ» այլ ճյուղերի համար: Ոչ մետաղական հանքանյութ արդյունահանող և վերամշակող ձեռնարկությունների վերագործարկումը կապահովի Հայաստանի Հանրապետության տարածքային համաչափ զարգացումը, ինչի շնորհիվ մարզերում կլուծվեն բազմաթիվ սոցիալտնտեսական հիմնախնդիրներ:

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

ՄԱՆՐԱԾԱԽ ԱՌԵՎՏՐԻ ՈԼՈՐՏԻ

ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Երկար տարիների ընթացքում մանրածախ առևտուրը եղել է ՀՀ տնտեսության առավել արագ զարգացող ոլորտներից մեկը: Սակայն վերջին տարիների ընթացքում, հատկապես ֆինանսատնտեսական ճգնաժամի տարիներին, մանրածախ ապրանքաշրջանառության աճը տարեցտարի նվազել է: 2013 թ. մեր հանրապետությունում մանրածախ ապրանքաշրջանառության մեծ մասը` 69.7%-ը, իրականացրել են խանութները, 6.2% է կազմում սպառողական ապրանքների՝ շուկաներում կատարվող առևտուրը, իսկ գյուղատնտեսական արտադրանքի շուկաների միջոցով իրականացվում է մանրածախ առևտրի շրջանառության ընդամենը 1.4%-ը: ՀՀ-ում մանրածախ առևտրի 2.6%-ը կատարվում է կրպակների, իսկ մնացած 20%-ը` առևտրի այլ օբյեկտների միջոցով: Ուշադրության է արժանի այն փաստը, որ մեկ շնչի հաշվով մանրածախ ապրանքաշրջանառության ծավալը Երևան քաղաքի համար էականորեն գերազանցում է մարզերի համանման ցուցանիշը: Այսպես, Երևանում ապրում է հանրապետության բնակչության 34.4%-ը, մինչդեռ Երևանին է բաժին ընկնում մանրածախ շրջանառության ընդհանուր ծավալի 82%-ը: Այդուհանդերձ, առևտրի և բնակչությանը մատուցվող ծառայությունների ոլորտը ներկայումս էլ առավել զարգացող ճյուղերից մեկն է։ Հանրապետությունում գրանցված տնտեսավարող սուբյեկտների ընդհանուր քանակի 29% բաժին է ընկնում առևտրի և ծառայությունների ոլորտին։ Մանրածախ առևտրի բաժնեմասը ՀՆԱ-ում 2012 թ. կազմել է 13%՝ 2008 թ. 11.6 %-ի փոխարեն: Միևնույն ժամանակ, Հայաստանում մանրածախ առևտուրը շարունակում է կենտրոնացված մնալ խոշոր խաղացողների ձեռքում: Առևտրի ոլորտում գործող փոքր օբյեկտներն աստիճանաբար դուրս են մղվում շուկայից: Ըստ պաշտոնական վիճակագրության` 2013 թ. հունվար-սեպտեմբեր ամիսներին Հայաստանում գործող 156 սուպերմարկետներին բաժին է ընկել խանութների միջոցով իրականացված մանրածախ առևտրի շրջանառության ընդհանուր ծավալի շուրջ 60%-ը: Սա այն պարագայում, երբ ոլորտում գործունեություն է ծավալում 12 հազար 267 սուբյեկտ։ Վերջին մեկ տարում Հայաստանում իր գործունեությունն է դադարեցրել ավելի քան 1017 գերփոքր՝ մինչև 5 աշխատող ունեցող խանութ։ Այս տարվա սեպտեմբերին գործել է այդպիսի 11 հազար 199 խանութ, իսկ անցած տարվա նույն ժամանակահատվածում` 12 հազար 216։ Գերփոքր խանութների թիվը կրճատվել է միանգամից 10%-ով:

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

Խանութներում աշխատում են 35,7 հազար մարդ. նախորդ տարվա համեմատ կրճատվել է 2200 աշխատող: Սակայն խանութների միջոցով իրականացվող շրջանառությունը զգալի ավելացել է՝ 584 մլրդ դրամից հասնելով 661 մլրդ դրամի: Այդ փաստին քննադատաբար են վերաբերվում նաև անկախ փորձագետները, որոնք վերոնշյալ միտումները դիտարկում են որպես մանրածախ առևտրում փոքր և միջին բիզնեսի դերի նվազում: Այսպիսով՝ մայրաքաղաքում մանրածախ առևտուրն աստիճանաբար կենտրոնանում է սուպերմարկետներում։ Փոխարենը՝ կրպակներն ու փոքր խանութները դուրս են մղվում շուկայից։ Ըստ պաշտոնական վիճակագրության՝ կրպակների միջոցով այժմ կատարվում է մանրածախ առևտրի ամբողջ շրջանառության ընդամենը 2.6 տոկոսը։ Անցած տարվա ընթացքում այն կրճատվել է 0.7 տոկոսով, ինչը, կարելի է ասել, մեծ անկում է։ Այսպես շարունակվելու դեպքում մի քանի տարի հետո Հայաստանում ընդհանրապես կվերանա կամ խիստ կսահմանափակվի մանր խանութների ցանցը։ Մի բան, որ չափազանց բացասական սոցիալական հետևանքներ կարող է ունենալ։ Ընդ որում, ոչ միայն դրանց սեփականատերերի, այլև հասարակության մի ստվար հատվածի համար։ Հայտնի է, որ բավական մեծ թվով քաղաքացիներ իրենց առօրյա խնդիրները փորձում են լուծել կրպակներում և փոքր խանութներում զբաղվածության միջոցով։ Թեպետ այս ոլորտում աշխատավարձը, սովորաբար, շատ ցածր է, այնուհանդերձ, դա հնարավորություն է տալիս այս կամ այն չափով մեղմելու երկրում գոյություն ունեցող սոցիալական լարվածությունը, միաժամանակ թեթևացնելու գործազրկության բեռը։ Այս պայմաններում անիմաստ են դառնում խոսակցությունները մանր ու միջին խավ ձևավորելու, առավել ևս փոքր բիզնեսին աջակցելու մասին։ Մանավանդ՝ վերջինս աստիճանաբար արտամղվում է ոչ միայն առևտրի, այլև արտադրության ոլորտից։ Կրճատվել է ինչպես կրպակների, այնպես էլ մանրածախ առևտրի ոլորտի այլ օբյեկտների շրջանառությունը։ Նախորդ տարվա ավելի քան 20.9 տոկոսի փոխարեն այս շրջանակներում իրականացվող առևտրի ծավալը այս տարեսկզբին եղել է 20.1 տոկոս, այլ կերպ ասած՝ նվազել է 0.8 տոկոսով։ Այսինքն՝ անկումն այստեղ ավելի մեծ է եղել, քան կրպակների դեպքում։ Կրպակներից և փոքր խանութներից առևտուրը տեղափոխվել է սուպերմարկետների ցանց։ Ըստ «Ամերիա» կազմակերպության կատարած հետազոտությունների՝ Երևանում ամենօրյա սպառման ապրանքների շուկայում սուպերմարկետների տեսակարար կշիռը գնահատվում է մոտ 39%, ընդ որում, 4 հիմնական սուպերմարկետների ցանցի տեսակարար կշիռը շուրջ 30% է: Ընդհանուր առմամբ, օրական սուպերմարկետ է այցելում շուրջ 370 հազ. մարդ, որոնցից միայն 40%-ն է գնումներ կատարում: Երևանի չափահաս բնակչության մոտ 42%-ը գրեթե ամեն օր հաճախում է սուպերմարկետ: Երևանցիների

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

42,3%-ը ամենօրյա գնումների համար հաճախում է սուպերմարկետ, 41%-ը նույն հաճախականությամբ օգտվում է փոքր խանութներից։ Ըստ հետազոտության արդյունքների՝ սննդամթերքի, խմիչքի, ծխախոտի և տնտեսական ապրանքների շուկայում սուպերմարկետների տեսակարար կշիռը մոտ 39% է, ընդ որում՝ միայն 30%-ը Երևան քաղաքի չորս հիմնական սուպերմարկետներն են: Հատկանշական է, որ սուպերմարկետներն առավել մեծ տեսակարար կշիռ ունեն Երևանում ալկոհոլային խմիչքների շուկայում. նրանց բաժին է ընկնում շուկայի 63,1%-ը: Ըստ ապրանքատեսակների՝ գյուղատնտեսական շուկաները հիմնականում օգտագործվում են մրգի և բանջարեղենի գնումների համար, որոնց բաժին է ընկնում այս ապրանքատեսակների մանրածախ առևտրի ամբողջ ծավալի 28%-ը: Հացը և ծխախոտը հիմնականում վաճառվում են փոքր խանութներում, որոնց բաժին է ընկնում այդ ապրանքատեսակների համապատասխանաբար 30,3%-ը և 29,7%-ը: Առևտրի մյուս կետերը, ըստ հաճախորդների ամենօրյա այցելությունների, ունեն հետևյալ հերթականությունը՝ մեծ մթերային խանութներ, կրպակներ, փողոցային առևտրի կետեր, շուկաներ, մեծ տնտեսական խանութներ, առևտրի կենտրոններ: Արագ սպառման ապրանքների շուկայում մրցակցությունը կենտրոնանում է հիմնականում ցանցային սուպերմարկետների հատվածում: Այդ առումով հետաքրքրական է, որ ցանցային մանրածախ առևտրի օբյեկտների ի հայտ գալը էական փոփոխություններ է առաջացրել բնակչության գնումների մշակույթում և սպառման վարքագծում: Սա, մի կողմից, կարող է դրական ազդեցություն ունենալ սպառողների շահերի տեսանկյունից՝ ապրանքների որակ, թարմություն, պահպանման պայմաններ, գնումներ կատարելու համար առավել հաճելի միջավայր և այլն, մյուս կողմից՝ կարող է ազդել սպառողական ապրանքների գների աճի վրա: Փաստորեն, վիճակագրական ծառայության և այլ կազմակերպությունների հետազոտությունների տվյալներով՝ սուպերմարկետների ցանցի միջոցով իրականացվող առևտրի ծավալն այս տարի ոչ միայն չի նվազել, այլև բավականաչափ ավելացել է։ Այնինչ առանց այդ էլ սուպերմարկետներին բաժին է ընկնում մանրածախ առևտրի առյուծի բաժինը։ Եթե անցած տարի դրանց միջոցով իրականացվում էր առևտրի 58.5%-ը, ապա 2013 թ.՝ արդեն 60%-ը։ Այսինքն՝ մեկ տարվա ընթացքում ընդլայնվել է ևս 1.5 տոկոսով։ Հատկանշական է, որ այս միտումը դրսևորվում է արդեն մի քանի տարի շարունակ։ Այսպես՝ 2008 թ. խոշոր խանութների միջոցով իրականացվում էր մանրածախ առևտրի 53 տոկոսը։ Այլ կերպ ասած՝ երեք տարվա ընթացքում այն ընդլայնել է իր տիրույթները 7 տոկոսով։ Նման կարճ ժամանակահատվածի համար սա կտրուկ փոփոխություն է, որը շարունակվելու դեպքում կարող է էապես կենտրոնացնել մանրածախ առևտուրը՝ բոլոր բացասական հետևանքներով հանդերձ։ Ակնհայտ է, որ սու56

