Մրցակցությունը և մենաշնորհը

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՏՆՏԵՍԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ԱՄԲԻՈՆ

ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԿԱՄՈ

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ

ՄԵՆԱՇՆՈՐՀԸ

ԵՐԵՎԱՆ ՀՊԱՀ

ՀՏԴ 330 ԳՄԴ 65 Ն 633

Տպագրության է երաշխավորել Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանի «Տնտեսագիտության տեսութուն» ամ իոնը ն Տնտեսագիտական ֆակուլտետի մեթոդ խորհուրդը

Գրախոսներ` Բաղդասարյան Գ. տ.գ.դ. պրոֆեսոր, ՀՊՏՀ Մանասյան Հ., տ.գ.դ. ԵՊՀ Մարգարյան Լ., տ.գ.թ. պրոֆեսոր, ՀՊԱՀ

Խմ ագիր` Միրզոյան Բ.Ս., տ.գ.թ., պրոֆեսոր

Ն 633

Ներսիսյան Կ.Ռ. Մրցակցությունը ն մենաշնորհը (դասախոսության տեքստ) – Եր.: ՀՊԱՀ, 2009. – 32 էջ

Դասախոսության տեքստը կօգնի ուսանողներին խորությամ հասկանալու շուկայական տնտեսության պայմաններում կատարյալ ն ոչ կատարյալ մրցակցության նորոշ գծերն ու առանձնահատկությունները ն սեմինար պարապմունքների ընթացքում հարցերի ազմակողմանի լուսա անմանը:

IՏ8N 978-9939-54-176-1

ԳՄԴ 65

¡ Ներսիսյան Կ.Ռ. 2009թ. ¡ Հայաստանի պետական ագրարային համալսարան, 2009թ.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Մրցակցությունը որպես շուկայի տարր ն տնտեսական շարժիչ ուժ .......................................................................................... 3 Կատարյալ մրցակցություն .................................................................... 6 Անկատար մրցակցություն ..................................................................... 10 Մենաշնորհ մրցակցություն .................................................................. 13 Օլիգոպոլ .............................................................................................. 17 Մենաշնորհային մրցակցություն .......................................................... 23

Մրցակցությունը որպես շուկայի տարր ն տնտեսական շարժիչ ուժ Մրցակցության ծագման պատմությունը պետք է կապել մարդու գործունեության նական ազատության, ռեսուրսների սակավության, ապրելակերպը արելավելու մարդկային ձգտումների հետ: Մրցակցությունը հենց այդ ձգտումների նական հետնանք է: Մարդկանց հատուկ ներքին ներունակ հնարավորությունները ն առավելագույնը ձեռք երելու ձգտումը ծնում են մրցակցելու ուժ: Պահանջմունքների ավարարումը արելավելու մարդկային ձգտումները շարունակական գործընթացներն են, որոնք առաջացնում են մրցակցություն ցանկացած տնտեսությունում ն ցանկացած հասարակությունում: Այստեղից հետնում է, որ մրցակցության ընդհանուր հասկացությունը պայքար է ռեսուրսների տիրապետման ն օգտագործման համար, դրդապատճառ, որը հանգեցրեց արիքների արտադրության ավելացմանը, առնտրի զարգացմանը: Կապիտալիզմը ասպարեզ ացեց անձնական շահը ավարարելու ն առավելագույն եկամուտ ստանալու մարդու ձգտումներն իրականացնելու համար: Մրցակցությունը կերպարանափոխվում է տնտեսական մրցակցության: Այսպիսով, մրցակցությունը դարձավ շուկայական տնտեսական համակարգի շարժիչ ուժը, այսինքն` շուկան նորոշող էական գծերից մեկը. պայքարը, շահերի ընդհարումը: Äամանակակից շուկայում մրցակցությունը ենթադրում է արդար պայքար, որն ընթանում է ապրանքներ արտադրողների միջն, վաճառողների միջն, գնորդների միջն, վաճառողների ու գնորդների միջն: Տնտեսության մեջ դա պայքար է արտադրողների միջն` ապրանքների արտադրության ն վաճառքի ավելի նպաստավոր պայմանների համար: Ապրանք արտադրողներից յուրաքանչյուրը ձգտում է վաճառել իր ապրանքն ավելի ցածր գնով, իհարկե, ապրանքի որակի նորմալ մակարդակի, իրացման կազմակերպման մյուս պայմանների դեպքում: Մրցակցությունը, որոշակի պայմաններում, սրվում է գնորդների միջն: Օրինակ, ապրանքների պակասի դեպքում, հաղթող է դառնում այն գնորդը, ով կարող է առաջարկել ավելի արձր գին, շուկայական գնի համեմատ:

Շուկայում մրցակցություն է գնում վաճառողների միջն, եր նրանք ձգտում են իրենց արտադրանքը վաճառել արձր գնով: Նրանց միջն պայքարն ավելի է սրվում, եր արտադրված արտադրանքը չափից շատ է, իսկ առաջարկն ընդունում է մեծ ծավալ: Մրցակցությունում շահում կամ հաղթում է նա, ով իր ապրանքները վաճառում է համեմատա ար էժան գներով` գնողունակ պահանջարկը խթանելու համար: Մրցակցությունը հանդիսանում է շուկայական ինքնակարգավորման մեխանիզմի ուն առանցքը: Հենց մրցակցությունն է հարկադրում արտադրողներին իջեցնել ծախսերը, արձրացնել որակը, խթանում է կիրառել տար եր տեխնիկական կատարելագործումներ, տեխնոլոգիական նորույթներ, ստեղծել նոր արտադրանք ն դրանք ներդնել կյանքում: Մրցակցությունը թելադրում է գնորդներին խնայողա ար ծախսել իրենց դրամական միջոցները ն ձեռք երել այնպիսի ապրանքներ ն այն քանակով, որոնք ավելի մեծ տնտեսական էֆֆեկտ են ապահովում: Մրցակցային պայքարում ցանկալի արդյունքներին հասնելը հեշտ չէ: Ինչպես նշել է ավստրիացի տնտեսագետ Շումփեթերը, ձեռնարկատիրական գործունեության մեջ հաջողության հասնելու համար անհրաժեշտ է մեծ ճկունություն, դիմակայություն, յուրահատուկ ընդունակություններ, հատուկ են միայն նակչության փոքր մասին: Ըստ Հայեկի, մրցակցությունն իրենից ներկայացնում է վաղօրոք հայտնի անհատական պահանջմունքների փոփոխություննները ացահայտող ն դրանք «երնան երող ընթացակարգ»: Նրա կարծիքով, մրցակցությունը առանձին շատ անհատների կողմից ապակենտրոնացված պլանավորում է: Ավելին, նա ենթադրում է, որ մրցակցությունը զոհա երություն է այն չափով, որչափով ինչ-որ ան կարող է պլանավորվել, որոնք տար եր են իրենց անկանխատեսելի արդյունքներով: Իհարկե, անխուսափելի կորուստները կապվում են ոչ թե մրցակցության կործանարար նույթի հետ, որպես այդպիսին, այլ մարդկանց անկանխատեսելի վարմունքների ու մոտեցումների հետ: Մրցակցությունը շուկայի նորմա է (որնէ կարգի հարա երություն` համեմատություն ցույց տվող ցուցանիշ): Ձեռնարկատերերի մոտ չկա այլընտրանք: Նրանց հարկադրում է դիմել համապատասխան քայլերի ոչ այնքան շահույթի ծարավը, որքան մրցակցային պայքարում կորցնելու վտանգը: Եթե ձեռնարկատերը չի դիմանում մրցակցությանը, ապա վնաս է կրում, որը որոշակի պայմաններում երում է սնանկացման, կապիտալի ու գույքի կորստին, նույնիսկ ինքնասպանության: Շուկայական մրցակցությունը, ելնելով անձնական շահագրգռվա-

ծությունից, տնտեսության զարգացմանը նպաստող հզոր ուժ է: Մշտապես, շուկայում առկա «անտեսանելի ձեռքը» կարգավորվում է մրցակցության ն գների մեխանիզմների ներգործությամ : Անձնական շահախնդրությունը տնտեսական առաջընթացի հիանալի, հզոր աղ յուր է, եր մրցակցությունն է նրան ուղղություն տալիս:

Կատարյալ մրցակցություն Կատարյալ մրցակցությունն այնպիսի կառուցվածք է, որը տնտեսական իրականության մեջ իդեալականորեն արտահայտում է շուկայական տնտեսության կարնոր օրինաչափությունները: Մաքուր տեսքով կատարյալ մրցակցությունը հազվագյուտ երնույթ է ն ավելի շատ համարվում է տեսական ա ստրակցիա, որն օգտագործվում է շուկայական տնտեսության մոդելները նկարագրելու համար: Սակայն կատարյալ մրցակցության հասկացությունը չի համարվում հայեցողական սխեմայով դատարկ ա ստրակցիա. այն ացահայտում է շուկայական մեխանիզմի կենդանի գործողությունը` կատարյալ (ազատ) մրցակցությունից մինչն մաքուր մոնոպոլիան փոխադարձ անցումները: Կատարյալ մրցակցությունը լայն դրսնորում է գտել 19-րդ դարում Անգլիայում: Այն ժամանակ շուկան ազատ էր պետական միջամտությունից, իսկ ազատ մրցակցությունը` մենաշնորհից (մոնոպոլիայից): Մրցակցության դասական տեսակը ենթադրում է ապրանքների գների, որակի, առնտրի, եկամտի մասին լիարժեք տեղեկատվություն: Մրցակցության տվյալ տեսակն անվանվել է կատարյալ կամ գին վերցնող: Կատարյալ (ազատ) մրցակցություն /կամ գին վերցնող/ մոդելն ակնհայտ է դարձնում մրցակցային գործընթացի կարնորությունը: Ազատ մրցակցությունը հարկադրում է ոլոր արտադրողներին, աշխատել արդյունավետ ն խուսափել վատնումներից, հետնել տնտեսական վարքագծի միասնական պահվածքին ն ղեկավարվել ընդհանուր «խաղի կանոններով»: Այն իր մեջ պարունակում է տնտեսավարման այն նորմալ պահանջները, որոնք թույլ են տալիս դիմանալ մրցակիցների ոլոր խարդավանքներին ու հարձակումներին: Եթե մրցակցությունն ազատ է, ապա վաղ թե ուշ շուկայից դուրս են մղվում ոչ արդյունավետ արտադրողները, որոնք չեն կարողանում գնորդներին ապահովել ցածր գներով որակյալ արտադրանք: Մրցակցությունը ստիպում է արտադրողներին իրենց ընտրության

