Մշակաբույսերի որոշ վնասակար օրգանիզմների կենսաէկոլոգիական առանձնահատկությունները

Ա.Շ.ՄԵԼԻՔՑԱՆ

Ա.Գ.ՆԻԿՈՅԱՆ, Մ.Մ.ԹԱՐԶՅԱՆ

Ա.Ջ.ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ,

ՈՐՈՇ

ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐԻ

ՎՆԱՍԱԿԱՐ ՕՐԳԱՆԻԶՄՆԵՐԻ

ԿԵՆՍԱԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ԵՐԵՎԱՆ

Ա. Ջ.

ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ,Ա.

Ա. Գ. ՆԻԿՈՅԱՆ,

Շ. ՄԵԼԻՔՅԱՆ

Մ. Մ. ԹԱՐՋՅԱՆ

ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐԻ

ՎՆԱՍԱԿԱՐ

ՈՐՈՇ

ՕՐԳԱՆԻԶՄՆԵՐԻ

ԿԵՆՄԱԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ԵՐԵՎԱՆ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԵԱՈ46)

Մ840

Հայաստանի բնակլիմայական պայմանների խայտաբղետությունը, ն ու մշակաբույսերի անտառայինծառերի բազմատեսակությունն Մ 840 մեծ թվով վնասատուների ն բազմասորտայնությունը բարեհիվանդություն համակարգի «Բուսասանիտարական Հրատարակվում են ստեղծում: բազմացման համար պ այմաններ ների բարենպաստ աջակբարձրացման գիտելիքների լավմանն մասնագիտական ն մոլախոտային ուսումՎնասատուները, հիվանդությունները բուսականուորպես ծրագրիշրջանակներում, ցությանծառայության» են ն վնասակատեսակային վերապատրաստմանթյունը խիստբազմազան իրենց կազմով նականձեռնարկ «Բուսասանիտարիայի» րությանձնով:Դրանքվնասումեն ծառիարմատները, բունը,կմախքահամար կուրսերիունկընդիրների յինճյուղերը,կանաչշիվերը,բողբոջները, ծաղիկնեծաղկակոկոնները, ն է րը, տերնները պտուղները:Վնասվածբույսի աճը կանգ առնում, դրանքխիստթուլանում են վատ են պտղաբերում կամ տալիս են Ա.Նազարյան Մասնագետխմբագիր` Գ.գդ Հ.Լ.Թերլեմեզյան բերք: ցածրորակ Գրախոսողներ՝ Կ.գ.դ. Մ.Ս-Սարգսյան բարձրն որակյալբերքիստացմանհամար,ագրոՄշակաբույսերից տեխնիկական միջոցառումներից բացի,շատ կարնորեն կարանտին

եռնարն լան Ա բ ույսերի որու աոմնական, կուրսերիունկընվերապատրաստման րաաանիտարիայի» Ա.Գ.ՆիկոԱ.Շ.Մելիքյան, ներհ

դիրներիհամար /

կենսաէկո-

Ա.Ջ.Տեր-Գրիգորյան,

յան, Մ.Մ.Թարզյան,-Եր.: ՀԱԱՀ,

2014.- 320

էջ:

են Ուսումնականձեռնարկումներկայացված Հայաստանի ունեցողվնահամարկարնորնշանակություն Հանրապետության կենսաբւատարածվածությունը, սակարմի շարք օրգանիզմների ն վնասակարության չափը նականառանձնահատկությունները, Այն մեթոդիկան: փորձաքննության դրանցֆիտոսանիտարական մասնան Բույսերիպաշտպանության կարող է օգտակարլինել համար: ն ուսանողների նագետների

ՀՏԴ 632.93(07) ԳՄԴ 44.67

|Տ881 978-9939-54-791-6 Թ

համալսարան,2014

ագրարային ազգային Հայաստանի Օ

Ա.Ջ., 2014 Տեր-Գրիգորյան

ԹՄելիքյանԱ. Շ., 2014. Օ ՆիկոյանԱ.Գ., 2014 Թ ԹարզյանՄ.Մ., 2014

համարկանոնակարգին համապատասխան միջոցաօրգանիզմների դեմ իսկ մյուս վնասակարօրգանիզմների ռումներիիրականացումը, ինտեգրացմած արդյունավետ մեթոդներիկիրապայքարի ժամկետներում: ռումը` համապատասխան դեմարդյունավետ Վնասակարօրգանիզմների պայքար կազմակերէ պելու համարանհրաժեշտ իմանալ,վնասակար օրգանիզմի կենսաառանձնահատկությունները: էկոլոգիական է վնասակար հարստացել օրգաՎերջինտարիներին գիտությունը ստեղծվելն նիզմների վերաբերյալնոր տվյալներով: Միաժամանակ կենդաարտադրության մեջ են ներդրվումնոր՝ մարդկանց, տաքարյուն թունանյութեր, որոնքհնարավոնիներիհամար պակասվտանգավոր են կերպովպայքարելու վնասակա րություն տալիս արդյունավետ դեմ: օրգանիզմների Վնասակարօրգանիզմներիտեսակայնիկազմի բացահայտման նույնականացման, կենսաէկոլոգիական առանձնահատկությունն ն դրանցհիման վրա արդյունավետ պայքարի կազուսումնասիրման մակերպման համարայս ուսումնականձեռնարկըկունենա է ուսանողների, Այն կիրառական դերակատարություն: մագիստրանտ ն համար: ների,հետազոտողների, մասնագետներիֆերմերների

նառավել

|

|

հեր

ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ԲՋԵՋ

-

ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ճքմեո»(սեօոտ

ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ

ՇօռքոճԲՋԵԶԻ

Կենսաբանական առանձահատկությունները

ՄԱՍԻՆ

Կարգաբանությունը

հեռ» ուծ-ոժ Շշուոշո 1944 Տեսակային անվանումը, Կարգաբանական դրությունը.Դաս /ռ566էշ, կարգ ՕԶ/Բօքոճո», ընտանիք ՕԽտօտճոմո6,ենթաընտանիք 4մոճոշճ, ցեղ ճքւու Քսճոռչ, 1859 (տիպայինտեսակըք. 21՛օքշօ ԲՇսժոշտ,1859) կարտոֆիլիբզեզ Հայերենանվանումը. էսԵճՄ6ռ ԵՇճէ1Շ (անգ.), ՅԱՏ մ6Տ էած6ոՇԱ16Տ Այլ անվանումներ. Փո) Բայերիկոդը. ԲԵԼ: ՐՄ Աշխարհագրական տարածվածությունը ճքյւոււ ցեղնընդգրումէ մոտավոր100 տեսակ,որոնքունեն լայն տարածում: նկարներ) -

-

-

-

-

(Տես՝ Հավելված,

Պալարայինբզեզիհայրենիքըհամարվումէ ԱՍՆ-ը (Գոլորադո նահանգը),որտեղիցվնասատունտարածվելէ Խաղաղ օվկիանոսի ն ափամերձբոլոր տարածքներում՝ Վալիֆորնիայից մինչնՎաշինգտոն Վայոմինգ, ինչպես նան ներթափանցելէ ԲրիտանականԿոլումբիա: է նան Էկվադորում: Տեսակըարձանագրված Վնասվողբույսերը Պալարի բզեզի հիմնական կերային բույս հանդիսանում է կարտոֆիլը: Հասուն բզեզներըսնվում են տերններով:Թրթուրները վնասում են պալարներըն արմատները:Առավել շատ վնասվում են վաղահասսորտերը,ինչպեսնան սերմացուկարտոֆիլը,որի դեպքում թրթուրներըհիմնականումսնվում են կարտոֆիլի ծիլերով: Բացի ֆիզալիսովն այլ կարտոֆիլիցբզեզներըկարող են սնվել լոլիկով, մորմազգիներով,իսկ բացի մորմազգիների նան վարունգով, սալաթով, կաղամբով:Կարնոր սննդայինբույս հանդիսանումէ նան նջաստ հոռկութնառ-ը,քանի որ դրա վաղ ծիլերը բարենպաստ միջավայրեն հանդիսանում բնակությանն սննդայինռեսուրսիհամար ձմեռողբզեզներիհամար,մինչնկարտոֆիլիծլերըդուրս կգան:

Պալարիբզեզներըտալիս են տարեկան2 սերունդ(Բաօո 8. Ծոռհճո, 1962): Հասուն բզեզներըձմեռում են հողում 20-30 սմ խորությամբ: Առանձինառանձնյակներ հանդիպումեն մինչն 50 սմ (Ծոտտ8: Լոոմլտ,1947): Ձմեռման խորություններ ժամանակ բզեզների կենսունակությունը տատանվումէ 60-90 96 սահմաններում: Բզեզների հետո ելքը ձմեռումից շարունակվումէ մայիսիսկզբիցմինչն հուլիսը՝ կախվածեղանակային պայմաններից: Մկզբում բզեզներըլրացուցիչ սնման են անցնում բույսերիտերնների վրա, հետագայում 5-6 օր անց անցնում են ձվադրման:Էգը հողում մոտ 2-3 օր բույսերի հիմքին ընդմիջումներով ձվադրում է 10-15-ականձու: Ձվադրման շրջանի տնողությունը հազմում է 35-55 օր: Մեկ էգի միջին բեղունությու կազմում է մոտ 200 ձու: 10-14 օր անց ձվերիցդուրս են գալիս թրթուրները,որոնք 2-4 շաբաթներիընթացքում սնվում են կարտոֆիլ ն արմատներով պալարներով: են Թրթուրները հարսնյակավորվում հողում:Հարսնյակավորման փուլը տնում է 4-10 օր: Այսպիսով, ձվերից մինչն 1-ին սերնդիիմագոյի զարգացման տնողությունը կազմումէ 35-

50 օր:

Երկրորդ սերունդըզարգանում է

Հարսնյակավորումը

35-85

օրվա ըեթացքում: կարողէ շարունակ բզեզներըսնվում են հայտնվում դիապաուզա

սկսվումէ օգոստոսին ն մինչն նոյեմբերիսկզբ: Ձնավորվողհասուն տերններով, իսկ հետո մտնում հողի մեջ ն

Տարածմանն փոխանցման եղանակները. ն բույսերի կարանտինի ն պաշտպանության Եվրոպական Միջերկրածովային տ կազմակերպության (ԲԿԲՊԵԿ) վյալների, պալարի բզեզիտարածման ն փոխանցման են կարտոհիմնականուղիներն ֆիլի հողոտ պալարներըն / կամ բուսական մնացորդները, որոնք ներկրվելեն ինչպեստնկման,այնպեսէլ սպառման Այսպիսով,վնասատունկարողէ տարածվելցանկացած փուլում,քանի որ բոլոր նախաիմագինիալ փուլերըանցնումեն հողում,իսկ իմագոն ձմեռում է հողում: Տարածմանայլ եղանակներ (չնայած ցածր բուսասանիտարական ռիսկին)հանդիսանումեն` վնասատուներով վայրերիցհողոտարմատներով կամ աճեցմանմիջավայրով բույսերը, Ըստ

նպատակ

ախտահա

ինչպես նան տրանսպորտային միջոցներիկամ այլ մեխանիզմների վրահողի մնացորդները: Անհրաժեշտ է նշել, կարտոֆիլիլվացածպալարներըչեն կարող հանդիսանալտարածմանուղի, քանի որ պալարիբզեզիզարգացման որնէ փուլ չի կարողզարգանալկարտոֆիլիպալարներում բերքահահետո: վաքից

փորձել գտնել բզեզների կուտակումները զննման միջոցով կամ միջատացանցով քաղելով: Ցանկալիէ, որ հետազռության ժամանակ լինի պարզ, հանգիստ եղանակ, 210-իցոչ ցածրջերմաստիճանով: Քանիոր միջատացանցու հայտնվածպալարի բզեզներնակտիվորենթռչկոտում են, միջատացանցիցդրանց դուրս բերմանհամարամենից հարմարէ կիրառե օդածծիչ:

Վնասակարությունը

Հիմնականվնասը հասցնում են պալարիբզեզիթրթուրները, որոնք սնվում են կարտոֆիլիպալարներին ավելի քիչ արմատների վրա: Վնասելով պալարի կեղնը ն մակերեսին մոտ շերտերը՝ թրթուրներ, այդ կերպ նպաստում են վերջիններիսվնասմանը, միննույն ժամանակ 1-2 թրթուրը բավականէ պալարի խոտանան համար: Վնասման նման տեսակը բնորոշ է հատկապես քՔքլեղւ կարտոֆիլի Ընշսոճո`ջ-ին,որի թրթուրներըսնվում են գլխավորապես 8: Մոտ, 1942, Ղուօ, 1957): արմատներով (էո Հասուն բզեզները սնվում են տերններով` կրծելով տերնի էպիդերմիսըն պարենքիման:Հատկապեստուժում են կարտոֆիլի միջահաս ն ուշահաս սորտերը, որոնք կարող են ենթարկվելուժեղ տերնաթափիդրանցվրա Քբնեւ էսեօոտ իմագոյիսնման արդյունքում: Հուլիսի կեսերինընդամենը1-2 բզեզիառկայությունըկարտոֆիլի100 բույսի վրա վկայում է այն մասին,որ սեզոնիվերջումանհրաժեշտէ սպասել լուրջ վնասների: Այդ դեպքում անհրաժեշտէ կատարել միջաստապան(ինսեկտիցիդ)միջոցներովմշակում: (Տես՝ Հավելված,

նկարներ)

Հայտնաբերումը

Քանի դեռ կարտոֆիլիբույսը չի հասել 15 սմ բարձրության, են ակնադիտական զննման պալարի բզեզի իմագոն հայտնաբերում միջոցով:Առավել բարձր թփերը քաղում են մոտ 35 սմ տրամագիծ Մեկ հեկտար տարածքումանհրաժեշտէ ունեցող միջատացանցով: իրականացնելքաղելու 5 սերիա, ընդ որում յուրաքանչյուրըպետքէ Ուղին մշակում են ըստ բաղկացածլինի 25 թափահարումներից: տարածքիանկյունագծերի:Այս տեսակիհամարդաշտում բզեզների տեղակայմանայսպես կոչված «եզրային էֆեկտի» հետ կապված անհրաժեշտէ անցնել կարտոֆիլի մի քանի եզրային շարքերովն

Նույնականացումը

մեճոշճ

ենթաընտանիքի բզեզներըդասվում են տերնակերների (Շնդտօոծրմշօ) ն ընտանիքին օժտվածեն հետնիազդրերիլավ հաստացածլինելու շնորհիվ թռչկոտելու ունակությամբ, որը ն հանդիսացել Է «բզեզ լվիճ»անվանմանպատճառը:Լվիճներիտեսակներիքանակըտատանվում է4 8 հազարի,որոնքներկայումսդասվում են ըստ 500 ցեղի: Էվիճներըտարածվածեն ամենուր,սակայն դրանց մեծ առավել բազմազանություն հանդիպումէ Ասիայի, Աֆրիկային Հարավային Ամերիկայի արնադարձային շրջաններում: ճրա: խմբի բզեզներ-լվիճները կարող են նույնականացվել միայն ըստ հասուն առանձնյակների ձնաբանական հատկանիշներ այդ իսկ պատճառով թրթուրներինույնականացման համարբանալինեբը բերվածեն միայնցեղիմակարդակով: Ըստ մնացած նախաիմագիա փուլերի (ձու ն հարսնյակ), ն բանալիներ ախտորոշումային հատկանիշներներկայումս մշակվածչեն, այդ իսկ պատճառով այս փուլերի համարբերվածեն ամենաընդհանուր տեղեկությունները: -

-

`

Իմագոյի նույնականացումը

(4մոճւոտ ենթաընտանիքը) Բզեզ-լվիճների իմագոյի ձնաբանությունը Գլուխը:Ճակատը սովորաբար լավ արտահայտված է, այտերից առանձնացածէ ճակատա-այտային կարով: Գագաթըդորսալ է տեղակայված, երբեմնառանձնացած է լայնակիճակատային կարով: Գագաթիստորինհատվածումսովորաբար են առկա բեղիկային զույգ բլրակներ:Էպիստոմը է գլխի առջնի եզրում, տեղակայված երբեմն հետնիմասիցեզրափակված է ֆրոնտոկլիպեալ կարով:Բեղիկները են: սովորաբար 11-հատվածանի

ո

է բազալ սեգմենտից(կարդո),բազի- ն մեդիաստիպեսից, բաղկացած ն միացածԷ ստորինծնոտային գալեից լացինիայից,բազիստիպեսին ուժեղ կարճացածմեկհատվածանի շոշափուկը: Ստորին շրթունքի են: շոշափուկները-հատվածանի

ԽԵ

ար ԼՏ

ո՛ք ուէ

Փոօ2 3դԽ2 6ջթ "ո

ՉՈ63 օոս

'

չք7

2.

Յ-ք "ւ

՞

46:

|

Յ67

աթո,

Նկար 1.

ձնաբանությունը. Բզեզիարտաքին լատերալ,3 դորսալ)

(1- վենտրալ,2

-

-

1996) (ըստՃօոջէտոմոօմ,ՄճոմՇոետւք,

անտեբազալլայնակի Պայմանականնշանները. շոտ ոո ճո սրունք, ւոս վերին շրթունք, ո ազդրը, սեղմվածք, յու անրակ,տո թաթիկ, Ճակատային 3-ք հետնակուծք, հիպոմերներ, չո« չո մաքսիլա,շուղ մանդիբուլ,ալու մեզոկոկսալ իջվածքներ, չո" ստորինշրթունք,ողոք վերնաթն,ոճ մետակոկսալ իջվածքներ, ութ պրոկոկսալ ուսայինբլրակ,ոբք առանջակուրծք, վերնաթների 1ու գագաթ, ոքօո առջնամեջք, օքոք միջնակուրծք, ներսեղմվածքներ, տ վահան,տոս բլրակ,7օ բեղիկ(ալեհավաք), 76 բեղիկային 5ոօշ2 »ոսշ էպիմերներ, միջնակրըծքի էպիպլեվրաներ, վերնաթների 1-56ո տոշ3 էպիստերներ, հետնակրծքի էպիստերներ, միջնակրծքի որովայնի1-5 ստերնիտներ

Նկար2.

Վերինշրթունքըհարթէ, ուղղանկյուօրգանները: Բերանային վերնում նաձն, առջնիեզրում բազմաթիվ կողայինշոշափուկներով, մի քանիանցքեր:Մանդիբուլները առկաեն սիմետրիկտեղակայված են, սիմետրիկ, դրանցներքինեզրերըմեմբրաուժեղ սկլերոտացված Ծամիչներիբացամանրշոշափուկներով: նայինշերտով,բազմաթիվ -ական խմբերի)ենթաընտանիքի կայությունը(բացառությամբ մեկն է: Մաքսիլան ամենակարնորառանձնահատկություններից

է, հատվածն ուժեղ Կուրծքը:Կրծքիառաջնային ն առանցորնէ կարի,հաճախ՝ լայնակիսեղմվածքներով/ կամ երկու կարճ լայնակիլատերալ (կողային)սեղմվածքներով: Կրծքիառջնի է: հատվածիդեպիներքնուղղվածլատերալհատվածը հիպոմերներով նեղ է, հետնում առանձնանում են սովորաբար Կրծքիառջնիհատվածը ելուստներիմիջոցով, ինտերկոկսալ առջնիլատերալսեղմվածքները են: կոնքային սեղմվածքները փակ այսինքն՝ առջնի

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

(1- դորսալ,

Բզեզիգլխիկառուցվածքը լատերալ,3-- վենտրալ,4-- լատերովենտրալ) 1996) (ըստ՝Խօոջենուլոօս, Մճոմօոետոք,

-

8: վերինշրթունք,528 վենտրալտենտորիալ Պայմանական նշանները. ոդ կար,77 կոկորդ,ւ փոսիկներ, աչքեր,ոշու հիպոստոմալ կոկորդային ու: 30 ծոծրակային անցք, - ճակատային միջնոսկրոսկը, կար, ոԿ դիմային -

-

-

-

-

-

-

-

ճակատա-այտային հատված,դայ կար,ոուօմակսիլա, մանդիբուլ, ոււղ ուղ ոո - ստորին ոո - բեղիկների հատված, վերաչքային գ իծ, տեղակայման շոշափուկ, շոշափուկ, :ւդ երեսակալ,ում - ստորիծնոտային ու սուբմենտում, ճակատային լայնակիկար, Շու 76 բեղիկային բլրակներ -

-

-

-

-

-

-

գագաթ,

սկլերոտա

"9

Վերնաթների մակերեսնունի տարատեսակկառուցվածք. երբեմնդրանք ծածկվածեն անհավասարաչափ ցրվածկետերով, են շարքերով, երբեմնէլ այդ կետերըհավաքված շարքերիմիջնհեռավորություննիր հերթինկարողէ ունենալ տարբերդասավորություն: Թաղանթաթները ցուցադրվածեն նկ. 7-ում, ջղերի տերմինաբանությունըբերվածէ ըստ 5Տսշս (1994) ընկալման:Հետինազդրերըխիստ են: հաստացած

Նկար4.

Բզեզիթներիկառուցվածքը (ըստճՃօոջչեոմլոօմ,Մճոմճոեւք,1996)

«ս1 կուբիտալ ջիղ,ո1, 2 մեդիալջիղ, Պայմանական նշաններ. քոս նախակուբիտալ ջիղ,7, 243 ճառագայթաձն ջիղ -

-

-

-

`

Նկար3. Բզեզիբերանային ապարատի հատվածների կառուցվածքը ն |3| |2) դորսալ վենտրալ մանդիբուլներ, 5 ստորինշրթունք)(ըստՃօոտէռուլոօՄ, 1996) ՄՅոմծռե6յք, մաքսիլա,

(1 վերինշրթունք,2-3 -

-

-

-

»« 66 բազիստիպես, մանդիբուլիվենտրալ Պայմանական նշանները. կողը, :. դ -եսակալ,ո` մանդիբուլի դորսալ կողը,36 ատամիկներ, կարդո, ու մենտում, ու ւոու ուլ ստորինշրթունքի լացինիա, մեդիաստիպես, ոու քՎու ստորինծնոտիշոշափուկներ, պրեմենտիում, շոշափուկներ, ու 1-2 ո ամրացման պրոստեկա, գլխիպատիճին կետերը, մանդիբուլների 1 2 մկանների ռո. օք տեղերը տորմեր, ամրացման -

-

-

-

-

-

-

-

-

-

--

-

-

-

է 5 տեսաՈրովայնիստորինհատվածը Որովայնը: բաղկացած նելի ստերնիտներից, էվոլյուցիայի ընդորում իրական1-ին ստերնիտը է , բաղկացած հետաճել իսկ առաջինտեսանելիստերնիտը ընթացքում է իրական2-րդ ն 3-րդ միաձուլվածստերնիտներից: Վերին կողմը է 7 մեմբրանային տերգիտներից։ 8-րդն 9տակ)բաղկացած (վերնաթնի են դեպի որովայնիներսը, կարողեն րդ սեգմենտները ներքաշված ն կախված սեռիցտարբերձնափոխումներ առանձնանալ տելեսկոպով ունեն: Արուներիսեռականօրգանները հաճախունեն տեսակային սակայն համարկարնորառանձնահատկություններ, տարբերակման են մոտ ուսումնասիրված: դրանքոջ բոլոր բզեզ-լվիճների

-

-

հեռավորությունընեղ է, սովորաբար գոգավոր:Էպիպլնրաները լայն

որ

ոո

են:

Հետինսրունքներըերկարեն, կողերում՝ փոքրինչ լայնացած, դրանց դորսալ մակերեսըգոգավորէ, գագաթում հարթ: Հետին է սրունքին, 1-ին հատվածը թաթիկների ապիկալմիացած այն ավելի կարձէ մյուսհաջորդող երեքհատվածներից: ճքյճու:գեղիբզեզներիհամարառավելբնորոշառանձնահատկությունէ հանդիսանում առկայությունը իջվածքի մեջքիառջնիհատվածումն վերնաթների մյուս ցեղերիներկայավրաի̀ տարբերություն են ցուցիչների,որոնք իջվածքներկարող ունենալ վերնաթների վրա: թեքվածքի

Ո

բո

` բ

Նկար5.

6ը

առավելա

Բզեզիարուիսեռական օրգանի կառուցվածքը 1996) (ըստՃօոտատուլոօմ, Մճոմճռետոջ,

Եօ բազալ անցք,ոո Պայմանական վենտրալմակերես, նշաններ. ո ոօ ճո դորսալ մակերես, առնանդամ, առջնիանցք,ո տեգմեն -

-

-

--

-

-

Արջանությունը

ճքլեւացեղի իմագոյի ր գոգավոր: Մարմինըփոքրէ, օվալաձն,վերնումորոշակիորեն Գունավորումը սովորաբեր մուգշականակագույնից մինչնսն է, երբեմն փայլով,հազվադեպ` մետաղական դեղինգունավորմամբ: Մեջքիառջնի ն են հատվածըվերնաթնը պատված մազիկներով: իոն Ան բերանայինապարատն ուղղվածէ դեպիներքն), օվալաձն,վերնից նեղէ ն երկար,ճակատի գոգավոր: սովորաբար Ճակատային միջոսկրը 7-աձն առջնիեզրում լայնացում չի ձնավորում: Բեղիկային բլրակները մնափոքրեն, սովորաբարհստակորեն սահմանազատված գագաթի ցած մակերեսիցն միմյանցից: Բեղիկներիհիմքերիմիջն հեռավոմեծ չէ բեղիկային րությունը բլրակիտրամագծից, ինչպեսնան փոքր` մեծ են, վերինշրթունքը՝ աչքիտրամագծից: Աչքերըհարաբեականորեն են, թելամնան: նեղ:Բեղիկները 11-հատվածանի Առաջնամեջքը լայն է, ուռուցիկ,հիմքիմոտ փորվածքներով, երկարլայնակիանտեբազալ իջվածքով:առաջնակրծքի իջվածքները փակեն: Վերնաթներն օվալաձնեն, կողքիցդիտելուժամանակ այս ունեն այն չափովգոգավորեն, ուսայինբլրակներ: լավ զարգացած են հավաքված շարքերով,շարքերիմիջն Վերնաթների պտկիկները |

։

,

։

կամ

Բզեզիթրթուրերիձնաբանութունը Շոմաաճյոո6ենթաընտանիքների թրթուրները մոտ են ն նորենշատ հստակսահմանազատված չենկարողլինել(ինչը է վկայում երկու ենթաընտանիքների ֆիլոգենետիկ մերձավորության է ստորն բերվում դրանց մասին),այդ իսկ պատճառով ձեաբանական բնութագիրը: է, երբեմնլինում է Շ -աձե, երբե մն Մարմինըերկարաձգված շատ բարակ ու երկար:Գլուխը փոքր է, ուժեղ սկլերոտացված, հիպոգնատիկ, գոգավոր,էպեկրանիալկարը երկար (Շաճառոոթի կամ կարճ(«մմճշոոօ-ի մեծամասնություն) մեծամասնություն), կամ էլ է (4/ոճռոտշճ որոշ ցեղեր),աչքերը(եթե առկաեն) ուժեղ բացակայում գոգավորեղջրաթաղանթով, բեղիկները շատ կարձեն, 1-2 հատվածանի, շատ ուժեղ զարգացածբազալ մեմբրանով,1-ին հատվածի ն վերին սենսորկոն:Երեսակալը գագաթում գտնվումէ լավզարգացած են ու առանձնացած, ն կարի երբեմնեսակալի շրթունքըլավզարգացած չէ, վերի շրթունքըլայնակիէ, պարզ միջն գիծըլավ արտահայտված 3-5 են, լավ զարգացած կամկտրտված առջնիեզրով:Մանդիբուլները ատամներով,արտաքինեզրի վրա 2 խոզաններով: Մակսիլաները ն առաձնացած շատ գալեայով լիցինիայովեն, ընդ որում լիցինիան ն է, խոզաններովմանրփշիկներով, կամգալեան թույլ սկլերռտացված ն լիցինիանմիաձուլված են, ռուդիմենտացված: Ստորինձնռտային 3-հատվածանի: Ստորինշրթունկարճեն, սովորաբար շոշափուկները 2-3 է, շրթունքային քը թույլ սկլերոտացված զույգ խոզաններով, են են (բացակայում մոճտօօ-իմոտ), խոզանները2-հատվածանի «Մմճոճօն

ձնաբա

ընդհանո

լեզվակը կարճ է, հաստ, քջիչ խոզանիկներով էպիֆարինքսը է, կարճ նուրբ մազիկներով,հիպոֆարինքսըբզանման թաղաթավոր է, մեծամասամբ շոշափուկներով կողայինհատվածներում: Մեջքի առջնի հատվածըխոշոր սկլերիտովէ, որը հիմնականումկողայինհատվածներում կրում է խոզաններ:Մեջքի միջին ն հետինհատվածները եներկու,իսկ լայնակիակոսիկներով բաժանված 1-8 որովայնի հատվածիտերգիտներըերկու-երեքլայնակիդաշտերի, բացի դրանիցմեջքիմիջին ն հետին հատվածները տերգալսկրելիտների երկու լայնակիշարքերով,երբեմներկրորդական սկլերիտների 1-8 երրորդլրացուցիչշարքով:Որովայնի հատվածները կրում են պարզ անցքովստիգմաներ:Վենտրալ 1-8-րդ հատվածներիտերգիտները սկլերիտների երկու-երեք,հազվադեպ չորս շարքերով,առանձին դեպքերում սկլերիտներիթիվր կարող է նվազել (սովորաբարարտաքիններիհաշվին)մինչնլիարժեքանհետացումը, որը նկատվումէ որոշ մոտ: գաղտնիկենսակերպ Որովայնի9-րդ տ տերգիտը վարողձների կրում է կլորավուն-ուղղանկյունաձն սկլերիտ բավականիներկար խոզաններով, հատկապեսեզրերի երկայնքով,իսկ որոշ 4/ոճռոռծ-ի մոտ` գագաթում1-2 ատամիկներով կամ ելունդներկայացուցիչների ներով: Որովայնի 10-րդ հատվածըփոքր է, տեղակայված9-րդ հատվածիստորինկողմումն վերնիցտեսանելիչէ, այնիրականացնում է հրիչի դեր:Որոշ ձներիմոտ կրծքին որովայնիվրաառկաեն դորսալ են, չնայածգաղտնի գեղձեր (8-11 զույգ): Ոտքերըմիշտ զարգացած մոտ կենսակերպ վարողձների դրանքառավելկարձեն: Ըստ բնակավայրի է մի քանի այս ենթարնտանիքը բաժանվում հստակ խմբի. բաց կենսակերպունեցողներ,տերնները փորող ն հողումբ̀ույսերիարմատների վրա բնակվողձներ: ներցողունային են կարող կրծելովմուտք գործելպալարներ, Վերջինխմբիթրթուրները կամ ցողունիմերձմատային հատված,անցնելովմասնակի արմատներ ունեն սպիտակ կամամբողջովին կամ ներհյուսվածքային զարգացման, մեծամասամբ վատ նկատելի դեղնավունգունավորում,սկլերիտները են, մարմնիձնը սովորաբարորդանմանէ, բարակ,երկարաձգված, են, էպիկրալային աչքերըսովորաբար կարը կարճցածէ, բացակայում որովայնիուժեղ սկլերիտացված 9-րդ տերգիտիգագաթումհաճախ են առկա ելունդներ, որոնք հեշտացնում են շարժումը խիտ սուբսրատում:

ՕոլԲոնճւոօ-իթրթուրներըհամեմատաբար լիարժեքեն ուսումնասիրվածն ներկայումսհայտնիեն հիմնականցեղերիբազմաթիվ տեսակներիմոտ: Այլ դրությունէ ճ1եշւոտօ-իմոտ, որոնց ցեղերիմեծ մասի մոտ, այդ թվում տեսակներով հարուստներիհամար,բնութա1-2 տեսակներիթրթուրներինկարագրության գրությունը հենվում է թրթուրների վերաբերյալ վրա: Այդ իսկ պատճառով«մեռո-ի հետագալբացումը տեղեկությունների կարող է հանգեցնելցեղերի բնութագրերի վերանայմանը:

Եթե: ցեղի թրթուրների ձնաբանությունը մի քանի տեսակներիթրթուրամերիկյան Գրականությունում ն այդ իսկ շատ կարձ է ոչ տեղեկատվական, ների նկարագրությունը ԽօՇհ Է հենվում Քքլէոշ: քԱԵ6տոօով պատճառով խմբինկարագրությունը վրա: ձնաբանության թրթուռների ւ:

Նկար6. թքէեոու քսԵօջոօոջ մանրամասնները կառուցվածքի թրթուրների տ Խ16ո86ո68, 2009) (ըստՅու Պայմանական նշանները.1 գլուխ,2 վերինշրթունք,3 մեջքիառջնին միջին 7 որովայնի 5 մանդիբուլ, 6 բեղիկ, 4 որովայնի 4-րդ տերգիտ, հատվածներ, 9-րդտերգիտ 4-րդ ստերնիտ, սրունքոսկը, որովայնի -

-

-

-

-

-

-

-

-

Մարմինըսպիտակէ, բարակն երկար, գլուխը, մեջքի առջնի որովայնիվերջինսկլերիտըն ոտքերըբաց դեղին հատվածիսկլերիտը, ն դժվար են, մարմնիսկլերիտները խոշորեն, սակայնթույլ եզրագծված շոշափուկներըերկար են ն սրածայր:Ծածկույթների տարբերակվող,

միկրոկառուցվածքը թույլզարգացած է:

է, օվալաձներկարաԳլխայինպատիճըթույլ սկլերոտացված կողերով: Էպիկրալկարը կարճ է, ճակատային ձգված,զուգահեռ փոսրակ ուղիղ,ծոծրակըեռանկյունաձն թույլ նկատելի, կարերը՝ ունի, հետինհատվածումգագաթը միայնանցքերունի, առջնիհատվածում` է ն 2 ելունդով, Ճակատը6 երկարխոզաններով երկարխոզաններ: սահմանում սկլերոտացված նեղ շերտիձնով, երեսակալը երեսակալի մեկ մանը խոզանովն չորս ելունդով:Վերին շրթունքըառջնիեզրի մեջտեղումթույլ ելունդով է, որը կրում է մանր խիտ խոզաններ, ն երկու ելունդներ:Բեղիկվրա` չորս երկարխոզաններ սկավառակի են: Աչքերը արտահայտված չեն: Մանդիբուլները մեկ հատվածանի ներսի երբեմնկողայիներկուխոզաններով, ները՝չորս ատամիկներով, հաստ խոզաններով: կողմիցերկու է, որոնքմիմյանհարթսկլերիտներով Մեջքիառջնիհատվածը ցից թույլ են բաժանված,յուրաքանչյուրսլերիտ առջնիհատվածում շարք: Կրծքին որովայնի կրումէ չորս երկարն երկուկարձխոզանների խոշորեն, սերտհարումեն միմյանց, սկլերիտները կրծքի տերգիտների երեք շարքով: հետին ն միջին հատվածներումերկու, որովայնում ն զույգերովմիացած սկլերիտները Կրծքիներքիննախա- հետտերգալ է, են, երկու երկարխոզաններով, մեկ կարճարտաքիննախատերգալ մեկ երկարն մեկ կարճ,իսկ թնայինները՝ հետ-տերգալները՝ արտաքին Ռրովայնի երեք երկարն մեկ կարձ խոզաններով: վրաարտաքին ե ն, երկուերկար զույգերովմիավորված յուրաքանչյուրը՝ սկլերիտները ն մեկ արտաքիննախա- հետտերգալսկլերիտները` խոզաններով, 9-րդ տերգիտը օվալաձնգոգավորԷ, թույլ սկլերիՌրովայնի խոզանով: Կրծքին տացվածմիայնգագաթում,եզրումտասներկուխոզաններով: են: Սրունքոսկրերը կարձելունզարգացած որովայնիստերիտները ունեն: դաձնխոզաններ

Էքււո: սեօոտ-ինախաիմագուալ փուլերինկարագրաաթունը. ՊԸ1տօո, 1953) բ լոլռյջօո. (ըստ

Ձվերըէլիպսաձնեն, 0,5մմ երկարությամբ ն.0,21մլայնությամբ,սպիտակավուն, ցանցավոր միկրոկառուգվածքային մակերեսով: Թրթուրը:1-ին հասակիթրթուրը սպիտակից է, 1 մմ երկարությամբ:Վերջին հասակի թրթուրը ապիտակավուն 0:8մմ. 5,3մմ է, երկարությամբ, շականակագույնգլխով լայնությամբ: նկարներ) (Տես՝Հավելված, Հարսնյակը:չարսնյակիերկարությունը2,5մմ է, լայնությունը: Ն5 մմ միջնակրծքի մակարդակում: Ձուն:

մինջն կրեմագո

ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ

ԱՆԴՅԱՆ

ԲԾԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ

Ճոմճոո քօէուօ ոօէլծ

«օտօտեստ

ՎԻՐՔԻ

(ՃԹԽԼՕՆ)

ԲԿԲՊԵԿ-ը կարտոֆիլի ՃԹոԱՇՄ-ըներառել Է կողրանավն ԱԼ ցանկում(ԻՔԵՕ, 19845): Հարավային Աատելվիկաի օրգանիզմների բույսերիպաշտպանության սահմաններից դուրս գտնվող թո ատղախստագույն կարանտին մվիջոծաշրջանային կազմակերպությունները ցառումներեն առաջարկումներկրվողկարտոֆիլի համարր» Գրավոր վտանգըկարտոֆիլիսերմանյութիարտադրության ժամակ, նոր է: Վիրուսըկարտոֆիլի հարավամերիկվիրուսներիներթափանցումն ն որպեսելակետային յան տեսակներից սելեկցիոննպատակներով Տօլրոստտ վայրիներկայանյութ օգտագործվող ցեղիպալարագոյացնող է նոր սորտերի վրա:Առկա կարտոֆիլի ցուցիչներից կարող տարածվել չո Պեօ է պալարների, տեսքով արմատավորված կտրոնների մշական ինտենսիվմիջազգային բույսերիսելեկցիոննյութի հերմոպլազմայի այլ երկրներ փոխանակման ժամանակՃթի/ԼօՄ-ի ներթափանցման մեծ վտանգ:ՀարավայինԱմերիկայիերկրներիցմիայնգիտական նպան ներմուծման տակներիհամարխիստսահմանափակ քանակությամբ կարանտին թույլտվության ուղեկցվողնյութերըկարող են ներկրվել նան Ստուգմանպետք է ենթարկվեն ԲԿԲՊԵԿ-ի տարածաշրջան: Տօրոստ ցեղի բոլոր վայրի պալարագոյացնող տեսակները, նույնիսկ եթե դրանք ՀարավայինԱմերիկայիցչեն ներկրվում,քանի որ ի լինելտվյալերկրներից: սկզբանե դրանքնս կարողեն ներկրված Բ

ՃՔԽԹՄ-ինոմենկլատուրան

Հոմանիշներ.Քօւուօ

Ճոմօռո

ոօէԱՇ

(Ճոմծոո)

Քօէուօ

ՀՕտօնջ,

ողօէ16 ոստ

(հապավում) ԲԿԲՊԵԿ-ի համակարգչային կոդը. ԵՕՃԱՈՕՃ, ԲԵՔՕ Ցանկ41.

ՃԹիԼ6Մ Հիմնականանվանումները. ԻՇ. 245

Կարգաբանական դրությունը.Մ1սՏ6Տ:

ՇՕու011446:

ԸՕողօմ1-նՏ

ՃՔԵԼօՄ-իտեր բույսերը -

է կարտոֆիլը ՃՔԵԼօՄ-իհիմնականտեր բույս հանդիսանում են նան (Տօխոսու Լսեռոօջատ):Վիրուսի շտամպերն ախտահարում (Ք Թաօտօ 6է ճմ, 1993 ն պղպեղը Շճքաճատ սմբուկը (5. տոճ/ռոքտոչ) ԹԱԼՇՏԸԲոՏ (Ք. ՄոմճոԱ6 ճէ ձլ, 1995): 5օռոատ գեղի որոշ այլ սռրտերն որոշ բույսեր,այդ թվում վայրիկարտոֆիլի մորմազգիների ընտանիքի Տ. Շիքընճոջը, Տ. Շիճունյճոջը,5. 5. պալարագոյացնող Խոաոխոտոթատ, Տ ոօբհատոջՏ տեսակները,այս վիրուսով կարող են Աճոուտտատ, 6է 81, 1977, ԽԼ (Ը. ՔողԵօսոջ վարակվելփորձարարական պայմաններում ՏՇհւօշմօւ, ԷԼ ՍՄմճտտոռ, 1990): Վիրուսի որոշ շտամպերկարող են ն 76նքնուռ ց109052(Ճոատտուհոշօոօ) տեղափոխվելնան Շօռտքիոտոռ (ճ12086636)բույսերիվրա (Լ. Տ1ոշու, 8. Էռւոչօո, 19788): է60ոքօուօ1065 տեր բույսեր Որպես ՃԵԼ օՄ-ի բնականն փորձարարական են ճոռսսու, ՇճքպԸսոՇհոճոջ:, Օշքաճատ հայտնի հետնյալտեսակները. «խվոչբ, տչեատօուստ, 1Լջոցքթոոաճցո Շնքաշատ ՔԱՒՏԸՏոչ Սրչատ 1ո0թճոաոօո «50նԲուսա, 1րոօքօոաեօոքղքյոշնաթիատ,Պոշտոմոո ՌԱՇծըռոտ ԽԱռՕեռոռ խճունայութոճ, հնշօնաու քատ, քինջտաօա6ջ, (/Թճխոմո, խնշՕըտուճ մճեոճյ, Խոշծետոճ քննոօտը,հԱռՕլաոռ նշջքճոչջ, հԱՇՕըռոճ ոստեք, հԱշՕնռոռ /ԱՇՕԼռոշ ոճքավօտլքնօո, հոշօընոռ ՕՇԸԱՏուանջ, Տ0լխոստ ՃՏոուտջնո,Տօլխուտտ ո, Քիյտոնջ Բօոմճոռ,Քիյտոնտ (ճեռԸն քատնոռ, -

-

Ճճոուտջս Տօլռոստ ԼԱԵ6ԼօՏԱն (ճ. 8ւսու ա45. էԱԵՇոօՏսող,

21., 1996):

նեղ Այսպիսով,ՃՔԽԼօՄ-ն ունի տեր բույսերիհամեմատաբար Տ0/ոտօօօօ ընտանիքի շրջանակհիմնականումսահմանափակված -

բույսերով:

ՃԵիԼԾՄ-իաշխարհագրական տարածվածությունը

է Պերուի Լա Մոլինա. ԱռաջինանգամՃԻՈ/օ7՛-ըհայտնաբերվել 6է նահանգում,կարտոֆիլիվրա (ԻՌԵօաւք 8|., 1975): ԲԿԲՊԵԿ-իտարածաշրջան. բացակայումէ: ՎենտրոնականԱմերիկա. Հոնդուրաս ն -Նիկարագուա` պղպեղիվրա Շ2քայ ԸստՌէօտոճոտ (Լ. ՄՅԽճոԿ6 6 8|., 1995): Հարավային Ամերիկա. Բոլիվիա. Բրազիլիա, Կռլումբիւ, Պերու, Չիլի, Էկվադոր: Ըստ ԲԿԲՊԵԿ-ի ԵԶՏ կայքի (2012) տվյալների,ներկայումս. 4ԻԽԼ6Մ-ըսահմանափակ տարածված է Բրազիլիայում.Չիլիում, Էկվաուսունդորում, բացահայտվելէ առանցտարածմանմանրամասների սասիրությանԲոլիվիայում,Հոնդուրասում,Կոլումբիայում,Նիկալառգուայում, Պերուում: Ըստ իրականացվածհետազոտություննխրի արդյունքների, վիրուսըճանաչվելէ որպեսբացակայող Ուրուգվայում: ն կենսաքիմիական ՃԹիԼ6Մ-իկենսաբանությունը, ֆիզիկական

հատկությունները

ՃԵԽՇՄ-ի վիրիոններըիզոմետրիկեն, շ8 նմ տրամագծով, լայնակի կտրվածքում կլորավուն (նկ. 10): Վիրուսի մասնիկները ցենտրիֆուգմանժամանակերեք բաղադրիչներովենթարկվում.են նստեցման.դատարկսպիտակուցային մասնիկներսեդիմենտացիայի 535 գործակցով ն (բաղադրիչ1) ՌՆԹ-ի տարբերպարունակությամբ 935 ն 1125 գործակիցներով երկու նուկլեռպրոտեին` սեդիմենտացիայի 8 բաղադրիչների (բաղադրիչներԽԼ ն 8): Խն մասնիկներըՌՆԹ են ն պարունակում համապատասխանաբար: Որպեսկանոն, վիրուսիմաքրվածպրեպարատները պարունակումեն ԽԼ բաղադրիչի մեծ ն 1 բաղադրիչիմասնիկների ավելի քանակություն,քան (Լ. ՏոլԹ7ու,8. Էլուուջօո, 1978): համեմատաբար ոչ մեծ քանակություն են երկուսպիտակուց՝ 41-42 ն 21-22 Վիրիոններըպարունակում կԴա մոլեկուլյարզանգվածով,որոնք սերոլոգիապեսմիմյանցիցչեն 6 21.,1977, Լ. Տոլոշո-, 8. Էլռոոջօո, 1978): (Շ. Քղեօաւք տարբերվում ՃՔԽՇՄ-ի գենոմը բաղկացածէ ՌՆԹ-ի մեկթելանիպլյուս6,5 ՃԵ՝ 1,43 106 (ՌՆԹ-1) ն երկու գծայինմոլեկուլներից.

իմաստային

ՃՇՃԵ 25106 (ՌՆԹ-2)

մոլեկուլյարզանգվածներով, որոնք ներառվումեն

Երկու համապատասխանաբար 8ն հլ մասնիկներիբաղադրությունում: ՌՆԹ-ն են ընթացքիհամար գործընթացների էլ անհրաժեշտ ինֆեկցիոն (.. Տոշու,

8.

Լողոջօո, 1978):

Մ-ի ՃՔԵ(

ՌՆԹ-1-ը կոդավորումէ վիրուսի ռեպլիկացիայի համար անհրաժեշտսպիտակուցներ պարունակվողպոլիպեպտիդը. (ԽԼ Մմճոն,1Ն խելիկազ,պրոտեազն ՌՆԹ-կախյալՌՆԹ-պոլիմերեզա 1992): Ստացվելէ ՃՔո1օ6Մ-ի Խ1ուք1Տ, ՌՆԹ-կախյալՌՆԹ-պոլիմերեզա 6է 81., 1993): գենիսիկվեսը(1. Խճոքը6| Ուսումնասիրվլ է 22կԴա ն 42կԴա սպիտակուցները (Լ կոդավորողգեներինուկլեռտիդների ողջ հաջորդականությունը Տհւոցօ 6է 41, 19922, Ե: Վ. Տհւոմօ 6է 1, 1993): Երկու սպիտակուցներն էլ ն են նախապես կոդավորվում մատրիցային ՌՆԹշ2ով մեծ են հետ մտնում պոլիպեպտիդի տրանսպորտային սպիտակուցի տրոհվումէ ազդեցությամբ կազմիմեջ,որը հետագայումֆերմենտների

ֆունկցիոնալ սպիտակուցների: ԴՆԹ Սպիտակուցը կոդավորողգենըգտնվումէ մատրիցային են է 591 նուկլեռտիդներից, որոնքփոխադրում 3'-ծայրումն բաղկացած 197 ամինոթթուներ (ԻԼ Տհւոժօծ 6է 8|., 1992ա): ՃԹԽՇՄ-Ք է Հոնդուրասումն իզոլյատը,որը հայտնաբերվել ն Նիկարագուայում ՇշքվԸստ Քնէճտշճոջ բույսերիվրա,սպիտակուցների գենոմային նուկլեինաթթուներիբաղադրությամբչի տարբերվում (Ն կարտոֆիլիբույսերիվրա տարածվածՃթիլօՄ-ի իզոլյատներից ՄՈԽՇոԿ6 61 81., 1995):

ելքամօտ-ի հյութում 6570 0Շ տաքացման,10-6 4 շաբաթվաընթացքում նոսրացմանն 20 0Շ ջերմաստիճանում (Շ. Քռեօսւք, պահելուդեպքումվիրուսըկորցնումէ վարակակրությունը ՌԱՇՕոռոռ

6է

2|., 1979):

Շռտօտոաչ ցեղին, որի ՃթԽՇԾՄ-րըպատկանում է են Շշքջյճս սովորաբարփոխանցվում բզեզներով: ներկայացուցիչները ող ՌԱ ճոչ բույսերից ՃՔԽԱՄՇՄիիզոլյատը փորձարարական է 12շեղօեօռ փոխանցվում պայմաններում2696 արդյունավետությամբ ծռկոռա լվիճով (Խ. Մոխաոմճ 6 լ, 1995: Փորձարարական նան պայմաններումվիրուս, փոխանցվելէ /աշերօեօշ տոմսո են Ճթի1օՄ-ի տեսակով://շծօաշռ տեսակներըլայնորենտարածված բնականարեալի սահմաններում:աո ցեղի տեսակներըչեն հանդիսանումՃթիոօՄ-իփոխանցողներ(Շ. Քոծօսց, օէ Լ, 1977):

ուտիձներով(Լ. Տորշադ

ՃԵՒԽԼՇՕՄ-ը

չի փոխանցվումհ17շստքճոտլոշճ Ւ ոոոջօո,

8:

1978):

Վիրուսը փոխանցվումէ նան բույսերի միջն մեխանիկական. հետ, սակայնչի շփմանժամանակ,պալարներով,պատվաստանյութի ճէ 21., 1979): փոխանցվում կարտոֆիլի իսկականսերմերով(Շ. ՔԲղեօաշք Մեծ հեռավորությունների վրա ՃՔԽ(ՇՄ-ըտարածվումէ կարտոֆիլի վարակված միջոցով(ԻՔՔՕ/ՇՃՏԼ 1996): պալարների մոտ

ՃԹԽՕօՕՄ-Իի

նկարագրվկլ են «չռրս սերոլոգիագես շտամներ.ՃՔ/6Մ-Նտ` տարբերվող տիպայինիզոլյատ(Շ. Բոեօաղը օն «Լ, 1977), ՃՔՒ/օՄ-Ը, ՃԹԻ/ԼօՄ-Ք (.. Տճճշու, 8. Բռոոջօո, 1978)ն ՃճՔ//աժ-8 ճն 6է Ձ|., 1984): Մակայնհետագա ԱՄՆ. հետազոտությունները ցույցեր ն ՃջաօՄ-Լտ տվել, որ ՃՔաօՆԸՇ շտամները սերիոլոգիապքեռ ԷԼ են: է տալիսնան 8. նույնական շտամիհակաշիձուկը ռեակցիա Լոռ շտամների իզոլյատներիհետ. սակայն ավելի պակա (Ճ/. Տշհոժաժո,, քան հոմոլոգիական հակաշիձուկները զգայունությամբ, ԷԼ ԿՄԱմ6ոոոո, 1990): ՃԹՆՇՄ-ի իզոլյատներըկարող են տարբերախտանշաններ տեր բույսերիմոտ (աղ. 1): առաջացնել ընկալունակ ՃՔիԼ(օՄ-ըհեռավորսերոլոգիական նմանությունունի ՇՕաքծգ Ո0584Ը «1ոսջ (ՇՔԽԼՄ), ՇՕտքճռ ՏՇԽՇԼԸ ոո0Տ01Ը «1ոստ (ՇԹՏԽԼՄ),8օռո քօձ ՊՕէէ6 «1-ստ (8ԹԽՐ7)ն Օս քօճ ոօտ236 «ոստ (ՁՕՔԽՐ7) կոմովիրուսների հետ (Ը. Քռեօսջ 6է :|., 1977): ն ՑՔԽԼՄ վիրւսների

ՇԹԽՐ/, ՇՔՏԵԼՄ, ՕՔԽՐՄ

Սակայնկարտոֆիլը (Շ. 8ոսծոլոք,1978): համարտեր - բույս չի հանդիսանում ՃԵՒ/ԼօՄ-Ե-ն սերոլոգիապես ավելիմոտ է կարտոֆիլիբույսերի ՃԵՒ/ԼօՄ շտամներին, քանՑԹԻՐԼՄ-նն ՇՔՏԽԵՐՄ-ն վրատարածված -

(Է. ՄՀԽՇՈՎ6 6է Լ,

1995):

ն կարտոֆիլի (ՃթԼՊ) ՃԵՒՈօՄ-ը անդյանլատենտտիմովիրուսը ն փոխանցվումէ շփման միջոցով, ունեն չափերով ձնով նման վիրիոններ, դրանցարեալըընդհանուրէ` ՀարավայինԱմերիկայի Անդյան տարածաշրջանը:Մակայն այս վիրուսները կարող են ն ըստ տեր-բույսերի արդյունավետ արեալների կերպովբացահայտվել ՃԹԼՄ-ն ախտահարում ի տարբերություն

ՃՔԽԼ6Մ-ի,

ախտաբանության. ն Շաշա-ելէոոճռ ընտանիքի է Շհճոօքօմոըճռ բույսերինն առաջացնում ն 7. «ԹԵճոժմ ՊՄոճՕնոճոճ ելա. առավելինտենսիվախտաշաններ բույսերի վրա, սակայն ունի պակաս ազդեցությունկարտոֆիլի

|

սորտերիվրա:Բացիդրանից,ՃԹԼՄ-ն

ն այդ

է Քքլէու: 5ք. լվիճով փոխանցվում վիրուսներըսերոլոգիապես նույնականչեն (Շ. Քոեօսոք6է Լ,

1977):

ն նմուշառում

ՃՔԽԼԾՄ-ի

բացահայտման համարհետազոտություն ՃթիԼօՄ-իհայտաբերումը ներմուծվող կարտոֆիլի սելեկցիոն նյութում

ԲԿԲՊԵԿ-ի «Կարտոֆիլիկարանտինըներմուծումիցհետո» 2004) ՏՉ 3/21 (2) չափորոշիչըկոլեկցիոն հերմոպլազմայի ստեղծման,սելեկցիոնն հետազոտական նպատակներով ներմուծվող կարտոֆիլի(ռ ե. կուլտուրայումմիկրոբույսերը, պալարներըկամ է հետնյալմիջոցառումները. իսկականսերմերը)համարկարգավորում Ներմուծված նյութի տնկում ն դրա կուլտիվացիա 1. համապատասխան պայմաններում.միջատներիհամար անթափանց ն ջերմոցներում կլիմայախցերում: Բույսերըպետքէ պահվեն18-250Շ ջերմաստիճանային պայմաններումն 14-ժամյա լուսաշրջանում: Անհրաժեշտության դեպքում բույսերի պետք է ստվերում պահել` ախտանշանների զարգացմանօպտիմալ պայմաններիստեղծելու 1ռ տեօ նպատակով: կուլտուրայումներդրվածբույսերը,անհրաժեշտ հետո, նս պետք է տնկել ջերմոցում ն սուբկուլտիվացիայից (ՔՔՕ,

կլիմայախցում: Այդ նյութի յուրաքանչյուր միավորի (կամ դրանից 2.

ստացվածբույսերի) թեստավորումընդունվածմեթոդներիկիրառությամբ: Եթե բույսերըներմուծվելեն պալարներիձնով, ապա մինչն այդ պալարներիաչքերը կարող են ենթարկվելթեստավորտնկումը ման` վիրոիդերին վիրուսներիառկայությունը ստուգելունպատակով, ակայն տվյալ թեստը հանդիսանում է ֆակուլտատիվն այդ պալարներից կամ ինդեքսներից ստացվածբույսերիհետագաթեստավորումը

ֆիբացառում:

Բույսերի կուլտիվացիավեգետացիայիողջ շրջանի 3. ընթացքում` հետնելովկրկնակիվարակումըբացառող պայմաններին,

նհիվանդությանհարուցիչներիառկայությունըպարզելուուղղությամբ շաբաթականառնվազնմեկանգամյա պարբերական հետազոտում: 4.

Վարակվածբույսերի ոչնչացում կամ բուժում ընդուն-

վահ՛1հ.թոդների կիրառությամբ:

`

Յուրաքանչյուրբույս պետքէ ենթարկվի2-անգամյաթեստավորմանտարբերմեթոդներիկիրառությամբ: Միկրոբույսերիհամար «ռ էօ առաջինթեստնիրականացվում կուլտուրայում,իսկ երկրորդ է թեստը` բույսը ջերմոցումտնկելուցհետո, կամ երկու թեստերնիրականացվումեն բույսը ջերմոցումտնկելուցհետո: /ռ ոշօկուլտուրայում բույսերիհամարերկութեստերն Էլ կատարվումեն ջերմոցներում: Կարտոֆիլիմշակաբույսերի1ո տեաօ կամ «ռ 770 կուլտուրահամար առաջինթեստը (թեստ 4) ներում ՃԹԽԼՇՄ-իհայտնաբերման է խորհուրդ տրվում իրականացնելիմունոֆերմենտային անալիզի ԻՖԱ) (հետագայում` մեթոդով, իսկ երկրորդ թեստը (թեստ թ)՝ ջերմոցումկուլտիվացրածբույսերիհամար (այդ թվում նան «ո հօ կուլտուրայիցհետո)` պոլիմերազային շղթայականռեակցիայի(հետագայում` ՊՇՌ) հիմանվրա մոլեկուլյարմեթոդովկամ բույս ինդեկահիման վրա (ԷԻՔԵՕ,2004): տորներիվրա կենսաթեստի --

Վիրուսներիհայտնաբերումը տնկարկներում կարտոֆիլի Կարտոֆիլիգոյությունունեցողտկնարկներում ՃՔԽ/օՄ-ին այլ է ԻՖԱ մեթոդով: վիրուսներիհայտնաբերումն իրականացվում ԻՖԱ մեթոդիկիրառությունը կարտոֆիլիսերմնանյութիստուգման համարկարգավորվում է 29267-91 «Կարտոֆիլիսերմնանյութ: Առողջացված ելանյութ:Ընդունումըն անալիզի մեթոդները» պետական սահմանում է չափորոշիչով:Այս փաստաթուղթը տարբերդասերի սերմնանյութերի հետնյալնորմաները. թեստավորման 1. Միկրոբույսերի ելակետայինմերիստեմաներ՝ տ ոռ կլոնայինբազմացմանհամարընտրվածելակետայինգծից բույսերի թեստ: 2. Մինիպալարների աճեցումվեգետացիոնսարքավորումների 10096 պայմաններում` բույսերի թեստ, մեկ նմուշում միավորումեն 5 բույսերիտերններ: Յ. Մինիպալարներիցառաջին դաշտային սերունդը (կամ կլոնային նյութը) յուրաքանչյուր սորտի 200 բույսերի թեստ, մեկ նմուշումմիավորումեն 5 բույսերիտերններ: 4. Սուպեր-Սուպերէլիտա`յուրաքանչյուրսորտի 200 պալարներիհետբերքահավաքային թեստ:

Կարտոֆիլիսուպերէլիտա1-Ա ն էլիտայի ցանքսերումսովորաբար կատարվումէ ախտանշանների գնահատում: ակնադիտական Վիրուսներովբարձր վարակվածության կասկածիդեպքում իրակաԻՖԱ է մեթոդով` մեկ նմուշում ընդգրկելով նացվում թեստավորում կարտոֆիլի բույսերիտերններն յուրաքաչյուր սորտում ընտրելով ստուգումիցզատ լրացուցիչ առնվազն10 նմուշ: Կարտոֆիլի տերնների է անհրաժետ իրականացնելպալաների հետբերքահավաքային

թեստը:

պալարներում վիրուսների հայտնաբերումը Կարտոֆիլի Պալարներիվիրուսներովվարակվածությունըհետբերքահավաքայինշրջանումլաբորատոր փորձաքննությամբ պարզելնիրակաէ նացվում սերմնանյութիորակի օբյեկտիվպատկերըստանալու կամ ժամանակսերմերիխմբաքանակի նպատակով հավաստագրման բուսասանիտարական վիճակիվերջնական գնահատելուհամար:Դա բացատրվումէ այն հանգամանքով,որ վիրուսներովվարակված կարտոֆիլիտերններիվրա ախտանշանները վեգետացիոն շրջանում են միշտ արտահայտվում,հատկապես ուշ ախտահարման ոչ (վեգետացիայի վերջում)դեպքում: Լաբորատոր փորձաքննությանհամար պալարներինմուշառումը կարելիէ իրականացնել առաջ, դրա կարտոֆլիբերքահավաքից հետո` ընթացքումկամ աշխատանքների ավարտից պահեստավորված

պալարներից:

Դաշտում պալարներինմուշառմանժամանակ,անկյունագծով շարժվելիս,10 բույս պարունակողյուրաքանչյուր ընտրվածհատվածում վերցնում են մեկականպալար: Յուրաքանչյուրսորտի համար պալարներըվերցնում են 20 տեղամասերից`ընդհանուրհավաքելով 200 նմուշ: Պահեստում նմուշառման ժամանակ յուրաքանչյուր սորտի համար պալարներիկույտից կամ բեռնարկղերից վերցնում են 200ական նմուշ պահպանելովչափերին 29267-91 ։պետականչափորոշիչով ներկայացվողպահանջները: Վերցված յուրաքանչյուր նմու. տեղադրում են առանձին պոլիէթիլենայինփաթեթիմեջ, փակցնումպիտակ.որի վրա նշված է արտադրողը, սորտը. դասը, սերմերինուլնականացման համարը,որից հետո ուղարկվումէ լաբորատորփորձաքննության:

հետո ԻՖԱ մեթոդը հնարավորուՀավաքումիցանմիջապես պալարներում արդյունավետ վարակումով թյուն է տալիսերկրորդային վիրուսները(ավելիհավաստիպ̀ալարիբազակերպովհայտնաբերել առաջնային բայց ավելի ցածր հավաստիությամբ լային հատվածում), վարակմանդեպքում:Հանգստիվիճակում գտնվող պալարներում ցածրէ: զգալիորեն արդյունավետությունը հայտնաբերման վիրուսների ստացվումեն պալարներըերկամսյաբնաԼավագույնարդյունքները հետո փորձարկման դեպքում,երբ վերջիններիս կան պահպանումից ծիլերով է հանգստիվիճակը:1-2 սմ երկարությամբ մոտ դադարում սովորաբարդժվարություն ախտորոշումը վիրուսների պալարներում Է վիրուսների բազմացումը, Ծլումն ակտիվացնում ներ չի առաջացնում: է մինչն այն ն միննույն ժամանակդրանցխտությունը բարձրանում որոշվում այնհեշտությամբ որիդեպքում մակարդակը, է ԻՖԱմեթոդով: Փորձարկմանհամար ընտրված պալարներըառնվազն երկու շաբաթ շաբաթ պետքէ պահվեն,իսկդժվարծլողները`առնվազն 18-22:Շ Փորձարկմանարագացմանհամար ջերմաստիճանում: են հիբերելաթթվով (1գ/լ) հանգստիվիճակնընդհատում պալարների

(Խ1ՇՀԵՓ, 2000: ԹԷԼԼԱԼԵՀ, 2004):

հանգստի համաձայն,պալարների ԲԿԲՊԵԿ-ի առաջարկության 4"Շ, են՝ իսկ հետագայում` վիճակնընդհատում դրանքմի քանիշաբաթ 2004): (ԷԵԵՕ, 18-22"Շ ջերմաստիճանում պահելով Կարտոֆիլի պալարներիհանգստի ընդհատմանհամար խորհուրդ է տրվում նան կիրառելռինդիտիգոլորշիների(էթիլենն չորսքլորային խառնուրդ7:3:1 ածխածնի դիքլորէթանի քլորհիդրինի,

են ծխահարման Նման մշակումըիրականացնում հարաբերությամբ): խցերում(Ս. ԲիԼ6ոտ6է 3|., 1983, ԷԵԵՕ, 2000): ստացվումեն առավելհավաստիարդյունքները Փորձարկման որոնքաճեցվելեն այսպեսկոչված այն բույսերիանալիզիարդյունքում, կտրվածաչքերից(ԽԵՔՕ, 2004, պտղամսով ինդեքսներիցպ̀ալարներից կտրում 881, 2004): Մելոնսկոպի(հատուկդանակի)օգնությամբ 10-15 սմ րոպե են պալարի աչքը տրամազծով:Ինդեքսները հետո (1-2 են գղ), որից թթվի լուծույթում տեղադրում հիբերելային ժամվա ընթացքումչորացնում են սենյակայինջերմաստիճանո հետ Անհրաժեշտությանդեպքում հիբերելային թթվում թրջելու միաժամանակինդեքսներըպետք է մշակել ֆունդազոլ ֆունգիցիդո Խշօուօուռ տռխուի ծլերի ոչնչացումը կանխարգելելունպատակով:

տնկում են սուբստրատներում Ինդեքսները (տորֆ, թեփ, ավազկամ դրանցխառնուրդը)այնպես,որ աչքը գտնվիկողքամասում:Վերնից լցնումեն սուբստրատը 1-2 սմ հաստությամբ շերտովայնպես,ռր աչքը հետ ունենա: է լավ շփում դրա Անհրաժեշտ պահպանելսուբստրատի բարձրխոնավությունը առաջին երկուշաբաթների ընթացքում: Ինդեքսեն ները կուլտիվացնում օպտիմալլուսավորության պայմաններում, ցերեկը20-250Շ ն գիշերը180Շ ջերմաստիձանում: Այս տեխնոլոգիայի են կանոններին բույսերըզարգանում հետնելուդեպքումինդեքսներից 4 շաբաթվա են Փորձարկման ընթացքում: համարկիրառում տերնների լիարժեքզարգացմամբ բույսերը(8Ւ 1112,2004): ՃՔիԼՄ-ի նկատմամբնմուշների սերոդրականռեակցիայի արձանագրման դեպքումանհրաժեշտէ իրականացնել հաստատող ՊՇՌ թեստ մեթոդով: ն նույնականացման ՃՔեԼօՄ-իհայտնաբերման մեթոդները ն նույնականացման ՃՔիլօՄ-իհայտնաբերման սկզբունքային սխեման ն նույնականացման ՃՔիԼօՄ-իհայտնաբերման սկզբունքային 1-ում: է սխեմաններկայացված նկ. Տվյալ սխեմանենթադրումէ ընտրանքային(սկրինինգ թեստերի) ն հաստատող թեստերի իրականացում: Որպես ընտրանքային թեստ խորհուրդէ տրվում կիրառել սերոլոգիական թեստերը: Սերոլոգիական սկրինինգ-թեստերը իրականացնում են Ծճջ-ԻԼՏՃ մեթոդով, կոմերցիոնասխտորոշումային հավաքածուներով: Հաստատող թեստերիորակովկիրառվումեն ՊՇՌի հիման վրա,մոլեկուլյարմեթոդներն/կամբույս-ինդիկատորներով կենսաթեստեր:Կենսաթեստերում ինչպես դրական, այնպես էլ արդյունքները բացասական պահանջումեն հաստատում հետագա կամ մոլեկուլայինթեստերում:Բույսը լրացուցիչ սերիոլոգիական առանձնաէ համարվում վարակված, եթե բույս ինդիկատորներում է սերոլոգիական հատուկախտաշանների հաստատվել առկայությունը ն/կամմոլեկուլյար թեստերի արդյունքներով: դրական -

նմուշները | Կարտոֆիլիտերեներիկամ պալարների

թեստ Մկրինիեգ ՒՖԱ

' :

``

Առեվազնմեկ թեստդրականէ

| |

|

Է. Բույս

|

լ |

չ |

| | |

|

թեստ(եր) Հաստատող

-

ՊՇՌ ինդիկատոբրներով

ն/կամկենսաթեստ

չ

:

Այռ

Ոչ

ւ

Նմուշը

|

է վարակված

Բոլոր

-

ւ|իրականացված թեստերը լ:| են | բացասական

Նուշը

|

ՃՔ10Մ7-ով

վարակված չԷ

|

| |

Նմուշը ՃԲԻԼՊ՛ով չէ վարակված -

ՃՔԵԽԼՆ-ո

ն նույնականացման սխեման ՃՔԻ/6Մ-իհայտնաբերման

Որպես օժանդակհաստատող թեստ խորհուրդէ տրվում ն վիրուսիմաքրված պրեպամիկրոսկոպիա կիրառելէլեկտրոնային Այս մեթոդներըհնարարատներիանալիտիկցենտրիֆուգացիա: ն սեդիմորֆոլոգիան վորությունեն տալիսհաստատելվիրուսների որոնք բնորոշ են Շռոտօյատ ցեղի մենտացիոնհատկությունները, սակայն չեն ապահովում մինչն տեսակի ներկայացուցիչներին, (նկ.5 6): նույնականացումը վիրուսների մակարդակ -

-

ԴԻԱ

ՃՔԽԼԾՄ-ի

ախտորոշման մեթոդները -

Էլեկտրոնային միկրոսկոպիա

իրանն:

Ախտանշանների առկայության վերաբերյալ հետազոտութուններըկարնորեն կարտոֆիլի վրա վիրուսների ժամանակին հայտնաբերմանհամար: ՂԵԽ օՄ-ր կարտոֆիլիպերուականսորտերի մեծ մասի վրա առաջացնումէ խճանկարային տերեների կամ բծավորնշաններ: Ըկալունակ տեսակները կարողեն արձագանքել ընձյուղների գագաթներինեկրոզով, աճի ճնշմամբն տերնների դեֆորմացմամբ (նկ.2- 6): Սառըպայմաններում վարակված բույսերիընձյուղների ստորինհատեն վածներիտերնների վրակարող զարգանալ դեղինհետքեր կամվառ արտահայտված (Լ. Տոն7ու, 8. Բնոոջօո, 1978, Շ. ՔղԵօսւք դեղնություն օէ ՅԼ, 1979): (Տես՝ Հավելված, նկարներ)

շառ 1սէօջ:ճոջ բույսի 72ծոչո0 ն Շոոճովոոք7ոեոջ-0 Շռքա սորտերի բեականախտահարված տերնների վրա/ՃՔԻԼօՄ-Ք իզոլյատն առաջացնում է դեղին բծավորության ախտանշաններ, իսկ արհեստականորեն ախտահարված ՇշքջճնտՇիչոճոջը ն Շշքաշառշոռսատ բույսերիվրա` համապատասխան ն թույլ դեղինբծավորության մոզաիկախտանշաններ(է. ՄՀԽՇՈԱՇ6 1, 1995):

1Ա-ԲՇՔ

մեթոդով ն ՃԵՒԼօՄ-ի հայտնաբերումը նույնականացումը իրական ժամանակային ռեժիմում Թեստն իրականացվում է «Ագրոդիագնոստիկա» ՍՊԸ-ի ռեազեեռներով.նուկլենաթթուների հետաառանձնացման «Աքօճ5-ԷԼ:, ն դրպրճտրանսկրիպցիայի ՊՇՌ-ամպլիֆիկացման համարռեագենտՊերիկոմպլեքսով «Քճո-մտ-» ռեժիմում՝ համաձայնարտադրող ֆիրմայի հրահանգների: Ամպլիֆիկացման արդյունքներիդետեկցիան է ՊՇՌ 1681-նտ6-ի իրականացվում համարնախատեսված ամպլիֆիկա-

տորում: է Հնարավոր

թեստիիրականացում այլ արտադրող

ուսումնասիրությունը:

Պահանջերը դրականախտորոշման համար

առաջին անգամ է ախտորոշվում,կամ է ճգնաժամային ախտորոշումը կատարվում դեպքերում (արտահանում / ներկրում), ապա պետքէ իրականացվի հետնյալը. : : ւ պիտակներովելակետայիննմուշը պետք ա համապատասխան պայմաններում հնարավորինսերկար Եթե

ՃՔԽԱօՄ-ն

-

ամպլիֆիկացման Կրի

ԻԻ

. յութ քնՀՆ

ՊՇՌ ժ կահատվածում: եր։ էքստրակտները կարելիէ պահել-80"Շ ջերմաստիճանում ընթացքում(կամ առավել երկար ժամկետներովիրավաբանակա հարցերի լուծմաննպատակներով),

ու ՃՔՈ/Ծ-ի առկայությանհաստատման համարանհրաժեշտ կիրառել ախտորոշման երկու տարբերմեթոդներիՊԱ ինդիկատորների վրա կենսաբանական իմունոֆեր անալիզ կամ մոլեկուլյար մեթոդներ` կիրառելով հաստատվա ն ռեագենտներ: արձանագրություններ ՃԵՈօՄ-ի արձանագրման առաջինիսկ դեպքումանհրաժեշտէ իրականացնել իզոլյատների հայտնաբերման ամպլիֆիկացիայի -

ֆիրմաների

համապատասխան կոմպլեքսներիկիրառությամբ՝ ռեագենտների

դրանցհավաստիհամարժեքության դեպքում:

իրուսաին մալի աատների

մանրադիտակայի՝։ անալիզի համար մասնակիմաքրվածկամ նոսրացված են 296-անոց հեղուկիէքստրատները գունավորում ուրանիլացետատով ն ենթարկում (Լ. Մոխոմօ 6է մանրադիտակով անալիզիէլեկտրոնային 81, 1995):ՃԵՒ(6Մ-իվիրիոնները ձնի են, 28 նմ տրամագծով իզոմետրիկ (նկ. 10): ՃՔԼՄ-ի նույնականացման համար հեռանկարայինմեթոդ կարող է դառնալ նան իմունոէլեկտրոնայինմանրադիտակով Էլեկտրոնային

թեստեր,

տաի

ստացված արդյունքների սկրինինգայդ վիրուսի նախկինում հետ համեմատության նկարագրված իզոլյատների համար:

Ախտորոշման վերաբերյալ հաշվետվություն Ախտորոշմանկատարմանվերաբերյալհաշվետվությունը պետքէ ներառի հետեյալը. արդյունքներ,որոնք ստացվելեն առաջարկվող թեստերի իրականացման ժամանակ, վարակվածբուսանյութի ծագման վերաբերյալփաստան թղթերը տեղեկությունները, հիվանդության ախտանշանների նկարագրությունը, ախտահարման չափերիցուցումները(ախտահարված թեստնմուշների տոկոսայինմասաբաժինը, վիրուսների հարաբերական -

-

-

-

խտությունը):

ՄԻՋԵՐԿՐԱԾՈՎՅԱՆ

ՊՏՂԱՃԱՆՃ

Շճանետ Ըռքանը Ռոճմ

Ընդհանուր տեղեկություններ վնասատուի վերաբերյալ Օշառըտ Միջերկրածովային պտղաճանձիտեսակային անվանումը` Մ/164 «ճքանա

շառը» Միջերկրածովային պտղաճանձի բանական դրությունը,

Օատ

Սոօզ

կարգա-

Դաս 1ոչ6շէռ

Օլքէճոր Կարգ՝ 1 շքհեմոօ Ընտանիք՝ /2 ԲԿԲՊԵԿ-իցանկ` ՌԴ-ում

առկա է վաասակար օրգանիզմիտարածմանվրա կարանտինային սահմանափակում:

Աշխարհագրական տարածվածությունը Միջերկրածովային պտղաճանձճը է, կոսմոպոլիտ փասատու որի բնականարեալըգտնվումէ ն Հասարակածային Միջերկրական ծովիավազանում Աֆրիկայում: է. Արձանագրվել ԵՎՐՈՊԱ. Ալբանիա, Բուլղարիա(առանձինտեղեկություններ),

Խորվաթիա,Կիպրոս, Ֆրանսիա, Հունաստան, Իտալիա, Մալթա, Ռուսաստան (առանձինտեղեկություններ), Պորտուգալիա, Սերբիա,

Սլովենիա, Իսպանիա,Շվեցարիա,Թուրքիա, Ուկրաինա (առանձին

տեղեկություններ):

Իսրալել,Հորդանան,Լիբանան,ՍաուդյանԱրաբիա,

ԱՍԻԱ.

Միրիա,Եմեն:

Ալժիր, Անգոլա, Բենին, Բռտսվանա,ԲուրկինաՖասո, Բուրունդի, Կամերուն, Կաբո-Վերդե,Կոնգո, Կոտ-դ"Իվուար, Եգիպտոս,Եթովպիա,Գաբոն, Գանա, Գվինեա, Քենիա, Լիբերիա, Մալավի,Մալի, Մարոկո,Մոզամբիկ, Նիգեր, Լիբիա,Մադագասկար, Ման Տոմե ն Նիգերիա,Ռեյունոն, Մբ. Ելենայի կղզի, Պրինսիպի, Սուդան, Սիերա-Լեռնե, Տանզանիա,Տոգո, Սենեգալ, Մելշելներ, ՀԱՀ: Թունիս,Ուգանդա,Զաիր,Զիմբաբվե, ԱՄԵՐԻԿԱ (յուսիս, հարավ).Արգենտինա, Բոլիվիա, կենտրոն, Բրազիլիա, Վենեսուելա, Գվատեմալա,Հոնդուրաս, Կոլումբիա, Կոստա-Ռիկա,Մեքսիկա,Նիկարագուա,Պանամա, Պերու, ԱՄՆ, Ուրուգվայ,Էկվադոր, Էլ-Սալվադոր: ՕԿԵԱՆԻԱ Հյուս.Մարիանյան Ավստրալիա, կղզիներ: 1817-1983 թթ. միջերկրածովյան պտղաճանձը հիճնականում գրանցվելէ ռրպես ցիտրուսայինմշակաբույսերիարեադարձային ներկայումս խասատու:Ըստ ԲՎԲՊԵԿ-իփորձագետների, այս տեսակը ն է համարվում արնադարձային, մերձարնադարձայինբարեխառն քանիոր դիտվումէ միջերկրագոտիների մշակաբույսերի վնասատու, ծովյանպտղաձանձի միտումդեպիբարեխառն առաջընթացի կլիմայով ԱՖՐԻԿԱ.