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

պերմարկետների հնարավորությունները մրցակցային առումով շատ ավելի մեծ են։ Հենց դա էլ դառնում է առևտրի կենտրոնացման պատճառը։ Եթե փորձենք ամփոփել նշվածը , կարող ենք պնդել, որ՝ • Հայաստանում 2013 թ. առաջին եռամսյակում գործել են 12,3 հազ. Խանութներ: • Նախորդ տարվա համեմատ խանութների թիվը կրճատվել է 9.2%-ով: • Խանութների առևտրաշրջանառության 60%-ն իրականացվում է 31 և ավելի աշխատող ունեցող խոշոր խանութների միջոցով, որոնց թիվը 156 է: • Վերջին մեկ տարում Հայաստանում գործունեությունն է դադարեցրել ավելի քան 1017 գերփոքր՝ մինչև 5 աշխատող ունեցող խանութ։ Այս տարվա սեպտեմբերին գործել է այդպիսի 11 հազար 199 խանութ, իսկ անցած տարվա նույն ժամանակահատվածում` 12 հազար 216։ Գերփոքր խանութների թիվը կրճատվել Է միանգամից շուրջ 10%-ով: • Կրպակների միջոցով այժմ կատարվում է մանրածախ առևտրի ամբողջ շրջանառության ընդամենը 2.6 տոկոսը: Շուկայական հարաբերությունների զարգացման կարևոր նախապայմաններից է նաև մրցակցությունը: ՀՀ տնտեսական մրցակցության պաշտպանության պետական հանձնաժողովի 2011թ. հունիսի 8-ին կայացրած որոշմամբ՝ «Ալեքս Գրիգ», «ՍԱՍ-Գրուպ», «Ֆրեշ ՍՊ» ընկերությունները, «Սթար Դիվայդ» ՓԲ ընկերությունը, ինչպես նաև անձանց խումբ համարվող «Նոր Զովք», «Առավոտյան Ցողեր» և «Հայր և Որդի Արամյաններ» ՍՊ ընկերությունները համարվել են գերիշխող դիրք ունեցող, քանի որ չորս կամ ավելի առևտրային օբյեկտների համախումբ են: Հազվադեպ չէ անբարեխիղճ մրցակցության դրսևորումը մանրածախ առևտրայինն կազմակերպությունների վարքագծում: Այսպես, 2011թ. նոյեմբերի 21-ին ՀՀ ՏՄՊՊՀ-ը որոշումներ կայացրեց միանգամից մանրածախ առևտրային հինգ ցանցերի վերաբերյալ՝ անբարեխիղճ մրցակցության առնչությամբ: Բոլոր հինգ ընկերություններին՝ «Ալեքս Գրիգ», «ՍԱՍ−Գրուպ», «Ֆրեշ», «Նոր Զովք», «Սթար Դիվայդ», օրենքի խախտման համար ՀՀ ՏՄՊՊՀ-ը նշանակել է տուգանք՝ 3-ական մլն դրամի չափով: Այսպիսով՝ վերոշարադրյալ վերլուծությունից պարզ է դառնում, որ մանրածախ առևտրի պետական կարգավորման կարևորագույն բաղադրիչ է մրցակցության պաշտպանությունը՝ կապված անբարեխիղճ մրցակցության, շուկայի համակենտրոնացման աստիճանի բարձրացման և մրցակցության պաշտպանության այլ խնդիրների լուծման հետ: Ունենալով ուսումնասիրվող ոլորտի մասին պաշտոնական տվյալներ, ինչպես նաև տարբեր կազմակերպությունների կողմից կատարված հետազոտությունների արդյունքները, մենք, դրանք բավարար չհամարելով, կատարել ենք հարցումներ՝ պարզելու ոլորտը նկարագրող մի շարք կարևոր

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

ցուցանիշներ: Հարցումներին մասնակցել է Երևանում բնակվող 300-ից ավելի սպառողներ, որոնք պատասխանում էին նախօրոք մշակված հարցաթերթիկի հարցերին: Հարցումների ընթացքում, բացի մշակված հարցերից, տրվում էին նաև ազատ հարցեր, որպեսզի ավելի խորը պատկերացում կազմվի սպառողների դիրքորոշման, նրանց վարքագծի մասին: Կատարված հարցումների արդյունքները զտվել են, առանձնացվել են անոմալ պատասխաններ ստացած հարցաթերթիկները, որից հետո, կիրառելով վիճակագրական հայտնի մեթոդներ, հաշվարկվել են միջին արդյունքները: Ըստ մեր ուսումնասիրության՝ • Հարցվողների ընտանիքի միջին օրական գնումների ծավալը 6120 դրամ է: Ընդ որում` նվազագույն գնումը 1500 դրամ է, առավելագույնը` 25000 դրամ, մեդիանան` 5000 դրամ: Անոմալ պատասխանների թիվը՝ 7: • Հարցվողների 71%-ի բնակության վայրի մոտակայքում կա գոնե մեկ սուպերմարկետ, 29%-ի բացակայում է: • Հարցվողները իրենց գնումների 51%-ը իրականացնում են սուպերմարկետներից, մնացած մասը՝ խանութներից: • Յուրաքանչյուր սպառող օրական միջինը 2-3 անգամ այցելում է խանութ: • Մեկ գնման արժեքը խանութից միջինը 2662 դրամ է, իսկ սուպերմարկետից՝ 5010 դրամ: Ընդ որում՝ սուպերմարկետից մեկ գնման առավելագույն արժեքը 30000 դրամ է, իսկ խանութինը՝ 12000 դրամ: • Սուպերմարկետի առավելություններից չօգտվելու համար սպառողը ցանկանում է ապրանքներ 15%-ով էժան տեսնել խանութում: • Սպառողների դիտարկմամբ` ամեն մի սուպերմարկետին իրենց բնակավայրում բաժին է ընկնում 6 խանութ, որոնց առևտրային մակերեսը 40−60 քմ է, իսկ աշխատողների թիվը 2–4 մարդ: Այսպիսով, մեր իրականացրած հետազոտությունները ևս ցույց են տալիս, որ առյուծի բաժինն այս ոլորտում սուպերմարկետներինն է: Իհարկե, զարգացած երկրներում ևս մանրածախ առևտուրը կենտրոնանում է սուպերմարկետներում, սակայն նույն այդ սուպերմարկետները, իրենց մրցակցային առավելություններով հանդերձ, չեն վնասում փոքր բիզնեսին, մասնավորապես՝ փոքր խանութներին, որոնք լուծում են աշխատատեղերի ապահովման կարևորագույն խնդիր յուրաքանչյուր երկրում: Բանն այն է, որ մի շարք երկրներում սուպերմարկետները տեղակայվում են քաղաքի կենտրոնական մասերից հեռու՝ արվարձանային շրջաններում և տրանսպորտային հիմնական հանգույցներից հետո: Դրանով դժվարացնում են ամենօրյա այցելությունները սուպերմարկետ, ուստի բնակչությունը իր ամենօրյա գնումները

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

կատարում է մոտակա խանութներից, իսկ շաբաթական խոշոր գնումները՝ սուպերմարկետներից: Մեր երկրում, ցավոք, այդ օրինաչափությունը չի պահպանվել: Արդեն իսկ գործող սուպերմարկետների մեծ մասը տեղակայված է քաղաքի կենտրոնական հատվածներում: Դա է պատճառը, որ մշակել ենք օրենքի նախագիծ, որը կարող է կարգավորել այսուհետ կառուցվող սուպերմարկետների տեղակայման չափորոշիչների հարցը: Նախագիծը նկատի ունի այն հանգամանքները, որ • սուպերմարկետներով ապահովածության աստիճանը Երևան քաղաքում բարձր է, • խոշոր առևտրային օբյեկտների ավելացումը բացասական ազդեցություն է ունենում միջինների և փոքրերի վրա, • օրական գնումների ուղիղ կեսն արդեն իրականացվում է սուպերմարկետներից, • մեկ գնման արժեքը սուպերմարկետից 2 անգամ գերազանցում է խանութի նույն ցուցանիշին և, միևնույն ժամանակ, 1 սուպերմարկետի շրջակայքում կա 6 խանութ, • ինչպես նաև հաշվի է առնում առևտրի ոլորտը կարգավորող օրենսդրական բացերը, որոնք առկա են ոլորտը կարգավորող առևտրի և ծառայությունների մասին Հայաստանի Հանրապետության օրենքով, որտեղ • չեն սահմանվում հիպերմարկետ, սուպերմարկետ և նմանատիպ ներկայիս շուկայական համակարգում կիրառվող կատեգորիաներ, • չկա փոքր, միջին և մեծ առևտրի օբյեկտների հստակ դասակարգում, • չկան նոր կառուցվող խոշոր առևտրի օբյեկտների տեղակայման մասին չափորոշիչներ, օրենսդրական ակտեր, • չկան բնակչությանը առաջին անհրաժեշտության ապրանքներով բավարարելու համար փոքր առևտրի օբյեկտների տեղակայման չափորոշիչներ: Ահավասիկ այս հիմնավորմամբ՝ հարկ ենք համարում օրենսդրական դաշտը լրացնել տվյալ ոլորտը կարգավորող ևս մեկ օրենքով: Մեր մշակած՝ «Խոշոր առևտրի օբյեկտների տեղակայման չափորոշիչներ սահմանելու մասին ՀՀ օրենքի» նախագծով սահմանվում են՝ 1. «Խոշոր», «միջին», «փոքր», «գերփոքր» առևտրի օբյեկտներ հասկացությունները. ըստ այդմ «խոշոր առևտրի օբյեկտ» է համարվում 500 մ2 և ավելի առևտրային մակերեսով մանրածախ և մեծածախ առևտրի օբյեկտը, որն իրականացնում է սննդամթերքի և (կամ) ոչ պարենային ապրանքների առուվաճառք, որոնց կանխատեսվող տարեկան շրջանառությունը գերազանցում է 1000 մլն դրամը, «միջին առևտրի օբյեկտ»` մինչև

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

250 մ2 առևտրային մակերեսով մանրածախ և մեծածախ առևտրի օբյեկտ, որն իրականացնում է սննդամթերքի և (կամ) ոչ պարենային ապրանքների առուվաճառք, որոնց կանխատեսվող տարեկան շրջանառությունը չի գերազանցում 1000 մլն դրամը, «փոքր առևտրի օբյեկտ»` մինչև 250 մ2 առևտրային մակերեսով մանրածախ և մեծածախ առևտրի օբյեկտ, որն իրականացնում է սննդամթերքի և (կամ) ոչ պարենային ապրանքների առուվաճառք, որոնց կանխատեսվող տարեկան շրջանառությունը չի գերազանցում 500 մլն դրամը, «գերփոքր առևտրի օբյեկտ»` մինչև 50 մ2 առևտրային մակերեսով մանրածախ և մեծածախ առևտրի օբյեկտ, որն իրականացնում է սննդամթերքի և (կամ) ոչ պարենային ապրանքների առուվաճառք, որոնց կանխատեսվող տարեկան շրջանառությունը չի գերազանցում 100 մլն դրամը: Կանխատեսվող տարեկան շրջանառությունը որոշում է կառավարության լիազոր մարմինը` հիմք ընդունելով տվյալ վարչատարածքային շրջանում արդեն իսկ գործող, իսկ այդպիսին չլինելու դեպքում` համանման այլ խոշոր առևտրի օբյեկտների յուրաքանչյուր ք/մ մակերեսին բաժին ընկնող տարեկան հասույթը: 2. Խոշոր առևտրային օբյեկտները տեղակայվում են քաղաքի ոչ կենտրոնական գոտիներում` հիմնական տրանսպորտային հանգույցներից առնվազն 100 մ հեռավորության վրա` ապահովելով քաղաքի կենտրոնական շրջաններում տեղակայված փոքր և միջին առևտրի օբյեկտների մրցունակությունը և բնակչության ամենօրյա գնումների իրականացումը մեծապես փոքր և միջին առևտրի օբյեկտներից, իսկ բնակչության շաբաթական խոշոր գնումների իրականացումը` խոշոր առևտրի օբյեկտներից: Խոշոր առևտրի օբյեկտները գլխավորապես տեղակայվում են այդպիսի օբյեկտներով ապահովածության առավել ցածր մակարդակ ունեցող վարչական շրջաններում: 3. Հանրապետության քաղաքների վարչական շրջաններում փոքր և միջին առևտրի օբյեկտները տեղակայվում են միմյանցից մինչև 300 մ տրամագծով հեռավորության վրա` ապահովելու բնակչության ամենօրյա պարբերական պահանջարկը առաջին անհրաժեշտության ապրանքներով և ծառայություններով: Այսպիսով՝ օրենքի նախագծով սահմանվում են փոքր, միջին և խոշոր առևտրի օբյեկտները, տրվում է նրանց տեղակայման չափորոշիչների սահմանման հիմնական սկզբունքները: Ըստ օրենքի նախագծի` խոշոր առևտրի կենտրոններն անհրաժեշտ է տեղակայել ՀՀ քաղաքների ոչ կենտրոնական հատվածներում` ապահովելով բնակչության շաբաթական խոշոր գնումների պահանջարկը, իսկ փոքր և միջին առևտրի օբյեկտներն անհրաժեշտ է տեղակայել քաղաքի կենտրոնական հատվածներում` միմյանցից մինչև 300 մ հեռավորության վրա` այդպիսով ապահովելով բնակչության ամենօրյա պահանջարկի բավարարումը առաջին անհրաժեշտության ապրանքներով: Ընդ որում, օրենքի նախագծով արգելվում է խոշոր առևտրի օբյեկտների տեղա60