ոլորտներում լինել աչալուրջ ն կենսունակ: Շուկայում հաջողություն են ունենում այն ապրանքատերերը, որոնք մշտապես հոգում են արտադրությունն ընդլայնելու, տեխնիկան ն կազմակերպումը կատարելագործելու մասին` մրցակցային պայքարում կիրառելով տնտեսական արդյունավետ մեթոդներ: Ահա թե ինչու արտադրողները պետք է տեսնեն ապագան ն նորամուծություններ կատարեն, կատարելագործեն գնորդների առնտրային ն հետառնտրային ծառայությունները: Շուկային նորոշ հետնյալ պայմանների դեպքում առկա է կատարյալ մրցակցությունը: 1. Շուկայում հանդես են գալիս ազմաթիվ վաճառողներ, ընդ որում նրանցից յուրաքանչյուրի աժինը շուկայական գործարքների ընդհանուր առաջարկի ծավալի մեջ անչափ փոքր է: Այստեղ գինը սահմանում է շուկան ն «կատարյալ մրցակիցը» գնի վրա չի ազդում: Նման շուկայում ձեռնարկությունները համարվում են գին վերցնողներ, այսինքն` կատարյալ մրցակցության աշխարհը գինն ընդունողների աշխարհն է: Գին վերցնողներն հսկողություն չունեն գնի վրա: Այդ դեպքում ձեռնարկության արտադրանքի պահանջարկը կատարյալ էլաստիկ է, իսկ պահանջարկի կորը զուգահեռ ա սցիսների առանցքին: Գին

Արտադրանք

Գծ. 1. Գին-վերցնողի պահանջարկի կորը

Կատարյալ մրցակիցը շուկայական գնով կարող է վաճառել իր ապրանքները այնքան, որքան կամենում է: 2. ճյուղում ձեռնարկության ազատ ելք ու մուտքի գոյությունը: Շուկայի ձնավորման սկզ նական շրջանում «կատարյալ մրցակցի» համար

շուկա մտնելու ն դուրս գալու առիթով խնդիր չի եղել: Եր ապրանքադրամական հարա երությունները կրեցին համընդհանուր նույթ, կարնոր նշանակություն ստացավ շուկայի մուտքի ն ելքի մատչելիությունը: ճյուղում ազատ մուտքը ն ելքը նույնպես արտադրողների ու սպառողների համար ազատ մրցակցություն է: Մրցակցությունը պարզապես ենթադրում է, որ ձեռնարկությունների, ֆիրմաների համար գոյություն չունեն մուտքի ն ելքի արգելքներ: Հետնա ար, ազատությունը ճյուղի արդյունավետության արձրացման ն սպառողների ճաշակին հարմարվելու հիմնական պայմանն է: Կատարյալ մրցակցային շուկայում ձեռնարկությունները, ֆիրմաները որոշիչ ներգործությունն ունեն առաջարկի ընդհանուր ծավալի վրա ն չեն կարող դիմել արտադրանքի վաճառքի գների հետ կատարվող տար եր մեքենայությունների: 3. Ձեռնարկությունները, ֆիրմաները արտադրում են միատեսակ արտադրանք: Շուկայում ոլոր վաճառողները` ձեռնարկություններ, ֆիրմաներ գործնականում առնտուր են անում նույնատիպ (համասեռ) արտադրանքով ( օրինակ, ցորեն, ձու, ենզին): Վաճառողը, եթե իր ապրանքի գինը արձր սահմանի դրա շուկայական գնից, ապա սպառողները այդ նույն ապրանքները կգնեն մեկ այլ վաճառողից: Իսկ եթե ցածր գին սահմանի, ապա կնվազի հասույթը: Սակայն կատարյալ մրցակցի համար ընդունելի է շուկայական գինը, նրան պարզապես մնում է իր արտադրանքի ծավալը հարմարեցնել գործող գնին: Օրինակ, եթե մեկ միավոր արտադրանքի գինը 200 դրամ է, ապա մրցակից ձեռնարկությունը կարող է նույն գնով իր ապրանքը վաճառել այնքան, որքան կամենում է: Ընդունենք նա որոշել է 100-ի փոխարեն վաճառել 101 միավոր: Հասկանալի է, որ նրա հասույթը կավելանա ճիշտ 200 դրամով: Կատարյալ մրցակցության դեպքում յուրաքանչյուր արտադրող գործ ունի պահանջարկի լրիվ հորիզոնական կորի հետ: Ուստի յուրաքանչյուր հավելյալ միավորի վաճառքից ստացված հավելյալ հասույթը հավասար է շուկայական գնին ԽԹՀՔ: Գինը ընդունելով հաստատուն (ՔՀconst), ձեռնարկության միջին հասույթը (ՃԹ) կարելի է հաշվարկել հետնյալ անաձնով` (ՃԹՀTԹ/ՕՀՔՕ1/Օ1), իսկ սահմանային հասույթը`

Mւ 

Tւ PQ' PQ' Q'   P  P, Q Q' Q' Q'

Որտեղ` ՃԹ-միջին հասույթը, ԽԹ-սահմանային հասույթը, Ք-գինը, Օ-արտադրանքի քանակը, TԹ-ընդհանուր հասույթը, ԽՇ-սահմանային ծախսը, ՃՇ-միջին ծախսը: Նման կարգավիճակում կատարյալ մրցակցային ձեռնարկության համար ԽԹՀՔ1: Գրաֆիկորեն գնի գիծը ն սահմանային եկամտի գիծը միահյուսվում են` ներկայացնելով հորիզոնական գիծ: Այդ դեպքում

Ք1ՀԽԹՀՃԹ:

Այսպիսով, կատարյալ մրցակիցը` «գին վերցնող» ձեռնարկությունը շահույթն առավելագույնի կարող է հասցնել շուկայական գնով, վաճառելով այնքան արտադրանք, որքան ի վիճակի է արտադրել: Եր միավոր արտադրանքի արտադրության սահմանային ծախքը հավասար է շուկայական գնին, ըստ որի ընդհանուր շահույթը կլինի գնի ն միջին ծախքի տար երությունը ազմապատկած արտադրանքի քանակով կամ արտադրանքի մեկ միավորի շահույթը ազմապատկած արտադրանքի քանակով: Ձեռնարկության համար պահանջարկի կորը հորիզոնական է ն նրա հավասարակշռության մոդելի գծապատկերը կունենա հետնյալ տեսքը (գծ. 2):

Գծ.2. Ձեռնարկության հավասարակշիռ թողարկումը կատարյալ մրցակցային շուկայի պայմաններում

Օ1 հավասարակշիռ թողարկմանը հասնելու պայմանով`

ՔՀԽԹՀԽՇՀՃՇ

4. Շուկայական հարա երություններին մասնակիցները տիրապետում են ավարար ն լրիվ տեղեկատվության շուկայի վիճակի մասին (գների մասին, շուկայական առնտրի կազմակերպում ն այլն): Այս դեպքում ենթադրվում է, որ շուկայի մասնակիցները (վաճառողներն ու գնորդները) շուկայում ապրանքների գների, սպասվող շահույթի, տեխնոլոգիայի մասին ունեն լիարժեք պատկերացում: Տիրապետելով ամ ողջական տեղեկատվությանը` այս կամ այն ճյուղի ձեռնարկությունների գործունեությանը, շահութա երությանը, գործարարը կողնորոշվում է թե ինչ ապրանքներ արտադրել, մրցակցի հետ ինչպիսի հարա երության մեջ մտնել տվյալ պարագայում: Այստեղ ներկայացված կատարյալ մրցակցության մոդելը, նշանակում է, որ ճյուղի մեջ կարող են մտնել նոր ն նոր ձեռնարկություններ, որոնք չեն կարող անհատական ազդեցություն ունենալ գնի մակարդակի վրա, քանի որ գները ձնավորվում են շուկայում առաջարկի ն պահանջարկի փոխներգործությամ (տես գծ. 1 ն 2):