'

շրջաններ:

տվյալների, միջերկրածովյանապտղակաճանձը բնական պայմաններում(այդ թվում նան բազմամյաօջախների տեսքով)գրանցվածէ աշխարհի90 երկրներում,որոնցիցօջախների մոտ 1096-ը նշվելեն նասատուիբնական արեալիերկրներում: Ըստ

մեր

|

Բույսերիվնասումըն վնասակարությունը կողմից (վնասվողբուսատեպտղաճանձճի Միջերկրածովյան մեծ է: Իր բնականարեալիսահմաններում` սակներիթիվըբավական ավազանում, ինչպես Աֆրիկայում, Միջերկրածովյան Հասարակածային նան Հավայանկղզիներում,որտեղ վնասատուններթափանցել է, միջերկրածովյան պտղաճանձը կասում է մոտավորապես բույսերի80 աստիճանի) տեսակի, որոնց շարքում (ըստ նախապատվության մանգո,թուրինջ,օպունցիայի գուավա,նարինջ,մանդարին, կումկվատ,

ն դրանցհարակիցհարավային սահպտուղներ:Միջարնադարձային մանայինշրջաններումվնասվումեն` Մեյերիկիտրոնը,մանդարինը, դեղձը,նեկտարինը, սերկնիլը,թուզը, տանձը,բալը, կեռասը,խնձորը կեղնով խուրման,նուռը (միայնվնասված (բարակ քաղցր տեսակներ), մուշմուլան,թթենին,մոշենին:Այնպիսիբուսականարտապտուղներ), դրանքը,ինչպիսինեն ադամաթուզը(հասունացածն կիսահասուն), պապայան(հասուն), խաղողը, լոլիկը, պղպեղը,սմբուկը, վարունգը բնական պայմաններում միջերկրածովյանպտղաձանձիկողմից ն վնասվումեն վնասատուիթվաքանակի խիստանվերահսկելիության տեր բույսերիբացակայության դեպքում: առավել գերադասելի Միջերկրածովյան պտղաձանձով դեպքեր վարակվածության գործնականում չեն արձանագրվել հիբրիդայինկիտրոնների, բանջարաբոստանայինմշակաբույսերիմոտ: Իր մշտական բնակության վայրերումմիջերկրածովյանպտղաճանձնիր զարգացմանցիկլում հանգստիշրջանչունի ն տարեկանկարողէ տալ մինչն 15-16 սերունդ (Հավայանկղզիներում):Եգիպտոսում այնունի 8-9 սերունդ,Իտալիայում, Հունաստանում, Իսպանիայում`6-7 սերունդ: Եվրոպայում գտնվողօջախներում վնասատուն ունիհանգստի շրջանն վեգետացիոն շրջանում Ավստրիայում,Գերմանիայում, Ֆրանսիայում, Ուկրաինայումն Ռուսաստանում (ք. Նովորոսիսկ)զարգանումէ 3-5 սերունդ: Միջերկրածովյան պտղաձանձիդեմ պայքարիբացակայության դեպքում այն 10096-ովկարողէ վնասելնարինջը,80-9096-ով` մանդարինը, 40-5096-ով՝ թուրինջը,թուզը՝ 70-8096-ով, խնձորըն տանձը՝ 4796-ով: 1955 թ. Վիեննայիշրջակայքումվնասատուիօջախներում ոչնչացվելէ դեղձիողջ բերքը(վարակվածությունը հասելէր 90-100961955-1956 75 օջախ: է այդ վնասատուի ի): Գերմանիայում թթ. գրանցվել Ֆրանկֆուրդ-նա-Մայնիշրջակայքում դեղձի բերքի կորուստը միջերկրածովյանպտղաձանձճի պատճառով հասել էր 10096-ի, ծիրանինը`8096-ի:Սարդինիայում1950թ.վնասատուիպատճառով ոչնչացել էրդեղձիբերքի8096-ը:ՈւկրաինայիՍնաստոպոլին Օդեսայի շրջաններում1964-1967 թթ. դեղձիվնասվածությունը հասելէր 70-8096ի, տանձինը`8096-ի,ծիրանինը6̀096-ի: Միջերկրածովյան պտղաճանճի կողմիցգյուղատնտեսությանը հասցվածտնտեսական հատուկ վնասի հետազոտություններ երբնէչեն տարվել:Նույնիսկայն երկրներում,որտեղայս տեսակըմշտաբնակէ, հիմնականումհաղորդվում է միջերկրածովյանպտղաճանճիդեմ -

.

պաշտպանական կոմպլեքսի իրականացմանծախմիջոցառումների սերի մասին:Նոր տարածքներ այս տեսակիներթափանցման դեպքում իրականացվելէ դրա չեզոքացմանհամար կատարվածծախսերի հաշվառում:

Այսպես,միջերկրածովյան պտղաճանձի ոչնչացմանմիջոցառումների իրականացմանժամանակ ՈւկրաինայիՍնաստոպոլին Օդեսայիշրջակայքում1964 թ. 355 հա մակերեսումծախսերը կազմելեն 10 000 ռուբ. (մոտ 10 000 ԱՄՆ դոլար):Ֆլորիդայում(ԱՄՆ) միջերկրածովյան պտղաճանձիվերացմանհամար տարածքիհամատարած սրսկմանժամանակկիրառվելեն ռմբարկուներ10 հազ. լ. ժ, որոնք ունակ են 15 րոպեումմշակել 100 հա տարածք:1929 1963թթ.Ֆլորիէ մեծ տարածքների դայումՃանձը4 անգամարձանագրվել վրա,որի են ոչնչացմանծախսերըկազմել 1929թ.`7,5 մլն. դոլար, 1956թ.` 10 մլն. են դոլար, միննույնժամանակաշխատանքներում տարեկանզբաղված եղել6 8 հազ.մարդ: ԱՄՆ-ի կառավարությունը կոմպլեքսմիջոցառումների իրականացմանհամար (քիմիականպայքար, ստերիլ արուներիբուծում, կիրառություն)տարեկանհատկացնումէ 25-40 մլն. ֆերոմենների դոլար Կենտրոնական Ամերիկայիորոշ տարածքներից միջերկրածովյան պտղաճանձի ներթափանցման կանխարգելման նպատակներով: Մեքսիկայում,որտեղ միջերկրածովյան պտղաճանձըներթա1977 թ., դրա ոչնչացման ծախփանցելԷ Կենտրոնական Աֆրիկայից են սերը կազմել մլն. դոլար: Միայնցիտրուսայինների բերքատվության կորուստը Կոստա-Ռիկայում,Պանամայում,Նիկարագուայում 1970 թ. գնահատվել2,4 մլն. դոլար: է Ըստ միջատաբան-մասնագետների, միջերկրածովյան պտղաէ ճանճը, ունենալով վարակի լայն սպեկտոր(ընդգրկում ինչպես օժտված մշակաբույսեր, այնպես էլ վայրիցենոզներիբուսատեսակներ), . ն իր լինելովտրանսկոնտինենտալ տարածման, բարձրբեղունության համար ոչ բնորոշբույսերինն կլիմայականպայմաններին հարմարվողականության առանձնահատկություններով, կարողէ էականվնաս այլ նան չախտահարված հասցնել ոչ միայն ակլիմատիզացման, ծագմանդեպքում: տարածքներում ժամանակավոր օջախների տարածքմիջերկրածովյան պտղաճանձի ներթաՌուսաստանի փանցմանդեպքումգերադրապես կվնասվենդեղձը,ծիրանը,սալորը, բալը, կեռասը, տանձը, խնձորը, ինչպես նան որպես անցումայինն -

-

(վաղահաս ելակը, թթենին, խաղողը մշակաբույսեր պահեստային մշակաբույսերըլոլիկը, պղպեղը: տեսակները), բանջարաբռստանային Միննույնժամանակտնտեսականզգալիվնասըկարողէ արտահայտել Կրասնոդարի երկամասիՍնծովյան ափամերձշրջաններում,սկսածք. Տեմրյուկիցմինչն ք. Ադլերը, ինչպեսնան Կասպյան ափամերձտարածքներում հարավայինշրջաններից ԴաղեստանիՀանրապետության

մինչն Աստրախանի (նկ. 1): շրջանում՝ Վոլգայիգետաբերանը

մեթոդները Միջերկրածովյան պտղաձանձի հայտնաբերման պտղաճանճի Կարանտինի միջերկրածովյան տակգտնվողմթերքում թրթուռներիհայտնաբերումը պտղաԲուսականարտադանքի բեռներումմիջերկրածովյան է ճանձիհայտաբերումըբեռներիզննմանժամանակհնարավորություն տալիս նվազագույնծախսերովկանխարգելելվնասատուի ներթառիսկի փանցումըն դրա կլիմայավարժեցումը բուսասանիտարական

շրջաններում:

պատահաԸրոշակիշրջաններմիջերկրածովյան պտղաձանձի է կան ներթափանցման դեպքում,որտեղվնասատունունակ կլիմայան զգալի վնասներհասցնել, վարժեցվել,ավելացնելիր թվաքանակը հնարավորությունէ տալիսձեռնարվնասատուի վաղհայտնաբերումը կել դրա ոչնչացմանն ուղղվածկոմպլեքսմիջոցառումներ: այդ թվում նան Հաշվի առնելով բուսական արտադրանքի, ն մերձարնադարձային, հատապտղացիտրուսային, արնադարձային ու յին, կորիզավոր մշակաբույսերիպտուղների նախաբեռնման ժամանակակից՝ մեթոդները,որոնք հատուկ կոնվեյերային գծերում ենթարկվումեն տեսակավորման, լվացման ն չորացման, այնուհետնպահպանությանկուտակայինսառնախցերում,ինչպես նան նկատի առնելով փոխադրմանսեղմ ժամկետները,միջերկրածովյան պտղաճանձիհայտնաբերումըբուսական արտադրանքում հանդիսանումէ բավականբարդ խնդիր: պտղաճանձիթրթուռներիհայտնաբերման Միջերկրածովյան համարնմուշառմանժամանականհրաժեշտէ հաշվի առել կոնկրետ

սերմիավոր

իրավիճակները.

երկրիցեկող բեռը -այն դեպքում,երբ վնասատուիտարածման բաղկացած է միջերկրածովյանպտղաձանձիկողմից վնասվող բուսական արտադրանքի մի քանի անվանումներից,փորձաքննության

համար առաջին հերթին ընտրում են միջերկրածովյան պտղաձանձի կողմիցառավելգերադասելի հատապտուղները, մրգերը ն այլն,

-փորձաքննությանհամար զննվող պուղներից ընտրում են առավելհասունները, գերհասունացածները, քանիոր միջերկրածովյա է ձվադրելհատկապես պտղաճանձիէգը գերադասում դրանցում,իսկ պինդն չհասածպտուղներըվնասվումեն առավելհազվադեպ: Գոյություն ունեցող կանոններին համապատասխան, փորձաքննությանհամարնմուշի ընտրությանժամանակվերցնումեն վնասվածությաննշաններպարունակող պտուղները:Վնասված(ձվադրման) վայրում պտղմաշկը դեղնում է, ձնավորվում են մեխանիկական վնասվածքներ հիշեցնող շականակագույն գորշ նեկրոտիկհետքեր, պտուղների(սալոր,դեղձ, ծիրան, տանձ) մակերեսինհայտնվումեն գումիարբիկիկաթիլներ:Բացիդրանից,ցիտրուսայինների պտուղների մակերեսինկարող են լինել բնորոշ կոնաձն բլրակներ, յուղային ակոսավորհետքեր(Հավելված1): Սպիտակն կապտասպիտակա բորբոսովպատվածփտածպտուղները,որպես կանոն,հազվադեպ են վարակվում միջերկրածովյան պտղաճանձի թրթուռներով: Միջերկրածովյան պտղաճանձի կողմիցվնասվածության նշաններով պտուղներինմուշներըենթարկվումեն լաբռրատոր փորձաքննության: -

Միջերկրածովյան պտղաճանձի թրթուրներիհայտնաբերո կարանտին հսկողությանենթականվող օբյեկտների զննմանժամանակ Բուսասանիտարական առավել ռիսկայինշրջաններումվնասատուի ժամանակինհայտնաբերման, օջախներիմեկուսացանն ոչնչացմաննպատակովիրականացվում է վնասվածբույսերի տարածքներիտարեկանհետազոտություն ծովայիննավահանգիստներ օդանավակայաններին, սահմանային կետերին,ժամանակավոր պահպանմանպահեստներին հարող 3 կմհատվածում: Միջերկրածովյանպտղաճանձիթրթուրների ակնադտական հայտնաբերման մեթոդը դրա կողմից վնասվող մշակաբույսերի է: Հետազոտություննե տնկարկներում բավականաշխատատար են իրականացվումվեգետացիոնշրջանի երկրորդ կեսում (հուլիս, օգոստոս, սեպտեմբեր), առաջինհերթինհետազոտումեն ՌԴ պայմաններում վնասատուիկողմից առավել գերադասելի` դեղձի, ծիրանի, Կալորի, նեկտարինի,տանձի տնկարկները:Միննույն ժամանակ

հավաքում են ծառերից թափվածվնասված, փտած պտուղները: տակիցհավաքումեն վնասվաԱռանձինտնկվածպտղատուների 10096-ը:1 հա-ից պակաս թափվածպտուղների ծությաննշաններով զննումեն ծառերի1096-իտակ:1 պտուղները թափված տարածքներում ն ֆերմե(արդյունաբերական տարածքներում հա-ը գերազանցող հավաքումեն յուրաքանչյուր րականայգիներ)թափվածպտուղները հեկտարիվրա հինգ ծառի տակից,ըստ տարածքիանկյունագծի: դեպքում առկայության Պտուղներըտեղումբացվումեն: Թրթուրռերի են սեյֆ-փաթեթների մեջ ն փաթեթավորվում պտուղները հավաքված փորձաքննության: ուղարկվում տարաներում,փաթեթավորմիջոցներում, Տրանսպորտային զննման,ինչենթակաապրանքների հսկողության մամբ կարանտին միջերկրառիսկիգոտիներում պեսնան առավելբուսասանիտաական զննման համարակնադիտական հայտնաբերման ծովյանպտղաճանձի կարող են դեպքումփտած ն մոմակալածչորացածպտուղներում (պուպարիկամ կեղծ հարսնյակներ երկթնանիների հայտնաբերվել բաց-դեղնավունից հարսնյակ):Պուպարիներկարաձգված-օվալաձն ն ավելի, մմ 4-5 է, մինչն երկարությամբ մինչնմուգ շականակագույն Նման դեպքումպուպարին նյութ չի հանդիսանում: նույնականացման մեջ, որի անոթների կամմիջատաբանական փոխադրվում էեն բյուքսերի նան մանր կտրատված թղթի շերտերն մատիտով հետ դրվում են խիտ բամբակե լրացվող պիտակ: Փորձանոթներըփակում ն ստացված Հավաքվածնյութը պահումեն 28-30" խցաններով: կետ7.1-իհամաձայն: նույնականացում իրականացնում իմագոներով

թրթուռիմարմնիերկարությունըմինչե 1 մմ է, ԼԱ-ԼՄ հասակում` 710մմ: Թրթուրների առջնի հատվածումլավ նկատվում է մուգ բերանայինապարատը, որի օգնությամբթրթուրները խիտինային ն տեղաշարժվում են պտղամիսը 2, դրանում(Հավելված փափկեցնում `

3):

մմ-իցավելիխոշորթրթուրներիհայտնաբերման դեպքում ն են դրանքզգուշությամբդուրս բերվումնրբունելիով տեղակայվում Պետրեիթասում: Պտղամսումթաքնվածմանր թրթուրներընմուշից մասնատում են դուրս են բերվումհետնյալկերպ:Պտուղըկտրատում են 1,5: 1,5 սմ ոչ ավելիմեծությանհատվածների, որոնքտեղկայվում են սենյակային վրանավելացնում մուգ պլաստիկատի կյուվետներում, ջերմաստիճանի ջուր.մինչննմուշիծածկվելը: 35-40 րոպեանցթրթուրները սկսումեն դուրս գալ, պտղամսից այդ թվում նան շատ մանրերը,որը հնարավոր է շատ հեշտ հայտնաբերել կյուվետիմուգ ֆոնիվրա: Փոքր թրթուռներննրբունելու են թորածջրովլի փորձանոթներում, օգնությամբ առանձնացնում իսկ7 մմ ն ավելի խոշոր թրթուռները` Պետրեի թասիկներում,որոնք հետագայումտեղադրվումեն լուսավորվածպատուհանագոգի վրա է Վառ կամ լամպի տակ: լուսավորությունըխթանում խայտաթն ձանձերի թրթուրներինթաքստոցիակտիվ որոնմանը, ն դրանք իրականացնումեն մինչն 13-20 սմ-անոց թռիչքներ: Ճկվելով՝ թրթուռներըկտրուկուղղվումեն ն իրականացնում թռիչքը:Բնության նման մեջ 7ճքհռոճմո-իթրթուռներըը կերպ տեղաշարժվումեն վրահ̀արսնյակավարակված պտուղներից մինչն 2 մ հեռավորության վորմանհամարտեղանքիորոնմանհամար:Թրթուրներիվարքագծի են վնասատուինույնականացման նույնականացումը թրթուռների այս դիտումներըբարձրացնում պտղաճանձի Միջերկրածովյան լաբորատոր պայմանպտուղները որակը ն հավաստիությունը: Անալիզիհամարընտրված կասեն Բոլոր փորձաքննության: Փորձաքննությանժամանակ հանդիպող պտղաձանճերի ներումենթարկվում մանրակրկիտ ն են զննվումպտուղների (2ոօջօքեւնճոծ) որոնքունակչեն թռչելու,տարբերակվում թրթուռները, կածելի ն փտած պտուղներըկտրում են մեծացման հետին պտկիկներիձնով շնչառականանցքերիկառուցվածքով. ֆոնիվրա 7-10-անգամյա Վնասվածպտղամսի պտղամիսը: են թրթուռները. վնասողճանճի դրանքսովորաբար զույգ են: դեպքումլավ նկատելի պտուղները 5ք. 5ք., 16էւոմոճսջ 5թ., ոճտէոճքեը ԸԹՈՅԱԼԹք. 8ոճեւօոճոո ք, Խիռջօ/Բոտ թրթուռներին Նույնականացումիցառաջ ապտղաձանձերի 12է եռացնելթորածջրում: Մեկ գործընթացը է: թրթուռները պտղաճանձի բավական անհրաժեշտ (Հավելված 3): Միջերկրածովյան ն գլանաձն հետո հ ետնի են ն օօ Հետո ջուրը թափում են, իլիկաձն, սրվածառջնի լայնացած սպիրտ:Միայնդրանից լցնում հատվածանի են կամվնասված պտղիվառդեղնանարնջագույն ռրը թրթուռներըձեռք են բերում անհրաժեշտառաձգականություն, ծայրով,կրեմագույն եկած Դուրս (վնասվածպտղի պտղամսիգույնի) գունավորմամբ:

6-7

Է տալիս իրականացնել նույնականացման գործընհնարավորություն

թացները:

Թրթուրը, ցանկալի է առավել խոշորը, դուրս են բերում սպիրտից բարակ նրբունելիովն տեղակայում1:1 հարաբերությամբ տակ գլիցերինովսպիրտիկաթիլիմեջ: «Տւշոու-2000» մանրադիտակի են հետազոտությանժամանակզննում թրթուրի մարմնի առջնի հատվածումմանդիբուլյարսկլերիտները:Միջերկրածովյան պտղաճանճի մերձկոկորդայինապարատիմանդիբուլյարսկլերիտները տարբերվումեն ներքինմանգաղաձն կողմումառանցելունդիմանգա-

ղաձն ճկված գագաթայինկեռիկով:Առջնի կրծքայինստերնիտում կողերում տեղակայված են գնդաձն ելունդներով առաջնային շնչառականանցքերը`8-9, սռվորաբար9, որոնքլավ տեսանելիեն « 25/10 ակնապակուն մանրադիտակի մեծացմանդեպքում 2, 3): (Հավելված Թրթուրիլայնհետինծայրըլավ երնումէ գագաթային միկրոպրեպարատում (Հավելված3, 4) « 200 մեծացմանդեպքում: Միջերկրածովյանպտղաձանձիմոտ հետին շնչառականօրգանը են է երեք շնչառականճեղքերով,որոնքեզրավորված ներկայացված միջշնչառական սերտաճումների չորս խմբով:Ելունդներիերկարությունը չի գերազանցումշնչառականճեղքի երկարությանկեսին: Միջշնչառականելունդներիմիջին թիվը փնջում 8-9 է: Շնչառական ճեղքի պատի ներքին շերտը կրում է մի շարք հավասարաչափ տեղակայված ատամիկներ:Կողային շնչառականճեղքերըտեղամեծ են կայված ոչ անկյանտակկամ գրեթեզուգահեռեն միջինճեղքի 2, 3): նկատմամբ(Հավելված Կարանտին հսկողության ենթակա օբյեկտների զննմանժամանակ իմագոյիհայտաբերումը միջերկրածովյան պտղաճձանձի Միջերկրածովյան պտղաձանձի իմագոյի հայտնաբերման են առավելռիսկայինբուսահետազոտություններն իրականացվում սանիտարական շրջաններում,վնասատուռվ վարակվելու ունակ է հաշվիառնել, մշակաբույսերի վրա:Միննույնժամանականհրաժեշտ համար առավել որ միջերկրածովյան պտղաճանձիադապտացման հարմարշրջաններեն համարվում դրա կողմիցախտահարվող մի շարք պարունակողտարածքնները,օրինակ տնամերձ բուսատեսակներ

այգիները: Հետազոտության իրականացմանմեկնարկի օպտիմալ ժամկետհանդիսանումէ դեղձի,ծիրանի,սալորի, կեռասիտարբեր տեսակների հասունացումից մինչնկռրիզավորների ուշահասսորտերի բերքհավաքի շրջանը:Միջերկրածովյան պտղաճանճիիմագոյիհայտնաբերմանհամար ներկայումկիրառում են տարբերկառուցվածքի ֆերոմենային թակարդներ (Հավելված5), որոնքունեն մի շարք առավելություններն թերություններ:Այսպես, համակցվածթակարդները դեղինգույնիհամադրությամբ բացիմիջերկրածովյան պտղաճձանձից ն են (արուից էգից)գրավում նան աբորիգեն երկթնանիների բազմաթիվ տեսակների,որը բարդացնումէ ընտրությանն նույնականացման գործընթացները: Ուղղահայացթակարդները սռվորաբար կիրառվում են ինսեկտիցիդների համադրությամբ միջերկրածովյան պտղաճանձի նման իմագոներին ոչնչացնելուհամար,ինչն անվտանգ չէ թակարդերի հետ աշխատող անձնակազմի համար: ՌԴ տարածքում միջերկրածովյան պտղաձանձի բերմանհամարխորհուրդէ տրվումկիրառել«Դելտա»թակարդները, որոնք ունեն չեզոք սպիտակ գույն, թեթն ներդիր ն սպունգային բազմաշերտ միջերկրածովյան դիսպենսեր՝ պտղաճանձի արուիսինթետիկսեռականֆերոմոնիանալոգով, որնամբողջաշխարհումհայտնիէ «Տրիմեդլյուր» անվանմամբ: Թակարդները կախվումեն ծառերիսաղարթներից, հարավային 1,5-2,0 մ բարձրության կողմից,հողիմակերեսից վրա, թակարդը: 0,51,0 հա տարածքի ն հաշվարկով:Թակարդների ստուգումները միջատների ընտրութունըկատարվումէ 3 4 օր անց: Դիսպենսերի փոխարինումն անհրաժեշտէ իրականացնել12-15 օր անց, քանի որ միջերկրածովյան պտղաճանձիարուի ֆերոմոնը,ինչպես ն մյուս միջատների արուներիֆերոմոնները, օժտվածէ գրավչությանկարճ շրջանով:Կարանտինհսկողությանենթակաօբյեկտների(տարածք30-35 օր է: ների)հետազոտության տնողությունը են 22 7 24 Միջատները կպչուններդիրներիհետ տեղադրվում սմ անձեռոցիկներում ն ուղեկցողփաստաթղթերի հետ միասինսեյֆ փաթեթներում ուղարկվումնույնականացման համար:Դուրս հանված է նորը: կպչուններդիրիփոխարեն տեղադրվում

հայտնա

-

Միջերկրածովյան պտղաձանձի իմագոյինույնականացումը ձ անձերի պատրաստուկային իմագոներին Լաբորատորիայում սոսնձի շերտի հետ հեռացնումեն ասեղով կամ հերձադանակով ն 3-4 ժամ տեղադրումսոսնձի հեռացման կպչուն ժապավեններից հեղուկով` ցիտրուսայինլուծիչ «8օ Շ1ոթ» կամ քսիլոլով հատուկ բյուքսերում:Լվացումիցհետո ճձանձիիմագոներըտեղակայվումեն Պետրեի թասիկներումֆիլտրի թղթի վրա ն որոշվում է դրանց տեսակային պատկանելիությունը: է պտղաիմագոնտարբերվում պտղաճձանձի Միջերկրածովյան ձանձերի այլ տեսակներից այնպիսի առանձնահատուկհատկաեն նիշներով, ինչպիսիք կրծքի մեջքայինհատվածումպատկերը, տեղակայումը, որովայնիձնը ն թների վրա մգեցվածհատվածների

նկարը:

է, 5,0 մմ երկարությամբ մմ: է, թներիբացվածքըմոտ Գլուխը սպիտակավուն-մոխրագույն 4» պտղաճանճը Միջերկրածովյան

-

կեճիթի վրա մուգ շերտիկով: Շոշափուկներըն կնճիթը` դեղին: են երեքհատվածներից ն խոզաններից: Առաջին Բեղիկները բաղկացած ն երկրոդհատվածները կարմրագույնեն, երրորդը` բաց դեղնավուն երկարխոզանով: պտղաձանձի արուիմոտ առկաէ Միջրեկրածովյան շերտով: Կենդանի ճակատային խոզան գագաթում շեղանկյուն են մոտ կանաչավուն(զմրուխտե) առանձնյակների աչքերըկարմիր մոտ գույնի:Կուրծքը (թիկնային փայլով,սատկածներ գինու-կարմիր է, ուսերը հատվածում)փայլուն-սն դեղնասպիտակավուն պատկերով, Թներնունեն լայն,լայնակիկտրվածքով բնորոշսպիտակօղակներով: շերտեր: Միջին ջղով անցնողգիծն առջնի շերտից ծխադեղնավուն հասնում է մինչնհետինը, մյուսըհետինլայնակիջղովուղղվածէ դեպի են: թնի հետնիհատվածը:Թներիառջնիհատվածըն հիմքըմգեցված Չթռչողէգի մոտ թներնուղղվածեն դեպիներքն:Ոտքերըդեղինեն, Որովայնըդեղնավունէ, առջնին միջին ոտիկները 5-հատվածանի: սեգմենտներիմեջքային հատվածում երեք կապարամոխրագույն լանակի շերտով էգի որովայնը տափակ է ն կորացված: (Տես՝ Հավելված, նկարներ)

ԱՐԵՎՄՏՅԱՆ

ՔՈՐԻՍՏՈՆԵՎՐԱ

Ըհօոտինոշնո»ՕՇԸԼԱՇոէռիտ Բլօօտռո

Ներածություն Շտօոտ(ռոճսոը ՕՇԸմՇոէք/ջ 1ոոշուռո Արնմտյանքորիստոննրան` 7ծոոոճմշօ) արնելյանքորիստոննրայի (Գարգ` նզքմօքւօո, Ընտանիք` (Շնօոտչօոճաա1նումճոոռ (ՇԱՇոռճոջ)հետ մեկտեղ հանդիսանումէ ՀյուսիսայինԱմերիկայիփշատերնանտառների հիմնականվնասատուներից մեկը։ 0-Առաջինանգամ արնմտյան քորիստոննրան մասնագետների ուշադրությունըգրավելէ 1909 թ., ն մինչ այսօր այս տեսակի զարգացման բռնկումներպարբերաբարգրանցվումեն ն Կանադայի ԱՄՆ-ի ամբողջարնմտյանտարածքների ափամերձ գոտիներում: Արնմտյան քորիստոննրանհանդիսանումէ առաջնայի ն գեներատիվ վնասատու. այնվնասումէ եղննուն սոճու վեգետատիվ օրգաններըվ̀նասհասցնելովինչպեսմատղաշբույսերին,այնպեսէլ, հասուն տնկարկներին ու անտառային տնտեսություններին՝ զրկելով. դրանցբնական վերականգնման հնարավորությունից: Վնասատուն փշատերնների տնկիների է հեշտությամբ տարածվել նորտարածքներ: ն կարանտինի ն Ըստ բույսերիպաշտպանության Եվրոպական Միջերկրածովայինկազմակերպության(ԲթթՕյ) մասնագետների, ն Կենտրոնական Հյուսիսային Եվրոպայիկլիմայական պայմանները են զարգացման բարենպաստ արնմտյանքորիստոննրայի համար:Այդ Շտօոտանոծսոա իսկ պատճառով Օճմթուշիտրընդգրկվածէ ՔՔՔՕ-ի կարանտինօրգանիզմների ցանկում, թեպետ մինչ այժմ ՔՔթՕ-ի տարածքում չի հայտնաբերվել: |

միջոցով կարո

վերաբերյալ օրգանիզմի վնասակար տեղեկություններ Ընդհանուր

Դասակարգումը

Դաս՝ՄիջատներԼոՏ6ճէռ -

- Լճք14օքէ612 Կարգ՝ Թեփուկաթնավորներ

ՇԽ.ոտԼՕոշնոշ ՕԸԸ/ԱՇուոՏԻւօօտճո Տեսակ՝ Համընդհանուր ընդունված անվանումըարնմտյան

(765է6ՒոՏքոսօ6 Եսժաոօտ (անգ.)) քորիստոննրա համակարգչային կոդըՃՔՇԷԾՇ Բայերի ԵՄ` 1/1, կարգավիճակը՝ Կարանտինային

Ք9ՔՕ`

41 15:

է արնելյան քրիստոննրան Բույսերը,որոնցվնասում Բնական միջավայումայն հիմնականումհանդիպում է ուճոշլօՏո-ի վրա:Վնասում է նան սոճուն (48765օոօօ6ո, 4. Ք56սմ0է5սք «4. 1ո9106ողքտ), (մոտ օճաԱ6ուանտ), եղննուն(71662 խեժափիճուն Քոճոմն5, Ք. քիս, Է. քսոջճոչ): ճոջճնոճոու, տարածվածությունը Աշխարհագրական Կոլումբիա ՀլուսիսայինԱմերիկա.Կանադա(Բրիտանական (Արիզոնա, Կալիֆորնիա,Կոլորադո, Այդախո, նահանգ), ԱՄՆ Վայոմինգ Մոնտանա, Նյու-Մեքսիկո,Օրեգոն,Յուտա, Վաշինգտոն, ԵՄ-ում բացակայում է: նահանգներ), է: բացակայում է: բացակայում

ԲթթՕ. ՌԴ.

130 ձու): Սաղմնային 150 (միջինբեղունությունը՝ զարգացման շրջանը

տնում է մոտ 10 օը:

միանգա

Երիտասարդթրթուրները չեն սնվում, այ թաքնվումեն ծառերիկեղնի,ձյուղերիկամկոճղերի ճեղքերում, որտեղ են ն մնում կառուցում սարդոստայնային հարսնյակներ դիապաուզա յում աբողջ ձմռանը:Մայիսիսկզբիցհարսնյակները դուրս են գալիս ն սկում են սնվել: Թրթուրներնառաջինհերթին թաքստոցներից կռծոտումեն մեկ տարեկանփշատերնները, ներթափանցում փակ ն մեջ վնասում զարգացող ընձյուղները կոկոնների վեգե(ինչպես տատիվ, այնպես էլ գեներատիվ): Հետագայում պատումեն թուլ սարդոստայնով թրթուրները ն Մատերիտասարդ ընձյուղները սնվումմատղաշփշատերններով: ղաշ ընձյուղներն ամբողջովին ուտելուցկամ զգալիորենվնասելուց հետո թրթուռնանցնումէ ավելիհին ճյուղերով կամծառովսնմանը: են 30-40 Թրթուրներն ակտիվորեն օրվաընթացքում` սնվում անցնելով ն թրթուռային վեցհասակներ (նկ.6), հուլիսիառաջին կեսում հյուսում են հարսնյակ ու սկսումհարսնյակավորվել: Հարսնյակավորումը կարող է ընթանալ ինչպեստարբեր սնման վայրերում: թաքստոցներում, այնպես Հարսնյաէլ անմիջական տնում մոտ է (Տես՝ կավորանփուլը սովորաբար օր: նկարներ)

ձավելվ

ն նույնականացումը Հայտնաբերումը

առանձնահատկությունները Կենսաբանական ՇփօոտւօոծաւտՕճեմմ6ուճիտ, բնակքորիստոննրան` Արնմտյան գոտու ափամերձ խաղաղօվկիանոսային վում է ԱՄՆ-ի ն Կանադայի ն է փշատերնների հիմնական անտառներումհանդիսանում փշատերն նկարներ) մեկը: վնասատուներից (Տես՝Հավելված, մեկտարիէ: Թիթեռըհարսնյակից տնողությունը Կենսացիկլի իսկ սկզբին, դուրս է գալիսհուլիսիվերջում օգոստոսի սովորաբար է հայտնվումարդենհուլիսիսկզբին: իմագոն ավելիտաք շրջաններում հետո, տնում է 7-10 օր բեղմնավորումից շրջանը Ձվադրման են: Սովորաբար էգերըձվերըդնում ոչնչանում որիցհետո թիթեռները են փշատերն մասերում,փշերի բույսերիտերններիմակերեսային հասնում Է մինչն 1-3 երկարությամբ` շարքով,ձվերիքանակությունը -

Մորֆոլոգիան Ձուն. Նոր դրվածձվերը բաց կանաչավուն են: Ձվադրումը է փշատերնների սովորաբար կատարվում մակերեսին՝ մեկ երկայնակի (Տես՝ Հավելված, զանգվածով: նկարներ) է, Թրթուրը:Ձվիցնոր դուրս եկածթրթուրը բաց կանաչավուն շագանակագույն գլխով:Հասուն թրթուռնունի 25-32 մմ երկարություն, (Տես՝ շագանակագույնէ, կրեմագույնգորտնուկներով:

նկարներ)

Հովելվա

Յ

Վնասակարությունը Արնմտյանքորիստոննրան որպեսփշատերնների վնասատու է առաջինանգամարձանագրվել թվականինԲրիտանական Կոլումբիայում(Կանադա),այնուհետն թվականինԱյդախոյում (ԱՄՆ) ն շուտով ճանաչվեց որպես ՀյուսիսայինԱմերիկայի մայրցամաքի արնմտյանափամերձ փշատերնների ամենալուրջ մեկը: վնասատուներից ԸՇնհօոչլօոճնոն ՕՇԸ6ումի-ր է առաջնային փշատերնակրծող վնասատու, որը զգալիորեն թուլացնումէ ծառերին: Քորիստոննրայիկողմից հասցված զանգվածայինվնասները են ծառերի հանգեցնում աճինկատելիկրճատմանը (տարեկան՝ մինչն ն 25-3090) գագաթների չորությանառաջացմանը, իսկ հետագայում, բազմակիվնաս հասցնելու պարագայումծառերիմահացությանը:

տարածքների հանդիսանում

ունի 12-16 մմ երկարություն, ավելի Հարսնյակը:Հարսնյակն ն է լայնէ առջնիմասում կտրուկնեղանում հետինհատվածում: շագանասովորաբարնարնջագույնից Իմագոն:Թիթեռները մմ 22-28 մմ թներիբացվածքով: երկարությամբ, կագույնեն, մոտ ես՝ նկարներ)

Հավելված,

Ախտանշանները

են

աչքի վարակվածփշատերններն Արնելյան քորիստոնեվրայով կորացած սաղարթինոսրացմամբ, թուլությամբ, ընկնումընդհանուր

կամբազմագագաթուգագաթներով հաճախչ̀որացած ընձյուղներով, մոտ): (Տես՝ Հավելված, երիտասարդծառերի թյամբ (հատկապես

նկարներ)

բռնկումը զանգվածային երկարատն Վնասատուի զարգացման լիարժեքտերնաանտառածածկույթի (4-5 տարի)կարողէ հանգեցնել

թափման նոչնչացման:

ճանապարհները Տարածման է ակտիվորեն թիթեռնընդունակ քորիստոնեվրայի Արնմտյան ներսումմի հատվածիցմյուսը: անտառածածկույթի տեղափոխվել կարելի է դասել թրթուռների Տարածմանպասիվ եղանակներին քամուօգնությամբ: երկարսարդոստայններով, տեղափոխությունը ճանահիմնական տարածման Արնմտյանքորիստոննրայի միջն հանդիսանումէ պարհը երկրների ն մայրցամաքների նան վնասատուռվվարակվածամանորյա եղննիների,ինչպես փոխադրումը: ձյուղերին տնկիների կտրած փշատերնների

(Տես՝ Հավելված, նկարներ)

լ

Արնմտյան քորիստոննրայով անտառներում հաճախ վնասված է դիտվում բնափայտային վնասատուների՝ հատկապես` կեղեակերներ

120ռու

քտթսմօՕէջաքոօ Աօքմոոչջին ՏՇ0)/սչ ֆօոուշիջ զանգվածային բազմացում: Արնմտյանքորիստոննրայից հատկապեստուժում են ն մինչն1,5 մ բարձրությամբ, 5,0 սմ տնկարկների սածիլները բնի2,5 Սճոմոժճքօոսչ

անտառա

տրամագծով բույսերը,քանիռր վնասատուի թրթուռները երիտասարդ փշատերններ որոնելիսհաճախվերնիհատվածներից տեղափոխվում են ստորինհատվածներ:Ընդ որում, մեկ կամ մի քանի թրթուռը է խեժնամբողջությամբ բավական ուտելու ն երիտասարդ փշատերն բույսը ոչնչացնելու համար:Ծռմռված, չորագագաթ կամբազմագագաթ դարձածտեկիներիաճը դանդաղումէ, բույսը կորցնումէ գեղագիտական նշանակությունը: Մեծ վնաս քորիստոնեվրան հասցնումէ անտառասերմնան բուծականտնետեսություններին` վնասելովգեներատիվ ընձյուղները կերաբույսերի երիտասարդ կոները:Այդ դեպքումզարգացող թրթուրը մեկըմյուսիհետնիցվնասումէ մի քանիկոներ,որոնքծռմռվումեն, չորանումն շուտովթափվումծառերից:Արդունքում խիստնվազումէ սերմերիարտադրությունը, իսկ անտառային զանգվածներում երկար է տարիների ընթացքում վատթարանումբնական վերարտադրողականությունը:

գործոնները Թվաքանակի բնականկարգավորման ն պայքարի

միջոցները

Բնության մեջ արնմտյանքորիստոննրայիպոպուլյացիայի գործոնների համակցուքանակության վրաազդումէ հետնյալբնական ն այլ թյունը. գիշատիչ մակաբույծմիջատներ, անվողնաշարավորների ն ողնաշարավորների ջերմասշրջակամիջավայրի թվիցգիշատիչներ, ն ն այլն:Երբեմն,երկարատն տիճանը խոնավությունը ախտահարման դեպքում,հակադարձազդեցությանգործոնկարող է հանդիսանալ ծառերիարագ տերնաթափությունը: Միջատներիավելիքան 40 տեսակ(մանրթաղանթաթնավորեն քորիստոնեվրայի ներն երկթնավորներ) հանդիսանում մակաբույծներ:Դրանցիցչորս-հինգտեսակվնասատուի արեալումհանդիպումէ ն գրեթե ամենուր: Քորիստոննրայիթիթեռներով,հարսնյակներով են հանդիսանում թրթուռներով սարդերը,մրջյունսնվողգիշատիչներ ն դրանցթրթուրները:Հայտնիէ, որ ները, գիշատիչփայտոջիլները քորիստոննրան սնունդ է հանդիսանումսկյուռներին թռչունների բազմաթիվտեսակների համար (կեռնեխ,ճնձղուկներ,ճանճորսներ, ն քորիստոննրայի սերինոսներ այն):Մակայնայս բնականգործոնները են ունենալ միայն թվաքանակիվրա զգալի ազդեցությունկարող քանակական բռնկումներիմիջն ընկածժամանակահատվածներում: մեծ չէ: Զանգվածային շրջանումդրանցազդեցությունը բռնկումների թրթուրներըկարողեն ախտահարԱրնմտյան քորիստոննրայի պոպուլյավել որոշ ախտածիններով, սակայնայդ հիվանդությունները մեծ ազդեցություն, ըստ երնույթին,չեն ունեցիայիքանակության վրա

նում:

որոշ դեպքերում կարողեն բացասաԿլիմայական գործոնները պոպուլյացիայիթվաքանակի կան անդրադառնալ քորիստոննրայի վրա: Օրինակ,թաքստոցիցփոքրթրթուրներին դուրս գալու պահին է անձրնիշիթը:Այդ երբեմնքշում է ուժեղքամինկամլվանում-տանում են դեպքումթրթուրներըկարող մահանալմինչն կերին հասնելը: Ամռան ընթացքումսառը եղանակըդանդաղեցնում է վնասատուի ն գիշատիչների դրա հասանելիությունը զարգացումը` ուժեղացնելով սառնամանիքները համար:Երբեմնվաղ աշնանային մակաբույծների են ձմեռման թրթուրներիոչնչացհանգեցնում չնախապատրաստված նս սառնամանիքները մահացուեն քորիսմանը: Ուշ գարնանային տռննրայիթրթուրներիհամար:Իսկահա ձմեռայինսառնամանիքները

(մինչն 42 ն նույնիսկ47"Շ) դիապաուզայի մեջ գտնվողթրթուռներն են գրեթե անցկացնում առանցկորուստների: Անհրաժեշտության դեպքումարնմտյան քորիստոնեվրայի դեմ են կարող կիրառվել ինսեկտիցիդներ, ինչպեսքիմիական, այնպեսէլ

կենսաբանական: Արնմտյանքորիստոննրայի դեմ պայքարիհիմնական քիմիաէ կանմիջոցներին կարելի դասելանտառային զանգվածների ավիացոն սրսկումըկամ մշակումըհամապատասխան ցամաքային տեխնիկայ օգնությամբ, ինչպեսնան առանձինծառերիկեղններում թունաքիմի կատներ պարունակող պատիճների ներածումը:

Դրական արդյունքներ ստացվելեն նան պայքարիկենսաբանա կան միջոցներիկիրառման արդյունքում: Մասնավորապես, լավ արդյունք է ստացվել քա քնութռոշօ, քոուչ քաութոյղղքծ, ԲԱյո0աօստաաոոօ

(Քաուջջ, Ըճւօնո,

1977)

մակաբույծներ

են տարվում կիրառումը: Հետազոտություններ արնմտյանքորիստո8շշյոչ նեվրայիդեմ էհսռուոՇոջ:5 6է «Լ, 1987) չսեջք.մոլա: (8օստ8614 կիրառմանուղղությամբ:Քորիստոներայի դեմ բակուլովիրուսների կիրառումը ցանկալի արդյունքներ չիտվել: Արեմտյան քորիստոննրայի դեմ պայքարումկարողեն արդյունավետլինելնան ռրոշ անտառ-տեխնիական միջոցառումներ: Օրինակ, նշվածէ, որ առավելմեծ վնասքռրիստոնեվրան հասցնումէ մաքուր կամգրեթեմաքուրեղնինիտնկարկներին, ն տնկարկներում վնասատուի նկատմամբ անկայունփայտանյութային տեսակների (եղեին) մասնակի փոխարինումը առավելկայուններով (սոճի) նույնիսկ կարող է էականորեն նվազեցնել բռնկումների հավանականությունը:

Բուսասանիտարական միջոցառումները Տվյալփուլում հիմնական ֆիտոսանիտարական միջոցառումները հանգեցվումեն կենդանիբույսերի ն փշատերնների կտրած

ճյուղերի(4465

մտո,

ՔՇ6ռ, քջոսմօլտսցռ տեսակներ)արտահանման

սահմանափակումներին այն տարածաշրջաններից, որոնցում տա-

րածված Է արեմտյան քորիստոներավնասատուն(Շնօոտէնռճարը ՕՇՇԱԲուռնջ) Մաքսայինմիությանանդամպետությունների

ներթափանցումը կանխելու նպատակով: Տարածման հնարավոր ուղիների սահանումը դրա

տարածք

|

Ուղի 1-ին.Կենդանիբույսեր տարաներում, տնկանյութ,փշատերնները Փշատերնավորների կտրած ճյուղեր, ամանորյա ծառեր: Տարվա տաք փշատերնների

բոլոր փուլերի զարգացան եղանակինհնարավորէ քորիստոնեվրայի շրջանումհնարավորէ դիապաուաշնանան-ձմեռան առկայությունը, հայտնաբերում: զայինթրթուրների որոշ անտառանյութեր տեսակների Ուղի 2-րդ.Փշատերն կլոր անտառ, չարմատաՓշատերններիչարմատակալած ն սղոցանյութ: Աշնան-ձմռան շրջաններում կալած անտառանյութեր թրթուրներ: դիապաուզային հնարավորէ հայտնաբերել ն տարա Ուղի 3-րդ.Փաթեթավորում միջոցնետարայի մեջ, տրանսպորտային Փաթեթավորման, է 1 ն 2 կետերումնշվածկարանտին րում, որոնցումիրականացվում կամ պահփոխադրումը ենթակաարտադրանքի վերահսկողության թրթուրներ, պանումը, կարող են հայտնաբերվելքռրիստոննրայի կամթիթեռներ: հարսնյակներ այլ ուղիները Վնասատուի ներթափացման է Հնարավոր իմագոյիփուլում գտնվողվնասատուիներածում ժամա(օրինակ,ավիափոխադրումների միջոցներով տրանսպորտային հնարավորէ բնականտարածում մերձակայքում նակ): Օջախների կամքամուօգնությամբ: իմագոյիակտիվթռիչքների

Վնասակար օրգանիզմիտարածմանտարբեր ուղիների որոշումը հնարավորմիջոցների վերահսկողության բույսեր Ուղի 1-ին.Կենդանի կենդանիբույսերը, ըստ զննմանն լաբորատոր փորձաքննուպետքէ ճանաչվենզերծկարանտինային թյան արդյունքների,

օրգանիզմներից

վայրըպետք արտադրության տվյալխմբաքանակի արտադրանքի է է ազատ լինի քորիստոննրայից, որի մասինպետք նշված լինի

ՓԸՇԸ-ում:

որոշ անտառանյութեր տեսակների Ուղի 2-րդ:Փշատերն վայրը արտադրութան տվյալ խմբաքանակի արտադրանքի քորիստոննրայից, պետքէ ազատ լինի արնմտյան

»

»

»

Կամ »

անտառանյութիտվյալ խմբաքանակը պետք է մշակվածլինի է տալիսոչնչացնել այնպիսիեղանակով, որը հնարավորություն կարանտինվնասակարօրգանիզմի այդ տեսակը,որի մասին պետքէ նշվի ՓԸՇ-ում: ն տարա Ուղի3-րդ.Փաթեթավորում ն տարանըստ զննմանն.լաբորատորփորփաթեթավորումը ձաքննությանարդյունքների,պետք է ճանաչվենզերծարնմտյանքորիստոննրայից պետքէ մշակվածլինի այնպիսիեղանակով,որը հնարավորություն է տալիս ոչնչացնելկարանտինվնասակարօրգանիզմիայդ տեսակը

պետքէ ոչնչացվի:

Եզրակացություններ

|

ՇմռոտՕոճԱՒք ՕՇԸԱԲոԼշիտբնական 1.Արնմտյան քորիստոննրան

բնակությանվայրերումհանդիսանումէ փշատերններիհիմնական մեկը: վնասատուներից մեծ 2.Մաքսայինմիության անդամ երկրներիտարածքների մասում կլիմայական են տվյալվնասատուի պայմանները նպաստավոր ն եղննինհանդիսանում են զարգացման համար:Եղնինը,խեժափիճին հիմնական տեսակներ Միբիրում, Հեռավոր անտառագոյացնող ու նան Արնելքում,ինչպես Ռուսաստանիկենտրոնական հյուսիսային ն Բելոռուսում եվրոպական հատվածներում, Ղազախստանում: 3.Ներկայումսմիջազգայինառնտրայինկապերիզագացման պայմաններում գոյություն ունեն ՌԴ ն ՄՄ այլ անդամ-երկրների տարածքվնասատուի ներթափանցման ճանապարհներ: իրական 4.Բուսասանիտարական ռիսկիանալիզիարդյունքների հիման է վրա կարելի եզրակացնել,որ արնմտյանքորիստոննրան լուրջ է պոտենցիալվտանգ ներկայացնում ՌուսադստանիԴաշնության, ն Բելոռուսի Հանրապետության Ղազախստանի Հանրապետության ն նան է Հանրաանտառների համար պետք ներառվի Հայաստանի պետության անտառների ցանկում: հնարավոր վնասատուների |

ԿԼՈՐԱԳԼՈՒԽ

ԽՆՁՈՐԵՆԻ

ԽՈՅԱԲՋԵԶ

ԱտԲռեոլսՏ ՏՅքօղմտ «ճոճ

Ընդհանուր վնասատուի տեղեկություններ վերաբերյալ Կարգաբանություն Պ

Լատիներեն անվանումը

ԸճոմմԸ2 Էճնոըլստ,1787 5ճք6ճ102

ծ1տէէշէշ 54), 1824 5ռք6102 Հոմանիշներ.

Տ:քոունելքսոռոռեռ Էթքքոու,1925

Կարգաբանությունը. Դաս ՄիջատներԼոտճէտ ԸՕ|16օքէճոռ ճԱւսրգ Վարծրաթնավորներ «ծ (բեղիկավորներ կամփայտահատներ), -

-

ԲԱ Տոքծ

(Հոծ) :

Քօսոմեծշմ6մ շթք16 Համընդհանուր ընդունված անվանումները. էօճ Եօւ6ք (անգ.),Տոտեէօօո 80-6- (անգ.),Տճք6ոմ6 մս քօուոուծւ(ֆրանս.), Քսոմեսքճք:ք/Ճքք61Եռստեօհւ6ւ (գերմ.),խնձորիկլորագլուխխոյաբզեզ

(հալ)

Բայերիհամակարգչային կոդը,ՏՃթԵԸԽ ԻԵՔՕ ճ1 Կարանտինային կարգավիճակը.

Վնասվող բույսերը

Բոլոր հայտնիտեր-բույսերը պատկանումեն վարդածաղկավորներիընտանիքին. խնձորենին, այդ թվում`վայրի խնձորենին (ցեղ 2(ոսջ, կեռաս,սալորենին, /ոառսչ), նշենին(ցեղ տանձենին դեղձենին, (ցեղ Քաջ, սերկնիլենին(ցեղ Շջմռուշ),շվեդականարոսենին(ցեղ ՏՕւեսչ, ալոձենին(ցեղ (Շշաճքստջ), (ցեղ «Նռճնոճնր6ք, քարազկեռին (8ւօօխտ,1915, ԷԼ6ՏՏ, արոնիան(ցեղ ,«47օոշ), չմենին (ցեղ ՇՕԱՇոճոտէոթ 1940, յօհոտօո8. Լչօո, 1991, 501օոոօո,1995): Մշակվողտեր-բույսերից են խնձորենին, ԱՄՆ-ում հանդիսանում առավելկարնորպտղատուներ տանձենին, հանդիսերկնիլենին, սալորին կեռասիվրավնասատուն պում է առավելհազվադեպ, իսկ դեկորատիվ բույսերիցա̀լոձենինն քարազկեռին: Գերմանիայում խոյաբզեզն առաջին խնձորիկլորագլուխ է 2008թ., շվեդականարոսենուքաղաքային անգամ հայտնաբերվել ինչպես հան վայրի խնձորենուն ալոճենու վրա: տնկարկներում, `

ՀյուսիսայինԱմերիկայիարնելյանհատվածումխնձորիկլորագլուխ է բնականպայմաններում, խոլաբզեզըտարածված այդ թվում նան անտառներում,թխենու վրա (թոառստտ6րօէլո:): Տարածվածություն կրումէ տեղային բնույթ:

Վնասատուի կենսաբանությունը

ՍմերիկայումՏաքամն«առմեխ կենսացիկլը Հյուսիսային են մայիս-հունիս տարիէ: Հասուն առանձնյակները հանդիպում ամիս2-4

ներիցմինչնհուլիս,այդ ընթացքումդրանքբեղմնավորվում են: Էգերը ձվադրում են ծառերի կեղնների վրա, ընձյուղներիհիմքերում նախապես կատարված փոսրակներում: Բազմացման հարաբերականորեն դանդաղէ: Մեկ էգն ունակ է դնելու մոտ 40 ձու (11655,1940): Դուրս եկածթրթուրները սկսում են սնվելկեղնիվրա ն սեպտեմբերին ներթափանցում բնափայտի է խորքային հատվածներ, որտեղ ակտիվ հյութարտադրություն: Բույսի ցողունում / բնում բնակվող թրթուռներըտարածման հատվածներում կարողեն տանելզրոյիցշատ ձմեռային ջերմաստիճաններ: Չնայածօրգանիզմի կենսացիկլը չի երառումհանգստիշրջանը,այն կարողէ երկարաձգվել անբարեեպաստ պայմաններում:Բացի դրանից,միննույն կենսացենոզում կենսացիկլը կարող է տատանվելմեկիցմինչն չորս տարի (8ոօօի, 1920): Հարսնյակավորումը տեղի է ունենում հարսնյակավորման օրորոցներում: Ձնավորված բզեզները կրձոտելով բացումեն ամառային

դիտվո

ցոճր

Լրուն ունն«ներն ոյա եր Գո Անն ի ո իբԳր աեան աոով Աա. թ.աւն յուղների ը եեուղնե Տ. ո 14 ր Լ ն

ուցմա

ու

առ

սա

-

լ

ար 1999): Թ)

5ոքծւոճ

օճոձաե-ն

ւ ընտրում

է առողջ

ծայրերը:

Բազմացմա

կենդանիծառեր(քռուտ,

ն նույնականացումը Մորֆոլոգիան կամ փայտահատները Բեղիկավորները (Շճատծ)ամոօ) բազման գործնական տեսանկյունից կարնորկարծրա՝ է, րի ընտանիք որը համաշխարհային ֆաունայումունի ավելի թան 20 հազ. տեսակ:Մյս ընտանիքիներկայացուցիչների շարքումկարնորնշանակություն ունի 5գջճունցեղը,քանիոր այդ ցեղի բոլոր տեսակները, հատկապես սաղարթավորներն ունակեն վնասելու

ր արնանաերը

Բոր

կենդանի բույսերը` էական վնաս հասցնելով բազմաթիվ մշակա-

լրացուցիչսնուցում են ստանում ծառերի ն թփուտներիսաղարթներում, սնվում կանաչտերններիհյուսվածքներովն բարակընձյուղնե-

պատցիոն ապարատիօգնությամբբնորոշ հնչյուններիարտածման ն է եղունգի» սկզբունքով: ճառով. վերջինն, աշխատում «սանրի մոտ բարակկողիկներովծածկվածստրիդուլյացիոն Բեղիկավորների մակերեսըգտնվումէ միջնամեջքիառաջնայինհատածում ն հանգստի վիճակում տեսանելի չէ, քանի որ ծածկված է առաջնամեջքի առաջնակրծքի նկատմամբ հատվածով:Հնչյունըծագումէ միջնակրծքի սուր հետին եզրը սահում է շարժմանժամանակ,երբ առաջնամեջքի ստրիդուլյացիոնմակերեսով:Եթե բեղիկավորինբռնենք որովայնին վերնաթներիհատվածում,ապա լավ տեսանելիէ, թե նա ինչպես է մարմնի առջնի հատվածը վերն-ներքն շարժելով ճռռոց արձակում: սաղարթավոր գլխավորապես Տոքուոըհռծոճատ ցեղի ներկացուցիչները են: վնասատուներ տեսակներիբնափայտի «ռոմւճռ` վնասումէ խնձորենուկլորագլուխխոյաբզեզը, Տոքօոմթ բույսերը:Վնասաընտանիքի պտղատու ն դեկորատիվ վարդազգիների առավելուժեղ ենթակաեն երիտասարդ տուի ազդեցությանը ն ֆիզոլոեն խնձորի վնաս հասցնում գիապեսթույլ ծառերը: Առավելագույն կլորագլուխխոյաբզեզիթրթուռները:Մնվելով կամբիումով`թրթուռանցքերեն բացում,ն դրանցկենսագործուները բնում գռտիավորող նեության արդյունքումծառերըընկալունակեն դառնումհիվանդուեն քամու ժամանակ: թյունների նկատմամբ, կոտրվում հեշտությամբ Հասուն բզեզները նկարներ) սնվում են տերններով։ (Տես՝ Հավելված,

(կրծվածքներն անցքեր)կարող են բացահայտվելպտղատու ն դեկոնկարներ) րատիվծառերիզննությանժամանակ:(Տես՝ Հավելված,

բույսերի:

(նկ. Օւօէօո,

Խո

Շճոմամ2 ՏՅքճոմո

ՍՏՃ) Շօսոծ7,Խ1ոՏ54ՇհսՏՇէէՏ, ձմ1656»:

հիմնականախտանշանները Վնասատուովվարակվածության բնակեցմաննշան կարող են հանդիԾառերիվրա վնասատուի ն այդ սանալծառիբնիվրա ն դրա հիմքիմոտ անցքերիառկայությունը անցքերովդուրս թափվողթելանմանգորշ ալյուրայինգոյացությունը: հազվագույտթույլ տեսք` բույսերնունեն հիվանդագին Ախտահարված «ռոմի վնասակարութունն երանգավորվածտերններով:տոքոոմն ու ն պտղատու է չոր գագաթներիառաջացմամբ արտահայտվում դեկորատիվբույսերի չորացմամբ(նկ. 6-9): Երիտասարդբզեզները

Մորֆոլոգիական հատկանիշները Նախանականփուլում ձուն կրեմագույնէ, հետագայում այն մգանում է ն դառնում կարմրաշականակագույն: Ձվի չափերը3-4 Ձու.

մմ է:

Ռւնեն

Թրթուրները.Թրթուրները կրեմագույն են, առանց ոտքերի: տարբերակիչհատկանիշհանդիսացողփոքր կլոր գլուխ, որի

համար դրանքստացելեն «կլորագլուխներ»անվանումը:Սա կարնոր նույնականացմանհամար: հատկանիշէ վնասատուիմորֆոլոգիական ունեն 3-4 մմ երկարություն,ավելի Ձվից նոր դուր եկած թրթուրներն հասուն թրթուրների չափը հասնում է 25 մմ: Գլուխը մուգ շակաբաց սն: Կրծքի 1-ին սեգմենտըմարմնի նակագույնէ, մանդիբուլները` խորը մնացացծմասիհամեմատ ավելիլայն է: Մարմնիսեգմենտները են միմյանցից:Մեգմենտների մեծաձգվածքներովտարանջատված մասնութունը մարմնի երկու կողմերում ունի շնչառականանցքեր: (Տես՝ Հավելված,նկարներ)

բաց

15-20 մմ երկարությամբ Հասուն առանձնյակները են, Իմագոն. մեջքիհատվածումանցնող շականակագույն,մարմնիերկայնքով`

սպիտակ երկայնականգծերով Մարմին`՝ պատված է (Տես՝ Հավելված, մազմզուկներով: նկարներ) տարածման Վնասակար օրգանիզմի ուղիները Դիտարկենք, վնասատուի տարածման բոլոր հիմնականները: ուղիներըն առանձնացնենք

բարակ

հնարավոր

Տարածման առավելհնարավորուղիները օրգանիզմի տարածմանարեալ հանդիսացող Վնասակար երկրներիցարմատներովսաղարթավորտեր-բույսերիտնկանյութի

միջոցով:

Երկրներից,ռրտեղ հանդիպում Է վնասակար օրգանիզմը, սաղարթավորտեր-բույսերիկլոր բնափայտի(այդ թվում`վառելափայտի)միջոցով: ն տնտեսական Վնասակարությունը նշանակությունը 1880թթ.կեսերինտվյալ օրգանիզմը ԱՍՆ-ի հյուսիս-արնելքում համար լուրջ խնդիրէ հանդիսացել:Սակայն խնձորարտադրողների «ռոմմռ Տոքճոմռ վնասակար օրգանիզմիկառավարմանն ուղղված ԱՄՆ-ում ծրագրերիշնորհիվ խնձորի արտադրությանհամար այն է: Բնափայտային տնկարկներում երկրորդային վնասակարօրգանիզմ (յօհտօո8: Լ7օռ, 1991) այս միջատըհանդիսանումէ որոշ դեկորատիվ բույսերի ն թփերի, այդ թվում` արոսենու, քարազկեռի,չմենու, սերկնիլենու,վայրի խնձորենուգլխավորվնասատու:Ռրոշ հեղինակներ (ԷԼՇՕԿ6-8. հ1օօոոճռո, 2006) նշում են, ռր Տոքօոմշօոոմւմմշ-ն վնասէ հասցնում անտառայինխնձորենուն,ալոճձենունՓենսիլվանիայում (ԱՄՆ), ինչպես նան խնձորենուն,տանձենուն, բալենուն ն նշենուն խնձորարՆյու-Յորքում (ԱՄՆ): ԱտլանտիկԿանադայիօրգանական 8. Տ. օռոմւմճ-ն 008) (8:ոսռ Օոոլք, նշվածչէ տադրության տեղեկագրքում որպես վնասատու: Գերմանիայում վնասատուի ախտահարմանը ենթակա է եղել արոսինՏ502ծսչ չուշոոճմո, որը բացակայումէ վնասատուիտարածման արեալներում:Սա վկայումէ տվյալ տեսակի մասին` կողմիցնոր մշակաբույսերի ախտահարման հնարավորության ընդլայնելովնոր արեալներումկերային բույսերի շրջանակները: Գերմանիայում2008-2009 թվականներին վարակիօջախումվնասան տուի մշտադիտարկման, տնտեսական ախտորոշման կառավարման են 30200 մոտ եվրո (առանց տեր բույսերի ծախսերըկազմել փոխարինման ծախսերիհաշվարկի): Վնասատուիցզերծ պտղաբուծականտարածքներում,այդ թվում ն բուսասանիտարական ռիսկի գնահատմանտարածքում, պարագայում իրավիճակը պայքարիմիջոցառումների բացակայության է դարի սկզբում Հյուսիսային Ամերիկայի կարող նմանվել սպառնալիք իրավիճակին, երբվնասատուն համարվումէր հիմնական երիտասարդխնձորենիներիհամար: ճռքօոմշօռոճամիվնասակաէ տնկանյութի սաղարթիվերին հատվածի րություն արտահայտվում ն չորացմամբ դրա հետագակորստով:Վնասատուռվախտահարված բերքտալիս, երիտասարդ ծառերըաննախադեպ ծաղկումեն ն առատ -

իսկ հետո ոչնչանում են պտուղների հասունացմանընթացքում: Նույնիսկ վնասատուովծառերիաննշանվնասումները նպատտու սնկայինհինվանդությունների զարգացմանը: Վնասակար կողմիցհասցվող տեխնիկական վնասը կայանումէ վնասված փայտի լիակատարանպիտանիությանմեջ, քանի որ թրթուրների առաջացրածանցքերնիջեցնում են բնի մերձարմատային հաառվածի ստանում են ծառերի արժեքը: Հասուն բզեզներըլրացուցիչսնունդ են սաղարթներում, այդ ընթացքումտերններիվրա անցքեր կրծոտում, են ն վնասելում երիտասարդընձյուղներիծայրերը վատթարացնում գործընթացը: ֆոտոսինթեզի օբգա

են

եա

Ներթափանցման հավանականությունը Դիտարկենքվնասակարօրգանիզմիտարածմանհիմնական կարգավորվողուղիները ն այն պայմանները,որոնք մեծացնումեն ներթափանցման վնասակարօրգանիզմի բուսանիտարական ռիսկը: Ուղի 1-ին.Տեր-բույսերի տնկանյութ ընտանիք) (վարդազգիների արմատներով վնասատուի տարածման երկրներից, Օջախիտեղայնացման Ուղի 2-րդ.Տեր-բույսերիփայտանյութը: ն ոչնչացման միջոցառումները Վնասակար օրգանիզմի տնողությունը(2-4 տարի), կենասցիկլի բնականճանապարհներով դանդաղտարածումը,բույսերիպաշտպա52քճոմշճշոմոմ2-ի նությանքիմիականմիջոցներիառկայությունը ոչ մեծ օջախիոչնչացումըհնարավորեն դարձնում:Գերմանիայում5շքծոմք «ռոմմռ-իօջախիոչնչացմանն զատմանհամարկիրառվումեն հետնյալ

միջոցները.

-օջախիբացահայտում: -կարանտինայինգոտու (օջախիարեալ)` շկմ ն բուֆերային գոտու շկմ, սահանազատում: բույսերը (ծառերն -օջախիշրջանում բոլոր ախտահարված թփուտներ)մասնավորայգիներումն կանաչապատման շրջաններում են հատման ն ոչնչացվում այրան միջոցով(տեղային), է ծառերի հատում ն այրում, որոնք տեղա-իրականացվում ունեցողծառերիշրջակայքում, կայվածեն տեսանելիախտանշաններ է ընթանալ առանց տեսանելի քանի որ ախտահարումըկարող (ձվադրմանվայրերի,ինչպեսնան ախտանշանների արտահայտման |

Ջ5

թրթուրների զարգացմանվաղ շրջանում դրանց հայտնաբերման

ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ

բարդություն),

բույսերիմշակում բարձրճնշմամբաշխա(ալֆա-ցիպերմետրին) թունաքիմիկատներով միջոցով: տող սարքավորման անհրաժեշտուիրականացման ոչնչացմանմիջոցառումների տեղեկացում, թյան վերաբերյալբնակչության է բոլոր գոտումիրականացվում -բուֆերային

-

ԳՈՐՇ

ՓՏՈՒՄ

ճոտւօուր Տ0լաոճըօուսո (Տոււհ) Մոեսս«հ

6է

21.

Ընդհանուր տեղեկություններ հարուցիչիու հիվանդության մատին ու Կարտոֆիլի գորշ փտման տեսակիանվանումն տաքսոնոմիկ դիրքը Յոժ,

Անվանում` 72150ոն

ԷԼՕէէռ8: ԻնտեւսՇհլ

տ01նոմոօճուտ

(Տուհ)

105ո:օ, Նոեսաշհն,

Տարածում1̀/2/510ուշ 50/2ոճԸճճոսո աշխարհում

Եվրոպա` Ավստրիա, Բելգիա, Հունգարիա, Գերմանիա

Հունաստան, Վրաստան,Մոլդովա,Նիդեռլանդներ,Պորտուգալիա Ռուսաստան, Ռումինիա,Սերբիա,Սլովակիա,Սլովենիա,Թուրքիա,

Ուկրաինա,Չեխիա,Շվեդիա: Բուտան, Բրունեյ-Դառուսալամ, Ասիա`Բանգլադեշ, Վիետնամ, Չինաստան /նահանգնե՝ Խաղաղ օվկիանոսի ափին/, ԿԺԴՀ, Իրան,Լիվան, Մալայզիա,Մյանմա,Նեպալ, Հնդկաստան, Ինդոնեզիա, Պակիստան, Կորեայի Հանրապետություն,Սաուդյան Արաբիա, Մինգապուր,Թայվան,Թաիլանդ, Ֆիլիպիններ, Շրի-Լանկա,Ճապոնիա. տ վյալներովՍ̀իրիա: չստուգված Աֆրիկա` Անգոլա, Բենին, Բուրկինա Ֆասո, Բուրունդի, Կամերուն,Քենիա,Քոնգո, Գամբիա,Եգիպտոս,Զամբիա,Զիմբաբվե, Լիվիա, Մավրիտանիա,Մադագասկար, Մալավի, Մալի, Մարոկո, Նիգերիա, Ռեյունյոն, Ռուանդա, Սենեգալ, Մյերա-Լեռնե, ՀԱՀ: Թանզանիա, Ուգանդա,Էֆիոպիա, ՀյուսիսայինԱմերիկա՝`Մեքսիկա,ԱՄՆ /Վիսկոնսին,Իլինոյզ, Ինդիանա, Միչիգան, Նյու-չեմփշիր, Նյու-Ջերսի, Նյու-Յորք, Դակոտա/: Պենսիլվանիա, Հյուսիսային Կենտրոնական Ամերիկա`Բելիզ,Գվադելուպա, Գվաթեմալա, ԿոստաԳոնդուրաս, Գրենադա, Դոմինիկյան Հանրապետություն, Պանամա, Էլ Սալվադոր: Ռիկա,Կուբա,Մարտինիկա, Նիկարագուա, /Գոյաս,Պարանա, Հարավային Ամերիկա՝Բոլիվիա,Բրազիլիա Պերնամբուկո, Ռիու-Գռանդի-դու-Սուլ, Ման-Պաուլու ՄանտաԿատարինա/, Վենեսուելա,Կոլումբիա,Պարագվայ, Մուրինամ,Պերու, ն Թրինիդադ Թռբագո, Ուռուգվայ, ՖրանսիականԳվիանա,Չիլի, Էկվադոր: :

Սոմալ տ

Եթե նախկինումհամարումէին, որ այս հիվանդությունը է հյուսիսային լայնության45" ն հարավային սահմանափակված է ավելիհեռու այնտարածվել 45-ի միջն,ապա ներկայումս լայնության ն

երկրներում: արնմտաեվրոպական գրանցվել վերոնշյալ մարքռոռչ0ոճըճշոմ տեր-բույսեր Հայտնի

վնասվողտնտեսապեսնշանակալից Սույն բակտերիոզով են մորմազգիների ընտանիքին: մեծ մասըպատկանում բույսերի ու են տերբույսերն կարտոֆիլն լոլիկը:Բացիայդ, Հիմնական բույսերիավելիքան 200 կարողէ վարակել օրգանիզմը վնասակար ու մշակասուբտրոպիկական տրոպիկական տեսակ`հիմնականում ն Ի.Գ. այլն, 1988. բույսերի/ԲիլայՎ.Ի,, ԳվոզդյակՌ.Ի., Մկրիպալ 1994/: Ե.Վ. ն ուրիշներ, Մատվենա ննույնականացում Բացահայտում

Ախտանշաններ

հարուցիչիկողմիցվնասման վրա:Գորշ փտման Կարտոֆիլի թառամումեն, տերնները ժամանակբույսերնանսպասելիորեն է ցողունի ու կախվում: Երբեմնդիտվում նեղանում կարմրում, դեղնում, մոտ գտնվող ու բույսիարմատի սնացումը:Վնասված փափկացումն դիտվումէ ցողունիճեղքումը: մասը փտումէ: Որոշ դեպքերում ն երկայնական կտրվածքի Ջրատարանոթներըներկվումեն գորշ են բակտերիալ կաթիլները: ժամանակդրանցիցարտահոսում է, երկայնական Արմատներիվրա անոթայինօղակը կարմրում փնջերիմասում առանձնանում է ժամանականոթային կտրվածքի կաթիլներ:Պալարիաչքերիցու ցողունին էքսուդատի բակտերիալ է էքսուդատ, նույնպես արտահոսում ինչի միանալուհատվածից են հողի կտորներ:(Տես՝ Հավելված, հետեանքովպալարինկպչում

եկաբներ)

ու սմբուկիվրա: Լոլիկի ու սմբուկիվրա բույսերի ՆՍպիկի է ամերիկառաջինհերթինուսումնասիրվել ջակտերիոզով վեատումբ ցան Խետազոտողների կողմից: Վարակվածբույսերի երիտասարդ են պաթոգենի փտում են, եթե պայմանները բարենպաստ |

եյրե

համար,ապա ողջ բույսը փտումէ շատ արագ: Պակասբարենպաստ է ոչ այնքանարագ, ն հիվանդությունը զարգանում պայմաններում է մեծ թվովկցորդարմատներ: Ցողունիանոթային ցողունըձնավորում կտրվածքի ժամանակ փնջերըձեռք են բերումգորշ գունավորում, երնում են բակտերիալէքսուդատիկաթիլները:(Տես՝ Հավելվա

նկարներ)

ախտաԽորդենուվրա: Խորդենուբույսերիվրա նախնական ու են նիշերնարտահայտվում անկանոնքլորոտիկբծերի ստորին թառանման տեսքով:Տերններիեզրերըկարողեն անկանոն տերնների դրսնորմանհամար: ոլորվել,որոնք շատ բնորոշեն հիվանդության արտահայտման նախնական փուլումբույսերնկարող Հիվանդության են նորմալանալ է: Բարենպաստ գիշերը,երբջերմաստիճանը նվազում ն փտումը պայմաններում արագ է զարգանում կարող հիվանդությունն է տարածվել հատված`ավելի հին տերններից բույսի գագաթնային Թառամած այնուհետն դառնումեն քլորոտիկ, տերնները դեպինորերը: են ու բույսը տերններիվրա գոյանում շագանակագույն նեկրոզներն ավելիուշ փուլումկարողէ զարգացման չորանումէ: Հիվանդության հատվածում կոտրվելբույսի ցողունը:Ցողուններիու արմատների են ձեռք բերում,հետագայում դրանք անոթներըգորշ գունավորում սնանում ն այնուհետն չորանումեն: (29-35"Շ)" ու Բարձր ջերմաստիճանային խոնավության բույսը վարակելուցհետո արագ պայմաններումբակտերիաները են ն հիվանդությունը Ավելի ցածր բազմանում կարողէ զարգանալ: (22-25"Շ) ներքո բուխերըկարող են երկար ջերմաստիճանների վարակը: ժամանակ պահպանել թաքնված մեթոդներ Ախտաբանական ժամահամարվեգետացիոն հայտնաբերելու Հիվանդությունը նակաշրջանիընթացքում անցկացնումեն հետազոտություններ զննմանժամանակ Սակայնակնադիտական հիվանդության դրսնորման ախտանիշները է կարելի շփոթել այլ հիվանդությունների հետ: վրա արտահայտման ախտանիշերը ախտանիշների Պալարների Ը1277526167 է Տ6ք6մՕուճստ ուԸնչքճոծոջ)5 Տնեջք, կարելի շփոթել -ի կողմից հետ: Բացի այդ, առաջացրածօղակավորփտմանախտանիշերի է հնարավոր պալարներիթաքնվածվարակվածություն: Ուստի ու 1ատչօուն չ0խոշոճնուտ բակտերիալվարակի բացահայտման

են «ԲԷԼԼԱԸթ»ՓԻԹ7-ի մասնագետհամար օգտագործում ու ստանառաջարկություններն ների կողմից մշանված մեթոդական մեթոդները, օգտագործվող ժամանակակից դարտները:Ախտորոշման են /ԻՖ/, պոլիմերազային մեթոդը ինչպիսիք իմունոֆլյուռրեսցենցիայի ՔԼՃՏՒՍ, /ՊՇՌ, կենսաքիմիական շղթայականռեակցիայի մեթոդը նմուշներից հետազոտվող առանձնացումը թեստերը,բակտերիաների

հաստատման

մշակույթին դրանցճատմօուռ 50խոշեշճոսոո -ին համապատասխան ներկալինելու հաստատումը, ինչպեսն ուրիշներըմանրամասնորեն 4.009-2011 ստանդարտում: յացվածեն 8ՒԷԼԼՔՈւթկազմակերպության զուտ

ու տարածման տեղափոխման հարուցիչի Հիվանդության

ճանապարհները տոլոշոաւստ

տարածումընոր արեալներկարող է տեղի ն տեկանյութի կարտոֆիլի համարնախատեսված ունենալ պարենային Ս.