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

կայումը քաղաքի այնպիսի շրջաններում, որտեղ նրա առևտրային մակերեսը կարող է գերազանցել տվյալ վարչատարածքային շրջանում գործող փոքր և միջին առևտրի օբյեկտների ընդհանուր առևտրային մակերեսը: Նման օրենքի ընդունումը հնարավորություն կընձեռի հանրապետության տարածքում կանոնակարգելու փոքր, միջին ու խոշոր առևտրի օբյեկտների կառուցապատման գործընթացները, կնպաստի փոքր և միջին ձեռնարկատիրության շահերի պաշտպանությանը, նրանց մրցունակության ապահովմանը, իսկ բնակչության համար կապահովի առաջին անհրաժեշտության սննդամթերքի և ոչ պարենային ապրանքների ամենօրյա և շաբաթական արդյունավետ գնումներ:

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

ՀՀ ՊԱՐՏԱԴԻՐ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ

ՈԼՈՐՏԻ ՆՈՐՄԱՏԻՎԱՅԻՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄԸ

Ապահովագրական շուկան տնտեսական յուրահատուկ հարաբերությունների ամբողջություն է, որոնք ծագում են ապահովագրական ապրանքի և ծառայությունների իրացման հետ: Դրանով անմիջականորեն կապ է ստեղծվում շուկայի երկու հիմնական մասնակիցների՝ ապահովագրողի և ապահովադիրի միջև, որով էլ ձևավորվում է ապահովագրական ծառայության հասարակական ճանաչումը: Ապահովագրական շուկան Հայաստանի Հանրապետությունում խորը արմատներ չունի: Խորհրդային տարիներից, ինչպես հայտնի է, ապահովագրությունն իրականացնում էր մեկ կազմակերպություն` Պետապը: Հայաստանի անկախացումից հետո տնտեսական ճգնաժամը թույլ չտվեց, որ մեր երկրում ձևավորվի շուկայական հարաբերությունների այս ոլորտը: Սակայն հետագա տարիներին, հատկապես 2000-ական թթ. oրենսդրական բարեփոխումների շնորհիվ Հայաստանում սկսեց ձևավորվել ապահովագրական շուկան: Բայց վերջինս այնքան փոքր էր, որ հետագա զարգացման, ընդլայնման կամ ներդրումների մասին խոսելն իսկ ավելորդ էր: ՀՀ ապահովագրական շուկան լայն թափով սկսեց զարգանալ 2011 թ.՝ ավտոտրանսպորտային միջոցների պարտադիր ապահովագրության համակարգի (ԱՊՊԱ) ներդրումից հետո: Այդ ընթացքում օրենսդրական սահմանափակումների (կանոնադրական կապիտալի նվազագույն սահմանաչափի մեծացում՝ մինչև 1 մլրդ դրամի) արդյունքում՝ ապահովագրական ընկերությունների թիվը կրճատվեց, սակայն տեղի ունեցավ նաև խոշորացում և ընդհանուր շրջանառության կտրուկ աճ: Ներկայումս ապահովագրության ոլորտը Հայաստանի տնտեսության կայուն ոլորտներից մեկն է: 2012 թ. հավաքագրված ապահովագրավճարների գումարը 24 մլրդ ՀՀ դրամ է, որից ԱՊՊԱ գծով` 10 մլրդ ՀՀ դրամ: 2013 թ. առաջին կիսամյակի ընթացքում հավաքագրված ընդհանուր ապահովագրավճարների գումարը եղել է 11 մլրդ դրամ, որից կատարվել են 7.6 մլրդ դրամի հատուցումներ. վնասաբերության փաստացի մակարդակը՝ 70%: Ապահովագրության շուկայում առաջատարը «Ռոսգոսստախ Արմենիա» ընկերութունն է, որին բաժին է ընկնում հավաքագրված ապահովագրավճարների 30%-ը և կատարված հատուցումների 35%-ը:

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

Գծապատկեր 2 Հավաքագրված ապահովագրավճարները և կատարված հատուցումները 2013 թ. առաջին կիսամյակին

Հատկանշական է, որ ապահովագրող ընկերություններից «Ռոսգոսստրախ Արմենիան» և «Ռեսոն» հարաբերականորեն ավելի շատ հատուցում են, քան հավաքագրում ապահովագրավճարներ: Այսպես՝ «Ինգո Արմենիա», «Նաիրի Ինշուրանս» և «Սիլ ինշուրանս» ընկերությունները համապատասխանաբար հավաքագրում են ապահովագրավճարների 26.9%, 18.6%, և 8.2% մասը՝ հատուցումների մեջ ունենալով 25.7%, 13.9% և 6.1% մասնաբաժին: Իսկ «Ռոսգոսստրախ Արմենիան» և «Ռեսոն» հավաքագրված ապահովագրավճարների մեջ ունեն 30% և 15.3% մասնաբաժին, իսկ հատուցումների մեջ ավելի շատ՝ 35% և 19.3%: Նշանակում է, որ ընկերությունների մի մասը վնասի գնահատման և հատուցման վճարման գործընթացներում ավելի սահմանափակ դրսևորում է ցուցաբերում, քան մյուսները: Սա կարևոր հանգամանք է, հատկապես այն տեսակետից, որ ավտոտրանսպորտային միջոցների պարտադիր ապահովագրության գործընթացներում տուժող կողմը, փաստորեն, չի ընտրում իրեն փոխհատուցող ընկերությանը, իսկ ավտոտրանսպորտային պատահարի դեպքում վնասի փոխհատուցումը ստիպված է լինում ստանալ մեղավոր կողմի ապահովագրական ընկերությունից: Կարծում ենք, այստեղ հարկավոր է մի շարք փոփոխություններ իրականացնել. մասնավորապես՝ որ տուժող կողմը վնասի փոխհատուցում ստանա իր ապահովագրական ընկերությունից՝ այն ընկերությունից ում ինքն է ընտրել, իսկ այնուհետև՝ հատուցող ընկերությունը համապատասխան գումարը կարող է հետ ստանալ մեղավոր կողմի ապահովագրական ընկերությունից: 2013 թ. հաշվեգրված ապահովագրավճարների գերակշիռ մասը եղել են ԱՊՊԱ վճարները՝ 42.9%: Դրան իր ծավալով հաջորդում են առողջության ապահովագրության միջոցով հավաքագրված գումարները՝ 41.2%: Ապա-

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

հովագրության մյուս տեսակների տեսակարար կշիռը հավաքագրված ապահովագրավճարների մեջ փոքր է:

Գծապատկեր 3 2012 թ. և 2013 թ. առաջին կիսամյակում հաշվեգրված ապահովագրավճարների կառուցվածքը՝ ըստ ապահովագրության դասերի

Ինչպես արդեն նշեցինք, 2011 թ. Հայաստանում առաջին անգամ ներմուծվեց ավտոտրանսպորտային միջոցների պարտադիր ապահովագրության համակարգը: Ընդհանրապես` ավտոտրանսպորտային միջոցների օգտագործումից բխող պատասխանատվության պարտադիր ապահովագրություն առաջին անգամ իրականացվել է դեռևս 1908 թ. Ավստրո−Հունգարական կայսրությունում: Ներկայում այն գործում է աշխարհի շուրջ 165 երկրներում: Պարտադիր սկզբունքով իրականացվող ապահովագրությունը պետք է դիտարկել որպես հանրային շահի պաշտպանության, այլ ոչ թե միայն եկամտաբեր առևտրային գործունեության տեսանկյունից: Նշենք, որ ՀՀ Սահմանադրությամբ և դրանից բխող` ՀՀ Քաղաքացիական օրենսգրքի համապատասխան հոդվածով ամրագրված է մարդու և քաղաքացու պայմանագրային պարտավորությունների ազատությունը և սահմանված են այն դեպքերը, երբ կարող են կիրառվել բացառություններ, մասնավորապես՝ առավել կարևոր սոցիալական հիմնախնդիրների լուծման միտում ունեցող պայմանագրային պարտավորությունների գծով: Վերոնշյալ հանգամանքը և երկրում ապահովագրական շուկայի զարգացման ներկա խիստ ցածր մակարդակը ԱՊՊԱ համակարգին պարտավորեցնում են լինել ոչ որպես շահավետ տնտեսական գործունեություն, այլ սոցիալական ուղղվածություն ունեցող և երկրում ընդհանուր ապահովագրական մշակույթի զարգացումը խթանող իրավատնտեսական գործիք:

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

Եվրոպական միության երկրներում 2008 թ. ԱՊՊԱ գծով վնասաբերության մակարդակը կազմել է 86.4%: Գործավարման ծախսերի (պայմանագրերի ձեռքբերման և գործառնական ծախսերի հանրագումար) բաժինը միջինացված տեսքով 2007-ին կազմել է 22%: Վերոնշյալ տվյալներից ակնհայտ է, որ ապահովագրական ընկերությունները զուտ ապահովագրական գործունեության առումով աշխատում են վնասով, որը հետևանք է առավել կոշտ, բայց միաժամանակ առողջ մրցակցության: Համախառն վնասաբերության նման մակարդակը, այնուամենայնիվ, չի նշանակում, որ ապահովագրական ընկերություններն իրենց ընդհանուր գործունեությունն իրականացնում են վնասով, քանի որ հավաքագրված ապահովագրավճարներով կատարվում են եկամտաբեր ներդրումներ: Ըստ ՀՀ Ավտոապահովագրողների բյուրոյի հրապարակած տվյալների՝ 2013 թ. օգոստոսի 31-ի դրությամբ ԱՊՊԱ պայմանագիր ունեցող ավտոտրանսպորտային միջոցների քանակը 392645 է: Միևնույն ժամանակ՝ գրանցված մեքենաների քանակը 465029 է: Հոկտեմբերի ընթացքում բավարարված դիմումների գծով վճարված (վճարվելիք) հատուցումների ընդհանուր գումարը եղել է մոտ 10 մլրդ դրամ: Աճել է նաև հատուցման միջին չափը. 2013 թ. հոկտեմբերի կտրվածքով` 192 հազար ՀՀ դրամ: Համակարգի վնասաբերության ցուցանիշը 2013 թ. հունվար−հոկտեմբեր ժամանակահատվածի համար կազմել է մոտ 77%: Աղյուսակ 8 ԱՊՊԱ ոլորտում ձևավորված առանձին տվյալների վիճակագրություն

2011 թ. Հատուցումներ Ապահովագրավճարներ Վնասաբերության մակարդակ Տ/մ−ների քանակ Հատուցման միջին գումար Ապահովագրավճարի միջին գումար

7289922 14515653 50% 392722 18563 36962

2012 թ. 11350607 14686167 77% 390266 29084 37631

2013 թ., հունվար − հոկտեմբեր 10087000 13100000 77% 392645 25689 33363

Աղյուսակ 8-ից երևում է, որ հատուցումների գումարը, հատուցման միջին գումարը աճում է, վնասաբերության մակարդակն աճում և կայունանում է, իսկ ապահովագրվող տրանսպորտային միջոցների քանակը նույնն է: ԱՊՊԱ համակարգի վնասաբերության ցուցանիշը կայունացել է։ Այսպես, 2013 թ. հունվար − հոկտեմբեր ամիսների համար մոտ 77% է, այն դեպքում, երբ 2011 թ. ցուցանիշը կազմել է 50%։