Անկատար մրցակցություն Մենք գործ ունենք այսպես կոչված անկատար մրցակցության հետ, եթե չի պահպանվում թեկուզ ն այն պայմաններից մեկը, որը նութագրում է կատարյալ մրցակցությունը: Շուկաների մեծամասնությունում ապրանքների ճնշող մասն առաջարկում են սահմանափակ թվով ձեռնարկություններ: Այդ ձեռնարկություններից շատերը, ձեռք երելով համապատասխան իմիջ ն որոշակի թվով սպառողների մոտ վաստակելով հավասար անուն, ամուր «արմատ են գցում» շուկայում: Նոր ձեռնարկություններին հեշտ չէ ընկնել շուկա: Մուտքի ազատությունը շատ սահմանափակ է: Խոշոր կորպորացիաները կարող են ազդել շուկայի վրա, ինչպես արտադրանքի մեծ ծավալով, այնպես էլ նպատակաուղղված մարկետինգային գործունեությամ : Այդ մրցակցությունը շատ էականորեն առանձնանում է կատարյալից: Անկատար մրցակցությունն ընդգրկում է կատարյալ մրցակցության կառուցվածքային սահմաններից մինչն մաքուր մենաշնորհը ներառյալ (օլիգոպոլ, մենաշնորհային մրցակցության ձները): Անկատար մրցակցության համար նութագրող գիծ է համարվում մոնոպոլային (մենաշնորհ) հարա երությունների գոյությունը, ն այդ կապերում, այս կամ այն աստիճանով, ձեռնարկության մոտ ծագում են հատուկ

շուկայական մոնոպոլիստական (մենաշնորհ) իշխանություն: Շուկայական տնտեսությունում արտադրության ճյուղերի մեծ մասը զգալի չափով պարունակում են անկատար (ոչ կատարյալ) մրցակցության տարրեր, որոնք տվյալ ճյուղին դուրս են երում կատարյալ մրցակցության շրջանակներից: Անկատար մրցակցության դեպքում ճյուղը գտնվում է մի քանի խոշոր ձեռնարկությունների գերիշխանության տակ: Նրանց միջն մրցակցություն առաջանում է այն դեպքում, եր փոքր շատ ձեռնարկությունները հնարավորություն չեն ունենում արտադրել տվյալ ճյուղի արտադրանքը: Անկատար մրցակցային շուկաների առանձնացման չափանիշներ են համարվում այս կամ այն աստիճանին հատուկ, նրանց նութագրող հիմնական գծերը, որոնք երված են ստորն: 1. ճյուղի մեջ գտնվող ձեռնարկությունների թիվը ն դրանց չափերը: 2. Միատեսակ կամ տար երատեսակ ապրանքներ արտադրողները, արդյո՞ք, նույն ձեռնարկություններն են: Այլ կերպ` որոշել, թե միննույն ճյուղում գտնվող ձեռնարկությունների ապրանքները որքանով են միանման կամ տար երատեսակ: 3. ճյուղի մեջ ձեռնարկության մուտքի կամ այնտեղից նրա դուրս գալու մատչելիության աստիճանով: 4. Որքանո՞վ է ձեռնարկության համար հասանելի շուկայի մասին տեղեկատվությունը: Ելնելով շուկայի նութագրման նշված գծերից` պարզա անենք անկատար մրցակցությունը: Անկատար մրցակցողը նա է, որի գործողությունները կարող են ազդել շուկայում ապրանքի գնի վրա: «Անկատար մրցակից» է որակավորվում այն ձեռնարկությունը, որը կարող է ազդել իր արտադրանքի շուկայական գնի վրա: Անկատար մրցակցությունը ճնշող է այն դեպքում, եր տվյալ ճյուղում առանձին վաճառողներ որոշ չափով վերահսկում են արտադրանքի գինը: Եր անկատար մրցակիցն ավելացնում է վաճառքը, իր ապրանքի շուկայական գինն ընկնում է ն փոխվում է պահանջարկի կորը: Անկատար մրցակցի պահանջարկի կորը վերընթաց է, ի տար երություն կատարյալ մրցակցությանը, որի պահանջարկի կորը հորիզոնական է. Գծագրում (3) ներկայացված են կատարյալ ն ոչ կատարյալ (անկատար) մրցակցության պայմաններում առանձին ձեռնարկությունների արտադրանքի պահանջարկի գծերը: Առաջին դեպքում պահանջարկի կորը հանդես է գալիս որպես Ծ1 հորիզոնական գիծ: Դա

վկայում է այն մասին, որ ձեռնարկությունը որոշակի գնի` բE դեպքում կարող է վաճառել այնքան, որքան նա կարող է արտադրել (այդ մասին նշվել է կատարյալ մրցակցություն աժնում):

Գծ.3. Մենաշնորհի արտադրանքի ն մրցակցային ձեռնարկությունների արտադրանքների պահանջարկի կոր:

Ծ2 գիծը (կորը) նութագրում է այս կամ այն աստիճանի մենաշնորհի տիրապետող ձեռնարկության արտադրանքի պահանջարկն : Եվ ստացվում է թեք կոր, որը վկայում է ձեռնարկության շուկայական մենաշնորհ իշխանության հնարավորության մասին: Այն կարող է երնան գալ երկակի իմաստով: Առաջին, ձեռնարկությունը կարող է սահմանափակել մատակարարումը ն միաժամանակ արձրացնել գինը: Երկրորդ, հակառակը, նա կարող է մեծացնել վաճառքի ծավալը ն ըստ դրա հասնել գների իջեցմանը, մրցակիցներին դնելով արդ իրավիճակի մեջ: Ակնհայտ է, որ ոլոր դեպքերում ձեռնարկության տեղաշարժման հնարավորությունները որոշում է նրա արտադրանքի պահանջարկի էլաստիկությունը: Ֆիրման, ձեռնարկությունը, կազմակերպությունը, մտնելով շուկա, սպասվող մրցակցության տեսակետից, պետք է հաշվի առնի առկա երկու «հարկերի» կառուցվածքային մակարդակները: Առաջին, իր կապիտալի կիրառումով, ձեռնարկությունը գործ ունի ամ ողջությամ ոլոր տնտեսական կառուցվածքների հետ: Գոյություն ունեն ազմաթիվ ճյուղեր, որոնք տվյալ պահին (հաշվի առնելով կանխատեսումները) նութագրվում են շահութա երության տար եր մակարդակներով: Ֆիրման, ձեռնարկությունը, կազմակերպությունը ձգտում է իր շահույթը

հասցնել առավելագույնի, դրա համար ընտրում է իր կապիտալի կիրառման այն ուղղությունը, որն ավելի շատ օգտակար է ն ապահովում է ավելի շատ շահույթի ստացում: ճյուղի մեջ մտնելով, ֆիրման հաշվի է առնում ճյուղային շուկայի կառուցվածքը. մրցակցության առկայությունը, մոնոպոլիայի տար եր տեսակների գոյությունը: ճյուղը` ֆիրմաների, ձեռնարկությունների խում է, որոնք արտադրում են միննույն տեսակի մթերքներ, օգտագործում են միանման տեխնոլոգիա կամ նույն հումքը: ճյուղերի ստեղծումը ենթադրում է ճյուղային շուկաների առկայությունը: ճյուղային շուկան կարող է ունենալ տար եր մրցակցային կառուցվացք: Տեսականորեն առանձնացվում են ճյուղի շուկայական կառուցվածքի չորս տիպ` կատարյալ մրցակցություն, օլիգոպոլ, զուտ մենաշնորհ ն մենաշնորհային մրցակցություն:

Մենաշնորհ մրցակցություն Մրցակցությունը պայքար է շուկայական հարա երությունների սու յեկտների միջն: Մենաշնորհը որպես մրցակցության ձն չի ժխտում կամ վերացնում ազատ մրցակցությունը, այլ կառուցվում է նրա հիման վրա, նրա կողքին ն փաստում հասարակության տնտեսական նոր կարգը: Պրակտիկ կյանքում մենք տեսնում ենք ոչ միայն ազատ մրցակցությունն ու մենաշնորհը, դրանց միջն հակամարտությունը, այլ նան համագործակցումը: Մրցակցությունը փոխանցվում է մենաշնորհին, իսկ վերջինս չի արգելակում մրցակցության շարժը, քանի որ այն առաջացնում է մրցակցություն: Մրցակցային պայքարում յուրաքանչյուրը կարող է իրեն մենաշնորհ համարել: Մենաշնորհի ծագումը պարզապես չի ժխտում մրցակցության գոյությունը. «մենաշնորհը ծնում է մրցակցություն, մրցակցությունը ծնում է մենաշնորհ», թեն դրանք շուկայի երկու նեռների տար եր իրավիճակներ են: Մենաշնորհացումը վերջին հաշվով ընդունակ է վերացնել ազատ մրցակցությունը, այց վերջինս իր հերթին շուկայում քանդում է մենաշնորհի հիմքերը: Մենաշնորհը հաճախ կարող է հանդես գալ ազմաթիվ ոչ մենաշնորհ ձեռնարկությունների ֆոնի վրա, շուկայում իշխող ձեռնարկությունների (ապրանք արտադրողներ) ինչ-որ խմ ի տեսքով: Այդ պատճառով շուկայում մրցակցության ն մենաշնորհի զու-