վիճակում: է բակտերիալ թաքնված վարակով վարակված Գոյությունունի մեր երկրիտարածքվնասակարօրգանիզմի արտադրող երկրներիշրջանակը ներթափանցման վտանգ:Կարտոֆիլ ն շատ լայն է, դրանցիցշատերում հանդիպումէ կարտոֆիլի նշանակուփտումը,որը տնտեսական շագանակագույն բակտերիալ վտանգէ ներկայացնում Առավելագույն թյուն ունի իր երկրամասում: սակայն չի կարելի հաշվի չառնել, որ կարտոֆիլիտնկանյութը, կարտոֆիլընույնօգտագործվող արդյունաբերական նպատակներով պեսկարող է դառնալվարակիաղբյուր: Երկրում մշակվողկարտոֆիլիմեծ մասը բաժինէ հասնում ն ֆերմերները կարող են տնկմանհամար մասնավորհատվածին, է բակտերիոինչըմեծացնում օգտագործել կարտոֆիլը, արտադրական ռիսկը: զինորշրջանների տարածվելու կարող է պալարներիվարակվածությունը Կարտոֆիլային եղանակային թաքուն լինել, ինչն առաջանումէ անբարենպաստ ու պայմաններից,ինչպես նան մասամբ սորտի կայունությունից պալարները Թաքունվարակով ցածրվիռուլենտությունից: պաթոգենի են առավել հարուցիչիներթափանցման հանդիսանում հիվանդության պատճառ: հավանական Բնանականտարածումըդանդաղ է ն տեղի է ունենում հիմնական սահմանափակտարածությունների վրա: Հիվանդության լատենտ հողը, բուսականմնացորդները, աղբյուրներնեն վարակված

հետ, որը

-

վարակկրող պալարները,մոլախոտերը,հիմնականումմորմազգիների ընտանիքից,մշակվածու վայրի բույսերը,ոռոգմանջրերը,կարոդէ Ի տարբերություն տարածվելնեմատոդայով։ ֆիթոպաթոգեն մաերէնեմեծ /. րի մասի 501ո226օ2ւսորտիպիկ հողայինբնակիչէ ու անմշակ մշակվածհողերում: Այս հիվանդությանը հանդիպած արեմտաեվրոպական երկրների մասնագետները համարում են, որ գորշ փտման զարգացումը

տարբեր

հաճախակիկապված են ջրավազանների մակերնութային ջրերի հետ` ն մշակմանը աղտոտման վարակված արտադրական կարտոֆիլի նան գնացող կարտոֆիլիմնացորդներով, ինչպես ափերինաճողվարակված մոլախոտերով: է գոտու դեմարկացիա, Հարկավոր անցկացնելկարգավորվող են իբրն է արտադրավայրերից, որը բաղկացած որոնք սահմանված ու են իբրն «վարակված» արտադրության վայրերից,որոնքսահմանված «հավանաբարվարակված»ներառյալ համապատասխան դեպքերում մոտ արտադրության այլ տեղերը, որոնքանմիջականորեն են գտնվում նշվածվարակիվայրին/օրինակ`վարակվածմակերնութային ոռոգվողարտադրավայրերը/: է մակերնութային Եթե հայտնաբերվել ջրերի վարակը,ապա հարկավորէ սահմանել վարակիսահմանն ու անցկացնելկարգավորումը:Այդ միջոցառումների մասշտաբը կախվածէ ջրի լաբորատոր փորձարկումների արդյունքներիցհ̀աշվի առնելով ջրի հոսանքը, հավանականվարակի 5 ալշատու-ի ն այ մոլախոտային բույսերիառկայությունը:

ջրավազա

ջրերո

տեր

ու տնտեսական Հիվանդության վնասակարությունն

նշանակությունը

Հիվանդությունը զգալիտնտեսականվնաս է հասցնումդրա տարածման երկրներում: Գորշ փտմանհամատարած տարածման պատճառով Կենտրոու նական ՀարավայինԱմերիկայիերկրներում այս բակտերիոզն համարվում է լոլիկի ու կարտոֆիլիամենալուրջհիվանդությունը: Չինաստանում վերջին ժամանակներումհիվանդությունն առաջ նահանգներից դեպիհյուսիս: է շարժվելհարավային է ապա Ինչ վերաբերում ԱրնմտյանԵվրոպայիերկրներին, այնտեղ նս հիվանդությունըզգալի վնաս Է հասցնում: Որոշ

եվրոպականերկրներումպարբերաբարգրանցումեն հիվանդության օջախները,օրինակ` լոլիկի վրա Ֆրանսիայում,կարտոֆիլիվրա ն այլն: Ձեռնարկվող ֆիտոսանիտարական Գերմանիայում Բելգիայում, թույլ են տալիս համապատասխան միջոցներըՔՕԽ3Ք դիրեկտիվներին ն ակտիվորեն դրա դեմ: պայքարել հիվանդությունը կասեցնել վերջումիրականացվում թվականների Շվեդիայում1970-ական Տօմշոշշճշոատ 7. վարակըտարածողՏօռոստ էր գետերիափերինաճող մաշա, մոլախոտիվերացմանգծով ծրագիր: 1995 թվականի է: վարակըվերացվել դրությամբ 1995 թ.-ին Նիդեռլանդներում գորշ փտումը վնասել է 94 էր ջրի Պարզվելէ, ռր հարուցիչըտարածվել ընկերոթյուն: ֆերմերային երկրի էր մի քանիջրահոսքերում՝ միջոցով:Վարակըհայտնաբերվել մասում: Կարտոֆիլի տնկանյութում գորշ փտման հյուսիսային երկրիներսումկամ պահիցերկուտարվաընթացքում հայտնաբերման սահմաններիցդուրս առնտրի համար նախատեսվողողջ դրա կարտոֆիլը ստուգվում էր թաքնված վարակի հայտնաբերման գրականության Սակայնվերլուծվածարտասահմանյան նպատակով: մեջ չեն բերվում տվյալներ վնասի տնտեսականգնահատման

վերաբերյալ:

ռիսկ Ֆիտոսանիտարական

նպաստողհիմնական Տօլոռոօոստ-իհարմարեցմանը են հարուցիչի կարտոֆիլի տեր բույսերիլայնտարածումը, գործոններն ներկրումը որոշ երկրներից,որտեղ տարածվածէ հիվանդության գոտիներումտվյալ հարուցիչը,ինչպեսնան հնարավորտարածման Քո/տւռուռ

ակլիմատիզացիան: հիվանդության ԱրնմտյանԵվրոպայիհյուսիսայիներկրները,ինչպես նան գորշ բակտերիալ որտեղայժմհանդիպումէ կարտոֆիլի Չինաստանը, մոտ են կլիմայականառումով Մաքսային փտումը, առավելապես միության երկրների տարածքին:Դրանք գտնվում են բարեխառն շրջան ու սառը ձմեռ է: Հիվանգոտում,որտեղտաք վեգետացիոն սահմանը`հյուսիսայինլայնության հյուսիսային դությանտարածման գումարը 60»: 10-Շ-իցբարձրշեմով արդյունավետ ջերմաստիճանների 1500-2000"Շ, է Նիդեռկազմում Դանիայումն Մեծ Բրիտանիայում ամենալանդներում`2000-2500»Շ, օդիմիջինօրեկանջերմաստիճանը տաք

մասում`

14-18"Շ:

ժամանակաառանց ցրտահարությունների

շրջանի տնողությունը` 120-240օրէ, 10-Շ-իցբարձր օդի ջերմաստիճանովժամանակաշրջանի տնողությունը`120-240օրէ: Գյուղատնտեսականմշակաբույսերի խոնավեցման պայմաններով Արեմտյան Եվրոպայի դիտարկվողտարածքըպատկանումէ խոնավեցմաներկրորդ տեսակին` բավականաչափ խոնավեցումվեգետացիոն ժամանակաՄ1-Մ111» /ԳՏԿ շրջանումառանձինտարիներին ցամաքման ժամանակ 1,0 1,5, ցամաքեցման ցածը է 2596-ից/,միայն հավանականությունը Մեծ Բրիտանիայիհյուսիսայինմասն է պատկանում խոնավեցման առաջինտեսակին`վեգետացիոն ժամանակաշրջանի ավելցուկային /ԳՏԿ Մ1-ՄՂԱ 1,5-իցավել/:Ամենասառը խոնավեցում օդիմիջին ամսվա օրեկանջերմաստիճանը չի իջնում0"Շ-իցցածր,օդի ջերմաստիճանի բացարձակ տարեկան մինիմումները` -8-իցմինչն-16"Շ: Օտարերկրյա հետազոտողներիտվյալներով, ու է կարող բերելբերքիլուրջ կորուստներբաց գրունտիկարտոֆիլի լոլիկի մշակման ժամանակ, ինչպե նան փակ գրունտում մասնավորապես` լոլիկիու խորդենու մշակմանժամանակ: -

բակտերի

Ֆիտոսանիտարական միջոցներ Մորմազգիմշակաբույսերսերմային ու ցանքային նյութով վնասակարօրգանիզմիներթափանցմանհավանականությունը կարող է գնահատվելիբրն շատ բարձր:Կարտոֆիլիտնկանյութի ներկրման ժամանակ պետք է ազատ լինի հարուցիչից: Կարտոֆիլիպալարների արտաքին զննումըբավարար չէ գռրշ փտումը կարող.է տարածելուհամար, քանի որ այդ հիվանդությունը ունենալ ձն: թաքնված Անհրաժեշտ է օգտագործելսերտիֆիկացված տնկանյութ ու անցկացնել լաբորատոր հետազոտությունները` ու 2. բացահայտման օգտագործելով 50/ռոճշշռոսա-ի միջազգային ճանաչված մեթոդները: Է Հիվանդության բացահայտման անհրաժեշտ բոլոր դեպքերում ու կիրառել համապատասխան միջոցներդրա արտադրության համակարգից համար: վերացման Կարտոֆիլիբույսերը պետք է աճեցվեն երկու սեզոնների ազատ ընթացքում`մինչն վնասակարօրգանիզմից վայրերարտահանելը:

բույսե

կարտոֆ

նույնականա

սահմանափակ

արտադր

Ներկրմանպայմաններ Հիվանդության տարածման երկրներիցկարտոֆիլիտնկանյութ ն պարենային ցեղի դեկորատիվ կարտոֆիլ,ինչպեսնան Քօրւքօուառ բույսերպետք է մուտք գործենայլերկիր ազատ լինելովգորշ փտումից, սերտիֆիկատով: ինչը հաստատված պետքէ լինի համապատասխան է որը Ներկրվողկարտոֆիլըպետք ուղեկցվիլրացուցիչփաստաթղթով, հաստատում է, որ կարտոֆիլիտնկանյութիծագմանվայրն ազատ է վնասակարօրգանիզմից: Կարտոֆիլիներկրումըվարակվածգոտիվայրերիցարգելվումէ: Մուտք գործող ներից ու արտադրության նյութը ենթարկվումէ պարտադիրլաբորատոր ենթակարանտինային փորձաքննությանկ̀իրառելով էքսպրես-մեթողները,ինչպիսիք են՝

ՊՇՌ, ԻՖԱ, ԻՖ:

Օջախների ոչնչացում բակտերիաների Բակտերիալփտմանօջախէ հանդիսանում էր կարտոֆիլի մեկուսացվածպոպովյացիան,որը հայտնաբերվել օբյեկտիտարածքում(արտադրման բույսերինենթակարանտինային օբյեկտներեն հանդիսանումվավայրերում):Ենթակարանտինային վայրերը: Բացի այդ, րակվածհատվածներըկամ արտադրության են մակերնուօբյեկտկարող լինելջրամբարների ենթակարանտինային ե ն/, է, թայինջրերը/եթեհաստատված որ դրանքվարակված որոնքկից են վարակվածհատվածինկամ արտադրության վայրին ն օգտահամար: գործումեն ոռոգման Օջախի չափը սահմանվում է վարակվածհատվածիկամ վայրի մակերեսով:Օջախիսահմաններնեն արտաարտադրության դրությանհատվածիսահմանները: գոտի,որում բացաՕջախիշուրջ սահմանվումէ բուֆերային ռիսկըշատ բարձրէ ն կայումէ հարուցիչը,սակայնդրա առաջացման միջոբուսասանիտարական որում անցկացնումեն կարանտինային կանխելուհամար: հարուցչիտարածումը ցառումներ`հիվանդության հետո սահմանում ու գոտինսահմանելուց Օջախի բուֆերային ու են կարանտինային գոտին/օջախիտարածքի բուսասանիտարական բուֆերայինգոտու ընդհանուրմակերեա,որի վրա սահմանվում է բուռեժիմը:Կարանտինային բուսասանիտարական կարանտինային է հարուցչիօջախիլոկալիռեժիմընախատեսում սասանիտարական

զացմանու վերացմանգծով կարանտինայինբուսասանիտարական անցկացումը: միջոցառումների Արտադրությանհատվածում գորշ բակտերիալփտման հարուցչի օջախը հայտնաբերելուդեպքում պետք է հավաքվիու օջախիմասին հետնյալ պաթոգենիու բացահայտված փաստագրվի տեղեկությունը` -արտադրության վարակվածհատվածի ու դիրքն դրա բնականսահմանները. -վարակվածությանաստիճանն ու վարակված բույսերի

աշխարհագր

վիճակը.

վարակված բույսերիտարածման -արտադրության հատվածում

սխեմա.

ԲԱՏ.

-վերջին երեք տարիների ընթացքում տվյալ հատվածում արտասահմանյան սորտերիմասինտեղեկատվությունը: կարտոֆիլի է Անհրաժեշտ սահմանելօջախիցհիվանդությանհարուցչի ուղիները: տարածման բոլոր հնարավոր Կարանտինի տակ գտնվող օբյեկտի սեփականատիրոջը ժամանակ բակտերիալ գորշ փտմանհարուցչիօջախիհայտնաբերման կարանանհրաժեշտէ անհապաղկատարելհետնյալկանխարգելիչ են որոնքբացառում տինայինբուսասանիտարական միջոցառումները, հարուցչիտարածումը` -դադարեցնելկարտոֆիլիարտահանումնու այն է հատվածից, որտեղ բացահայտվածվարակմանօջախը,դրանում աշխատանքներիանցկացումը,տրանսպորտի գյուղատնտեսական տեղաշարժնու շարժումըօջախիտարածքումմինչն կարանտինային բուսասանիտարական միջոցառումների պլանիմշակումը. տվյալսեզոնի -այլ հողակտորներում չօգտագործել վարակվածհռղակտորներումօգտագործվածգյուղատնտեսական միջոցները,գործիքները` մինչնդրանց տեխնիկան, տրանսպորտային լիարժեքախտահանումը. -դադարեցնել կարտոֆիլիտնկումըվարակվածհատվածում` սահմանված ողջ ժամանակաշրջանում: կարանտին Բակտերիալգորշ փտմանօջախըհայտնաբերելու իրականացմիջոցառումները կարանտինային բուսասանիտարական վում են բացահայտված վարակիհատվածում,ինչպեսնան` տվյալ ի

իրացումն.

ընթացքո

ժամանա

միջոցտրանսպորտային հատվածում աճեցվողբույսերի,գործիքների,

ների նկատմամբ, որոնք օգտագործվել են աշխատանքներիու համար: տեղափոխման արտադրանքի ենթակարանտինային Որպես վերացնող միջոցնե, օջախում անցկացնում են գծովհետնյալմիջոցառումները` վարակվածնյութիոչնչացման ժամանակհիվանդ գորշ փտումըհայտնաբերելու -բակտերիալ ու պալարները/,այդ նպատակով բույսերը /կարտոֆիլիցողունն վարակված բույսերն օջախից դուրս են հանում, տեղադրումեն հատվածիտարածքումգտնվողփոսի մեջ, մինչն 1 մ խորությամբ, փակումեն քլորակրովու թաղում. -օջախի տարածքում պետք է վերացնել մորմազգիների ընտանիքի մոլախոտերը,որոնք կարող են լինել հիվանդության հնարավորաղբյուրներ. -պայքար են անցկացնումվարակիտեղափոխիչհանդիսացող ու հետ. նեմատոդների միջատների հետո հողը փորումեն` բուսականմնացորդ-բերքահավաքից ներըոչնչացնելուհամար: Թույլ չի տրվում սերմային նպատակներովկարտոֆիլի է արտադրության վայրում, որտեղ որն արտադրված օգտագործումը, գորշ փտման օջախները: առկաեն կարտոֆիլիբակտերիալ Թույլ չի տրվում ցանկացածհող պարունակողբույսերի են կարտոֆիլի որոնքաձեցված բակտերիալ իրացումը`արմատներով, գորշ փտմանօջախում: այնհատվածումաճեցրածկարտոֆիլը,որտեղ Արտադրական է գորշ փտմանհարուցիչը,կարող է դուրս բացահայտվածբակտերիալ բերվել արտադրությանհատվածիսահմաններիցդուրս` միայն արտեխնիկական փակցիկլովմոտակաձեռնարկությունում տադրության համար: վերամշակման տեխնիկան,տրանսպորտը,հողի մշակԳյուղատնտեսական ման ցանկացած գորշ բակտերիալ գործիքներնու սարքավորումները հետո պետքէ մաքրվենհողից փմանօջախումիրենցօգտագործումից ու ախտահանվեն համարթույլատրված քլորակրովկամօգտագործման այլ ախտահանող նյութերով: այն հատվածում, Կարտոֆիլը,որն աճեցվելէ արտադրության է գորշ փտմանհարուցիչը,կարելիէ որտեղբացահայտվել բակտերիալ նպատակօգտագործելտնտեսությաններսում արդյունաբերական

-

ն այլ ներով, ընդ որում այն պետք է պահվիսերմայինկարտոֆիլից ենթակարանտինային առանձին: արտադրանքից Կարտոֆիլիպահարանները, նկուղները ն այլ տարածքները, որտեղ պահվում էր բերքը վարաքված հատվածից,կարտոֆիլի

իրացումիցհետո ենթարկումեն վնասազերծմանը քլորակրովկամ օգտագործման համարթույլատրված այլ ախտահանող նյութերով: են հետհավաքային ու Անցկացնում վերլուծունախացանքային համարկարտոֆիլիայն ապրանքաքանակները, թյուն` բացահայտելու են որոնք վնասված բակտերիալգորշ փտմամբ,որոնք ենթակաեն անհապաղվերացմանը: Այն հատվածում,որտեղ բացահայտվել էր շագանակագույն փտմանօջախը, կարտոֆիլըչեն տնկում երեքտարվա բակտերիալ ընթացքում,քանիոր այդ ժամանակաշրջանում կարող բակտերիաները են հողում պահպանել իրենցկենսունակությունը:

մանխարգելիչ միջոցառումներ Երկրի տարածքը բակտերիալգորշ փտումից պաշտպանությունն ապահովողհիմնականմիջոցառումներպետքէ դառնան որոնք նախատեսումեն վարակված կարանտինային միջոցառումները, նյութի ներմուծմանանթույլատվությունը, այդ թվում՝լատենտ վարակով: Որպես կարտոֆիլիգորշ փտմանդեմ ուղղվածկանխարգելիչ է՝ անհրաժեշտ միջոցառումներն հետա-անցկացնելկարտոֆիլիտնկումներիհամակարգային զոտություններ`վեգետացիոնսեզոնի ընթացքում`ընտրելովնմուշներն ու անցկացնելով փորձաքննությունբ̀ակտերիալգորշ փտումը հարուցելուհամար. -ջրամբարներիառկայությանդեպքումափերի հետազոտություններիանցկացումըմ̀որմազգիընտանիքիմոլախոտերի հայտնաբերմանու դրանցվերացմանհամար. -անցկացնելովմակերեսային հողերի փորձաքննությունը՝ հայտնաբերելու համարբակտերիալ գորշ փտումը. -կանխելջրերի աղտոտումը վարակված կարտոֆիլի մնացորդներով. -կարտոֆիլի պարբերական տնկիներում բուսասանիտարական անցկացումը. մաքրումների լ

արդյունաբե ՏՐ

պալարներիընտրություննառանձին պահարանում պահելուհամար. -առողջ տնկանյութի օգտագործումը. -պալարների ախտահանումը. ու -միջատների նեմատոդների դեմպայքարը. -պեստիցիդներիկիրառումը մոլախոտի դեմ պայքարելու լ համար: -առողջ

ճաչռութ ճշռուռ

ռիսկինվազեցման Տ0լնոտԸճգուտ բուսասանիտարական

գնահատումը

Տ02ոռոոճրատ տարածման սահմանումը ձանապարհների

Ուսումնասիրված ճանապարհներըբուսասանիտարական ռիսկը նվազեցնելու համար 1. Տնկանյութ Ճանապարհ (սերմային կարտոֆիլ) է Կարող մուտք գործելարտադրական ցանքերիկամ գիտահենպատակների համար: տազոտական Կարտոֆիլի պալարները կարողեն կրելլատենտվարակ:

Ճանապարհ2. Պարենայինկարտոֆիլն ու վերամշակման ենթակակարտոֆիլը Կարտոֆիլիպալարներըկարողեն կրել իրենցներսումներքին

վարակ:

մասնաՊարենային կարտոֆիլը կարողէ վտանգներկայացնել օգտագործելու վորհողակտորներում որպեստնկանյութ ժամանակ: Է Վերամշակման գնացողկարտոֆիլըկարող վտանգներկայացնել վերամշակողձեռնարկության կողմիցարտադրության փակ ցիկլի դիտարկմանժամանակ:Շրջակամիջավայրիմեջ վարակված մնացորդների արտանետումը կարողէ հանգեցնելտարածքիու ջրի /21516ուռ Տ0/ոճը6ճոստ բակտերիայով վարակմանը։ 3. Դեկորատիվ Ճանապարհ բույսերը են Վտանգ ներկայացնումՔճ/աղշօուստ տեսակիդեկորատիվ նան բույսերը,ինչպես այլ դեկորատիվ բույսերը,որոնքհանդիսանում են 2էօուռ տ0Խոճըճաւստ սեփականատեր-բույսեր, այդ թվում` ընտանիքից: մորմազգիների

Ճանապարհ4. Տարածման այլ ճանապարհներ Բնականտարածումըդանդաղէ ն ընթանումէ սահմանափակ են վրա: Հիվանդության տարածությունների հիմնականաղբյուրներն վարակվածհողը, բուսականմնացորդները,լատենտ վարակկրող պալարները, մոլախոտերը` հիմնականում մորմազգիների ընտանիքից, ու մշակային վայրիբույսերիռիզոսֆերան,ոռոգմանջրերը,կարողէ տարածվելնեմատոդայիմիջոցով:Ի տարբերությունֆիտոպաթոգեն մեծ մասից 4/2/510ուռ տ0/ոճըճնուտ հանդիսանումէ բակտերիաների տիպիկհողայինբնակիչտարբեր ցելայինու մշակութայինհողերում:

Օրգանիզմի տարածման տարբերտարբերակների ժամանակ սահմանում հսկողության հնարավոր միջոցների 1. Տնկանյութ Ճանապարհ (սերմայինկարտոֆիլ) հետ Բեռի կապվածմիջոցները` -սերմերըպետք է անցնենլաբորատոր ստուգում` կարանտինայինօրգանիզմների առկայության հարցով. են Սշակաբույսի արտադրանքի արտադրությանվայրի հետ առնչվողմիջոցները` -գոտինպետքէ ազատ լինի հիվանդությունների հարուցիչներից. -արտադրման վայրը պետք է ազատ լինի 7ոքռոշ Տ50/2ոճոօճաո-ից վերջինսեզոնիընթացքում 2. Արդյունաբերական Ճանապարհ կարտոֆիլնու վերամշակմանըգնացողկարտոֆիլը Բեռիհետ կապված միջոցները -բուսասանիտարական հսկողությունըլաբորատոր պայմաննե-

բում

ն արտադրանքի Սշջակույթի արտադրման վայրիհետ առնչվող

միջոցները`

-գոտինպետքէ ազատ լինիհիվանդության հարուցիչներից է -արտադրման վայրը պետք ազատ լինի Պշճռուշ տ0ՔոճօօշոսոՒից վերջինսեզոնիընթացքում

Ճանապարհ3. Դեկորատիվբույսեր(՛ճշոցօոշառցեղր) Բեռիհետ առեչվողմիջոցները՝ -բույսերը պետք է անցնենլաբորատոր ստուգում Պշ/5(օոյռ Տ02ոճԸճճւս հայտնաբերելու համար ո առկայությունը ն հետ Մշակության արտադրման վայրի առեչվողմիջոցները՝ -արտադրման վայր` պետք է ազատ լինի ո/(օուռ Տ0ոճոօճւսոՒից վերջինսեզոնիընթացքում:

ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ

ԳՎԱՏԵՄԱԼՅԱՆ

ՑԵՑ

Մ6Շ12Տ01աունօ12

Կարտոֆիլիգվատեմալյան ցեցը դասվումէ ցեցերիդասին, են որոնքվնասում մռրմազգի դրանցակտիվտարամշակաբույսերը, է ծումը նկատվել վերջինժամանակներում: Դրանցեն պատկանում 26Ա6- կարտոֆիլիցեցը` տարածված Քեւեօոոտճն օքճոոսմճմե բոլոր մայրցամաքներում, որտեղ արտադրվումէ կարտոֆիլ,7նէշ 2ԵՏօմնքշ է միջ/օոօոյչ լոլիկի ցեցը` վերջինչորս տարիներինհայտնաբերվել ավազանի30 երկրներում,հարավամերիկյան երկրածովյան կարտոէ հյուսիսային ֆիլիցեցըՏյշոճնոտոնօուճ էճոքօնոչ Ըյ/ճո՝ հայտնաբերվել ն Ամերիկայում, Ավստրալիայում Նոր Ջելանդիայում, ճմթոր //Ը0քճոտոճոհ/ճյտւոքջեճա լոլիկի նեմատոդըհայտնաբերվելէ 2008թ. Իտալիայում: է Կանարյան Գվատեմալյան ցեցը2000թ.հայտնաբերվել կղզիՔՔՔՕ է ներում:Ներկայումսայն ներառված երկրների վնասատուների ցանկում:

կարանտին

Ընդհանուր տեղեկություններ վնասատուի վերաբերյալ 76612 501ճուժօոռ Ք05օմո)/ Տեսակային անվանումը. Տ0մճունօոռ 567ՇԵ:քոմքօքտ5 70ծօքոյ/ Հոմանիշներ. Շ6/ԸԸհոմոճ 12, Կարգաբանությունը 7ոչշճ 1.Շք/մօքէճոշ, Շճուոշ| Ճոճղճյո թօէուօ Ընդհանուր ընդունվածանվանումները. տօւհ էսԵճոաօոո (շհճոք, 1994), Օսուճտշո Քօնեմն (8.ԼԼ, 1998), քօքուօ (Շօտճշ, 2000), կամռուսերենթարգմանությամբ. ԿենտրոՔԱՅԷՇոոՅ| նական ամերիկյանկարտոֆիլի պալարայինորդ, կարտոֆիլային գվատեմալյան ցեց: ԻՔՔՕ, ՔՍ 42 115: կարգավիճակը. Կարանտինային .

Հայտնաբերումը Հայտնաբերումը կատարվումէ վնասատուի են բարձրռիսկիտարածքներում: Հետազոտությունները կատարվում. է տալիսվնասատուն մշակաբույսերի վրա,որոնցնախապատվություն հետո (տվյալդեպքումդա կարտոֆիլնէ, իսկ ծխախոտը, բադրիջանը, ն տարածքներում, որոնքմոտ են լոլիկը այլ մորմազգիմշակաբույսեր),

ներթափա .

երկաթուղիներին, շուկաներին, մայրուղիներին, ինչպես նան արտադրանքի ժամանակավոր պահեստավորման վայրերում: Ախտորոշումային ակտում(2006թ)նկարագրվում է կարտոֆիլի վրա գվատեմալյան ցեցի հայտնաբերումը, իսկ այլ մշակաբույսերի համարտեղեկությունները են: բացակայում Վնասվածքները, որոնք թրթուրներըհասցնումեն պալարներին,նման են ալ Քթշհոմշ» ցեցերի վնասվածքներին, սակայնառավել են: վնասակար Մշակաբույսի զննմանդեպքում են հայտնաբերվում գվատեն մալյանցեցիիմանգոն թրթուրները:Գվատեմալյան ցեցը,ինչպես բազմաթիվ այլ Շճ/լշիոմ»ճ օժտվածեն բնորոշ ճախրողթռիչքով, են թռիչքի մշտապես փոփոխում ուղղությունը:Անցնելով կարտոֆիլի մշակաբույսի շարքերիերկայնքով, է բույսերիթեթն իրականացվում Թիթեռըթռչումէ ն, անցնելով թափահարում: մի քանիմետր,վայրէջք

կատարում: (Տես՝ Հավելված, նկարներ)

|

Հայտնաբերել կարտոֆիլային գվատեմալյան է ցեցըհնարավոր զննմամբ ըստ պալարների ն դրանց վնասվածության վրաանցքերով, Ցեցիթիթեռներին էքսկրեմենտներով: է կարելի նկատելլուսավորված վայրերում: Հայտնաբերման առավելպարզ ն հուսալի եղանակ` դելտայաձն ֆերոմենային թակարդներով թիթեռների որսն է: Կարելիէ նան կիրառել թակարդների այլ տեսակներ, մեծ սակայնվնասատուի դեպքում: խտության Գվատեմալյան ցեցիհամարբնորոշէ «եզրային էֆեկտը, այսինքն վնասատուի առանձնյակների կուտակումներ դաշտերի եզրերին: Այդ իսկ պատճառով վնասատուի հայտնաբերման է օգտագործել ժամանակ անհրաժեշտ այդ առանձնահատկությունը, ինչպեսզննան,այնպեսէլ ֆերոմենային թակարդների

դեպքում:

Նույնականացումը

տեղադրության

մանգո: Հասուն միջատները ունեն 12մմ. երկարություն, լավ զարգացած թներ:Սեռական դիմորֆիզմը է առանձարտահանյտվում նյակների չափերումն գունավորման մեջ: Որպես կանոն, արուները փոքրեն, քան էգերը,մուգ-շագանակագույն գունավորմամբ, թներին են երկուհետքեր առանցերկարության հստակարտահայտման: Էգերըէականորեն խոշորեն, քան արուները,ն մեծամասամբ բացշագանակագույն, թներիներեք կլոր ն երկարաձգված հետքեր(քոլ Քոռտոծ, 1989):(Տես` Հավելված, նկարներ)

առկա

Օճ/Բճհոմշ6 Քօսօո) (1973),գվատեմալյան ցեցիթիթեռները այլ ներկայացուցիչների համեմատությամբ առավելհզորեն, լայնաթն, մինչն բացը, դրանցգույնը տատանվումէ մուգ շագանակագույնից էգերիառջնիթների արուներիմոտ հազվադեպ, սակայնհաճախակի վրատեղակայված ճառագայթային հետքերով: շերտերի Գլուխը,կուրծքըն տեգուլները (թնիկամենթաթնային են հիմքերումթեփուկայինձնավորումներ)մուգ շագանակագույն է (հատկապես էգերիմոտ) մուգ արուի,բաց` էգի մոտ: Դիտարկվում նեղ շերտ ուղաղահայաց բարձրեցված թեփուկներից, որը անցնումէ գլխիգագաթից դեպիկրծքիմեջտեղ:(Տես՝ նկարներ) Հավելված, են Շրթունքայինշոշափուկներըբաղկացած երեք հատվածներից,որոնցիցերկրորդըծածկվածէ ուղիղ տեղակայված թեփուկներից,երրորդհատվածը ծածկված հարակից թեփուկներով: 10-12մմ: Թների բացվածքը լայն, Թները հարաբերականորեն մոտ, էգերի հատկապես բնորոշ լավ նկատելիերեք վառհետքերով, գծերով: Թների գույնը շոկոլադե-շագանակագույն երկարաձգված ն արուների վառ-շագանակագույն էգերիմոտ: Թներիեզրայինհատվածը մուգ-շագանակագույն, հատկապես արուներիմոտ: Մուգ շերտըերրորդհետքիցուղղվումէ թնի գագաթ: է Կենտրոնական հետքիցառջն ն երկու հետքերիմիջն տեղակայված մուգ-շագանակագույնից մինչն մուգ-մոխրագույն թեփուկներիխառմոտ նուրդ: Արուների նախաեզրային բաց թեփուկների հատվածում հատվածէ, որը ունի շերտիձնավորման տենդենց,այն ցրվումէ թնի Սն է բաց-շագանակագույն գագաթում: հետքըշրջապատված թեփուկն է ներով:Առաջինհետքըկարող ապաճել ներկայացվել կարմրավուն Ըստ

թեփուկներով:

Էգերիմոտ եզրայինհատվածը մուգէ, նկատելիէ մուգջղերով երկարավունգիծ: Առջնի թնի առաջնայինեզրի բաց-կարմրավուն են սն գծով պատկերից, թելանմանթեփուկներըառանձնացված որը է ավարտվումեզրային հետքով: են, Արուների մոտ հետին թները բաց-շագանակագույն ն ջլերի պատվածհազվադեպ մուգ թեփուկներով եզրայինհատվածի մոտ են երկարությամբ: Էգերի հետինթները բաց-մոխրագույն մուգ

ծածկույթով:

է, որովայնային Որովայնիհետինհատվածըմուգ-մոխրագույն հատվածը սպիտակաշագանակագույն գծերով: երկուզուգահեռ

'՛Ոտիկներբ շագանակագույնսպիտակավուն«ցայտերով», արտաքին մակերեսը շագանակագույնից մինչնմոխրագույն: ոտիկների Ներքինկողը բաց: Ոտիկներիերրորդզույգիսրունքը երկարն կոշտ շոշափուկներներով: է առանձնյակների Սեռականդիմորֆիզմըարտահայտված են երկու չափերումն գունավորմամբ: Արուներըմուգ-շագանակագույն ն լայնական (երկրորդն երրորդ)հեքերով,հզորկրծքովն երկարավուն արուներիցմեծ են, վառ շագանահետքերով:Էգերը մեծամասամբ կագույն,երեք հետքերիառավելպարզ պատկերովն երկարավուն գծերով: դեպքումզննմամբ Որոշակիհմտության կարելիէ տարբերակել կարտոֆիլիՔեւեօուճծճ օքճռոսճյշ, կարտոֆիլիհարավամերիկյան 7662 50/2ումօո2 Տշուոճնոտընօուճ էւոջօմոջն կարտոֆիլիգվատեմալյան Առավելճշգրիտորոշմանհամարանհրաժեշտէ ցեցերիթիթեռներին: սեռական օրգանների համեմատական վերլուծություն: է այլ ցեցերինկատմամբ ՏԸնելքովքռ խումբըտարբերակվում ն հզոր կառուցվածքով ունի իր անատոմիական առանձնահատկությունները: է բութ ծայրով:Գանտոսը Ունկուսը նեղ է, տարբերակվում Վալվանխիտճկված,գանաձնհիմքովն ելունդաձնն լավ զարգացած: թիաձնհավասարգագաթներով: Վալվի զույգ բազալային ելունդները է ներքինկորությունը: լավնկատելիեն ն, տեսանելի Սակուլյարպատը լայն, օժտվածզույգ սիմետրիկելունդներով, գերադրապեսհարթ, մանգաղաձնն առանձացված:Ելունդների չեն հասնում զույգ բազալտային գագաթները ելունդներին:Մակուսը ն համեմատական լայն երկար: Էդեագուսըերկարն նուրբ, սակայնկարճ, քան սակուսի ն միջն հեռավորությունը: ունկուսիգագաթների Տարբերակայնությունը հետ, աննշան, գլխավորապեսկապվածչափերի կախվածարուի Աննշան տարբերությունառկաէ սակուսին անհատականությունից: ձնում: զույգ ձնտվորումների Թրթուրը: Տրվում է ըստ չորրորդ տարիքի թրթուռների (Քօմօլոչ, 1973): 4-րդ տարիքիթրթուռներըունեն նկարագրությունը ն բլրակները 12,4-14,2մմ. երկարություն:Գլուխը, պրոնոտումը բաց, ն շագանակագույն: Ծամիչների գլխիկարերըշագանաԿկլերիտները կագույն:Կրծքիոտիկները բաց: Մարմինըվառ կարմիրմինչնսպիտա``

ն մարմնի ստորին հատվածով: լանջաթաղանթով կավուն բաց նկարներ) (Տես՝ Հավելված, ցեցի մոտ կարմիր գույնը առավել արտաԳվատեմալյան է ն որոնցմոտ այն վարդագուն հայտածէ, քանմոտ տեսակներինը, ունիի առանձինգծերի տեսք: կարմիրգույնըփոխաամբողջական հատվածում րինվումէ բարակոչ ճշգրիտգծերով,ընդ որում կարմիրգույնը է կարմիրգույնը ինտենսիվչէ: Կողմնայինհատվածում բաց հատվածում)` ն փոքրինչ ներքն(մերձորովայնային վարդագույնի վրայի ոտիկների Որովայնային կամբաց երանգավորման: վարդագույն 19-22 հատով,անալային են ըստ շրջագծի կեռիկներըտեղակայված 11-12 հատ սերիաներով: ոտիկների` " Ճ82 ն Ճէ1 վահանակներ մեծ, կլորավուն: Ճակատային «1 Այդ ն կլիպելային առավել մոտեցված,քան ՃԻ վահանակը:

քան

անցնում

ոխը ՂԻ

առավել համապատասխանում Տճսեւքու հարաբերակցությունը »Խօմճոճ, է

ԸղօուօՏԸնօոճ,

ՏԸՒօելքոմքսռն,

Տուոօէոտոհճոշ, քան

Քիւհօոուշօ2-

Օ3, Օ2 Գիծը, որը անցնումէ շոշափուկներներ դեպի սովոսահմաններիցդուրս կամ միայն րաբար գտնվումէ ֆասետկայի երկար են: շոշափումայն: Մանդեբուլային շոշափուկները գրեթեհավասարէ լայնուերկարությունը հատվածների Բեղիկների տերմինալպտկիկը կարձ է: հատվածների թյանը: Մեմբրանային պտկիկը հա կարճէ, կլոր, գործման հիպոֆարինգիալ

Շրթունքի

ոն

շրթունքայինշոշափուկները:

համարվում Տուրոակներ շոշափուկներներ

երկար, աք

քան

հետ

քշ

Մեզո- ն մետատորակալ խմբումՏ51 ն Տք2 համանման.

են

ն 02

ամենաերկարը: գտնվումեն մեկ

վահանակը շոշափուկներներով վահանակնե շոշափուկներներով

տեղակայված է 501, 5.2 ն 11, մերձակայքում:. նույննէ, խետոտաքսիան 2-րդ ն 4-րդ հատվածի Որովայնային տեսակներիմոտ, որովայնային8-րդ ինչպես ռօոօտհօուու 9ՏՄ շոշափուկներների խմբով:Որովայնային վահանիկը հատվածում 501 շոշարդ հատվածիվահանակըք̀իչ, վատ պիգմենտավորված վերին անալային փուկներով:Գոյությունչունի տարբերություններ մեջ: տեղակայման տերգիի վրաշոշափուկներիկների Լ2

Այսպիսով, գվատեմալյան ցեցիթրթուրներըկարողեն տարՀամարվումէ, որ վնասատուիհիմնականտարածումը Էկվադորում: բերվելայլ մոտ տեսակներից ըստ չա փերի,գույնի ն ներկրմանհետ: կարտոֆիլի սերմացու խետոտոքսիի: կապվածէ ախտահարված Գվատեմալյան ցեցիթրթուրներինույնականացման ցեցըհանդիպումԷ Ներկայումսզվատեմալյան համարբանալի է հանդիսանում Ծ1 շոշափուկներիկներ ն տեղակայումը ՀարավայինԱմերիկա.Կոլումբիա (քետտռ, 1988), Էկվադոր 3-րդն 4-րդ հատվածների 551 ն 13 վահանակիկներում, Վենեսուելա(61, 1966, արոտ, 1788): աոտուհճ շոշափուկների բացակայությունը որովայնային 9-րդհատվածում: Ռիկա Մեռառ, 1788, ՎենտրոնականԱմերկա. Կոստա Ձվերը:Նոր դրվածձվերըունեն սպիտակ Քոտոո, 1966, 1988), Հոնդուրաս(ԻՊԹԾէշ, 1966), գույն,երկարությունը Գվատեմալա(Իէ, 0,46-0,6մմ.ն լայնությունը 0,39-0,43մմ: Թրթուրների 1994, (էու, 1994): 2հճոք, Կենտրոնական Ամերիկա դուրս գալուցառաջ ձվերըդառնումեն ան Եվրոպա.Իսպանիա(Կանարյանկղզիներ, Տեներիֆկղզու Հարսնյակը: Սկզբումհարսնյակը դառնում է կանաչ,հետագա1999): հյուսիսայինհատված, յում բաց գույնի,իսկ վերջումմուգ շագանակագույն: Բոժոժըմետաքսյա, ծածկված հողի մասնիկներով: Բժոժիերկարությունը 73-9մմ: Ան Տեր-բույսերը լի է շփոթելկարտոֆիլի ն կարտոֆիլի Տեր-բույսերհանդիսանումեն. բազուկը(862 աքռոջ), լոլիկը հարավամերիկյան ցեցի

(Խորա ծոր),

փայլ-սպիտակ:

կարն տ:

Կենսաբանությունը

ՀամարվումԷ որ վնասատուի հայրենիքհանդիսաումէ Գվատեմալան: 1970թ.նավով,որը տեղափոխում էր կորտոֆիլ, ցեցը է Կոստա-Ռիկա, տաբածվել որտեղ առաջին անգամնշվել է դրա

(նճօքճոաճօո6Տճսվճուստ), ծխախոտը(Ինշօմտոճէճետշստ),բադրիջանը ( Օօտճշ, 2000), կարտոֆիլը(5. 1սԵտոօտառ) (5օխոստ տճ/քոքճոչ) (շեռոք, է, 1994): ԲացիՕօոոճշ, 2000, այլ աղբյուրներում նշվում որ կարտոֆիլի

:

գվատեմալյան ցեցըկարողէ վնասելմիայնկարտոֆիլիպալարները ՄՀ 7/72): Կարելի (Ախտորոշումային արձանագրություն է ենթադրել,որ նախապատմական շրջաններումկարտոֆիլի գվատեմալյանցեցը է կարողանում սնվելպալար չձնավորողմորմազգիբույսերով:

(Քճռջո, 1988): վնասակարությունը 10"Շ

գվատեմալյան ցեցըունակէ բազմանալ տարեկան երկու

սերունդներով, իսկ 25:Ը՝ տարեկանտասնյակ (Պեշ, սերունդներով

1996): Աղ. 1-ում բերված է վնասատուի առանձին փուլերիզարգացման

ժամկետները կախված ջերմաստիճանից:

Աշխարհագրական տարածվածությունը

Լայն տարածումըկապվածէ հեռավոր տարածություններ կարտոֆիլի պալարներով վնասատուի տարածման

հնարավորությամբ (ատճո, 1988, Շօոոօշ, 2000): Հատկապես տարածմանհամարբարենպաստէ 25'Ը (ՊՇւշ, 1996):Ներթափանցելով Կոստա-Ռիկա` վնասատուն հիմնավորվեց: կարտոֆիլի մշակմանտարածքում, 1300-2300մ

բարձրությունում, 2000-3000մ: Էկվադորում` Այս վնասատուի վերաբերյալ առաջին անգամտեղեկություններ ի հայտեկան1956թ.Գվատեմալայում: Հետագայում

տեղեկություններ ստացվեցին Կոստա-Ռիկայից (1971) ե Պանամայից (1973): Վենեսուելայումցեցիհայտնվելը է 1983, նկատվել 1985 ն Կոլումբիայում` 1997թ.

`

Պոտենցիալ արեալը Կարտոֆիլիգվատեմալյան ցեցը տարածվումէ սերմացան կարտոֆիլիհետ, ինչպեսնան բույսերի,հողին տարայի:Ըստ կարանտարաների տինայինպահանջների հողի, բույսերի,չախտահարված է: ներկրումըարգելված Կարտոֆլի գվատեմալյան ցեցի զարգացման ջերմաստիճաէ: նայինսահմանըէականորեն ցածը Կարտոֆիլիգվատեմալյան ցեցիզարգացումըսահմանափաէ ջերմաստիճանը: հանդիսանում կող գործոններից մեկը Կախված ակտիվ(արդյունավետ) ջերմաստիճանների գումարիցն բացասական նկատմամբ ամսվա կայունությունից (ամենացուրտ ջերմաստիճանների է միջին ջերմաստիճան)կարելի ենթադրել դրա զարգացման

հնարավորությունը:

Տնտեսական նշանակությունը Ներկայումս կարտոֆիլի գվատեմալյան Վնասակարութունը: ն Հարավային է ցեցըհանդիսանում լուրջ վնասատուՎենտրոնական Ամերիկայում:Վարտոֆիլին վնասումեն թրթուռները:Դրանքանցքեր են բացումպալարիներսում` լիցքավորելով իրենցարտաթորանքով։ Պալարումմիաժամանակ կարող են զարգանալվնասատուիմի քանի են պալարների Վնասվածքները առանձնյակներ: ապրաննվազեցնում քային արժեքները,նպաստումտարբերտեսակինեխմանբակտերիաՎնասը կարող է այնքան ուժեղ լինել, որ ներով ախտահարմանը: պալարներընույնսիկորպեսանասնակարհնարավորչլինի կիրառել: Նման վնաս նկատվում է Կոլումբիայում:Միջին վնասվածությունը Բարձրվանսադաշտումհասնում է 4306-ին 37,596` պահեստներում: կարություն հաճախնկատվումէ Էկվադորում,որտեղ կարտոֆլիր վնասում է ոչ միայն ցեցով, այլ նան անդյան երկարակնձիթովն

ֆիտոֆտորայով:

Պալարներըվնասվում են ինչպես դաշտում, այնպես էլ պահեստներում: երկրներումվնասատունակտիվէ Արնադարձային ամբողջտարվաընթացքում,հատկապեսչորային շրջանում: Բերքի է լինում կատարել12-24 մշակումպահպանման համարանհրաժեշտ ներ, որը հանգեցնումէ պոպուլյացիայիմոտ պրեպարատների ծագմանը,էնտոֆագների նկատամբռեզիստենտության ոչնչացմանը, հողին գրունտային ջրերիթունաքիմիկատներով ախտոտմանը: է վերջինտարիքի Ամենացրտադիմացկուն փուլ հանդիսանում ն Ճարպերիբարձր թրթուռները:Թրթուրներիմոտ սպիտակուցների ն խտությունը բարձր լեռներում ջերմաստիճանային լայն դիապան զոններում ցածրխոնավությունում կենսունակմնալուունակությունը է հանդիսանում անուղղակիվկայություն,որ վնասատունկարող է կարճաժամկետ դիմանալբացասական ջերմաստիճաններին: նկարներ) (Տես՝Հավելված, Տնտեսական նշանակությունը Կոստա-Ռիկա ներթափանցումից երկու տարի անց 2000հա տարածքումգրանցվելէ կարտոֆիլիբերքատվությաննվազեցում20է 900 հազ. դոլար կորուստին 4096-ով,որը համապատասխանում (5օմօլո»,1973, Քռոշո, 1988):

Կոլումբիայումմշտապեսգրանցվումէ կարտոֆիլիբերքատվությաննվազեցում:Այսպես, 1994թ. կարտոֆիլիախտահարվակազմել ծությունըերեքշրջաններում է 1544: Կարտոֆիլիբերքահավաքը նվազեց276,3 հազ.տ.(8օոշմմ6Տ, 1997): 1996թ.առանձինշրջաններում կիրառության կազմեց2044: Թունաքմիկատների վարակվածությունը էականորենբարձրեցրելէ կարտոֆլիլիինքնարինտենսիվությունը կորուստներըինչպես ժեքը (Ճոոտ օէ Լ, 1996): 1997թ. տնտեսական կազմեցին այնպեսէլ պահեստներում ցանքատարածություններում, մլն.դոլար (Ճ/026ոօ6է 1., 1998): վարակԷկվադորումԿարշի շրջանումդաշտումկարտոֆիլի կարտոֆիլը սերմնացան կազմեց4096: Այդ խմբքանակի վածությունը էր կարտոֆլիգվատեամբողջովինախտահարված պահեստներում մալյանցեցով: ԿանարյանկղզիներումՏեներֆեկղգու հյուսիսայինհատվածում 2001թ.կարտոֆիլիգվատեմալյան ցեցիհետնանքովկարտոֆիլի կազմեցմոտ 5096, ընդհանուր900 հազ.դոլար արժեքի: պակասորդը

միջոցառումները Պայքարի դեպքումիրականերթափանցման Սովորաբարվնասատուի որոնք ուղղվաձեն դրա օջախնացվումէ համալիրմիջոցառումներ, դեպքումմշակվումէ ինտեգրացված տարածման ների ոչնչացմանը, համակարգ:Ավանդաբարկիրառվումէ պայքարի պաշտպանության քիմիական մեթոդները ն կենսաբանական, ագրոտեխնիկական, միջոցառումները: պայքարի ինտեգրացված շարքում ցանքաշրջամիջոցառումների Ագրոտեխնիկական մեկը ն նառությունըհանդիսանումէ հիմնականմիջոցառումներից կիրառվումէ ինչպես օջախներիոչնչացմանդեպքում, այնպես էլ ժամանակ: խիստախտահարման մշակաբույսերի չի տալիս թիթեռԽորը ցանքսը(մինչն10մ) հնարավորություն ձվադրումկատարել:Խորը ցանքսըն բարձր ներինպալարներում է թրթուրների պալարներումհայտնվելը: բուկլիցը կանխարգելում խիստ պահպանությունը, Մշակաբույսիմշակմանտեխնոլոգիաների է ն նան կանխարգելում այդ թվում ջրումը ժամանակիկուլտիվացիան, հայտվելը: վնասատուի պալարներում Չի կարելի է կարճ ժամանակներում: հավաքվի Բերքը պետք գիշերովդաշտում,հակառակդեպպալարները թողնել չհավաքված

քում դրանք պետք է ծածկվեն:Կարտոֆիլիգվատեմալյան ցեցի թիթեռները երեկոյանժամերինօժտվածեն առավելակտիվությամբ ն կարողեն ձվադրումկատարել թողնվածպալարներում: պատահական Կարտոֆիլի պալարների պահեստները պետքէ լինեն մաքուր, իսկսերմնացանի պահպանման դեպքումպետք է լինիհավասարաչափ լուսավորություն,այն նպատակով, որ տեղի ունենա պալարների (1Օուօտ,1994): Նման պալարները կանաչեցում առավելագույնս կայուն են վնասատուի նկատմամբդրանցում ստոլանինի ալկահոլիդի

ձնավորման հետնանքով: Սերմնացու կարտոֆիլը ցանքսիժամանակ պետքէ ազատ լինի ն վնասատուներից հիվանդություններից: Ներկայումսիրականացվում են այնպիսի սորտերիստեղծմանհետազոտություններ, որոնք կայուն են վնասատուի նկատմամբ (86)ոնոծ,1997): Կենսաբանական մեթոդըներառումէ մակաբույծների, գիշատիչների,հիվանդությունների հարուցիչների, միկրոկենսաբանական սինթեզի պրեպարատների կիրառություն: Շօքաօտառ1օշհտռո հանդիսանումէ կարտոֆիլայինն գվատեմալյան ցեցիմակաբույծ (10ուօտ, Ճուօնոծշ, 1995): Վարտոֆիլի ցեցիցանջատված գրանուլեզա (բակուլովիրուսը) վիրուսընս ազդում է գվատեմալյան ցեցի թրթուռներիվրա: Դրա գործողհիմքովն տալկիավելացմամբ է պրեպարատը առաջարկվում պահեստներում պալարներըգվատեմալյան ցեցիցպաշտպանության

`

'

(1105, 1996: ՏՕԷՇ10, նպատակներով 1997): Է էնտոմոպաթոգենային Վենեսուելայում փորձարկվում նեմատոդա ծ»էոոճոճոշ 1մեռօ, այն կենսաբանական հսկողությունում օգտագործման (Բշո, հ(ճջքլօւռոլ,1995): նպատակներով Նարկայումսբազմաթիվքիմիկատներ կիրառվումն օգտաեն գործվում կարտոֆիլի գվատեմալյան ցեցիդեմ պայքարում:Դրանց են շարքում հայտնի ֆոսֆորօրգանական, կարբամիդային միացությունները (էնլ, Շուռո, 1990): Վնասատուի թաքնվածկենսակերպի հետնանքով ոչ միշտ է հնարավոր. հասնել անհրաժեշտ արդյունավետության, այդ թվում թունաքիմիկատների կիրառությամբ, գրանուլացված ինչպես նան իմանգոյիդեմ մշակումների իրականացման դեպքում: Արդյունավե-

`

Բարձրախտահարվածության դեպքումքիմիականմշակումներըչեն 1998):

ՈԽՍՔԵՔ/ՃՔՃ,

պալարների պաշտպանությունը ապահովվում Դաշտերումգվատեմալյան ցեցինդեմ կիրառվումեն թունաՌոմ, 1987, Խնտոռ 6է ՅԼ, երկու շաբաթ ինտերվալներով քիմիկատներ 1988): Մշակումներիքանակությունը տարվաըմթացքումտատանվում 2-24: է լայնսահմաններում1̀ Այլ մեթոդներիշարքում անհրաժեշտէ նշել ֆերոմենների կիրառությունը:Գվատեմալյանցեցի ֆերոմենըսինթեզվելէ 1982թ, տարբերպայմաններում որից հետո հնարավորդարձավտարածման (հոոճո, 1984): մոնիթորինգը վնասատուի Ֆերոմենային թակարդների16հատ/հա հաշվարկովկիրառության դեպքումմշակմանբարձր տեխնոլոգնիաների համակցությամբ ստացվումեն վնասատուների քանակության արդյունքներ, նվազեցման որոնք համեմատականեն թունաքիկատներիկիրառությանհետ (Թոյտլօ5, Շտոուօ5, 1997): Ֆերոմենայինթակարդներըկարող են կիրառվելպահեստներում: Կոլումբիայումիրականացված փորձերովհաստատվելէ, որ է տալիս ֆերոմենային թակարդների հնարավորություն կիրառությունը երկու ամիսներիընթացքումգվատեմալյան ցեցիթվաքանակը պահել (80526Լ. 81.,2005): ցածրմակարդակում Գվատեմալյանցեցովախտահարված ցանքսերումտրանսգեկիրառությունըգտնվումէ նախնական նայինկարտոֆիլի փուլում: Կարտոֆիլիմիջազգայինկենտրոնում(ք. Լիմա) մշակվումէ որում կարողեն կիրառպաշտպանության ինտեգրացված համակարգ, վել ֆերոմոնային թակարդներ,վիրուսներ,տրանսգենային կարտոֆիլ, միջատներիձեռքով հավաքում, քիմիկատներ,առողջ սերմնացու, ժամանակին ջրումներ` ընդամենը16 բաղադրիչ:Նման աշխատանքի նպատակըք̀իմիկատներիկիրառությաննվազեցում,վնասատուն շեմի կասեցում,հարնանդաշտեր ն պահեստներ վնասակարության Նման աշխատանք է դրա միգրացիայի խոչընդոտում: իրականացվում ն Կոլումբիայում ԷկվադորումԿենտրոնիաշխատակիցների կողմից (ԽԱսօ6ղ61 81.,2005):

ն ցողունի տություն նկատվումէ տերնների հիմքիմշակմանդեպքում:

ԱՍԻԱԿԱՆ

ՊՏՂԱՃԱՆՃ

չսշսմեւ 1(րէջ Սոօջօքեւն

Տեղեկություններ վնասակար օրգանիզմի վերաբերյալ ԱսիականպտղաճանձըՍօտօքեղըչաշտեւ հլու բազմաթիվ ն հատապտղային պտղատու մշակաբույսերի վտանգավոր վնասատու է, առաջինանգամնկարագրվելՃապոնիայում 1931թ.Ս. Մացումուրի է

կողմից:

Ամերիկա,Էկվադոր: Հարավային Օկեանիա. Հավայներ

Տարածման ուղիները Կապվածնրա հետ, որ վնասատուիկենսականցիկլի մեծ հատվածըընթանումէ պտուղներիներսում,7. տսշսմս տարածման ուղին` տեր-բույսիպտուղները:Սակայնկապառավելհավանական ված նրա հետ, որ թրթուրներիմի հատվածըունակ է հարսնյակավորվել հողում, անհրաժեշտէ հաշվի առնել նան վնասատուի տնկարքային նյութի միջոցով:Օջախներիմերձակայքում տարածումը է հնարավոր բնականտարածումիմագոյիփուլում(թռիչքկամքամով

տարբերություն /ոօջօքհւռխմբի,այս տեսակիպտղաճանճը է անվնասպտուղներումն, նման կերպ,հանդիսանումէ բնակվում գլխավորվնասատու:7. տաշսու էգերը ձվադրումեն հասունացած Ձվիցդուրս եկածթրթուրներըամբողջկենսագործունետարածում): պտուղներում: ության ընթացքում սնվում են պտղի ներսում` առաջացնելով Տեր-բույսերը հյուսվածքների փափկեցում: Ախտահարված պտուղներիվրա սկզբում ք. Տսշսմ է ինչպեսմշակաբույսերը, են ախտահարում այնպեսէլ արտահայտվում փոքրհետքեր,որոնքմնում են էգի ձվադրից,իսկ հետագայումներս ընկած փափուկհետքեր, որոնք հետագայում վայրիբույսերը: է հետնանքների հանգեցրել հանգեցնումեն արտադրանքիորակի կտրուկ վատթարացման:Ըստ առկատվյալների,լուրջ տնտեսական 7աոսչ Ք տաշտ 5քք. Վնասատուն ունի բազմացման հետնյալ մշակաբույսերիախտահարումը. մեծ պոտենցիալկարողէ բավականին ն ն նան Սոշճտատ չքք. ծիրան դեղձ), (հիմնականումկեռաս, սակայն հեշտությամբտարածվելնոր շրջաններում միջազգայինառնտրի Ճածսչ ն տքք. (օրինակ,ազնվամորի մոշ), (հավամրգի,հապալաս), գործընթացում: Ներկայումս7. չսշւմու ձնավորում է լայն երկրորդային ճոճոճջջճ հլռքճոն (Այգուելակ): շրջան: Հիմնական տեր-բույսերը.ք7շքռոռճոճոշաչշ (այգուելակ,,Բոսոսջ շտստ (կեռաս),Ք Ճմօռտօջեճռ(սալոր), Ք քճոաճռ (դեղձ), Ք ճոռճուռԸռ Աշխարհագրական տարածվածութունը բթթՕ տարածաշրջան. (ծիրան),Պսծսջ շոտճուշչսջ (հիմալայանմոշ), 7. 12ճուշէստ (կտրատված Իսպանիա, Իտալիա(ՏրենտինոԱ̀լտոմոշ), ՍԽ. 10քշոօծշոըսչ(ազնվամորուն մորու հիբրիդ), Ճ. 10շ6սՏ Ադիջե, Տոսկանա, Պեմոնտ շրջաններ), Ֆրանսիա (Կորսիկա, Մ26Շուստ Տքք. (հապալաս): (ազնվամորի), Լանգեդոկ-Ռուսիլոն, Հարավ` Պիրեն. Պրովանս՝ Ալպեր, ՌոնաՆան ախտահարվում է. 246 ճոջսռէռ (կիվի), ՇօոաստջՏքք., Ալպեր): 44Շսչ ռոճշ (թուզ), )ոոտ տումԲոշ (խաղող): Ս105թ05քոմ (արմավ), Ասիա. Ճապոնիա(Ամամի, Խոկկայդո,Խոնսյու, Կյուսյու, Ս. տաշսեանան ունակ է ձվադրելարդենվնասվածպտուղՍիկոկու),Չինաստան (Գունասի,Գույչժոու,Խենան, Խուբեյ,Յունյնան, ներում,օրինակ4/շ/սՏ 4օտօջաճն (խնձոր)ն Քյսչ թյունն (ասիական Ջամու ն Կաշիմիր, ՈւտարՀնդաստան(Չինդիգարխ, Չժեցզյան), տանձ): Պրադեշ),Թայլանդ,Բիրմա: ` ՀուսիսայինԱմերիկա.ԱՄՆ (Կալիֆորնիա,Օրեգոն,ՎաշինգԿենսաբանական առանձնահատկությունները տոն, Ֆլորիդա, Լուիզիանա, Հյուսիսային Կարոլինա,Հարավային ք. չսշսեւ ձմեռում է իմագոյիփուլում: Էգը ձվադրումէ մոտ ն Յուտա), Վանադա Կարոլինա (Բրիտանական Կոլումբիա.գ. Ֆրեյզեր ն հարթավայր օրական7-16 ձու, միջինում 380 ձու ամբողջժամանակ:Ձվադրումը Օկանագան): կարողէ շարունակվել10-59 օր: Ձվադրվածձվերի քանակությունը Կենտրոնական Ամերիկա.Կոստա-Ռիկա: Ի

|

|

`

հեշտ է աստիճանից:Ձվադրմանգորներս ընկածհետքերը,որոնքմնում են էգիձվադիրից, կախվածէ պտուղներիհասունացման փափուկ վրա (Թսեսչ 5քք., էաքճոռՏքք., Էսոսչ ծընթացըառավելինտենսիվէ պտուղներիհասունացմանշրջանում: նկատել(նկ. 2): Այլ պտուղների ունեն բարդ է, քանի որ դրանք բացահայտել հաստատվելէ, որ ազնվաՄասնավորապես,հետազոտություններով չք) ախտահարումը մակերես: անհարթկամխավոտ մորու հասունացմաննախնականշրջանում (կանաչ-վարդագույն) համար կիրառում մոտ 596-ը,այն դեպքում, են պտուղների հայտնաբերման Պտուղներումթրթուրների իրենցումձվերպարունակում "` են շաքարիկամ աղայինլուծույթ: Շաքարիլուծույթիպատրաստման պտուղներումձվերը առկա են երբ հասուն (ոչ գերհասունացած) 4 բաժակ են 1/4 բաժակ ջրի համար մոտ 8096-ում: Թրթուրները շաքարավազ ձվերիցդուրս են գալիս12` համարօգտագործում արտադրանքի 100լ 72Ժ. անցպտղիներսում:5-7 օրերիընթացքում համարկիրառումեն 17կգշաքարավազ թրթուրերըանցնումեն (խոշորխմբաքանակների է փոքրինչ ճզմել ն զարգացմաներեք փուլեր՝ սնվելով տեր-բույսերի վրա մինչն ջրիհամար):Նմուշային պտուղներըանհրաժեշտ հետո ավելացնել տեղի է ունենում ինչպես հարսնյակավորումը: Հարսնյակավորումը տեղակայելտարայումկամ հատուկ փաթեթում, ելնում նմուշումեղածթրթուրները շաքարիլուծույթը: 10ր ընթացքում պտղիներսում (ինչը ամենից հաճախ է), այնպես էլ արտաքին համարկիրառում1/4 են մակերես:Աղայինլուծույթիպատրասման օրինակ` հողում: Հարսնյակիփուլը տնում է 4-15 օր միջավայրում, համար տաք ջրիհամար(խոշորխմբաքանակների Կենսականցիկլը հաստատուն կախվածկլիմայականպայմաններից: աղ 4 բաժակ բաժակ են 0,25կգաղ ջրի 4լ համար):Փոքր ինչ ճզմվածպտուղները 12"Շ ջերմաստիճանի դեպքումկազմումէ մոտ 50 օր, 15"Շ դեպքում`21կիրառում են տարայում, 25 օր, 18"Շ դեպքում`միջինում19 օր, իսկ 28"Շ դեպքումկազմումէ մեկ լցնումաղայինլուծույթըն ծածկում:10-15ր տեղակայում պտուղներից: անց թրթուրները դուրս են գալիս ախտահարված շաբաթ: Իմագոնակտիվ է դառնում 10"Շ բարձր ջերմաստիճանի համար դեպքում: Առաջին հասակայինշրջանի թրթուրներիհայտաբերման խոշորացույց: կարողէ պահանջվել սահմանման համար անհրաՏեսակայինպատկանելիության Հայտնաբերումը է համարկիրառվումեն Ասիականպտղաճանձիհայտնաբերման ժեշտ է թրթուրից իմագոյի ատացումը,որը հավաստի առկա ըստ թրթուրների պտուղում,քանի որ Զ. տաշսու նույնականացումը հետնյալ մեթոդները.պտուղների վրա վնասվածքներիզննմամբ է Ծ. Տսշսեւ ըստ պլանավորվում միջոցով: հայտնաբերում, ինչպեսնան թակարդների ներկայումսմշակվածչէ: Հետագայում կիրառության համարՊՇՌ-ախտորոշման ախտորոշման թրթուրների պտուղների: Հայտնաբերումը ըստ վնասված ոլորտումհետազոտություններ: կիրաԹակարդների օգնությամբ: թակարդների հետազոտությունները Ասիական պտղաճձանձի հայտնաբերման Հայտնաբերում է զննմամբ, կախված է կոնստրուկցիայի վնասվածքայսինքնպտուղներիզննում` ռութան արդյունավետությունը իրականացվում ն ֆիքսման միջոցներիպատշաճհամակցությունից ձվադիրիօգնությամբձվագրավչանյութերի ներիորոնմամբ:Էգերըատամնավորված են սեռական են հանդիսանում դրում Առավելլայն կիրառվողգրավչանյութեր կատարումնուրբ պտղամաշկովպտուղներումթ̀ողնելով անցքի հատվածում փոքր հետքեր:Հետագայում,ըստ վնասատուի ֆերոմենները, որոնքգրավումեն արուներին,ինչպեսնան սննդային ֆիքսմանհամարկիրառթակարդներում Պտղաճանձերին պտուղներիվրա խայծերը: թրթուրներիսնման վնասվածքներում` զարգացման, ն կոնսերվացմնում են շագանակագույն սոսինձ, թունաքիմիկատներ վում է միջատաբանական Մակայն 7. տսշսեւ նուրբ ճմըթվածքներ: է ստուգելշաբաթական ման լուծույթներ:Թակարդները նման նշանները անհրաժեշտ հայտնաբերել շատ ախտահարման վաղ շրջաններում մեկանգամից ոչ ուշ: բարդ է: (Տես՝ Հավելված, նկարներ) համարկիրահայտնաբերման ճանճերիիմագոների կախԲացի դրանից,հայտնաբերման Պտղակեր արդյունավետությունը ռում են հետնյալթակարդերը. հարթ ված է նան տեր-բույսերիտեսակից:Օրինակ,ախտահարված ն Քոառսչ «ստ անցքերը կամ քոշճուստ չքք. պտուղներիվրա փոքրը '

Կոմբինացված գրավողթակարդներ (գույն գումարածհեղուկ է Թակարդը կարող պատրաստվել գրավչանյութ): ցանկացած պլաստիկ տարայից150-750մլծավալով, լավ փակվողկափարիչով, որի կողքերին են 4-6 անցքեր0,5սմ տարբերկողմերիցկատարված տրամագծով, են տալիս ճանճերին որոնքհնարավորություն ներս թափանցել: Անցքերը չպետք է շատ մեծ լինեն այլ խոշոր միջատներիներթախուսափելու համար:Տարայինկցվումէ ամրացման միջոց, փանցումից որպեսզիհնարավորլինի թակարդըամրացնելկամ կախել:Տարայի ներսումտեղակայումեն դեղին (կարմիր կամ սն) սոսնձողթուղթ` ամրացնելով այն կափարիչին (նկ. 3): Հեղուկխայծիորակովամենից հաճախկիրառում են խնձորի քացախաթթու, որի կիրառությունը առավելպարզ ն էժան է, կամ պատրաստումեն դրոժայինլուծույթ. 1գ.

հատկանիշներն բանալիներներկայումսմշակվածչեն, այդ իսկ պատճառովայդ փուլերի համար բերված են ամենաընդհանուր տեղեկությունները:Ճանձերի նույնականացումըիրականացնումեն մանրադիտակով:

Սոօթեւնճտ6ընտանիքի իմագոյիձնաբանությունը 2008) (Սիդորենկո, Համաշխարհային ֆաունայումհաշվարկվումէ, ըստ տարբեր 3000 տեսակներ: մոտ 70 խմբեր, Փոքր 177050քունճռճ աղբյուրների, մինչն 8,0մմ) (15-3,0մմ), հազվադեպ խոշոր (մինչն կամ միջին չափերի են վառ կարմիր աչքերով:Մարմինըփայլուն կամ անփայլ, ճանճեր մարմնի գունավորումըտատանվումէ դեղինիցմինչն մուգ շագա4 դրոժ, թեյի գդալ շաքարավազն մոտ 350մլ ջուր: Նան թակարդում նակագույնհաճախ որովայնիվրա հետքերովկամ գծերով:Թները է կարելի ավելացնել 1-2կաթիլհեղուկօճառ որսի արդյունավետության թափանցիկկամ հստակ մուգ հետքերով:Հազվադեպնկատվում է բարձրացմանհամար: Սակայն նման խայծերըչեն հանդիսանում սեռականդիմորֆիզմը, որը արտահայտվում է գունավորման նմարմնի նան առջնի ն կարողեն գրավել տեսակիհամարառանձնահատուկ ձնով, ինչպես գլխի չափերում,թների գունավորմամբ, այլ պտղակեր ճանճերի: Թակարդներըկախում են պտուղների մակարդակում վրահատուկկառուցվածքների առկայությամբ: թաթիկների նկատելիվայրում, կամ, ցածրահասակ գլուխըկիսալուսԴրոզոֆիլների Գլուխը բույսերիդեպքում, ինչպիսին ն դրահավելվածները: նաձն է: են է , 5-7սմ աչքերով, Գլխի մի հատվածը,կողմերում սահմափակված այգու ազնվամորին խորացնում բնահողում:Օպտիմալ հետնում է արդյունքիձեռքբերմանհամարհեղուկխայծերը որի ծոծրակով, իսկ առջնումճակատով, վրա տեղակայված է փոխել անհրաժեշտ է յուրաքանչյուր աչքի եռանկյունին,անվանվումէ գագաթ: Ճակատըտարանջատված շաբաթ: (Տես՝ Հավելված, նկարներ) է գագաթիցլայնակի կարով,որը տեղակայված բեղիկներիհիմքից Արդյունաբերական արտադրության թակարդներ: Արտերկրում ն է մշակվել արտադրվել արտադրականմասշտաբներում վերն: Ճակատային շերտի եզրերում ընկած են Ճակատագրավող թակարդներիմի քանի տարբերակներ, շերտերը, որոնք տարածվումեն քունքից մինչն ինչպես կիրառությունում ակնակապիճային են շերտում տեղակայված հասանելին պարզ տարբերակներ աչքերիեզր: Ճակատա-ակնակապիճային առավել (օրինակ,Շշուօշհ-7ոււ 2412թ),այնպես էլ առավել բարդերը(օրինակ, Ց/-թիո) (նկ. 4): ակնակապիճային երեք զույգ շոշափուկներ(առջնի (օւԵ1) ն երկու մեծ բազմազանություն, ունի նման թակարդների հետիններ(օւԵ2, օՒԵՅ)) ն մի քանի մանրճակատայինշոշափուկներ: Գոյություն որոնք են աշխատում նույն սկզբունքներով: Աչքի եռանկյունին.ճակատայինշերտի միջն գրեթե եռանկյունի Ձեռքովպատրաստածն արդյու3 պարզ աչքերովն զույգ աչքայինշոշափուկներով, նաբերական են դրոզոֆիլիդեմ ուղղված հատվածը, միանմանարդյունավետ թակարդները ՃԸ6էօաճոստ ն Է մոտ), պայքարիժամանակ: դեպիառաջ (բացակայում մանը միջաչքային հետնում տեղակայվածէ զույգ շոշափուկներով: Աչքի եռանկյան շոշափուկներ (քմ): Դրանցիցդիստալ առկա են արտաքին (ո) ն Նույնականացում Չ. գՏտսշմտ պատկանում է ներքին ուղղահայաց (մօ) շոշափուկներ, աչքին հետին եզրի .օջռքեւոշ6 ընտանիքին, են մի շարք շոշափուկներ: ն 7ոօջօքեւմշ Սյաջցքեւոշ»ենթաընտանիքին տեղակայված երկարությամբ տեսակին:Տվյալ տեսակը է կարող է նույնականացվել Գլխի միջմեդիալհատվածը,որը վերնիցսահմանափակված միայն հասուն առանձնյակների ձնաբան Ըստ մնացյալփուլերի նական հատկանիշներով: բեղիկներիհիմքով, ներքնիցֆրոնտոկլիպեալկարով կողմնային` ախտաբանական |

'

աչբերով,անվանվում է դեմք: Դեմքի կողմնայինհատվածները

են ֆրոնտոգենալ կարերով,որոնք սկսվում են սահմանափակված ն դորսալ առջնի տենտորիալփոսիկներից ուղղվում բեղիկների է կարերիմիջն: Դիմային Դիմայինշերտը տեղակայված հիմքերին: շերտը ունի երկու զուգ երկայնակիբեղիկայիփոսիկներ,որոնք են միջինողով` դիմային կիլով:Դիմայինկիլըկարող տարանջատված է է լինելտարբերձնի, երբեմնկարող բացակայել, որը ունի կարնոր Բեղիկները մակարդակում: տեսակային նշանակություն դասկարգման մեծ, 7): էական (նկ. Մկապուսըկարճ, պեդիցելը 3-հատվածանի այնդեպքումդիստալ լավ ընդլայնված, ձների:1 ֆլագելոմերը տարբեր է, եռահատվածանի ձնավորումեն արիստա:Արիստան սեգմենտները ձնավորմամբ կամառանց դրա: իջվածքի են տեղակայված Գլխի ուռուցիկկողմնայինհատվածներում լայն ճակատով),կլոր(տարանջատված աչքերը:Աչքերըդիխօպտիկ (5էօքռուոռ տեսակ),մարմնի բացառություններով հազվադեպ օվալաձն, ամենիցհաճախ առանձքին գրեթեուղղահայաց: Աչքերիգունավորումը ռրը պայմանավորված մուգ շագանակագույն, վառկարմիր,հազվադեպ ն է դրոգզոպտերին շագանակագույն օմոխրոմատի կարմիրպիգմենտի միջնհատվածԱչքահատվածների հարաբերակցությունից: պիզմենտի ն որոնցթիվը,ձնը չափերըունեն ներըհաճախմանրատամիկներով, նշանակություն: Այտերը`հատված,որոնքընկած դասակարգումային ն են աչքերիեզրի սուբկրանտալ հատվածիմիջն: Այտերիհետնում է հետայտային հատվածը,դրանքհաճախմերկ են: տեղակայված կնճիթիկիշարժունահարթությունըլավ զարգացած Սուբկրանտալ հետ կապված: Ծոծրակային հաստեցված: Պոստկրանիումը կության է Ծոծրակը բաղկացած շուրջը նեղ հարթությունհ̀ետծոծրակը: անցքի որի վերինհատվածըմիավորվումէ սկլերիտից, միջինծոծրակային են հետ աչքիեռամկան տեղակայված հատվածում: Ծոծրակին գազաթի խումբ: շոշափուկների սուբցերվիկալ են 3 ոչ զույգ ն 2 զույգ բաղկացած Բերանայինօրգանները Ոչ զույգ տարրերը.լաբրումը,որը ձնավորումէ կնձճիթի տարրերից: դորսալ պատը, լաբրիումը,որը ձնավորումէ կնճիթիկիվենտրալ ն լաբրումի է լաբրիումի որը տեղակայված պատը, ն հիպոֆարիքս, լաբրումըմիացվածէ կլիպեուսինկլիպեոլաբրալ միջն:Արտաքինից ներսիցդրա վենտրալմակերեսըձնավորում օգնությամբ, մեմբրանի է ն դեմքի լաբրումի սկիզբը:Կլիպեուսը,տեղակայված կերակրափողի

միջն, Ս-ձն է, առանձնացված դեմքիցլայն էլաստիկֆրոնտոկլիպեալ մեմբրանով:Հիպոֆարիքսը ձնավորումէ կերակրափողի հատակըն պարունակումթքային ուղին: Ներսից լաբրումի ն հիպոֆարինքսի է սկլերիտ:Լաբիումը` բերանային հիմքում տեղակայված ապարատի է: Բերանային ամենախոշոր բաղադրիչն զույգ տարրերը՝ ապարատի ն մաքսիլաները, մանդիբուլաները տեղակայվածեն լաբրումի ն լաբիումի միջն: Մանդիբուլաները ձնաբանորենն ֆունկցիոնալ են: արտահայտված չեն:Մաքսիլաները ստիլուսաձն Կուրծքըկազմված է երեքսերտորենաճած օղակներից` առջնիմիջին- ն հետին կրծքից:Առջնի կուրծքը բաժանվումէ առջնի ն հետին(պոստոպրոնուտ) (անտերոպրոնուտ) հատվածների: Առջնի հատվածը (անտերոպրոնուտ) զարգացածչէ: Հետին հատվածը է կրծքիառջնիհատվածի հետ, իսկդրա (պոստոպրոնուտ) միավորված են պոստերոլատերալ եզրերըձնավորում պոստպրոնտալ հատվածներ են (ուսային բլրակներ),որոնց վրա տեղակայված պոստպրոնտալ շոշափուկները,իսկ երկայնակիօղակի կողմնային սկլերիտները են մեկսկլերիտում, է առջնի միավորված որը տեղակայված հիմքիառջնում: է Առջնիոտիկների հիմքերիմեջտեղումտեղակայված կրծքի վենտրալհատվածը:Կրծքի առջնի հատվածիդորսալային է պրեսկուտումի, հատվածըմ̀եզոնոտումը, բաժանվում սկուտումին է սկուտումիցպրեսկռիտոիսկուտելումի: Պրեսկուտումը անջատված են սկուլյար կարով, սուտումը՝ ն սկուտելում`՝ Օ-անջատված տոսկուտելյարկարով: Մուկուտումըսովորաբարկրում է2 զույգ պրոսկուտուլյար շոշափուկներ (նկ.9): Ոտքերըակալիպտրատ ձնի են, համեմատաբար լայն ազդը, ն երկարսրունք հինգհատվածանի նեղացված թաթիկ: Ա զդրը, որպես ն կանոն, մազմզուկներով, տարբերչափերի ն ձների ելունդներով, ատամիկներով: Սրունքի սովորաբարապիկալ ն նախապիկալ շոշափուկներով, երբեմնմեկ կամ երկու շոշափուկներըկարողեն բացակայել:5-հատվածանիի գագաթը կրում է զույգ ճանկեր,զույգ պուլվիլն էմպոդի: Թները:Միջին կրծքայինօղակին,մեջքիմիջինհատվածում ամրացված է թները(նկ. 11): Թնիմիջինեզրինուղղվածէ եզրայինջիղը (Ը), որը հասնում է մինչն թնի վերջ: Առկա է եզրայինջղի երկու ընդհատումներ. ուսայինն մերձեզրային: Հաջորդերկայնակի ջիղը՝ ։

