Մշակութաբանություն

Գ. Ա. ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

ԳԱԳԻԿ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

ՄՇԱԿՈՒԹԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

/ՈՒսումնական ձեռնարկ/

ՊՈ/

«ՎԱՆ ԱՐՅԱՆ»

ԵՐԵՎԱՆ

ԴՏՀ 008(07)

է ներկայացրել Հրատարակության ԵՊՀ փիլիսոփայության ամբիոնը

ԳՄԴ 71973 Մ-539

Տպագրվումէ ԵՊՀ փիլիսոփայության, սոցիոլոգիայի ն հոգեբանության ֆակուլտետի

գիտական խորհրդի որոշմամբ

Մ-539

ՄելքումյանԳ.Ա. Մշակութաբանություն /ուսումնական ձեռնարկ:

-Եր.: «Վան

Արյան»,2001.-236էջ:

ն մագիստրատուրայի Ձեռնարկը գրվածէ ԵՊՀ բակալավրիատի ծրագրովդասավանդվող «Մշակութաբանություն» առարկայի ծրագրիհամապատասխան, հանդիսանումէ հեղինակի ն հայ մշակույթիտեսությունե «Համաշխարհային պատմություն»/Երնան 1997թ./ձեռնարկի լրացված ն են մշակույթի վերամշակված տարբերակը: Նրանում քննարկվում

ՀԱ պատմության հիմնկան մշակույթի փուլերը: է

տեսությանհիմնահարցերը,ինչպես նան համաշխարհ

նախատեսվածբուհերիուսանողների, վարժարանների, քոլեջներիսովորողներին մշակութաբանությամբ հետաքրքրվողների համար:

հոյ

Պատասխանատու խմբագիր փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորՍ.Ա. .

Զաքարյան

են երաշխավորել` Ձեռնարկըխմբագրությանն Ս.Խաչատրյանը, Ս.Պետրոսյանը

Մ.

4401000000

854(01)-2001

(ՏՅԱ

99930-57-70-3

71973

ԳՄԴ

65 ԳագիկՄելքումյան, 2001թ.

ԱՌԱՋԱԲԱՆ

Մասնագիտականգրականությանմեջ մշակույթիտեսության ն պատմությանհարցերինկատմամբգոյություն ունեն բազմաթիվ մոտեցումներ, որոնք ներկայացվում են ինչպես «Համաշխարհայինքաղաքակրթությունների պատմություն» (ԱՄՆ-ում). «Մշակութային մարդաբանություն» (Եվրոպայում),«Մշակութաբանություն»(Ռուսաստանում)անվանումներով. որոնց բովանդակությունը գրեթենույնն է: Ներկայումս, նախկին կուսակցականացվածն գաղափարայնացված հասարակական-քաղաքական գիտակարգերիփոխարեն բուհական կրթությանհամակարգ են մտցվում նոր առարկաներ,այդ թվում ն «Գամաշախարհայինմշակույթի տեսություն ն պատմություն»(«Մշակութաբանություն») դասընթացը: Ինչպես Երնանի պետական համալսարանի հումանիտարֆակուլտետներում,այնպեսէլ ամենատարբեր պետական ն ոչ պետականբուհերում,որոնցմեծ մասըվերանվանվելէ համալսարանների, Իրոք, դասավանդվում է «Մշակութաբանություն» առարկան: կրթությունըհնարավորչէ պատկերացնելառանց նման համալսարանական դասընթացի, քանի որ համալսարանը, վերջին հաշվով, գիտության ու մշակույթի յուրատեսակ խորհրդանիշ է: Այն, միաժամանակ, ոչ միայն մասնագետներիպատրաստման, այլն մտավոր ընդունակությունների զարգացման դարբնոցէ: Վամալսարանական կրթությանգլխավոր արժեքը անհատն է, իսկ նպատակը՝մարդուազատ ու բազմակողմանիզարգացումը: Ենթադրվում է, որ մշակութանության դասընթացով սկսվում է

Գիտակարգերի դասավանդման գինլը, քանիորայն

հումանիտար

պատկերացում է տալիս փիլիսոփայության, քաղաքականության, բարոյագիտության,գիտության, կրոնի ն այլնի մասին: Հասարակության հոգնոր արժեքների իմացությունն օգնում է ոչ միայն որոշելու նրա զարգացմանվիճակն ու մակարդակը,այլն հասկանալու, թե ինչու տվյալ Յ

ապրում է տվյալ կերպ, ն հասարակությունն

ոչ թե՝ այլ: Դասագրքում տեղ են գտել ինչպես մշակութաբանության ու ազգային հիմնական տեսական հարցերը, այնպես էլ համաշխարհային փուլերը ներկայացնող բաժինները, որոնք պատմամշակութային ուսանողներին պատկերացում կտան հասարակական զարգացման ամենատարբերկողմերիմասին:

որոՄայրենիլեզվով ուսումնականձեռնարկիբացակայությունը շակի դժվարություններէ ստեղծում:Ներկայացվող աշխատանքըայդ բացը Լրացնելու փորձերիցմեկն է: Ուսումնականձեռնարկըներկայացվումէ երկու մասով` տեսական ն պատմական:Տեսականմասում ծանոթություն է տրվում մշակույթի տեսուհիմունքներիմասին:Քննարկվումեն Աա առարկայի. հիմնական հասկացությունների, կառուցվածքի,տեսակների,գործառույթնների ն այլնի հետ կապվածհարցեր,որոնք անմիջականկապ ունեն նրա պատմությանհետ: ծագման ու զարՊատմականմասում քննարկվում են զուգընթաց գացմանհիմնականփուլերը: Ընդ որում, համաշխարհայինին առանձին բաժնովներկայացվումէ հայ մշակույթն իր պատմականառաջընթացի մեջ, ինչը հնարավորությունէ տալիս համեմատելու ն արժեքավորելու հայ մշակույթըհամաշխարհային մշակույթի հետ ունեցած հարաբերության

թյան

անաթյան

մշակույթի

մեջ:

Մշակութաբանությանվերաբերյալգոյություն ունի հարուստ ն հետաքրրքիր գրականություն: Դրանքհաջողությամբյուրացնելու համար անհրաժեշտեն որոշակի``թեկուզ նախնականգիտելիքներ,որոնք հիմք կծառայեն մշակույթի մասին բարդ ու բազմակողմանի ըմբռնելու

հանար: Ձեռնարկը

գիտությունն

հիմնահարցերը:

չի հավակնում ընդգրկելու բոլոր Նրա հիմնականհասկացություննպատակնէ ծանոթացնելմշակութաբանության ներին ն պատմամշակութայինառանձինխոշոր փուլերին. գնահատել հայ համամշակույթիդերըհամաշխարհային մշակույթի ու քաղաքակրթության կարգում: Վեղինակըհույս ունի, որ նրա բովանդակությանյուրացումը ուսանողինհաղորդակիցկդարձնիհամաշխարհայինն ազգայինմշակույթի նվաճումներին, թույլ կտա ճիշտ կողմնորոշվելու մշակութաբանությանբարդ հիմնահարցերիմեջ. բարձրացնելուիր ընդհանուրմակարդակըն կդարձնի բարեկիրթմարդ: Հարկ ենք համարում նշել, որ ձեռնարկըպատրաստելիս օգտվել ենք վերջինշրջանումհրատարկվածռուսականն օտարալեզումշակութաբանականգրականությունից:

Բաժին՛.

Մշակույթի տեսության

հիմնահարցերը

Գլուխ 1.

,

Վամաշխարհային մշակույթիտեսությանս պատմության ն ընդգրկման

խնդիրները: դասընթացի շրջանակները .

Գլուխ 2. Մշանու մա շ կո

յթի կարդակները

Գլուխ 3. Հոգնորգործունեության

ձները: մշակութային

Գլուխ 4.

Մշակույթ-բնություն-հասարակություն: Հ

.

ԳԼՈՒԽ

1.

ՄՇԱԿՈՒԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ԴԱՍԸՆԹԱՑԻ ԸՆԴԳՐԿՄԱՆ

ՇՐՋԱՆԱԿՆԵՐԸ

8 1. ՄՇԱԿՈՒԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՐԿԱՆ ԵՎ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ի «Մշակութաբանություն» գիտությունը ձնավավորվել է 20-րդ դա-

րում: Մշակութաբանությունը գիտություն է մշակույթի մասին: Լայն իմաստով մշակութաբանությունըգիտություն է մշակույթի էության. ծագման. զարգազման օրինաչափությունների,հասարակության մեջ կատարած դերի ն գործառույթներիմասին: Նեղ իմաստով մշակութաբանությունըմշակույթի տեսությունն է: Մշակույթը դառնումէ գիտական հետազոտությանառարկա. որպես մարդու ստեղծած համընդհանուր ն ինքնատիպերնույթ:|Չկամի ժողովուրդ. որն ստեղծած չլինի մաշակույթի իր տարատեսակը: Ուստի մշակութաբանության խնդիրըայդ բազմաթիվ լոկալ մշակույթների մեջ ընդհանուրն ու տիեն մշակութա-պատմժական տիպականըբացահայտելնէ. որոնքձենավորում պերը, ապահովում համաշխարհային մշակույթի միասնականությունն ու բազմազանությունը: | Մշակութաբանությունն ուսումնասիրում է մարդկանցմշակութային շահերի ու պահանջմունքների ծագման. ձեավորման ու զարգացման նախադրյալներնու գործոնները,հետազոտում է նրանց ունեցած մասնակցությունը մշակութայինարժեքներիբազմացման.պահպանմանու փոխանցման գործում:| Մշակութաբանությանկարնոր խնդիրը նան արդիականության սոու միտումներիվերլուծությունն է: ցիալ-մշակութայինգործընթացների Մշակութայիներնույքներն ուսումնասիրում են բազմաթիվ գիտություններ՝հնագիտությունը,ազգագրությունը. աատմությունը. սոցիոլոգիան. փիլիսոփայությունը,արվեստը, կրոնը. գեղագիտությունը. բարոյագիտու,

:

(1689-1747) «Գիտություններիեւ գեղեցիկարվեստներիակադեմիան»»

ԳՈԹՖՐԻԴ ՇՏԱՅՆ

Փորագրությունըստ ՍեբաստիանԼեկլերկի նկարի

ԲԱԺԻՆ 1. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

ԳԼՈՒԽ 1. ՄՇԱԿՈՒԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ԴԱՍԸՆԹԱՑԻ

թյունը ն այլն: Այդ գիտություններից յուրաքանչյուրը որոշակիպատկերա-

տալիս մշակույթիմասին: Այսպես,հնագիտության համար մշակույթը կապված է անցյալից մեզ հասած առարկաներիուսումնասիրմանհետ, որոնց մեջ նյութականացվածեն անցյալ դարաշրջանների մարդկանցգործունեության արդյունքները:ԱզգագրություննԴւսումնասիրումէ այս կամ այն ժողովրդի մշակութայինդրսնորումներնիր ողջ բազմազանությամբու ամբողջականությամբ:Սոցիոլոգիանմշակույթըքննարկում է նրա առանձին փաստերիվերհանման,համադրմանն հատկապեսդրանց սոցիալական նշանակությանտեսանկյունից: Մշակութաբանությունըտեսական ընդհանրացմանենթարկելով վերը թվարկված գիտություններինվածումները,մշակույթը քննարկումէ նրա ծագման ու պատմական զարգացմանօրենքներին օրինաչափությունների տեսանկյունից: Մշակութաբանությունըոչ միայն ուսումնասիրում է մշակույթնամբողջությամբ, այլե մշակութայինկյանքի առանձին ոլորտները, փոխազդեցություններըմարդաբանության, հոգեբանության,սոցոլոգիայի,ազգագրության, տնտեսագիտության տեսքովն հանդեսէ գալիս որպես համալիր հումանիտարգիտություն: 20-րդ դ.յուրահատկություններիցմեկն այն Է, որ մարդկության

ցում

է

մտավոր Գագո մեջոեղի

են ունենում

ինտեգրալ գործնթացներ, որոնք արտահայտվու տարբեր, նույնիսկ իրար հակադիր գիտությունների համակցման ն այդ հիմքի վրա նոր` սահմանային գիտություններիառաջացման մեջ. կենսաքիմիա,տեխնիկականֆիզիկա, տեխնիկականմանկավարժություն, կենսասոցիոլոգիա, սոցիալական հոգեբանություն,տնտեսականաշխարհագրություն ն այլն: Այդ կարգի գիտությունների թվին է պատկանում ճան մշակութաբանությունը:Այն ինտեգրատիվգիտություն է, որը ծնվել է մշակութա-փիլիսոփայության, :

ն մշակութա-հոգեբանության, մշակութային

`

սոցիալական

մարդաբանության,մշակույթի սոցիոլոգիայի, մշակույթի պատմության, մշակույթիաստվածաբանության միակցմանկետում: Մշակութաբանության ուսումնասիրմանառարկանկարողէ դառնալ ցանկացածառարկա,երնույթ, եթենրանումբացահայտվիորոշակի իմաստ, մարդկայինստեղծագործական ոգու դրսնորում: Մշակութաբանության խնդիրըմշակույթիգենետիկան կառուցելնէ, որը ոչ միայն բացատրումէ պատմամշակութային երնույթները(համաշխարհային ն ազգային ընդգրկմամբ).այլն գուշակում նրազարգացմանհեռան.

կարները: ռում է

Այդ խնդիրնիրականացնելուհամար մշակութաբանությունըկիրամի շարք մեթոդներ.

ԸՆԴԳՐԿՄԱՆ ՇՐՋԱՆԱԿՆԵՐԸ

ա) Պատմական(դիախրոնիկ).երբ մշանույթցուսումնասհրվումէ իր ծագու հաջորդականության լինելիությանպրոցեսիմեջ, դարաշրջանների լույսի ներքո: Այս մեթոդըհաճախանվանում են նան մշակույթի ուսումնասի-

ման

րությանուղղահայացկտրվածք:

.

բ) Համաժամանակյամեթոդ (սինխրոնիկ),երբ միաժամանակ ուսումնասիրվում են տարբեր մշակույթներ: Այս մեթոդը հաճախ անվանում են նան մշակույթիուսումնասիրությանհորիզոնականկտրվածք: մեթոդ, գ) Համակարգայինգործառութային(ստրուկտուրալ-ֆունկցիոնալ) որը մշակույթը դիտում է որպեսհամակարգն ուսումնասիրում այն իր տարփոխազդեցությանն փոխգործողությանտեսանրերի ու կառուցվածքների

կյունից:

դ) Տիպաբանականմեթոդ, երբ մշակույթն ուսումնասիրվում է նրա տիպական ընդհանրականն բնորոշգծերի տեսանկյունից: ե) Բացահայտմանն ընկալմանմիասնությանմեթոդ.երբ մշակույթը դիտվում է բանականի (ռացիոնալի), գիտելիքի ն ոչ բանականի.անբացատրելիի (իռացիոնալի)միասնություն: .

Տ 2. «ՄՇԱԿՈՒՅԹ» ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅԱՆ ԾԱԳՈՒՄԸ ԵՎ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

|լ«Մշակույթ» բառնունի լատինականծագում,առաջացել է «Շս/Լսո6» բառից,որը նշանակում է հողի մշակում, «կուլտիվացիա»: Սա խոսումէայն

մասին,որ մշակույթն իր ծագմամբ կապված է մարդու արտադրական,տնտեսականգործունեությանհետ: Վասկացությանսկզբնականբովանդակուհ ն.մ մշակույթի.մար ն յուրահատկություն. թյանն մեջ բացահայտվում մ կարնոր դու ն նրա գործունեության միասնությունը: Ցիցերոնը ն Հորացիոսը առաջինն են խոսում «ՇԱԽոՅ Յոլո-ի մասին,որը նշանակում է հոգու մշակում, կատարելագործում:«Տուսկուլունյան զրույցներ» (մ.թ.ա.45 թ.) աշխատանքում Ցիցերոնըգրականու գիտական շրջանառության մեջ է դնում «մշակույթ» հասկացությունըորպես «մտքի կուլտուրա». որից էլ սկիզբ է առնում այս հասկացությաներկարատնպատմությունը:Ցիցերոնը«մտքի կուլտուրան» համարումէ փիլիսոփայությունը:գիդերմաննիր «Մշակույթ.նրա ծագումը ն այդ հասկացությանու նրան փոխարինող հասկացություններիփոփոխությունը Ցիցերոնիցմինչն Հերդեր» աշխատությանմեջ (1941 թ.) ցույց է տապատմական զարգացումը, նրա լիս այդ հասկացության.բովանդակության լեզվաիմաստայինփոխակերպումները:Ըստ հեղինակի, «Մշակույթ» տերմինը երկար ժամանակ օգտագործվել է որպես ինչ-որ բանի գործառույթ, լրացում (հողի, հոգու, մտքի մշակում ն այլն): «Մշակույթի» ցիցերոնյան ըն-

էմի

-

-

ԲԱԺԻՆ 1. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

բռնումըգրականությանմեջ գոյատնելէ մինչն 1684 թվականը,երբ զերմանացի լուսավորիչփիլիսոփաՊուֆենդորֆըիր «Բնականիրավունքի մա-

մոտեցումից

ն մշակույթը բնորոշում որպեսայն սին» գրքում հեռանում է այդ ամենը.ինչն ստեղծվել մարդու կողմից`հանած բնականը: է «Մշակույթ»հասկացությունընոր բովանդակությունէ ձեռք բերում Հերդերի մուտ: Նա մշակույթը գերմանացիմեկ այլ լուսավորիչ-փիլիսոփայի՝ ներկայացնումէ որպեսմի համակարգ.որի կառուցվածքայինտարրերիցեն արվեստը,գրականությունը,արհարաբերությունները, լեզուն, ընտանեկան կրոնը: հեստները, պետական կառավարումը, մշակույթիզարգացման Վերջիններիսմիջնփոխազդեցությունները Իր ամբողջությանմեջ միտքը, հասարակությունը աղբյուր են հանդիսանում: ն լեզուն հանդես են գալիս որպես կյանքի հատուկ մարդկայինձներ ն հավասարազորեն մշակույթին:Հերդերը առանձնահատուկդեր է հատկացնում լեզվին, գտնելով. որ նրա միջոցովէ տեղի ունենում մշակույթներիԺառան-

է

գորդումը:

գաղափարներնուժեո ազդեցություն թողեցին ոչ միայն Հերդերի

այլն գերմանական,

ողջ

եվրոպականտեսականմտքի վրա: Մշակույթի

պատմությանհերդերյանըմբռնումըկարնորքայլ էր մշակույթը հետազոտման առանձինառարկա դարձնելուճանապարհին: «Մշակույթ» հասկացությանբովանդակությունընոր տարրերով Նրա սկզբնահարստացրեցգերմանականդասականփիլիսոփայությունը: վորող Ի. Կանտը առանձնացնումէր երկու աշխարհ՝ բնության ն ազատության: Բնությանաշխարհը.մարդուն խորթ. արտաքին աշխարհն է, որտեղ գործում են կենդանականօրենքները ն որտեղ գտնվում է չարիքներիաղդեր է բյուրը: Չարիքը հաղթահարվումէ մշակույթի կողմից, որում վճռական Բնությանաշխարհի(չարիք, դաժանություն)ն խաղում բարոյականությունը: եղած հակադաշխարհի(մշակույթ.

Խա անությու մինն ազատության վերացնումէ գեղեցկությունը հայացքրությունը

(արվեստի ուժը):

հիմնարար Մշակույթի,բանականությանու մարդու մասին ներ է մշակում գերմանականդասական փիլիսոփայությանխոշորագույն հասկացությունըհադեմքը՝Հեգելը:Նրա փիլիսոփայությանկենտրոնական է: է, ստեղծագորճիշտ մշակութային կամ բացարձակ ոգին մաշխարհային ծությունըմարդկանցանհատականձգտումներիարդյունքն է, սակայն այն, ինչ անում են առանձին մարդիկ` համաշախարհայինոգու նպատակների է: իրականացումն

Համաշխարհայինմշակույթիզարգացումնունի օրինաչափբնույթ որին ենթարկվումէ առանձինմարդկանց ինքնատիպտրամաբանություն, ն ճույնիսկ ժողովուրդների գործունեությունը:Հեգելը առաջին անգամմշակույթի զարգացումն իր բոլոր դրսնորումներով(փիլիսոփայություն.կրոն. ու

ԳԼՈՒԽ 1. ՄՇԱԿՈՒԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆԴԱՍԸՆԹԱՑԻ ԸՆԴԳՐԿՄԱՆ ՇՐՋԱՆԱԿՆԵՐԸ

արվեստ,պետականձներ

ն

այլն) ներկայացնումէ որպես ամբողջական

ամի եւում ազի մշա ձների ակոթային մազանոթ միջն եղած տարբերությունները:նրա համար կոն-

օ

ափ

Գործընթաց:

Ս

նշանակում.

կույթների

թեՅՀ

յուրաքանչյուր

մշակույթ հանդիսանումէ միայն համաշխարհայինոգու կրետ-պատմական

ինքնաբացահայտմանաստիճան: Մշակութայինայդ տիպերը կապված են մարդուազատության աստիճանիհետ: Կսյսչափանիշ ըռկած է համաշխարհային պատմությանհեգելյան պարբերացման հիմքում: Արնելքի ժողովուրդներըդեռեսչեն գիտակցում,որ ոգինկամմարդնազատ է: Ըստ նրանց, ազատ է միայն մեկը՝ բռնակալը:Հունա-հռոմեականաշխարհումմարդկանց մի մասն է գիտակցում իր ազատությունը. իսկ արդեն գերմանական Ժողովուրդներըհասնում են ազատությանգիտակցմանը,քանի որ քրիստոնեության շնորհիվ հասկացան,որ

որ

ազատ է յուրաքանչյուրը: Հեգելը գտնում էր, յուրաքանչյուր ժողովուրդ իրականացնումէ իր նախորդներիմշակույթի ա ակա : ն ժառանգորդումըպատմական

Ա ԱՆ Աաոացման | Մշակույթիժամանակակիցտեսությունններիվրա

մեծ ազդեցունրա բյուն թողել «Կյանքի փիլիսոփայությունը»,հատկապես ականավոր Նիցշեի մշակույթի ինքնատիպփիլիսոփայությունը:Նիցշեն ներկայացուցիչ գտնում էր, որ սոկրատեսյանփիլիսոփայության.քրիստոնեությանն գիտության բազմադարյան տիրապետությունը եվրոպականմշակույթի մեջ ճգնաժամի պատճառ դարձան:Որպես տիրապետողարժեքներիհւսկոտնյա,ծագեց «Եվրոպականնիհիլիզմը». որը «Աստծու մահվան», «Բոլոր արժեքների է

վերարժեքավորման». «Գերմարդու» գաղափարներիհետ միասին մշակութաբանությանմեջ շրջանառության մեջ դրեց Նիցշեն: Նիցշեն գերմարդու կոչումը տեսնում էր այն ամենի ոչնչացման մեջ, ինչ կեղծ է. հիվանդագին կյանքինթշնամի: '

Իոն աութների ապոլոնյան տարբերակումը: Ապոլոնի ադի, ոնիսիոսի կերպարներըբնութագրում տիեզերականկեցության Նիցշեի մշակույթի

փիլիսոփայության մեջ

կարնոր տեղ

են

է

գրավում

տարբեր

բնեռները, որպեսխորհրդատիպերարտահայտումեն հավերժ կյանքի լիաՀունական պանթեոնում Ապոլոնը հանդիսանում է Զնսի կատարությունը: որդին: Նա երկնային է, հանդիսանում է լույսի աղբյուրը ն աստվծային բացահայտման կրողը: Դիոնիսիոսը մարմնավորում է երկրայինը, հանդիսանում Է 0պտղաբերուրյան աստվածը, գինեգործության հովանավորը: Նա ուրախության, խրախճանքի խորհրդանիշն է: Երկու աստվածներըխորհրդանշում են երկինքը Լ երկիրը, հանդիսանում են հակադիր կողմեր Ապոլոնը հանգստի ն խորհրդանիշն է Դիոնիսիոսը՝չափի խախտման, պայթող կրքերի: Ըստ Նիցշեի Ապոլոնըն

կարգի.

ԲԱԺԻՆ 1. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

Դիոնիսոսը երնակայության արդյունքչեն, կերպարներչեն. այլ միասնական կեցությանիրական կենտրոնացումներ: Այս երկու հիմքերըմիմյանց լրացնելով ստեղծել են հունականանկրկնելիմշակույթը:Ձեր ն անհատականությունը, որպես հոգու ձներ, դրսնորվում են ապոլոնյան ն դիոնիսիոսյանբնեռացմանմեջ, որը բնորոշ է ոչ միայն անտիկՀունաստանի.այլն ողջ եվրոպական գիտակցությանը: Այդերկու բնեռների շնորհիվ է տեղի ունեցել արվեստի առաջընթացզարգացումը: Գերմանացի մտածողըապոլոնյանսկիզբըկապում է պլաստիկարվեստի. իսկ դիոնիսիոսյանը՝ երաժշտությանհետ: Ապոլոնիդեպքում գործ ունենքանհատականության սկզբունքիհետ. իսկ Դիոնիսիոսի պարագայում մարդը միաձուլվումէ բնությանը: Նիցշեն հատուկ ուշադրություն է դարձնում նան մշակույթիմեջ ճգնաժամերիհարցին: Ըստ նրա, ճգնաժամերը մերժում են առաջադիմության գաղափարը: Մշակույթիմեջ հնարավորեն ընդհատումներ,վերադարձդեպի անցյալի փակուղայինիրավիճակներըն այլն: Նիցշեի կարծիքովմշակույթի մեջ ճգնաժամերնառաջանում են ոչ միայն այն ժամանակ,երբ անցյալի մշակույթն սպառում է իրեն,այլն այն ժամանակ, երբ տեղի են ունենում անսպասելի ն անհաջող շրջադարձեր հասարակականկյանքի մեջ: Ժամանակակից եվրոպականմշակույթի ճգնաժամի հիմնականպատճառը նա համարումէր «Աստծու մահը»: Նա գտնում էր, որ քրիստոնեությունը ոչնչացրել է ամեն մի ճշմարտությունն դրա տեղը դրել այնպիսիկեղծ գաղափարներ,ինչպիսիքեն Աստվածը,անմահությունը, մեղքը,քավությունըն այլն: Մարդկային ցեղի բնական վիճակը խեղաթյուրվելէ, քանի որ քրիստոնեությունըկանգնել Է միայն թույլերի. անհաջողակների. ընչազուրկների կողմը: Իսկ մեր օրերում, նորեվրոպական աստմշակույթիշրջանակներում, ծու ն երկնքի պատրանքներինփոխարինելեն գիտության պատրանքները՝ խելքը. օրենքը. գիտական ճշմարտությունները ն այլն: Նիցշեն համոզված էր,որ մարդըպետքէ վերադառնա դեպիսեփականբնությունը, իսկ մշակույթը պետք է մերժվի՝ որպես զարգացման փակուղային ճանապարհ: Արնմտյանմշակութաբանության մեջ մշակույթի նորովիճոտեցում է մշակվումհոգեվերլուծության ուղղության կողմից,որի հիմնադիրըավստրիացի հոգեբույժ Զ. Ֆրեյդն է: Հոգեվերլուծությանհիմքում ընկած է այն վարկածը. ըստ որի. որպես հոգեկանիհատուկ մակարդակհանդես է գալիս անԳիտակցականը: Այն գոյություն ունի գիտակցությանշրջանակներից դուրս ն նրա վրա ունի հզոր, երբեմնթաքնված ազդեցություն: Վոգեկանըկազմված է երեք շերտից` անգիտակցական Նա, գիտակցականԵս, Գեր-Ես: Ֆրեյդը գտնում էր, որ գոյություն ունի հակասություն, մի կողմիցբնականսկզբի,անմյուս կողմից`մշակույթինորմերիմիջն: Նա հավաւռացած գիտակցականի, էր, որ մշակույթիզարգացումըենթադրումէ ցանկություններիճնշում, որը

ԳԼՈՒԽ 1. ՄՇԱԿՈՒԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ԴԱՍԸՆԹԱՑԻ

ԸՆԴԳՐԿՄԱՆ ՇՐՋԱՆԱԿՆԵՐԸ

հանգեցնում է մարդկայիներջանկությաննվազմանը ն մեղքի ու անբավարարվածությանուժեղացմանը:Ֆրեյդի մոտ մշակույթը հանդես է գալիս որպես նորմերի ու արգելքների համակարգ, որին ներհատուկ է անհատական ազատության ձգտման ն այդ ձգտումը սահմանափակող մարդումեջ բացամշակութայիննորմերիմիջն հակամարտությունը:Ֆրեյդը Մերկյանքըղեկավարում հայտեց անգիտակցականը: էոչ թե մեր «ԵՍԸ». այլ մեր հոգու անգիտակցականհիմքը կազմող «ՆԱ»-ն: Սակայնմարդը կարողանում է գոյատնել այնքանով,որքանով բանականությունըն մշակույթը կարողանումեն իրենցնպատակներինծառայեցնել «ՆԱ»-ն: Ըստ Ֆրեյդի, մշակույթը արտահայտումէ հասարակականնորմերի համակարգը ն վեր է կանգնածառանձին մարդուց: «Գեր-Եսի» դերն այն է, որ իշխում է մարդու հոգնոր կյանքի վրա, որի շնորհիւ|մարդն ի վիճակի է ապրելու որպես մշակութայինէակ ն ոչ թե որպես սեփականմութ կրքերի

կամակատար:

Այսպիսով,ըստ Ֆրեյդի, մարդըգտնվում է երկու հակադիրբնեռնՇԵրի բնականտարերքին մշակույթի պահանջների միջե: Այս հակադիրբնեռներից յուրաքանչյուրը փորձում է իրեն ենթարկել մարդկային«ԵՍԸ»: Եթե մշակույթը մարդուցպահանջումէ ավելին,քան նա կարողէ. ապա դա անձի մոտ արթնացնում է խռովություն կամ նյարդային վիճակ. կամ էլ նրան դժբախտ է դարձնում:ճիշտ է. մշակույթը մարդու կյանքը դարձնումէ ավելի անվտանգ,սակայնդրանից տուժում է նրա հոգեկանվիճակը: Ֆրեյդի գաղափարներըմեծ ազդեցությունքողեցին 20-րդ դարի հոարվեստի զարգացման գեբանության,հոգեբուժության, փիլիսոփայության. կեցությանմեկկողմի՝անգիտավրա,չնայսծ նա շեշտըդնումէ մարդկային կցականիվրա: Ընդ որում նրա մոտ անգիտակցականըխիստկենսաբանականացվածէ ն տեսադաշտիցդուրս է մնացել մարդուազատության հանգամանքը: Ֆրեյդիհամարմարդըոչ թե ինքնուրույնհոգնոր էակէ, այլ միշտ գտնվում է բնության ու մշակույթի, «ՆՐԱ» ն «Գեր-եսի» միջե մղվող պայքարի ազդեցությանտակ: | Եթե Ֆրեյդը անգիտակգականըհամարում է որպես մարդու բնական էություն, ապա Կ. Յունգը բացահայտումէ այդ նույն անգիտակցականի Յունգի մոտ ունախնականմշակուբայինաղբյուրները:Անգիտակցականը ն է նի ոչ թե բնական,այլ մշակութայինբնույթ ծագել մարդկայինպատմության արշալույսին՝կոլեկտիվհոգեկանփորձիմեջ: Կոլեկտիվանգիտակցականը ուղեղի կառուցվածքներումտպավորվածնախորդ սերունդներիփորեն կազմում համամարդկային ձի արտացոլումնէ: Նրա բովանդակությունն ճախակերպարները, կամ, ինչպես ինքն է անվանում արխետիպերը: Յունգը գտնում էր, որ, ճիշտ է, կոլեկտիվանգիտակցականն ունի մշակութայինծագում, սակայն ժառառչորովում է կենսաբանանանճանա3

ԲԱԺԻՆ 4. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

պարհով:Արխետիպը իր մաքուրձնով հոգեկանառաջնաիմաստէ. որը կազ-

մակերպում ն ուղղություն է տալիս մեր հոգուն: Հոգեկանփորձիամենահին,ելակետայինձնը, ըստ Յունգի, առասպելն է. այդ պատճառովբոլոր արխետիպերըայս կամ այն կերպկապված են դիցաբանական կերպարներիհետ: Ահա թե ինչու Յունգը կատարում է իր գլխավորեզրահանգումներից մեկը, ըստորի առասպելնընկածէ մարդկային հոգու. այդ թվում ն ժամանակակից մարդուհոգու բուն հիմքում: Մարդու պատմությունըհենվում է անգիտակցականի վրա: Երբեմն մարդիկապրում են որոշակիավանդույթների շրջանակներում.կորցնում են կապըիրենց արխետիպային խորհրդանիշներիհետ: Դա ծնում է մշակույթիճգնաժամ: Յունգի մշակութաբանական հայեցակետիմեջ կարնոր տեղ է գրավում մարդուն մշակույթիփոխհարաբերության հարցը: Եթե Ֆրեյդը գտնում էր, որ մարդկայինոգին գտնվում է բնության ու մշակութային արգելքների գոտում, ապա Յունգն այն կարծիքինէր. որ ոգու հիմքը հակամարտության (անգիտակցականը) կարող է գոյատնել մշակույթի հետ: Մարդը չպետք է արհամարհիանգիտակցական ուժերին, այլ նրանց համար պետք է գտնի համարժեքմշակութայինարտահայտություն,քանի որ անգիտակցականը կենսականուժերի իսկականաղբյուրն է, առանցորի ն առանց նրա արխետիպերիհնարավորչէ պատկերացնելստեղծագործական էներգիան:Յունհետ ոչ թե պայքարի, այլ` երկգի կարծիքովմշակույթնանգիւտտակցականի խոսության մեջ է: Այդ երկխոսությունըաստիճանաբարվերանում է քաղաքակրթությանզարգացմանընթացքում: Յունգի ծառայությունըմշակութաբանության առջն այն է, որ բացահայտեց մշակույթի ն մարդկային անգիտակցականիօրգանական կապը, մշակույթիպատմությանն նրա խորհրդանշանների աշխարհիկապըներկայացրեց որպեսհոգու անգիտակիցհիմքերիիրականացում: Ճիշտէ. նա մշակույթի բոլոր հարցերըչընդգրկեցիր ուսմունքում, սակայնառանցնրա կողմից առաջ քաշված գաղափարների,հնարավորչէ պատկերացնել ժամանակակից մշակութաբանությունը: Ռուսական բառապաշարում«մշակույթ»։ հասկացությունը`«կուլէ եկել ավելի ուշ՝ (1846 1848 թթ.) Կիրիլլովի«Օտարբառերի գրաանի բառարանում»:Այդբառը նույնիսկգրականգործածության չի են կողմից. ինչպիսիք

տուր», հանդես

-

որոավո մտքի կին ամիի մեճերի Էհամանակակի Է իարնը: ԱՀսկի

ու Հ

։

Դոբրոլյուբովը,

:

:

ի շազութաբանության Սության մեցմեջ«մշակույթ» «մ արսստյ հասկացությունը դասվումէ հիմնային հասկացությունների շարքին: Հասաց

իննի աքի մերլուցության տարնոր իմի հասկա ֆիզիկայի, Հնար

թյուն

ունի,

որքան,

ասենք

«գրավիտացիա»

կամ«էվոլյուցիան»՝կենսաբանության համար:

հասկացությունը

ԳԼՈՒԽ

ԸՆԴԳՐԿՄԱՆ

4. ՄՇԱԿՈՒԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ԴԱՍԸՆԹԱՑԻ

ՇՐՋԱՆԱԿՆԵՐԸ

Մշակույթիհիմնահարցերովզբաղվել են նան նորկանտականփիՆրանց կարծիքով լիսուիայության Բադենյանդպրոցի ներկայացուցիչները: աշխարհը կազմված է իրականությունից ն արժեքներից: Իրականությունը օբյեկտներնու սուբյեկտներնեն: Աշխարհի մյուս մասը, որը սկզբունքորեն տարբերվումէ իրականությունից,արժեքներն են: Նրանք գտնում են. որ բնությունն իրականություննէ արժեքներից դուրս. իսկ մշակույթը իրականությունն է արժեքներիտեսակետից:Այս դպրոցի ներկայացուցիչ Վինդելբանդընշում է, որ մշակույթը «այն բոլորի ամբողջություննէ. ինչ մարդկաուժով մշակում է իրեն տրված նյույին գիտակցությունըբանականության թից»: Մշակույթը դիտվում է որպեսարժեքներիամբողջություն: Իսկ արժեքտեսնում են բանաների աղբյուրը Բադենյանդպրոցիներկայացուցիչները կանությանհամադրող ուժի մեջ: Ժամանակակիցմշակութաբանությանու սոցիուոռիյյի ճեց գերիշխող տեսակետներիցմեկն էլ այն է (Նեյլ. Սմելզեր). որ մշակույթն իրենից ներկայացնումէ արժեքների,նորմերի. վարքի չափորոշիչների ամբողջություն: Այն, կարծեսթե, հանդես է գալիս որպեսմարդկանց արարքների,ինչպես նան բնության ն հասարակությանհետ մարդու հարաբերությունների նույն ոգով է մշակույթը մեկնաբանում նան կարգավորիչ:Մոտավորապես ժամանակակիցանգլիացիսոցիոլոգ էնտոնի Գիդենսը, որի կարծիքով մշակույթը բովանդակումէ առանձին խմբերի կողմից ստեղծած արժեքները, նորմերը, որոնց հեւտոնում են կյանքում, ե այն նյութական առարկաները, որոնք արտադրումեն մարդիկ: Մեր օրերում մշակույթի ճանաչողական ու դաստիարակչական դերն այնքան է մեծացել. որ նրանով զբաղվում են ոչ գիտություններ.այլն նրա նկատմամբմեմիայնբազմաթիվհասարակական ծացել է նան բնագիտությանհետաքրքրությունը:Եվ պատահականչէ. որ բազմազան են մշակույթի նկատմամբ մոտեցումները. իսկ նրա բովանդակությունը ներկայացվում է յուրաքանչյուր գիտության կողմից ինքնատիպ գծերով: :

Տ 3. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՍԱՀՄԱՆՈՒՄԸ

ԵՎ ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԸ

«Մշակույթ»հասկացությանքննարկմանժամանակ առաջինը, ինչն հասկացությունն ունիբազմաթիվիմաստներ:Դժվար է պատկերացնելմեկ այլ հասկացություն, որն այնքան բազմանշանակ լինի, որքան մշակույթը:Այնգործածվում,օգտագործվումէ բոլորիսկողմից, աչքի է զարնում,այն է, որ Ն

Զո

-

սակայն՝ ամենատարբեր իմաստներով:Դչս պաճանամոոված է այն հանգամանքով, որ մշակույթնարտահայտումէ մարդկային կեցության խորությունը )

ի

'

.

ԲԱԺԻՆ 1. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

ԳԼՈՒԽ 1. ՄՇԱԿՈՒԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ԴԱՍԸՆԹԱՑԻ

։

Այնքանով,որքանովանսպառու բազմակողմէ մարդը, անչափելիությունը: այդքանովբազմակողմու բազմասպեկտէ նան մշակույթը: Սովորաբարառանձնացվումէ մշակույթիըմբռնմաներկու մակար2) Տեսական-վերացական: դակ. 1) Առօրյա-գիտակցական, Առօրյագիտակցությանմեջ մշակույթըներկայանումէ ամենատարբեր իմաստներով:Մի դեպքում, այն հասկացվումէ որպես ինչ-որ նորմատիվ, հավաքականկերպար(օրինակ). որին պետք է նմանվել:Այն հասկաց-

ԸՆԴԳՐԿՄԱՆ ՇՐՋԱՆԱԿՆԵՐԸ

ն

վում է նան որպես վարքի ինքնատիպչափանմուշ: Հաճախմշակույթը նույ-

նացվում է կրթվածությանհետ: Գրական-հրապարակախոսական իմաստով մշակույթըերբեմն օգտագործվումէ որպես այս կամայն երնույթիորակական վիճակ.օրինակ,«գրավորխոսքիկուլտուրա», «զգացմունքներիկուլտուրա» ն այլն: Երբեմն այն օգտագործվում է քաղաքայինապրելակերպը գյուղակսճից տարբերելու համար: Այս շարքը կարելի է երկարշարունակել: Պատահական չէ, որ մշակութաբանները դժվարանում են տալ այնպիսի սահմանում, որն ընդունելի լինի բոլորի կողմից: ԱմերիկյանմշակութաբաններԱլֆրեդԿրեբերին Կլայդ Կլակխոնիհաշվարկներով1817-1919 թթ. տրվել է մշակույթիյոթ սահմանում, որտեղ առաջիններից մեկը եղել է անգլիացի մշակույթի պատմաբանէդուարդ Բեռնետ Թայլորի սահմանումը(«Նախնադարյան մշակույթը» գրքում): նրա կարծիքով, մշակույթը կամ քաղաքակրթությունը ամբողջանում են գիտելիքից, հավատալիքներից, արվեստից, բարոյականությունից, օրենքներից, սովորույթներից, որը յուրացվում է մարդու կողմից: Այլ կերպ ասած, Թայլորը մշակույթը սահմանում է ոչ թե որպես միասնականհամակարգ,այլ որպես մշակույթը կազմող առանձին տարրերիգումար: 1920-1950 թթ. ի հայտ եկան նս 157 սահմանումներ:Այսօրգրականության մեջ գոյություն ունի ավելի քան 500, 1000 սահմանում: իսկ ոմանց նույնիսկ հաշվարկներով՝ Խոսելով մշակույթի սահմանման մասին, մենք գործ ենք ունենում նրաըմբռնմաներկրորդ` տեսական-վերացականմակարդակիհետ: Այժմ ծանոթանանքմշակույթիմի քան սահմանումներիհետ: Որոշ հեղինակներ(Վիշննսկի,Կոգան) մշակույթըդիտում են որպես վեց հիմնականասպեկտների»միասնություն:Այդասպեկտներն .

«Աշակույթի մշակույթը ներկայանում որպես հասարաՑ մեան որում կո, արո ճնավորսաս որում այն ներկայանում որպես աշխարհի |

-

է

ության 2.

արդյունք:

Աշխարհայացքային.

է

արտա-

ն զգացմունքներում: ցոլում մարդկանցգաղափարներում Յ. է գալիս որպես մարդու կողմից որտեղ հանդես մշակույթը Արժեքային, ն նյուջականարժեքներիամբողջություն: հոգնոր ստեղծված 4. Հումանիստական,որտեղ մշակույթը ներկայանումէ որպես անհատի

զարգացմանն ակտիվացման գործոն: 5. Վարքանշանային որում մշակույթըսահմանվումէ որ(նորմատիվային), հապեսնորմերիհամախմբություն, որոնք կարգավորումեն միջմարդկային

րաբերությունները:

6. Սոցիոլոգիական, որում այն դիտվում է որպես պատմականորենկոնկրետ սուբյեկտի(հասարակության, դասակարգի,մարդու) գործունեություն: Որոշ հետազոտողներ (Սոկոլով) մշակույթըհամարումեն այն ամենը, ինչն ստեղծվել է մարդուբանականությանն ձեռքիմիջոցով: մշակութաբանությանմեջ կարելի է առանձնացնել Ժամանակակից մշակույթի ուսումնասիրմանմի քանի ընդգծվածմոտեցումներ.որոնց հիմքում ընկածեն հետնյալ հայեցակետերը. 1) Առարկայական-արժեքային, 2) Գործունեական. 3) Ինֆորմացիոն-նշանային, 4) Ենջահամակարգային նայլն: Առարկայական-արժեքային հայեցակետիհիմքում ընկածէ այն ըմբռնումը, ըստ որի մշակույթըներկայանումէ որպեսնյութականու հոգնոր արժեքների ամբողջություն: Գործունեականհայեցակետըուշադրություն է դարձնումամենից առաջ «մարդկայինգործոնի»` որպես մշակույթի զարգացման,սկզբնաղբյուրի -

-

վրա:

Ինֆորմացիոն-նշանային հայեցակետըուսումնասիրում է մշակույթը որպես նշաններին նշանայինհամակարգերիամբողջություն. Մշակույթըորպես հասարակությանենթահամակարգներկայացնողհայեցակետիշրջանակներումայն դիտվումէ որպեսհասարակության այնպիսի բնագավառ,որը կատարում է հասարակականգործընթացների կառա-

-

՝

վարման գործառույթ: նում

Վերջինշրջանում մշակութաբանության մեջ գերիշխող են հիմնակա-

ու արժեքային գործունեական մոտեցումները:Եթե 60-ականթթ. գերիշ-

խող է դառնումմշակույթիարժեքայինմոտեցումը,ըստ որի մշակույթըսահմանվում է որպեսմարդուկողմիցստեղծվածնյութականու հոգնորարժեքներիամբողջություն,ապա այնուհետնլայն տարածումէ ստանում մշակույ-

է ի զռինը է անենային ակութ քննարկում Աւ ա նման համատեք տում, երկրորդը՝ բնութագրում որպես ն: Աք ողության մեջ մարդու Քի ամընդինու հաոկույթն եւակային ործունեական

մոտեցումը,

մշակույթը

ո

ոնկրետացվում է

երկու

ուղղությամբ.

հասարակական

կյան

խավորտարբերիչ հատկանիշէ ընդունվում գործունեությունը: «Մշակույթ» հասկացությունըայս կամ այն կերպ արտահայտում է մարդկայինգործունեությանտեսակային հատկանիշը:Այդ.իմաստովմշակույթը կարելիէ հասկանալ մարդկայինգործունեությունը բացատրեմիայն լու ճանապարհով:Գործունեությունը առաջին հերթին մարդու ն աշխարհի

ԲԱԺԻՆ 1. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

հարաբերությանտիպ է: ԸնդունվածԷ ասել, որ մշակույթնստեղծում է մարդուն: Մյուս կողմիցէլ մշակույթըհանդիսանումԷ մարդկայինստեղծագորփուփոխում ծությանարդյունքը:Մշակույթի միջոցովմարդըբացահայտում՝ն է ինչպես իրեն, այնպեսէլ աշխարհը: Մարդը մշակույթի ստեղծողն է ն այս հանգամանաքիշնորհիվ` մշակույթի ստեղծագործությունը:Ճիշտ է, առօրյա կյանքում կարծես թե ավելի շատ երնում է մարդու կախվածությունըմշակույթից,սակայնչպետք է մոռանալ.որ չի լինի մշակույթ առանցմարդու գործունեության:Անդրադառնալովհարցի այս կողմին, ստեղծագործական գտնում են, որ մշակույթը հասարակությանգործուորոշ մշակութաբաններ նեության արդյունքնէ, իսկ հասարակությունը՝այդ գործունեությանսուբեկտը: Ելնելովայս սկզբունքայինդիրքորոշումից.գործունեականմոտեցման գտնում են, որ «մշակույք» հասկացությունըբնութագրումէ կողմնակիցները ամբողջի,այս կամ այն սուբյեկտի, գործունեությանեղահասարակական նակը, հանդես է գալիս որպես սուբյեկտիգործունեությանտեխնոլոգիա: Ընդ որում, հասարակությունըպետք է դիտել ոչ թե որպեսմարդկանցպարզ բազմություն,այլ որոշակի համակարգ.որում մարդիկ միավորվածեն կապերիու հարաբերություններիբազմությամբ: Կարելի է ասել, որ «մշակույթ» հասկացություննայսպեսթե այնպես արտահայտում է մարդկայինգործունեության յուրահատկությունը: Մշակույթը կարելի է հասկանալմիայն մարդկայինգործունեությանըմբռնման միջոցով: Ահա թե ինչու, առավելընդունելի է հայ մշակութաբանէ. Մարգարյանիսահմանումը,ըստ որի «մշակույթը մարդկայինգործունեությանյուրահատուկեղանակէ»: Այսօր շատ հետազոտողներմարդու տեսակայինհիմնականհատկանիշըհամարում են գործունեությունը,որը դիտվում է որպես մարդու գոյության եղանակ:Մարդըսահմանվում է որպես «գործող էակ»: Եթե կարճ, միաբառսահմանում տրվիմարդուն,նշում Է ռուս փիլիսոփաԿագանը,ապա ավանդական«Հոմոսապիենս»(բանական էակ), «Վոմոֆաբեր»(ստեղծող էակ),«Վոմոլուկենս»(խոսող էակ), «Վոմոլուդենս»(խաղացողէակ), «Հոմոսոցիոլոգիկոս»(սոցիալականէակ),«Վոմոպսիխոլոգիկոս» (հոգեբանական փոխարեն կարելի է օգտագործել «Հոմոագենս» կակ), բնութագրումների :

(գործողէակ)կարճսահմանումը:

մոԽիստ տարածում է գտել նան մշակույթի աստվածաբանական տեցումը, որի մեկնաբանման շրջանակներումմշակույթ տերմինըհանգումէ «պաշտամունքին»,«հավատին»,«ավանդույթներին»:Իրոք, դեռես իր նախասկզբնականիմաստովմշակույթը(կուլտուրան) նշանակել է ոչ միայն «մշակել».այլն «պաշտել», «խոնարհվել»:Մշակույթ(կուլտուրա)ն պաշտամունք (կուլտ) բառերըունեն նույն հիմքը: Պատմությանմեջ չկա մի այնպիսի հասարակություն. որի մեջ բացակայենկրոնական հայացքները:

ԴԱՍԸՆԹԱՑԻ

ԳԼՈՒԽ 1. ՄՇԱԿՈՒԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԸՆԴԳՐԿՄԱՆ ՇՐՋԱՆԱԿՆԵՐԸ

ունեցող հասակառուցվածք Մշակույթըբարդ ու բազմակողմանի համակարգը. գիտությունը, է կրթության երնույթ է: Այն ընդգրկում րակական քաղաբարոյականությունը, դիցաբանությունը. արվեստը,գրականությունը, կառուցվածն Բազմամակարդակ այլն: իրավունքը, կրոնը քականությունը, Մշակույթը բազմազանությունը: գոծառույթների քով է պայմանավորված կամ հումարդաստեղծ է, գլխավորը համակարգ բազմագործառույթ են կապված հետ կերպ այն այս կամ գործառույթնէ. որի մանիստական սովորաբար գործառույթներից են մյուսներըկամբխում դրանից:Մշակույթի են հետնյալները. առանձնացնում է բնության ու 4. ճանաչողական: Մշակույթըմիշտ հանդիսանում հենց բուն իշխանության, մարդու ուժերի վրա տարերային հասարակության Որոշակի չափանիշ: աստիճանի զարգացման մարդու մեջ «մարդկայինի» աստիճանն ինքնաճանաչման հասարակության տվյալ մշակույթը իմաստով մշակույքը,մենք կարող ենք դատել է: Իմանալով այս կամայն դարաշրջանի հետնաբար նան՝ նրա ազատուա ստիճանի, այդ շրջանիմարդու իմացական մենք դատում հ ուշարձաններով Հնագիտական մասին: թյան աստիճանի պատգործիքների տեխնիկայի. ենք ոչ միայն անցածհասարակությունների մարդկանց ժամանակաշրջանների այդ այլն տեխնոլոգիայի, րաստման

որի մեջ

հավատալիքների. գեղեցուժերի, նրանց գիտելիքների, ստեղծագործական նրանց

բնության սկզբունքների, կության ըմբռնումների,բարոյական նշում է, աստիճանիմասին: Կ.Մարքսը այս կապակցությամբ իշխանության մնացորդների ոսկորների օգնությամբ կերպ որ, ճիշտ նույն կերպ, ինչ աշխարհի պատկերացումենք կազմում անհետացած կենդանական աշխատանքի էլ կերպ նույն գործիքների էվոլյուցիանհասկանալու համար, ենք կազմում մարդու ն օգնությամբ պատկերացում մնացորդների վրա

անցած ուղու մասին: Կարճ ասած, դրանք բացահայտում հասարակության մեջ: ամբողջության հարաբերությունների են մարդուն նրա սոցիալական չափով, բանական այն հասարակությունը է որ է պնդել. Վստահորենկարելի գեեն մշակութային ինչ չափովնրա կողմից օգտագործվու: մարդկության բոՀասարակության գիտելիքները: հարուստ նոֆոնդիմեջ պարունակվող են յուչափով են ինչ նրանով.թե իրարից տարբերվում լոր տիպերըէապես կաարժեքները:Որոշ հասարակություններ րացնումանցյալիմշակութային ն ստեղծվել ինչն ամենը, րողանումեն մշակույթիօգնությամբվերցնել այն ճապոնիան): (օրինակ

կուտակելէ մարդկանցկողմիցն ծառայեցնել իրենց տեխնիկայի,արտադրուՆրանքմեծ ճկունությունեն դրսնորումգիտության, կողմից կումարդկության օգտագործելով թյան շատ բնագավառներում. օգվիճակիչլինելով էլ ի Որոշ հասարակություններ տակվածգիտելիքները: դեռես «հեծանիվ են գ ործառույթները. ճանաչողական տագործելմշակույթի մեջ: հնարում»,մնալով հետամնացության

ԲԱԺԻՆ 1.

ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ

2. ժառանգորդման գորկամճսոցիալականփորձի»փոխանցման ժառույթ: Բացի մշակույթից հասարակությունըչունի մարդկությանկողմից կուտակվածհարուստ փորձը փոխանցելուուրիշ մի այլ մեխանիզմ:Այդ պատճառովիզուր չեն մշակույթըհամարումմարդկությանսոցիալականհիշռղություն:Յուրաքանչյուր նոր սերունդ նախորդից ժառանգումէ ինչպես այնպեսէլ նրա սոցիալամշակութայինարժեքներիորոշակիքանակություն, կան փորձը: Այդ փորձը, բաց նշանայինհամակարգերիմիջոցով, նոր սերունդը ձեռք է բերում հասկացություններին բառերի,մաթեմատիկական նշանների, գիտության բանաձների.արվեստի յուրահատուկ լեզուների, մարդկայինաշխատանքիարդյունքների, հմտությունների, աշխատանքի կազմակերպմանեղանակների ն այլ միջոցներով: Անցյալի սոցիալական մեջ: փորձըն զարգացմանմակարդակըկոնկրետացվումէ ավանդույթների Սակայնյուրաքանչյուր նոր հասարակությունն նրա մշակույթըոչ միայն ժառանգում,Օգտագործումեն նախորդիմշակութայինարժեքները ն սոցիդեպքում, հենվելով դրանց վրա. ալական փորձը,այլն անհրաժեշտության ստեղծում են նորը: Այստեղէ, որ ավանդույթիկողքին ամեն մի հասարակուհետ: թյանմեջ մենք գործ ունենք նորարարության Յ. Կարգավորիչ (նորմատիվ)գործառույթ:Այն կապված է մարդու անձնական գործունեությանտարբեր կողմերի ու կանց կենցաղի, միջանձնային հարաբերությունհետ: րի, հասարակության անհատիփոխհարաբերությունների բնագավառում մշակույթը այս կամ այն կերպազդում է մարդկանցվարքիվրա ն կարգավորումնրանցարարքները,գործողությունները:Մշակույթիկարգավորիչ գործառույթը հատկապեսհենվում է այնպիսի նորմատիվհամակարգերի վրա, ինչպիսիք են բարոյականությունըե իրավունքը: Առանց մշակույթի կարգավորիչ դերի, հասարակությունը ընդհանրապես չէր կարող գոյություն ունենալ մարդկանցառաջինհանրությաներնանգալու օրվանից:Մշակույթի ն նրա արժեքներիմիջոցով անհատը ն հասարակությունը յուրովի վերեն իրենց: Մշակույթը դառնում է մարդկայինի առանցքը: ստեղծման ու կազմավորման 4. Արժեքային (հուն. 8208 արժեք)գործառույթ:Մշակույթը,որպես արժեքներիհամակարգ, մարդու մոտ ձնավորումէ որոշակի արժեքային ու կողմնորոշումներ: պահանջմունքներ Մշակույթն ունի ընդգծվածարժեքային բնույթ, առանց որի այն գոյություն ունենալ չի կարող: Ամենալայն իմաստով արժեքը մարդու պահանջմունքները, ցանկությունները,շահերը բավարարելուառարկայի,երնույթի հատկությունն է: Նեղ իմաստով այն մշակույթի արդյունքի,նրա հատկություններիդրականնշանակությունն է մարդուհամար:Արժեքներըկազմում են մարդու էության ու վարքի անբաժանելի մասը: Արժեքային պահանջներիու կողմնորոշումներիմիջոցով

հասարակական Աշխատանքի, տեսակների հետ

Արու Աավոոմա -

ԳԼՈՒԽ

4.

ՄՇԱԿՈՒԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆԴԱՍԸՆԹԱՑԻ ԸՆԴԳՐԿՄԱՆ ՇՐՋԱՆԱԿՆԵՐԸ

մալը:են կար ւնի ազում լմ

այսո են կազկազմում

կամ այն մարդու Մա

բարեկրթության րթութ

ուսմունք նշաններիմասին) գործանշանայինհամակարգը, համապատասխան ռույթ: Առանց ուսումնասիրելու մարդկանցհաղորԱյսպես. լեզուն մշակույթը: չէ յուրացնել հնարարավոր դակցմանմիջոց է, գրականլեզուն` ազգայինմշակույթիյուրացմանմիջոց: թատրոնիարժեքները ճանաչելու, այդ գեղանկարչության, Եիաժշտության, անհրաժեշտէ հատուկ նշանային համար հասկանալու արվեստներիլեզուն իմացություն:Նույնը վերաբեհամակարգերին պայմանականությունների կեն(քիմիա, ֆիզիկա,մաթեմատիկա, րումէ նան բնականգիտություններին սաբանություն): 6. Ադապտատիվ (լատ. ճճմտքենօ հարմարվում)գործառույթ: Յուրաքանչյուր կենդանիէակ հարմարվումէ իր բնակությանմիջավայրին: Մարդը մյուսներից տարբերվում է նրանով, որ այդ միջավայրը իր պահահջմունքներին է իրեն, ենթարկումփոփոխության` հարմարեցնում Իր գոյությանողջ ընթացքումմարդն ստիպված է եղել համապատասխան: պաշտպանվելինչ-որ բանից` անձրնից, վտանգավոր թշնամիներից, պատերազմներիցն այլն: Դա ստիպել է նրան ստեղծելու գոյության արհեստականպայճաններիպաշտպանականշերտ: Դա «2-րդ բնությունն է է», որն ստեղծվել է մարդու կողմից: Մշակույթիզարգացումնէլ ավելի ու Սակայն, բարեկեցությունը: անվտանգությունն մեծացնում մարդկանց մյուս կողմից, այն իր հետ բերում է նոր հիմնախնդիրներ:Տեխնիկական բնական կատարելագործումը, աճը, սպառազինությունների է նոր վտանգի ն կանգնեցնում մարդկությանը աղտոտումը այլն, միջավայրի առջն, նրան դարձնելով իր իսկ կողմից ստեղծված քաղաքակրթության ստրուկը:Փոքրացնելովբնությունիցիրկախվածությանաստիճանը, մարդն ընկժում է մշակույթից կախվածությանմեջ: Հետնաբար, մարդկության ապագան կախվածէ նրանից, թե ինչ ուղղությամբ նա կզարգացնի իր 5.

Նշանային(հուն. ՏՑծ/Շո-

-

զինվածության

մշակույթը:

գործառույթ:Առանցմշակույթի 7.Կոմունիկատիվ (հաղորդակցման) ու հնարավոր չէ պայմանների գոյությունը: Մշակույթի, նրա տարրերի յուրացման օգնությամբ հաստատվում են հաղորդակցման մարդկային ձները: միավորող Մշակույթնայս իմաստովմարդկայինշփմանդաշտ է, մարդկանց զարգացումըմարդկության ծների ու եղանակների գործոն:Հաղորդակցման հետ մշակութայինպատմությանկարնոր կողմն է:. Սկզբում մարդիկ իրար հաղորդակցվում էին ձայներով, ժեստերով, ապա` հոդաբաշխ խոսքով: Հետագա քայլը կապված էր գրի առաջացման հետ, որն ապահովեց Իսկ այսօր ու տարածության ընդլայնումը: մեջ հաղորդակցման ժամանակի

ԱԱ

Անան միջուների, ոկնյին

ԲԱԺԻՆ 1. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՎԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

մարդկությունը հնարավոր չէ պատկերացնել առանց զանգվածային հաղորդակցման այնպիսի միջոցների, ինչպիսիք են ռադիոն, հեռուստատեսությունը,համակարգչայինցանցը: 8. Ինտեգրատիվ գործառույթ: Մշակույթի 0առանձնաէ նան այն, որ կարող է միավորել ժողովուրդներին, հատկություններից խմբերին, պետություններին: Այնտեղ, որտեղ կա հայացքների, համոզմունքների, արժեքների, իդեալների միասնություն, ձնեավորվումէ միննույն մշակութայինխմբին պատկանելու զգացում: Դրա վրա է կառուցվում ազգի պատմականմիասնությունը ն ինքնագիտակցությունը: Շատ մշակութայինարժեքներ ունեն միավորող նշանակություն:Այսպես, միասնականհավատըբազմաթիվժողովուրդներիընդգրկումէ միասնական մշակութային դաշտի մեջ` «Քրիստոնեականաշխարհ» «Իսլամական աշխարհ» ն այլն: Միավորիչգծեր ունի նան գիտությունը, որն այսօր ավելի շուտ կոլեկտիվ մտքի արդյունք է ն ընդգրկում է տարբեր երկրների գիտական կազմակերպություննր ու միություններ: Մշակույթի ինտեգրատիվգործառույթնունի բարդն հակասականբնույթ: Երբեմն նույն պատմականդարաշրջանումգտնվող մշակույթներըտարբեր են, որն էլ դժվարացնում է մարդկանց շփումները, խանգարում տարբեր ազգերի փոխըմբռնմանը: Պատմության մեջ քիչ չեն դեպքերը, երբ մշակույթների միջն տարբերությունները դարձել են հակադրության ու թշնամության պատճառ(օրինակ՝հին հույների ու հռոմեացիներիբախումներըբարբարոս ցեղերի հետ, խաչակրացարշավանքները նայլն): Նախկինում, իրոք, «այլ» մշակույթներիհետ բախումնուներ իր արդարացումը, երբ դեռես տարբեր մշակույթներիմիջն շփումները կայուն ու ամուր չէին: Այսօր, Ինտերնետի միջազգային ցանցը մի միասնության մեջ է խմբավորում տարբեր ժողովուրդների կողմից ստեղծված մշակութային "արժեքներն ու կուտակվածփորձը: 9. Սոցիալիզացիայիգործառույթ: Սոցիալիզացիա ասելով հասկացվումէ անհատներիներառումըհասարակականկյանքի մեջ, նրանց կողմից սոցիալականփորձի,գիտելիքների,վարքի նորմերիյուրացումը: Դրա արդյունքում անհատը դառնում է հասարակության լիիրավ անդամը: Մշակույթը հանդիսանում է սոցիալիզացիայի կարնոր գործոն: Այդ գործընթացն սկսվում է մանկուց, ավանդույթների ու սովորույթների ընկալումից ն շարունակվումողջ կյանքիընթացքում: ,

Տ 4. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ԼԵԶՈՒՆ

Ինչպես մշակույթն իր ամբողջության մեջ, այնպես էլ նրա տարրերիցյուրաքանչյուրն ունի իր յուրահատուկ լեզուն: Լայն իմաստով,

ԸՆԴԳՐԿՄԱՆ ՇՐՋԱՆԱԿՆԵՐԸ

ԳԼՈՒԽ 1. ՄՇԱԿՈՒԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ԴԱՍԸՆԹԱՑԻ

մշակույթի լեզու ասելով, հասկանում ենք այն միջոցները, նշանները, սիմվոլները, տեքստերը, որոնք հնարավորությունեն տալիս մարդկանց մեջ մտնելու միմյանց հետ, կողմնորոշվելու մշակութային հաղորդակցման մշակույթի լեզվի օգնությամբ տարածության մեջ: Բացի դա, իմաստավորվում է իրականությունը, տեղի է ունենում շփումը ինչպես տարբեր դարաշրջաններիմշակույթների,այնպես էլ տվյալ դարաշրջանի առանձին մշակույթների միջն: Մշակույթի լեզվի սոցիալական ուղղվածություննայն է, որ հանդիսանում է մշակույթի պահպանմանն սերնդե-սերունդայն փոխանցելուկարնոր միջոց: Ինչքան մեծ է մշակույթի լեզուների իմացության աստիճանը, այնքան մեծ է աշխարհն ընկալելու հնարավորությանչափը: Որոշակի իմաստով կարելի է փաստել, որ լեզուն է, ն, մշակույթի արդյունք մշակույթի կառուցվածքային տարր միաժամանակ, մշակույթի պայման: Մշակույթի լեզուն կարելի է

դասակարգել.

'

Ա) Բնական լեզուներ, որոնք հանդիսանում են ճանաչողության ու հաղորդակցմանհիմնական, պատմական միջոցներ: Դրանք առանձին ազգերիլեզուներն են (հայերեն,անգլերեն,ֆրանսերենն այլն): Լեզվի այս ձնն անընդհատզարգանում, է: Հայտնի փոփոխվում, կատարելագործվում է, որ մարդու բառարանային պահուստը 10-15 հազար բառ է, որոնց մի մասը նա օգտագործումէ, մի մասն էլ հասկանում, սակայն չհ օգտագործում: Աշխարհումգոյություն ունեն մի քանի հազար բնական լեզուներ, որոնք նշանային բաց համակարգերեն ն գտնվում են անընդհատ զարգացման մեջ կապված գիտական ծհայտնագործությունների,մշակութային փոխազդեցությունների, սոցիալական, տնտեսական, քաղաքական տեղաշարժերի հետ: Բնական լեզուների ՝Ճակատագրերըտարբեր են: Նրանցից ոմանք վերանում են այդ լեզուն կրող ժողովրդի հետ միասին (օրինակ,հին եգիպտականլեզուն), որոշներնէլ գոյատնում են հազարավոր տարիներ: Որոշ լեզուներ դարձել են մշակութային ինֆորմացիայի հաղորդման ն սոցիալական,շփումների լեզու (անգլերեն, ֆրանսերեն, իսպաներեն նայլն), որոշ լեզուներ էլ մնացելեն կենցաղումօգտագործվող հաղորդակցմանմիջոցի մակարդակի վրա: Այսօր կան նան ցեղային խոսակցականլեզուներ, որոնք չունեն գիր ն ընդունակ չեն ապահովելու (Ավելի մանրամասնտես. ժամանակակից քաղաքակրթության նվաճումները 5): Բ) Արհեստական լեզուներ, որոնք օգտագործվում են տարբեր գիտություններիկողմից, առկա են արվեստում, կրոնում ն այլն: Օրինակ, արվեստի յուրաքանչյուծ տեսակ ունի իր ուրույն լեզուն, որը համակարգ է: Դրանք կարող են լինել բարդ ն պայմանականությունների պարզ: Ասենք, ժողովրդական երաժշտությանմեջ

ԲԱԺԻՆ 1. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

պայմանականությունները պարզ են,

հետնա Բար

իսկ, ասենք, դասականերաժշտության մե ջ

Հեաը հասկանալի: Գիտության Ք

իասկանալի

բոլորին,

դրանք բարդ են ն ոչ բոլորին ի հատակ է, լակոնիկ (օրինակ՝ լեզուն մաթեմատիկայում այում բանաձները):: Արհեստականլեզուներ են նան ը ական նշանները(Մորզեիայբուբենը,ճանապարհային ն նշանները

աաա աք

Տ 5. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Մշակույթնունի գոյության ու ինքնադրսնորման բազմաթիվձներ ու տեսակներ:

Մշակույթիտեսակների բաժանման հիմքերըտարաբնույթեն: Դրանցիցմեկը պայմանավորված է մարդկային գործունեությանկոնկրետ տեսակներով: են. Այդտեսակներն ա) Նյութականվերափոխիչ գործունեություն. բ) Հոգնորվերափոխիչ գործունեություն: Այդպատճառով էլ ամենաընդհանուո Դ ր ձեո

նհոգնորի: նյութականի

ճովմշակույթը

բաժանում են

Նյութական մշակույթը ստեղծվումէ նյութական արտադրության ընթացքում (նրա արդյունքներնեն աշխատանքի գործիքները,հաստոցները, սարքավորումներ,ը ն շենքերը այլն): Նյութականարտադրությունը,կեն-

ցաղը,

տեխնոլոգիաների ն այլն ձեռք են կազմակերպումը բերումգոյության

մշակութայինդրսնորման առանձնահատկություններ: Նյութական մշակույթը բնորոշումէ նյութական արտադրության այն կողմը, ինչը նպաստումէ մարդուֆիզիկականու հոգնորզարգացմանը, նրա ինքնաբացահայտմանը: Նյութականմշակույթիկարնոր առանձնահատկությունն այն է, որ այն նականչէ ոչ հասարակության նյութականկյանքին,ոչ նյութական արտադ-

նույ-

րությանը, ոչ նյութականվերափոխիչ գործունեությանը: Նյութական մշակույթը բնորոշում է այդ գործունեությունը մարդու զարգացման վրա նրա ազդեցության տեսակետից:Անգլիացի մշակութաբան գտնում է, որ մշակույթի տեսությունն Օ:պետքէ Բ.Մալինովսկին սկսվի մարդու պահանջմունքների(սննդի, հագուստի, կացարանի ն այլն) վերլուծությունից: Հենց պահանջմունքներն են ընկած մշակույթիծագման ն գործառնության զարգացման հիմքում: Նյութական մշակույթնունի բարդ կառուցվածք,կազմվածէ տեխնիկա-տեխնոլոգիական ն

գործոններից: Հոգնոր

առարկայական

-

մշակույթնիր մեջ է ներառումհոգնոր ստեղծագործության հետնանքովստեղծվածհոգնոր արժեքները՝ արվեստի ստեղծագործությունների, գիտականհայտնագործությունների, կրոնական ուսմունքներին այլնի տեսքով:Այն հանդեսէ գաւիս բազմաշերտկառույցի պրոցեսըն

դրա

|

ԳԼՈՒԽ 4. ՄՇԱԿՈՒԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ԴԱՍԸՆԹԱՑԻ ԸՆԴԳՐԿՄԱՆ ՇՐՋԱՆԱԿՆԵՐԸ

ձնով, որի մեջ

են գեղարվեստական, որ ճանաչողական մտնում

տուալ մշակույթները՝

մ ինտ նտելե լ

արվեստը,փիլիսոփայական.բարոյական.կրոնական, իրավականմշակույթներըն այլն: Սակայնպետքէ հիշել, որ իրականության մեջ մաքուր ձնով գոյությունչունի «նյութականմշակույթ»ն «հոգնոր մշակույթ»: Նյութական ն հոգնոր մշակույթի բոլոր տարրերը անխզելիորեն կապվածեն միմյանցհետ: Նյութականմշակույթըհնարավորչէ նել առանցմարդու գիտակցությանակտիվ մասնակցության, իսկհոգնոր մշակույթնունի իր նյութականկրողը: Օրինակ,մեր գիտելիքներըէլեկտրոնային տեխնիկայիմասինվերաբերվում56 հոգնոր մշանույթին. սակայնհամակարգիչները,հեռուստացույցները,որոնք ստեղծվել են այդ գիտելիքների հիմքի վրա,վերաբերվումեն նյութականմշակույթին: Կամ, ասենք,գեղարվեստականստեղծագործությունը,որն անշուշտ,հոգնոր մշակույթէ, սակայն է ստանում գրքի մեջ: իր նյութականառարկայացումն Հոգնորմշակույթնիր մեջ ներառումէ ինչպես հոգնոր գործունեությանարդյունքներիամբողջությունը,այնպեսէլ բուն գործունեությունը:Հոգնոր գործունեության արդյունքներըդրսնորվում են տարբեր ձներով: Դրանք սովորույթներն են, մարդու վարքի նորմաներն ու կերպարները, որոնք ձնավորվումեն կոնկրետպատմականպայմաններում:Դրանք նան կրոնական,քաղաքական իդեալներնու արբարոյական,գեղագիտական, ժեքներն են, ամենատարբերգաղափարներնու գիտականգիտելիքները, հետ: Նյութաորոնք կապվածեն մարդու մտավոր,հոգնոր գործունեության կան արտադրությանարդյունքներիհետ միասինդրանք օգտագործվումեն մարդու որոշակիպահանջմունքներ բավարարելուհամար: հոգնոր պատմությանմեջ ամենահիներնույթներիցէ սովոՄարդու րույթը: Այն հին հասարակարգերում կարգավորիչդեր է ունեցել ինչպես միջանձնային,այնպես հարաբերություններում:Ժաէլ մարդ-հասարակություն մանակակիցպայմաններումդրանք հասարակականկյանքումգերակշռող չեն, սակայն առկա են ցանկացածզարգացած մշակույթիմեջ: Սովորույթը վարքի սովորական,ամբողջականտարրնէ, որն իր մեջ ընդգրկում է հասան օգտագործվող րակությանմեջ պատմականորեն ավանդույքձնավորված ները: Այն ինչ որ չափովհասարակական հիշողությունն է, որը փոխանցվում է սերնդե սերունդ՝դառնալովվարքի ձն: Հասարակության մշակութայինկյանքի ոչ պակաս ձներից է վարքանիշը: Այն ավելի շատ մշակվումէ մարդու ճասռագիտանան մարքի համար:Դրանքկարող են լինել տնտեսական,քաղաքական,տեխնոլոգիական. բարոյական,իրավական ն այլն: Սովորույթինման վարքանիշընս հասարակության մեջ կարգավորիչդեր է խաղում ն նպաստում է անհատիհոգնոր հարստացմաննու սոցիալականկայունությանը: Հոգնոր մշակույթիառավել կատարյալ արդյունքըարժեքն է: Ծն-

Ց

ԳԼՈՒԽ 2. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՄԱԿԱՐԴԱԿՆԵՐԸ

Ն այլն: Արժեքները քում`իդեալը,իսկմեկ ուրիշ դեպքումպ̀ահանջմունքը կրոնական,գաբարոյական, քաղաքական, տարաբնույթեն՝ սոցիալական,

ՔԱԺԻՆ 1. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

ված օրվանիցմարդը գործ է ունենում մշակութայինարժեքներիորոշակի համակարգիհետ: Այն կարող է գոյատնել մի քանի հարյուրամյակ՝կարգավորելով մի քան սերունդներիկյանքը:Արժեքըձեավորվում է ոչ միայնսովորույթի ու վարքանիշիգործառույթներիհամադրմանմիջոցով,այլն իր մեջ ներառում է այնպիսի երնույթներ, ինչպիսիք են շահը, պահանջմունքը, պարտքը, իդեալը ն այլն: «Արժեք» հասկացության սահմանման հարցում կան տարբեր մոտեցումներ:ՆորկանտականությաններկայացուցիչՌիկերտըարժեքները համարում էր «վերպատմական»,հավերժ ն ունիվերսալ սկզբունքներ: Գերմանացիմեկ այլ մտածող՝Մ.Վեբերը, որը սոցիոլոգիայիմեջ առաջինը ներմուծեց այս հասկացությունը,գտնում էր, որ արժեքըգիտակցվածշահն է: Մարդու համար հետաքրքրություն ներկայացնողցանկացած առարկա կարող է արժեքավորվելբարու Ա չարի, ճշտի Ա կեղծիքի, գեղեցիկի Ն անհաճելիի տեսանկյունից: Իսկ որն է վերջիններիս չափանիշը: Վեբերը գտնում էր, որ դրանք որոշվում են դարաշրջանիինչ-որ շահերով, այսինքն, ունեն կոնկրետպատմականբնույթ Ա տարածվումեն որոշակի ժամանակի վրա, որից հետո կորցնումեն իրենցնշանակությունը: Արժեքներըոչ միայն ազդում են երնույթներիճանաչողությանն գնահատման վրա, այլե որոշում են մարդկանց վարքի նորմերը, նպատակները: Այս հանգամանքը Մ.Վեբերը բացահայտել է կրոնի սոցիոլոգիական վերլուծությանժամանակ: «Բողոքական բարոյագիտությունը ն կապիտալիզմի ոգին» գրքում նա քննարկում է բողոքականության բարոյականության արժեքների ազդեցությունն հասարակության արդյունաբերական ՝ հաստատմանվրա: «Կապիտալիստականոգու» լավագույն արտահայտությունն,ըստ նրա, կարող են ծառայել Բ.Ֆրանկլինիկաճոնները.«Հիշիր, որ ժամանակըփող է», «Հիշիր, որ փողն իր բնույթով արգասաբեր է ն կարող է ծնել նորփողեր» ն այլն: Ի տարբերությունմյուս կրոնների,բողոքականությունըշարժունակ, ձեռներեց մարդկանցՑ ազատում էր 5պատասխանատվությունից, ձեռներեցությունը դիտում էր ոչ միայն օրինական, այլե աստվածահաճո

զբաղմունք:

Այսպիսով,արնճտյան շատ մտածողների կարծիքով,արժեքներըն արժեքայինդիրքորոշումներըշատ բանով որոշում են մարդու կենսաձնը, ազդում են միջանձնայինհարաբերությունների բնույթի վրա: Արժեքն ունի երկակիբնույթ: Հաշվի առնելով միննույն արժեքի իմաստը,այն կարելի է ընդունել կամ ժխտել, նրան տալ դրական կամ բա-

ցասական գնահատական:Արժեքըբնութագրողբաղադրամասերըկարող են շատ լինել: Այսպես,հայրենասիրությունըորպես արժեք մեկնաբանելու ժամանակ միդեպքումկարողէ առաջինպլան մճղվելպարտքը, մեկ այլ դեպ-

կենցաղային-ընտանեաշխատանբային. գեղագիտական, ղափարական. կան ն այլն:

միանշանակչէ: Արժեքներինկատմամբմարդու վերաբերմունքը դեպքերումէլ` որոշ է ընդունվել, Որոշ դեպքումայն կարող անվերապահորեն մակարդակը, զարգացման է մշակույթի հոգնոր մերժվել: Ինչքանբարձր ընզարգացման պատմական են Սակայն արժեքները: այնքանտարաբնույթ են մշահոգնոր թացքումմշակվումեն որոշակիարժեքներ,որոնք կազմում կույթիմիջուկը: մարԻնչպես նյութական,այնպես էլ հոգնոր մշակույթիարժեքները Այդ համար: հ ասնելու են նպատակների դու կողմից օգտագործվում կարնոր ճվամշակույթի է տվյալ ձեռք բերում կարնորնշանակություն պատճառով ճումների ու արժեքներիիմացությունը: այնքան արԻնչքան բարձր է մարդու մշակութայինմակարդակը. ն սպառող կատարող ստեղծող. ա արժեքների է գործում որպես դյունավետ ու կատարյալ է մշակույթը. այնքան ն, միննույնժամանակ,ինչքանհարուստ աղբյուր ու ռեսուրս: այն հանդես գալիս որպեսմարդու զարգացման են կոնկրետմշակուբնորոշում սովորույթը. ավանդույթըարժեքը Բավական են մարդու վարքիկողմնորոշիչներ: ն հանդիսանում թայինտիպը նա ն միանգաիրեն միջավայրից մշակութային է մարդունկտրել սեփական մայն շփոթվածկզգա: արժեքների Մշակույթի կոնկրետ տիպի մեջ վարքանմուշների. գործումպետք լինի որոշակի պահպանման փոխանցման է մեջ այդ կայունությունը դրսնորվում Մշակույթիգոյությանու զարգացման եղանակ. ձնով: Ավանդույթը,որպես մշակույթի պահպանման ավանդույթի ն գործունեուայնքան մարդկային ցույց է տալիս, որ մշակույթըոչ միայն ոչ եղանակ:Ավանդույթը թյանարդյունքէ, որքանայդ գործունեության ն մակարդակը, որին հասել փ որձը է սոցիալական տացնում զարգացման `

է

ն

մարդը բոությանհետ

ն

է

կայունություն:

կոնկրեէ ունեցած փոխհարաբերության ընթացքում: ենթադրումէ մշա-

կյանքիբազմաշերտությունը Վասարակական քակույթի այնպիսիձներ, ինչպիսիքեն տնտեսական,կազմակերպական. էկոլոգիական. կրոնական. գ իտական, բարոյական, իրավական, ղաքական, մանկավարժական ն այլ մշակույթները: այս կամ այն Այս ձները կապվածեն մարդկայինգործունեության են ձիմյանցհետ: հետ, որոնք փոխազդում բնագավառների մշակույթն իր մեջ ներառումէ քաղաքական. Այսպես,քաղաքական հասան ընտրության գործողությանլավագույնմիջոցները (եղաճակները), ու արժեքներն րակության քաղաքականվերակառուցման իդեալները.