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

Գծապատկեր 4 Վնասաբերության մակարդակը ԱՊՊԱ ոլորտում

Այսպիսով, ՀՀ-ում ԱՊՊԱ ոլորտում առկա փաստացի վնասաբերության ցուցանիշի առավելագույն կետը 77%-ն է, այն դեպքում, երբ եվրոպական ապահովագրական գերզարգացած շուկաներ ունեցող երկրներում այդ ցուցանիշը գերազանցում է 83%-ը: Բացի դրանից, ԱՊՊԱ համակարգի ներդրման տարում վնասաբերության մակարդակը կազմել է 50%` ապահովելով ապահովագրական ընկերություններին մեծ կուտակված շահույթով: Իսկ եթե հավելենք ներդրումային գործունեությունից ստացված եկամտի հանգամանքը, ապա ոլորտում գերշահութաբերության մակարդակն առավել կլինի: ՀՀ ապահովագրական շուկայում գործող ապահովագրական ընկերությունների եկամուտների գերակշիռ մասը ձևավորվում է զուտ ապահովագրական գործունեությունից, մինչդեռ միջազգային փորձի ուսումնասիրությունը հիմք է տալիս եզրակացնելու, որ զարգացած և նույնիսկ զարգացող շատ պետություններում ապահովագրական ընկերությունների հիմնական եկամուտներն ապահովվում են խելամիտ ներդրումային գործունեությունից: Այնպես, որ այս իրավիճակում ՀՀ-ում առկա ԱՊՊԱ ոլորտի սոցիալական ուղղվածության մասին խոսելը ճիշտ չենք համարում: Միայն գերշահույթի նվազեցման և ներդրումային եկամտի հանգամանքը կարող է սակագնի 20% նվազեցում ապահովել: Այսպիսով, կարող ենք փաստել, վստահաբար պնդել, որ ՀՀ-ում նույնպես հնարավոր է բարձրացնել առավելագույն հատուցման սահմանաչափերը՝ առանց գործող սակագների փոփոխություն, ուրեմն և՝ հնարավոր է սակագնի իջեցում՝ առաջնահերթ հիմք ընդունելով ԱՊՊԱ-ի սոցիալական ուղղվածությունը: Հատկապես ԱՊՊԱ համակարգի սոցիալական ուղղվածության բնույթը, այլ ոչ թե գերշահութաբեր տնտեսական գործունեություն լինելու հանգամանքը հաշվի առնելով, կարծում ենք, անհրաժեշտ է ոլորտում սահմանել շահութաբերության առավելագույն մակարդակ` 10%-ի չափով, որի գերազանցման դեպքում, հաջորդ տարի պետք է վերանայվեն գործող սակագները՝ իջեցման ուղղությամբ: Եթե համեմատենք ապահովագրվող տրանսպորտային միջոցների քանակն ու ապահովագրավճարների ու հատուցումների տարեկան գումար66

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

ները՝ կհամոզվենք, որ տրանսպորտային միջոցների քանակն էապես չի փոխվել, ապահովագրական վճարների մեծությունը՝ նույնպես: Աճել է միայն հատուցումների գումարը, ինչը, մեր կարծիքով, առնչվում է մի շարք հանգամանքների: Առաջինը ավտոտրանսպորտային պատահարների կտրուկ ավելացումն է, ինչը ապահովագրության և անձնական ֆինանսական ռիսկերի նվազման հետևանք է: Երկրորդ հանգամանքը պայմանավորված է ոլորտի գործունեության, տեխնիկական, իրավական կանոնակարգերի և ակտերի մասին բնակչության իրազեկվածության աճով: Դրան զուգընթաց պակասում են պատահարների ժամանակ վարորդների փաստաթղթային և ընթացակարգային սխալները, ինչը կարող էր հանգեցնել ապահովագրական ընկերության կողմից հատուցման մերժման: Ապահովագրության շուկայի աճին զուգահեռ՝ մեծանում է նաև բնակչության իրազեկվածությունը և օրենքների ու ընթացակարգերի իմացության աստիճանը: Եթե նախկինում որևէ նորմի խախտման դեպքում ապահովագրողը կարողնաւոմ էր խուսափել հատուցումից՝ վկայակոչելով տեխնիկական սխալները, ապա այժմ դրանք նվազագույնի են հասնում, ինչը ևս մեծացնում է փոխհատուցումների չափը: Հաջորդ հանգամանքը պայմանավորված է նրանով, որ ապահովագրության, հատկապես՝ պարտադիր ապահովագրության շուկայում, բնակչությանը հասանելի դառնալուն զուգահեռ, մեծանում է նաև ապահովագրական ընկերությունների ծառայություններից օգտվելու փորձը, որը, միաժամանակ, բերում է նաև խաբեությունների աճի: Վերջինս հանգեցնում է ապահովագրական ընկերությունների կողմից հատուցումների մեծացմանը և որպես հետևանք, նրանց շահույթների նվազմանը: Արդյունքում՝ ապահովագրական ընկերությունները խուսափում են ռիսկային ոլորտներն ապահովագրելուց, ինչպես նաև ապահովագրական շուկայում նոր ծառայություններ ներմուծելուց: Այդուհանդերձ, ներկայումս ապահովագրական ընկերությունների վնասաբերության մակարդակը ցածր է եվրոպական երկրների նույն ցուցանիշից: ԱՊՊԱ ոլորտում ներդրման փուլում գների միասնական սահմանումը նպատակ ուներ շուկայի ձևավորման փուլում նվազեցնել ռիսկերն ու կանխել փոքր ֆիրմաների սնանկացումը՝ մեծ մարժայի շնորհիվ: Ներկայումս ԱՊՊԱ շուկան կայացած է, և արդեն անհրաժեշտ է ազատականացնել շուկան՝ թողնելով այն ինքնակարգավորման և գների սահմանման՝ ըստ ծառայությունների մատուցման որակի: Միևնույն ժամանակ՝ հայկական ապահովագրական շուկայում 2011 թ. ներդրված տրանսպորտային միջոցների պարտադիր ապահովագրության համակարգը դեռևս լիարժեք չի գործում: Առկա են բազմաթիվ խնդիրներ, կապված ինչպես ավտոտրանսպորտային պատահարների գնահատման, այնպես էլ ապահովագրավճարների չափի, ռիսկայնության մակարդակի գնահատման հետ: 2013 թ. գործող Բոնուս-Մալուս ծրագիրը կարող է մասնակիորեն լուծել տրանսպորտային միջոցների պար67

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

տադիր ապահովագրության շուկայում առկա խնդիրները: Խնդիրներ կան նաև ավտոտրանսպորտային միջոցների ապահովագրության ոլորտում պատահարների վնասի գնահատման գործընթացներում: Առայժմ չկա փորձագետների անկախ ինստիտուտ, որի որոշումները պարտադիր կլինի ապահովագրող բոլոր ընկերությունների համար: Դա բերում է գնահատման ուրույն և միայն իրենց բնորոշ կանոնների սահմանմանը: Իհարկե, այս հարաբերությունները կարգավորվում են ապահովագրողների բյուրոյի կողմից, սակայն վերջինիս որոշումները օրենքի ուժ չունեն, այլ միայն ներքին համաձայնության արդյունքն են: Չկա նաև համապատասխան կադրերի մեծ ռեզերվ շուկան՝ զարգացնելու համար: Անհրաժեշտ է ստեղծել պարտադիր ապահովագրության շուկայական միասնական համակարգ, որտեղ հնարավոր կլինի հաշվառել ավտոտրանսպորտային բոլոր միջոցների ռիսկայնության աստիճանը՝ կապված ինչպես ճանապարհատրանսպորտային պատահարների թվի, այնպես էլ ՀՀ ճանապարհային ոստիկանության արձանագրած խախտումների, վարորդների թվի, մեքենայի շարժիչի հզորության և մի շարք այլ գործոնների հետ: Այսպիսով, ամփոփելով ՀՀ ԱՊՊԱ ոլորտի վերլուծությունը և հենվելով մեր եզրահանգումների վրա՝ կարող ենք կատարել մի շարք առաջարկություններ, որոնք կնպաստեն ոլորտի՝ սոցիալական ուղղվածության իր փիլիսոփայության վերականգմանը, նաև՝ բնակչության ծախսերի նվազեցմանը և օգուտների ավելացմանը: ա) Անհրաժեշտ է մեծացնել ավտոտրանսպորտային պատահարների հետևանքով առաջացած ինչպես անձնական, այնպես էլ գույքային վնասների փոխհատուցման առավելագույն սահմանաչափերը: Անձնական վնասների համար ԱՊՊԱ պայմանագրով նախատեսված ապահովագրական գումարը 3 մլն դրամից անհրաժեշտ է բարձրացնել 5 մլն դրամի՝ ըստ ամեն մի տուժողի, իսկ յուրաքանչյուր ապահովագրական պատահարի համար նախատեսված 9մլն դրամը հասցնել 15 մլն դրամի: Գույքային պատճառված վնասների համար սահմանված 1.5 մլն դրամ սահմանաչափն անհրաժեշտ է բարձրացնել 2.5 մլն դրամի: ՀՀ «Ավտոտրանսպորտային միջոցների օգտագործումից բխող պատասխանատվության ապահովագրության մասին» 2010 թվականի մայիսի 18-ին ընդունված օրենքի հոդված 8-ի 1-ին կետը վերաձևակերպել հետևյալ կերպ՝ 1. ԱՊՊԱ պայմանագրով նախատեսված ապահովագրական գումարը մեկ ավտոտրանսպորտային միջոցի հետ կապված մեկ ապահովագրական պատահարի համար չպետք է պակաս լինի՝ 1) անձնական վնասների համար՝ 5 000 000 Հայաստանի Հանրապետության դրամ գումարից՝ ըստ յուրաքանչյուր տուժողի, և 15 000 000 Հայաս68

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

տանի Հանրապետության դրամ գումարից՝ ըստ յուրաքանչյուր ապահովագրական պատահարի. ՀՀ «Ավտոտրանսպորտային միջոցների օգտագործումից բխող պատասխանատվության ապահովագրության մասին» 2010 թվականի մայիսի 18-ին ընդունված օրենքի հոդված 8-ի 2-րդ կետը վերաձևակերպել հետևյալ կերպ՝ 1. ԱՊՊԱ պայմանագրով նախատեսված ապահովագրական գումարը մեկ ավտոտրանսպորտային միջոցի հետ կապված մեկ ապահովագրական պատահարի համար չպետք է պակաս լինի՝ 2) գույքին պատճառված վնասների համար՝ 1 500 000 Հայաստանի Հանրապետության դրամ գումարից՝ ըստ յուրաքանչյուր ապահովագրական պատահարի: Եթե սույն օրենքի համաձայն` հատուցման ենթակա գույքին պատճառված վնասներ են կրել մեկից ավելի անձինք, և այդ վնասների ընդհանուր գումարը գերազանցում է ըստ յուրաքանչյուր ապահովագրական պատահարի սահմանված ապահովագրական գումարը, ապա այդ անձանցից յուրաքանչյուրին ապահովագրական հատուցումները վճարվում են վնասների ընդհանուր գումարում նրանց գույքին պատճառված վնասների չափերին համամասնորեն` ըստ յուրաքանչյուր ապահովագրական պատահարի սահմանված ապահովագրական գումարի սահմաններում: բ) Առնվազն 15%-ով նվազեցնել ԱՊՊԱ ոլորտում հիմնական ապահովագրավճարների նվազագույն և առավելագույն սահմանաչափերը: Հիմնական ապահովագրավճարների նվազագույն սահմանաչափ սահմանել 27070 դրամ՝ 31848 դրամի փոխարեն և առավելագույն սահմանաչափ սահմանել 28153 դրամ՝ 33122 դրամի փոխարեն: Ըստ այդմ՝ անհրաժեշտ է կատարել հետևյալ փոփոխությունը. «Հայաստանի Ավտոապահովագրողների Բյուրո» իրավաբանական անձանց միության 2013 թվականի համար ապպա ոլորտում հիմնական եվ բազային ապահովագրավճարների նվազագույն եվ առավելագույն սահմանաչափերի և ռիսկային գործակիցների թույլատրելի արժեքների չափը՝ RL1−009 կանոնների 1-ին կետը վերաձևակերպել հետևյալ կերպ՝ ԱՊՊԱ ոլորտում հիմնական ապահովագրավճարների նվազագույն և առավելագույն սահմանաչափերն են` տարեկան համապատասխանաբար 27070 և 28153 Հայաստանի Հանրապետության դրամը։

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

ԴԵՂԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ ՈԼՈՐՏԸ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ.