ոտիկներ

առջնի

մերձեզրայինը(ՏՀ), ռեդուցված է, այսինքնավարտվում Է թնային մեմբրանում:Ճառչագայթային ջղերի (8) հիմքը ունի երեք ճյուղեր. 81, 84:5: 82:3, հետն ընկածէ միջինջիղը` ԽՇ իսկ հետո` Շաճ: Վերջին ձյուղավորումը նավորված է կոնաձն ջղի հետ միավորման արդյունքումն տարբեր հեղինակներիկողիցտարբերկերպ է նշվում (812, Շտակելբերգ, Շհտոմլաո 1987: Շոտտտ, 1990): Թնի 1970, Շա, է մեկ ճյուղով 41 հետին եզրին մուռ անալայինջիղը ներկայացված (Հճ, Շհճոձէծո,1987, Շոտուծն, 1990), որը թնի եզրին չի հասնում: ն Մերձեզրային եզրայինջղերինկապումէ ուսայինլայնակիջիղը (էք, առջնիլայնակիՏիղը (եռ) միավորումէ Ք ն ԽՆ իսկ հետինլայնակի ջիղը միավորում է հլ ն ԽՒՇՏ (մտ-ս) ճյուղերը: Ճամօա ն Տլօցռոճ մոտ առկաէ լրացուցիչլայնակիջիղ, որը խմբերիներկայացուցիչների բաժանում է թնի դիսալ ն երկրորդ բզալտալայինբջիջները: Դրոզոֆիլներիկւարգաբանման մեջ մեծ նշանակությունունի թնային ն ցուցիչները լայնակի երկայնակի ջղերի հատվածների երկակրությունների հարաբերությունները: Առավելհաճախկիրառվումեն հետնյալինդեքսները.եզրաին (Ը)` 2/5, ակրռեզրային, ակրոկոստալ(4օ)` Է/ջ, ՇՅԲ` հ/Ե, 4Շ` Ե/6, 47 ԽՐ 5.՝ 4/6, 6/6 Քճ, Ը` ք/6: 2-րդ եզրայինընդհատման մերձակայքում է մեծ հաճախառկա ւլեկ կամերկու շոշափուկներ:Եզրայինհատվածի մասը ծածկվածԷ փոքր, խիտինացված կարճ շոշափուկներով,որոնք հասնում են երբեմն 3-րդ եզրայինհատվածը:Տէօջռոճ,Լշսշօքհշոջռ ն Ճուօա խմբի որոշ տեսակների մոտ 3-րդ եզրային հատվածի մերձակայքում ելունդներ: ա-ռկաեն փոքր,ատամնավոր, խիտինացված 6-7 է տեսանելիհատվածներից, Որովայնռ բաղկացած շնչառականանցթերառկաեն 4, 7` Չ մոտ: Որովայնըգունավորմամբ նման կրծքին: Տչրիգերները հաճախհետքերովկամկապերով(հաճախ է լայնակի,հազվադեպ երկայնակի):Ստերնիտներըսովորաբարբաց գունավորման:Ս-րուներիորովայնիՄ11 տերգիտըուժեղ ռեդուցված, ՄՈԼ տերգիտըբացակայումէ: Մ1 գրեթե լիարժեք անհայտացմամբ: տերգիտը կարելի:է դիտարկել տերգիտներ: որպեսՄ1ն ՊԱ միավորված Ձուն: Երէլարութունը 0.3-0,5 մինչն0,8մմ, սռվորաբար սպիտակ, բաց շագանակագույն, մի փոքր հարթ, երկարաձգված-էլիպսաձն, վենտեչրալ հատվածում:Խորիոնըփափուկկուտիկուլայով բազմաթիվերկարաձգված Շարքումբջիջների հեքսագոնալբջիջներից: 45: 20-25 թիվը տատանվում է Ձվերը զույգ երկարաձգված մինչն

գոգավոր՝

թիակիկներով` երկարաձգվածելունդներով, որոնք ծածկված են ակոսիկներով կամ փոսիկներով, գրեթե ամբողջ երկարությամբ տեղակայվածթիկնայինհատվածում:Զույգ թիկնային առկաեն Քհօոօ2, Շ1ւօոճ խմբերիմոտ: Թրթուրներըմուգ սպիտակ,շագանակագույն կամ սն վորմանորովայնայինատամնաձն ելունդներով:Առջնի շնչառական անցքը երկար ելունդների ներմղվող օղակով: Հետին շեչառական անցքերը մատնանման ն, որպես կանոն, մոտ են տեղակայված մոտ սն: միմիյանց,սովորաբարշագանակագույն, որոշ տեսակների Առկա է թրթուրայիներեք փուլեր: Մանդիբուլաները (ցեֆալոֆարինգինալ կմախքի դիստալ հատված)3-րդ հասակի թրթուրներիմոտ բազմաթիվմանր ատամիկներով կամ առանցդրանց,կամ մի քանի տարբերձների,ուղղության տեղակայման ատամներով: ն Կեղծհարսնյակը։Երկարությունը2,0-5,0մմ, սովորաբար երկան րաձգված-էլիպսաձն կամիլիկաձն,թիկնային որովայնային փոքրինչ ուռուցիկ:Կեղծհարսնյակիգունավորումըմեծամասամբ բաց կամմուգ դեղնաշագանակագույն կամ մուգ շագանակագույն: աբդոմինալ են 3` հատվածների որովայնային կուտիկուլային ելունդներըբաժանված խմբի.միջին` գոգավորառջնիցն կողմնային`նեղ (Քեռոռճթ):Առջնի շնչառական անցքերի ելունդները մուգ շագանակագույն,կարձ, երկարությունըլայնությունից1/5 քիչ: Մատնանման ելունդները6-8, հաստ, կարճ, ապիկալկլորացված,հիմքերումլայն միջնահատվածներով: Հետին շնչառական անցքը սն գագաթով,կոնաձն, երկաեն միմիյանցից րությունը լայնությունիցփոքրինչ ավել,տեղակայված

թիակի

գունա

հեռու:

ԾոօչօքհւրՏսշսեւմլ տեսակիձնաբանությունը ք տաշսեմ հասուն առանձնյակներըսովորաբար2,0-35մմ 6-8մմ: Մարմինըդեղինիցմինչնմուգ երկարությամբ, թներիբացվածքը շագանակագույն որովայնիվրա մուգ գծերով:Արուները, որպեսկանոն, է էգերից փոքր: Արուների տարբերակիչառանձնահատկություն հանդիսանումփոքրմուգհետքիառկայությունը թնիեզրիվրա(նկ. 13): ք. չսշսեւ էգերիմոտ տվյալհետքերը են: Էգերիձվադիրը բացակայում ատամնավոր(նկ. 14), օգտագործվումէ համապատասխան պտղի չվնասված պտղամսիծակելուհամար:(Տես՝ նկարներ) Հավելված,

նկարագրելէ 77օտօքիռՏաշսետ ձվերըորպեսկիսափայլուն: Թափանցիկությունը թափանցիկ,կաթնասպիտակավուն, Թրթուրները գործընթացում: ավելանումէ թրթուրներիզարգացման են գլանաձնտեսանելի գալիս կաթնասպիտակավուն, ձվերից դուրս սն ն համակարգով,երկարությունը ներքին օրգաններով բերանային 0,5մմ: Զարգացմանընթացքումկարող են հասնել 4,մմ: Կեղծ փափուկ ծածկույթով, որը հարսնյակը սկզբում մռխրադեղնագույն ն մգանում մինչն շագանակագույնը: հետագայումկոշտանում է Արուներիթների վրա բնորոշմուգ հետքը ծագումէ իմագոյիդուրս նկարներ) գալուց մի քանիժամ անց:(Տես՝ Հավելված, Հռոշշառ

ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ

28-ԿԵՏԻԿԱՎՈՐ

ԲԶԵԶ

8/0556հ ճքւրշհոճտոն օօումԸսեր

Բազմազանբույսերովսնվող վնասատուէ: Դրանիցառավել ուժեղ տուժում են կարտոֆիլը, լոլիկը, բադրիջանը, դդմիկը, պղպեղը ն Վնասման բնույթը միանմանէ բզեզների վարունգը,դդումը, լոբին: որի թրթուրներիհամար. դրանք ակոսավորվնասում են տերենները, մեծանում է: է թրթուրը, արդյունքումայնչորանում Որքան շատակեր է: տերններնեն: Էպիլյախենի Այս բզեզիսիրածկերը` կարտոֆիլի իրենցզարգացման շրջանումուտում են միջինում21,2սմշ թրթուրները տերններ (համեմատության համար, կարտոֆիլի ամենագլխավոր վնասատուի` կոլորադյան բզեզի թրթուրները ուտում են 27,8մտ տերններ):Բզեզներըպակաս շատակերչեն: Իր զարգացմանցանուտում է տերնների փափուկհյուսվածքը` կացածփուլումէպիլախան թողնելով անվնասջղերը: Նման տերններըարագ ոչնչանումեն, ն կտրուկ նվազումէ: Բացի արդյունքումկարտոֆիլիբերքատվությունը դրանից, կարտոֆիլի բզեզը հանդիսանումէ կարտոֆլի որոշ հիվանդություններիի փոխանցողն դրանով նս վնաս բույսերին:

այն այնքան

ացնում

կարտոֆիլի տեղեկություններ բզեզի Ընդհանուր վերաբերյալ Կարգաբանությունը

Վ

Ս

Լատինական անվանումը. ռմխշհոշ 6(1Բոօջոքաճհու) 1/0156հ., 1857 ր քյոօ6էօոոճԸնէոէո ուքօուռ ` 1Նճտաոտ,18966 7 Հոմանիշներ. Ճքմշշհո ճե. լոշօոռք|ճնա հոմճո 1936, է. տքւոոօօքօուԸս յքյուլՕ0էՕոոճԸԱ1ոճ ոը Ձե. Շ0416566ոՏ8/206ո 1936: 7. քստլս/05 Ճօոօ, Ր

դաս 7ոչճճքշ, Կարգաբանությունը`

կարգՇօ/6օքէճոշ, ընտանիքՇՇՇՇյոճ//626, հքւնօհուոձճճ, ենթարընտանիք խումբ հքմոշհոռ06յճշո, 1835,

`

1 1961 ենթախումբԱՐճոօջեքաաոշհոռ Ռուսական բզեզ բզեզ,կարտոֆիլի 28-կետիկներով անվանումը. կամէպիլախա ոմ ԵշօԱ6 քօքուօ 1մ7ելւմ ԵօօԱ6, 28-տքօեւօմ Այլ անվանումներ, նկարներ) (անգ.)(Տես՝ Հավելված, շարքում մասնագետների Ներկայումս համակարգավորման գոյությունչունի միասնականկարծիք76ռ056քմշշհոռտաքսոնիկարորոշ աշխատանքներում այդ իսկ պատճառով գավիճակիվերաբերյալ, կարտոֆիլի բզեզի լատինականանվանումը բերվում է որպես Մ թոցջոքմեշհոճ հրատարակման Բոլոր դեպքերում, տքմոոօճէօուռօսխեւ որտեղառաջինանգամնկարագրվել հեղինակները, է այս խումբը,14 4: Շօօմ (1961, էջ 51-54), բերել են բավականին հակասականհատէ քքշճհոշ: Տվյալ տարբերվում կանիշներ,ըստ որոնց//6ռօտօքմշշհոշ որ /76ո056քւաճհոշ մենքհետնում ենք այնտեսանկյանը, աշխատանքում է, է ճքոոհոռ խմբիենթախումբ, ինչպեսդա ընդունված հանդիսանում օրինակ, Ռուսաստանի ՌԳԱ Կենդանաբանական ինստիտուտի ոՄԽ.21ո.1մ: ՇՇճճոճ/իմշ6 ցանկումԿ̀ կայքի պաշտոնական

տարածվածությունը Աշխարհագրական Կարտոֆիլայինբզեզը տարածվածէ Հեռավոր Արնելքի ն Խաբարովսկի Ամուրյանշրջան, երկրամաս, հարավում(Մերձծովյան Ճապոնիայում, Սախալին,լ. Կունաշիր),Չինաստանում, Հարավային 1993): (Կուզնեցով, Նեպալում,Հնդկաստանում Վիետնամում, է Դեռ Կուզնեցովը(1946) նշել է, ռր էպիլախան հանդիսանում Հեռավոր հարմարված մանժուրյանֆաունայիտիպիկներկայացուցիչ, ն ն Արելքիլայնատերն խառըանտառներին,մինչնհողագործությունը բզեզը բնակվումէր խոտաբույսերի երկրամասումկարտոֆիլային Բզեզի արեալի հետագա ծածկույթով անտառայինբացատներում: հետ ընդլայնումը կապված է բնակեցմանբնական ահալների ն նոր կերային ցանցերիհարաբերակցության ընդլայնվող կարտոֆիլի հետ: անցման բույսինֆիտոֆագի Վնասվող բույսերը Կարտոֆիլիբզեզը` անտառայինֆաունայիտիպիկներկակերայինբույսերմիշտ եղել են տարբեր յացուցիչէ: Դրա հիմնական ն դդմազգիների ընտանիքներից, մորմազգիների խոտաբույսեր սակայն

բզեզի տարածվածությանվայրերում այդ բույսերի ցածր քանաէ, բնականթշնամիների կությունըն, հնարավոր ճնշում առկայությունը ն էին դրա զանգվածայինզարգացումը տարածումը: Մարդու ն անմիջական անուղղակիազդեցությունը,հարթավայրային հողերի ն յուրացումը,ռրոնքզբաղեցված էին լայնատերն խառըանտառներով, ն լայն հանգեցրեցբուսականությանարմատականփոփոխության տարածքներիձնավորմանը,որոնք զբաղեցված, էին կարտոֆիլի դաշտերով ն բանջարանոցներով: Արդյունքում կարտոֆիլիբզեզը հաջողությամբփոխադրվեցիր համար նոր բույսի ն տեսակից վերածվեց վնասակար վնասատուի: Բացի կարտոֆիլիցէպիլախան ուժեղ վնասում է վարունգ,դդումը, ձմերուկը,դդմիկըն բադրիջանը,սակայնկարողէ ստանալլրացուցիչ սնունդ այնպիսիբույսերից,ինչպես ասիական ռու), թխկին (տոմստ շտե» մանժուրականխնձորենին(4//նչ տճոչւնսուն (ոոտ.) Ճօու), ՆՄակսիմովիչի ալոձենին (Շռքւջսջ տճաօաՂԸշ1 Տեհոճ մ), ուսսուրականտանձենին(Քյյսչ ԱտտսԱՇոջ նոո., ճլոոող.), անտառային քմօտատ (Շնո505թճուստ խոտաբույսերից Տեխշօքօքօոեռյռումնիստձլաո.), այնպիսիմոլախոտերից, ինչպես . ճ7Շոտւտջ ն սն (50ոշհսջ 1.) դաշտայինուղտափուշը մորմը նան որոշ այլ վայրիաճողբույսերից: ինչպե ուքույո 1.),

անվտ :

"լոլիկ

(ռնուռ

Կենսաբանական առանձնահատկությունները Կարտոֆիլայինբզեզը ձմեռում է հասուն միջատիփուլում թափված տերննեի տակ, խառը անտառների եզրերին կամ ձմեռման թփուտային մացառուտներում: Միննույնժամանակ բզեզները վայրում խոշոր կուտակումներչեն առաջացնում,այլ ցրվում են տերնային տականնշանխտությամբ: ծածկույթի ելքըձմեռման վայրերից տեղիէ ունենում օդիմինջին Բզեզների 13-15-Շ ջերմաստիճանիդեպքում ն շարունակվում2-3 շաբաթ: Սկզբնականշրջաններումբզեզներըմնում են տարբերվայրիաճող բույսերի վրա, իսկ մռտավոր մայիսի երրորդ կարտոֆիլիդաշտեր: փոխադրվում Պրիմորսկիերկրամասիպայմաններումառաջին է մայիսիվերջում`հունիսի սկզբներում, կատարվում զանգվածայինը՝ են հունիսի 15-17-ը:Էգերը,որպեսկանոնձվադրում կարտոֆիլի կամ է մոլախոտերի տերնիստորինհատվածում:Ձվադրումըկատարվում

տասնօրյ ձվադր

է, ն խմբերով`14-60 ձու: Ձվադրմանշրջանը շատ երկարաձգված երկրամասի սկիզբ:Պրիմորսկի մինչնօգոստոսի կարողէ շարունակվել ձու 219-450 է: էգիբեղունությունը` 6-10 օր հետո ձվերիցդուրս են գալիսթրթուրները, Սովորաբար ժամանականցնում իրենցզարգացման որոնք20-24 օրերիընթացքում ն հետագայում են 3 մաշկափոխություն հարսնյակի: վերածվում Առաջինբզեզներիելքը սկսում է հուլիսի 17-20-ը, զանգվաԿյանքի4-րդ օրը տեղի է ունենում ծայինը` օգոստոսիսկզբներում: ն դրանքսկսումեն բեղմնավորվել: հասունացումը սեռական բզեզների կարողէ սկսելձվադրելմինչնձմեռումը,սակայն Էգերիմի հատվածը դրանցիցդուրս եկած թրթուրները,որպես կանոն, չեն հասցնում ավարտելիրենցզարգացումը:

Վնասակարությունը

ՌուսաստանիՀեռավորԱրնելքիհարավումկարտոֆիլային է կարտոֆիլի Ինչպեսբզեզները, լուրջ վնասատու: բզեզըհանդիսանում են այնպես էլ թրթուրները կմախքավորում տերնները, կրծում ունեն «կածանների»տեսք, Վնասվածքները հյուսվածքը: պարենքիմային ն վնասված որոնք ուղղվածեն ջղերիցտարբերուղղություններով, տերնի ձեռք են բերումցանցավորտեսք: Հետագայում հատվածները էպիդերմիսըխզվում Է, հյուսվածքիաճի ն քամու ազդեցությամբ մանրանում,տերններըդեղնում ն չորանում են: (Տես՝ Հավելված,

նկարներ)

վնաս հասցնումեն Ուն ԷՄ հասակիթրթուրները: Հիմնական Դա կապվածէ նրա հետ, որ այդ հասակիթրթուրներիվնասաէ կարտոֆիլի հիմնական զարգացման շրջանըհամընկնում կարության հետ: Ըստ Կուզնեցովի (1997) տվյալների, փուլի` պալարաձնավորման կարողէ արդյունքումբերքատվությունը թրթուրներիգործունեության միննույնժամանակնվազումէ ինչպեսպալարների նվազել30-5096-ով, պարունակությունը: կրախմալի չափերը,այնպես էլ դրանցում է արտահայտվում բզեզիվնասակարությունը Կարտոֆիային փուլից ն տեսակներից, տարբերկերպ կախվածբույսի զարգացման Առավելուժեղ առանձահատկություններից: ինչպեսնան կլիմայական ն միջին`միջինցանքսինը վնասվումեն վաղցանքսիկարտոֆիլները, ցանքսինը: աննշան`ամառային

Հայտնաբերումը

Ինչպեսարդեննշվել է, կարտոֆիլի մեկ բույսումձվադրության երկարաձգմանհետնանքովկարելի է գտնել վնասատուիբոլոր փուլերը՝ձվերիցմինչնիմանգո: Քանի դեռ կարտոֆիլիբույսը չի հասել 15սմ երկարության, են զննությամբ: Առավելբարձր բզեզինհայտնաբերում կարտոֆիլային մոտ են 35մմ տրամագծովմիջատացանցով: Մեկ թփերը քաղում է հեկտարում անհրաժեշտ իրականացնելքաղմանսերիաներ, քաղելուգործընթացը պետքէ բաղկացած լինի 25 միննույնժամանակ Ուղին ընտրում են ըստ տարածքիանկյութափահարումներից: նագծերի:Ցանկալիէ, որ հետազոտության ժամանակլինի պարզ ոչ 21"Շ ոչ ցածրջերմաստիճանով: քամոտեղանակ

Նույնականացումը ըստ իմագոլի. Ինչպես արդեն նշվել է, Նույնականացումը Էքաոշհոչքլուօ6էօլոճճսւճ դասվումէ Քրմշճհուռշօենթարնտանիքին: Ըստ իմագոյի բոլոր հատկանիշների Ճհրոշճհուռօայնքան մոտ է Շշօճոշմնոճօ),որ դրանցհամար իրականզատիկներին (ենթաընտանիք 11 8: Շօօր դժվար է նշել հստակ ախտորոշումային հատկանիշներ: են դրանքհետնյալկերպ. (1961)տարբերակում 1. Բեղիկները առավել հաճախտեղակայված են առջնում բաաչքերիառջնիեզրից,քան աչքերիմեջտեղում:Մանդիբուլաները կամ պարզ զալային ատամիկով, մանդիբուլաներիգագաթը

ճյուղավորված:

են առվելհաճախաչքերիառջն Բեղիկներըտեղակայված առանցբազաեզերիմիջն, քան աչքերիառջնում:Մանդիբուլաները լայինատամիկի, դրանցգագաթները միքանիատամիկներով: Սակայներկու ենթաընտաիքներում առկաէ Ավստրալիայից ն Ասիայիցխմբերիմի շարք (օրինակ,տսծօքմոհոն Հարավ-Արնելյան ճխշհոճ 8սխաօռ մա), շվ, 8, որոնք տիրապետումեն այդ Բոլոր դեպքերում Պալեարկվիճակներով: հատկանիշների միջանկյալ են: կիրառական տիկայիբզեզների համարայդ հատկանիշները ն աչքերը Գլխի մակերեսըմանր կետիկներով մազմգուկոտ, լայն, մերկ, ամբողջական: Վերին շրթունքըլայն: Մանդիբուլաները առանցմանրիչի, գագաթում սովորաբար միքանիսուր ատամիկներով: ն Մաքսիլաները լայն կարճ կարդոյով,մաքսիլյառ շոշափուկները -

խոշոր, 3-հատվածանի,1-ին երկար ն 2-րդ կարճ շոշափուկերով: Ստորին շրթունքը գագաթումնեղացվածէ, 3-հատածանի ստորին շրթունքիշոշափուկներով: Բեղիկները11-հատվածանի, տեղակայվածեն ճակատային Դրանքերկար աչքերիառջնիանկյանմակարդակում: ակոսիկներում են չեն կամ քիչ գերազացումճակատիլայնությունը,դրանց 1-ին հատվածը խոշոր ն երկար է, երեք գագաթայինհատվածները

ընդլայնված:

Մեջքիառջնիհատվածըհստակլայնակի,օվալ, դրա առջնի եզրը խորը արտահայտված, կողմնայինեզրը բարակերիզով,հիմքը

չերիզված:

Վահանիկը տեսանելի է, եռանկյունաձն։ Վերնաթները գոգավոր,բարակ կողմնային եզգրագծովն ամբողջականկեղծ են հետնում: Թներըզարգացած որոնք ուժեղնեղացված էպիլերվներով, կամ ռեդուկցված, սակայն ընտանիքիհամար տիպիկջղավորմամբ, են անալային ջղերըթույլ զարգացած (բզեզները վատ թռչում): Առաջնակրծքիելունը հարթ կամ կիլների հետքերով: Առաջնակրծքի առաջաձգված, էպիդերմերը սովորաբար չեն հասնում միջին կոնքայիններմղվածքների, էպիստերմերը փոփոխական ձնի: Հետնակուրծքը միջին երկայնականակոսիկով,իսկ հետին եզրի երկարությամբ` լայնակիակոսով,կոնքային գծերըկորացված, ամբողջական:Մետենդոսերնիտը (հետնակուրծքի հետինեզրիերկարաձգված համար:Ոտիկներըբավականին ելունդը) բնորոշէ բզեզների երկար, տեսակներիհամար բոլոր սրունքներըերկու փոքրիկ պալեարտիկ ելունդներով։ Ճանկիկները ձյուղավորված կամ1-3 ատամիկներով: Որովայնը վեց տեսանելի ստերնիտներով,3-րդ (1-ին տեսանելի)ստերնիտիկոնքայինգծերըամբողջական կամ աննշան կարճեցված, աղեղնաձն: Արուի մոտ 9-րդ ստերնիտըբաղկացածէ երկու տարանջատված 9-րդ տերգիտը ընդգրկումէ օվալ10-րդտերգիտը: թիակներից, Սովորաբարտերգմենըն պարամերները նեղ ն երկար են, պարամերները թույլ ճկված,հիմքում չնեղացվածկամ թույլ նեղացված, գագաթում միշտշարժունն մեկուսացված: մազմզոտ, Էգի մոտ սեռականօրգաններըօվալ, երբեմններքինեզրում հատմամբ,հազվադեպեռանկյունի:Անալայինստերնիտըլիարժեքորենկամմասնակիմասնատված երկայնակի հատմամբ:

Այս ենթաընտանիքի բոլոր ներկայացուցիչները հանդիսանում

ֆիտոֆագեր: է 25 խմբերից 500 տեսակԱշխարհումհաշվարկվում ներից ավելին, որոնք գլխավերապես բնակվումեն արեադարձային են

շրջաններում:

Նույնականացում խումբը.Բքմոշհոքոշօխմբերիորոշակի մինչն

աղյուսակբերվածէ Յաբլոկով-Խնձորյանից (1980) աննշանփոփռոխու-

թյուններով:

լ

Մարմինըփոքր (3-4մմ): Ուսերը դուրս ուղղված բութ են անկյամբ: Առջնիսրունքները լայնացված մեջտեղում:Վերնաթների էպիլերվները նեղ Մարմինը խոշոր (4:4-8,2մմ): Ուսերը լայն կլորացված: Սրունքներըպարզ: Էպիլերվները լայն ն հարթ: Վերնը դեղինկամ սն կարմիր, նկարով: 2. Բոլոր սրունքներըդիստալհարթհատմամբ, շրջակայված բութ ատամիկով: Ճանկիկները (նկ. 6) ոչ մեծ միջինատամիկով, որը ուղղվածէ հետն: Էպիլերնվենրը հարթեն վերնաթները օվալ: Առջնի սրունքներըթիաձնեռանկյունաձն լայնացված, այդ է թիակիկողմնային եզրը կարող թափանցիկ լինել, միջինն հետին սրունքերըառանցհատումների: Ճանկերը(նկ. 6) հիմնականկարճ ատամիկով։ Էպիլերվները կոնքերիտեղակայման համարներմղվածքներով:Վերնաթները ձվաձն,նեղ,քան նախկին խմբիմոտ: 1.

են

-

-

Նկար6

ճանկերը եքմոշհղյու ոտիկների Տ

(ձախից Ը)/ոօքծըտ, աջրցՏսեօօօշԼոծնշ) (ըստՅաբլոկովի-Խնձաղյանի, 1980) :

Մարմինըսովորաբար սն երբեմնընդգրկումէ նկարով, որը դեղնա-կարմավուն, կարմիրկամ Ս շատ բզեզիգրեթե ամբողջ վերին է խիտ,մարմնիեզրագծիերկարությամբ ձնավորումկարճ խավածածկ: հքաեշհոռխմբի

կարճ նկարագրությունը.

Հոր Գաակութը մակեր: |

Վերին շրթունքը մեծ, շատ լայն (նկ. 7.8): Մանդիբուլաները վեռեն ատամիկով. ծ վերին մ նե : դրա տակ 2 խոշորներով, ճյուղավորված ներքնում ատամնավոր ատամներ: Մաքսիլաները նեղ, նեղ լացինայով,դրանց շոշափուկը մեծ է, մեծ կացնաձն վերջին շոշափուկով:Մտորինսրթունքը նեղ է, նշտարաձն,շոշափուկները ճեղ ն կարձ, երկարաձգված վերջին հատվածով:Բեղիկների1-ին հատվածը մեծ, երկարաձգված,ընդլայնված, 2-րդը երկու անգամ կարձն նեղ, 3-8 հատվածներընեղ,երկարաձգված: Առաջնամեջքը լայն կլորացված կողմնային եզրերով, վերնաթներին հարաբերակցվում է միայն իր միջնամասի երարությամբ(նկ. 4.1), դրա առաջնային անկյունները դուրս են ուղղված,հետիններըկլորացված բութ կամ թույլ նկատվող, հիմքը կրկնակիեզրով:Վահանիկըբավականինխոշոր: Վերնաթներըշատ գոգավոր,կլորացված,հետնում կարող են նեղացվածլինել, մի փոքր երկար ընդհանուր լայնությունից, դրանց կեղծ էպիլերմները ամբողջական,հետնում ուժեղ նեղացված(նկ. 4.2): Վերնաթների կետիկների համարակալման համար կիրառվում են տարբեր միմիյանց հետ չհամընկնող համակարգեր:Տվալ աշխատանքում կիրառվումէ հետքերիհամարակալում,ինչպեսցուցված է նկ. 8-ում: `

1-2

Նկար .7 Եքլոշհոռ խմբիտեսակները (ըստ 5858)1,1972, Կուզնեցովի,1993Ե) 4-8, 10-12-ը` Ք. Պքւդւօօէօքսուէոէ8. 1-3, 9-ը` Ք. ՂջԼումօօէօոոօսիոեո, 1-ը՝ գլուխըներքնից,2-ը` գլուխըվերնից,3-ը` բեղիկը,4-ը` հետինկուծքը,5-ը`

մանդիբուլա, կուծքը.

8-ը` վերինշրթունքը, 9-ը` 7-ը` առջնի ստորինշրթունքը,6-ը` մաքսիլա,10-ը` որովայն,11-ը` էգի սեռականհատածները,12-ը՝ վերնաթերի

էպիպլնրաները

Նկար.8 Ք.

տջԼոմօօէօտոշսրոէշ վերնաթների հետքերիհամարակալումը 1932 ն Ճուռնսոց, 1973) (ըստՃայ,

Թները ֆունկցոնալ, թարթիչների շատ կարճ խավով: Միջին կրծքի էպիմերները սովորաբար չեն հասնում կոնքերին, դրանց են: էպիստերներըփոփոխականձնի Որովայնի կոնքային գծերը կամ փոքրինչ կարճեցված, ամբողջական աղեղաձն,գրեթեհասնում են հետին կիծքի էպիմերի գագաթին: Սրունքները զուգահեռակողմ, առանց ատամիկների հետքերի, թաթիկների ճանկերը տարբեր կազմությանատամիկներով:

ոլորուն կամ ուղիղ Արուի մոտ անալ ստերնիտըգագաթային է: եզրով:10-րդտերգիտըառկա Այս խմբի տեսակները զարգանում են գլխավորապես ն մորմազգիների, ն դդմազգիների հազվադեպբարդաձաղկավորների վրա: լոբազգիների խմբի ինքնուԻնչպեսարդեննշվել է վերնումԷԼՇոօջոքւաշհոո Շօշճլոճլեմշճ րույնությունըառաջացնումէ կասկած ըստ բազմաթիվ մոտ: (1980, էջ 309) մասնագետների Այսպես,Յաբլոկով-Խնձորյանը է, որ Քքաոռշհոչ խմբի բաժանումըմի քանի խմբերի(Ղ206ուշ գիում Սւ6ն:, ուճոշ, 8161) արդարացված չէ, ՍԲոջճքոճհու 1 ն Տսեճքաճշհոռ քանի ռր այդ խմբերի բաժանման համար հատկանիշները(ձնը, ճանկիկները, էգի անալային ստերնիտիճյուղավորմանաստիճանը, մանդիբուլաներիկառուցվածքիառանձնահատկությունները) ուժեղ են տատանվում նույնիսկ այդ խմբերիցյուրաքանչյուրիներսում: Այդ: Եքլոշհոճ խումբըընդունվումէ իսկ պատճառովտվյալաշխատանքում ելակետայինծավալով ն հատկապեսայս խմբին է դասվում 28կետիկանիբզեզը:

Նկար.9 Ք, որովայնը եքւնշհոճ-հոյտօուշնոտ (5-6) ն ստերնիտների տրիգերների

(5-) համարակալմամբ. (ըստԲոգդանով-Կատկովի, 1927)

8-ն՝

արուինը(վերնից),6-ն` էգինը(վերնից),»-ն` էգինը(ներքնից), ո-ն՝ արուինը(ներքնից)

ըստ թրթուրների. Նույնականացումը

Բզեզների ԸՕօօլոօկմոօ թրթուրների կարճ նկարագրությունը.

տեսակին:Չնայածարտաքին թրթուրներըդասվումեն կամպոդեովիդ են դրանք բոլորը տիրապետում տեսքի մեծ տարատեսակության, համար: գծերով,որոնքբնորոշեն ընտանիքի հստակարտահայտված դուրս եկածկամ կամ եռանկյունաձն, մանգաղաձն Մանդիբուլաները կարդոնն ստեպսը թեթն դուրս եկած: Մաքսիլյառ շոշափուկների Գլխիկողմնային տարանջատված: գալեանն լացինեան միահյուսված, է երեքական աչքեր: Որովայնը 10տեղակայված հատվածներում ծայրումառանցպոչայինթելիկների,որովայնիվերջին հատվածանի, է ռրովայնային կողմ,վերնիցտեսանելիչէ ն տեղաշարժված հատվածը երկար,մարմնիլայնուունի ծծորդիչիտեսք: Ոտիկներըսովորաբար թյունից մեծ: Մարմնիվերին հատվածըտարբերկառուցվածքներով թելիկներով: մազանման սպիտակ կամծածկված

լ

Թրթուրների մարմնի վրա տարբերկառուցվածքների նշման են համար կիրառվում հետնյալտերմինաբանությունը (ըստՇք0Չ/90Ռ, սեն1955). մազմզուկներ, խալազա,գորտնուկ,ստրումա,պարասկոլ, տուս ն սկոլի(նկ. 16): Մկոլինունի երկարբազմաթիվ ճյուղավորումներ

բազմաթիվ մազմզուկներով: Ենթաընտանիքիբզեզներիթրթուրներիախտորոշման մեջ մեծ քանակությունը, որոշակինշանակությունունի հատկանիշների ն են որոնքկենտրոնացվածգլխավորապես գլխի հավելումների վրա: 1. Ճակատային է, Ս-ձն, կարը բացակայումկամ զարգացած առանցէպիկրանալային կարի(նկ. 17), եթե էպիկրանալ կարըառկաէ, ապա բեղիկները ցածր,2-րդ հատածըմոտավորգրեթենույն երկան գագաթումմեկ կամ երկու րության լայնության:Մանդիբուլաները է տեղակայված որոնցից ստորն կարող լինելնս խոշորատամիկներով, մեկ ատամիկն մի շարք առավելմանր ատամիկներ: Մաքսիլաների գալեանտարբերկառուցվածքի: Մարմինըծածկվածմազմզուկներով, ստրումներով, խալազներով, գորտնուկներով, պարասկոլաներով կամ են, եթեկուտակումներ ապա դրանք2-3-ճյուղանի: սենտուսներով, զ

՛

ե Նկար.10

ծածկույթային թրթուրներով Բզեզների

տարրերը կառուցվածքային ձնավորումների (ըստՍավոյսկու,1983)

3-ն`

ո-ն` ստրումա, 6-ն` խալազա (բլրակ),5-ն` գորտնուկ, մազմզուկեեր, 6-ն` սենտուս, շօ-ն` սկոլի ո-ն՝ պարասկոլ,

ՏԸՂԵՑ ՇհՕօ60ՒնՏ ԷճուքնջէԱԱոէԱՏ

(ըստՄավինսկու,1983) |

6-ն`

կար, Ձախից.թրթուրիգլուխըվերնից(ո-ն` Ճակատային 8-ն՝ ո-ն` աչուկները,ո-ն՝ երեսակալ, էպիկրալկար, բեղիկը, 6-ն

լաբրիում):

Աջից.թրթուրիգուխըներքնից(2-ն` մանդիբուլա,6-ն` մաքսիլա, 5-ն՝ գալեա,ո-ն՝ մաքսիլային շոշափուկը,ո-ն՝ լաբրիումը, 6-ն` լաբրիումային շոշափուկը) `

Ճակատայինկարը զարգացած, 7/-ձն, երկարաձգված էպիկրալկարով (նկ. 17): Մանդիբուլաներըգագաթում4-5 խոշոր ատամներով:Մաքսիլաներիգալեաներկարաօվալային:Բեղիկները երկար,2-3-հատվածանի,2-րդ հատվածիերկարությունըավելին է սեփական լայնությունից: Մարմինը պատված է բազմաճյուղ սկոլաներով: հքոշհուոցճ թրթուրներիկարձ նկարագրությունը.Թրթուրների մարմինըօվալաձն է: Էպիկրալն ֆրոնտոկրալկարերը լավ զարգացած,ճակատայինկարը Մ-ձն (նկ. 185): Բեղիկները 2-34-5 մեծ ատամիկնեհատվածանի, երկարաձգված: Մանդիբուլաները են: Մաքսիլյառայինշոշարով, որոնք հաճախ ատամնավորված փուկները3-հատվածանի, գալեանխռշոր,երկանեղ, երկարձգված, րաձգված,գագաթում ճյուղավորված,բազմաթիվմանր մազմզուկնեն րով: Որովայնը կուրծքըպատվածերկար,բազաձյուղսկոլիներով։ Թրթուռներինույնականացումըմինչն խումբը. եքոշնհուոձծ թրթուրները կարելի է որոշել մինչն խումբը հետնյալ կերպ (ըստ Ճճքս:, 1950, փոփոխություններով). 1. Աչքերըանհավասար լայն բաց երանգավորման մեծության, ն երիզով:Մկոլիներըբավականին երկար,կարճճյուղավորումներով երկարգագաթային մազմզուկներով: Աչքերըհավասարմեծության,մուգ եզրագծերով: Սկոլիները փոփոխականկառուցվածքի, սակայն դրանց մազմզուկները երկու խմբերիմոտ -Քքշշհոչ հարաբերական կարճ, 26): 2. Ճակատի նեղ անկյունային, առջնիհատվածըբավականին ճակատը ստվորաբար 6 զույգ մոտեցված շոշափուկներով: -

քանյմնացյալ

-

ՏԱԵՇՕՇՇԼոճԼոՊջմոնզառէնօքսոծէշնո (Լ.) թրթուրը

(ըստՏօոոսծ-, 1954 -ն

ն

Սավոյսկու,1983)

Սաո ՍԱՆ Գոշին: ծն

ոն

անն կողմնայի

կից 9-րդ որովայնիերկրորդհատվածի թիկնային սկոլները,օ-ն` որովայնի շ«-ն` ռրովայնակողմնային տերգիտրը, որովայնային, ն զույգ 5-ն` առջնիոտիկը գորտնուկները,

ո ո-ն՝

,

-ՏԱՇՕԸՇմոծ/1ր1մսծո: մանրատամիկներով Ճակատի առջնի հատվածըլայն եռակյունաձն,ուժեղ ճակատը քունքերին մոտ շոշափուկներիերեք սկլերոտացված, մեկ երկար,ուժեղ նեղացված գագաթում, զույգեռվ:Մանդիբուլաները ն Ընօմ7 խոշոր երեքկարճատամիկներովՇ7ոճՔ6Ա5 -

Նկար.11

են

մեջ առանձնահատուկ տեղ Պտղատուծառերիվնասատուների է, գրավումմիջատները: մարմիըհատվածավորված Միջատների

գտնվումեն բերանիօրգանները,աչքերը ն բեղիկները: Իմանալով նրասնվելուձեր, օրգանների տիպը՝ կրծող,ծծող,ծակող-ծծող, բերանի նրանցդեմ պայքարելուհամարկարելիընտրել համապատասխան ազդեցութայան արտաքին Գ ր թույներ ինկկամ աղիքային: է 3 հատվածից. դրանքեն՝ Միջատներիկուրծքըբաղկացած առաջնակուրծք, միջնակուրծքն հետնակուրծք:Այդ հատվածներից բացի յուրաքնչյուրըկրումէ մեկական զույգ ոտքեր:Միջնակուրծքը, նան հետնաթներ: ունի իսկհետնակուրծքը ոտքերից, զույգ վերնաթներ, 4-11 է Մարմինը ծածկհատվածներից: Փորըսովորաբարբաղկացած

ված է կարծր, խիտինայինթաղանթով,որն իրենից ներկայացնումէ հազվադեպ` արտաքինկմախք:Մովորաբարբազմանումեն ձվադրման, ծնելու կենդանիթրթուրներ միջոցով: Ըստ անհանական զարգացման, միջատներըբաժանվումեն՝ են այն Առաջինխմբինպատկանում լրիվ ն ոչ լրիվ ձնափոխվողների: 4 փուլձ̀ու, թրթուր, հարսնյակ որոնքունեն զարգացման միջատները, ն հասուն միջատ:Այս խմբիմեջ են դասվում վնասակար բզեզները, ճանճերը այլն: Լրիվ ձնավորող թիթեռները,թաղանթաթնավորները, խիստ միջատներիթրթուրնիր արտաքինն ներքին կառուցվածքով հասուն տարբերվումէ միջատից:Այս խմբի ներկայացուցիչների թրթուրը ձվիցդուրս գալով սնվումէ, ապա մի քանիանգամմաշկափոխվումն աստիճանաբար մեծանալով,վերջինմաշկափոխությունից հետո վերա-փոխվում է հարսնյակի, որից որոշ ժամանակհետոդուրսէ գալիս հասուն միջատը:Վերջինս լրացուցիչկեր ընդունելուցկամ ցիկլը նորից չընդունելուց հետո ձվադրումէ, ն ապա զարգացման է: միայնբզեզներիկարգի միջատներից կրկնվում Լրիվ ձնափոխվող ն թրթուրիփուլերում, են հասուն միջատի ներկայացուցիչներնվնասում իսկ մյուս կարգերինը,ինչպիսիքեն թիթեռները,թաղանթաթնավորները,ճանձերը, վնասումէ միայնթրթուրը: որոնք ունեն Երկրորդխմբիմեջ են մտնում այն միջատները, 3 փուլձ̀ու, թրթուր, հասուն միջատ:Այդ խմբիմեջ են զարգացման նայլն: Ոչ լրիվ մլուկները,տրիպսները դասվումլվիճները,պլիսաները, նման է ձնափոխվողմիջատների թրթուրը մարմնի կառուցվածքով հասուն միջատին, են մարմնի փոքրը սակայնվերջինիցտարբերվում ն Հետագայումնրանք չափով որոշ օրգաններիբացակայությամբ: 4-5 սնվելով,հաջորդաբար՝ անգամկատարվող մաշկափոխությունների ն մեծանում են ձեռք են բերում հասուն միջոցով աստիճանաբար միջատները միջատիհատկանիշներ: Այսպիսով,ոչ լրիվ ձնափոխվող նան ունենում: է այն, որ վնասում փուլչեն Հատկանշական հարսնյակի են այս խմբիթե՛թրթուրները,նթե հասուն միջատները: ամբողջցիկլըսկսած ձվի փուլից զարգացման Միջատների հասուն միջատը,երբ էգը ընդունակէ ձվադրելու,անվանումեն մինչն թիվը կարողէ սերունդ:Տարբերտեսակիմիջատներիսերունդների տարբերլինել: Այսպես,կորիզավորների վտանգավորվնասատուսն տեղիէ ունենում երեք տարվա ոսկեբզեզիմեկ սերնդիզարգացումը ընթացքում: Կան միջատներ,որոնք անկախկենսապայմաններից,

ն

են վեգետացիայի ընթացքումտալիս է մեկ սերունդ:Այդ-պիսիներից ն ալոճենու կեղծ վահանակիրը, սալորենու, խնձորենու տանձենու սդոցողները,սալորենուհաստոտիկը,բալենու ճանճը, խնձորենու ցեցը, պտղացեցըն այլն: Առանձին տեսակների,ինչպեսօրինակ, խնձորենու ն սալորենու պտղակերներիսերունդների քանակը հետ զուգահեռ: է կլիմայական փոփոխվում պայմանների փոփոխման Այս երկու տեսակը,Հայաստանի ցածրադիր, տաք շրջաններում տալիս են մինչն երեք սերունդ, 2, գոտում իսկ լեռնային, նախալեռնային կարճվեգետացիա ունեցողշրջաններումմեկսերունդ: Հավասարաթնավորների որոշ տեսակներ, կարգինպատկանող մասնավորապես պտղատու ծառերինվնասող լվիճները տարվա ընթացքումտալիսեն 15-18 սերունդ: ձմեռում են զարգացման Միջատներիը տարբեր ձու, հասուն թրթուր, հարսեյակ կամ միջատ:

փուլերում

ԳՈՄՇԱՆՄԱՆ

ՑԻԿԱԴԱ

(ՏԵՇէօօօքհ|ՅԵսԵ« Տ

Ւ.)

է, բաց կանաչացիկադայիմարմինըեռանկյունաձն երկուկողմերիցունի մեկ գույնի:Առաջնամեջքի վունիցմուգ կանաչ զույգ ելուստներ կոտոշներիձնով: Ցիկադայիընդհանուրտեսքը առջնիկողմիցհիշեցնումէ գոմեշիգլխի,որտեղիցէլ ստացելէ իր 8-11 Մարմնիերկարությունը անունը:Ունի մեկ զույգ թաղանթաթներ: մմ է, երկարօվալաձն,1.7- 2.2 մմ է: Ձուն կեղտա-սպիտակավուն կեղտաերկարության:Թրթուրներիգույնը սպիտակա-դեղնավունից է: հինգ բոլոր կողմից, վերին դեղնավուն Մարմնի երկարությամբ, մոտէլ անցնում են երկու շարք խոզաններ: տեսակների Տարածվածէ Հյուսիսային Ամերիկայում,Հունգարիայում, ՀարավՇվեյցարիայում, Իտալիայում,Իսպանիայում, Ֆրանսիայում, սլավիայում,Ռումինիայում,Բուլղարիայում,Ալբանիայում:Նախկին է Մոլդովայում, ԽՍՀՄ-ում առաջին այնուհետն անգամհայտնաբերվել ն է արձանագրվել ԱնդրկարպատյանՕդեսայիմարզերում,Ադրբեջանումն Վրաստանում: Հայաստանում տարածված է հյուսիս-արնելյանգոտու, Եղեգնաձորի շրջաններում: Արարատի, Արտաշատի, Գոմշանմանցիկադան երիտասարդպտղատու ծառերի վնասատու վտանգավոր է ինչպեսայգում,այնպես էլ տնկարանում: Ձմեռում է ձու փուլում ծառերիերիտասարդ ճյուղերիվրա: են ձմեռած ձվերիցսկսում դուրս գալ մայիսիվերջերին, Թրթուրները որը ավարտումէ հունիսի կեսերին կամ նույն ամսվա երրորդ ինչպեսն հետագայումհասուն Թրթուրները սկզբներին: տասնօրյակի բանջարաբոսսնվում են զանազանխոտաբույսերով, ցիկադաները են Նրանքգերադասում սնվելդառնափշով տանայինմշակաբույսերով: ն առվույտով: չի սնվումելակով,սոխով ն Գոմշանմանցիկադան գարիով: Հասուն ցիկադները թռիչքըսկսումեն հուլիսիկեսերինկամ վերջինտասնօրյակի սկզբներին:Թռիչքից 32-35 օր հետո նրանք զուգավորվումեն: Այս տեսակը պտղատու ծառերինվնասում է ձվադրմանժամանակ,երբ ձվադրելովկտրումէ ճյուղի կեղնը: Այդ բացվումեն 2-3 տարիհետո, ճյուղի աճման ընթացքում կտրվածքները ձվադրմանտեղում առաջանումեն վերքեր, որոնք շատ նման են Հասուն

կարկտահարումից առաջացածվնասվածքնե րին: Յուրաքանչյուր էգ 84-100 ձու: դնումէ Գոմշանմանցիկադան հիմնականումձվադրում է երկու տարեկանճյուղերում, այնուհետն երեք, չորս ն վերջապեսմեկ է տարեկանճյուղերում:Այս վնասատուն ձվադրելիսցուցաբերում որոշակիընտրողականություն տարբերծառատեսակների նկատմամբ: ն Այսպես, բոլորից շատ ձվադրում, հատկապեսկտրվածքներէ առաջացնում խնձորենու,այնուհետնխուրմայի,տանձենու, սերկնիլեէ նու, ընկուզենուվրա:Համեմատաբար քիչ վնասումհոնին,պիստանռնենուն, կենուն, սալորենուն, ձիթենուն, դեղձենուն, նշենուն, ն տխլենուն,կեռասենուն, ծիրանենուն բալենուն: Պայքարիմիջոցառումները: Գոմշանմանցիկադայիհետագա է արգելելվարակված տարածումն կանխելուհամարհարկավոր տնկան նյութի կտրոններիներմուծումըհյուսիս-արնելյանգոտու տնտեսություններից: Երիտասարդ այգիները գոմշանման ցիկադայից պաշտէ պանելուհամարանհրաժեշտ այգու միջշարքային տարածությունսն ներըտնկմանառաջիներեքտարիներին պահպանել ցելիտակ,կամ նրահամարոչ պիտանի զբաղեցնել կերաբույսերով՝ ելակով,սոխովն ԼՄ

այլն:

Թրթուրներիձվերիցդուրս գալու շրջանում(մայիսիվերջերից մինչն հունիսիվերջերը)պտղատու ծառերիմիջշարքայինտարածություններըմաքրելմոլախոտերից, այդ նույն ժամանակ ծառերըսրսկել (Տես՝ Հավելված, նախատեսված ինսեկտիցիդներով: նկարներ) :

Նկար .14 Ցիկադային ծառինպատճառած վնասվածքները

քլցս/ճչ191-207. (191-193)Շշոռց չբովամ:(191) «.Ե68, ք ԹՈ0Յօ« ծցոձ, չա Ծա Թէ(192)քԼԾՈօԼ, չե ժօ13) 8ԵՑՀ: 6 ճ էճցոլո:4, ՃԱ Ծթռէ (195) քրթոօէօ,օ54). (196) քօոօ(օ, 55 հօոթե (194-200)6640 ժումնոՓցէժ:(194)(ՑԵ668,քոօոօէօ 40 քգծ/6Թ, 6 ք/օոօթ, «5. (օռալ (197) քճձոծ/օծ5գսօ1ժ0, ոա Խու է6օԹէ(199) (198) քեշ Աէճո| օանօո08 ՕԹԵՏՀՅ (201) «ՅԵ668,թաոօկոմոծ,ճեն «0ժծցօ,«ճե ԱԵՈՆ(200) քոռ :սեցօութլ,ա «ՓՈԽՁԼ(201-207)ԸՏՈտռԽճօեէհօոաչ: թեո): (202) թթոօէօ,55 ժօ54է (203) «Ե6Տ86 քթօոօը,«ա հօոթ|:(204) քերծ: ծպսօոծ,5.5 ԱԼԹԼ 0ձ6ծ Աէօոո) մօ քյգծ/010, ՏԱ 1էօո2ի(206) 606:գ0, «5է. Թէռոոէ: (207) քեճ2չսեցութնչա «օո ո|. 6Ճ(Ն6108

տարբերօրգանների Նկար.13 Ցիկադայի գծանկարները

ԽՆՁՈՐԵՆՈՒ

(85/2 ոն

ՊՍԻԼԱ

Տժհտժեջ.)

միջատի մարմինըմուգ կանաչիցմինչն դարչնաէ: Արունմեջքի Էգիմարմինըմեջքիկողմիցկարմրավուն ն կրցքիվրաունի նարնջագույն բծեր:Աչքերըկարմրավունեն ու դուրս են, պրծած:Մարմնիերկարությունը մինչն2,5 մմ է: Ձվերըերկարավուն են նարնջագույն: Նիմֆաներըլինում դեղնավունից մինչնկանաչավուն: ն է Տարածված հյուսիսային միջինԵվրոպայում` Նորվեգիայից Լեհաստան, մինչն ՉոխոսլովակիայումԱվստրիայում,Կանադայում, ԽՍՀՄ Նախկին եվրեպականմասում: Հայաստանումիր տարածվածությամբն վնասկարությամբ աչքի է ընկնում Լոռու, Սպիտակի, Թումանյանի(Օձուն),Սնանի Ստեփանավանի, ավազանի շրջաններում, ն Ղափանի է նան Արտաշատի հանդիպում շրջաններում: Ձմեռում ձու է փուլում, ծառի ճյուղերի կեղնի ճեղքերում, վրա: Գարնանը, օղանիստերիծալքերում ն պտղապայուսակների բողբոջներիբացվելունախօրյակին, ձմեռող ձվերիցդուրս են գալիս նիմֆաները,որոնք սկզբումսնվում են ուռչած բողբոջներով, ապա հետ մտնում են բացման վերջիններիս զուգահեռ բողբոջներիմեջ ն ու Սնման ընթացքում սնվում տերններով ծաղկակոկոններով: նիմֆաեն են ներըարտաթորում մածուծիկհյութ, որով պատում տերնները, Վնասված տերններըզարգանումեն թերի, իսկ ծաղկակոկոնները: չեն բացվում ն պտուղներչեն կազմակերպում: ծաղկակոկոնները Հունիսին նիմֆաներըդառնում են հասուն թնավորներ,որոնք են այգում աձող զանազանբույսերիվրա: Մեպտեմտեղափոխվում են խնձորենու վրա ն բերինհասուն պսիլաներընորիցվերադառնում հետո ձվադրում: զուգավորվելուց Տարեկան տալիսեն մեկսերունդ: Խձորենու պսիլայիմասսայակբազմացմանը նպաստումեն . ն զով խոնավեղանակայինպայմանները: Խձորենւ պսիլան կարող է տարածվել տնկանյութի, մարդկանցէ կենդանիների միջոցով: Պայքարի միջոցառումները: Աշնանը, տերնաթքփիցհետո, ծառերիմիջշարքերըպետք է վարել ն ամռան ընթացքումայնպահել սն ցելի տակ:Ձմեռած ձվերը ոչնչացնելուհմար գարնանը մինչն բողբոջներիուռչելը, ծառերըսրսկել Դուրսբան0,296 լուծույթով կամ Նուրելլ Դ պատրաստուկի0,156 էմուլսիայով: Ծաղկակոկոնների Հասուն

անջատմանփուլում (մինչնծաղկելը)պսիլայինիմֆաներին ոչնչացնելու նպատակով սրսկում են անթիոյի0,1594 էմուլսիայով կամայլ արդյունավետ (Տես՝ Հավելված, ինսեկտիցիդներով: նկարներ)

դեղնավունէ:

,

Նկար.16 Պսիլայիզարգացման տարբերփուլերը

՝

ՏԱՆՁԵՆՈՒ

ՍՈՎՈՐԱԿԱՆ

ՊՍԻԼԱ

(5718 քչո Լ.) Հասուն

միջատիմարմինը սն դարչնագույնից(ձմեռայինձն) միեչն նարնջակարմրավունէ (ամառայինձն): Բեղիկներըն ոտքերը կեղտոտ դեղնավուն են: Միջնակրծքիվահանակընարնջագույնէ: Թներըթափանցիկեն, մարմնիերկարությունը2,5-3 մմ է: Ձուն երկարավուն է: Նոր դրվածձվերըսպիտակավուն են, իսկ հները նարնջագույն: Ձվերը երկարությունը0,3 մմ է: է ն մեջքիկողմիցկրում Առաջինհասակինիմֆաննարնջագույն է գորշ բծեր,մարմնի երկարությունը 0,36-0,54 մմ է: Երկրորդհասակի 0,55-0,72 նիմֆանաչքի է ընկնումավելի բաց գույնովն մեձ չափերով` մմ: Երրորդ հասակի նիմֆանմոխրադեղնավուն է՝ 0,75-1 մմ մարմնի 1,1երկարությամբ: Չորրորդ հասակի նիմֆան կանաչադեղնավուն մմ 1,35 երկարությամբ: Հինգերորդհասակինիմֆան կանաչա-դարչնամմ է՝ գույն 1,56-1,9 մեծության: Տարածված է Հյուսիսային ն ՄիջինԵվրոպայում,Կովկասումն Ղրիմում: Հայաստանումտարածվածէ հյուսիս-արնելյան շրջաններում, Արարատյանհարթավայրումն Նախալեռնային գոտում: Հասուն պսիլանձմեռում է ծառի կեղնի ճեղքերում,թափված տերնների տակ:Մարտիկեսերին,իսկերբեմնավելիվաղ,հասունները են գալիս ձմեռումից,տեղափոխվում դուրս ծառիսաղարթը, սնվում ն ու ձվադրում:Ձմեռած էգերրըապրումեն 30-40 օր ապա զուգավորվում ն այդ ժամանակաշրջանում դնում են 400-900 ձու:Սկզբում ձվադրում են ճյուղերիկեղնիճեղքերում, ն օղանիստների ծալքերում, նիզակների իսկ հետագայում դալար շիվերի,տերնների վրախ̀մբերով(2-30 հատ): է ձգձգվում,որի պատճառովհաճախծառերիվրա Ձվադրումըշատ միաժամանակ հանդիպումեն վնասատուիբոլոր փուլերը:Ամառային սերունդներիէգերը ապրում են 18-30 օր ն դնում 600-ից 1200 ձու: Ձվերիցդուրս եկածառաջինհասակինիմֆաներըթափանցումեն նոր բացվող բողբոջների մեջ նսնվում մատղաշ տերններով, իսկ հետագայում անցնումեն ձաղկակոթերի, կանաչշիվերի տերնակոթերի, ն պտղաբաժակի Սնման վրա: ընթացքումպսիլաներըարտաթորումեն քաղցր, մաձուծիկ հյութ «մեղրացող»,որով ծածկում են վնասված կանաչօրգանները:Վնասվածշվերը ն պտուղներըդանդաղեն աճում,

է

ձնափոխվումեն, տերններըգունաթափվումեն, ծածկվումպսիլայի արտաթորանքով,խանգարվում է ասիմիլյացիոնպրոցեսը, որի հետեանքով տերնները թափվումեն: Հայաստանիհյուսիս-արնելյանշրջաններում տալիս է, 5 սերունդ: Տանձենու սովորական պսիլանկարողէ կտրոններ, ն քամու միջոցով: մարդկանց, կենդանիների Պայքարի միջոցառումները: հետո, Աշնանը, տերնաթափից է պետք կատարելխոր բաժակափոր, ծառերիբները ն հմանական ճյուղերը մաքրել չոր, կիսապոկկեղններիցնայրել, իսկ բները կրակաթով հեւռռ սպիտակեցնել: Գարնանըծաղկաթափից անմիջապես ծառերըսրսկել անթիոյի01576 էմուլսիայով:Կարելիէ սրսկելելնան Ամռան ընթացքումանհրաժեշայլ արդյունավետ ինսեկտիցիդներով: տությանղեպքումսրսկումներըպետք կրկնել:Տանձենու սովորական պսիլայիդեմլավագույնարդյունքների է հասնելուհամարանհրաժեշտ (Տես՝ Հավելված,նկարներ) տնկարկները սրսկելառատ:

տարածվել

է

Նկար .17

Տանձենու

պսիլան

ԽՆՁՈՐԵՆՈՒ

ԲՐԴԱՊԱՏ

(ՔՈօՏօոո8 ոլթոս

|

ԼՎԻՃ

տԻՅսՏո՞.)

Բրդապատլվիճի սնվելու հետնանքովբնի, ճյուղերի. ն արմատների վնասվածմասերումառաջանումեն ուռուցքներ,որի է ծառինորմալ հետնանքով խախտվում ն նյութափողանակություն ծառը աստիճանաբար թուլանալով կարճ ժամանակամիջոցում չորա-

Անթն կուսածիններըբաց գորշավունեն ն ծածկված խիտ, նում է: 2 մմհասնում է սպիտակավուն մոմաթելերով։ Մարմնիերկարությունը է ԱրնմտյանԵվրոպայում, Հատկապս Ռենետ Միմիրենկո, ի: Տարածված ուժեղեն վնասվում Ամերիկայում, Աֆրիկայում, խնձորենու Պարմեն Ռ ենետ ոսկեձմեռային, ԱրնմտյանՄերձբալթիկայում, մարզում,ՈւկրաիԱնդրկարպատյան Բելֆլյորդեղին, շալմպայնի սորտերը Տեղական նայիհարավում, Մոլդովայում, ՄիջինԱսիայում: Կովկասում, խնձորենիները (Եմշախնձոր, Չխչխկան, Բաշքենդախնձոր մեծ վնասե պատճառում Շամշադինի կարմիր,Այգեձորիխնձոր,Իջնանիսպիտակ,Թուրշի, Հայաստանում խնձորենու տնկարկՄիրոյիխնձոր, են աննշան Մոխրոտ,Փալանդուզ) ներինՆ̀ոյեմբերյանի, Իջնանի,Շամշադինի,Ստեփանավանի, Սպիվնասվում չափով: ն տակի,Գորիսի,Միսիանի,Ղափանի, Հանրապետության մասամբՄեղրու Կալինինոյի մասեհյուսիս-արնելյան գոտու ցածրադիր րումտարեկան տալիս տարածաշրջաններում: Վերջինտարիներս վարակի հայտնաօջախներ է սերունդ: Պայքարի տ արաբերվելեն Հրազդանի Արզականի, Աբովյանի միջոցառումները: տարածաշրջանի՝ Վաղգարնանը, մինչն խնձորենու բողբոջների ուռչելը, ծառերըպետքսրսկելՆուրելլ Դ -ի 01590 ն այլ ծաշրջանիՔանաքեռիայգիներում, Արտաշատիտարածաշրջանի պատրաստուկներով: Աբովյանի,Արնշատին Դեղձուտիտնամերձ,ինչպեսնան Երնանի Հաջորդ երկուսրսկումները կատարել ապրիլին մայիսի կեսերին:Սրսկում են միայն տրակտորային քաղաքամերձ այգիիներում: փողրավոր ն երկրորդ Ձմեռում են առաջին (առատշիթով): սրսկիչներով հասակի թրթուրներ: Ցածրադիր Բրդապատ շրջաններում լվիճիդեմկենսաբանական հիմանականումծառի վերգետնյամասերում, իսկ. պայքարի արդյունավետ է խնձորենուայգում աֆելինուսի մասամբ՝ արմատների վրա:Վաղգարնանը ծառիհյութաշարժությունը՝միջոցառումներից բաց` թողնելը: են ն սնվոմ:Դա տեղիէ է լվիճիմարմնի Պարազիտը ձվադրում սկսվելունզուգահեռլվիճներնարթնանում մեջորիցդուրս եկածթրթուրը ունենում 8,1-8,2" օդիմիջինջերմուրյան պայմաններում: Հանրապետու- ուտելով լվիճի ներքին օրգաններընրան ոչնչացնում է, ապա ու հարսնյակավորվում թյանհյուսիս-արնելյան անցքբացելով գոտումմարտիվերջինն ապրիլիսկզբներին նրամաշկիվրա դուրս թռչում: հասուն է 9,6-10,2" օդիմիջինջերմության 5-8 Վեգետացիայի ընթացքում պայմաններում սկսվում էգերի տալիս է սերունդ: ն Ցուրտ ձմեռներին է, այդ պատճառով թրթուրածնությունը թրթուրներիտեղաշարժըսաղարթիցդեպի աֆելինուսը ոչնչացնում էլ է աշնանից նան հակառակ անհրաժեշտ Նորածին արմատները, իսկհետագայում՝ ուղղությամբ: կտրելաֆելինուսով վարակված լվիճները կրող ձյուղերից15-20 սմ երկարության ն թրթուրներիմասսայական տեղաշարժ նկատվումէ ապրիլիվերջին, կտրոններ պահելզով ու չոր ծածկատներում մինչն 425» ջերմությանպայմաններում: հատկապեսմայիս ու հունիս ամիսներին: Թնավոր սերնդատաԳարնանը ն մայիսի է մայիսի ապրիլիվերջերին րածողների վերջինկամհունիսիսկզբներին, թռիչքնկատվում սկզբներին տեղափոխել խնձորենու այգին 20-30 կախելծառիսաղարթիստվերոտկողմում` որը շարունկվումէ օր: Հուլիսին,հիմանականում օգոստոսին յուրաքանչյուր հեկտարին 2000 հատ ն վարակված պայմաններում պարազիտաֆելինուսի լվիճիհաշվով:(Տես՝ բարձր ջերմաստիճանի Հավելված, նկարներ) ակտիվգործունեության հետնանքով խիստնավազումէ բրդապատ լվիճի քանակը:Վնասատուիաննշանաշխուժացում նկատվումէ հոկտեմբեր ամսին:Նոյեմբերիկեսերիցսկսածլվիճներիտեղաշարժը է: Գարնանը սերնդիէգ ծնում է 100-150, իսկ դադարում յուրաքանչյուր `

|

20-40 թրթուր: ամռանը

Նկար .23 Բրդապատլվիճիսննդառության արդյունքումձյուղի

ձնափոխությունը

ՑՈՂՈՒՆԱՅԻՆ ԼՎԻՃ

(ՔէՔոօՇի|0-01/065 ք6ոՏ1686 Շհօ).)

ԴԵՂՁԵՆՈՒ

Անթն կուսածինըտանձաձն է, մոխրագորշավուն: Մարմեի հասնում է երկարությունը մինչն մմ-ի: Տարածվածէ Փոքր Ասիայում, Պաղեստինում, Իրանում, Հնդկաստանում, Եգիպտոսում, Անդրկովկասում, Ղրիմի հարավային ափում,ՄրջինԱսիայում: Հայստանումտարածվածէ դեղձենումշակությանբոլոր շրջաններում,բայց երբեմնհանդիպումէ նան ծիրանենու,նշենու, սալորենուն շլորենուվրա: Ձմեռում է ձու փուլում՝ ծառիբնին կմախքային ճյուղերիվրա: սն են, Ձվերը գույնի փայլուն:Գարնանըծառերիհյութաշարժությունը ու ծծում սկսվելուհետ մեկտեղ,ձվերիցդուրս ենգալիս թրթուրներն ճյուղերի ն բնի հյութը: Կուսածինճանապարհով մինչն 10 սերունդ տալուց հետո սեպտեմբերին հանդեսեն գալիս լվիճներիգաղութներում հետո դնում են արուներն էգեր, որոնք զուգավորվելուց մինչն 16 ձմեռողձվեր: Ուժեղ վարակիդեպքումծառերիբունը ն ճյուղերը ծածկվումեն լվիճներիարտաթորածՀՀմեղրացողով»»: արտաքինից Հաճախլվիճների արտաթորանքը կաթկթում է գետնինն ծառի սաղարթիտակ առաջացնումեմ թուխ, խոնավշերտեր:Այդպիսի նշաններովհեշտությամբ ծառիձյուղերիվրակարելիէ հայտնաբերել Այս տեսակի զարգացումը մինչնուշ լվիճներիգաղութները: գարնանից է միայնծառիվրա: աշունընթանում մինչն խնձորենու Վաղգարնանը, Պայքարիմիջոցառումները: պատրաստուկբողբոջների ուռչելը,ծառերըսրսկելնախատեռսնված է բներըն ներով: Հատուկուշադրությունպետք դարձնել,որպեսզի թներըլավթրջվենսրսկվողհեղուկով:Գարնանըծաղկակամխքային հետո համապատասխան: թափից դեմսրսկումները կատարել լվիճների Ամռան ընթացքում անհրաժեշտոււթյան դեպքումսրսկումները կրկնել: է նպատակահարմար դեմ Լվիճներիառանձինփոքրիկգաղութների պայքար: (Տես՝ Հավելված, կազմակերպել մեխանիկական նկարներ)

լվիճ Նկար.24 Դեղձենուցողունային

ԵՂԵԳԻ ԼՎԻՃ

քոսոլ Օ6օՒԻՆ.) (ԱՄՅ)Օքէ6ոսՏ

Մարմնը երկարավուն-օվալաձն է, բաց կանաչավուն ն ծածկվածէ սպիտակմոմափոշով:Մեջքի երկարությամբանցնում են մուգ կանաչավուներեք շերտեր: Գլուխը, բեղիկներըդալուկ կանաչավունեն: Տարածվածէ ԱրնմտյանԵվրոպայում,հանդիպումԷ Հյուսիսային Աֆրիկայում,Հյուսիսայինն ՀարավայինԱմերիկայում,Ասիայում ն Ավստրալիայում: Հայաստանում տարածված է ապղաբուծական բոլոր է ձու շրջաններում: Ձմեռում փուլում մեկ տարեկան ճյուղերի բողբոջներիհիմքում ն կեղնի ճեղքերում: Վաղ գարնանը, բողբոջների ուռչելու շրջանում, ձմեռող ձվերից դուրս են գալիս թրթուրներըն սկսում են ծծել բացվողբողբոջներիհյութը: Հետագայումանցնում են տերններիներքնի երեսի վրա, արագ բազմանումն կազմում են գաղութներ: Լվիճների ծծելու հետնանքով տերնների վերնի մակերեսի վնասվածմասը գունաթափվումէ, ն եզրերըդեպի ներս կլորանում: Այդպիսիտերններըհաճախ թափվումեն: Լվիճների մի մասըհունիսի վերջերին թնավորվում է ու թռչում եղեգի վրա, իսկ մյուս մասը շարունակումէ զարգանալ սալորենու վրա: Հոկտեմբերամսին եղեգի վրա տեղափոխվածլվիճների մոտ հանդես են գալիս հասուն սեռակիրներ,որոնք վերադառնումեն պտղատու ձառերիվրա ն ձնում թրթուրներ: Վերջիններս սնվելով դառնում են սեռահասուն էգեր ու արուներ,որոնքզուգավորվելուցհետո ձվադրումեն: են սալորենուն, ծիրանենուն, դեղձենուն, նշենուն ն Վնասում շլորենուն։Տարեկանտալիսեն 8-10 սերունդ:(Տես՝ Հավելված,նկարներ)

Նկար .25 Եղեգիլվիճ

:

տեի

Հուր:

դ

աշ

այի

լռ

'

Նկար .26

ույ.

Եղեգիլվիճըն

աշ

ոշ

|

-

Ա

ե.

՝

2...

ՈՅ հ

տերնների վրա

նրա գաղութները

ԽՆՁՈՐԵՆՈՒ

ԿԱՆԱՉ

ԼՎԻՃ

(տքհլ5քօոո|Ս6ջ.)

`.

հ) ԷԸ

աատաայաը

|

աաա

անչա

օ. ալան

Նկար.27 Եղեգիլվիճ

եւյաւ

ոնն

ը ,

ն անթն կուսածինները կանաչավուն Սերնդահիմնադիրները են, դարչնագույն կամ կանաչադեղնավուն գլխով:Մարմնիերկարումմ է: թյունը Ինչպեսարտասահմանյան այնպեսէլ ՍՍՀՄ-ում երկրներում, է այնվայրերում, ուր մշակվումէ խնձորենին: հանդիպում ն սերկնիլենու, է խնձորենու Հայստանում երբեմնէլ հանդիպում են տանձենու վրա: Հատկապես վնասվում խնձորենիները ուժեղ ն տնկարանումերիտասարդ այգում: Ձմեռում է ձու փուլումհիմնականում մեկ տարեկան ձյուղերի ն սն են, վրա:Ձվերը գույնի փայլուն:Այս լվիճներըչենգաղթում ամբողջ ամառըանցեն կացնումխնձորենուվրա: լվիճներըսնվումեն բացվող բողբոջներով, Գարնանը իսկհետո վրա ն ծծում են դրանց անցնումեն տերններիու ծաղկակոկոնների հյութը: Վնասվածմասերը ձնափոխվումեն: Ամռան ընթացքում են կուսածին ճանապարհով: Յուրաքանչյուր էգ սերնդաբազմանում 23-38 ծնում է Նայած թրթուր: հիմնադիր վեգետացիայի շրջանին,

է իցբարձր մանվում հաշվով ուրաքանչյուր

սերնդի

զարգացումը տնումէ 9-23

հանրա

որի համար միջին ջերմություն:Աշնանը օր,

հետո ձվադրում են: գալիսսեռահասուն ձները,որոնքզուգավորվելուց տալիսեն մինչն սերունդ:(Տես՝ Հավելված, Տարեկան նկարներ)

Նկար.28 Խնձորենու կանաչլվիճ

ԿԱՐՄՐԱԳԱԼ

ԼՎԻՃ

06Կ6ԸՅԷՅ ՄՄՅ|է)

(թ758քհ1Տ )

կամ գորշ կանաչավունէ, ն լվիճիմարմինըմոխրավուն է սպիտակփոշուբարակշերտով:Մարմնիերկարությունը2 ծածկված Հասուն

մմ է:

է Արնմտյան Եվրոպայում,Անդրկովկասում, ՄերձՏարածված ուրալում,Պովոլժիեյում: Հայստանումհանդիպում է Արարատյանհարթավայրում, ն հյուսիս-արնելյան նախալեռնային գոտիներում: Ձմեռում է ձու փուլում` ծառիբնիկիսապոկկեղններիտակ ն կմախքայինճյուղերի վրա: Գարնանը ձվից դուրս եկած թրթուրսկզբում ծնում են բացվող բողբոջներից սերնդահիմնադիրները առանձերնացող տերններիգագաթները,իսկ ծաղկակոկոնների տերններիներքնի նացմանփուլում տեղափոխվումեներիտասարդ երեսի վրա: Լվիճների սնվելու հետնանքով տերնների եզրերը հաստանում են, կռպտանում ն դեպի ներս ոլորվում: Վնասված տերնների մակերեսը ուռուցքոտւմ է ն ընդունում բնորոշ երանգ:Հետագայումայդպիսիտերններըչորանում բալակարմրավուն են: ն թափվում ընթացքումայս տեսակըունենում է երկու ձներ՝ Վեգետացիայի ն միգրացիա չկատարողներ: կատարողներ միգրացիա Միգրացիակատարողձեր մայիսիվերջերիցթնավորվումն խնձորենուցտեղափոխվումէ այգում աճող հովանոցազգիներին պատկանողմիջանկյալ տեր խոտաբույսերիվրա: Հոկտեմբերի թնավորսեռակիրներըվերադառնումեն խնձորենուվրա, սկզբներին ձնում թրթուրներ,որոնքավատելովզարգացումը, զուգավորվումեն ու դնումձմեռողձվեր: ընթանումէ միայն Միգրացիաչկատարողձնի զարգացումը խնձորենու վրա:Որպեսօրենք,այս տեսակիտարածումը այգումկրում է օջախային բազմացման տարիներին լվիձները բնույթ:Մասսայական վնասումեն նան պտուղներին,որոնց մակերեսին,ծծվածտեղերում են կարմիր բծեր ն զգալի կերպով գցում պտուղների առաջացնում որակը:(Տես՝ Հավելված, նկարներ)

ՏԱՆՁԵՆՈՒ

թառառ

նաւն ԼՎԻՃ

(թյՏ8քհ15օՅսոո6-| 8/օգԿ.)

տանձաձն են, կանաչավունծածկված Սերնդահիմնադիրները մինչն2,5 մմ է: են սպիտակ Մարմնիերկարությունը մոմաշերտով: Տարածվածէ ԱրեմտյանԵվրոպայում,Կովկասում, Միջին ն

Ասիայում: Հայստանումհանդիպումէ տանձենու մշակությանշրջաններում,հմնականումվնասումէ տանձենուն, բայց երբեմնհանդիպում է խնձորենու վրա: Ձմեռում է ձու փուլումբողբոջների հիմքի մոտ: Այս տեսակը ամբողջցիկլը անց է կացնումտանձենու վրա: Նրանք զարգացման ծծում են տերնները՝ ներքնի երեսից, որի հետնանքովտերնները նկարներ) ոլորվումեն: (Տես՝ Հավելված, |

ՔՐԻԶԱՆԹԵՄԻ

ԼՎԻՃ

ԴԵՂՁԵՆՈՒ

(8/ԹհյՇճսժսՏհօ/Շհոյտմ հոռի.)

ԼՎԻՃ

ազ

(Խ//20465ք615ԸՅ6

Սերնեդահիմնադիրները անթն կուսածինները կանաչադեղնավուն են: Թնավորկուսածինների գլուխը ն կուրծքըսն են, փորը կանաչ կրում սն բիծ: էնմեջքիկողմից է է Եվրոպայում,Եգիպտոսում, Տարածված Իսրայելում,Լիբանանում,Հեդկաստանում, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում, Մեքսիկայում, Ճապոնիայում,Նոր Ջելանդիայում,Ղրիմում, Կովկասում, ՄիջինԱսիայում,Ղազախստանում, Անդրկովկասում: Հայաստանումհանդիպումէ բոլոր պղաբուծականշրջաններում,բայց վնասակարությամբ աչքի է ընկնում հյուսիս-արնելյան գոտում,Արարատյան հարթավայրում, Մեղրու,Ղափանի, Եղեգնաձորի, ն Նաիրիի Աշտարակի տարածաշրջաններում: Ձմեռում է ձու ծառի բողբոջներիհիմքում: Վաղ փուլում` գարնանը, երբօդի միջինջերմությունը հասնում է 10,4-11,3"-ի, ձվերից դուրս են գալիսթրթուր-սերնդահիմնադրիները, ծծում են որոնք բացվող բողբոջները,իսկ հետագայում՝ տերնների ներքնի երեսը, որի հետնանքով խիստոլորվում ն ձնափոխվում են: տերնաթիթեղները Առաջին սերնդի զարգացումը տնում է 16-22 օր: Յուքանչյուր ծնում է մինչն 17 սերնդահիմնադիր թրթուր: Մայիսի ն հունիսի ընթացքումվնասատունտալիս է երկրորդն երրորդ սերունդները: Մայիսիառաջինկեսիցմինչն հունիսիերկրորդտասնօրյակի վերջերը լվիճի գաղութներումհանդեսեն գալիսթնավոր միգրանտնըը, որոնք են ն այլ տեղափոխվում քրիզանթեմի բարդածաղկավորների վրա: Հոկտեմբերի երկրորդկեսերինթնավավորսեռակիրները միջանկյալ են պտղատու բույսերից տեղափոխվում ծառերիվրա, որտեղծնում են թրթուրներ,որոնք հասունանալուց ն զուգավորվելուց հետո դնում են ձմեռող ձվեր: Վնասում են դեղձենուն,սալորենուն, շլորենուն ն նշենուն: են Հատկապես ուժեղ վնասվումհանրապետության հյուսիս-արնելյան գոտում՝դեղձենուն սալորենու տնկարկները:(Տես՝Հավելված, ն

կանաչակուսածինները է: մինչն2,5 Մարմնիերկարությունը

ն անթն էգ Սերնդահիմնադիրները

են: դեղնավուն

մմ

ու Վնասատուն ունի մեծ տարածում:Հայաստանումտհանդիպու

դեղձենումշակությանբոլոր շրջաններում: Ձմեռում մում է ձու փուլում ծառի բողբոջների հի Վ Վաղ գարնանը,բողբոջներիուռչելու շրջանում, ձվերից Սկզբնական շրջանու թրթուր-սերնդահիմնադիրները: են մի անցնում հետագայում իսկ բացվողբողբոջները, տ երեսի վրա ն սնվում տերնահյութով:Սնման հենա ր րը ոլորվումեն: Մայիսիկեսերիցսկսածմինչն հունիսիվերջը են թնավորվելովտեղափոխվում աստիճանաբար ն բույսերի վրա: Հոկտեմբերինթնավոր սեռակիրները են դեղձենուվրա,ծնում են բույսերիցվերադառնում ր, որոնք ն հետո են: հասունանալուցզուգավորվելուց ձվադրում արոր Պտղատուծառերիցհիմանականում վնասում են դեղձենուն, երբեմն էլ (Տես՝ Հավելված, նկարներ) սալորենուն:

թ դուո Գարի րոնք ա ր ւք տեր բով են ԼԻշ ախո 1 ար ն թրթուր :

Աբովյանի,

:

"

նկարներ)

Նկար .29 Դեղձենուլվիճ

"

|

բալենուվրա

ն

գուգավորվելուցհետո ծնում են թրթուրներ, որոնք հետո ն զուգավորվելուց հետո դնում են ձմեռողձվեր: հասունանալուց

վնասողլվիճներիդեմտավողպայքարիմիջոցառումները: Տերններին Պտղատուծառերիվրա միաժամանակ հանդեսեն գալիս մի քանիտեսակլիճներ։ Դրա համարէլ պայքարը պետքէ կազմակերպել այնպես,որպեսզիհնարավորլինի ոչնչացնելուշատ տեսակներ:Վաղ մինչն բողբողջներիուռչելը, պտղատու ծառերըպետք է գարնանը, սրսկելՆուրելլ Դ -ի 0,157: լուծույթովկամ այլ արդյունավետ պատրասհետո տուկներով:Ծաղկաթափից անմիջապես սրսկել հետնյալպրեպարատներից որնիցեմեկովդուրսբանի0,294 անթիոյի0,156 պատրաստուկներով:Ամռան ընթացքում անհարաժեշտության դեպքում (Տես՝ Հավելված, նկարներ) սրսկումները պետք էկրկնել:

Նկար .30 Դեղձենուլվիճի գաղութներնու պատճառած վնասը ԲԱԼԵՆՈՒ

(///2սՏ

ԼՎԻՃ

ՇԲՈՅՏ) ք.)