ԲԱԺԻՆ1. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

մարդկանց սոցիալական ձները փոխհարաբերություննե րիօպտիմալ Ման,

շահերի փոխհամաձայնության ընթացքումնայլն:

նրան

Բարոյական մշակույթիմեջ փաստվումէ բարու, չարի, պատվի,ար-

դարության, պարտքի ն այլնի մասինհասարակության կողմիցձեռք բերված

պակերացումների աստիճանը:Վերջիններսկարգավորումեն

վարքը,

րարում ն

մարդկանց

սոցիալականերնույթները: ղարվեստական մշակույթնիր մեջ ներառում է գեղագիտական արժեքները(գեղեցիկը, վեհը, ողբերգականը թրգականը ն այլն յ) որանցստեղծմանու սպառմանեղանակները: Այժմ կարնորնշանակություն է ձեռք բերում էկոլոգիական մշակույԹը, որը բովանդակումէ արտադրական, քաղաքական այլ գործունեության ն նոր արժեքներու եղանակնե մրեր,որոնք ուղղված են մեր մոլորակիպահպան-

մանը:

Մշակույթիձներիբազմազանությունը պայմանավորվածէ նրան րանով, իր կենդանի կրողից՝մարդուց

որ այն գոյություն չունի

ուր

ԳԼՈՒԽ

ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՄԱԿԱՐԴԱԿՆԵՐԸ

Տ 1. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ԱԶԳԱՅԻՆ,ՎԱՄԱՄԱՐԴԿԱՅԻՆԲՆՈՒՅԹԸ

Ժամանակակիցաշխարհում հաշվվում է մոտ 200 պետություն. հազարավորժողովուրդներ: Մարդկայինսեռի գոյությանընթացքումփոխվել է մոտ 1000 սերունդ (Եթե դրանցից յուրաքանչյուրի կյանքի տնողությունը հաշվենք60 տարի): Մարդկանցայս հսկայածավալզանգվածիմեջ չկա մեկը. որ նման լինի մյուսին:Մարդկանցմիջնգոյություն ունեն ոչ միայն անհատական, այլն խմբայինտարբերությունները̀նտանեկան,սեռային. տարիքային, մասնագիտական,ազգային ն այլն: Նույնը վերաբերվում է նաս մարդկանցհանրությանավելի մեծ ձնին՝ ազգին: Յուրաքանչյուր ազգ մշակում է իր անկրկնելի ու յուրահատուկ մշակույթը: Մշակույթի մեջ ազգայինի ու համամարդկայինիքննարկման ժաեն մի կարնոր հիմնահարց.ի՞նչ է իրենից ներկամանակառանձնացնում յացնում ազգը (էթնոսը):Ինչո՞ւ,այնուամենայնիվ,մարդկությունըմիշտ բաժանվել է, այժմ բաժանվումէ ն դեռ կբաժանվիազգերի:Ի՞նչնէ այն ինքնատիպը,անկրկնելին,որ մի ազգը տարբերումէ մյուսից: Սովորաբար, էթնոսի գլխավորտարբերիչ հատկանիշներիշարքում գլխավորը համարում են լեզուն: Շատ դեպքերում, իրոք, յուրաքանչյուր էթնոսին բնորոշ է հատուկ լեզու. շվեդներին՝շվեդերեն,հայերին՝հայերեն: Բայց, ասենք.գերմանացինեունեն մեկ լեզու` գերմաներեն,մեկ լեզու ունեն նան րը ե ավստրիացիները սերբերնու խորվաթները,սակայն այդ ազգերը տարբեր են: Սա նշանակում է, որ լեզուն տվյալ էթնոսի մշակույթի կարնորագույն,սակայն ոչ միակ ու որոշիչ տարրն է: էթնոսներն իրարից տարբերվում են մշակութային գծերի ամբողջությամբ: Մշակույթն իր մեջ ներառում է էթնոսի ողջ նվաճումները՝ նրա գոյության եղանակը, այն բնա-աշխարհագրականու հասարակականտիրույթի շրջանակներում, որտեղինքն ապրումէ: Դա լեզուն է. պատմական գրականությունը,երաժշտությունը, տարազը, սննդի տեսակները.տոները. ծեսերը,սովորույթները,հիմնական արժեքային պատկերացումները,կյանքում մարդկանցհիմնականկողմնորոշիչներըն այլն: Վենց ազգի կենսաբանական. հոգեբանական, բարոյական, լեզվա-մտածողական. պատմա-աշ29

2.

ԳԼՈՒԽ 2. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻՄԱԿԱՐԴԱԿՆԵՐԸ

ԲԱԺԻՆ 1. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

խարհագրական ն այլ կարգիհատկություններնու պայմաններնիրենց անմիջականկնիքն են թողնումմշակույթիբնույթիվրա: Մշակույթըդառնում է ազգի ձնավորմանու պահպանմանանհրաժեշտ միջոց: Ազգի հոգեկան

.

խառնվածքըկամ բնավորությունը յուրաքանչյուր ժողովրդիգիտակցության մեջ նրա կյանքիյուրօրինակպայմաններիարտացոլումնէ: Ազգիհոգեկան խառնվածքըձնավորվում ու դրսնորվումէ ժողովրդիբազմակերպհասարակականգործունեության մեջ: Այնառավել արտահայտվումէ ազգայինմշակույթի առանձնահատկություններում,հատկապեսգեղարվեստականգրականության մեջ: Այս ամենը պայմանավորումեն մշակույթի խորապես ազգային բնույթը:Դա է վկայում համաշխարհային մշակույթիողջ զարգացման ընթացքը,որը պատմական տարբերժամանակաշրջաններումտարբեր Ժոէ: Երբեք ղովուրդների ու ազգերի ստեղծած մշակույթներիամբողջությունն չի կարելիշփոթել հայկականմշակույթըֆիանսիականի, կամ ճապոնական մշակույթը՝եգիպտականիհետ: Սակայն,լինելով ազգայիներնույթ, մշակույթը միաժամանակնան է: Որպես այդպիսինչկա համամարդկային համամարդկային մշակույթ, այն գոյություն ունի միայն ազգայինիմեջ ն ազգայինիմիջոցով: Ազգայինըչի արգելում թափւսնցելայլ ժողովուրդների հոգեկան ու գեղագիտականաշյուրացնել համաշխարհային մշակույթիլավագույն ավանդույթները: խարհը, Ազգայինիհիմանվրա մշակույթի մեջ ստեղծվում են նան համամարդկային, ողջ մարդկությանը հուզող արժեքներ:Այդ յուրահատկությանշնորհիվ է, որ տարբերազգերընդունում ու հասկանումեն միմյանցմշակութայինարժեքները:Վամամարդկայինը ձնավորվումէ ազգայինիհիմքի վրա, իսկ համամարդկայինարժեքները, մյուս կողմից, յուրաքանչյուր ազգային մշակույթի են տվյալ էթնուպատմամշակութային համեջ բեկվում ու իմաստավորվում մակարգիներքին պահանջներինու ավանդույթներինհամապատասխան: ժամանակակիցմշակույթը.որը միավորումէ մարդկությունը,հիմնված է համամարդկային արժեքներիվրա: Այդ արժեքներից կարելի է առանձնացնել անհատիիրավունքներիպաշտպանությանհամարշարժումը, գիտական գիտելիքի ու առաջավորտեխնոլոգիայիտարածումը, ազգային մշակույթներիփոխհարստացումը, էկոլոգիականհարաբերություններիկան այլն: տարելագործումը Համամարդկային մշակույթը գեղարվեստական-ստեղծագործական, գիտական,արտադրականգործունեությանլավագույնձներն են, կյանքի ու իրականությանաշխարհընկալմանու աշխարհզգացողության միասնականեղանակները, որոնք մշակվելեն տարբերժողովուրդների,սերունդհիման վրա մարդկությունըկառուցում է միասնական :

բաոի:որոնց Քակրթություն:

Հիմք ընդունելովմշակույթիզարգացմանմեջ ազգայինիինքնատի-

Ագանն

գաղափարը.

ծագման ու

ինչպես նան հաշվի առնելով քաղաքակրթության տեսական մտքի առանձնահատկությունները,

ան զարգացմ

Դրանցիցեն. տեսություններ: մեջ մշակվելեն իրարամերժ պատմության որը աշխարհայացքային ն

(եվրոպոցենտրիզմ), Արեմտակենտրոնությունը դիրքորո շում է, ըստ որի համաշխարմշակութափիլիսոփայական

է Եվրոկենտրոնըհանդիսանում հային մշակույթին քաղաքակրթության որոնք են հույները, հին հետ հակադրել պան: Առաջինըիրենց Արնելքի բոաշխարհագրական միայն ոչ մեջ դնում էին «Արնելք» հասկացության տեսնելով այն մեջ դրա իմաստ, այլե ավելի ընդգրկուն վանդակություն,

քաղաքակրթու-

որ կա հելլենների «բարբարոսների».համատարբերությունը, այս դիրքորոշման միջն: Աշխարհայացքային ն թյան վայրենության կրոնով, քաղաքականուկացութաձնով. իր պատմական ձայն Արնմուտքն է միակն անփոխարիներկայացնում իրենից արվեստով թյամբմշակույթով, ն

արժեք:

նելի լ

տնտեսական Եվրոպայիքաղաքական, են, հոգնոր ու քաղակապերըԱրնելքիհետ թուլանում իսկ ու մշակութային է եվրոգործոնըդառնում քրիստոնեությունը, քականկյանքի էկբերում ձեռք է պլան, հետին մեջ Արնելքը մղվում երբ Դեռես միջնադարում,

կարնորագույն

գիտակցության մտածողության շարունակեվրոպական ոտիկ իմաստ: Վարյուրամյակներ չեն հասել ժողովուրդները մյուս թե է Վ գերիշխում այն պատկերացումը, Եվրոփուլերում: են վաղ գտնվում զարգացման մակարդակի,

պացու

քաղաքակիրթ ակենտրոնտեսությունըելնում այն ելակետից. է

պետք

որ բոլոր

ժողովուրդները

ճանապարհով ն ձեռք բեէ անցնենեվրոպական քաղաքակրթության

առաջընթացասելով Դեռես 18-րդ դ. լուսավորիչները րեն միասնություն: ն նմաններթափանցումը քաղաքակրթության հասկանումէին եվրոպական

տեսական օրինակումըաշխարհիբոլոր տարածաշրջաններում:նախաշեմինժոոր պատմության իշխում, էր այն մեջ պատկերացումն մտքի չէին իրարից. իմաստովտարանջատված ղովուրդներըհոգնորն կրոնական մակարդակ: Սամշակութային ընդհանուր ունեին ընդհանուրարմատներ. ինմշակույթըհետագայումմասնատվեց բազմաթիվ կայն այդ միասնական արնեինչու հարցին, այն Անդրադառնալով թե քնուրույնճյուղավորումների: ն հետ մնացինպատհեռացանիրենց արմատներից լյան ժողովուրդները Հեգելը փորձումէ այն կամակարդակից. ընդհանուր մությանզարգացման էր, որ արեձտյանմշակույհետ: նա ենթադրում պել ոգու ինքնածավալման ինչ կարող արժեքավորը, է բոլոր այն կուտակել մեջ ժամանակ իր թը քաղաբաԱրեմտյան ծնեց շփումը էր տալ Արնելքը:Տարբերմշակույթների հետնանքով: շփումների կրոնների տարբեր կրթությունը,որը հարստացավ մեջ գիտակցության 20-րդ դ. եվրոպական տեսակա Եվրոպական նկատճամբ: մե Ան ճգնաժամ եվրոպակենտրոնության 19-րդ դ.

ինչ-որ

հաց

Այդուհանդերձ, ,

ԲԱԺԻՆ 1. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

-

ԳԼՈՒԽ 2. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՄԱԿԱՐԴԱԿՆԵՐԸ

միտքըփորձեցհասկանալ,թե ինչքանովէ հավաստիեվրոպականոգու ու մշակույթի համընդգրկողականության գաղափարը: Սակայնեվրոպակենտրոնության տեսությունըայսօր էլ չի կորցրել Մ. ՎեբերըԵվրոպական իր նշանակությունը: քաղաքակրթությանհիմնական գիծը համարումէ նրաբնականլինելը: Որոշմտածողներէլ համարշխարհային պատմությունը համարումեն եվրոպականության ժամապատմություն: նակակից մշակութաբանության մեջ եվրոպակենտրոնությունը լրացվել է «աշխարհիմոդեռնիզացիայի» հայեցակետով: Վերջինիսհամաձայնմյուս մշակույթներըպետքէ ընդունենժամանակակից արնմուտքիկյանքի կացու`

թաձները:

Ամերիկակենտրոնություն: Եվրոպակենտրոնության տարատեսա-

կություններիցմեկն է հանդիսանումամերիկակենտրոնությունը, որի համաձայն նոր մշակույթի միջնաբերդը Ամերիկանէ: Ընդ որում այդ գաղափարը ծնվել է ամերիկյան ազգի ու Ամերիկայիպատմության յուրահատկությունների գաղափարիհիմքի վրա: Այս տեսությանկողմնակիցները պնդում են, թե է հին Եվրոպայի հենց Ամերիկան «փրկիչը» ն նոր ու սպասվելիքմշակութային արժեքներիձնավորողը:

Ամերիկյանպետությանյուրահատուկգծերից մեկն այն է, որ չի ուպատմություն, ոչ էլ առաջատար բնակչություն: Այս հանգամանքը հիմք է տվել շատ մտածողների է սկսվում պնդելու, որ իբր Ամերիկայով մարդկության նոր պատմությունը: Ավելին,նրանքգնահատումեն իրենցերկիրը որպես արտապատմական ազգ, որը ձնավորվելէ նրա հիմնադիրների ազատ կամքի շնորհիվ: Այդ նոր ազգի մշակութային ինքնատիպությունը գնահատվեցորպես ինքնատիպ պատմականզարգացման երաշխիք: Ամերիկյանտեսաբանները փորձում են նան հակադրելԱՄՆ-ըԵվրոպային, պնդելով, որ Ամերիկայումստեղծվել մշակութային տարածություն, սկզբունքորենայլ աշխարհ,որը տարբերվումէ եվրուվականից: Այս գաղափարներն ունեն իրենցպատմականարդարացումը:Կոլումբոսիկողմից Ամերիհետո այստեղեկած մարդկանց կան հայտնագործելուց աչքին աբորիգենները (տեղաբնիկները) համարվումէին ոչ քաղաքակիրթ.իսկ իրենք՝ ազատ ու նոր ժողովուրդ,որն Ամերիկանպետք է դարձներ դրախտ: ԱֆրոկենտրոնությունԵրկար ժամանակաշխարհումգերակայող դիրք էր գրավում սպիտակռասսան: Դա պատճառ դարձավնեգրականռասիզմի առաջացմանհամար,որի սկիզբըկապվածէ 19-րդ դ. 50-ական թթ. հետ: Այդշարժման կողմնակիցները պնդումէին, որ նեգրերնիրենցչպետք է համարենամերիկայի քաղաքացիներ, որ իրենք ավելի հին ազգ են ն եղել են Քրիստոսինախնիներից: Նեգրականռասայիխոշորագույններկայացուցիչների շարքին էին դասում Պլատոնին.Կեսարին այլոց: Գրվում էին գիտական հետազոտություններ` նվիրվածնեգրականռասայիմիասնությանմանեցել

ոչ

էմի

-

ն

սին:

Աֆրո- ն ասիակենտրոնության ձնավորմանգործում մեծ դեր են Լեռ հետազոտող Ֆրոբենիուսի հայացքները: Նա խաղացել գերմանացի Արնելքիու Արենմուտքի մշակույթներըբնութագրեց որպես բնեռացված տիպեր: Արնելյանմշակույթներին,ըստ նրա. ներհատուկ է «քարանձավային զգացումը», «անշարժությունը. ճակատագրապաշտությունը»:Եվրոպական մշակույթներին բնորոշ է «հեռավորության զգացումը». շարժունությունը, ազատությանգաղափարը: Ֆրոբենիուսը փորձում էր հիմնավորել ոչ եվրոպականմշակույթիգերակայություննու պատմականառաքելությունը: Աֆրիկայիմշակույթնիրոք ինքնատիպէ: Նեգրը բնության զավակն է, ունի զգացմունքայինբնավորություն:Աշխարհինկատմամբզգացմունքային վերաբերմունքը յուրահատուկ է դարձնումաֆրիկյաննեգրի մշակութային արժեքներիհամակարգը՝կրոնը. սոցիալականկառուցվածքը,արվեստը,

գրականությունըն այլն:

Իրոք գոյություն ունեն սկզբունքային տարբերություններեվրոպական ն աֆրիկյանժողովուրդներիաշխարհընկալումներիմեջ: Եվրոպացին ապրում է բանականությամբ, տրամաբանությամբ,հաշվարկով, աֆրիկացին՝ զգացմունքով,ռիթմովն այլն: Վերջիններսմոտ են մարդու նախասկզբնական, բնականվիճակին:Ըստ այս տեսության, եվրոպակենտրոնությունը. Եվրոպայիբազմադարյանիշխանությունըպետք է փոխարինվիաֆրիկյան մշակույթի գերիշխանությամբ:Այս տեսության կողմնակիցներըընդգծելով աֆրիկականմշակույթի յուրահատկությունները.ցույց են տալիս. որ նեգրի համար առաջինպլանում միշտ ձենն է, գույնը, ռիթմը,շփումը, հոտը. որը հակադրվումէ եվրոպականռացիոնալիզմին:Նեգոն իրենչի զատումօբյեկտից (բնություն, հասարակություն,մարդ, ծառ, քար ն այլն): Նա ռիթմիկ է, իսկ ռիթմըէներգիայիէությունն է: Այս ֆոնի վրա, մշակութաբանությանմեջ ակտիվորենքննարկվում է «էթնոմշակութայինստերեոտիպ» հասկացության բովանդակությունը (Ավելի մանրամասն տես 9,որի նյութերն օգտագործվել են ինչպես այս, այնպեսէլ քաղաքակրթություններիմասինարդի տեսություններիբաժնում): էթնոմշակութայինստերեոտիպ ասելով հասկանում ենք այս կամ այն ժողովրդին բնութագրող տիպական գծերի մասին ընդհանրացված մի ժողովրդի ստեղծած մշակույթի պատկերացումները: Ամեն ինքնատիւվությունը պայմանավորված է ոչ միայն բնակլիմայական, սոցիալական,տնտեսականն այլ կարգի գործոններով, այլն ազգային բնավորությամբ ու խառնվածքով:Պատմականորեն ազգային տիպական գծերի ու պատկերացումներիկրկնելիությունըհանգեցրել է այս կամ այն ժողովրդի մասին որոշակի ստերեոտիպի մշակմանը: Այսպես, իտալացիներիմոտ առանձնացնումեն տաքարյունությունը,անգլիացիների

.1. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ

ԲԱԺԻՆ

ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

մոտ`

սառնասրտությունը ֆիններիմոտ

ԳԼՈՒԽ 2. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՄԱԿԱՐԴԱԿՆԵՐԸ

րե

համառու

յդրամիրությունը այլն առանձնացնում ստերեոտիպի ։

ն

չորաբար

ու թուք

են

տարրի մոտ

`

տեսակ. ինչ են մտածում մարդիկսեփական ժողովրդի

մաին ինչ մարդիկայլ Ժողովուրդների մոնինՏ

ԻՈՍՏԵՐԵՈՏԻՊ

ԻնքնաստԻրեո կազմում կարնոր ւա ոտիպը ազգային ինքնագիտակցության մտայնությունը, քանի այսհնին եա իշխում ոն: այն ար ճ Իր պետք այն էլինեմայդպիսին»:Այստեղ

ՍՍՏԵՐԵՈՏԻՊ՝թե

Ն

-

թե

տա

են մտածում

է

է

Բն

թե

որ «ազգը

դրականնէ,

բարձրանում ժողովրդի ազգային ոգին, տպարհով Սակայն այն կարող ունենալ Բյոը: հետնան երն դրական սեփական որ

նա. հ

ին

ո

է

է

Տր"

ինքն Քշաարդարացման պատճառ

Շան ոչ

ապրելակերպի թերությունների

դառնալ:

մեջ տարածված այն տեսակետը, ԷՔնոհոգեբանության տնտեսական զարգացման

ազգերը, որոնք գտնվում

են

է

որ

այն

առավել բարձր

վրա,իրենցհամարկարնորում մակարդակի են այնպիսիարժանիքներ

են հոավահք

րեցությունը, որանարությունը, ն ործ

ԻԼարոտեսապես տոեկտը այլն:

հետամնաց ազգերը՝

-բարությունը,

Հյուրասիրությունը, աամությունը այլը: քննադատականուղղվածություն: հարերիոստերեոտիպերը հանդիսանում ցանկացած ակուշվիան ստերեռտիպերը |

Բրա

Պետ մչ

2"

ն

է

անմիւ է

ունեն

լ, որ

ան

մասը,ազդում

են

են

ազգայինգիտակցության ն ազգային

այի ամեն ատարբեր էթնոմշակութային Լասեին ոին հարումնահատկությունները բնութագրելու փորեն մոլե, Հյումի(Անգլիա) Կանտի(Գերմանիա) Հելաեցիուսի (Ֆրանսիա), կողմի ետաքրքիր դիտարկումները: նրա, ֆրանսիացի ժուն:տարբերվումԿանտ շփման ճաշակով, բարյացկամությամբ: Սակայն թեթնամտության վենսունակությունը թան Սնգլիացին հանգեցնում ապրում հար իր բանականության: Իսպանացին Ժողովուրդների ն

են

Ա ն իր

կըը

Ըստ

է

պարտ Ե ունի սեփական

է ըստ

է

ն

ոգու

արժանապատվության բարձր գիտակցում:Նա

Գիտելիքի նկատմամբ սեր քիչ ունի Իօրինապաշտ կրոնապաշտ: պահպանողական գիտության

Լր

ն.

Է

'

չէ, Պատահական որ

զարգացման

ազգերից:Գերմանացինազնիվ է, բանական,

Խար ա ավելի յատ աշխարհաքաղաքացիէ երով հետ է մնում մյուս

(կոսմոպոլիտ), այլ վայրերում: Ռուսների մասին խոսելիս, հեշտությամբէ վերաբնակվում Կանտն ոնդգծում է, որ նրանց մոտ դեռես չի ձենավորվելազգային ր

նավորություն:

Կանտի այս դիտարկումներնարտահայտումեն իր ժամանակի եվրոպականմշակույթի մեջ եղած էթնոմշակութայինստերեոտիպերը:

20-րդ դարում այս հիմնահարցին անդրադարձել է իսպանացի մտածող են դիվանագետ Մադարիագան:Նա այս կամ այն ժողովրդի մշակույթի մեջ արտահայտված ազգային բնավորության հիմնական կիրքը: Նա գտնում է, որ բաղադրամասերըհամարում է ինտելեկտը, կամքը. ինտելեկտը բնորոշ է ֆրանսիացիներին,կամքը` անգլիացիներին, կիրքը իսպանացիներին: Անգլիացիներըուժեղ: են ոչ այնքան իրենց բանականությամբ, որքան` գործնականությամբ: Նրանք պատրաստի հողագործներ են, գործարարներ, ճանապարհորդներ, բնախույզներ: Նրանք ավելի շատ գործում են, քան` մտածում: Պատահականչէ, որ «գիտությունը ուժ է» արտահայտությունըհռչակվել է անգլիացիԲեկոնի կողմից, այն ժամանակ, եմ, հետնաբար երբ ֆրանսիացի Դեկարտը առաջ էր Քաշում «մտածում ունեմ» Անգլիացին չի վստահում գոյություն վերացական սկզբունքը: տրամաբանության օրենքներին ն բացարձակճշմարտություններին:Նա ավելի շատ հակված է դեպիէմպիրիզմը,ինդուկցիան: Անգլիացու համար խաղերը ն սպորտը ավելի գերադասելի են, քան արվեստը: Անգլիացին զգայուն չէ, պահպանողական է ապրելակերպում, գիտության ու փիլիսոփայության մեջ: Դա է պատճառը, որ Անգլիայում մինչն օրս պահպանվումեն հին սովորույթները ն ծիսակատարությունները,որոնք վաղուց կորցրել են իրենց իմաստը:(Օրինակ, պառլամենտինստաշրջանն սկսելիս, միջնադարյան հագուստներովմարդկանցմի խումբ շրջում է շենքի է նկուղներով, որից հետո նրա ղեկավարը խոսնակին «հեղաշրջում կատարողներ հայտնաբերված չեն»: Այդ սովորույթը ունի 1605 թվականից,երբ նոյեմբերի5-ին բացահայտվեցԳայոս Ֆոկսի ահաբեկչությունը պառլամենտը պայթեցնելու նպատակով:Այդ օրվանից,Անգլիայում ամեն տարի նոյեմբերի 5-ը նշվում է որպես «Ֆոկսի օր»՝ հանդիսանալովամենաաղմկալիտոներիցմեկը): Ֆրանսիացիների մշակույթին, ըստ Մադարիագայի, բնորոշ է ինտելեկտուալիզմը, ռացիոնալիզմը: Ֆրանսիացուհամար ճանաչողությունն ավելի կարնոր է, քան գործողությունը: Ֆրանսիայում բարձր է ինտելեկտուալների հեղինակությունը: Եթե Անգլիայում մեծ ունեն տոհմական արիստոկրատիայի ներկայացուցիչները, հեղինակություն

Գ

գոյություն

`

ԲԱԺԻՆ 1. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

Ֆրանսիայում գրողները, նկարիչները, փիլիսուիաները:Բարձր ինտելեկտուալությունըն զգացմունքներիազատությունը բարենպաստ ապա

հոգնոր

պայմաններ՞են ստեղծումարվեստի զարգացմանհամար:

Իսպանացին ներկայանում է որպես կրքոտ մարդու տիպ: Մադարիագան գտնում է, որ կիրքը անհատի առավել ամբողջական դրսնորումն է, քան, ասենք, գործողությունը ն միտքը: Եթե անգլիացու համար ապրել` նշանակում է գործել, իսկ ֆրանսիացու համար` մտածել, ապա իսպանացու համար` տրվել կրքերին: Իսպանացու միտքն ամենից առաջ իր միտքն է, ն ոչ թե միտք ինչ-որ բանի մասին: Այդ պատճառով իսպանացու գիտելիքներն ունեն անհատականբնույթ ն կոնկրետ են: Ինտելեկտինկատմամբկրքերի գերակայությունն,ըստ Մադարիագայի, հանդիսանում է այնպատճառը,որ Իսպանիան մյուս երկրներիցհետէ մնում ռացիոնալ գիտա-տեխնիկական,տնտեսական,քաղաքական զարգացման տեսակետից: Միննույն ժամանակ զգացմունքայնությունը,ինտուիցիան, նպաստումեն բարձր փիլիսոփայական,կրոնական հայեցողականությունը ն գեղարվեստական մշակույթիառաջացմանը: Եկեղեցին,բանակը,արվեստըգործունեությանայն ավանդական ձներն են, որտեղ իսպանացինառավել լրիվությամբէ դրսնորում իր կիրքը, Դրա վկայություննէ Վելասկեսի, էլ-Գրեկոյի,Գոյայի, անհատականությունը: Պիկասոյի ն այլոց արվեստը: է Բավականին ինքնատպ ներկայանում չինացու էթնոմշակութային դիմագիծը:Եթե Արնելքիշատ հին ժողովուրդներվերացել են պատմության թատերաբեմից, որոնց տեղում առաջացել են նոր պետություններ` իրենց լեզվով, կրոնով, արվեստի ձներով ն այլն, ապա չինացիննրը մինչե օրս խոսում են նույն լեզվով, գրում են նույն են նույն բարքերին, բարոյական ու հիերոգլիֆներով,հետնում գեղագիտականնորմերին, ինչ իրենց նախնիները: Չինական մշակույթի միջուկը կազմում է կոնֆուցիականությունը, որն առաջին պլանի վրա է մղում ոչ թե Աստծուն, այլ այն բարոյական նորմերն ու կանոնները, որոնցով պետք է ապրի մարդը: Հետնելով կոնֆուցիականության ավանդույթներին,չինացին հետնում է նախնիների ավանդույթներին,որն էլ որոշում է չինական մշակույթի դիմագիծը:1909 թ. լույս է տեսնում Ջոն Մակգովանի«Չինացիներն իրենց տանը» գիրքը, որտեղ հեղինակը շարադրում է չինացիների մասին եվրոպացիների պատկերացումները: եվրոպացու համար չինացու վարքը ն մտածողությունը անըմբռնելի է: «Առօրյա կյանքում,-գրում է նա,չինացիներըբարի են, մեղմ, ունեն առողջ բանականություն:Սակայն,եթե նույն այդ չինացուն հանձնարարես կազմել օրենքներ կամ դատել բառա նա կդառնաչար ն արյունարբու»(Մեջէ բերվում ըստ 9,

:

.

:

աա

ԳԼՈՒԽ 2. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՄԱԿԱՐԴԱԿՆԵՐԸ

ՃապոնացիներըԱսիայում առաջինն ընդունեցինեվրոպական քաղաքակրթությունը`չհրաժարվելով, սակայն, ազգային մշակութային ավանդույթներից:Ճապոնացիներիվարքը կարգավորող մեխանիզմներից մեկը հանդիսանումէ «գիրին»` պատվի պարտքը: Այն պահանջում է անընդհատմտածել սեփականհեղինակության մասին, հեռու .մնալ որտեղ կա «դեմքը կորցնելու» վտանգ:Մարդու այնպիսիիրավիճակներից, նկատմամբ հարգանքն

բնորոշգծերից է:

ու

հարգալից վերաբերմունքը

նս

ճապոնացու

Ամերիկացիներիէթնոմշակութայինստերեոտիպը մշակվել է համեմատաբարավելի ուշ: Մինչն 19-րդ դ.վերջը Ամերիկանանընդհատ փոխառումէր եվրոպականմշակույթը՝ ճինչն ունեցավ սեփականգիտական ու մշակութային կենտրոնները: Աստիճանաբար ձնավորվում է նան ամերիկականությունը(ամերիկանիզմը),ըստ որի Ամերիկան մարդկային հումանիզմի, կրողնէ, ժողովրդավարության, ն իսկ՝ մ իջնաբերդը:Իրենց քաղաքացիականկրոնականազատությունների ամերիկացիներիկարծիքով, ամերիկյան մշակույթի մեջ գերակշռում են

առաջընթացի

հետնյալարժեքները. 1.անձնական հաջողություն,ակտիվություն, համառ աշխատանք, 2.առաջընթաց,օգտակարություն, 3.իրերը որպեսհաջողությանարտահայտությանընդունում: են այնպիսի գծեր, Աճերիկյան մշակույթի մեջ առանձնանում են՝ կողմնորոշումըդեպի արժեքների շեշտադրումը, նյութական ինչպիսիք ապագան, միջազգային հարաբերություններում հավասարության պահպանում,օգտապաշտություն նայլն: պարտադիրչէ, որ "Ինչխոսք, ստերեռտիպային պատկերացումները են, որոնք լինենօբյեկտիվճշմարտություն,սակայնդրանք այն տիպականն բնութագրում են տվյալ ազգի էթնոմշակութայինդեմքը:

ԵՎ ԷԼԻՏԱՐ ՄՇԱԿՈՒՅԹ

Ըստ մշակութայինարժեքներիստեղծման ու սպառմանառանձնահատկությունների,գոյություն ունի մշակույթի սոցիալականերկու տիպ. զանգվածային ն էլիտար: Զանգվածային մշակույթը մշակութային արդյունքներիայն տեսակն է, որն ստեղծվում է անընդհատն մեծ չափով: Դա լայն լսարան ունեցող առօրյա կյանքի մշակույթն է: Ե՞րբն ինչպե՛սէ առամշակույթը: Այս հարցի կապակցությամբմշակութաբանությանմեջ կան մի շարք տեսակետներ,որոնցիցկարելի է առանձնացնել

Տ 2. ԶԱՆԳՎԱԾԱՅԻՆ

ջացել զանգվածային հետնյալ ներն.

ԲԱԺԻՆ 1. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

``

Ա) Զանգվածայինմշակույթինախադրյալները ձնավորվելեն մարդկության առաջացմանպահից,կամ առնվազն՝քրիստոնեական քաղաքակրթության

արշալույսին,երբլայն լսարանիհամարկազմվումէին Սուրբգրքերիհեշ-

տացածտարբերակները: Բ) Զանգւածայինմշակույթիզարգացմանգործում կարնոր դեր են խաղացել 17-18-րդ դդ. եվրոպականգրականությանմեջ ձնավորվածարկածային դեդեկտիվվեպերը,որոնք մեծ տպաքանակով տպագրվումէին ընթերցողների լայն շրջանակներիհամար: Գ) Զանգվածայինմշակույթիզարգացման վրա մեծ ազդեցությունունեցավ 1870 թ. Մեծ Բրիտանիայումընդունված օրենքը համընդհանուր,պարտադիր կրթությանմասին: Այս ամենը միայն զանգվածային է: մշակույթի նախապատմությունն Իսկականզանգվածայինմշակույթըկապվումէ ժամանակակից ամերիկյան քաղաքակրթության հետ:Այսէ. առիթով ամերիկյան հայտնի քաղաքագետ ԶբիգնեվԲժեզինսկին գրում «Եթե Հռոմըաշխարհինտվեցիրավունք,Անգլիան՝ պառլամենտական գործունեություն,ֆրանսիան՝ մշակույթ, հանրապետականնացիոնալիզմ, ապա ժամանակակից ԱՄՆ-ը`գիտատեխնիկան զանգվածային կան հեղափոխություն մշակույթ»: ժամանակակիցհասարակությանմեջ հատուկ նշանակությունեն ձեռք բերել «զանգվածային»(«մասսայակած»: ե «էլիտար» մշակույթները. որոնց նկատմամբ մշակութաբանության մեջ ձնավորվել է առանձնահատուկ ՝

"

.

'

վերաբերմունք:

Մինչն 20-րդ դարի սկիզբըգոյություն ունեինբավականհստակբան ժողովրդական ժանված էլիտար արվեստներ: Առաջինըտարածված էր քաղաքում, որտեղ կրթությանու դաստիարակությանմակարդակը բարձր էր: Երկրորդը հաճախ ստեղծվումէր կրթություն չունեցող մարդկանցկողմից, սակայնիր մեջ կրում էր սերնդե-սերունդ անցածազգային ավանդույթները:20-րդ դարում, երբ գյուղացիներըն մանր բուրժուազիանվերաբնակվեցինքաղաքներում, հանգեցրեցնրան, որ մարդիկ,որոնք կտրվեցինբնությունիցն վրում էին ժողովրդական ու մշակույթիավանդույթներն արժեքները. ընդունակչէին շփվելու քաղաքայինմշակույթիհետ, որը պահանջումէր ավելի Ծ8Ծ կրթություն, ժամանակ,նյութականհնարավորություններ: Դրա հետնանքով20-րդ դարի սկզբին զգալիորեն իջավ արվեստիորակի նկատմամբ պահանջկոտությունը: Բարձր մշակույթն ու արվեստը դառնում են առավելքիչ հասկանալի:Նոր քաղաքային զանգվածինպետք էր ավելի մատչելիմշակույթ: «Զանգվածայինմշակույթը»ձնավորվեցմասսայական արտադրության ու սպառման հասարակության հետ միաժամանակ: Ռադիոն, հեռուստատեսությունը, կապիժամանակակից միջոցները,իսկ հետագայումտեսա

ԳԼՈՒԽ 2. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՄԱԿԱՐԴԱԿՆԵՐԸ

նպաստեցիննրաարագ տարածման:ՄինհամաԼոսրգչային տեխնիկան առաջին տաչն 2-րդ համաշխարհայինպատերազմը ն հետպատերազմյան րիներին«զանգվածայինմշակույթը» գերազանցապեսամերիկյանհիմնահարց էր, իսկ այժմ նրանկատմամբհետաքրքրությունըմեծացել է նան մյուս երկրներում: Շսէխո6)տերմինըհանդես է եկել «Մասսայականմշակույթ» (ՈՂճտտ 1944 թ., երբ լույս տեսավ ամերիկյանսոցիոլոգ Դ. Մակդոնալդի«Զանգվածային մշակույթի տեսությունը» հոդվածը: Իսկ ավելի վաղ (1939) լուս տեսած Տ. էլիոտի«Քրիստոնեական հասարակությանգաղափարները» գրքում ներկայացված«զանգվածայինհասարակությանմշակույթ» տերմինըայսօր էլ օգտագործվումէ: «Զանգվածայինմշակույթի» տեսության հեղինակներընրա հիմքը ն գործունեությանոլորտը համարում են մասսայականհասարակությունը: Մշակութաբաններիմի մասը զանգվածային մշակույթի հանդես զարգացմանն մեր կյանքի ողջ դրգալը կապում են արդյունաբերության վածքիքաղաքայնացման, ինչպեսնան քաղաքականհանճբհդեմոկոատացման ու լուսավորականության տարածմանհետ: Որոշ մշակութաբաններ«զանգվածային մշակույթ» ասելով հասկանում են այն մշակույթը, որը սպառվում է լայն զանգվածների կողմից. ոմանք էլ նրա գոյությունը կապում են ժամանակակիցքաղաքակրթության հետ. այն ընդունումեն որպես մարդկայինմշակույթի զարգացմանհերթական փուլ: Մեր դարի 80-ական թվականներից«զանգվածայինմշակույթի» կողքինօգտագործվում է «Ժողովրդային(հասարակ)մշակույթ» հասկացությունը: Բնորոշելով այն, ամերիկյանբանասեր Մ. Բելը գրում է. «Այդ մշակույթը դեմոկրատականէ: Այն հասցեագրվածէ ձեզ. մարդկանց,առանց դասակարգային,ազգային տարբերությունների.հարստությանու աղքատության մակարդակի»:Նույն կարծիքն է պաշտպանումնան Բ. Ռոզենբերգը.«Ժամանակակիցտեխնոլոգիանզանգվածայինմշակույթի գոյության անհրաժեշտ ն բավարարպատճառէ. ոչ ազգայինբնույթը, ոչ տնտեսականկառուցվածՔը. ոչ քաղաքական համակարգը որոշիչ նշանակություն չունեն»: Գինվաճումների օգնությամբ արագորեն տարածվում են տատեխնիկական մշակույթի նորույթներնու ստեղծագործությունները: Զանգվածայինհաղորն

դակցմանժամանակակից միջոցներիշնորհիվմարդկանցհասանելիեն արժեք ունեցող արվեստի բազմաթիվ դարձել բարձր գեղարվեստական

ստեղծագործություններ: ՝ Մյուս հանգամանքը,որով բացատրումեն «զանգվածայինմշակույթի» անհրաժեշտությունը,ազատ ժամանակըլրացնելու հարցն է: Արդիքաղաքակրթությունը հանգեցրելէ ազատ ժամանակի անսահման մեծացմանը. Յ9

ԲԱԺԻՆ 4. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

ԳԼՈՒԽ 2. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՄԱԿԱՐԴԱԿՆԵՐԸ

«որը պետքէ

սպանել.որպեսզինա չսպանիմարդուն»:Ահա այդ անսահման ժամանակըլրացնելու համար է. որ ստեղծվել է «զանգվածայինմշակույթը»: Զանգվածային մշակույթի մեջ մտցվում է այն ամենը, ինչ տարածվում է զանգվածայինհաղորդակցմանմիջոցներիօգնությամբ: Այս տեսակետը ֆրանսիացիմշակութաբանժ. Ֆրիդմանըձնակերպումէ այսպես. «ԶանԳվածայինմշակույթ ասելով հասկանումենք մշակութայինարժեքների ամբողջությունը. որը դրվում է լայն հասարակությանտրամադրությանտակ զանգվածային հաղորդակցման միջոցների շնորհիվ»: Այս վերջիններիս մարդունի ողջ մշակութայիննվաճումներիցօգտվեշնորհիվ յուրաքանչյուր լու հավասարհնարավորություն:«Զանգվածայինմշակույթի» ստեղծագործություններում ժողովուրդըստանում է հենց այն. ինչն իրեն անհրաժեշտ է, պարտադիրչէ նրա գեղագիտականկողմը: «Զանգվածայինմշակույթի»տեսություններիմեջ քիչ չեռ նան այնպիսինները,որոնք տրամագծորենհակառակկարծիք են պաշտպանում: Շատ մշակութաբաններ հանդես են գալիս ժամանակակիցհասարակության քննադատությանդիրքերից.որը հանգեցնումէ եսասիրությանն եսակենտրոնության:Այս տեսակետիհամաձայն,«զանգվածայինհասարակությունը» սպառողներիհասարակությունէ ն ոչ թե ստեղծողների,այն հակադրվում է իսկականմշակույթին, հոգնոր արժեքները դարձընումէ սպառողականարժեք: Այստեղ առկա է մի հանգամանք.«Բարձր մշակույթը» միշտ հատային արտադրությունէ: Ինդուստրիալքաղաքակրթությունը ենթարկվածէ հարահոսի, շուկայի օրենքին: Այս գործոնները նպաստում են մշակութային արժեքների (անկախիրենց բովանդակությունիցե որակից)արագ ու անսահԴա երբեմն բացասաբար ման տարածմանը: է ազդում ազգայինմշակույթի վրա, ոչնչացնում է բանահյուսությանիսկականհիմքերը: Պետք է տիրապետել շատ բարձրճաշակի ն մշակույթի խորը զգացման,որպեսզիմարդը կարողանա հակազդել այդ ճնշմանը. քանի որ նա զանգվածայինմշակույթի հետ շփվում է ամենուրեք: «Զանգվածայինմշակույթին»-բնորոշ. են. ճաշակների, հայացքներիստանդարտացումը(չափորոշումը), բարոյականու ինտելեկտուալհամահարթեցումը, սպառողականպաշտամունքը: գտնում են. որ այն «Զանգվածայինմշակույթի» հակառակորդները խաբկանքէ, որը կրում է բացառապես սպառողականբնույթ, բացասաբար է անդրադառնում մարդուհոգեկանիվրա: «Զանգվածային»կամ «պոպ մշակույթին» հաճախհակադրումեն «էլիտար» մշակույթը,որն իր բովանդակությամբավելի բարդ է ն պահանջում է պատրաստվածության որոշանի մակարդակ:Այդ մշակույթի շրջանակներում ստեղծված արժեքները հասու են մարդկանց նեղ շրջանակի, որոնք ունեն մասնագիտական պատրաստվածություն. գիտակեն արվեստի ազատ

`

-

այն չի հասկանումկամոչ մի ուլսարանը լեզվին:Մինչդեռզանգվածային այն շադրությունչի դարձնում:«էլիտար» մշակույթի բնորոշկողմերիցմեկն ժագաղափարները հնարները, է, որ նրա նվաճումները,գեղարվեստական են «զանգընթացքումդադարումեն նորույթ լինելուց. ընդունվում մանակի բարձրացնելով ժողովրդական, վածային մշակույթի» կողմից`դառնալով վերջինիսմակարդակը: ն սկզբնականփուլերը էլիտար տեսություններիառաջացումը Նիցշեի, Շպենգլերին վերջապեսՕրտեգաի կապվածեն Շոպենհաուերի, համար. այլ «Դա հետ: լինելու է արվեստարվեստների Գասսետիանունների նոչ թե Դա է արվեստ կաստայի լինելու համար: զանգվածի ոչ թե մարդկանց է արվեստ: Ահա թե ինչու նոր արվեստը բաժանում մարդդեմոկրատական են այն. ս նրանց. ովքեր չեն կանց երկու խմբի` նրանց, ովքեր հասկանում ոչ արվեստագետների» . - գրում ա րվեստագետների հասկանում,այսինքն՝ ն է Օրտեգաի Գասսետը (16, էջ 450):

-

-

-

ՉԵՎԵՐԸ

ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ

ԳԼՈՒԽ 3. ՀՈԳԵՎՈՐ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ԳԼՈՒԽ 3.

ՁՈԳԵՎՈՐ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ՁԵՎԵՐԸ

ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ

:

Հոգնորմշակույթը,ինչպես տեսանք.իրենից ներկայացնումէ բազաշերտ կառուցվածքունեցողհամակարգ,որը բաղկացածէ մի շարք տարրերից:Նրա մեջ մտնում են ճանաչողականու ինտելեկտուալ.փիլիսոփայական. բարոյական. գեղագիտական(արվեստ).իրավական,մանկավարժական, կրոնականտարրերը: լ

կատարել է կարգավորիչ ու ավանդուլթներիպահպանման գործառույթ: տարրերնեն հանդիսանումկրոնականգիտակցուԿրոնի կառուցվածքային կրոնականկազմակերպությունները: թյունը, պաշտանմունքը, Կրոնի զարգացման որոշակի փուլում առաջանումէ եկեղեցին, որը նպաստումէ միասնականհավատիտարածմանը.մշակում է վարքի միասնական նորմեր հավատացողներիմոտ: Աշխարհի մասին կրոնականպատկերացումներըպատմականզարգացմանընթացքում անընդհատ փոփոխվել են: Տեսական միտքըառանձնացրելէ հետնյալ մոտեցումները 1. Թեիզմ (հուն. թեռս-աստված):Այն կրոնափիլիսոփայական ուսմունք է, որն ընդունումէ անձնավորվածաստծու գոյությունը. որպես գերբնական էակի, որն էլ ազդում է ողջ նյութական ու հոգնոր գործընթացներիվրա: 2. Պանթեիզմ (հուն. «պան» ն «թեոս» բառերի միակցումից, որը թարգմանվում է որպես համաստվածություն): Այն փիլիսուիայականուսմունք է. որը ձգտում է նույնացնել բնությունը աստծու հետ: «Պանթեիստ» տերմինը մտցրել է անգլիացիփիլիսոփաՋ. Թոլանդը (1705): Պանթեիստականմոտեցումը բխում է «Աստվածդա բնությունն է» ելակետայինսկզբունքից: 3. Դեիզմ (լատ. դեո աստված): Այն լուսավորականդարաշրջանին բնորո կրոնափիլիսոփայական աշխարհայացք է. որի ստեղծել է աշխարհը,սակայն դրանից հետո չի խառնվում նրա զարգացման -

Տ Ղ. ԿՐՈՆ ԵՎ ՄՇԱԿՈՒՅԹ

Կրոնի առաջացման ժամանակի ու պատճառներիհարցը, որով զբաղվում են կրոնագիտությունը, մարդաբանությունը.մշակութաբանություն այլն, դեռես չի ստացել իր սպառիչ ու նը, փիլիսուփայությունը միանշանակ պատասխանը:Տարածվածեն աստվածաբանական, հոգեբանական(Վ. Ջեմս), սոցիոլոգիական (Կ. Մարքս,է. Դյուրկհեյմ, Մ. Վեբեր. Ա. Թոյնբի), կենսաբանական(Զ. Ֆրոյդ. Կ. Յունգ) ն այլ տեսակետներ: Կրոնը (լատ. ՛6ից. սրբություն, աստվածություր, պաշտամունքի ու աշխարհազգացում Է, ինչպես նան համապաառարկա) աշխարհայացք տասխանվարք ու յուրահատուկվարքագիծ,որը հենվումէ մեկ կամ մի քանի աստվածների,«սրբերի». այսինքնգերբնականիայս կամ այն տարատեսակությանգոյության հավատիվրա (Տե՛ս 17, էջ 576): Գերբնականուժերի գոյության հավատը այն ընդհանուրհատկանիշն է, որը բնորոշ է բոլոր կրոններինս աարտադիրԷ բոլոր կրոնական հայացքների համար: Կրոնը ոչ միայն ընդունում է գերբնականուժերի գոյու-

թյունը, այլն իրական աշխարհը համարում է

այդ

ուժերի արտացոլումը: Կրո-

նը մշակույթիամենահինծներիցմեկն է, որ առաջացել է վաղ հնադարում: Կրոնի առաջացումը մարդու ու մշակույթի պատմության մեջ հեղաշրջող դեր խաղաց: Կրոնի միջոցովմարդըձգտել է իմաստավորելիր գոյությունը, բացատրելիրականության բարդ ու անհասկանալի երնույթները: Այն միաժամանակ հանպաստել է մարդու,մարդկայինհասարակական ու րաբերությունների կազմավորմանն զարգացմանը,հասարակության մեջ

աստված համաձայն

օրինաչափություններին: 4. Աթեիզմ(բառացի«անաստվածություն»):Այն փիլիսոփայականհայացքներիհամակարգէ, որը ժխտում է աստծո գոյությունը,կրոնն ընդհանրապես: Աշխարհումգոյություն ունեն բազմաթիվն բազմապիսիհավատաԿա բազմաստլիքներ, աղանդներ, եկեղեցականկազմակերպություններ:

վածություն (պոլիթեիզմ), միաստվածություն(մոնոթեիզմ): Բազմաստվածությունը, որի Լունքնեոո գաւիս են դեռ նախնադարից, գերբնականմի շարք երնույթների,աստվածներիմիաժամանակյագոյության ընդունումն է: Միաստվածություննընդունում է միակ աստծու գերիշխանությունը: Հաշվի առնելով առաջացման ժամանակաշրջանըն տարածվածության աշխարհագրականու էթնոմշակութայինմիջավայրը. մասնագետներըառանձնացնում են կրոններիհետնյալ ձները. 1. Տոհմացեղայինկրոններկամ կրոնականհավատալիքներիվաղ փուլեր. որոնք առաջացել են նախնադարյան հասարակարգիկազմավորման շրջանում: Այդ հավատալիքների մեջ հատկապեսառանձնացվումեն տոտեմիզմը. ֆետիշիզմը,մոգությունը, հոգեպաշտությունը(անիմիզմ): 2. Մեկ էջնիկականկազմավորմանըվերաբերողկրոններ (ազգային կրոններ), որոնք հանդես են գալիս բազմաստվածային(պոլիթեիզմ) կրոնների տեսքով: 3. Յամաշխարհային կրոններ,որոնք ըստ իրենցառաջացմանժամանակա43

ԲԱԺԻՆ

1, ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ

ՁԵՎԵՐԸ

ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ

ԳԼՈՒԽ 3. ՀՈԳԵՎՈՐ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

բուդդայականուշրջանի հանդես են գալիս հետնյալ հաջորդականությամբ. թյուն, քրիստոնեություն.իսլամ: կրոններըհարԾագելով որնէկոնկրետերկրում,համաշխարհային մարվելով փոփոխվող հասարակականհարաբերություններին,տարածում գտան այլ ժողովուրդներիմոտ: Դրանքչմնացին անփոփոխ,այլ պատմության զարգացման ընթացքումունեցան որոշակի ձնափոխություններ: Բուդդայականությունը(ծագել է մ.թ.ա.6-5-րդ դդ.) առաջացել է Հնդկաստանում,առավել լայն տարածումէ ստացել Ասիայում:Բուդդայական ուսմունքի կենտրոնումընկած է բարոյականությունը,մարդու վարքի նորմերը: Մարդըկարող է ճշմարտությանհասնել մտածելով ն հայեցողությամբ, գտնել փրկությանճիշտ ուղին: Այժմ բուդդայականությունըառավել էական սոցիալ-քաղաքականու մշակութայինդեր է խաղում Հնդկաչինթերակղզու երկրներում:Բիրմայում,Կամբոջայում,Տայլանդումնա հանդես է գալիս որպես պետականկրոն: ճապոնիայումբուդդայականությունը, որն ունի բազմաթիվաղանդներ,միահյուսվածէ ազգայինկրոնի՝սինտոիզմիհետ (1868 1946 թթ. այն եղել է ճապոնիայիպետականկրոնը): 1905 թ. ձնավորվեցին«Բուդդիստներիհամաշխարհայինեղբայրություն». 1970. «Ասիականբուդդայականկոնֆերենցիահանուն խաղաղության» կազմակերպությունները,որոնք ակտիվորենմասնակցումեն միջհանուն խաղաղությանպայքարին: ազգայինքաղաքականությանը, յուրահատկություննայն է, որ ժամանակակից բուդդայակառո' թյան այն կրոնիցավելիշատ է շեղվում դեպիփիլիսոփայականուսմունքը, բարոյականությանինքնատիպհամակարգը: Քրիստոնեությունը(առաջացել է մ.թ. 1-ին դարում)ժամանակային իմաստով երկրորդկրոնն է, որն այժմ աշխարհումամենատարածվածմէ, ունի մոտ 1,024 մլն հավատացողներ: Քրիստոնեությանմեջ գլխավորըմարդու մեղսագործության, որպես նրա բոլոր դժբախտությունների պատճառի,մասին գաղափարնԷ ն աղոթքների ու զղջման ճանապարհովդրանցիցհրաժարվելու գաղափարը: 325 Առաջինիկողմիցքրիստոնեությունը հռչակվումէ պետական թ.Կոնստանդին պաշտոնականկրոն: որը միասնականէ մնում մինչն 451 թ. Քաղկեդոնի տիեզերաժողովը, երբ քրիստոնեական ընդհանրական եկեղեցին պառակտվեց միաբնակներին երկաբնակների: 1054 թ. քրիստոնեությունըբաժանվեց երկու ինքնուրյուն ուղղության Արնմտյան (կաթոլիկական) նե Արնելյան (ուղղափառ): 1517 թ.հոկտեմբերի31-ին տեղի է ուճենում երկրորդպառակտումը,երբ կաթոլիկ եկեղեցուցառանձնացավբողոքականությունը:Այն իր հերթինբաժանված է Յ եկեղեցիներիլ̀յութերական,կալվինակաճ,անգլիկան:Այժմ գոյություն ունեն կաթոլիկականեկեղեցիներ,որոնք ենթարկվումեն Հռոմի Պապին(Վա-

`

հար ման ն

այն ճանապարհով,

է

ինքնուրույնուղղափառեկեղեցիներ:

կրոնականարդիականացթանում թա ատոնեությունը է առավել հնացածգաղափարներից է,

ոքական ն 15

հրաժարվում

է

հարիր ստեղծում նոր՝ ժամանակակիցմարդու պահանջներին

պատկե-

րացումներ: ծագել է 7-րդ դարի սկզբին (հեզություն,հնազանդություն) Իսլամը

ճոտ 14միլիարդ

կա իմաստովամենաուշ ծնված կրոնն է): Այժմ (Ժամանակի ն ՀարավայինԱսիաՎարավ-Արեմտյան Աֆրիկայում, հետնորդ հյուսիսային է թույլ արարածէ, հակված յում: Ըստ իսլամիսուրբ գրքի՝ Ղուրանի. մարդը Իսլաճական կ րոբանի: հասնել ինչ-որ նաի վիճակիչէ ինքնուրույն մեկն այն է, որ այն ակտիվորենխառնվում նի առանձնահատկություններից Հավատացյալ մուսուլմաննեբնագավառներին: բոլոր է մարդկանցկյանքի դատարանը.իրավակյանքը, հասարակական րի անձնականընտանեկան. պետք է ենթարկվածլինեն

մեղքին կան

հարաբերությունները, քաղաքականությունը

օրենքներին: կրոնական

ն շիիներ (10 տոկոս): Իսլամը ունի երկու թն՝ սունիներ (90 տոկոս) երանց կողտարբերությանը. կրոնների Չնայած համաշխարհային մեջ ընդհանուր ա րժեքների բարոյական ու հոգնոր, մից մշակված քարոզվող այէ ստեղծումոչ միայնմշակույթների. շատ բան կա: Դա հնարավորություն

համար: երկխոսության լե կրոնների նան այժմ: Գելլապի ամերիԿրոնըչի կորցրել իր նշանակությունը աստծոն Ամերիկահավատումէին տվյալներով(1985 թ.) կյան ինստիտուտի 9594, ԼատինականԱմերիկայի՝9692. Ասիա946. Աֆրիկայի՝ յի բնակչության յի 8995. ԱրնմտյանԵվրոպայում՝ տոկոսը: տեսությունչեն ժխտումբնագիտության կ րոնները ժամանակակից դեկ իրառության ինչպես նան գիտությանգործնալլան ու ների նվաճումները, միխնդիրը նպատակն են, գիտության որ րը: Բայց նրանք միշտ ընդգծում է. մինչդեռ մարդը. նրա կյանուսումնասիրումն ա շխարհի այն ֆիզիկական ն մնում է կրոնի ուսումնասիրուքի իմաստնու գոյությաննպատակըեղել թյանխնդիրը: շատ բանով հենվում է Կրոնի պատմությանուսումնասիրությունը ունեն մշակութաորոնք վրա. ուսումնասիրման հուշարձանների կրոնական հերթին հասկաառաջին ա սելով յին ձեծ արժեք: Կրոնականհուշարձաններ արվեստի(գեղանկրոնական հուշարձանները. նում ենք պաշտամունքային կրոնականճարկրոնականգրականության. կարչություն,երաժշտություն). ,

'

որոնք պաշտամունքային ստեղծագործությունները. տարապետության պահպանել մեծ են Մշակույթիպատմությունը

է նպատակներ հետապնդում: են գրավորհուշարձաններ,որոնցթվին պատկակրոնական քանակությամբ նում, առաջինհերթին,Վեդաները,Աստվածաշունչը,Ղուրանը:

ԲԱԺԻՆ 1. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

Վեդաները(սանսկրիտերեն՝ բառացի«սուրբ գիտելիք») հնդկական կրոնականհնագույնհուշարձանն է (մ. թ. ա. 2-րդ հազարմյակիվերջ 1-ին հազարամյակի սկիզբ), որը կազմված է չորս խմբից Սամհիթներ, Բրահմաներ,Արանյակներն Ուպանիշադներ:Սամհիթներըբաղկացածեն չորս ժողովածուից. ն տիեզերաբանական 1. Ռիգվեդա, որն ընդգրկումէ դիցաբանական բոհիմներ, վանդակությամբ 2. Սամավեդա, որն առաջինիբովանդակությունըլրացնում է ծիսական -

արարողություններով, 3.

զոհաբերուՅաջուրվեդա,որը վեդայականծեսերի,արարողությունների, թյունների կատարմանկարգինկարագրություննէ. 4.

Ատհարվեդա,որն իր մեջ բովանդակումէ մոգականպատկերացումներԿ

բանաձներ:

գրավոր հուշարձանը նրա սուրբ գիրքն է ՂուԻսլամի հիմնական րանը,որտեղ շարադրվածեն աշխարհիծագմանու կառուցվածքի,մարդու արարմանմասին ն այլ պատմություններ: Քրիստոնեականգրականության գլխավորհուշարձանըԱստվածաԱստշունչն է, որը կազմվածԷ երկու մասից Հին ն Նոր կտակարաններից: են առանձինմասերը տարբեր ժամանակներում: վածաշնչի գրվել

ՁԵՎԵՐԸ

ԳԼՈՒԽ 3. ՎՈԳԵՎՈՐ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ

մեկը՝ Պիտիրիմ

սոցիոլոգներից 20-րդ դ.խոշորագույն խնամակալությունից: եվրոպական երկրների Սորոկինը, ուսումնասիրելով առաջատար մոտ 100 հազարից ավելի գեղանկարչության,քանդակագործության 12-13-րդ դդ.կրոնական նմուշներ, գալիս է հետնյալ եզրակացության. բնույթ 64,7, 17-րդ դ.՝ 50,2. ունեին դրանց97 տոկոսը, 14-15-րդ դդ.՝ 85, 16-րդ դ. նկատվում է նան 18-րդ դ.՝ 24,1, 19-րդ դ-՝ 10, 20-րդ դ.՝ 3,9 տոկոսը: Նույնը

ուներ կրոնական ողջ երաժշտությունն երաժշտությանմեջ: Միջնադարյան 1090-1290 թթ. շրջանումառաջինանգամերնանէ գալիս բովանդակություն: դդ. 17-18-րդ տրութադուրների աշխարհիկ երաժշտությունը: 26-րդ դարում 5 ինս դ.`21. 19-րդ տոկոսը, արդեն մեջ երաժշտության (Այս մասին ավելի մանրամասն տոկոսն էր կրոնականբովանդակությամբ տես՝ 12, էջ 264-273): խորը Կրոնին արվեստիմիջն գոյությունունի ծագումնաբանական ՝

հատվածում կրոնը ն արվեստը ու գոյատնել են կողք-կողքի՝փոխլրացնելով հարստացնելովմիմյանց: է նրանցից յուրաքանչյուրն որ տալիս, Կրոններիպատմությունըցույց է մշակույթի հետ օգտագործել տված, ձեռք-ձեռքի է ձնթացել արվեստի կապ: Պատմության ընթացքի մի

մեծ

Ա նոյնը քնարական

Քաղաքակրթության սկզբնավորման պահից էլմո ա Աչ վ

ԿՐՈՆԱԿԱՆ

ԱՐՎԵՍՏ.--Մշակույթի աշխարհը հնարավոր չէ պատկերացնելառանցկրոնի: նրանքհանդես են եկել միասնաբար:Մարդու ձնավորվողգիտակցությունն իր ձնով ու բովանդակությամբդիցաբանականէր: Մշակույթիզարգացման տարբեր փուլերումտարբերէ եղել կրոնիպատմականդերը:Ընդհուպմինչն ուշ միջնադար,եկեղեցին ընդգրկում էր մշակույթիբոլոր բնագավառները: Եկեղեցինմիաժամանակ դպրոց էր ն համալսարան,ակումբ ն գրադարան, լսարան ն երաժշտասրահ: Կրոնըլուրջ ազդեցությունէ ունեցել ազգային ազգի մշակույթիձեավորմանու զարգացմանվրա: ինքնագիտակցության, ազդել են ազգային

ծել

.