ԱՌԿԱ ՄԱՐՏԱՀՐԱՎԵՐՆԵՐ,

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՆԱԽԱԴՐՅԱԼՆԵՐ

Դեղագործության ոլորտը Հայաստանի առաջատար ոլորտներից է: Այսօր դեղամիջոցների շուկան համարվում է ամենաեկամտաբեր բիզնեսներից մեկը, այն սակավաթիվ ասպարեզներից, որոնք ճգնաժամից գրեթե չեն տուժել: Հետզհետե մեծանում է նաև դեղագործական ընկերությունների մրցունակությունը` թե՛ արտադրման և թե՛ ներկրման տեսանկյունից: Փոխարենը՝ առաջացել է դեղամիջոցների անվտանգությունն ուժեղացնելու սուր անհրաժեշտություն: Դեղն առանձնահատուկ արտադրանք է, որը, ի տարբերություն սոցիալական նշանակության այլ ապրանքների, բոլոր երկրներում ենթարկվում է պարտադիր փորձաքննության և գրանցման, քանի որ ամեն մի դեղ, բուժիչ հատկությունների հետ մեկտեղ, ունենում է կողմնակի ազդեցություն, ինչը պահանջում է մշտական հսկողություն: Լինելով մեծ եկամուտների աղբյուր` դեղորայքը նաև ոմանց համար գայթակղիչ է՝ որպես անօրինական շրջանառության և կեղծման ճանապարհով շահույթներ ձեռք բերելու աղբյուր: Դեղ արտադրողների և ներմուծողների (ԴԱՆ) միությունը 2003 թ. հիմնել են տեղական արտադրող վեց կազմակերպություններ։ Այսօր միությանն անդամակցում է 22 կազմակերպություն, ևս 40-ը ասոցացված անդամ է։ Շուկայում գրանցված են 12 լիցենզավորված դեղարտադրողներ և 178 ներմուծող կազմակերպություններ։ Կարելի է ասել, որ դեղագործական շուկայի հիմնական խաղացողները կա՛մ միության անդամ են, կա՛մ վերջինիս հետ ակտիվ համագործակցող։ Այս տարիներին դեղարտադրությունը, որպես ոլորտ, զգալի առաջընթաց է ապրել, և միությունը կարևոր դերակատարություն ունի այդ գործում։ Դեղագործությունը, որպես արդյունաբերական ճյուղ, Հայաստանում սկսել է գործել 1967-ից՝ Երևանում քիմիադեղագործական ֆիրմայի և վիտամինների գործարանի հիմնադրմամբ։ Սակայն անկախությունից հետո նոր իրավիճակ ստեղծվեց, եկան նոր արտադրողներ, որոնք այս տարիներին բավական լուրջ հաջողություններ են արձանագրել. կայացել են իրենք և ոլորտն են կայացրել։ Հարկ է նշել, որ ամեն մի երկրի համար բացառիկ կարևոր է տեղական դեղարտադրությունը. բիզնես լինելուց զատ՝ այս ոլորտը ռազմավարական նշանակության արտադրանք է թողարկում՝ երկրի անվտանգության առու70

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

մով։ Հայաստանի նման իրավիճակում գտնվող երկրի համար դա առանձնապես կարևոր է: Մեր երկրում այսօր արտադրվում է ավելի քան 450 դեղատեսակ, և արտադրանքի գրեթե կեսն արտահանվում է՝ հիմնականում ԱՊՀ երկրներ։ Արտադրված դեղերի տեսականին և քանակն ապահովում են հանրապետության կարիքների ընդամենը 10%-ը։ Ինչպես հայտնի է, այն երկիրն է համարվում ռազմավարական առումով պաշտպանված որը կարողանում է գոնե 20%-չափով ապահովել սեփական պահանջները։ Մինչև 2012 թ. դեկտեմբերի 31-ը Հայաստանում չկար միջազգային ստանդարտների հավաստագրերի ինստիտուտը։ Աշխարհում գոյություն ունի մեկ ստանդարտ, որը կոչվում է «պատշաճ արտադրողական գործունեություն»՝ GMP: Դեղ արտադրողների և ներմուծողների միության ու դեղագործության ոլորտի վերջին տարիների կարևոր ձեռքբերումներից է, կառավարության հետ սերտ համագործակցության շնորհիվ, այս ստանդարտի ներդրումը։ Դեղարտադրությունը, մի մասով, առողջապահություն է, մյուսով՝ բիզնես։ ԱՊՀ-ում և տարածաշրջանում որևէ երկրի դեղագործական ոլորտ այն աստիճանի չի արժանանում կառավարության ուշադրությանը, որքան մեզ մոտ։ Եվ որևէ երկրում այս ոլորտը Հայաստանի չափ չի բարեփոխվել։ ԱՊՀ որևէ այլ հանրապետություն առայժմ չի ընդունել GMP (ՊԱԳ՝ պատշաճ արտադրողական գործունեություն) կանոնները։ Այս տարվա հունվարի 1-ից Հայաստանում սկսվել է ՊԱԳ հավաստագրման գործընթացը, որով մեր արտադրողները պետք է անպայման անցնեն, ընդ որում՝ Եվրոպայում գործող ստանդարտներով։ Արդեն ստեղծվել է նաև պետական ստուգող կառույցը՝ տեսչությունը, որի գոյությունը հավաստագրի ինստիտուտի առկայությամբ պարտադիր է։ Դա հնարավորություն կստեղծի մեր արտադրանքը շատ ավելի լայն, հեռավոր արտասահմանի շուկաներում իրացնել։ Այդ հավաստագրի բացակայությունը, փաստորեն, արգելափակում է ԱՊՀ շուկաներից դուրս գործունեությունը, իսկ մոտ ապագայում՝ արդեն հենց ԱՊՀ երկրների շուկաներում անհնար կլինի աշխատել առանց ՊԱԳ հավաստագրի։ Այս տարվա հավաստագրումից հետո ենթադրվում է, որ մինչև 2015 թվականը կարձանագրվի դեղագործական ապրանքների արտահանման 2−2.5-անգամյա ծավալային աճ։ Մանավանդ, որ վերջին տարիներին ավելի շատ հետաքրքրություն է ցուցաբերվում հայկական արտադրության դեղորայքի նկատմամբ։ Մասնավորապես՝ հայկական դեղորայքով վերջին ժամանակաշրջանում շատ հետաքրքրված են Իրաքում, Ավստրալիան նույնպես հետաքրքրություն է դրսևորում որոշակի դեղորայքի հանդեպ, Միջին Ասիայի պետությունները՝ ևս։ Գրեթե բոլոր դեպքերում էլ նախնական պայմանավորվածությունները սառեցվել են՝ ՊԱԳ հավաստագրերի բացակայության պատճառով։

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

«Արտահանման վրա հիմնված արդյունաբերության զարգացման ռազմավարության» ընդունումով արտահանման գործընթացի խթանման համար պետբյուջեում արդեն իսկ հատկացված են միջոցներ, հաստատվել են գործողությունների հստակ ժամանակացույցը, մասնակիցների կազմը։ Դեղագործության ոլորտի գրեթե ամբողջ հումքն այսօր ներմուծվում է, մինչդեռ ըստ նույն ռազմավարության՝ նախատեսվում է մեր երկրում նուրբ օրգանական քիմիայի ինստիտուտի հիմքի վրա հումքային բազա ստեղծել։

Գծապատկեր 59

Գծապատկեր 610

Աղբյուրը՝ mineconomy.am

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

Դեղագործությունը, ինչպես նշեցինք, միակ ոլորտն է, որտեղ աճը վերջին տարիներին խիստ կայուն է։ Ամեն տարի, նույնիսկ ֆինանսական ճգնաժամի փուլում, արձանագրվել է 15−17% կայnւն աճ։ Հայաստանում նման աճ, այն էլ տարիներ շարունակ, թերևս, միայն այս ոլորտում է արձանագրվում։ 2012-ը այդ տեսակետից բացառություն չէր. նախնական տվյալներով՝ արտահանման 6−8% և արտադրության 14−15% աճ է արձանագրվել։ Աղյուսակ 9 Դեղագործական արտադրանքի արտադրության հիմնական ցուցանիշները 2009 − 2012 թվականներին11 Ցուցանիշը 1.

2.

3. 4. 5. 6.

Դեղագործական արտադրանքի արտադրության ծավալները (մլն դրամ, ընթացիկ գներով) Արտադրանքի ծավալի ինդեքսները(%−ներով` նախորդ տարվա նկատմամբ) Արտադրանքի ծավալը ողջ արդյունաբերության մեջ (%−ներով` ընդամենի նկատմամբ) Կազմակերպությունների քանակը (սկզբնական արժեքով` մլն դրամ) Անձնակազմի միջին ցուցակային թվաքանակը (1000 մարդ) Հիմնական միջոցները (սկզբնական արժեքով` մլն դրամ)

2503,7

3267,1

3533,1

108,0

117,4

103,7

0,6

0,6

0,6

0,5

0,5

0,5

4069,2

4348,0

6031,7

Արտադրական ոլորտում աշխատում է 550−600 մարդ։ Խոսքն անմիջապես տեղերում աշխատողների՝ արտադրողների մասին է, ոչ թե ներմուծողների, դիստրիբյուտորների, պահեստներում աշխատողների և այլոց։ Հատկանշական է, որ վերոնշյալ ռազմավարությունը նույնիսկ խոշոր ներմուծողներին է տրամադրում, ստեղծում բարենպաստ մթնոլորտ երկրի ներսում լուրջ արտադրություն հիմնելու համար։ Այդպիսի ծրագրեր ունի, օրինակ, «Նատալի Ֆարմ» ընկերությունը։ Հետաքրքրական ու հեռանկարային կազմակերպություն է «Լիկվորը», որը տարիների ընթացքում իր արտադրության ծավալները հասցրել է մի մակարդակի, որն ամբողջովին բավարարում է աչք, ականջ, երակներ ներարկվող լուծույթների նկատմամբ Հայաստանի պահանջարկը, և այլևս անիմաստ է այդ արտադրատեսակները հանրապետություն ներմուծելը:

Աղբյուրը՝ mineconomy.am ՀՀ Ազգային վիճակագրական տարեգիրք, 2012 թվական` www.armstat.am

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

Այսպիսի տեմպերով զարգացող ճյուղը, բնականաբար, պետք է ապահովված լինի համապատասխան մասնագետներով։ Այդ առումով ոլորտում անելիք կա։ Թեև դեղագործական կրթական հաստատությունները շատ են, բավական մեծ թվով էլ ուսանողներ ունենք, սակայն արտադրողները դժգոհում են, թե եղած կադրերը պատշաճ պատրաստված չեն։ Այսօրվա կրթության համակարգը չունի այն դինամիկան, ճկունությունը, որ կարողանա արտադրական հատվածին անհրաժեշտ արագ փոփոխությունների ենթարկվել. սրանց զարգացման տեմպերի միջև անհամապատասխանություն կա։ Սակայն, պետք է նաև արձանագրենք, որ ունենք հանճարեղ դեղագործներ, ովքեր հանրության լայն շերտերին, թերևս, անծանոթ են, բայց իրենց նվաճումների շնորհիվ ճանաչված են համաշխարհային մակարդակով։ Ինչքանո՞վ ենք ապահովագրված կեղծ դեղերից: Եվրոպայում արտադրվող և Հայաստան ներկրվող ամեն մի դեղամիջոց առողջապահական համակարգի խիստ վերահսկողության տակ է, իսկ դա պահանջում է որոշակի չափորոշիչների կիրառում արդյունավետության և անվտանգության տեսանկյունից: «Կեղծ» է բնութագրվում այն արտադրանքը, որը կանխամտածված և (կամ) խաբեությամբ մակնշված է դեղի իսկության և (կամ) քանակական պարունակության և (կամ) արտադրողի մասին ոչ ճիշտ տեղեկատվությամբ (ԱՀԿ): Կեղծ արտադրանքը կարող է պարունակել անհրաժեշտ և ճշգրիտ կազմով բաղադրատարրեր, կամ չպարունակել, ինչպես նաև պարունակել ոչ ճիշտ բաղադրատարրեր, կամ վերջիններիս ոչ ճիշտ քանակներ, կամ կարող է լինել կեղծված փաթեթավորմամբ: Ի՞նչ է արվում այս ուղղությամբ մեր երկրում, և ի՞նչ մեխանիզմների միջոցով է իրականացվում դեղերի շուկայի վերահսկողությունը: Կեղծ դեղերի շրջանառության վերահսկման, ոլորտի կարգավորման, առկա բացթողումների վերանայման և փորձի փոխանակման նպատակով Եվրոպայի խորհրդի դեղերի որակի և առողջապահության վարչությունն արդեն մի քանի տարի մեր երկում կազմակերպում է խորհրդաժողովներ և դասընթացներ: Լայնածավալ աշխատանքների շնորհիվ ձևավորվել և 2008 թ. շրջանառության մեջ է դրվել Դեղերի կեղծման և նմանատիպ հանցագործությունների դեմ պայքարի մասին «Մեդիքրայմ» համաձայնագրի նախագիծը: Այնուհետև հաջորդող տարիների ընթացքում կատարված շտկումների և կատարելագործման արդյունքում Եվրոպայի խորհրդի Նախարարների կոմիտեն 2011 թ. հոկտեմբերի 28-ին Մոսկվայում մեկնարկել է համաձայնագրի ստորագրումը: Այս տարվա սեպտեմբերին Հայաստանը նույնպես միացավ «Մեդիքրայմ» համաձայնագրին, որը տարածվում է դեղերի և բժշկական արտադրանքի վրա և սահմանում է քրեական պատասխանա74