ն անթնկուսածիններըտանձաձն են, Մերնդահիմնադիրները սն վերնից փայլուն, գույնի,իսկ ներքնիցդարչնագույն:Մարմնիերկարությունը 2-24 մմ է: Տարածվածէ աշխարհիբալենու մշակության շրջաններում:Հայաստանումհանդիպում է ամենուրեք բալենու ն կեռասենուվրա: Ձմեռում է ձու փուլում՝ ճյուղերի ծայրամասերում դասավորված բողբոջների ծոցում:Գարնանըձվերիցդուրս գալովթրթուրներըսնվում են բացվողբողբոջներիհյութով, իսկ հետագայումանցնումեն աձող շիվերի ն դրանց ծայրամասերումգտնվողնուրբ տերններիներքնի են ձնափռոխություններ: երեսիվրա ու սնվելովառաջացնում Բալենուվրա կուսածինճանապարհով մի քանիսերունդտալուց հետո, են միջանկյալ հունիսի վերջիննրանք թնավորվումն տեղափոխվում են վրա: Աշնանըթնավորսեռակիբները խոտաբույսերի վերադառնում

Նկար .31 Բալենու լվիճ

:

ՏԱՆՁԵՆՈՒ

ՄԼՈՒԿ

(ՏէճքհճոՒեջՔՄՈք.)

միջատի մարմինը տափակ է, տանձաձն, աչքերը կարմրավունեն, դուրս ցցված,վերնաթներըսպիտակեն, թափանցիկ, մուգ ջղերով,երկարությունը3-4 մմ է: թաղանթանման, հետաՁուն երկարավուն, է, սկզբում կանաչավուն, օվալաձն 038-042, լայնությունը՝ 0,2,մմ է: Թրթուրը գայում գորշ, երկարությունը` երկարավուն,օվալաձն է, առաջին հասակում սպիտակավուն,իսկ. դառնումգորշավուն:Նիմֆան հետագահասակներումաստիճանաբար (հինգերորդ հասակի թրթուրը) երկարավուն,օվալաձն է, թների սաղմերըդուրս պրծած,գույնը սպիտակավուն: Տարածվածէ Ֆրանսիայիհարավայինշրջաններում ն Հյուսիսային Աֆրիկայիֆրանսիկաննախկինգաղութներում,Իտալիայում, Բուլղարիայում, Սիրիայու, Հունգարիայում, Ռումինիայում, Իսրայելում, Չինաստանում,Ճապոնիայում,Իրանում, Թուրքիայում, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում: Եվրոպայում նրա գտնվելու առավելհյուսիսայիներկրներըհամարվումեն Չեխիանն Լեհաստանը: Ալթային Պրիմորեի Հանդիպումէ ՄիջինԱսիայում,Ղազախստանում, հարավում,Կովկասում: Խաբարովսկի երկրամասերում, Հայատանումտարածվածէ ամենուրեք, բայց մեծ վնաս է պատճառումհյուսիս-արնելյանշրջաններում, Արարատյանհարթավայրումն հարավում: է ծառի բնամերձ ն միջշարքային Հասուն մլուկը ձմեռում թափվածտերններիու բուսկանմնացորդների տարածություններում ն խմբերով:Գարնանըօդի 9,1-9,4` միջին տակ, առանձին-առանձին տանձենու մլուկը ձմեռումիցսկսումէ դուրս ջերմությանպայմաններւմ, Դա գալ: համընկնում է խնձորենու Ռենետ Սիմիրենկռոսորտի բողբոջներիկանաչ կոնի հանդես գալու սկզբին (մարտի երկրորդ տասնօրյակիցմինչն ապրիլի առաջին հնգօրյակը): Սկզբնական շրջանում դուրս եկած մլուկները դանդաղաշաժեն: Նրանք ծառի ն բուսականծածկի թափվածտերնների բնամերձտարածություններում են ծառիսաղարթիներքնի վրամնալուցհետո, բնիվրայովբարձրանում հարկի ձյուղերը: Վնասատուն լրացուցիչ սնունդ ընդունելուց հետո, խնձորենուՌենետ Սիմիրենկոսորտի ծաղկմանշրջանում,սկսում է ձու դնել: Էգը ձվադրումԷ խմբերով(136 հատ յուրաքանչյուրում)կա Հասուն

,

.

կմախքային ջղերի երկարությամբ ու եզրերին, դուրս թողնելովմիայնձվի կափարիչը:Ձվադրումիցանմիջապեսհետո ձուն ծածկվում է սն, փայլուն գեղձազատուկով: Յուրաքանչյուրսերնդիմեկ 50-60 ն է էգը ապրում օր այդ ժամանակամիջոցում դնում է մինչն 278 ձու: Մեկ տերնի վրա դրված ձվերի քանակըհասնում է մինչն 189-ի: Արուի կյանքիտնողութունը45-60 օր է: Մաղմանյինզարգացումըտնում է 24-37 օր: Մլուկի թրթուրներըդուրս գալով, խմբերովհավաքվումեն ն ձվակույտից հեռու տերնի առողջ մինչն հետո են սնվում տերննենով, տեղափոխվում նույն մաշկափռխությունը տենրիմեկ ուրիշ առողջ հատվածն ադպեսշարունակ,մինչնհասուն դառնալը:Տանձենու մլուկի առաջինիցչորրորդ հասակի թրթուրների զարգացումը հիմնականում տեղի Է ունենում նույն տերնի վրա: ն հաճախակիմի են Հինգերորդ հասակի մլուկներն ավելի աշխույժ տերնիցտեղափոխվումեն մեկ ուրիշի վրա: Առաջին,երկրորդ,երրորդ ն չորրորդ հասակի թրթուրներիյուրաքանչյուրի զարգացման միջին 5-8 տնողություր կազմում է 3-4, իսկ նիմֆայինը՝ օր: Առաջինսերնդի թրթուները սկսում են ձերից դուրս գալ մայիսի երկրորդ ն հունիսի արաջինտասնօրյակներում,հասուն են դառնում հունիսի երրորդն հուլիսի առաջին տասնօրյակներում:Երկրորդ սերնդի թրթուները հանդեսեն գալիսհուլիսի երրորդտասնօրյակից մինչն օգոստոսիկեսը ն հասունիվերածվումօգոստոսիերկրորդտասնօրյակից: Զարգացումն ն ավարտածմլուկները հոկտեմբերիերկրորդ երրորդ տասնօրյակից սկսում ե անցնելձմեռման, իսկ այն թրթուրները,որոնք մինչն այդ չեն ավարտումիրենցզարգացումը,ցածր ջերմաստիճանիտակ ոչնչանում են: Տարեկանտալիսեն 2 սերունդ: Տանձենու վնաս է պատճառում խնձորենու, մլուկը լուր տանձենու, սերկնիլենու, նռնենու, կոկռոշենու,մոշենուիսկ մամխենու, դեկորատիվծառատեսակներից բարդու, թխկու եղրնանուվրա: ն Ծառերինվնաս են տալիսինչպեսհասուն միջատները,այնպես էլ բոլոր հասակիթրթուրները:Նրանք վաղ գարնանիցմինչն ուշ աշուն ծծում են տերնահյուրը:Վարակված տերններըմլուկի ծծած տեղերում հետնանքովգունազրկվումեն, աստիճանաբար քլորոֆիլի քայքայման չորանալով դառնում մուգ դարչնագույն:Այդպիսիտերններիներքնի երեսը կեղտոտվումէ մլուկի արտաթորանքով,որը երնում է սն, փայլուն կետերի ձնով: Վերջիններս խցանում են տերնիների հերձանցքերը ն դժվարացնում շնչառությունը: Ուժեղ վնասված մեկական

ու

հատվածներում

տերներըհուլիս ն օգոստոս ամիսներինթափվումեն, որի հետնանքով մնում են փռքը: ծառերըխիստթուլանումեն, պտուղները Պայքարի միջոցառումներ:Աշնանըտերնաթափիցհետո, ծառերիբնամերձն միջշարքայի տարածություններից պետքէ հավաքել ն այրել տերններն ու բուսականմնացորդները, ապա փորել ծառերի մերձբնայիտարածությունները: Անհրաժեշտության դեպքումվարել տնկարկներիմիջշարքային տարածությունները, քանիոր հողաշերտի է շրջմանժամանակ մլուկըընկնում խորշերտերը,ուր ոչ նպաստավոր պայմանների տակոչնչանում:Կարնորէ նան պտղատու ազդեցուրյան ն վաղգարնանային առատ ուշ աշնանային այգիների ջրումը: Երիտասարդ (ոչ պտղաբերող) տնկարկների մլուկներիձմեռումից մասսայականդուրս գալու շրջանում պետք է ծառերը սրսկել 0,159: լուծույթով:Առաջինն. Նուրելլ Դ, Մումիալֆապատրաստուկների երկրորդսերունդների ձվերիցթրթուրներիմասսայական դուրս գալու է նախօրյակին հարկավոր կրկնելսրսկումներընշված ինսեկտիցիդ-

ներով:

(Տես՝ Հավելված,նկարներ)

ԾԱՂԿԱԿԵՐ ԲՋԵՋ

ՏճոլԸս|նՏի/ճո.)) (քք(ԸՕոո6եՏ

ԲՐԴԱՊԱՏ

բզեզէ: Վերնաթների գույնի,փայլուն,9-12մմ երկարության է վրա կան սպիտակ,մարմարյախալեր:բզեզի մամինը ծածկված դեղնամոխրագույն, երկարմազմզուկներով: Թրթուրը սպիտակ է, հաստ ն թույլ աղեղնաձն, կրծքայի ' ոտքերըկարձեն, երկարությունը 25մմէ: է (բացիհյուսիսից), ԿովՏարածված ԱրեմտյանԵվրոպայում պտղակաում, ԱրեմտյանՂազախստանում,իսկ Հայաստանում` հիմնական բուծական շրջաններում: Ձմեռում է բզեզըհողում: Գարնանը բզեզներըդուրս գալով ն հավաքվումեն վաղ ծաղկող բույսերիվրա սնվում նրանց ծաղիկեն նրանքփոխադրվում ներով:Պտղատուծառերիծաղկմանշրջանում առէջներիփոշանոթները վերջիներիսվրա ն ուտում ծաղիկների ն վարսանդը Բզեզներբակտիվ սնվումեն տպսակաթերթերը: ժամը 17.00-ն: Գիշերները առավոտյանժամը 10-ից մինչն ցերեկվա ն բուսական նրանքթաքնվումեն մոլախոտերի տակն մնացորդների վրա: Հուլիսին հաջորդ օրը նորից բարցրանումծառերի բզեզները են ու են Է գերըձվերըդնում հողում զուգավորվում սկսում ձվադրել: (3-4 հատ), 4-5 սմ խորության վրա:Բզեզները ձվադրում փոքրխմբերով ն են գլխավորապես օրգանական նյութերով բուսականմնացորդներով ձու: հարուստ հողերում: Յուրաքանչուրէգ դնում է 15-20 Երկու շաբաթիցհետո ձվերից դուրս են գալիս թրթուրներըհարսնյաորոնք կավորվումեն, նրանցիցհետագայումդուրս են գալիսբզեզները, է ձմեռում են հողում մինչնգարուն:Տարեկան տալիս մեկսերունդ: է մեծ պատճառումխնձորենուն, Բրդապատբզեզը վնաս տանձենուն, սերկնիլենուն:Ռրոշ տարիներ նրանքկրող ենամբողջությամբոչնչացնելծաղիկները: Այգինն նրա շրջապատը մաքուր Պայքարիմիջոցառումները: ն վաղ ծաղկողթփերից: Ծաղկմանշրջանում պահել մոլախոտերից ծառերիվրայից բզեզներըհավաքել ն ոչնչացնել Սն

նկարներ) Նկար .33

Տանձենու

(Տես՝ Հավելվ |

մլուկ

ՍԵՎ ՈՍԿԵԲՋԵԶ

((տքոօժ/5 էօոծեղօո:

Լ.)

Բզեզներըխոշորեն 20-30 մմ երկարության:Վերնաթներըսն են սպիտակմոմաշերտով ձածկված գույնիեն, փայլոտ:Առաջնաթները ն իրենց վրակրումեն 4 -ականսն, փայլունռելիֆներ: Ձուն օվալաձնէ, կաթնասպիտակավուն, 1,5 մմ երկարության: է, իսկ հասակավորը Ձվից նոր դուրս եկած թրթուրը սպիտակավուն դեղնասպիտակավուն, մինչն 70 մմ երկարության,առանցոտքերի: է, մինչն28 մմ երկարության: Հարսնյակը կրեմասպիտակավուն ն Հարավային է Կենտրոնական Տարածված Եվրոպայում,ՊաՀյուսիսային ղեստինում,Միրիայում,Իրաքում,Իրանում,Թուրքիայում, ն Աֆրիկայում:Մոլդովայում,Ղրիմում, Օդեսայիմազերում,Ներքին Պովոլժիեյում,Կովկասում,Թուրքմենիայում, Ղազախստանում: Հայաստանումտարածվածէ բոլոր պղաբուծականշրջաններում, բայց վնասակարությամբ աջքիէ ընկնումԱրարատյանհարգոտում: շրջաններիցածրադիր թավայրում ն հյուսիս-արնելյան Ձմեռում են տարբեր ծառիարմատներում հասակիթրթուրները՝ ն արմատավզիկում, ն բնամերձտարաձությունում ինչպես բզեզները ու տակ:Վաղ գարնանը թափվածտերնների բուսականմնացորդների հյութաշարժությունըսկսվելու հետ կորիզավործառատեսակների մեկնեղ, բզեզները դուրս են գալիս թաքստոցներից,բարձրանում հիմքային ձառերիսաղարթը, սկզբնական շրջանումսնվումբողբոջների ն մասով ապա ծաղկակոթուններով, տերնակոթուններով դալար ն տեղիէ ունենում շիվերով։Բզեզներիզուգավորումը ապա ձվադրումը մոտ, հունիսիկեսերին:Ձվերը դնում են հողում, ձառի արմատավզի երբեմնէլ արմատավզի կեղնիճեղքերում:Մեկ էգըկարողէ դնելմինչն 1800 ձու: Ձվադրումից 13-14 օր հետո դուրս են գալիս թրթուրները, որոնք շարժվումեն դեպիծառիարմատը,մտնում նրա մեջ: Թրթուրները արմատներումսնվում են երկու տարի, ապա պատրաստվում են: Բնության հարսնյակավորման խցիկ,որում ն հարսնյակավորվում մեջ հարսնյակներ հանդիպումեն հունիսի երկրորդկեսերիցմինչն 25-30 օր հետո ձնափոխվում են բզեզների, սեպտեմբեր: Հարսնյակները են օվալաձն անցքն դուրս ռրոնքկրձելովարմատիկեղնըառաջացնում գալիս:Երիտասարդբզեզներըորոշ ժամանակսնվում են տերնակոանցնումեն ձմեռթուններովն դալար շիվերով,ապա հոկտեմբերին տնում ման: Մն ոսկեբզեզի է երեքտարի: մեկսերնդիզարգացումը

մեծ վնասեն հասցնումթրթուրները,որոնքսնվելով Հատկապես արմատների ն արմատավզիկիբնափայտովն կորիզավորների կամբիալշերտով,առաջացնումեն երկայնականանցուղնիներ:Այն տնկիներըն ծառերը, որոնց արմատներըվարակվածեն լինում են ն համարյաչեն աճում, տերններըգունաթափվում թրթուրներով, սկսումչորանալ:Բզեզներիհասցրածվնասնառանձնապես նկատելիէ տնկարաններում, որտեղ կարճ ժամանակամիջոցում տնկիները ե ն, զրկվելով տերններից։ չորանում Տարածվում միջոցով: է տնկանյութի

Պայքարիմիջոցառումները: Անհրաժեշտէ հունիս-հուլիս ն օգոստոս ամիսներինձառերըջրել 15-20 օրը մեկ անգամ,ծառերի հավաքել վրայիցբզեզները ն ոչնչացնել:Վիրառելնան պայքար քիմիապատրաստուկների կիրառմամբ:(Տես՝ կան արդյունավետ Հավելված, նկարներ)

ԴԵՂՁԵՆՈՒ ՈՍԿԵԲՋԵՋ

ճոէհՅ»Օ/065 Ք6էԼ.) (1-օքճօքճիեՏ(տքհճոօքէ6ո2)

Բզեզը ունի մոււգ բրոնզագույնվերնաթնե՝ ն փայլուն 6-7 մմ: է, երկարությունը՝ մարմինըտափակավուն առաջնակուրծք: Ձուն տափակավուն է, ձվադրմանժամանակսպիտակավուն, աստիճանաբար դառնումէ գորշ շագանակագույն: իսկ հետագայում է, իսկ հասակավորը՝ Ձվիցնոր դուրս եկածթրթուրը սպիտակավուն մմ երկարության: թույլ դեղին,մինչն ՄՄՀ-ի Օրդուբադիշրջանում, Տարածվածէ Ադրջաբեջական Հայաստանումհատկապես տարածվածէ Արաքսի Նախիջնանում: ն Աշտարակում: հովտիշրջաններում Ձմեռում է թրթուր փուլում՝ ծառիճյուղերին բնիկեղններիտակ: ՏՂՐ`` է, ապա 20-25 օր հետո Մայիսիկեսերինթրթուրը հարսնյակավորվում է բզեզի,որը օվալաձն կրծումէ ծառիկեղնըն հարսնյակը վերածվում դուրս գալիս: Բզեզներըզուգավորվումն ձվադրում են հունիսի տնկարաններում տնկիներիբութակիշրջապատում,իսկ վերջերին ծառիբնին ճյուղերիվրա:Մեկ տարեկան տնկարկներում՝ պտղաբերող շիվերիվրաչեն ձվադրում:Դրվածձվերից10-15 օր հետո հանդեսեն որոնք կրծումեն ծառիկեղնըն մտնում կեղնիտակ: գալիսթրթուրները, են սնվելով,երկրորդտարում,կեղնիտակպատրաստում Թրթուրները 20-25 օրից խցիկն հարսնյակավորվում: հարսնյակվորման Հարսնյակը հետո ձնափոխվում է բզեզի,որը կրծում է կեղնը ն դուրս գալիս: երկուտարիէ: Դեղձենուոսկեբզեզի ցիկլիտնողությունը զարգացման Դեղձենու ոսկեբզեզըվնասում է դեղձենուն,ծիրանենուն, սալորենուն,բալենուն,կեռասենունն նշենուն: Բզեզներըսնվում են իսկ թրթուրները ծառի նշվածծառատեսակների տերնաթիթեղներով, ու ն ճյուղերի կամբիալ շերտով բնափայտով։ արմատավզի, բնի Թրթուրնեի պատճառած վնասն առանձնապես զգալի է տնկարաններում ն երիտասարդ այգիներում: Հիմնականում է տարածվումտնկանյութի միջոցով: Պայքարիմիջոցառումները: Աշնանըկամ գարնանըայգիները տնկելիս,տնկիներիբութակիշրջապատումկեղնի տակթրթուրներ պետք է դանակի սուր ծայրով ոչնչացնել,ապա հայտնաբերելիս ն նոր միայնտնկել:Պտղաբերող այգիներում վերքերըմածիկապատել -

անհրաժեշտէ կտրել ն

ճյուղերը ուժեղ վարակված թրթուրներով նկարներ) Տես՝ Հավելված,

ագործելորպեսվառելիք: րն

Նկար.36 Դեղձենուոսկեբզեզ

Ա

ԲԱԼԵՆՈՒ

ԲՈՒԿԱՐԿԱ

(ԲիյոօհէճՏՁԱՒՁԷԱՏ ՏՇՕք.)

(Ըօ6ոօուհլոստ քճամիսջԸԲոո.)

Բզեզը կանաչավունէ, մետաղականփայլով, 2-3 մմ երկարության, իսկ թրթուրը սպիտակավոււնէ, ոտքեր չունի 3 մմ է: Հարսնյակըդեղնականաչավուն երկարության: Տարածվածէ ԱրնմտյանԵվրոպայում,ՀյուսիսայինԻրանում, ն այլ տարածքներում: Թուրքիայում Հայստանումլայն տարածվածմիջատ է, բայց հատկապես ուժեղ վնասումէ խնձորենուն,սերկնիլենուն,տանձենուն, բալենուն, սալորենունն այլ ծառատեսակների: Բզեզներըձմեռում են են հողում: Վաղ գարնանը,բողբոջների ուռչելուշրջանում,նրանքբարձրանումեն ծառիսաղարթիվրա,սնվում բողբոջներով,ծաղկակոկոններով,իսկ տերնները երնալուց հետո անցնումեն դրանցվրա:Ձվադրումեն տերնակոթունի կամգլխավոր ջղիմեջ:Մեկ էգըկարողէ դնել մինչն100 ձու: Ձվադրումից6-8 օր հետո ձվիցդուրսէգալիս թրթուրը, որը սնվումէ տերնակոթունիմիջուկով: Վնասվածտերններըթառամում,չորանում ն թափվում են: Թրթուրը տերնիհետ ընկնումէ գետնինն հետագայումդուրս է գալով կոթունիմեջից,անցնումէ հողի մեջ, որտեղ ն հարսնյակավորվում, նկարներ) է բզեզի,վերջինսձմեռում է: (Տես՝ Հավելված, ձնափռխվում

Նկար.37 Բուկարկա,հասունը,հարսնյակնու

ԵՐԿԱՐԱԿՆՃԻԹ

թրթուրը

է, մորու երանգով,5-9մմ երկարուԲզեզըոսկեկանաչավուն է, դեղնականաչավուն: թյան:Թրթուրըաղեղնաձն Տարածվածէ Միջին ն ՀարավայինԵվրոպայում,Իրանում, Թուրքիայում ն այլ տարածքներում: տարածվածէ Արարատյանհարթավայրում, Հայաստանում հյուիս-արնելյանշրջաններում,ինչպոես նան Գորիսի, Ղափանի, Սիսիանի,Աշտարակի,Նաիրիի, Էջմիածնիտարածաշրջաններում: շլորենուն: սալորենուն,ծիրանենուն, Վնասումէ բալենու,կեռասենուն, ձմեռման Բզեզներըձմեռում են հողի մեջ: Գարնանըդուրս գալով են ծառի սաղարթիվրա: Սկզբում սնվում են վայրից, բարձրանում ն պտուղներով: բողբոջներով,հետագայում ծաղկակոկոններով ժամանակծակում են պտղամիսըն ձուն դնում կորիզի Ձվադրման Ձվից դուրց կեղնիվրա,որը հետագայումծակումեն արտաթորանքով։ ն սնվում սերմով: Թրթուրի եկած թրթուրը մտնում է կորիզի մեջ հետո 25-30 տնում է այն դուրս է գալիսպտղից, օր, ռրից զարգացմումը համար: ընկնումգետնիվրան մտնում հողի մեջհ̀արսնյակավորվելու Հարսնյակիցդուրց եկած բզեզը ձմեռում է մինչն հաջորդ գարուն: նկարներ) (Տես՝ Հավելված,

հասունը, հարսնյակնու Նկար .38 Բաալենուերկարակնճիթի թրթուրը

ԿԱԶԱՐԿԱ

(Բիոճի՛էՏՏԵՅՏհսՏ Լ.) մետաէ, կանաչ-մանուշակագույն, Բզեզը ոսկեկարմրավուն անոտ մմ 4,5-6,5 է, սպիտակ երկարության,թրթուրը ղայինփայլով` մմ 3-9 երկարության: գույնի, է Արնմտյան Տարածված Եվրոպայում,Ալժիրում,Հյուսիսային Իրանում,Կովկասում,Ուզբեկստանում: է Նոյեմբերյանի, Հայաստանումտարածված Իջնանի,ՇամշաԱշտարակի, Մեղրու,Աբովյանի, Նաիրիի, Ստեփանադինի,Ղափանի, վանիշրջաններում: վնասումէ խնձորենուն,ավելի թույլ տանձեՀիմնականում են որոշ կորիզվորնրի՝ նուն: Երբեմնվնասվածպտուղներհանդիպում սալորենուն ծիրանենու վրա: հատկապես Բզեզներըն թրթուրները ձմեռում են հողի մակերեսային շերտերում,ծառիբնի կիսապոկկեղնների,ինչպեսնան բուսական մնացորդներիտակ: Բզեզները ձմեռման վայրից դուս են գալիս խնձորենուծաղիկներիհետ միաժամանակ:Մկզբնականշրջանում ն պտուղներով: սնվում են: բողբոջներովապա ծաղկակոկոններով Ձվադրման ժամանակ բզեզը կնճիթով ծակում է պտուղը, ձուն որի տեղավորումպտղիմեջ ու անցքըփակումիր արտաթորանքով, հետ միասին անցքի մեջ են տեղափոխվում փտում առաջացնող սպորները:Հետագայում ձվիցդուրս եկածթրթուրները հիվանդության ն են սնվում շուրջ օր պտղամսով սերմերով:Վարակված պտուղները փտումն թափվումեն: Թափվածպտուղներիհետ հողի կնճռոտվում, վրա են ընկնումնան թրթուրները,որոնքպտուղներիցղուրս գալով մտնում են հողիմեջհարսնյակավորվելու կամձմեռելուհամար: Օգոստոսինհարսնյակներիցդուրս են գալիս երիտասարդ որոնք սնվում են, ապա աշնանը,ցրտերըվրա հասնելուն բզեզները, պես,անցնումեն ձմեռման: (Տես՝ Հավելված, նկարներ)

Նկար 39. Կազարկա

տերն Նկար 43.Վնասված

չ

ՏԱՆՁԵՆՈՒ

ՏԵՐԵՎԱՈԼՈՐ

(8/ՇէՏօսՏԵ6էս)թօ Լ.) Վառ կանաչկամվառկապույտգույնի,մետաղական փայլով,4-

իսկ բզեզէ: Ձուն օվալաձնէ սկզբումսպիտակավուն, երկարության մմ մինչն երկարության: դեղնասպիտակավուն, հետագայում է, աղեղնաձն:Հարսնյակը թույլ Թրթուրըդեղնականաչավուն 6մմ

է՝ 5-6մմ երկարության: սպիտակ է ԱրնմտյանԵվրոպայում,ՀյուսիսայինԻրանում, Տարածված

Թուրքիայում, Անդրկովկասում,Թուրքմենիայում,Հյուսիսային Ղազախստանում, Անդրբայկալում, Ամուրի մարզում, Պրիմորիեի ն Խաբարովսկի երկրամասում: Հայաստանումտարածվածէ Նոյեմբերյանում,Իջնանում, Շամշադինում, Թումանյանում, Ղափանում, Ստեփանավանումն

այլուր:

Բզեզըձմեռում է հողում ն ծառիբնամերձտարածությունում թափված տակ:Գարնանը,երբ սկսում է ուռչել տանձենու տերեների են գալիս ձմեռման վայրերից, բողբոջները,բզեզները դուրս բարձրանում իսկհետագայում ծառիսաղարթը ն սնվում բողբոջներով,

տերններով կրծելովնրանցվերիներեսընեղ ակոսներիձնով:Մայիսին

սկսումէ ձվադրությունը: Նախքանձվադրելըէգ բզեզըխողովակաձն ոլորում է 68 տերն ն նրա ներսում դնում 4-14 ձու: Խողովակ հետո էգը կրծում է տերններիկոթունը, վերջացնելուց պատրաստելը որիհետնանքով նրանքթառամումն թափվումեն գետնին:Ձվիցդուրս եկածթրթուրները խողովակիներսում 22-25 օր սնվում են թառամած, նեխածտերնների հյուսվածքներով,ապա դուրս են գալիս ու մտնում հողիմեջհարսնյակավորվելու: Աշնանըբզեզներիմի մասը հողից դուրս է գալիս, սնվում տերններով, իսկ ցրտերըվրա հասնելուն պես անցնումեն ձմեռման: Տարեկան տալիսեն մեկսերունդ: Վնասում են տանձենուն, խաղողին, բարդուն: նկարներ) (Տես՝ Հավելված,

ԽՆՁՈՐԵՆՈՒ

ԾԱՂԿԱԿԵՐ

(ՃոէհօոօոսՏ քօոոօւնո

Լ.)

4-5 մմ երկարության: Բզեզըերկարավունէ, ձվաձն՝ Մարմինը է: մոխրագույն Վերնաթներիվրա կան երկու սպիտակավուն, շեղակի Ձուն է, զոլեր: օվալաձն սպիտակ: Թրթուրը ոտք չունի, դեղնականաչավունէ, 5-6 մմ երկարուէ ԱրնմտյանԵվրոպայիերկրներում, թյան: Լայն կերպովտարածված Կորեայում,Ճապոնիայում, ինչպես նան Կովկասում ն Պրիմորիեի

երկրամասում:

Խնձորենու ծաղկակերըտարածվածէ Հայստանում:Այն վնասումէ խնձորենունն տանձենուն: Բզեզը ձմեռում են ծառի բնի կեղնի ճեղքերում, թափված ն մոտ տերններիտակ բնի հողում: Գարնանը մարտիվերջերինն ապրիլի սկզբներին, երբ սկսում են ուռչել խնձորենու բողբոջները, ն բարձրանումդեպի ծառի բզեզներըդուրս են գալիս թաքստոցներից սաղարթը: Սկզբնականշրջանում սնվում են բողբոջներով,իրենց երկար կնճիթով խոր անցքերառաջացնելովբողբոջներիմեջ, իսկ շրջանում էգ բզեզներըծակումեն ծաղկակոկոնների կազմավորման ն ծաղկակոկոնները յուրաքնչյուրիմեջ դնում մեկականձու: Դրված ձվից 4-10 օր հետո դուրս է գալիս թրթուրը, որը ներսի կողմից սոսնձում է պսակաթերթերը, ն սնվումառէջներովու գեղձազատուկով վարսանդով։ չենբացվում,պսակաթերթերը Այդպիսիծաղկակոկոնները գորշանումեն ն չորանում: Թրթուրը 15-20 օր հետո ծաղկակոկոնի մեջ է, որից6-12 օր հետո դուրս է գալիսբզեզը:Դուրս հարսնյակավորվում գալով ծաղկակոկոններից,երիտասարդ բզեզները սնվում են ն կմախքացնում տերններով դրանք:Հունիսամսինբզեզներըիջնումեն ծառիբնիկեղնիճեղքերիմեջ ն այնտեղմնում մինչնսեպտեմբեր, իսկ են հոկտեմբերին մասամբանցնում ծառի տակ գտնվողբուսական ն մնացորդների տակ,ինչպես հողի ճեղքերումու ձմեռում մինչգարուն: Պայքարիմիջոցառումները երկարակնճիթ բզեզբերի դեմ: Վաղ գարնանը,բողբոջներիուռչելու շրջանում,ծառերըսրսկելզալոնի0,276 Աշնանըկատարելծառերիմիջշարքայինտարածությունէմուլսիայով: ների խոր վար, փորել ծառերի բնամերձ տարածությունները: (Տես՝ Հավելված,նկարներ)

ՊՏՂԱՏՈՒՆԵՐԻ

ԿԵՂԵՎԱԿԵՐ

ՈՁ| 86օհէ.) (ՏՇՕի/էսՏ

Բզեզը սն է, վերնաթներըմուգ դարչնագոյնեն, գլուխը ն առաջնաթնիկը մուգ գորշավուն՝ համարյասն: Մարմնիերկարությունը Ձուն 35-45 մմ է: օվալաձնէ, սպիտակ,երկարությունը0,8 մմ, 0,4 մմ: լայնությունը՝

փուլերն բզեզիզարգացման ՍարԽնձորենուծաղկակեր վնասը պատճառած 44.

ու

Թրթուրը փոքր-ինչաղեղնաձնէ ն վերջին հասակումունի է, զարգացման մինչն 4,5 մմ երկարություն:Հարսնյակըսպիտակավուն վերջինշրձանումուժեղ խիտինացված: Տարածվածէ Միջին ն ՀարավայինԵվրոպայում(հյուսիսում հանդիպում է հազվադեպ), Միջին Ասիյում, Միբիրի հարավում, Կավկասում: Հայաստանումհանդիպումէ պտղաբուծական շրջաններում ամենուրեք: Ձմեռում փուլում ծառի կեղնի տակ: Գարնանը թթուր են ն չհարսնյակավորվում մայիսին, պտղատու ծառերի ծաղկման Կարճատն հարսնյակներիցդուրս են գալիս բզեզները: ժամանակ, հետո են էգերը անցք բացումճյուղերի կամ բնի կեղնի մեջ, թռիչքից "մտնում նրա տակն այնտեղստեղծում6-10 սմ երկարությանուղի, որի երկու կողմերումպատրաստած եզրերինդնում են ոչ խոր փոսիկների 50-100 փու: Ձվերիցդուրս եկած մեկական իսկ ընդհանուրառմամբ են սմ թրթուրները լայնականթրթուրային կրծում մինչն երկարության ուղիներ: Հուլիսին թրթուրներըհարսնակավորվումեն, իսկ ամսվա վերջինսկսում են դուրս գալ բզեզները,ապա զուգավորվելն ձվադրել: Երկրորդսերնդի թրթուրները ձվերից դուրս գալով սնվում են միչն աշուն, այնուհետնձմեռում են միչնգարուն: տանձենուն, սերկնիլենուն,սալորեՎնասում են խնձորենուն, նուն, շլորենուն բալենուն, կեռասենուն,դեղձենուն, ծիրանենուն, մամեխենուն,նշենուն, ասորենուն, ալոճենուն: (Տես՝ Հավելված, :

Յ

:

՝

փուլերնու Նկար45. Խնձորենուծաղկակերբզեզիզարգացման վնասը պատճառած

,

,

նկարներ)

Նկար 48. Պտղատուներիկեղնակերիէգն ու արուն

ԿՆՃՌՈՏ

ԿԵՂԵՎԱՎԳԵՐ

Ք8էշ.) (ՏօՕի/էսՏ ՛սջս|ՕՏսՏ

Բզեզը սն գույնի է, 2-25մմ երկարության, վերնաթների են: Առաջնաթիկնը փայլուն է, որի, գագաթները կարմրագորշավուն նան կնճռոտ է: Ձուն մակերեսըերկայնական ինչպես վերնաթների սպիտակէ, օվալաձն:Թրթուրը ոտքեր չունի, սպիտակավունէ, է ԱրնմտյանԵվրոպայում,Փոքր 2-2,6մմ է: Տարածված երկարությունը` Ասիայում,Ալժիրում,Թուրքիայում,Ղրիմում,Կովկասում,Արնմտյան, Սիբիրում: Հայաստանումհանդիպումէ ապտղաբուծական բոլոր շրջաններում: Ձմեռում են թրթուր փուլում` ծառի կեղնի տակ: Գարնանը են ն ապրիլիվերջերինմայիսիսկզբինվեր են հարսնյակավորվում որոնք կեղնիվրա բացումեն կլոր անցքու դուրս ածվումբզեզների, թռիչքից հետո էգը ընտրում է թուլացածծառ գալիս: Կարձճատն ու (հիմնականումկորիզավորներ), կրծում կեղնըն բնափայտի կեղնի սմ 0.52 միչնՆ պատրաստում երկայանականմայրական ուղի երկարության, որի երկուկողմերումդնում է մինչն30 ձու: Ավարտելով էգըկիսուվչափդուրս է գալիսներսթափանցման անցքից, ձվադրումը, մահանում, փակելովթշնամիների մուտքըդեպի մայր ուղի: Ձվերից են բացումկեղնիտակն դուրս գալովթրթուրները կրծում,անցուղիներ դրանք լցնում փորուկաթեփով: Ավարտելովիրենց զարգացումը են: Հունիսինտեղի է անցուղուծայրում,նրանքհարսնյակավորվոմ ունենում բզեզներիթռիչքը, ապա ձվադրոմը:Ձվերիցդուրս եկած երկրորդսերնդի թրթուրներըսնվում են մինչն աշուն, այնուհետն ձմեռում են միչնհաջորդգարուն: անցուղիներում Վնասում են պտղատւ ծառատեսակներին: Ճյուղերինն բնին ն վնասելուհետ զուգահեռ,բզեզներըթռիչքի լրացուցիչկերընդունելու շրջանումկրծումն անցքերեն առաջացնումնան բողբոջների հիմքերի է մոտ, վնասված մասերից արտադրվումխեժ,որիցհաճախբողբոջները են: չորանում Պայքարի դեմ: Կարնորնշամիջոցառումները կեղնակերների նակությունունի տնկարկներում ագրոտեխնիկական միջոցառումների ժամանակինն բարձրըորակով կատարումը,մասնվորապեսէտի ժամանակծառերիվրայիցչորացածձյուղերիհեռացումըն վերքերի մածիկապատումը, բներին կմախքային թներիհիմքերիմաքրումըչոր,

դրանց այրումը, ապա մաքրվածմասերի կիսապոկկեղններից

փորը, բնմերձտարաձությունների թանձրկրակաթով, սպիտակեցումը Նշված միջոցառումները համակողմանիպարարտեցումը: այգու հերթին նպաստումեն ծառերի ինտենսիվաճմանը, որը իր կեղնակերների է նրանց դիմադրողականությունը բարձրացնում նկարներ) (Տես՝ Հավելված,

նկատմամբ:

Նկար 50.

Կնճռոտ

ու վնասը պատճառած կեղնակերն

ՀԱԱ

ՅՈՂ

են՝ միջին միջատըսն է, փայլուն,թներըթափանցիկ 5-6 մմ է, իսկ թների մուգ, մարմնի երկարությունը մասումաննշան 8-9 մմ: ացվածքը բացվ երկարավուն Էլիպսաձն է, կիսաթափանցիկ, բա 9 կանչավուն: գորշ լորձունքով:Մարմնի Թրթուրը կանաչավունէ, ծածկված երկարություր10 մմ է Հարսնյակըբաց դեղնավունէ, 7-8 մմ երկարության: է Արնմտյան Եվրոպայում ամենուրեք: Տարածված է հանդիպում Արարատյանհարթավայրում, Հայաստանում հյուսիս-արնելյան շրջաններում,Միսիանին Շիրակիտարածաշրջաններում: Ձմեռում է թրթուր փուլումծառերիմերձբնային տարածու1-8 սմ թյուններում,հողի մեջ պատրաստված բոժոժում խորության են: Արարատյան վրա: Գարնանըթրթուրներըհարսնյակավորվում հարթավայրիպայմաններումառաջին սերնդի հասուններիթռիչքը սկսվում է մայիսի կեսերից 18 աստիճանօդի միջին ջերմության ն շարունակվում է մինչնհունիսիկեսերը:Ձվադրումէ պայմաններում տերնի ներքնի երեսինգրպանաձն սղոցված կտրվածքիմեջ: Յուրաքանյուր էգ դնում է մինչն 50 ձու: Ձվադրումից որոշ ժամանակ հետո դրվածձվի վրա տերնի երեսի կողմից էպիդերմիսը գոգավոր ուռչում է: Ձվերից7-9 օր հետո դուրս է գալիսթրթուրը, որը սնվելով է մանը,կլոր բծեր, իսկ տերնիթիթեղիվրա սկզբում առաջացնում է ամբողջ կմախքացնում խոշորանալուհետ զուգահեռ, հետագայում 25-30 օր: տնում է զարգացումը Լրիվ հասունացած տերնը: Թրթուների հետո վերջինմաշկափոխություն:ց կորցնումեն մարմնի թրթուրները են գետնիվրա, ն տերններիցընկնում լորձնոտծածակոցը անցնելով են են: ոռում բոժոժ, հողի մեջ պատրաստում հարսնյակավորվում Երկրորդսերնդիհասուն սղոցողներիթռիչքըսկսվում են հուլիսի ն ավարտվումգոստոսիսկզբներին: առաջինտասնօրյակից Բալենու է լորձնոտսղոցողը Արարատյանհարթաայրումտալիս երու սերուդ, գոտում՝երեքսերունդ: իսկհյուսիս-արնելյան շրջաններիցածրեդիր Հասուն

Ձուն

'

Խիստ վնասում է տանձենուն, բալենուն, կեռասենուն, իսկերբեմնհանդիպումէ նշենուվրա: սերկնիլենուն, Այս վնաատուով ուժեղվնասվածծառերիաճըկանգէ առնում ն է ընթանում:Այս բոլորը անբավարար հիմնադրումը պտղաբողբոջների պտղատու ծառերիհաջորդ տարվա բացասաբար է անդրադառնում վրա: բերքատվության Պայքարիմիջոցառումները: Թրթուրներիդեմ լավ արդյունքէ ն այլ պատրաստուկների կիրառումը: նուրել (Տես՝ Հավելված,եկարներ)

Ա

Ի արիա

Նկար 51 Բալենուլորձոտսղոցողիթրթուրը

ՏԱՆՁԵՆՈՒ

ՍՂՈՑՈՂ

(Իօք|օ6ոոճԵՐ6մ5 Վ.) Հասուն էգը 5-6 մմ երկարությանմիջատ է: Առջնիթների սն բացվացքը կազմումէ 10-12 մմ: Մեջքըն փորիվերինմակերեսները են: են, փայլուն,ռտքերըգորշ-դեղնավուն Ձուն ջրասպիտակավուն մմ երկարության ու 0,3-0,4 մմ է, է, փայլուն: թաղանթըթափանցիկ լայնության,

է, դեղինգլխով: Առաջինհասակիթրթուրներըսպիտակավուն Վերջին հասակի թրթուրների գլուխը դեղնավուն է, ծածկված շիկակարմրավուն մազմզուկներով, մարմինըբաց դեղնավունէ,10-12 մմ Հարսնյակըազատ տիպի է, մերկ է ն փայլուն: Նոր երկարության: է, իսկվերջինշրջանում` ձնավորված հարսնյակըմոխրականաչավուն գորշ դեղնավուն: է Միջինն Հարավային «Տարածված Եվրոպայում,Կովկասում,

պտղիմեջ, վնաումէ սերմնարանը կազմակերպված խորանալ

ն ուտում

շրջանոմ(22-25 օր) վնասում է 1սերմերը:Մեկ թրթուրը իր զարգացման 4 պտուղ: Լրիվ հասունացածթրթուրը, որոնք արդեն դադարումեն 2 օրվա սնվելուց, վնասվածպտղի հետ ընկնում են հողի մեջ ն բոժոժ, որտեղ ն ձմեռում են: Տարեկան պատրաստում ընթացքում տալիսէ մեկսերունդ: է ԲյորեԼիգելիսորտը, ապա Տանձենու սղոցողը ուժեղվնասում սորտերը:ԱռանձինտարիԱնտառային գեղեցկուհի Ալեքսանդրովկա, տանձենու վնասիցպտուղներիկորուստը սղոցողիպատճառած ներ հասնում է 8094-ի: (Տես՝ Հավելված, նկարներ)

`

Ղրիմում: ո.

է Արարատայան Հայստանումտարածված հարթավայրումն տանձենուն: հյուսիս-արնելյան գոտում,վնասումէ Ձմեռում է թրթուր փուլում 1-18 սմ խորությանվրա,հողի մեջ պատրաստածբոժոժում: Գարնանը մոտավորապեսմարտիառաջին հետո, երբ 5-ից 20 սմ հողաշերտում ջերմությունը տասնօրյակից հասնում է 9,5 աստիճանի թրթուրներըսկսում են հարսնյակավորվել: տնում 14-15 է փուլը օր: Հասուն միջատների Հարսնյակ թռիչքըսկսումէ ն անջատմանշրջանում շարունակվում18-22 օր: ծաղկակոկոնների Դուրս թռչող հասուններըը ընդունակ են թռիչքից 34 օր հետո հասուններըունեն կրծողտիպիբերանն սնվում ձվադրելու: Սղոցողի են պատռված փոշանոթների մեջ գտնվող փոշահատիկներով: ն մասամբ Ձվադրումեն հիմնականում գունավորման ծաղկակոկոների անջատման փուլերում: Ձվադրման ժամանակ էգը սղոցում է ծաղկակալիպատը բաժակաթերթիկների հմքի մասում ն ապա ձվադրումայնտեղ:Հյուսվացքիսղոցումից6-7 ժամ հետո առաջացած տեղը գորշանում է, որի հետնանքովլավ նկատելի է դառնում: է կուսածինճանապարհով: Բազմանում Ձվերիզարգացման սաղմնային 5-7 տնում է շրջանը օր: Սովորաբար թրթուրներիձվից դուրս գալու ն սնվելու այդ շրջանը հիմնականում համընկնում է ծաղիկների պսակաթերթերի թափվելուշրջանին:Հետագայումթրթուրը սկսումէ

-

Նկար 52.

Տանձենու

սղոցողիհասունն

ու

թրթուրը

ԴԵՂԻՆ ՍՂՈՑՈՂ

(օք/օ«ճճոոոՌՀԿՅ Լ.)

ՄԱԼՈՐԵՆՈՒ

են, սղոցողիգլուխը,կուրծքըն փորըդեղնագորշավուն թները անգույն են, թափանցիկ,ջղերը դարչնագույն Մարմնի Հասուն

4-6 երկարությունը

մմ է:

է, Նոր դրածձուն ապակենման

երկարության ն0,3

բաց

0,6 կանաչվուն-էլիպսաձն,

լայնության: է կամ բաց դեղնավուն, Թրթուր,՝ կանաչասպիտակավուն 8-9 մմ է: Հարսնյակը է: մարմնիերկարությունը սպիտակավուն է Միջինն Տարածված Եվրոպայում,Կովկասում, Հարավային ն Միջին Ասիայոմ,Հայաստանում` հյուսիս- արնելյան Երնանիշրջակայքում: ն շլռրենուն: Վնասում է սալորենուն Ձմեռում է թրթուր փուլում, հողի մեջ: Հարսնյակավորվում է մարտին,5-ից20 սմ հողաշերտում երբջերմությունըհասնում է 7,7 -9,4 աստիճանի հասուններիթռիչքըտեղիէ ունենում ապրիլիսկզբներին: երնանգալու շրջանումէգը Սալորենուն շլորենուծաղկակոկոնների ն հիմքիմասում սղոցված զուգավորվում ձվադրումէ բաժակաթերթերի կտրվածքների մեջ: Յուրաքանչյուրէգ դնում է 41-57 ձու: Ձվերի զարգացման սաղմնայինշրջանը տնում Է 9-ից 16 օր: Ձվերիցդուրս եկած թրթուրները 18-ից 25 օր սնվում են նոր կազմավորված պտուղներով: Վնասվածպտուղներնկատվումեն մայիսիսկզբներին: ն գնում մայիսիկեսերինթողնումեն վնասվածպտուղները Թրուրները ձմեռելուհողիմեջ:Տարեկանտալիսէ մեկ սերունդ: Սղոցողիթրթուրներըսնվում են սալորենուն շլորենու նոր պտուղներով,խորանումդեպի պտղի կենտրոնական կազմավորված Խժռում են Ուժեղ են միջուկըն այն լցնում էքսկերմենտներով: մասը: վնասումհատկապեսսալորենուԴեղձային,Ռենկլոդ կանաչ,Իտափուլը լականհունգարասալոր սորտերը,որոնցծաղկակոկոնակալման ն է ձվադրման համընկնում հասուններիիմասսայականթռիչքի սնման է Մեկ ընթացքում կարող վնասելմինչն շրջանին: թրթուրը պտուղ: (Տես՝ Հավելված, նկարներ) մմ

մմ

շրջաններում

։

,

փուլերե

Նկար53. Սալորենուդեղինսղոցողիզարգացման պատճառած վնասը

ու

ԽՆՁՈՐԵՆՈՒ

ՍՂՈՑՈՂ

էճՏէսց/Ո6Յ էմ.) (Մ1օքլՇօՅռոքճ

Հասուն

գորշ

սղոցողիմարմինըներքնիցդեղինէ, իսկվերնիկողմից սն, գլուխըշիկակարմրավուն, թները անգույն, մարմնիերկա-

6-7 մմ: րությունը:

էլիպսաձնէ, սպիտակավուն, թափանցիկ: Արուներչկան: է, զույգ ոտքեր: Թրթուրըբաց-դեղնավուն կնճռոտ,ունի սն է, Երիտասարդ թրթուներիգլուխը իսկ հասակավորներինը բաց 11-12 մմ է: Հարսնյակը դարչնագույն,մարմնիերկարությունը սպիտակավունէ: է Արնմտյան Տարածված Եվրոպայում,Ղրիմում,Մոլդովայում: Հայաստանումտարածվածէ Նոյեմբերյանի,Թումանյանի, Իջնանի, Շամշադինի,Գորիսի շրջաններումն Երնանի շրջակայքի Վնասում է խնձորենուն: այգիներում: Ձմեռում 1-16 սմ խորությանվրա: է թրթուր փուլում, հողում` Հասուն սղոցողների է վաղգարնանը: Հարսնյակավորվում թռիչքըտեղի է ունենում ապրիլիվերջերին: Ձվադրում են ծաղկակոկոնների հիմքի մասում սղոցված է կուսածինճանապարհով: կտրվածքի մեջ: Բազմանում Յուրաքանչյուր 7-10 էգ դնումէ 50-90 ձու: Ձվերիսաղմնային շրջանըտվումէ օր: Ձվերից են դուրս եկածթրթուրներըսնվում նոր կազմավորված պրուղներով: են Վնասվածպտուղներհանդիպում մայիսիառաջինտասնօրյակին: Թրթուրներըթողնում են վնասվածպտուղներըն մայիսի երկրորդ տասնօրյակին անցնումձմեռելու:Տարեկան տալիսեն մեկսերունդ: վնասողսղոցողների դեմ պայքարիմիջոցառումՊտուղներին ները:Աշնանըկատարել ծառերիբնամերձտարածությունների փոր: հետո Գարնանը,պսակաթերթերի թափվելուց ծառերըֆուֆանոնի 0,159: էմուլսիայով: (Տես՝ Հավելված, նկարներ) Ձուն

Նկար54. Խնձորենուսղոցողիզարգացման փուլերնու վնասը

պատճառած

ՍԱԼՈՐԵՆՈՒ

ՀԱՍՏԱՈՏԻՎ

(Էսո/էՕՈոՅ ՁՈՄՔԺՅ:6էոժ.) Հասուն

արուինը՝

4-6 մմ:

միջատիմարմինըսն է, էգի երկարությունը7-7,5

մմ

է,

խավարապակենմանէ 0,3 մմ երկարության,0,18 մմ լայնության ն կրում է թելանմանհավելված, որը երկու անգամ է ձվիերկարությանը: գերազանցում Թրթուրըսպիտակէ, անոտք, փոքր-ինչաղեղնաձն,հարսնյակը է: կաթնասպիտակավուն Տարածվածէ Բուլղարիայում,Սիրիայում, Մոլդովիայում, որոշ մարզերում: Ուկրանիայյի է Արմավիրի,Էջմիածնի, ԱրտաշաՀայաստանում տարածված տի, Արարատի,Մասիսի,Աբովյանի,Նոյեմբերյանի,Իջնանի,Գուգարն քի, Ստեփանավանի այլ տարածաշրջաններում: Ձմեռում են հարսնյակ փուլում՝ ծառիտակթափված պտւղների կորիզներիմեջ: Գարնանը,մարտիվերջերինկամապրիլիսկզբներին է կորիզիմեջ, ապա սալորենուծաղկումն թրթուրը հարսնյակվորվում ավարտելուցհետո հարսնյակիցդուրս է գալիսհասուն միջատը,որը կրծում է կորիզիկեղնը ն կլոր անցք բացելովդուրս թռչում: Ծառի սաղարթիվրաէգը գտնելովնոր կազմավորված պտուղներ,ձվադիրը ն ձու մտցնումէ պտղիմեջ մեկական դնումյուրաքանչյուրկորիզի միջուկում: Այնպուղները, որոնցկորիզիկեղնըամուրէ, վնասատուն չի 15-20 հետո հետո է ձվադրում:Ձվադրումից գալիս օր ձվից դուրս է (սերմով):Վնասված թրթուրը, որը սնվում կորիզիպարունակությամբ են: հունիսինթափվում Այդ պտուղներիմեջ թրթուրները պտուղները ձմեռում են մինչնհաջորդ տարի:Տարեկանտալիս է մեկսերունդ: վնասում է սալռրենուն,շլորենուն, Սալորենուհաստառոտիկը ուժեղ է վնասում մամեխենուն, ծիրանենունն նշենուն: Հատկապես ն ռայորենուՌենկլոդկանաչ Ռենկլոդալտանասորտերիսլտուղներին: Աշնանըանհրաժեշտէ հավաքել Պայքարիմիջոցառումները: ն ոչնչացնել:Ամռանըպարբերաբար ծառիտակթափվածպտուղները պետքէ հավաքելվնասված, թաղելհողում30 սմ թափված, պտուղները, խորությամբ:Սալորենուծաղկաթափիցանմիջապեսհետո ծառերը նկարներ) 0,2094լուծույթով:(Տես՝ Հավելված, սրսկելդուրսբանի Ձուն

Նկար55. Սալորենուհաստոտիկի հասունչ

ԲԱԼԵՆՈՒ

ՃԱՆՃ

Բալենու ալենու

«6109 Լ.) (Ցիճքօ(Թետ

են ուշահասսորտերը: ուժեղվնասվում

ձանձիկուրծքըն փորը փայլուն են, սն գույնի են ն ճակատըն գլխիառջնիմասըդեղնավուն:Թները թափանցիկ մուգզոլեր:Էգիերկարությունը իրենցվրակրումեն չորս ընդլայնական 3,8-5,3 մմ է, իսկ արուինը 2,9-4 մմ: Ձուն դեղնասպիտակավուն է, 0,75 մմ, իսկլայնությունը: 0,32 երկարավուն երկարությունը՝ էլիպսաձն, Հասուն

,

մմ:

Թրթուրը որդանման է, անոտք, իր ընթացքումանցնումէ երեք հասակ:Առաջինհասակի զարգացման 6 մմ: թրթուրիերկարությունը մինչն1,74 մմ է, իսկվերջինհասակինը Կեղծ բոժոժները, որում հարսնյակավորվումեն թրթուրները, են՝ ծղոտիգույնի: տակառաձն Տարածվածէ ԱրնմտյանԵվրոպայում,Կովկասում,Միջին Ասիայում,Ղազախստանում, Արնմտյան Միբիրում: է Հայաստանում տարածված բալենուն կեռասենումշակությանբոլոր շրջաններում, բայց վնասակարությամբ հատկապես աչքիէ ընկնում Սիսիանի,Գորիսի, Աբովյանի,Արտաշատի,Աշտարակի, ն Երնանիքաղաքամերձ Նոյեմբերյանի, Իջնանիտարածաշրջաններում այգիներում: Ձմեռում են հարսնյակփուլում,կեղծբոժոժիմեջ՝հողում միչն 10 սմ խորությամբ: Ճանճերիթռիչքըցածրադիրվայրերումտեղի է ունենում մայիսի վերջերինհունիսի առաջինկեսին, իսկ նախալեռնայինգոտում` հունիսիերկրորդկեսիցմինչնամսվա վերջը,երբ կեռասին բալիպտուղները սկսումեն կարմրել: Դուրսթռածձանձերըզգումեն լրացուցիչկերակրմանկարիք, մոտ երկուշաբաթ սնվումեն հասունացած պտուղների հյութով,ապա ձվադրում: Ձվադրմանժամանակէգը ձվադիրով զուգավորվելով է ծակում պտուղը ն մաշկիտակտեղավորում մեկականձու: Ձվից6-10 օր հետո դուրս է գալիսթրթուրը, որը սնվում է կորիզըշրջապատող Վնասվածպտուղներըգորշանումեն, ն ժամանակից շուտ պտղամսով: է է մեջ թափվում:Թրթուրըպտղի սնվում օր, ապա թողնում պտուղը ն մտնում հողի մեջ, պատրաստում է կեղծ բոժոժ, որտեղ ն է: Տարեկան տալիսէ մեկսերունդ: հարսնյակավորվում սպիտակավունն

կեռասենուն: բալենուն, բալենուն, կեռասենուն։ Հատկապես

Ճանճը Ճանճը վնասում է է վնասում

ծա թողն ար րա վ ոտն կատարել մեղմ ժամերքում ն ա ռ միաժամանակհավաքել ոչնչացնեի լ

պտուղները:

ր

ո

ակ ված թ

ն Ճանճերի մասսայական թռիչքինախօրյակին կեռասենիները պետք է սրսկել անթիոյի բալենիները էմուլսիայով, սրսկումը 20 օր առաջ: ավարտել բերքահավաքից

աաա աար ՝

01576 (ՏեսՀավելված, նկարներ) :

Նկար 57. Բալենուճանճիզարգացման փուլերնու պատճառած վնասը

ԽՆՁՈՐԵՆՈԻ

ԱՊԱՎԵԹԻԹԵՌ

(Տ/ՈՁՈԼԻԲԺՕո

ՈոսՕքՅճէօքողւտ 8Օօոէհ.)

Թիթեռի մարմինը մուգ կապտավուն է, փորի չորրորդ 10-13 մմ է: հատվածըօղակվածէ նարնջակարմրավուն, երկարությունը Թները նեղ են, ապակենման,թափանցիկ,սն ջղավորումներով, բացվածքը`12-22 մմ է: Ձուն ոսկեդարչնագույն է, 1 մմ երկարության: Թրթուրը դեղնասպիտակավուն կամ կեղտոտվարդասպիտամմ 18-20 է: կավունէ, դեղնադարչնավուն երկարության: Հարսնյակը Տարածվածէ Միջին ն ՀարավայինԵվրոպայում,Փոքր Ասիայում, ՀյուսիսայինԱֆրիկայում,Կովկասում: Հայաստանումհանդիպում է Արարատյանհարթավայրում, հյւսիս-արնելյանն նախա-լեռնայինգոտիներում: Ձմեռում են առաջինն երկրորդտարվաթրթուբները` ծառի կեղնի տակ: Վաղ գարնանը,ծառերի հյութաշարժությունը սկսվելու հետ մեկտեղթրթուրներըսնվում են: Երկրորդտարվա թրթուրները մայիսիկեսհրինկրծում են ծառիկեղնըն անցքիվրա թողնում նուրբ, բարակշերսւ՝հետագայումթիթեռներիհեշտ դուրս գալու համար,ապա գործում են մետաքսյա բոժոժ ու հարսնյակավորվում:Հարսնյակի զարգացումըտնում է 12-25 օր: Թիթեռի դուրս թռչելու նախօրյակին, հարսնյակը,փորի շարժումներիշհնորհիվ դուրս է գալիս բոժոժից, պատռում անցքըծածկողնուրբ շերտը: Թիթեռի դուրս գալուց հետո հարսնյակիպատյանըկիսով չափ մնում է կախված` ելքի անցքից: Թիթեռների թռիչքըսկսվումէ մայիսիվերջերիցն շարունակվումմինչն օգոստոսի կեսերը: Նրանք ակտիվ են ցերեկվա ժամերին: Զուգավորվելուցհետո էգերըձվադրումեն ծառիբնի ն կմախքային ճյուղերի են վրա: Հատկապեսգերադասում ձվադրել ցրտահարված,արնահարվածն այլ պատճառներից վնասվածմասերում:Ձվերըդնում են մեկական:Յուրաքանչյուրէգ դնում է միչն 250 ձու: Ձվերից 12-15 օր հետո դուրս են գալիսթրթուրները,որոնքկրծումեն կեղնը,մտնում նրա տակ ն սվելովառաջացնումանցուղիներ:Վերջիներսլցվածեն լինում մուգ, գորշավունհեղուկ ծառիհյութի ն թրթուրներիարտաթորանքի զանգվածով:Թրթուրների զարգացումըկեղնի տակ շարունակվումէ երկու տարի: Կրկնակի ձմեռած թրթուրները վերջին հասակում

թիթեռներիթռիչքի անցք ծառի կեղն տակ, մայիսին պատրաստելով են: հարսնյակվորվում Այս վնասատունուժեղ են վնասում է խնձորենուն,թույլ տանձենուն:

Պայքարիմիջոցառումները:Ժամանակին ն բարձ որակով համալիր միջոցառումները, կատարել բոլորագրոտեխնիկական ն ճյուղերիհիմքերիմաքրում էտը,բներիկմախքային մասնավորապես չոր, կիսապոկկեղններից դրանց այրումը, ապա մաքրվածմասերի սպիտակեցումըթանձր կրակաթով (վաղ գարնանը, ամռանը ն փորը,ծառերիհամակողմանի աշնանը),բնամերձտարածությունների նպաստումեն ծառերի Նշաված միջոցառումները պարարտացումը: է նրանց ինտենսիվ աճմանը, որը իր հերթին նկատմամբ:(Տես՝ Հավելված, ապակեթիթեղի

դիմադրողականությունը

բարձրացնում

նկարներ)

ար

Նկար 58. Խնձորենուապակեթիթեռ

ԱՄԵՆԱԿԵՐ

ՏԵՐԵՎԱՈԼՈՐ

(ՃոշհլքՏքօմճոՅ5«օք.) 20-25մմ է, առաջնաթները աղյուսաԹիթեռիթներիբացվածքը կարմրավունկամ դարչնագույնեն, թուխ նախշերով,հետնի զույգ են, նարնջագույն գագաթով: թներըմոխրավուն է, Թրուրը կանաչ մուգ կանաչավունմեջքովն դեղնադարչնագույնգլխով,ոտքերըսն են, մարմնիերկարություըմինչն 20 մմ է: է, 13-15 մմ երկարության: Հարսնյակը կարմրադարչնագույն Տարածվածէ ԱրնմտյանԵվրոպայիմի շարք երկրներում` ԼեհաստաԱնգլիայում,Դանիայում,Գերմանիայում, Հունգարիայում, նան նում, Բուլղարիայում, փոքր Ասիայում,Չինաստանում, ինչպես Կորեայում, Ճապոնիայում, ՀյուսիսայինԱմերիկայում,Վրաստանում, Ադրբեջանում: Հայաստանում հանդիպումէ հյուսիս-արնելյան գոտում,Մարտունու ն Գուգարքիտարածաշրջաններում: Ձմեռում են երկրորդն երրորդհասակիթրթուրները ծառի ն ու ձյուղերինկպած չոր տերննրիտակ բնի ճյուղերի կմախքային խիտ գործվածբոժոժկիսպոկկեղններիարանքում,մետաքսաթելից են ների մեջ: Գարնանը, թրթուրները դուրս, գալով ձմեռային մտնում են բացվողբողբոջների մեջ ն սնվումդրանց թաքստոցներից, ն պարունակությամբ: Հետագայում, երբ հանդեսեն գալիստերնները թրթուրներնիրարեն միացնումտերնները, իսկ երբեմնէլ ծաղիկները, են ն են ծաղիկները,առաջացնում փնջեր շարունակոմ սնվել: Այդ են 2-3 մաշկափռխություն, նրանքկատարում ընթացքում ապա մայիսի ն մ եջ սկզբներից վնասվածտերնների ծաղիկների անցնումհարսնյա26-30 օր հետո դուրս է թռչումթիթեռը:Ցերեկը կավորման:Հարսնյակից են թրթեռներըթաքնվում ծառերի սաղարթիստվերոտմասերում: Թրթեռների ակտիվ թռիչքը, զուգավորումը ն ձվադրությունը կատարվումէ երեկոյանժամերին:Ձվադրումըսկսվում է մայիսի վերջինկամ հունիսիսկզբին:Ձվադրումէ ծառիճյուղերին տերնների վրախ̀մբերով78-142 ձու յուրաքանչյուրխմբում:Սաղմնայինշրջանի 9-14 օր է: Ձվերիցթրթուրների զարգացման դուրս գալը տնողությունը ն սկսվումէ մայիսի երկրորդկամհունիսիառաջինտասնօրյակներին շարունակվում18-22 օր: Թրթուրներըվնասումեն են 30-34 օր, որից հետո հուլիսի առաջինտասնօրյակից սկսում են հարսնյակավորվել

մեջ: Հարսնյակիզարգացումը ծառիսաղարթիվրաոլորվածտերնների թռիչքըսկսվումէ հուլիսի տվումէ 8-10 օր: Երկրորդսերնդիթիթեռների հետո էգերը ձվադրումեն Թռիչքից3-4 օր երկրորդտասնօրյակից: ն դալար շիվերիվրա: պտուղների աննշանքանակությամբ տերնների, են 1-2 մաշկափոխություն, կատարում Ձվերիցդուրս գալովթրթուրները են ձմեռային բներն անցնումձմեռելու:Տարեկան ապա պատրաստում

տալիս էերկու սերունդ:

Վնասում է պտղատու,

հատապտղատու, անտառայինշատ

է սերկնիու գերադասում թփերի,մասնավորապես ծառատեսակների նկարներ) լենինն խնձորենին: (Տես՝ Հավելված,

Նկար 60. Ամենակերտերնաոլոր

ՎԱՐԴԵՆՈՒ

ՏԵՐԵՎԱՈԼՈՐ

(Մօհ/քՏ ՕՏՅՈՅ

`

Լ.)

14-19 մմ է, Էգ թիթեռիթներիբացվացքը18-22, իսկ արուինը՝ օքրայառոսկեգույն կամ թուխ դարչնավունեն ն իրենց առաջնաթները նեղ, շեղ, ալիքավորշերտերն վրակրում-ենավելիմուգ ընդլայնական մի քանի բծեր: Հետնի զույգ թները բաց դարչնագույնեն, հիմքում` վարդադեղնավուն: է, գլուխը գորշ, մռխրականաչավուն Թրթուրը դեղնավունից փայլուն,պատվածնոսր, բաց գույնի մազմզուկներով:Հասակավոր 17-20 մմ է: Հարսնյակը է, կանա»ավուն թրթուրի երկարությունը սկզբում 5-13 մմ է: մուգդարչնավուն, երկարությունը՝ իսկվերջում՝ է Տարածված Արնմտյան Եվրոպայում, Փոքր Ասիայում, ՀյուսիսայինԱֆրիկայում, ՀյուսիսայինԱմերիկայում,Կոլումբիայում, ԱրնմտյանՄիբիրում, ՄիջինԱսիայում,Ղազախստանում, Կովկասում, Մերձբայկալում, Պրիմորյեում,Մախալինում: Հայաստանում հանդիպում է հյուսիս-արնելյան գոտում, Գեղարքունիքի Մարտունումարզումն Երնանում: Ձմեռում են ձու փոլում բնի ն կմախքային ճյուղերիվրա: ծառի հասնում է 11-13--ի, Գարնանը,երբ օրվա միջին ջերմաստիճանը ձվերից դուրս են գալիս թրթուրները ն սնվում տերններով, ծաղիկներով,իսկ վերջինհասակիթրթուրները ծաղկակոկոններով, նան պտուղներով: Այգումթրթուրներըհանդիպումեն ապրիլիկեսերից մայիսիկեսերիցմինչն իսկ հարսնյակներ` մինչնհունիսիսկիզբները, տեղի Է ունենում վնասված, հունիսի վերջերը:Հարսնայկավորումը ոլորված տերնների, ծաղիկներիմեջ, ինչպես նան ծառի բնի ու Թիթեռները կմախքային ճյուղերի կիսպոկ կեղնների տակ: հետո են 8-17 հետո: Զուգավորվելուց հարսնյակներից դուրս գալիս օր ծառի ճյուղերի կեղնի հարթ մակերեսին բնի վրա ձվադրումեն 40-98 ձու: Ընդհանուրառմամբմեկ էգը կույտերով,յուրաքանչյուրում` տալիսէ մեկսերունդ: դնումէ 106-227 ձու: Վեգետացիայի ընթացքում Վնասում է պտղատու, անտառայինշատ հատապտղատու, ու խնձորենունն սերկնիլենուն: ծառատեսակների թփերի,հատկապես (Տես՝ Հավելված,նկարներ)

ճ.

(ոՋոոծէյ6չ) Է05ԳՈՅ

ս6է եշտ8/6

|օօքէ ՏքեջԷՕ6,

հէ աօՒոո|ց քՔո ԷՀՈ ՏՕՕՒԷ

ճ.

շա ՅԱցօէճիճոմ` 6|ըէ

ՇԻԳԱԳՇՅԱԳՈԳ

Ոումվճոետով 15իՒօճվ,505 ճո ԷՅՅԵէ ՒՅՈՄՔՈ ՈՂ6է զճիճ ոլճէ ժԲ ԱՕՕԻԿ (ՇՕՏԷՅ)

| Սգ6/ՒՉՈՎ

,

Մ105164ՈԳ մթե ոՀել ՍՅԱ Ք6Ո 0քս4Ատոժ6 ցճ սվօՍգճյքՍոէ (3քճ եյ, Քո

1.

Հ

ց (Ովվծոետոմէճ ՅԷէ մ6 ս00Ւ-

( ՇՕ5էՅ)

Ա/ԲԱԳՔԻՅՈԺ

թները Նկար 61. Տերնաոլորների

ՊՏՂԱՏԵՐԵՎԱՈԼՈՐ

Ւէ.) (/6ժ78 ոսԵԲոճո2 Է/Յ7.(ՀմՅՈՅՔՁՈՅ

Թիթեռի թների բացվացքը1721 մմ է, առաջնաթները կամ մուգ մոխրավունեն: Հետնի զույգ թները դարչնագորշավուն

մոխրադարչնագույն:

օվալաձնԷ: կաթնասպիտակավուն, կիսաթափանցիկ, է, 18կամմուգմոխրականաչավուն Թրթուրըձիթապտղականաչավուն 20 մմ երկարության: մուգ գորշավունիցսն է, 9-14 մմ 2Հարսնյակը երկարության: Տարածված է Արնմտյան Եվրոպայում, Առաջավոր Ասիայում, Ամերիկայում,Կովկասում,ՄիջինԱսիայում,Արնմտյան Հյուսիսային Միբիրիհարավում: հանդիպումէ հյուսիս-արնելյան գոտում,Արաքսգետի Հայաստանում հովտում,Երնանում: են Ձմեռում երկրորդ հասակի թրթուրներ,մետաքսյա բոժոժներիմեջ, ծառի սաղարթի վրա, պտղաբողբոջների ծոցում, ձյուղերիչոր, կիսապոկկեղնների տակկամճեղքերում:Գարնանը, երբ հասնում օրվաօդիմիջինջերմությունը է 10-15"-ի,թրթուրներըդուրս են մտնում նորբացվողբողբոջների գալիսձմեռային մեջ ն թաքստոցներից, սնվումդրանցպարունակությամբ: Վնասում են հիմնականումպտղաբողբոջներին, մասամբ՝ ու Վնասված տերնաբողբոջներին: բողբոջները գորշանում թափվումեն: Տերնների առաջացմանհետ զուգընթաց,թրթուրներն իրար են միացնումմի քանիհարնանտերններ,առաջացնումփունջ, ապա մտնում ներս ն սնվում փաթաթված ու տերններով ծաղիկներով, իսկ նան հետագայումպտուղներով: Վերջինհասակիթրթութնրը հարսնյակավորմաննախօրյակին դուրս են գալիս վնասվածտերնափնջից, ծաղիկներից,տեղափոխվումառջնի տերնների վրա, ոլորում, ն ապրիլիվերջիցհարսնյակավորվում: ամրացնումմետաքսաթելով Հարսնյակիզարգացումըտնում է 8-17 օր: Թիթեռներիթռիչքը, ն ձվադրությունը զուգավորումը կատարվումէ երեկոյանժամերին: են տերնների Էգերըձվադրում ինչպեսվերին,այնպեսել ներքնիերեսի ն վրա՝հատ-հատ: Որոշ քանակությամբ ձվերդնումեն նան խնձորենու սերկնիլենու պտուղներիվրա: Մաղմային զագացման շրջանիտնողությունը 16,4-22,8" միջինջերմության պայմաններում կազմում է 8-13 օր:

Թրթուրներըսկսում են ձվերիցդուրս գալ հունիսի առաջինկեսին: ն սկսածհուլիսի (18-25 օր) սնվումեն տերններով Նրանքկարճատն տալիսէ մեկսերունդ: Տարեկան կեսերիցանցնումեն դիապաուզայի: առանձնապես Վնասում է հնդավորն կորիզավոր ծառտեսակներին, ն ( ջես՝ Հավելված, ուժեղ է վնասում սերկնիլենուն խնձորենուն: նկարներ)

Ձուն

ԲՈՂԲՈՋԱՊՏՏԱՆ

ՏԵՐԵՎԱՈԼՈՐ

(Տք/օոճռ օօօ|թոծ է)

Թիթեռի թների բացվածքը 14-18 մմ է, առաջնաթները են, միջին մասիցանցնումեն սպիտակավուն լայն շերտ ն մոխրավուն մի քանիմանըգծեր:Հետնիզույգ թներըգորշ մոխրավունեն: 0,7 մմ տրամագծով: Ձուն փայլունէ, թափանցիկ, Թրթուրը մուգ դարչնագույնէ, սն գլխով,երկարությունը9-12 մմ: Հարսնյակը Է, 6-8 մմ երկարության: դարչնագույն Տարածված է Արնմտյան Եվրոպայում, Հնդկաստանում, Չինաստանում, Կորեայում, Կանադայում, Ամերիկայի Միացյա: Նահանգներոմ,Կովկասում, Միջին Ասիայում, ԱլչնմտյանՄիբիրւմ, ՀեռավորԱրնելքում: Հայաստանում հանդիպում է Հյուսիս-արնելյսն գոտում, ն Արարատի Երնանում: Արմավիրի մարզերում, են երրորդ հասկի Ձմեռում թրթուրներ ծառի ճյուղերի, բողբոջներիթեփուկներիտակ ն ճյուղերին կաած չոր տերնսենի արանքումպատրաստածմետաքսյաբոժոժներում:Գարնանը,ապրիլի կեսերին՝ խնձորենուվաղահասսորտիբուլբոջներիբացվելուշարքում, ձմեռումիցդուրս են գալիս թրթուրների, մտնում բողբոջներիմեջ, զիգզագաձն անցուղիներ բացում ու վերջիններս լցնում հետո Տերնների երնալուց արտաթորանքով: թրթուրներն իրար են ն տերնները, առաջացնում փունջն ներսից միացնումծաղկակոկոռնները շարունակումսնվել:Թրթուրներըվնասումեն նան ծաղկակոկոններին, ն պտուղներին:Թրթուները մայիսի առաջին տերնակոթուններին կեսում հարսնյակավորվումեն ծառի ձյուղերի կեղնի ճեղքերում, ոլորվածտերններիարանքում:Հարսնյակիզարգացումըտնում է 9-19

են, ապա հուլիսի սկզբներից անցնումդիապաուզայի: մաշկափռոխվում է Վեգետացիայի ընթացքումտալիս մեկ սերունդ: Վնասում է բոլոր պտղատու ծառատեսակներին, հատկապես ն խնձորենուն սերկնիլենուն: Պայքարի միջոցառումներտերնաոլորներիդեմ: Առաջին սրսկումը պետք է կատարելմինչն բողբոջներիուռչելը, վարդենու տերնաոլորիձմեռած ձվերի դեմ`Նուրել Դ 0.15 96 ինսեկտիցիդով: տերնաոլորների Ամենակեր, պտղատերնաոլոր,բողբոջապտտան թրթուրների թաքստոցներիցդուրս գալու շարքում, ինչպես նան ձվերիցդուրս գալու ժամանակծառերըսրսկել վարդենուտերնաոլորի Հաջորդ սրսկումը կատարել համապատասխան ինսեկտիցիդներով: հետո: (Տես՝ նկարներ) Հավելված, նախորդսրսկումից օր

օր:

Դուրս եկած թիթեռներըզուգավորվելուցհետո ձվադրումեն տերնիվերինն ներքնիերեսիվրահատ-հատ: Յուրաքանչյուրէգ միջին հաշվով դնում է, 200 ձու: Մաղմնային շրջանի զարգացման տնողությունը8-13 օր է: Ձվերիցդուրս եկած թրթուրներըսնվում էս տերններով ն պտուղներով, վերջիններիս վրա առաջացնելոմ մակերեսայինանցքեր, որի հետնանքովընկնում է ատուղների ապրանքայնությունը: Թրթուրները մինչն ձմեռումը երկու անգամ

ԽՆՁՈՐԵՆՈՒ

ՊՏՂԱԿԵՐ

(Լ35ք677613 քՕօոօոճէՅԼ.) են, իրենցվրակրում Թիթեռիառաջնաթները մուգ մոխրագույն ալիքավորթուխզծեր:Հետնիզույգ թներնավելիբաց, ընդլայնական են ն եզրեին կրում են բաց գույնի ծոպեր: Թների դարչնագույն 14-21 մմ է: բացվածքը Ձուն կանաչակապտավուն է, 1 մմ տրամազծով: Թրթուրները բաց վարդագույն են կամ դեղնասպիտակավուն, է, 9-12 մմ երկարությունը12-18 մմ է: Հարսնյակըդեղանդաչնագույն են

երկարության:

է Եվրոպայում,Ասիայում,ավստրալիայում, Տարածված Ամերիկայում, Կովկասում,ՄիջինԱսիայում,Ալթայիերկրամասում, Օմսկիմարզում, Մերձբալթիկայում ն Ուրալում: է պտղաբուծական Հայաստանում տարածված շրջաներումամենուրեք ն համարվում է պտղատու ծառերիգլխավոր վնասատուներից մեկը: Ձմեռում է հասուն թրթուրի փուլում խիտ մետաքսյա բոժոժներում,ծառիբնի ն ն կմախքային ճյուղերիճեղքերում,տարայի ն վրա, պտղապահեստներումայլ վայրերում:Գարնանըթրթուրները հետո դուրս են հարսնյակվորվումեն ն խնձորենուծաղկաթափից թռչում թիթեռները:Էգերը ծաղկումից7-10 օր հետո ձվադրում են պտուղներին տերններիվրա: Ձվադրումից10-13 օր հետո դուրս են գալիսթրթուրները,որոնք մտնում են պտուղներիմեջ կողքերիցկամ բաժակից,ուտում են պտղամիսըն սերմերը:Թրթուրի զարգացումը պտղի մեջ տնում է 28-35 օր: Առաջինսերնդիթրթուրներըմինչն հասունանալրըվնասում են 2-3 պտուղ: Հունիսի կեսերին հասուն պտղիմեջից,անցնումեն ծառիբնի թրթուրներըդուրս գալովվնասված ու կմախքայինձյուղերիճեղքերըկամ չոր կիսապոկկեղններիտակն են: Հարսնյակից7-15 օր հետո գործելովբոժոժ,հարսնյակավորվում դուրս են թռչում թիթեռները, որոնքզուգավորվելով հուլիսի սկզբներին են ն ձվադրում պտուղների,տերնների ձյուղերի վրա: Խնձորենու պտղակերըցածրադիրտաք շրջաններումտարեկանկարող են տալ երեքսերունդ:Նախալեռնային շրջաններումտարեկանկարողէ տալ 23 սերունդ: Նախալեռնայինշրջաններում երկու, իսկ լեռնային շրյաններում մեկսերունդ:

Վնասում

տանձենուն, սերկնիլենուն, խնձորենուն, ընկուզեծառերի:Վնասելովպտուղներին,պտղակերը խիստկերպովիջեցնումէ ինչպեսայգիներիբերքատվությունը,այն էլ պտուղներիորակը: Պայքարի միջոցառումները: Աշնանը կամ վաղ գարնանը անհրաժեշտէ հնդավործառատեսակներ բներըն կմախքային թների հիմքայինմասերըմաքրելչոր, կիսապոկ կեղններից: Բներըհարկավոր է մաքրելբութ, մետաղյա քերիչներով,սավանիվրա,որից հետո որից հետո խնամքով նայրել: կտորները հավաքել կեղնի Խնձորենուպտղակերիերկու ն ավելի սերունդտվող շրջաններում ծառերիբների ն կմախքայինճեղքերիհիմքայինմասերումպետք է կապել 15-20 սմ լայնությանթղթիցպատրաստվաձորսող գոտիներն 7-10 յուրաքանչյուր օրը մեկ որսացող գոտիներըբացել, ստուգելն նրանցտակ հավաքված թրթուրներինու հարսնյակներին ոչնչացնել: Ամռան ընթացքում սիստեմատիկ հավաքելծառերիտակ թափված ն ոչնչացնել: պտուղները Գարնանըվնասատուիերեք սերունդ սերունդ տվող շրջաններում սումի ալֆայի, նուրելլ Դ-ի, դեցիսի ն այլ պատրաստուկներով ամառային սորտերըսրսկել2 անգամ,իսկաշնանըհասունացողները՝ 1-2 2-3 անգամ: անգամ, սերունդտվողշռջաններում՝ ն Սերկնիլենու աշնանը հասունացողտանձենու տնկարկներում առաջին սրսկումը կատարելխնձորենուվրա կատարվող երրորդ 15 օր ժամկետիսրսկումիցհետո ընդմիջումներով շարունակելմինչն 30 օր առաջ: բերքահավաքից Պտղակերիառաջին սերնդի դեմ սրսկման ժամկետները որոշելուհամարաշնանիցկամգարնանից հավաքելվերջինհասկի100 թրթուր, տեղավորել ծալվածթղթերկրողմետաղացանցից պատրաստված վանդակիմեջ, ապաայն ամրացնելծառի կմախքային թների ձյուղավորմոնհիմքում գետնից1-15 մետր բարձրության վրա, որից հետո սիստեմատիկ հետնելվանդակումտեղավորված թրթուրնեերի, ապա հառսնյակների զարգացմանը: Հարսնյակներից, թիթեռների 3096-ի թռիչքըկատարվելուն պես սկսել ծառերիսրսկումը:Վնասատուի մյուս սերունդների դեմ պայքարիժամկետների որոշման համարկիրառել ֆերոմոնային թակարդներ:(Տես՝ նկարներ) Հավելված, նուն

ն այլ

է

պտղատու

՛

ԱԲՈՄԵՆՈՒ

ՑԵՑ

Լոք յՐԵՏ ԱՅ «ԹոյսեԲի7̀-3 են, իսկ հետնի Թիրնթի ատռջնիթները մոխրապարչնավուն մմ Լ: 11-14 Թներիբացվածքը զույգիբագ դարչնագույն.