է

ական

մ

Ղուրանին, բուդդայականգրականությանը մյուս Միայն 16-րդ դ. վերջերից են ն կրոնի արվեստիմոտեցումները: ր տարբ երակվել ն մեջ են հավատը Լ. ձշակույթը, արվեստը ասելուլ: արվեստ կրոնական կրոնը: Ինչ ենք հասկանումընդհանրապես է Կրոնական ասելով հասկանում են այն արվեստը, որը ներառնված ն նրանում կատարումէ համակարգի մեջ կրոնականպաշտամունքային արվեստի որոշակիգործառույթներ:Պաշտամունքային ի եր կազմում գերբնականԿոր, մ ի է, ստեղծագործություններԸ Ակնհայտ որ ում

է նան

րանական ստեղծագործություններին: կրո վերա

ն

Ինչ հարաբերության

բովանդակությու աախասկզբնական հավատայիքներն հապես զերագրել երէ խաղացել" ինչպես կրոնակա Եկեղեցին, նշանակալից նավորման վրա: են, րաներ ախտը կարեւի ըյութական այն ես հո: մակու իե եւ աան, արվեստի հարստացման գործում: Հանքերի տաճարների րո աաշտաունքային Կը դիցառանությունից: Արնիփար մնայուն ունեն ՀԱ ւն ենր Աու ոնե մաքրեն կրոնական եյուժենե շատերն ստեղծագործություններից Այդ նոր Քոիստոնեությունից: երկրներիմշակույթների զարգացմածմրտումռերին,օնատուժ ենք, բավականին աաա իզզացրղությածբ շրջանից սկսած մշակույթն ազատագրվում կրոնի ստեղծագործությունները: եկեղեցու է

ւ

նե

նո

:

ի

րոնակա

ոխառնվա

'

,

աղափարակա հեռու

:

է

որ

ու

ցաբա

վկայում

Լ.Դա

Վինչիի,

:

ւղղվաժու

են

են

Միքելանջելոյին այլոց

կերպարները արվեստի ոչ բովանդակությունը, ոչ ինքնին չեն դարձնում կրոնական: Եկեղեցին ստեղծագործություններն

Վետնաբար,

գաղափարական մոտ.զգացմունքային-հոգեբանական հավատացյալների ն Ա

ազդեցություննուժեղացնելու համար կարիք ունի օգտագործելու

ԲԱԺԻՆ 1. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ՁԵՎԵՐԸ

ԳԼՈՒԽ 3. ՀՈԳԵՎՈՐ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ

ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

օգտագործում է արվեստի հնարավորությունները:Այստեղ կարնորվում է այն հարցը, թե ինչ վերաբերմունքէ մշակել ինքը արվեստը, աստծո կերպարի նկատմամբ: Քրիստոնեությանգոյության առաջին դարերում գոյություն ուներ երկու միտում: Սկզբում«եկեղեցու հայրերը», պայքարելով «հեթանոսական»անտիկմշակույթի դեմ, հանդեսէին գալիս ընդհանրապես արվեստի ն նրանում աստվածությունների պատկերմանդեմ: Այնուհետն, հաղթեցայն տեսակետը,որ արվեստումթույլատրվի պատվերելու աստծու կերպարը:Քրիստոնեականկրոնը աստծու ն մարդու միջն հակասության նպատակովստեղծում է աստծու «առաքյալների»`որպես հաղթահարման աստծու ն մարդու միջն միջնորդների,կերպարները:Դա Քրիստոսն է, որը «աստվածամարդ» է, իր մեջ միացնում է մարդկային ն աստվածային

բնությունը:

Կրոնականարվեստի մեջ շեշտը դրվում է ոչ թե գեղագիտական սկզբունքների, այլ եկեղեցու պահանջմունքների վրա: Դրանով է պայմանավորված գեղարվեստական պատկերների սիմվոլիկ բնույթը: է: Այդ առնչությամբ Հեգելը գրում Սիմվոլը նշանի տալրրատեսակն էր.«Առյուծըվերցվում է որպես մեծահոգության,աղվեսը՝խորամանկության շրջանը՝հավերժության,եռանկյունին՝որպեսեռամիասնությանսիմվոլ»(25, է էջ 14-15): Ի տարբերություն զգայական կերպարից, սիմվոլը նշանակել նան ռեալ գոյություն չունեցող երեակայականօբյեկտ: Կրոնը, եկեղեցին հատկապես օգտագործում են երաժշտության հնարավորությունները:Եկեղեցական երաժշտությունը հանդիսանում է կրոնական արարողակարգիմի մասը ն ունի խիստ նպատակամղվաց իմաստ: Այն լուծում է ոչ թե զուտ երաժշտական խնդիրներ, այ, բացահայտում է աստվածայինը:Եկեղեցականերաժշտությունը զուրկ Լ խիստ ընդգծվածզգացմունքայնությունիցու ռիթմից, ունի հանգիստ տոն: Այն մարդուն մղում է ներքին ներդաշնակության: է Կրոնական գեղանկարչության կարնոր մասերից

կարող :

սրբանկարչությունը` Քրիստոսի, հրեշտակների,սրբերի ն

այլ

կրոնական

սյուժեներիգեղանկարչական պատկերումը: Ինչպես եկեղեցական

տպավորիչ են. նպաստում երաժշտությունը,այնպես էլ գեղանկաո«ությունո են գերբնականինկատմամբհավատի ամրապնդմանը:Գեղանկարչության

մեջ օգտագործվումեն կերպարներիպատկերմանանսովոր ձներ, որոնք մարդուն հիշեցնումեն այլ աշխարհի գոյության մասին:

Դարերի ընթացքում Աստվածաշունչըծառայել

է

գեղանկարչության, քանդակագործության, դեկորատիվ-կիրառական համար որպես սկզբնաղբյուր: Եվրոպականարվեստի մեծ արվեստների վարպետներըհաճախ են անդրադարձելԱստվածաշնչին,նրանում գտնելով համամարդկային իմաստ պարունակող շատ թեմաներ ու սյուժեներ:

Աստվածամոր Քրիստոսի կյանքը, նրա երկրային ուղին, քարոզները, են սացել կերպարը ն այլն, արվեստի ստեղծագործություններուս է, խորություն:Վատկանշական որ փիլիսոփայական արտաժամանակային ապրող արվեստագետները տարբեր պատմականդարաշրջաններում ժամանակի տարբերկերպ են մեկնաբանելմիննույն թեման, այն կապելով հետ: կարնորհիմնախնդիրների արվեստիլավագույննմուշներ են հանդիսանում«սուրբ Կրոնական կրոններիստեղծածարժեքավորհուշարձաննեգրքերը»:Համաշխարհային կառույցներին(տաճար. վանք. նան պաշտամունքային են րը վերաբերում (սրբանկար.մանմզկիթ), գեղանկարչությանը մենաստան, աբբայություն, արժեքների Կրոնական որմնանկար),երաժշտությանը: րանկարչություն, ծեսերը ն այլն: մեծ սովորույթները, նան տոները, են թվով թվին պատկանում հանդիսանումեն հաշատերըմիաժամանակ հուշարձաններից Կրոնական մասնակցել են ստեղծմանը մշակույթինվաճումներ,որոնց մաշխարհային գեղանմանրանկարիչներ. երգահաններ. հռչակավորճարտարապետներ, տարարվեստի ազդեցություն թողել է Դրանովկրոնը մեծ

կարիչներ ն այլն:

բեր ձների զարգացմանվրա: Խոսելով մշակույթի վրա կրոնի ունեցած դրականազդեցության մենաշնորհ մասին, պետք է նշել նան հետնյալը. Կրոնը դարեր շարունակ մասնավորապես. Եվրոպայում. վրա: մշակույթի Միջնադարյան ունեցել եկեղեցինէ հանդիսացել է կրողը. արվես-

է

քրիստոնեությունն եղել մշակույթի անցյալում. Շատ հանճարեղարվեստագետներ. ինչպես տիպատվիրատուն: են ներշնչվել: Միջնադարյան այնպես էլ այսօր, կրոնականգաղափարներով

եկեղեցականշատ կենտրոններմիաժամանակմշակույթի պահպանման մեջ ընկնել ն կենտրոններեն հանդիսացել:Բայց չպետք է ծայրահեղության կրոնով: Կրոռի դեւսայմարավոորել մշակույթիզարգացումըամբողջությյածբ է նկատի ունենալ այն պետք համար րը մշակույթումճիշտ հասկանալու բուն աղբյուրը կրոնի մեջ չէ. այլ որ մշակույթիզարգացման հանգամանքը, համար էականը. կազմակերպության է Կրոնական դուրս: նրանից գտնվում

է այդ զարգացկարնորը,բնորոշը ոչ թե մշակույթի զարգացումն եղել, այլ տարածումը,գերբնականինկատման միջոցովկրոնական գաղափարների հսԵկեղեցինմիշտ գաղափարական մամբ եղած հավատի ամրապնդումը: Դա է արոր պատճառը. նկատմամբ: մշակույթի կողությունէ իրականացրել վեստիշատ ճյուղեր ժամանակինհալածվել են, արգելվել: Եկեղեցինմշակել ն արվեստիզարգացումը թույլատրելմիայն այդ կաէ

որոշակիկանոններ

նոններիսահմաններում: մեջ ընկնելով,կրոնը հաերբ ծայրահեղության Հետնաբար ճիշտ է երնույթ.երբ մերժվել կրոնիմշակութայինարմարվելէ հակամշակութային նան այն. ժեքը. նրա խաղացածդրականդերը մշակույթում:Բայց ճիշտ չէ

չէ,

ԳԼՈՒԽ 3. ՀՈԳԵՎՈՐ ԳՈՐԾՈՒՆ ԵՈՒԹՅԱՆ ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ՁԵՎԵՐԸ

ԲԱԺԻՆ 1. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

երբ չտեսնելու է տրվում մշակույթիմասին կրոնականուսմունքի հակասականությունը,կրոնի կատարածհակասական,իսկ որոշ դեպքերում̀ ուղղակի արգելակիչդերը մշակույթիզարգացման գործում:

իրար հետ կապվածտարրերիամբողջությունը:Ընդ որում, սկզբունքներով ա պարզ տարրերի իր տաղրե չի հանդիսանում համակարգը

Ան գիտությանմեջ չկա սկզբունքը ենթադրում 6.Քննադատականության Գիտության վերջնական, կարող լինել չի բացարձակ ճշմարտություն: իսպատմության է, որ

ն

Տ 2. ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՎ ՄՇԱԿՈՒՅԹ

մեջ

ն կարի գիտությունը

նակությունները

գոյատնում:

չեն

երկար

տեխնիկանդարձելեն տվել են աննախադեպդինապատմությանը այդ Ն րանք շարժիչներ: կական են են ուժերը, որոնք մեծացրել բոլոր իշխանությանտակ դրել միզմ, մարդու Ժամանակակից շրջանակները: մարդկանցվերափոխիչգործունեության գիտությունըհանգեցրելէ ինչպեսմեր ողջ կյանքի, այնպես էլ ժամանակաՈրպես կյանքին: կից քաղաքակրթությանդիմագծի նշանակալից փոփոխմանը: են «Մեծ գիտություն». Ինչ է գիտությունը: Գիտությունըկարելի է դիտարկել երեք տեսաանվանում գիտությունն երնույթ. ժամանակակից նկյունից. 1. Որպես գիտելիքներիհատուկ համակարգ։2. որպես յուրահաորինբնորոշ են հետնյալ գծերը. ու ծեռնարկությունների տուկ կազմակերպությունների համակարգ`նրանքանակը: 18-19 դարերիսահմանա4. Կտրուկ ավելացել է գիտնականների ցում աշխատողմարդկանցհետ (օր. գիտություններիակադեմիա,գիտահեքանակը հաշվվումէր մոտ 1000, անցյալ գծում աշխարհումգիտնականների տազոտականինստիտուտներ),3. որպեսգործունեությանհատուկ ձն: 40000, թվականիսկզբին՝100.000, իսկ 20-րդ կարիվերդարիկեսերին Գիտությունըմարդկայինգործունեությանբնագավառէ, որի հիմավելի: ջին՝ մեկ միլիոնից աճ: 20-րդ դարում համնական գործառույթը իրականությանմասին օբյեկտիվ գիտելիքների մշա2. Գիտականինֆորմացիայի (տեղեկատվության) ն է: է 10-15 տարում: կումը տեսական համակարգումն կ րկնապատկվում աշխարհայինգիտականինֆորմացիան Գիտություննուսումնասիրումէ շրջապատող իրականությունը,որն ապա այժմ 10000 մոտ ամսագիր, գիտական կար թվականին Եթե ընկալվում է զգայական օրգանների կողմից ն իմաստավորվում հարյուր հազար է: Ամբողջ գիտատեխնիկական դրանցթիվըարդենմի բանականությանկողմից: Գիտությունը շրջապատող աշխարոի մասին նվաճումների9096 ավելին ընկնումէ 20-րդ դարի վրա: Օբյեկտիվ գիտելիքի ստացման համակարգ ու մեխանիզմ է: Այն Գիտություննայսօր ընդգրկումէ 3. Գիտության աշխարհիփոփոխություն: իրականացվում է մի շարք սկզբունքներով, որոնց թվին են պատկանում Այն ընդգրկումէ մոտ 15 հազար Գիբնագավառներ: գիտելիքի օբյեկտիվությունը, ռացիոնալությունը, պատճառականությունը, տակարգ: Գիտություննայսօր ուսումնասիրումէ ամեն ինչ. նույնիսկ ինքն տեսականությունը,համակարգայնությունը, քննադատականությունը: իրեն,այն, թե ինչպես է առաջացել, զարգացել.ինչպեսէ փոխվել մշակույթի 1.Օբյեկտիվության սկգբունքը նշանակում է մարդուց նե նրա մյուս հետ. ինչպիսիազդեցությունէ գործել հասարակությաննյութան գիտակցությունից անկախ արտաքին աշխարհի գոյության բոլորովին կան ու հոգնոր կյանքիվրա: Դրա հետ միասինգիտնականները ճանաչողությանընդունում: են: բացահայտել գաղտնիքները էլ չեն գտնում,որ բոլոր 2.Գիտական ճանաչողության հիմքում ընկած մյուս սկզբունքը՝ 4. Գիտական գործունեությունըդարձել է հատուկ մասնագիտություն: հաստատում է, որ աշխարհում բոլոր պատճառականությունը, Գիտությանդերի մասին գոյություն ունի երկու մոտեցում` սցիենիրադարձություններըկապվածեն իրար հետ պատճառականկապով: տիստականն հակասցիենտիստական: 3.Ցանկացածդրույթ համարվումէ գիտական, եթե այն ապացուցվածէ Սցիենտիզմը(լատ ՏՕ6ոՒՔ գիտելիք. գիտություն) աշխարհա).մ0է: փորձովն փաստարկված քային դիրքորոշումէ, ըստ որի գիտականգիտելիքը ունի առավելագույն 4.Տեսականությանսկզբունքիէությունն այն է, որ գիտությունըոչ թե այս աշխարհում: մշակութայինարժեք ն ապահովումէ մարդու կողմնորոշումն ու կամ այն գաղափարի տարանջատված մեկուսի պատկերացումէ, այլ Սցիենտիզմիհամարորպեսիդեալ հանդեսէ գալիս ոչ թե ամեն մի գիտելիք, ն մեթոդները:Որբարդ, տրամաբանորեն ավարտուն տեսական մտակաղռուցումների գիտելիքիարդյունքները այլ ամենիցառաջ բնագիտական ամբողջություն,որն ունի տեսականապարատ: մշակույթում եվրոպական սցիենտիզմը պես գիտակցվածդիրքորոշում, 5.Վամակարգայնության սկզբունքըենթադրումէ որոշակիօրենքներովու

մյուս կարնոր տարրը գիտություննէ: Նրա Հոգնորգործունեության զարգացումը վճռորոշ է մարդու կենսագործունեության բոլոր գլխավոր նորացմանհամար:Խոսքը վերաբերումէ նյութականարբնագավառների տադրությանը, սոցիալ-տնտեսականհարաբերություններինն հոգնոր

'

քանի

հսկայական

ձների

-

-

ԲԱԺԻՆ 1. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՆԱՅԱՐՑԵՐԸ

հանդեսէ գալիս 19-րդդարում: Ըստ թյունը հանդեսէ գալիս որպես ողջ

ԳԼՈՒԽ 8. ԳՈԳԵՎՈՐ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՄԵԱԿՈՒԹՈՑԻՆ ՁԵՎԵՐԸ

սցիենտիստական մոտեցման,գիտու-

մշակույթի չափանմուշ:

Գիտությունը, որպես Գիտելիքների զարգացող համակարգ, մշակույթի մյուս տարրերիցտարբերվումէ նրանով,որ նրա բովանդակությունը օբյեկտիվ է: Գիտությունն է ճանաչողական ճշմարտությունն իրականացնում գործառույթ:Բայց գիտությունը զարգացնում են որոշակի մշակույթիտեր մարդիկ,որոշակի մշակույթի հենքիվրա: Իր հայտնագործություններով գի, տությունը օգնում է մշակույթին ստեղծել աշխարհի պատկերը:Գիտություննիր ուսումնասիրության առավել ամբողջական օբյեկտ կարող է դարձնել ինչպես մշակույթի առանձին տարրերը

են

մարդու կ

ստեղծագործական

նրվեստ բազմաշերտերնույթ Նրա որդո ազմակում Արվեստիանգլիացի պատմաբան

Հակասցիենտիզմն ընդգծում է գիտության հնարավորությունների Ավելին,ըստ նրա ծայրահեղթնի սահմանափակությունը: ներկայացուցիչնե-

հանդես րի.գիտությունը է գալիսորպես մարդուէությանըթշնամիուժ:

Դար եատի անրետ ԱՎՈ ն

ր

ա

է:

առաջացման

լան ագմառիվ կարծիքներ: ՄՏԻ ի ծում գոյություն ունի «քարի դարի քաղաքակրթություն», Ս. 1 մ կան ժեքները քանդակները,ժայռապատկերները այլն, որիփորի ալեկտներ արվեստի ծագման խաղային Ը գտնում է, խաղը, մ

ն

որ

ն

Ի

են:

նան

Կա

իկոմնակիցՀեյզինգան ինչպես մաքի արատե ծագործականգործունեություն Խաղի տարրերը Անա երինչպես տարբեր ծեսերում, ավանդույթներում,այնպես էլ Գարու խա արիարվեստի ձների մեջ: արվեստի աման որի արվեստն արտահայտում տեսությունը», մ իոատիվ տահր նազդր: նմանակ (արվեստ-արվեստաբանություն, մեջգոյություն ունեն աշխարհի արտացոլման լեզու-լեզվաբանություն), Արվեստի այնպես էլ ողջ մշակույթը (ջակրաակրոույուն շակութաբանություն):

Եթե գիտությունը ճանաչումէ աշխարհը,ապա փիլիսոփայությունն Է այն: Եթե իմաստավորում Գիտությունը մշակույթի

ոու

Մ

"

է. տրամաբանությունն

պաշտաւու

օ

ն

որ են:

ո

Ն

այլ

Կա

նան

է

ըստ

հղանակներ՝

են

ն պայմանական: Այս եղանակներն առկա ռեալիստական տի առաջին նմուշներում: » ութ արդեն մեզ հասած հին քարիդարյանարվեստի ն ան ափ տեսնում ենք կենդանիների կազմաբանությ իմացության, Այստեղմենք

արվում Ա էին րանին փորձեր Իրքնագիտակցությունը:

արտահայտելու առաջին ռեալիստական փորձերը: պայմանական կերպարների երը: օգնությամբընդհանրացնելուպատկերները : աոան

ԵՎ ՄՇԱԿՈՒՅԹ

Արվեստի ծագումը ն հասարակության մեջ նրա խաղացածդերը Արվեստըհոգնոր են կոնկրետգեղագիտականպահանջմունքնեգործունեության կենտրոնական տարրն է, որի մեջ այս կամ այն ձնով իրենց րով: Արվեստի գործերիՕգնությամբմարդը փորձում Է ստեղծել նոր բան, են գտնում արտահայտությունն հոգնոր մշառավել կատարյալ է. քան եղածը, պատկերումէ այն իդեալականը րվեստըաշխարհիհոգնոր-գործնական յուրացման յուրահատուկ ու մարդկայինկյանքի կատարելաէ. իրականության տեսակ որի առաջացումընուլնպեսկապված է մարդկային է: Արվեստը իրականությանարտացոլումն Է գեղարվեստական գործումն հասարակության հնագույն շրջանների հոգնոր գործունեությանկոնկրետ պատկերներիօգնությամբ: բնագավառէ, գեղագիտական-գեղարվեստական արտադրություն իր Արվեստիտեսակներըբազմազան են. գրականություն,երաժշտուու տեսակներով դրսնորումներով: Առօրյա գիտակցության մեջ «արվեստը»ե «գեղարվեստական թյուն. նկարչություն. քանդակագործություն.ճարտարապետություն.պար. մշակույթը» հաճախ նույնացվումեն:. Սակայն կինո, կրկես, դեկորատիվ-կիրառական արվեստ նայլն: գեղարվեստական մշակույթն ավելի լայն է ն ընդգրկումէ հասկացություն իրարիցտարբերվումեն ն ձնով, ն բովանդակուինչպես ողջ արվեստը, այնպես էլ նրա առանձինձները: թյամբ:Արվեստիպատմությանմեջ եղել են արվեստի տեսակներիդասաԻ նչ է արվեստը:Գրականության կարգմանշատ փորձեր, որոնց հիմքում դրվել են տարբեր սկզբունքներ: մեջ կան արվեստի բազմաթիվ սահմանումներ: Բերենքդրանցիցմի քանիսը. Ամենիցտարածվածդասակարգումնարվեստի բաժանումն է ըստ ընկալ|

երն

րե

պայմանավորված Մարդու րեա) տրի նպատակը :

հետցնրվեստը

:

քատրոն Այդ արվեստներն ւ

1Արվեստն իրականությանհոգեոր արտացոլման յուրահատուկձն է:

2.Արվեստըմշակույթի տարրերից մեկն

է,

Ն

որում

յուրացման

խտացված գեղարվեստական-գեղագիտական արժեքները:

3.Արվեստը աշխարհիզգայականճանաչողության ձն է:

։

:

են

ման

միջոցների:

Այդ սկզբունքի համաձայն առանձնանում են. 1) Տարածական արվեստ,որի մեջ մտնում են նկարչությունը, քանդակաԱյստեսակիարվեստսերՇ ստեղծում գործությունը, ճարտարապետությունը: են տարածությանմեջ որոշակի ծավալ ու գույն ունեցող գործեր ն ընկալ53

ԲԱԺԻՆ 4. ՄԵՍԿՈՒՅԹԻ

ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԴԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

վում են տեսողությամբ:Այդ արվեստներըցուցադրում են որոշակի վիճակչեն կրում. անշարժեն: ներ. որոնք նկարիկամքանդակիմեջփոփոխություն պատկերում ստեղծագործությունները ՆկարչականԱ քանդակագործական են կյանքի կամբնությանմիայնմեկ վիճակ, մեկ տեսարան: 2) ժամանակային արվեստ,որի մեջ մտնում են գրականությունը,երաժշխոսքն ու հնչյունները,ստեղծում են ժատությունը: Սրանք օգտագործելով մանակիընթացքումիրար հաջորդող պատկերներ,ցույց են տալիս պրոցեսներ (շարժում, զարգացում), որոնք ընկալվում են նախ ն առաջ լսողութաբ: Երաժշտությանմեջ իրականությունն արտացոլվում է Ինչյունների

օգնությամբ, որոնք հաջորդում են իրար որոշակի ներդաշնակությամբ, ռիքմով ն ստեղծում են մեղեդի: Տարաբերումեն երաժշտությաներկու հիմնականտեսակ՝երգային Ա գործիքային:Առաջինըերգվումէ, երկրորդըկատարվումէ երաժշտական գործիքների վրա: Սրանք էլ իրենցհերթինունեն բազմաթիվենթատեսակներ (երաժշտականհանգեր).երգ. ռոմանս. Օպերա, սիմֆոնիա.կանտատա ն

այլն:

3) Արվեստիմյուս տեսակըկոչվում է համադրականկամ տարածա-Ժամանակային արվեստ,որի մեջ մտնում են պարը, թատրոնը,կինոն: Համադրական արվեստներիցիր կազմությամբամենից պարզը պարն է: Ավելի բարդ կազմություն ունի թատրոնը:Իսկ կինոն առաջացելէ համեմատաբարավելի ուշ՝ կապվածտեխնիկայիու գիտությաննվաճումներիհետ: Արվեստնիր արժեքներնստեղծում է գեղարվեստականգործունեության, իրականությանգեղարվեստական յուրացմանշնորհիվ: Արվեստի խնդիրնէ գեղագիտականի ճանաչումը,շրջապատող աշխարհիգեղարվեստական մեկնաբանումը: ` է մշակույթը հոգնոր արժեքներով, Արվեստըհարստացնում նպասու զարգացմանը: տում է մարդկային«Ես»-ի բացահայտմանն , օօ

ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆՁԵՎԵՐԸ

ԳԼՈՒԽ 3. ՀՈԳԵՎՈՐԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

որտեղընթանում մշակույթիհսկա լաբորատորիայում, Մարդկային ն են խաղում դեր արվեստը է մեր մտածողությունը,բացահիկ Կարելի է Ուսումնասիրելմաթեմատիկաչիճանալով փիլիսոփայությունը: նյութերի դիմադրության է Ֆիզիկա, կարելի լինել բժիշկ չիմանալով մաոդ առանց կուլտուրական լինել չի կարելր սկզբունքները նայլն: Սակայն ն փիլիսոփայությանը: արվեստին տիրապետելու է հարց առաջանալ. ո րն է, օրինակ, կարող Միանգամից ճշգրիտ օգուտը: Չէ՞ որ, ի տարբերություն գործնական փիլիսոփայության նոր կենսագործվում չ են արդյունքները նրա բնականգիտությունների, է ն Նշանակում պրոցեսներում այլն: տեխնոլոգիական մեխանիզմներում, է այլ չափանիշներ: կիրառվեն նկատմամբպետք ւ

փիլիսոփայության չէ նան մոտեցումն այստեղ տեղին չէ: Այն տեղին Օգտապաշտական արվեստը Եթե առումով ստեղծագործությունների արվեստի զարգացնում է աշխարհի է

դաստիարակում զգացմունքները, է դաստիարակում ընկալումը,ապա փիլիսոփայությունը գեղագիտական մտածողությանընդունակությունները: միտքը, տեսական վերջնական երնույթների փորձում Փիլիսոփայությունը է ուսումնասիրել ն հասկացություններում տեսական դրանք արտացոլել պատճառները, է մարդու նա վերափոխում Այս ճանապարհով կատեգորիաներում: տեղը բնության ե մտածողությունը, օգնում նրան գիտակցելու իր մեջ: հասարակության

արվեստիցհետո ն դեր է խաղում Փիլիսոփայությունը առաջ: բացառիկ բնագիտությունից հանդիսանալով գործում հարստացման անհատի հոգնոր աշխարհի ծագել Պատճականորեն,փիլիսոփայությունը

Է

առաջընթացի

ճանաչողության խտացումը, տեսականմտքի զարգացման չէ, որ շատ համադրող արդյունքը: Ուստի պատահական է

հաճախ հարթում ճանապարհ համար հայտնագործութբյունների բնագիտական Այս իմաստով, լավագույն օրինակ էր հենց փիլիսոփայությունը: `

անտիկփիլիսոփայությունը: հանդիսանում

Առանցհոգնորմշակույթիկուտակված արժեքներիիմացության,

մարդկությունը գոյատնել չի կարող: Այն մշակում է որոշակի մտածողության

կուլտուրա: Մտածողությանկուլտուրա մշանելու գործում

շատ հաճախ կարնորէ ոչ թե այն, թե ինչ ես կարդում, լսում, դիտում ն այլն, այլ այն, թե ինչպեսես ընկալումդրանք:Վերջինսենթադրումէ կոնկրետմտածողության կուլտուրա, որն ինքնատիպ, համարձակ, ստեղծագործաբար մտածելու է: Բնականէ, որ մտքի կուլտուրան ենթադրումէ նախորդ ընդունակությունն հոգնոր մշակույթիիմացություն:

ԳԼՈՒԽ 4. ՄԵՇԱԿՈՒՅԹ-ԲՆՈՒԹՅՈՒՆ-ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԼՈՒԽ 4.

միջավայրիկամ բնակլիմայական թյուններըկապել են աշխարհագրական պայմաններիհետ: Դրանցիցմեկն է «աշխարհագրականդետերմինիզմի» տեսությունը,որիհիմնադիրնէ 18-րդ դարի ֆրանսիացիլուսավորիչ Շ. Մոնտեսքյոն: նա այն կարծիքին էր. որ տվյալ երկրի բնակլիմայականպայմանները պայմանավորումեն տվյալ ժողովրդիբնավորությունը,կրոնը,արվեստը, պետականկառավարմանձները, մշակույթի առանձնահատկություններն ընդհարապես:Այսպես,հյուսիսի ժողովուրդներըշարժունակեն, մարազատասեր,իսկ հարավի ժողովուրդներն,ընդտնչող,քաջ, համբերատար, հակառակն,ալարկոտեն, հեզ, ստրկամիտ:Բնակլիմայականպայմաններով է Մոնտեսքյոնբացատրումմշակութայինշատ երնույթներ:Այսպես.օրինակ. նիրվանայիմասին հինդուսականուսմունքը նա կապում Է Հնդկաստանի

ՄՇԱԿՈՒՅԹ-ԲՆՈՒԹՅՈՒՆ-ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Տ 1. ԲՆՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՄՇԱԿՈՒՅԹ

2) անն

տաք

Մշակութաբանության համար կարնոր նշանակությունունի բնումշակույթի փոխհարաբերության հարցիպարզաբանումը: «Բնությու-

նը» ամենալայնհասկացություններից է: Մշակույթնիր գործառույթներն է ոչ թե դատարկ իրականացնում տարածությանմեջ. այլլ բնության(«առաջին բնություն»)ն արհեստական բնության(«երկրորդբնություն»)հետ հա-

րաբերության բրմրորդ

շնորհիվ:Մշակույթիհամարօբյեկտիվորեն ռեալ են ն առաջին բնությունները, քանի որ աշխարհն իրենից ներկայացնում է ն բնություն-հասարակություն» ն մշակույթը բարդ համակարգը գործառնում է այդ

համակարգի րոր բնությունասելով հասկանում այն առումով,

մակարդակներում:

գոյություն ունի: Դրանքվերաբերվում են ինչպես

ամրա կյանքիմարդկության ամբողջությունը: «Բնություն

էճ տիեզերքին, այնպե ենք այն

ամենատարբեր ձներին:Նեղ իմաստով բնությունասելով

մարդու -

ն

գոյության բնական պայմանների

մշակույթ»կաաիտեսանկյունից մշակույթըայն է. ին-

լողնից բճուհեռ գովել է ունեցած փոխհարաբերության մարդու Մշակույթը մարդու կողմից չը

ստեղծվել է,

Բյան

յո

վերափոխված բնությունն է:

Է

վա

բնու-

ու

փուլերում.երբ մարդնսկսեց վերափոխել

էոր հայտ մշակույթի Աո մեզա ատար աանոճվեց ը: նհ

մշակո

ավորչէ

ոչ

շակույթ.

որ

բնությանկողմիցտրվածը:Հիմք ընդունելով ահարը օգտագործում տեսական մտքի պատմությանմեջ ստեղծվել է այդ

քը,

Բյուննե ր. որոնք հասարակության ու մշակույթիգարգացման

են տեսու-

յուրահատկու-

է

ցանկություն

առաջացնում

մարդու

մոտ:

Բնակա

Ն ենոնվոոի տզին». Պույթները մեջ պետք «Բնություն-մշակույթ» փոխհարաբերության ԱԱ

նենալ այն հանգամանքը,որ տատում

ը, բարքերը,

սովո -

է նկատիումարդն իրեն հասբ նությունը, վերափոխելով

է որպես մշակույթի սուբյեկտ:

է միջնորդավորում բնության Մշակույթիաճն ու զարգացումը ունկատմամբ մարդուհարաբերությունը:

Մշակույթն առավել խորն

ու

բարդ

ղեկցվում է նրանով,որ փոքրանումէ մարդու ն բնությանօրգանականմիասնությունը: Բնությունը մարդու բնազդային բնակեցմանմիջավայրն է, առանց որի մարդը, որպեսկենսաբաշչւնան էակ. հ միճակի չէ գոյատնել: Իսկ մշակութայինմիջավայրըստեղծում է վարքի վերբնազդայինհամակարգ, առանցորի նս հնարավորչէ պատկերացնելմարդու գոյությունը: Ահա թե ինչու կարնոր է բնականն մշակութային միջավայրերիՕպտիմալհամաէ ստացել մարգործակցումը:Այս հիմքիվրա է, որ այսօր մեծ կարնեորություն դու էկոլոգիական գործունեությանմշակույթը,կամ, պարզապեսէկոլոգիական մշակույթը: Բնությունը պետք է մարդու կողմից գնահատվի որպես աղբյուր ն ոչ թե Տ Բաո կարգի տ ական պահանջմունքների բավարարմանդաշտ: Ահա թե ինչու, բնությաննկատմամբհումանիստականաշխարհայացքիմշակումը պետք է դառնա բճության զարգացմանն կատարելագործմանհիմքը:

խեկականաա իդեաղներիմիայն

ր ատար էր իրեն համարում արմարոն իրեն իր բնությունը պահանջմունքնե ՍկԸ-

Իր պատմության թյան մի մասնիկըե

նհան: ընդունակություն որը կլիմայի հետ. նվազեցնում էմտային ման ձեը, երը, նը.

գստի ու անկեցության ե ն ծոնները

Տ 2. ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՎ ՄՇԱԿՈՒՅԹ

դժվար Էնմշակույիաթորն երոույթ Մշակույթն հերթին

Բա առջին ե պատկերացնել մարդկության պատմության

թի:

է

առաջընթացն

առանց

Մարդկությանպատմություննավելի լայն ընդգրկումունի, քան

ԳԼՈՒԽ 4.

ԲԱԺԻՆ 4. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

գործունեությանարմշակույթը:Եթեմշակույթըմարդուստեղծագործական մեջ առկա է նան մարդու ավերիչ պատմության

ապա դյունք ն (օր` պատերազմները, որոնք

է մարող նետում լուծը հետադիմական. ձները. առաջադիմական

գործունեությունը պատճառեն դառնում): Այլ կերպասած, Բն

մշակու

ործանմ

ն բոլոր կենսագործունեության ն հասարակուն պատճառով մշակույթի Ա յդ կործանարար: կառուցողական թյանմիջն լիակատարնույնությունհնարավորչէ: Միննույնժամանակմշամեջ, առանցորի նրագոյությունը կույթնիրենդրսնորումէ հասարակության

հնարավորչէ պատկերացնել:

գտնում են, որ մշակույթնամենիցառաջ ծահետազոտողներ բավարարելուանհրաժեշտություգել է հասարակականպահանջմունքները ն կարիք է զգում հոգնոր արժեքներիամրապնդման նից: Վասարակությունը հասարակականձնեփոխանցման,որոնք մարդու կենսագործունեության արժեքների րից դուրս գոյատնելչեն կարող,հետնաբարհասարակությունը ստեղծմանըտալիս է կայուն ն ժառանգականբնույթ, որոնք դառնումեն մարդու սեփականությունը:Վասարակությունըդրանով իսկ պայմաններ Է ստեղծում մարդու սոցիալականզարգացման,ինչպես նան մշակութային ու կիրառմանհամար: Մյուս կողարժեքներիզանգվածայինօգտագործման ու զարգացումըկարող է խթանել մից, անհատիշահերի պահանջմունքների նույնիսկ՝փոխարինմանը: նորացմանը, փոփոխմանը, ա րժեքների մշակույթի Կապված հասարակությանկայունության աստիճանից,մշակույթի ու նրա ձները կարող են լինել տարբեր:Հնարավորեն արժեքներիգործառնության երեք տիպականիրավիճակներ. ավելի փակ է քան մշակույթը,ապա վերջինսկաԱ)Եթե հասարակությունն կողմից:Երբ րողէ առաջադրելարժեքներ,որոնքմերժվենհասարակության հասարակությունըանվերապահորենպարտադրումէ արժեքներ, որոնք պետքէ պարտադիրլինեն բոլորի համար, ապա անբարենպաստդաշտ է ստեղծվումանհատիզարգացմանհամար: Բ) Երբ հասարակությունըքաղաքականու սոցիալական ցնցումների հետնանքովփոփոխվումէ. իսկ մշակույթը դեռես չի հասցնումնորացնելու թարմացնելիր նորմաներնու արժեքները: Գ) Երբ գոյությունունի հասարակությանու մշակույթիմիաժամանակյաու համամասնականփոփոխություն:Այս պայմաններումանհատի զարգացումը ես ընթանումէ անհակասականու հաճեմատական: Մշակույթի արժեքներն անհատիմոտ վերածվումեն վարքի նորմի: Այսպիսով.մշակույթի ժառանգորդմանցանկացածխախտումբազարգացմանվրա: մարդու ն հասարակության ցասաբար է անդրադառնում Մյուս կողմից, մշակույթը, լինելով հասարակականերնույթ, շատ զգայուն է նկատմամբ,որոնք տեղի են ունենում փոփոխությունների հասարակական բնագավառներում: քաղաքական տեխնիկական, սոցիալական, Շատ

-

ՄՇԱԿՈՒՅԹ-ԲՆՈՒԹՅՈՒՆ-ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅ

Տ3. ՄՇԱԿՈՒՅԹ ԵՎ

ՔԱՂԱՔԱԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

հիմնակենտրոնական

մշակութաբանության Ժամանակակից

հարցերիցմեկը մշակույթի

ու

հարցն է:

Դա

մեջ

փոխհարաբերութ քաղաքակրթության որ

է առաջինհերթիննրանով. անցյալում պայմանավորված նույն նշանակությու, են համար) օգտագործվել

այդ հասկացություններն տիրույթին:Այսօր են գրեթե նույն հասարակական ն

վերաբերվել

նս շատ

ի

Ն գիտական հետազոտություններում բառարաններում է որպես«մշակույթ» հասկացության մեկնաբանվում հասկացությունը

թյուն»

Աաաա

են հասա-

ասելով հասկանում քաղաքակրթություն ս նյութական:

հոմանիշ: Լայն իմաստով

տոգրոր ընթացքում զարգացման պատմական րակության ժշազոբը, նյութական միայն նեղ իմաստով՝ ամբողջությունը. նվաճումների համաեն: Շատ հետազոտողներ տարբեր այդ հասկացությունները Սակայն է արտաքինաշխարհինվերաեն որ

կարծիք նրանում, քաղաքակրթությունը նրան. իսկ մշակույթը ն հակադրվում է բերվում,որն ազդում մարդու վրա չափը ն է զարգացման նրա մարդու ներքիննվաճումնէ, որը բացահայտում սիմվոլը: է հոգնոր հարստության հանդիսանում ծագում(ՇԽՎԱՏքաունի լատինական բառն «Քաղաքակրթություն» է եկել «8-րդ դա` երնան Այդ պետական): փիլիսողաքացիական, Ֆրանսիացի մեջ: հետ սերտ կապի րում «մշակույթ» հասկացության այն հասարակությունը, համարում էին քաղաքակիրթ փա-լուսավորիչները կրո: ՆՐ սկզբունքների ու որը հենվումէ բանականության -

հասկացությունը

արդարության «ազգագրական հայեցակե-

նան քաղաքակրթության դարումսկզբնավովեց թե ամեն ժողովուրդ հր պատկերացումը, տը», որի հիմքում ընկածէր այն առմամբ, 19-րդ դաունի (Տ. Ժուֆրուա):Ընդհանուր քաղաքակրթությունն մոտեցում.ֆորմաէ երկու մեջ իշխում ըմբռնման

քաղաքակրթության րում,

ցիոն ն քաղաքակրթային: Կ. Մարքսը ն Ֆ. էնմոտեցմանսկզբնավորողըդարձան Ֆորմացիոն ուսմունքում պատմական մարքսիստական մասին գելսը: Հասարակության ստացան«հասարակաաստիճանները ու առացադիմության զարգացման մարդկության Ը նդհանրացնելով անվանումը: ֆորմացիա» կան-պատմական ըոդհանուրը. այն առանձնացրեց փորձը,Մարքսն պատմական զարգացման են միննույնֆորժաւցիճգտնվում որոնք ինչը բնորոշ է տարբերերկրներին, է իր

Իսկ այդ ընդհանուրնարտադրաեղանակը երկու շրջանակներում: հարաբերություննեուժերով ն արտադրական կողմերովա̀րտադրողական է բացահայտվում րով: Դրանով, ըստ մարքսիստների, ու ներքինտրամաբանությունն պատմության բովանդակությունը:

լի

համաշխարհա

ԲԱԺԻՆ 1. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

ԳԼՈՒԽ 4.

Ֆորմացիոն մոտեցման կողքին լայն տարածում ստացավ նան քաղաքակրթականմոտեցումը,որն իր այլաձնություններովհանդերձտարածված է նան ժամանակակիցմշակութաբանությանմեջ: Այս ուղղության մեջ ասելու հասկացվումէ այս կամ այն երկրների,ժողո«Քաղաքակրթություն» վուրդներիորակականյուրահատկությունը(նյութական,հոգնոր. սոցիալական կյանքի ինքնատիպությունը)զարգացմանորոշակի փուլում: Ինչպես հոգնոր,նյութականն բարոյական նշում է Մ. Բարգը,քաղաքակրթությունը միջոցներիամբողջություննէ, որոնցովտվյալ հասարակությունըզինումէ իր քաղաքացիներինա̀րտաքինաշխարհինդիմակայելուհամար: Յուրաքան-

Ար պակաս տնխնուոգիայվ ափովհա տադրական

քաղաքակրթություն

Աա ուր

բնութագրվումէ

ոչմիայն

յուրահատուկ

հասարա-

նրան մապատասխանմշակույթու|: նրան նծոոատուն է որոշակի փիլիսոփայություն, հասարակայնորեննշանակալիարժեքների ամբողջություն,յուրահատուկ ապրելակերպ,որի հիմքն են կազմում ժողովրդի հոգին, նրա բարոյականությունը. համոզմունքը: Կենսական այս սկզբունքներըմիավորում են ժողովրդին. ազգին. ապահովում են նան միասնությունըողջ սեփական մոտեցումնիր մեջ պարունաՔաղաքակրթական

Անն

րեք

րա

կ.

Ունիտարըմբռնում. ըստ որի քաղաքակրթություննընդունվում է որպես մարդկությանառաջադիմական զարգացմանիդեալ: 2. Պատմա-փուլայինըմբռնում, որտեղ քաղաքակրթությունը ներկայացվում է որպես մարդկությանառաջադիմականզարգացմանփուլերի նկարա1.

գիր:

3. Լոկալ-պատմականըմբռնում,որտեղ քաղաքակրթությունըներկայանում է որակապես տարբեր, առանձնահատուկ ազգային կամ պատմաոր

որմես

կամ կողմնահամաշխարհային պատմական ունիտար մոտեցման

կիցներըգտնումեն, որ լոկալ (առանձին,իրարից մեկուսացած)քաղաքակր-

թություններիփոխազդեցությանորոշակի փուլում է միայն ծագում համաշխո շեշտը դնում է այս կամ այն աքսիո մատիկ չափանիշներիընտրությանվրա: ներկայումս քննարկվում են քաայնպիսիտեսակներ,ինչպիսիք են «բանավոր» ն «գրաղաքակրթության ն ն «էկրանային». վոր», «գրքային» «տիեզերածին», «տեխնածին» «մարդան Գերակշծին», «ավանդական» «ժամանակակից քաղաքակրթությունները: գտռողն, իհարկե,տեխնոկրատական մոտեցումնէ, որի կողմնակիցները է առանձնացնելհասարակությանկամ բաղաքակրթու-

ամաիլային մոտեւումը

Ք»սեք թոգրարայ Մջ հն(մին չարդյուսաբեր արդյունաբերական) են ուց

-

ՄՇԱԿՈՒՅԹ-ԲՆՈՒԹՅՈՒՆ-ՊԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ինդ Արդյունաբերական ատրիալ) մրցակցությունը. բնության մ րացինին

Իոոար

երկՃարդու հետ. երրորդին՝ մ վերափոխվածբնության րորդիը` մ երությունը: մարդկա իշխում է Աֆրիկայում,Լատինական Նրա համար բնորոշ է հողագործուԱսիայում: Հարավային Ամերիկայում, հետ

բնորոշէ

ռակցությունը

2ի

խն ր Խր

տիպը են արդյունաբերական

արդյունաբ ՀաՆուն ստեր փորն միտը մնա Արդյունաբերական նի Նապառման առարկաԽանի որհիվ զանգվածային աի եվրուայում: կանըտեխնիկայ կիր ցումն նոր սկսում ձնավորվելզարգացած տիպը ների զետարոյունաբերական Ճապոնիայում, որտեղ առաջինպլան հատկապես

փայտամշակման անասնապահության, թյան, ձկնորսության, րությանգերիշխողնշանակությունը:

է:

ա

ար

է

է

ԱՄՆ-ում ն

երկրներում,

սպասարկման մղվում

բնագավաը:Այստեղգլխավորը (ծառայությունների) է ինֆորմացիայի ստացմանը, ուղղված որն է դառնում այն աշխատանքը, ն կիրառմանը: Այստեղ մրցակվերափոխմանը պահպանմանը, մշակմանը,

ՏԱ

մարդկանցմիջն: ակտիվ բնակչության2/3-ը ներկայումս օրինակ, իկայում,

նբ տեղի է ունենում

նջ

բնակչության տոկոսից էգյուղատնտեսությամբ, ված մինչդեռ սպասարկտեսակով. զբաղվածգործունեության պակասն չկա միասնուկու մնանիցների Ան Գոթե քանիահեմման այժմ անցյալում եղել քաղաքակրթություն թյուն այն հարցում, քանիսըգոյություն ոն ի 18891978 անաառին Հար ացի «լոկալ Բաղաքանրթո կաա տպանում աենգերը մեջ տեսակետը:«Եվրոպայիմայրամուտը» աշխատության «րջապտույտի (1918-1922)Օսվալդ Կ: Ա Շպենգլերը մշակու զարգացման աշխարհի ա

է

ման

ապա

՝

ԱՄՆ-ում

այդ նակչության

2/3-ը:

մոտ

ն

է

ունեն:

ո

նր

ա

ւ

ո

-

են

Է այդ

նա ութական (առասպելա-խորհրդանշական դիցասիմվոլիկ) մեջառա

՝

ԱԱ կա շ ԱԱ -

'

-Խոոհ

ն

մ կամ

ացնու ց

սիմվո

շակույթ) -

Բարձո մ նական բարձր մշակույթ)

քաղաքակրՇպենգլերըգտնումէ, որ վերջինսանցում է կատարում ամենուրեք նույնն են: նա գտնումէր. որ քաթությանը,որի հատկանիշներն փուլն մշակույթիզարգացման ավարտական ցանկացած ղաքակրթությունը 8՛

ԲԱԺԻՆ 1. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

նվաճումներիբարձրմակարդակըն գիտատեխնիկական արվեստիու գրականությանանկումը: Վերջինհաշվով Շպենգլերըփորձումէ ցույց տալ «մեծ մշակույթների» ստեղծման ն խորը պատմականփոփոխություննեոիւպատճառները, մեջ, Երկրիսահմաններիցդուրս, որոնքտեղի են ունենում հասարակության «տիեզերականուժերի մեջ», աստծո մեջ: Վամաշխարհային պատմությունը, ըստ նրա, իրենիցներկայացնումէ իրարից մեկուսացած«փակ մշակույթների» հասարակգումար, որոնցիցյուրաքանչյուրնունի յուրահատուկ,միայն հաիրեններհատուկ«հիմնականիմաստ»: Բարձագույն.լրիվ զարգացման սած մշակույթներնեն՝ հնդկականը.չինականը,բաբելականը, եգիպտակաԲոլոր մշանը, անտիկը,արաբականը,ռուսականը,արնմտաեվրոպականը: կույթներն անցնում են ծագման,պատանեկության, հասունությանն ծերության փուլեր,ամբողջացնելովնրազարգացման ցիկլը: Յուրաքանչյուրմշակույթի «կյանքի ցիկլը» անցնում է 3 փուլ: 1. Մինչմշակութային վիճակ կամ ազգագրական 2. Բուն մշակութայինփուլ (վաղ ն ուշ ժամանակաշրջաններով) է, որին բնորոշեն

Քաղաքակրթություն Առաջին փուլը բավականին երկարատն է, այստեղ մշակույթի ծնունդը տեղի է ունենում ազգագրականքաոսից: Երկրորդփուլում տեղի է ունենում բարձրագույն մշակույթիհոգնոր ու նյութականարժեքներիստեղծման ինտենսիվգործընթացը:Երրորդփուլում մշակութայինՕրգանիզմն անշեղորենու անխուսափելիորեն թոշնում է, հոգնոր ստեղծագործականուժերը մարումեն: Ահա, ըստ Շպենգլերի,այսպիսինէ մշակույթի զարգացմանճակաՅ.

՛

տագիրը.այն ծնվում է, զարգանում, ծաղկում ապրում,ն, այնուհետն,հետք չթողնելով պատմությանմեջ, մահանում է: Շպենգլերըխոշոր ազդեցություն ունեցավանգլիացիԱռնոլդԺոզեֆ Թոյնբիի վրա, որի լոկալ քաղաքակրթությունների տեսությունըդարձավ այդ տեսության գագաթնակետը:1934-55 թթ. լույս է տեսնում հեղինակիտաս հատորից բաղկացած«Պատճությանուսումնասիրությունը»(Ճ Տաժ7 օք ԷսՏտքօո/) աշխատությունը:Թոյնբին դասակարգում է քաղաքակրթությունները մի շարք բնութագրումներով:Այդ պատՃառովնրա մոտ խառնաշփոթէ նկաւովում դրանցքանակիտեսակետից:Նա առանձնացնումէ քաղաքակրթություններ, որոնք ծնվում են արդեն մահացած ն քաղաքակրթություններ,որոնք իրենց զարգացումն անցնում են բնականոնփուլերով: Եթե Շպենգլերնընդունումէր 8 «բարձրագույնմշակույթներ».ապա Թոյնբին մարդկությանպատմությանմեջ հաշվում է մոտ 13 «լոկալ քաղաքակրթություններ».որոնցից մեր դարի 50-ական թթ. պահպանվել է յոթը:

Դրանքեն.

ԳԼՈՒԽ 4.

ՄՇԱԿՈՒՑԹ-ԲՆՈՒԹՑՈՒՆ-ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

(որն իր մեջ ընդգրկումէ արեմտյանԵվրոպաԱրեճտաքրիստոնեական երկրները,որտեղ չ։ոարածմածէ քրհստոնեուԱվստրալիայի Ամերիկայի, յի, ծներով): թյունըկաթոլիկությանկամ բողոքականության 2. Ուղղափառքրիստոնեական քաղաքակրթությունըռուսականճյուղով (որն իր մեջ ընդգրկումէ ԱրնելյանԵվրոպայիերկրները,որտեղտարածված 4.

է

ն Ռուսաստանը): ուղղափառությունը Յ. Իսլամական (Հյուսիսայինաֆրիկայից մինչե Մերծավոր ու Միջին

Արնելք): 4. Ինդուսական(Արնադարձային Հնդկաստան): 5. ՎեռավորԱրնելյան՝Ճապոնական ճյուղով: անվիճելիորենգոյություն ունեն, Այս քաղաքակրթությունններն քարաորոնց նա ավելացնումէ «այժմ մահացած քաղաքակրթությունների

երկու համակարգը»:Դրանք են. ցած մնացորդների 41.Վայաստանի, Եգիպտոսի.Եթովպիայիքրիստոնյամիաբնակների Լաոսի, ԿամբոԲուդդայականները` համակարգը 2. («մոնոֆիզիտների»)

ն

այս կարգիդաջայի, Բիրմայի,Ցեյլոնի երկրները:Քաղաքակրթությունների ու սոցիոլոգներչեն մարդաբաններ մեջ շատ պատմաբաններ, սակարգման չափանիշներիառկայություն:Բանն այն տեսնում հստակ տրամաբանական

են որ-

մեկնաբանվում քաղաքակրթություններ է, որ որոշ քրիստոնեական առանձինն

պես ՌուսաստանՍ):

տարբեր միավորներ(արեմտյանԵվրոպա,Բյուզանդիա,

Շպենգլերինման Թոյնբին Աս քննարկումէ «Քաղաքակրթությունսխեման:Նա ժխտում ների» էվոլյուցիայիցիկլերը,տալիսնրազարգացման գործընթացիմիասնությունըն բաժանումէ է համաշխարհային-պատմական մարդկությանպատմությունըառանծին(ճիշտ է. ոչ այնքան փակ, ինչպես Թոյնբիի վկայությամբ Շպենգլերիմոտ) «Լոկալ քաղաքակրթությունների»:

ամեն մի քաղաքակրթություն անցնում է 4 միանմանփո'լ.

Գենեզիս (ծագում), ժամանակաշրջան, վերընթացզարգացման կամ քաղաքակրթության է քաղաքակրթության անկումը, Յ. Ջլատում,որից սկսում 4. Անկում,երբ քայքայվումու անկում է ապրում քաղաքակրթությունը: աճը շարունակվումէ Թոյնբիիկարծիքովքաղաքակրթությունների մեծամասնությունը» ստեղծագործական «ոչ այնքանժաճանակ,քանի դեռ հետնում են «ստեղծագործ առաջնորդներին»:Երբ այս (աշխատավորները) ջլատսկզբունքըկորցնումէ իր ուժը, վրա է հասնում քաղաքակրթության է փուանկման ման ժամանակաշրջանը: հ աջորդում անպայմանորեն Դրան անպայմանորեն բոլոր քաղաքակրթությունները լը: Այս տրամաբանությամբ պետք է ավարտենիրենց զարգացումըանկումովն սկսեն նոր շրջապտույտ: տեՍակայն,նա կարծեսթե հրաժարվումէ իր հայեցակետիհիմքումընկած 1.

2. Աճ

ԲԱԺԻՆ 1. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՎԻՄՆԱԳԱՐ

ԱՀԱՐՑԵՐԸ

ԳԼՈՒԽ 4.

սակետից,երբ փորձումէ հիմնավորել«արեմտյանքաղաքակրթության»յուրօրինակ, անկրկնելի բնույթը: Բոլոր քաղաքակրթություններիշարքում, որոնք կամանկում են ապրել,ջլատվել կամ մահացել,միայնարնմտյանքաէ. որ կենդանիէ ն գտնվումէ աճի փուլում: Դրագլխավոր ղաքակրթությունն մեկը Թոյնբինհամարում է այն, որ արնեմտյան հասարակուպատճառներից յու թյունը իր ձեռքինէ պահում ողջ մարդկության ճառն այն է, որ այս կաճ այն ձնով գոյություն ունեցող «քաղաքակրթությունները» այժմ գտնվում են «արնմտականացման»(«վեստերնիզացիայի») գործընթացիմեջ: Բացի դա, արեմճտյան մարդը անմարդկային բնության նկատմամբձեռք է բերել իշխանությանավելի մեծ աստիճան:

ապատ. ճակատագիրը:

Այսպիսով.«Մշակույթ» ն «քաղաքակրթություն» հասկացություննեդրան չի րը տարբեր են իրենց բովանդակությամբու դրսնորումներով րով ն դրանք կարելինույնացնել:

ն

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

4. ՔԱՂԱՔԱԿՐԹՈՒԹՅՈ ՒՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ ԱՐԴԻ

հիմնահարցերը, նրա տարբեր կողմերը, բազմակողմանիորեն քննարկվել են 20-րդ դ.մշակութաբանությանմեջ: Քաղաքակրթությունն իրենից ներկայացնում է սոցիալական ու մշակութային գերհամակարգ, որը չի նույնանում ազգի, պետության, սոցիալական խմբի ն այլ հանրույթի հետ: Դա է պատճառը, որ չկա մոտեցում քաղաքակրթության էության, չափորոշիչների, անման ն այլ հարցերի Պատմական զարգացմանայդ վերաբերյալ: Մարտին տանիլ լերի, Ա.Թոյնբիի, Պ.Սորոկինի, Ս.Հանտինգտոնի, այլոց կողմից(Այս տեսությունների մասինավելի մանրամասն ք աղաքակրթության

ավան ՊԱրինի ղանին Երի ԱԹոյնրիի, ՕՇաիոգ

ի :

Մեգա

).Եպենգլ համոզմամբ,պատմության զարգացումն ուղղագիծ չէ: Ըստ նրա, պատմությունըժամանակիմեջ ձգվող դաշտ է, որի տարբեր մասերում ժամանակ առ ժամանակ ծագում ն բոցկլտում են տարբեր մշակութայինաշխարհներ՝իրենցից հետո թողնելով ստեղծած արժեքների մնացորդներ:Այդ աշխարհները փակ են, ապրում են սեփականկյանքով: մարդու նման նրանք ծնվում են, հասունանում, ծերանում ն Առանձին Այլ: կերպ ասած, Շպենգլերի համար չկա միասնական ամաշխարհային մշակույթ, այլ կան միայն սեփական ճակատագիր ունեցող առանձինմշակույթներ:ՄշակույթիէությունըՇպենգլերըհամարում է անլուծելի հանելուկ, քանի որ, մի կողմից` գործ ունենք արժեքներ աենգլերի

մահանում: "

արդյու

նքում մյուս կողմից՝դրա ստեղծողկենդանիհոգնոր գործունեության, հետ: Շպենգլերն արժեքների ու անկենդան,անշարժ ավարտուն ամեն մեկն ունի միայն ստեղծված է 8 ,,մեծ մշակույթներ,,որոնցից առանձնացնում նրա հոգին իրագործում ոգին: Մշակույթըմահանում է, երբ Ի

զ

,

իրեններհատուկ է

իր

ողջ հնարավորությունների

ւնների

Ժողովի

պաշարը

գիտությու պետությունների, արվեստների,

հավատալիքների, հետո

շերի

տ ոգին: անո մշազույթըԱո Իսկ ինչպիսին քաղաքակրթություն: ՐԻմ ւնի տն «մշակույթիոգի.առանձին Շպենգլերի ունի իր տեսքով:

Դրանից

ԲԱրաթ

է այդ

դ

առ

հա

մոտ

ի

բանականությանը, հանգեցվում Նա գտնում է, որ անտիկ հունական ճշմարտությունները: ներհատուկ

ունի, որ մշակույթի հիմքը չի

արաբական մշակույթին բնորոշ է ,,ապոլոնյան,, միջնադարյան ոգին: սֆաուստյան., մշակույթին ոմոգական,, եվրոպական մշակույթին՝ է: մ արմինն (սիմվոլիկ) այդ ոգու նշանային Մշակույթն ' բնորոշ մշակույթներին է առանծին անդրադառնում Շպենգլերն Նա գտնում է, որ ամեն մի (պրասիմվոլների) հարցին: նախանշանների Այսպես մշակույթունի իր նախանշանը: ,

,

է, որն

արտահայտում

ճանապարհն նախանշանը մշակույթի Եգիպտական մեջ: ժամանակի,այնպեսէլ տարածության

ինչպես է շարժման գաղափարը է անցյալը ն ապագանորպես իր աշխարհի ընկալում ոգին Եգիպտական անբաժանելիմաս: նյութականճարմինն է: մշակույթինախանշանըսահմանափակ որոնք մեծ հին եգիպտացիների, Պատահականչէ, որ ի տարբերություն ու

Անտիկ

բուրգերի

պատրաստմանն էին դարձնումմումիաների ուշադրություն հռոմեացիներըշեշտը դնում էին մարդկային հին հույներն կառուցմանը,

ու

համարում քարանձավի Տոնըմիստիկան, թ նախանշանը կախարդանքը: խորհրդանշում գաղտնիքը, ե

,

Ծո

ՄՇԱԿՈՒՅԹ-ԲՆՈՒԹՅՈՒՆ-ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

աշխարհը: Այն Պատահական չէ,

եղեցկության

վրա:

է

է

նրանումտարածվածէր մոգականմաթեմատիկան, ալքիմիան աստղագիտությունը,նայլն: անվերջություննէ, անսւսհման մշակույթի նախանշանը Արեմտյան սահմանների, հողերի, է Արեմտյանմարդը ձգտում նոր տարածությունը: Այդ են վկայում ն ճանաչմանը: տարածքներիընդլայնմանը դրանց նվաճումները, խաչակրաց պատմությանմեջ հայտնի տարածքային ն ճանապարհորդությունները շուրջերկրյա Մագելանի արշավանքները, հ աղթահարել, պայքարել, այլն: Եվրոպացու համար ապրել` նշանակում (Տես 14, էջ 526): նպատակին վրա, Շպենգլերը Հենվելով այս կարգի դիտարկումների միասնական եզրակացնում է, որ չկա միասնականպատմություն,

հասնել

որ

է

ԳԼՈՒԽ 4.

ԲԱԺԻՆ 1. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

մարդկություն, այլ կան իրարից անցնում

ապրելով

Օտար

իրենց

են

Քեփանան հաաթակ

՝

ունի մահվան իր ուրույն ձնը՝ իր մակութ ոթուն որով ունի իր տիպական էլ Վերջինս րթությունը: գծերը,

հարում -Մշակույթն ստեղծում է

մշակույթներ, որոնք ծաղկում կեցու բյան վերջին փուլին

մշակույթից:

է

բազմազանո զեազանություն, իսկ Քաղաքակրթությունը

է հավասարության: ձգտում իս -Մշակույթն էլիտար է, արիստոկրատական, կան, իսկ

ժեղովրուվարսնան ,

քաղաքակրթությունը `

ը, իսկ քաղաքակրթություն բների «Մշակույթնուղղված է դեպիհոգնոր իդեալնե Ն համ խթանում է մարդու րդ ամար գործնական ն օգտակար արդյունքների

վաճմանը:իսկ քաղաքակրթությունը՝միջազգային Ղչակույթմ այս գծերի ազգային է,

ն այլն: ժամանակակից եվրոպական քաղաքակրթությունն,ըստ Շպենգլերի,ենթակաէ մոտալուտկործանման: եվրոպայի մայոամուտը,, բանի, որ եթե արնմտյան իր հակասությունները քաղաքակրթությունն լուծելու ուղիներ, կարող է ենքարկվել ինքնաոչնչացման: ԱԹունյբ ) ելնումէ այն սկզբունքայինդիրքորոշումից, որ համաշխարհային պատմությունըկողք-կողքի գոյություն ունե քաղաքակրթությունների ։պլատմուբթյուն է: Ընդ քաղաքակրթությանկյանքն ավելի երկար է, քան առանձին ազգի կյանքը: Ամեն են 6 հազարտարի առաջ, նրա,ավելի քան 300 հազար է տարի: Ըստ Թոյնբիի զբաղեցնում մարդկության տոկոսը: ր

պատճառով

ԱՐԴԱՐ պարզատես Սախագգույա անընդհատ փնտ

տրիբերքին կվե ին(1889-1975 որում, առանձին

ԱՅԼ ցերն մինչդեռ մարդկային բոյություն ընմերի քաղաքակ

րառանա րիդարաշրջանն գոյության ն առաջ - հատվածի Քաղաքակրթություններից չպարզունակ հասարակություններ,, զբաղեցնում էին տարածք ն , որոնք

թի արանափան Վերցիններս Ե" էր նախնինե հաս պարզ

ունեցել են կարճ կյանք: անշարժ վիճակում, ծ արժեքները:Իսկ անընդհատվերարտադրումէին ինչպեսկայացավմարդկությանանցումը "պարզ արակություններից,, դեպիքաղաքակրթություն: Այս հարցում Թոյնբին ցուցաբերում է ինքնատիպ մոտեցում: Ն փոփոխմանու զարգացմանպատճառը պայմանների վատացմանմեջ: Իր մոտեցումը նա բացատրում է ,,ԿոչՊատասխան, կիրառմամբ, որը բնորոշ է բոլոր

հաաոլության

քաղաքակոքո թյունների

է կյանքի տեսնում

Քաղաքա քակրթությունների ծագումը խթանող առաջին կոչերը եղան

ՄԵԱԿՈՒՅԹ-ԲՆՈՒԹՅՈՒՆ-ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ն ժաճանակաշրջանը

սառցապատման այն ժամանակ, երբ "ավարտվեց ավազանում ն այլ խոշոր գետերի Նեղոսի, Տիգրիսի, Եփրատի,Ինդոսի Անան որ Կ(.

զբաղվողները ու հավաքչությամբ որսորդներն հյուսիս չդիմանալովնոր տեղափոխվեցին Ոմանք նոր պայմաններին: նոր բնության հետ ստեղծեցին ոմանք էլ պայքարելով պայմաններին, որի էր, ,,Կոչի,, պատասխանն ապրելակերպ:Դա առաջադրված եգիպտական,

ապրող

աքքադական, շումերական, ստեղծվեցին արդյունքում ձնով առաջացան Նույն հնդկական քաղաքակրթությունները: են ջրանցքները, այնպիսի նվաճումներ, ինչպիսիքն քաղաքակրթության կառույցները այլն: Գիրը, կրոնը,իշխանական շինությունները, բնույթ ունի ստեղծագործական

ն

մեխանիզմը Կոչ-պատասխան,, Այն առաջ է բերում դիմադրությանը: հանդիպում է մեծամասնության Ամբոխի,,միջն: Եթե ն ,,ստեղծող անհատի,, ստեղծագործող հակասություն ն նորա է Անհատի նորարարությունը ընթանում ամբոխն ընդունում

է հասարակությունընս ընթանում

ճանապարհով,ապա նախանշած մեջ Վասարակության ճանապարհով: առաջընթացի ն

քաղաքակրթության անշարժ, փոքրամասնության ստեղծագործող անդամների՝ երկու կարգի անդեմ մեծամասնության, միջն

Թոյնբին փոխհարաբերությունները է 3 փուլով: սխեմայով,որն ընթանում

է «Հեռացում-Վերադարձ,, բացատրում Ստեղծագործ Ստեղծագործ Անհատ Օկամ փուլում Առաջին կյանքից: հեռ անում է հասարակության ինքնակամ փոքրամասնությունը մեջ: Երրորդ է հարաբերալլանմեկուսացման նա գտնվում Երկրորդփուլում առջն դնելով է՝ հասարակության փուլում անհրաժեշտաբարվերադառնում սպասումով, վել անօգնական բավարար հնարավորություն.կամ ընտրության Դրանիցհետո տարբերակը: առաջարկվող լուծման է կամ էլ ընդունել հարցի որին փոխարինում թատերաբեմից, հեռանում է պատմական

Անհատը

սակայն,

Այն, իշխող փոքրամասնությունը: է ավանդապաշտ, կիրառում պահպանողական,

դառնում

շուտով

միայն կոպիտ

է

ուժ:

իշխող օտարանում է Արդյունքումմեծամասնությունը մեծամասնությանըԹոյնբին Այդ Օտարացված փոքրամասնությունից: առաջ որի շրջանակներից անվանումէ պրոլետարիատ,

գալիս նոր նոր շղթայի սկսվում է ,,Հեռացում-վերադարծ,, են

կտեղծագործ Անհատներ ն

ւլը: լ

ընթացքը նում է, որ պատմության Թոյնբին լավատես է: նա գտ .,Կոչի,, պատասխաններից: այլ` վերուստ, կանխորոշված է ոչ թե.ի մտածողներիցմեկը, 20-րդ դ. ինքնատիպ Պ.Սորոկինը՝ (1889-1968),

ու ան հետաբոթիո կոճցեացհա՝.Սոցիտւական մշակել է մշակութաբանակ մեջ ԴԼՍորոկինը ձ աշխատության մշակութայինդինամիկա, հատորանոց պատմական որ կա մշակույթների ընդհանուրը, այն է գտնել փորձում բրջոր

ԲԱԺԻՆ 1. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

ճակատագրում ն բովանդակությանմեջ: Նա հատուկ ուշադրություն է դարձնումայն հարցին, թե ինչպե՞սն ինչու՞ են պատմությանընթացքում` ձնավորվում առանձին մշակութայինտիպերը: Արդյոք նրանցում կա՞ն ընդհանուր օրինաչափություններ,գաղափարներ,հիմնախնդիրներ,թե՞ յուրաքանչյուրն ունի միայն իրեն ներհատուկ հիմնախնդիրներ:Այս հարցերի պարզաբանումընա տալիս է մշակույթի հիմնական տիպերի

առանձնացման ճանապարհով, որոնքնա անվանում է ,,Գերմշակույթներ,,: Յուրաքանչյուր Գերմշակույթի առանձնացմանհիմքում, որպես հիմնականչափորոշիչներ,Սորոկիննընդունումէ՝ 1.Ռեալությանբնույթիմասինպատկերացումը, '2.Մարդկային պահանջմունքների բնույթն ու դրանց բավարարման

եղանակը:

բնույթի մասին պատկերացման,որը կարող է լինել կամ գերզգայական,կամ զգայական, Սորոկինն առանձնացնումէ մշակույթիերկու հիմնականտիպ: Դրանքեն՝ մշակույթ, որում որպես իսկականռեալություն է համարվում 1.Իդեացիոն գերբնական,զգայություններինանհասու կեցության զգացումը: Այստեղ մարդկայինպահանջմունքներիցգերակշռողը հոգնորպահանջմունքնէ: 2.Սենսատիվ մշակույթ,որում որպես իսկականռեալություն է ընդունվում մարդկանց զգայարասների կողմից տրվածը: Այս մշակույթում պահանջմունքները կրում են հիմնականում նյութական բնույթ, որի բավարարման եղանակն արտաքին պայմաններին ու միջավայրին հարմարվել է: Միաժամանակ,Սորոկինըգտնում է, որ կոնկրետհասարակության մեջ այս մշակույթները մաքուր ձնով հանդես չեն գալիս: Կոնկրետ հասարակությանպատմությանայս կամ այն փուլում գերակշռող է դառնում դրանցիցորեէ մեկը, երբեմն էլ երկուսը միասին,խառնված, որը Սորոկինն անվանում իդեալիստականմշակույթ: Այսպիսով, իդեացիոն Ա սենսատիվ մշակույթների կողքին, նա ընդունում է նան.մշակույթիերրորդ տիպը`իդեալիստականմշակույթը: Իսկ ունեն այդ մշակույթները նրա առանձին ի՞նչ առանձնահատկություններ տարրերի (փիլիսոփայություն,կրոն, աշխարհայացք,բարոյականություն, իրավունք, արվեստն այլն) բովանդակության տեսանկյունից: Իդեացիոն մշակույթն իր հիմքով կրոնական է: Այն առավել ընդգծված դրսնորվել է Հին Չինաստանի (մ.թ.ա.6-6-րդ Դդ.), Հին Հունաստանի (մ.թ.ա.9-6-րդդդ.), արեմտաեվրոպական՛միջնադարի (5-11-րդ դդ.) մշակույթներում:Իդեացիոն մշակույթի մեջ իշխող աշխարհայացքը հենվում է Աստծու նկատմամբ հավատիվրա, բարձրագույնճշմարտությունը «հավատիճշմարտություննէ,,: Գիտությունն այստեղենթարկված է կրոնին, Ըստ ռեալության

է

«ԼՈՒԽ 4.