գորդումը հսկայական նշանակություն ունի ձեռնարկության, ֆիրմայի կենսագործունեության համար, որը ձնավորում է շուկայի կազմը, կառուցվածքը: Ձեռնարկությունը, կարգավորելով իր աշխատանքը, պետք է հստակ պատկերացնի, թե ինչպիսի հսկա (խոշոր) գործակալի հետ գործ ունի, ինչպես «մուտք գործել» շուկա, ինչպիսի տնտեսական ն գնային քաղաքականություն վարել: Տնտեսագիտության տեսությունը «մենաշնորհ» (մոնոպոլիա) հասկացությունը դիտարկում է երկակի իմաստով` որպես սեփականության մենաշնորհ ն որպես շուկայական մենաշնորհ: Մաքուր մենաշնորհի դեպքում շուկայում արտադրանքի միակ վաճառողը մենաշնորհ ունեցողն է: Այդ դեպքում սպառողները չունեն ընտրություն, նրանք կամ վճարում են մենաշնորհի կողմից սահմանված գինը կամ հարկադրված հրաժարվում են գնումից: Մենաշնորհը (մոնոպոլիստը) սպառողին է փաթաթում իր պայմանները ն վաճառքի գինը: Մենաշնորհը (մոնոպոլիա) կարող է ծագել երկու դեպքում: Ամենից առաջ դա այսպես կոչված նական մոնոպոլիան է, որը ծագում է այն դեպքում, եր արտադրությունը ենթադրում է առկա եզակի նատնտեսական պայմաններ: Դասական օրինակ են որոշակի տեղերում մշակվող խաղողի սորտերի ն դրանց ստացվող գինու եզակի տեսակները: Բնական մոնոպոլիան իր նույթով կայուն է: Ընդ որում նական մենաշնորհի սու յեկտների արտադրած ապրանքների սպառմանը չեն կարող փոխարինել այլ ապրանքներ: Երկրորդ դեպքում մենք ընդհարվում ենք այսպես կոչված արհեստական մենաշնորհին: Նման մենաշնորհը ծագում է մրցակցային պայքարի հետնանքով` թույլ ձեռնարկությունների սնանկացում, դրանց վերացում, կլանում կամ ենթարկում ավելի ուժեղներին: Մաքուր մենաշնորհի ծագումը պայմանավորված է օ յեկտիվ պատճառներով: Մի կողմից ինքը մրցակցությունը շուկայում ամրապնդում է ուժեղ ձեռնարկություններին, առաջացնելով ձեռնարկությունների միջն համաստորադասում: Սակայն գոյություն ունեն ավելի խորը պատճառներ: Դա արտադրողական ուժերի զարգացման գործընթացն է, որն ամ ողջությամ ցուցադրում է խոշոր արտադրության կենտրոնացման ն ընդհանրացման առավելությունները: Այստեղ ամեն ինչ միանշանակ չէ: Որոշակի պայմաններում կայունություն, եկամտա երություն են ցույց տալիս փոքր ն միջին ձեռնարկությունները: Նրանք եր եմն ավելի ճկուն ն շարժունակ են, նպաստում են գիտատեխնիկական առաջընթացի իրականացմանը: Նրանց հեշտ է դիմել ռիսկի, կենտրոնացնել ուժերը նոր հարցեր լուծելու ժամանակ, յուրացնել հեռանկարային տեխ-

նոլոգիա: Սակայն, ընդհանուր միտումը, այնուամենայնիվ, այնպիսին է, որ արտադրության արձր համակենտրոնացումը խոշոր ձեռնարկություններին մղում է առաջին պլան: Մենաշնորհ իշխանությունը կախված է արտադրական հնարավորությունից: Շուկայում մենաշնորհի հիմնական ներուժը արդյունա երական (տեխնոլոգիական) կարողությունն է, որը թույլ է տալիս նրան ռնագրավել շուկայի տարածքը, դառնալ առաջատար, թելադրել գները ն ստանալ առավելագույն շահույթ: Մենաշնորհը, գերիշխելով տնտեսության որոշակի ճյուղերում ն կենտրոնացնելով արտադրվող ապրանքների զգալի մասը, շուկայում սահմանում է արձր գին, որը զգալիորեն գերազանցում է արտադրության համար աշխատանքային ն նյութական նորմալ ծախսումները: Միաժամանակ մենաշնորհները ձգտում են սահմանափակել ապրանքների թողարկումը ն առաջացնել ապրանքների պակասորդ, այնչափով, որպեսզի պահանջարկը գերազանցի առաջարկին: Տվյալ դեպքում մենաշնորհ եկամուտը կազմում է ապրանքի արժեքի (կամ հավասարակշռման գնի) ն արհեստականորեն արձրացված գնի միջն տար երությունը: Բնականա ար, մենաշնորհի եկամտին է միանում գնողների նորմալ եկամտի մի մասը: Գծապատկերի օգնությամ ցույց տանք մենաշնորհի առավելագույն շահույթի ստացումը (գծ.4):

Գծ. 4 Մենաշնորհի գինը ն արտադրանքը

Ձեռնարկությունը (կազմակերպությունը) արտադրանքը կավելացնի այնքան ժամանակ, քանի դեռ սահմանային շահույթները գերազանցում են սահմանային ծախքերը (MԵ>MC): Արդյունքում կլինի թողարկման մի մակարդակ, որը կապահովի առավելագույն շահույթ: Այսինքն` մենաշնորհը շարունակում է արտադրանքի թողարկումը մեծացնել այնքան ժամանակ, քանի դեռ MԵ>MC ն սահմանային եկամուտը փոքր է գնից (MԵ<բ)ա

Աղյուսակ 1.

25.00 24.00 23.00 22.00 21.00 19.75 18.50 17.25 16.00 14.75 13.50 12.25 11.00

25.00 48.00 69.00 88.00 105.00 118.50 129.50 138.00 144.00 147.50 148.50 147.00 143.00

50.00 60.00 69.00 77.00 84.00 90.50 96.75 102.75 108.50 114.75 121.25 128.00 135.00 142.25

-50.00 -35.00 -21.00 -8.00 4.00 14.50 21.75 26.75 29.50 29.25 26.25 20.50 12.00

10.00 9.00 8.00 7.00 6.50 6.25 6.00 5.75 6.25 6.50 6.75 7.00 7.25

ԽԹ սահմանային հասույթ (դոլար)

ԽՇ Սահմանային ծախս (դոլար)

Շահույթ (դոլար) (3-4)

TՇ Ընդհանուր ծախս (օրական), (դոլար)

TԹ Ընդհանուր հասույթ (դոլար) 1Ջ2

Ք Գին (դոլար)

Օ Արտադրանք օրական

Մենաշնորհի կողմից շահույթն առավելագունի հասցնելը

25.00 23.00 21.00 19.00 17.00 13.50 11.00 8.50 6.00 3.50 1.00 -1.50 -4.00

Ելնելով աղյուսակում երված տվյալներից` նպատակային է համարվում օրական 8 միավոր թողարկման մեծությունը: Արտադրանքի նկատմամ տրված պահանջարկի դեպքում մոնոպոլիստը կարող է վաճառել 8 միավոր` յուրաքանչյուրը 17,25 դոլարով (գնով): Ընդհանուր հասույթը կլինի 138 դոլար, համաեմատած ընդհանուր ծախքերի` 108,5 դոլարի հետ: Մենաշնորհը կստանա 29,50 դոլար շահույթ:

Շահույթի մեծությունը կլինի ավելի փոքր` թողարկման ոլոր այլ մակարդակներում: Օրինակ, եթե մենաշնորհն իջեցնում է գինը մինչն 16 դոլար` օրական 9 միավոր վաճառելու համար, հասույթը կավելանա 6 դոլարով: Սակայն, սահմանային ծախքը 9-րդ միավորի արտադրության համար կլինի 6,25 դոլար: Քանի որ 9-րդ միավորի արտադրության ծախքերն ավելի մեծ են, քան դրանց դիմաց հասույթը, շահույթը կնվազի: Քանի դեռ պահպանվում են մուտքի արձր արգելքները, մենաշնորհին զերծ կպահեն նույնանման արտադրանք թողարկող ձեռնարկությունների որոշակի մրցակցությունից: Մուտքի արձր արգելքներ ունեցող շուկաներում, մոնոպոլ շահույթն արագորեն չի գրավի մրցակիցներին, որոնք կընդլայնեն առաջարկը, կիջեցնեն գները ն կգրավեն մենաշնորհային շուկան: Մուտքի արձր արգելքներով պաշտպանված մենաշնորհը կարող է երկար ժամանակ շարունակել շահույթ վաստակել, այց նա կարող է, արդյո՞ք, սահմանել ցանկացած արձր գին: Որպես կանոն, նա կփորձի առավելագույնի հասցնել շահույթը, այլ ոչ թե գինը, քանի որ գների աճը կկրճատի սպառողների թիվը: Հետնապես, միշտ չէ, որ ավելի արձր գինը լավագույն այլընտրանքն է մոնոպոլիստի համար: Եթե գներն աճեն 17,25 դոլարից մինչն 18,50 դոլար, այդ դեպքում կվաճառվի ընդամենը 7 միավոր ն ընդհանուր հասույթը կհավասարվի 129,50 դոլարի, իսկ ծախքերը կկազմեն 102,75 դոլար: Հետնապես, 7 միավոր արտադրանքի թողարկման ն 18,50 դոլար գնի դեպքում, շահույթը կազմում է ընդամենը 26,75 դոլար, որը քիչ է, քան ավելի շատ 8 միավոր թողարկելու ն ցածր` 17,25 դոլար վաճառելու դեպքում: Եր եմն գնի իջեցումը կավելացնի ձեռնարկության ընդհանուր հասույթն ավելի մեծ չափով, քան ընդհանուր ծախքերի իջեցումը:

ՕԼԻԳՈՊՈԼ

Օլիգոպոլիայիայի տակ հասկանում ենք մրցակցության այնպիսի համակարգ, որի դեպքում առաջատար են մի քանի ձեռնարկություններ, որոնք իրենց ձեռքում կենտրոնացնում են այս կամ այն արտադրանքի հիմնական զանգվածի արտադրությունը ն վաճառքը: Այդ հիմքի վրա ձնավորվում է օլիգոպոլ շուկան: Օրինակ, ԱՄՆ-ում չորս խոշորագույն ֆիրմա իրացնում են ալյումինի 64 0-ը: Օլիգոպոլ ճյուղում արտադրողները շատ են, քան մենաշնորհի պայմաններում, այց նշանակալիորեն քիչ, քան կատարյալ