0,5 մմ երկարության: օվալաձեէ, բազ նարնջագոոյն, է, հասակվորը՝ դեղնասպիտալկոււլուն Մատղաշ թրթուրը է: 7-9 մմ Ւ: Հարսնյակը շիկաղարչնավուն երկարությունը` կարմրավուն, Լ Միջինն ՀյուսիսայինԵվրուլայու մ, ճապոնիայում, 3 Տարածված ճուսիւայիին ամերիկայում,Ուրալում, Միջին Ասիայում,Սիբիրում, Լ Ապլիտակի, Գավառի տարածված ՀնռավորԱրհելքում։Հարաստանում Գ ն այլ տարձաշրջաներում: Ձուն

:

հարանլակփուլում, երկշերտ մետաքսյաբոժռժում, 4 ն հողի մեջ Թիթեռների թռիչքը սկսվում է հունիսի կեւերին ն դեում են խնձորենու սալորենու ռր: վերը շարունակվում 80 ձու: Ժվերից 7-15 ռր պտուղներիվրա: Յուրաքանչյուրէզ դնում է են պտողի մտնում մեջ ն հետո դուրս են գալիս թրթուրները,որոնք Մեկ ' անցուղիներպտղոամաում: առաջացնելով սնվելովներսխորանում, պտղով զ Լ Թրթուրները թրթուր: պտղի մեջ հանդիպում մինչն ե են իջնում գալիս պտղից կերակրվումեն մուռ մեկ ամիս, ապա դուրս են 4 են բոժոժ,ճնափոիովում գործում հողի մեջ, որտեղ մետակասթելից ն ձմեռում: Տարեկանւոոլիս են մեկսերունղ: հարսնլակի Արոսենու ցեգը վնասում Լ խնձորենու, արուլննու, ալոճենու են դառը ունենում ռ"տուղներին:Վոասված խնձորենու պտուղները Ձմնռում

է

համ:

Պայքարի միջոցառումներ:Աշնանը կամ մաղ զարնանը ամռանը հավաքել ձառերիխոր բաժակառիոր, անհրաժոշո է կատարել ն ոչնչացնել: պտուլները խնձորենուվնասված ծառերիտակ թափված 15 օր հնտո ն Թրթուրննրի ձվերիզ դուրս գալու շրջանում ղրանից լ էմուլսիայով: (Տես Հավելված, ձառերը սրսկել նուրելլ Դի 0153

`

:

նկարներ)

ԽՆՁՈՐԵՆՈՒ

ՑԵՑ

(էհ/քօոօոոծսէոոծիոծԱս: 2.)

է, մինչն 20 մմ թների Թիթեռը ձյունասպիտակավուն են սն կետերով: Առջնիզույգ թներըծածկված բացվացքով: է ն մեջքի Հասակավորթրթուրը կեղտա-սպիտակավուն կրումէ երկու շարք սն կետեր,մարմնիերկարությունը

Արո մմ

է:

Տարածվածէ Եվրոպայում,Փոքր Ասիյում, Ճապոնիայում, Ղրիմում, Կովկասում, Միջին Ասիայում, Միբիրում, Հեռավոր

Արնելքում:

է պտղաբուծական բոլոր շրջանտարածված Հայաստանում ներում:Վնասում է խնձորենուն: են Ձմեռում առաջին հասակի թրթուրները, մեկ-երկու տարեկանճյուղերիվրա, վահանիկիտակ: Գարնանը,թրթուրները գալով վահանիկիտակից, շարժվում են դեպի բացվող դուրս ն մտնում տերնի պարենքիմի մեջ: Հետագայում տերնաբողբոջները անցնումեն բաց կյանքին թրթուրներըդուրս են գալիս ականներից, սնվում տերններիփափուկ մասերով` թողնելով միայն ջղերը: են ոստայնաբներում, սպիտակ, թափանցիկ Հարսնյակավորվում է թռիչքըսկսում հունիսի վերջերինն բոժոժներիմեջ: Թիթեռների մեկ-երկուտարեկան Ձվադրումեն հիմանականում հուլիսի սկզբներին: ն ճյուղերիվրա կույտերով դրանքծածկումլորձունքով,որը արագ է ն կազմում էգ դնումէ 34-116 ձու: Յուրաքանչյուր վահանիկ: ամրանում Ձվերից20-25 օր հետո դուրս գալով թըթուներըձմեռում են տալիսեն մեկսերունդ: տակ:Տարեկան վահանիկի Ուժեղ են վնասումխնձորենուՌենետ շամպայնի,Պարմեն որոնքունեն խիտսաղարթ ն Բելֆլյորդեղինսորտերը, ոսկեձմեռային, են թույլ թավով: տերններըներքնիերեսիցպատված (Տես՝ Հավելված, նկարներ)

ՊՏՂԱՑԵՑ

(Է/քօոօոոճսէՅ ք826/իսչԼ.)

Պտղացեցը իր արտաքին տեսքով ն զարգացման նման է առանձնահատկություններով շատ խնձորենու ցեցին: է Տարբերվում հետնյալ հատկնիշներով,բազմակերէ, սնվում է ծիրանենու, սալորենու, շլորենու, երբեմն բալենու տերններով։ Գարնանը, ե ուրները վահանիկի տա են ւրս

կեռասենու,

րնների ար ենմտնում աեր Արաց գալի մեջ կանու

անցնումեն տերնների բաց կերակրվելուն: ծառիսաղարթի Թրթուրները ն են վրա ապրում փոքըխմբերով ոստայնաբներ չեն առաջացնում: Տարեկան տալիս է մեկ սերունդ: Խնձորենու ցզեզին ի

արանը Աանակիրների մոկմրս Վաղ միջոցառումները:

թրթուրներըոչնչացնելուհամարմինչն բողբոջներիուռչելը ծառերը սրսկումեն Դուրսբանի, ՆուրելըԴ-ի,անթիոյին այլ պատրաստուկների հետո լուծույթներով:Ծառերիծաղկումնավարտվելուց անմիջապես տնկարկները սրսկել համապատասխան ինսեկտիցիդներով նկարներ) (Տես՝ Հավելված,

ՌԵԿՈՒՐՎԱՐԻԱ

(866սԽՅՈՅոՅոՔէո հէ.)

9-11 մմ: Առջնի է, թներիբացվածքը՝ Թիթեռըմոխրագույն զույգ ն են են, սն, թներընեղ նեղ, թեք մոխրագույն իրենցվրա կրում երկու են: շերտեր:Հետնիզույգ թներըմոխրագույն ն0,2-0,3. Ձուն դեղնավունէ, էլիպսաձն0,4-0,5 մմ երկարության մմ լայնության: Ձվերից նոր դուրս եկած թրթուրը բաց դեղնավուն է, : կանաչավուն. Երկարությունը6-8 մմ է: հասակավորը՝ Հարսնյակըդարչնագույնէ, շատ թույլ դեղնականաչավուն : մմ : փայլուն, երանգով, երկարության: Տարածված է Արնմտյան Եվրոպայում, Փոքրը Ասիայում, : Հյուսիսային Ամերիկայում, Միջին Ասիայում, ՀարավայինՂա- `

' Կովկասում: զախստանում, է Հայաստանումտարաված պտղաբուծական բոլոր շրջան' Պատճառած մեծ է վնասը հատկապես Արարատյան ներում: հարթավայրում, հյուսիս-արնելյան գոտում, Եղեգնաձորի,Մեղրու տարածաշրջաններում: Ձմեռում է թրթուր փուլում,սպիտակ մետաքսյաբոժոժում, ծառիճյուղերիչոր, կիսապոկկեղններիտակ:Վաղ գարնանը,ծառերի հյութաշարժությունըսկսվելու հետ մեկտեղ,թրթուրներըդուրս են գալիս թաքսոցներից, շարժվումդեպիբացվողբողբոջներըն կրծելով մտնում բողբոջների վնասումեն ծաղկակոկոններին: մեջ: Հետագայում Վնասված կոկոններից պտուղներ չեն կազմավորվում:Տերնների բացվելու շրջանում թրթուրներըմետաքսաթելերով ամրացնումեն տերնների գագաթնայինմասեր, ն պատսպարվելլով ոլորված է տերններիմեջ, սնվում են ներսի տերններով:Հրսնայակավորվում մայիսի վերջերին՝ ի ձյուղերի չոր, կիսապոկկեղնների ն ավարտվում Թիթեռներիթռիչքըսկսվումէ հունիսիսկզբներին է նույ են ամսվա Ձվադրում տերններիներքնիերեսին,ջիղերիկոքին հատ- հատ: Մեկ էգը դնում է 100-150 ձու: Ձվադրումից12-13 օր հետո մտնում տերնիհյուսվացքի դուրս է գալիս թրթուրը ն անմիջապես մեջ, է սնվելովառաջացնումնեղ,ոչ երկարավունական,որը հետագայում ստանում է բնորոշ ճյուղավորված ձն: Թրթուրները ականված

տերններըթողնում ն ձմեռման են անցնումօգոստոսիվերջերիցմինչն հոկտեմբերի վերջերը:Տարեկան տալիսէ մեկսերունդ: Ռեկուրավարիան վնասում է պտղատու ծառատեսակներին: ն դեղձենուն: է Առանձնապես ուժեղ վնասումծիրանենուն Պայքարիմիջոցառումները: Աշնանըն վաղ գարնանը ծառերի էտվածճյուղերըդաշտիցհեռացնելու այրել: Գարնանը՝թրթուրների թաքստոցներից դուրս գալու շրջանում, ծառրըսրսկել զոլոնի 0,249:

էմուլսիայով:

'

(Տես՝ Հավելված, նկարներ)

`

վերջին:

Բար

հասուն թիթռը Նկար63. Ռեկուրվարիայի

ՇԵՐՏԱՎՈՐ ՊՏՂԱՑԵՑ

(ՃոոտԹՈՈԲՅԱՇԱՅ2.)

են ն ամբողջ Թիթեռիառջնիզույգ թներըմոխրադարչնագույն մմ է: Ձուն սն 11-14 են կրում գծիկներ,թներիբացվածքը երկարությամբ մմ 0,5 մմ երկարությանն 03 օվալաձն է, նարնջադեղնավուն` լայնության: է, վերջինհասակում՝8-10 մմ Թրթուրըշագանակադարչնավուն երկարության: Տարածված է Միջին ն ՀարավայինԵվրոպայում,Փոքր Կովկասում,ՄիջինԱսիայում: Ասիայում,Հյուսիսային Ամերիկայում, ն վնասակարությամբ Հայաստանումիր տարածվածությամբ աչքի է ընկնում հյուսիս- արնելյանշրջաններում ն Արարատյան Ձմեռում է թրթուր փուլում` ծառիձյուղերիկիսապոկ հարթավայրում: երբսկսումէ աճը,թաքստոցից դուրս է կեղններիտակ:Վաղ գարնանը, ն գալիս թրթուրը, շարժվումդեպիաճող շվերը կրծելովդրանցնուրբ է կեղնը` մտնում ներս: Թրթուրըսնվելովշվի միջուկով,առաջացնում են ն անցուղի:Վնասվածշվերըկրծվածմասիցդեպիվեր թառամում չորանում: Մայիսի կեսերիցթրուրը դուրս է գալիս սնամեջարված շվերիմեջից,շարժվումէ դեպիձյուղերը,գտնելովհարմարճեղքեր, գործումէ բոժոժն հարսնյակավորվում: Առաջինսերնդիթիթեռների ունենում է իսկ թռիչքըտեղի մայիսիվերջերինհունիսի սկզբներին, երկրորդսերնդինը՝հուլիսին: Ձվերը դնում են շվերի, տերններին պտուղներիվրա: Ձվերիցդուրս եկող թրթուրներըմտում են կանաչ մեջ ն սնվում: շվերի,պտուղների Շերտավորցեցը վնասում է բոլոր կորիզավորներին, բայց ծիրանենու,դեղձենուն հատկապես վնասըուժեղ է արտահայտվում սալորենուվրա:Բացիշվերից,վնասումեն նան պտուղներին: Գարնանը պետք է կտրել ն Պայքարիմիջոցառումները: որպեսվառելիք: հեռացնել ծառերիվրայիչոր ճյուղերնու օգտագործել Թրթուրներիթաքստոցից դուրս գալու շրջանումծառերըսրսկելզոլոնի 0,2496 էմուլսիայովկամ այլ պատրաստուկովգ նույնը կատարել երկրորդ սերնդի թրթուրների ձվերից դուրս գալու շրջանում: (Տես՝ Հավելված, նկարներ) ,

Նկար65. Շերտավոր ու պտղացեցի զարգացման փուլերն պատճառածվնասը

ԱԼՈՃԱԹԻԹԵՌ

(ՃքօՈՅՇՒ8էՅ6ք/Լ.)

Սպիտակգույնի, 60-70 մմ թներիբացվածքովթիթեռ է: Նրա է, թներիվրա շատ լավ երնումէ ջղավորումը:Ձուն նարնջադեղնավուն 1,5-1,7 մմ երկարության: Թրթուրը թույլ ծածկվածէ մազմզուկներով,մեջքի վրայով են երեքսն ն երկուդարչնանարնջագույն զոլեր,երկաությունը անցնում 45-50 մմ է: Հարսնայակը սպիտակկամ դեղնավունէ, սն, անկյունավոր

եկած թրթուրներինոչնչացնելուհամարսրսկել պատրաստուկներից որնիցէմեկով՝դեցիս,արրիվո,դուրսբան,ֆուֆանոն ն այլն: նկարնե Տես՝ (Տես՝Հավելված, Հավելված,նկարներ)

խալերով:

Ունի լայնտարածում: Հայաստանումմեծ քանակությամբհանդիպումէ նախալեռնային,լեռնայինգոտիներում,ինչպես նան անտառապատշրջաններում: Ձմեռում են երկրորդ ն երրորդ հասակի թրթուրները, տերններիցպատրաստածձմեռայինբներում,որոնք մետաքսաթելով են լինումծառիճյուղից:Թրթուրները ձմեռայինբներիցդուրս կախված են գալիսբողբոջներիբացմանշրջանումն սկսում են սնվել: Նրանք կրծում են բողբոջներըն նրանցմեջ նոր կազմավորված տերնները: իսկ հետագայումցրվումեն Թրթուրներըսկզբումապրումեն խմբերով, ծառի սաղարթիվրա ու սնվում տերններով:Ուտելով տերնների թիթեղը,թողնումեն միայնկոթունըն գլխավորջղի մի մասը:Թրթուրն իր զարգացումը ավարտումէ 30-40 օրում, որից հետո հարսնյաէ ծառի բնի, կմախքայինճյուղերի վրա: Հունիսին կավորվում դուրս են թռչումթիթեռները, որոնքլրացուցիչսնվելով հարսնյակներից են նեկտարով, տերնների ձվադրում վերնի երեսի վրա՝ ծաղիկների խմբերով,որոնցիցյուրաքանչյուրումլինում է 30-150 ձու: Ընդհանուր առմամբէգը միջին հաշվովդնում է 500 ձու: Ձվերից10-15 օր հետո ապա դառնում դուրս են գալիս թրթուրներըն սնվում տերններով, երկրորդկամ երրորդհասակի,տերններիցպատրաստումեն բներ, որոնցումձմեռումեն: Տարենակտալիսեն մեկսերունդ: են բոլոր պտղատու Վնասում ծառատեսակներին, ուտելով ն տերնները: նրանցբողբողջները Պայքարիմիջոցառումները: Ուշ աշնանըկամ վաղ գարնանը ծառերիէտի ժամանակպետքէ կտրել ն այրելվնասատուիձմեռային բներկրող ճյուղերը:Բողբոջներիբացմանշրջանում,ձմեռումիցդուրս

ա ձ:

"Տ.

Նկար66. Ալոճաթիթեռիհասուն թիթեռը

ՁՄԵՌԱՅԻՆ

ԵՐԿՐԼԱՉԱՓ

եսոճեւ (Օբաւռբիճեուռ

է.)

|

Արուի առջնիզույգ թները գորշ մոխրավունեն ն իրենց վրա մուգ, ալիքավոր գձեր, հետնի զույգ թներն կրում են ընդլայնական, 20-25 մմ է: Էգը ավելի բաց են, միազույն,թների բացվածքը գորշ |) ն է, չի թռջել` ոտքերով բեղիկեերով. կարողանում երկար մոխրավուն թները զարգացած5լինելուպատճառով: ն 0,5 մմ լայնության: Ձուն օվալաձնէ, 0,8 մմ երկարության է, դեղինգլխով,մեջքիցանցնում Թրթուրը դեղնականաչավուն է | | նեղ զոլեր: նրեք սպիտակավուն մի գիծ, իսկ կողերից սպիտակավուն է: Հարսնյակըբաց ղարչնագույն Ունի լայն տարածում: Հայաստանումհանդիպումէ անտառապատշրջաններում: մոտ: Ձմնռում է ձու փուլում, բարակճյուղեիվրաբողբոջների Բողբոջներիուռչելու շրջանում ձվերիցդուրս եկած թրթուրներըներս նն մտնում բողբոջներիմեջ ն ուտում երանց պարունակությանը: | սնվում իսկ վերջում չետագայումերանքկրձում են ծաղկակոկոնները, հասուն թրթուրտերններով:Հունիս ամսին վերջացնելով զարգացումը, են հարսեյակավորբոժոժ հողի մեջ սղատրաստելուլ| ները անցնում ն վում: Թիթեռները հարսնլակներիցդուրս են գալիս հոկտեմբեր, նոյեմբեր ամիսներին, զուգավորվումեն ն որոշ ժամանակ հետո է ճյուղերի ձվաղրում:Էգը ձվադրելուհամարբնի վրայովբարձրանում 14-30 տնում է էգը դնում է օր, որի ընթացքում վրա: Ձադրմանշրջանը մինչն 350 ձու Տարեկան տալիս Է մեկ սերունդ: Մասսայական մեծ վնաս է պատճառումպտղատու կուլտուտարիներին բազմացման այգիներում: անտառակից րաներին Պայքարիմիջոցառումներ: Ներառում նն պայքարի տարբեր վեգետամեթոդներ, որոնք սկսվում են վաղ գարնանիցշարունակվելով ցիայիընթացրում: (Տես՝ Հավելված,նկարներ)

| | |

|

|

)

:

Նկար 67. Ձմեռայիներկրաչափիհասուն էգը

|լ |

ՕՂԱԿԱՎՈՐ

ՄԵՏԱՔՄԱԳՈՐԾ

ոսճՏէոո Լ.) (Բ 212ՇօՏօտոճ

է, ըստ որում`առջնիթների վրա Թիթեռը դարչնադեղնագույն շերտեր, թներիբացվածքը32կանլայնքովանցնողմուգ դարչնագույն 40 մմ է:

գլանաձնէ, կապարամոխրագույն: է, մինչն 55 մմ երկարությանն Թրթուրը երկնամոխրավուն ծածկվածէ փափուկմազմզուկներով:Հարսնյակըգորշ սնագույնէ: Ունի լայն տարածում: բոլոր շրջանՀայաստանումհանդիպումէ պտղաբուծական ն աչքի է ընկնում նախալեռնային ներում,բայց իր վնասակարությամբ լեռնայինգոտիներում: Ձմեռում է լրիվ ձնավորված թրթուրըձվի կեղնի մեջ: Գարնանը,ձվերիցդուրս եկածթրթուրներըգիշերներըսնվում են նոր առաջացածտերններով,իսկ ցերեկը ն աննպաստ եղանակներին պատսպարվում ճյուղի վրա մետաքսաթելիցգործած բներում: Հասակավորթրթուրները ցրվում են ծառի սաղարտովմեկ ն ուտում տերնների թիթողները, թողնելով միայն գլխավոր ջիղը ն կոթունը: Նրանք սնվում են 23-65 օր: Հունիսի վերջին թրթուրները հարսնյակավորվումեն: Թիթեռներըդուրս են թռչում հուլիս-օգոստոսամիսնեեն մեկ տարեկան րին, որոնք երկու-երեք օրից 6տեղափոխվում ձյուղերիվրան ձվադրումմեծ խմբերով(յուրաքանչյուրխմբում100-140 ձու): Նրանք ճյուղի վրա ձվերը դասավորումեն օղակաձը:Ձվադրելու ընթացքումթիթեռներըձվակույտերըծածկում են սեռականօրգանի հավելյալ գեղձերիարտազատուկով,որը չորանում ն ամրանում է: Երկու-երեք շաբաթիցհետո ձվի մեջ առաջանումէ թրթուրը ն ձվի կեղնիմեջձմեռում: Տարեկանտալիսէ մեկսերունդ: Բազմակերէ, վնասում է բոլոր պտղատու ն անտառային ծառատեսակներին: Պայքարի միջոցառումներ: Ուշ աշնանը կամ վաղ գարնանը է ծառերի էտի ժամանակպետք կոտրել ն այրել ձվակույտերկրող ձյուղերը: Գարնանը, թրթուրների դուրս գալու շրջանում ծառերը որնիցե մեկովդեցիս, դուրսբան, սրսկել հետնյալ պրեպարատներից ն Դ, արրիվո,նուրելլ ֆուֆանոն այլն: (Տես՝ Հավելված,նկարներ) Ձուն

`

Նկար 68. Օղակավորմետաքսագործի զարգացման փուլերը

ԿԱՂՆԱՏԵՐԵՎ

ՄԵՏԱՔՄԱԳՐԾ

Լ.) (Ըռտեօքռհտ զսծոոԼթոճ

թների բացվածքըհասնում Թիթեռի

մինչն 88 մմ-ի, գույնը է, մանուշակավուներանգով:Ձուն կանաչամոխրապղեձագորշավուն վուն է,կլոր: մուգ մոխրավումէ կամ գորշ դարչնագույն90-120 մմ ' Թրթուրը ն 15 մմ հաստության, ամբողջմարմինըծածկվածէ խիտ, երկարության մազմզուկներով:Հարսնյակըթուխ գորշավուն է, 30-45 մմ փափուկ է Եվրոպայում,ՀյուսիսայինՉինաստանում, երկարության: Տարածված Կորեայում, Ճապոնիայում, Կովկասում, Միջին Ասիայում, Ղազախստանում, Միբիրում,ՀեռավորԱրնելքում: հանդիպումէ Հյուսիս-արնելյան գոտում,ԵրնաՀայաստանում նի շրջակայքում: Ձմեռում են երկրորդ ն մասամբէլ երրորդ հիմանականում թրթուրներըծառիճյուղերին բնիվրա: Թրթուրներիհիանալի հասակի գունավորմանշնորհիվնրանցչաազանցդժվարէ պաշտպանողական նկատելհնդավործառատեսակների վրա: Գարնաառաջին-հայացքից ն վերջին ապրիլիսկզբինթրթուրներնարթնանալով՝ սկսում նը,մարտի են սնվել բողբոջներով,խժռելով դրանք մինչն հիմքը: Երբեմն էլ վնասումեն բողբոջներինկիցմիամյաչյուղերիկեղնը:Տերններիերնան գալուց հետո թրթուրները սնվում են տերններովն թողնում անվնաս միայն կոթունները,իսկ հաճախգլխավորջղի մի մասը: Գարնանը թրթուրները սնվում են 40-50 օր, որից հետո մայիսի կեսերին են առանձին-առանձին՝ ծառիճյուղերին բնի վրա հարսնյակավորվում մոխրավում մետաքսաթելից գործված բոժոժներում, վերջիններս 5-7 օր հետո: Հարսնյակիզարգացումըտնում է 11-15 պատրաստելուց թռիչքըսկսվումէ հունիսի սկզբներինն օր: Առաջինսերնդիթիթեռների շարունակվումմինչն նույն ամսվավերջերը:Դուրս եկածթիթեռները ցերեկըանշարժնստում են ծառի սաղարթիներսում, ճյուղերի վրա: Նրանցթռիչքըտեղի է ունենում երեկոյանն շարունակվումմինչն ուշ գիշեր: Թիթեռներիզուգավորումըտեղի է ունենում նրանց թռիչքի առաջինօրը: Ձվադրումըկատարվումէ զուգավորմանհաջորդ օրը: Յուրաքանչյուրէգ դնում է 328-546 ձու: Ձվերըհիմնականումդնում են 2-8 ծառերիճյուղերի կամ տերններինեքրի երեսի վրա, մեկ շերտով` հատ խմբերով:Հազվադեպ ձվադրումեն տերնիվերնիերեսին:Սաղմի '

է

|

զարգացումըտնում է 8-15 օր: Ձվերիցթրթուրներըդուրս են գալիս հունիսի կեսերիցն սնվում տերններով` երեկոյանն գիշերը: Ցերեկը նրանք ամուր սեղմվում են ճյուղերին ն չեն կերակրվում: Առաջին սերնդի թրթուրները վնասում են 30-35 օր, ապա հուլիսի վերջին հարսնյակավորվում: Երկրորդսերնդիթիթեռներիթռիչքըն ձվադրումը տեղիէ ունենում օգոստոսիսկզբներինն շարունակվումմինչն նույն ամսվաերկրորդտասնօրյակիվերջը: Այդ սերնդիթրթուրներիձվերից դուրս գալը սկսվում է օգոստոսիերկրորդտասնօրյակիսկզբներիցն ավարտվում նույն ամսվավերջին:Դուրս եկածթրթուրներըսնվում են մինչն սեպտեմբերի վերջը ն երկրորդմասամբէլ երրորդհասակում ձմեռում: վեգետացիայի ընթացքումտալիսէերկու սերունդ: Բազմակերէ, վնասում է մեծ թվով պտղատու ն անտառային ուժեղ է վնասումխնձորենու,տանձենու ծառատերակների: Հատկապես ն սերկնիլենուերիտասարդտնկարկներին: Խիստ վնասվածծառերը գարնանըհամեմատաբար պայմաններումչորանում չոր եղանակային են, իսկ հողում բավարար խոնավություն լինելու դեպքում քնած բոբոջներից ճյուղերի վրա առաջանում են նոր տերններ, որի հետնանքով ծառերըթուլանում են: (Տես՝ Հավելված,նկարներ)

Պայքարի միջոցառումներ:Գարնանը, բողբոջների ուռչելու շրջանում (մարտիվերջ)ն առաջինսերնդիթրթուրներիձվերիցդուրս գալու սկզբումերիտասարդ ծառերըսրսկելհետնյալպրեպարատներից ռրնիցեմեկով՝ դեցիս,դուրսբան,արրիվո,նուրելլ Դ, ֆուֆանոնն այլն:

ՈՍԿԵՏՈՒՏ

Լ.) (Եսքոօշատ ԸհոյՏ01ւհօ64 է, Սպիտակթիթեռ թների բացվածքըհասնում է 40 մմ-ի, էգ թիթեռիփորիծայրումկա շեկ, ոսկեգույնմազերիփունջ: Ձուն կլոր է, դեղնավուն Թրթուրը ծածկված է երկար մազիկներով, մեջքինն կողքերին,մարմնիերարությամբ, դասավորված են են գորտնուկներ, որոնքծածկված դեղնագորշավուն մազերիփնջով, են անցնում մեկ զույգ կարմրագորշավուն մեջքիկողմիցերկարությամբ 35-40 մմ է: Հարսնյակը սն գորշավուն շերտեր:Մարմնիերկարությունը է:

Բազմակեր է, վնասում է բոլոր պտղատու ն անտառային ծառատեսակներին: Պայքարիմիջոցառումները: Ոսկետուտիդեմ անհրաժեշտէ գործադրելպայքարիայն միջոցառումները, որոնք տարածվում են ալոձաթիթեռի դեմ: (Տես՝ Հավելված,նկարներ)

.

կլոր է, դեղնավուն: Թրթուրը ծածկված է երկար մազիկներով, մեջքին ն կողքերին մարմնի երկարությամբ, դասավորվածեն գորտնուկներ,որոնք ծածկվածեն դեղնագորշավուն մազմզուկների փնջով,մեջքիկողմիցերկարությամբ անցնումեն մեկ շերտեր.մարմնիերկարությունը35-40 մմ է: զույգ կարմրագորշավուն սն Հարսնյակը գորշավունէ: է Եվրոպայում, Տարածված Փոքր ն ՄիջինԱսիայում: Հայաստանումհանդիպումէ պտղաբուծական բոլոր շրջանէ աչքի ընկնում անտառապատ ներում, բայց վնասակարությամբ շրջաններում,իսկ առանձինտարիներին` գոտում ն նախալեռնային հարթավյրում: Արարատյան են Ձմեռում երկրորդ ն երրորդ հասակի թրթուրները տերններիցպատրաստածձմեռային բներում (յուրաքանչյուր բնում 200-2000 հատ): Բողբոջների բացվելուշրջանումթրթուրներըդուրս են գալիս ձմեռային բնից, սնվում բողբոջներոով ապա տերններով: է հունիսիվերջերին, 'Թրթուրների ավարտվում զարգացումը որիցհետո ծառիճյուղերի,բնիվրա,սպիտակբոժոժների մեջ հարսնյակավորվում են: Երկու-երեք հետո են դուրս որոնք8-10 շաբաթից գալիսթիթեռները, օրից ձվադրումեն կույտերով (300 ն ավելի ձու յուրաքանչյուրում), տերննրիներքնիերեսին:Էգը ձվակույտերըծածկումէ փորի վերջում տնում է 15-20 օր: Մաղմիզարգացումը գտնվողոսկեգույնմազիկներով: Ձվերիցդուրս եկած թրթուրներըսնվում են տերններով,ապա երկրորդն երրորդ հասակի, տերններիցպատրաստումեն հասնելով ձմեռայինբներ, որոնցում ն ձմեռում են: Տարեկանտալիս են մեկ սերունդ: Ձուն

Նկար 69. Ոսկետուտիհասուն

էգ

ն արու

թիթեռները

|

ՏԱՐԱՋՈՒՅԳ

ՄԵՏԱՔՍԱԳՈՐԾ

(ՕՇոճոճ ճ35քշւԼ.) է, Էգ թիթեռը դեղնասպիտակավուն

թների բացվածքով, լայն երկար մարմնով:Առջնի զույգ թների վրա կան լայնականմուգ շերտեր,փորի գագաթը ծածկված է գորշ մազերով:Արուն փոքր է՝ 45 մմ թների բացվածքով, մուգ առաջնաթներով ն փետրաձն բեղիկներով: Հասուն թրթուրը գորշ մոխրավուն է, ամբողջ մարմնը ծածկվածէ սն երկար, մազերով:Թրթուրի երկարությունը 65-80 մմ է: Նրա մեջքի կողմից անցնում են երեք նեղ, դեղնագույն զոլեր՝որոնց եզրերին երկարությամբշարվածեն խոշոր գորտնուկներ՝ երկարմազերիփնջով: Առջնիհինգզույգ գորտնուկներըկապույտեն, իսկ մյուսները՝ կարմիր: Հարսնյակըփայլատէ, մուգ դարչնագույն: ՏարածվածԷ միջին ն ՀարավայինԵվրոպայում, Հյուսիսային Աֆրիկայում, Չինաստանում, Մոնղոլիայում, Կորեայում, Ճապոնիայում, ՀյուսիսայինԱմերիկայում, Անդրկովկասում,Միջին Ասիայում, Ալթայում,Միբիրում,ՀեռավորԱրնելքում: Հայաստանում հանդիպում է նախալեռնային գոտում ն անտառապատշրջաններում: Ձմեռում է ձու փուլում՝ ծառի բնի ն կմախքայինճյուղերի վրա ն այլուր: Ծառերի ծաղկման նախօրյակինձմեռողձվերիցդուրս են գալիս թրթուրները ն ծառերի բների վրայով բարձրանում դեպի սաղարթն ու սնվում տերններով:Հունիսի վերջերին, հուլիսի սկզբին հասուն թրթուրներըհարսնյակվորվում են ծառի ճյուղերիվրա: Հուլիսի են վերջրինդուրս գալիսթիթեռները,որոնքմի քանիօրիցձվադրումեն: Էգերը ձվակույտերը ծածկում են փորի վերջում գտնվող շեկ մազիկներով: Յուրաքանչյուր ձվակույտում լինում է 500-600 ձու: Վեգետացիայի ընթացքումտալիս է մեկ սերունդ: Բազմակեր է, վնասում է բոլոր պտղատու ն անտառային ծառատեսակներին: Պայքարի միջոցառումները: Տարազույգ մտաքսագործիդեմ անհրաժեշտ է գործադրել պայքարի այն միջոցառումները,որոնք տարվումեն օղակավորմետաքսագործի դեմ: (Տես՝ Հավելված,նկարներ) ն

75 մմ

Նկար

71.

Տարազույգ

զարգացմանփուլերը մետաքսագործի

ԱՅԳՈՒ

(Տ6հլշօ16նո)/ճնստ

ՈՍՏԱՅՆԱՏԻՁ

քուուՕսմ.)

ն վնասակարությունը Տարածվածությունը

Այգու ոստայնատիզըհայտնի է եղել 1927 թ.-ից Ղազախստանում ԹՅսհարծԱհ, 1956): Մակայն, որպես նոր տեսակ, առաջինը

(5.Ճ.

է ԱՐ ջի դակի լոնԱՆ մեան9 Հող վերանայ վել մոմից ՈՒդեմանսի

նկարագրվել

լ

կողմից 1931 ո

թ.-ին

Հոլանդիայում`

սալորենու

տ

տեօօտռ ՏՔՇօք. անվամբ ն նկարագրվլկլ է Տ5Տշհլշօէօետոջօեսւ վերջնականապես 1956 թ.-ին ԲԱ. Վայնշտեյնի կողմից հաստատվել է որպես: նոր տեսակ Տշհլշօէօնռո»շբհստքաու Օժմտտոտ,1931 (5.7. Ի, 1956: 1.7. »«ԿՄՅածսոս, 1959): են` համանմիշներն Այգու ոստայնատզի ււ ՂԵԱՅոՖօհստ քսու Օմժօշոճոտ, Տօհւշ0է6էճոՆՇհստ (ԵՕԼՏէՅոօհսՏ)71ոօօ1ճ Քօօէ, 1948 ն

ԾՅՍհարոծմ `

Աբ

Քօօէ, 1948 Տօի. Թօշն, 1950 ՏՇհ. (Էօէ) Շօո/նԹօօէ, 1950 Տօհ. (ՔՕԼ.) 866

Տօհ.

(Քօէ)

ՔօԼ. Եօու

1956,1960):

161ռոստԽՅրքՅ1Շոտւտ Մ/ՅԼոՏէՏ1ո,

1956 (Ի.Փ. ՔԾգ ՏօքոտքօՏունո,

ուղղությամբ, ն միանալով, պատում են տերնի ամբողջ մակերեսը: Վճասատուիինտենսիվ սնման հետնանքով տերններըքլորոֆիլազրկվում են, ընկնում է ֆոտոսինթեզի ինտենսիվությունը, դադարում է աճը: Հետագայումուժեղ վնասվածտերններըվաղաժամթափվումեն: Ըստ գրական տվյալների վնասված տերնաթիթեղիհյուսվածքներում տեղի է ունենում մի շարք անատոմո-մորֆոլոգիական փոփոխություններ:Վնասվածտերնիմեզոֆիլիհաստությունըչվնասվածիհամեմատ ավելի բարակ է: Վնասատուի ինտենսիվսնման հետնանքովքայքայվել տերնաթիթեղիստորին երեսի կուտիկուլան, խախտվել է էպիդերմիսի ամբողջականությունը: Սպուգանման հյուսվածքի բջիջները վնասված տերնում ավելի մանրըեն, դեֆորմացված, անկանոն սղմաված իրար, մինչդեռչվնասվածտերնում բջիջներնավելի խոշոր են, հաստ պատերովն լավ արտահայտված: Վնասված տերնի սյունանման հյուսվածքում ամբողջությամբ քայքայվել է քլորոպլաստը, փոխարենը բջիջներում ել է եթերայուղի ն խեժի միացություններ, որը առաջ է բերել կուտակվել նեկրոտիկ բծեր, իսկ ասիմիլացիոնպարենքիմիբջիջները բջջահյութի ն ֆոտոսիթեզի արդյունք հանդիսացողառաջնայինօսլայի փոխարենլցվել են օդով:

է

1948: Ե.Ճ. ԹսհարծԱի,

Այգու ռատայնատիզըլայնորեն տարածված վնասատու է: Այն 1956: Ք. Էոէշտշհօ,1960, 1961: հայտնի է Գերմանիայում (է|. Տօքոտջօտճոճո, Օ. Տշխսք,

1973), Ռումինիայում (Շ.Լ հճոօյոօհօ 6է ՅԼ, 1960), նախկին Չեխոսլովակիայում(Օ. ՊՄոոօք,1970: ք. Խոտ, 1976, ԱՄՆ-ում (ԽԼ Ճնուշշ61., 1974), Բուլղարիայում (Ճ. ԵմՈՅՑՇամ,Է|. ԹՅՇՈՈԵՑՑՅ,1978. Բ. ԵՅՋԻ,Ճ. ԵՅՈՑՑՇա/ 1978: Բ.ՔՅՋԻ, 1979: 1987): Հայաստամումայգու ոստայնատիզըխաղողի վազի վրա նշվել է 1944 թ.-ին ն լայն տարածված է եղել հյուսիս-արնելյանն հարավ-արնելյան շրջաններում, ինչպես նան Արարատյան հարթավայրում (Փ.Ր. ՈՇրքօՇՋէ, 1944, 1953: Փ.Ր. ՈՇոք/օՋի, Շ.ՒԼ ԽռքոՔի, 1952: ԽԼՈ. Ոտքօ68,1980): Ըստ Ա.Տ. Բաղդասարյանի(1957)` Հայաստանում այգու աստայնատիզը տարածված է ծովի մակերնույթից950-1655 մ բարձրություններում: Այգու ոստայնատզիվնասակարգործունեությունըսկսվում է վաղ գարճանից,երբ վազի բողբոջներըբացվումեն: Այդ ժամանակձմեռումից մտնում են բողբոջներիմեջ ն սնվումկանաչ դուրս եկած էգ ոմտայնատզերը ի սկ նոր բացվող տերններով:Նրանք ծծում են հետագայում` մակերեսով, տերեի հակառակ երեսի բջիջների պարունակությունը:Վնասակար գործունեությունըշարունակվում է ամբողջ վեգետացիայի ընթացքում, մինչն աշնան տերնաթափ:Ոստայնատզիպատճառածվնասիհետնանքով տերնի ջղավորումններիուղղությամբ հանդես են գալիս դեղնագորշավուն բծեր: ՈՒժեղ վնասի դեպքում բծերը տարածվումեն բոլոր ջղավորումնների

Նկար 72.Այգուռստայնատզի հասունները Գրական տվյալների համաձայն Հայաստանիհյուսիս-արնելյան շրջաններում Հաղթանակ սորտը վնասվում է 75-10096-ով: Սորտերի տարբեր չափով վնավածություն՝ կախված է խաղողի տերնների թավոտության աստիճանից: Թույլ են վնասվում անթավ ն շատ խիտ թավոտությամբտերններ ունեցող սորտերը, իսկ միջին ն թույլ թավոտու199

թյուն ունեցող սորտերը վնասվում են ուժեղ կերպով (Փ./. ՈՅյքօօտի, Շ.Է.Թքոքի, 1952: Փ.Լ. ՈՅյքօՇՋԻ, 1953), որը արձանագրվել է նան մեր ընթացքում: հետազոտությունների Ոստայնատզի նկատմամբ առավել դիմացկուն են արնելյան խմբին պատկանող սորտերը, միջին դիմացէկոլոգո-աշխարհագրական կուճությունունեն Սն ծովի ավազանի վրացական ն բալկանյան խմբի սորտերը,ն առավելուժեղ են վնասվումհատկապեսարեմտա-եվրոպական էկոլոգո-աշխարհագրականսորտերը(71.7. Ո/ԹՅՔԻւլ688,1984, 1987): Այգու ոստայնատզի վնասակարության դինամիկան Ոսկեհատի ն Մերձավանի շրջաններում կատարվել են դիտումներ՝ պարզելուխաղողիմի շարք սորտերիտերններին այգու ոստայնատզի կողմից պատճառածվնասի աստիճանը:Այդ նպատակովվեգետացիայի ընթացքում,վնասատուիառավելվնասակարությանշրջանում(հուլիսի 20ից օգոստոսի 10) կատարվել են անհրաժեշտ հաշվառումներ, որոնց արդյունքներըներկայացվածեն աղյուսակ3-ում: Ինչպեսցույց են տալիս աղյուսակ 3-ում բերված տվյալները`այգու ոստայնատզիկողմից հատկապեսուժեղ են վնասվելՈսկեհւստիշրջանում Հաղթանակ(53,5-67,546), իսկ Մերձավանում` Հայաստան (50,5-61,772)

սորտերը:

Համեմատաբար քիչ է վնասվելԿանգուն (36,2-39,9465) սորտը, իսկ ավելի թույլ` Այվազյանի Մուսկատենի սորտը, որոնց մոտ տերնների

վնասվածության աստիճանը տատանվել է

նկարներ)

15-22,952: (Տես՝ Հավելված, `

Միաժամանակվեգատացիայի ընթացքում տարվե են հաշվառումներ` պարզելու այգու ոստայնատզի վնասակարությանդինամիկան խաղողիՀաղթանակն Հայաստանսորտերիտերններիվրա: Այգու ոստայնատզիպատճառածվնասիազդեցությունը շվերի աճի, հասունացմանն տերնաթիթեղի մեծությանվրա են տարվել նան պարզելուայգու ոստայՈւսումնասիրություններ ճատզի կողմից հասցրած վնասի բացասական ազդեցությունը խաղողի վազի աճի, շվերի հասունացման ն տերնաթիթեղի մեծության վրա (աղյուսակ4):

Աղյուսակ4 Այգու ոստայնատզիվնասիազդեցությունըխաղողիվազիաճի,շվերի հասունացման ն տերնաթիթեղիմեծությանվրա

բ.

Յ Տ

՞

ւբ

Բ

:3 Ծ՝

Մերձավան

ԷՏ"

Սորտը Հաղթանակ

Կանգուն

Հայաստան Այվազյանի Իո) Մուսկատենի

Տերեների

վնասվաության աստիճանը,7:

53.5 67,5

Ծ 5

Յ

ՅԳ 5 |

|

Է)

ո

դ»

:

Օ

Այգու ոստայնատզի կողմիցտարբերսորտերինպատճառածվնասիաստիճանը

Ոսկեհատ

Յ

8Ց

.

է.

ՋՅ

տ

-

-

|

Օ

ոթ

5.3

ա

Բ.

Աղյուսակ3

Տնտեսություն

ճ. 8«3

Հ աղթանա մակ

Հ այաստա )

ի

չվնասված|

139.7

126,4

90,5

188,5

վնասված

11 1.4

61,9

55,6

131,8

չվնասված|

173.8

164,6

94,7

218,5

վնասված

|

|

|

|

-

36.2-39,9

50,561,7 -

15 -22,9

Ինչպես երնում է աղյուսակ 4-ում բերված տվյալներիցայգու ոստայնատզիկողմիցվնասված վազերի շվերը ունեցել են թույլ աճ ն վատ են հասունացել: Այսպես, Հաղթանակ սորտի մոտ վնասված շվերը չվնասվածի համեմատ թերաճ են մնացել 28,3-30,5 սմ-ով, հասունացման 55,6տոկոսըչվնասված շվերի մոտ կազմելէ 90,5-9422, վնասվածներինը` 61,572: Հայաստան սորտի մոտ վնասված շվերը չվնասված շվերի համեմատ թերաճ են մնացել 23.3-28.2 սմ-ով, իսկ հասունացմանտոկոսը չվնասվածիմոտ կազմել է 94,7-9626,վնասվածինը՝62,3-68,57:

Մեր ուսումնասիրությունների արդյունքում (աղյուսակ 4) Հաղթանակսորտի մոտ վնասված տերնաթիթեղիմակերեսըկազմել չ 125.6-138,8սմ, որը չվնասվածիհամեմատ թերաճէ մնացել 53.4-59,8 սմ՞ով: Հայաստանսորտի մոտ վնասվածտերնաթիթեղիմակերեսըկազմել է 158,5-168,6սմ՛,որը չվճասվածիհամեմատ թերաճէ մնացել48,1-53,1 սմ՛

Ինչպես երնում է աղյուսակ 5-ում բերված տվյալներից, Հաղթանակսորտիոստայնատզիկողմիցչվնասվածվազերիբերքըկազմել է 97,7 ց/հա, վնասված վազերինը` 74,2 ց/հա: Նույն սորտի վնասված վազերի պտղահյութի շաքարայնությունըկազմել է 19,7, իսկ չվնասվածներինը2̀3.592: Հայաստանսորտի մոտ բերքը ոստայնատզիկողմից չվնասվածն վնասվածվազերիմոտ կազմելէ համապատասխանաբար՝ 19,742 ն 159.0 ց/հա ն 130.4 ց/հա, իսկ պտղահյութիշաքարայնությունը` 17.302: Վնասի հետնանքովՀաղթանակն Հայաստան սորտերի բերքը 21,1-36.4 ն 18-21,592,իսկ պտղահյութի նվազելէ համապատասխանաբար` 3.8-4,6 ն 2,9-3,392: շաքարայնությունը`

-

ով:

Համաձայնգրականտվյալներիոստայնատզիվնասակարության հետնանքով խիստ նվազում է խաղողի վազի բերքատվությունըն պտուղների շաքարայնությունը:Այսպես, Դաղստանումվնասիհետնանքով խաղողիբերքը նվազումէ 16-2072 -ով, Ղրիմում` 4076 -ով, Հայաստանում ըստ սորտերի1̀5-6092 --ով, Օդեսայում`25-5092 -ոով,Ադրբեջանում՝20-36,6 ց/հա-ով,իսկ շաքարայնությունընվազում 1,6-676-ով ( Փ.Լ. ՈՅՀքօՇՋԻ, է 7.3. Շ.Ւ. Մճքյո ի, 1952: Փ.Լ. ՈՅրքօՇՋԻ, 1953: 1973): Ճճոյ/ոոՅոՅ1օ8,

Կենսաբանական առանձնահատկությունները:

ոստայնատզիձմեռման Այգու

ազդեցությունը

Քերքահավաքի ժամանակ ուժեղ վնասվող Հաղթանակ ն սորտերիառողջ ն վնասված20-ականվազերիվրա: Որոշվելէ Հայաստան այգու ոստայնատզի կողմից պատճառած վնասի ազդեցության ուսումնասիրմանարդյունքներըվազի բերքատվությանն պտղահյութի վրա,որոնքբերվածեն աղյուսակ5 -ում: շաքարայնության `

:`

Աղյուսակ5 ն ոստայնատզիվնասիազդեցությունը վազիբերքատվության պտղահյութիշաքարայնությանվրա

Այգու

ՏարիՍորտը

Վազերի ճակը

|

չվնասված

Հաղթանակ

Բերքը, ցու

Գրական տվայլների համաձւսյն այգու ոստայնատզի բեղմնախմբերովձմեռում են խաղողիվազի բնի ն թների կիսապոկ կեղնի տակ ( ՈԼ. Շոճքօոճատտու,8.Ո. ԽՕ0Շղճ68րՅծ, 1957), ինչպես նան վազի միամյա մատրի վնասված բողբոջների մեջ, հենասյուններիճեղքերում,բնի շրջակայքիբուսականմնացորդներիմեջ ( կուլտուրաների, անտառների ն պահեստների Հայաստանի գյուղ. վնասատուներ, 1976 ), հենասյունների ճեղքերում, բնի շրջակայքի մեջ: բոաականմնացորդների են տվել, որ այգու Մեր ուսումնասիրություններըցույց ձմեռում է ինչպես առանձին, այնպես էլ խմբերով վազի ոստայնատիզը տարբերմասերում(աղյուսակ6): Աղյուսակ6 ձմեռման վայրը Այգու ոստայնատզի

կամ վորված առանձին զերը

վնասի խաղողի բերքի ն 2աքարայնության վրա

պատճաքած մնգումնտայնատզի

Որից

Շաքարայնությունը,

վնասված

չվնասված

159,0

20,3

Սորտերը|

Հ

ՀԱՑ

ընդհանուր

վնասված130.4

17.3

|

բնի չոր կիսապոկ բազմամյա կեղեներիտակ | մասերիվրա խ

ՅՅ:

Հաղթանակ |

|Հայաստան

խ

--

քանակը 358|

.-

Հայաստան

վայրը:

՞

..5

|888|9

65,0

|

60,8

| 39,2

35,0

Ինչպես ցույց են տալիս աղյուսակ 6-ում բերված տվյալներ, ձմեռում են վազիբնի հիմնականում էգերըոստայնատզերը բեղմնավորված ն որ կիսապոկ կեղններիտակ, որում Հաղթանակ Հայաստանսորտերի 60,8-65,0, իսկ բազմամյա է համապատասխաճաբար` մասերիվրա՝ 35,0-39,2: Համաձայն գրական տվյալների, տարբեր բնակլիմայական պայմաններումայգու ոստայնատիզըսկսում է ձմեռումից դուրս գալ Տաջիկստամի ջերմության պայմաններում: Այսպես, տարբեր հարթավայրայինշրջաններումդա տեղի է ունենում, երբ օրվա 10.6-11,1 ( իսկ լեռնայինշրջաններում` կազմումէ 10,1-10,52, ջերմությունը ճուտօ8 1967, Վ.Ե. 11,5-13 (5.5. 3... Շ«թյեւ088, 1966):Ադրբեջանում` Շո. օճո. 3ւմ., Ղրիմում` 10,5-12: 1975: (ՀՔԵԽօառտ 1986), ՅՓՅքօ8, 1976. Բ ոօատէճ, Լ.Մ. 0: (0.1: Սոլդովիայում`

Ացուռստայնատզի պաղաքերությունը

,

գրական տվյալների ն կատարածուսումնասիրությունների տարվել պարզելու այգու ոստայնճատզի ն էգերիկյանքի տնողությունը: պտղաբերությունը Հաշվառումները տարվել են բոլոր սերունդներիէգերի նկատմամբ(աղյուսակ7):. Ըստ

Նայնկազմել

լթ9են հետազոտություններ,

Աղյուսակ7 ն կյանքիտնողությունը Այգու ոստայնատզիպտղաբերությունը

.

օդի

լաբորատոր պայմաններում -

,

Աաաա 1987) 1980), Արարատյանհարթավայրում1̀18-12,6.( ՎՄճոՒտՃաՑտու, Որքօտ, 1980, 1982), Օդեսայում`6,8-116. ( ՈՂ.

ՔՕՈԵԼԱՅԵՕՑՁ,

ԵԼՈ.

ՈԲՑԲԵօտ, 8.ՒԼ

1988)...

Առաջին ոստայնատզերը ձմեռումից սկսում են դուրս գալ ապրիլի 16-ին,9-ին ն 30-ին, 125:11,60 ն 12,5 համապատասխանաբար` խոնավության օդի միջին ջերմության ն 75-90 9. հարաբերական է բացման փուլիհետ: բողբոջների պայմաններում,որը համընկնում դուրս են եկել վազի առաջինտերնների Ոստայնատզերըզանգվածաբար ապրիլի 21-ին, 15-ին ն երնալու շրջանում` համապատասխանաբար օդի միջինջերմությանն 48-6406 հարաբերական մայիսի 9-ին, 17,9-20,2. խոնավությանպայմաններում:Ոստայնատզի ձմեռումից դուրս գալն առմամբ ոստայավարտվել է 2009 թ.-ին` մայիսի 18-ին: Ընդհանուր. է օդի միջին կախված ընթացքը. գալու ճատզերի ձմեռումից դուրս 15-18 օր: որը տնել ջերմությունից, է Ըստ գրականության տվյալների,այգու ոստայնատիզըձմեսկսվումէ հետո պայմաններից կլիմայական կախված ռումիցդուրս գալուց մասսայաբարմ̀այիսի առաջին ձվադրելապրիլիերրորդ տասնօրյակին, է Շ-Ւ. Խոքյոտե,1952 ), որը հաստատվել ( Փ.Ր. ՈՑ տասնօրյակին ճան

ոքօօջի,

ընթացքում: մեր դիտումների

Սեկ

|

ւ

|

թ

Յ,

2.

Յ8

|

Է,

-" Ց

Յ,

5.

ՅԾ

Ց

Յ

:

Լո

ծ. 8.

|

8.

Ծ

,

Յ,

Տ

:

Է

ՅՅ

8. :

8|

|

տ Յ"

բ

8.

8Տ

ծ

| 4

Է. 5

Վ

"Պ

ւ.

լ

Տ

'

ա

ԷՄ

Ճ

|

Մլ ՄԱ Պլ «

Օրվամիջին տաաությունը օրերով

Ց

ձվերի բանակը

թ

| |

|

|

լ7

լ5

ր

»

26.1 15 | |

| 340 |

|

|331|

|

|

| | 307 | 18 | | 288| 16 |

| 223 |

|

,

|

| |

| 275 |

| 29 | 27 |

-

,

|

||244 |

| 258 | 224 |

25 | 203 |

239 |

|

|

Ինչպես երնում է աղյուսակ 7-ի վերլուծությունից, այգու լաբորատոր պայմաններումտվել է իննը սերունդ:Միջին ոստայնատիզը համեմատաբարբարձրէ եղել Մ սերունդիմոտ՝ 35,5: պտղաբերությունը խդնավության.. հարաբերական ձու, օդի միջին ջերմությանն 61-75 ցածր է եղել: համեմետաբար Միջին պտղաբերությունը պայմաններում: մոտ` օդի միջին 20,4-26,5 ձու, 19.2-22" առաջին ն վերջին սերունդների. Հարկ 77-8396 պայմաններում: խոնավության հարաբերական ջերմության է մոտ, սերունդների ցուցաբերած եղել նշել, որ բարձրըպտղաբերություն կազմել պտղաբերությունը որոնցառավելագույն է 47-54 ձու, երկար է եղել 30,2-33,4 օր, իսկ նան էգ ոստայնատզերի կյանքի միջին տնողությունը` մոտ ն ցածը է եղել՝ համեմատաբար այն առաջին վերջինսերունդների 19,7-22.4օր ( ՛.Լ. Մուտի, 2007): վերաբերյալգրականուպտղաբերության Այգու ոստայնատզի նան դաշտային այլ տվյալներ: Այսպես, Ալմա-Աթայի թյունում կան պայմաններում կազսել միջինքանակը երի լաբռրատոր պայմաններումամառայ ձմեռած էգերի մոտայն կազմել է 30,1: առավելագույնը6̀9 ձու, իսկ համապատասխանաբար` 19,3 ն 43 ձու (Ք.Ճ. 8ՅԲԻտայծտի,1959, 1960): է 30, միջինը կազմել Մոլդովիայումամառային էգերի պտղաբերությունը 13,3ն. 69 ձու, ձմեռած էգերինըհ̀ամապատասխանաբար առավելագույնը՝

ԻՍինԱո ՆաԱրթ

ոույազ կն:

10-24 ձու (Օ.Լ. ՍՈՇԿԱԻՅ, 1976): ձու, իսկ լաբորատոր պայմաններում` է 48,1: դրել Ղրիմում մեկ էգը լաբորատոր պայմաններումմիջինը ձու 50-100 (/.3. 98 ձու, իսկ դաշտայինպայմաններում` առվելագույնը` օ6ո. ոտա, հյուսիս-արնելքում ՅՅ. ք861.):Հայաստանի էքեոօ28

67.

կազմել է 30-40 ձու (Փ.. ոստայնատզի պտղաբերությունը 16-39 ձու (ԽՈ. /քօ68, հարթավայրում` ՈՏոքօօտհ,1952), Արարատյան մինչն ձու (Ն. ՔՅղոՅօՅթՋհ, 1980,1982),իսկ Երեանիպայմաններում` 1957): Վրաստանումմեկ էգը դրել է մինչն 108 ձու (Մ. Թ/օԲՅատտոտ, մինչն150 ձու (5.Ե. 2Յուտօտ, 1967, 1971): 1963), Ադրբեջանում՝ կյաճքի մեջ կան ճան տվյալներոստայնատզի Գրականության Տաջիկստանի հարթավայրում, Այսպես, տնողության վերաբերյալ: կախված ջերմաստիճանայինպայմաններից,էգի կյանքի միջին 49 օր, իսկ լեռանային տնողությունըկազմելէ 9,7-23: առավելագույնը` 22,5-31,2 ն 55 օր: Լաբորատոր շրջաններումհամապատասխանաբար` այն կազմելէ 5,3-38 օր (3./. Օ7քյ/088, 1966): Ղրիմում. պայմաններում

այգու

էգը ապրել է 30-35

Այգու ոստայնատզիառանձինփուլերին քաճակը սերունդների

ւնի

շր» անոստայանտզի աաա

Այսպիսով, ինչպես

ցույց

են

տալիս

գրականտ

Ւ

ԽՇՈՄԿԳԻ,

տնողությունըառանձինսերունդներումմիանմանչէն կախվածէ ինչպես ն որակից: կլիմայական պայմաններից,այնպես էլ կերի Մասնավորապես,այգու ոստայնատզիպտդաբերությունըավելի քիչ է խիտ, քան թույլ բնակեցված տերնների վրա: Ընդորում, որքան մեծ ոստայնատզերի շարժուն փուլերի,հատկապես սնման են, որն էլ տերններիվրա, այնքան պայմաններորվատանում ն կյանքի տնողության ազդումէ նրանցպտղաբերության վրա: են տարվել նան այգու ոստայնատզի Հետազոտություններ ձվերի տերնի հակառակ երեսին դասավորվածության պարզաբանման ուղղու2): թյամբ(գծապատկեր ցույց են տալիս գրաֆիկայում բերված տվյալն Ինչպես

քանակից

էգերի քանակությունը է

ոն խու տերն ՏԱՆանրվել ձվերի ոստայնատզի

ջղի ուղղությամբ, 28,4-35,896-ը՝վերինզույգ գլխավորջղերի կենտրոնական ուղղությամբ, 9-14,1965-ը՝ատորինզույգ գլխավոր ջղերի ուղղությամբն միային8,8-9,974-ը՝վերինն ստորինբլթակներիվրա: գրականտվյալների,այգու ոստայնատզի զարգացուՀամաձայն է մը ընթանում ձու, թրթուր, պրոտոնիմֆա, դեյտոնիմֆա ն հասուն փուլերով: Մեկ փուլից մյուսնընկածհատվածումոստայանտիզը անցնում է հանգստի ունենում է շրջան, որի ժամանակտեղի Ընդորում մաշկափոխություն: էգերին արուներիզարգացումնընթանումեն միանման:Այսպես,էգ րը մինչն հասուն դաոնալը անցնումէ հանգստիմաշկափոխության երեք 1. ՈՑամատտում շրջան, իսկ արու թրթուրը`երկու շրջան (Է|.Ճոծաօժա36, 1939: Փ.Ր. Ո6յքօՇՋԻ, Շ.Ւ. իք ՋԻ, 1952), (գծապատկեր 1.):

թրթու-

1975): Լաբորատոր: կազմել է 11-29 օր, էգերի կյանքի տնողությունը ամառային.էգերի` 7-46, իսկ առավելագույնը օր (Թ.. ՅՅՔԻաղծնհ, ապրել են էգ ոստայնատզերը հարթավայրում 1958, 1960), Արարատյան 19-25 օր (Խ.Ո. Ո/քօ68, 1980,1982): օր

օծո.

((քԵԽՇԵԹՔ

օ7.

38ւ.

ք861.,

ձմեռած պայմաններում

Այգու ոստայնատզիառանձինփուլերի զարգացմանտնողությունը

10096-

Յ

ո.

Յ

Յ

Յ

-

անջիղ ջիղ

գլխավոր ջղեր

լյլտորինՎերինն

ուր

Ջու

ջղ

Ձու

զոժ

ստորին գլխավորբլթակներ նե .

`

հակառակերեսին տերնի

-

-

Թրթուր

|

-

-

Յա Ց

Յ 8

Ծ

ՉԳ ք. Յ

Յ

թյ -

Տ

Թրթուր

ձվերիդասավորվածությունը 2.Այգու ոստայնատզի Գծապատկեր

Յ

Ջ

Կենտրոնակ երինզուգ

Ց

բյ«Յ

ՅՅ

Չ'Օ

ՔԿ

'

Բ

գարնանը 18,7

ո

Ց

թ: ԵՀ

|

|.

| ՔՋ Թ8

|

ՅԾ Բ.

Յ

Գ

Ծ

6,8

23.3

3,9

գարնանը 19,6

6,2

3,3

գ8

ր

ամռանը

|

ամռանը

Պրոտոնիմֆա գարնանը Պրոտոնիմֆա ամռանը

են տալիս, ե տալիս, որորսաղմնային սաղմնայի ցույց են տվյալները Աղյուսակ8-ում բերված ն` ջերմությունից օդի ն հետսաղմնայինփուլերի տնողությունըկախված է Այսպես, այգու դստայնատզիձու խոնավությունից: հարաբերական օդի միջին ջերմությանն 76-7972 տնողությունըգարնանը 18,7-20,77 կազմել պայմաններում է 5,7-6,8օր, մինչդեռ խոնավության հարաբերական 65-7072 ն հարաբերական ամռանը22.,6-23,5օդի միջին ջերմության օր: ,9-4,3 դեպքում3̀ խոնավության

Ջ'

Բ,

Բ» Է

8.8

.

Յ

Յ

5.

Շ

Յ

ծ

ճ

թ

Ց

86158113

:

Բ. '

Աղյուսակ 8

:

-

|

փուլի

|

Դեյտոնիմֆա

գարնանը 21,0

5.6

Դեյտոնիմֆա

ամռանը 25,7

3,9

-

-

ւ.

Թրթուր փուլի զարգացումը գարնանը 19,6-21,5. օդի միջին ջերմության ն 75-8096 հարբերական խոնավության պայմաններում տնել է 5.8-6,3 օր, իսկ ամոանը՝ օդի 23,3-24,0:ջերմույան ն 64-6896 հարաբերական խոնավության պայմաններում` 3,3-3,9 օր: Պրոտոնիմֆա ն դեյտոնիմֆա փուլերի զարգացումը տնում է գարնանը 19,9-23:օդի միջին ջերմության ն 75-8026 հարաբերական խոնավության պայմաններում կազմել է համապատասխանաբար`3,9-4,8 ն 5,6 օր: Ամռանը պրոտոնիմֆափուլի զարգացմանտնողությունը՝ 2,9-3,2 օր, 23,8-24.6'օդի ջերմության ն 62-6792 հարաբերականխոնավության պայմաններում, իսկ դեյտոնիմֆայինը՝ 3,339 օր, 24,8-25,9.օդի միջին ջերմության ն 21-6795 հարաբերական խոնավությանպայմաններում: Ընդհանուր առմամբ, այգու ոստայնատզի զարգացումը ձվից մինչն հասուն գարնանըկազմել է միջինը 20,5-23,4 օր, ամռանը` 14-14,5 օր, օդի միջին ջերմության ն 79-8002 իսկ առավելագույնը`36-38 օր, 19,0-20,77 հարաբերականխոնավության պայմաններում: Խաղողի շվի տարբերհատվածներիտերնների ոստայնատզովբնակեցվածությունըվեգետացիայի տարբեր ժամանակահատվածներում

26,976 ն միայն 4,176-ը՝ ծայրամասիտերնների վրա: Ամռանը շվի մասի ն ծայրամասի տերննեի վրա բնակեցվածությունը հանապատասխանաբար կազմել է 70,196 ն 24,456: իսկ հիմքի տերնների վրա` 5,672: Աշնանը ոստայնատզերի 85,792-ըբնակություն է հաստատել շվի ծայրամասի նուրբ տերնների, իսկ 14,396-ը` միջին մասի տերնների վրա: Այս ժամանակահատվածումշվի հիմքի մասի տերնների վրա ոստայնատզերչեն հայտնաբերվել: Վեգստացիայի ընթացքում վազի վրա տզերի ուղղահայաց տեղաշարժըպայմանավորվածհիմնականումտարբեր հարկերի տերնների ոչ մաիտեսակֆիզիոլոգիականն կենսաքիմիականվաճակով: Շվի հիմքի տերններ՝ Ժամանակի ընթացքում ծերանում են, կոպտանում ն ոստայնատզերի սնմանհամար դառնում պիտանի, որի հետնանքով էլ նրանք վեգետացիայիընթացքումտեղաշարժվումեն դեպիսաղարթիվերին հարկի տերնները,որոնք ավելի երիտասարդեն նհյութալի: Վեգետացիայի ընթացքում այգու ոստայնատզի տեղաշարժի վերաբերյալ տեղեկություններնշվում են ճան մի շարք հետզոտությունների կողմից (Փ.Ր. ՈՅԼքօօտո, Շ.ԻՒԼ. ՄՅճքոքո, 1952, 8.7. Ոքտեւլ, 1962, ԷԼՄ. Շ86 108,Ճ.Լ. ԽՅՈԵՎԾԻԽՕՑՁ,1975:1985, Ծ.Ճ. Ճօքո6Բ, 8.

ՇՅՑԿԾԻԵՇ,

1980, Ո.Ո. Խ/ԾՅՑԻԼ688,1987, 8.Փ. Ք/քո/օՅՔ, 2007): մասում`

միջին

ոստայնատզի սաղմնային ն Գրականությունում այգու հետսաղմնային փուլերի զարգացման տնողության վերաբերյալ կան նան այլ տվյալներ: Հայաստանի հյուսիս-արնելքում մեկ սերնդի զարգացումը տնել է 22-37 օր, իսկ լաբորատոր ջերմության պայմաններում` 18,2-24,77 դեպքում սաղմանային զարգացումը տնել է 5-7 օր, թրթուրինը` 4-8 օր, նիմֆա փուլինը՝ 3-11 օր: Ընդհանուր առմամբլաբորատոր պայմաններում մեկ սերնդի զարգացումը տնելէ 18-25 օր (Փ.Լ. ՈՅտքօօտի,Շ.ՒԷԼ. Մճք/ո տի, 1952):։` Ըստ ԱՏ. Բաղդասարյանի (1966. ամռանը մեկ սերունդի զարգացումը տնում է 20-28 օր, իսկ գարնանը ն աշնանը՝ 30-36 օր: Արարատյան հարթավայրում ձվից մինչն հասուն փուլի զարգացումը տնել է, գարնանը՝ 21,8 օր, ամոանը՝ 12,4 (Խ.ր. Ոտքօ68, 1980,1982): Մեր կողմից 2008-2009 թթ.-ի ընթացքում տարվել են ուսումնասիրություններ, պարզելու խաղողի վազի վրա այգու ռստայնատզի տեղաշարժի առանձնահատկությունները: Այդ մպատակով գարնանը մայիսի (20-25), ամռանը (հուլիսի 20-25) ն աշնանը (սեպտեմբերի 20-25) անցկացվել են դիտումներ ն հաշվառումներ Հաղթանակ սորտի 20-ական շվերի հիմքի, միջին մասի ն ծայրամասի 40-ական տերնների վրա ու գրանցվել ոստայնատզերիշարժուն փուլերի քանակությունը: արդյունքումպարզվելէ, որ գարնանը տզերի Հետազոտության 69օ6-ը բնակեցված են եղել շվերի հիմքի մասի տերնների վրա, շվի միջին

( Էուսքեյ6515

ԹԱՂԻՔԱՏԻԶ

ԱՂՈՂԻ ԽԱՂՈ

ջ մք Խաղողիթաղիքատզիվնասակարությունըվեգետացիայի տարբեր: ժամանակահատվածներում

զե)

|

ն վնասակարությունը: Տարածվածությունը աստիճանըգնահատվնասակարության Խաղողիթաղիքատզի որտեղ վում է 5 բալայինսանդղակով` 0 բալ չվնասվածտերնները

|

ՏՍ

ա --

|

գխտոր,

2 բալ

վնասվածտերնների,որոնցվրա կան 1-ից մինչն

շատ թույլ

տերններ.որոնցվրա առկա է 3-ից մինչն թույլ վնասված |

|

--

գխտոր.

առկա է 8-ից

տերններ.որոնց վրա միջինվնասվածության մինչենշ25 -գխտոր. վրա առկա է 4 բալ ուժեղ վնասվածտերններ.որոնց 3 բալ

|

|

`

--

-

`

երեների

|

|

|

'

Յ

|

բ

|

|

Մորտը :

|

Յ

:

ախուաը»

ի

2,

| իք

|

Մերձավան

Յ:

Հ

ռ

Յ

Է:

լ

Յ

25 ն ավելի

գխտոր:

ւ

Յ

Ց

:

վածը

|

:

|

լ.

ու

բանհե

կակեզմածո ՊՆ բնակեցվածությունը

յ

ատ

ւ

|

:

լ

8 Յ ռ 3: |

Հաղթանակ

|

| 600 |

| 2,0 |445|366

Կանգուն

47,0

|

|

Հայաստան| 550

Այվազյանի

|

|

|

20.0 34.0 Մուսկատենի

|

18,0

|

|

6.23.

| 468| է:

110Լալ 16,7

|

:

Ինչպեսերնում է աղյուսակ9-ում բերվածտվյալնեքըթաղիքատգի

աշճանը վնասակարությունը բոլոր շրջաններում գարնանը ն է է, թույլ իսկամռանըայն ավելիուժեղ արտահայտվում: համեմատարար Թաղիքատզիկողմիցուժեղ են վնասվել Հաղթանակը55-6776ն 2694 ն քիչ է վնասվածությունը Կանգունը5722: Համեմատաբար Հայաստան 34-3826 մոտ: Նույն օրինաչափությունն ԱյվազյանիՄուսկատենի սորտերի է դիտվումտերնների վնասվածության աստիճանըվերլուծելիս:Այստեղ նույնպեսվնասվածության աստիճանըբարձրէ Հաղթանակսորտիմոտ 39,5-46,890,իսկ ավելիցածրէ Հայաստանսորտիմոտ 18,972:

վնասի ապարատը ն պատճառած բերանի Նկար73. Թաղիքատզի վրա վազիտերնների ախտանիշները

ատ

անակության

դինամիկան վմեզետազիա

ընթացքում Ուսումճասիրություններիընթացքում տարվել են դիտումներ ն հաշվառումներ խաղողի թաղիքատզի զարգացման բոլոր փուլերի քանակության դինամիկան վեգետացիայի ընթացքում պարզելու ուղղությամբ:Արդյունքներիցպարզ է դառնում, որ Հաղթանակսորտի մոտ մայիսի 15-ին 132. օդի միջին ջերմության ն 9495 հարաբերական խոնավությանպայմաններումտերնների վնասվածությունըկազմելէ 8,292. իսկ Հայաստանի7̀,996: Տերնների վնասվածությունըերկու սորտերիմոտ առավելագույնի է հասել օգոստոսի 2-րդ տասնօրյակին, ընդորում Հաղթանակսորտի մոտ այն կազմելէ 40,522, իսկ Հայաստանի`35,192: Այդ ժամաճնակահատվածում օդի միջին ջերմությունը կազմել է 27,272, իսկ հարաբերական խոնավությունը` 5390: Օգոստոսի 2-րդ տասնօրյակը տերններիվնասվածությունը թաղիքատզով աստիճանաբարնվազել է նույն մոտ ամսվա 27-ին Հաղթանակ սորտի այն կազմել է 16,850, իսկ Հայաստանի4̀0,890: Զուգահեռ Ոսկեհատում ն Մերձավանում հուլիսի 25-28-ի ընթացքում կատարվել են հաշվառումներ խաղողի մի շարք սորտերի տերններինխաղողի թաղիքատզիկողմիցպատճառած վնասի աստիճանը որոշելու համար: Խաղողի տարբեր սորտերի տերնեներիվնասվածության աստիճանիտվյալներըբերվում են աղյուսակ 10-ում: Աղյուսակ 10 Խաղողի թաղիքատզիկողմիցտարբերսորտերին պատճառած վնասիաստիճանը `

| |

Ֆոանսություն

Սորտը

Տերնների վնասվաության աստիճանը, ժօ 2009 թ.

|

ԱՊակեհատ

Հաղթանակ Կանգուն

ձ ի Սերձավա

Հայաստան

Այվազյանի

Մուսկատենի

40,5 23.5 35.) գ

Աղյուսակ 10-ի տվյալները ցույց են տալիս, որ թաղիքատզի կողմից հատկապես ուժեղ են վնասվել Ոսկեհատի շրջանում Հաղթանակսորտը 35,177: 40,595,» իսկ Մերձավանի շրջանում` Հայաստան սորտը ն են Մուսկատ Այվազյանի Կանգուն վնասվել Համեմատաբար քիչ ոսրտերը,որոնց մոտ տերններիվնասվածությանաստիճանը տատանվելէ 17,8-23.572: ատ

հասունացման, ն տերնաթիթեղի մեծությանվրա

Ուսումնասիրություններ են տարվել նան պարզելու խաղողի թաղիքատզիկողմից հասցրած վնասի բացասական ազդեցությունը խաղողիվազի աճի, շվերի հասունացմանն տերնաթիթեղիմեծությանվրա (աղյուսակ 11-ում): Աղյուսակ 11

վնասիազդեցությունըխաղողիվազի աճի, շվերի Խաղողի թաղիքատզի հասունացմանն տերնաթիթեղիմեծությանվրա ԼՍ

բ. Ց.

|

-

Ճ.