ՄՇԱԿՈՒՅԹ-ԲՆՈՒԹՅՈՒՆ-ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Այն կոչված է մեկնաբանելուՍուրբ Գրքի մեջ աստվածաբանությանը: կամքի բացահայտմանը: ասվածը:Արվեստըես նպաստումէ աստվածային հաղորդում են է: սիմվոլները Բոլոր Իդեացիոն արվեստը սիմվոլիկ նան է գերզգայական, գերբնական զգացմունքներ: Կրոնական Ի դեացիոն գրականությունը: երաժշտությունը, ճարտարապետությունը, Զգայական, կրոնականհիմքերունի նան բարոյականությունը: մշակույթում է մեղք: Աստծո կողմից համարվում բավարարվածությունը մարմնական է հենվում նան տրված անփոփոխն բացարձակ սկզբունքներիվրա ամեն ինչ քայքայող իրավականհամակարգը: Կրոնական հավատը Պատիժը է հանցագործություն: որպես դատապարտելիէ, որակվում Կ չարը վերացնելու միջոց: Իդեացիոն է քավելու մեղքը դիտվում որպես

համակարգումպատիժնունի խիստ ու դաժանբնույթ:

մշակույթում Սոցիալական հարաբերությունները նս այս Աստծու տեղապահն Միապետը են պ ահանջներին: ենթարկվում կրոնական գտնվումէ եկեղեցու ձեռքին, կառավարման է երկրի վրա: Իշխանությունը է (աստվածապետությունը): ընդունվածձեը թեռոկրատիան ն Իդեացիոնմշակույթի մարդկանցհամար լավագույն կյանքը ն ազատությունըձեռք է բերվում հոգնոր ինքնակատարելագործման ինքնասահմանափակման պահանջմունքների ցանկությունների ու Քիչ է նպաստում դիրքորոշումը է, այսպիսի որ Բ նական ճանապարհով: ու տնտեսության զարգացմանը: տեխնիկայի է Սենսատիվմշակույթը, Սորոկինիկարծիքով, գոյություն ունեցել մ,թ.ա.3մոտ, Ասորեստանում, Հին Ս կյութների պալեոլիթում, հիմնականում ն Հռոմում: Վերածննդի դարաշրջանից րդ-մ.թ.4-րդ դդ.Հունաստանում մշակույթիգերակայողտեսակնէ: սկսած այն եվրոպական է: ՍենսատիվմշակույթնիդեացիոնմշակույթիհակապատկերնԱյդ մշակույթը մարդկանցմղում է երջանիկկյանքի ոչ թե երկնքում, այլ երկրի էակներիգոյությանմասին ոչ դրական վրա: Նրանում իշխումէ գերբնական է ու փոփոխական:Սենսատիվ Ամեն անցողիկ ինչ վերաբերմունքը: տիպական ու Նրան է գործնական: ուտիլիտար մշակույթր

աոտահալտվում դիրքորոշո:4Րհոն աշխարհայացքային ռելյատիվիստական, պոզիտիվիստական, մատերիալիստական, են

մեջ: փիլիսոփայության սկեպտիկական

Այս տիպի մշակույթիմեջ ճանաչողությանհիմքը զգայականփորձն է է Պատահական չէ, որ սենսատիվ մշակույթիմեջ առավել տեսանելի

գիտական հայտնագործություններիե ընդլայնվումէ, մեծանում է գիտությամբ շրջանակն հետազոտությունների քանակը: զբաղվողների նան արվեստը:Սենսատիվ է զարգանում Նույն մեթոդաբանությամբ դառնում

գիտությունը,

ԲԱԺԻՆ 1. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

ա

արվեստն

արվեստ ռեալիստական

ԳԼՈՒԽ 4. ՄՇԱԿՈՒՅԹ-ԲՆՈՒԹՅՈՒՆ-ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

է այնպես. հնչպես այն կա: Այն պատկերուտ Լ:

Աս ենթարկվում են սենսատիվ իշխում օգուտի, Այստեղ սկզբունքներին: մշակույբի համակարգի է նան իրավական տարածվում Այն սկզբունքը: երջանկության են Իրավական կողմից: ստեղծվում մարդու վրա: Վերջինիսսկզբունքներն մեջ են հասարակության որպես կողեքսներըդիտվում է որպես կարգն ապահովող գործիքներ: Պատիժը դիտվում արեմտաեվրոպական ուղղմանմիջոց: Ուսումնասիրելով իրավախախտների սենսատիվ ճշակույթը, Սորոկինը գալիս է այն համոզման, որ է խստանում իրավունքը. հասարագության մեջ ժամանակ, իսկ մնացած դեպքերում ու ճգնաժամերի հեղափոխությունների այն աչքի է ընկնում պատժի մեղմությամբ: Սենսատիվ աճն է: համարբնորոշը հանցագործության սոցիալական հարաբերությունները մշակույթում տիպի Այս

Բարոյական սկզբունքները

է

բավարարվածության, հասարակական հատկապես

հասարակության

կառուցվումեն հարկադրաբար:Ազատությանաճը պայմանավորված է ոչ բավարարման հետ, այլ դրանց սահմանափակման ցանկությունների է հետ: Մեծ ուշադրություն մեծացմանու զարգացման միջոցների դարձվում թե

:

ն տեխնիկական առաջընթացին: տնտեսականզարգացմանը ն մշակույթնիրենիցներկայացնումէ իդեացիոն Իդեալիստական ն բնորոշ է փոխլրացումը հաշվեկշռված տ արրերի սենսատիվմշակույթների Այն հատկապեսընդգծվածհանդես է եկել անցումայինդարաշրջաններին: Վերածննդիծագման 12-14-րդ դդ.եվրոպական մ.թ.ա.5-4-րդ դդ.հունական, շրջանիմշակույթներում: հիմքն է կազմում մշակույթի աշխարհայացքային Իդեալիստական Փիլտսոտայության կողմերի ձիասեություցը: զգայականն գերզգայական մեջ իշխում է իդեալիստականուղղությունը, որի "պատճառով էլ, է Այս հավանաբար,Սորոկիննայդ մշակույթնանվանում իդեալիստական: է բանականությունը, համարվում հիմքը տիպի մշակույթումճշմարտության է զբաղեցնում իսկ գիտությունների մեջ առաջնակարգ տեղ ընդհանուր համակարգերը, Այստեղ գիտելիքների տրամաբանությունը: ուսմունքներիտեսքով: որպես կանոն,կյանքիեն կոչվում փիլիսոփայական են այնպես էլ աշխարհիկ, ինչպես տիրապետող Արվեստի մեջ մեջ համակցվում են ինչպես կրոնական թեմաները: Բարոյագիտության է իդեացիոն,այնպեսէլ սենսատիվարժեքները:Այն պահանջում մարդուց երջանկության երկրային Աստծուն, միաժամանակ, որը, ծառայել

է: նախապայմանն են երկու Իրավական համակարգի մեջ նս համակցված հիմնական է, իրավունքի որ մշակույթների տարրերը: Ենթադրվում ՝

|

սկզբունքները բխում են Աստծուց, իսկ մարդը դրանք կենսագործում է ավականկոդեքսներում: իում Այս մշակույթում պետական կառավարմանձները տարաբնույթեն: Ազատության հիմնահարցի լուծումը իրականացվում է, մի կողմից` մարդկանց հոգնոր կատարելագործման, մյուս կողմից նրանց պահանջմունքներիբավարարմանմիջոցների զարգացմանճանապարհով: Սոցիալական հարաբերությունների անկայունությունը հանգեցնում է բազմաբնույթկոնֆլիկտներիաճին: Պ.Սորոկինը գտնում է, որ մշակույթի այս 3 տիպերից յուրաքանչյուրը մշակում է նան անհատի որոշակի տիպ, որին բնորոշ են տվյալմշակույթինհատուկգծերը: Այսպես,իդեացիոնանհատըկրոնական է,'իր հաճոզմունքներում հաստատուն: Նրան քիչ են հետաքրքրում առօրյա կենցաղային հարցերը, տնտեսությունը, քաղաքականությունը: Նա հետնում է բարոյական պատվիրաններինն կենտրոնացված է խստորեն առջն Աստծու ն մարդու իր պարտքի կատարմանը: Սենսատիվանհատըքիչ է հետաքրքրվում աստծու ն գերբնական երնույթներիհարցերով: նրան ավելի շատ հետաքրքրումեն զգայական հաճույքները:կյանքի հաջողությունները:Նա ավելի շատ եսասեր է ն չի առանձնանում խիստբարոյականությամբ: Խառը տիպի անհատները երկակի են, իրենց մեջ ունեն ինչպես իդեաչգիոն,այնպեսէլ սենսատիվանհատներիգծերը: .Ելնելով իր հետազոտության արդյունքներից, Պ.Սորոկինը եվրուպականվերջին 3 հազար տարվա պատմա-մշակութայինգործընթացի ընդհւսնուրպատկերըներկայացնումէ հետնյալ տեսքով. Կրետե-միկենյան 2-րդ հազարամյակի վերջ մ.թ.ա. սենսատիվ մշակույթ. Վաղհնադար 9-6-րդ դդ.մ.թ.ա. իդեացիոնմշակույթ. Դասական հնադար 5-4-րդ դդ.մ.թ.ա. իդեալիստականմշակույթ. Հելլենիզմ ն հին Հռոմ 3-րդ դ. մ.թ.ա. 4-րդ դ.մ.թ. Սենսատիվ մշակույթ. Միջնադար - 5-12-րդ դդ. Իդեագիոնմշակույթ, : Նախավերածնունդ, վաղ վերածնունդ 12-14-րդ դդ. մշակույթ, Իդեալիստական Վերածննդից մինչնմեր օրերը 15-20-րդ դդ. Սենսատիվմշակույթ (Մեջ է բերվում ըստ 9, էջ 455): նման քննարկում Պ.Սորոկիննիր նախորդների է նան մշակութային համակարգերիմահվան ն փոփոխման պատճառներիհարցը: Հիմնական պատճառընա համարումէ 600 տարի Եվրոպայում իշխում է սենսատիվ մշակույթը, որը 19-րդ -

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

յիա ումը: մակութի ներքին երգի Արդեն

ԲԱԺԻՆ 1. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

դ.վերջերից գտնվում է ճգնաժամի մեջ, մահվան նախաշեմին: Այդ ճախանշանները Սորոկինըտեսնում է նրանում,որ, նախ, արվեստը դարձել է առարկա: Գերիշխող թեմաներնեն դառնում բռնությունը, սպանությունը, անբարոյականությունը: ճշմարտության համակարգըկորցնումէ իր որոշակիությունը: Յուրաքանչյուրն իի պարտքն է համարումճշմարիտհամարելայն,ինչը ցանկալի է: Խեղաթյուրվել են նան բարոյականու իրավականնորմերը:Թույլատրելի է համարվում այն, ինչն օգտակարէ: Դա ցանկացածարարքի արդարացման հիմքէ հանդիսանում: Վասարակական կարծիքին փոխարինում է բազմակարծությունը: Ժողովրդավարության անվան տակ ծաղկում է ապրում ամենաթողությունը:, գլուխ է բարձրացնումբիրտուժը: Այս, ն նմանատիպշատ երնույթներ, Պ.Սորոկինինհիմք են տալիս պնդելու, որ մեր քաղաքակրթությունն արդեն սպառել է իրեն: Սակայն, ի տարբերություն Շպենգլերի,որը կանխորոշումէր Եվրոպայիմայրամուտը, Պ.Սորոկինըելքը տեսնում է հնացած համակարգը նորով փոխարինելու

սպառման Աարազածային

անհրաժեշտությանմեջ: Քաղաքակրթություններիմասին արդի տեսությունների շարքում առանձնանում Մ.Կագանիինքնատիպուսմունքը, որը նա շարադրելէ է նան թ.) աշխատության մեջ: "Մշակույթիփիլիսոփայություն,,(1996 Մ.Կագանը մշակույթի ուսումնասիրման մեջ առանձնացնումէ համակարգայինմոտեցմանդերը: Մշանույթը նա դիտում Է որաես վելի լայն համակարգիմեջ մտնող ենթահամակարգ:Այդ լայն համակարգը նա անվանում է կեցություն. Կագանն առանձնացնում է կեցության հետնյալ

ձները՝ -բնության կեցություն,

-հասարակությանկեցություն, -մարդու կեցություն: Մշակույթը նա համարում է կեցության 4-րդ ծներ: Մ.Կագանը մշակույթիըմբռնումը կապումէ մարդկայինգործունեությանհետ, մշակույթ համարելով այն ամենը, ինչն ստեղծվել է մարդկային գործունեության արդյունքում: րդյ

Լինելով մշակույթի առաջընթացի կողմնակից, Մ.Կագանն այդ գաղափարը հիմնավորելու համար օգտագործում է գիտական հետազոտություններիհամար նոր սիներգետիկահասկացությունը (ճիշտ է, այն առաջիննօգտագործվելէ Պրիգոժինիկողմից): Դրա իմաստնայն է, որ համակարգերի գարգացումըդիտվումէ որպես ինքնազարգացում: Նույն ձնով նա մշակույթիզարգացմանպատճառըտեսնում է ոչ թե արտաքին,այլ ներքին գործոնների մեջ: Դրանց շարքում Կագանն առանձնացնում է պահանջմունքներիընդունակությունների դերը: `

ն

ԳԼՈՒԽ 4.

ՄՇԱԿՈՒՅԹ-ԲՆՈՒԹՅՈՒՆ-ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Մարդկության պատմությաննախաշեմին, ըստ

ձների հետ, նկատվում տնտեսության մշակութի գործունեության տիա ժողովուրդների մշակույթ, շնրասնապահական ողագործ համայնքների մշակույթ, է

Լ,

Կագանի,

կապված

7:"Արհեստավորների մշակույթ:

Առաջինը քոչվորականէր, զավթողականբնույթ ուներ ն շուտով Ասիայից ներթափանցեց Եվրոպա: Այսօր էլ

պահպանվում նման մշակույթներ, որտեղգործում են պարզունակ ու սովորույթներ սոցիալական կազմակերպություններ, հին դիցաբանություն, տոտեմիստական գրի ֆոլկլորայինարվեստ: պաշտամունք, առանց Երկրորդըհ̀ողագործական, ագրարային մշակույթը,ունի կյանքի մեծ են

ավելի հնարավորություններ: Նրա հիմքի վրա Հոտարելագործման նվեցին պետականության կրոնի նոր ձներ (բուդդայականություն, ու

Քրիստոնեություն, րքին խթաններից:Այն

իսլամ): Այս տիպի մշակույթը գուրկ նս

մնում

բացատրվումայն, թե ինչու այնպիսի

է

է

զարգացման

ավանդապահական: Դրանով է

երկրներում, են ինչպիսիք Եգիպտոսը, Հնդկաստանը,Չինաստանը,որտեռո դարերով ամրապնդված էր

մշակույթըՕորույթներին հողագործությունը, դժվարէ հարմարվում:

Երրորդը արհեստավորների է մշակույթը, ընկած քաղաքակրթության Այստեղառաջանում են ճանապարհին: քաղաքները որպես մարդու բնակության տնտեսա-մշակութային ծներ: Գիտությունը, տեխնիկան, գիրը, կրթության համակարգը,արվեստը, ճարտարապետությունը, թատրոնը ն մշակույթի այլ ձները ծնվում են Դա

քաղաքում:

մշակույթինոր տիպ

է, որը

եվրոպական ֆեոդալիզմին: նրան

բնորոշ էր միջնադարյան

հատուկ հասարակական

բազմասեռությունը տարածվեց նան մշակույթիվրա:

Այստեղ առաջին մշակույթը ներկայացավ որպես ենթամշակույթների (սուբմշակույթների) համակարգ: Այդ ենթամշակույթներն էին` կրոնականը, անգամ

ժողովրդականը (ֆոլկլորայինը) արի րոնա ստոկրատականը,

ն

ականը:

Պատմա-մշակութային գործընթացիերկրորդ փուլը Կագանը համարումէ անցումն ավանդական կրեատիվ (6/6816-ստեղծել արարել) մշակույթին:Մշակույթիմշակույթից ֆեոդալական տիպից անցման ուղիներիցմեկը նա համարումէ Վերածնունդը: Բուրժուական մշակույթնսկսեց ն հենվել նրա գնահատել նորարարությունը վրա: Ֆեոդալիզմի հետո քայքայումից բուրժուական մշակույթում նոր ձնավորվեցին ` էլիտարն սագանն այն կարծիքինէ, որ 20-րդ դ.սկզբին բուրժուական

բուրժուականին

ենթամշակույթներ զանգվածային:

մշակույթի դարաշրջանը

մոտենում

է

իր ավարտին: Նրան բնորոշ

ԲԱԺԻՆ 1. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

հակասոցիալական, մշակույթը դառնումէ հակաբնական, մոդեռնիստական է դասական մշակույթի եվրոպական մերժում հակամարդկային:Այն կասկածի, է ճգնաժամի, իռացիոնալիզմի, հենվում հիմքերը, հոռետեսության, կյանքի անիմաստության գաղափարների վրա: մաներումէ գիտությանու կրոնիմիջն: Գիտությանմեջ Փիլիսոփայությունը են ,,ոչ դասական,,տեսություններ:Արվեստիմեջ գերիշխում հանդես գալիս սկզբունքները: են մոդեռնիստական, ոչ առարկայականգեղարվեստական Մ.Կագանըհատուկ ուշադրությունէ դարձնում ժամանակակից հարցերին՝նշելով, որ այն նախորդ իրավիճակիգնահատման մշակութային տրամաբանականարդյունքն է: զարգացումների պատմա-մշակութային Կագանըգտնում է, որ 20-րդ դ.կեսերինսկսվումէ մշակույթիպատմության հետճոդեռնհզմի (պոստմոդեռնիզմի) բեկումնային շրջանը: Դա մեջ մեկնաբանվում է ժամանակաշրջանն է, որը մշակութաբանության տարբեր կերպ: Բնորոշն այն է, որ նոր մշակույթը կյանքի տարբեր դրսնորվումէ տարբերձներով, սակայն միասնական բնագավառներում է առաջընթացինվաճումներըպահպանելուհարցում: գիտա-տեխնիկական շարժման մեջ հատուկ տեղ է գրավում արվեստը, Վետմոդեռնիստական մտածողության որտեղ փորձ է արվում համատեղել գեղարվեստական ու ռոմանտիզմը ու ն ատուրալիզմն սիմվոլիզմը, ռեալիզմն տարբերձները՝ ն այլն: Վրա է հասնում ,,բազմաչափերկխոսության,,դարաշրջանը:Մինչն այժմ մշակույթնունեցելէ 2 մեծ փուլ՝ որն իր բարձրագույնկետին է հասել ֆեոդալիզմի 1.Աստաածակենտրոն, կրոններում, ժամանակհամաշխարհային որն սկիզբ է առնում Վերածննդի 2.Բնակենտրոն (նատուրալիստական), է բնությամբ: ն աստծուն փոխարինում դարաշրջանից 20-րդ դարի կեսերիցմշակույթը, Կագանի բնորոշմամբ,անցում է մարդակենտրոնությանը: կատարում3-րդ աստիճանին՝ Այսպիսով. փինչպես ամբողջ մարդկության, այնպես էլ համաշխարհայինմշակույթի պատմությունը, Կագանը դիտում է որպես Այս կամ այն ժողովրդիմշակույթընա համարումէ գործընթաց: միասնական ընդհանուրզարգացմանանհրաժեշտօղակ: մասին արդի տեսություններիմեջ երնելի Քաղաքակրթությունների է նան Սամյուել Վանտինգտոնի հայեցակետը:Նա գտնում է, որ ապագա կդառնա ոչ թե հասարակության մեջ հակամարտության աղբյուր մշակույթը: տնտեսությունը, ոչ թե գաղափարախոսությունը,այլ ՀՎանտինգտոնըառաջ է քաշում քաղաքակրթություններիբախման համաշխարհային նրա, որն ըստ. հիմնահարցը, Կդառնա նա հիմնավորումիր է Իսկ ինչպե՞ս վճռականգործոնը: քաղաքականության

տեսակետը:

ԳԼՈՒԽ 4. ՄՇԱԿՈՒՅԹ-ԲՆՈՒԹՅՈՒՆ-ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

նրա, քաղաքակրթություններիմիջն տարբերությունները վերաբերվում են պատմությանը, լեզվին, մշակութային ավանդույթներին,ն, որ ամենակարնորնէ` կրոններին:Բոլոր դարերում քաղաքակրթություններիմիջն հակամարտությանծագման հիմնական պատճառը Հանտինգտոնըհամարում է ոչ թե քաղաքական ռեժիմների այնպիսի տարբերությունները (չնայած դա էլ կարնոր է), այլ տարբերությունները,որոնք կան քաղաքացու ն պետության, Աստծու ն մարդու, անհատի ն խմբի ն այլ կարգի հարաբերություններում: 0պատմաԻնտեգրացիոն գործընթացները իրականացվում են մշակութային աշխարհագրական միատեսակ տիոույթներում, ուր ընդհանրություննավելի նկատելի է: Աճում է ռեգիոնալ քաղաքակրթային Նկատվում է մի օրինաչափ միտում. եթե 20-րդ ինքնագիտակցությունը: ունենում (արեմտականացման) դարի սկզբին տեղի էր վեստերնիզացիայի գործընթաց(ոչ եվրոպականազգերը փորձում էին նմանվել Եվրոպային), ապա այժմ նկատելի է ապաեվրոպականացմանմիտումը, վերադարձը սեփականմշակութային արճատներին: Այսօր առավել սրված է Արնեմուտքին մահմեդական Արնելքի քաղաքակրթություններիմիջն հակամարտությունը:Դա այնքան ակնհայտ է, որ Վանտինգտոնըհաջորդ համաշխարհային պատերազմի պատճառը տեսնումէ այդ քաղաքակրթությունների միջն եղած հակամարտությանմեջ: ելնելով այն հանգամանքից, որ քաղաքակրթությունների միջն է են, հակասություննեը իրական աճել .քաղաքակրթային ինքնագիտակցությունը, միջազգայինհարաբերություններումոչ արնմտյան քաղաքակրթությունները դարձել են ավելի ակտիվ, Հանտինգտոնն առաջարկումէ արնմտյանքաղաքակրթությունըփրկելու սեփականմոդելը. -Ամրապնդել համագործակցությունը ն միասնությունը Եվրոպայի ն ՀյուսիսայինԱմերիկայիքաղաքակրթությունների միջն, -Արնմուտքի կազմում ընդգրկել (ինտեգրացնել) Արնելյան Եվրոպայի ն մոտ է Լատինական Ամերիկայի Եերկրները. որոնց մշակույթը արնմտաեվրոպականին, -Ընդլայնել ն ամրապնդել համագործակցությունըՌուսաստանի ն Ճապոնիայիհետ, -Սահմանափակելկոնֆուցիական ն իսլամականերկրների ռազմական հզորությանաճը, -Օգտագործել կոնֆուցիական ն Իսւամական երկրների միջն եղած Ըստ

էական են

ն

` տարաձայնությունները,

|

'

-Միջազգայինկառույցներիմեջ ոչ արնմտյան երկրների ավելի շատ ներգրավումն այլն (Այս մասինավելի մանրամասնտես 4, էջ 79-101): մշակութաբանական Այսպիսով, 20-րդ դ.ստեղծված

ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

ԲԱԺԻՆ 1. ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

տեսություններնինքնին վկայում են, թե ինչպիսի հատուկ վերաբերմունք է

ցուցաբերումմարդկությունը մշակույթի հիմնահարցերինկատմամբ, թե ինչպիսի

հետաքրքրություն

նկատվում

է

ընդհանրապես:

նկատմամբ

մշակույթի

Համաշխարհայինմշակույթի պատմություն

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒն

1. 2.

ՎովհաննիսյանՍ. Կուլտուրանն բնությունը: Եր., 1984

Լ.

3.

Խոդոճք

ՔՏԹՇղճուՅՇ

ԽՄՂԵՆՄթ»

ՄՎ.ՌՕՇօԾՀՏ

ողեր7քօոօոյըօց.

քմտրտոյու

խ 1. Գլուխ

թ.

5.

Ը7՛քճոչվՎ Առաք»

6.

ՈՕՇՇԲ»

Ո.Շ.

Ճ.Ա.Փոդօօօծու.

էէ.

Իոեր»քօոօոտտ. Ա. Ըօաոտերռտ

ԾԹ.

տւ

ոո

եաֆօոօոտտ.

11.1977.

ՇՊտան.

Քռատ7քճ.

Խոքոռքջու Չ.Ը.

Պոօքոտ

Սոնոքօոօոատ.

(ոօղ.

եք.,1983.

ԷՅԻՅ.

8.

ոոերքա

ՒԼ.1999) 9.

Խոյ,

Ճ.Ը.

ՕՇոօու

Քջոետքծոօրմտ. 11. «757.

1995.

12.

Քճտոտ

ՈՑՋՇՅԵՃՑՅ)

13.

ՔՕՏջու ԷԽՐԱոօՐճ

15.

Աթագոթ Առճրոոճթ

17.

Աթո).

9.1.

ԽԱՂԵՐ Դ11.ՒԼ.., (ոօղ.

ո7դԵրՄքճ

Խ.Ը.

քող.

Խ1.1998

.

14.

16.

հութօոօտ

42օքտտ

1ՇԴօքաք

Ը.

քող.

Բտշոծյուծ

8.38. Թ.Ճ. Ճ.

Օ.

Փշդօշօֆօաու

ո

ճջ» ՔոԽաՄՔՅ ՅՅոճ»

ԷԱ.1994.

ողատքօոօատջոօ. 1999.

թօոօոտտ.է1. ՉԱՅԻՆՏ.

ԽԷ.

ԸՅՇՇՏո.

Հոշտրոբ».

ԱՇԲՄՅ89149814147

19.

ԱՅաճԲՇԽու ԻՅՐՅՑ.

ՒԼ.Ը.

1.1.

ՔՕՇօտտ

Փողօշօֆճտ

ՒԼ,

81ՇԽ7ՇՇտոՅ.

Ճոքօոճ.

ԵՄոետՄթու.

Գլուխ5. մշակույթը Վերածննդի

Գլուխ6. Գլուխ7.

Կ.,

1999. 20.

Միջնադարյան մշակույթը

-ՎՕ-

1983.

18.Օթոճ»ճ

Գլուխ3.

(17 19-րդդ.դ.) Նորշրջանի մշակույթը

1994.

Քոքօուտ. հ1.1991.

ՉոաքացմճոաւզօՇւ

Արնելքի մշակույթը Հին Գլուխ4.

1997.

Շո

«Մոե7քօոօւալ.

(ոօղ.

10.

ուխտ

օճքետիմ էԼ. Ճ.

Բոբո

քոռ.

ՇօՑքճաճ

`

նՀռոմիմշակույթը Հին Հունաստանի

Ւ.1991.

7).

մշակույթը հասարակության Նախնադարյան Գլուխ 2.

3-::

1991.

ԽԱ.

ՎՅՕԻ.

4.

ԱՔՇՇԽՇՏՏՇԿԱԾՇՏՐ»

8.Ճ.

1969.

2. Բաժին

Շոտ.

ՇԱԲ.

1971.

1996.

20-րդ դարի մշակույթը

ԳԼՈՒԽ

1.

ՆԱԽՆԱԴԱՐՅԱՆ ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

Մարդկությանը հայտնի հասարակականկազմակերպմանառաջին ձնը եղել է նախադարյան հասարակարգը:Մարդու առաջացման պատմությունը սկսվում է հնադարից:Նախնադարյանհասւսրակությունը մարդկության ամենավաղ ու ամենաերկարատնժամանակաշրջաննէ. որտեղ մշաու զարգազման, նրա հետ առնչվողհարցերի ուսումնակույթի առաջացման սիրությունն ու պարզաբանումըմինչն օրս շարունակվում է: ու Ինչպես մարդու առաջացման զարգացմանհարցերովզբաղվող գիտությունների, այնպես էլ մշակութաբանության համար կարնոր է այն հարցի պարզաբանումը,թե զարգացմանինչպիսի փուլեր է անցել նախնադարյան հասարակությունը,մշակույթի ինչպիսի ձնեերեն առաջացել այս կամ այն փուլում: Նախնադարյանհասարակարգըպարբերացնելիս հետազոտողները հիմք են ընդունում մի շարք հանգամանքներ:Հնագիտական մոտեցման տեսակետիցնախնադարըբաժանվում է երեք մեծ դարաշրջանների.կապված աշխատանքիգործիքների պատրաստճան նյուքերի հեղ, 1) Քարի դար, 2) Բրոնզի դար, 3) Երկաթիդար: Քարի դարն ընդգրկում է ա) Հին քարի դար կամ պալեոլիթ (հուն քճ/ոօՏ հին ն ԷէօՏ քար). որն ընդգրկում է վաղ նախաշրջանիցմինչն 40-12 հազարտարի մ.թ.ա. բ) Միջին քարի դար կամ մեզոլիթ՝ 12-5 հազար տարի մ.թ.ա. գ) Նոր քարի դար կամ նեոլիթ՝ 5-4 հազար տարի մ. թ. ա. -

-

մ. թ. ա.: Բրոնզիդարը ընդգրկումէ 3-1 հազարամյակները Երկաթիդարն սկսվում է մ. թ. ա. 1-ին հազարամյակիկեսերից: Բացիսրանից, գիտությանմեջ տարածվածէ նան Մորգանի(19-րդ է 3 մեծ փուլերի ղ.) դասակարգումը,ըստ որի նախնադարըբաժանվում

1) Վայրենության, 2) Բարբարոսության.

ԲԱԺԻՆ 2. ՎԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԼՈՒԽ 1. ՆԱԽՆԱԴԱՐՅԱՆ ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

3) Քաղաքակրթության:

3-րդ բաժանումը,որը տրվել է Ֆ. էնգելսի կողմից: Նա բաժանում է. Օախնադարը 1) ՎՂոտային. 2) Տոհմական համայնքի, 3) Տոհմականհամայնքիքայքայման դարաշրջանների: Մարդու առաջացմանհարցում գիտության մեջ մշակվել է երկու (մոնոցենտրիկ)ն բազմակենտրոն(պոլիցենտրիկ): տեսակետ. միակենտրոն 1-ին տեսակետիկողմնակիցները գտնում են,որ մարդնառաջացել է երկրագնդի մի կետում (ԱռաջավորԱսիայում),ն այնուհետն տարածվելու սփռվել է աշխարհովմեկ. ստեղծելովօյկումենը (օ6րսո6ոՔ-ն երկրագնդիայն մասն է, որը բնակեցված է մարդկանցով):Տարածմանպատճառըեղել է որսի հետնից անընդհատտեղափոխությունը,ինչպես նան բնակլիմայականփոփոխությունները:Բնակլիմայականփոփոխություններովեն բացատրվում նան ռասսաներիառաջացումը(եվրոպոիդ,նեգրոիդ. մոնղոլոիդ): Երկրորդտեսակետիկողմնակիցներն այն կարծիքինեն, որ մարդն առաջացել է օյկումենի բոլոր մասերում միաժամանակ, նեանդերթալցու տարբերտեսակներից: Մշակույթը ծնվում է հին քարի դարի վերջում որպես ձնավորված համակարգ.մինչդեռ մարդաստեղծման(անտրոպոգենեզ)սկզբնականշրջանում կարելի է խոսել միայն մշակութային վարքի առանձին գոտիների Կա նան

|

մասին:

Հին քարի դարի վաղ փուլերի ճշանույբները հնագիտականեն:

մշակույթը նշանակում է նյութականհուշարձաններիմիասՀնագիտական

ն գտնվումէ միննություն.որը վերաբերումէ միննույնժամանակաշրջանին 0ույն տարածքում:Որպեսկանոնայդ մշակույթիանվանումըկապվումէ այն վայրի անվան հետ, որտեղգտնվել են տվյալ արժեքները: Քննարկվող դարաշրջանի հնագիտականմշակույթներիցհայտնի են մինչշելյան, շելյան ն մշակույթները: Մինչշելյան դարաշրջանը ընդգրկում է մուստերյան հանԻՒԾոօհՅԵԼԵՏ-ի (ունակմարդու) երենան գալուց մինչ, պիտեկանտրոպի 1 մլն տարուց մինչն 400 հազար տարի մեզանից դես գալը (մոտավորապես

առաջ):

Շելյան դարաշրջանում(իր անվանումն ստացել

է

ֆրանսիական

Շել բնակավայրի անունից) մարդը նախորդզարգացման ընթացքում կուտակվածփորձիհիմքի վրա ձեռքէ բերում քարի մշակմանորոշակի, կայուն ունակություններ:Վանդեսեն գալիս քարե հատիչները:Այս փուլում մարդիկ յուրացնում են քարանձավները որպեսկացարաններ: Շելը ավարտվելէ մե300 հազար տարի առաջ: Հաջորդ՝մուստերյանդազանից մոտավորապես րաշրջանըսկսվում է մոտ 100 հազար տարի առաջ: Այնիր անվանումնստա-

ցել է Ֆրանսիականլե Մուստիե բնակավայրիանունից: Այդ դարաշրջանի Քարե գործիքներիհավաքածունբաղկացածէ ավելի քան 62 տեսակներից: Այս շրջանումքարե գործիքներիկողքինհայտնվումեն նան գործիքներ ոսկորից: Մուստերյանմշակույթինհատուկ են երկու կողմըմշակած գործիքները:

.

գրականությանմեջ ուշ հին քարի դարի մշակույթի Հնագիտական տվել է Ս. Բրեյլը. Օրինյակ,Սոլյուտրե, Մադլեն: Օրինյակն դասակարգումը ընդգրկումէ 30-19 հազար տարի առաջ եղած ժամանակաշրջանը:Բացի քարի գործիքներիցայս մշակույթին հատուկ են կիրառականարտադրանառանձին պատրաստման քը: Այդ շրջանումհանդիպումենք արձանիկների փորձերի: Հայտնի են, այսպես կոչված, պալեոլիթյան «Վեներաները»`կնոջ բազմաթիվարձանիկները:Սոլյուտրեն(18-15 հազարտարի մ. թ. ա.) հայտՕի է իր ժայռապատկերներով: Մադլենը(15-10 հազարտարի մ. թ. ա.) հայտնի է ոսկրե իրերի առատությամբ: Սակայն մադլենյան շրջանի մշակույթի գագաթը քարանձավայինգեղանկարչություննէ: Մեծ մասամբ տարածված էին կենդանիներիպատկերները:Հանդիպումեն նան մարդկանցկերպար-

ներ:

:

Մարդուգործունեությունընպաստել է հոմոսապիենսի(բանական մարդու) ձնավորմանը:Նախնադարյան մշակույթը, որը որսորդությամբու էր տալիսմարդուսկզհավաքչությամբզբաղվող մարդումշակույթէր,ցույց ոո աշխարհիմասին: բնականպատկերացումները շրջապա: Նախնադարյանմշակույթի զարգացմանկարնոր փուլը կապված Է նոր քարի դարի կամ նեոլիթի հետ: Առաջանումեն հողագործությունը ն Մ. թ. ա. 6-5-րդ հազարամյակներընեոլիթյանմշաանասնապահությունը: կույթի ծաղկմանժամանակաշրջաններնեն հատկապեսՄերձավոր Արնելքում: Մեծ զարգացում է ստանում խեցեգործությունը (կերամիկան)՝իր զարդանախշերով:Նեոլիթում առաջացած մշակույթների տարբերությունները տարբեր վայրերում կապված էին զարդանախշերիտարբերությունների հետ: Այդ շրջանում առաջացած եգիպտականմշակույթներըհայտնիեն Բադարիականն Ֆայումական մշակույթներանուններով: Նեոլիթում՝ 4-րդ հազարամյակում,Աֆրիկայումնս հանդես է գալիս ինքնատիպ մշակույթ:Հնդկաստանում (Խարապպների քաղաքակրթություն). Չինաստանում՝ Յանշաոռն Լունշան. Ճապոնիայում՝Ձեմոն. Հնդկաչինում` Բակշոնյան: Այս մշակույթներիհամարբնորոշն այն է, որ կառուցվում էին ամրացվածկացարաններ. զարդազարգացումէ ստանում խեցեգործությունը՝ նախշերով: ԵվրոպականՆեոլիթի զարգացումը տեղի է ունենում Մերձավոր Արնելքիազդեցության տակ: Մ.թ.ա. 5-րդ հազարամյակումԵվրոպայի հա-

ԳԼՈՒԽ 4. ՆԱԽՆԱԴԱՐՅԱՆ ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

ԲԱԺԻՆ 2. ՎԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

մի ընդարձակ րավ-արնելքումառաջացավ հողագործ-անասնապահների շրջան՝ Վարավսլավիայի,Բուլղարիայի,Ռումինիամշակութա-պատմական յի, Վունգարիայիտարածքում:ԿենտրոնականԵվրոպայինեոլիթյանմշակույթիննս հատուկ էր կերամիկան՝զարդարվածգծային զարդանախշերով: Հյուսային Եվրոպայում՝Շվեդիայի, Նորվեգիայի, Դանիայի,Հյուսի-

սային Գերմանիայիտարածքում 3-րդ հազարամյակի կեսերին ձնավորվեց մշակույթը: մեգալիտներիհողագործական-անասնապահական Շվեյցարիայումն նրան հարնան Մերձալպիայումլայն տարածում է ստանում ձողերիվրակառուցվածշինությունների տիպերը:Այստեղմարդկությանպատմությանմեջ առաջինանգամհանդեսէ գալիս փայտե աթոռը սեղանը.սնդուկը: Ամերիկյան մայրցամաքում Ասիայից ներթափանցած մոնղոլոիղ ցեղերի ու տեղականմինչնեոլիթյանցեղերի խառնուրդիցառաջանում են տարբեր հնդկականցեղեր, որոնցիցշատերը պահպանվել են մինչն օրս: Մ թ. ա. առաջին հազարամյակիվերջում ծագում է Մայայի դասական քաղա'

քակրթությունը:

Քարի դարին փոխարինեցմետաղի դարը. որը բաժանվում է երկու դարաշրջանի՝բրոնզի ն երկաթի:Բրոնզի դարը մարդկությանպատմության այն փուլն է, երբ լայն տարածում են ստանում բրոնզիցպատրաստվածաշխատանքիգործիքները,զենքերը, կենցաղայինիրերն ու արվեստինմուշնեէ, երբ լայն տարածումէ ստանում րը: Երկաթիդարը այն ժամանակաշրջանն "երկաթիու երկաթիգործիքներիձուլումն ու պատրաստումը:Ամենավաղմետաղականգործիքները իրենցձներով ամբողջովին կրկնում են քարի գոր-

ծիբներին:

Բրոնզիդարիճշգրիտժամանակագրական շրջանակներըտարբեր ժողովուրդներիմոտ տարբերեն: Բրոնզի ն երկաթիկիրառումըհզոր խթան հանդիսացավաշխատանքինորաձնգործիքների,զարդերի, զենքերի,առօհամար:Այդ շրջանումհասարարյա օգտագործմանիրերիպատրաստման կությանմեջ պատվավորտեղ էին գրավումդարբինները:Հայտնագործվեցին բրուտագործությանը նպաստողնոր գործիքներ: Արհեստըբաժանվեց

հողագործությունից:

.

մշակույթն իր ծաղկումն է ապրել էգեյան ծովի երԲրոնզեդարյան

կրներում (Բալկանյան թերակղզու երկրներում, Փոքր Ասիայի արնմտյան ափին,Կրետեկղզում ն այլն): էգեյան մշակույթի առավել շատ թվով հուշարձաններ են հայտնաբերվելԿրետեկղզում ն Միկենայում:Այդ պատճառով այդ ողջ մշակույթը կոչվում է Կրետե-միկենյան: Կրետեյում բրոնզի դարն սկսվում է 3-րդ հազարամյակի վերջերինն զարգացում է ապրումՄերձավոր Արնելքիքաղաքակրթությանուժեղ ազդեցությանտակ: Վաղ բրոնզեդարյանԵվրոպայի առանձին մշակույթներիմեջ հա82

է տուկ տեղ է գրավել Ունետիցյանմշակույթը,որն ընդգրկել այժմյան Չեխիայի, Ավստրիայի,Սիլեզիայի,Սաքսոնիայիտարածքը:Պիրենեյան թերակղմասում ստեղծվեց էլ-Արգար մշակույթը. որի բրոնզու հարավ-արնմտյան տարածումէին գտել նրա սահմանա ռարկաներըլայն զից պատրաստված ներից դուրս: Այստեղ կառուցվումէին բազմաթիվսենյակներովերկհարկան ճի տներ: Բրոնզեդարյանմյուս երնելի մշակույթը Գերմանիայի արնելյան ՖրանսիայիւոարածքումձնավորվածՄիխելսբուրգյանմշակույթն էր: ծագում է Խարապպներիմշակույթը, որտեղ նշաՀնդկաստանում նակալիզարգացումապրեցարհեսւոը.մետաղներիմշակումը,ոսկերչական ն այլն: գործը, մանածագործությունը Մարդկությունըն նրա մշակույթը սկսեց զարգանալ ու կատարելագործվել ավելի արագ տեմպերով:

դարՀչրշանճիշատ երնուլթներհ. այնպես էլ Ինչպեսնախնադարյան ընտանիքիու ամուսնությաննախնականձների մասին հարցը իր լիակաժամանաչի ստացել: Այդուհանդերձ, պարզաբանումը տար ու վերջնական սահմաններում գոյություն կակիցգիտությանտված հնարավորությունների ընտանիքիու ամուսնությանվաղ ձների մաունի որոշակի պատկերացում սին:`

ձներ՝ 1.

2. Յ. 4.

ընտանիքի5 Իր ժամանակինՄորգանըտվել է իրար փոխարինող

Արյունակցական-ազգակցական,

Պունալուա, Զույգային,

նահապետական,

Մոնոգամ: Առաջիներկուսը հենվում էին խմբային ամուսնության վրա: Զարգացման որոշ աստիճանում առաջանում են ամուսնության ն ընտանիքի հարցերը կարգավորողինստիտուտներ.որոնց շարքին են պատկանում ամուսնականդասերը (օրինակ՝ Ավստրալիայիբնիկներիմոտ): Այդ դասերի ներսում ամուսնական կապերը արգելվում էին, միաժամանակ մի դասի տղամարդիկհենց ծնվելուց հետո համարվում էին մյուս դասի կանանց ամուսինները ն ընդհակառակն:Զարգացմանավելի ուշ շրջանում ամուսամուսնունության շրջանակը սեղմվում է արյուռակցական-ազգակցական են ազամենամերձավոր հետնանքով: Արգելվում թյան սահմանափակման գակից տղաներիու աղջիկներիամուսնությունները:Կարգավորվումեն նան տարիքայինամուսնական հարաբերությունները:Դրան փոխարինեցզույգամուսնությանվրա հենվող ընտանիքը,որնիր մեջ կրում էր խմբամճուսնության վրա հենվող ընտանիքիշատ տարրեր. Այս տիպը բռտանիբընս ամուր 5.

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ

ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

ԳԼՈՒԽ 4. ՆԱԽՆԱԴԱՐՅԱՆ

ԲԱԺԻՆ 2. ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ամուսնականկապերի մեջ գտնվողները շարունակում էին հաճախ ունենալ «լրացուցիչ» կանայք ն ամուսիններ: Շատ ժողովուրդներիմոտ կար «պոլիանդրի»(քօի/---շատ,Յոժոօտ-ամոււսին)`բազմամուսինն «սորորատի» (50-05-քույր)՝ մի քանի քույրերի հետ միաժամանակյաամուսնությաւն սովորույթները:Ձույգամուսնությանվրա հիմնվածընտանիքըկայուն որ այն դեռեստնտեսականբջիջ չէր հանդիսանում, չէր նան այն պատճառով. քանի որ ամուսինը ն կինը ողջ կյանքի ընթացքումկապված էին մՇում սեփական տոհմի հետ, իսկ երեխաներըպատկանումէին մորը ն նրա տոհմին: Նախնադարյանհասարակարգիզարգացմանավելի ուշ` մայրիշխանությունիցհայրիշխանության անցնելու շրջանում, հանդեսէ գալիս մոնոգամիան (մենամուսնությունը): Փոփոխության են ենթարկվում նան Ի տարբերություն ամուսնականհարաբերությունները: Շայմորդձներից. երբ մոտ, այժմ տղամարդըապրում էր կնոջ տեղի է ունենում հակառակը.սակայն տղամարդըպետք է փոխհատուցերկնոջ արժեքը.գներ նրա աշխատուժը: Ամուսնությանու ընտանիքիայս ձնի պայմաններումորոշ ժամանակ դեռես պահպանվումէին տոհմի մայրական հաշվարկը:Երեխաներըմինչն որոշակի տարիքի հասնելը ապրում էին մոր տոհմում: Այս կապըկոչվում էր «ավունկուլատա»(լատ. ՁսոՇանտ-մորեղբայր):Այս շրջանում առաջացան տնտեսապեսինքնուրույնառանձին ընտանիքներ:Մոնոգամ ընտանիքի պատմականառաջինձեր եղել է նահապետականընտանիքը:Նահապետական ընտանիքըմոնոգամ էր բացառապեսկնոջ համար: Մինչդեռտղաճարղը ուներ մի քանի կին ունենալու իրավունք (բազմակճություն, որը պահպանվումէ արնելյանշատ երկրներում): չէր: Շատ

,

հետ միաՆախնադարյանմարդու արտադրական գործունեության մեծանում էր նան դրականգիտելիքներիպաշարը: Նրանք պատկերա-

սին ցում ունեին կիրառական բուսաբանության (կապված աշխարհագրության, հողագործությանզարգացմանհետ), կենդանաբանության (կապվածանասնւսպահությանզարգացմանհետ), հանքաբանությանն բնության այլ բնագավառներիվերաբերյալ:Որպեսզիգոյատնեին,նրանք պետք է կատարելապես իմանայինիրենց սննդի տարածքը, բույսերի օգտակարն վնասակար |

կենդանիներիշարժմանճանապարհները, հատկությունները, կարողանային կանխագուշակելեղանակը,կարդալ հետքերը ն այլն: Այս շրջանի մարդուն ծանոթ էր մոտ240 բույս, որն օգտագործելիէր սննդում,ձկների23 տեսակ: Այս շրջանիմարդը աստիճանաբար ձեռք է բերում վերացարկման կարողուԴա։ հերթին, կապվածէր թվիգաղափարիհետ: Թվի պատկեթյուն: առաջին րացումըկապվածէր.առարկաների որոշակիքանակիհետ, ասենք.2 ձեռք, Յ կտորմիս.5 մատ ն այլն: `

մեջկարնոր հոգնոր հասարակարգի Նախնադարյան մշակույթի '

էր:

նախասկզբնամեկը գրի առաջացումն Հաղորդակցման նվաճումներից ց-օ(թօաոջ-նկարել, պիկտոգրաֆիան կանձնը եղել է պատկերագրությունը՝ հնդքօՏ-գրել):Գրի այդ տեսակըմինչն օրսէլ հայտնիեն հյուսիսամերիկյան Աֆրիկայիցեղերին ն այլն: Այսպես, հնկականցեղերին,արնադարձային ունեին հայտնի «Վալամ օլում» (Կարմիր Գիրք), որը դիկ-դնալավրներն պատմումէ նրանցողջ պատճությունը.սկսածաշխարհի ստեղծումիցմինչն հայտնվելը: գաղութարարների իրենցերկրում եվրոպական Գրի զարգացմանպատմականմյուս ձներն են հանդիսանում գաիդեոգրաֆիան(մ68-գաղափար,ց/օքօՏ-գրել) ն հնղափարագրությունը՝

որին հետնում է նան բառագրությունը՝լոչյունագրությունը՝ֆոնոգրաֆիան, համագոգրաֆիան(6օցօՏ-բառ,ցոօքհօտ-գրել):Հին գաղափարագրական կարգերըծագեցին մ.թ.ա.4-րդ հազարամյակումՇումմերում: Գրի այս տեսակներինեն պատկանումհիերոգլիֆը(մեհենագրությունը),որը հատուկ էր չինացիներին,մայաներին ն այլ ցեղերի: շումերներին,եգիպտացիներին. են երեք տեսակ. մոնումենտալ.ժողովրդական Տարբերում մեհենագրության նան սեպագիրը.որը կին ճեպագիր:Այդ կարգիգրերի թվինէ պատկանում Ուրարտուում՝հասներառությունէ ստանում Բաբելոնում,Ասորեստանում, ձն ստացավ.երբ սկսեՍեպագիրըորոշակի լով մինչն մեր թվարկությունը: էին,սակայն հաճախնույնն նշանները Սեպագիր վրա: ցին գրել աղյուսների իմաստներըտարբեր էին: Մ.թ. ա. 3-րդ հազարամյակումառաջացավչինական գիրը, որը վանկագիրէ: Այդ վանկերըայնքան շատ են, որ դժվար թե գիրը դարձավգիտելիքների որնէ մեկը իմանաայդ բոլորը: Աստիճանաբար հզոր միջոց, մշակույթի զարգացմանհզոր կուտակմանն հաղորդակցման լծակ: մշակույթի պատմությանմեջ խոշոր հեղաշրջում Համաշխարհային բարդ մակարդակէ ենթադրում: էր տառերիստեղծումը,որը վերացարկման Տառերն առաջինանգամստեղծվեցինՄիջագետքում.սեմականժողովուրդ2-րդ հազարամյակիկեսերին, ների մոտ մ. թ. ա. 3-2-րդ հազարամյակում: են հունամիջոցով, տառերըներթափանցում հավանաբարփյունիկցիների կան մայրցամաք:Մ.թ.ա.5-րդ դարումստեղծվումէ հունականայբուբենը, որը հիմք է հանդիսանումսլավոնականտառերիհամար (մ.թ. 9-րդ դար): միակձեր Նախնադարիմարդու գիտակցությանն աշխարհայացքի էր: դիցաբանությունն (հուն. ող/օՏ- ասք, ավանդությունն |օցօտ-բառ, Դիցաբանությունը հասկագություն,ուսմունք) հասարակականգիտակցությանձն է. որը յուրահատուկ է հասարակականզարգացմանվաղ փուլերին ն բոլոր Ժողովուրդառաջինձնն է, որը նախնաներին: Այն աշխարհայացքիպատմականորեն դարյանհասարակարգիհոգնոր կյանքումհանդեսէ գալիս որպես հասարաբովանդակության կականգիտակցությանունիվերսալ ձն: Դիցաբանության

մեջ գերակշռումեն ներիու հերոսների

մասին: րանում Սակայն որոն բար արվում պատմությունները երնակայական

էակնե

լ

նայլն: բնությանամենատարբեր երնույթները րելու տիեզերքի ծագումը, են

Դիցաբանությանմեջ հատուկ տեղ գրավում մարդկանցմշակութայիննվաճումների մասին թեմաներըի̀նչպես է հայտնագործվելկրակը, ինչպես են նայհողագործությունը, առաջացել արհեստները, սովորություները, ծեսերը

լն:

Լինելով հոգնորմշակույթի առավելվաղ ձնը, առասպելը(դիցը) իր մեջ միավորել է գիտելիքիսաղմերը,կրոնականհավատալիքները. արվեստի տարբերտեսակները, փիլիսոփայությունը: Այս իմաստովդիցն ունի սինկրետիկբնույթ: ճիշտ է դիցաբանության մեջ միահյուսված են հավատը.գիտելիքը. հորինվածքը.սակայն նրա էությունըչի հանգում նրանցից ն ոչ մեկին: Դիցաբանությունը ոչ թե գիտությանկամ փիլիսոփայության նախասկզբնականձնն է, այլ աշխարհըմբռնմանհատուկ տիպ է. բնության ու հասարակականկյանքի երնույջների մասին կերպարային.զգայական.սինկրետիկպատկերացում: Նրանում դեռես չկա մարդու ն աշխարհիհստակսահն սուբյեկտիվի մանազատում, տարբերակում:Սինկրետիկասեօբյեկտիվի լով հասկացվումէ այն իրողությունը,որ նրանում միաժամանակգոյություն ունեն իրականությունը ն երնակայությունը, գիտելիքը ն հավատը,բնականը ն գերբնականը, միտքըն զգացմունքը: Կան որոշակիտարբերություններ ն դիցաբանատրամաբանական կան մտածողության միջն: Դիցաբանության տարբերիչգիծն այն է, որ այստեղ նույնացվում առարկայիհետ, սուբյեկտիվը է կերպարը օբյեկտիվիհետ, արտաքինըներքինիհետ: Այլ կերպասած. դիցաբանությունը յուրաքանչյուր իրի վերագրումմյուս բոլոր իրերի հատկությունները: Նախնադարյան դը չի տեսնում ն չի գտնում այն տարբերությունը,որ գոյություն ունի բնության երնույթներին կենդանիէակներիմիջն. դրանք նույնացնումէ: Դիցաամեն ինչ կենդանացնում ու շնչավորում է: բանությունը Մարդըտարրալուծվում է բնության մեջ: Դիցաբանության մեջ երնակայությունը գերազանցում է բանականությանը, զգացմունքները՝մտքին, կամայականիմպուլսները՝ ճանաչողությանը: Դիցաբանության հիմնականգործառույթըոչ թե տեսական-ճանաչողական, այլ սոցիալ-գործնակաշ գործառույթնԷ. որն ուղղված է կոլեկտիվիմիասնությանն ամբողջականության պահպանմանը: Դիցաբանությանօգնությամբամրապնդվելէ հասարակության մեջ ընդունվածբարոյական, գեղագիտական,ամուսնաընտանեկան, քաղաքական ն այլ կարգի արժեքներիհամակարգը: Դիցաբանության մյուս յուրահատկություննայն է, որ այն կոլեկտիվ մտքիստեղծագործության արդյունք է: Ահա թե ինչու տարբերժողովուրդների մոտ դիցաբանականպատկերներըտարաբնույթ են, կապվածայդ Ժողո-

է

մար-

ու վուրդների զարգացմանառանձնահատկությունների մշակութային արհետ: Այսպես, ժեքների յուրահատկությունների մեջ մարդը ն աստվածըչէին հակադրվում,ինչպես նան չԼին նույնացվում: են, դրսնորում են մարդՆրանց մոտ աստվածներըլուսավոր ու կենսուրախ կային մտածողությունն վարք: Դրան հակառակ՝եգիպտական դիցաբանական աստվածները կենդանակերպէին, կամ ունեին կենդանուգլուխ: Հին արնելյան աստվածներըիշխում էին մարդուվրա, տարբերվումէին մարդուց ինչպեսարտաքինտեսքով.այնպես էլ ներքին էությամբ: Նրանք անհասկանալի էին ու խորթ, «օտարացված», իշխում էին մարդուճակատագրիվրա՝ առանց վերջինիսկամքի ու ցանկության:Արեմտյանու արնելյանդիցաբանության այս յուրահատկություններնիրենց կնիքն են թողել նրանց մշակույջներիհետագազարգացմանվրա:

հունական դիցաբանության

'

Հնագիտականհետազոտություններըցույց են տալիս, որ կրոնական պատկերացոմներըառաջացել են մոտավորապես 40-ից 30 հազար տարի առաջ, երբ զարգացմանորոշակի մակարդակիհասավ մարդկային միտքը,հանդեսեկանտեսականմտածողությանտարրերը:Նախնադարյան կրոնականհավատալիքներումամրագրվածէ բնականուժերից մարդկանց կախվածությաներնակայականգիտակցումը: Մարդու կախվածությունը բնությունից՝վախիզգացում էր առաջացնում նրա խորհրդավորուժերի առտոտեջն: Ձնավորվումեն կրոնականնախասկզբնական հավատալիքները՝ միզմը, ֆետիշիզմը,մոգությունը,անիմիզմը: Տոտեմիզմըհավատալիքի այն ձնեն է, ըստ որի գոյություն ունի սերտ կապ մարդկանցորոշակիխմբի ն կենդանու կամ բույսի որոշակիտիպի միջն: Տոտեմին չէին երկրպագում. սակայն համարում էին «հայր». «ավագ եղբայր», որն օգնում էր տվյալ խմբին: Իրենց հերթին մարդիկ չպետք է սպանեինտոտեմին կամ օճւոագործեհն սննդի մեջ: Տոտեմիզմը նախնադարյանմարդու ն նրա բնականմիջավայրիմիջն գոյություն ունեցած սերտ կապիդրսնորումնէր: `Ֆետիշիզմըհավատն է անշունչ առարկաներիգերբնականհատկություններինկատմամբ(օրինակ,աշխատանքիգործիքների,ծառերի, քարերի, կենցաղայինառարկաների,իսկ հետագայում նան հատուկ պաշտամունքայինառարկաներինկատմամբ):«Ֆետիշ» տերմինը շրջանառության մեջ է դրել հոլանդացիճանապարհորդՎ. Բոսմանը18-րդ դարի սկզբին: Սնիմիզմըհանդես է գալիս ավելի ուշ շրջանում, երբ մարդու մոտ ձնավորվում է հասկացությունկազմելու ընդունակությունը:Ստեղծվում է այն հավւստը,որ գերբնական աշխարհըիշխում է ռեալ աշխարհիվրա: Մարդը շնչավորությանհատկանիշներէ վերագրումբնության տարբեր երնույթներին՝արնին, կայծակին,անտառներին. ծովերին ն այլն:

ԳԼՈՒԽ 2. ՀԻՆ ԱՐԵՎԵԼՔԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

հավատն է մարդու այն ընդունակուՄոգությունը(կախարդանքը) տմամբ, թենա կարող է հատուկ գործողություններիօգնուերնույթների,հոգիներիվրա: Նախնադարյանմարդըհավատացածէր, որ որոշակի գործողությունների.շար-

բնության թյամբ ներգործել մարդկանց.

ժումների, խոսքերի օգնությամբ կարող է անձրն, քամի առաջացնել, ապահովել որսի հաջողությունը, մարդկանցօգնել, վնասել ն այլն: ն այլ տիպի մոէին տնտեսական,բուժական, վնասաբեր.պաշտպանական

Տարածված

գությունները: շատ Գրականությանմեջ տարածվածէ այն կարծիքը, որ արվեստի ձները իրենց ծագմամբկապվածեն մոգությանհետ (օրինակ`պարը): Գիտությանմեջ մինչն օրս տարածվածեն տարբեր տեսություններ, որոնք արվեստի առաջացումը կապում են կրոնականպրակտիկայի արգեղարվեստականբնազդի.մարդու աշխատանքայինգործուդյունքների, նության,ժամանականցկացնելուպահանջիհետ ն այլն: Սակայնայն հարցը, թե հատկապես երբ ն ինչպես է առաջացել արվեստը, դեռնս վեճերի առարկաէ: Ոմանք գտնում են. որ արվեստն առաջացել է վաղ պալեոլիքում. ոմանք էլ` ուշ պալեոլիթում: Նախնադարյան հասարակարգում մարդկանց գիտակցությունը անմիջականորենկապված էր աշխատանքային,արտադրականգործունեությանհետ: Գեղարվեստական գործունեությանսաղմերըծագեցիննախնադարյանմարդկանցկյանքի երկու կողմերի անմիջականկապի պայմաններում. առաջին հերթին աշխատանքայինգործունեության պրոցեսում ե ամենիցառաջ աշխատանքիգործիքների պատրաստմանժամանակ ն երկրորդ, մարդկանց միջն հաղորդակցմանմիջոցներիզարգացմանպրոցեսում: Նախնադարյան կիրառակաճ«շովեստհնմուշներըբովանդակելեն ո ւ բույսերի կենդանիներիպատկերներ,որսորդության,կենցաղային.ռազմական կոմպոզիցիաներ,պարեր ն կրոնականպատկերներ: Պալեոլիթյան արվեստում կենդանու պատկերը գերազանցում էր մյուսներին: Դա պատահականչէր, քանի որ պալիեոլիթի արվեստը գերազանցապես որսորդների արվեստ էր: Նախնադարյանորսորդը քարանձավիպատերին պատկերելէ իրեն շրջապատող այն օբյեկտներիկերպարները,որոնք լի էին հետաքրքրում ու հուզում, որոնց հետ էր կապված իր գոյությունը: Դրանցկողքին մարդու պատկերըշատ քիչ տեղ էր զբաղեցնում: Միայն նեոունենում է շրջադարձ կենդանուպատկերիցդեպի մարդու կերլիթում տեղի "

Նախնադարյան արվեստի հնագույն ձների թվին են պատկանում բանավորստեղծագործությունները, երգը, պարը: Որպեսկանոն նախնադարյան պարերըկոլեկտիվէին ու ուղեկցվում էին դիմակկերպարային, ներով,որսի, ձկնորսության. հավաքչության,ամուսնական հարաբերությունների, ռազմական գործողությունների ն այլ նան

տեսարաններով:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. ՊերշիցԱ., ՄոնգայթԱ., ԱլեքսենՎ., Նախնադարյան հասարա կարգիպատմություն,Եր., 1991: 2. Լուուկոտկա Զ. Գրի զարգացումը.Եր., 1955: Յ.

Ճո

Ճ.Հ.

շսսօո

ոՑՔՏՕԾՆՐԽԾԻԾ

4.

աա ԸՐքած

ՇԾթաԿԾԸՇտՃՇ

չռճոոոտգտ.

1.,

ՕՇօԾԹաաօՇու

1971.

1Շբօքոու ՒՅՀՔօ80օ37:«7 ԱՕ ԾՇԱԻՑԾ էուօ5լ 1993. Ղաշքւ, ԽՄուոթօոօուտ. 8ոռօքոտ չաղթօտօո ուոջթա, ե,

հոաաչբը. 5.

1995. 6.

Խօշռշղ

1957. 7. 4 Ը

8. 9. 10.

Մ.Օ.ՕԿօբա:

Խեգժուռիօթ

Խ7ԸՇՇՊԹօ.

ԱճՇոթյյ

8.5.

Է.,

«րուռջթջ.

ԱՇքթօԾաՆԽօԾՏ 94 տքաոուոօիուօօ

Ճ.ր.

Ոօշքարթթ 5.Փ.

Աքօջւըյօծոօաշ ԿՇղօԹԹաՅ.

ԽՇԽԵՄՇՇՐՑՅ.

1., ոք Օ

1974.

Նոտոօք

3.

Ա.,

ԱռքոօծճոարաողՏԴԵ7ՔՅ.

1970.

1967.

ԴՈՅԿՅՈՇ ՎՏՈՕԹԹՎՇՇՐօՆ

(ռքօծոշւա: Ոցոօօոօացոօտյու). 1974. Է, 11. ՇՏԽՇԻԾԹ 9.4. ԱՈքօաԸշ«օաղճայւթԾՔՅԵՅ 12.

ա,

1993.

Ա.Փ.

ՕԽոՅոաւաօո

ոռքոօժաոոց

տռտօքւու

ՇՇոեււ.

ՒԷԼ.,

ԷԼ.,

1989.

ավե-

պարը:

Պետք է ենթադրել,որ նախնադարյանմարդկանց գեղագիտական պահանջմունքըզարգանումէր երկու հիմնականուղղությամբ: Մի կողմից ժամաաշխատանքիգործիքների ու կենցաղային իրերի նակ,մյուս կողմից՝ նախնադարյանծեսերի կատարմանժամանակ:

պատրաստման

ԳԼՈՒԽ 2. ՎԻՆ ԱՐԵՎԵԼՔԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

Հին Արնելքը՝իր ինքնատիպու անՔաղաքակրթությանբնօրրանը, կրկնելի մշակույթովայսօր էլ հիացնում է ժամանակակիցմարդուն. ստի-

ԳԼՈՒԽ 2.

ՎԻՆ ԱՐԵՎԵԼՔԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

Տ1 ՀԻՆ ՄԻՋԱԳԵՏՔԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

.

Դարաշրջանները, ինչպես ն մարդիկ, անկրկնելի են: Յուրաքանչյուրն ունի իր բնույթը, միայն իրեն ներհատուկգծերը: Հին քաղաքակրթություններըմեզանիցբաժանված են ժամանակի ու տարածության մի մեծ հատվածով ն թույլ չեն` տալիս ճշգրտորեն վերստեղծել նրանց կերպարը, վերզգալ նրանց կյանքի ռիթմը: ,

Այդուհանդերձ,ներթափանցելովհնադարի աշխարհը,մարդը փորձում է հասկանալնան ինքն իրեն, իր անցածու անցնելիք ուղին: շատ գծեր էին ժառանգել Անկասկած,հին քաղաքակրթությունները

նախնադարից՝բնությունից կախվածությունը, մտածողության

դիցաբանական ձնը, պաշտամունքը,սողորույբնեոըն այլն: Միաժամանակ, բնության ու հասարակությանփոխազդեցությանբնույթը նախնւսդարից հին քաղաքբակրթություններինանցման շրջանում, էապես փոխվում է: Դա կապված էր բնության մասին մարդու պատկերացումներիու գիտելիքների ընդլայնման հետ, հասարակության պահանջմունքների բավարարման նպատակով բնությունը առավելագույնս օգտագործելու ձգտման հետ, տնտեսությանսպառողականբնույթից արտադրողականինանցնելու հետ ն այլն: Հատկապես վերջին հանգամանքը, որը հաճախ անվանվում է Պա տոխությունո որակական թռիչք էր հասարակական

բ

նան

ո

՞

հին քաղաքակրթություններին Նախնադարից անցումըկապվածէր հասարակությանմեջ մարդկանցփոխհարաբերություններիբնույթի

ան Կանը կառուցվածքի բարդացման, ԱԱ տեսակների արաաննակազմավ իհետ: յս ամենը ձեավո ում իտակցության (ո որաննե գործունեության

ջհ Ց

ր

ր են

ր

ր նոր

մարոու րդու

գ

ցութ)

մեջ: Գրի առաջացումն,իր հերթին,հնարավորությունտվեց ինֆորմացիայի

աա որոանը՝ ռվածումնե իօ անական ակու ենժամանակակից ը:

ա

ԿԱ

հանդիսանում դ

90շմ

յթի

օրգ

ե

մասը:

.

թե ինչպես հազարամյակներ առաջ ստեղծված պում մտածելու այն մասին, մշակույթի արժեքներն այսօր էլ սրտամոտու հարազատ են: Հին արնելյան մշակույթի ծաղկումը կապված է Միջագետքի(Շումեր, Աքքադ. Բաբելոն, Ասորեստան),Եգիպտոսի, Հնդկաստանի,Չինաստանի. Իրանի հետ, որոնցում մ.թ.ա. 4-րդ հազարամյակից սկսած ստեղծվել են պետականության առաջին ձները: Միջագետքի(Հին Մեսոպոտամիայի)պատմությունը՝ սկսած մ.թ.ա, 3-րդ հազարամյակիցմինչն մեր թվարկությանսկիզբը, ներկայացվումէ այդ շրջանի տեքստերով,որոնք սեպագրով գրված են կավե,ինչպես ճան քարե. մետաղյասալիկներիվրա: է. որը Միջագետքիհնագույն մշակույթը Շումերա-աքքադականն դարձավ ողջ բաբելլսկան մշակույթի ակունքը: Շումերում մթ.ա. 4-րդ հազարամյակիվերջերին եկավքաղաքային տրպի գրավոր ճշչւ«»Ղւյթը:Քամշակույթինփոխարինելու ղաքները,որոնքունեինսակավաթիվբնակչություն, իրենցից էին նան թագավորի (միապետի)անսահմանափակիշխանությամբ պետություն: Շումերների պատմականներդրումըքաղաքակրթությանպատմության մեջ այն է, որ ստեղծեցինգիրը (սկզբում`պատկերագիր,ապա՝ սեպագիր), որի օգնությամբ մարդն առաջին անգամգրի առավ իր գործերը, մտքերն ու դատողություններըն որը պահանջում էր որոշակի պատրաստվածություն: Այդ իմաստով գրագիտությունըփոքրամասնության մենաշնորհն

նախնադարյա ներկայացնում

էր: :

Մ.թ.ա.3-րդ հազարամյակում ցեղային կրոնականպաշտամունքնեմիավորվեցինընդհանուր դիցարանում: Ինչպես շումերները, այնպես էլ ժողովուրդները.կարնոր տեղ են եր: րի, ջրի պաշտամունքին,որոնց համապատասխանաբար մարմնավորելեն Ան (Անու). էնլիլ ն էնկի (էա) աստվածները:Երկրագործության.սիրո ու պտղաբերության խնամակալուհինէ համարվել Ինաննա մայր աստվածուհին: Սեմականժողովուրդները էնլիլ աստծուն անվանել են Մարդուկ կամ Բել (տեր). իսկ Ինաննային՝ Իշտար (աստվածուհի):Մարդուկիգլխավոր մեհյանը եղելէ Բաբելոնքաղաքում:Մ. թ. ա. 18-րդ դ. Մարդուկըհռչակվելէ որպես «Գերագույն աստված», իսկ Ասորեստանի տիրակալությանժամանակ որպես գերագույն համարվելէ Աշշուրը: Շումերական պետականությանհիմքը եղել է միապետիուժեղ ու անսահմանափակ իշխանությունը,որն իր կնիքնէ թողել մշակույթի վրա: Շումերականմշակույթի մեջ նկատվողառաջին մեծ քայլն այն էր, րը

Միջագետքի ուս

հատկացրե երկճջի

աստված

ԳԼՈՒԽ 2. ՀԻՆ ԱՐԵՎԵԼՔԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

ԲԱԺԻՆ 2. ՎԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

մարդըարվեստիբոլոր ձներում սկսեց զբաղեցնելգլխավոր տեղը: 3-րդ հազարամյակիսկզբինշումերական«Գիլգամեշ» էպոսում պատկերվածէ առյուծինհաղթող մարդը՝Գիլգամեշը:«Գիլգամեշը»պատմությունէ մարդու որը փնտրումէ ճշմարտությունը:Մարդուկերպարըհաստատվում շումերական քանդակագործության մեջ: Նրանք համոզված էին, որ պահպանելով կարող է հույս դնել վրա: Սաէ պատճառ ը, որ ստեղծվեցինբազմաքանակարձարկության մինի. ութ պաշտաոնրային նոյթ հննրոժ: հտագպյու բորւմա ները պատրաստելէին տալիս իրենց արձաններըն տեղադրումամենուրեք: Շումերների ճարտարապետությունը գրեթեչի պահպանվել:Շենքերը պատրաստվում էին թրծված աղյուսից ն շուտ էին քայքայվում:Ժամանակակից որ

՝

է քամին. հան փոկը Ա ծիսակատարությունները

պեղումները բացում են միայն այդ կառույցների հիմքերը, որոնք, ճիշտ է, հնարավորությունեն տալիս երեակայականպատկերացումկազմել շենքերի մասին, սակայն շատ քիչ են իսկական ճարտարապետութ:անմասին ատկերազում կազմելու համար: մատդ ր

ոահպանվել ենումերոկան

գրականությանշատ հուշարձաններ. որոնք գրված են կավե սալիկներիվրա, ն հաջողվել է կարդալ դրանց մեծ մասը, կամ գրեթե ամբողջը:Հիմնականումդրանք հիմն են աստվածներին. կրոնականառասպելներու Լեգենդներեն, մասնավորապեսքաղաքակրթության ու հողագործությանծագմանմասին, որի ծառայություններըվերագրվում էին աստվածներին:Շումերականմշակույթիկարնորագույնհուշարձանը վերընշվածԳիլգամեշիմասինպատմություններիցիկլն է, որը ուժեղ ազդեցությունէ ունեցել հարնանժողովուրդներիմշակույթիվրա: Նշանակալից նվաճումներիցմեկն էլ այն է, որ արդեն մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակիկեսերինձնավորվումէ շումերական դպրոցը (է-Դուբա), որպես հատուկ կառուցվածք,որի գոյության մասին վկայում է ուսումնական ձեռնարկներիառկայությունը:Նախասկզբնականուսումնառության նպաեղել են զուտ գործնական.դպրոցը պատրաստումէր գրագիրներ,

տազները ն է Կ ամյակի Էմի ակզբին այն կերտ: դառնում տեսակեզրանոն րոն», որտեղ դասավանդում էին ժամանակգոյություն ունեցող գիտելիողաչափեր

այլն:

Հետագայում

ո

առնում

ավելի

ունիվերսալ

ն2-

աա

այդ

քի բոլոր բնագավառները՝մաթեմատիկա,քերականություն. երգեցողություն, երաժշտություն,իրավունք, ինչպես նան ուսումնասիրումէին իրավաբժշկական, բուսաբանության, աշխարհագրության բնագավառների հի ր ւ էր մասե արվեստինբնորոշ միապետի աստվածացմանգաԱքքադակա ղափա րն ե ե արգոն ԱԱքքադացու կերպարը որնռի հո տիրապետության տակ էր գցել Շումերը ն Աքքադը՝ստեղծելով Շումերա-Աքքադականթքագավորու-

ման կական հասկացությունները:

թյուն, դարձել էր պարը:

ստեղծագործություններիկենտրոնականկերարվեստի

ագորիրի անոավ

ՆՏ ՄԱ որոն Բաբելոնը, ացավ

քաղաքակրթուբյան

Շումերա-աքքադական

հանդի-

ժառանգո

յի կարնորագույնառենտրական մշակութայինկենտրոն: Բաբելոն անվանումը գալիս է Աքքադական«Բաբ-իլու» բառից, որը նշանակումէ «Աստծո ու

դարպասներ»:

ճրիԿյտը «ագետ ոլիլվի Րամմառիվ Նա հուշար» ավորության ՝

ապար -

զերեանագի կույթբայերն Բաբելոն

Կ

Նոր-բաբելական ր ՐԿեց հայտնաբերվեցին.

Բ ննե

ձ աշանր:

Բաբելոնը Հին-Արնելքի ստրկատիրականպետություն էր. որն ընն Եփրատ գետերի միջն ս ներքին հոսանքներում: Մ.թ.ա. 2րդ հազարամյակիկեսերին Համմուրապիի օրոք (1792-1752), Բաբելոնը հուշարձահասավ իր ծաղկմանը:Այդ շրջանիմշակութային օրենքներիսեպագիրշարքն է՝ գրված երկու նը Համմուրապիի մշակած րանոցքարե սյան վրա: Այդ օրենքներումարտացոլվածէին Միջագետքի Ժոտնտեսականկյանքը,կենցաղը.բարքերը. ը մտքի է: Ամբողջական տեսքով իր աղբյուրն ոդված) գտ նվե լ կազմվածօրենսդրություն,որի մի մասը (մոտ ժամահինավուրցՍուզա (Շող) քաղաքի մոտ պեղումների ժամ կած էր Տիգրիս

կարնորագույն

մետղովուրդների գաղափարա թյունը: մող իիբաբելական աենաոշքի սոցիալ-քաղաքական ի ոո00ԻՑ ից Բոսյաց բ. Պարսկաստանի նակ:Օրենքներիցերնում է, որ

Ն

Գամմուրապինձգտել է սահմանափակել ազատ աղքատներինկատմամբ:Կապված տերերիկամայականությունները մասսայականստրկացմանհետ, ազատ աղքատներիքանակը նվազում էր, որը հարվածումէր երկրի մարտունակությանը,քանի որ նրանք էին համալրում բանակը: Եթե ազատները աղքատանումեն, նրանց, ըստ օրենսդրության, չի կարելի ստրկացնել պարտքի դիմաց: Այդ օրենքը խախտողների համար սահմանվումէին պատիժներ:Օրենքների ձեի պահպանմանը,առաջին նվիրվածէ սեփականությանստրկատիրական

ճնշող մեծամասնո սեփականության անձեռնմխ հերթին, թագավորի: քրմերի, տաճարների կարգադրություն օրինականացմանը: մ րաբերյալ րավունքը վերապահվումէր թագավորըն: իրավ Դրա 9

անելու

Մեծ թիվ են կազմում ընտանեկանհարաբերություններիպարզաբանմանը, վարձու աշխատանքին նվիրված օրենքները: Սակայն օրենքի առջն բոլորը հավասարչեն: Միննույն հանցանքի համար տերն ու աղքատները ստանում էին տարբեր կարգիպատիժներ: Տնտեսության գործնական պահանջների անհրաժեշտությունը

ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ԲԱԺԻՆ 2. ՎԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ

ԳԼՈՒԽ 2. ՀԻՆ ԱՐԵՎԵԼՔԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

աստղագիտության նպաստեցմի շարք գիտուչյունների՝մաթեմատիկայի. լուծել են քառակուսիհավասարումներ, զարգացմանը:Բաբելոնացիները ավելիքան հազար տարի առաջ իմահույն մաթեմատիկոս Պյութագորասից ՆրաճքԳործադրելեն լուսնային օրացույցը. ցել նրան վերագրվողթեորեմը: է եղել 12 լուսնային ն մեկ հավելյալ ամսից: ըստ որի տարին բաղկացզսծ Նրանք կանխատեսելեն այնի ու լուսնի խավարումները:Շումերա-բաբելո«նյանգրագիրներըկազմելեն բույսերի,կենդանիների,հանքաքարերիցուփորձել են դրանքդասակարգել: ցակներ, հասավբնագիտությունը: Բաբելոնումնկատելի հաջողությունների ունեինմոլորակներիմասին, տալիս էին մոլորակնեՆրանք պատկերացում անշարժ աստղերի(որոնց անվարի անունները, որոնք ի տարբերություն նում էին «ոչխարներ»),անվանեցին դի«Բիբբու»(«Այծեր»): Բաբելացիները տարկում էին մոլորակների որոնց մասին պահպանվել են տեքսշարժումը, տեր: Առս'ոընթացքայլ կատարեցին բժշկությունը(մարդումարմնիմասերը համակարդի էին վերածել),քիմիան,մաթեմատիկան անատոմիական ն այլն: հավատալիքներումմեծ տեղ էր գրաՄիջագետքի պաշտամունքը:Բաբելացիներիգիտավում ջրի ն երկնայինլուսատուների կան նվաճումներըկապվածէին մոգության ու բախտագուշակությանհետ, քանի որ ինչպեսգիտականգիտելիքները.այնպես էլ կախարդականֆորմենաշնորհնէին: մուլաներըքրմերի,իմաստունների Բաբելականքրմերիուսմունքի համաձայնմարդիկ ստեղծվել են

էր նրա ուժը: Ասորականճարտարապեհզորության մասին, փառաբանում Անու-Ադե:ո'ոաճառը է: Ինչաես այս. այնպես էլ տությանմյուս հուշարձանը մյուս բոլոր տաճարներիու պալատներիպատերը պատվածէին բարձրաեն բրիտանաեն ն գտնվում Ներկայումս դրանք հավաքված քանդակներով: կան թանգարանում: ԱսորականԱշշուրբանիպալթագավորիպալատի ավերակներում գտնվել է այն ժամանակներիհամար հսկայածավալմի գրադարան.որտեղ ենթադպահվումէին բազմաքանակսեպագիրտեքստեր:Գիտնականները րում են, որ գրադարանըպահպանումէր բաբելականգրականությանկարեորագույնստեղծագործությունները: հատուկ էր ոչ միայն հզորությունը. այտիրակալներին Ասորական նան արվեստի լն դաժառությունը:Այս հանգամանքը արտահայտվել է են որտեղ հանդիպում հրկիզման.ստրուկների ստեղծագործություններում, դաժանպատկերներ: քերթելու լեզուները կտրելու,կաշին Հին Արնելքի երկրների մշակույթը անհետնանք չմնաց: Այստեղ առաջինանգամլայն մասշտաբովարվեստիթեմատիկայիհիմքում դրվում է մարդուկերպարը:Ճիշտ է, այդ մարդըբռնակալնէր, թագավորը.բայց այկատարվածէր: նուամենայնիվշրջադարձըդեպի մարդակենտրոնություն Հին Արնելքի գեղարվեստականավանդույթներնիրենց զգացնել տվեցին արնմտյանմիջնադարում: բյուզանդական, հելլենիստական,

ցում էին մեծչափեր ունեցողտաճարներ:Բաբելական կերպարվեստին բնամենից առաջ առյուծի ն ցուլի տեսքով: որոշ էր գազաններիպատկերումը, հուշարձաններիցեն բաբելոնյան աշմշակութային տպավորիչ շրջանի մեկը, որն ուներ 90 մետրբարձրուտարակը՝աշխարհիյոթ հրաշալիքներից թյուն, Շամիրամի«Կախուփ այգիները»: Բաբելական մշակույթիկրողճ ո: շարունակողը դաոձավ Ասորեստանը,որը յուրացրեցնրամշակույթը: Նույնիսկ Բաբելոնինհաղթող ասորական թագավորըընդունեցՍարգոնանունը, որը բաբելականթագավորունս թագավորնուներ անսահմաթյան հիմնադրիանունն էր:Ասորեստանում նափակիշխանությունն հանդիսանում էր աստծո փոխանորդը երկրի վրա: են Սարգոնիպալաւոի հիմնապատեՄինչն ճեր Շրերըպահպանվել է հսկայականչափեր. պալատի բակը զբարը: Այն, ըստ երնույթին.ունեցել ղեցրել է մոտ 25 հեկտարտարածություն: Պալատիմուտքի մոտ տեղադրված էին.հսկա գազանների, թները լայն տարածած արծիվների,մարդու քանդակներ:Պալատիհսկայականությունը (մոնումենտալությունը)ե միննույն ժաճանակմռայլ, սսռը տեսքը պատկերացում էր տալիս տիրակալի

հայհն մ էո համաշխարհայի էր համ հզոր պետությունը,որը ձգտում պպեէ: վաղ ստրկատիրական Եգիպտոսն Հին Եգիպտոսը տություն էր Աֆրիկայում, Նեղոսի հովտում: Հին Եգիպտոսիպատմությունն ու մշակույթըհին լինելով հանդերձ,բավականին զարգացածո: հռքնատիպ պատմությունը բաժաՀին Եգիպտոսի էր: Մինչն հունական նվաճումները, նում են հետնյալ շրջանների.