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

տվություն այդ արտադրանքի և դրան վերաբերող փաստաթղթերի ամեն տեսակ կեղծումների համար: Այն ոչ միայն Եվրոպայի խորհրդի անդամ, այլև ոչ անդամ երկրների համար ապահովում է միջգերատեսչական համագործակցություն դեղերի ոլորտը կարգավորող կառույցի, ոստիկանության և մաքսային մարմինների միջև: Կեղծումների կանխարգելման համար համաձայնագրում հստակ ընդգծված է դեղային օրենսդրության, դեղերի որակի անվտանգության, արդյունավետության և բաշխման վերահսկողության չափորոշիչների ներդրումը: Արդեն 20 տարի է, ինչ դեղերի արտադրությունն ազատականացվել է, սակայն այս ոլորտը պատշաճ մակարդակով չի կարգավորվել, անելիքներ դեռևս շատ կան: Այսօր Հայաստանում դեղերի շրջանառությանն առնչվող լուրջ խնդիրներ կան՝ դեղերի գրանցման մեխանիզմների, դեղագործական ընկերությունների, դեղատների գործունեության, դեղերի բացթողման գործընթացների և կանոնակարգերի, դրանց օգտագործման: Կեղծ դեղերի առկայությունը մեզ համար լուրջ վտանգ հարուցող խնդիրներից է: Այն երկիրը, որն արդեն հայտնաբերել է կեղծված դեղամիջոցներ, շուտափույթ ճիշտ քայլեր է ձեռնարկում վնասի չափերը գնահատելու և կեղծիքի դեմն առնելու համար: Աշխատանքերն առավել արդյունավետ դարձնելու, իրավաբանական խորհրդատվություն իրականացնելու, գործնական օժանդակություն ցուցաբերելու համար, կարծում ենք, անհրաժեշտ է համագործակցել առավել զարգացած երկրների համապատասխան կառույցների հետ, քանի որ ոչ մի երկիր ապահովագրված չէ դեղերի կեղծ և ապօրինի շրջանառության երևույթներից: Եթե ԱՊՀ երկրներում, մասնավորապես՝ Ուկրաինայում 25−30 տոկոսի են հասնում կեղծ դեղերի շրջանառության ծավալները, ապա ՀՀ ԱՆ դեղերի և բժշկական տեխնոլոգիաների փորձագիտական կենտրոնի տեղեկացմամբ` Հայաստանում այդ շրջանառությունը փոքր չափերի է հասնում` մոտավորապես 5 տոկոսը: Մեր երկրում վերջին տարիների ընթացքում կեղծ դեղամիջոցներ գրեթե չեն հայտնաբերվել: Ինչո՞ւ է Հայաստանում այդքան կեղծ դեղերի շրջանառությունը փոքր տոկոս կազմում: Պատճառներից մեկը, թերևս, այն է, որ վերահսկողությունը սկսվում է անմիջապես մաքսային գոտիներից, դրանով սահմանափակվում է կեղծ դեղերի մուտքը ՀՀ՝ կատարվում է դեղի նմուշառում, լաբորատոր փորձաքննություն: Նշենք նաև, որ Հայաստանում 5 տոկոսի շրջանառությունը դեռ լիովին հաստատված թիվ չէ, քանի որ շատ գործընթացներ իրականում ստվերում են մնում` այդպես էլ չբացահայտվելով: Կեղծ դեղերի շրջանառության հիմնախնդիրը Հայաստանում ծագում է նաև հարևան երկրներից դեղերի անօրինական ներկման հետևանքով: Օրի75

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

նական ճանապարհով կեղծ դեղերի ներմուծում Հայաստան գրեթե անհնար է: Ըստ ներկրման կարգի՝ մինչև մաքսային ձևակերպումները ներկրվող խմբաքանակներից վերցված նմուշների փաթեթները և կիրառման հրահանգները համեմատվում են գրանցված դեղերի նմուշների հետ, ստուգվում են դեղերի ձեռքբերման և որակը հաստատող փաստաթղթերը, կատարվում է նաև լաբորատորային փորձաքննություն, և միայն դրական եզրակացությունների առկայության դեպքում է նախարարությունը տրամադրում ներկրման հավաստագիր: Վստահ ենք, բոլոր արտադրողները և ներկրողները սեփական փորձով համոզվել են, որ Հայաստան օրինական ճանապարհով կեղծ դեղ ներկրելու հավանականությունը նվազագույնն է: Դա է վկայում նաև, որ 2002–2008 թթ. ընթացքում հայտնաբերված 14 կեղծ դեղից 13-ը անօրինական են ներկրվել, իսկ մեկն էլ հայտնաբերվել է հենց ներկրման փորձաքննության ընթացքում: Կեղծ դեղերի շրջանառությանը հակազդելու նպատակով իրակացվել են կարգավորման հետևյալ միջոցառումները. • 2003 թ. ստեղծվել է Հայաստան ներկրելու նպատակով փորձաքննություն անցած բոլոր դեղերի տվյալների (դեղի անուն, դեղաչափ, դեղաձև, արտադրող, ներկրող, մատակարար երկիր, հաշվի համար, սերիայի համար, պիտանիության ժամկետ և այլն) համակարգչային շտեմարան: • 2003 թ. փետրվարից առողջապահության նախարարի հրամանով դեղերի մեծածախ իրացմամբ զբաղվողները հաշիվ−ապրանքագրերում պարտադիր նշում են ամեն մի դեղի uերիայի համարը: 2005 թ. դեղերի փորձագիտական կենտրոնի կայքում տեղադրվում են ՀՀ-ում պետական գրանցում ստացած բոլոր դեղերի փաթեթների նկարները և (կամ) գունավոր գծապատկերները, ինչպես նաև կիրառման հրահանգները: • 2006 թ. հունիսին ՀՀ Քրեական օրենսգրքում կատարված համապատասխան փոփոխություններով ԱՊՀ երկրներից առաջինը Հայաստանում սահմանվել են կեղծ դեղերի պատրաստման և իրացման համար պատժամիջոցներ. ազատազրկում` երեք տարի ժամկետով, անզգուշությամբ մարդու մահվան հանգեցրած նույն արարքների համար՝ առավելագույնը հինգ տարի ժամկետով: • 2007 թ. փետրվարին Հայաստանի նախագահի հաստատած «Հայաստանի Հանրապետության ազգային անվտանգության ռազմավարության» մեջ կեղծ դեղերի դեմ պայքարն ամրագրվեց որպես ազգային անվտանգության ապահովման գործոն: • 2008 թ. ԱՊՀ երկրների կառավարությունները ստորագրեցին միջպետական հանձնաժողովի մշակած «Կեղծված դեղերի շրջանառության դեմ պայքարի համագործակցության համաձայնագիրը»:

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

Աղյուսակ 10 Դեղ արտադրող կազմակերպությունների հիմնական ցուցանիշները՝ ըստ տնտեսական գործունեության երկնիշ դասակարգման, 2012 թվականի հունվար−նոյեմբերին12 Տնտեսական Ցուցանիշի գործունեության ծածկագիրը տեսակ

Փաստացի հունվար−նոյեմբեր 2012 թ.

2011 թ.

Աճի տեմպը, %-ով

3357224

3216082

104,4

1³

390996

405814

96,3

Դեղագործական

3425495

3216082

X

արտադրանքի

2³

380089

405814

X

արտադրություն

3525463

2993079

117,8

3³

1207712

994381

121,5

3բ

538249

326806

164,7

Ü»ñϳ۳óíáÕ óáõó³ÝÇßÝ»ñÁ – 1 ²ñï³¹ñ³ÝùÇ Í³í³ÉÁ ѳٳ¹ñ»ÉÇ ·Ý»ñáí /ѳ½.¹ñ³Ù/) – 1 ա ³Û¹ Ãíáõ٠ѳßí»ïáõ ³ÙëáõÙ – 2 ²ñï³¹ñ³ÝùÇ Í³í³ÉÁ ÁÝóóÇÏ ·Ý»ñáí /ѳ½.¹ñ³Ù/) – 2ա ³Û¹ Ãíáõ٠ѳßí»ïáõ ³ÙëáõÙ – 3 ä³ïñ³ëïÇ ³ñï³¹ñ³ÝùÇ Çñ³óáõÙÁ ѳٳå³ï³ëË³Ý ï³ñí³ÁÝóóÇÏ ·Ý»ñáí /ѳ½.¹ñ³Ù/ áñÇó` – 3³ ²äÐ »ñÏñÝ»ñáõÙ – 3բ ²ÛÉ »ñÏñÝ»ñáõÙ

Դեղարտադրության ոլորտում Հայաստանն ունի լավ ավանդույթներ։ Նույն ՀՀ ԳԱԱ նուրբ օրգանական քիմիայի ինստիտուտը Խորհրդային Միության մեջ միակն էր, որ զբաղվում էր դեղամիջոցների հայտնագործությամբ։ Մինչև օրս մեր հսկաները կան, պարզապես որոշ ժամանակ ոլորտը վատ վիճակում էր հայտնվել, և այդ փուլում նրանց պահանջարկը այդքան էլ չէր զգացվում։ Սակայն մենք իրավունք չունենք մոռացության մատնելու մեր բարձր արժեքները, գիտական և մտավոր ներուժը ներկայացնող մարդկանց, մանավանդ որ՝ միտված ենք գիտելիքահենք, առաջավոր տեխնոլոգիաների վրա հիմնված տնտեսություն կառուցելուն։

ՀՀ Ազգային վիճակագրական տարեգիրք, հրապարակումներ, Արդյունաբերական կազմակերպությունների հիմնական ցուցանիշները՝ ըստ տնտեսական գործունեության երկնիշ դասակարգման, 2012 թվականի հունվար - նոյեմբերին:

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

ԴԵՂԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ ՈԼՈՐՏԸ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ.

ԱՌԿԱ ՄԱՐՏԱՀՐԱՎԵՐՆԵՐ, ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ՆԱԽԱԴՐՅԱԼՆԵՐ

Քաղաքացիական ավիացիայի ոլորտը ինչպես ամեն մի պետության, այնպես էլ Հայաստանի տնտեսական անվտանգության ամրապնդման համար ունի ուրույն նշանակություն: Թեմային արդիականության մասով հարկ է նշել, որ ըստ որոշ միտումների, Հայաստանն ունի իր ավիացիոն ոլորտը ընդլայնելու և զարգացնելու զգալի հնարավորություն, թեև կան նաև բազմաթիվ խոչընդոտներ, որոնք պետք է հաղթահարվեն աճի ներուժը լիովին խթանելու նպատակով: Ավելին, ակնհայտ է, որ ավիացիայի զարգացումը զգալի ազդեցություն կունենա Հայաստանի տնտեսության վերականգման և քաղաքական անկախության պահպանման վրա: Անտարակույս, հաշվի առնելով Հայաստանի աշխարհագրական դիրքը և ցամաքային միջավայրը, օդային երթևեկությունը որոշիչ դեր է խաղում երկրի զարգացման մեջ, նաև ակնհայտ է, որ, ներկա պայմանների լույսով, օդային տրանսպորտը միջազգային փոխադրումների և հաղորդակցության միակ անվտանգ և վստահելի միջոցն է: Հաշվի առնելով այն փաստը, որ Հայաստանի բնակչության եռապատիկի չափով հայեր մշտական հիմունքներով ապրում են Հայաստանից դուրս, կարելի է ենթադրել, որ այս հանգամանքը ևս խթան է երկրում ավիացիոն ոլորտի զարգացման համար: Ավելին, միանգամայն հավանական է, որ տրանսպորտի և զբոսաշրջության ոլորտների բարելավման դեպքում օդային երթևեկությունը նշանակալիորեն կաճի: Մինչ ներկա վիճակին անդրադառնալը՝ նշենք, որ պատմականորեն Հայաստանի օդային երթևեկության ճյուղը նախկին Խորհրդային Միության միասնական ցանցի մի մասն էր: Ավիացիոն ոլորտին առնչվող բոլոր գործընթացներն իրականացնում և հսկում էր մեկ պետական ընկերություն` Աերոֆլոտը: Այս համակարգի նպատակն էր զարկ տալ ներքին փոխադրումներին, աջակցել կենտրոնացված խորհրդային տնտեսությանը և սպասարկել բաշխման և արտադրական կենտրոնները: Որպես միասնական համակարգի մաս՝ հայկական ավիացիան չէր նախատեսում տարածաշրջանային հարաբերություններ հարևան այլ երկրների հետ: Ներկայումս Զվարթնոց օդանավակայանը Հայաստանի խոշորագույն օդանավակայանն է, օդային երթևեկության տեսանկյունից՝ տարածաշրջանում խոշորագույններից մեկը: Սակայն Զվարթնոց օդանավակայանից 1.200 կմ շառավղի վրա ընկած 5 օդանավակայաններից կարևորագույնը Ստամբուլի օդանավակայանն է, որի ուղևորաշրջանառությունը 2012 թ. եղել