Սորտեր

Նշ

|ՅՅ|Յ՞|

Ց,

ռ

Յ

|Թ Շ

Թ

չվնասված

|

126.5

վնասված

|

Բզ

ՀԷ

Բ

|5

Ծ

Հայաստան

թ»)

-

Հաղթանակ

Յ

Վազերի 3 |86| Հ վճարն Տ

|

ՅՅ

5 5/8

ռ

Շշ

|

շվերիա

մնասի ազդեզությունը

ատճառած

|

|

|

193.0

|

|

|

|

94.3

218.6

60.7

151.6

չվնասված

173.2 | 163.5

վնասված

146.5

|

՝

Ինչպես երնում է աղյուսակ11-ում բերվածտվյալներիցխաղողի կողմիցվնասվածվազերիշվերըունեցելեն թույլ աճ ն վատեն թաղիքատզի հասունացել:Այսպես,Հաղթանակսորտիմոտ վնասվածշվերը չվնասվածի համեմատ թերաճեն մնացել19,2սմ-ով,հասունացմանտոկոսըչվնասված 56,302: Հայաստանսորտի շվերի մոտ կազմել է 92,220,վնասվածներինը` մոտ վնասվածշվերը չվնասվածշվերի համեմատ թերաճեն մնացել26,7 սմ-ով, իակ հասունացմանտոկոսը չվնասվածիմոտ կազմել է 94,372, 60,776: վնասվածինը՝

Թաղիքատզովվնասվածտերններիվրա հաշվառվածգխտորների դասավորվածէ եղել կենտրոնականն վերի գլխավոր ջղերի ուղղությամբ,22706-ը վերինն ստորինկողքայինբլթակներիվրա, 1872-ը ն միջինբլթակիվրա 972-ը՝բլթակների վրա: եզրայինատամիկների

Խաղողիթաղիքատզի պատճառած վնասիազդեցությունը խաղողիբերքին վրա շաքարայնության

Բերքահավաքի ժամանակ ուժեղ վնասվող Հաղթանակ ն սորտերիառողջ ն վնասված20-ականվազերիվրա:Որոշվելէ Հայաստան խաղողի թաղիքատզի կողմի` պատճառած վնասի ազդեցության ուսումնասիրմանարդյունքներ, վազի բերքատվությանն պատղահյութի վրա,որոնքբերվածեն աղյուսակ 12 -ում: շաքարայնության

Աղյուսակ12

|

ն Խաղողիթաղիքատզի վնասիազդեցությունը վազիբերքատվության վրա պտղահյութիշաքարայնության

|

Տարի

ար

Սորտը

Վազերի Բերքը,

վիճակը

ց/հա

չվնասված

87.5

Ինչպես երնում է աղյուսակ 12-ում բերված տվյալներից, կողմիցչվնասվածվազերիբերքըկազմել սորտիոստայնատզի Հաղթանակ է 87,7 ց/հա,վնասվածվազերինը՝53 ց/հա:Նույն սորտիվնասվածվազերի կազմել է 19,195,իսկ չվնասվածներինը՝ պտղահյութիշաքարայնությունը 39,400: Հայաստանսորտիմոտ բերքըոստայնատզիկողմիցչվնասվածն 153 ց/հա,իսկ վնասվածվազերիմոտ կազմելէ համապատասխանաբար` 2096: պտղահյութիշաքարայնությունը` Վնասի հետնանքովՀաղթանակն 22,770,իսկ Հայաստանսորտերիբերքընվազելէ համապատասխանաբար՝ 72: 3,2 պտղահյութի շաքարայնությունը՝

առանձնահատկությունները Կենսաբանական ձմեռման վայրը: Խաղողիթաղիքատզի Գրնանը` 1-4-ը ստուգվելեն Հաղթանակն Հայաստանսորտի 20կողմերիու ականվազերիմեկ տարեկանմատերն ըստ աշխարհագրական հատվածներիհ̀իմք, միջին մաս, ծայրամաս,երկփողյամանրադիտակի ն բողբոջները ծածկողթաղիքումձմեռած հաշվելբողբոջներում օգնությամբ քանակը:Ստացածտվյալներըբերվումեն աղյուսակ13էգ թաղիքատզերի ում: Գրականտվայլներիհամաձայնխաղողիթաղիքատզի բեղմնավորված են ձմեռում խաղողիվազիմիամյամատերի էգերըառանձինկամ խմբերով տակ, ընդորումՀաղթամճակ թեփուկների միջին մասի բաղբոջներըծածկող է 55,796, իսկ Հայաստանի` 54,372: Մատի սորտի մոտ այն կազմել քանակշատ քիչ է եղել` 5,4էգ թաղիքատզերի ծայրամասիբողբոջներում 8.Ո. 8,396 ( Մ. ՇոշքօտՁատտոտ, Մօոօ68ո36, 1957), (աղյուսակ13): ձմեռման վայրը Խաղողիթաղիքատզի

Շաքարայնությունը,

5. Ց

Ջ

վնասված

53.0

19.1

չվնասված

153.0

20.0

վնասված

118.2

16.8

Հայաստան

Որից

Ն

Հաղթանակ

Աղյուսակ13

Սորտրը՝

| ՔՔ Յ8Տ|ՅՅ յ Փ:Յ

Տ.

Փ|

Յ

(5

Հաղթանակ|

Հայաստան

-

-

միամյամատի բողբոջում քի բողբոջ հիմքի |:

ծայրամաս բողբոջում խ

ՅՅՅ| ՅՑ թա Բ.

մատի

օ

ՅՑ8Ց| ՅՑ 558 ռլ

Բ,

36.0

8.3

40.3

5.4

կողմերի թաղիքատզի ձմեռած էգեր աշխարհագրական են հարավային կողմում42,8 72»,այնուհետ բոլորիցշատ հայտնաբերվել ն 19,244 6,904: հյուսիսայինկողմում արնելյան`24,196,արեմտյան` Ըստ

Թաղիքատզի ձմեռումից դուրս գալու ընջացքը խաղողիմեկ տարեկան Այս հարցիորոշմանհամարվաղգարնանը բնակեցվածբողբոջի արտաքինհիմքը այդ մատի վրա թաղիքատզով սոսինձով:Բողբոջի հատվածիմատի հետ ծածկվելէ միջատաբանական 3 օրը մեկ օգնությամբ բացման սկզբից երկփողյա մանրադիտակի տեղաշարժըդեպինոր պարզելութաղիքատզերի կատարվելեն դիտումներ առաջացող տերնները:Դիտումները անց են կացվել այգու տարբեր մասերում աճող Հաղթանակսորտի 20 վազերի մատերի ն նույնքան բողբոջներիվրա: Տզերի դուրս գալու ընթացքըորոշվել է երիտասարդ տերեների վրա առաջին գխտորներիառաջանալուպահից: Առաջին ձմեռումիցսկսել են դուրս գալ ապրիլի25-ից, իսկ առաջին թաղիքատզերը գխտորներընկատվել են մայիսի 2-ին: Այդ ժամանակ օդի միջին 8072: խոնավությունը` ջերմությունըկազմելէ 15,576,իսկ հարաբերական դուրս են եկել մայիսի8-14-ը,որի ընթացքում մասսայական Թաղիքատզերը տերեներիվրա նկատվելէ գխտորներիքանակիաճ: Այդ ժամանակօդի խոնավությունը՝ միջին ջերմությունըկազմելէ 17,8, իսկ հարաբերական 6096: Մայիսի 11-ից հետո՛ ձմեռումիցդուրս եկող թաղիքատզերի քանակը. ն մայիսի23-ին այն հասել 0-ի: նվազել աստիճանաբար է է

պտղաբերությունը թաղիքատզի Խաղողի ուսումնասիրությունների Ըստ գրականտվյալներին կատարած ոստայնատզի են այգու պարզելու հետազոտություններ։, տարվել

ն էգերիկյանքիտնողությունը: տարվել Հաշվառումները պտղաբերությունը են բոլոր սերունդների զերծ Հաղթանակ էգերինկատմամբ:Թաղիքատզից . է նույն սորտի : տեղափոխվել վրա մատերի սորտի վազերիմեկ տարեկան բնակեցվածտերններիցվերցվածմեկ թգ բեղմնավորված թաղիքատզով դրվածձվերիքանակին:Վնասատուռով. թաղիքատիզն հետնել էրինեումում է միջատաբանական սոսնձով: պատվել բնակեցվածտերնի կոթունը են նկատմամբ 20-ական էգ թաղիքատզերի Դիտումները կատարվել 14): (աղյուսակ

Աղյուսակ14

|

Այգու ոստայնատզիպտղաբերությունըն կյանքիտնողությունը լաբորատոր պայմաններում :

«ն

-

8`

Դրվածձվերիքանակը

ՒՅ

Ք

|

նվազագոյն

|

Օրվամիջին

-

'

առավելա-

գույն

ճ

իջինը

Օդիհարաբեր, ջերմաս-

տիճանը խոնավութ

լ

8,5

2Ն0`

ղ

Դ

լլ

76.

ա

10,2

22»3

9.

ԾԽ|-

շ..

23.1

63.

|

13,1

24,0

11,6

23.5

Մ

Մլ

,

Աղյուսակ14-ում բերվածտվյալներըցույց են տալիս,որ խաղողի թաղիքատզերիառաջին սերունդի պտղաբերությունը217 օդի միջին խոնավությանպայմաններումկազմելէ ջերմությանն 75965հարաբերական առավելագույնը ձու, նվազագույնը4̀, իսկ միջին 8,5 ձու, որը եղած է: Բոլորիցշատ ձվադրելեն ամենացածըպտղաբերությունն սերունդներից Մ սերունդիէգ թաղիքատզերը, որոնց առավելագույնը կազմել է 14 ձու, ձու: 5, իսկ միջինը՝13,1 նվազագույնը՝ Այս սերունդիձվադրմանընթացքում 24", խոնավությունը` միջինջերմությունըկազմել իսկօդիհարաբերական է 6390:

"

թաղիքատզի

վրա: Ծաղկմանփուլում 77.476-ըբնակեցվածէ շվի միջին մասի տերններիվրա, հիմքի մասի ն ծայրամասիտերններիվրա այն համապատասխանաբար կազմել է 12,2 ն 10,496:Պտուղներիաճիշրջանում շվի միջինմասում թաղիքատզի բնակեցվածությունը տերնների վրակազմել է 63,602, ծայրամասում`35,496,իսկ շվի հիմքի մասոլմ 1942: Պտուղների է փուլում թաղիքատզի9194-ը բնակեցված հասունացման եղել շվի ծայրամասի վրա, իսկ 974-ը՝միջինմասիվրա: Այդ փուլումշվի տերնների հիմքումտերններիվրաթաղիքատզեր չեն հայտնաբերվել:

Խաղողիվազիվրաթաղիքատզի առանձնճահատկությունները տեղաշարժի Դիտումներըանցկացվելեն Հաղթանակսորտի 20 վազերի40ական շվերի տերններիվրա վազի 3-4 տերնի փուլումմ̀այիսի5-ին, ծաղկմանփուլում հունիսի 10-ին, պտուղներիաճի փուլումհուլիսի 1հասունացմանփուլումօգոստոսի15-ին:Նշված փուլերին ին,պտուղների համապատասխան գրանցվելէ մեկ շվի վրա՛ըստհատվածներիհ̀իմքի3-4 տերն, միջինմասի՝ 5-8 տերն ն ծայրամասի9 ն ավելի տերն,տերնների հակառակ երեսին էրինեումներում թաղիքատզի քանակությունը: Ստացվածտվյալներըբերվածեն աղյուսակ 15-ում:

Խաղողի թաղիքատզի բեղմնավորված էգերի ճմեռման անցնելու ընթացքը | Ր

Աղյուսակ15 :

'

ըստ շվի բնակեցվածությունը Խաղողիտերններիթաղիքատզով տարբերժամանակահատվածում հատվածների վեգետացիայի

քանակությունը Խաղողիթաղիքատզի Միջինմաս

Շվի հիմք

Ֆենոփուլերը

-

Յ3 ՏՅ| բՅ

օՓ

|

3-4

տերն

Ծաղկմանփուլ

Պտուղների աճիշրջան

Պտուղների

հասունացում

Ք8| թ3

Ծայրամաս թ

-

ՏՅ | ՀՅ

Հ

ճւ

ճւ :

|

ճւ

ու Այգուոստայնատզի կողմիցտերնների բնակեցվածության տոկոսի բնակեցվածության աստիճանի որոշման մեթոդիկան

-

|

|

100.

| 1983 | 774 |

|

|

63,6

|

|

10,4 |

:

|

`

Այս հարցը պարզելուհամարայգումվազերիտերնաթափից մեկ ամիս առաջստուգվել են 20-ականտերններըն բողբոջները,ն որոշվել ձմեռման անցածբեղմնավորված ն քանակը: էգերիներկայությունը Առաջինբեղմնավորված էգ թաղիքատզերը սկսել են ձմեռման անցնելսեպտեմբերի 20-ից:Այդ ժամանակ օդիմիջինջերմությունը կազմել է 20,7", 6226: Հաշվառված իսկհարաբերական խոնավությունը` գխտորների մեջ հայտնաբերվելեն 190 էգ թաղիքատզեր,իսկ միամյա շվերի բողբոջների թեփուկների տակ՝ 32 բեղմնավորվածքթաղիքատիզ: Բեղմնավորվածէգ տաղիքատզերը մասսայաբարձմեռման են անցել սեպտեմբերի 30-իցմինչնհոկտեմբերի 5-ը: Այդ ընթացքում14,9:օդիմիջին ջերմությանն 8996 օդի հարաբերական խոնավությանպայմաններում տերններիվրագրանցվելէ 54, իսկբողբոջներիմեջ` 270 բեղմնավորված էգ տաղիքատզեր: Վերջին ձմեռման անցնողէգ տաղիքատզեր նկատվելեն հոկտեմբերի 25-ին, 10,5:օսի միջինջերմությանն 7296 օդի հարաբերական պայմաններում: խոնավության

|

40901910.

Այգու ոստայնատզի կողմից տերնների բնակեցվածության է 5 բալային աստիճանը,որը գնահատվել տոկոսն բնակեցվածության սանդղ նդղակով, որտեղ՝ բալ տերններ, որոնց վրա ոստայնատզերչեն հայտնաբերվել ՏՈԼ լ բալ- տերններ,որոնցվրական 1 մինչն 10 ոստայնատիզ բալ տերններ, որոնցվրական 10 մինչն20 ոստայնատիզ բալ տերններ, որոնցվրական20 մինչն30 ոստայնատիզ -- տերններ, որոնցվրական30 ն ավելիոստայնատիզ բալ ու

թ

-

-

-

Աղյուսակ15-ում բերվածտվյալներիցերնումէ, որ վազի3-4 տերն են եղել շվի հիմքիտերնների բնակեցված փուլումթաղիքատիզը10005-ով

Խաղողի թաղիքատզի կողմից բնակեցված տերնների վրա տոկոսն. քանակովորոշվել է թաղիքատզիբնակեցվածության գխտորների ու բնակեցվածությանաստիճանը, որը գնահատվել է 5 սանդղակով, որտեղ` բալ - չվնասվածտերնները վրա կան 1-ից բալ - շատ թույլ վնասվածտերնների,որոնց մինչն գխտոր, բալ թույլ վճասվածտերններ,որոնց վրա աոկա է 3-ից. .ոչւծ տերններ,որոնցվրա առկաէ. բալվնասվածության 8-ից գխտոր, վրա առկա է25ն. -- ուժեղ վնասվածտերններ,որոնց բալ ավելիգխտոր:

Խաղողիոստայնատիզ - 8ոոօթյոմ եւմՈՏ» ոռոո եւմԲղ6ու «4ԱՇ018Թ6օմ ՏհԼ20է6էՐճոջՇհԱՑ

`

բալային

2ոտոր

Խաղողի ոստայնատիզը0.25-0.36մմ երկարությամբ,բաց Ձուն դեղին գույնի տիզ է: կլոր է, թափանցիկ, ունի0.1մմ տրամագիծ: Ձվերից դուրս եկած թրթուրներըունենում են երեք զույգ, իսկ ն հասունները` նիմֆաները չորս զույգ ոտքեր: ,

|

հանրապետ էգիջինամիա Ռատայնատիզը տարածված խաղողի

|

--

:

միջին

մինչն

ը, թյուններում,

Հայաստանում

տերն(մինչն5 22) բալ -- շատթույլվնասված

լ

-- թույլվնասված տերն(5 մինչն25 92) բալ

միջինվնասվածտերն(25 մինչն50 762) բալ-- ռժեղ վնասվածտերն(5072ն ավելի) Տերններիայգու ոստայնատզով, իմերիթյանցիկադովն խաղողի ու թրիպսովբնակեցվածության վնասվածությանաստիճանըորոշվել է ստորնբերվածբամաձնով`

բալ.-

2.

ՀԲ

դ:

-

ը

տերններիՆ

տրտեղ՝

երով

կամ վնասվածության բնակեցվածության

աստիճաննէ, ՇՊԵ« - ն բալերիգումարնէ, ո - հաշվառվածտերններիընդհանուրքանակնէ, 4 առավելագույն է: բալն

կենորանական պատրաստուկների արդյունավե-

Կիրառված Չ

ՃԱ-ՕԱ

«-նը

րատի Ցո կկենդանի ենսաբանական ՆՀ սրսկումի այգու որր Բանակը զիք հեռո ր ձում

ոստայ

ր

|

«Ո

-

Ղրիմու

դրկովկասում:

ոստայնատիզը լայնորենտարածված Շամշադինում Շամշադինում, Իջնանում,Ալավերդիում:Նոյեմբերյանիշրջանումուժեղ վարակված են Կողբ, Ղալաչան Նոյեմբերյանգյուղերիայգիները, որտեղտարածտուժում է 75-10052-ով:Վարակվածուված սորտերիցՌքածիթելին թյամբԻջնանին Ալավերդուշրջաններըգրավումեն երկրորդտեղը: Ոստայնատիզըորպես խաղողի վտանգավոր վնասաըու զգալիորեն ազդում է նրա ինչպես քանակական,նույնպես ն որակականցուցանիշների վրա:Այդ վնասա-տուիպատճառածվնասի կորուստըըստ սորտերիկազմումէ 15-8096, իսկ հետնանքով. բերքի շաքարայնությունը իջնումէ 2.5-494-ով: Հայաստանի խաղողիոստայնատիզը տալիսէ պայմաններում հասուն էգերը`վազիբնի ե մինչն8 սերունդ:Ձմեռում են բացառապես թներիկիսապոկված կեղնիտակ ն կենդանիկեղնիճեղքվածքներում, հազվագյուտդեպքերումմ̀իամյամատերիվնասվածբողբոջների մեջ ն վազիհենարանների մեծ կամփոքրխմբերով: ճեղքվածքներում` Դիտումներըպարզելեն, որ Խաղողիվազիկեղնիտակձմեռող ձմեռման աննպաստ համարյաբոլոր ոստայնատզերը՝ են: պայմաններում ոչնչանում Գարնանըձմեռողվազերիվրա երնումեն մինչն բողբոջների բացվելը, ապրիլի առաջինկեսին անցնումեն վազի կանաչ մասերի վրա ն սնվումդրանցով:Ձվադրումեն ապրիլիվերջին,մասսայաբար ձվադրումեն մայիսիառաջինկեսերին:Ձվադրումեն ընդմիջումներով, մեկ օրում մեկ էգը դնում է 1-8, իսկ կյանքի ընթացքում`30-48 ձու: Ձուն դնում են տերնի տակ, մեծ մասմբ ջղավորումներիերկու կախվածէ միջավայրի կողմերում:Ձվի զարգացումը ջերմաստիճանից ն տնում է 3-14 օր: Ձվից դուրս են գալիս բաց դեղնասպիտակավուն, 0.1մմ երկարությամբ երեք զույգ ոտք ու-նեցող որոնք են սկսում սնվել: անմիջապես

.

10-707-ը,

է ստորն բանաձնով` բերված տությունը որոշվում

2)

Ուկրաինայում,

շրջաններում` Նոյեմբերյանում, է հյուսիս-արնելյան հյուսիս-արնելյան շրջաններու ոյեմբերյանում,

|

Տերններիվնասվածության աստիճանը նույնպես սանդղակով, որտեղ՝ արտահայտվում է 5բալային 0. բալ -- նշվումէ առողջ տերն

-

քանակնէ ստուգիչում: կենդանիայգու ոստայնատզի

թրթուրնե 223.

2-7 օրից հետո թրթուրները: Նայած ջերմայինպայմաններին, են հանգստիվիճակին` 1-2 օր. անցնում նախա-մաշկափոխության հետո նրանքձեռքեն բերումչորս .։ տնողությամբ: Մաշկափոխությունից զույգ ոտքեր ն դառնում առաջիննիմֆա, որոնք 1-4 օր հետո նորից հանգստիվիչակին` 1-2 օր. անցնումեն նախամաշկափոխության որից տնողությամբ, ապա կատարվումէ երկրորդմաշկափոխությունը, հետո դառնումեն երկրորդ.նիմֆա: Երկրորդնիմֆան 1-6 օր հետո ։ դարձյալանցնումէ նախամաշկափոխության հանգստիվիճակին՝1-4: ապա կատարվումէ երրորդ մաշկափոխությունը, օր տնողությամբ, ն, է որպեսհասուն էգ կամարու: ո միջատըձնավորվում Խաղողիոստայնատիզի մեկ սերնդիզարգացումը20.6-23.26.. տնում է 15-19 օր, իսկ 14.4-15.65 ջեր- ' ջերմությանպայմանններում 35--37 օր: ՍՈՑ մության պայմաններում՝ է Անհրաժեշտ նշել, որ ոստայնատզիգեներացիաներըիրարից չեն սահմանազատվում. բնականպայմաններումտերնի վրա. միաժամանակկարելիԷ հանդիպելտզի զարգացման բոլոր ստադիա- ։ .

`

|

ներին:

:

|

| |

ոչնչանում . վերջերիցարուները աստիճանաբար Սեպտեմբերի են են, իսկ բեղմնավորված էգերըանցնում ձմեռելու, որի հետնանքով. թարմձվերի քանակընվազում Է: Ձմեռողտզերը սկգբում ունենում են համեմատաբար մգանումեն: բաց դեղնավունգույն, իսկ հետագայում Մասսայաբար անցնումեն ձմեռելու հոկտեմբերիվերջերից:Վերջին են նոյեմբերի վերջերին: տզերըտերններիվրա հանդիպում Խաղողիոստայնատզի վնասակարգործնեությունը սկսվումէ վաղ գարնանից, երբ բողբոջները փնթում են: Ադ ժամանակ մտնում են բողբոջներիմեջ ն սկսումեն սնվելկանաչ ոստայնատզերը մասերով, իսկ հետագայում` նոր երնացող տերններով:Դրանց շարունակվումէ ամբողջվեգետացիայի վնասակարգործունեությունը լ մինչնաշնանվերջինտերնաթափը ըն-թացքում, Նրա պատճառածվնասի հետնանքովջղավորումների ուղղությամբ.երնանեն գալիսդեղնագորշավունբծեր, սն պտուղ ունեցող սորտերի.մոտ` հունիսի երկրորդկեսից, դեղնագորշավուն են կարմրագորշավուն բծերի:ՈՒժեղվարակված բծերըփոխարկվում մոտ ե ն այդ բծերը'առաջանում բոլոր կարգիջղավորումների սորտերի ամբողջմակերեսը որոնք միանալովպատումեն տերնեի ուղղությամբ, ն հեռվիցդիտելիսթվումէ, թե վազըհիվանդէ քլորոզով: Ամեն տարի գիշատիչներըոչնչացնումեն ոստայնատզերի 10 տոկոսը: մոտավորապես տն

ն ցածրխոնավությունը Բարձրջերմաստիճանը նպաստավոր պայմաններեն ստեղծումոստայնատզերի մասսայական զարգացման համար: Խաղողի ոստայնատիզի պատճառած վնասը վազի տերններինուժեղ կերպովարտահայտվում է անջրդի,պայմաններում, հարավ-արնմտյան թեքություններում, ցածրադիրվայրերումն խիտ ն արնոտ հողակտորներում: Ոստայնատզերի սնվելու տնկարկներում տերնըկորցնումէ քլորոֆիլը, ենթարկվումէ ձնափոխուհետնանքով թան ն նայած սորտին, տեղի է ունենում տարբեր աստիճանի

տերնաթափ:

ՏՐ

Հայաստանիհյուսիս-արնելյան գոտում մշակվող խաղողի

են ոստայնատզից, բոլոր սորտերըվնասվում բայց վնասվածության մոտ միատեսակ աստիճանըբոլոր սորտերի չէ: ՈՒժեղեն վնասվում

Մցվանե, Սափերավի,Ռքածիթելի,Կաբարենե,Ալիգոտե,Ջրալի ն սորտերը:Միջինչափովվնասվումեն Բուդեշուրի,Սնանուշ, Ջրջրուկ Բերդակին Նոսրահատսորտերը:Թույլ են վնասվում Շաքարենի, Լալվարիի ն Գանձակի սորտերը,իսկ ավելի թույ` Կողբենին ն

Իզաբելան:

:

Ոստայնատիզխաղողի. սորտերի տարբեր աստիճանով վնասվելը բացատրվումէ տերնների թավոտությամբ. ուժեղ են վնասվումայն սորտերը,որոնցտերններըտակիկողմիցպատվածեն խտությամբթավով,իսկթույլ այնսորտերը,որոնքպատվածեն միջին նոսրկամխիտթավով: (Տես՝ Հավելված, նկարներ)

.

.

:

`

'

.

.

Նկար.75 Այգուռստայնատիզը

41026Խ01111083:4.տ

ուճու6ո Ակացիայի կեղծվահանակիր-

Թռր(հճոցլ

շնո

օ0րո| 80ս-հծ

Շ

Հայաստանումակացիայի է կեղծ վահանակիրը տարածված Երեանի շրջակայքում,Շահումյանի, Արտաշատի ն հյուսիսային այգեգործական Քիչ է. տարածվածէջմիածնիչ Աշշրջաններում: ն տարակի Հոկտեմբերյանի շրջաններում:) Ակացիայի վահանակիրը բազմակերԷ, այնմասսայաբար կեղծ հանդիպումէ պտղատու, դեկորատիվ, դաշտային,բանջարանոցային ն վայրիբույսերիվրա: Արագբազմանում խոնավ,խիտն է այգիներում: ցածրադիր սնման հետնանքով Կեղծ վահանակրի խաղողիվազի տերնն ներըդեղնում չորանումեն, իսկմատերընորմալչեն զարգանում: «այաստանիպայմաններումակացիայիկեղծ վահանակիրը տալիս է երկու լրիվ սերունդ, իսկ երրորդ սերունդը լրիվ չի զարգանում:Երրորդսերնդիերկրորդհասա-կիթրթուրներըձմեռում են վազի բնի, թներիկեղնի.ճեղքվածքներում. ն քիչ քանակությամբ ձմեռում են խմբերով, միամյամատերիվրա: Նրանք հիմնականում բայց երբեմնկարելիէ հանդիպելնան անհատների: Ձմռան աննպաստ մոտ 30 տոկոսը պայմաններում թրթուրների են է: Ձմեռողթրթուրները գարնանը դառնում հասուն.էգեր, ոչնչանում են որոնք ապրիլի վերջերից սկսում ձվադրել: Առաջին սերնդի թրթուրները ձվերիցդուրս են գալիսմայիսիերկրորդ կեսիցն անցնում են բույսի կանաչմասերիվրա, որոշ ժամանակից հետո դառնումեն էգերն իրենց մարմնիտակ ձվադրում:Երկրորդսերնդի թրթուրները ձվերիցդուրս են գալիսհուլիսիերկրորդկեսին,որոնք կանաչշիվերից ն տերններից են նան խաղողիողկույզներով:Երկրորդ բացի,սնվում սերնդի էգերը ձվադրում են օգոստոսի առաջին կեսին, դրանցից սեպտեմբերիսկզբներինդուրս են գալիս երրորդ սերնդի թըրթուրները,որոնք սեպտեմբերի երկրորդկեսից դառնում են երկրորդ ն որիցհետո ձմեռում են: հասակիթրթուրները Հայաստանում ակացիայիկեղծ վահանակիրը բազմանումէ անսեռ ճանապարհով: է ձու, Մեկ էգը դնում մինչն վահանակրի յուրաքանչյուրԿերնդի զարգացումը(ձվից մինչն նոր ձվադրումը) տնում է 35 -- 65 օր: Ձվեր դնելու քանակըկախվածէ սննդից,որով է նան վահանակրի մեծությունը: պայմանավորվում Խաղողիբոլոր սորտերըվարակվումեն ակացիայիկեղծ վահանակրով, բայց տարբերչափով:ՈՒժեղ վարակվումեն Ոսկեհատ,

Արարատի,Գառանդմակն Ճիլար սորտերը,իսկ,թույ` Բանանց, ն այլ սորտեր: Հաստամաշկ Երնանի,Վարդաբույր, (Տես՝ Հավելված, նկարներ)

|

ստվերոտ,

'

ՏՐ ԼՈ.

կեղծվահանակիրը Նկար76.Ակացիայի

Ս

ապա

ձոոլ ԹԻ

Տ

Թ

ւ

ի.

դես

ԽԱօօատ" թօ5

կեղծվահանակիրը Նկար76.Ակացիայի

Խաղողի տրիպս ոոոօքթոուծւմ -

1թջոճ

-

ԹոշքճոօքհոքտԷՇԱԷ6ո1նշ.

1.5 մմ երկարությամբ: Խաղողի տրիպսըփոքր միջատ է, 1.25 Ձուն սպիտակ է, 0.1 մմ տրամագծով: Այս վնասատուն տարածված է միջին ն հարավայինԵվրոպայում, Անգլիայում, Հունգարիայում, Իտալիայում, Ռումինիայում, Չեխոսլովակիայումն Հյուսիսային Ամերիկայում: Հայաստանում տրիպսը տարածված է այգեգործականբոլոր շրջաններում: Իր պատճառածվնասով հատկապես աչքի է ընկնում Վեդու, էջմիածնի ն Երնանի մերձակա խաղողի այգիներում: Քիչ է --

հանդիպումԱշտարակի ն Հոկտեմբերյանիշըր ջաններում, հյուսիսարնելյանշրջանների խաղողի այգիներում եզակի է հանդիպում: Տրիպսը, բացի խաղողից, քիչ քանակությամբհայտնաբերվել է նան ուռենու վրա: Ըստ տվյալների, վնասատունհանդիպում է նան կաղնու, տխիլենու Ա թխկու ծառատեսակներիվրա: Հայաստանում մեր դիտումների ժամանակ նշված ծառատեսակների վրա այդ վնասատուն չի հայտնաբերվել: Տրիպսը արթնանում է գարնանը` վազերի հյութաշարժությունը սկսվելու ժամանակ: Զարգացման տնողությունըկախված է կլիմայական պայմաններից: Հասուն տրիպսները խաղողի վազի վրա երնում են ապրիլի երկրորդ կեսին` օդի 13.5-155 միջին ջերմության42--529» հարաբերական խոնավության պայմաններում: Տրիպսը սնվում է խաղողի տերնների տակի կողմից, ծծելով բջջահյութը: Վաղ գարնանը,դուրս գալով թաքստոցներից,ուր նրանք ձմեռում են, սկսում են վնասել խաղողի վազի բողբոջները: Շատ հաճախ այն հանգեցնում է այն վազերը մնում են մերկ: բանին, որ բողբոջները չեն բացվում, Կն աճման մոտ գտնվող երիտաեն կոնին սնվում Հետագայում նրանք մասերի բջիջների մահանալու սարդ տերններով: Տերնների վնասված հետնանքով ջղերի ուղղությամբ առաջանում են շագանակագույն բըծեր: ՈՒժեղ վարակված տերնները հետագայում կուչ են գալիս ն տեղ տեղ պատռվում,իսկ վեգետացիայիընթացքումչորանումեն: Նույնանման շագանակագույնբծեր են առաջանում նան վաղ գարնանայինցրտահարություններից,որը շատ հաճախ թյուրիմացության մեջ է գցում այգեգործ մասնագետներին: Նրանք տրիպսի առաջացրած վնասվածքներըվերագրում են ցրտահարություններից առաջացրածվնասվածքին:Թյուրիմացությունիցխուսափելու համար պետք է խոշորացույցով դիտել վնասված տերնները, որոնց վրա :

--

կարելի է տեսնել ինչպես հասուն տրիպսներ, այնպեսէլ տարբեր հասակիթրթուրներ: 20 օր: Ձվադրում են Գարնանը տրիպսները ապրում են 15 տերնի մեջ ն ընդմիջումներով մեկ էգը օրականդնում է 3 20 ձու, իսկ գարնանըն ամբողջ կյանքիընթացքում`50 60 ձու: Ձվի զարգացումը տնում 10, է աշնանը իսկ ամռանը` օր: Ձվերից դուրս եկած առաջին հասակի թրթուրները լինում են թափանցիկն շատ մանր, այնքան մանր, որ հազիվ են նկատվում տերեների վրա: Նրանք ձվից 2 օր խմբով մնում եննույն տեղում, որից հետո դուրս գալուց հետո 1 են տերններիվրա: ցրվում Իրենց զարգացման վերջում առաջին հասակի ստանում են դեղին գույն. Առաջին հասակի թրթուրների բաց 5 օր: Առաջին մաշկափոխությունից2-4 զարգացումը տնում է 2 հետո կատարվում է երկրորդը,որից էլ 2-- 4 օր հետո՝ եր րորդ մաշկափոխությունը: Չորրորդ հասակի թրթուրները զարգացմանընթացքում դառնում բավականինմեծանում են, մարմնիգույնըբացդեղնավունից է դեղին: 5 օր հետո կատարվումԷ Երրորդ մաշկափոխությունից2 հետո անցնում է պրոնիմֆայի չորրորդ մաշկափոխությունը,որից հետո օր դառնումնիմֆա: ստադիան,իսկ են Պրոնիմֆան ն նիմֆան անշարժ են, որով ե տտարբերվում դեպքում մյուս հասակի թրթուրներից: Միայն անհանգստացնելու 4 օր հետո նիմֆան դառնում է նրանք դանդաղ են շարժվում: 1 թնավոր, հասուն: Այս հասուններըսկզբում լինում են սպիտակ գույնի, 24 ժամ հետո դառնումեն բաց շագանակագույն: Արուները ե էգերը արտաքին տեսքով իրար նման են, բայց նրանցիրարիցկարելիէ տարբերել. արուներըավելի արագաշարժեն, ունեն փոքր ն նեղ մարմին: Խաղողի տերնների վրա ամբողջ վեգետացիայի ընթացքում էգերի քանակը,արուների համեմատությամբ,ավելի շատէ լինում: Տրիպսները հեռու են թռչում: Տրիպսի զարգացման տնողությունը ձվից մինչե հասուն դառնալը կախված է ջերմաստիճանից:Օգոստոսին, օդի բարձր ջերմաստիճանիպայմաններում,նրանց զարգացումըտնում է 14 պայմաններում2̀7-- 29 օր: օր, սեպտեմբերին,ցածր ջերմաստիճանի է: Մեկ սերնդիտնողությունը օր իսկ Մայիսի վերջերից տրիպսը կատարում է է: վերադառնում ից Հունիսի հունիսի երկրորդ կեսին նորից --

--

--

--

--

--

թրթուրները

--

:

իրենց --

--

--

-

-

միգրացիա, -

երկրորդ սերնդի հասունների քանակըհասնում է 2 15 -ի: Տերնեների վրա մեծ քանակությամբ տրիպսներմնում են մինչն օգոստոսի 15 20 -ը, իսկ օգոստոսի վերջերից թնավորներիքանակը աստիճանաբար պակասում է: Ձվերից թրթուրների դուրս նկատվում է մինչն գալը 185 ջերմության պայմաններում: սեպտեմբերի վերջը` օդի 16 Սեպտեմբերի երկրորդ կեսին վերջին հասակի թըրթուրներիմի մասը դառնում է բաց նարնջագույն ն անցնում Է ձմեռելու: 15 -ին թնավորները ն վերջին հասակի Հոկտեմբերի 10 թրթուրները տերնների վրա հազվադեպ են հանդիպում, իսկ 25 --ին, օդի 11 155 ջերմության պայմաններում, հոկտեմբերի 20 վազի վրա այլես տրիպս չի հանդիպում: Անհրաժեշտ է նշել, որ տրիպսի գեներացիաներըիրարից չեն բնական ապայմաններում տերնների վրա սահմանազատվու, միաժամանակ կարելի է հանդիպել տրիպսի զարգացման բոլոր ստադիաները:Տրիպսը տարվա ընթացքում տալիս է 6 սերունդ: են գլխավորապես բեղմնավորված էգերը Ն քիչ Ձմեռում քանակությամբ`վերջին հասակիթրթուրները: Խաղողի վազի բոլոր սորտերը վարակվում են տրիպսով, բայց տարբեր չափով: Ելնելով այգեգործականզանազան շրջաններում կատարած դիտումներից, տրիպսով վարակված սորտերը կարելի է խմբավորել հետնյալ ձնով` ուժեղ վարակվող սորտեր (50 -- 10055-ով )՝ Երնանի, Արարատի,Սն Արաքսենի,ՍպիտակԱրաքսենի,Ամբարի, միջակ վարակվող սորտեր (22 5092»-ով)` Նազելի, Մսխալի, ՄանուշակագույնՄուսկաթ, Թավրիզենի, Գառանդմակ,Ոսկեհատ, թույլ վարակվող սորտեր (5 2596-ով)՝ Ճիլար, Կարմիր Կախանի, Կորիզաքիշմիշ, Կախեթ, Իծապտուկ, ավելի թույլ վարակվող սորտեր (5262-ով)`Սեմիլյոն, Կաբերնե, Սափերավի: --

--

-

-

--

-ղ-

»

»

--

»

-

»

Խաղողիորդան 8ոոօրքոութոքԿՇքտծԱ --

-

3լձՈօՇօՇՇսՏ

61էոլ

1550.

4մմ երկարություն ն 24մ Որդանի հասուն էգը ունի 3.5 է, լայնություն,մարմինըօվալաձն ծածկված սպիտակ աղվամազով, որը երկար թելիկի տեսք ունի: Այդ ծածկույթի տակ գտնվում է մարմինը: Կողքերին դասավորվնասատուիդեղնաշագանակագույն ված են 34 հաստ ն կարճ խոզանակներ,որոնցից 2-ը գտնվում են են: մարմնի վերջում ն.ավելի երկար Խաղողի որդանը տարածված է Եվրոպայում, Ասիայում ն Ամերիկայում: հիմնականու Մեղրու ն ալ Հայաստանում` "վնասատուն տարածաշրջաններում:։ Վերջին մտտարիներինայս նան է Երնանի շրջակայքի մասնավոր տնտեսությունների նկատվում -

այգիներում:

մեկ տարում տալիս է 3 Որդանը

սերունդ: էգերը ձմեռում են նրա հենարաններիճեղքվածքներում: խաղողի վազի կեդնի տակ Մայիսի սկզբներինձմեռող էգերը հասունանում են ն դնում են 5 40 ձու: Ձվի զարգացումըտնում է 10 - 14 օր: երնում են մայիսի երկրորդ կեսին, Առաջինհասակիթրթուրները որոնցիցմիայնմի մասն է անցնում վազի կանաչ մասերի վրա ն մնում մինչնաշնանվերջը, իսկ մյուս մասըսնվում Է բնի կեղնով: Նա կնճիթը խրում է բնի կեղնի մեջ մինչն կամբիումի շերտը ն սնվելուց այստեղ են շագանակագույն առաջանում կետեր: Վազի բնի կեղնի վրա վնասը արտաքինիցչի նկատվում: Որդաններիհաջորդ սերունդներըանցնում են խաղողի ողկույզի ն տերնի վրա: Վարակված տերնները ն պտուղները դեղնում են ն չորանում: Ամռանը մի էգը դնում է 280 ձու ն ավելի: Հոկտեմբերի վերջերիցնրանքանցնումեն ձմեռելու: Որդանըբազ մանում է գլխավորապեսկուսածնությամբ: --

ն

--

Քօ6

Նկար 80. Խաղողի որդանը

Խո էհոօոշսոճ թճոմսմ Խաղողիցիկադա 8ճոօոքճու ծմ մոնո Թօհ. (-21քւո2քոոմսիշ 8օհ.) -

ԲԱԶՄԱՄՅԱ

--

ռեա

Ցիկադանցատկող միջատ է, հետնի ոտքրի ազդրերը հաստ են, բեղիկներըկարճ,առջնիթներըսովորաբարխիտինավորված,քան

հետնինը:

Ցիկադան տարածված է Ամերիկայում: Անդրկովկասում վերջին տարիներինխաղողիայգիներում նրանցքանակը ավելացել է: ցիկադանտարածված է հարավարնելյան ն Մեղրու, Հայաստանում Նա մեկ տարում տալիս է 5 ապա Եղեգնաձորիտարածաշրջաններում: սերունդ:Ձմեռում է հասուն ստադիայում` թափված տերնների տակ, իսկմայիսի սկզբներին, երբ երնում են վազի առաջին տերնները, `

են վրա: տերնների անցնում Թրթուրներըչորս մաշկափոխումիցհետո

դառնում են թնավոր:

Մայիսի. վերջին ցիկադան կատարում է միգրացիա, իսկ հունիսի է մինչն վերջերիննորիցվերադառնումէ խաղողիվազերի վրա մնում ուշ

աշուն:

Վնասատուն

ն

ծծում

է տերնի տակի մակերեսի էպիդերմիսի

բջջահյութը: Սնման հետնանքով տերնների վրա երնան են գալիս անորոշ ձնի սպիտակ բծեր, որոնք հետագայում միաձուլվում են: Այսպիսի տերններըզրկվում են քլորոֆիլից, իսկ ուժեղ վարակվելու դեպքումչորանում են: :

ԱՄԲՐՈՋԻԱ

քան

չյո 0Շ

օրգանիզմի վերաբերյալ Տեղեկությունվնասակար բազմամյա,արմատայինբազմացմամբ, Բազմամյաամբրոզիան քամով փոշոտվողբույս է (88556էէՀոմ Շոօաքեօո,1975): Ձնավորում է փոքրաքանակ ապտուղներ:Պտուղը հակադիր ձվաձն սերմնապատյանովէ, գագաթումբութ հաստացած ելունդով:Պտղի պատյանը հեշտությամբ հեռացվումԷ սերմերիցմեխանիկականազդեցության դեպքում: Ուստի արատդրությունումկարող են հանդիպել ինչպես պատյանովսերմեր, այնպես էլ սերմերը որպես այդպիսին:Արտասահմանյան է, որր ԱՄՆ-ում հայտնաբերվել նշված յան գր գրականությունում շ յ բերվել է ւթյ ն բազմամյա շր դրու օշինդրատերն Քրոզի Վ ամբրոզիայի բրոզիւի կլոնային վոնց ամբրոզիայի պտուղներ չէր պոպուլյացիաներձնավորողհիբրիդը,որը, տալիս (Մզքոծ- 8685, 1958): Բազմամյաամբրոզիանհիմնականումբազմանումէ կոճղարմատներով, արմատներիհատվածներով, սակայն կարանտինային տեսանկյունիցսերմերովբազմացումըմեծ դեր Է խաղում, քանի որ պտուղներ պարունակող մոլախոտը ներթափանցումէ նոր տնտեսություններ,շրջաններն տարածքներ: Բազմամյա ամբրոզիայիյուրաքանչյուր իգական ծաղիկից ձնավորվումէ մեկ պտուղ: Հ/ճջոօք ռոմ 86յյտ (1958) մեկ բույսի վրա հաշվարկել են 118 ծաղիկ, սակայն եղել Է միայն 66 հասունացած

ո

ձոմ

ո)

սակայն,

պտուղ:

Ամբրոզիայիթարմ հավաքվածսերմերը չեն ծլում, կենսաբանականհանգստիվիճակըշարունակվումէ 4-6 ամիս (8/օՇճղծոեւծ, 2001): Մերմերի աճի համար օպտիմալ ջերմաստիճանը18-22- է: Պտուղներիծլունակությունը հաջորդ տարի սովորաբարբարձր չէ դրանքսկսում են ծլել մայիսի (մինչն 3296):Դաշտայինպայմաններում առաջինկեսին, երբ հողը տաքանում է մինչն 13-15"Շ: Ամբրոզիայի արմատայինշիվերը խորը չեն տեղակայվում(չմշակվածհողերում՝ հենց մակերնութային հատվածում, մշակվողներում` հերկման հորիզոնիխորությամբ): մոտ (1-2 սմ) Արմատներիողջ երկայնությամբ,միմյանցշատ են վերականգնմանբողբոջներ, այդ իսկ պատճառով ձնավորվում

բավականինշատ ընձյուղներեն ձնավորվում:Ամբրոզայիարմատների կտրոններըլավ են ընտելանում:Մայրականբույսի շուրջը արմատային ընձյուղերի աճի շնորհիվ բազմամյաամբրոզիանարագ ձնավորումէ 1970: 8ճտտծէէճոմ ՇՒօոռքւօո, մարգեր (կլոններ) (Շոքտոօգոնու.., 1975): ՌԴ ն Օրենբուրգի Սամարայի շրջանների: պայմաններում բազմամյա ամբրոզիայիծաղկումը դիտվում է հուլիսի կեսերին: են օգոստոսիերկրորդկեսին: Սերմերը հասունանում ն երկաթուաձում է ավտոմոբիլային Բազմամյաամբրոզիան ն ղային ճանապարհաեզրերին, բնակավայրերում, մարգագետիններում արոտավայրերում, մշակաբույսերի ցանքատարածքներում: Ի տարբերությունօշինդրատերն այնհաջողությամբմրցակ» ամբրոզիայի, հետ (8ոՏՏ6էէճոմ Շրօոռքւօո,1975): ցում է բազմամյախոտաբույսերի Դիտվել է այս տեսակիաճման ունակությունը բացտարածքներում, ավազոտ հիմնային հողերում: Մոլախոտըգերադասումէ ավազոտկամ խճաքարային,լավ ցամաքեցվող(դրենաժային)հողերը ճոմ 86815, 1958, Թոջջօէւ ռոմ Շքօողքւօո,1975): (ՄմռջոտԲազմամյա ամբրոզիայի արմատները կայուն են ցածր նկատմամբն նույնիսկ ամենախիստ ջերմաստիճանների չեն ձմռանը ցրտահարվում(82556էւՅոմ Շօողթւօո, 1975): Հաշվի առելով բազմամյա ամբրոզիայի բավականին լայն տարածվածությունըկ̀արելի է եզրակացնել,որ այն ունակ է հարմարվելտարբերկլիմայական պայմաններին: Մայրականբույսից սերմերը կարող են մեծ տարաձություններ տեղափոխվելհետնյալճանապարհներով. -ջրային հոսքերով (գարնանը հալոցքային ջրերով, առվակներով, հեղեղատներով,գետերով): Սերմերըերկարժամանակմնում են ջրի մակերեսին, քանի որ դրանք պարունակումեն օդապարկ(սերմի ն պատյանիմիջն), ն բացի դրանիցպատյանիմակերեսնօժտվածէ հիդրոֆոբհատկություններով ն երկարժամանակ թրջվում: չի -ձմռանը քամու միջոցով, երբ չհնձված բույսերից սերմերը դուրս են թռչում ն սահում ձյանսառցակեղնի վրայով, -թռչուններիմիջոցով, որոնց համար ամբրոզիայիսերմերը ձմռան ն վաղ գարնան կարողեն սնունդհանդիսանալ սեզոններին, :

-ավտոմեքենաների,տրակտորների ն այլ տրանսպորտային միջոցների անիվներով, ինչպես նան մարդկանցկոշիկների միջոցով, որոնցվրա կեղտիմիջոցովկպչում են սերմերը: Գոյություն ունեցող օջախներիցզգալիորենհեռու տեակայված ն նոր շրջաններում սերմերը կարող են ներթափանցել սերմնանյութի պարենամթերքներիմիջոցով, տնկիների ն այլ կարանտինային նշանակությանապրանքներիհետ: ն մասնաՄոլախոտիհայրենիքում` ՀյուսիսայինԱմերիկայում վորապես Կանադայում, բազմամյա ամբրոզիանորոշ շրջաններում տոմ Շօոռքէօո, 1975): դասվում է վնասատու մոլախոտներին(8ո5Տ56էէ է Անհրաժեշտ նկատիունենալ, որ այնտեղինչպեստվյալ օրգանիզմի, են սահմանափակող այնպես էլ աբորիգեն տեսակի համար առկա՝ գործոններ(վնասատուներ,հիվանդություններ): Արմատային ընձյուղներով բազմանալով բազմամյա ամբրոզիանձնավորում է խիտ մարգաթփեր, որոնցումմշակաբույսերը դուրս են մղվում: Բազմամյաամբրոզիայով ցանքատարածքների խիստ ախտահարմանդեպքում մշակաբույսերիբերքատվությունըկտրուկ նվազում է Բացի այդ, ախտահարված ցանքատարածքներում բերքահավաքիժամանակամբրոզիայիպտուղներնընկեում են բերքի են մեջ, որոնց առնձնացնելը բավական դժվար է: լրացուցիչծախսերմաքրման համար: Ախտահարելովարոտավայրերըն մարգագետինները` բազմամյա ամբրոզիանդուրս է մղում օգտակար:բույսերին: Այն գյուղատնտեսական կենդանիներիկողմիցչի սպառվում:Բազմամյաամբրոաճման զիայի վայրերում արոտավայրերիարտադրողականությունը աստիճանաբարնվազումէ: Բազմամյաամբրոզիայի,ինչպես նան օշինդրատերն ամբրոզիայի ծաղկափոշինհանդիսանումէ հիպերալերգեն (ՍՄօմՇհօսչօ,1971) ն առաջացնումամբրոզայինպոլինիզմհիվանդությունը: Բազմամյա ամբրոզիայից հասցվող տնտեսականվնասը վնասատուիզանգվածայինտարածմանշրջաններում կազմվածէ մի քանիբաղադրիչից. -գյուղատնտեսական մշակաբույսերիբերքատվության նվազե-

Պահանջվում

ցում,

:

-ստացվողբերքիաղբոտում,

ն արոտավայրերի արդյունավե-կերի ռրակի վատթարացում տությաննվազեցում: առողջությանվրա: ազդեցությունմարդկանց -բացասական

վերաբերյալ կարգաբանության Տեղեկատվություն ԾՇ. «ողերօ512 ք50օՏլոճնչռ Անվանումը. /1ոոծրօտյռ«ռոթոուշ» 1)/4Ե. Հոմանիշներ. 1օո. Ճ.41. Օտ 4. «0ռոօքանիճ

1.«սռղճոճոջլՏ խնուհ. աքոմ 1»մէ. ԼՂ

ընդունված Համընդհանուր

անվանումները. բազմամյա Չ765է6Լո Լճջյյօշմ ոճջ664, ամբրոզիա,քօոճոուռ| դրությունը. Կարգաբանական քմշուշճ Թագավորություն. Բաժին/ տիպ.4(2ջռօնօրեյռ /160է1640ո626 Ենթադաս.«45160մռ6 Կարգ.51612165 Ընտանիք..516126626 1սուօու. Շճյմնօ10626 Ճոնոո. Ենթաընտանիք. Ղոռերօտ1626Ըռջ. Ծունկ. Ցեղ.«նաե. կոդը.Ճի18ՔՏ Համակարգչային Դաս.

տարածվածութունը Աշխարհագրական Ամերիկա.Արգենտինա,Բոլիվիա, Գվադելուպա, Կանադս Մեքսիկա,ԱՄՆ, Պարագվայ,Պերու, Ուրուգվայ, Կուբա, Մարտինիկա,

Չիլի:

Գերմանիա,Հոլանդիա,Դանիա, Բելգիա,Հունգարիա, Եվրոպա. Լեհաստան, Դաշնություն, Ֆրանսիա, Ռուսաստանի Իսպանիա,

Շվեդիա:

Ասիա.Ղազախստան:

Ավստրալիա:

Հայտնաբերումը

ամբրոզիան սերմերը

կարող է հայտաբերվելտարբեր Բազմամյա պայմաններում: կամառանցպատյանի). Պտուղներ (պատյանով ներմնանյութումն տնկանյութում, վերամշակման համար նախատեսված բուսական արտադրանքում, վերամշակված բուսականարտադրանքում, հողում, մորթու մեջ, խոտումն ծղոտում, բուսականն կենդանական ձագմանպարարտանյութերում, ընտանի կենդանիներիկերակրմանհամար հացազգիների խառնուրդներում, ն կարպոլոգիական հավաքաձուներում Բույսերր՝ զարգացան տարբեր փուլերում. դաշտերում, բանջարանոցերում,այգիներում,արոտավայրերում, Ճանապարհների երկարությամբ,գետերի,լճերի, լճակներիափերին,խոպանն չմշակվող հողերում,բնակելիտարածքներում: -

-

-

-

-

-

-

-

-

հերբարիումներում

-

Նույնականացումը ծոռ Ցեղի նույնականացումը

«51626626

1.

ընտանիքին պատկանող ենթաընտանիքների

որոշմանաղյուսակ Զամբյուղիկում բոլոր ծաղիկներըլեզվակավոր են: 1. Լեզվակներըգագաթայինհատվածում հինգատամանիեն: Բույսերը սովորաբար կաթնային հեղուկ են պարունակում -Ենթաընտանիք Օ՛Շհօո0106շ6

հԱւճող:

2.

Զամբյուղիկում բոլոր ծաղիկներ, խողովակավոր ն այլն) են կամ (խողովակաձագարային, խողովակազանգակային երկշրթավոր, լեզվակավոր ծաղիկներ չկան կամ բացակայում են զամբյուղիկիկենտրոնականհատվածում: Բույսեր, գրեթե միշտ Շճոմնօ/06օ« Խանտու: առանցկաթնայինհեղուկի են Ենթաընտանիք -

ենթաընտանիքին պատկանող սերունդների ծնկներիորոշմանաղյուսակ Բոլոր ծաղիկները զամբյուղիկում երկշրթավոր 1. են- 4/ԱԱՏ26շ6 ԸԶՏՏ ծաղկեպսակով Բոլոր ծաղիկներըկամ միայն մեջտեղիխողովակավորները են են, իսկարտաքինները զամբյուղիկում լեզվակավոր 2. Սռնակըծաղկեփոշին դուրս քշող մազիկներիցծաղկեպսակի (օձիքի) հետ ճյուղավորման հատվածից ներքն է կամ առնվազն հաստացած /4516Բր6 ԸՁտջ, ՏՇՈԲԸՈՇԲԸ Ըճտջ, .«Վոքհճտյմճրբ Ըյտտ, Շճոմնօ106թ6 Աճառ

.

-

-

Քճնռունըոծ

ԸՅՏ:., 116/ԲուԸո6 Ըռջջ:

-

`

-

-

-

-

«ՎողելՕ51626ԸՅՏՏ

աղյուսակ

սերնդին պատկանող ցեղերի որոշման

Բույսերը միատունեն, զամբյուղիկներըմիասեռ:Առէջներ են, վարսանդ կրող զամբյուղիկները բազմածաղիկային կրողները`1-2 ծաղիկներով,ծաղկեպսակից զուրկ: Մերմերն ամփոփվածեն գրեթե մինչն վերջ սերտաճածն կոշտացածպատյանում,որը սերմերի հետ ընկնում է: 1.

ն

-Առէջներ կրող զամբյուղներըտեղակայված են հասկանման վերադիրծաղկաբույլում: է- /4ոռծոօջյշ 1. Պտղաբույլըմեկ պտղասերմով '

Ամբրոզիացեղ (ռերոաք 1.) Զամբյուղիկներըմանր են, միասեռ, կրում են առէջային ծաղիկներ, հավաքվածեն վրձնաձն կամ հասկաձն 5 18 սմ երկարությամբ ծաղկաբույլերում:Ծաղկաբույլի հիմքում, ծաղկամերձ տերնների խոռոչներում միայնակ կամ խրձերով գտնվում են վարսանդային ծաղիկներով2 5 զամբյուղիկ: Առէջային̀Փադիկներ կրող զամբյուղիկիպատյանը տափակացածէ, ափսեյանմանկամ կիսագնդաձն, բաղկացած5 12 սերտաճածտերններից, 12 եզրանի կամ հատվածավորված: Առէջայինծաղիկներըմանր են, 5 26 հատ, խողովակային, ձագարաձն կամ զանգակաձն հինգատամնավոր ծաղկեպսակով, սպիտակ կամ բաց դեղնավուն, փոշանոթներըգրեթե ազատ են, գագաթում մազմզուկային հավելումով,սկզբնամասումկորացած,իսկ հետո` ուղիղ, սռնակը թելաձն է, սպին՝չբաժանվածտեսք ունի, ծոպավորկամ ճառագայթայինվրձնաձն: Վարսանդավոր ծաղիկներն առանց ծաղկապատյանի են, մեկականամփոփվածեն մինչն վերին հատվածըսերտաճածձվաձն, կլորավուն ձվաձն, պատյանում երկարավուն,վերին հատվածում ձգված այնպես, որ ստացվի քթիկ, կամ կտուցաձն սրացված ամբողջաեզր կամմի քանի ատամիկներով, ծածկվածմազմզուկներով, միջին հատվածում4-8 հատովմի շարքում տեղակայված կարճ սուր ելունստներով,փշերով կամ բլրակներով:Սպին երկբաժանէ: Մերմը ձվաձնէ կամ հակադիրձվաձն,առանցփնջի,ամփոփված է սերտաճած պատյանիներսում, որը կոշտանումէ սերմիհասունացան ժամանակ: են կամ, հավզադեպ` Միամյա կամ բազմամյախոտաբույսեր կոշտ փնջակալումով կիսաթփուտներ, հակադիր կամ հերթադիր դասավորությամբտերեներով, փետրաձե կտրտված բլթակավոր, հազվադեպ՝ ամբողջականատամնավոր: -

Սռնակըծաղկեփոշինդուրս քշող մազիկներիցծաղկեպսակի : (օձիքի)հետ ճյուղավորման հատվածից ներքնէ ն չհաստացած 3. Սերմերըգոգավորեն (/ճռմայճշօ Ըշտջ: չեն: Մերմերը կորացված 4. Փոշանոթներըհիմքում նետաձն կամ նուրբ երկարաձգված թելաձնելունդներով 7ումճշօ ԸշաՏ հիմքումբութ են կամ սուր: Փոշանոթները 5. Ծաղկափոշուհյուսվածքիընդունող շերտերըչեն հասնում սռնակային ճյուղավորումներիգագաթին(դրանք տեղակայվածեն սռնակի ճյուղավորումներիհիմքում կամ ճյուղավորման մեջտեղից ցած):Ծաղիկներըմաքուրդեղինչենլինում- Քնքո(0Ո6ռ6 ԸշջՏ Ծաղկափոշու հյուսվածքիընդունող շերտերըհասնում են սռնակային ճյուղավորումներիգագաթին:Ծաղիկները սովորաբար դեղինեն: 6. Փոշանոթներըազատ են, իսկ եթե ձուլված են, ապա հիմքում: Լեզվակավործաղիկներչկան: Ծաղիկները հաճախ.միատուն են-

«ճտեաաճքօ տտ

2.

Առէջայինծաղիկներկրող զամբյուղիկները հավաքված գլխիկավործաղկաբույլիմեջ, պտղաբույլն օվալաձն է, վերնում՝ երկեղջերավոր, կեռանմանփշերով ծածկվածերկու սերմով-Հճունւտ են

-

-

-

-

-

-

Բազամյա

ամբրոզիա՝/Սոհազն

տեսակի

բամըտաշն)» ԾՇ

նույնականացումը

"ռծոօտր ցեղիորոշ տեսակների որոշմանաղյուսակ Ամբրոզիա --

պատյանն առանց 1.Առէջավոր ծաղիկներովզամբյուղիկի թելանման վարդակը Է, ջղավորմամբ, կողերի ոչ պարզ Ճառագայթաձն են հակադիր Տերնները կամ երբեմնավելի լայնացածթաղանթներով: կտրատված: փետրաձն կամ կրկնակի կամ հերթադիր,փետրաձն է: ե ռակող զամբյուղիկը -Առէջավոր ծաղիկներով Տերնները բլթակավոր, հազվադեպ հակադիր դասավորությամբ, ատամնավոր: ամբողջական, 2.Միամյաեն, տերններըկրկնակի «4ռծրօտն 2ոծուտութեն 1. ամբրոզիա Օշինդրատերն թույլ փնջակալածհիմքում լայնացածեն, երկար թարթիչավոր 3.Տերնակոթերը 12 մմ փնջակալումով:Սերմն իր մեջ ամփոփող պատյանը6 ամբրոզա«4ուծրօ5:ռ ոռոմշ 1. Եռաբաժան երկարությամբ-Տերնակոթերը հիմքում լայնացած չեն, առանց երկար 6 մմ թարթիչավորթելիկների:Սերմն իր մեջ ամփոփողպատյանը «նռերցջոտճքեճու ԾՇ. եկարությամբէ-Անթն -

տարանջատված, փետրաձն -

-

ամբրոզիա ՏՐ

ԾՇ տեսակը Բազմամյաամբրոզիա4. քա/0տրոոհյ» է, ուղիղ, ճյուղավորված, Ցողունը 60 -180 սմ փնջակալումով: մազմզուկային անհարթ, սմ են, վերինները երկարությամբ Տերնները կոթունավոր, են, փետրաձն կրկնակի փետրաձնտարանջատված իսկ ստորինները հատվածներըգծային տարանջատված, - նշտարաձնկամ նշտարաձն են, սրված,ատամնավոր, կիպհարող բազմաթիվ մազմզուկներով:

բարձրությամբ

-

Բազմամյաամբրոզիայի տերնները '

Առէջավործաղիկներովզամբյուղիկները մի փոքրավելիխոշոր 6 մմ քան օշինդրատերն ամբրոզիայինը,5 տրամագծով, ծաղկաոտիկը1 մմ երկարություն ունի, զամբյուղիկումծաղիկները մինչն 20 հատ են, 2 մմ երկարությամբզանգակաձնծաղկեպսակով, փոշանոթերըերկարավունեն, առէջաթելերըերկու անգամկարձ են փոշանոթերից,հարթ, մերկ: են,

-

(Օ Ք6մոօ 1ոօոօ-Լ6շուոո,

2001)

Սերմն իր մեջ ամփոփողպատյանը 3 4 մմ երկարությամբէ, կլոր ձվաձն կամ հակադիր ձվաձն, հատվածավորված բութ կամառանցբլրակների: վերնամասով,մի քանի բութ բլրակներով -

Սերմն առանցպատյանիէ, հակադիրձվաձն,գագաթումփոքր ելունդով. սռնակի մնացորդնէ: Մակերնույթըթույլ փայլուն է կամ մինչն գրեթե սն: անփայլ, հարթ: Գունավորումը մոխրագորշավունից ն 1մմ 1,5 -2,2 է, լայնությունը հաստությունը՝ Սերմի երկարությունը 1,5 մմ:

հօօր մ6 ԼոջԱասէ 7Օ0Լ 4ՃոՇհօօ10ց16) (Շւօոնոջծո ՃԱ6 1ո 2ոմշոճմոտ Մո ՎՐմշւռոմ. 28Ե661մլոքշո Ծլջե 6 700ԼԵճհօԱմճո. 904616

Ե ՄՈԼՎԲԼո6)

(2006 ՇԼ1Ճ:

16օշհէշո

ԼՇՇհէօո

«ճո

ԷԼ:

ՇԼՃ

ՀԱՇ

պտուղների «նռեոար քաըտնոհչ» ՍԸ. տեսակի նույնականացումը Պտուղների միջոց վ բազմամյա ամբրոզիայի որոշման աակ աղյուսա 53.

-

Ըստ

իտատյանըացում Հարթ տարածվում Կն Վատյասը պտղից

,

ՃՂՅոօո

է

. :

ԷԼԻ,

ԽՈՇՈՒՌԾ,

ողօ0801 ո7248. Խ/Լ., 1997. Օատ

2.

-Պատյանավորպտուղները վերնամասում կարճ կռնաձն են փնջակալած «փշով»են, պտղիշրջագծում«փշիկները»բացակայում են կամ իրենցիցներկայացնում եզակի, բութ ելուստներ-Բազմամյա

ամբրոզիա:

1. ՑԵՑ

:

ամբրոզիա: միայնպատյանավոր միջոցով-Եռաբաժան պտուղների 2.Պատյանավորպտուղներըվերնամասումերկար(մինչն2 մմ) «փշով» են, պատյանիվերին հատվածում ըստ պտղի շրջագծով տեղակայվածեն 38 հատ փոքր սուր «փշիկներ.-Օշինդրատերն

ամբրոզիա:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Ճղճօ8

ԱղՕՈՕԲՅԱ

1999, 7թ 9.

ոտատաղումու

ՒԼԽԼ,

ԽԹՕՅԽ ՀԱԼԵԼ

ԽՀՀ.

3.

Ք, 3ռՇԱծքոոծ ԽՂՇքաճոօտ. Խ/Լ., 1972.

4.

ՇքժղոՅծ եԱՕեօքօոօմ

5.

հոտ

3, 1962. 5.Լ., ՃՂորօ8

7Ք

Խօոճոշթ

օքօղո36ԽԱ 0Խ0քօաօքմողօղօ801 ուք. 4, 2011.

6.

ՇքծյոՅ6 ԼԷՕհՕքօաոգ ՅոատոտքՅօրքուք,

ԽԼԼ.

Քյօտօոօւ0

Էոաաօկ

հտ

ԷԼԽԼ

ոօ

ոքՄտոտւ Ոօողաճքնւրրւ

քոՇոքօօրքո6 էո6

Բ

7.

տօքքաւօքատ.

Ճոքճաոուււիմող

28. 32:Մ118

թու

քճքոււմ

8:

ԹՈ6

Բում

ը ք26Ղ61ում,Թ

ՕԿՅԻՑ

Ը688610Ռ0ղչ.

7.

Ելծաքն Խ/Լ.ԷԼ.. 71

ԽՃ

ԷԼ.7Բ2, 8.

Ք

ԽՃօոճոօու

էտօածմ

Լ.

ողօղօտեր:

9.

ԱՅոճոտ լ

Շք6 Ա136ԽԱԼՕԽՕքօօքԱռօղօ8օ1

ԻՇ 3, 2009. ք826օ16Էոի.,

10.

11.

12.

Խ(ԸՇՃ ԸՇՇՔ.

13. 8քօյ

Օ.8. "ՄՔ

մ

ՅՈՅՎՇԵՈՇ

Քօղօաղօքֆ9.5.

տտ

քու

Բոեւյթ

հ

ՇՇՇՔ.

Խճքձա

Օղքօղօո

ղե

հոտ

ւ

(Նոյքճոօլմաթ),

տքօրաոծոօք. Շա,

ՈՒՎԵՒԾԻ

ծու,

ռւ

ՓքոււՕ8:ու ԽՐ.

ԼԱ1/7082 ողօղօ884 ՒԼԷԼ.ՇքՏոոՅՇԽՈԼՕԵԼՕքՇոճտճ ԷԼԷ.

Խօոօօ,

ԾՐքՕօ34 ՀԵԲՈՔԵՆՈՅՅԱ128

76. Հոու ք ԽԲՅքմոււմ էլ

ԽԼ., 1957.

11084

ՈՇոօՅիեու

71:

քօճոթիտ.

ՔօղօոտօքֆՓԾՖ.ՆՖ. Փքյուօտաթ

քճօոքօօքմոծամՇ 1936.

Խ/., 1938.

Ջրօութռւ

'74-ԱՇՇՐքօաքիլոՕՔ.

ղոօոօտիրւ

Օոքշրշոտւծոթ ո

1984.

ՕՈՅՇԱԵԼ

ՌՈԺԼ

1977.

14660.

յք.

ԽՃքոսեօ3.Փ.. ԽԱոթատւօ64 ՖՐ., Առոոռտոօ ՖՈ. Օրւո ՇքօոոտօաւՕխօքօեօմողօղօ8օ0Մ ԽառԿԼ էճ 1օքթաւօքում 1970. Էքելխ, ԸտուֆՓօքօոօռծ,

Դտ

Լ:

տ

ոօ

ՇքծյաոՅծիուՕհօքօժ1

Ոքտյոքծյււծ

ռւ

Ողօղօոօմ

34111118, 1ՇՈԵՒՅ8

ԼԱտաօտու

օք

ոք.

Լ.թ.

Նոու.

ք861816Ղ5 ՔԵԼ

մլուօ8

ս

ՕՎ8Ի08

Խօետքօու Գամոոոն

Ծոքատոօտիվ Ճ.Ճ.

ՊօՇԵ0ՕՂՄ

օո

ԼՔ. քօոատքօ55 խհ

ԽՈՅ.

Խ13Ո-80

ոօ Շոքոտօձաաո:

601633188111 ՇՕքիր

մ

ԽՃՅքՅԵՌ ԱԹՈ: Ք ոքոա( ք461611188(. ԽԼ: 1Լօոօօ, 1970.

Ք 14. ՒԼ. աոօ8. ՏՅքշոտոօտտ, 60163: .օքոտատ,

8ՇՇՇՕՒօ3Է18

68078

ՕԾԷՅքՅՇԻՈԼԵԼՐ8 ՔոլԱօքԼԵՍ:

քճՇՊԱՆՇՈԵՒԵՍ: Էք384.

1937-1959 ԷՐ, ԽԼ: 1(օոօօ, 1964. 15. Ճոռջեօոք, 1:4/., էխ 8.Բ.Տ., Թոօաո Տ.Ճ. (1995) Տւոք1օ-էթոքւուաոտ ԹՐՇ6ժ հօէ-ճո զսշոճոմոծ է՛օճետծուտ էօ օօոե:օ1 Խսլէ 8ւօՏ (Օլքէ5ոճ: 1Բքհունմո)1ո քճքո58, )օսոճ| օէ Էօօոօոււծ Ծուօոոօ1օ8ջ, 88. օք հշ 8օք 1.ԷԼ (1979) Քւօօոռլ Քօ7 օօ ճան 87 Նալ նուր

32.

լիծ ԽԱզմ1 Էոտէ ուհ 1.Տ. եստ 8օմշոջիծյուծո Քուօոոօ)օջ) լո 1951. Եջ»քէ,1ոճո,1ոճզ,ԵՅ1Տնոծ,Տո, 1սուօ7 Օլճտծոջծո, |

1ՇԼՇՐՇՈՇ6Տ10

8օմօոհօլոօք

հօ

ՂՏ.

ԽԼճՆ6ուռոօճո

Բում

ՊՈՇԺ.),ԸԱԱստԲուօոօ10ք7,1951. ԷԼ.

(1964) ւ

11, Օճհրքնից, ՇՅ6» (1992)

17, (ռի

Ցօհռ

Ծ

20.

134.

1.Խ.

թոզ

ԵԶՇէ

1.է., Շո)օ|

ՇՏոտոծ Ի.

ՏՍ

Խ641Հոռոծոո (1993) |

Բրիտ Տոթ»

ԽԱՇ ՇՈՅոօճո

Շ

է.

Ո)

:

116.

ՆԱԼ,

Ըժոոմոտ

հաւլ

օռթյան

ԱԹ կոթօոտո»շ

Ո,

էհօ

ՔճՃշրոօքիՏ., մոջօո Պունճտ Պ/., Ճո

Խ(6411Հուճոօշո ճս

24.

հսւ

Տէ,

ոմ ում ջոր օքքտուշճԱօո Սոքաժ Իոմօու, ծաոա ԽօոՇ.

ք6166կօո ճոձ

87 1ո ՇորքթԾոուշ: ռոք

Խ1օա6ոռոօոոսէ

հօ ւ

Բոճոօծ,)Օսւոռ1 օք

Տօսէհօւո

Լո

Ո7 (Ըշոռեոտ օռքլառ լ

հո Կ օոոճոծհ ԵԼճուշշոուէտ, ԽԱՍՇԼոօօւինօհէՈւօքթ

46. ՅՏՈծսԼաոծ,

,

Տքօժիոլ

ՀԱ

|

7:

՛ԼհՇ

Խ(Շոշօտ

էհօ ԽԼ641է6ուՅոօոո քէ

Թշհում

(1981) ՛ոտտոո Կ. 35, Շճիքօռուռ ՃքոՇս1էսոծ, Տ3, 4.

ԵՇ օէ էօ օօտծ, Ճօ15է ԽԼօոօօոօԻ.Ճ. (1955)

Ճ

Լ.

մօ

ոՈւօ568

Խ16մ1161րճոօօ,

Ո7"Տ, 8101091օօ21, 2, Տոո Ֆշս1օ. Ծսօհք Ուօքօ չո ծսլտօհյոոժ, (1958) յօ Խոն օօ հյ. ՃՈշ16ք, Ի., ՏօհսմնոջտԷ161 12. ԵՇԽԵՏ086րոմ Ճ.Օ. 1999. Օոքողծուտծղե263608-186106108 26. տ Ք0օօղմ (Ըօ16օթէօոգՇհր/տ0 օ8քօոօմօոօմ ՎՅԽ օշտքօոօաշտո 6 ի-մտ6)

6Ղ1826:8610 38թ37/062Բ Ե. 106684:

ՇՐքի

16ճոօուրքճֆածուք,204

--

27.

ո216106108

28.

Ոօ106168

ՅՅԱոօտ )Օ.ԽԼ,

Ո.օ106108

ող.

Սոչի

10,

34.

--

ՇԽՇոքո. 1քտյոօբ: 13ղ. 1քտոօաօրօդուտծքծուօ12, խԽԼՇոտօոօԲ ՄԷԼ,

ո ճոծոօօ ԸԱ6իքք

Յոճատտ Օ.ԽԼ

806085.

--

ԽԼ06688:

1978.

ոսում

ԷԼճոռ.

6.

:086.

300Ղ10Ր4ՎՇՇԵՕԱ Խ0ՕԽՇՔԽՈՅՂՒՄքԵԼ.

օղօւօ ՏՈՄ Նքօութմ 30. Թ5ՅԻ Վ6186քո06. ՇՅԷԵ--1636ք67քՐ,2000, 222 օ.

ԱՇ 41.

ԽԼ

ոտ

Եօ6Ա6Տ 1ո էհօ Մոէւոճ 824.

Ք.ՄՄ. ձ. Նոոմւտ

՝/4167.

--

8.1.

Մ0աոց|

ՕԿ6րոուծուոքօք քօքտէօԱՇ օյ 660դօոԸ Շուռուօօջ), 40: 8211947.

իծ

--

ՔՒՕՇ66ժ1ոջ5 օյ

ՇԿՇԱԽԼԻԼՏ.

46: 137-149.

1հօ

Խոլօուօ10ջ1601 50616) 0յ/ ։

Ւօմօուոքօւ ԽԼօոօքոորօ 46 քոլձումետօոհօո Ւռլոծճոծո. Թօտսութ 15-յճհւմքօւ ՄԵ6 ժլ6 Սութոտսօհսոքծո ՒԹհւսոքտքոճոշօո ՇԼոհօ1ուՏՇիծո ԷԼ:ԼԱՇմո6ո. Է0ու010915Շհօ80116»,20: 214-224. 1924.

Ք.

-

թյ

35.

ԷԼՃօոնոջօո

ՍԾՇԱլ

Բո

:

:

8օտնտուսոքտաեօծմօ

1950.

Ի.

Շի՛50

5.

քաո ւիտոհշո

/ողշո

Մ6րաճոմտոիգղ ՃՇ6ՏԼԵՇՈ

Տոոճջ.

Օճննոջծո թեջ//0Ռ6ռ (1-6): 15-139.

4քհլիօոճ.

սոմ

8օտԱոոոսոքտտծ6կօո ՇԱՐօՕքձ15Շհ6ր

եվ Ո6իմած.

ԽԱԼ -

Տսերտ.

մօր

ԷԼԼաօլոչծ. Ն`

00060 ՇԻօճք

-

ԻԹՅօհաճջոո Ճօ16օօք167010ջ15Ըի6 ՔամճչՇհգա,31 շս

մշո

ՆՅԵՇԱՇո զօր

36.

չո Ի.Ի. ձ: ուծ Ճ.0. 1942. Լ1Թ հլջլօո/ Յոժ հՀԵլէՏ օք քօէոօ

Ո62 ԵՇ6ԱՇ 1ո Մ/6ՏԼ6ւո ՎՇԵՐոՏԷՏ.

ՄՕաՒ-ոօԼՕՐ660դ0րյՇ 6ո0ո010ջ, 35: 879-

984.

--

37.

ԽոՏ74Ե

ԸՇօ|օօքէ6ոճ, 7,

38.

6.

2.

1962.

Շհոջօտօլմճօ.

Ցսմճքօ651,

Թօոտէճուլոօս

դ:

Քոսոռ

քք. Ճ.Տ. Ժ

ՒԼոջոոտ6.

Մճոցշղեօք ԻՎ... 1996. Էլճոմեօօք օք (ԸՕլթօքւօռ: Շհոյտօուօմաօ: Ճոծքոռօյ. ՇՕԴՈՎԵԿՈՕոՏօո Քօուօ169),, Ռ6Իզնօոճ, 1 (3): 233-439. Ի6տօո Շ.Լ. 8: Բոռջջօո ք.Օ., 1953. ՎԼօԼ6Տ օո Լհօ Ե1016ջ» 39. օԷ 1հօ ԽԵ Ո64 ԵՏ6է16,Խք/Ո-է:Ուե61: Օօոէոթը (Շօ|6օքէ6ո8: Շհո/Տ0ոօԱժո6), ո էհօ 1ուօոլօտ օՒ Ցոնտեհ Ըօնոծլը. Ըռոռ`/զո Խոքօո1010915է, 85: 31-32. ՏԱշսե1 ԽՃ. 1994. 40. տ տօ Ւլոժամոջ օոռեօո քաղի Շհոտ0ո61486 (Ըօ16օքէօո8)(քք. 337-354). ո: 101Խ6 թ, Ը ՓԵ Պօ օք տ 1. (645.). ծ ճքօոտչ Եօօջ, օ/ Ա6ԻՒՇ ՇԽԻջՏՕու611406, քաօճոօ

Ոծտ

ԾԵՓօԱօՏ

-

--

-

17Կտուամ

-

29.