ժողոլուրդների

աաաան քը: հր կեարվեն աունաստվածներին:

Ա

Այս

Տ 2. ՎԻՆ ԵԳԻՊՏՈՍԻ

ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

տիրապետության, Հին Արնե լքի

1.

Եգիպտոս, Նախադինաստիոն

Հին թագավորություն(32-20-րդ դդ.), Միջին թագավորություն(20-18-րդ դդ.), 4. Նոր թագավորություն (16-11-րդ դդ.) Տ. Ուշ շրջան(11-4-րդդդ.), 6. Հելլենիստական շրջան (332 մ.թ.ա.-32 մ.թ.) մեջ ընդունվածէ նան Հին ԵգիպտոսիպատմուԳրականության որոնց թիվը ավելի քան 30-ն է: ըստ դինաստիաների, թյան պարբերացումը Եգիպտոսումթագավորներինհռչակում էին աստվածներ,աստծո որդիներ, որոնքկատարումէին գերագույն քրմերիգործառույթները:Քեոփ2.

3.

ԲԱԺԻՆ 2. ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

հսկասի, Վեֆրենի.Սահուրայի ն այլոց օրոք կառուցվեցինտարասոննօրի յածավալդամբարանները,որոնք իրենցարտաքինտեսքովպատկերացում էին ստեղծում թագավորականիշխանության հզորությանն անխորտակելի-

ության մասին: Այս կապակցությամբպետք է նկատի ունենալ հետնյալ հանգամանքը:Եգիպտականմշակույթի կարնոր գծերից մեկըմահվանդեմ բողոքն է, քանիոր մահը նրանքհամարումէին ոչ նորմալերնույթ: Անմահությանգաղափարնընկած է հին եգիպտականողջ մշակույթի հիմքում: Մահը դեռես վերջը չէ: Ֆիզիկական մարմնի պահպանումը դառնում է եգիպտացիների մտահոգության առարկան: Ահա թե ինչու Եգիպտոսում մեծ տարածում է ստանում մարմնի զմռսումը ն մումիաներիպատրաստմանարվեստը: Մահվանից հետո կյանքի շարունակությունը ապահովելու միջոցներից մեկը մարմնի պահպանմանհամար հատուկ կառույցների ստեղծումն էր: Այդ նպատակինծառայեցին բուրգերը, որոնք հիմնականում կառուցվում էին ն մեծահարուստների համար:Մ.թ.ա.3-2-րդ հազարամյակփարավոնների ներիընթացքումբուրգերը ն տաճարներըկառուցվում էին քարից: Ամենակառույցը Քեոփսի բուրգն էր, որը կահայտնին ամենախոշորնմանատիւպ ռուցվել է 20 տարում 100 հազարավորստրուկներիկողմից:Նրա բարձրությունը 147 (այժմ 137) մետր է, մակերեսնայնքան մեծ, որ նրա մեջ կարող է տեղավորվելմեծ ծավալի ցանկացածկառույց:

Ընդհանրապես բուրգերիֆենոմենըշատ է քննարկվում եգիւպտական մշակութաբանությանկողմից: Վերջին 200 տարվա ընթացքում տրվել են ամենատարբեր` նույնիսկ ֆանտաստիկ, բացատրություններ, որոնցից շատերը հետաքրքիր են, բայց ոչ արժանահավատ: Այսպես, առօրյա գիտակցությանշրջանակներումբուրգը դիտվում է որպես փարավոնի գերեզման, նրա իշխանության խորհրդանիշ: Մեկ այլ, ավեւո էկզոտիկ բացատրության համաձայն, բուրգերի կառուցման նպատակը Եգիպտոսի բնակչությանըաշխատանքովապահովելն ու ազգը համախմբելն էր: Կա նան տեսակետ, որ բուրգերն իրենցից ներկայացնում են քրմերի խորհրդավորտիեզերականնշաններ, որոնց օգնությամբ նրանք կենդանի կապեն պահպանումտիեզեղքիհետ: Սակայն,մի բան պարզ է, որ այդ կառույցներըչէին կարող չունենալ որոշակի կոնցեպցիան նախագիծ:Մշակութաբանությանհամարբուրգերը՝ որպես արժեք, հետաքրքիր է նրանով, որ հնարավորություն է տալիս եգիպտականմշակույթի այդ երնույթը բացատրելեգիպտացիներինհուզող ամենահիմնականհարցի շրջանակներում,այն է ինչպիսին է փարավոնի մահվան բնույթը: Այստեղխաչաձնում են այնպիսի հիմնահարցեր, են աստվածներին մարդկանց,երկրի,ներկնքի, ներկակյանքի ն ինչպիսիք Հին Եգիպտոսում ամրապնդվել հավերժությանփոխհարաբերությունները:

ԳԼՈՒԽ 2. ՀԻՆ ԱՐԵՎԵԼՔԻ ՍԵՍԿՈՒՅԹԸ

էր այն համոզմունքը, որ մահը ,,հոգու մաքրման,, ժամանակաշրջան է:

Հոգին մասնակցում է ինչպեսհամայնքի, այնպես էլ առանձին մարդու կյանքին: Առանձնացվում էր հոգիների3 կատեգորիա՝ 1.Ցեղի անդամներիհոգիներ, 2.Մահացածհարազատներիհոգիներ, 3.Վերոսների, պետության թագավորների, հայտնի մտածողների ու զորավարներին այլ նշանավորմարդկանցհոգիներ: Դրանցից յուրաքանչյուրը, եգիպտացիների կարծիքով. մասնակցում է ընտանիքի, ցեղի, քաղաքի կամ պետության կյանքին: Սակայնդրանց մեջ առանձնանում է փարավոնը,որը ոչ միայն թագավոր է, այլն կենդանիաստված,Ռա աստծու մարմնացումը: Որպես մարդ, փարավոնը մահկանացու է, ն մահվանից հետո ենթակա է թաղման: Սակայն, որպես կենդանի աստված, փարավոնը չէր կարողմահանալմարդկայինիմաստով:Մահվանիցհետո նրա հոգին պետք է համբառնիերկինք: Իսկ ինչպե՞սվերաբերվելփարավոնիմարմնի հետ: Եգիպտական քրմերն այս երկընտրանքը փորձեցին լուծել հետնյալ կերպ.այո, մահվանից հետո փարավոնիհոգին բարձրանում է երկինք ն միախառնվումԱրնիհետ՝ անցնելովմաքրմանու վերածնմանփուլ: Իսկ նրա մարմինը ն նրա գերեզմանը մի վայր է, որտեղ անընդհատ վերադառնում է փարավոն-աստվածը,որպեսզի շփվի սեփական ժողովրդի հետ: Հարց է ծագում.ինչպե՞ս վարվել մարմնիհետ, որը ենթակաէ քայքայման, մինչդեռ աստված չի կարող փոփոխվել: Այս հարցը քրմերը լուծեցին բուրգերի կառուցման եղանակով, որը մխրճվում էր երկինք, ռրպեսզի հոգին հեշտությամբբարձրանան իջնի: Փարավոնիմարմինըզմռսվումէր, դեմքը ծածկվում ոսկե դիմակով:Նպատակնայն էր, որ եթե հոգին իջնի երկնքից, ապա տեսնի նույն փարավոնին: Փարավոններիաստվածացումըկրոնականպաշտամունքիմեջ գլմոտ ամեն մի քաղաք կարող էր ունենալիր ասխավորնէր: Եգիպտացիների տվածները,սակայն կային նան համընդհանուր ճանաչում ստացած աստվածներ:Գլխավոր աստվածը՝Ռան, արնի աստվածն էր, ոչ պակաս հեղինակություն ուներ Օսիրիսը՝մահվան.մահացող ու հարություն առնողբնության աստվածը:Մայրությանու պտղաբերությանաստվածնէր Իսիդան: Ամենհոտեպ 4-րդ փարավոնըփորձեց հաստատել մեկ աստծո պաշտամունք: Դա մարդկությանպատմությանմեջ միաստվածությունհաստատելուառաջին փորձն էր, որը, սակայն. անհաջողությանմատնվեց: Եգիպտականմշակույթն առանձնանում է իր սֆինքսներով(մարդու գլխով ն առյուծի մարմնով էակներ), որոնց գլուխը պատկերումէր փարավոնինն մարմնավորումէր եգիպտականտիրակալիիմաստությունը.ուժը, խորհրդավորությունը: Եգիպտացիներըսկիզբ դրեցին ջրանցքներիկառուցմանը,ամրա97

ԲԱԺԻՆ 2. ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

պնդեցինտնտեսականու մշակութայինկապերըՀունաստանիհետ: Մինչ Եգիպտոսիթագավորները. հատկապեսԱմենհոտեպ2-րդը, դիվանագիտական ն առնտրականհստակկապերեն հաստատում Բաբելոնի,Ասորեստանի,Խեթերիթագավորության, Կրետեիհետ: Մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակումԵգիպտոսում սկսվում է բնագիտական առաջինգիտելիքներիկուտակման գործընթացը:Դրանք վերաբերվում էին մաթեմատիկայի, աստղագիտության Նրանքստեղծեբնագավառներին: ցին օրացույցը. տարին 365 օր, 12 ամիս,ամիսը՝30 օր: Նրանց հայտնիէին երկու անհայտովհավասարումների լուծումը, հաշվում էին երկրաչափական մարմինների` ուղղանկյան.եռանկյան.ն նույնիսկշրջանի մակերեսը:Եգիպտացիներին է պատկանումՊԻ թվի հայտնագործումը:Սակայն այս հայտնագործություններնունեին գործնական բնույթ ն ամրագրվածչէին բանածներիու ընդհանրացնող թեորեմների մեջ: Զարգացումապրեց նան բժշկությունը, որին նվիրված պապիրուսներումկան հիվանդությունների, նրանց ու բուժման ախտորոշումների միջոցներիթվարկումներ: Հիշատակմանէ արժանինան Եգիպտական գրականությունը.որն իր ծաղկմանըհասավ միջին թագավորության շրջանում: Դրանք մեծ մասսամբժողովրդականերգերէին, դոռճցովուղեկցվումէհն այս կաճ այն աշխատանքները, ինչպես նան աստվածներիննվիրվածերգեր: Այդ երգերը հայտնաբերվելեն դամբարանների պատերին: Եգիպտական պոեզիայի բարձրագույննվաճումներիցեն «Տավղահարի երգը». «Հուսահատվածի զրույցն իր հոգու հետ» գրական հուշարձանները. որտեղ արտահայտված են կյանքիիմաստին աշխարհում տիրող անարդարությունների մասինգաայդ

ղափարներ:

Հին եգիպտական գրականությանավանդույթները շարունակվեցին Հին հունական ն արնելյան գրականության մեջ: Հին Եգիպտական արվեստիլավագույննմուշներիցեն էխնաթոնին ճրա կնոջ` Նեֆերտիտիիդիմաքանդակները: Թութանհամոնիդամբարանի առարկաներըցույց են տալիս. թե ինչպիսի վարպետությանէին հասել ու դեկորատիվարվեստի, եգիպտացիները կիրառական գեղարվեստական արհեստիբնագավառում:

Տ 3. ՎԻՆ ՎՆԴԿԱՍՏԱՆԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

2-րդ հազարամ րիուըյուը ամենից առաջ մ.թ.ա արեն ասելով ճապոնիան: Երե

Ժամանա

հասկացվումէ

մ

Արնե

ընկած ժամանակահատվածի Հնդկաստանը, Չինաստանը այդ ժամանակաշրջանում Արնմուտքում էին

իրար հաջորդում մի քանի

քաղաքակրթություններ,ապա Արնելյան քաղաքակրթությունը3 հազար

ԳԼՈՒԽ 2. ՀԻՆ ԱՐԵՎԵԼՔԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

տարի մոաց կայուն ու անփոփոխ: Սա Արնելյան քաղաքակրթության առաջինբնորոշգիծն է: Արնմտյան քաղաքակրթության զարգացումը տեղի է ունեցել թռիչքներովհ̀նադար,միջնադար,նոր շրջան ն այլն, որոնցից ամեն մեկն ուղեկցվել է ինչպես արժեքներիհին համակարգի,այնպես էլ քաղաքական ու տնտեսական կառույցներիխորտակմամբ: Դրան հակառակ, Արնելքի զարգացումըտեղի է ունեցել միագիծ: Նոր տեղաշարժերնայստեղ ոչ թե մերժելեն նախորդարժեքները,այլ օրգանապեսներթափանցելեն հնի մեջ: Երկրորդ բնորոշ գիծն այն է, որ Արնելքում բացակայում է ազատությանն կառավարմանժողովրդավարականգաղափարը:Արնելյան մարդը ոչ թե ազատ է, այլ` պարտավորվաժ:նա պարտավորէ պահպանել նախնիներիավանդույթները,ծեսերը, սովորույթները,բարքերը: Ընդ որում, դա վերաբերումէ հասարակությանբոլոր անդամներին: Նկատելի երրորդ բնորոշ գիծն այն է, որ գոյություն ուներ հասարակությանու բնության միջն առավել սերտ կապ: Արնելյան մւսրդն իրեն համարում էր բնության մի Հաստուը, աշխառհն ընկալում էր միասնությանմեջ, որտեղ մարդը ոչ թե տեր էր, այլ նրա բաղկացուցիչ մասերիցմեկը: 70004

Հին Հնդկաստանիքաղաքակրթությունըծագել է Եգիպտականու հետո: Հնում Հնդկաստան(«ՀնդկաՇումերականքաղաքակրթություններից կան երկիր») անվանումէինԻնդոս գետիցարնելքընկած ողջ տարածությունը, որի մեջ մտնում էին Պակիստանի,Հնդկաստանի,Նեպալի, Բանգլադեշի այժմյան տարածքները:Հողագործականառաջին բնակավայրերըհանդիպում են Նեոլիթում՝ 3-րդ հազարամյակում:Գետերիառկայությունը հնարավորությունէր տալիս տարբեր համայնքներիմիջն ապրանքներիու մշակութային արժեքներիփոխանակությանհամար: Բրոնզի դարում 3Հնդկաստանում ձնավորվում է «Խարապպների»քաղաքակրթությունը ն Մոհենջո-Դարոյի մշակույթը:նրանց հայտնիէր գիրը, որի նշաններըառայժմ մինչն վերջ բացատրվածչեն: Հնդիկ գիտնականներիմի մասը այն կարծիքին է. որ այդ լեզուն հանդիսանումէ սանսկրիտիհին ձնը: Վայտնաբերվածեն մեծ թվով

ի բրուզ արկեր. իրեր. րանց գեղարվեստական Աաաակ ր Սիրվկայում ճաշակի. պատկերացումների խտա են

գեղագիտական

ու

բարոյականսկզբունքների մասին: ՊինՀնդկաստանի հավատալիքներիմասին տեղեկություններըսակավ են, սակայն հայտնաբերվածարձաններից նկատվումէ, որ եղելէ մայր-աստվածուհու պաշտամունք: «Խարապպների» մշակույթիավարտը կապվումէ մ.թ.ա. 20-19-րդ դդ. հետ:

ԲԱԺԻՆ 2. ՎԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԼՈՒԽ 2. ՀԻՆ ԱՐԵՎԵԼՔԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

Մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակումառաջանումեն պետականկազմավո-

րումները: Հասարակությանմեջ տեղի է ունեում շերտավորում կապված մարդուսոցիալականծագման ն գործունեությանբնույթի հետ: Ձնավորվում են սոցիալականխավեր, որոնք կոչվում են վարնաներ,ն մուտ 3,5 հազար կաստաներ:Վարնաները4-ն են. 1. Քրմերի (բրահմա),2. Ռազմականարիստոկրատիայի (քշատրի). Յ Ազատների՝արհեստավորներ,առնտրականներ.հողագործներ (վայշի(շուդրա): Հատկանշական ներ),4.Կախյալներ, ստրուկներ է, որ վարնաները մարդկանցփակ խմբեր էին, նույնիսկ ամուսնություններըկատարվումէին նույն վարնայիներսում: Աշխարհիկիշխանությունըգտնվում էր քշատրիների, իսկ հոգնոր իշխանությունը՝ բրահմաներիձեռքին: Վերջիններսստեղծեցին առանձին կրոն` բրահմայականությունը,որի գերագույն աստվածն էր Բրահման,մյուս աստվածներնէինՎիշնուն՝փրկիչ-աստվածըն Շիվան՝ ոչնչացնող աստվածը»: Հին հնդկականգրավոր ամեճահոնհուշարձաններո(կոչվումեն վեդաներ («Վեդա» գիտելիք): Վեդաները աստվածներիպատվինհիմներ են, սոցիալականհարաբերություննեորոնքբովանդակումեն դիցաբանության, րի, կենցաղիմասին բազմաթիվտեղեկություններ:Վեդայականգրականությանմեջ իր նշանակությամբառանձնանում է «Ռիգվեդան».որը կրոնական հիմների ամբողջությունէ: Հիմներիստեղծողներըպնդումեն, թե իրենց համար բացահայտվելէ աստվածայինգաղտնիքը. իմաստնությամբու մտքի խորությամբկարողացել են թափանցելաստվածներիաշխարհը:Այս հիմներում դրվում ն քննարկվումեն տիեզերածնության(աշխարհի կառուցվածաստծո մասին), սոտերիոլոգիայի (ուս-

Արոյանմանին) մաղմերըճ

կրոնը.որի մեջ պահպանվեՀնդկաստանումտարածվածազդեցիկ ցին վեդաներիհիմնական դրույթները`հնդուիզմն է: Նրանում կարնոր դեր

հակամ Ինքո խմոգական ին պատկերացումների վեղաների ության ,

ն

այլն:

՝

տը), ինչպես նան կարման Արո ների փոխհա առաքինի իմաց Սանսարան

(հոգու

վերածնումը

կամ

կյանքիհավերժ

շրջապտու

լ

տուցման օրենքը) որոշակի կարգ են սահմանում բնության ու տիեզերքի մեջ: Հնդուիզմի մեջ ձնավորվում է աստվածների աստիճանակարգը.որի մեջ գլխավորներնէին Բրահման (տիեզերքիստեղծողը, արարիչը).Վիշնուն (տիեզերքիպահապանը)ն Շիվան (տիեզերքիկործանողը): Հնդուիզմի վրա մեծ ազդեցություն է թողել նրա հետ մրցակցող բուդդիզմը: Վերջինիցհնդուիզմնընդօրինակեց տաճարներիպատրաստումը, սակայն այդ կրոնի կողմնակիցներըծիսակատարություններըկատա Լ

լո

րում էին տնայինպայմաններում: Մ.թ.1-5-րդ դարերը հին հնդկականմշակույթիծաղկմանշրջանն է: Զարգացում գիտությունը, փիլիսոփայությունը. արվեստը, գրաապրեցին Հնդկաստան էին այցելում կրթվածմարդիկաշխարհիտարբեր կանությունը: կողմերիցծանոթանալունրա մշակութայինարժեքներին: Առանձնահատուկ տեղ է գրավում հնդկական փիլիսուհայական մշակույթը՝իր բազմաթիվ դպրոցներովու ուղղություններով.ՉարվակիզմԼոկայաթա,Բուդդիզմ.Ջայնիզմ, Սանկհյա,Միմանսան այլն: Հինհնդկականփիլիսոփայությանզարգացումըտեղի էունեցել երկու ուղղությամբ: 1-ին ուղղության ներկայացուցիչներըանվերապահորեն ընդունել են վեդաներիմեջ գրվածը որպես հեղինակություն(«ուղղափառ դպրոցներ»),2-րդ ուղղության ներկայացուցիչները («ոչ ուղղափառ դպրոցներ») չեն ընդունել վեդաներիհեղինակությունը: Հնդկաստանում.«ուղղափառ» փիլիսոփայական համակարգերը կապված էին այս կամ այն կրոնի հետ: Դրանցիցյուրաքանչյուրի հիմքում դրված է վերջնականփրկության հասնելու գաղափարը: Այդ դպրոցներից մեկը՝ Ջայնիզմը (Ջինա-հաղթող),փրկությանճանապարհըտեսնում էր երեք սկզբունքների կիրառմանմեջ. 1) ճիշտ վարք, 2) ճիշտ իմացություն. 3) ճիշտ հավատ: Գլխավորկրոնա-փիլիսոփայական դպրոցներիցէր Բուդդիզմը,որն առաջացել է մ.թ.ա.6-5-րդ դարերում,իսկ այնուհետն դարձել երեք համաշխարհայինկրոններիցմեկը: Բուդդիզմի բնորոշ գծերից մեկը նրա բարոյական-գործնական ուղղվածություննէ: Նրանում հիմնականըանհատիկեցու|

է, ո ան հարցն

մառապանքներից տառապանքի Առա3)ում Ատագոււ Վանք ա

է4

նե

"Դ

ուղի: Բուդդայականության գաղա-

պանքից ազատվելու կենտրոնական փարներիցէ «Նիրվանայիգաղափարը»՝հավերժ երանությանվիճակը.որը ձեռք է բերվում արտաքինաշխարհից ինքնամեկուսացման ճանապարհով: Հնդկականփիլիսոփայականդպրոցներիշարքում ինքնատիպտեղ է Զարվակների դպրոցը: Չարվակներնընդունում էին աշխարհի4 գրավում տարրերը՝հողը, ջուրը, օդը. կրակը, որպես ամեն ինչի հիմք: Նույնիսկ կենդանի օրգանիզմներըմահվանիցհետո նորից վերածվում են ելակետային մերժում էին հոգու վերաբնակեցումը, տարրերին: կարմայի Չարվակները օրենքը,դրախտին դժոխքի Նրանք մերժում էին նան աստծո գոյությունը, պատճառաբւնելով՝թե ոչ մեկը չի ապացուցել նրա գոյության

րաքն

գաղափարը:

գի հաջողություններ

ու տուհնդկականմշակույթիմեջ կարնոր տեղ է զբաղեցնում հաթյունը: Բնագիտության մեջ նրանք հատկապեսմեծ սան մաթեմատիկայի, աստղագիտության,բժշկության բնագավառներում:

ԲԱԺԻՆ 2. ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

Համընդհանուրճանաչում գտած «արաբականթվերը» իրականումարաբները փոխ են առել հնդիկներից:Արաբներնիրենք այդ թվերը անվանումէին «հնդկական»:Նրանց ծանոթ էին նան քառակուսի արմատը, երկու անհայտով առաջին աստիճանի հավասարմանլուծումը, օգտվում էին սինուսների ունեցած հաջոբնագավառում աղյուսակից:Մյուս բնականգիտությունների ղությունների մասին պատկերացումենք կազմում այն գործնականարկառույցներին.ջրանցքդյունքներից,որոնք վերաբերումեն շինարարական ն ներին,նավերիկառուցմանը,ներկերի,թույների,դեղերիպատրաստմանը նվաճումները: Հնդկական այլն: Վատկապեսշոշափելի են բժշկագիտության ավանդականբժշկությունը, որը հեղինակությունն ճանաչում է գտել շատ երկրներում,ծագել է հին շրջանում: Վեդաներիմեջ հիշատակվումէ «Յուրվեդան»(բառացի՝ «գիտություն երկարակեցությանմասին»): Անունն արդեն հուշում է. որ սկզբնականբժշկությանհիմնականնպատակըոչ միայնդա էր, ազատագրումը: Բժշկագիտությունըհենայլն ֆիզիկականտանջանքներից վում էր ժողովրդականբժշկության վրա, որի ավանդույթներըփոխանցվում էին սերնդեսերունդ, իսկ բուժման գաղտնիքներըսրբորեն թաքցվում էին: Գործնականբժշկությունը պարունակում էր մոգության տարրեր: Հնդկաստանում տարածված էր բուսաբուժությունը: վերաբերվողհին տեքստերումհանդիպումեն մարդկայինմարմնի տարբեր մասերի ու օրհիվանդություններիհիշատակումգանների մոտ 300 անուններ, բազմաթիվ ներ՝ կապվածաչքի, ականջի,սրտի, ստամոքսի, թոքերի.ներվային համակարգի հետ: Ուշագրավ է, որ մեծ տեղ էր տրվում դիետային ն հիգիենային: Ստեղծվեցիննան բժշկությանընվիրված տեսական տրակտատներ.որոնցից ամենահներըավանդությունըկապումէ Բհեդայի.Չարակայի.Սուշբուտի անունների հետ: Հին Հնդկաստանում բժիշկները մեծ հարգանք էին վաթարգյելում: ԳետագայումՀին հնդկական բժշկականաշխատությունները մանվեցինպարսկերենն արաբերենու լայնորեն օգտագործվեցին միջնագործերում: դարյանմեծ մտածող Իբն-Սինայիբժշկագիտական Հին հնդկականմշակույթը հարուստ է նան գրականությամբ:Այն հաորոնցմեջ մեծ հռչակ էր վայելում ողներ, տվելէ բազմաթիվհիանա

բժշկությանը

լ իդամը: արգա. դամական Պամարվող մանարեային Գրականության կատարելագործվումէր թատերականարվեստը: Թատրոնիինքնանում

ու

տիպություննայն էր, որ չէր թույլատրվումպատկերելսպանություն.մարտի, պետականհեղաշրջումների,խռովություններիտեսարաններ:Ճարտարապետությանմեջ իշխումէին կառուցմանպարզ ձները, բացակայումէին այնպիսիընդունվածտարրեր, ինչպիսիքեն կամարը, գմբեթը,սյուները 1, այլն:

Հին աշխարհի մյուս ժողովուրդներիցետ չէր մնում նան հնդկականքանդաարկագործություննու գեղանկարչությունը,երաժշտությունը, կիրառական

վեստը:

:

ԳԼՈՒԽ

2. ՀԻՆ ԱՐԵՎԵԼՔԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

ՉԻՆԱՍՏԱՆԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

Համաշխարհայինմշակույթի պատմության մեջ առանձնահատուկ տեղ է գրավումՀին Չինաստանիմշակույթը: 1. որ Դետաքրքիր ապրող ժողովուրդներից ոչ մեկը չի կոչվել չինացի, իսկ իր երկիրը՝ Չինաստան:Հին հեռավորարնելյանստրկատիրականԽան (մ.թ.ա. 202 թ.) կայսրությանանունից առավել տարած«խան ժեն», «խանցի» անվանումը:Իսկ.Չինաստանեվրոպական ված է եղել է անվանուճըանտիկշրջանից

Տ

4. Ին

Չինաստանում

ԻԲՆ

221-206

կապված նախորդած «Ցին» կայսրուհետ` Խանին (լատ. Տ/|ոծ. ֆրանս. Շհլոծ, անգլ.

թթ.) անվան

՝

Մթ.ա. 5-3-րդ դդ. Չինաստանիպատմությանմեջ կոչվում է «մարտ(«Չժան-գո») ժամանակաշրջան,երբ բազմաթագավորությունների» Քիվ թագավորություններձգտում էին զենքի ուժով մեծացնելիրենց տիրապետության շրջանակները ու հզորացնել իշխանությունը: Միաժամանակ չինացիներնուրույն վերաբերմունքեն մշակել այլ ժողովուրդների(ինչպես իրենք էին համարում` բարբարոսների)նկատմամբ: Այդ վերաբերմունքը չինացիներին հետ էր պահում զավթողական քաղաքականությունից: Հիմնական փաստարկն այն էր, որ իմաստ չունի տիրանալ մարդկանց, ընդունակ չեն դառնալու լիարժեք հպատակներ: Բարբարոսների ողերը նս համարվումէին հողագործությանհամար ոչ պիտանի: ն չող

:

որոնք

ն այս գաղափարախոսությունը Ներփակվածության է Չինական մարմնավորված դդ.). Մշակութային այդ

պաշտպանվածությանանհրաժեշտությունը Մեծ կառուցման մեջ (մ.թ.ա.4-3-րդ պարսպի ուներ ինքնատիպկառույցնսկզբում

750, իսկ հետագայում` 3000 կմ երկարություն, 5-10 մետր` բարձրություն, 5-8 մետր` լայնություն: Տնտեսական ու քաղաքականկյանքի հետ աշխուժանում է նան մշակութայինկյան-

Քը:

Այս դարերում ծագում են առաջին փիլիսոփայականդպրոցները, որոնք հայտնիեն նան «Հարյուր փիլիսոփայական դպրոցների»ժամանակաշրջան անվաճբ: Գոյություն ունեին երեք գաղափարական հոսանքներ կոնֆուցիականությունը, դառսիզմը,լեգիզմը,որոնցումխտացվածէ դարաշրջանի մշակութագաղափարախոսական միտքը:Փիլիսոփայական դպրոցների մեծ մասում գերիշխում է գործնականփիլիսոփայությունը` կապված կառավարման,կենցաղայինիմաստությանխնդիրների :

բարոյականության. հետ:Կոնֆուցիականությունըծագել է մ.թ.ա.6-5-րդ դարերում.հիմնադիԿուն-ֆու-ցզին է (լատ. տրանսկրիպցիայով՝ Կոնֆուցիոս), որն ունեցելէ բազմաթիվաշակերտներու հետնորդներ: Կոնֆուցիականությանգլխավոր րը

|

ԲԱԺԻՆ 2. ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԼՈՒԽ 2. ՀԻՆ ԱՐԵՎԵԼՔԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

ստեղծագործությունը, որտեղ շարադրվածեն ուսուցչի

Մյուս ուղղությունը լեգիզմը (ֆացզյան). բառացի նշանակում Է «օրենքի կողմնակիցներ»,ուշադրությունը կենտրոնացնումէր սոցիալ-քա-

Երկրի վրա տիրակալը երկնքի որդին է: Կոնֆուցիականությունը

լիս որպեսգերագույն օրենսդիր.օրենքի միակ աղբյուր: Գործադիրիշխանության վրավերահսկողությունը. որը գտնվում է ադմինիստրատիվ ապարատի ձեռքին,իրականացնումէր տիրակալը:Լեգիստներըպահանջումէին օրենքի հրապարակայնություն: Օրենքիառջն պատասխանատուեն բոլորը՝ անկախհասարակական դիրքից:Նրանք հանդես էին գալիս որպես, այսպես կոչված, «էտատիզմի» (էտատիզմ` նշանակում է պետության դերի ուժեղացում կյանքի բոլոր բնագավառներում, զբաղմունքների, պարտականությունների,,բնական բաժանում,,) գաղափարների պաշտպան: Ըստ նրանցօրենքըպետությանդաոն է, իսկ տիրակալըպետք է կառավարիօրենքի համաձայն,չխառնվելով կառավարմանկոնկրետգործերի մեջ3: Հումանիտարմտքին զուգահեռ Չինաստանում զարգացում է ապ-

ն նրա աշակերտների մտքերը,կոչվում է «Լուն Յու» («Զրույցներ ն դատողություններ»):Նրանց մոտ խիստընդգծված էր երկնքի, ինչպեսնան նախնիներիպաշտամունքը:

հասարակական հարաբերությունների կարգավորումը կապում էր նախնիներիպաշտամունքիհետ: Ցեղի նախնին,որպես կանոն, ընդհանուր էր ողջ բնակավայրիհամար, որի պատվինկառուցվում էին հատուկ տաճարներ: Նախնիների նկատմամբ հարգանքը ենթադրում էր նան համարժեք վերաբերմունք գոյություն ունեցող սոցիալական կարգի նկատմամբ,սոցիալական բուրգի վերնեումկանգնածտիրակալի, ծառայողի նւատմամբ: Կոնֆուցիուսի բարոյագիտականհայացքներում մեծ տեղ է գրավում երջանիկ ապրելու համար անհրաժեշտ պայմաններիհիմնավորումը: Դրանցթվին նա դասում է այնպիսիբարոյագիտականհասկացություններ, ինչպիսիք են «փոխադարձությունը». «ոսկե միջինը». «մարդասիրությունը»: Այս որակներըապահովումեն երջանկությանհասնելու ճիշտ ուղին (դաո): Մարդասիրության (ժեն) մեջ կարնոր է «հարգանքըծնողների ն մեծերի նկատմամբ»:Այս գիծն ունեցողըչի կարողչարիք գործել: Կոնֆուցիակա0ությաննեն վերագրում«մի արա ուրիշին այն, ինչ քեզ չէիր ցանկանա»բարոյականսկզբունքը: Նրանք դնում էին իր անվաննու կոչմանը մարդու արժանիլինելու պահանջը,որպեսզիմիապետըլինի միապետ,հայրո՝հայր, որդին որդի. կոշկակարը՝կոշկակարն այլն: Այս ճանապարհովմիայն հասարակությանմեջ կարող է ստեղծվելներդաշնակություն: դերը Չինաստանիպատճությանմեջ այնքան մեծ էր, Կոնֆուցիոսի որ նրա կրթվածության մակարդակ` պայմանավորում էին

աշխատությունների իմացությամբ: Ծառայողական առաջխաղացման համար պաշտոնյան պետք է քննություն հանձներ Կոնֆուցիոսի աշխատություններից: Այդ կարգը գոյություն է ունեցել մինչն 20-րդ դ. 20ական թվականները:Եթեկոնֆուցիականությունըքննարկում է հիմնականում բարոյագիտական հիմնահարցեր,ապա՛ այս շրջանի մյուս հիմնական փիլիսուիայական դպրոցը՝դաոսիզմը,հայտնի է իր տարերային դիալեկտի-

կականուղղվածությամբ:«Դառն» (բառացի՝ուղի) փիլիսոփայական կատեգորիա է, որը մեկնաբանվումէ ստեղծողներիկողմից որպես բնության նբոլոր իրերիզարգացմանհամընդհանուրօրինաչափություն:ԴաոսիզմիհիմնադիրըԿոնֆուցիոսիավագժամանակակիցԼաո Ցզին է: Դաոսիզմիգլխավոր պահանջն այն է, որ մարդըգիտակցաբար հետնի դառին, կյանքի բնական ընթացքին ն ձգտի միայն ինքնապահպանման: Լաո-ցզիի համար դաոն բնության ընթացքն է, մատերիայի հավերժ ինքնաշարժումը, գոյի աղբյուրն ու հիմքը. «բոլոր իրերի մայրը»: Այս ուղղության խոշոր ներկայացուցիչներից էին նան Լե-Ցզին, Վան-Չուն:

,

ղաքականհարցերիվրա: Միապետը նրանցուսմունքներումհանդեսէր գա-

րում նան բնագիտական միտքը:Մարդկության մշակութային պատմությունը

թերի կլիներ առանցայն բնագիտական արժեքների,որոնքստեղծվելեն Հին Չինաստանումմաթեմատիկայի, աստղագիտության,ֆիզիկայի. մեխանիկայի ն այլ բնագավառներում:Չին աստղագետներըարդեն կարողանում էին կռահելլուսնի խավարումների ժամկետները,ինչպեսնան արնի հնարավոր խավարմանշրջանը: Ֆիզիկայիբնագավառում կատարվածամենահայտնի գյուտը վերաբերվումէ կողմնացույցինախատիպին,որի սլաքը կողմնորոշված է դեպիարնելք ն այդպես էլ կոչվում էր՝ «Հարավիուղեցույց»: Մեխանիկայի բնագավառիցհայտնի էր ազդեցության ն հակազդեցության երնույթը՝ կապվածջրի առաջացրածպիոցեսներիհետ: է ենթարկվում Մ.թ.ա.1-ին դարի վերջերին որոշակի համակարգման չինականգիրը (այն վանկագիրէր), նշանների թիվը հասցվում է մինչն 18 հազարի, կազմվումեն բառարաններ: Դա հնարավորությունէ տալիս գրավոր մշակույթի՝ գրականության,պոեզիայի,պատմագրությանաշխուժացմանը:Չինականաղբյուրներիհամաձայնմ.թ.ա.1-ին դարում Չինաստանում հայտնագործվումէ թուղթը: Զարթոնք է ապրում պատմագրությունը: Բան Գուն ն նրա քույրը Բան Բյաոն (պատմությանը հայտնի միակ կին պատմաբանըհին աշխարհում) գրում են «Վաղ Խան դինաստիայիպատմությունը»: Հին Արնելքի մյուս քաղաքակրթություններինման Չինաստւսնի ն քանդակագործությունը նս հասնում են շոշափելի ճարտարապետությունը հաջողության,որոնց մասինպատկերացումենք կազմում մինչն օրս շարունակվողպեղումներից:Դրանքցույց են տալիս չինականճարտարապետության, քանդակագործության,ինչպես նան կիրառականարվեստի ազգային

ԳԼՈՒԽ 2. ՀԻՆ ԱՐԵՎԵԼՔԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

ԲԱԺԻՆ 2. ՎԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ն հարստությունը: ինքնատիպությունը

՝ին Չինաստանիստեղծած ամուր մշակութայինԺառանագության հիմքի վրա բարձրացավ հետագա դարերի չինական մշակույթը, հանդիսանալով համաշխարհային միասնականմշակույթի շղթայի ամենահետաքր-

քիր օղակներիցմեկը: Միջնադարում նս շարունակվեց հնդկական ու չինական մշակույջներիբնականոնզարգացմանգործընթացը:Իրինքնատիպուղիով շարունակում է զարգանալհնդկականարվեստը: ճարտարապետության

մեջ գրեթե միաժամանակձնավորումեն տաճարի հրկու տիպերը՝սրածայր աշտարակիտեսք ունեցող Շիկհարա ն թույլ արտահայտված կիսաշրջանի տեսքունեցողՎիմանատիպերը: Որոշ հետազոտողներհնդկական տաճարներընմանեցնում են կակտուսի:Հնդկականտաճարներըհսկայականչափեր ունեն: Ինչպես անն տիկ Հունաստանում, այնպես էլ Հնդկաստանումճարտարապետությունը քանդակագործությունը գտնվում էին անխզելի միասնության մեջ: Ճարտարապետականկառույցներումքանդակներիքանակովհնդկականարվեստը գերազանցումէ Եգիպտոսի.Հունաստանին նույնիսկ գոթական չտաճարներին: Ռրոշ քանդակներումհնդիկ վարպետները այնպիսի նրբությամբ են ճկուն մարդկայինմարմինը,որ նույնիսկ ի վիճակիչէպատկերել զգայապես ին անելու իրանցիմանրանկարիչները: Բացի այդ 6-7-րդ դարերում աշխարհում ոչ մի.տեղ չէին կարողանումքարից ստեղծել մերկ ֆիգուրներ այնպիսի ոգեշնչումով ու նրբագեղությամբ, ինչպես անում էին հնդիկ քանդակա-

գործները:

Ֆեոդալական Հնդկաստանումավանդականիներցիայովզարգացում է ապրում ճան գիտականգիտելիքը: Միջնադարումզարգացումէ ապրում նան չինական մշակույթը: Ինչպեսմյուս երկրներում,այնպեսէլ Չինաստանում,ֆեոդալիզմի պայմաններում մշակույթի վրա մեծ ազդեցություն թողեց կրոնը (կոնֆուցիականություն, դաոսիզմ. բուդդիզմ): Եթե Հնդկաստանում բուդդայականությունը հանդես էր գալիս բրահմաններիհետ, ապա Չինաստանում՝Կոնֆուցիոսի ուսմունքի հետ: Այս հանգամանքնէլ բնորոչել է չինական ֆեոդալական մշակույթի ու արվեստի յուրահատկությունը: Եթե նույնիսկ համեմատենք Բուդդայի հնդկական ու չինական կերպարը արվեստիմեջ, կտեսնենք,որ հնդկական Բուդդան ավելի երկնայինէ, կտրված երկրայինից,մինչդեռչիէ որպես կենսականհարաբերունական կերպարներումայն ներկայացվում թյուններիմեջ գտնվողանձնավորություն: Միջնադարյանչինական ճարտարապետությանմեջ ամենատարածվածըՄեհյաննէ: Գեղանկարչությանմեջ տարածումէր ստացել «Շանշույ» կոչվող Ժանրը.որը նշանակում է «Լեռներ ն ջրեր»: Բանն այն է, որ չի-

նացիները երկրպագում էին լեռներին ու ջրերին որպես սրբություններ: անպայմանպատկերվումէին Գեղանկարչական ստեղծագործություններում լեռներ, իսկ նրանց տակ՝ գետեր.խաղաղլճեր: Չինաստանումզարգացում ստացավ Շան գեղանկարչությանտեսությունը: 8-րդ դարի հայտնի գեղանկարիչ Վան Վեյը «Գեղանկարչի գիտությանխորհրդավորբացահայտումը» քննարկումէ ինչպեստեսական,այնպես էլ գեղանկարչական տրակտատում տեխնիկայիհարցեր: Չինաստանիմշակութայինկյանքում կարնոր իրադարձությունէր բառարանը,որը կազմված էր 11. 15-րդդ. հրատարակվածհանրագիտական 095 գրքից: նրանում հարուստ նյութեր էին պարունակվումաստղագիտությունից, աշխարհագրությունից,տեխնիկայից.բժշկությունից, բնափիլիսոփայությունիցն այլն: Զարգացում ապրող արվեստը, գրականությունը,գիտությունը մեծ ազդեցությունթողեցինՀնդկաչինիերկրներիու ճապոնիայի մշակույթիվրա: ճապոնականարվեստիպատմությունըսկսվումԷ 6-րդ դարից. երբ այնտեղ են թափանցումբուդդիզմը,չինական արվեստի ստեղծագործուորն է ճապոնականը,որը՝ չինակաթյունները:Երբեմն դժվար է գնահատել` նը: Ճապոնական գծերը հանդեսեն գալիս 16-19-րդ արվեստի յուրահատուկ դարերում:Ճապոնացիգեղանկարիչներըհանդիսացանչինական արվեստի ավանդույթներիշարունակողները:ճապոնական գեղանկարչությանմեջ գոյություն ուներ 2 տիպ. 1. Մակիմոնո հորիզոնականթղթափաթեթներ, 2. Կակիմոնո ուղղահայացթղթափաթեթներ: Ճարտարապետության մեջ իշխողը մեհյաններնէին: Ինչպես ճապոնիայում, այնպեսէլ ՀեռավորԱրնելքի մյուս երկրներում, թույլ զարգացումապրեցգիտությունը, որը գտնվում էր նկարագրական աստիճանիվրա: Այդուհանդերձ, հեռավոր արնելյան ֆեոդալական մշակույթը ինքնատիպազգային կոլորիտ ուներ ն համաշխարհայինմշակույթի պատմությանմեջ գրավում է իր արժանիտեղի: -

-

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

:

1.

2.

Թթօոօաաօ

ո

ԽՄդԵղՄքօոօաոօ

«Վ.

1.

Ըքածաատ ԷԼ.Ը. 14Շտօթու Ւոճքյո5071 ոօ 6ՇաՑճււմօյւ ՂԵՆ ՔԵԼ. 1բոքե. 1993. 3. ԷքԼ., 1989. Աթօթուշ ատոցմաւտմլաաւ. 4. ՅՅՈՅը 7 8օՇՆօԽ: Խ., Լոու աւ 94 ՇՕտքՅաա օօ. 1993. 5.

Խղաոո

11.

ՕԾաշշտաօ

չ

ԽՄՈՂԵՂՄՔՅ

վշտի

տոթ

ԱոՄքօզար.

1967.

ոթն, 6.

ԽՈՕՎԻօ»

1.

1976. 7.

Այաօթոոտ

Է1.,

ՏՅաաաւօտու.

ԻՄոեւքճ '

|

ՏՃԴԵՐՄՔԾՈՇԸԱՅ.

91Շոօբտմգ չ:ոճլթօ8օ71 2527թ.

ԷԼ.,

1995. 8.

Խոեղքօոօաա.

9.

ԶՇածքյաւ պթճթմճոօ

10. 11.

Էն«Փա ոռքօոօ»

1995.

Ս.,

էք.

«աքա.

».1.,

1983. Խ.,

».

1-3.

1991.

8. Մ. 1., ՈՇքթաշ այքտ01188ւաա. ՀՇ" ԱՇԽՏՏթաաաճթճք.Ճ. ՅՇՇՊԼՎՇՇԻԼՔԸ ԱքճթխոբԾ Քաղա. ՒԷԼ., 1985. 13. ԱռաՅթառո Ք. Ճքատյօ Յարագաօ)1 հի7տեաՄթուլ.

12.

հԽՈՇՇչաւ

ԱՍ.,

ԳԼՈՒԽ 3. ՀԻՆ ՀՈՒՆԱՍՏԱՆԻ

ԵՎ ՀՌՈՄԻ

ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

1983. 34ԸՇ67ՄՇՇ»ՑՅ

Է1.,

1975.

81 ՁԻՆ

ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ

ՀՈՒՆԱՍՏԱՆԻ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՓՈՒԼԵՐԸ

Հին Հունաստանիմշակույթը սովորաբարբաժանումեն 2 մեծ փուլերի՝ Կրետե-միկենյանն բուն հունականմշակույթի: Վերջինսիր հերթին բաժանվում է 4 շրջանների.1. Վոմերոսյանդարաշրջանիմշակույթ՝ մ.թ.ա. 11-8-

Արխայիկդարաշրջանիմշակույթ` մ.թ.ա. 8-6-րդ դդ., 3. Դասական մշակույթ` մ.թ.ա.5-4-րդ դդ.. 4. Հելլենիզմի մշակույթ՝ մ.թ.ա. 4-րդ-մ.թ.

րդ դդ., 2.

շրջանի 1-ին դդ.:

Կրետե-միկենյանմշակույթը. Ինչպեսհունական,այնպես էլ եվրոքաղաքակրթուպականմշակույթիակունքներումընկածէ Կրետե-միկենյան թյունը: Իր անվանումնստացել է Կրետե կղզուց ն Միկենաքաղաքից, որոնք այդ քաղաքակրթության կենտրոններնէին` մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակում: Հունական լեգենդներում Կրետեն այն վայրն է. որտեղ ծնվել է գերագույն աստվածԶեսը, իր սխրանքներիցմեկն է կատարելՀերկուլեսը: Մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակիսկզբներին Կրետեիքաղաքներում սկսեցին կառուցել թագավորականպալատներ: Մոտավորապես18-րդ դարի ն մշակութային է Կրետեիքաղաքական, 2-րդկեսին տնտեսական կենտրոնն ամենադառնումԿնոսոս քաղաքը: Կրետե-միկենյանճարտարապետության հայտնի հուշարձանըԿնոսոսիպալատնէ, որը 20-րդ դարի սկզբին պեղել է անգլիացի հնագետԱ. էվանսը: Կրետեի վարպետներըկառույցներում օգտագործում էին սյուները, պատերըզարդարումէին կրոնականու դիցաբանականբովանդակությամբ պատկերներով:ՀատկապեսՄիջերկրականծոմեծ բրոնզից, վի երկրներում համբավ էին վաստակել Կրետեիվարպետների ոսկուց ն արծաթիցպատրաստված գեղարվեստականառարկաները: Մ.թ.ա.16-րդ դարի վերջերին անսպասելի աղետը սարսափելի վնասներհասցրեց Կրետեիողջ մշակույթին: Մոտավորապես1520 թ. (մ.թ.ա.) ժայթքած հրաբուխը մեծ ավերածություններիենթարկեց կրետականքաէ այդ ժամանակաղաքները: Հույներիմոտ երկար ժամանակ պահպանվում -

ԲԱԺԻՆ 2. ՎԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅ/Ո

ԳԼՈՒԽ 3. ՀԻՆ ՀՈՒՆԱՍՏԱՆԻ ԵՎ ՎՌՈՄԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

շրջանիմասինհիշողությունները: Կրետեիցհետո մշակութայինկենտրոնիդերը իր վրա է վերցնում Միկենան,որի ծաղկումըտեղի է ունենում 15-8 -րդ դարերում:Կրետեինման մշակութայինհիմնականհուշարձաններըվերաբերվումեն պալատներին,

հարուստներ.», քաղաք են տեղափոխվումգյուղացիականհոծ զանգվածներ: Այս սոցիալականխմբերիցձնավորվեցդեմոսը (Ժողովուրդ),որի պայքարը արիստոկրատիայիդեմ պայմանավորեց Հելլադայի քաղաքական պատմությունը7-6 -րդ դարերում: Հունական մշակույթի կտրուկ աճը մ.թ.ա. 8-6 -րդ դարերում անմիջականորենկապվածէր մեծ գաղութացմանհետ: Գյուղատնտեսական տեխնիկայիթույլզարգացածությունը, հողի մշակմանպարզունակեղանակները. Հունաստանիշատ մարզերիցածր բերրիությունը, ինչպես նան սոցիալական ծանր վիճակըդրդեցշւստերինգաղթելու հեռավորերկրներ, ստեղծելու սեփականգաղութները:Շփումը հարնան երկրներիհետ հույներին ոնարավորություն տվեց դուրս գալու դարավորմեկուսացումից,ծանոթանալուՀին Արնելքի գիտա-մշակութային արժեքներին: Միջերկրական ծովի ափերին առաջացանհունական պոլիսները(քաղաք-պետությունները).որոնք դարձան կապողօղակՀունաստանի ն տեղաբնիկների միջն,երկու մշակութային միջավայրերիփոխազդեցությանն փոխհարստացմանկենտրոններ:Աշխուժացան առնտրական կապերը: Արխայիկշրջանի քաղաք-պետությունները(պոլիսներ) մեծ չէին: Յուրաքանչյուրպոլիս ուներ իր հովանավորաստվածը.այսպես Աթենքիհովանավորաստվածուհին էր Աթենասը,Արգոսինը`Հերան, Կորնթոսինը՝Աֆրոդիտեն,Դելփիքինը՝Ապոլոնը ն այլն: Այդ աստվածների տաճարները գտնվում էին քաղաքի ամրացվածմասում, որին հույներն անվանումէին ակրոն ստեղծագործականուժերի բապոլիս: Հունականկյանքի աշխուժացմանը ցահայտմանընպաստեցինտարբեր պոլիսներիմիջն անցկացվողմարզական մրցակցությունները: Այդ մրցակցությունները դարձան օլիմպիադաների հիմքը: Առաջընթացէ ապրում նան իրավագիտությունը,որի մասին վկայում են Դրակոնտեսին,Զալեվկոսինվերագրվողօրենքների ժողովածուները: Այդ օրենքներիմեծ մասն իրենց արմատներովկապվածեն նախնադարյան ավանդույթներիհետ: Այսպես, մեզ հասած օրենքի նմուշներից մեկի է ենթարկվում այն անձը. ով համաձայնդատականպատասխանատվության կատարում է կենդանիներին անշունչ առարկաների«սպանություն»: Նշանակալինայն է, որ սկիզբ է դրվում պոլիսի դատականհեղինակությանըն

որոնք, ի տարբերությունԿրետեի պալատներից.ամրացվածէին:

ավարտը կապված է 12-11քաղաքակրթության ւԿրետե-միկենյան րդ դդ. դորիականցեղերի կողմիցկատարվածհարձակումներիհետ: Սաանհետնանքչմնաց, այլ դարձավայն հիմքը, կայն այս քաղաքակրթությունը անտիկՀունաստանիհիասքանչու անգերազանցելի որի վրա բարձրացավ

մշակույթը:

Հոմերոսյանդարաշրջանիմշակույթը. մ.թ.ա. 11-8-րդ դարերըհուռական մշակույթի պատմության մեջ ընդունված է անվանել «Հոմերոսյան դարաշրջան»:Հոմերոսյանէ կոչվում այն պատճառով,որ այս ժամանակաշրջանի հասարակականկյանքի բոլոր բնագավառների,այդ թվում նան մշակույթիմասինպատկերացումենք ստանում «Իլիական»ն «Ոդիսական» պոեմներից,որոնցհունականավանդույթըվերագրելէ միննույն հեղինակին՝ էլ նրա պոՀոմերոսին: ԻնչպեսՀոմերոսը՝որպեսանձնավորություն, այնպես եմները եղել են համառ վեճերիառարկաինչպես հնում, այնպես էլ նոր Ժամանակներում:Այդ պոեմներն ստեղծվել են մ.թ.ա. 8-րդ դարում.նախորդդարերից եկած Տրոյայի պատերազմին նրա հետ կապվածիրադարձությունների մասին բանավորպատմություններիհիման վրա: ն հնագիտականպեղումներիցերնում է, որ այս շրԵվ պոեմներից, զիջում էր Կրետե-միկեջանիհունականմշակույթըմի շարք չափանիշներով նյան մշակույթին: Արխայիկդարաշրջանիմշակույթը. ԱնտիկՀունաստանիմշակույթի հաջորդ փուլը կոչվում է արխայիկ(հուն. արխայոս հին բառից), ն ընդԳրկումէ մ.թ.ա. 8-5-րդ դարերը: Հոմերոսյանդարաշրջանիլճացված վիճակից հետո հունական մշակույթը պատմականշատ կարճ ժամանակաշրջանում իր մշակութայինզարգացմամբ առաջ անցավ հարնաներկրներից,այդ թվում նան Հին Արնելքիերկրներից,որոնք մինչ այդ գնում էին մարդկության մշակութայինառաջընթացիառջնից: Նորից վերածնվումեն նախորդշրջանում մոռացվածարվեստի ձները` ճարտարապետությունը,մոնումենտալ քանդակագործությունը,գեղանկարչությունը:Սկսվում է նյութականու հոգնոր բուռն առաջընթացը:Կիրառում են գտնում հին գործիքները,կառուցվում են ջրանցքներ,ճանապարհներ,կամուրջներ:Քաղաքայինբնակավայտերերը ավելի րերի շուրջը կառուցվումեն պարիսպներ:Արվեստանոցի ավելանում շատ են օգտագործումստրուկիաշխատանքը:Աստիճանաբար է առետրիհամարարտադրվածապրանքներիքանակը: Քաղաքային բնակչության միջավայրիցառաջ են քաշվում «նոր -

-

-

օրենքներիգերակայությանը: Առանձինպոլիսներիմիջն կնքվում են տարբերկարգի պայմանագէ, այս բոլորը առաջինքայլերն էին ն հույները չդարձան միասնարեր: Ճիշտ կան ժողովուրդ, սակայն հող ստեղծեցինսոցիալ-քադաքաբարենպաստ կան ու մշակութայինհետագա զարգացմանհամար: Արխայիկդարաշրջանումառաջավոր մշակույթի նվաճումներիգլխավորօջախներհանդիսացանքաղաքները: Այստեղ տարածվեցգրության

ԲԱԺԻՆ 2. ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

որն ի տարբերությունմիկենյանշրջանից,հանոր համակարգը՝ այբուբենը, ն աստիճանաբար բարձրացրեց սանելի էր պոլիսի բոլոր քաղաքացիներին տարբեր նրանց գրագիտությանաստիճանը:Դա նս նպաստեց մշակույթի աշխուժացմանը: բնագավառների Ընդհանուրպոլիսային կյանքի աշխուժացմանընպաստեցիննան Սոլոնի ն Կլիսթենեսիմշակածօրենքները,որոնք ունեին ժողովրդավարական ճմիտվածություն: Հունական արխայիկշրջանը նշանավորվումէ մի շարք մշակութային նորույթներով:ՄշակութայինզարգացմանհամարէականխթանհանդիսացանՕլիմպիականխաղերը, որոնք նվիրվածէին Զեսին ն տեղի էին ունենում չորս տարին մեկ (Օլիմպիադասերի հաշվարկը մտցրել է հույն պատմաբանՏիմայոսը մ.թ.ա.264 թ.): Օլիմպիադաների սկիզբը ընդունված է մ.թ.ա.776 թ.: Գայտնիէ, որ հին ժամանակներից հույն մարզիկնեհամարել հնարավորությունէին րը հանդես էին գալիս մերկ. ն արվեստագետները ստանում ուսումնասիրելումարդու շարժումը ն նրա մարմնի համամասնությունները: Հունական քանդակագործությանմեջ մուտք է գործում ֆիզիկապեսուժեղ ն առնականմարդու կերպարը:Ստեղծվումէին արձաններ,որոնք քանդակագործության կոչվեցին «Կուրոս» («պատանի»):Եթե եգիպտական մեջ գերիշխողըտիրակալիհզորությունն ու դաժանությունըամրագրողգաղափարն էր, ապա հունական քանդակագործությանմեջ ձնավորվում է հումանիստականգաղափարը: ազատ մարդու հզորության փառաբանման Արխայիկշրջանի քանդակագործության մեջ մյուս կարնորթեման«Կորայի» («աղջիկ») կերպարնէ: Ընդհանուրգծերով արխայիկքանդակագործությունը դեկորատիվէր, սակայն ուրվագծվումէին գեղեցիկ, համամասնական զարգացած մարդուկերպարնստեղծելու ուղիները: Յունական քաղաքներում տարվա մեջ երկու անգամ (աշնանը ն

գարնանը) ժողովրդի համար կազմակերպումէին ուրախ տոներ՝ նվիրված գինու աստվածԴիոնիսոսին,որոնք ուղեկցվումէին թատերականներկայացումներով:Այս հիմքի վրա առաջացավ թատերականարվեստը,հունական որի առաջին ներկայացումը տեղի ունեցավմ.թ.ա. 543 թվաողբերգությունը, կանին Աթենքում: Ստրկատիրականպոլիսներիաճը անմիջականորենազդել է կավրա: Յուրաքանչյուր պոլիս ռուցեհղական արվեստի՝ճարտարապետության ցանկանում էր տաճարների(«աստծո կառույցների») կառուցման ժամանակ հղկվում ն համակարգվումէ ճարգերազանցելմյուսներին:Աստիճանաբար տարապետությունը:Սկիզբ է դրվում օրդերային համակարգին(լատիներեն օրդո բառից,որը նշանակում է կարգ),որը կառույցի կրող ն կրվող մասերի բանական հարաբերությանխիստ մտածված համակարգէ: Այդ օրդերները կորնթական կոչվեցին դորիականն հոնիական,իսկ ավելի ուշ ձենավորվեց

ԳԼՈՒԽ 3. ՎԻՆ ՀՈՒՆԱՍՏԱՆԻ

ԵՎ ՎՌՈՄԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

օրդերը: Գոյություն ունեն հունական տաճարի մի քանի տիպեր.սակայն ամենից տարածվածըպերիպտերնէր. որը նշանակում է «բոլոր կողմից Տաճարի այս տիպըգոթնավորված»կամ սյունաշարերովշրջապատված: յություն ունեցավ երկար ժամանակ ն ազդեց ճարտարապետությանհետաամենանշանակալիցտաճարգա զարգացմանվրա: Արխայիկդարաշրջանի ներիցմեկըԱպոլլոնիտաճարնէր Կորնթոսում,որը պատկանումէր մ.թ.ա. 6րդ դարի2-րդ կեսին: Այն իրենից ներկայացնումէ Դորիականպերիպտեր: տաճարըՀերա աստվածուհուտաճարնէ Օլիմպոսում: Մյուս խոշորագույն Հունական տաճարըեգիպտականինման ծառայում էր որպես աստաճարներըմռայլ. սատվածությանկացարան,սակայնեթե եգիպտական ն նման էին ամրոցների,ապա հունական ռը տպավորությունէին գործում տաճարներըլուսավոր էին, բաց. չունեին փակ տարածություն: Կատարելության է հասնում սափորագործությունըն դրա հետ որոնք մեծ համբավ ունեին ոչ միայն Հուկապվածսափորանկարչությունը, նաստանում, այլն նրա սահմաններիցդուրս: Արխայիկ դարաշրջանումձնավորվում է նան հունական փիլիսոփայականմիտքը: Հելլադայի ինչպես նան Եվրոպայի առաջինփիլիսոփայական դպրոցը հանդիսացավՄիլեթյան դպրոցը. որի ներկայացուցիչներն ն Անաքսիմանդրոսը:Հունական փիլիսոփայուէին Թալեսը, Անաքսիմենեսը էր, որի մեջ խտացվածեն նան գիտականգիթյունը բնափիլիսոփայություն տելիքներիսաղմերը:Այլ կերպ ասած հին հունական գիտությունըծագում է հետ միաժամանակ:ՄիլեթյանդպրոցիհիմնադիրԹալեփիլիսոփայության խոսը, որը կապվածէր Մերձավորարնելյանմշակույթի հետ, միաժամանակ ն որպես միասնական ընդունելով էր: Աշխարհը մաթեմատիկոս ֆիզիկոս շոր նյութականամբողջություն,բոլոր իրերի նախասկիզբընա համարում էր ջուՄ.թ.ա. 582 թվականինԹալեսը հռչակվեց առաջին «յոթ իմաստունրը: ներից» մեկը: Դիտարկումներիշնորհիվ նա կանխատեսեցմ.թ.ա. 585 թ. մայիսի 28-ի արնիխավարումը: անվանում էին «ֆիզիկներ» (հուներեն Միլեթյան փիլիսոփաներին քհյՏտ բնություն), որոնք ձգտումէին հասկանալ բնության.տիեզերքի.ւսշխարհիէությունը: Արխայիկշրջանի մյուս խոշոր փիլիսոփաներիցեն նան Պյութագորասը,Պարմենիդեսը,Հերակլիտըն ուրիշները: Արխայիկդարաշջանումդրվեցինմշակույթի այն հումանիստական իդեալները,որոնց վրա հետագայումբարձրացավդասականՀունաստանի հարուստ ու անկրկնելիմշակույթը: -

3. ԳԼՈՒԽ

ԲԱԺԻՆ 2. ՎԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԻՆ ՀՈՒՆԱՍՏԱՆԻ ԵՎ ՀՌՈՄԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

հարաապրանքա-դրամական ընդլայնումը, Արհեստագործության ծավալումըժամանա-

առնտրականկապերի զարգացումը, բերությունների երկրների հետ, հանդիսացան ամք դասական Յունաստանիո առաջա

Տ 2. ԴԱՍԱԿԱն

(Մ.Թ.Ա.5-4-րդ դդ.)

ՇՐՋԱՆԻ

ւթիՑ նախադրյալները վի բնագավառի նախադրյաները. Սոցիալ-քաղաքական

ՀՈՒՆԱՍՏԱՆԻՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

-

ԱնտիկՀունաստանիմշակույթի ծաղկումը կապված է դասական կոչվողշրջանիհետ, որը ընդգրկումէ մ.թ.ա.5-4-րդ դարերը: Այս շրջանում ծաղկում է ապրում Աթենքը, որը Պերիկլեսի օրոք դառնում է խոշորագույնտնտեսական,քաղաքական,մշակութայինկենտրոն: Զարգանումու կատարելագործվումեն ոչ միայնավանդականմշակութային բնագավառները,այլն առաջանումեն նոր երնույթներարվեստիմեջ: Գրականությանմեջ դասական շրջանը երբեմն անվանում են նան «հունական հրաշքի» դարաշրջան:Այդ «հրաշքի» պատճառներըերբեմն բացատերբեմն բարենրում են հույների ազգային առանձնահատկություններով, պաստ բնակլիմայականպայմաններով,երբեմն էլ հույներիունեցած պատմական ճակատագրով: Լինելով կարնոր գործոններ, այնուամենայնիվ,միայն դրանք չեն պայմանավորելհունական մշակույթի ծաղկումը: Դրա հաու հոգնոր հիմքեր: մար կայինծանրակշիռտնտեսական, քաղաքական

Հունական մշակույթի հասարակական-տնտեսական հիմքերը. Այստեղամենակարնորըաշխատանքինկատմամբմշակվածվերաբերմունքի հարցն Է: Պատմականգիտությունըմինչն օրս չի պարզել Հին Հունասքատանիբնակչությանքանակը,նրանումստրուկներիու ստրկատերերի նակականհարաբերակցությունը,սակայն իրողություննայն է, որ ինչպես հունականմշակույթի արշալույսին,այնպեսէլ նրա ծաղկմանփուլում ոչ թե աշխատանքը,այլ անգործությունն է համարվել ամոթալի: Եվ Հեսիոդոսի, ն Հոմերոսիմոտ արձանագրվածէ այն միտքը, որ ոչ միայն ստրուկները,հասարակ ժողովուրդը, այլն թագավորներնէին զբաղվում արտադրողական Ոչ մի աշխատանքարհամարհելիչէր: Հայտնիէ նան, որ Սոաշխատանքով: լոնի մոտ կար օրենքի այն կետը,ըստ որի, որդին պարտավորչէր պահել հորը ծերությանժամանակ,եթե վերջինս իրեն չի տվել արհեստսովորելու: Մյուս կողմից ազատ արհեստավորըշահագրգռվածէր իր կողմից բարձրորակիհամար,հատկապեսնրա գեղարարտադրվողարտադրանքի վեստականկատարելությանմեջ, քանի որ դրանք արտադրվումէին նան վաճառքինպատակով: հիմքի վրա զարգացավգեղարվեստականարտադրոււլ ն արվեստը ար-

դլբիեստի արհեստը լեզվում թրահայտվում ենմինըր հունական ՍԱ ո ոոորուկներ անկում էին տանքով, համեմատաբարավելի տանելի պայմաններում:

հարցերըկապվածեն էր, ն

հունականպոլիսիհետ, որը

Այս

մշա-

բոլոր

ն քաղաք միաժամանակ

Քաղաքացինիրենչէր զատումպոլիսից,իր կյանքը պոլիպետություն: Դա

նպաստեց

սի կյանքից, նրանք ապրում էին միասնականկյանքով:

դրսնորմանըգործունեության ընդունակությունների ստեղծագործական

ամենատարբերոլորտներում: գործում մեծ դեր է խաղացել Հունական մշակույթիզարգացման ն իրավական հաստատման հավասաԴեմոսի(ժողովրդի)պայքարը օրենքի համարվում էր օրենքը) րության համար: Նախկինումսովորույթը (չգրված «աստվածային»ն կոչվում էր Թեմիս (լիօոտ ընդունված):Հետագայում. գրի օգնությամբօրենքը հասանելի էր դարձել երբ հունականմիասնական բնույթ. վերածվել էր «Նոմոընդունելովհասարակական յուրաքանչյուրին` բանականիրավական բերեց ձեռք Ա յն սի» (ոօտօՏ- օրենք. օրինադրույթ): ժողովրդական ժողովնեէր քննարկման ենթակա որը բնույթ, գաղափարի Խոսքը դառնում րում, դատականն այլ պետականհաստատություններում: ձն, համոզելու գործունեության ն բանական (ինտելեկտուալ) է քաղաքական միջոց ն այլն: Դա ը նտրության գիտակցական գծի ք աղաքական արվեստ, դրսնորմանարդյունքնէր: Ընդունժողովրդավարության ստրկատիրական ՝

-

էր բազմակարծությունը: վում ու խրախուսվում հասկանա«ներդաշնակությունը» Քաղաքացու ն հասարակության նան արդասական ինչպես լի է դարձնումհունականմշակույթիծաղկումը, վառ անհատականությունը: վեստի ստեղծագործությունների Հոգնոր նախադրյալները. Դասական Հունաստանի մշակույթի կապվածեն հունական «պայդեայի» ծաղկման հոգնոր նախադրյալները նշանակումէ «կրթություն». է, միաժամանակ որը հետ: «Պայդեյան»մի բառ Հոգնոր «լուսավորություն»: «մշակույթ». «կրթվածություն». «ուսուցում», նպաստեցգիրը. որը մշակույթը ն գիտելիքը դարճոլորտի աշխուժացմանը Հունական Պայդեանհունական ժոսեփականությունը: րեց յուրաքանչյուրի արդյունքնէր: Որպեսզի ռեալ իրականությունդառնար ղովրդավարության վերաբերվողհարցերումքաղաքապոլիսի կյանքիբոլոր բնագավառներին գաղափարը,անհրաժեշտ ու մասնակցության ցիներիգործուն անմիջական որոշակի մակ ն ։ր ելիքրերի հարում կարնոր դերխաի -

ղաց

լ:

Փնավորման Աարակնե պոլիսնե շրջանի Դասական համակարգը: դաստիարակության ուղղությունկրթությունըտարվում Աթենքում,դպրոցական

Ան

հատկապես

էր 4

ԲԱԺԻՆ 2. ՎԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ներով`ֆիզիկականդաստիարակություն, երաժշտություն,բանաստեղծների ու բարոուսումնասիրությունո̀րպես գեղագիտականդաստիարակության

յական հայացքների փոխանցման միջոց, ն. վերջապես, քերականություն: Կրթության համակարգում կարնոր տեղ էր հատկացվում հռետորությանը. մեջ հաորը քաղաքացուն քաղաքական կյանքին նախապատրաստելու

տուկ նշանակություն ուներ: Հույների գեղագիտականճաշակի ձնավորմանմեջ կարնոր դեր խաղաց առօրյա կյանքը: Անտիկքաղաքը հագեցած էր արվեստի ստեղծագործություններով.որոնք գտնվումէինմարդկանցաչքի առջն: Այս ամենընպաստում էր մարդու բացահայտմանը,նրա ազատությունը որպես ինքնուրույն արժեք ը նդունելուն: Միայնազատ մարդըկարող է կատարել ազատ ընտրություն: Մարդըաստիճանաբարընկալվեց որպես իրերի չափանիշ(Այսմասինավելի մանրամասնտես 16, էջ 6-39): Կերպարվեստ. դասական շրջանում զարգացավ ն կատարելագործվեց նախորդ շրջանում ձնավորվածդորիական պերիպտերը:Աչքի ընկնող կառույցներից է Վերաաստվածուհուտաճարը: Դասական մշակույթի մտցրած նորությունը կերպարվեստումայն էր. որ հույն վարպետներըարդենչ մ.թ.ա. 5-րդ դարում լուծեցին արվեստիկարնորհիմնահարցերիցմեկը, որը' ն քանդակաբոլոր դարաշրջաններումկանգնածէր ճարտարապետների -

գործների առջն: Խոսքը վերաբերում է ճարտարապետությանն քանդակաու համադրությանը: գործությանփոխկապակցվածությանն ն քանդակագործությունը հանդես եկան ճարտարապետությունը որպես հավասարազորարվեստներ,որոնք լրացնում ու հարստացնումէին միմյանց: Դասականարվեստիմեջ անգնահատելիդեր են խաղում Զնեսի տաճարիքանդակները,որոնցիցառանձնանում է այն քանդակաշարը, որը պատկերումէ հույն հերոսներին աստվածներիմարտը վայրի կենտավրոսների դեմ: Քանդակաշարիհումանիստականգաղափարը տարերայինուժե-

Մար. նկատմամբ հաստատումն հի բաճական մարդու գերազանցոյան մամ

ն

ն

նմ

ե

նցո

ն հաստ

մն է:

Մար-

է

կան. բայց մարդուց ուժեղ բնության մեջ ոչինչ չկա: Դասական արվեստիգլխավոր խնդիրնէ դառնում մարդ-քաղաքացուարժանապատվությանն մեծության հաստատումը: է այն հիմնականնյութը,որից Մ.թ.ա. 5-րդ դարում բրոնզը են պատրաստումեն արձանները:Իրենց ստեղծագործություններում մեծ

ուժեր

շատ

դառնում

բրոնզ

ԳԼՈՒԽ 3. ՀԻՆ ՀՈՒՆԱՍՏԱՆԻԵՎ ՀՌՈՄԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

ւ

(«ԴոՊոլիկլետը՝ «Նիզակակիրը»

այն էր, քանդակագործուԱրաթյուն հնգակու: Միրոնի հորի) ակտիվ գործունեության մարդու զգացումը, շարժման հաղորդեց մեջ թյան իր հստակ արտահայտեց առավել Պոլիկլետը նետորդը».