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

է 45 մլն` աշխարհում 20-րդն իր մեծությամբ: Երկրորդ խոշորագույն օդանավակայանը Իմամ Խոմեինի միջազգային օդանավակայանն է Թեհրանում, որը 2012 թ. սպասարկել է 4.9 միլիոն ուղևոր, թեև ունի 6.5 միլիոն ուղևոր սպասարկելու հնարավորություն: Թբիլիսի օդանավակայանը ուղեվորաշրջանառության ցուցանիշով զիջում է Զվարթնոցին` 2012 թ.՝ ընդամենը 1.2 մլն, սակայն հարկ է հաշվի առնել նաև, որ Թբիլիսիի օդանավակայանից զատ Վրաստանում ակտիվորեն գործում են նաև 4 այլ օդանավակայններ՝ Բաթում, Քութաիսի, Փոթի և Սուխումի քաղաքներում: Բաքվի` Հեյդար Ալիևի անվան օդանավակայանը 2012 թ. սպասարկել է ավելի քան 2.3 մլն ուղևորի: Գոհացնող չէ այն փաստը, որ Զվարթնոցը զգալիորեն զիջում է այս օդանավակայաններին նաև ուղևորափոխադրումների տարեկան աճի հարաբերական տեմպերով: Ստորև ներկայացված է Զվարթնոցի մրցակից 4 հիմնական օդանավակայանների ուղևորափոխադրումների ցուցանիշները 2012 թ. դրությամբ`

Գծապատկեր 7 Ուղևորափոխադրումներ 2012 թ., մլն

Ստորև ներկայացված է ՀՀ-ից իրականացվող չվերթների կառուցվածքը՝ ըստ ուղղությունների`

Գծապատկեր 8 ՀՀ-ից իրականացվող չվերթների կառուցվածքը` ըստ ուղղությունների

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

ՀՀ քաղաքացիական ավիացիայի համակարգի 2008–2012 թթ. տարեկան հիմնական արտադրական ցուցանիշները հետևյալն են` Աղյուսակ 11 ՀՀ քաղաքացիական ավիացիայի համակարգի 2008–2012 թթ. տարեկան հիմնական արտադրական ցուցանիշները հ/հ

Ցուցանիշի անվանումը

Փոխադրված ուղևորներ

Փոխադրված

2012 թ. կա2009 թ. 2010 թ. 2011 թ. 2012 թ. տարողակա2008 թ. միավորը նը 2011 թ. նկատմամբ % հազ. 105.3 1506.979 1469.346 1664.431 1674.394 1763.383 մարդ Չափի

տոննա

10839

10033

12280

122.4

հատ

10056

10149

10645

104.9

չվերթ

32282

29622

32315

36211

34228

94.5

բեռ և փոստ

Թռիչք− վայրէջքներ

ՀՀ օդային տարածքով տարանցիկ չվերթներ

Իրավիճակը ոլորտում կտրուկ փոխվեց «Արմավիայի»՝ շուկայից դուրս գալու հանգամանքով պայմանավորված, և սա առիթ դարձավ, որ ավիացիոն շուկայի կարգավորման խնդիրը նոր ձևաչափով մտնի գործադիրի օրակարգ: Օդային հաղորդակցության ոլորտը ազատականացնելու՝ առաջադրված տարբերակների ուսումնասիրությունից հետո 24.10.2013թ. ՀՀ կառավարության հերթական նիստում հայտարարվեց Հայաստանի օդային փոխադրումների ոլորտն ազատականացնելու, այլ կերպ ասած՝ «բաց երկնքի» քաղաքականություն որդեգրելու մասին: Կառավարությունը ընդունեց որոշում ՀՀ մրցունակ և շարունակական օդային փոխադրումների ծառայությունների մատուցման ապահովման ծրագիրը հաստատելու, ծրագրի իրականացումն ապահովող աշխատանքային խումբ ստեղծելու և կազմը հաստատելու մասին: Վերլուծությամբ պարզվում է, որ բաց երկնքի քաղաքականությունը կունենա ամենամեծ դրական ազդեցությունը տնտեսության, աշխատատեղերի ստեղծման, ուղևորների քանակի աճի և ավիափոխադրումների սակագնի իջեցման վրա: Ըստ այս բնագավառի աշխարհի լավագույն մասնագետների՝ Հայաստանը պետք է գնա ազատականացման ճանապարհով, ինչը խթանելու է համախառն ներքին արդյունքի աճը, ստեղծելու նոր աշխատատեղեր, ուղևորափոխադրումները դարձնելու հարմարավետ և գները նվազելու են: Սրանք են հիմնական դրույթները, որոնք արտացոլված

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

են այս ռազմավարության մեջ, նաև նկարագրված են անհրաժեշտ քայլերը, միջոցառումները, ժամկետները՝ ինչպես իրականացնել այդ բարեփոխումները: Իսկ միջոցառումների ծրագիրն ունի հետևյալ տեսքը՝

Գծապատկեր 9 Միջոցառումների ծրագիր

Առհասարակ, «Բաց երկինք» քաղաքականության ընդունումը ենթադրում է կառավարության կողմից հետևյալ սահմանափակումների վերացում. • ավիաընկերությունների քանակի սահմանափակումները • ավիաընկերության առաջարկած հաճախականությունների, չվացուցակների, կարողությունների և ծառայությունների սահմանափակումները • գործողությունները «համակարգելու»՝ ավիաընկերություններին ներկայացվող պահանջները, • գնանշման սահմանափակումները: Հատկանշական է, որ 1979 թվականին Չիլին առաջինը փորձարկեց այս մոտեցումը: ԱՄՆ-ը նախաձեռնել է «Բաց երկնքի» իր մոդելը 1980-ականներին13: Այս մոդելի հետագա զարգացումը եղան 2001 թ. մայիսի 1-ին Վաշինգտոնում ստորագրված բազմակողմ համաձայնագրերը Չիլիի, ԱՄՆ-ի14, Բրունեի, Նոր Զելանդիայի և Սինգապուրի միջև: Ավիափոխադրումների շուկայական համակարգի օգտին անվիճարկելի փաստարկներն են՝ • ռեսուրսների բաշխման բարձր արդյունավետությունը, • փոխարինման ազատությունը, • փոփոխվող շուկայական պայմաններին հարմարվելու ճկունությունը,

www.faa.gov Larson, Alan. "The Future of Air Services Liberalization." Speech to the International Aviation Club, Washington, D.C., March 28, 2000. (Ларсон, Алан. Будущее либерализации воздушных перевозок Речь перед Международным авиационным клубом, Вашингтон, округ Колумбия, 28 марта 2000г. www.state.gov/www/issues/economic/tra/000329_larson_avait.html

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

• ավիաընկերության և հաճախորդի շահերի «բնականոն» միաձուլումը, • բնակչության տարբեր պահանջմունքների բավարարման համար հնարավորությունների ընդլայնումը, • ավիափոխադրումների որակի բարձրացումը և այլն: Սակայն, միևնույն ժամանակ, հարկավոր է նաև չանտեսել շուկայական մոդելի գործառության բացասական հետևանքները: Մասնավորապես՝ ավիափոխադրումների շուկայական համակարգին խոչընդոտող հանգամանքներն են՝ • մրցակցության թուլացումը, ավիաձեռնարկությունների միաձուլման և նրանց միջև գաղտնի համաձայնությունների կնքումը, • ավիաաշխատողների լրիվ զբաղվածությունն ապահովելու անհնարինությունը, • ավիասակագների անկայուն մակարդակը, • շրջակա միջավայրի պաշտպանության և գիտության մեջ հիմնարար հետազոտությունների իրականացման համար տնտեսական մեխանիզմի բացակայությունը և այլն: Այս տեսակետից չափազանց կարևոր է հստակեցնել ազգային փոխադրողի կարգավիճակի կազմակերպաիրավական և տնտեսական հիմնավորումը: Մենք պետք է հաշվի առնենք այն իրողությունը, որ «բաց երկնքի» ներդրման ռազմավարությունը այս կամ այն երկրում (կախված ավիացիայի զարգացման մակարդակից) առաջ է բերել մի շարք բացասական հետևանքներ: Մասնավորապես. • գլխավոր երթուղիներում նոր ավիափոխադրողների կենտրոնացում, ինչը բացասաբար է ազդում տարածաշրջանային հաղորդակցության վրա, որի հետևանքով շատ հաճախ դադարեցվել է սոցիալական կարևոր նշանակության, բայց տնտեսաբեր վնասաբեր երթուղիների շահագործումը, • բաց միջավայրում ազգային ավիափոխադրողների դժվարությունները, • սրվող մրցակցությանը դիմակայելիս նվազել են ավիաընկերությունների թռիչքային և ավիացիոն անվտանգությանն ուղղված ֆինանսական ռեսուրսների աղբյուրները և այլն: Ամփոփելով թեման, ընդգծենք, որ ոլորտում արմատական բարեփոխումների հունով անխուսափելի ենք համարում հետևյալ միջոցառումների իրականացումը` 1. Առաջնահերթորեն՝ կառավարությունը պետք է դրսևորի քաղաքական կամք նոր ազատական քաղաքականություն իրականացնելու,

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

այդկերպ հատուկ գործիքակազմով ազատ մրցակցային դաշտ երաշխավորի շուկայի ներկա և նոր մասնակիցների համար 2. ՔԱԳՎ լիազորությունների տիրույթից վերահսկողական բնույթի գործառույթների տարանջատումն ու տրամադրումը նոր ստեղծվող, լայն լիազորություններով օժտված պետական անկախ մարմնի, որը կարող է գործել ինչպես Կառավարությանը, այնպես էլ ՀՀ Նախագահի վերահսկողական ծառայությանը կից 3. Օդային հաղորդակցության մասով միջազգային համաձայնագրերի ընդլայնում 4. «Զվարթնոց» օդանավակայանի մատուցած ծառայությունների սակագների գնագոյացման թափանցիկության ապահովում 5. Քաղաքացիական ավիացիայի մասին օրենսդրությունում համապատասխան փոփոխությունների կատարում` միջազգային իրավական ակտերին համապատասխանեցնելու նպատակով: 6. «Արմավիա» ավիաընկերության սնանանկացման մասով հատուկ ծրագրի իրականացում. պետությունը առողջացման նպատակով ձեռք կբերի ընկերության բաժնետոմսերի վերահսկիչ փաթեթը, այնուհետև ըստ կազմված ժամանակացույցի՝ առավելագույնը երեք տարի առողջացման ծրագիր իրականացնելուց հետո՝ դուրս կգա նախագծից` վաճառելով իր մասնաբաժինը: 7. Հաշվի առնելով բնակչության զգալի մասի ցածր կենսամակարդակը և օգտվելով միջազգային փորձից՝ առաջ քաշել ավելի համեստ և ցածրակարգ օդանավակայան ունենալու անհրաժեշտության գաղափարը, որտեղ հատուկ ավիաընկերությունները կարող են low−cost թռիչքներ իրականացնել: Դրա ցայտուն օրինակ կարող են ծառայել Վրաստանում Քութաիսիի օդանավակայանը, Կիևում՝ Ժուլյանի օդանավակայանը, որտեղից էկոնոմ թռիչքներ է իրականացնում լեհ−հունգարական Wizzair բյուջետային ավիաընկերությունը, իսկ բարձ կարգի հարմարավետություն պահանջողները կարող են օգտվել Բորիսպոլի միջազգային օդանվակայանից: Կարծում ենք, որ ՀՀ−ում որպես այդպիսին կարող է ծառայել Շիրակի օդանավակայանը: Մեր կարծիքով, միջազգային քաղաքացիական ավիացիայի ազատականացումը, ինչպես և տնտեսության գլոբալացումը, համաշխարհային միտումներ են և, ըստ այդմ էլ, այլընտրանք չունեն: Սակայն Հայաստանի պարագայում դա պայմանավորված է ոչ միայն ներքին կարողություններով (նկատի ունենք ազգային ավիափոխադրողների զարգացման մակարդակը), այլև արտաքին տարածաշրջանային իրավիճակով՝ հաշվի առնելով ազգային անվտանգության խնդիրները:

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ

1.