6.,

խԽ1Լ՞ոտաոօտ 7ԼՒԼ, 70/:0890Շ6ր. Խ(օ00Բ88: ՛Ւ-80 ԷՅՄՎԵԵԿ: ԲՅոճոտքԷԽ/ԼԷ, 246 օ., ււ. ԽԼոթօոօ» ՄԼՒԼ, 776օւտօ 71.ԷԼ 1992. Օոքշոօղուօղ» 2009...

ԷԼ.Օ. ճ. Յռոհճտ Բ.Լ. 1962. Դհշ խեւ Ոշտ ԵՏ6էԼՇ ւո Ըռդոմն Քօքոհրոծու 0 ճջ 16ակա քսելԸճոօդ ԻԹ. 938. Օշուոօւ Լ.Օ. 1944. հշ Ելոօք ՔՄօգ ԵՇօլտ օք Լիճ ՔՇՈսՏ

33. ճթո՛ճ: 146ոէլնօմ

՝

ՕԹՀՏՃ, Տոո ՏՅԽՅՎօւ, ԵԼ ՏՅԽմօԼ. ՂտքհունԱՅՇ

Իսլօո

Ցուետհ Ըօխոելո.

օոմոօօիլ.

Ղոեւշշաճռ Է. 2005. 41. Տսքոո-քօոօղօ ՏսԵմոտլօոջ Ճ1ԱօմոտծԵճՏ6մ օո 188781 Շիճոոօէ615, սեո» «ոլէհ ժօ56ոքկօոտ օք հլտքճուօլո Տքօօ1օՏ(Ըօ1օօթէօոռԸհոյտօոօկմճ6). 7ջօշ/ռ

Խեր

62: 187-206. ՏՇՈ165,

42.

Դ/3115 Ք.Լ.

Ոօգ ԵօօԱօ չո հօ

10ու010ջշ», 50,

435-437.

էհօ

օք

4145Ա1ԱՒգոգ,

-

ՈՇՃ

օք

1957. Տօոտօոշ| ՃԵսոժճոօօ Յոմ հօպէ քԹոէտօք էհօ

Քօօէ» ԽԼսույո

օքլօո.

--

Մօահոճ

օ/ ԲՇօոօուլԸ

43.

8).

1983. Ղհօ 165 ԵՇ6ԷԼՇՏ ճոմ էհօ Եշճո 6615

ԳՈՇ»

1.Ճ.

ՆԱ.

Շհօճելչէ

1ո: 4«՛ոշմ

-

օր էիճ

օյ

966165

գոմ 1իօ 19251 1ումն65. ՕՅՈՏՈԱՏ, 166 ք.

44.

Խ(ՕՇԲՏՈՇԵօ

1ճքոււ աոււՇ ՇօքոտլՇ

Լ.Ա.

ՏԱ6:ՅՇԵՇԻՅ8ոքճոյտ),2001, 278

Ցքծղ

45.

տող. ՃՃՄ.

ՇղքՅոօՎո6

Խճքճա Ռամ

ոօ

--

Փրօքճ ՇՇՇՔ.

47.

ԹՅՏՏՇէԼ

Մո.

Ը. 517-521.

«ղեհօ514

Ըճոհ՛զ|

ՔօՇօում.

քճօրօէոլ:.

ոքյ/ոտմ

հ

Խ1.: ՀՕոօօ,

ՃՃԲՅոՇե ւ ԷՅ

1970, 240

Շոո.

-

օ.,

57.

օ

1.

58.

ւ

Մ/ճջոծւ 7. էԼ.ռոմ 8615 հ էհ զ6օտ6ոլքելօո ՕՐ 1 ԽԱՇհլքճո,

Ոճջ 6645

Ք6օոուճ|

1.Բ.

.

ՈՇԽ/, 1ոէօոոճմ1ուծ էճ:օո.

59.

Քհօմօոռ,

ԸՇօութո

1958, 76 60, ք. 177-204

49.

ԿՄՕգօհօսՏօ Ք.Ք.

Մօու, 1971. 280 ՔՔ

ԽՇԿ

50.

156256

1ոտօօէ շոմ

ԻՕՐԼՇՏԼՐ7.

51.

Ւճէօոճ| .

87-8,

.ՇօոնւօԼ

ՕՐ ԽՇՏԼէո

Տթղսօօ

Օքօո. ՃջոՇԱ1սոճ, ԷՕ Տէռնօո, 38 ք.

Խ6քօու(օոհեօոո Ք6ջլօո, ՍՏԾՃ .

Եսմաօոո

Ըճոօկո

ՄԽԼ,

Քօք.

ՏՇԼՄ.: 8 ք.

աօ

1.Բ.

Էօուռջ Ք.Մ. (1972). ԾԸ: Ս.Տ. 53. ՊՄռտհլոջօո, (1970). Ստոոջօ

ՇիՕԻ1:ԱՕՌՇԱԻԳՕՇՇԼԱ6ՈԼՅԵՏ. ). Իօօո. ԲուօտօԼ

ՆՍՄՇՏէօւո տքոաօօ

օքճուածու

քօսքլոտու օօոշտ 63(6), քք. 1804-1806. էօ

օք

'

ՒՏԵ/ԼՔ

`

ՕԷՐ 8

1327.

(1992).

ւմը

շհու

ԶԱՑ,

Բաո րո

ՇԸ.

ՊԱՏՐ

ՏՈՐ: Տքոսօօ

Շգոճմոո

ԾՇ. Վատար ԱՓ). 9-0Կհ ՕՐ Խ6տէօոո |ոշհ.

17-26 ՄՏ քօքունոծու ոք Ճջոօսան, ծ

լ

Տ7ողքօՏ1սռ

ՔՇՈՕՂԵՅՕՑՅՒՈՎՇԻԼ

65.

66.

Տո: Շտո. 7.

Բ0րտէ

ՏԵՐ

ԵԱԺ/Օ

օԿՇՈՌԵՇԸ

ՎօԽ6ոԵ«11-14. ԵսմԽօոո: օԻ ԻՕ6տէ քօքուետծու Ճջուօսխոծ,

էհօ ՏքԼսշօ

Ս.Տ.

Ց

ՕՂՕՂԱՎՇԸ

«8թ10ՓՇոպոքք

ի

7 ԹՅՅՅԱԱ

ԷՔՇ

29268-91.

ԼՕՇԼ

Էքօտօոծաաօ թ

ոօ 6ՇՐօ

օօքոոՓոամուք

// ԽԼ,

8եճոոյճ ՔԽԵՐ/ԱՕՓօքոճԻՂԻ0Ր0

276.

ոօմօղքելն

օոռ,

չ6

օո

ՈՕՇՈ65/00քՕՎԵՕԻՕ

եսԵս

ՏօՐՄ166. ԻՕԼՇ6Տէր/

ԾԸ.

ձոմ հօլքիէ

Թոռ

8ՅԷԽԵԱՑ».

Քօ40115լմ

օո:

ԷրՕՏէ ԼօմԱՇօտ /6Տ(Շրո

6ՕԽՆՐթՕղտՇՇԽՇԽԵՕՐՕ

2004.-

Խ6է1676մ

188 ք.

63.

-

Տքոսօօ

ԿՄՇՏէաւո

Քօր:ՏԵԽ.

(1973).

Մ.Շ.

Ըոճ

6ՏՕԱՐՇՇՏ

ԸսլաԵւո.

Փռտհւոջլօո, ԾԸ:

2. ՑՒՂՈԱԵ

քռքոօՓօոթօօխօուօն.

ՕՏղօքօոոծուում

ՇՏշխծէլօմ. ԽԹճքոօՓօոծ

Օ3ղօքօոոծաիում

Խ1116քժճո. ՛ԼՇՃՆԱԿՎՇՇԵՔՇ 7Շո0888.

ԼՕՇՂ 81816թոճղ.

29267-91.

Աքածերոճ

Խ61օղթմ

ՒՖՓ

ՒՕրոկ

ԽԸՃ

օ3Ղ0թ08ՈՇ8Ւ0ՐԾ

Ե»

Լ,2ի6է

Տքոսօօ

53, 10 ք.

`

ՏՇՐՅԼՇ6:1974.

.

(1972). Տճոքլոջ, քօքստեօոտ լո ձոմ թոօմլօոք ձ60օիտճեօո օք քօսք|ոտ-իո

53, Ս.Տ.

1ոՏ6օէտ օք 8ոմտի

ժճոճջօ 8ՒԹ6ԼՏ Թ65.Թ3(1)

թ 10666մլոջՏ Ճ

ՔՕ16Տէ ՏՇՈՄ1Շ6,

Թշք. ՔՒՎՄ/-149. Թօոմռոմ, ՕՔ: Մ.Տ. Սօքուառծու օք ՏՇՒՄ., Ք86186 ՀՎՇՈԽՆՇՏէ ԲՕԼ6Տէ ճոմ Ճշոջ Էչքտուոծու

Թ6Տ.

ԲՕՐՇՏէ Քօտէ Լօ8Ք.

Ճջո՞ս1նոծ,

օք Տած

ԸՇճրօնո Ճ.հ1., Շօսնար ՄՄ...

ՇՅՏ(ո

54.

օք.

Բօղ

օքէ. օք ՆոոմՏ, օր Նոմտ, Թյտլօո

Լմճիօ

Շ

52.

53.

ԽԼօուռոճ

Քօջլօո.

ոմ

80ստՈծ|մ Մ7., ՇւԹլտ Ի., Ճոռշհք Ք. (1987). Մ7/6Տէօւո Տքւսօօ Շօոեօլ Օոաճեո քոօյօօէ օո էհօ 8. ՂՆատեօւՔոոջօւ տուէ,

5 ք.

Ծօթլճնոք Ս

Եսմաօոո

ք.

Բ0165է, '1օուճոչ.

Եսժաօոտ.

Տարյ., Ի(օւէհօւո

ՍՏԾ/Ճ.Բօ.

մ156856 146ոէլիօճէլօո տրի

Սշաօ

1է

Ծ.Ը., Տօհուց:

Է Յեսոճ լ.

:

.

.

ճով

Պ/6Տւռ

Բաւուտա Ք.Լ., ճով Մ.Կ. Շռոօնո (1977). Պ/6Տէաւտ ԻՕօտէ Իօւ. Տ6ոՄ., ԽԱՏՇ. քսե. 1339, քք. 168-173.

Ցօո:

ԱԳՈ

Բժ. 2. ԷԼռքոօւ ՔսԵԼ. Ըօ.,

--

քք.

ՃոօոոոօսՏ (1982). Բօք ԼոՏօօէ 8.

ոճոճջօոծու.

Եսմաօոտ

է1ո7(Թ6- քլռոււ.

ք.Օ.

ԼոՏօօէ 4. 156256

Էօլո

1ոՏօօէՏ. ՍՏԾՃ

(ՃԵՐ0518) --

Տ6ոս., Իօւ. Լոտ. Ք. 015. ԼօՅՈ6

Իօւ.

Տքոնօ6 ԵԱժԿՕԼո.

561,

(1986).

օշա

).է

ռոմ

ՏօքէօողեՏո 14, 2008.

1975, Մի. 35, 76 2, ք. 463-476.

48.

ք.Ծ.

Բակո

8Յսմաօող Իօօջէ

Ն/Շ605.

1. թու

Բրո

Եսմխօոո. ՍՏԾ/Ճ

ՇՇՇԻ, հԽԼ.-)1Լ, 1959,

ՍՇ. տոմ ,/4. ք51105:ռճշհչռ

Ն.

56.

ՕՈՅՇԷԵլւ

Լ7., ՇոօուքէօոՇ.Մ7/. Ղհօ Ելօ1օջ7օք Շճոճմլոո

գ716ոմչյօնճ

քօյքհ Ք.Է., 1. (1986. 8սմաօոռ ՀՇԱԽԼՄլո Օւօքօո ոմ 55. ՊՄճՏհլոքէօո1947-1979. ԲՕԼՇՏէ Լոտօօէ ոոմ 156856 հՈճոճքօոՇու Թռքօր033. Իօւ. ՏօոԽ., ԻճօՈ6 ՊՇոհԿ65է Եօոէռոժ, ՕԲ: Ս.Տ. ՁՏքճւնոծու 68 Ճջուսքարծ, Ւօջյօղ, 54 ք.

(Ճ.

6.

Շօքէւունք քՅօՇէՆՑ ԱԼ. Ծ016311181 Շոգու,

46.

զու

Օհ

Քճօղոօօ

ճ1թ10Փ6ղջ(քօւօուօեմուտ) //

48811838.

Խողքոճմտճ ԽԸ Ճ1Շ7:

քօատօղօրտն

.«Ճեօոօտոս

ԲՓ.

-

.ՇՇԽԿՇԵՕՑՕՈՇ1Ց86

ՀՅՈՍԼԼՕՒՆ

2000.

--

6.

Աքուօղծւօ 1Օ.ԷԼ, ԼԱոտտոծք 1Օ.Ճ., 28888688 ՛1.Շ., Խոտ7քու 67. Ի.Շ., Ա1Շքօաօոշտճ ՒԼՃ., ԽԱՐՕԽՇոօո 7.ԼԱԼ, 7օաօտ Ճ.1., 8ոքուծտ 1Օ.Ճ.,

ՃԵՍՇՔԽ08

ԵԾ.

թ

06661108

11.

-7Ք

-

68.

ՕԲ ՃՈՅՇՅո

68.

Ի.

-

ոճէսոճ

հօտ

Լ.Բ., Օղօքո ԽԼ, Ծճուծյտ 1. 88211

Եւտծուօյ

Ճոմշճո

ոոօյՇ

Ծոօտօ

Մ01. 18.--

-

քօօ

// լռու

156856.

Ճ

Տաոլո

ոօ

1984.

--

ՄօԼ

--

Է.Խ., Խ.թ., Խաայւտտ

1.Ք., Լօսոօ

Ս

«աստ օշհճւգօքօոշճեօո

օք

Տեռյո

թլճու Մ1ոստ65.

-

71. 2շճսօեօոԻ.յ.

Շօոօստ

օՏօոլքեօոտ օք

ջոօսք // ՇԽԱ/ՃՃՑ

66 Ճ., Շոու

4Ճ.4Ճ.,ԸւՅԵէ

Շ6տշուքեՕօոտ

ձոժ

// Ծրոօմաատ

1ւծու

ՔՕէաէօ Ճոմօճո

ԽԼ).,

ՕԵԵՏ

Քլճու

հօ

էօ

Ճ.1., Մ/ոէտօո

Կանտօտ Օոլոծ.

«ոլՃԵՅՏ6.

ԾԵ

1996. հԼէք://Ե51010Ք7.Յոմ.6ժԱ.2ս/Օ70սքտ/Խ/(ԼԷՏ/7106. --

72.

ՏՇՇէլօո

5.2

ՇԼթ.

(Ը1Թ), Լոտ,

թօեռէօ Շծուօ

6էհօձ

73.

օք

ՇԼԵ

ՔրՕէՕՇ015 էօ ՇՈ

Ղուուոջ

7օօհուզսօտտ

հԼլչոսճ.

թօ.

Լուօւոճէլօոճ|

1999.

-

Շհճոճօէաոտելօտօք էհօ

Ճ. Վ

ԽԼԲ., Ճժճտտ

օոշ)ոօ-իուօմ 1977.

1ոսոօտօ1եծոէ

Մ1նՏօՏ // 1. Օօոօոռ1

74.

ստ

18016.

--

Ճ.ԻՎ., Ճառ

-

8ոոՏ11561ոճ.--1988). -- ՄօԼ

75.

13.

--

-

գոմ

ԷԼ.,

56101097օՒ Ճոմօճո // Իլօքճւօ1օ918

մոճաոօօէԷԼ1Տ/Ճ

ոճ

Ք. 389-391.

Էհլոտջ Ս., ՄՇէծո

տւօօքլոէծ օՒ քլճու

85587 ք0Լ էհօ Վ6էշօէւօո ՄօԼ 34. Ք. 475-483.

Քսունօճնօո

Ճ.Ը.

Մլստ(ՃԹԽԼՄ) 55 ձոօօէ

քօէաէօ օէ

1016թ».

լու

օք Թ|ռոէ Մստօտ.

ՔսոլՈօոէլօո

էհօ

Քոս

ԷԼԼ

Ք6օէօօեօո օք քօէճւօ 16248011 25587 //

քուոճուի71ոթօէօմ սԵօոտ ԵՄօոշ:ո6-նուծմ 1ուտսոօտօւեծոէ Մօ1Լ. 107. Ք. 37-46. թիքօքուհ. 26115օհուն. 1983.

76.

Մ1նՏօտ -

ՔթքՕ.

--

Ծճէդ Տիօօէտ

(ոօո-Քսոօքօճո)// ՑսԱօւո

-

օո

77.

1984Ե.

-- ՄԼ 78.

օէ

Ճուտոտ ԷՕ. զսճւճուոծ 8սլտեո. 1984».

ՕՔթթ/ԲՔՔՕ

--

128. Քօէռւօ --

ՄօԼ.

14.

Ծօշսոծուտ

ՎԵ. 21. Քօէռլօ Մլոստօտ (ոօոՕսոճուլոծ քղօօօմսոօտ // ՕՔԲՔՔ/ԲԵՔՕ 8սծմո. էսԵՏո 71014 8սլթեո ՏքԼոմ16 քօէոէօ ՔՔթՕ.

--

14. -բ.

73-76.

Տքշօւրօ զսուուոծ շզաատծուտ. ԷՔԵՕ

ԵՔՔՕ. Օօ.

1008.

--

ՔԲՔԵթՕ.

ԲԽԼ քոօօօժսոօտ ՔթիՕտգուէՅր7

ՕԷՔթ/ԵԷՔԻՕ

8սկծնո.

443-454.

ՈՇԽ

1ո6ղԵօւ

ՄօՕԼ 67.--

(1). Տօօմ քօէուօօտ. 3/21

2004.

(2). --

--

Ք0ՏԷ-Շոե՞/

ՄօԼ

34.

--

Ք.

Բղեօսոք Ը.Բ., )օոօտ Ք./.Ը., ՀՕօուքՔ. /Ճոմծռո քօուօ ոօեյթ օք էհօ ԸՕԽքՇ4ու05816 ՄԱՏ ջոօնք // Քիէօքճէհօ10ջ7. 1977. --

Ք 969-974.

83.

ՃՐքօաՂԱԽՅՂԼՎՇՇԵՔ

Ա 81186 հուքճ. 110 քօո. 11.Ճ. (օտեղծօքո. ԽԼ. 1. 1972, 145 6. Ըտոքօխօոօօ13տ1. -ղղզ ՑքճյղելՇ օքոճաՅոԼԵԼ, ՔԽԼ6ՕԱՍԼՇ ՃՅքՅԵՂՔՈՒԼՎՕՇ383ՎՇՔԱՇ 84. ած ոօ նլ ոքի Էտքօո՞ւ / ոաՓօքունատօոքած տքճուտոթոմ 8Տքօղա 60036 ԿՎ ոտ Օքոճտոթաախ Քթքօոօմօաօոօ Քթքօոօմօաօն ռ ոօ 38ոմ16 ՇքօղՅՇո լ ՕեՕքօեօքօքոճաւտումու ք861օում (ԷՕԽՅԻ) / Աք. օ ԱՐՈ. - ԽԼ: (0ո06, 1996. -- Ը. 702-709. 85. ԻԽԱՇԼՕՈ:ւԱ3ՄՎՇՒԱՍԼ ՇԾ8աւօքաօ308 յոմքօ5 Ճ.Խ. ոճքոօֆօոչ 116, 2001, 27 օ.

(Խ6ՂՕՈՍՎՇՇԵԱՇ

քՇւօԽ ծեո. Ըօխարօտօոդ 86. Խ18186686 ԷԹ. Բ... Փթօօուղ ԽԼԸ., օօՊւճ ոճ 62516քոճոծոօք 67քօմ ոդմու քճքոօֆօուտ հլօքոք 60քթ6աօ ԷՇ Խ1., 1994, 40 6. (Խ(61011ՎՇՇԻԽՇ 7ո2384Ւ114), 87. . ԽոււքօօքոոււՅն եւ 803676. 60163861 քտօղօամ.րում ԷԼԻ. ու Ճոօտ: 8.1., Ր8օ3ոո: Ք.9Լ., Շրճքոոճոծ ոք.: ոօղ քոռ. Ետոռն 8.11. --

ՒԼՆՄ.

ՈՄԴԱՁ, 1988.

-

Շ. 227-284.

օղքա 88. Օքուոօաոմ Ճ.7լԼ Փուօօաատոճքըթ քշրոճոօաւճաու ԵՕ3Ք. Յճուուճ մ Էճքճում ք քճ616ժու. 76 8, 1999. Շ. 22-24. Շատ ԼԼ, Օքաոօամ Ճ71. Ճոռուտ: ՓուօօումՅքիօօ ք. ոճ. 3811111811 Էճքճւ ւ: քճ616ուն Տ 8, 1999. Շ. 18-22. Քե 5/1 (1) Բյրբօտօոօւտօ ԷՕԽ3 ոօ ԸՇաաոքւ ձութ 90. Փուօօճտաւճքոօրօ թառատ. 1օքօսօոծ տաֆօքեաատ,1քօծօխօր յո դքօոծոծեուտ 4:ՅուՅն Փողօօճ:18քեօ1օքաօեռ (ՃՓԹ). 2011.10. 91. Շղճոոճքը ԷՕՔՅՔ Քի 7/21 (ԷՕԽՒ3ՅԻ/ՕԲՔԹ/ՔՔՔՕ,20046, 5 ոքՕՈ6օօ6 Ոօքօօուօ1քտ 201 1.02.24). --

Է. 11-22.

Քսոօքօճո)ճոժ

Ըշունօտեօո

-

Յ1-սՏ Լո

--

տշհօտօ ՔԽԼ 4/28

ՔթթՕ.

զսճոճոքոծ16ո քօէուծ // Ցսլօնո

1978.-76Ք199.-95. Ցու

80. 2000. 81.

92.

Բ. 526-533.

8ոստուռջՕ.

0.

Լ.,

ւստ

քօէճէօ օէլՇ

88511615. 17 1ոՇօէլոջօքջք ճու(Տօլռոստ ոոծ1օոջծոճ)// Է1էօքճէօ10ջ18

1993.

-

ԲթթՕ/ԸՃ81.

1ԼԽԼ. ԽՐխոտուռ

-

ՃՊԼԱՅ Ճ.ՇԸ., ՏոԱշու

ք.Ե.

79.

Օսոորուլոծ քօ5էՏ 1Թո Քսոօթօ. 2ոմ օ4լէօո (Քմ. Ե Տօօւ Շճի Օ., ՖԹ., ԷԼ Լմօոոօջտ ԽԼ. 1996.

ՌՈԻՔԻՎՃՂՆՕԻՆՃԼ,

ՊոլիոջթԹո4(68). Տուն

--

997-998. Ի.Տ.1.,

69.

Օլ

ԽՕԷւքօով ՇԸ0Օտշքոաւծոօ18088ՔՇ Փֆտւօոճւ0դ0Օ1ԱՎՇՇեՕրՕ

ՅԷՅԿՇԷՆՑ

// 3ճուուտ Ք «ճքճատւ քոօ16:ում. 2010.

ԷՅքճււ Ը. 31-38.

՛Ղճօհուօո1

--

:

1990.

92. ՇՊՏԱԹՑք» Քե

քօր 18881010ԹՕուքօու. ՈՇքծՇուօրք). 93.

803671

(2.

ՔԽալտէօուղ

օոճդթրանՀԱՇԼՇԻւթլ Տօլրոճօօաւսատ (5 . ոքօպլ66օօ

ՇՖոճքուօրմ ՇՏ8Ց. Ճառտորտ Փայօօաաճքոօրօ քոօտը Շ6քօկ ԾԱԵՆՇքոճոթւօմ ԱՄԱ ռտքոժֆօու Քոլտքօուռ

ՂՇու

Տ0լոճօօասոո

ղոլ

2006. 94.

Փօոօքուաւ.ՓԻ

Քօօօսնօռօմ

Պօքքոոօքմու

85118611

ՔՓումտ»,

16:

95.

ԷՔՔՕ/(ՇՃ8ՑԼ1

ՏՇքօմօուօստ.1ո: ոտուը,

(1992).

Տսետք. ոյշհլջոճոշոտջտ

ՇատԵճօէօ

ՍԷ.

96.

ՕՐՕԱՏՏՇԷ

Ի.,

Տ018ոճ664ճոսո ո էհօ ԵՔՔՕ

Օօ

/Ճ.-Տ., Տուհ

ւօքյօո 1ո

1998, 53-63.

Տւմսճեօո

ԼՒ.

1997. ԹսԱօեո ՕԻՔՔ/ՔՔՔՕ

հմքհլոջաո ա

օք 8215էօուը 8սլծեո

28,

ՏնոքքմոտՏ

ՒՎԻՎՃ., Մշո

Ղյօս-ԼՃո-Տո ՃՄօոեօւջի ). Լուտօմսօեօո էօ Քսոօքօ օք Թո15ԼԾում Տօլտոճօօ4ոստ Ե10Կ8- 2 1866 3 1ո Թօլաւջօուսոտ 7օ1տոօ օսէնոջչ. )օաւոճ1 օք ՔԼռու Քոէհօ1օք»,86 (2), 2004, 147-145. յռոչօ

ՆՀ.

).ք.,

4օո 8614 ՒԼՔ., Ի

Կռո

ՀՈԾ

.

98.

Ւ.

Լջօոչ Լ.,

ՏօլտՈ2օ64նո

ՏԱ Ո1ՕՇՕՇՇստ

ԸԽշ

Է.

Թճք/մ8614 46Լ66էօո օք քօօ քլուտ ստյոքէհօ

Տօստռ Տտուօտ.

1ոքօօէօմ էօտշէօ

ո

ոմ

ճքջխնոճաօո

տիմօ

ՅՃԱԼօստ

8սլծեո

ՕՔԲՔՔ/ԲՔՔՕ

ՕՒՔթ/ԷթԵՕ,

էօտէ

8արսո

31, 2001, 91-93.

Ն.Ը. )օոմոջ Տ.Բ. 1որսօոօօ օք ռուռցժուտեճոժ արի 2ԼՐՐՆ քօէօուլտ|օո էհօ Տար1Մ81 օք ՔՏսմօուօոճտ ՏՕԼՃՈՅՇ6ՅւԱո 1ո Թա Իթռհ Շճաօլլոճ 50115. Քիջէօքոիօ169ջ,75, 1985, 1182-1187.

տուտ

'

«ՕոէՐՕ1164 ոոճէուՇ .

100.

ՕԷՔՔ/ԲԵՔՕ

Քհեօտճուն ո

1ոտքօօաօոտոմ

էտ

քւօօօմածտ

ՒԽՊօ. 26.

ոոօհօցտ.

Ցսլծեո

20, 255-262.

Ելքհւոտեօոծ).Օ.,

ԱտոտոււտաւօոօՐ Քոլտէօուռ Ցսլծեո

(1990)

Տ«Օլտոճօօճւսոտ.

8սլծեո

101.

.

ՕԷԵԲ/ԲթՔՕ

թՏՇԱմօաօոգտ

մս1Շճոշու

103.

ՔՇոտ|ԹՕ.).

ՇՃԱՏՁ|Հքծոէ Օք ԵՅՇէՏուՅ լէ. Քոօլհօ.

Տօլճոճօօուստ

ճոմ 2550618Է6մ ՏԱԼՇՇ

28, 1998, 93-94.

Տեճոթոմ ճէ

ԷԼ, Տոմ տ

օթ.Ք.

զսճեօ քրոջ 1ո Բոջլրոմ. Ցսլօեո

Տսոտմճլ օք

ճոց

Տօլչոտռ

ՕԲՔՔ/ԵՔԵՕ

ՃՇ

.Ճոռտ Թ.).ԷԼ,

Օ.Լ.

6է 81.

Եօշօլօջ,

Էմո

նծո

105.

Լ,օ5

Թռոօտ,1975, ք. 7-14.

օք Քտօսմօտօոռտ

1ո: Թ26է6ուճ

ւէ

21568565

ւո

Տ01ոշօօճոատ,էհօ

քք. 71-76.

Տօսէի

8ոմ ձի6

Ք61ոօշ 1.4Ճ.)., Քօոուռոմն

Բ.Ճ., Թօօհտ ԽԼԼՔ., ՏօԿ6Ոէ) գքմոջծ օք էհօ |8ղջօ լտ Ճոնօգառ մօքուետօուԼ./Ճօխոլմոմ6տ

օք էհօ 1ոօ146ոշօ տոմ

քօեւէօ ոոօւհ ՂՇօլգ տօլրումօտ Շօքօ168. 1996, Մ. 10, քք. 19-20.

Տսուոծո7 ճոմ մ156ստտ1օո.ՔԷՕՇ6օժլոջ օքՅո

ԵԸՃՔՔԾ.

ոէ

Ք-06օօժլոթտԽՕ 13, 1985,

104.

2011.

ԼԽԼ: Օսուռոմոշ քշտւտջ1Թք ԾԽաօք (Իմ. ե7 Տուհ, ԸՃճՑ 1ոթւոռնօոտւ, Տօօ ՔՔ: Էտ, քԽԼ.

0.0.:

Խունոքթոմ,

Ք ոՏէօոււ

265165 Շ.). 01էՏհօք հօլմ

Խսոօշ

ԷԼ/., /քօոօտճ ԷԼՑ. ԸՇոատքըօքոճւ տուք ԼԱ6քօօօտոտտ 4.009-2011 «80367ոյ6ոծ 67քօմ 62:օքաճոթոօն ոամոք օէ Լ. հԽԼՐօոււ աճքՕ0ՓօուՔոալատէօումտօլգոճօօաւսո (Տուփ) Ճոեսսօհւ

102.

«ՑԷԼՍՔԱԵ»,

ՇՂ1Օ ՑՒՈՒՄԵՔ

ԽՀ

1ուօւոգնօոց|

Էնա

Թ6Շոո1465 Բ., 1997

(ւաււ.)

(հմք:/ԽոՃ-քԼգոՒաոոՏ6.01ք/20514-529564.100մուօժսԱ6-քլո

-4270)

քճջծ 106.

Քիօքօոոօոօ-ոոօմ14է64 օօուոսուօճեօո քօէոէօ ոոօքհ, 16611 Տօլճումօւռ ՔՕԿօլո. Տաօճմտի .Յօտռ Շ.Բ.

Օսճէօոտլո

5616ոօ65. ճՏոծսմաոո|

|

Ճյոռոք.2005,

29 բ.

107. 8054 Շ.Է.,

ճ15սթեօո1ո սՈ6ԸՏԼԵ օք

Շօէօտ Ճ.հ1., Օտօոօ թ., Իսօսոօէօ 1., 8օոջջջօո Ք. Թւտոսքեօոօք քիօւօաօոծօօուոսուօճեօո 1ո ՛16618 Տ018ՈԽ0Լ8

ԽԼ., Պւէշճո

|

(Լօքւմօքէօոճ:Օ61օօհյմա6)քւջհէ ոոծ1

գոմ 8614 Տէսճ 65. ). Բօօո. ՔոէօտօԼ

2006.6

108.

Ֆուշքոլ|

Շ.Ի.,

ՔոժօՃ.ԽԼՇ.,

Ի. Քհօոօուօոօ-ոոօմուօմ

օհ,

թեա

Ւքսօատօօ

ԽԼ,

ԽԼ, Թտոջտտօո (ո Օսոօոոլո ձւատոնքեօո ՃքքԼ 2005, ս. 114, քք. 137-

օօոտսուօճեօո

16614 Տ01ճումօտ. հուօոռօ|.

Էք.

:

109.

Ը., Սոռջ|օջ Օ., Ճ.8., 2օժժռող ).-Լ., ՏԼԽուո Օճոոօ 8ճոճջոո ).-Է. ՂՇողքօոուսոծ 25 2 մումօք ՕԲ է67 6601091681 Տօւոք Ճոօոք 1ոՄՅ51Խ6քօտէ լո 1հօ ՃոմօտՏ. Տքօօ16Տ էօքւ6ճ1 ԷՇ010ջ1621 2008, 7. 18 (7), քք. ճքքիօտեօոչտ. |

Ս

1795-1809.

110.

.Սռոջ)օտՕ., Խ1օտլոտՄ., Շ1օՏքօ-Ք6Ո67Մ., ՏւԽոլո 1.-Բ. Շւօք

1ՈՇԼ62ՏՇՏ

էհ ՇՄ146ոօ6ճքւօո ԽխԵօոոոօքիտ1ո ՄՅւոՀք6 քօտէՏքօօ16Տ5 մ1761Տ1է7: էհօ Էօք1621Ճոմօտ. )օսւոշ| օէ ձքքնօժ6օօ10թ».2009, Մ. 46, 155. 5, քք. 1115|

ՏՈ

1121.

11.

Բո

ճլոճէյճ

2., ԽՈջջլօւռու Շօոնօ1 մօ

քճճ օօոքթոօտօ 1ճէլոօտոոօուօճոօ մ6 4/6Ո62Ա6|ռ. 1995, 45 ք. Շօօ

սոճ

ՄԱԼ

112.

Ստօ մօ ոօոոճւօմօՏ Շուօտօքոէօջօոօտ քօռլո, Ղ16.օ1 Տօլճումօ18,ՄՇո62Ա618. Բո

Ճ.

Էօքուօլօքլգ,

22-26

ՕՇէօԵւօ,ԽԼ6ոԼ4օ,

ՒՇմօքճքճ, 1998 (ույ.)

8101091681

ՃՇԱՄԼԾօք ՈՒՇՇո

(ենւք://թոթ.ք1ՅՈՒԹ156.01ջ/24514-:529566.1044ոոօմս1օՀք|ՅոՒա156մ4115հ

Շ6ԼՃ-ք2Ք6-42՛/0). 113. Օօռծշ, 41146

ճուտ

1ո

ՕԻ՛ԼՇ618 ՏՕ1ճումօքճ

ճոմ ՇՈՇՇԼՏ օք ոօքօ/1Շուտ ԻԼ.1., 00644 Ի. Տ7ոօքքյտԱօ ճոմ ձքքն6մ6601օջ7.2009, Ճ.

օօոէրօ|. 88516

քօէճէօ էսԵօւ ոօէհ

10, 155. 8, քք. 763-769.

114.

Օսոլձւօո

մօ 10515

մօ,

Լ.Վ.

2000,

Քուօոօ10Ք18ՄՇոճշօլճոգ.

115.

քսուօօ

մօ Քոէօջօուօլմտմ

Ճ.

ստ

սո

14 քոքռ Ղ1Շօլտտօլտումօւտ (Քօմօլոջ) 1973 8օլաեո մօ -Լ 6տեճմօ ԽԼոմճ, Մօոօշսօլ..

քօքւչ մօ (Նօքւմօք6ո4: Օ6լտօիլմ86) շո Քոս

ՊՎօէչ

--

7.

(1), քք. 39-48.

Ըօտեչ Թ1օճ.

մ61 Շօտեուօ 26661684 Էնլօ-Օաղ Լ., Շտւմո Մ. Սլտքոօտեօօ մտ Օւոջօ, Օ61Շօհլ486) քօհլոտ քռքճ (Նօքւմօքէօոճ, ". 27-33. 4օ 17, քք. Խ1ճոօյօ Լոէօքոոմօ ք|ոքոջ.1990,

116.

ՒՈՍՏ-Օսք Լ. Ըճոգօ6ո128610ո

46 15

քօնռ

օո

Շոոնջօ,

1ոՏօօէ քշտետօք Լօոքաոճէծոօքյօոտճոմ ճքոօսիԽոտ| 1987. ՎՇԾ օէ, սոլԽօոտ1է7 քոօտՏ, ՇճտԵոլմք6 լո հօտ Մոմոջ, ՔԲողջջօոԽԼԲ. Քօ1Շ օք տօուօօիօուօո

118.

ճոմ Տօչսճլ Օմ1քՕՏ1էլօո 1155.

Տօլաումօքճ.

(ՃԵՏէոՏՇէ).

ԽԼԲ., Թ1ղջօոտտաօո Օ., Քւռմօ

ԽԼ, ՊՈԼՀքոլ Թօճոջետտօո

Ք.

ԽԼ Շ., 8054

քօեւնօ

.Լոլ Լ.,

121.

քօեոէօէսԵօոօրո.

ոմ Քոոտոմ ԽՃ. 81օոօտւօտ

Ք6ՏԱՇ1465, 1987,

Մ.

23, Վ 7,

տտճոճքօտծուՏէոէօք165օՒ

ք. 53-57.

122. Խսօօո Օ., Թճոօոռ Մ. Ճմճքանօո օք ԽԼ, Ճխոոոջ 1., ՀԾոօո /: 856 Տէսժ) օք քօէոէօ քռոոոօոտ1ո ոճոճջօոծոԼ էօօհոօ10ջ165: (ՈւօքւոԼ6մքօտէ .

Ճոոօղօճո տքուօսնոճլՇօշօոօուշտ ՅՏՏՕՇ1եօո Ըճոշհլ, ԽՇսոմօ. Քիօգօ 151ոոմ, )սէ7 24-27, 2005, 27 ք. Ոօօնոջ, Խնտոռ Տ.Տ.,

Ճջճառլ

ԷԼՕ.

Ֆօէուօ քօտտո

ճոոսո|

էոմտ ճոմ

՛Րւօք1681 քօտէոճոճքօոծոէ. 1988, Մ. 34 (2), ք. 199-209. 8. ԸՀՏելլօ Օ., ԹօյուռոօԷ., Էճյումօ քԷ., Տսուօշ 124. ԽԼ016ոօ

օօոէւժ|.

էհօ

126.

ՊՇԷշ

մօ քքճ

Տօլռոստ

0),

քք. 49-54.

.

128.

8օԼ.

Լ.

ՄՇոօշ.

Վ.Տ.

Քշոճլօշ

8սլծնո 5.1.Ք.

2005,

11, Վ 1. ք.

".

օՈՀմոՏ

Եւօ1օք2 մօ

էսԵօտօս1օՏ

Շո

Քտոմօ

մօ

2002,.".

35, քք. 399-401.

Մ.

Լոտ մօ5

քուոօլքուօտ քնքոտ 461

մօքճուճւտօունմօ 807864. ՏճոճքՇ մօ 8օքօէշ

Օսճտոճլճո

ՔօԼԱԾԷ Ճ.

քօմէօ 6-օքտ 1ո ԵՇսճմօւ.

1996,

46 ՄՇոօշնծ|շ. օուօոոօ10ջ160

1սԵծոօտստ Լ.. Ցօ1օեո

ՕՔՔթ/.ՔՔՕ

Ե10109164

էսԵօոօս|օ5 մօ

Շո

մ6 11 էաոոքաւռխուռՏօեւօ 12

(5օՄ01ո») (Նօք14օթէօոճ:Օ616հ086)

14 քռքգ օո 244-245. 1966, (ԸՇօլօտԵ:տ).

129.

օուօուօ1.

էոՌսծոօճ

Ճ.

19 ք.

մօ 18 1ՇուքօոճէսւՇ ՏօԵԼՇ 1

(Նօք14օքէ6ո4: Օ61Շել

446)օՈՅՄՅՏ

մօ

օսիԽօ

էոլօղոճեօոճ|

օհ

1ԼՇօլտ Տօլճունօն

քօտէօօոնօ1. 2001,

Ճ.

մ6սոՏանոք (2), քք. 75-

76.

130.

օք ՏօԱէհօոո Տօսէհ /61168 ՄԼ Քօսօո7 Ծ. Օոօւոօտօշիօուու էճ: տոմ քօոօոճ| ՇՕոՏ10688էօոտ էօ75, Շհօօելտէ օք ոօօեօք1681 Օ6166հ1086). Տէծոտեսք1ճ.1994, 29, 42 ք. (ԼոՏօօէճ,Նօքւմօքէօոճ, 1Շու

Մօճեօո

131.

ՃՈ6ոՈօճո Է6Թոճ.

թօմօլո ք. Օո փ Թտճօոօա ճում: ոօոտծոօլախօ օՐ էհօ Լսէձ, ԼՇօլռ, Տօօելքուքօքտլտսոմ քոօոօտօիօուօ1մ քշոօւմ Թ6շհօոեռօհլտ (Ծոօտց6ո).1993, Մ. 3, քք. 85-98. Քօմօլո

Ծ.

ՏօօԵւքճյքօքտտՏօլգումօ1ճ

հօտ քօէռէօ (Տօլճոսու էաԵծոօտստ)

Շոն

ո.

Տք.

Ճատոօգ.

է26ս1էճՏ 2քղօոօոււօ4(ԸՇ766Շհիօ510"4է12). 1973,

ՅՔՈԱՇԱԼԱՐՏ,

Մ.

ՈՇԽ

քօտէօք

սոխոտ1էն11Տ

Ճօ

21,

Վ

1, ք. 133-

146.

133.

ք. ՛Լիջ օհ թօօո7 քսոէօտգյնո քօտէօ Խխեշ Յէ էհօ /օէՃ օՐ Տօլնումօոա) թոլթտ (Տօոօեւքնյքօքտտ Խարօքօ. սումօրջլն Ատ 8-ոօ. 2004, 7. 52, ք. 183-196. 8911ՇԱ1էսո26

134.

9Թօուօտ

2009.

Օ.ՐԼ.

ք

ԽԼՕՈՑԿՇՇԵՔՇ քօտօուօատումմ

1ոծԷւոֆտոճոտ ԻՐ/24քօոտ

85148Ո6ԷՌՈ0

Ք

16քքուօքոռ

Իօօօսմօւօհ

Փօղօքճւահ. //

ոօ

Լլոօո)28ԽՈւ., «ճքՅիՂ6Ո: Շ. 5.

«ՅԷԼԱՔԱԵթ».

ՔՈՒ

յլո

ՓՐԵՄ

«ոճուաճ ե.ՐօքոօօւոօտԷԼԻ. 2001. Օռքողծոտոօոթոճմ Ք0օօտտ 68քօոօմօԲօմ (Ծւքթէօո8: ԹոօտօքհւնմՅ6) ճՊքօ30Փոմուղ օօոքօոծթքթու 135.

ԽԼ

ԼոՈսօոօա

Խեոօտստ

132.

120. Թ7օՏՇհ61 1., 26քճոօ Օ. Ճէնոօէ-ճոժ-եւ1 1 ոՇ 1Շօհոօ1օք»10 քօէոէօ էսԵՏւ ոօէհ ոճոճջօրծու. Ը1Ք Ճուոո| ոօօմոքՕօէօեօո 2008.

123.

քոք Տօլրոստ 49-54.

Ք.,

օմօ

57, քք. 5903-5909.

.

Ճ.

Օք քօտէօ: 1օտքօոտե օՒ տճոճի/տ1Տ ԿօԼՃԵ1ՇՏ.1. Ճջուօ. Էօօմ ԵՇ1օաքքօսոմ

Թռու

տօէհ էօ ՃԵՕԿ6- Յոմ

Շհօոո., 2009,

Տմօուքօտ1ուեւանտսում..

Տաօմօո:

.

Քողջջօո

119.

՛1օօյճ 1ո Օսշճքատճոո քօէուօ օհ 2011:

օօուոսուօձեօո

Ճյոտւք,

ԿՎԾԷԵ Ճ.

ՂՇՇԼՃ Տօ018ումօ018ՔօՃօ1ո

Էնի ք.

1հ61- Շօոււօ1.

Օսճծոճլոո

125.

46 1ո քճքո, 16618

ՏՕ1ճումօ14 5» Քհէհօոնու62 օքօօս161լ8 ՕօԱշհմ26), (Նօք14օքէ6ո8: 46 քլճջոտ.1994, Մ. 31, քք. 43-46. Ըօտն Ք168. Խ(ճոծյօ1ոէօքոոժօ

117.

1ու6քոճնօոճ):ՏՕՇ16է)օք Շհծուծո1 6օ010ք».1էհճօ8,ԿՄ, 1998.

՛ՈՇ618 ՏՕ1ճումօ18

46 185

օԼԱԺՇ 6Ճէ126ՇՏ հօտ ոՃէԽ6 քլոուտճքճլոտէ181786 (Նօք1մօքոռ: ՕօԱօեմ86). Բ186օո ճոռսո|Պօծելռքօք էհօ

ՇՐՔՅԷ // Թոօհլօղ.

136.

օ603ք. Ղ. 80,

4. Շ. 908-915.

5ււո.

ԽԼԱ., Աքօաո Ճ.Ճ. .Լօոծ 8.ծ., ԱՄքաուօտ Շ6օք, օ6ք86օ164 1 ՀքճոծքաՇ Խածքատոտ.

ԷՅՇՇԵՕԽԵՍ::

2012.

Ճօոոշաայու

// Ղ-Ց8օ ԷՅՄՎԵԱԵԼՐՆ

137.

ԱԱ .

Չ.Ա. Էքս Փշոււմ Ք0օօ:ու Բ

2003.

Օոքշոշոուօղծ

օօոքօոծղթճթու

.

ՀԱԿ թ»

ա

//

Ղքջու

օոքտք.

Շ.

ՈՅ

ԼՃ

ո

ո ճոռուռ. Օռբօոշղողծու - քղօքծէաօ 8.Շ. 2001. մրջորուտատ Մճոթւոյոո. Շ. 2118061018 Իօօօար. .1. 7 ՄԼՎ. 2. // Թոճորթօ6102: '

8.Շ.

:

ԱաոթոծոՑ՛Է.

տ

Ճո

39.

7"

Աօոշօոծմ

2008. ոտն Շաոօքօաօ 8.Շ. Պքօոօփատմաւ Տօթոուոած(01թղռ: Սոօտօթհլլժ86) ՓճյոաւՔ0օօոու օՕոքծոծոթուա»:61թճու լ

// Թոգոօ6105:

Շ. 13-29.

/ոծոոոճ.

Ճ.Ճ. ԼԱրոատօղֆծծքոր.

140.

ՇՇՇՔ.

օտքօոծեօտօքՎոօղա

76ուոթնյ:

ԷԼու,

909201.

Մ.

Օոքշոօոտյոոթ ԷՅՇԵՏՕոԼԵՐՆ ոտւքիւտիւ:, Ֆոօոտ. 81օքճտ ԿոՇՆԵ. Ճ., Շօմ

Տ.ԷԼ. 2005. 32167ԷԼՃւԵօսը

1ոօտօքհո: Ճ ՔոօՏՏ.

ԼՅԵՕՈՅԼՕո7

Տքուոք

162-164.

ԽԱէաւռլ

ԹԱՑ ԽԼ

2009.

810ջտ,

ՔՇ-ՏՕԱՇՇՏ

01օտօքհւտ Տսշսելլսքմու.

Ճջոօսլուծ

տոմ օշւտոծօուօտ.

Տեռաեօուօտ

ԸՅԱԹոուը,)սոծ 3. 2009.

ճոմ

օր ՄՍոխօոտի/

շճոծեօուծչ/1ոմ62..ՇՈոշէքոտ .Ս6Յու.օջ/Ե10քՏ/ՏԱՅԵ6ՈՂ6Տ

ժո

1ո6-մոօջօքեը Տսշսեմ |

Տ1Խճնօոչ.

// ՍԸՖԽ/(

.

14ու

|

Օոնոծ. 25.05.2011.

.սօ08715.6ժս/Է24Օ՛1Ը/ հմ.ինո), Օ. .Ստսօտ /ոլթոՄ., Էլտիօւ Ճ Շա Բ6տէ ՃնոօմոջՒԷ6ոհ» Ճ.1., 1ո Օոօքծո.//

ՏՏՐ/Ը6. ԷԽԼ

Սում6ո1է7. Օօցօո. Էւմօոտլօո Տոթ

հէք:/Մն7.1 144.

81թօուոջ,Բո 8991.

10.2009.

ՍՈՐ 515ուքժք հմք://ԵՏոցոոքծ.օոք/1155/05սշսել 145.

օսջ

ՋԻ

/

ԵՐԲ

հնք://58ոյսճու ւծ

Շօսմ Ծոօտօքեը Տքօէլօմ ՖՊոոջ

ՊոչիՋո Քսէէ քոժածբ.

Ն/ոչհլոքառ

ա

Իր

Տեւէ» ո:

Քռտօ ԴՂիհտոէէօ

Բտոտծո. 112009. Սոխծո:եր ՆԱՐ

ր

:

ՏԱ.օժա/Օօօսոծուչ/ՏԾ/Ծ11.09.քժք

ԽՈՃԼԱՐՇՏ Թ-

ՒԼշքոոօն ՛

ՏքօաօմՊոք

Տ.

|

Ց8ոտհ ոետհ Ըօխողեւը. Ըօխոելո.09.07.2012 09.07.

օք ԻՇ

149.

ՕՏ

Ճ.

ուլը,

՛1օոնոց

Տ

(Բա ԻԼ) Ծոօջօքհւտ

Ք65է Ճթու

//

հնք :/ԽԿՅՔԸՔՕՄ.ԵՇ.64/6ՒօքքրօՍ5ամ.հնող.

,

Թոաոօշո

Լ,

ւ (Խ1ոտսոոսոճ)-ՇԽ (Տօքհօքհօոգ) Տսշսե

Օժօոջօ

Լ.

2009.

քօտէՕՐՏոոո Բլ

10. ք. 19-23.

Ծոօտօքհյռ

6ոօքտմո Ղոտոնոօ. //

հլք:/ բ ԽԽ.ԱՐԱՇ10Տառոթմ.թոօմ1ոծ18.էո.1ՄԵոտո7/Թ2Լ սքուլ քճ.քՈ041Ո618.Ո.0 Ծւոճո)/թոէ սէհ6լօ.

ծո է

Տելությ/

150.

ՏՔԱՅԱՄՈՆ

275-208.

ԵօՐոՅաօ8-ԽԵՅՂԵՒԲ ՒԼԷ.

Խ31517 ՒԵԼ

ք2օ6

Եր.

1927.

Յայտ

-

Օ65օք

ԲՕք080,

60շժթոու

ԺԷ տքօրաււծոծի, 4 (2): քոօղծումմք

8.ԷԼ. 1993գ, 2

151. ԽՆՅՈՇԱԾՑՔ

ԵԼ

2-ԲՕԽԱԱՒԼՇՈՈՒ

(ԸՕՇօքէ6ոռ, ԸՕՇՇոծԼիմտ6) 7ԱԹտեհօՕ ՏԹՕՇԼ ՔՕօօտտ. Կո 1. Թոճուտ0օ6Շ108: 7նոեւնՆոԳ.Ը. 1-183. -

152.

ԽՆՅԵՏԱԾՑ 8.1

ԸՕՇօՇԼոծմիժոօ) /լտթրօոօ Ը. 184-334.

Հ ՂԵՒՅ3Ուն.

153.

ոռ

Ս

:

հմք://6216ոտլօո.սոի.Շգ ԱՅջուօ/ոջքոք/Տքօեօմայոջմոօտօքիլլտ.հեռ. 147. Էտլօո Ճ. Խ1օոււօոոջՏքօմօմ Պ/ոջ Ծոօտօքուըուհ Ղոճքտջ ճոմ

148.

ա

143. Շոքութ 1., Բնու ԽԼԼ., 8օ1մճ2 ԽԼՏ., Օռու 1.Ճ. ՔոԾՏ10ոճո/ օք ՏքօեօմՓոոջ Ծոօջօքհւտո Օամօշնոօջ: ԽՌոճջծածոէ Օ8ոմօո 11օոոծ

116.

հք://641ՀոՏլօո.սդհ.օժաճքոօ/ճջքոք/Խ1օոլօտլոցՏքօԱ

տ

մ

'

հնք:/

//

Տքօմամտղոջ Ծոօտօթեւտ(ՏԾ): Տոտո էԼ ԷԼՃոոքտիլրծ. ՇՕՕքծՅԱծ 62է6ոտ1օո.

Վ6Ն օՒ ՎՇԽ

ՈՐՍՈԽՇԵՏԼԻ/

/615187/ 01

18:1ԼհՂոճքՏ.հԼող,

:

ԽԼ, Շօհօ

.

Սքմուծ օո

Ճ.

8 ՇԿ/ՅՐՇ .7/

Տքօաօմ Պղոք ՍոօտօթեհըՊոոքչ. // Սոխօոլե Էլոքջուրծ. ԸՕՕքօքո ննօօ516ոտլօո. 04.04.2012.

,

ԷԼՅոմԵօօն. // ՎՇա օէ:

ԼՆՅԵՕՈՅԼօԻ7

142.

Յու

ծոռ

1970.

6.

.Ճտհեսոոօր

141.

1.

է

`

Էոօո

ՕՐՕԽՇԵՏ

ՔԽՈՇ ՇԶ6.

աոան

3.

Տ

բուլ նէ

ԽաաօտՑ

Օօ.

ԷՅ.

--

/11օօօք.

Թոմ

154.

Քօշշսմ.

8.

ԸՕՇՇւոծ|1մ86) /1Թոծի6ԻՕԹ0օոՕէռ 3:8Կ6Ւ16).

տյտօ

1997. ՔՕՇՇՔ։

ո0առոճ

/ ճղել, 606Շ10է:

ԸՅոօԱօաճա 1.1.

ԸՕ661ո611486) Փու

ԸՇՇԵ.

ՐՄՀԵ-ԲՕԵԱԱՎՇղոր

Իւ

19936.

80շտօտ

էճ

1983.

Վե

Տամ ո ր՞ողթ

(Փ47:8,

Շօ16օօքէտո, .(Ըօլօքէօոր

0186ԷՐԼՕ6

ՄՎՇԵՕԱՇՐՇոծքա

ՄԱՐԿԱՈԱՈԿԼ

6օթ

--

156. 46ո6:05-ՃոՅօքու ՇԽԼ 1981. 1955. ՛՛հօ

Ատ,

0).

Շ.

Եքաշհոլու (Ըօ1օօթէօոճ,ԸՕ-ճոծլնժշօ) Փու 60 (4): 849-859. 0603ք61176, Ըւօատօո Ք./Ճ.

(Ըօ16օքէոո,

Քոճյատօօոօս-

-.

Պե

5ոՕոՕՐ

ՇՕՔՇաաուծ

Մօոաւքճո: Է), 155. 1980.

ՃԾՈՕԽՕ5-ՃԵՅօթուՇԸԽ.

Էքաաշհուռւ (Ըօ1օքթաւտ,Ըշօլոծամաօ) Փու 59 (2): 297-310. 0603քօեած.

157.

2.

6.

Շոու աա

(Շօ|6օքթէթրշ,

ՔՃօոաւտոշոույյւՂքոՇեւ

ՇԸԸջ

-

Չուօեօղ.

ՔՃօաարանոտաւքոծեւ

ՇՇՇՔ.

1.

-

Ծոոօխօո.

ոճէոռ| օ125518օճեօո օք ի6 Բունճտ ՕԲ

ԸՇօԽԹօքէօոո. Նօոմօո, 187 ք. --

Թո

158.

1950, Ղհօ

Խշքսք Ճ.3.

ՕՒ Էք ոօհուոտծ.

--

Յս)|. ՔուօոօԼ

Եւօ10ջ7ճոմ

օ:էօւոճ|

ուօւքհօ10ք5օք

ոտի 515ՕՒ ՇՆ/եճէոոճշսլնօո ԸօՇօոօիճ26). ՒԼՏոօտծքաճօհոճ Շօոք16 (Ըօ)6օօքէտոճ, 7լջ1լոնօօէօոոճծս|շէգ ՒզՇ. ՏԱ. ՒԼՇԷԵՅ:մօՍոխ, ՏՇՈՇՏ 1. 2օօԼ 19 (2): 445-455.

159.

Է60.

Եօօոքյոքէօ

ԷԼ. 1973. Մոոշեօո

Խշռես

Խսոտճե

էհօ քշոսՏ ՇՏ.

16.

Օո

1932.

Եքոշհոգ.

200).

--

Ճ Ըօօմ Բ.Է.

ԸօՇՇլոօ1ոմ26).ԵՅ6186 ԼոՏօօէ5 3 --

162.

իճ

Քօտօճռծհ,41: 161-208.

ՏՕԼՃԱՇԼ 9.

1954.

(1):

էե

ոպտշսշեօո օՐ էհշ

44: 458-466. Խ/14ք.

1961. 1եօ 31-91.

Էլռոզեսօհ

Յօւնո-ԷԼւոԵսոջ, 599 ք. ԸՕօ|6օթէտոշ.

Էքճշհուոօ ԲՈոշշումուհճ

1ո --

).

|մ7 Եշծկշջ

օՒ՛Լուառո (ԸօԼ:

շո.

Օօ

2.

--

163. ՓՈՓՈԽ

.ՅջԼՕՅէՅՏ.1Ա

164.

166. 167. օ

168.

169. 170. 171.

.ՊաՐա.ԵՕսյօ.ոծէ ..աա.21Ո.ս

..ԽԾ.ՇՅԵԼ.0Լք

8տե Ճոճի/տ15/ԹԹ/Ճ 6Կրա.Շքքօ1ո/յՕՍՃՆՃԻԼԼԱԱՎՔ/665է լու

6 ՎՈՏՇՇԱՈՅքՇՏ.019

ա.քոխքօտԼ.019 6.ա.ՏՇԼԵՅԼՇ.ստմճ.թ0Կ/Շօ16օքէօո8/ Ո68Ե661165 ՆՄ

ՀԱՎԵԼՎԱԾՆԵՐ

Վնասակարօրգանիզմների նկարներ

.ՏՇՄՆՈ.ԼԱ/1ՈՄՅՏ1ՆՇ

ոա.21քօ046200.60

172.

տ

173.

ՓՐՍՆ/3.էՇԼԱՏ.ոՇէ/ՇՕուռգ/1ոՏ6օէտ

բզեզի/Բք/ո» Խեոտ/ ձասունը, ձվադրությունը, Կարտոֆիլի թրթուրը ն հարսնյակը

Ն

Կ

ՃՔԽԹՆ-ով վարակվածԹՅՄԹԽՇ/Թո սորտի կարտոֆիլի ն չռերնեների թլորոտիկ հետբերը,բձավորությունները դեֆորմացիան

|

ի ՐՊ Միջերկրածովյան պտղաճանձի թոթուրներնհարսկյակները ու

պտղաձճանձիկողմից վնասվածպտուղները Միջերկրածովյան

դեմ կիրառվողտարբեր տիպիթակարդներ Պտղաձճանձի

ԱԱ թուղթ, («տնակջ) ծակոտկենթղթով, 2 միջերկրածովյան պտղաճանձիիմագոն « ետա» թակարդ, / կպչուն ներդիրիվրա, 3 «Բիցրօօծո 2 13Տ586Լ 1ոզք»"դեղինլամինացվածթուղթ, դիսպենար(իներտ ռետին)տրիմեդլյուր,ԱՄՆ, «2006օո» ֆիրմա: 42 «Սենսուս»` ուղղահայաց, թափանցիկպլաստիկ,դիսպենսր(իներտռետին) կամ հեղուկ տրիմեցլյուր, ԱՄՆ արտադրություն,5-ը «Տեֆրի ուղղահայաց, (մեկրոմազանոթ) ռետին)կամ ժակուկեն դեղին պլաստիկ,տրիմեդլուրը դիսպենսրուլ(իներտ ԽԲԲ՝ չամինացվաճ 1Շ» թուղթ, ԱՄՆ 1ոշք արտադրություն, «Բիտ շերտով, թօռո տրիմեդլյուր դիսենսրով(իներտ ռետին), «ՀՕՅռռո» ֆիրմա, ԱՄԵ7-

ո

տա»

-

Յե»

Ա»

յ

ԱԱ -

՝

Արնմտյան Քորիստոնրայիթրթուրներով երիտասարդ

մբ

Էնձյուղների վնասու

-

"

`

-

Հարսնյակըվնասված Կեղնիվրա թրթուրիհարսնյակավորումը ընծյուղի վրա

Տ

Իմագոյիգունավորմանտատանումները

ՇՅՌՕԱՅԽնծորենու կլորագլուխխոյաբգեզՏՅԹՑՄԱՑ

Բազմագագաթություն

Թոթուրը

վրա սարդոստայնի

ՏռքտոմճՇոմ/Ա8-ի վնասակարությանարդյունքումանտառային խնձորենուչորացումը

Բիո

Թ/տԹուռ

ՏՕ/2ոճօծօճյսո

սե.

-ով վնասվածկարտոֆիլիբույսի Թառամումը

Կարտոֆիլիպալարը

գորշ

օղակով

կարտոֆիլիգորշ փտում

ԱՍԻԱԿԱՆ ՊՏՂԱՃԱՆՃ

Օ7օՏ0թ///թՏԱՀԱ/

Թրթուրները

1/81Տ

|

կեղծ հարսնյակը

|

ԳՈՍՄՇԱՆԾՄԱՆ

ԽՆԵՋՈՐԵԵՈՒ

ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ

28-ԿԵՏԻԿԱՎՈՐ

8ԻՎԱԴԱ

(ՏՈ

ՊԱԻԼԱ (Բո

ՈՇ6թնց

առո

նսեսխ

Է)

ՏՇրումծր.)

ԲՋԵԶ

Խ(0156հ ԲքրաշհոտՄԱ/ՈԱՇՇԼԹՈՂՑԸԱԼԼ

ՏԱՆՁԵՆՈՒ

քջո 1.)

ՍՈՎՈՐԱԿԱՆ ՊՍԻԼԱ (Ի5թԱս

ԴԵՂՉԵՆՈՒ

ՑՈՂՈՒՆԱՅԻՆ

Լ ՎԻՃ (1տոմօքլ6Ւոտ քՒռու Օօ.)

ա

ԵՂԵԳԻ ԼՎԻՃ

ԽՆՁՈՐԵՆՈՒ

ԲՐԴԱՊԱՏ ԼՎԻՃ (Էդոչօյոզ 1ոլջօրայոԷԼճստոու)

իմ

ԸհօԼ) (Ի162-06Շի10101065 քօպՖԸԱ6

՞"

ռ ՆՁՈՐԵՆՈՒ

(4թիմ

ԿԱՆԱՉ մ ԼՎԻՃ աե:

քօոու06ջ.)

» յ

ԿԱՐԾՐԱԳԱԼ

մ6տշոզնա ռին) ԼՎԻՃ(Էյճտռճթելտ

ՀԱՅՏ ԵՆՈՒ ԲԱԼ

Ը6Րոչմ Էչ) ԼՎԻՃ (11/2ա5

ԴԵՂՁԵՆՈՒ

Տեն.) 1ՎԻՃ (112 0065 թժրՎէԸԱ6

ՏԱՆՁԵՆՈՒ

ՄԼՈՒԿ

(Տքիճուոտ բ»)

ԴԵՂՁԵՆՈՒ

ՍԵՎ ՈՄՎԵՔՋԵՋ

(Ըռճքոմոչ(ճոշծոլօոէ

Լ.)

ՈՄԳԵՔՋԵՋ

861.) (1ոօը6օքօմ24(5քհժոօը16ո4) ռուն ճ01065

|

ԲՈՒԿԱՐՎԿԱ (Ընշոծոմմոնտբամ

1.է

Ը6-ոԼ) ոտ

ԲԱԼԵՆՈՒ

ԵՐԿԱՐԱԿՆՃԻԹ (Սյուն

ՑԱՐոԼԱՏ կօտ

եշքոած Լ.) (8յո1տ6ոտ

ՏԵՐԵՎԱՌԼՈՐ

ՏԱՆՁԵՆՈՒ

5Շ0ք.)

«-.ՆԽ

Ա

ԽՆՁՈՐԵՆՈՒ

ԿԱՉԱՐԿԱ

1նուն

ԾԱՂԿԱԿԵՐ

Ի:

ՆԱ»

եւ

Է

եշ

(1ունօոօյուտ քօուօուու 1.)

(Թոյուշհեոջեզտոհոչ Լ.)

ՊՏՂԱՏՈՒՆԵՐԻ

ԿԵՂԵՎԱԿԵՐ (560

8օ«իՏէ)

ԲԱԼՇՆՈՒ

ԿՆՃՌՈՏ

ԿԵՂԵՎԱԳԵՐ

ԼՈՐՁՆՈՏ

(ԸտնցտՄոզճմոճ 1ճե՞.)

րւմոջոչ հած.) (Տոռէրսջ

ՄԱԼՈՐԵՆՈԻ

ՍՂՈՑՈՂ

ԴԵՂԻՆ

ՍՂՈՑՈՂ

8555 1.) (1թք1Թ6ճուտ

|

'

լ

ՏԱՆՁԵՆՈՒ

ՍՂՈՑՈՂ

"

«զարի

Ֆրոոոջ10.) (թրթճւոտ

Է

Իւ

Ք

ը

մ.

Ք

::

Յի :

"ՍՄԱԼՈՐԵՆՈՒ

ՀԱՍՏԱՌՏԻԿ

քոմ.) (Բայօոոջ ճույքմա/թ

(ՅԻ

8-28

ԱԾԵՆԱԿԵՐ

ՏԵՐԵՎԱՌԼՈՐ

ՎԱՐԴԵՆՈՒ

ՏԵՐԵՎԱՌԼՈՐ

Տառ.) (4ուհքն թօմնու

ԲԱԼԵՆՈՒ ՃԱՆՃ (պքոօռում 1.)

1օ5ոտ 1.) (ն ճնլքտ

ԽՆՁՈՐԵՆՈՒ

ԱՊԱԿԵԹԻԹԵՌ

8օոէհ.) (Տչոռուհօմօոուբօքոքնոուտ

ԲՔՈՂԲՈՋԱՊՏՏԱՆ ՏԵՐԵՎԱՌԼՈՐ

1.) (Տքմռոճքո ՕՇ6ԱՏոտ

--

8----

ԶՏՂԱՏԵՐԵՎԱՌՈԼՈՐ

115.) (էթժո ոսեւթուոռ Էնա.(-տաոծքաու

ԱՐՈԾՄԵՆՈՌԻ ՑԵՑ

(ՆոջթոտէիըՇռոյսքճր2.)

ԽՆՁՈՐԵՆՈՒ

ՊՏՂԱԿԵՐ

(էոճթօյ անթօաօոծ/ա1.)

ԽՆՁՈՐԵՆՈՒ

(էքռոօաճնէ

8ԵՑ

ազնոճ/ստ

2.)

ՊՏՂԱՑԵՑ

Լ.) (էլքօոօորճնւթը բոմճմստ

ՌԴԵԿՈՒՐՎԱՐԻԱ

(Հ6ախոռը ոճոճ)տ 1ծ,)

|

Ք

ՇԵՐՏԱՎՈՐ ՊՏՂԱՑԵՑ

(Վոճուըհոճանծքք2.)

--

ո

արավ

Դ

ԱԼՈՃԱԹԻԹԵՌ

(Պքօոռ Ը/ոէՕ6ց/Լ.)

ՁՄԵՌԱՅԻՆ

Փ

ԵՐԿՐԱՉԱ:

եւոտէո 1.) (Օթաաքեօէճու

ՕՂԱԿԱՎՈՐ

(1

ՄԵՏԱՔՍԱԳՈՐԾ

ոսօջեղն 1.) մոԸօտռողը

ՅՕՅ

7.

յի

|ԾԵՏԱՔԾԱԳՐԾ

ԿԱՂՆԱՏԵՐԵՎ

((0տցքնԸհք զսշոււթմո1.)

ԱՅԳՈՒ

ՈՍՏԱՅՆԱՏԻԶ

(Տճհ/շ0Թետոչճեստ բոռւ Օսմ.)

ՏԱՐԱՋՈՒՅԳ

ՄԵՏԱՔՍԱԳՈՐԾ

(Օշոոյր 615քնէ 1.)

Խաղողիոստայնատիզ

ոռջուոուում աճա -6Ա02քճժուեւն

--

Տիլշօրանոոինիստ

91816018 ԽՇՇԼ

Խաղողիթաղիքատիզ (Ճոօրհյ:65 105 Խալ) ՅՕ8

Ւ Ճաղողի թրիպս ճԱխօշքճծվումտլքյոճ -

-

Թոշրգոծքնոքջ ուսո Սշ.

կեղծ վահանակիրԱլացիայի Ք

ոմա

10ՉԸԱ0նվոիոօ6)0ն օ6Ա8

--

նճոց16օճուսոո60լոք Թ0սԸհօ

:Խաղողիցիկադա գոյւօՀքգծուն Կայճծգ բտ1մա1.Թօնե. Ճոն նոօսու («թոոճ քոս /880ն.) -

--

ԲԱՉՄԱՍՅԱ

Խաղողիորդուն

--

ճող0չքճՀմ ելն Վ6ք66Ա181550

ԱՍԲՐՈՋԻԱ

(Ղոռերոտ8 քա105ճիյաԹԸ.)

8/Քո0Շ0ՇԸՍՏՇր

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ

ԲՋԵԶ

ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ

ԱՆԴՅԱՆ

ԲԾԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ

ՄԻՋԵՐԿՐԱԾՈՎԱՅԻՆ

ԱՐԵՎՄՏՅԱՆ

ՔՈՐԻՍՏՈՆԵՎՐԱ

ԽՆՁՈՐԵՆՈՒ

ԿԼՈՐԱԳԼՌԻԽ

ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ

ԳՈՐՇ

ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ

ԳՎԱՏԵՄԱԼՅԱՆ

ԽՈՅԱԲՋԵՋ

ՓՏՈՒՄ ՑԵՑ

ՊՏՂԱՃԱՆՃ

ԱՍԻԱԿԱՆ

ԿԱՐՏՈՖԻԼԻ

28 ԿԵՏԻԿԱՎՈՐ

ԳՈՄՇԱՆՄԱՆ

ՋԱՏԿԱԲՋԵՋ

ՑԻԿԱԴԱ

ՊՄԻԼԱ

ԽՆՁՈՐԵՆՈՒ

ՍՈՎՈՐԱԿԱՆ

ՏԱՆՁԵՆՈՒ

Բազմամյաամբրոզիայիարականզամբյուղիկները

ՊՏՂԱՃԱՆՃ

ԽՆՁՈՐԵՆՈՒ

ԲՐԴԱՊԱՏ

ԴԵՂՁԵՆՈՒ

ՑՈՂՈՒՆԱՅԻՆ

ՊՍԻԼԱ

ԼՎԻՃ ԼՎԻՃ

ԵՂԵԳԻ ԼՎԻՃ

ՓՓ

Բազմամյաամբրոգզիայի աշանց պատյանիսերմերը

ԽՆՁՈՐԵՆՈՒ

ԿԱՆԱՉ

ԿԱՐՄՐԱԳԱԼ

ԼՎԻՃ

ՏԵՐԵՎԱՈԼՈՐ

ՏԱՆՁԵՆՈՒ

ԴԵՂՁԵՆՈՒ

ԼՎԻՃ

ՏԱՆՁԵՆՈՒ

ՄԼՈՒԿ

ԾԱՂԿԱԿԵՐ

ԲՋԵՋ

ՍԵՎ ՈՍԿԵԲՋԵՋ

ԴԵՂՁՋԵՆՈՒ ՈՄԿԵԲՋԵՋ

ԲՈՒԿԱՐԿԱ

ԲԱԼԵՆՈՒ

ԼՎԻՃ

ԼՎԻՃ

ՔՐԻՋԱՆԹԵՄԻ

ԲՐԴԱՊԱՏ

ԼՎԻՃ

ԵՐԿԱՐԱԿՆՃԻԹ

ՎԻՐՈՒՍ

ԿԱԶԱՐԿԱ

ՏԵՐԵՎԱՈԼՈՐ

ՏԱՆՁԵՆՈՒ

ԾԱՂԿԱԿԵՐ

ԽՆՁՈՐԵՆՈՒ

ՊՏՂԱՏՈՒՆԵՐԻ

ԿՆՃՌՈՏ

ԿԵՂԵՎԱԿԵՐ

ՍՂՈՑՈՂ

ՏԱՆՁԵՆՈՒ

ՍԱԼՈՐԵՆՈՒ

Է

ԴԵՂԻՆ ՍՂՈՑՈՂ

ԽՆՁՈՐԵՆՈՒ

(1օք106ո2 8255 Լ.)

ՀԱՍՏԱՈՏԻԿ

ԲԱԼԵՆՈՒ

օ6ոով1Լ.) (Ջիոքօլթնտ

ԱՊԱԿԵԹԻԹԵՌ

(տՏոճուհօմօո ու/օքոօքօռուտ

Թօուհ.)

ԱՄԵՆԱԿԵՐ

ՏԵՐԵՎԱՈԼՈՐ

ՎԱՐԴԵՆՈՒ

ՏԵՐԵՎԱՈԼՈՐ

ՊՏՂԱՏԵՐԵՎԱՈԼՈՐ

(քսոէօոճ ճոքճ216 Բոձ.)

(Ճոօհլքջ10Տճո8

ԽՆՁՈՐԵՆՈՒ

ՑԵՑ

Լ.)

քօոօոծ1ոԼ.) (ՆոՏքօ7ոօ18

ԱԼՈՃԱԹԻԹԵՌ

ՁՄԵՌԱՅԻՆ

(ՃոոոտըԼոօճթմր 2..)

Լ.) (Ճքօոճ օոտա6ք

ԵՐԿՐԱՉԱՓ

(ՕքօթքիօթուԵսոճւո Լ.)

ՕՂԱԿԱՎՈՐ ՄԵՏԱՔՍԱԳՈՐԾ

ԿԱՂՆԱՏԵՐԵՎ

ՄԵՏԱՔՍԱԳՐԾ

(/81460Տ0ո8ոսօտեշԼ.) (Շգտաօքճօհճ զածո1թնճԼ.)

(Քսքոօօետ օհո/Տօուիօ64 Լ.)

ԽԱՂՈՂԻ

ՈՍՏԱՅՆԱՏԻՋ

անորակ

Ղետ 1) (Բոռօքհ»6Տ

ԽԱՂՈՂԻ

ՈՐԴԱՆ

ԽԱՂՈՂԻ

ՑԻԿԱԴԱ

ԲԱԶՄԱՄՅԱ

266) Պ1860|ռ

(Տեհւշօ06եշոյՇհստ

ԿԵՂԾ ՎԱՀԱՆԱԿԻՐ

ԽԱՂՈՂԻ

( Ծոօքռոժոք:

Աաաա օօրու

ոօսծղ

226.

228.

Ս2.)

61եմ 81550). (Ք1ճոօօօօօԱՏ

(Խղհոօոծսուքճոշմն8օհ.)

ԱՍԲՐՈԶԻԱ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՎԵԼՎԱԾՆԵՐ

2.

ուռնոօքեչ 2.) (ԷԼքօոօոոծսնր

ՊՏՂԱՑԵՑ

ԹԱՂԻՔԱՏԻՋ

օօ61լչոգ ւ.) (ՏբոլՇոճնչ

(ՋՀօսոժճո2ոճոծլր ԷԼԵ.)

(ՏշհլշօԹԾեճոօհսջքսու Օս.)

ԽԱՂՈՂԻ

ԹՐԻՊՍ

(էրքօոօտծնեչքՅ461խՏ Լ.)

ՌԵԿՈՒՐՎԱՐԻԱ

ՈՍՏԱՅՆԱՏԻՋ

(Օշոծօոճ մտքուԼ.)

(Ճորյոծտէիլը օօոյսջ»լտ2.)

ԱՐՈՄԵՆՈՒՑԵՑ

ՄԵՏԱՔՍԱԳՈՐԾ

(Ճթհլքջ քօմճոճՏօօք.)

ՏԵՐԵՎԱՈԼՈՐ

ՊՏՂԱԿԵՐ

ԽՆՁՈՐԵՆՈՒ

(Է16472ոսեւԹոգոտ ԷԼըԾ )

ԲՈՂԲՈՋԱՊՏՏԱՆ

ՈՍԿԵՏՈՒՏ

ՃԱՆՃ

ԽՆՁՈՐԵՆՈՒ

ՇԵՐՏԱՎՈՐ

158.

6Տաձլոօճ ԽՃԼ) (էօք1062ռոթճ

ՍԱԼՈՐԵՆՈՒ

ՊՏՂԱՑԵՑ

"156

Եւ6՝ՂՏ Ի1.) (1օք106ոռո4

ՍՂՈՑՈՂ

ԱՅԳՈՒ

ՍՂՈՑՈՂ

ԼՈՐՁՆՈՏ

ՏԱՐԱԶՈՒՅԳ

ԿԵՂԵՎԱԿԵՐ

ԲԱԼԵՆՈՒ

`

Տեր-Գրիգորյան Արմենակ Ջալլադի

Մելիքյան Անդրեաս Շմավոնի Նիկոյան Արթուր Գագիկի

Թարզյան Մերուժան Մարտինի

ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐԻ

ՕՐԳԱՆԻԶՄՆԵՐԻ

ՌՐՈՇ

ՎՆԱՍԱԿԱՐ

ԿԵՆՍԱԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ԵՐԵՎԱՆ

ՂՇք-ՐքոՐօքճո /ՃքեթոճոաճոոնոծթրՎ ԽԼԵՑ Ւ Ճճղքօ86ԼԱ 280ՒՕՑԵՎ Էէնուօ28 Ճթոք ԼՅՐՃՕՑԽՎ ԽՈքո088Վ ՂՏքՅոքԽ16քՄշանք

ԲԱՕ5ՀՕՈՕՐԱՎԲԸԻԵԱԻ

ՕԸՕԲԲԵՒՕԸՆՔ

թթՕԼՕՔԵԶՀ

8ՔԲՈՒԵՍՀ ՕՔՒՃՒԱԼԱՅՆԵԼՕՑ

ՀՄ ԱԵԼՄԵՒԵԼՍՀ

ՔՃԸՂԻԷԱԼՈԱ

ԷԲՒՑՃ)12014

Թղթիչափսը 60:84 ՛//5, 20,0 Պատվեր 320:

մամուլ, 16,0 հրատ. մամուլ Տպաքանակ500:

՛

տպ.

ՀԱԱՀ-ի տպարան, Տերյան 74