իսկ

որ

դարաշր-

ընդունակությունը:

առողջ զարգացած, ջանիիդեալը՝ համակողմանի

ու

անհաամբողջական

տիլ: Մ.թ.ա.

Ֆիդիասնէր: Մ.թ.ա. 5-րդ դարի մյուս մեծագույն քանդակագործը քննարկժ ողովի ժողովրդական Պերիկլեսը 449թ. Աթենքիտիրակալ նախագիծը. Աթենքի ակրոպոլիսիվերակառուցման մանն է ներկայացնում ճարտարապետադրվում է Ֆիդիասիվրա: Ակրոպոլիսի որի իրականացումը համույթի նշանակալիհուշարծաններից է Պարթենոնի

քանդակագործական

են Ֆիդիասին: տաճարը. որի նախագծերը պատկանում ընՄ.թ.ա. 4-րդ դարի երկրորդ կեսին հունական պետությունները գիտակցումարդկանց տակ: Դրանք տիրապետության կանՄակեդոնիայի նան արվեսթյան մեց առաջացրինխորը ցնցումներ,որոնք անդրադարձան էին քանդակագործներն Սկոպասը. տի վրա: Այս շրջանի խոշորագույն

Լիսիպպոսը: Առաջինանգամ Սկոպասիարվեստումբացաակսիտելը են այնպիսիզգացումներ.ինչպիսիք ցավը. մարդկային հայտվում սականից հելլենիստականշրդասականից արվեստագետները Ա յս թախիծը: պանքը, հել էին: արտահայտիչներն ջանի անցմանփուլի տրամադրությունների Պ

են

տառա-

ե

։

ԱռաջիԱդորը: ուիգնոտը արության կարպետները էին տաճարի պատերը, իսկ երկրորդը :

ման հասավ ն

ու

նան

գեղան-

նի նկարներըզարդարումէին Դելփի

հենորսոր մեջմեջ մտցրեց տարրեր՝լուսաստվերը, մտցրոց

տեխնիկայի

Ար»

Թատրոնը. ինչպեստեսանք, հունական թատրոնիծագումը կապռԶ է ված իռռիմիու այտծուը թացքում կատարվումէին խոշոքի վրա առաջացավնան ողբերգությունըՃ:ձ: եր: էին էսքիլեսը. րագույնողբերգակներն -

հետ, րոն Ը.

եվիրված տոնարբորյուների երփառա Հունաստանի արական Սոփոկլեսը. ԿԸ: մնե էվրիպիդ ար 8.սկսած Մթա աիթաատրոններում 5-րդ

նոն ժամանակ դրվում էին երեք ողբերգություններ ներկայացումների տերական վերցվումէր դիցաբանությունից հիմնականում թեման ո րոնց (տրիլոգիա), տե

երկու ման Աի ոնաոինակները Տոր ՄԱ գործերի օգտագորմում դարի լիկլետը: Դժբախտաբար բնօրինակները«ի կամնախորդշրջանիպատմությունից լրացվումարդիականբովանդակունրանց

րոնը

չ

պահպանվելն դրանցգեղարվեստական արժեքներիմասինպատկերացում ենք կազմում այն մարմարեպատճեններից,որոնք կատարել են հռոմեացի վարպետներըբնօրինակի ստեղծումից 500 տարի հետո: Միրոնը առավել

թյամբ:

ն

դրամա. որից մեզ քիչ բան է հասել: Նրա (մոյրա), մոտ բոլոր բախումների աղբյուրը հանդիսանումէ ճակատագիրը ն որը չեն կարողանում որը կախվածչէ ոչ մարդուց, ոչ էլ աստվածներից. էսքիլեսը գրել

է մուտ 70

3. ՀԻՆ ԳԼՈՒԽ

ԲԱԺԻՆ 2. ՎԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

Ճակատագրիհետ հաղթարելոչ միայնմարդիկ,այլն իրենք՝ աստվածները: առաջ է քաշվում նան պատժի(հատուցման) գաղափարը:Այս մոտիվներն ընկած են «Օրեստեն» ողբերգությանհիմքում: Նրանից պահպանվածգործերից են նան «ՇղթայվածՊրոմեթնսը»,«Պարսիկները»ն այլն: ճակատագրիու վրեժի գաղափարներնէլ ավելի որոշակիությամբ են հանդես գալիս մյուս խոշորագույնողբերգակի՝Սոֆոկլեսի ստեղծագործություններում,հատկապես«էդիպ արքայում»: Ըստ ավանդությանՍոֆոկլեսը գրելէ 123 ողբերգություն,որոնցիցպահպանվելեն յոթը: Երրորդխոշո-

րագույն ողբերգակը էվրիպիդեսն է: Նա ռեալ հոգեբանական դրամայի ստեղծողնէ: Բացի ողբերգությունից, դասական շրջանում զարգացում ապրեց նան կատակերգությունը:Ողբերգությաննման կատակերգությունընս աճել է նույն արմատից:Դիոնիսյանխաղերիժամանակմիջոցառումներն ավարտվում էին տոնական երթով,երգերով,պարերով:Այդ երթն անվանումէին կոմոս(կատակերգությունըկ̀ոմեդիան, առաջացել է հուն.կոմոս (երթ) ն օդե (երգ) բառերից,որը նշանակումէ՝ երգ երթի ժամանակ): Կատակերգության բնագավառում աչքի ընկնողամենահայտնիդեմքըԱրհստոփանեսն էր,որից մեզ են հասել 11 ստեղծագործություններ`«Բաբելացիները», «Հեծյալները», «Գորտերը»ն այլն: Հռետորական արվեստ. - ԴասականՀունաստանում ժողովրդավարության ծնունդը դարձավհռետորականարվեստը,որը հաճախ անվանում են «արվեստներիթագուհի»: Որոշ մտածողներ,ոչ առանց հիմքի, ենթադրում են, որ հռետորական արվեստիզարգացմանհամարխոշորխթանհանդիսացանՍոլոնի ռեֆորմները:Ըստ այդ օրենքների, աթենայուրաքանդյուր ցի պետքէ անձամբիր շահերըպաշտպաներդատարանում:Քանի որ ոչ բոլորն էինի վիճակիդա անելու, հանդես եկան այսպես կոչված լոգոգրաֆները. այսինքն այն մարդիկ, որոնք գրում էին պաշտպանականճառեր: Այս հանգամանքը միակ չէր: Հռետորականարվեստի զարգացմանը նպաստեց

րընթեռքի վուիըպետն ԿԱ որեն քննարկվու

պստական

գործերը,

ան

էին երը հանե

քաղաքացրները ճառերով, վիճաբանություններով.տեղի էին ունենում

հասարակական

քույր:Նրանց ընդհանուրը

ԵՎ

ՎՌՈՄԻ

ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

տիկային գիտությանտվյալներիվրա: 2. ՅՀռետորության որպես մտքի արտահայտման մեջ պայմանականությունը՝

ձն, բացառվում է:

3. Հռետորությունըմյուսներից տարբերվումէր նան նրանուլ, որ հռետորը որպես կանոն չէր գործում գեղարվեստականկերպարներով,այլ` որոշակի հասկացություններով,դատողություններով,մտահանգումներով: 4. Տարբերիչ գիծ է նան այն, որ հռետորությանմեջ բացակայումէ խաղը, սկզբիցմինչն վերջ հռետորը հանդես է գալիս մենակ: 5. Եջե թատերականարվեստում հարցադրման պատասխանըկարող է թողնվել հանդիսատեսին,ապա հռետորը փորձում է ապացուցել իր ասածների ճշմարտացիությունը: Ահա նան իր այս գծերի շնորհիվ է, որ դասականշրջանում մեծ մասսայականությունէր վայելում հռետորը Ա հռետորականարվեստը:Անտիկ ճարտասանությանբարձրագույն նվաճումները կապում են Դեմոսթենեսի նա ճիակըչէր: Հունաստանում հայտնիէին այնանվանհետ: Միաժամանակ պիսիհռետորներ,ինչպիսիքէին Գորգիասը,Իսոկրատեսը,Ֆիլոկրատեսըն շատ ուրիշներ: Հռետորության,որպես ճարտասանությանարվեստի՝սկզբունքները մշակվեցին սոփեստների կողմից. իսկ Սոկրատեսը ընդունվեց զրույց-երկխոսություններիվարպետ: որպես ակադեմիական Հռետորություննսկսում է այնպիսի դեր խաղալ հասարակական կյանքում, որ հռետորությանհիմունքներն անցնում էին դպրոցներում: Փիլիսոփայությունը. - ունական փիլիսոփայությունընս դասական շրջանում հասնում է այնպիսիորակականկատարելության,որի առաջադրած գաղափարներնու հարցադրումները այսօր էլ մնում են արդիական (ԱՅին Հունաստանի փիլիսոփայության կծանոթանաք մասին փիլիսոփայությանդասընթացից):

Տ

հանդես

գալիս կարծիքների սուր բախումներ:Այս պայմաններումհռետորությունը(ճարտասանությունը) դարձավ կյանքիլուրջ գործոն: Եվ պատահականչէ. որ հռետորը միաժամանակքաղաքականգործիչ էր: ԱնտիկՀունաստանում հռետորականարվեստը դիտվում էր որպես պոեզիային բեմականարվեստիհարազատ միջն արտահայտիչխոսքն է: Սակայնգոյություն ունեին նան տարբերություններ: 1. Եթե պոեզիային թատերականարվեստիմեջ գոյություն ուներ գեղարվեստականերնակայությանտարրը, ապա հռետորությունըհենվումէ պրակ-

ՀՈՒՆԱՍՏԱՆԻ

նիզմն է

Յ. ՎԵԼԼԵՆԻԶՄԻ

ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

էԱրար ոթԱԱ Ա նրոոկում տարի Սիր

ցան

ն

հելլե-

այս սահմանագիծընշանավորվեց դեպի արնելք Ալեքպատմության տանի

սանդրՄակեդոնացուկատարած ռազմականարշավանքներով (334-324 թթ. մ.թ.ա.), որի հետնանքովստեղծվեցհսկայածավալտերություն, որը տարածվում էր Դանուբիցմինչն Ինդոս, Եգիպտոսիցմինչն ՄիջինԱսիա ու Հնդկաստան: Արնելքը քաղաքական ու տնտեսական ենթարկվածությանհետ մեկնան մշակութային նվաճման: Հունական մշակույթը տարածվեց ԱլեքսանդրՄակեդոնացուտերության ամբողջ տարածքում: Սակայն այդ գործընթացըմիակողմանիչէր: Հեռավորռազմականարշավանք-

տեղ ենթարկվեց

ԳԼՈՒԽ 3. ՀԻՆ

ԲԱԺԻՆ 2. ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՄՇԱԿՈՒՑԹԻ

ՊԱՏՄՈՒԹՑՈՒՆ

առաքաղաքների գրավված ԲՐԱՐեր Աազութին րար

ն հունական ները, ծովային ճանապարհորդությունները ջացումըհնարավորությունտվեցին,որպեսզիհույները ծանոթանան Եգիպտոսի ն Բաբելոնի գիտա-մշակութայինհարստությանը,իսկ ների ժողովուրդներըհաղորդակից եղան հունական նպաստեցնան ընդհանուր հունական գիրը, որն լ էր 8-րդ դարումփյունիկյանգրի հիման վրա: Այն արագորենտարա նիստական աշխարհում: Հելլենիստականաշխարհի կ

իի առաջաց ոըենտ

աան

(Եգիպտոսում),Անտիոքը(Սիրիայում). րոները իոն ԱԱ ո ոների, Հելլենիստական ԱԱ ի աւնակիթ Աաաա է, ինչպես հազարամյակների ընթացքում կուտակված գիտելիքների համակարգումը: ունեին տարբեր:նհակասաՀելլենիզմի մշակույթի մեջ աոան է էին անավո կան միտումներ: Մի կողմից, կատարվում գիտական Ն հետաքրքտեխնիկական մյուս րգասը(փոքր

Ասիայում):

մ

աճու

նան

Ց

ն

ու

ա

հայտնագործություններ, կողմից :ու րությունը մոգությաննկատմամբ:Մի կողմից, փառաբանում էի լ ներին ն երազումսոցիալականարդարությանմասին,մյուս ից քարոկող զում էին անգործությունը ն կոչ էին անումկատարելու պարտքը: Ընդհանուր գծերով հելլենիզմիմշակույթինբնորոշ են հետնյալ

ր

ր

քր:

տիրակ :

,

գծերը. 1.

2.

,

Սինկրետիզմը, կոսմոպոլիտիզմը,

անհատապաշտությունը: Այս փուլը նոր կապերի,բարոյականու գեղագիտականիդեալների, հաստատման. շրջաննէր: Սինկրետիզմըդրնոր պաշտպան-աստվածների սնորվոմ է նրանով,որ նույնտերության շրջանակներում հավասարապես 3.

ււ

տիրապետում ն համատեղգոյատնում էինարնմտյանու արնելյանմշակուքային արժեքները՝ տ արբեր լեզուները, կրոնական հավատալիքարվեստի

ու գեղագիտական ները, բարոյագիտական քաղաքականու սկզբունքները, ն այլն: Նույնիսկ ձնավորվեցին աստգաղափարական պատկերացումները վածներիսինկրետիկկերպարներ,որոնք միավորումէին տարբեր ժողովուրդներիկողմից երկրպագվողաստվածությունների գործառույթներնու բնակությանտարբեր քաղաքներ, մարդիկ հատկանիշները:Տեղափոխվելով ձգտում էին հովանավորություն փնտրել տեղականաստվածների չհրաժարվելով նախկինհայրենական աստվածներին: երկրպագելուց իր հայրենիքիհամար ինչ-որ Անկայունքաղաքականդրությունը. ն միննույն Ժամաբան անելու շարքայինքաղաքացու անկարողությունը, նակ, առանձին միապետների բացառիկ թվացող դերըհաու զորավարների `

կողմից,

ԵՎՀՌՈԱԻ

ՀՈՒՆԱՍՏԱՆԻ

ՄՔԱԿՈՒՑՅԸ

սարական հոգեբակդւքյար միջհանգեցրեց

սնոտիապաշտության առաջաց-

մանը: Միննույնժամանակ. համայնքային կապերիխախտումը, տեղաշարժերը, տարբեր ժողովուրդներիու ազգությունների միմյանցհետ շփումը հանգեցրեցին կոսմոպոլիտիզմի (հուն. կոսմոպոլիտ «աշխարհիքաղաքացի») գաղափարախոսության հաստատմանը: Դասականշրջանում առանձինանհատըիրեն չէր պատկերացնում պետությունից(պոլիս)դուրս, իրեն համարումէր պետությանմասնիկը:Նա մեծ պատասխանատվություն էր կրում պետությանառջն,իսկ պոլիսըպատասխանատուէր յուրաքանչյուր քաղաքացու ճակատագրի առջն: Այս իրողությունը Արիստոտելը ամրագրելէ «Պոետիկա»աշխատությանմեջ հետնյալկերպ. «Ռվապրում է պետությունից դուրս,իրէությունիցելնե ովն ոչ բե պատահական հանգամանքների պատճառով, կամ գերմարդ կամ Հելլենիզմիշրջանումտեղի է ունենում պետությունիցմարդուօտա-

ոի

.

լ

լի

Է

Հելլենիզմիմշակույթիբնորոշառանձնահատկություններից մեկնէլ

բնագիտա-մաթեմատիկական գիտակարգերի գերակայությունն էր հումանի-

տարի նկատմամբ:Կոնկրետ գիտություններն առանձնաաստիճանաբար ցան փիլիսոփայությունից: Անցյալ բնափիլիսուիայական համակարգերը չէ. ին կարող բավարարելգիտությանզարգացման մակարդակը: Գիտական Գիտելիքներիզարգացումըպահանջումէր կուտակվածինֆորմացիայիհամակարգումն պահպանում: Հելլենիստականմի շարք քաղաքներում նան այդ նպատակով կառուցվեցինգրադարաններ:Մ.թ.ա. 1-ին դարում Ալեքսանդրիայիգրադարանումպահվում էին մոտ 700 հազար պապիրուսեձեռագրեր, որոնք վերաբերումէին գիտելիքիտարբեր բնագավառներին: Գիտության զարգացման իսկականդարբնոց դարձավ ՄուսեԱլեքսանդրիայի

յոնը (բառացի`«Մուսաներիտաճար»). որը պլատոնյան ակադեմիային արիստոտելյան լիցեյի խտացումն էր: Մուսեյոնիհետ է կապվածհայտնի մաթեմատիկոս Էվկլիդեսի (մ.թ.ա. 3-րդ դար) գործունեությունը,որի ստեղծածերկրաչափությունը գոյատնեցմոտ 2000 տարի,մինչնՌիմանի ն Լոբաչեսկուերկրաչափության հանդեսգալը («Սկիզբ»): Ալեքսանդրիայում մի շարք տարիներապրել ու է կատարելհին աշհայտնագործություններ խարհիմեկ այլ խոշորգիտնականԱրքիմեդը՝ ն հիդրավլիկամեխանիկայի

յի տեսությանհիմնադիրը, «ՊԻ» թվի հայտնագործողը: Աստղագիտության մեջ մեծ հռչակվաստակեց Արիստարքոսը, որը համարձակ կանխատեսում արեց Արեգակիշուրջը երկրի պտտման մասին.սակայն այն չկարողացավ հիմնավորել պրակտիկորեն: Ռազմականարշավանքներըն առնտրական ճանապարհորդություններըմեծ հետաքրքրություն առաջացրինաշխարհագրության նկատմամբ:Այս շրջանի ամենահայտնիդեմքը էրատոսթենեսն է, որը գիտության ։

-ոտԵօ իսղց մ՛սծողըմվ ըւսրոետտզվ ողը մռՀս181սմտտտղոովօ :մրո/ժ1սցԵՕ վմզդմստովնո՛ ոտհ ծդսմս յԵ ովյոտ ձմզի ցվժռոկ բող 'ցվլ ուսմսիտդոյսժ "վյ մզդկսմտո ըւսդոկոդովվ մմզվսԵղով 'ԱՎՈսմսիսո Չս1զծստտռվսԵիսժ «վոտ դտիպոըվմզցտուսմովոոօզըՓոծոույտըԾզիմսիողցտսը Ծդոմղ :0մզդ -վեսվ վմզդցտծոովտը դզ ըոսիծոիվ նզտմս 'Աըոսծտմզկտոո ցվոռը -Հսմսիոծոծ 1ոքսզըցզոքըվմվչմնցտ 1զծոնտո|| մզն մսղմոի ծղը վըսմղվմզդ -հուսմտ. :դոիմզդվըՂ ցվոոՍ'մդվՏ մզցթտիտոռ 'մցըյսնմոԻ օտիտոռ դՈսԵ «ոմզԵ 1զնզ դզ վցտնովԾվմզդցտիտոռտ մսիտործ ծդտսՂ:դվոտըվցսմհ ցզ մզդըոսծոմզտոո իոոմվիտ 6վճգո՛մկվմզդհոոսմտ՝ 1զիցտխպտխ

դո

Կզնմոե ոգեորան զում տաբ .

(81սօմսԵ

նդոժ

զեդսմմ

'

-0՛ղսմ/մսմեծտդոցմո մտոԵով0լ «սիտդողհ հտտով վմզդծսնսփ'իսմզծդգՀոս իսմզցտովմտ վմտժ մզգկոմ -զիտ վմզդժոնոժծ'մզդդուցմոՀյսվ դոկոտրտոտս դվրոժյսկոշը դզ 1զնսժ մմզդկուսմտ: :դ1ս184սդՀչտն վմզդդոս/Ժստզիո-ՅՈնոժցվծզքնղզտո ուսով տտվ մմզդկուսմտ: ԱոԵ ոզնցոտվվմզդվծողզըսսվ Ղչռվր .ՏԱմզդհուսմտգ ղտդ ըշսցմսԵՀտոսըդվլ տվլտտՎվ/ -ովոր մժսՓ ոյսդոճԱՀնղ :իսճոսկոՀը Ղ իսիԵզ) մզ մմոտորԵռմ մռւսք97սգ -հոդմ «սենդտմզ4դոդվդզիոր դվմզոզ վկոքրտմտծտ դվ-լ "ո-ժ-ր

իվժործտմ

:

Հո.

'

.

մեմոգոգէ

ԼԱՐՆ:

.

՝

Վ.

դվճմզի դո(ժասցմսծտկոնցո

.

ոի

.

.

:Առեվծվտիողկո

՝

|

ցոհրոհամիզ վվմողետ

լ

վցտրովողզըոո՝ :Աոսմնդոդզր1 6վմզղկոծմզղոտոտտհ վդոծմշ նքղ լ :Առմ/սկոնցտիսմ ոոկ դոլաւսդողտմե դոլ 8սԵմզղոտտկ ցվրոնոծցզկ յս պդօ մսդ դո/օ4սդտկտմեդզ ըուսըսոնմմզդդոս/ժ:սօմսփ դմզդրոս(Յ:սմզմ

աուն ԱարոնոնՀ մանԿո բանան մուրա ճիմվիո

զս 01 Բ տ . ը 0վճցտրլ վ Ս0Ղ մ Հս վմզցօտիտոռտ (գ -զդոսմզվ մոմոռոցվտոր :ճզըդտ(8սդոկոմծ ղոց ըյսդտԵ դզ դդղս(ւստ/ովոտմո ծԾղզմվ ԱմզօԵՀսմսդմվժոսկոՀչը ։Սոզողոր 1 բրսիմտրոով մչվմտկցտնգԵվցտլովտցզըտ վցտտոոոցոսէ, ցտղտտովգզոզէ ճզը դո(մմսչմոկդտնգե ղո իտտԵե մվ ցմս 'Աքսցտկտտ Ադ1ս/մստրովոտաո՛ -ոփտզո-ցտկտ(ոծեմլ բոսոյշվ8գը դո/ժացմսետղոնցոժ:ցվցողտիծ 909: 1 1զիմզմոտցտրով ցո :մմսնվնկ, Ղ ԱմսնոռոՓը 'մմնզտողնըդզ դմզցկտդ -վնզվ վմս '(՛'ժ'ը) 4 0 տսբ | 1զիցնզտոցղտնցտց:մպտբվմզդվեմսոոմդՂ վդսսկսոՂըմւսմ ցոկո/սմտ զ ցտիմզկտտթնղզտմս 'զ գղոնցտժ դսսկսոՂմդ -տցմոծոսվ վտղտցոծդ ցոկտցոսէ :Ամզցգոց -Սո 1սկյսռտիտոռտ ռոմ վը զ տվնսմՓրը ' վրոմզդզԻ '(«սվշսջոիտոռ վկոռոժ -նոով) վրոհվղ ցզ Ծվմզդշյսըըդդտղտոռն ցռոք84սօմսծտկոնդոծ դտկոտովը -գիզէ ։Ստոզիմոո մզ գտետքեոոմս նմոոմ գիտսը ցտհտտովդզոզվ :տղվ վծուսըոտՀոհ վմետտոդկոռմզ օտիոտկ ՍՑՈսղմգմսց ոոս(ր :մզգմտցտտդվլ ըոսինոսս ցվիտտհոծգոմգ 'մզցցոիտ -ոոո ոզոմս ցվլ ըւսիդւսնցմԺ(ոցտկ 6դոմդ ղ մմզցտզոտվընսմսիռծոոքյ:մ՝ դժուսոոտՀոթ (վմզցտզոոդսմ) վմզցմողկտմվջ մղզը ԾվծդոմլՆ,:մզդժՈսղմզ Սսց Յմտշ վը Ծգմծտր ող ձգը վցսմ Ացոծմշտմտնվրեվգգոզէ

ւ6վմզդոոս/8:սծմկտծոնոոծ

մսիոձոսո վմծյզղմըմզ օտիմտկ դովյոտվ 'վոցոտտոտդուսԷ ռյս/8սմզմմոտ վ 'մս 'մզ դրո դկզը 6վմզդսոջտո դտոծոծմոծ նոնդտն տմդըըւսմզդկոդ -որոք ցոսծոդբ :մըսսէ դսմտդզկոմը 1զծոձոստ լ նզտողը:ուսրովտտվ ուսենկտմզմ դոքգվդզոր լ )զիմսիողօ ԱՑոսկտչը դգտ/քղուսմտգ :0մգդժոսկտշըվմզդգոծ

-մշ ցո/ժոսմորող(ն "ցտկոտգոոոսդով(Ե 'ցտղտսսիտծրոո: (մ 'դո/ղուսմտզ վժոսդտծը3ս ցո(փսբտտհովբսսէ դվէ (տ՛ցզ ցմզոսփ ցործոծմոծ ո ԱՑՈսկոՀըց ցոկողզըսսվ զքսծկ վռտ/ով կ 1 իս,3ցվ '8 ճղըդոր «200 Կ -ԾոԵմոե դո/8յսըտոթ դո/տսկնմոը Անզտոմդ 1 դւվովոչռվղ Ամզհսփցտը -ԾոԵմոԵ վըսսէ ռվէ դզ Ժդ.սմլյ :մՅդրորով դտղովծոմծոնոժ դոկողըսսԷ Վ զծզդւս դմս 'իսեմոտկորովվմզդմզքմտդոտկոտփզո լ դս 4սժմկոժոնոմ դոսմոսցժռվԱրս. մս 'դղ ը՛ւսըտԵմմզգուս 'Ժռ1սմ/նմո վրոքոցեց վմոնոռվ 1 Առսդծո(ողմզըծվդղզմվ1(տ 'դ1ս(44սժմկոժոնուժցոսմսդծցվ ոզոմս.ՂզիՂզ վ ողնդով Արսս. մս 'դղ ըւսնդ ՅլոտոՍ:ըսծոմդմօմսԵ դողորտոթ Ադ:ս/9 Հնսմմկոժոնոժ դտկողըսսվ դվկ ուսիոոմԵ| նզտ վովոՀդվ զժ 'ըյսծմով դտ տղՀ դս/4սցոտվը ծղզըվմզցդտկոդտվե:ըյսըսսԼ Ղոդ ծզմատ ըլսծոծմոծ օզը Ծվցոտոոըոս, վճոմ Աժոսդտժը դվէ

Ս6)8ՎՍոՈՉՈ ՎՈՍՍԷ ՂՎԷ ՝Ֆ 8

Ղ ԱրԵվծվստո'մդս/81սդոտկտմ:սղվոՀլ ովլտԵ դզ ողնդով իսմս 'մդ1ս/ժսօտի -ննս ցոոխմոմ ըսինը Վ տմի վցտյո դվճտստըյսըտԱՂ:մդս/ԹսՈոփսո ըսդտճմՀ վրեվդղոզ, -վվփ Ղոդ ըոսմզմՅսզց1 մզջԵ հւստոտվողմ:սԼ չ վվմող|շտմզուսիմտը :Աղզը6վմզդժվ1ոՀողմվ -ով Ղ Օս իսմցմոմ ը Օշ վոսմոփ իոծտովնգով մզդւս դմս '"Սկոտմոտչո մոզը ծվմզդըւսջտիդ ցտղոհկվցովլզտ վցտրովտողրո վռոծմչ նդ չտզվ դտ(9 Հնսցոժողղը ոս ցո/(ստոնտոգցդժվմզտոմղտվմղդկոռվնզվ ցվվ օոիհոող "Ադս(սմվոտցդոմ Եմոկոտտվեմոտվցորսվ մսը մորով վմզցոսվ իողկզ ՏԻԱ իսիող 'Ադս/94սմտկմզվօտկոմ 6զ6-ս6տհտ ղ 'ԱտիտցվնցԵռտմկմզ ԱնդսԵտմդկմզ -ոոոով ծզշսմսՈՂ :մՎդմտիոհղզն վդոմոնումԵվցտ/ով վոովմնցոոծզյըկոց ծզմն ծզը դո/ՅյսսոոծմՀ ծզը -որոքովը ող :Ամսոմ «դ1ս/ԱսմԵետվմոո|շտ» ի

,

ՍԹԹՅՍԳՈՉՈ ՎՈՍՍԵ ԻԶ ՎՂՈՏՈՈՂՎՍԷ ՂՎԷ "Ք ԴՒՍՅԵ

ացժաժամիոմոցկ տզեդոծմշ

ՂՎՍՏԵՎՍՈՏՈՆ ՎԹՔՎՍոՈՉՈ ՂՎՏՈՒՄՈՂՉՈՌՈՒ"շ ՂՎՔՈԺ

ԲԱԺԻՆ 2. ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԼՈՒԽ 3. ՎԻՆ ՀՈՒՆԱՍՏԱՆԻ ԵՎ ՀՌՈՄԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

գործվեցՀին

Հռոմում:

Հռոմում

կառուցվեց առաջինկրկեսը՝ գլադիատորականխաղերի

համար: Կապիտոլիումում էտրուսկյան վարպետներըկառուցեցին Յուպիսրբավայրը:էտրուսկտերի տաճարը,որը դարձավհռոմեացներիգլխավոր ներիցհռոմեացիներըփոխ առան պղնձե դրամը`ասը, հագուստը`տոգան,

գրությունը, գուշակմանեղանակը` ըստ թռչուններիթռիչքի, կենդանիների ներքինօրգաններիԱ այլն: շրջանի հռոմեականքաղաքականկարգի յուրաԹագավորական հատկությունն այն է, որ թագավորիկողքին գոյություն ուներ Սենատը(ծեթիվըհասնում էր 300(լատ. Տծոծ»- «ծերունի»), որի անդամների

րակույտ) Հռոմի

կյանքի կարնոր իրադարձուհասարական-քաղաքական

մեկը Տուլլիոսի ռեֆորմներնէին,որոնցհամաձայն Հռոմի քաղաթյուններից

թացիներըբաժանվումէին տարածքայինն ունեցվածքայինհատկանիշներով: Յուրաքանչյուր4 տարինմեկ տեղի էր ունենում բոլոր քաղաքացիների

հաշվառում: ունեցվածքի Հռոմեականհանրապետության(լատ. 16ՏքսեկեՅ-«Ժողովրդական գործ») շրջանը ըստ ավանդությանսկսվում է 510 թվականից(մ.թ.ա.):Մ.թ.ա.

4-3-րդ դարերում Հռոմը իր իշխանությունըտարածում է էտրուսկյանքաղաքների,ապա ողջ Ապենինյանթերակղզուվրա: Հռոմեացիներիմշակույթը զարգանում էր էտրուսկներիու հույների տակ: Հին Հունաստանի գրականությումշակույթներիուժեղ ազդեցության

|

նը, դիցաբանությունը, թատրոնը,փիլիսոփայությունըմեծ ազդեցությունունեցան հռոմեացիներիմշակութայինկյանքի վրա, իսկ մ.թ.ա. 2-րդ դարում հունական լեզուն դարձավ բարձրագույնհասարակությանհիմնական լեզուն: ՀռոմեացիներըՀունաստանիգրավված քաղաքներիցբերում էին արնրանց որոնք բարձրացրեցին վեստիբազմաթիվ ստեղծագործություններ, գեղարվեստական ճաշակը: Ի տարբերությունԱթենքի,Հռոմը որպես քաղաք-պետություն,իր ստեղծմանու ծաղկմանշրջանումբարձր մշակույթչստեղծեց: Հռոմեացիները չունեին մարդու ն աշխարհիստեղծման,աստվածներիփոխհարաբերություններիմասին զարգացածդիցաբանություն,ինչպիսինստեղծել էր Հու-

նաստանը:

Աստվածներիցառավելհեղինակությունէր վայելում Յուպիտերը՝ ամպրոպին անձրնիաստվածը:Նրան է նվիրվածԿապիտոլիումիտաճարը: ՅուպիտերըդարձավՀռոմիփառքիու հզորությանաստվածը:Հռոմեացիների պաշտած աստվածներիցէր նան Յունոնան` մայրերիհովանավորը:Արհեստներիհովանավորնէր Միներվան:Նրանք կազմում էին, այսպես կոչված, երկնայինաստվածներիկապիտոլիումիեռյակը: Հռոմեական աստ-

վածներիպաշտամունքը երկարժամանակպարզունակէր ն միայն հույների հետ շփումներիհետնանքովհռոմեացիները սկսեցինկառուցել տաճարներ ու աստվածների արձաններ:Ռրպեսօրինակվերցվում էին հունական արձաններըն նմանեցվումդրանց:Այսպես,Յուպիտերընմանեցվածէր Զեսի հետ, Յունոնան՝ Հերայի, Վեներան՝ Աֆրոդիտեի. Մերկուրին՝Հերմեսի հետ ն այլն:

Մ.թ.ա. 2-4-ին դդ. անհամեմատելիորենաճեց հետաքրքրությունը հունականմշակույթինկատմամբ:Հելլենիստականաշխարհիբոլոր կողմերից Հռոմ էին տեղափոխում բարձրարվեստստեղծագործություններ, ինչպես նան կրթվածհույն ստրուկներ:Հռոմեացիներըաստիճանաբարյուրացրին թատրոնը,հանդես եկան բազմաթիվնոր բանաստեղծներն դրամա-

տուրգներ:

Հունական ու էտրուսական ազդեցության տակ զարգացում ապրեցին Հռոմի ճարտարապետությունը, քանդակագործությունը:Հռոմեական ճարտարապետության լավագույն նմուշներից է ճակատագրիաստվածուհի Ֆորտունայի տաճարը,ն նրա կողքին գտնվող Հերկուլեսիննվիրված կլոր

տաճարը: Հռոմում լայն տարածումստացավ դիմաքանդաՀանրապետական կի ժանրը, որտեղ պատկերվումէին հիմնականումհռետորներ, քաղաքական գործիչներ,զորավարներ:

Հռոմում առավել լայն տարածում ստացանէպիկուրական ն ստոիկյան փիլիսոփայական դպրոցները: էպիկուրյան փիլիսոփայության հետնորդըհանդիսացավԼուկրեցիոս Կարը, որը «Իրերի բնության մասին» պոեմի հեղինակնէ: Նա առաջ քաշեց բնությանու մարղփիչիսոփայական կության առաջընթացիտեսությունը: Ըստ Կարի. սկզբում եղել են կյանքի պարզ ձները, որից հետո առաջացելեն ավելի բարդերը: Ամենաբարդու բարձրակարգկենդանին`մարդը, հանդես է գալիս բոլորից ուշ: Սկզբում մարդիկապրում էին գազաններինման, չունեին ընտանիք,օրենքներ. արվեստ ու արհեստներ:Հայտնագործելովկրակը, նրանք առաջինքայլը կատարեցինառավելմշակութային,նստակյացկյանքի: Մարդկանցմոտ միավորվելու անհրաժեշտությունառաջացավ. որում մեծ դեր խաղաց լեզվի զարգացումը:Լ. Կարիգաղափարներըցույց են տալիս, որ հռոմեականտեսականմտքի մեջ հստակվումեն իրականության փիլիսոփայականբացատրության ավանդույթները: Հռոմեականմշակույթի մեջ առանձնահատուկ տեղ է գրավում Ցիորը էր: ցերոնը, նան, հունական փիլիսոփայությանպրոպագանդիստն Այնուամենայնիվինքնուրույն փիլիսոփայականհամակարգՀռոմը այդպես էլ չստեղծեց: Հռոմի մշակութային կյանքում մեծ տեղ գրավեց հռետորությունը,

ԲԱԺԻՆ 2. ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԼՈՒԽ 3: ՀԻՆ ՀՈՒՆԱՍՏԱՆԻ ԵՎ ՎՌՈՄԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

Հռետորական արվեստընրա համար արորումիր դերը խաղացՑիցերոնը:

վեստների արվեստն էր: Ցիցերոնի համոզմամբճարտասանությանիսկականուժը պայմանավորվածէր մտքի ուժով ն փիլիսոփայությամբ:«Լավ հռետորկարող է լինել միայն նա, ով կարողանումէ մտածել: Այդ պատճառով ով իրեն նվիրում է ճարտասանությանը,նա իրեն նվիրում է նան իմասգրում է Ցիցերոնը:Նա ընդունումէր հունական ճարտասանուտությանը» թյան ն առաջինհերթինԴեմոսթենեսիմեծությունըն կոչ էր անում ժամանակակիցներինսովորելու ն ընդօրինակելուհույներիհռետորությունը: Մ.թ.ա.31 թ. սկսվում է Հռոմի ու նրա մշակույթի պատմությանմեջ նոր, կայսրությանշրջանը: Մ.թ.ա.1-ին դարի վերջից մինչն մ.թ. 2-րդ դարը Հռոմեական պետությունըվերածվում է հսկա կայսրության: Մ.թ.ա.'27 թ. հռոշնորհում է «օգոստոս» («ասմեականսենատը1-ին կայսր Օկտավիանոսին տվածային»)կոչումը ն դրանիցհետո Հռոմի բոլոր կառավարիչներըմեծարվում էին այդ անվամբՏես 12, էջ 295): Հռոմի կայսրությանհզորությանգաղափարըարտահայտվելէ նրա ճարտարապետությանվիթխարիհուշարձաններում: Կառուցողականարվեստի մյուս տիպը ամֆիթատրոններնէին` գլադիատորական մարտերի է 75-80 թթ. ն կոչվել է Կոլիզեյ համար: Ամենախոշորներից մեկը կառուցվել (լատ. «օ/06Տ6սռ հսկայական,վիթխարիբառից):Նրանում մեծ տեղ է գրավում նան քանդակներիառկայությունը:Հռոմեականճարտարապետության օգտագործումնէր: Լայն տանորամուծությունըայս շրջանումկամարների րածումէ ստանում խճանկարը,որի զարգացմանմասինեն վկայում Պոմպեյի փլատակները:Այս շրջանիխոշոր ճարտարապետներից էր Ապոլոդորը, Հռոմում: Նրա կենտրոնում որը կառուցել է Տրայանոսկայսրի հրապարակը տեղադրվածէ բրոնզիցպատրաստվածկայսրի հեծյալ արձանը:Մեծ զ:սրգացում է ապրումնան դիմաքանդակը,որտեղարտացոլվածեն հռոմեացիների գեղագիտականճաշակը,բարոյականչափանիշները,աշխարհայացՄեծ տեղ էր տրվում մարդու անհատական յուրահատկությունները: քային: որակներիբացահայտմանը, հոգեկանզգացումներիբացահայտմանը: Կայսրությանշրջանիմշակույթիմեջ առանձնահատուկտեղ է գրավում գիտությունը,հատկապես աշխարհագրությունը, բժշկությունը, աստղագիտությունը:Վայտնիդեմքերից էին Ստրաբոնը,Պտղոմեոսը, Գալենը: Վերջինսստեղծելէր բժիշկներիպատրաստմանդպրոց ն փորձեր էր կատարում գլխուղեղիու ողնուղեղիգործունեությանբնագավառում: 395 թվականինկայսրությունըբաժանվումէ 2 մասի.. արնմտյան՝ Հռոմ կենտրոնովն արնելյան`Կոնստանդնուպոլիսկենտրոնով:Պատմությունիցհայտնի Է. որ Արեմտյանհռոմեականկայսրությունըկործանվեց476 թվականին:Այդ թվականըավանդորենհամարվումէ Վինաշխարհի վերջը, միաժամանակմիջնադարիսկզբը: Իսկ Արնելյանհռոմեական կայսրությու-

:

նը բյուզանդականկայսրությանտեսքով գոյություն ունեցավ մինչն թվականը,երբ թուրքերըգրավեցինԿոստանդնուպոլիսը:

Փիլիսոփայության մեջ շարունակվում էր գերիշխող մնալ էպիկու-

րականությունըն ստոիցիզմը, որի ներկայացուցիչներնէին Սենեկան ն ՄարկԱվրելիուսը:Կայսրությանանկմանշրջանում, երբ ուժեղացել էին անդեպի հանդերձյալ հակում է նկատվում կումային տրամադրությունները, նան նոր կրոնը՝ էր Ա յս գաղափարն քարոզում հոռետեսությունը: կյանքը, քրիստոնեությունը,որն առաջացավհազարամյակիսկզբին: Արվեստիմեջ ֆիզիկապեսն հոգեպես կատարյալ անհատի գեղագիտականիդեալը իր տեղն աստիճանաքար զիջում է անտարբերու մեկուսացված. հոգսերով պատված մարդու կերպարին:Եթե հին Վունաստանում մտածողները մարդուն համարում էին բոլոր իրերի չափանիշը,իսկ հանրապետականՀռոմում հպարտորենգտնում էին, որ «ես մարդ եմ ն ոչ մի մարդկային ինձ համար խորթչէ», ապա 3-րդ դարիմտածողներըպնդում էին, թե մարդն իր երջանկությունըպետք է փնտրի աստծո մեջ, քանի որ աշխարհը անճանաչելի է: մտածողությանայս գծերը ն ընդհանուրմշակութային Գեղարվեստական միջնադարյանմշակույթը: ֆոնը նախապատրաստեցին

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1.

պատմություն,Եր., ԱռաքելյանԱ. Հունականգրականության

1968.

2-ոաքելյան

Ա. Հռոմեականգրականության պատմություն,Եր.,

(դասընթացիմեթոդաբա ՍարգսյանՍ. Ա. Մշակութաբանություն նականուղեցույց), Եր., 1996.

Յ.

4.ԹօաաոռթՃ.

ՐքՇվՎճՇԲոճ

1992. 5.

ԽԱԾ»

6.

Խոճքաոու

ԷԸ.Շ.

Մորթու

ւ

171841194381414

ԻղԵաՄքո

ո

ճամամ

7.

Խորթ ոթճաթոօ Խոթրթօղօլամա.

8.

ԽջտԵրքօոօրամ.

Թառ

Խ.,

10.

ԱՇՇՇ»

288.

Է1.,

11.

ՅԵԱ

1985.

Խ.,

թա ոթոտւճյմ

Յոժ

ՇՎ

քոն

6Շամ-

(

Ֆճղոշօփատ

Ճ.Շ.

ԽԼ.,

8ՅՃՄԻՅ

Չ9Շ6Դ1ԻԵՅ

Ց

Աո

Րթուա

1979.

ՔողնօվՎՅ6ԾՅՅ

ԿԽՕՇԵԸ.,

ծամ ճօթյաք 1993.

1995. Է/Ա., Էալքօ8օ:4 ԻԽՄՂԵՆթԵ. 1օաօքաւ

1990. Ճ.Փ.

Մ.,

ԷԼ,

ՕՅՀշ.

ՔՕօօ»

Ճ.8. ԽԻ1., 1995. Քճղ. Խոքաօոօ) 9. Բ.

ՔԽՏՈՀՅԱՏԾԱԽՈԼ

1ՏՇաօքթոյտԻՄուրչ Թոճ.

ոօ

աո

ՅԵԱՎԵԾԻԾ

Յո

1990.

12.

Քու

13.

Շ6թբԹՅԹՑ. 1օշօքյտ քարա) Ըքուատւ. Խ., 1939. ՀՇօթյտ 4 ԻՄԴԵՆՄՔՅՃ է2:քօոօտ 1 օԶՇԿՇՇՃԲՇԻՈԾ)Լ

14.

ՖՄՂԵՔԵԼ.

15.

18.

5.11.

Օտ

20աօքատ

դօ

ՅԱՂՈՎԵԾՇՀԻ

ԱՓՅՅԹԹաՅԽՔ.

ԽՇՇՇաու

Էնոճտ

ՖՓ.42.

Խքյտօ ՕՐ"

»

ԽՄ.,

8օտթօաղոատտ. Ս.,

ՅաՀՎԵՕԸ

Փոռ

1ՕԻ7Շօ».

ԽՄԴԵՐՄՔԵ.

ՈԴՇՐԾՇՄ7.

1.

1972.

1972.

է1., 1975.

ԳԼՈՒԽ 4.

ՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

Տ 1. ԲՅՈՒԶԱՆԴԻԱՅ Ի ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

Մ.թ.4-րդ դարում հռոմեականկայսրությանարնմտյանկեսը տնտեսականանկում էր ապրում:Արնելյանծայրամասերիտնտեսությունըմնաց ավելի բարձր մակարդակիվրա: Կայսրության տնտեսական կենտրոնը տեղափոխվեցԱրնելք, այդ պատճառովՀռոմը կորցրեց նան քաղաքական նշանակությունը: Հռոմեական կայսրության նոր մայրաքաղաքը 330 թվականիցդարձավհունական Հին Բյուզանդիոնքաղաքը, որը գտնվում էր Բոսֆորի նեղուցիարնմտյանափին, էգեյանն Սն ծովերի միջն: Բյուզանդիոնը վերանվանվեցԿոստանդնուպոլիս(Կոստանտինիքաղաք), իսկ այժմ անվանվում է Ստամբուլ: Նոր մայրաքաղաքումիրականացվում են լայճածավալ շինարարականաշխատանքներ:Այլ կառույցների հետ միասին Կոնստանտիննայստեղկառուցեցինչպես քրիստոնեականեկեղեցիներ,այնպես էլ հեթանոսական տաճարներ:

Ց95 թ. հռոմեականկայսրությունը վերջնականապես բաժանվեցերկու մասի, ստեղծվեցիներկու պետություններ՝լատինալեզու Արեմտյանն Այս վերջինս հետագայում հունալեզուԱրնելյան հռոմեական. կայսրություն: անվանվեցԲյուզանդիա:Բյուզանդիանավելի մեծ չափով քան Արնմուտքը, միջնապահպանեցանտիկմշակույթիժառանգությունըն այն ծանոթացրեց դարյանԵվրոպային: Բյուզանդականպետությունըստեղծվելէ 4-րդ դարումն գոյատնել մինչն 15-րդ դարի կեսերը: Նրա ստեղծման տարեթվի շուրջ կան տարբեր կարծիքներ:Ոմանք այն կապումեն հռոմեականկայսրությանմայրաքաղահետ (330 թ.), ոմանք՝հռոմեականկայսրուքը Բյուզանդիոն տեղափոխվելու թյան վերջնական բաժանման (395 թ.), ոմանք էլ` Արնմտյանհռոմեական կայսրությանանկման (476) հետ: Բյուզանդիայիպատմությունըսովորաբարբաժանում են 3 ժամա«

ԲԱԺԻՆ 2. ՎԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

նակաշրջանների.

քայքայմանն ֆեոդալիզմիհասստրրկատիրության է, տատման ժամանակաշրջանն 2) 7-րդ դարիկես --13-րդ դարիսկիզբ, որը ֆեոդալականհարաբերությունէ. ների բուռնզարգացմանժամանակաշրջանն է: Յ) 13-15-րդ դդ. որը ֆեոդալիզմիքայքայմանժամանակաշրջանն 4) 4--7-րդ դդ.,

որը

Բյուզանդականմշակույթնստեղծվել է հռոմեական, հունական ն ավանդույթներիհիման վրա: Միջնադարյան արնելյան (հելլենիստական) նման այն ձնավորվելէ որպես քրիստոնեականմշաարնմտաեվրոպականի բնորոշ է քրիստոնեական որն ընդհանրապես կույթ: Ավանդապահությունը, դրսնորվում առանձնահատուկ շեշտվածությամբ աշխարհայացքին. է բյուզանդականմշակույթում: մյուս երկրներում,այնպեսէլ ԲյուզանդիաԻնչպես միջնադարյան էր, որն ամեն կերպ ձգգաղափարախոսությունն կրոնական իշխողը յում, տում էր ամրապնդելմիապետի հզորություննու անխորտակելիությունը. գոյուծագումը:Որոշակիտարբերություններ ցույց տալ նրա աստվածային դոգման եկեղեցական (բյուզանդական) թյուն ունեին արնմտյան արնելյան Այսպես, Արնելքումն մեկնաբանություններում: ների բովանդակությունների ու Արմուտքումտարբերկերպ էին հասկանումմեկնաբանում4-րդ դարում ընդունվածԱստծու եռակիությանեկեղեցականդոգման:Արնմուտքումայն տեսքով.Հայր աստված,որը ծնելէ Որըմբռնվումէր աստիճանականության դուն ն Հոգուն: Որդիաստված,որը ծնել է Հոգին: Սուրբ հոգի. որը հանդես է այս աստիճանակարԱստվածության գալիսորպեսՀոր ն Որդուէներգիա: ո րն ապրում էր նմանամարդուն, էր Արեմտյան սրտամոտ գայինըմբռնումը մեջ: Դրան հակառակԱրնելքում այն պատկերացուտիպ հասարակության մն էր իշխում,որ Հոգինելնում է միայն Հորից. իսկ Որդիաստվածըսուրբ ն ենթարկվումեն Հորը: Այստեղ շատ մտածողներտեսնում Հոգինմիատեսակ իշխանությանգաղաեն բյուզանդացիներին հատուկ ուժեղ միապետական փարիարտացոլումը: են անտիկկրթությանավանդույթնեԲյուզանդիայումպահպանվել գործն այստեղ անհամեմատ րը ն մինչն 12-րդ դարի կրքա-լուսավորական ավելի բարձր մակարդակիվրա էր, քան եվրոպականորնէ երկրում: 4-8-րդ դդ. շարունակումէին գործել Աթենքի.Ալեքսանդրիայի,Անտիոքի,Գազայի. Կեսարիայիբարձրագույնդպրոցները:12-րդ դարից բարձրագույնդպրոցն ընկավեկեղեցուիշխանությանտակ: դեմ: 6Պայքար սկսվեցանտիկփիլիսոփայական՛ավանդույթների րդ դարումփակվեցՊլատոնիկողմից ստեղծվածհայտնի դպրոցը: Անտիկ փոխարինեցաստվածաբանությունը: փիլիսոփայությանը Բյուզանդականմշակույթը որոշակի տեղ էր գրավում միջնադա-

ԳԼՈՒԽ 4. ՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

վաղքրիստոնեական ճարկյանքում: Բյուզանդական րյանհասարակության մեջ հիմնավորվումէ բազիլիկը(ձգված ուղղանկյանհատարապետության տակագծովկառույց, որը սյունաշարովբաժանվածէ երկայնական2 կամ 5 մասերի՝նավերի):Նրանում,հատկապեսզոհասեղանիվերնում,սովորաբար բարձրանում էր Քրիստոսի հսկայակաճ պատկերը`շրջապատվածաշակերտներով: Եկեղեցական ճարտարապետությանմյուս ոճը կոչվում է խաչագմբեքավոր,որը փոխառնված էր Արնելքից: Քառակուսի պլան կոնաձնկամարների ունեցող այդ կառույցնավարտվումէր խաչապատկեր վրա հենվողգմբեթով:Քրիստոսիկերպարըքրիստոնեականմշակույթի մեջ էվոլյուցիաէ ապրում:Սկզբում նրանպատկերելըընդհանրապեսարգելվում աստծուն, ի տարբերությունհեթանոսաէր: Գտնում էին, որ քրիստոնեական ստեղծագորկան աստվածների, չի կարելի պատկերել գեղարվեստական ծություններում:ԱյնուհետնսկսեցինԱստծուն պատկերելպատանիու գեղեցիկ հովվի տեսքով: Վերջապեսնրան սկսեցինպատկերել երկայնամորուք արնելյանծերունու տեսքով,որն ուներ սուր ն ուսուցչի հանդիսավորպահվածք: Բյուզանդականարվեստըանխզելիորենկապված էր եկեղեցական սովորույթներիհետ ն դժվար է որոշել. թե որտեղ է ավարտվումսրբագործությունը, ն որտեղէ սկսվում գեղարվեստական ստեղծագործությունը: 6-րդ դարում՝ 532-537 թթ.,կառուցվումէ նշանավոր Սուրբ Սոֆիայի էին ԱնթեմիոսԹրալացինն տաճարըԿ. Պոլսում, որի ճարտարապետներն Իսիդորոս Միլեթացին: Այն եռանավ բազիլիկ կառույց է, ունի 54 մ. բարձրություն:Բյուզանդականտաճարիհանդես գալու հետ միաժամանակ է որմնանկարչությունը, ձնեավորվում խճանկարը:Այս շրջանի բյուզանդական արվեստիմեջ լայն տարածում ստացավ սրբապատկերագրությունը (իկոնոգրաֆիան),որոնցում հիմնականում պատկերվումեն հրեշտակները՝ կիսաստված-կիսամարդու կերպարներով:Եթե վաղբյուզանդականգեղանկարչությանմեջ իշխումէինխորհրդանշական(սիմվոլիկ) ն դիցական-պատմականթեմաները, ապա միջին-բյուզանդական գեղանկարչությունը ենթարն նկարչուկվում էր եկեղեցականկանոններին:Եվ ճարտարապետությունը, 9-11թյունըփառաբանումու հաստատում ւին եկեղեցուհեղոճա նությունը: րդ դդ. բոլոր բյուզանդական տաճարներիպատերինարված նկարներըկատարվում էին կոմպոզիցիոնմի սխեմայով, որը հատուկ էր միջնադարյան գեղանկարչությանը: Մշակվածսխեման ուներ բուրգի տեսք: Վերնում պատկերվում էր Քրիստոսը, նրանից ներքն՝ հրեշտակները,սրբերը ն այլն: Բյուզանդականմշակույթիմեջ հատուկ տեղ է գրավում կրոնականարվեստը: Մեծ հռչակ էին վայելում բյուզանդականվարպետների ոսկուց ն փղոսկրից պատրաստված ստեղծագործությունները: արվեստի վերջին պոռթկումըկապվածէ, այսպես Բյուզանդական կոչված, պալեոլոգների(1261-1453 թթ.) դարաշրջանիհետ: Խաչակիրների

ԲԱԺԻՆ 2.

ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ

ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

արշավանքից հետո նորից աշխուժանում է մտավոր գործունեությունըն գեղարվեստական ստեղծագործությունը:14-15-րդ դդ. Կ. Պոլսում կառուցվեցինայնպիսիճարտարապետական ինչպիսիքեն Կահրիե հուշարձաններ, ջամի(14-րդ դ.) Պերիբլենտան Պանտանեսա (14-15-րդ դդ' տաճարները: Գիտությանբնագավառում Բյուզանդիան ժառանգեցՀին Հունաստանինվաճումներնու ավանդույթները:Այդ հիմքի վրա զարգացանմաթեմատիկան, ֆիզիկան, աստղաբաշխությունը, բժշկությունը,քիմիան: Հումանիտարբնագավառումնս բյուզանդացիներըհենվում էին Հունաստանիու Հռոմի գրականության,իրավունքի,փիլիսոփայությաննվաճումներիվրա: Բյուզանդայհգիտական մտքի մեջ աչքի ընկնող ներկայացուցիչներից էին Տյուքիկոս Տրապիզոնցին (մաթեմատիկա՝7-րդ դ.), որին աշակերտել է միջնադարիհայ նշանավորգիտնականԱնանիաՇիրակացին,հայազգի Լեոն Մաթեմատիկոսը (9-րդ դ., որը Բյուզանդիայում առաջինն օգտագործեցտառերը որպեսհանրահաշվականնշաններ: Բյուզանդականմշակույթիմեջ հատկապես աչքի է ընկնում կերպարվեստը. որը երկար ժամանակ պահպանելէ անտիկ ավանդույթները, չենթարկվելով«Բարբարոս» ցեղերիմշակույթներին: Բյուզանդականմիջնադարյանարվեստիառանձնահատկությունեն պետությանու եկեղեցուպահանջներով:Եվ պաները պայմանավորված տահականչէ, որ հատկապես զարգացումստացան այդ պահանջներըբավարարողարվեստները՝ճարտարապետությունը, որմնանկարչությունը.սրբանկարչությունը,մանրանկարչությունը: Իր.հազարամյապատմությանընթացքում Բյուզանդիան հսկայական դեր է խաղացել համաշխարհային մշակույթի պատմությանմեջ: Բյուզանդիանփրկեց Եվրոպանարաբներիցե պահպանեցնրա համար անտիկ մշակութայինժառանգությունը:

Տ 2. ԵՎՐՈՊԱՅԻ

ՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

Ժամանակայինառումովմիջնադարըհամընկնումէ ֆեոդալական հետ: Սակայնայստեղ կան ժամանակային յուրահատկուհասարակության Բաթյուններ, որոնք թույլ չեն տալիս նույնացնելայդ հասարակությունները: նն է, որ Եվրոպայումմիջնադարնընդգրկում 4-16-րդ դարերը,իսկ Ասիայն սկիզբըհամընկնումէ այում՝ընդհուպմինչն 19-20-րդդարերը:Միջնադարի անտիկմշակույթիմահվան,իսկ ավարտը՝նրա վերածնմանհետ: Միջնադամշակույթիհիմքումընկած են հռոմեականկայսրության ավանդույթներյան րը՝ իրավունքի,գիտության.արվեստի.փիլիսոփայության, քրիստոնեության

:է

բնագավառներում:

Միջնադարյան մշակույթըձենավորվեց.փակ բնատնտեսության, քիչ

ԳԼՈՒԽ 4. ՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

հարաբերություններիպայմաններում: զարգացած ապրանքա-դրամական Հասարակությունըբաժանված էր խավերի (բացի հիմնական դասակարորը զբաղվում էր ժողովրդի գերից), որոնցիցէին 1) հոգնորականությունը, հոգնոր հարցերով,2) ասպետներ.որն զբաղվում էր պետականու ռազմական գործերով, 3) ժողովուրդ.որը հիմնականնյութականբարիք ստեղծողն էր: Նոր հարաբերություններ են հաստատվումմարդու ն հասարակության մեջ: Եթե անտիկ աշխարհումպոլիսիքաղաքացինիրեն զգում էր հասարակության հետ միասնությանմեջ, ապա միջնադարըմտցրեց նվիրապետական կարգ, որի հետնանքովմարդը պետությանհետ կապվում էր միջնորդի՝ աստծո միջոցով:Եթե անտիկաշխարհումմարդըապրում էր աշխարհիհետ ապա միջնադարում ներդաշնակության մեջ,երկրայինուրախություններով, որը ձգտում էր աստծո անցում կատարվեցդեպի ճգնավորականությունը, հետ հոգնոր միասնության: պայմանաՄիջնադարյանմշակույթի առանձնահատկությունները վորված են հասարակությանմեջ համաշխարհայինկրոններիգաղափարախոսական գերիշխանության հանգամանքով: Յուրաքանչյուր կրոն իր առանձնահատուկկնիքն է թողելմշակույթիվրա: 325 թ. քրիստոնեությունը Հռոմում պաշտոնականացվում է: Սկիզբ է դրվում համաեվրոպականմշակույթի ձեավորմանգործընթացին,որի մեջ բացառիկդեր կատարողգործոն էր եվրոպականբարբարոս ցեղերիքրիս-

տոնեացումը:Մինչն 13-րդ դարը ավարտվումէ Եվրոպայի քրիստոնեացման գործընթացը:Միջնադարիմշակույթի գլխավորգիծն է դառնում հասարակականգիտակցության մեջ քրիստոնեականկրոնիգերիշխանությունը:Արնմտյան եվրոպայի երկրներում գաղափարախոսական գործունեությունը իրականացնումէր Հռոմիկաթոլիկականեկեղեցին:Քրիստոնեությունըդարձավ անտիկաշխարհիմշակույթի Ա եվոոպանաճմիջնադարյանմշակույթի կապողօղակը: Միջնադարումգերիշխումէր կրոնականգաղափարախոսությունը, ու փիլիսոփայության որը հատուկ վերաբերմունքմշակեց բանականության նկատմամբ:Անտիկաշխարհին բնորոշ մարդ-մշակույթհամակարգինփոխարինեց«Աստված-պաշտամունք»արժեքային համակարգը:Հատուկ քննարկմանառարկաէ դառնումհավատի ն բանականության փոխհարաբերության հարցը: Դեռնես 2-րդ դարի Արեճուտքիամենահայտնիաստվածաբաններիցմեկը` Թերթուլիանոսը,այն միտքն էր հիմնավորում,որ հավատը բացառում է բանականությունըն նրա կարիքը չունի: Նրան է պատկանում «հավատումեմ, որովհեւտնանհեթեթէ» հռչակավորձնակերպումը:Մեկ այլ մտածող՝Օգոստինոսը,ելնում էր այն գաղափարից.որ հաքրիստոնեական վատը ն բանականությունը միննույն տեսակի մտածողությաներկու տարբեր ձներ են, ն ոչ թե փոխբացառում,այլ փոխլրացնումեն միմյանց:Բանա133

ԳԼՈՒԽ 4. ՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

ԲԱԺԻՆ 2. ՎԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

կանությունըմտածողությունէ ըմբռնմամբ,իսկ հավատը մտածողությունէ հավանությամբ:Հավատը բանականությանըտալիս է ճշմարտություններ, որոնք նապետք է պարզաբանի: ճիշտ է, դա հնարավորչէ մինչն վերջ անել, իմաստությունըն ձգտի հասկանալ սակայննա պետք է սիրի աստվածային 'այն: Այդ իմաստությունըհարաբերականէ: Այս թեզը նպաստեցմիջնադա"րյան փիլիսոփայությանամենահզորհոսանքի՝ սխոլաստիկայիզարգացմանը:Այս շրջանի խոշոր սխոլաստիկները՝ Բոհեմացին,Աբելյարը,Ռ. Բեկոնը, Թ. Աքվինացինշեշտում էին, որ բանականությունըհավատիհամար ցանկալի կամ անհրաժեշտէ, իսկ փիլիսոփայությունըկամ նույնական է. կամ անհրաժեշտ է, կամօգտակարէ կրոնիհամար: Յուրահատուկ գծեր է ձեռք բերում միջնադարյանգիտությունը: Ընդհանուրձնով այն կարելիէ խմբավորելհետնյալկերպ. 1) Միջնադարյանգիտությունը հանդես է գալիս որպես Աստվածաշնչի հեղինակավորտվյալներիիմաստավորում: Եկեղեցականգաղափարախոսությունըցանկացածգիտելիք մեղսագործէ համարում, եթե նրա նպատակը աստծո ճանաչումըչէ: 2) Գիտությաննպատակնէ դառնում երկրայինիրերիերկնային«նախատիպերի» հայտնագործումը: Ահա թե ինչու տիրապետողեն դառնում աստվածաբանությունը Լ սխոլաստիկական փիլիսոփայությունը: մշակույթըենթաոկվածէր կրոնականգաղափարաՄիջնադարյան խոսությանը:Դա առաջինհերթինվերաբերումէ կրթության ու դաստիարակության համակարգին:Լինելով նան հասարակությանամենակրթվածխաերկար ժամանակկանխորոշեցայս բնագավառի վը,հոգնորականությունը քաղաքականությունը:5-9-րդ դդ. ԱրեմտյանԵվրոպայիբոլոր դպրոցները գտնվում էին եկեղեցու ձեռքում: Եկեղեցինէր կազմում ծրագրերը,ընտրում սովորողներին:Ընդհուպմինչն համալսարաններիհանդես գալը դպրոցնե3. Տաճարական: րը երեք տեսակիէին 1. Ծխական,2. Վանքապատկան, են նան Աստիճանաբարաշխուժանում աշխարհիկ, քաղաքային մասնավոր,գիլդեական ն մունիցիպալդպրոցները:Կրթությունըտարվել է Միայն14-րդ դարից են երնան գալիս ազգային լեզվով դալատիներհնով: սավանդվողառաջինդպրոցները:Դասավանդվողառարկաներիմեջ առանձնացվել են ընթերցանությունը, ժողովրդականլատիներենի տարրական հասկացությունների ուսուցումը, Աստվածաշնչիմասինընդհանուրպատկեինչպես նան յոթ ազատ արվեստներիուսումնասիրությունը (սկզրացումը, բում՝քերականություն,հռետորություն,դիալեկտիկա, իսկ հետո՝ թվաբանություն, երկրաչափություն, աստղագիտություն,երաժշտություն)ն հատկապես Սուրբ գրքերի խորացված ուսումնասիրություն: 10-13-րդդարերըհամալսարանների բացմանբուռնշրջանն էր.սո/-

միջնադարիարդյունքնէր: Եթե դպրոցներնունեին նախատիպեր ճեմարանը),ապա համալսարանները (Պլատոնիակադեմիան,Արիստոտելի չի նշանաԲուն համալսարանտերմինը սկզբնապես երնույթ էին: նոր լրիվ կել որպես կրթությանկենտրոն:Այն նշանակումէր կոոպերատիվխումբ՝ էր որոշակիկակամ,ժամանակակիցլեզվով՝ սինդիկատ,որը պաշտպանում երկու կ ազմակերպման համալսարանի Կային անձանց շահերը: տեգորիայի

ՍՅԼՏԱԹՏ- ը

մոդելներ. էր սովորողներիկորպորա1. Բոլոնյան մոդելը. որն իրենիցներկայացնում ցիա, ն օժտված էր սովորողներիշահերը պաշտպանողհատուկ արտոնու-

"թյուններով: ն սոէր մագիստրոսների 2. Փարիզյանմոդելը, որն իրենից ներկայացնում վորողներիմիացյալ կորպորացիա: դպրոցի հիմքի 11-րդ դ. ԻտալիայումԲոլոնիայիիրավաբանական Դա նպաստեց (1088): հռոմեական վրա բացվեց առաջին համալսարանը ն հրապուրեցհազարավորունկնդիրների վերածնմանը նորմերի իրավունքի Եվրոպայի բոլոր անկյուններից:Իսկ Ֆրանսիայումառաջին խոշորագույն բացվումէ Փարիզում (1160 թ.), որը միավորումէ չորս ֆահամալսարանը աստվածակուլտետ՝ ընդհանուրկրթական,բժշկական,իրավաբանական. բաճական: են բացվումնան Կրեճ-»յան Եվրո12-րդ դարումհամալսարաններ 1209 թ.) ն պայի մյուս երկրներումԱնգլիայում(0քսֆորդ 1167 թ.. Քեմբրիջ էր: լատիներեն ո ւսուցումը Գամալսարանում այլն: գիտությունը կոչվում էր սխոհամալսարանական Միջնադարյան այսինքն` դպրոցաՏօհօ|8ՏոօօՏգիտական), դպրոցական. լաստիկա(հուն. դասավանդդ պրոցներում մ իջնադարյան կան գիտություն:Սխոլաստիկան ու աստվածաբանությունն էր: Արդեն15-րդ դարում, վող փիլիսոփայությունն երբ Եվրոպայումհաշվվում էր 65 համալսարան,նրանումբացիաստվածաէին իրավունք,բժշկություն,արվեստ.իսկ հեուսումնասիրում բանությունից նան բնագիտություն: տագայում Միջնադարըստեղծեցնան ինքնատիպարվեստ,որի գազափարամարմնի ու հոգու. կան ուղղվածությունըես հստակ էր: Այն տարանջատեց արվեստՄիջնադարյան ն ներդաշնակությունը: անտիկ մարդու աշխարհի ները գլխավորուշադրությունըբնեռեցինայնկողմնային.աստվածայինաշխարհին, արվեստը դիտվում էր որպես աստծո հետ հաղորդակցման միջոց: է: Սրբանկարմեջ գլխավոր ժանրը սրբանկարչությունն Գեղանկարչության ները չկրթվածզանգվածիհամար աստծո հետ կապի միջոց էին ծառայում: Պատկերներումգլխավորնաչքերն էին (հոգու հայելին), իսկ կերպարները երկար ժամանակբացակայումէ կտրվածէին հողից: Գեղանկարչությունից ուշադրությունչի դարձնում բնուբնանկարը.քանի որ քրիստոնեությունը -

ԲԱԺԻՆ 2. ՎԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

թյանվրա, իսկԱստվածաշնչում նրամասինշատ քիչ է խոսվում:Գրականությանմեջ ստեղծագործությունները հենվում էին աստվածաշնչյանկերպարների վրա, նվիրված էին աստծուն: Աշխարհիկգրականությունըհանդես

եկավ հերոսականէպոսի. լիրիկայի.վեպի շրջանակներում: Մեծ տարածում ստացավասպետականգրականությունը,որը գովերգում էր ասպետների ռազմական ու քաղաքականհաջողությունները:Երաժշտությունընս ծառայում էր կրոնականպրակտիկային,այն կանոնականացված էր ն դժվար էր պատկերացնելեկեղեցականօրացույցի որնէ տոն՝ առանցերաժշտության: ճարտարապետությանզարգացումը նս կապված էր կրոնական գործնականպահանջներիհետ: Ճարտարապետության մեջ ձնավորվեցին 1. Ռոմանական,2. Գոթական:Ռոմանականոճ էին անվաերկու նոր ոճեր՝ նում հաճախայն ճարտարապետական հուշարձանները.որոնք կառուցվում էին հռոմեականեղանակով(՛ոօգօ /Օոոճոօ),այսինքն՝քարից ն ունեին կամարաձնծածկ: Ռոմանական ոճը տարածում ստացավ10-12-րդ դդ.: Ռոմանականոճը համապատասխանում էր միջնադարյանպահանջներին:Միջնադարյան սուր բարքերը,անվերջանալի ֆեոդալականպատերազմները, կոպիտ ուժի իրավունքըիրենց արտացոլումը գտան ամրոցներիկառուցման մեջ:Ամրոցներըկառուցվումէինբարձունքներիվրա,ունեին բազմաթիվաշտարակներ.որոնք իրարիցպետք է 40 մետր հեռավորությունունենային: Դա այն պատճառով,որ միջնադարյանզենքը հաղթահարումէր միայն այդքան տարածություն: Ճարտարապետական տեսակետիցռոմանականամրոցներն ունեին ոչ բարդ լուծումներ: Ռոմանական ճարտարապետության մեջ նս ամենանշանակալիկառույցը տաճարնէր, որն իր արմատներովկապված էր հին քրիստոնեականբազիլիկայիհետ: Ռոմանականտաճարիհիմնական խնդիրըգերբնականին մարդկանցմոտեցնել ն է: Դա մի վայր էր, որտեղ մարդը հաղորդակցվումէր բարձրագույնուժերի հետ: 12-րդ դարում ռոմանական ճարտարապետությունը տարածվածէր ամբողջԵվրոպայում՝իր ազգային յուրահատուկ դրսնորումներով, սակայն այն առավել տարածված էր Իտալիայում.որտեղմինչն օրս էլ նրա շատ քաղաքներիդեմքը որոշվում է այդ ճարտարապետությանհուշարձաններով: Գոթական ոճը (Գոթական ցեղերիանունից,որի հետ էին կապումՎերածննդիարվեստագետները այդ ոճի առաջացումը)առաջացավ 12-րդ դարում նոր առաջացածքաղաքներում ն հին քաղաքներիմեծ մասում: Նրա սկիզբը կապում են այն կառույցների հետ, որոնք առաջին անգամստեղծվեցինԻլ դե Ֆրանս թագավորական տարածքում:Գոթականտաճարներըգլխավորապեսկառուցվում էին քաղաքայինհրապարակներում: Տաճարը հանդես եկավ որպեսքաղաքային մշակույթիծնունդ ն տեղակայվեցքաղաքի հրապարակում՝նեղ, մութ, կեղտոտ փողոցներիհարնանությամբ:Գոթականտաճարըանվանումէինքարե. հանրագիտարան կամ «քարացածերաժշտություն»:Գոջականտաճարները

ԳԼՈՒԽ 4. ՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

տաճարը, Շարթիվ ենկազմում Ֆրանսիայում՝ Փարիզի աստվածամոր տաճարնեԼյուբեկի Քյոլնի, տաճարները Գերմանիայում՝ տրի,Բովեի նայլն, րը, Անգլիայում՝Սոլսբերիի,Յորքի տաճարները նն այլն: Ամբողջությամբվերցրածռոմանական գոթականոճերը պատմաՎերածնունդը,այդ դարաշրջանհասցնելով կանորեննախապատրաստեցին անտիկ արվեստիշատ գծեր: գերակայությանը ն Չնայած կրոնականգաղափարախոսության վերաբերմունքին, գիտության նկատմամբ ցուցաբերած ոչ լոյալ միջնադարյան գիտությունը նս կատարում է առաջընթաց քայլեր: Կատարվում են հայտնագործություններ ու գյուտեր, որոնք կարնոր Այսպես, 6-7-րդ դդ. ուղենիշերէին գիտականառաջընթացիճանապարհին: է ջրայինանիվը, 12-րդ դ.՝ հողմաղացը, 13-րդ դ. ղեկային հայտնագործվում կառավարումը, որը նպաստեց ծովագնացության զարգացմանը: 1300 Ք.Փարիզում շրջանառությանմեջ դրվեց մեխանիկականժամացույցը, իսկ 13-րդ դ. հայտնագործվեցակնոցը: Մարդկությանմշակութային կյանքում անգնահատելիդերխաղացԳուտենբերգիկողմից տպագրականմեքենայի Լ.Սարվազյան,Մշակույթը (Այս մասինտես Ա.Սարգսյան, հայտնագործումը: միջնադարում(դասախոս.տեքստ),Եր., 2000): Այսպիսով, միջնադարյան եվրոպական մշակույթը, չնայած կրոնականարժեքների գերակայությանը,հետաքրքիրն ուսանելի օղակ է մշակույթիմիասնականշղթայիմեջ: համաշխարհային մեծ

8 3. ԱՐԵՎԵԼՔԻ ՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

7-րդ դ. սկսած մերձավոր Արնելքի երկրներում ծագեց ու զարգամի մշակույթ, որը բարձրացավիսլամի ցավ հարուստ ու բազմակողմանի հիմքի վրա: Համաշխարհայինմշակույթի զարգացմանընգաղափարական մեկն այն Է, որ սկիզբ առնեթացքումաչքի ընկնողօրինաչափություններից լով Արնելքում,քաղաքակրթություններիծաղկմանմյուս փուլը տեղի էր ունենում Եվրոպայում,իսկ միջնադարում նրա կենտրոնընորից դառնում է Արնելքը: Վաղ միջնադարում իր սոցիալ-տնտեսականու մշակութային մակարդակովԱրնելքիերկրներըառաջ անցանեվրոպականերկրներից:7-րդ դ. արդեն Բյուզանդիայիտարածքիմի մասում կազմավորվեց արաբական խալիֆայությունը,որտեղնույն դարումծագածիսլամականկրոնըիր ազդեցությունը թողեց այդ մշակույթիյուրահատկություններիձեավորմանվրա: Իսլամըարաբականցեղերիմիավորմանգործում հզոր գաղափարականզենք հանդիսացավ:Իսլամի դրոշի տակ արաբներըգրավեցինՊաղեստինը,Սիրիան,Եգիպտոսը,Իրանը:Արաբական խալիֆայությունըսերտ կապերի մեջ էր Արնմուտքին Արնելքի երկրներիհետ: Արաբներըստեղծեցին

ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ԲԱԺԻՆ 2. ՎԱՄԱՇԽԱՐՎԱՑԻՆ

մի շարք կենտրոններԲ̀աղդադը,ԴամասկոԳիտությանու լուսավորության սը, Անտիոքը,Կորդովլան նայլն: ԱրաբալեզուԱրնելքըզարգացրեցհարուստ մշակույթ.որի օրգան գիտությունը: նականմասն էր կազմումկրոնը,փիլիսոփայությունը Ի տարբերությունեվրոպականերկրների,որոնք բարբարոսների (գերմանականցեղերի)նվաճումներիժամանակմիայն ստեղծեցինֆեոդալականկարգը,արնելքիերկրներըարաբներիկողմիցնվաճվելու ժամանակ մշակույթ:Արդեն ունեին ն զարգացնումէին ավելի բարձրն տարբերակված վաղ միջնադարումԱրնելքումաշխուժացանարհեստը ն առնտուրը,առաջացան այնպիսի մասնագիտություններ, ինչպիսիք են ոսկերչությունը,բժշկությունը,թարգմանչությունը նայլն: Արաբալեզումշակույթի կարեորագույննվաճումներիցմեկը համաշխարհայինմշակույթի պատմության մեջ կապված է թարգմանչության հետ: Բաղդադումնույնիսկ հիմնադրվելէր «Իմաստությանտուն», որտեղ իրենց գործունեությունըծավալեցինժամանակիբազմաթիվգիտնականներ: 9-րդ դարում արաբալեզուաշխարհումհայտնի էինՊլատոնի ն անտիկ աշխարհի մյուս խոշոր մտածողներիաշխատությունները:Կատարվեցին բազմաթիվ թարգմանություններ (օրինակ` Արքիմեդի տրակտատները, Հերոնի,,Մեխանիկան,,), որոնց միջոցովմիայնԵվրոպանծանոթացավայդ արժեքներին:Գրվում էին նան ինքնուրույն գիտականաշխատություններ, որոնք խոսում էինգիտությանմեջ արաբականաշխարհիունեցած դերի մասին: Այսպես, Ալ-Խորեզմինառաջինանգամ հիմնավորեցհանրահաշիվըորպես մաթեմատիկայի ինքնուրույն բնագավառ:Հավասարմանմի կողմից մյուս կողմըփոխադրելուժամանակնշանի փոփոխությունը, գործողություն, որը արաբերենկոչվում է «Ալջեբր». հետագայում դարձավ այդ գիտության տերմինիառաջացումընույնպես անվանումը: Ալգորիթմմաթեմատիկական կապվածէ Ալ-Խորեզմիի անվան հետ (Ալ-Խորեզմի`լատիներն`8յցօոտոլ): Մաթեմատիկայի. աշխարհագրության,պատֆիզիկայի,աստղագիտության, մեծ հռչակ վայելեցԱլ-Բիրունին:Միջնադարյան մությանբնագավառներում նա առաջինըենթադրությունարեցարեգակիշուրարնելքիպայմաճներում ջը երկրիպտտմանմասին: Սա խոսումէ այն մասին,որ նույնիսկկրոնական գաղափարախոսության գերակայության պայմաններումգիտության զարգացումը կանգ չի առնում, հետաքրքրությունը նրա նկատմամբ չի վերա'`

նում:

գորՄերձավորԱրնելքիերկրներումմշակութայինկարնորագույն դարձավայդ երկրներումմիջազգային լեզու ն դրանովգրվեց մուսուլմաններիսուրբ գիրքը՝«Ղուրանը»: Եթեքրիստոնեությունը ծագեցայդ մշակույթիհիմնականկենտրոններում, ապա իսլամը ստեղծվեցարաբներիկողմից ն ուժով պարտադրվեց զարգացմանավելի բարձր մակարդակունեցող երկրներին:Մյուս առանձ-

ծոն դարձավարաբականլեզուն, որը

ԳԼՈՒԽ4. ՄԻՋՆԱԴԱՐՑԱՆՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

նահատուկգիծն այն է, որ եթե արնմուտքում հոգնոր ն աշխարհիկիշխանություններըտարանջատվածէին, ապա ֆեոդալիզմիշրջանում մահմեդական հոգնորականությունը իր վրա էր վերցրել այդ երկու իշխանությունները (հիշենք, որ քրեականն քաղաքացիականօրենքներըիսլամականաշխարհում հենվում էին կրոնականօրենքների`շարիաթի վրա): Իսլամը հետնողականմիաստվածայինկրոն է: Նրա հիմնական դոգման է. «Չկա ուրիշ աստվածբացի ալլահից, իսկ Մուհամեդըերկրի վրա է»: Ղուրանումքննադատվում նրա մարգարեն է Հիսուսիաստվածորդի լինելու մասինքրիստոնեական դոգման: Ըստ մահմեդական պատկերացումների, Ղուրանըաստվածատուր է ն անստեղծ,,այն աստծո կողմից հանձնվելէ Մուհամեդին,իսկ նրա երկնայինօրինակըպահպանվում է Ալլահի գահի տակ:Այն պարունակումէ անվիճելիու անժխտելիճշմարտություններ: Մյուս առանձնահատկությունն այն է, որ մյուս կրոններինման իսլամըես ընդունում է հարության,ինչպես նան դրա հետ կապված վերջին դատաստանի, դրախտին դժոխքիգաղափարները: Արաբալեզումիջնադարյան մշակույթիհիմնականօղակը նրա փիլիսոփայություննէր, որտեղ էլ մշակվեցինՈւնիվերսալիաների (ընդհանուր

հասկացությունների ն Երկակի ճշմարտության ուսմունքները: Ունիվերսալիաների մասին ուսմունքի էությունը եզակիի ն ընդհանուրի փոխհարաբերության հարցն է: Աստվածաբանական այն վեճը, թե որն է իրական գոյություն ունեցողը՝աստված որպես եզակի, թե աստվածորպեսընդհանուր (սուրբ երրորդություն), տեղափոխվեցփիլիսոփայական հարթության վրա: Առաջացան երկումիջնադարյան ուղղություններ`նոմինալիզմըն ռեալիզմը:Նոմինալիզմը (լատ. ոՕոո/ոՏ- անուն, անվանում)պնդումէր, որ ունիվերսալիաները գոյություն ունեն ոչ թե իրականությանմեջ, այլ միայն մտածողության: (/6815- իրային,իրական),ընդհակառակն Ռեալիզմը ելնում էր նրանից,որ ունիվերսալիանները գոյություն ունեն ռեալ ն անկախգիտակցությունից:Երկակիճշմարտության հիմնահարցի էությունն այն էր, որ գոյություն ունի ճշմարտության երկու տեսակ՝փիլիսոփայական ն աստվածաբանական:ԸՍդ որում փիլիսուիայության մեջ ճշմարիտըկարող է կեղծ լինել աստվածաբանության մեջ ն ընդհակառակն: Միջնադարումայս հիմնախնդրի առաջացումըկապվածէր այն իրողությանհետ. որ Արիստոտելի փիլիսոփայության տարածումըցույց տվեց արիստոտելյան համակարգիփիլիսոփայական դրույթներիհակադրությունը իսլամի ն քրիստոնեությանհետ: Արաբալեզուփիլիսոփայության մեջ ամենաազդեցիկ Իբն-Ռուշդն մտածողը (Ավեռոես)էր: Իսկ արաբալեզու փիլիսոփայության հիմնադիրըԱլ-Քինդին էր, որին համարումէին «արաբներիփիլիսոփա»:Փիլիսուհայական ամենատարբերհարցերիմշակմանմեջ մեծ ավանդունեցավԱլ-Ֆարաբին: ու հարուստ Հետաքրբիր արաբալեզումշակույթձնավորվեց իսլա139

ԲԱԺԻՆ 2. ՎԱՄԱՇԽԱՐՎԱՅԻՆՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1.