2. 3.

4.

5. 6.

7.

8. 9.

10.

11. 12. 13.

Ս. Գևորգյան, Ավտոտրանսպորտային միջոցների օգտագործումից բխող պատասխանատվության պարտադիր ապահովագրության կարգավորման հիմնախնդիրները ՀՀ−ում, Հայաստան, Ֆինանսներ և էկոնոմիկա, N7 (145) 2012 Դեղագործություն և բիոտեխնոլոգիաներ, ոլորտային ռազմավարություն 2011−2020 Դ. Բիլյան, Հայաստանի Հանրապետության մանրածախ ապրանքաշրջանառության կառուցվածքի արդի հիմնախնդիրները// Հայաստան, Ֆինանսներ և էկոնոմիկա, #1 (139) հունվար 2012, Ա. Ժ. Կարապետյան, ՀՀ քաղաքացիական ավիացիայի զարգացման հիմնախնդիրները (Արմավիա ավիաընկերության օրինակով), Ատենախոսություն, Երևան, 2008 Կոմերցիայի հիմունքներ/ Ս. Բուլանիկյանի ընդհ. խմբ., Երևան, Տնտեսագետ, 2003, 334 էջ «Հայաստանի ավտոապահովագրողների բյուրո» իրավաբանական անձանց միություն, Հիմնավորում ավտոտրանսպորտային միջոցների օգտագործումից բխող պատասխանատվության պարտադիր ապահովագրության ոլորտում կիրառվող ապահովագրական սակագների, Եր, 2010, «Հայաստանի ավտոապահովագրողների բյուրո» իրավաբանական անձանց միություն, Հակիրճ տեղեկատվություն ԱՊՊԱ համակարգի ներդրման գործընթացի մասին, Եր. 2011, Հայաստանի Հանրապետության էներգետիկ անվտանգության ապահովման հայեցակարգ, Երևան 2011 «Հայաստանի Հանրապետության տարածքում վերականգնվող էներգետիկ ռեսուրսների օգտագործմամբ էլեկտրական էներգիա արտադրող կայաններից առաքվող էլեկտրական էներգիայի 2011 թ. վաճառքի սակագները սահմանելու մասին» ՀՀ ՀԾԿՀ-ի որոշում № 651Ն, 24 նոյեմբերի 2010 թ. ՀՀ ապահովագրական համակարգի հնարավոր զարգացումները 2012−2014 թթ. ըստ ապահովագրական ընկերությունների գործարար ծրագրերի, ՀՀ ԿԲ Ֆինանսական համակարգի կայունության և զարգացման վարչություն Հ.Ա.Ավագյան, Հայոց Աշխարհ, 30.12.2012 «Հայոց Աշխարհ» 17.10.2013 Հայաստանի Հանրապետության 2013−2015 թվականների պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագիր

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

14.

15.

16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25.

26.

27.

28. 29. 30. 31. 32.

«Հարկային մարմնի գանգատարկման հանձնաժողովի անդամների թեկնածուների առաջարկման կարգը սահմանելու մասին» ՀՀ ԿԱ ՀՊԾ ՊԵՏԻ 06.06.2008թ. 06−Ն ՀՐԱՄԱՆ, ՀՀԳՏ 2008.07.01/21(295) «Հարկային մարմնի գանգատարկման հանձնաժողովի աշխատակարգը, հարկային մարմնի գանգատարկման հանձնաժողովին ներկայացվող դիմում−գանգատի ձևը և դիմում−գանգատ ներկայացրած անձին նիստի անցկացման վայրի և ժամանակի մասին ուղարկվող ծանուցագրի ձևը սահմանելու մասին» ՀՀ ԿԱ ՀՊԾ ՊԵՏԻ 06.06.2008թ. 07−Ն ՀՐԱՄԱՆ, ՀՀԳՏ 2008.07.01/21(295) ՀՀ մարզերը և Երևան քաղաքը թվերով, 2012 թ. էջ 21 ՀՀ Քաղաքացիական օրենսգիրք, ՀՀ Սահմանադրություն, ՀՀ օրենքը «Ավիացիայի մասին» ՀՀ օրենքը «Հարկային ծառայության մասին», ՀՕ−407−Ն, ՀՀՊՏ 2002.08.14/33/(208) ՀՀ օրենքը «Հարկերի մասին», ՀՕ−107, ՀՀՊՏ 1997.05.20/11 ՀՀ օրենքը «ՀՀ-ում ստուգումների կազմակերպման և անցկացման մասին» ՀՕ−60, ՀՀՊՏ 2000.06.23/14(112) ՀՀ օրենքը «Էներգետիկայի մասին» ՀՀ օրենքը «Էներգախնայողության և վերականգնվող էներգետիկայի մասին» ՀՀ օրենքը «Ավտոտրանսպորտային միջոցների օգտագործումից բխող պատասխանատվության պարտադիր ապահովագրության մասին» Ձեռնարկատիրությունը Հայաստանի Հանրապետությունում/ տ.գ.դ., պրոֆեսոր Մ.Մելքումյանի և Վ. Հակոբյանի ընդհանուր ղեկավարությամբ և խմբագրությամբ, Երևան, 2008 Միկրոէկոնոմիկա, ուսումնական ձեռնարկ/ տ.գ.դ., պրոֆեսոր Մ.Մելքումյանի ընդհանուր ղեկավարությամբ և խմբագրությամբ, Երևան, «Տնտեսագետ», 2011 Е.Ю. Грачева, Э.Д. Соколова ‘’Финансовое право’’, Издание второе, исправленное и дополненное, МОСКВА. Юриспруденция, 2000, 8 И.Г.Каспарова, Медно−рудная промышленность дореволюционной Армении и иностранный капитал Налоговый кодекс РФ (НК РФ) часть 1 от 31.07.1998 N 146−ФЗ Народная Хозяйство Арм.ССР в 1970 г. стр. 12 М. Мелкумян, В. Акопян, Республика Армения: задачи промышленной политики» Журнал «Человек и труд», Москва,2009,N2

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

33.

34.

35.

36.

37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 55.

М. Мелкумян, В. Акопян, Современные задачи экономического и социального развития Республики Армения Журнал «Эко», Новосибирск,2009,N3

Юрий МОРОЗОВ, ТРЕТЬЯ КОНФЕРЕНЦИЯ ПО ВОЗДУШНОМУ

ПРАВУ. Научно−практическая конференция: Сборник докладов/ Университет ГА С.−Петербург, 2013 − С.85−89 Larson, Alan. "The Future of Air Services Liberalization." Speech to the International Aviation Club, Washington, D.C., March 28, 2000. (Ларсон, Алан. Будущее либерализации воздушных перевозок Речь перед Международным авиационным клубом, Вашингтон, округ Колумбия, 28 марта 2000 г. www.state.gov/www/issues/economic/tra/000329_larson_avait. The World Bank edition, Washington 2009, 189 p. ՀՀ Վերահսկիչ պալատի պաշտոնական կայք՝ www.coc.am ՀՀ ՔԱԳՎ պաշտոնական կայք՝ www.aviation.am ՀՀ ԱՎԾ պաշտոնական կայք՝ www.armstat.am ՀՀ կառավարության պաշտոնական կայք՝ www.gov.am ՌԴ հարկային խորհրդատուների պալատի պաշտոնական կայք. http://www.palata−nk.ru Հայաստանի ավտոապահովագրողների բյուրո ԻԱՄ պաշտոնական կայք http://paap.am/, The official website of European insurance and reinsurance federation http://www.insuranceeurope.eu/newsroom/, www.faa.gov http://ukrnalog.org.ua/ www.minenergy.am www.psrc.am http://www.statistika.ru http://www.ameria.am http://armenianeconomy.com/hy/topic.php?id=532 http://www.b24.am/economy/42177.html http://news.am/arm/news/127721.html http://www.yerevan.am/1−137−Tradeandservices.html http://insurance.am/ «168 ժամ» օրաթերթ. http://168.am/2013/06/20/241130.html

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

Հետազոտական խմբի ղեկավար`

ՄԻՔԱՅԵԼ ՍԵՐԳԵՅԻ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

տ.գ.դ. պրոֆեսոր

Հետազոտական խմբի կազմը`

ՍԵՐԳԵՅ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

ա.գ.դ., պրոֆեսոր

ՖՐԻԴԱ ԲԱՀԱՐՅԱՆ

տնտեսագիտության թեկնածու, դոցենտ

ՄԱՐԳԱՐԻՏ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ

դասախոս

ԱՐԹՈՒՐ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ

տնտեսագիտության թեկնածու, դոցենտ

ՍՈՒՐԵՆ ՊԱՐՍՅԱՆ

ասպիրանտ

ՎԱՐԴԱՆ ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ

ասպիրանտ

ՀԱՍՄԻԿ ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ

ասպիրանտ

Մրցակցություն և կարգավորում «Մրցակցություն և կարգավորում» ուղղության հետազոտության շրջանակներում գիտահետազոտական խումբն իրականացրել է ՀՀ մի շարք ոլորտներում ներկա իրավիճակի ուսումնասիրություն, վերլուծություն, օրենսդրական կարգավորում պահանջող հիմնախնդիրների բացահայտում, համակենտրոնացման մակարդակի գնահատում: Ներկայացվել են համապատասխան առաջարկներ և կարգավորող միջոցառումներ բացահայտված հիմնախնդիրների լուծման ուղղությամբ:

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

Руковoдитель исследовательской группы

МИКАЕЛ СЕРГЕЕВИЧ МЕЛКУМЯН

доктор экономических наук, профессор

Состав исследовательской группы

СЕРГЕЙ МЕЛКУМЯН

доктор географических наук, профессор

ФРИДА БАГАРЯН

кандидат экономических наук, доцент

МАРГАРИТА АВЕТИСЯН

преподователь

АРТУР АРАКЕЛЯН

кандидат экономических наук, доцент

СУРЕН ПАРСЯН

аспирант

ВАРДАН МАРУТЯН

аспирант

АСМИК ОВАКИМЯН

аспирант

Конкуренция и регулирование

В рамках исследований направления “Конкуренция и регулирование” научно−исследовательской группой проводилось рассмотрение нынешней ситуации в ряде сферах РА, а именно анализ, выявление задач, требующих законодательных регулирований, оценка уровня централизации. Представлены соответствующие предложения и регулирующие мероприятия для решения выявленных задач.

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

Head of research team

MELQUMYAN MIQAEL SERGEY

Doctor of Economics, Professor

Members of research team

MELQUMYAN SERGEY

Doctor in Geographical Sciences, Professor

BAHARYAN FRIDA

PhD in Economics, Associate professor

AVETISYAN MARGARIT

Lecturer

ARAKELYAN ARTHUR

PhD in Economics, Associate professor

PARSYAN SUREN

PhD student

MARUTYAN VARDAN

PhD student

HOVAKIMYAN HASMIK

PhD student

Competition and Regulation

Under the direction of "Competition and Regulation" the research carried out by the Research Group on the current situation in a number of fields in the current study, analysis, legal regulations requiring disclosure issues, concentration levels are presented, submitted to the appropriate regulatory measures and recommendations for resolution of the identified problems.

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ. 2

«ԱՄԲԵՐԴ» ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ

Հետազոտական խմբի ղեկավար`

ՄԻՔԱՅԵԼ ՍԵՐԳԵՅԻ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

տնտեսագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր Հետազոտական խմբի անդամներ`

ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ

ԲԱՀԱՐՅԱՆ ՖՐԻԴԱ

ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ՄԱՐԳԱՐԻՏ

ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ

ՊԱՐՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ

ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ

ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆ ՀԱՍՄԻԿ

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

Խմբագիր` Վ. Միրզոյան Տեխնիկական խմբագիր` Ն. Խչեյան Էջադրումը և սրբագրումը` Ս. Բոյաջյանի Ձևավորումը` Ն. Խչեյանի

â³÷ë՝ 70×108 /16: 5,75 ïå. Ù³ÙáõÉ: îå³ù³Ý³Ï՝ 100:

ՀՊՏՀ «ՏՆՏԵՍԱԳԵՏ» հրատարակչություն Երևան, Նալբանդյան 128 010 59 34 37