մրցակցության ժամանակ: Հետնապես, օլիգոպոլը, ի տար երություն կատարյալ մրցակցի, գնի նկատմամ ունի որոշակի իշխանություն, սակայն մենաշնորհի համեմատությամ , նրա տիրապետությունը սահմանափակ է, քանի որ առկա են շուկան իրար մեջ աժանող ոչ մեծ թվով խոշոր վաճառողները: Եթե առաջարկվող արտադրանքը գնորդի տեսանկյունից գործնականորեն միննույն է, ապա պետք է խոսել միատեսակ օլիգոպոլի, հակառակ պարագայում ոչ միատեսակ օլիգոպոլի մասին: Օլիգոպոլիան լինում է այսպես կոչված մաքուր ն տար երակված: Մաքուր օլիգոպոլիայի դեպքում խոսքը միատեսակ (նույնատեսակ) ապրանքների արտադրության մասին է (օրինակ, ալյումինի արտադրությունը, վաճառքը ն այլն): Տար երակվող օլիգոպոլը ներկայացնում է նույնատեսակ, այց տար երակված ապրանքների (ավտոմո իլ, սառնարան ն այլն) արտադրությունը ն իրացումը: Օլիգոպոլ շուկայում մրցակցությանը նորոշ առանձնահատկություններն են.  մրցակից ձեռնարկությունների փոքր քանակը,  վաճառողների փոխկապվածությունը, քանի որ նրանցից յուրաքանչյուրը շուկայի ընդհանուր ծավալում ունի մեծ աժին,  մասշտա ից տնտեսումները,  շուկայում մուտքի արձր արգելքները,  վաճառվող ապրանքատեսակները: Օլիգոպոլ մրցակցությունն ենթադրում է շուկայում փոքրաքանակ մրցակից ձեռնարկությունների գոյություն: Օլիգոպոլի դեպքում անհրաժեշտություն է առաջանում (ծագում) անցկացնել յուրաքանչյուր ֆիրմայի ռազմավարական ն տակտիկական գիծը, որպեսի հաշվի առնել մյուս ֆիրմայի գործողությունը, նրանց կանխատեսելով մշակել իր օպտիմալ վարքագիծը: Այդ դեպքում կարելի է խոսել օլիգոպոլիան մաքուր ն տար երակված մասերի աժանման մասին: Շուկայի կենտրոնացումը խոշոր ձեռնարկությունների ձեռքում թույլ է տալիս նրանց «ճնշել» ինչպես մրցակիցներին, այնպես էլ սահմանել արտադրանքի արձր գին: Տնտեսագետները այդ փոփոխությունը նութագրում են «կենտրոնացման հարա երակցույթուն» անվանումով: Օրինակ, շուկայում 3-4 ամենախոշոր ձեռնարկությունների կենտրոնացման չափը որոշվում է նրանց արտադրանքի տոկոսային հարա երակցությամ ` ընդհանուր ծավալի նկատմամ : Շուկայական կենտրոնացման ցուցանիշ է Հերֆինդալի ինդեքսը: Եթե ձեռնարկությունների միաձուլման ինդեքսը չի գերազանցում 1000-

ից, դա նշանակում է, որ շուկայի կենտրոնացման աստիճանը ցածր է, ն շուկան համեմատա ար մրցակցային: Հերֆինդալի ինդեքսի միջոցով գնահատվում է շուկայի կենտրոնացման աստիճանը, հիմք ընդունելով ինչպես յուրաքանչյուր ձեռնարկության շուկայական աժինը, այնպես էլ ճյուղում նրանց թիվը: Հետնապես, Հերֆինդալի ինդեքսը` ԽՀՏ12 Հ Տ22 Հ ... Հ Տn2 ՀΣ Տn2 որտեղ` Տ1 -շուկայի ամենախոշոր ձեռնարկության տեսակարար աժինը, Տ2 –իր մեծությամ երկրորդը ն այլն, Տn -ամենափոքր ձեռնարկության տեսկարար աժինը, Տ –կարող է փոփոխվել 100-ից մինչն 0: Ընդունենք, որ ճյուղի 4 ձեռնարկություններ ապահովում են նույն ապրանքի շուկայական առաջարկը ն նրանց շուկայական աժինը համապատասխանա ար կազմում է 600,200, 100,100: Հերֆինդալի ինդեքսը կլինի` Խ Հ 602 Հ 202 Հ 102 Հ 102 Հ 4200 Մաքուր մենաշնորհի դեպքում, եր ճյուղում գործում է միայն մեկ ձեռնարկություն, ապա Տ1Հ1000 , իսկ ԽՀ(100)2 Հ10000: Եվ ընդհակառակը, եթե շուկայում կա 100 ձեռնարկություն, որը մոտ է կատարյալ մրցակցությանը, ն շուկայում յուրաքանչյուր ձեռնարկության աժինը կազմում է` Տ1Հ10, այդ դեպքում ԽՀ 12 Հ 12 Հ ... Հ 12 Հ 100: Նշված ինդեքսը շուկայի կենտրոնացումը չափելու ավելի նպատակահարմար միջոց է, քան ավանդական կենտրոնացման գործակիցը: Այսպիսով, Հերֆինդալի ինդեքսով հիմնավորվում է խոշոր ձեռնարկությունների տեսակարար աժինը օլիգոպոլ շուկայում, հետնապես ն փոքրաթիվ մրցակիցների գոյությունը: Մասշտա ից տնտեսումն առաջանում է ձեռնարկության երկարաժամկետ գործունեության ընթացքում, եր անմիջականորեն տեսանելի է դառնում արտադրության մասշտա ի ն արտադրության միջին ծախքերի մեծության անմիջական կապը: Այլ կերպ` մասշտա ի էֆֆեկտը կամ տնտեսումը պայմանավորված է արտադրության ծավալի աճով ն իր դրսնորումն է գտնում միավոր արտադրանքի թողարկման երկարաժամկետ միջին ծախքերի իջեցման մեջ: Կարնոր նշանակություն ունի արտադրության մասշտա ի աճի հաշվին ռեսուրսների տնտեսման էֆեկտը: Սակայն մասշտա ի էֆեկտն ունի իր աճի սահմանները: Ընդ որում, յուրաքանչյուր ճյուղ ունի արտադրանքի թողարկումը մեծաց-

նելու որոշակի սահման: Այստեղ կարնոր է նան տեխնոլոգիայի դերը: Արտադրության տեխնոլոգիան, կապված մասշտա ի էֆեկտի հետ, պատճառ է դառնում օլիգոպոլների ծագման ն միաժամանակ համարվում ճյուղ մտնելու համար նական արգելքներ: Շուկայում մուտքի արձր արգելքները օլիգոպոլի գոյության հիմնական պայմանն են: âնայած արգելքները, ըստ պատճառների, տար եր են: Մուտքի արձր արգելքների առկայությունը հենց այն է, ինչով տար երվում է օլիգոպոլն մրցունակ գին փնտրողների շուկայից: Օլիգոպոլ ճյուղում ձեռնարկությունների շատ փոքր քանակը նրանցից յուրաքանչյուրին հարկադրում է իր տնտեսական քաղաքականությունը մշակելիս ուշադրություն դարձնել մրցակիցների արձագանքին, նրանց շուկայական վարքագծին: Օլիգոպոլները ոչ միայն մրցակից են, այլ ն միաժամանակ անձայն խաղընկերներ: Եր ձեռնարկությունը որոշում է, թե ինչ գին սահմանել, որքան արտադրանք թողարկել կամ ինչպիսի որակի արտադրանք առաջարկել, պարտավոր է հաշվի առնել մրցակիցների պոտենցիալ արձագանքները: Օլիգոպոլ շուկայում վաճառողների կողմից գների արձրացումը կամ իջեցումը տալիս է պայքարի ն փոխկապվածության լայն հնարավորություն: Օլիգոպոլը չի կարող անտեսել մրցակիցների սահմանած գները: Ընդունենք, որ յուրաքանչյուր ձեռնարկություն անկախ մյուսներից հաստատում է իր գինը, ն չկա գաղտնի համաձայնություն: Այդ դեպքում ձեռնարկություններից յուրաքանչյուրը ձգտում է շահույթը հասցնել առավելագույնի, հաճախորդներին առաջարկելով ավելի նպաստավոր գործարքներ, քան իր մրցակիցները: Նման իրավիճակում շուկայական գինը իջնում է: Ձեռնարկությունները պարզապես կծածկեն արտադրության սահմանային ծախքերը /ՔՀԽՇ/: Իսկ եթե մի ձեռնարկություն արձրացնի իր գինը, ապա մրցակից ձեռնարկությունները չեն կարող հետնել նրան, այլ նախընտրում են գրավել նրա շուկան` սպառողներին հրամցնելով ավելի էժան ապրանքներ: Այն ձեռնարկությունը, որը արձրացնում է իր արտադրանքի գինը, կրում է վնասներ, եթե մյուս ձեռնարկությունները նրան չեն հետնում: Ցանկացած ձեռնարկության գնի արձրացումն իր համար կդառնա կործանարար: Նրա արտադրանքի վաճառքը էականորեն կրճատվում է, իսկ մրցակիցներինը, հակառակը` աճում է, եթե նրանք գինը թողնում են անփոփոխ: Օլիգոպոլը միաժամանակ պետք է «երկյուղ կրի» ինչպես գնի իջեցման /քանի որ իրեն հետնում են մյուսները/, այնպես էլ գնի արձրացման դեպքում / նա պետք է տեսնի այն հնարավոր տար երակը, որը նրան միայնակ կարող է թողնել/:

Ընդունենք, որ առաջարկը արձրացրել է ընթացիկ շուկայական գինը: Այդ դեպքում սպառողները /գնորդները/ շարժվում են դեպի այն վաճառողը, որի մոտ գինը համեմատա ար ցածր է մյուսների նկատմամ : Գինն իջեցնող վաճառողը, մի կողմից գրավում է նոր գնորդներ, իսկ, մյուս կողմից, «վատություն» անում իր մրցակիցներին` կրճատելով նրանց ազմաթիվ սպառողների թիվը, եթե նրանք գները չեն իջեցնում: Բայց եթե մրցակից վաճառողները գործում են ազատ ու անկախ, ապա նրանցից յուրաքանչյուրը ձգտում է իջեցնել գինը, ավելացնել վաճառքի ծավալը ն շուկայում ունենալ ավելի մեծ տեղ ու մասնա աժին: Այս դեպքում գները իջնում են ն նվազում է ձեռնարկությունների տնտեսական շահույթը: Օլիգոպոլները, եթե մրցակցում են գնի համար, ապա նրանք, շուկայական գինը հասցնում են մինչն արտադրության ծախքերի մակարդակին: Սակայն միշտ չէ, որ մրցակցությունն ընթացք է ունենում, քանի որ օլիգոպոլիստներին ավելի ձեռնտու է գաղտնի համաձայնության գալու միջոցով կրճատել արտադրանքի թողարկման ծավալը ն արձրացնել գները: Այդ պատճառով, նրանք հաճախ տար եր ճանապարհներով /գների լիդերություն, գաղտնի համաձայնություններ/ շրջանցում են հակամենաշնորհային օրենսդրությունը: Գաղտնի համաձայնությունները կարող են լինել պաշտոնական, լուռ, անավոր: Ամեն մի օլիգոպոլը շահագրգռված է խախտել գաղտնի համաձայնությունը: Գների չհայտնա երված իջեցումը ձեռնարկությանը հնարավորություն է տալիս գրավել սպառողներին ն պահանջարկի կորը դարձնել ավելի առաձգական, որը ցույց է տրված գծապատկերում (5):

(a) ճյուղ

(Ե) Անհատական ձեռնարկություն

Գծ. 5. Խորամանկելու դեպքում ստացված օգուտները

ճյուղի համար Ծ պահանջարկի կորը ն ԽԹ սահմանային հասույթի կորը ցույց են տալիս, որ Ք գինը ամենանպաստավորն է: Սակայն յուրաքանչյուր ձեռնարկության համար, առանձին վերցրած, պահանջարկի կորը` (ժ), ունի ավելի մեծ առաձգականություն, քան Ծ-ն /եթե ձեռնարկություններից ոչ մեկը չի խախտել համաձայնությունը/: Այդ դեպքում անհատական ձեռնարկությունը /Ե/, գինը իջեցնելով մինչն Ք ն ընդլայնելով թողարկումը մինչն q, որտեղ ԽԹՀԽՇ, շահույթը կհասցնի առավելագույնի: Այսպիսով, առանձին օլիգոպոլը կարող է շահել` խախտելով գաղտնի համաձայնությունը ն գաղտնի իջեցնելով գինը: Օլիգոպոլ ճյուղում նկատվում է հարկադիր երկու միտում: Մի կողմից, միասնական եկամուտն առավելագույնի հասցնելու նպատակով օլիգոպոլ ձեռնարկությունը խիստ շահագրգռվում է համագործակցելու իր մրցակիցների հետ: Մյուս կողմից, միասնական շահույթից իր մասնա աժինը մեծացնելու նպատակով օլիգոպոլ ձեռնարկությունը խիստ շահագրգռված է «աննկատ» խախտել ցանկացած գաղտնի համաձայնությունը: Հետնապես, օլիգոպոլ համաձայնությունն ունի խախտման միտում: Այս անկայունությունը գոյություն ունի օլիգոպոլիայի ն' օրինական վարքագծի, ն' ոչ օրինական վարքագծի դեպքում: Սակայն գոյություն ունեն հինգ հիմնական արգելքներ, որոնք սահմանափակում են գաղտնի համաձայնության վարքագիծը: 1. Գաղտնի համաձայնությունների հավակնության արդյունավետությունը նվազում է, եր օլիգոպոլ շուկայում ձեռնարկությունների քանակն ավելանում է: Այլ հավասար պայմաններում, ճյուղում մեծ քանակով ձեռնարկությունների ավելացումը մեծ արդություններ է ստեղծում համաձայնությունների գալու համար: Առանձին ձեռնարկությունների նպատակները հակասում են ճյուղի նպատակներին: Յուրաքանչյուր ձեռնարկություն կցանկանա ունենալ ավելի մեծ կտորը: 2. Գաղտնի համաձայնությունները դառնում են ոչ գրավիչ, եր դժվարանում է գների իջեցման հայտնա երումը ն վերացումը: Մյուսների համեմատ ձեռնարկությունը գաղտնի իջեցնում է գները ն զ աղեցնում շուկայի ավելի մեծ մասը: Օրինակ` ձեռնարկությունը կարող է ապահովել ավելի լավ վարկային պայմաններ, ավելի արագ առաքում ն այլ «անվճար» ծառայություններ`կատարելագործելով գնորդին առաջարկվող նոր փաթեթավորումը, որակը ն նորաձնությունը: Մրցակիցները չեն կարող արագորեն ընդօրինակել նման «գների իջեցումը»:

3. Գաղտնի համաձայնությունների համար խոչընդոտ են համարվում մուտքի ցածր արգելքները: 4. Գաղտնի համաձայնությունները խոչընդոտում են պահանջարկի անկատար պայմանները: 5. Հակատրեստային գործողությունները խիստ արձրացնում են գաղտնի համաձայնության գալու ծախքերը: Մենաշնորհի դեպքում առկա է վաճառողների կողմից շուկայական գների վրա որոշակի իշխանություն ձեռք երելու ֆենոմենը: Սակայն գնի վրա հսկողություն կարող է լինել գնորդների կողմից: Այս առումով, շուկայում ծագում է առանձնահատուկ մենաշնորհային հսկողություն` ՄոնոպսոնիաաՆման պարագայում առաջանում են որոշակի միավորներ, որոնք ձգտում են լինել որոշակի արտադրանքի (ապրանքների) միակ գնորդը, այդ թվում նան կառավարությունը: «Մոնոպսոնիա» տերմինը շրջանառության մեջ է դրել æոն Ռո ինսոնը: Քանի որ ճյուղում մեկ գնորդ է, ապա մյուս ձեռնարկությունների համար մուտքի արգելքները գործնականում դառնում են անհաղթահարելի: Շուկայում մոնոպսոնիան կանխամտածված, որոշակի ժամանակում կարող է սահմանափակել իր գնումները, քանի դեռ վաճառողների ապրանքների առաջարկը գերազանցում է նրա պահանջարկը: Այդ դեպքում սահմանվում է մենաշնորհ ցածր գին, որը կարող է լինել ցածր, քան արտադրության ծախքերը: Տվյալ դեպքում մոնոպսոնիայի մենաշնորհային եկամուտն առաջանում է ապրանքի արժեքի (կամ հավասարակշռված գնի) ն իջեցված գնի միջն տար երությունից: Այլ կերպ` այն համարվում է հանուրդ վաճառողների նորմալ եկամուտներից:

Մենաշնորհատիրային մրցակցություն Անկատար մրցակցության մեկ այլ տեսակը համարվում է մենաշնորհային մրցակցությունըա Շուկայական մենաշնորհը դրսնորվում է տար եր ձներով: Նախ ն առաջ պետք է տեսնել ձնը, որտեղ կատարյալ մրցակցությունը զու-

գակցվում է, թեկուզ պարզագույն, այց մոնոպոլիայի դրսնորման հետ: Այդ ձնի համար որոշիչ գծեր են համարվում ճյուղի մեջ ազմաթիվ ձեռնարկությունների առկայությունը, մուտքի ավական ազատ մատչելիությունը ն այլն (կատարյալ մրցակցության հատկանիշները): Դրանց հետ մեկտեղ նույնատեսակ արտադրանք արտադրող առկա մեծ թվով ձեռնարկություններին նույնիսկ թվում է, թե իրենց միջն մենաշնորհ հարա երությունների ծագման պոտենցիալ հնարավորություն կա: Շուկայի զարգացման գործընթացում անխուսափելի է ապրանքների տար երակաման ընթացքը, կապված գովազդի իրականացման հետ: Յուրաքանչյուր ձեռնարկություն, ֆիրմա ձգտում է ապացուցել, որ ապրանքը եզակի է, տիրապետում է առանձնահատուկ հատկությունների ն այդ առումով սպառողները ցուցա երում են նախասիրություն: Հաճախ ապրանքատեսակի շրջանակում (կոշիկ, հագուստ ն այլն) ապրանքները տար երվում են լավ կողմերով, հատկություններով տվյալ ձեռնարկության երաշխավորումով: Յուրաքանչյուր ձեռնարկություն, ֆիրմա իր մարկայով ապրանքի նկատմամ տիրապետում է որոշակի մենաշնորհի: Նա կարող է որոշակի աստիճանին համապատասխան իրեն ցույց տալ որպես մոնոպոլիստ, այսինքն` կախված մրցակիցների գործողությունից, արձրացնել կամ ցածրացնել գինը: Սակայն կատարյալ մրցակցության տարրերի ներգործությունը սահմանափակում է մենաշնորհատիրական (մենաշնորհային) գործողության հնարավորությունները: Գնորդը կարող է նախապատվությունը տալ ֆիրմայի, ձեռնարկության ապրանքին մինչն այն ժամանակ, եր որ գնային քաղաքականությունը համահունչ է շուկայի պայմաններին: Եթե գինը շատ արձր է, ապա գնորդը կարող է գնել մյուս ֆիրմայի ապրանքը: Վերջապես, եթե ֆիրման չարաշահում է իր դիրքը, ապա գործողության մեջ է մտնում «ազատ մուտք» սկզ ունքը, երնան են գալիս նոր ֆիրմաներ, ձեռնարկություններ, որոնք կայունացնում են շուկայում դրվածքը. շուկայի նման մոդելը կոչվում է մենաշնորհային մրցակցություն: Այն առաջանում է այն դեպքում, եր շատ ձեռնարկություններ վաճառում են միատեսակ, այց ոչ նույնական ապրանքներ, իսկ նրանց միջն ացակայում է համաձայնությունները: Այն գործում է արտադրանքի տար երակման հիման վրա: Տար եր միավորումներ զ աղվում են տար եր տեսակի ապրանքների ու ծառայությունների արտադրմամ ու իրացումով: Այդ պատճառով ապրանքների տար երակումը նշանակում է, որ դրանց կարելի է անվանել գրեթե հենց նույն ապրանքները (ասենք, սառնարան), այց դրա հետ մեկտեղ առանձնացնել նրանք իրենց