մականԻսպանիայում:Անդալուզիայի գլխավորքաղաքը՝Կորդովան,10-րդ դարում դարձավ ինքնուրույն խալիֆայությանկենտրոն: Այստեղկար մեծ գրադարան,որտեղ հավաքվում էր Բաղդադից,Ալեքսանդրիայից.Կահիրեգնված ամենատարբեր ստեղծագործուբնագավառների ից. Դամասկոսից թյուններ, մոտ 400 հազար ձեռագիր: Կորդովանուներ նան իր բարձրագույն ու իրավագիտությունից ուդպրոցը, որտեղ բացիաստվածաբանությունից սումնասիրում էին նան բժշկություն, մաթեմատիկա,աստղագիտությունն

Քռճղճւայճ Ցոճղումճ

ոջղեոՄթօոօրչոռո,

»

ԽՄղԵԴՄթօոօրչոօ,

«1, ՎԼ,

1995. 1992.

ԷԼ.,

Է.,

4. Ճ.Զ. Ըքճով Շքճղիթթճաօտւու աթ: ԽտԻղ7քճ ԾՇՏՈՇՇԴԹաաԹԻԾ ԾՕղաոսուօաոճ., 1է1., 1990. ճ.8. ԽոոճոՕքյոք օքօղոօոօոօթօն Մորթու.

այլն:

Մշակութային մյուս խոշոր կենտրոնը Տոլեդոն էր, որտեղ ստեղծվել կենտրոն: 12-րդ դարում Ռայմոնդարքեպիսկոէր խոշոր թարգմանչական պոսը կազմակերպում է այսպես կոչված թարգմանիչների «Կոլեգիում», որոնց ջանքերովթարգմանվումեն Արիստոտելի,Ավիցեննայի,Ալ-Ղազալիի Ա շատ ուրիշների հիմնարարաշխատությունները:Տոլեդոյի դպրոցը լատիներենթարգմանեցմոտ 92 արաբալեզուաշխատանք,մյուս կողմից, արաբերեն թարգմանվեցինհույն փիլիսոփաներին գիտնականներիգործերը: Դրանք ուղեկցվում էին արաբերենու լատիներենծավալուն մեկնաբանություններով: Այս երնույթը մշակույթների փոխազդեցությանու երկխոսության բնույթ կրեց: ուներ արԻսլամականկրոնըես իր յուրահատուկվերաբերմունքն Ըստ իսլամադավանների, որ աստվածմարդկային վեստինկատմամբ: քանի կերպարանքչուներ, այդ պատճառովնրան պատկերելըմարդկայինէակի կերպարանքովարգելվում էր: Մահմեդականներըսկզբնական շրջանում անտարբեր էին նան տաճարային ճարտարապետության նկատմամբ: Նրանց համար առանձնապեսնշանակությունչուներ, թե որտեղ կաղոթեն ալլահին: Իսլամականճարտարապետության ամենավաղ կառույցի տիպը եղել է մզկիթը:Մզկիթըծառայում էր ոչ թե որպես աստծո բնակատեղի (ինչպես հունականպերիպտերը),այլ հավաքատեղի,որտեղ հավատացյալները օրվա մեջ հավաքվումէին մի քանի անգամաղոթելու համար:Ճարտարապետությանմեջ մյուս տիպը կոչվում էր մեդրեսէ: Իսլամականմշակույթիամենահետաքրքիրերնույթներիցմեկը 1516-րդ դդ. իրանականմանրանկարչություննէ: Այն սերտ կապի մեջ էր գրականության,հատկապեսպոեզիայիհետ: Ֆիրդուսիի,ՕմարԽայամի,Նիզամու ն միջնադարյանԱրնելբի մյուս խոշոր բանաստեղծներիգրքերը զարդարված էին մանրանկարներով: Այդ արվեստի գլխավոր թեմանգեղեցիկ պարտեզիկերպարն է, այն դրախտ-այգին,որտեղ ծաղիկը մարմնավորում էր մարդուն: Իրանականդասականպոեզիանմեծ ազդեցությունունեցավ տարածաշրջանի մի շարք ժողովուրդների գեղարվեստական, գրական ու ըմբռնումներիվրա: ստեղծագործությունների |

Մուրադյան. մշակույթ,Բեյրութ,1975: Իսլամական

2. Յ.

5: Հ '՛

`

6.

7. 8.

8.Ը. ՐքոԾաւտ դՂԵրթմլ. 1856թ.

տօծա

ՓդԾՇՇԾծջու

.

ՔՇՅդ6 օտ

տաղու

10.

Պօ

Խ.,

1992.

13.

1396,

14.

15. 16.

Աճքաօ առաօթթյ. ճոճ.

Կառ

2.

տ.

1994. 1968.

1.,

ՅՅոտոճ.,

՝

(ոօղպ. քող.

ոքոօոօխ

8.Ա.),

ՒԼ,

. :

(ոօղ. Խեղաքօոօտու Խոաաքօոօտաա. (ոօղ.

ՄոօդԵԱ68Ճ

Յ. Ս.

Ը.պքտտ),

քօղ.

Սօոօօրոօ

8.8.

ԱՏԽաթՅղախօ նոքթօոօ., ՀոճՋօարտ

ՅՅոոքումն

Ատատոուտճաւտ Շթճռոտաօոօթօրօ

ԸՐօֆֆ Ճ.

Հառճոօո

շոտ.

8տոաաաթ ոմա Իոաաքճ.

1995. 12.

Շքօրամտ պօ

1994.

ՇՀ.,

:

7ՇԱՕԽօԹ

ճ.Ո.

ՔդՖաԻՄօոօւու

11.

չոճթյուօտ ոօածՇոթՇխուօտ

1Շոօքջու

1993,

Բթքօոճ

Ճ.

մոօրտաա

9.

,

:

Է.,

քշռ.

Շքօրառ: 1981.

ԲԱՏՏԵՂԵՈՒՇԻՑՆ

ՕՇշխե

ֆոոոսաճ

ՖԱ/Ա., Ճ.Ճ.).

տշոօո

Բ

Վ.,

ոդորքն.

Շթողոտթճաօթիտ.,

Կ.,

1995.

ԱԿ.,

ՅՅողվօ31 1988. 1988.

ԳԼՈՒԽ 5. ՎԵՐԱԾՆՆԴԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

ԳԼՈՒԽ 5.

ՎԵՐԱԾՆՆԴԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

Համաշխարհայինմշակույթի պատմությանամենահետաքրքիրն ուսանելի, ինչպեսնան բարդ ու հակասականշրջաններիցմեկը Վերածննդի դարաշրջանննէ: Վերածննդիդարաշրջանիուսումնասիրությունըկապված հետ: Նրա ժամանակագրական է մի շարք դժվարությունների շրջանակները, զարգացմանառանձինփուլերը, նույնիսկբուն «Վերածնունդ»հասկացությունը մինչն այժմվիճահարույցեն մշակութաբանությանմեջ: է «Արեմուտք-Արնելք» նարկմանառարկա փոխհարաբերության հարցը: Եվրոպակենտրոնտեսությանկողմնակիցները գտնում են, որ Վերածնունդըբնորոշ է միայն Եվրոպային, իսկ արնելքի ժողովուրդներիհարուստ մշակույթներնիրենց զարգացման մեջ չունեցանՎերածննդիփուլը: Դրան հակառակ, Ասիակենտրոն տեսությանկողմճակիցներն ընդունում են արնելյանՎերածննդիգոյությունը:Իրոք, եթե 5-14-րդ դդ. Արնելքիժողովուրդների մշակույթն

Առանձին քն-

առաջ անցավԵվրոպականմշակույթից,ապա Վերածնությանդարաշրջանից սկսած մշակույթի զարգացմանմեջ հիմնականդեր սկսեց խաղալեվրոպան: Դրա պատճառներից մեկն այն էր, որ պատմականորենԵվրոպայում ստեղծվեցինայն նախադրյալները,որոնք նախապատրաստեցին անցումը կապիտալիզմին: ֆեոդալիզմից Վերածնունդըորպես հասարական,քաղաքական,աշխարհայացքային ու մշակութայիներնույթ, ձնավորվել է Իտալիայում: Հնարավորչէ Վերածնունդը ն նրա մշակույթը, քանի որ

աարԲո մակրո ավե անանԱաացութունն անԱոաջին

է 16-րդ դարի իտալացինկարիչու ճարտարապետ, գամ օգտագործել արվեստիտեսաբանՋորջո անտիկարվեստիվե-

Կն

Վազարին, մատի ունենալով կողմերիցմեկը նրա մտածողկարեոր ծնա մընդգծված անութը արվեստագետների մերաբերմունքն անտիկ մշակույ-

Ա

երում:

:

էր ների բ ի նկատմամբ: Սակայն Վերածնունդըմիայն անտիկ մշակույթի վերածնումըչէ, պարզ վերադարձչէ դեպի անտիկ քաղաքակրթության գեղարվեստական, ու բարոյագիտական գեղագիտականսկզբունքներին:Վերածննդի բովանու

դակություննավելիբարդ է ու խորը: Վերածննդիառաջացման համար անհրաժեշտնախադրյալներ ստեղծվեցինԿենտրոնականԵվրոպայում14-րդ դարի2-րդ կեսին, երբ տնու սոցիալականոլորտներումձնավորվումէին նոր տեսական, քաղաքական հասարակարգի` կապիտալիզմիսաղմերը: Վերածննդիդարաշրջանը հիմ-

աաաում Անա:

1այն իրարն Ակնա ուրժուազի

տից Գորանր

Վերան

հանդեսգալով, դրա համար էլ այն իր ծաղկումն սկս ց այն քաղաքներում, որտեղտեղի էին ունենում բուրժուականհարաբերությունների հաստատումը ն ֆեոդալականկարգերիքայքայումը: Առնտրիզարգացման տեսակեաշախարհագրական պայմաններում, ննդիդարաշրջանումարագորենբարգավաճումեն Միջերկրական ավազանի իտալական քաղաքները: Վակաֆեոդալական տրամադրությունները ձնավորվումեն հենց այնքաղաքներում, որտեղզարգացում էր ապրում տնտեսությունը,տեխնիկան,առաջանումէին մանուֆակտուրաներ, տեղի չին ունենում սոցիալականկարգի փոփոխություններ այլն: Այս իմաստովՎերածննդիմշակույթնուներ հակաֆեոդալական ուղղվածություն:Բայց քանի որ ֆեոդալիզմի դարաշրջանըհնարավորչէ պատկերացնել առանց կրոնի գերակայության,ուստի այդ հասարակարգի հաղթահարումը հաջողություն, կարողէր ունենալմիայն կրոնականաշխարհայացքի դեմ անհանդուրժողական մթնոլորտստեղծելուճանապարհով: Սա ցույց է տալիս, որ Վերածննդի մշակույթն ուներ նան հակակրոնական ուղղվածություն:Միջնադարյան Աստված-մարդ-պաշտամունք փոխհարաբերությունների համակարգը նորից է բնություն-մարդփոխհարաբերությունների փոխարինվում համակարգով: Առաջանալով Իտալիայում,Վերածննդիմշակույթըլայն ու ինքնատիպ զարգացում ստացավՆիդեռլանդներում, Գերմանիայում, Ֆրանսիայում, Անգլիայում,Իսպանիայում:

ն

Տ1. ՎԵՐԱԾՆՈՒՆԴԸ ԻՏԱԼԻԱՅՈՒՄ

է խոշոր «նախավերածնունո» շրջաններ ար Ե ԿՐՊրատոնենեաժակվո շրջաննե երկու րածնունդ:

ն

ին

Բո վաղ Վերածնունդ (5-րդո) վերջը շ բարձր ԱոաՈՏԱՏոի բա

վում է

։

Վերջինս իր

հեր-

.

դ.

Դանա Մշակութ

--

16-րդ դ. 1-ին քառորդը)

ւ,

շ րվեստագիտությա մե 9 կիրառություն է թաբ թ) ու արվեստ ստացել նան իտալականվերածննդի այս կամ այն փուլի անվանումը ըստ Ասպես.

Կ դր դարը աԱ Ա աաանվանման՝ ր) րդ

՛1ուչ

թ

14-րդդարը՝Տրեչենտո(300-ականթթ.)

ԲԱԺԻՆ 2. ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԼՈՒԽ 8. ՎԵՐԱԾՆՆԴԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

15-րդ դարը՝ Կվատրոչենտո(400-ականթթ.) րդ

Ա

`

Ական աԱու Ք:

.

/

տնտեսականու մշակութային զարգացումըհամաչափչէր. համապատասխանաբար բ էր ն ան նրանցավանդըՎերածննդի մշակույթիմեջ: Իտալականքաղաքներից հատկապես առանձնացան Ֆլորենցիան,Վենետիկը, Հռոմը, Միլանը:Հատկապեսառանձնանում Է Ֆլորենցիայիպատմական դերըիտալականՎերածննդիմշակույթիձեավորմանգործում: Ֆլորենցիանդարձել էր Իտալիայի տնտեսական, քաղաքականու մշակութայինկյանքի կիզակետը:Այդպիսի կենտրոնէր նան Հռոմը,որին նպաստեցկաթոլիկական աշխարհիկենտրոն լինելու իր կարգավիճակը: 15-րդ դարի 40-ական թվականներից մշակութայր գծերնեն 1. ԻտալականՎերածննդիմշակույթիտարբերիչ հանդիսացավմարն խորացումը: դու անհատապաշտական ձգտումներիիմաստավորումը

անհամաչափ

ր:

նական գիծը

ԿԱՏԱոի մը

3.Իտալական էրճան գեղարվեստական գիտական Վերածնեղին ոնորոջ յն ր ն ԱոԽոշոր արվեստագետքերը խոշոր գիտնա» ԱաԱ ու

ճ

նմ

ման

,

ն

աններ 4. Վերածննդի մշակույթիմիջուկըհումանիզմն (լատ. հսոոճոսՏտ

է

-

մարդկաձնավորվողհումանիստականպատկերըարմատապես տար-

յին):Աշխարհի

մեկն է: վեստիպատմությաննորարարներից Ջոտտոյի ստեղծագործություններումնոր, օբյեկտիվ վերաբերմունք է դիտվումիրականությաննկատմամբ:Նրա ստեղծագործությունների հիմնականհերոսը մարդնէ: Ջոտտոն ստեղծում էր մարդու տիպական ն ոչ թե անհատական կերպարը,սակայն այդ մարդնուներ բարձր բարոյական լուսասորակներ:Ջոտտոն նորամուծությունմտցրեցնան ձնի տեսակետից. տվերիխաղ, հեռանկարայլն: ր Վաղ Վերածնունդ. Վաղ վերածննդիԻտալականմշակույթի զարհետ: Լայն զարգացումստացավ հումագացումը կապվածէ նիստականմիտքը: 15-րդ դարի ֆլորենտականհումանիստներըկրթված մարդիկէին ն փայլուն գիտեինարվեստը:Նրանք մեծ դեր խաղացին աշձնավորմանգործում: Այդհումանիզմըբազմախարհիկաշխարհընկալման շերտ էր: Ղումանիստականմտքի ներկայացուցիչներիցէին Կ. ՍալյուտափիլիսոփաներՄարսելոՖիչինոն,

ն

Ֆլորենցիայի

Ա

Աիւնր

մեջ վերածնությանուղղության նախահայՃարտարապետության րը դարձավՖիլիպպոԲրունելեսկին:Այդ նոր ուղղությունը կապվածչէր անտիկ օրդերայինհամակարգին. կոմպոզիցիայիանտիկ սկզբունքների վե-

ԿԱ

հետ:

նարկում ր արծրագոյն նպատակինհանդերձալերս: նելի կյանքիձեռք բերմանը:Այժմ, մարդունէին համարում հումանիստները բարձրագույնարժեքը: Աստիճանաբար հաղթահարվումէ միջնադարին բնորոշ հոգու ն մարմնիդուալիզմը: նկատմամբփոփոխվողվերաբերմյուս կողմը վերաբերում է նրա արժանապատվությանը: Մարդու

Մարդու

մունքի

էրմիջն հետը եսական Իրանական վերափոխվում ծ

ն իտալական ճար-

է ճարտարապետության, քանդակա15-րդ դարում այն փոխհարաբերությունը, որ գոյություն գործությանն գեղանկարչության

Բոմների տիկերի կաուոնոււդ դարերում, ըստ պրոնազան պատկերաներմիջն մականոտին ՞

-

ն մ: Եթե

նում

աեր

քանդակագործությունը ն գեղանկար-

հավասարության

սկզբունքը:Քանդակագործուվում է նրանց փոխադարձ թյան նորարարըԴոնաթելոնէր: Վերածննդի գեղանկարչությանհիմնադիրըՄազաչչոնէ: Ջոտտոյից հետո նա հաջորդ քայլը կատարեցմարդու հավաքականկերպարիստեղծման գործում: Նրան կարելի է համարելՎերածննդիռեալիզմի հիմնադիրը գեղանկաչությանմեջ: Վաղ Վերածննդիմյուս նշանավորգեղանկարիչըԱնդրեա դել Կաստանյոնէր: Մարդընրա մոտ հերոսականուժով ն առնակա-

մեջ իսկական

ներոլ ոնունի հոտկանի մարը բանականության, տրանոիկրրվածու թյան, ակտիվությանիմաստով:Ղումանիստների կարծիքով իդեալական Հար

'

"

'

մարդըպետքէ լինի համակողմանիորեն նրա ճանաչողական զարգացած,

ԱԱ ձո Աք: ԳՂարվեստականմշակույթի Ե ձեն ոշն էինմընկարվեստի վե րի ազա

ՐՈ

այն էրխ որ1

հ ամընկնում

տարբեր

համար առար

բնո-

ր

զարգացմա ը

տեմպերը: արվեստըսկզբում դրսնորվեցքանդակագորՆախավերածննդի ծությանմեջ, որիհիմնադիրըդարձավՆիկոլո Պիզանոն:Դարիվերջին դիտվեց գեղանկարչությանվերելք, որը շարունակվեց14-րդ դարում, որի գլուխ

էր

ծ էր Ջ Ջոտտոն: Ն կանգնած

շ

.

Նա

ոչ

միայն իտալական,այլն ողջ եվրոպականար ,

-

Է օժտված անհատականություն նությամբ

Ֆլորենցիայից հետո 15-րդ դարի հումանիստականմշակույթի մյուս օջախը Պադուան էր: 1222 թվականինհիմնադրվումէ համալսարան (առաջիններից մեկըԻտալիայում),ուր բացի սխոլաստիկայից, ուսումնասիրում էին նան նոր գիտակարգեր:Վենետիկյանդպրոցիամենահայտնիներկայացուցիչնէր Ջովանի Բելինին: 15-րդ դարիվերջինիտալականվաղ Վերածնունդնառաջ է քաշում մի այնպիսիտաղանդավորն ինքնատիպգեղանկարչի,ինչպիսինէր Սանդ՝

ԲԱԺԻՆ 2. ՎԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ր ո Բոտիչել

յին:

ԽԱ

մեկն այն է, Վերածնունդ-Այսփուլի յուլրահատկություններից որ եվրոպականերկրներիմիջն հաստատվումեն ամուր ն կենդանիկապեր: Իտալիայի գիտական, գեղարվեստական, ընդհանուր մշակութային Մյուս դառնումեն ընդհանուրիսեփականությունը: հայտնագործությունները է մ տահորիզոնը: իրենց՝իտալացիների կողմիցընդլայնվում վաղ վերածննդի Եթե համեմատենքբարձր վերածննդիարվեստը Ընդհանուրգծերով արվեստիոետ. կտեսնենքմի շարք տարբերություններ: դրանքհետնյալնեն. 1. Կերպարներնավելի մեծամասշտաբ են: Դրա օրինակըկարող է հանդիսանալ Միքելանջելոյի«Դավիբը» ի տարբե2. Բարձրվերածննդիվարպետների ստեղծագործություններում, հիմնականտեղը գրավում է ֆիզիկապեսկատարություն Կվատրոչենտոյի, գեղեցիկմարդու հավաքականկերպարը: րյալ, իդեալականորեն 3. Բարձր Վերածննդիմեջ առավելցայտունորենդրսնորվումէ Վերածննդի Եթե 15-րդ դարի նկարիչներըմարդուն շրջապամարդակենտրոնությունը: ն բնականմիջավայրին երբեմնավելի մեծ ուշադրություն տող կենցաղային էին դարձնում,ջան մարդուն, ապա 16-րդ դարում, հատկապեսՖլորենտամեջ, մարդկանցկերպարըզբաղեցրեցգեհռոմեականգեղանկարչության պատկերմանըմեծ րակշռող դիրք: Մարդունշրջապատող իրականության բայց այսգեղանկարիչները, վենետիկյան հատկացրեցին ուշադրություն տեղ Աս մարդու կերպարըիր մեջ կրում է իրականությանունիվերսալըմբռնման բոլոր որակները: 4. ԲարձրՎերածննդիվարպետներիհամարհիմնականօբյեկտ էր առանմարդկայինզանգվածներիկերպարը ծին անհատի կերպարը:Կոլեկտիվի, նրանցուշադրությունիցդուրս էր մնացել: Ընդգրկելով միայն երեք տասնամյակ,բարձը Վերածննդիարվեստն անցնում է շատ մեծ ուղի: Արվեստիպատմությանմեջ դժվար թե լինի մի մեկ երկօրինակ,երբ անսովոր կարճպատմականժամանակահատվածում այդքանմեծ արվեստագետների գործենտաղանդավոր րում միաժամանակ ինչպիսիքէին Լեոխումբ: Բավականէ միայն հիշել այնպիսի վարպետների, նարդո դա Վինչին, Ռաֆայելը, Միքելանջելոն,Ջովանի Բելինին, Ջորջոնեն,

Տիցիանը:

պրակտիկայինզուգընթաց. այս դարաշրջանում Գեղարվեստական տեսությունը:Օրինակ,Լեոզարգացում է ապրում նան գեղարվեստական էր տալիսգեղանկարչուցույց նարդո դա Վինչինհամոզիչփաստարկներով ու արվեստի մյուս թյան գերազանցությունը քանդակագործության ձների նկատճամբ:Ոչ պակասհամոզիչ փաստարկներէր բերում Միքելանջելոն ապացուցելու համար քանդակագործությանգերազանցությունը:Արվեստի

ԳԼՈՒԽ 5. ՎԵՐԱԾՆՆԴԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

տեսությանհարցերըսերտորենկապվածէին հումանիստական ի կան

հետ:

եալնե իդեալների

Ճարտարապետություն.-Բարձր Վերածննդի մեծագույնճարտարա

պետըԴոնաթոԲրամանտենէ: Նա ՀռոմիգլխավորԾարտարապետը Էր որի ն անմիջական նախաձեռնությամբ ղեկավարությամբ կառուցվումեն բազմաթիվճարտարապետական հուշարձաններ: Մյուս խոշոր ճարտարապետներից էին Ռաֆայելը,Պետրուցցին,Սանգալլլոն:Բոլոր խոշոր ճարտարաեն ՀռոմիՍուրբՊետրոսի պետներըմասնակցել խոշորագույն տաճարիկառուցման աշխատանքներին:

Կերպարվեստ.-Ըստ էության, որպես բարձր Վերածննդի հիմնադիր, հանդեսէ գալիս Լեոնարդոդա Վինչին,որն իր ժամանակի մշակույթիամեւ նախոշորդեմքերիցմեկն էր, հայտնիռազմականինժեներ. հիդրոտեխնիկայի մասնագետ, արվեստագետ, մաբեւատիկոս, ֆիզիկոս, ֆիզիոլոգ:Արվեստի պատմությանմեջ մի անկրկնելիերնույթէ նրա «Խորհրդավոր ընթրիք» Լեոնարդոնպատկերելէ այն պահը, երբ Քրիստոսն ստեղծագործությունը: արդեն արտասանել է «Ձեզանիցմեկըկմատնիինձ» չարաղետ բառերը:Ասվածն այնքան անսպասելի է, որ ցնցել է աշակերտներին, նրանց լարված են: Կրոնականխորհրդավորության փոխարեռԼեոճարդոն իր որմնանկարումարտահայտել է մարդկային զգացմունքներիդրաման: Միայն Հուդանէ պատկերվածանփուիոխ դեմքով: Մոտ 1503 թ. Լեոնարդոն ստեղծումէ «Մոննա Լիզայի»` ցի մեծահարուստ Ֆ. Ջոկոնդայի, կնոջ, դիմանկարը: Նկարի փառքն մեծ էր, որ հետագայում նրա շուրջ լեգենդներհյուսվեցին: «Մոննա Լիզայի» կերպարըվճռականքայլ էր Վերածննդի դիմանկարչական արվեստի զարգացման ճանապարհին: Այն իրենիցներկայացնում է խելքի ու բանականության, զգացմունքիու ապրումների միասնության դրսնորում: Ինչպեսնշվեց,Լեռնարդոն ոչ միայնխոշոր նկարիչէր, այլն խոշոր գիտնական:Դժվարէ գտնել մի բնագավառ,որտեղ նա հանդեսեկածչլինի խոշոր կամ համարձակ Բարձր արվեստիմյուս խոշորգեղանկարիչը Ռաֆայել Սանտինէ: Հատկապես ուշագրավ է տիրամայրերին նվիրված ցիկլը, ինչպես նան մարդուհոգնոր գործունեության բնագավառներին նվիրված կարը,որն արվել է Հռոմի պալատում: Դրանքեն. 1. Աստվածաբանությունը, որը կոչվում է «Բանավեճ» 2. Փիլիսոփայությունը՝ «Աթենական դպրոց» 3. Պոեզիան՝«Պառնաս»

դեմքերը

Ֆլորենտաայնքան

հայտնագործություններով գաղափարներով Վերածննդի

որմնան-

«Իմաստություն,

4. Արդարադատությունը՝ ն ուժ» չափավորություն Ամենահաջողված ն, ընդհարապես որմնանկարը, մեծաՌաֆայելի գույնստեղծագործություններից մեկը, ընդունվածԷ

համարել«Աթենական

ԳԼՈՒԽ 5. ՎԵՐԱԾՆՆԴԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

ՄՇԱԿՈՒՅԹԻՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ԲԱԺԻՆ 2. ՎԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ

դպրոցը»:

ն Ռաֆայելըպատկերելէ անտիկմտածողներին գիտնականներին. են ն իրենցփիլիսոփապատկերված կենտրոնումԱ̀րիստոտելը Պլատոնը ձեռքով ցույց է տալիս Պ լատոնը ժեստերով: յականուսմունքներինբնորոշ նան են Սոկրատեսը. երկինքը. իսկ Արիստոտելըե̀րկիրը: Պատկերված է, որ Ռան Հետաքրքիր ուրիշներ: Պյութագորասը. էվկլիդեսը, Հերակլիտը է Վինչիին,իսկ ֆայելը որպես Պլատոնինախատիպընտրել Լեռնարդո դա ՀերակլիտինախատիպՄ̀իքելանջելոյին: Մյուս նշանավոր գործը՝ «ՍիքստինյանՏիրամայրը»,Վերածննդի արվեստիմեջ մայրությանթեմայիամենախորըն ամենագեղեցիկմարմնամեծ ուժ. անհունորեն վորումնէ: Տիրամայրնիր մեջ կուտակելէ բարոյական նրան հանուն մարդզոհել պատրաստ որդունսիրող մայրը միաժամանակ կությանփրկության: ՄիքեԲարձրՎերածննդիբացառիկօժտվածմյուս արվեստագետը դրսնորվեց հավասարապես էր: Այդօժտվածությունը լանջելոԲուռնարոտին

է

ն` ճարտարապետության ն՛ քանդակագործության, գեղանկարչության, ու ավարտնէ: գագաթն Վերածննդի բարձր արվեստը մեջ: նրա կենտուշադրության ՄարդըՎերածննդիբոլոր արվեստագետների հումանիսէ դարաշրջանի արվեստում րոնում էր. սակայն Միքելանջելոյի քատականիդեալը գտնում իր բարձրագույնու վառ արտահայտությունը, ն:

է նրահիմքը ն կարնորորակը՝ մարառանձնացնում Մարկատարելունրա ընդունակությունը: հերոսություն դու ակտիվությունը, է ծայրահեղուհասնում մոտ նույնիսկ Միքելանջելոյի դակենտրոնությունը հիմթյան:Պայքարիթեմանընկածէ նրաառաջինստեղծագործությունների է գործերից արժեքավոր Նրա ճակատամարտը»): («Կենտավրոսների քում արժեքմնայուն հավերժ մեջ Քանդակագործության «Ահեղ դատաստանը»: ներ են «Դավիթը».«Գիշեր». «Ցերեկ».«Երեկո».«Առավոտ»քանդակները: մյուս խոշոր դեմքերիցեն Ջորջոնեն(«Հուդիթ». Բարձր Վերածննդի «Քնած Վեներա»), Տիցիանը, որը գովերգում՝ է շրջապատող միջավայրիու

նի որ վերջինիսմեջ

նա

մարդու գնեցկությունը: ուժեղացավկադ. 40-ական թվականներից Ուշ Վերածնդնդ.-16-րդ

ու ուժեղացավինկվիզիցիան: քոլիկականռեակցիան,վերակազմավորվեց մտած գրքերիճույՀրատարակվեց«Արգելվածգրքերիինդեքսը»,որի մեջ էր կաթոլիմեծ Ոչնչացվում,այրվում վտանգներով: նիսկընթերցումըհղի էր ցաններկայացնող չափով վտանգ ամենափոքր համար կականեկեղեցու Այդպիսի բախտի արժանացավՎերածննդի կացած ստեղծագործություն: տիեզերքին աշխարհիմամեծ մտածողՋորդանոԲրունոն,«Անվերջության, հեղինակը: սին» ստեղծագործության հրաժարվեցինհումանիզմի Ուշ Վերածննդիարվեստագետները

գաղափարներից,օգտագործելով միայն մեծ գործիչներիմաներան: Այդ պատճառով այս շրջանում առաջացած գեղարվեստականուղղությունը ստացավ«Մաներիզմ»անվանումը:Նրա կողմնակիցներիցէին Պոնտորմոն. Բրոնզինոն,Չելլինին ն ուրիշներ: Սակայնուշ շրջանումՎերածննդիռեալիստականավանդույթները մեծ ազդեցություն շարունակեցինգոյատնել, իսկ նրա ներկայացուցիչները թողեցին հարնան երկրների արվեստի վրա: Վերածննդի ռեալիստական ավանդույթներիշարունակողներըուշ շրջանում հանդիսացանՎերոնեզեն, Տինտորետտոն,Կարավաջոն,Կարաչչին: Ուշ Վերածննդիվարպետներըառանձին անհատի կերպարիցանցում կատարեցինմարդկային կոլեկտիվի կերպարին: Նրանց ավելի շատ հետաքրքրումէր անհատին շրջապատող իրականությանկապի խնդիրը: Այս գիծը ժառանագվեց17-րդ դ. արվեստիկողմից:Այդ պատճառովուշ Վեդարաշրջանների՝ րածնունդըիր մեջ կրում է երկու մեծ գեղարվեստական Վերածննդին 17-րդ դարիանցմանշրջանի գծերը: Գրականությունը.-Իտալական Վերածննդիհուճանիստականգաղափարներըիրենցարտացոլումըգտան նան գրականությանմեջ: իտալական գրականությանակունքում կանգնած է Դանթե լիգերին, որին հաճախհամարումեն միջնադարիվերջինն նոր Ժաի ակի առաջին բանաստեղծը:Նրա ստեղծագործություններումձարդկային զգացմունքներնունեն երկրայինբնույթ, սկսվում է երերի ն երկնքի. հոգու ն վեճը, որը դարաշրջանիսկզբին հիմնականքննարկմաննյուէր: Դանթեի կոչվում է «Նոր կյանք», որը է էակին՝ Նրա պոեզիայինորույթներիցմեկը Բեատրիչեին: վ գրքով Դանթենդարձավիտալական լեզվի հիմնադիրը:Նրա ստեղծագործությունների գլուխՀ ոցը «Աստվածային կատակերգությունն է»: Այն ունի երեք մաս. «Դժոխք», «Քավարան»,«Դրախտ»,որտեղշոշափվում են հասարակականԿան պատմական, դիցաբանական ն այլ կարգի բազ-

կզրաթուդի

ըք ն

մարմնի

թոն

առաջին ստեղծագործությունը

ըվիրված սիրելի էր:Այս ան անի ոլութությունն ակից ԳՈՏ

յթարե բնո Միջնադարյանլիրիկայի հիմնահարցը«երկնային»

ն

«երկրային»

սիրոփոխհարաբերությունն էր: Եթե կրոնականպոեզիանկոչ էր անում հրաժարում երկրայինսիրուց, ապա Դանթենաստվածայինինհասնելու ուղիներից մեկըտեսնում էր երկրայինսիրո մեջ: Դանթենմիջնադարիցհետո նորից խոսում է անհատիգիտակցությանզարթոնքիմասին: Դանթենվստահ էր, որ մարդն օժտված է կամքի ազատությամբ: Կամքիազատությունը,նրա կարծիքով,անհատին է մղել մեծագույն գործերի,իսկ բոլոր մարդկանց՝աշխարհի ուղղմանը: Դանթենքննադատականկոմնորոշում ունի ինչպես հասարակու-

կարող

ԳԼՈՒԽ 5. ՎԵՐԱԾՆՆԴԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ԲԱԺԻՆ 2. ՎԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ

եկեղեցու

այնպեսէլ կաթոլիկ թյանմյուս կողմերիմեջ եղածթերությունների, համար: Նա հույս ուներ Բայց դա նորությունչէր միջնադարի նկատմամբ: կառուցվածքըն հանրա կաթոլիկեկեղեցին,պահպանել բարենորոգելու է երկնայիներակարող օգնել մարդուն եկեղեցին վատը: Միայննորացված

նություն ձեռք բերելու գործում: Դանթեն համոզվածէր. որ բանականուորպեսզիհասթյամբն կամքովօժտված մարդըկարողբռնել բարու ուղին, էլ երկնքում: այնպես ինչպեսերկրի վրա, նի երջանկության որին իրավամբհամարում են Վերածննդի Մյուս բանաստեղծը, շարժմանսկզբնավոՆա հումանիստական է: առաջին է գրքեր» երկը, որը «Երգերի գ րել ետրարկան րողներիցէր ԻտալիայումՊ̀ ճաՊետոարկանդնում է մարդու է 366 բանաստեղծություն: պարունակում

է

մարդը, Պետրարկան

մտածողության

հարցը: Նրա հետ է կապված նաչման անհրաժեշտության մշակույթիհիմքում: այն տիպիձնավորումը,որը ընկածէ Վերածննդի մյուս խոշոր դեմքը Բոկաչչոնէր` հայԻտալականգրականության հեղինակը: տնի «Դեկամերոն»ստեղծագործության հումանիզմըառաջավորուղղություն դարաշրջանի Վերածնության մշաբուրժուական է 14-15-րդ դարերումծագած վաղ արեմտաեվրոպական նրա քան ուշ. հիմկույթի մեջ: «Հումանիզմ»տերմինըհանդես եկել ավելի ն ԼեոՀումանիստներԿոլյուչո Սալյուտատին քում ընկածգաղափարները: մոտ հանդիպողհսոոՁոՒԹՏ (մարդկայնարդո ԲրունինօգտվեցինՑիցերոնի տարորպեսզիընդգծեննոր աշխարհայացքի նություն) հասկացությունից, ձգտումը մարդու էին հասկանում տակ բերությունըհնից: Հումանիզմբառի որը որոշում է նրա մարդկային արժանադեպիգիտելիքը,կրթվածությունը, համարում էին գիտնականներին այդպիսի դարում 16-րդ պատվությունը:

է

հումանիստներ:

հումանիստներըհանդես գալով միջդարաշրջանի Վերածնության աշն սխոլաստիկայի դեմ, նպաստեցին նադարյանաստվածաբանության ճանաչողության ձնավորմանը,իրականության խարհիկ աշխարհայացքի եկեղեցու հոգնոր դիկտատուրայի մեթոդիմշակմանը, ճեղքմափորձնական

նը:

Պե-

ստացավ իր արտահայտությունն Մարդու նոր արժեքավորումն կտրուկ բաճ գնավորականության տրարկայիպոեզիայում.միջնադարյան նոր ն ստեղծագործություններում, Վալլայի մանկավարԲոկաչոյի ցասումը՝ ժության մշակումը` Բրունոյի մոտ, արվեստինոր տեսության ստեղծումը մոտ: Ալբերտիի,Լեոնարդո դա Վինչիին Միքելանջելոյի Բրունելեսկիի,

խարխլեցին Հումանիստներնիրենց ստեղծագործություններով եկեղեցու հեղինակությունը: Հումանիզմիկարնորկենտրոնէ դառնումՖլորենցիան: հնչեղություն:Նրանք քննարՀումանիզմնուներ քաղաքացիական

կում էին հասարակությանմեջ մարդուտեղի, նոր հասարակությանվերա-

փոխմանհարցերը: Հումանիզմիամենավառներկայացուցիչներից մեկըեղել է Կալյուչո Սալյուտատին:Նրա համար մարդու իդեալը հասարակությանը ակտիվ ծառայելն է: Հումանիզմը նոր գաղափարներովհարստացրեց Լեոնարդո Բրունին: նա հաստատ համոզվածէր, որ մարդուկոչումը հասարակության փառքի համար գործելն է: Միայն մյուս մարդկանցհետ սերտ կապի մեջ ն հասնել կատարեմարդըկարողէ իրականացնելիր ընդունակությունները է լության: Հումանիզմի գաղափարների կրողներիցու հարստացնողներից նան Լորենցո Վալլան: Հումանիստական շարժման ամենահայտնիդեմքերից էր Լեոն Բատիստ Ալբերտին: Մարդը, հասարակությունը,աշխարհը պետք է ներդաշնակհամերաշխությանմեջ լինեն: Մարդու արժանապատն զարգացրիննավության հումանիստական կոնցեպցիանպաշտպանեցին ն ՄարսելիոՖիչինոն ն Պիկո Դելլա Միրանդոլան: Միրանդոլանհույս ուներ իր ուսմունքի օգնությամբ բոլոր տարբերկրոններ դավանողմարդկանցբերել «փիլիսոփայականխաղաղության»:Ըստ նրա, մարդումեծությունըոչ թե այն է, թե ինչ տեղ է հատկացվածնրանցասածո կողմից,այլ այն, որ ինքն է ընտրումիր տեղը:Մարդունազատությունըտրված է ոչ թե հոգու փրկության համար,այլ որպեսզիստեղծիինքն իրեն: Այսպիսով,չնայած հումանիստներիհայացքների բազմազանությանը,նրանց մոտ գլխավորըխորըհավատնէր մարդու, նրա բանականության ու ընդունակություններինկատմամբ:Մարդըվեր է բարձրանումմինչն տիեզերականմասշտաբները,նմանակումԷ աստծուն: Հումանիստների պատմականվաստակներից մեկըանտիկժառանգության վերածնումն էր, նրա նկատմամբմշակած վերաբերմունքըն մաս-

սայականացումը

:

Անտիկ ժառանգության վերածնումը Վերածննդի մշակույթի մեջ.-Եվրոպական Վերածննդիձեավորմանմեջ անտիկժառանգության դերը տարբեր կերպէ գնահատվումմշակութաբանությանմեջ: Ջ. Վազարին«Վերածնունդ» տերմինըօգտագործեցնան ցույց տալու համար 144-16-րդդդ. իտալականմշակույթիորակականտարբերությունըմյուսներից:Վերածննդի մշակույթըկոնկրետացրեցիր վերաբերմունքըանտիկ մշակույթի շատ արժեքներինկատմամբ:Այս գործում իրենցանգնահատելիդերը խաղացին հումանիստները, որոնք վերածնեցինու վերարժեքավորեցին. ա) անտիկբարոյա-քաղաքական. բ) մանկավարժական, գ) սոցիալ-քաղաքական, դ) գրականագիտական, ե) քրիստոնեական միտքը,ինչպես նան արվեստիգաղափարականավան151

ԲԱԺԻՆ 2. ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

դույթները

ն

ԳԼՈՒԽ 5. ՎԵՐԱԾՆՆԴԻ

ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

ր այլն:

15-րդ դարում առաջացած «քաղաքացիականհումանիզմի»ներ-

(Լ. Բրունի,Պալմիյերի,Ռինուչինի,ն ուրիշներ)հատուկուկայացուցիչները

,

սկզբունքներիվերհանշադրությունդարձրինանտիկ բարոյագիտության բարոյագիտության մեջ կենտրոնականը «համընդմանը:Հումանիստական հանուր բարօրության» սկզբունքնէր: Նրանք առաջ քաշեցին հասարակության, նրա օրենքների առջն բոլոր քաղաքացիներիհավասարության,պատասխանատվության,ինչպես նան հայրենասիրությանգաղափարները: Դրանք պետք է դրվեն իսկականքաղաքացու դաստիարակության հիմքում: Իրենց բարոյա-քաղաքականհայացքներըմշակելիս հումանիստներըհենվում էին հատկապեսԱրիստոտելին Ցիցերոնիտեսական ժառանգության ժառանգությունը լավ ծանոթէր ճան միջնավրա: Արիստոտելիտեսական դարում,սակայննրան հումանիստները մոտեզաննորովի: Դա դրսնորվեց առաջինհերթիննրանում,որ աստվածաբանների կողմիցկատարածթարգմանություններիննրանք կասկածանքով վերաբերվեցին:Բրունին իր առջն խնդիր դրեց ընթերցողինվերադարձնելիսկականԱրիստոտելին:1417 թ. նա թարգմանեց«Նիկոմախիէթիկան»,1420 թ. «էկոնոմիկան».1438 թ. «Պոլիտիկան»: Վերջինիսթարգմանությանառաջաբանումնա բացատրում է թարգմանության անհրաժեշտության դրդապատճառները: 1. Եղած թարգմանությունները անբավարարէին, 2. Նրանցում կոատորեն խեղաթյուրվել են արիստոտելյանտեքստերի

իմաստը: Այդ պատճառովնա իր խնդիրըհամարեցընթերցողինկանգնեցնել

դեմ: Կար նան խնդրիպրակտիկկողմը,այն է, կրթված Արիստոտելին դեմ հասարակությանսեփականությունըդարձնելհնադարիայն բարոյա-քաղաքականուսմունքները,որոնք առավելագույնսէին ապահովումիր դարաշրառ

ջանիգաղափարական Բրունիինհատկապես հրապուրումէր. պահանջները: Արիստոտելիուսմունքը հանրապետության, օրենքի առջն բոլոր քաղաքացիներին պաշտոնյաների պատասխանատվության մասին: ուսմունքի կենտրոնականհիմնաԱրիստոտելիբարոյագիտական հիմհարցերիցէր նան անհատիու հասարակությանփոխհարաբերության նահարցը,որը նս հետաքրքրում էր հումանիստներին: Հունական պոլիսը, որի պատմական փորձը ընդհանրացվելէր Արիստոտելիկողմից, հումահամանմանունիստներըընկալեցինորպես իտալական քաղաք-կոմունայի

թյուն:Արիստոտելիցհետո

հումանիստներիմշակած բարոյաքաղաքական կոնցեպցիայիհամարերկրորդսյունը հանդիսացավՑիցերոնը:3ռոմեացիհայտնիհռետորիու փիլիսոփայիշատ աշխատություններ (միջնադարումհայտնիէր միայննրա «Տուսկուլունյանզրույցներ»-ը)երկարմոռա-

ցությունիցհետո բացահայտվեցին Պետ

Բրա իրենց մաուտատիի նակ երկու հու: Ցի ցիր: Իր քաղաքագետ,գիտնական, բարոյա-քաղաքական՝ Շե րին քների հեղինակ նոր որակներով: բացահայտվեց իցերոնիուսմունքի հիմնադրոույթո՝ կցումըօգտակարի հետ, իքաղաքացիական հաճաացի հումագի մի ցուցիչներին:Նրանք մասսայական րկայադարձրին ա Ցիցերոնի պիսի ղափարներ, ինչպիսիք պետությունը որպես համամարդկա ին դատության ձն, անձնական բարձրագույն շահերի ոն իի ենթարկումը սարակության բարօրության այլն: Պալմիերին գրեթե աու ի ոերիի էր Ցիցերոնին. շեշտելով, «պաշտոնյաները պարտավոր են պանելպետության ձճիասնությունը` առավելությունչտալով մ մանիստների կողմիցն տրակտատներում, ն երկխոսություններում ե րոն նամակներում

ս

ուսճուն

Բի

նան

են

ն

հ

ն

նում

գաա-

որ

ման»:

ո

պաշտ-

րնէ

մ խմբավոր-

Վերածըը րածննդիհումանիստական միտ թյան վրա, անդրադարձավ Սան

հասարանքըյեն ժառանգու համար կաղ ենը Աշ շը.

կությունունեցողմանկավարժության ու դաստիարակության խնդրինկատմամբ հետաքրքրության

ԻԼ ար կրթություն հասարակության միլ աոտիում կատարելագործմ իրես խնդիրն համարվո իաստիարակության մարդու ձնավորումը, նրա հարա կրիրանն կյանքին:Կրթությանհարցերումմեծնախապատրաստումը տեղ էր հատկացվում հումանիտ Հի տությունների դասավանդմանը: հումանիստների, կրթություն կե, հենվի բարոյական փիլիսուիայության, պատմության ոբ ուժեղացումը կապված բանի հետ, որ հումանիստները մարդուդաստիարակությունը Ն էին մարդուն

րյալ

ղի:

Ըստ

տեղ էր

՞

էր

"պոեզիայի լ ֆիզիկական հատկացվում դաստիարակությանը: Մարդուր որն որ րա

ֆիզիկական համամասնական զարգացման դասականիդեալը լը հում անիստները վերականգնեցին պատմականնոր պայմաններում: Անտիկաշխարհըոգնորել է Վերածննդի դարաշրջանիմարդկան ըան իր ի արվեստիգաղափարական ուղղվածությամբ: Սակայն Վե չդարձավանտիկՀունաստանի ն Հռոմի լ արվեստի թյունը: Հին աշխարհինբնորոշ անհատապաշտությունը նոր որակնե վերհանվեց հումանիզմի մեջ: Սա առաջինհերթիննշանակում է Հոտ շա ավան: հրաժարում,

արվեստը

դույթներից

Վ

ածնը

պարզ կրկնու րով

անհատիազատության դրսնորում: Հումանիստական շարժումը15-րդ դարի լայնտարածում ստացավԱրնմտյան Եվրոպայի մյուս երկրներումձ̀եռք յուրահատուկ գծեր: բերելով

վերջերից ուրահս

Յ

ԲԱԺԻՆ 2. ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆՄՇԱԿՈՒՅԹԻՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

լ

ԳԼՈՒԽ 5. ՎԵՐԱԾՆՆԴԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

ՎԵՐԱԾՆՆԴԻ ԴԱՐԱՇՐՋԱՆԻ

ԲՆԱՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

16-րդ դարիվերջինն 17-րդ դարիսկզբինգիտականնոր հայտնագործություններիհետ կապված, Իտալիայումհանդես եկավ ինքնատիպ բնության փիլիսոփայություն,որը նախորդեցնոր ժամանակաշրջանի ինքնատիպբոագիտությանը: առաջինխոշորներկայացուցիԻտալականբնափիլիսոփայության չը Նիկոլայ Կուզանացինէր: Նա հայտնիեկեղեցականգործիչ էր, որն արդյունավետաշխատանքներծավալեց նան մաթեմատիկային բնագիտության բնագավառում:Նա ընդգծումէր, որ «Աստվածբոլոր իրերի մեջ Է, ինչպես բոլոր իրերը` աստծո մեջ»: Այն, ինչ բնության մեջ հարաբերականէ.

աստծո

մեջ բացարձակ է ու կատարյալ: Ն. Կուզանացուհամար ճանաչողության գործընթացումկարնորագույն դերըպատկանում մաթեմատիկային:Առանցթվերիոչինչ ստեղծել կարելի: Մաթեմատիկական նշանները նա համարում է անտեսանելիաշխարհի տեսանելի խորհրդանիշները:Կուզանացինհետաքրքիր մտքեր է զարգացնում տիեզերագիտության բնագավառում:Ըստ նրա, երկիրը պտտվում է իր առանցքիշուրջը: Մենքչենք նկատում այդ շարժումը,քանի որ երկրի վրաչկա համեմատելուհամարորնէ անշարժ կետ: Մեծ մտահորիզոնունեցող մտածողը հարուստ գիտելիքներ ուներ նան աշխարհագրությունից: Նա է ստեղծումԿենտրոնականն ԱրնելչառԵվրոպայիառաջին քարտեզը, հիմնավորվածպլան մշակում օրացույցի նորացման համար: Իտալական մյուս խոշորներկայացուցիչըԲերնարդինոՏելեզիոն բնափիլիսոփայութան է: Նեապոլում նա ստեղծում է բնագիտականընկերություն,որը վերածվում է ճանաչողությանմիակաղբյուրը նա համարումէր փորձը:ՎեԱկադեմիայի: րածննդի փիլիսոփայությանխոշորագույն դեմքերից մեկը համարվում է ն արաբականփիլիսոՋորդանո Բրունոն: Բացի անտիկ,սխոլաստիկական ու գիտությունից,Բրունոնքաջատեղյակէր նան իտալական փայությունից ու հումանիստների Նա գտնում էր, որ բնափիլիսոփաների գաղափարներին: փիլիսոփայության խնդիրնէ ճանաչել բնությունըիր միասնությանմեջ: Ճշմարտությունըմիակնէ ն նրա ճանաչողությունըգիտությանգործն է ն ոչ թե կրոնի: Ընդունելով աշխարհի միասնությունըն անվերջ լինելը, նա տարբերում էր բնությունը որպես անստեղծաշխարհ (ոռխԽոո ոՅխոճոտ)ն փորձնական աշխարհը որպես ստեղծվածաշխարհ (ոսո ոտխոռութ):Բնության մեջ շարժիչ ուժը. ըստ Բրունոյի, «ակտիվ,համաշխարհային հոգին է»: Բնության մեջ ամեն ինչ հոգի ունի, շնչավորվածէ: Այստեղդրսնորվում է Բրունոն ն շնչավորումը) աի յի ' հիլոզոիզմը (բնության

է

չի

Վերածննդիբնագիտությանմեջ իսկական հեղաշրջում կատարեց Կոպեռնիկոսը, որն իր ամբողջկյանքընվիրեցաշխարհիարնակենտրոնհամակարգիմշակմանը: Երկիրը,ըստ նրա, գտնվում է շարժման մեջ ն չի հաՆա պտտվումէ իր առանցքի, մարվումաշխարհիկենտրոնը: իսկ մյուս մոլոհետ միասին՝անշարժարեգակիշուրջը: Իր համաարնակենտրոն րակների կարգըԿոպեռնիկոսը ն դրանցմաթեկառուցեցբազմաթիվդիտարկումների մշակմանհիման վրա: 1616 թվականինԿոպեռնիկոսի ուսճունմատիկական քը մերժվեցՀռոմիկողմից,նրա գործերըայրվեցին ն մտցվեցին «Ինդեքսի» մեջ: Արգելքըհանվեցմիայն 1835 թ.: `" 15-16-րդ դարերում գիտությունըզարգացմանինքնուրույն ճանապարհ է հարթում: Արդյունաբերության զարգացումը կարիք ուներ բնագիտականու գիտականհայտնագործությունների: Գիտելիքիմի շարք բնագավառներումսկիզբ դրվեց փորձնականհետազոտությունների մեթոդին: Սոցիալ-քաղաքական միտքը. Վերածնունդը ունեցավ նան դարաշրջանին հատուկ սոցիալ-քաղաքական տեսություններ,ուղղություններ: Իտալականքաղաքական մշակույթիմեջ նկատելի է Նիկոլո Մաքիավելին: 16-րդ դարի սկզբին Իտալիայի քաղաքական իրավիճակըբավականին բարդ էր, որը կապվածէր իտալականառանձինպետություններիմիջն մղվող պատերազմների,օտարերկրացիների (Գերմանիա,Ֆրանսիա. Իսպանիա) հաճախակիհարձակումների ն ներքաղաքական հակամարտությունների հետ: Ելնելով իր ժամանակիպրակտիկայից. Մաքիավելինստեղծում է բուրժուական դիկտատուրայի ծավալուն տեսություն: Պատմության շարժիչ ուժը Մաքիավելու համոզմամբշահն է: Մասնավոր սեփականության ձեռք բերումը կամ պահպանումը մարդուամենահզոր շահն է: «Մարդիկավելի շուտ կմոռանան հոր մահը քան սեփականությունից զրկվելը»: "`

-

Մաքիավելին գրում է «Ֆլորենցիայի պատմությունը», «Իշխան» հետազոտությունները, որտեղի թիվս այլ հարցերիմեծ տեղ է տալիս պետության երնույթիվերլուծությանը: Պետությանհիմքը,ըստ նրա,ուժն է: Բարոյական սկզբունքները որնէ դեր խաղալչեն կարող:Նա ամբողջուժով հարձակվումէ ֆեոդալիզմիու կաթոլիկեկեղեցու դեմ, դրանք համարելով ուժեղ բուրժուականպետությանստեղծման ճանապարհինհզոր արգելքներ:Նա չի հավատում իշխանության, «աստվածային»ծագման տեսություններին, ինչպես նան չի ընդունում «բնական իրավունքի»ու «Ժողովրդավարական կոնցեպցիանները: Մաքիավելին հզոր ազգային պետությանկողմնակիցէր, որը պետք է հեվեր առետրա-արդյունաբերական բուրժուազիայիվրա: Պետությանհիմքը ետքէ է լ լինիուժը:ը Պետության պետք թյան ն նրա իդիալըանտիկհանրապետությունն է. որը սակայն պատմականնոր պայմաններին կա-

իշխանության» բուրժուա-դեմոկրատական

կենտրոնացված

չի համապատասխ

ԴԻ

ԳԼՈՒԽ5, ՎԵՐԱԾՆՆԴԻ

,

ԲԱԺԻՆ 2. ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆՄՇԱԿՈՒՅԹԻՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

մեջ որոշիչ դեր խաղացին Գուբերտն Յան վան էյկ եղբայրները:Նրանց ար-

Նպրակտիկայում մեջ Մաքիավելին ԿԱ Ա Ա

աան ընդունում վճռական,երբեմն

ոչ

վերլու բնավորու ան է ր ադենի ար: կում

ուղղվածությունը, վեստինբնորոչ ըր հոգեբանական

էլ ծայրահեղ միջոցներիանհրաժեշտություէր գորիշխանությանամրապնդման (ֆլորենտական) նը հանրապետության ծում: Պետությունը մարդկայինհոգու բարձրագույնդրսնորումնէ, իսկ պետությանըծառայելը մարդկայինկյանքի նպատակը,իմաստը ն երջանկությունը: Ընդունելովմարդու մեղսագործլինելու կրոնականգաղափարը,գտպետք է զբաղվիոչ թե եկեղեցին, այլ դաստիարակությամբ

ում ւ ո պետություսը:

ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

ՄԵՍ

հանան.

Մն

վեստըմերձենումէր կյանքին:Եվ քանի որ ռեալ կյանքը լի էր հակասություններով, դա արտացոլվումէր նան գեղանկարչիգործերում: 16-րդ դարում երկրի տնտեսականկյանքը անշեղորենվերելք է երկիրը դրեց միջազգայինառետրի ապրում: Ամերիկայիհայտնագործումը ն աճեցինմանուֆակտուհատման կետում: Աշխուժացան ճանապարհների րաները:Երկրի բուրժուական զարգացումը խթանեց նան մշակույթի զարկանո

լ

աոատ» բեռան իագերովի ը Ստելլա գեթանաաի եր աարի փայոնջ առաջացավմի կոչվեց ռոձանիստական որի ներկայացուցիչէ էր. ԱԱ ժողովուրդների աախանատոու լավագույ կիր գտնում ները դնում էին արվեստինորացմանխնդիրը:Մյուս ուղղության ներկայաՐՍ ուրԲն միշտ հնարավոր իրակամաներիստներնէին» (այս անունըխիստ դարձնում ցուցիչներն«Անտվերպենյան այդ չը ւն արն Կոթի վրա: աայ ի նում մանական մի կապչունի իտալականմաներիզմի հետ): Ձնավորվեց է մար այն Բոուինարկելու թուլա հա Աա կանե եղանակները:Այստեղմիապետըկարողհրաժարվել տրելի Իրամանակի կոներ Արտաենոը բրկայացո Արդիմացավ Պիտեր պետության բարոյականնորմերից` բոլորի կողմից առա

.

լո

ր

ն

ք

եթե այն չկա, ապա քաղաքակա են բոլոր

ժեղացման

ան

ը

է ԱԱ

ու

-

է

ընդունված ծաղկման:

հանուն

Տ2. ՀՅՈՒՍԻՍԱՅԻՆ ՎԵՐԱԾՆՈՒՆԴ

դպրոց.