սպառողական հատկություններով: Վերջին հանգամանքը ձեռնարկությանը հնարավորություն է տալիս մաննրել իր գներով: Այդ դեպքում պահանջարկի կորը չի կրում անկման նույթ: Սակայն առանձին ձեռնարկությունների պահանջարկի կորը ավելի առաձգական է, ավելի լողացող, քան ամ ողջ ճյուղի կորը: Դա սպառողներին (գնորդներին) հնարավորություն է տալիս շուկայում գտնել փոխարինող ապրանք: Պահանջարկի իջնող կորը տալիս է հնարավորություն կարճաժամկետ շրջանում ստանալ մոնոպոլ շահույթ: Ապրանքների հնարավոր տար երակումն ըստ որակի, արտաքին տեսքի, համ ավի ն մյուս նութագրիչների, թույլ է տալիս յուրաքանչյուր վաճառողին իր ձեռքում պահել մենաշնորհային իշխանության որոշակի աժին: Դրա ցայտուն օրինակ են շուկայում առաջարկվող տար երատեսակ ազմաթիվ ատամի կամ լվացքի փոշիները: Մենաշնորհային մրցակցությունը, գների միջոցով, ապրանքների տար երակումը հանգեցնում է նրան, որ յուրաքանչյուր վաճառողի պահանջարկի կորը թեքվում է դեպի ներքն: Գնի արձրացումը մրցակցին չի զրկում ոլոր սպառողներից, ինչպես լինում է կատարյալ մրցակցության դեպքում: ճիշտ է, շուկան մի փոքր նեղանում է, այց այնտեղ մնում է նա, ով նախապատվությունը տալիս է միայն տվյալ արտադրողի ապրանքին: Յուրաքանչյուր վաճառողի համար պահանջարկի նման կորը ունի ացասական թեքում, ն այդ պատճառով նա կարողանում է ազդել գնի վրա: Մենաշնորհային մրցակցությունը շատ ընդարձակ է, այն մրցակցություն է շատերի միջն: Ապրանքային մեծ խանութներում մարդիկ տեսնում են կանանց օծանելիքների, պատրաստի նախաճաշերի, սառեցված մթերքների տար երակերպ տեսակներ: Արտադրանքի յուրաքանչյուր խմ ում ապրանքները կամ ծառայությունները սերտորեն կապված են, այց որոշ կարնոր նութագրերով տար երվում են: Ապրանքների տար երակման ազմաթիվ օրինակներ են տալիս սննդի ու թեթն, ոչ ալկոհոլային խմիչքի արտադրության ճյուղերը, ծառայությունների ոլորտները: Հատկապես կարելի է նշել հագուստը` վերնաշապիկը, վերարկուն, պիջակը, մորթու արտադրանքները, լիմոնադը ն այլն: Մենաշնորհային մրցակցության ճյուղերում արտադրանքները տար երակվում են ըստ տեղադիրքի (ժամանակը խնայելու համար մարդիկ նախընտրում են ավելի մոտ խանութը), ըստ որակի (օրինակ տապակած կարտոֆիլի փխրունությունը), ըստ գործարանային մակնիշի կամ ապրանքանիշերի (ինչպես հագուստի դեպքում):

Ապրանքները տար երակվում են մեկը մյուսից, սակայն իրար մեջ մրցակցելու համար ավականին մոտ են: Ընդունենք, որ սահմանափակ տարածքի վրա հարնանությամ տեղադրված են մի քանի փոքրիկ պարենային խանութներ: Նրանք ոլորն էլ վաճառում են նույն խմ ի ապրանքները, սակայն տար եր է նրանց տեղադիրքը: Սպառողները ընտրություն կատարելիս հաշվի են առնում խանութների, սպասարկման ծառայությունների նպաստավոր տեղադրիքը: Մենաշնորհային մրցակցության հարա երությունների մեջ են գտնվում մի քանի հարյուր թերթերի ու ամսագրերի կրպակները: Յուրաքանչուր վաճառող, ապրանքների տար երակման պայմաններում, կարող է ազատ կերպով իջեցնել կամ արձրացնել իր գինը: Այնուամենայնիվ, նույնատիպ ապրանքներն միմյանցից տար երվում են ոչ միայն արտաքին տեսքով: Օրինակ, ազմաթիվ ձեռնարկություններ արտադրում են ատամի փոշի, այլ կերպ` նույնատիպ արտադրանքը: Բայց ցանկացած ձեռնարկություն գիտե, որ տար երություններն էական են /օրինակ, ռուսական ,,Ëåñո1é,,-ը ն ուլղարական ,,/141ðèո,,-ը/: Հետնապես, ապրանքները նույնական չեն, այց միատեսակ են: Եթե մեզանից յուրաքանչյուրն իր ատամները մաքրելու համար նախապատվությունը տալիս է դրանցից կոնկրետ որնէ մեկին, ապա տվյալ ատամի փոշին թողարկող ձեռնարկության համար մնացած ձեռնարկությունները մրցակից չեն համարվում: Ապրանքների հնարավոր տար երակումն ըստ որակի, արտաքին տեսքի, համ ավի ն մյուս նութագրիչների թույլ է տալիս յուրաքանչյուր վածառողին իր ձեռքում պահել մենաշնորհային իշխանության որոշակի աժին: Դրա ցայտուն օրինակ են շուկայում առաջարկվող տար երատեսակ ազմաթիվ ատամի փոշիները: Մենաշնորհային մրցակցությունը, գների միջոցով, ապրանքների տար երակումը հանգեցնում է նրան, որ յուրաքանչյուր վաճառողի պահանջարկի կորը թեքվում է դեպի ներքն: Գնի արձրացումը մրցակցին չի զրկում ոլոր սպառողներից, ինչպես լինում է կատարյալ մրցակցության դեպքում: ճիշտ է, շուկան մի փոքր նեղանում է, այց այնտեղ մնում է նա, ով նախապատվությունը տալիս է միայն տվյալ արտադրողի ապրանքին: Վաճառողի համար պահանջարկի կորը ունի ացասական թեքում, ն նա ազդում է գնի վրա: Քննարկենք մենաշնորհային մրցակցության մասնակից պարենային խանութի օրինակը: Գծապատկերը (6) ցույց է տալիս, որ կարճաժամկետ հավասարակշռությունը գտնվում է Օ կետում: Այդ ձեռնարկության համար

պահանջարկի կորը ժժ ներկայացնում է մյուս ձեռնարկությունների գների անփոփոխ պայմանի դեպքում, վաճառքի ն գնի հարա երակցությունը: Այսինքն` առաջարկի ու պահանջարկի միջն ձնավորվում է հավասարակշռության վիճակ:

ժ

Գծ. 6. Մենաշնորհային մրցակցությունը նախքան մրցակիցների մուտքը

Գծանկարում պատկերված է միատեսակ շատ ապրանքներ արտադրող մենաշնորհային մրցակիցների վարքագիծը: նրանք վաճառում են տար երակված ապրանքներ, ն այդ պատճառով պահանջարկի կորը թեքվում է դեպի ներքն: Նրանք գին վերցնողներն են: Հավասարակշռության E կետում ԽԹՀԽՇ , ն գինը որոշվում է Օ կետով: Եթե գինը լինի ՃՇ-ից արձր, ապա հնարավորություն կստեղծվի ձեռնարկությանը ձեռք երել շահույթ, որը ներկայացնում է ՃՇՕ8 մակերեսը: Կարճաժամկետ շրջանում ձեռնարկությունը կարող է ստանալ ն շահույթ, ն կրել վնաս: Սակայն , ճյուղի մեջ մուտքի արձր արգելքների ացակայությունը, որտեղ ձեռնարկությունը ստանում է կայուն տնտեսկան շահույթ, երում է նրան, որ աշխատանքը մագնիսի նման ձգում է մյուս ձեռնարկություններին: Հենց որ վերջիններս մտնում են շուկա, այնտեղ առկա ձեռնարկությունների պահանջարկի կորը տեղաշարժվում է դեպի ձախ, քանի որ նոր մուտք գործողները վերցնում են «հնա նակների» շուկայի մի մասը:

Պարենային խանութները կշարունակեն շուկա մուտք գործել այնքան ժամանակ, մինչն որ ոլորի տնտեսական շահույթները հավասարվեն զրոյի:

Գծ. 7. Մենաշնորհային մրցակցությունը մրցակիցների մուտքից հետո

Գծապատկեր 7-ում ցույց է տրված վերջնական երկարաժամկետ հավասարակշռությունը. պահանջարկը տեղաշարժվում է դեպի ձախ այնքան ժամանակ, մինչն որ պահանջարկի կորը հպվում է ՃՇ կորին /միջին ծախքերի/: Օ’ կետը ներկայացնում է ճյուղի երկարաժամկետ հավասարակշռության կետը, քանի որ շահույթը հավասար է զրոյի, ն ոչ մեկի մոտ դեռնս ցանկություն չի առաջանում տվյալ շուկան մտնել կամ այն լքել: ճյուղում մեծ թվով մենաշնորհատիրական /մենաշնորհային/ մրցակիցների ազատ հոսքը / մուտքը/ շահույթը ն պահանջարկի սկզ նական կորը տեղաշարժվում է դեպի ներքն ն ձախ /ժ’ժ’/: Նոր ձեռնարկությունների մուտքը դադարում է միայն այն դեպքում, եր յուրաքանչյուր վաճառողի համար ոչ շահութա եր հավասարակշռության վիճակը դիտարկվում է երկարաժամկետ շրջանում, դա շփման Օ’ կետն է: Երկարաժամկետ հավասարակշռության վիճակում գինը մնում է ԽՇ-ից արձր, իսկ յուրաքանչյուր արտադրող գտնվում է իր երկարաժամկետ ՃՇ-ի /միջին ծախքերի/ կորի ձախակողմյան նվազող մասի վրա: Մենաշնորհային մրցակցության ցայտուն օրինակ է անհատական կոմպյուտորների շուկան: ճանաչում գտած արտադրողներ ,,Ý//ë,, կամ

,,Ê14/àê,,-ը սկզ նական շրջանում ստացել են մեծ շահույթ: Սակայն, հետագայում մուտքի ոչ արձր արգելքներն հնարավորություն ստեղծեցին շատ արտադրողների մտնել ճյուղի մեջ: Վերջին հաշվով, մեծ թվով ձեռնարկություններից յուրաքանչյուրը շուկայում ստացել է հսկողության փոքր աժին, ն նրանց տնտեսական շահույթը հավասարվել է զրոյի: Այսպիսով, անկատար մրցակցության տվյալ տեսակի պայմաններում շահույթի մակարդակը, երկարաժամկետ հեռանկարում, ձգտում է զրոյի, հակառակ դեպքում կլինեն ցանկացողներ տար երակված նոր արտադրանքով մտնել ճյուղի մեջ: Մենաշնորհային մրցակցության առանձնահատկություն է համարվում այն, որ երկարաժամկետ հավասարակշռության պայմաններում գները գերազանցում են սահմանային ծախքերին, իսկ տնտեսական շահույթը ացակայում է: Որոշ տնտեսագետներ գտնում են, որ մենաշնորհային մրցակցությունն ինքնին անարդյունավետ է, չնայած երկարաժամկետ շրջանում տնտեսական շահույթը զրոյական մակարդակի վրա է: Նրանք իրենց տեսակետը հիմնավորում են նրանով, որ մենաշնորհային մրցակցությունը ծնում է նոր արտադրանքի գերավելցուկ: Այդ պատճառով, եթե ի չիք դարձնել նոր ապրանքների չափից ավել տարերակումը, ապա դա կիջեցնի ծախքերը ն գինը: Նրանց փաստարկները պարզա անելու համար վերադառնանք երկարաժամկետ հավասարակշռության G' կետի գնին /նկար 7/: Այդ գինը արձր է սահմանային ծախքերից, քանի որ թողարկման ծավալը չի հասնում իր պոտենցիալ մակարդակին, որին նա կգար կատարյալ մրցակցության պայմաններում: Մենաշնորհային մրցակցության դեմ այդ փաստարկն արժանի է ուշադրության: Իհարկե, իրականում դժվար է արդարացնել կարտոֆիլի փաթիլների շատ տեսակների կամ շատ մանրիկ մի քանի ենզալցակայանների ներկայությունը: Սակայն մենաշնորհային մրցակիցների թվի փոքրացումը /եթե այն նույնիսկ ծախքերն է իջեցնում/ կ երի սպառողների արեկեցության իջեցման, որքանով մարդկանց մոտ կսահմանափակվի իրենց ճաշակով ապրանքներ գնելու հնարավորությունները: Թողարկվող արտադրանքի անվանումների քանակի /տեսականու/ սահմանափակումը կարող է դժգոհություններ առաջ երել սպառողների մոտ, քանի որ մարդիկ պատրաստ են կրելու որոշ վնասներ, միայն թե պահպանել ընտրության ազատությունը: Մենաշնորհային մրցակիցը նորմալ շահույթ կարող է ստանալ

միայն երկարաժամկետ շրջանում, եր իր միջին ծախքերը փոխհատուցվում են վաճառքի գնից: Գերշահույթի /առավելագույն շահույթի/ ստացումը նրա համար նութգրող չէ: Ինչու՞: Որովհետն մենաշնորհային մրցակիցների իշխանությունը սահմանափակ է գնի նկատմամ : Ամենից առաջ նրանով, որ նրանք արտադրում են ըստ էության միննույն ապրանքները` առկա տար երակումով, այսինքն` տար երակիչ առանձնահատկությունները չեն փոխում արտադրանքի հիմնական ովանդակությունը: Օրինակ, անկախ գույնից ու համից, կամ այն անից, թե ով է վաճառողը` սառեցված զովացուցիչ խմիչքները մնում են որպես այդպիսին: Մյուս կողմից շուկայի տվյալ մոդելն առաջարկում է գնային մրցակցությունը: Կարճաժամկետ շրջանում գների իջեցումը կարող է օգնել մրցակիցների հաշվին շուկայի ընդլայնմանը ն առավելագույն շահույթի /գերշահույթի/ ստացմանը: Սակայն չպետք է մոռանալ, որ մենաշնորհային մրցակիցների մոտ պահանջարկի գնային առաձգականությունը արձր չէ ն դժվարին է վաճառքի ծավալի ընդլայնումից առավելագույն շահույթի ստացումը: Բացի այդ, առավելագույն շահույթի ստացման հնարավորությունները կարող են լինել` կապված միջին ծախքերի կրճատման հետ, որն իր հերթին կախված է նոր տեխնոլոգիաների ներդրումից կամ կատարելագործումից: Գիտական մշակումների ն դրանց ներդրման ֆինանսավորման ճանապարհը երկար է, ռիսկային ն թանկ: Այդ պատճառով ձեռնարկության մրցակցային պայքարում գնային մրցակցության նագավառից տեղափոխվում է ոչ գնային մրցակցության նագավառ: Գովազդը ն հետ վաճառքային ծառայությունները /սպասարկումները/, մարքեթինգային ուսումնասիրությունները ն այլ ոչ գնային մրցակցության այդ ոլոր գործիքները մեծացնում են վաճառքի համար ծախսերը, այց կրճատում դեպի սպառողը տանող ճանապարհը: Մենաշնորհային մրցակցության դեպքում, գովազդը ձնավորում ն ընդլայնում է պահանջարկը, իջեցնում է պահանջարկի գնային առաձգականությունը, օգնում է ձեռնարկությանը ուժեղացնելու գնի նկատմամ իշխանությունը: Գովազդի ազդեցության ներքո, գների արձրացման դեպքում, գնորդը կարող է ն չիջեցնել իր պահանջարկը, իսկ առանձին դեպքերում նույնիսկ ընդլայնել այն: Այս է իրականությունը` «գովազդը` առնտրի շարժիչն է»: Առավելագույն շահույթի ստացման գործում մենաշնորհատիրական մրցակցին խանգարում է նան ճյուղում մուտքի ոչ արձր արգելքները: Ֆիրման նոր մարկայի արտադրանքով, շուկայում մյուս մասնակիցների

աժնի կրճատման հաշվին, որն անխուսափելիորեն արտացոլվում է նրանց շահույթներում, ստեղծում է իր համար առաջատար վիճակ: Այդ պատճառով շուկայում նոր ձեռնարկությունների երնան գալու երնույթը մենաշնորհատիրական մրցակցությունում ավելի հաճախ է լինում, քան օլիգոպոլիայի պայմաններում, որը կրճատում է մենաշնորհային մրցակիցների առավելագույն շահույթի ստացման տնողությունը: Այսպիսով, մենաշնորհային մրցակցության տար երությունը մենաշնորհից ու օլիգոպոլիայից, նութագրվում է ճյուղում արտադրողների ազմազանությամ : Այդ պայմանները մենաշնորհային մրցակիցներին տալիս են պայքարի արձր աստիճանը, թուլացնելով գնի նկատմամ նրանց իշխանությունը: Դա է պատճառը, որ շուկայի տվյալ մոդելում գնակազմավորումը մրցակցային է, քան մենաշնորհի դեպքում: Մենաշնորհային մրցակցության պայմաններում գները տալւիս են շուկայի մասին ճիշտ տեղեկատվություն, որոնք շարժունակ են ն կախվածությունն այնպիսին չէ, ինչպես օլիգոպոլիայի ն մենաշնորհի պայմաններում: Նշվածից հետնում է, որ մենաշնորհային մրցակցությունն ապրանքների տար երակումով, սպառողներին քիչ կորուստներով, երում է ավելցուկ ն ավելի փոքր «մեռյալ վնաս» /զուտ կորուստներ/ հասարակությանը, քան շուկայի ոչ կատարյալ մրցակցության մյուս տիպերը:

Ստորագրված է տպագրության 28.08.09թ.. Թղթի չափսը 60Ջ84 /16 , 2,0 տպ. մամուլ Պատվեր 210: Տպաքանակ 150:

Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանի տպարան Տերյան 74

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ ԿԱՄՈ

ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ

ՄԵՆԱՇՆՈՐՀԸ

ԵՐԵՎԱՆ 2009