Յան

Գուսսարտը,

Բեռնար

որը

վան

ն

Օռլեյը:

Արվեստի

ու-

-

մեջ

պայ-

ն ոչ

ու

ւ

նան

գտավ նան ԵվրոՎերածննդիմշակույթնիր արտահայտությունը Գերմանիայում.Ֆրանսիապական մյուս երկրներում`Նիդեռլանդներում, յում, Անգլիայում,Իսպանիայում: աշՎերածննդի Վերածնունդ. Նիդեռլանդներում Նիդեռլանդական կապված է քաղաքների աճի. ծնունդը անմիջականորեն խարհընկալման արտադրությանու առնտրի զարգացմանհետ: Սակայն գեղարվեստական մշակույթիմեջ նոր մտածողությունըմուտք էր գործումավելի ուշ. դանդաղ, էր այն, որ այստեղ միջնադարյանքան Իտալիայում:Դրա պատճառներից դեռնսամուր էին, ինչպես նան այն. որ ֆեոդալականհարաբերությունները Նիդեռլանդներումմիջնադարումչստեղծվեցզարգացածմշակույթ, այլ օգտագործվեցհարնաներկրներիառաջավորնվաճումները: Այսուհանդերձ,Նիդեռլանդներում15-16-րդ դարերումստեղծվեց Վերածննդիհարուստ մշակույթ: Եթե 15-րդ դարում ուժեղ էին Գոթականարէ Վերածննապա 16-րդդարումլրիվ հաղթանակում վեստիավանդույթները, Անտվերպեն դյան ոճը: Այդ ոճով կառուցված ամենահայտնի շինությունը քաղաքիհայտնիՌատուշանէ. որի հեղինակը16-րդ դ. խոշորագույնճարտարապետ Կոռնելիս Ֆլորիսն է: ՆիդեռլանդականՎերածննդիձեավորման

Մասսեյսը,

չէ

առջն:

սկ

տին

նա կան բախումներիշարժիչը դարձավՊիտեր Բրեյգելը: Այդ պատճառով է փորձում ուշադրությունը կենտրոնացնելմարդունշրջապատող բնական է դառնում հետնյալը. միջավայրիվրա: Նրա կենսափիլիսոփայությունն «մարդկայինէ ոչ թե մարդը,այլ բնությունը»: Աոռվեստի պատմությանմեջ ՆիդեռլանդականՎերածնունդըունեայն որ հիմք դրեց 17-րդ դ. Ֆլամանդականու հոլանցավ նշանակությունը,

դականհիանալիարվեստին: Գերմանիա. ՀյուսիսայինՎերածնունդը,ն առաջինհերթինգերմանական Վերածնունդը,սերտորենկապվածէ ռեֆորմացիոնշարժմանհետ: Հումանիզմիհետ միասինՎերածննդիդարաշրջանիմյուս խոշոր երնույթը հանդիսացավ Ռեֆորմացիոնշարժումը, որն սկսվեց Գերմանիայում ն լայն տարածումստացավԵվրոպական երկրներում16-րդ դ. Ռեֆորմացիան(լատ. 86էԾոոճկօ վերափոխում,ուղղում) 16-17-րդ ն Արեմտյանեվրոպայումտարածվածհասարակականդդ. Կենտրոնական քաղաքականն գաղափարականշարժում է՝ ուղղված միջնադարյանկաթոլիկականեկեղեցու դեմ:Նեղ իմաստովՌեֆորմացիանկաթոլիկությանհիմնական դոգմաներիվեիանայումնէ, որը հանգեցրեց քրիստոնեությանմեջ նոր ուղղության`բողոքականությանառաջացմանը: շարժմանվրա մեծ ազդեցությունէ թողել հումանիսՌեֆորմացիոն տական միտքը: Սակայն եթե հումաճիստներըկաթոլիկությունըքննադատում էին ընդհանուրբարոյականության դիրքերից, ապա ռեֆորմացիոն -

-

ԲԱԺԻՆ 2. ՎԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

իրենց առջն խնդիրէին դրել վերականգնել շարժմաններկայացուցիչները վաղքրիստոնեական իդեալները: Ռեֆորմացիոնշարժումըտարասեռ էր: Այն ուներ բյուրգերականբուրժուական(Լյութեր. Կալվին,Ցվինգլի)ն ժողովրդական(Մյունցեր) թներ: գտնում էին, որ Քրիստոսիուսմունքի Ռեֆորմացիայի գաղափարախոսները էությունը խեղաթյուրվելէ, այն պետք է դրվի իր նախասկզբնականուղու վրա: Անհրաժեշտէ վերականգնելԱստվածաշնչիհեղինակությունըն այն հակադրել եկեղեցուհեղինակությանը: Ռեֆորմացիայիկարնեորագույն գաղափարըառանց եկեղեցումիջՕորդությանաստծու առջն անհատականպատասխանատվության անհրաժեշտությունն է: Եկեղեցինի վիճակիչէ ապահովելու մարդնանցմերձեցումը աստծու հետ, հետնաբարչպետք է նրանց միջն միջնորդիդեր կատարի: Մարդկայինփրկությանգործում եկեղեցուդերիվերագնահատումը կապվածէր նան բնությանն ոգու հարաբերությանըմբռնմանհետ: Կաթոլիկականդոգմատիկանհենվում է այն բանի ընդունմանվրա, որ բնականորոշ իրերումաստվածայինոգին մարմնավորվածէ ավելի մեծ չափով, քան մյուսներում:Ռեֆորմացիայի ներկայացուցիչները դեմ էինիրերի սուրբ ն ոչ սուրբ լինելու բաժանմանգաղափարին: Սրբությունըիր չէ, որ հնարավորլինի նվիրել, վաճառել, հետ վերցնել կամ նվաճել: Դրանով նրանք հանդես եկան ինդուլգենցիայիվաճառքիդեմ, որը եկեղեցականկառույցներում ապրանքա-դրամայինհարաբերություններիներթափանցմանարդյունքնէր ն հող էր ստեղծում չարաշահումներիհամար: Եկեղեցին սկսել էր վաճառել «մեղքերիթողության»գրավոր տեքստերի̀նդուլգենցիա:Ճիշտ է, այն եկամտաբերգործ էր, սակայն շատ շուտով խարխլեցեկեղեցուհեղինակությունը, քանի որ ամենասարսափելի հանցագործությունկատարածանձըգնելով ինդուլգենցիաներ,իր համար երկնայինկյանքում «ներում» էր ապահովում: Լյութերը ելնում էր նրանից,որ փրկությանու մեղքերիթողությանմիակ միջոցը հավատիուժն է, որը պետք է հիմնվի Աստվածաշնչի վրա: Մինչե Ռեֆորմացիան Սուրբգիրքը հրատարակվումէր բացառապեսլատիներենն հասու չէր հավատացյալների լայն զանգվածին: Լյութերը գերմաներեն թարգմանեցԱստվածաշունչը,նրա իմացումն ու մեկնաբանումըհռչակեց յուրաքանչյուր հավատացյալիառաջնայինպարտականությունը: Լյութերը Ռեֆորմացիայիբյուրգերական թնի գաղափարախոսնէ. որի նպատակը վերջին հաշվով եկեղեցու «էժանացումն» էր ն այն աշխարհիկ իշխանությանըենթարկելը: հանՌեֆորմացիայիմյուս՝ ժողովրդականթնի գաղափարախոսը դիսացավ Թոմաս Մյունցերը:Նա պանթեիստէր: Քննադատելովքրիստոնեականդոգմաները,պնդում էր, որ դրախտըն դժոխքըգոյություն ունեն ոչ թե այնկողմնային,այլ այս աշխարհում:Նա վստահ էր, որ «աստծու դատաս-

ԳԼՈՒԽ 5. ՎԵՐԱԾՆՆԴԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

տանը»կիրականացվի ոչ թե աստծո, այլ ժողովրդիկողմից: Ռեֆորմացիայիգաղափարները իրենց արտահայտությունըգտան նան գերմանականՎերածննդիմշակույթիընդհանուր գեղարվեստական. մեջ: գեղագիտական,բարոյականբովանդակության ԳերմանականՎերածննդիարվեստի մեծագույն դեմքը դարձավ ԱլբրեխտԴյուրերը:Նրան խորթէին իդեալականացնողռեալիզմը,գեղանըկարչությաննպատակընա համարումէր հավաստիությունը,ինչքան հնարավորէ օբյեկտիվորենարտացոլելիրակածությունը:Հենց այդպիսինէ նրա դիմանկարչությունը:Դյուրերիստեղծագործությանգագաթը 4 առաքյալների հսկայականպատկերումնէ, որը իսկական հիմն է մարդուն,վերածնումեկը: թյան հումանիզմիվառ արտահայտություններից ԳերմանականՎերածննդիմյուս նշանավոր ներկայացուցիչըԼուկաս ԿրանախԱվագն է,-որը շարունակեց ն խորացրեց Դյուրերի դիմանկարայինժանրը:Այս ժանրովէր ստեղծագործումնան գերմանականՎերածննդի արվեստի մյուս խոշոր ներկայացուցիչըՀ̀անս Գոլբեյն Կրտսերը: Նրան են պատկանումէրազմՌոտերդամցու, Թոմաս Մորին պատմական այլ դեմկերպարքերի դիմանկարները, որտեղարվեստագետըժամանակակիցների ները մեկնաբանումէ որպես արժանապատվության. իմաստության.հոգնոր մեծ ուժի կրողների: մեջ նոր ոճը միաձուլվածէր գոթիկայի հետ: Ճարտարապետության Առավել հայտնի կառույցներիցեն կաթոլիկականաշխարհի ամենամեծ՝ Քյոլնի տաճարը,Ուլմի տաճարը նայլն: Ընդհանրապեսհյուսիսային Վերածնունդը ճարտարապետությանբնագավառումինքնատիպհուշարձաններ մեջ: Նույնը կարելի է ասել նան քանդաքիչ տվեց,քան գեղանկարչության կագործությանմասին: Գերմանիայում,դրա կողքին, առավել զարգացում ապրեց բանահյուսությունը, ժողովրդական երգն ու երաժշտությունը: Եկեղեցիներումգործում էին բազմաձայներգչախմբեր:Հետաքրքիրհանգամանքէ այն, որ բեմադրվումէին բալետներ ն օպերաներ: Հայտնիերգահաններէին Կ. Պաումանը:Պ. Հոֆհայմերը,Ռ. Իզակը, որոնք երգեհոնիհամարգրում էին ինչպեսաշխարհիկ,այնպես էլ հոգնոր երաժշտություն: ՀյուսիսայինՎերածննդիմեջ (Գերմանիա,Նիդեռլանդներ)անգնահատելիէ էրազմ Ռոտերդամցու դերը,որին եվրոպականերկրներումանվանում էին «գիտնականների հանրապետության ղեկավար».Ծնվելով Նիդեռլանդներում,նա իր գործունեությունը ծավալում է Գերմանիայում,Իտալիայում, Անգլիայում,Ֆրանսիայում:Սակայննա սերտորենկապվածէր գերմանական մշակույթիհետ: Նա հումանիստէր, գրող, աստվածաբան: էրազմը «քրիստոնեականհումանիզմի»պարագլուխնէր, որի նպատակնէր համադրել անտիկ մշակութայինարժեքներըվաղ քրիստոնեականիհետ: Նրա հարուստ ժառանգության մեջ առանձնահատուկտեղ է գրավում«Հիմարության

ԳԼՈՒԽ 5.ՎԵՐԱԾՆՆԴԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

ԲԱԺԻՆ 2. ՎԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

Աա ունը

յա

ավոո սկզբու կոնցեպցիա գովքը»:Նրա բարոյագիտական ու ԱԱ կը հանդուրժողականությունն այնպեսէլ կրոնականու պետականգործերում:էրազմըգտնում էր, որ է արմատապես փոփոխությանենթարկել կաթոլիկականեկեղեցու դոգմաեկեղեներն ու ծեսերը ն վերադառնալակունքներին՝վաղքրիստոնեական Ղ ցուն: Ֆրանսիա. ՖրանսիականՎերածնունդըսկսվեց 15-րդ դ. վերջին 16-րդ դ. սկզբին: Այսշրջանումմիայնպայմաններստեղծվեցին իտալական գրականության Վերածննդիմշակույթիընկալմանն նոր փիլիսոփայության, արվեստիձնավորմանհամար:ԻտալականՎերածննդիհետ րի շփումը տեղի էր ունենում երկու ճանապարհով.1) Նախ ֆրանսիաէին հրավիրվումիտալացիվարպետներն 2) 1494 թ. դեպի Իտալիա ֆրանսիածանոկան արշավանքները հնարավորությունտվեցին ֆրանսիացիներին թանալու իտալականՎերածննդիմշակույթի հետ: Ֆրանսիական ազգի ձնավորումը տեղի է ունենում 15-րդ դարում ստեղծվում է ազգային ֆրանսիականպետությունը:Լյուդովիկոս 11օրոք Ֆրանսիայիքաղաքականմիավորումընպաստեց զարգացմանը,գիտության,կրթության,համալսարանական գործունեության աշխուժացմանը: 1470 թ. Փարիզում բացվածհրատարակչությունընպաստեց իտալականհումանիստներիգործերիհրատարակմանմիջոցովծանոթանալու նրանց գաղափարներին:Ֆրանսիականհումանիստականմիտքը հաստատվել է 16-րդդարի սկզբին`Ֆրանսուա Ռաբլեիջանքերով: Գեղանկարչությանմեջ հանդես են գալիս դիմանկարիայնպիսի վարպետներ,ինչպիսիքեն Ժան Ֆուկյեն, Ժան Կլուե Ավագը,Ժան Պերալը (15-րդ դ.), Ժան Կլուե Կրտսերը,Ժան Գուժոնը(16-րդ դար) ն ուրիշներ: Զարգացումէ ապրումնան քանդակագործությունը:15-րդ դ. ամենախոշորքանլոնը: ՖրանսիդակագործըՄիշել Կոլոմբն էր, իսկ 16-րդ դարում՝ ԺերմենՊիլոնը: ական Վերածննդիմշակույթը առաջ քաշեց նան ի

պետք

-

ֆրանսիացինե-

Ան ակորռի

իկանոն: եալիստական լ

,

թյան մեծ վարպետների,որոնցից էր Ֆրանսուա Ռաբլեն: Զարգացում է ապրում պոեզիան,ձնավորվումէ «Պլեյադայի»գրականուղղութ յունը, որը մեծ հետագա զարգացմանգործում: դեր է խաղումպոեզիային գրականության Ֆրանսիական Վերածննդի պոեզիայիհայտնիդեմքերիցէր Պիեռ Ռոնսարը: Հումանիստական միտքը առաջ քաշեց նան մեծագույն մտածողին՝ իսոփայական Միշել Մոնտենին.որն իր կան, կրոնական տեղ կասկածիտակ է դրվում դոգմատիզմըն սխոլաստիկան,հ բանականությանգաղափարները: մեծ դեր խաղացինֆրանսիականտեսամոնտենիգաղափարները կան մտքի հետագազարգացմանգործում: լ

իամփուիեց «Փրձեր հաագիներ ազխատությւն մեջի աստաում

ընդգրկումէ ամբողջ 16-րդ Վերածնունդը Անգլիա. Անգլիական էր: Եթե փիլիսոանհամաչափ մշակույթիզարգացումը դարը: Անգլիական հռչակ բերեցիննրան. համաշխարհային փայությունըն դրամատուրգիան ձների մյուս մասին: ապա նույնը չի կարելիասել մշակույթի ոճը շատ դանդաղէր իր տեղը մեջ գոթական Ճարտարապետության -

խոշորաճարտարապետության

Վերածննդի զիջում նոր ոճին: Անգլիական Ջոնսն էր: Ինիգո գույն դեմքը

մեծ դիմանէ Անգլիայումորոշ ժամանակ աշխատել գերմանացի մեծ դեր կատարեցանգլիականկերկարիչ Հանս Գոլբեյն կրտսերը,որը գործում: զարգացման պարվեստի առանձնահատուկ նշանակուԱնգլիայի մշակութայինկյանքում որոնք դարն համալսարանները, Քեմբրիջի թյունձեռք բերեցինՕքսֆորդի գիտնականնեՁնավորվեց կենտրոններ: գիտության ձան հումանիստական ուսումնասիրումէին որոնք բանակ, նոր մի փիլիսոփաների րի, գրողների, գիտությունը,գրաու փիլիսոփայությունը, անտիկ հունական հռոմեական ու էին այդ շրջանի մեծագույն մտածողների

թարմացնում կանությունը,

գրողներիգործերը: հատկապեսնշանավորվեցիր գրակաԱնգլիականՎերածնունդը կյանմշակութային Անգլիական հետ թատրոնով: ն կապված՝ նությամբ դրա նան ան.

որի հետ է կապված քում կարնորդեր խաղաց«Գլոբուս» թատրոնը, մեծագույն վարպետներից գրականության գլիականու համաշխարհային մեծ Շեքսպիրի անձի շուրջը շրջանը: մի մեկի` Շեքսպիրիգործունեության կին գրող Դե1857 ամերիկացի թ. գոյությունունեն վիճաբանություններ: մերկացումը»գրփիլիսոփայության պիեսների լբիա Բեկոնըիր «Շեքսպիրի վերագրվող Շեքսպիրին որ ստեղծագործուէ քում փորձում ապացուցել, են 17-րդ դարի մեծ փիլիսոփաՖրենսիս Բեկոնի գրպատկանում թյունները բերվումէիննրա անձիդեմ,նույնպիսի չին: Սակայնինչպիսիփաստարկներ համար Շեքսպիեն ապացուցելու բերվում առավել համոզիչ փաստարկներ է Նա գրել երկու պոեմ, սոնետնելինելը: անձնավորություն րի պատմական քրոնիկներ. պատմական կատակերգություններ, րի գիրք,ողբերգություններ, գահումանիստական են դարաշրջանի որոնցումարտացոլվել Վերածննդի ազաա նհատի գլխավորըմարդկային Այդ գաղափարներից ղափարները: Նրա մեծաքանակստեղծագորկենսաձներից: էր միջնադարյան տագրումն Գն է Ա առանձնաց ծություններիմեջ կարելի «Ոչնսանձահարումը». կնոջ «Կամակոր «Սխալներիկատագերգություն», «Ռոմեո ն Ջուլիետ», «Համլետ», չից մեծ աղմուկ»կատակերգությունները, «Ռիչարդ3-րդ».

նե

«

եո

ՆԱո շներական օրոնիկները նշանավորում մի նոր դրամատուրգիան ՝

-

Շեքսպիրի

փուլ է

համաշ-

ԳԼՈՒԽ 5. ՎԵՐԱԾՆՆԴԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

ԲԱԺԻՆ 2. ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

Դասա

ամ դարի դրամատիկական նան հնադա խարհայինդրամատուրգիայիմեջ հետո: գրականությունից ԵվրոպայիպատմությանընդհանուրհամաԱրնեմտյան

տե հսպանիա ԻսպանիայիպատմականճակատաՍԱ ինքնատիպ իրը, որը հետ: Այս հանԱրար հոգնոր թողեց ՎերածննդիդարաշրջանիԻսպանիայի ր Աովրա:իքը Իսպանիան եվրոպականայն փոքրաթիվերկրներից է, շակույթի մշա է

որ-

ու րման Գարամարներուլ

տեղ երբեք չի խամրել հունական հնադարիհետ երկխոսությունը: ՔրիստոնեականԻսպանիանհարստացելէ անտիկ րով ոչ միայն նրա հետ անմիջականշփման ճանապարհով,այլն արաբական մշակույթի օգնությամբ::Իսպանիայում նս առաջանում են արվեստի նոր ձներ, որոնցշրջանակներումվերածնվումեն անտիկարվեստիավանդույթները: Առաջինպլանի վրա է մղվում դիցաբանությունը,որին մեծ ուշադրություն է դարձնում կիրառականարվեստը:Գրատպության զարգացումը ուղեկցվում էր դիցաբանականթեմաներովգրքերի ձեավորմամբ:Իտալական ավանդույթներիազդեցությանտակ 16-րդ դարում անտիկ առասպելները դառնում են նոր ապրելակերպիպարտադիրբաղադրամասը:Ճարտարապետությունը, քանդակագործությունը,գեղանկարչությունը ն արվեստի մյուս ձներըիրենց թեմաներըվերցնում էին հին հունական դիցաբանություգործում էին բազմա նից Դրան նպաստում էր այն, որ Իսպանիայում իտալացիարվեստագետներ:Սակայնարդեն16-րդ դ 2-րդ մանիստական միտումներըԻսպանիայումիրենց -տեղը զիջեցին հակառեֆորմացիոնմիտումներին,հունականդիցաբանությունըորպեսնոր աշխարհընկալումարգելվեց,սակայն նրա ավանդույթներըչվերացան: ԸնդհանրապեսՎերածնունդնԻսպանիայումունեցավ ավելի հակասական բնույթ, քան եվրոպականմյուս երկրներում: Հումանիստական միտքնայստեղ զարգացավծայրահեղորենդանդաղ,իսկ հումանիստներից չեկան կաթոլիցիզմիու կաթոլիկեկեղեցուդեմ: շատերը ասպետականվեպը(Ֆերստացավ նանդո դե րվանտես):ԻսպանականՎերածննդիգրաըն անության Նրա ներկայացուցիչը հանդիսացավՍերվանտեսը: ընկնող կան ղծագործությանմոտիվներն էին հումանիզմը, դեմոկրատիզմը,հաանհատի ազատությունըն այլն: Սերվանտեսիհասարակավ իդեւսչըազատ մարդու իշխանությունն էր` հաստատվածնրա բնական իրավունքներիվրա: Սերվանտեսըստեղծագործել է մի շարք ժանրերով, հանդիսանումէ իսպանականնոր շրջանի գրականությանմեջ ռեալիստական նորավեպիսկզբնավորողը:Սերվանտեսին ողջ դարաշրջանիգրականության պսակներիցմեկը «Հնարամիտհիդալգո դոն ԿիխոտԼամանչեցի» վեպն է, որտեղ Վերածննդիհումանիստական,դեմոկրատականտրամադ'

հանդես հերկ Միշ Ռոխաս, իգւ դ այքի թ) աչք

Աա ոոթյունը,

հո կեսին, երբ

Այն համաշխարհային ավելի կատարյալ են արտահայտվել: րություններն մեկն է. որն իր գաղափամշակույթի փայլուննմուշներից գեղարվեստական է նս

պահպանում

գեղարվեստական րոարդիա ականական ին դրամայիհիմսադիրըհանդիսացավ ազգա ազոծություն ստե որը կայացուցիչներն աքի նել մեջ կնո ության Գեւ նար: Վեմամկեսը: արժեքներիշնորհիվ այսօր

ր

արդ

Լոպե

:

Գ ր է Վեզան

ԳրեկոնՆ

մոտ գրեց

Դիեգո

էին է լ

ներկայացուցիչ

ղ

չ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Ճոշծոքոյ., ճՃԾքճխօօա

ԽԼ.., 1979. կոխած " (ոօ. ճՃՄտ»աՄքՇ 8օտքօաաճ ատ 1984. Ւ., թջոթոծՄթԻՃ 91 ոք.) ԱՕՇԻՅ3 8օտքօյղոճ տ.ԽԱ. Ժատողոշճօճ ՕՏ

ԽՄ.տ.

1.

2.

հճօշրշոտճ

ԽՐՅՎոԾՅԲ

8.71. Ք»ող. Քոռ 3.

Յոթ օօ.

Տուաւ ՄԿՇՆՐւ

ԷԼ., Յաճոտաւցյաոք ԷՅ1ա154.

1.ԷԼ.

4.Քքոոտուռ

21Մ-2Մ Ճ.

Հժոոյքն

ԼՏ

ՉՎՇՇ

1977.

.,

ոռոօո.

Սոճու

ո

0ՅՔԺողաուռ

Տոժոմ

Ց: ԹԹԵՑՔՈՏ

բ (րակաւր. Հադաաաաաաաա ԹՕՏՔԾաաղծմաւռ. (ոօռ.քծո ՔՇֆօքաճատ ոօՑքօոյղ :

։

ՆՐ

ՈՄթՅ յաւ 1981. Է., 8.1.Թջաօոծաթոճ) 8. ՅԵ

Չոօոմ

Լ.

ց. խռաճաօոոււ

10.Մ598թ65

ՐՅՈՑ:ՒՇԽՕՅ

11.

10665

156ԹՅրաաշ Էավճոօ

8.1.

հ.ճ.

օՀօՎաանատտ.,

1979.

քոր

Բա 144814

1982.

Է.,

8ՕՏքօծրղժամտ

Խմ., Մ.,

ՃԱՏ.

(ոօ.

19.Ք7դԵա7թօոօրուտ

(ոօղ.

։

ԻՄ ԹԳոոօօօկոռ ՄԱ: դատար

.

Կը

լ

Գոր

18.ԹղԵՄթօոօրու.

Ա

ԿԳ ԼԱՔԻ ո Թօ5| ոօբ 49851511 աոատ 17 Գրոցոօոտւ 7»ՖԼ

1978.

Է1.,

8օՅթօրղճաւամ. անին

Ճ.Փ.

Հորթ 138, ԱՐ: Վ.Ե Լօքեուշու ՀՅ: ԿԱՑ ՏԱ

Ա

Քարւօոօ

ԷԼ.

1Շր7ՇշատԹ., ՇՏԿԵՑ

քող.

աոատ

Քող.Խոթոօոօյ

՛

Օատ.Ա ՆՈ

Ճ.Ճ.).

ԷԼ.ԽԷ1.),

Է.,

ԷԼ,

1995.

ԳԼՈՒԽ.6 ՆՈՐ ՇՐՋԱՆԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ (17-19-ՐԴԴԴ.)

ԳԼՈՒԽ. 6

,

ՆՈՐ ՇՐՋԱՆԻ

մն

.

ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

(17-19-ՐԴԴԴ.)

7-ՐԴ Դ. ԵՎՐՈՊԱԿԱՆ

ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

դարերը Եվրոպա ատմության անվանելՆոր շրջան: Վերածննդի ոա կույթի զարգացումն ընթանում է վերընթացգծով: Ստեղծվումէ

իմաստովՎերածննդիմշա17-րդ դարիմշակույթըժամանակային մշակույթին հաջորդողփուլն է ե կապը այս երկու մեծ դարաշրջանների կույթներիմիջն ուղղակիէ ե անմիջական:Մարդկայինանհատականության Օկատմամբ Վերածննդիմշակույթի վերաբերմունքընոր որակներով շարունակվեց17-րդ դարում: Այդ որակներիցմեկը կապվածէր գիտությանսոցիալականդերի մեծացմանհետ: Ստեղծվեցաշխարհիգիտականնոր պատդ. դրվեց փորձի

գիտական բնագիտութ կերը, որը իմքերը: կենառաջինդրաո17-րդ մեթոդաբանությա Գ.Գալիլեյն դրեց գիտության անգամ

հիմնախնդիրը:Նա առաջ քաշեց այն գաղափարը, որ գիտությունըպետք է հենվի դիտարկումներին էքսպերիմենտիվրա, օգտվի մաթեմատիկական Այդ մեթոդաբանությանհիմքիվրա Նյուտոնն լեզվի հնարավորություններից: Փորձարարականմեթոդը17-րդ դարի գիստեղծեցդասականմեխանիկան: տությունը սկզբունքորենտարբերում էր անտիկ ն միջնադարյանգիտությունից: Նոր շրջանի գիտականհայտնագործություններըփոփոխությունմտցրին տարածությանն ժամանակիմասին մարդու պատկերացումներիմեջ: Դրան նպաստեցինԿոլումբոսին Մագելանի աշխարհագրականնոր հայտնագործությունները,Գալիլեյի կողմից հեռադիտակի ն Լնենհուկի կողմից մանրադիտակի հայտնագործումը:Դրանց հետ կապվածընդլայնվեց մարդու մտահորիզոնը մակրո- ն միկրո- աշխարհներիմասին: Նոր շրջանի մարդու մտածողության որոշիչ տարրնէ դառնում ռացիոնալիզմը:Սակայնդա չի նշանակում,թե այս պայմաններումքրիստոնեականկրոննու եկեղեցինկորցնում են իրենցդերը մարդու ն հասարակությանկյանքում: Աշխարհայաց բնագավառումտեղի են ունենում «փոխզիջումաքային ու գաղափարական մյուս կողյին» գործընթացներ. միկողմիցգիտությանու փիլիսոփայության, մից՝կրոնիու եկեղեցումիջն: Այդ «փոխզիջման»արդյունքըհանդիսացան

աշրաանիր Կկսած Եվոոաորւնված մշակոչամիասնական ժամանակա-տարածական դաշտ, մշակու եվրոպական մշակութ դարաշրջանում դեռես տիա'նախորդ «եվրոպական» չէր, այսինքն՝ հատուկ սոցիո-մշակութային աշխարհ "19-րդ

է

շակույթի հա

յ

չէր: եվրուլական մշակույթը որդեգրեց մեկ միասնականհիմ̀ , արտադրության բուրժուական եղանակը, ն միասնական կողմն անհատականության զարգացումը:Նոր շրջանը րդյունաբերական քաղաքակրթության ձնավորման է: ժամանակաշրջանն Այն սկիզբ դրեց եվրոպական տես ական մտքի ի մեջ ռ

րդ դարի

ժամանականի:

մարդկային

՝

:

ացիոնալիստական եղանակին: յդուհանդերձ, 17-19-րդդարերը առանձին առանձին դեմքը «ժամանակի հստակ ոգին» ի17-րդ Սր ոոնրւլկրերց ներհատուկ ԱԱ հաստատման շրջան, 18-րդ րդդարում գիտության սերտ կապիմեջ փիլիսո ծ լկ 195 դասականուդարը՝ Լուսավորական փայությունըթնակոխում իր զարգացման փուլը: Գիտության փիլիսոմեջ

լ

ին Շատ

-

ն

իսկ

րԴդարը

`

-

դարա-

Դարաշրջան: դարում Եվրոպայում հաստատվում հարաԲուռն կերպով բերությունները: տեդի Արար: Բուունկն ձնավորման ազգային ազգերի է ամրապնդման պետությունների (տակա ստեղծման Աճում մանուֆակտու ծընթացները: րային թյան

։

-րդ

են

են

ն

բուոժ

ր

ու

է

արտադրությունը,վերելքեն

-

գորապ-

հետ

-

է

նոր

գտնվող

|

ն

փայությանսերտ կապընոր շրջանիյուրահատուկ գծերիցմեկն է, ն պայմաու գաղափարական նավորվածէր բուրժուազիայիտնտեսական ռազմավարության հետ: Գամեմատության համար նշենք, որ միջնադարումփիլիսոփաությունը սերտկապի մեջջ էր աստվածաբանության, բ թյան, իսկ Վերածննդի դի Հրջ շրջար

նում` հետ: արվեստի

Այդ շրջանի բոլոր փիլիսոփաներըդրեցինգիտական հետազոտու-

րի

Հասարա նշանակությունը:

է լայր ձեավորվում աղալ կողմերի անվանվում Լուսավորականություն(): վերելքիպայմաններում է, որ ա-փիլիսոփայական ու մ կանու մշակութային շարժում,

որը

ն

է

թյուններիմեթոդիհարցը.դրանում առանձնացնելովփորձի,էքսպերիմենտի նշանակությունը: Փորձարարականգիտությանհիմնադիրըդարձավանգլիացի Ֆրենսիս Բեկոնը:Նա գտնում էր, որ գիտությունըծառայում է կյանքին ն պրակտիկային, ն միայն դրանում է գտնում իր արդարացումը:Բոլոր գիտություններինպատակըբնությանվրա մարդու հշխանության աստհճանի

ՔԱԺԻՆ 2. ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ

ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

դոժացումնէ:

ուժ «Գիտությունը

է» բեկոնյան

հիմնադրույթը է մատնանշում նոր գիտության պրակտիկուղղվածությունը: նոր շրջանիփիլիսոփայության մյուսխոշորդեմքըֆրանսիացի Ռենե Դեկարտն է, որը զարգացրեց յուրատեսակ է կասկաս կեպտիցիզմ: Պետք ամեն ծել ինչի վրա: Կասկածից դուրս է միայնամենազոր կասկածը: Ֆրանսիացիփիլիսոփայի ելակետային է. «Եթե մտածում հ իմնադրույթը հետնյալն եմ, ուրեմն

գոյություն ունեմ» («Շօց/լԾ6ոցօ ՏԱՊ»): 17-րդդարի մյուս խոշորմտածողը, որը հայտնիէ «հասարակական դաշինքի»տեսությամբ, անգլիացի փիլիսոփաԹոմաս Հոբսն է: Այն պետության մեջ, գտնում էր Հոբսը,որն առաջացելէ դաշինքիճանապարհով, քաղաքացիներնիրենցիրավունքների ու ազատություններիմի մասըօտարում են հօգուտ իշխանությունների, որնի պատասխանմտահո Գվում է քաղաքացիներիգոյության ու անվտանգության համար, է միջանձնանան մարդու ն յին, ինչպես հասարակության միջ,

կարգավորում

Պ

բան րոր

|

մտքի ականավոր

Ջոն

Լոկը

ուրիշները: Նրանք փիլիսոփայությունը ազատագրեցինսխոլաստիկայից ն այն ուղղորդեցին դեպիգիտությունը: Փիլիսոփայական ճանաչողության հիմքը նրանցհամար ոչ թե հավատնէր, այլ բանականությունը, որը հենվում է տրամաբանության ք) ու ն

փաստերի վրա: 17-րդ դ.մշակույթըձեռք է բերում մի նոր գիծ.այն դառնում է բազմազգն բազմալեզու:Միջնադարյան լատիներենն իր տեղը զիջեց ազգային լեզուներին:Դա, մի կողմից, եվրոպական մշակույթը հարստացրեց

ժողովրդական ստեղծագործության մյուս կողմից` ավանդույթներով, մշակույթի նվաճումները դարձրեց ավելի մատչելիմյուս ժողովուրդների համար: Սկսվեց ազգային մշակույթի զարթոնքի շրջանը,

որը դարձավ շ,/,/ մշակույթի:հիմքը: ճիշտ այնպես, ինչպես անտիկ արվեստի ծաղկումը պայմանավորվածէր: հունական քաղաքպետությունների մշակույթների բազմազանությամբ,նույն ձնով՝ եվրոպականմշակույթիծաղկումը պայմանավորված էր եվրոպական պետությունների մշակույթներիփոխազդեցություններով ու շփումներով:

Գեղանկարիչներ Ռուբենսը,Ռեմբրանտը, Վելասկեսը, Պուսսենը,

Լոպե դե Վեգան,Մոլիերըն գիտության դրամատուրգներ գործիչներ

ու մշակույթիշատ իրենց դիմագծովլինելով ազգային, միաժամանակ միասնական եվրոպական մշակույթիերնույթներեն: 17-րդդարում առաջընթաց զարգացում Է ապրում արվեստը`ճար-

այլ

տարապետությունը, քանդակագործությունը, գեղանկարչությունը: Այս

շր-

"

անտիկ ն Վերածննդի ն անտիկ նի արվեստագետները ր մշակույթի արվ Գգ ր շարունակեցին ջանի նդույթները: ավանդ աչքի ընկավնիդեռլանդականարվեստը,նրա գեղանկարչականդպրոցը: Այդ դպրոցիհայտնի ներկայացուցիչներիցէր ֆլամանդականգեղանկարիչՊիտերՊաուլ Ռուբենսը:Բարոկկոյինբնորոշ վերամպաթոսը, բուռնշարժումը,կոլորիտիփայլը Ռուբենսիարվեսբարծությունը, մեջ տի զուգակցվում է կերպարիզգայական գեղեցկության,համարձակ ընկալումներիհետ: Ռուբենսիարվեստինբնորոշ է ազատ ու ռեալիստական վստահմաներան(«Խաչից իջեցնելը», «ՄարիաՄեդիչիի պատմությունը» ն է ֆլամանդացի մյուս խոշոր գեղանայլն): Ռուբենսիհետ համագործակցել

կատկապես

կարիչը՝ Ֆրանս Ս0եյդերսը: Դեկորատիվ-գեղեցիկոգով Սնեյդերսը հաստաէ ս բնության կակի ճոխությունը ն հարստությունը:Ռուբենսի մյուս հայտնի ա Վան-Դեյկն որ ստեղծագործությանմեջ իշխում է Բայկն է, որի

տում

փոխհարաբերություննեԱո

ներկայացուցիչնեփիլիսոփայական

Լայբնիցը. անգլիացի Գոտֆրիդ

ԳԼՈՒԽ.6 ՆՈՐ ՇՐՋԱՆԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ (17-19-ՐԴԴԴ.)

Իո Եթե 17-րդ

բենսյան,ասյա

է.

դարի ֆլամանդականարվեստըկարելի է անվանել Ռուհոլանդականը՝Ռեմբրանտյան:ՌեմբրանտՀարմեսվան Ռեյ-

ճակատագրի սիրելին էր, աւպրել է ապահով ու ճոխ կյանքով. վարել բարձր պաշտոններ,ունեցել Եվրոպայումամենամեծ արվեստանոցը,ապա Ռեմբրանտնիր վրա է կրել ճակատագրիհարվածները,կորցրել կնոջը. միակ որ-

Աթա ուններին

մեջ, բայց վրձինը հրաշքներ է գործել: Նրա հայտնի են «Գիշերային պարեկը». «Աբրահամի «Սուրբ ընտանիքը»,«Անառակորդու վերադարձը»:Ռեմբրանտըշարունակել զարգացնել լուսաստվերի տեխնիկան. նրա կտավներումիշխողըլուսավորություննէ՝ խավարում: ր գրականության մեջ կլասիցիզմի խոշորագույն Գեղարվեստական ներկայացուցիչներնէին Պիեռ Կոռնեյլը ն ժան Ռասինը: Նրանց գրած ողու կրքերի պայատկերում էին պարտականությունների ություննե ունեին քաղաքական բովանդաը կություն Ա վերաբերումէին պետության,հայրենիքի,թագավորինկատմամբ իսկ կրքերը անհատական բնույթ ունեին՝ սեր, անձնաունեցած պարտքին, կան կյանք, երջանկություն:Եթե Կոռնեյլի գործերում կրքերնէին զոհաբերում պարտքին,ապա Ռասինի մոտ հակառակնէ, հերոսները զոհ են գնում է ուժը. Ռասինը գովերգել թուլությունը: Ֆրանսիայի հիմնադիրը Ժան Բաազգային կատակերգության տիստ Մոլիերն է, որի գործերնունեին փիլիսոփայականբնույթ: Նրա ծիծաղի նպատակըվիթխարիբարոյականու սոցիալականնշանակությունունեցող հարցերի բարձրացումն է: Նրա ամենահեղինակավորգործերից էին «Տարտյուֆը»,«Քաղքենին՝ազնվական» ն այլն: ել աղքատության

զոհաբերությունը», «Գարունը»,

է

աիԱրանպարտական թյունները ,

Կոռնեյլը րենց կրքերին:

թ ԲԱԺԻՆ Շ

Մ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԺԻՆ 2. ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ

2.

ԳԼՈՒԽ 8 ՆՈՐ ՇՐՋԱՆԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ(17-49-ՐԴԳԴ)

17-րդդ. Իսպանիանհզոր,բայց տնտեսապես չառաջադիմողերկիր ապրում էր գերազանցապես գրաված տարածքներիթալանի հաշվին: Թենմիապետականկարգերնանկում էին ապրում, բայց 1589-1889-ական թթ. ընթացքումիսպանական արվեստը Է ծաղկում է ապրում: Իսպանիայի առաջինմեծ նկարիչը էլ Գրեկոն է, որի ստեղծագործություններն ունեին յուրահատուկկրոնականբնույթ: Նկարներում արտահայտվածկերպարների նկատմամբէլ Գրեկոն իրականացնում է գիտակցված անհատականդեֆորմացիայիսկզբունքը: Դեֆորմացվումեն մարդիկ,տարածությունը: Նկարչության մեջ նշանավորդեմքեր էին Ռիբերան,Ֆրանսիսկո Սուրբարանը:Իսպանականարվեստիկենտրոնական, արվեսինչպեսնան համաշխարհային տի խոշորագույն դեմքերից մեկը Ռոդրիգես դե Սիլվա Վելասկեսն է, որի նկարները(«Բրեդիի հանձնումը», «Ջուլհակները»,«Վեներանհայելու առջն» ն այլն) ներկայացնումեն գույնի գեղեցկություն,տեխնիկայիկատարելություն, աչնթերի ճաշակ: 17-րդ դարի գեղարվեստականմշակույթի տարածվածուղղություններիցմեկըկլասիցիզմնէ (լատ. Շ(ԹՏՏ/ՇստՏ-օրինակելի): Կլասիցիզմը (դասականությունը), ձնավորվել է 17-րդ դարում Ֆրանսիայում,արտացոլելով միապետության վերելքը, ե տարածում ստացել եվրոպականմյուս 18-րդ Ռուսաստանում, դարումկլասիցիզմըկապվածէր բուրժուականլուսավորականությանհետ ն արտահայտումէր բուրժուական հեղափոխությանիդեալները,քաղաքացիականիդեալները:Կլասիցիզմիտեսությաննշանակալիցստեղծագործությունը Բուալոյի «Քերթողականարվեստ» տրակտատնէ: Այդ ուղղությունը դասականությունկոչվեց այն պատճառով,որ նրա ներկայացուցիչները ձգտում էին նմանվել հին հունական ու հռոմեականդասականներին:Դեկար"տի ռացիոնալիստական փիլիսոփայությանոգով դասականության ներկայացուցիչները գեղարվեստականստեղծագործությանմեջ կարնորէին համարում բանականությանսկզբունքի կիրառումը: Մյուս կարնոր պահանջը վերացական-տրամաբանական տիպականացմանսկզբունքին հեւռնելն է: Գրականությանզարգացումը դասականությաններկայացուցիչները ենթարկումէին կանոններիու օրենքների,որոնք նրանց կարծիքովպարտադիրու մշտականպետք է լինեն: Այդ պարտադիրկանոններնեն՝ տեղի, ժամանակին գործողությանմիասնությունը:Այսպես,գործողությունըպետք է տեղիունենա 24 ժամում, միննույնվայրումն լինի նպատակասլաց, առանց չոուռրի Դասականության գեղագիտությունը արվեստըբաժանումէ «բար ձըր» ժանրերի(ողբերգություն,ներբող, էլեգիա. ն այլն) ն «ցածր» ժանրերի համար որ(առակ.կատակերգություն, սատիրան այլն): Դասականության պես չափանիշ ե. իդեալական կերպար ընդունվում էին անտիկ արվեստի էր

ն

Պ

երկրներում,Լայաստանում:

Ը`

յ

նմուշները: '

ր տարբեր Այսուղղությունը լան արկեստի ձնե ատացան մեջ դասականությանխոշորագույ

չ գեղանկարչության րում:ֆրանսիական

ներկայացուցիչներիցէին Նիկոլա Պուսսենը, Ժակ Լուի Դավիդը:Պուսսենը անդրադառնումէ կրոնական, դիցաբանականթեմաներին, որոնք ներկաացնում է փարթամ աին կառուցվածքով, քով, պար պարզ պոզ ոզիցիայով րթ կերպա բպարայ յաց խորը փիլիսոփայականբովանդակությամբ:Այս ամենը հաստատում են բանականությանուժը ե հասարակական-բարոյական նորմերը:Ժ. Դավիդըընօրինակ, ստեղծում է կալելով անտիկ մշակույթը որպես քաղաքացիական կոմպոզիցիայովն ռիթմով՝ խիստ. բայց հասարակականմեծ հնչեղություն Ֆ Ֆրանսիական տաունեցող կտավներ, դիմանկարներ: մեծ հեղափոխության մեջ որպես կազմակերպիչ,ստեղծեց դիմանկարիմի ամբողջ շարք, պատմականնկարներ` («Մ մա ԱՓ ժամանակի ն ներին մաարդիականիրադարձություններին(«Մարատի

կոմ

'

եկավ իների հանդես կյանքի ոեվիոը գեղարվեստական ,

:

Ա

Տ 2.

18-ՐԴ ԴԱՐԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

18-րդ դարը գրականությանմեջ է մտել «լուսավորականության է 1688 թ. անգլիական հեղափոխությունից դար» անվամբ,որն ընդգրկում ընկածժամանակաշրմինչն 1789 թ. Ֆրանսիականմեծ հեղափոխությունն լուսավորականությունը լայն տարաջանը: Առաջանալով17-րդ դարում, ծում է ստանում Ֆրանսիայում 18-րդ դարում: ` 18-րդ դ.սկսվում ն հաջորդ դարում արագ ընթացք է ստանում արտադրությանինդուստրացումը:Դրա հետ կապված, որակական նոր աստիճանի է հասնում տեխնիկական մշակույթը: Աճում են քաղաքները, զարգանում է ձեռներեցությունը,ֆեոդալական-դասայինհասարակարգին փոխարինումէ կապիտալիստականհասարակարգը:Այս դարի մշակույթի տեխնիկական հիմքի հետ միասին փոխվում է նան այդ մշակույթի բովանդակությունը:Վերջնականապես մշակույթն իր դեմքն ուղղում է դեպի մարդն ու հասարակությունը: Եվրոպական մշակույթը ձեռք է բերում գործնականության, օգտապաշտության գծեր, որոնք կապված էին հասարակական նոր կացութաձնի հետ: Կարնոր արժեք է դիտվում

րը նպատտույ ազնամանիի անհատական ատամխանամկույուը, ատմամբ ընտա

,.

սեփականությա

ձեավորմանը:

բար

րաբերմունք

գիտելիքի զարոաթումը դիտվում ենորեն հասարակեկան զԱրգամմուն շարժիչ ուժեր: հատկապես փիլիսոփայությանհեղինակությունը, Աճում

|

է

ԲԱԺԻՆ 2.

ՄՇԱԿՈՒՅԹԻՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ

Վոլտերի,Ռուսոյի, Դիդրոյի, են Բերկլիի,Հյումի (Անգլիա), որին նպաստում ինքնատիպ (Գերմանիա) Գյոթեի Ֆիխտեի, Կ անտի, Վոլբախի(Ֆրանսիա),

հայացքները: հավասարությանծ սկզբունքը. լուսավորիչԱռաջ քաշելով «բնական թագավորության»

տեսնում էին «բանականության ները իրենց նպատակը հաստատման մեջ: Լուսավորիչներըհամոզվածէին մարդկայինբանակա-

մասսաներինլուսավորելով, նությանհզորությանմեջ, այն բանում,որ ու անարդարուանօրինականության կհասնեն միապետները տիարակված այն է, որ կ արեորն նվաճումներից Լուսավորականության թյանվերացմանը: այն գիծն բնորոշ մյուս Նրա նա մարդունդիտեցոչ թե միջոց, այլ նպատակ: Ամեն ինչ պետքէ ենպաշտամունքը: է, որ դրեց գիտելիքի,բանականության դաս-

դատին: բանականության թարկվի մշակութայինփայլուն հուշդարաշրջանի

Լուսավորականության

«Արվեստների. գի-

հրատարակվածհատորանոց արձանըՖրանսիայում է. որը դարձավոչ միայն հանրագիտարանն» ն արհեստների տությունների նորագույնինֆորունեցող գոյություն բոլոր բնագավառներում մշակույթի

սկզբունքների.

բարոյական մացիայիհավաքում,այլն՝ Աորգեղագիտական, ու ն այլ արժեքների վրա հենված բանականության իդեալների

քաղաքական մասնակցեցին ուժի գովերգում:Նրա հրատարակմանը առաջադիմության Դ. Դիդրոլուսավորիչները` երկրներիականավոր գրեթեբոլոր եվրոպական յի գլխավորությամբ: յուրահաւդկու-

զարգացման Այս դարաշրջանիփիլիսոփայության զգալի մասը գիտակթյուններիցմեկն այն էր, որ նրա ճերկայացուցիչներր կյանքում:Անարսոցիալական դերը վերափոխիչ ցում էր դեմ պայքարը ուանհավասարության սոցիալական չարիքի. դարության, որոնք,ի վերջո,ունեին ուտոպիստաղեկցվումէր նործրագրերիմշակմամբ,

փիլիսոփայության

կան բնույթ. բայց

ն

ն նրա ֆեոդալիզմի

գործուն զենք հանդիսացան այնպես գաղափարական

Հայտնի դեմ մղվողպայքարում: գաղափարախոսության Լ ուղղվա-

իր քաղաքականգաղափարական լուսավորականությունը դրանովհանդերձ. այն ուներ միասնական ծությամբ միատարր չէ: Սակայըն,

է, որ

էր,որ հասարակագիծնայն համոզվածությունն գծեր: Առաջինմիասնական ն գիտեէ լուսավորությանը մեջ որոշիչ դերը պատկանում կանզարգացման «յուրահա-

զարգացրին վրա լուսավորիչները լիքներին:Այս գաղափարի է այն պնդումը, թե «բնության ընկած հիմքում որի տուկ ռացիոնալիզճ», օրենքներիէություննեն»: Մյուս կարնոր գիծն օրենքներըբանականության «քաղաայն էր, որ

իր էությամբ փիլիսոփայությունն լուսավորականության կողմը գոյությունունեցող

էր, որի գլխավոր փիլիսոփայություն քական» էր: քննադատությունն կարգերի հասարակություշրջանակներու

հասարակարգի Յուրաքանչյուր

ԳԼՈՒԽ.6 ՆՈՐ ՇՐՋԱՆԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ (17-19-ՐԴԴԴ)

նը իրեն գիտակցում է ինքնատիպն միաժամանակխիստ որոշակի ձնով: Նոր հասարակարգինանցումը, ինչպես հայտնի է, փոփոխություններ է ենթադրում աշխարհայացքայիներնույթներում: Փլուզվում են նախկին աշխարհայացքայինստերեոտիպերը,այն. ինչը թվում էր որպես իրերի բնություն, կարգ, արժեք, ինչը հանդեսէր գալիս որպես անկասկած պաշտպակնությանենթակա,այժմ կասկածիտակ է դրվում,արժեքավորվումէ նոր սոցիալականկյանքի պրիզմայիմիջով: Հանդես են գալիս սոցիալական նոր արժեքներ,աշխարհայացքայինդիրքորոշումներ,որոնց հետ զանգվածները արդարության,նորմերի,արժեքների կապումեն իրենցպատկերացումները մասին:Յասարակական գիտակցությունըանցում է կատարում մեկ սոցիալպատմականտիպից մյուսին` հոգեոր նախադրյալներստեղծելով այդ հասարակարգիկայացման համար: հաստամանն ու զարգացմանը Բուրժուականհարաբերությունների զուգընթացհասարակականգիտակցությունըորակականթռիչք է կատարում, ըստ էության փոխելովիր աշխարհայացքայինմիջուկը.երկու աշխարհայացքայինդիրքորոշումների (ձի կողմիցկրոնին եկեղեցու,մյուս կողմից՝ անհատիմերկանտիլիստականգործունեության) բախումներիմիջով: Վերջին հաշվով հաղթողէ դառնումվերջինը, որը կապված էր անծի իրավական ազատության հաստատման հետ: Միաժամանակբուրժուազիան իր հետ բերեց ճան սոցիալական տեսություններ,որոնց դերը այդ ուսարակարգի պայմաններումէլ ավելի է մեծանում: 18-րդ դարում զարգանում են մշակույթիբոլոր տեսակներնու ձները. շարունակելով նախորդդարի ավանդույթները:Սակայն այն նախորդից տարբերվում է իր ոճով, հոգով. տոնայնությամբ: 18-րդ դարի եվրոպականարվեստիմեջ միացվածէին երկու իրար Առաջինը նշանակում հակադիրսկզբունքներկ̀լասիցիզմը ն ռոմանտիզմը: էր մարդու ենթարկում հասարակականհամակարգին,իսկ զարգացող ռոմանտիզմըձգտում էր անհատականիառավելագույնուժեղացում: Զարգացումէ ապրում գրականությունը,որի հիմնական ժանրը մեծդառնումէ վեպը:Լուսավորականությանդարաշրջանիգրականության անուն դեմքերիցեն Անգլիայում՝ ԴանիելԴեֆոն, ՋոնաթանՍվիֆտը,Ֆրանսիայում Ժան Ժակ Ռուսոն ն ուրիշներ: Այս շրջանում տիրապետող ոճերից մեկը շարունակում էր մնալ բաորն րոկկոն, իր մեջ միացնումէր գոբիկայի հին ավանդույթները նոր միտումների`դեմոկրատական գաղափարներիհետ: Բարոկկոն ազատամտության դարաշրջանիդուալիզմի արտահայտություննէ արվեստիմեջ: Նրանում համադրվածեն արիստոկրատականձնը բուրժուական ճաշակի հետ: 18-րդ դարի առաջիներեք տասնամյակներումեվրոպականարվեստի մեջ բավականին տարածում ստացավ նան Ռոկոկոն: Բարոկկոյիծանր հանդիսավո171

ԳԼՈՒԽ.6 ՆՈՐ ՇՐՋԱՆԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ ( (17-18-ՐԴ ԴԴ. )

ԲԱԺԻՆ 2. ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆՄՇԱԿՈՒՅԹԻՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

քնուրույը աաա Լան ազդեցություն ունեցավ 18-րդ գերմանացիխոշրր Լեւինգը ստեղծագործողի` Գյոթեի հայացքների ձնավորման վրա: Գյոթեն իր ու ժողոորն ունենա ազգայինբովանդակություն

դեկոպայմանականությունը, հակադրեցկերպարների ռոկոկոն «արվեսէր միջուկն Ռոկոկոյիգեղագիտության րատիվթատերայնությունը: համար»սկզբունքը:Ռոկոկոյիարվեստը տը բավականության անհամաչափությանսկզբունքի վրա, որն ԱԱ շ այս ոճը զարգացրին Ֆրա զգացում: Ֆրանսիայում ության ն ոա մեջ Վատտոն գեղանկարչութ) Ֆրագոնարը` ակադեմիայիտնօրեննէր. մեջ: ժան ԲատիստՊիգալը. Ժան Անտուան Գուդոնը`քանդակագործության մեջ կարնոր 18-րդ դարի հոգնոր արժեքներիաստիճանակարգի արվեստը կիրառական Եթե ռոկոկոյի ձգտեղ է գրավումերաժշտությունը: առանկյանքը,ապա երաժշտությունը տում էր ամենից առաջ գեղեցկացնել 17-18-րդ դարերիսահձնանում էր մարդկային հոգու խորը վերլուծությամբ: է լեզուն, որով հետագայում մանագլխին սկզբնավորվում այն երաժշտական նը րությանը

'

ռո

ո

ական

մեծ

ն կառուցված ան

ստեղծագործությանսկզբնականշրջանում կապվածէր գրական այն շարժման հետ, որը հայտնիէ «Գրոհ ն փոթորիկ»անունով: Այդշարժման մեջ ընդգրկված էին այնպիսիհայտնիգրողներ,ինչպիսիք էին ն ուրիշներ: Լենցը, րի ցը Հայնզեն յսզ | Այդ գրողները առաջ էին քաշում անհատիմի տիպ,որը չի հանդուրժում ոչ մի բռնություն ու արտաքին հարկադրանք:«Գրոհ ն փոթորիկի». հեղինակների ձգտումը նս մեկն էր՝ արգելք դնել ֆրանսիականկլասիցիզմի առջն, ստեղծել ազգային ինքնուրույն Հրակածուբյուն: Ահա այս մթնոլորտում է ձեավորվել Գյոթեի գեղարվեստականմտածողությունը, որի գրական վաստակըհանդիսանումէ 18-րդ դ. գերմանականգրականության գագաթը: Գյոթենգեղարվեստիբարձրագույն նպատակըհամարում էր մարդուն, իսկ նրա ամենաթանկհատկությունը` գործունեությանոգին: Ինչպես բնության, այնպես էլ մարդու մեջ արվեստագետըտեսնում էր զարգացման անսահմանափակհնարավորություններ:Բնությունը անընդհատկատարելագործվումէ, որի արդյունքըգեղեցիկ, ազատ, ինքնուրույն մտածող մարդն

Հերդերը, Ֆորստերը.

երաժշտական ստեղծագործություներ-

է:

Գյոթեի ստեղծագործականէվոլյուցիան ունեցել է երեք շրջան. Առաջինը«Գրոհ ն փոթորկի»շրջաննէ, որտեղ նա հանդեսէ գալիս տիրող կարգերի քննադատությամբ.առաջ է քաշում Ժողովրդի ու մարդու ճակատագրի. անհատիազատագրմանգաղափարները:

կազմակեր

դարաշրջանում Լուսավորականության Եվրոպայում

Սալոնները. ցուցահանդեսները՝ վում են առաջին հրապարակային ու կապի նոր հասարակության էին արվեստի իրենցից ներկայացնում մտավորակա միայն ՖրանսիայումՍալոններըբացառիկդեր խաղացինոչ այլն ու հանդիսականների կյանքում. էլիտայի.արվեստագետների վերահարցերի ու քաղաքականության կարնոր պետականկառուցվածքի վայր: բերյալ վիճաբանությունների դարաշրջանըիրավամբկարելի է համարել Լուսավորականության համոզված էին. որ մարդունկաԼուսավորիչները «ուտոպիայիոսկե դար»: քահասարակության վերափոխելով «Բանականորեն». է րելի վերափոխել հիմքերը: Մարդու հատկանիշների ղաքականու սոցիալական վրա, ըստ նրանց. մեծ է շրջապատող միջավայրի(քաղաքական ն դերը: Եվտուտներ. կրթությանհամակարգ. օրենքներ) հանգամանքների վեպեր. քանակությամբ րոպականմշակույթը նախկինումչի ծնել այդպիսի դրա հասարակությունը, իդեալական տրակտատներ,որոնք նկարագրեին ու հաստատման ուղիները,ինչքանտվեց 18-րդ դարը: կառուցման տեսականմտքի մեջ բացառիկ տեղ է 18-րդ դարի գերմանական ն հետնորդնեգրավում Լեսինգը: Քննադատելով17-րդ դ. կլասիցիզմը նրա ազգային ինս տեղծել հետապոդում. էր նպատակ րին, Լեսինգը մի գլխավոր

դ.

Վ.

դարաշրջանի խոսել է ողջ Եվրոպան:Լուսավորականության Բախհ ն Մոցարտի հանդիսացան գագաթը մշակույթի դեր խաարվեստիմեջ անգնահատելր երաժշտական ները: Եվրոպական մեծ էին որի ներկայացուցիչներից դպրոցը, դասական ղաց Վիեննական գահաններՀայդընը,Մոցարտը.Բեթհովենը: մեջ հայտնի դեմքերից էին Գոյան 18-րդ դարի գեղանկարչության Վոգարտը.Հեյնսբորոն (Իտալիայում), (Իսպանիայում),Տիեպոլոն. Կվարդին

(Անգլիայում):

ոգի:

Խր

ծո

դարձան

ձնավորման ինստի'

Երկրորդը Վայմարյան շրջանն է. երբ Գյոթեն ուսումնասիրում է դասական հնադարիպատմությունը,հին հելլենական մշակույթը, արվեստը. ոգնորվում է հին հունական գրականությանու արվեստի իդեալներով:Եթե առաջինշրջանում Գյոթեիերազածմարդըըմբոստ անհատն էր, ապա այս շրջանում հասարակականներդաշնակությանհասնելու գլխավոր միջոցը նա տեսնում էր բարոյական մեջ: դաստիարակության Երրորդ շրջանը կապվածէ Գյոթեի ամենահայտնիստեղծագործության՝ «Ֆաուստի» հանդեսգալու հետ: Գյոթեիիդեալը ազատ աշխարհնէ. ազատ կյանքը, ազատ մարդը: Իդեալական կյանքի գերագույն նպատակըմարդու կատարելագործումն է, ժողովրդի համար ազատ, անկախ ու բանական պայմանների ապահովումը: Գյոթեիստեղծագործությունըդասակաճ ռեալիզմի վերջին արտահայտություններիցէր:

ԳԼՈՒԽ.8 ՆՈՐ ՇՐՋԱՆԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

ԲԱԺԻՆ 2. ՎԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

(17-19-ՐԴԴԴ)

պլանիվրա է մղվում սոցիալականվեպը:

Տ3.19-ՐԴ

ԴԱՐԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

Նոր շրջանիմշակույթիպատմությանմեջ առանձնահատուկտեղ է գրավում 19-րդ դարի մշակույթը, որն ընդունված է անվանել դասականության դար: Բուրժուական քաղաքակրթությունըհասնում է իր զարգացման որից հետո սկսում է նրա անկումը:Այս տեսակետըշրջագագաթնակետին. նառության մեջ է դրվել 0. Շպենգլերի,Օրտեգա-ի-Գասսետի ն այլ մտածող-

ների կողմից: 19-րդ դ. եվրոպականմշակույթը թնակոխումէ իր հասունության փուլը: Տնտեսականկյանքումաճում է մեքենայականարտադրությանդերը, որը որակյալ մասնագետներիկարիք էր զգում: Դա նպաստում է դպրոցների ն մասնագիտական ուսումնական հաստատությունների ցանցի զարգացմանը:Գրագիտությունըդառնում է ընդհանուրմշակութայիննորմ, արագ բարձրանումէ կրթականու մշակութային մակարդակը: Աոդյունաբերության զարգացումը հանգեցնում է նրան, որ են կապի արագանումեն տեխնիկական առաջընթացիտեմպերը,ստեղծվում ու տրանսպորտի նոր միջոցներ: Արդյունաբերության տեխնիկական վերազինումըհնարավորչէր առանց գիտությանզարգացման:19-րդ դարի Գիտությունըհանդես է գալիս որպես գիտելիքի դասականհամակարգ: Այդ ն մեխանիկան: Կյանքի համակարգիհիմքն են կազմում ն տեսությունները, ֆուսկցիաների կոչված որոնք կազմում են նոր մաթեմատիկականաւպարատը, հնարավորություն ստեղծեցին կիրառական մեխանիկայի, հիդրոմեխանիկայի,տեխնիկայի

մաթեմատիկան դիֆերենցիալ հավասարումների

կիրառականձների զարգացմանհամար: Նույնը վերաբերում է

նան

բնագիտությանը, կիրառական հոգեբանությանը, փիլիսոփայությանը: Հեգելը, Կոնտը, Սպենսերը փորձեցին ստեղծել փիլիսոփայական համակարգեր`հենվելով մարդկությանկողմից ստեղծած ողջ գիտելիքի

վրա:

էր որպես իր առանձին ձնեմշակույթը զարգանում Եթենախկինում

ապա 19-րդ դարի արվեստի.հատրի, տարբերդպրոցներիամբողջություն, ունենում է «Արվեստներիհամադրություն»: մեջ տեղի կապեսռոմանտիզմի Ռեալիզմ. Ռեալիստականուղղությունը 19-րդ դարում ստանում է սոցիալ-պատմականկամ քննադատականռեալիզմ անվանումը, որը ժառանգեց Վերածննդիու Լուսավորականության դարաշրջաններիռեալիզմի -

գծերը:Ի

էր տարբերությունհետադիմականռոմանտիզմի,որը փախուստ իրականությունից,ռեալիզմը ավելի խորն է թափանցում իրականության մեջ, ձգտում է սոցիալական ցնցումներիէության բացահայտմանը:Առաջին

Այս շրջանի ռեալիզմը ավելի վաղ հաստատվեցԱնգլիայում, որն անմիջականորենկապվածէր արդյունաբերականհեղաշրջման հետ ն ուղեկցվումէր ուրբանիզացիայի, բնականգիտություններիծաղկմանհետ: Անգլիականռեալիզմի խոշոր ներկայացուցիչներից են Չ. Դիկենսը. Դ. Գոլսուորսին, Ց. Թեքերեյը,Տ. Գարդինն ուրիշներ: Ռեալիզմիուղղության մեջ ներառնվածէ կապիտալիզմիյուռահատուկ գիծը՝ անհատականանկախությանկախվածությունը,որը հիմնվում է իրային կախվածության վրա: 19-րդ դարի30-40-ականթվականներինՖրանսիայումհանդես են գալիսռեալիստականգրականությանայնպիսիհսկաներ,ինչպիսիքեն Օնորե դը Բալզակը, որը հայտնի է իր 95 հատորանոց «Մարդկային կատակերգություն» ստեղծագործությամբ, ՎիկտորՀյուգոն («Փարիզի աւստվածամոր տաճարը», «Թշվառները», «Ժպտացող մարդը ն այլ), Գյուստավ Ֆլոբերը («Տիկին Բովարին»,«Սալաճբո») ն ուրիշներ: Ռեալիստականուղղությունն իր արտահայտություննէ գտնում նան սկանդին:եվյաներկրներիգրականությանմեջ: Հենրիկ Իբսենը,Կնուտ Համսունը նորվեգականքննադատականռեալիզմիխոշորագույն դեմքերից էին: Քննդատականռեալիզմը մեծ զարգացում ստացավ նան Ռուսաստանում:

գրականության վրա հսկայական Համաշխարհային ազդեցություն թողեցինՏոլստոյը («Պատերազմն խաղաղություն»,«Աննա Կարենինա», «Հարություն»), Դոստոնսկին(«Ոճիր ն պատիժ», «Կարամազով եղբայրները»), Չեխովը(Քեռի Վանյա», «Բալենու այգի») ն ուրիշներ: ուղղությունը հատուկէր նան երաժշտությանը,որՌեալիստական տեղ ամենահայտնիդեմքերից էին Ջ. Վերդին («Ռիգոլետտո». «Տրուբադուր», «Տրավիատա»),ժ. Բիզեն(«Ջամիլե», «Կարմեն»): 19-րդ դարի80-ականթվականներին ռեալիզմիհիմքի վրա ծագում է

նատուրալիզմը:

Ի տարբերություն ռեալիզմի, մարդկային նատուրալիզմը գոյության էությունը ն նպատակըհանգեցրեցմիայն կենսաբանականդրդապատճառներին, բնավորությանու ճակատագրերիձնավորումըբացատրեցձիայն միջավայրով:Արվեստիմեջ այս ուղղության ներկայացուցիչներըհաստատում էին այն գաղափարը,որ մարդու հոգնոր կյանքը, ճակատագիրը.կամքը ն են սոցիալականմիջավայրով,կենցամյուս որակներըպայմանավորված ղով, ժառանգականությամբ: Նատուրալիստական ուղղության տեսաբանն ու խոշոր ներկայացուցիչը Ֆրանսիայումհանդիսացավէմիլ Զոլան: 19-րդ դարի տարածված ուղղություններից էր նան ռոմանտիզմը (ֆրանս. ՛ՕոՁոնկտոծ -վեպ): Այն առաջացավ 18-րդ դարիվերջին. սակայն իշ-

Ի ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

Ն 2. ՎԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ

ԻՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ

ԲԱԺԻՆ 2.

խող գրականուղղություն դարձավ 19-րդ դարիառաջին կեսին: Ռոմանտիզմը կապվածէր լուսավորականշարժմանն ֆրանսիականհեղափոխության իրականարդյունքներիհետ: Ֆրանսիականհեղափոխությանառաջ քաշած ազատության. հավասարության.եղբայրության գաղափարներըչիրականացան: Առաջացածռոմանտիկական մտածողությունըփորձեցճանաչել բուրժուական քաղաքակրթությանէությունը. հասկանալ, թե ուր է գնում պատմությունը: Ռոմանտիզմըփախուստէր իրականությունից:Սակայն ռոմանն առատիզմը միասեռչէր: Նրանում կար երկու հոսանք. պահպանողական ջադիմական: Առհասարակ փախուստը իրականությունից ռոմանտիզմի առանձնահատուկ գծերից մեկն է: Պահպանողականռոմանտիզմիներկայացուցիչները իրականությունիցփախչում էին դեպի ֆեոդալականմիջնադարը: Առաջադիմական ռոմանտիկներըփախուստիէին դիմում դեպի ապագան. դեպիբանականությանթագավորությունը: միակ օրենք ռոմանտիկները ընդունեցին Որպեսգեղարվեստական ազատությունը. որը հենվում էր անկաշկանդկամքի ն ստեղծագործական ՌոմանտիզմիիսկականհայրենիքըԳերմանիանէ (ՀենրիխՀայնե): ԱնգլիայումռոմանտիզմիներկայացուցիչներնէինԲայրոնը,Շելլին: Այս ուղղությունը տարածվեց նան երաժշտությանմեջ. հանձինս Ֆ. Լիստի (Հունգարիա),Ֆ. Շոպենի (Լեհաստան)ստեղծագործությունների: Ռոմանտիզմինշանակալիցերնույթներից էր ֆրանսիացի գեղանկարիչ էժեն Դելակրուայիստեղծագործությունը: Եվրոպայիարվեստը 50-ական թվականներիվերջերից մտավ դեկադանսիփուլը: Դեկադանսը(ֆրանս. անկում) օգտագործվումէ 19-րդ դարի վերջի 20-րդ դարի սկզբի հոգնոր մշակույթի մեջ նկատվող ճգնաժամային երնույթները՝հոռետեսությունը, անհուսալիությունը,անկումայնությունը բնութագրելու իմաստով: Այս շրջանի եմրոպանանմշակույթումստեղծվել էր պարադոքսայինիրավիճակ:Մի կողմից ծաղկում էր գիտությունն ու տեխնիկան, մյուս կողմից` հոգնոր մշակույթի մեջ տեղի են ունենում անկումային

երնույթներ:

Այս շրջանի եվրոպականարվեստիմեջ ծնավորվումէ նոր ուղղություն՝ սիմվոլիզմը:Ֆրանսիականսիմվոլիզմիառավել աչքի ընկնողներկայացուցիչներիցէին Պոլ Վեռլենը, ՍտեֆանՄալարմեն,ԱրթուրՌեմբոն.Գերմանիայում՝ՍտեֆանԳեորգեն,ԱվստրիայումՌայներՌիլկեն: Այս ուղղության ներկայացուցիչներն իրենցուշադրությունը կենտրոնացնումէին սիմարտահայտման վրա. ոլների ն գաղափարներիմիջոցով գեղարվեստական ընուսծ էին ւմից դուրս: իրենց անու էին արտահայտում վստահությունն դարավոր մշակութային հոգնոր արժեքների, ինչպես նան մտահոգությունը հոգնոր ազատության կորստի

որնք

ինր կաո

Սիմվոլիստներն

ԳԼՈՒԽ.

ՆՈՐ ՇՐՋԱՆԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ (47-49-ՐԳ ԴԴ)

նկատմամբ: 19-րդ դարի արվեստիմյուս աչքի ընկնողուղղությունը իմպրեսիոնիզմնէր (ֆրանս. /ոոքո6ՏՏ|օոտպավորություն):Այն կարճ պատմությունունեցավ(նկարներիառաջին ցուցահանդեսից`1874 թիվ մինչն, 8-րդ` 1886 թիվ), սակայնմեծ հետք թողեց ինչպես արվեստի,այնպեսէլ մարդկանցգիտակցությանվրա: Իմպրեսիոնիստները (Կ. Մոնե, է. Մանե, 0. Ռենուարն ուրիշներ) իրենց խնդիրն էին համարում իրականությանանմիջականդիտարկմանու հետազոտմանարդյունքներըառաջին տպավորման տեսքով արվեստի քննարկմանառարկադարձնելը: Նրանց համար կարնորըդառնում է ոչ թե այն թե «ինչ ես տեսնում», այլ այն, թե «ինչպես ես տեսնում»: Նրանցհետաքրքրումէր ոչ թե երնույթի էական.նրաորակականկողմը, այլ միայն երնույթներիթվացյալ,ընկալվող կողմը: Իմպրեսիոնիստներինհետաքրքրում է ոչ թե էությունը,այլ երնույթը իր թվացողությանմեջ: ներկայացուցիչները (Պ.Սեզան,Վ.Վան Գոգ. Պոստիմպրեսիոնիզմի -

կյանքիպայմանները:Սակայննրանց չհաջողվեց արվեստիլեզուն օգտագործել սոցիալականցնցումների ռեալիստականմեկնաբանմանհամար, նման նորից փորձեցինբռնել իրակաայդ իսկ պատճառովռոմանտիկների նությունից փախչելու ճանապարհը:Նրանց երազած միջավայրը դարձան էկզոտիկերկրներըկամ սեփականներքին աշխարհը: 19-րդ դարը գիտականխոշոր հայտնագործությունների դար է. որը պատմությանմեջ մտել է որպես գիտականհեղափոխությանդարաշրջան: նշանակությունձեռք բերեցինհետնյալհայտնագործություն-

ըարակազծիկ րը.

1.

Բջջի գյուտը.

որի հեղինակներնէին Շվանը ն Շլեյդենը: Հիճնավորվեց կենդանիօրգանիզմներն ունեն միասնական կառուցվածք: Ք: 2. էներգիայիպահպանման էնե ու փոխակերպման օրենքը. ըստ որի բնության մեջ էներգիանչի ոչնչանում, այլ գտնվում է մի ձնից մեկ այլ ձնի անցման, փոխակերպմանմեջ: Նրա հեղինակներնէին Ջոուլը. Հելմհոլցը: որը հաստատեց բնագիտությանմեջ զարգաց8 ան գաղափարը:Դրա հեղինակնէր Դարվինը: 4. Մենդելենիհայտնագործածքիմիական տարրերիպարբերականաղյուհաստատեցբոլոր առարկաներիմիջն գոյություն ունեցող ներքին այն տեսությունը, ըստ որի բոլոր

լ

աճըշդիատ տեսությունը. "Գվոլուցիոն որր '

5.

Ֆարադեյիկողմից սկիզբ դրվեց ն զարգացվեց Մաքսվելի.Հերցի ն րիշներիկողմից ստեղծվածէլեկտրամագնիսականության ուսմունքը:

ծայտն ենա ր (1895 բ): ադործե հենա Աաաա

ու-

ԳԼՈՒԽ.6 ՆՈՐ ՇՐՋԱՆԻ

ԲԱԺԻՆ 2. ՎԱՄԱՇԽԱՐՎԱՅԻՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

8. 9.

Բեկկերըհայտնագործեց ռադիոակտիվության երնույթը: Թոմսոնը հայտնագործեցէլեկտրոնը(1897 թ.): :

Տ4. ՌՈՒՍԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

Ռուսականմշակույթը որպես քրիստոնեականքաղաքակրթության հատուկտիպ առաջանում է 9-11 -րդ դարերում:Նրա զարգացմանտարբեր փուլերի մասին նույնիսկ ռուսական հետազոտողներիմոտ միասնական կարծիքչկա: Ոմանքգտնում են, որ 9-րդ դարիցմինչն օրս գործում է մեկ միասնական ռուսական քաղաքակրթություն,որի զարգացմանմեջ կարելի է առանձնացնել.միշարք փուլեր` Կինյան Ռուսիա (9-13-րդ դդ.), Մոսկովյան թագավորություն(14-16-րդ դդ.), ԿայսրականՌուսաստան (18-րդ դ. -մինչն օրս): Ոմանքէլ գտնում են. որ մինչն 13-րդ դարը գոյություն ուներ «Եվրոռուկամ «սլավոնաեվրոպական» քաղաքակրթություն. իսկ 14-րդ դասական» րից` «եվրասիական» կամ «Ռուսական» քաղաքակրթություն(13. էջ 367368): ՎինՌուսիայիմշակույթի պայմանավորվածեն յուրահատկությունները նրա աշխարհաքաղաքական,տնտեսականգործոններով: Կինյան Ռուսիայի -րդ դդ.) շրջանում Ռուսաստանիմշակութային կյանքի իրադարձությունը988 թ. քրիստոնեությանընդունումն էր՝ Բյուզանդիայիակտիվազդեցությամբ: Հանդես գալով ավելի ուշ ժամանակաշրջանում, քրիստոնեությանընդունումընշանակումէր ակտիվ շփումռեոռմշակութային հարուստանցյալ ունեցող Բյուզանդական.իսկ նրա միջոցով մյուս առաջահետ: Մյուս կարնորմշակութայինիրադարձուվոր թյունը կապված է սլավոնական գրերի ստեղծման հետ (Կիրիլ, Միֆոդի): Քրիստոնեության ընդունումը ն սլավոնական գրերի ստեղծումը մեծ թափ հաղորդեցինընդհանուրմշակույթի զարգացմանը:Դրա վկայությունը 11-13 -րդ դդ. ճարտարապետականհուշարձաններնեն, որոնք պահպանվելեն Կինում, Նովգորոդում, Վլադիմիր-Սուզդալում, Չեռնիգովում, Սմոլենսկում ն մյուս հին ռուսական քաղաքներում, որոնք Բյուզանդական ազդեցության տակ կառուցվումէին քարից: Առաջինկառույցներըեկեղեցիներնէին: 11-րդ են Սոֆիայի տաճարըԿինում, Սպասկու տաճարըՉեռնիգո-

(9-13 ամենանշանավոր

պատմականորեն

քաղաքակրթությունների

Լ մառուցվում ում:

Ռուսականճարտարապետությանլավագույն նմուշներից է Անդրեյ Բոգոլյուբովի կողմիցկառուցվածՊոկրովսկուեկեղեցին: Բյուզանդականգեղանկարչությանխիստ ազդեցության տակ աստիճանաբարզարգանում է նան ռուսականխճանկարչությունը, սրբապատկերներիարվեստը,մանրանկարչությունը: 13-րդ դ. մոնղոլ-թաթարներիարշավանքների հետնանքովՌուսաս178

ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ (17-19-ՐԴ ԴԴ)

տանըընկավնրա լ ծի տակ, որը դանդաղեցրեցնրա մշակույթիզարգացումը: Այննորիցծաղկումապրեց14-րդ դարի2-րդ կեսից: որի ստեղծագործությունծավալվեցգրականությունը, ՀՎատկապես ներում մեծ տեղ էր հատկացվում օտար զավթիչներիդեմ պայքարի թեմաճարտարապետությունը:Կառուցվում է Նով)

Մի

րեն

գեղանկարիչների

"

մեջ առանձնանում են Թեռֆան 14-15-րդ դդռուս կաԳրեկը, Անդրեյ Ռուբլյովը: Եթե Գրեկը հայտնի է ճարտարապետական գործերով.ապա Ռուբլյովը առառույցներումարված իր գեղանկարչական վել հռչակվեց սրբանկարչությամբ:

Աատությութները: ծվում Այո ֆեոդալական մշակույթի ազգի ձնավորմանգործընթացը: լեզուն, սկսվում

արում

ռուսական

մշակու

ահպանում

էր միջնադա

ՆԱ

ռուսաց միասնական

է

ռուս

Վասիլի Բուրցնը հրատարակումէ այբբենարանը.լույս են տեսնում քերականության,թվաբանությանն այլ դասագրքեր: 17-րդ դարում Մոսկվայում հրատարակվելէ ինչպես կրոնական.այնպես էլ աշխարհիկբովանդակությամբ483 անուն գիրք: Մենաստաններինկից բացվում էին դպրոցներ: 1687 թվականինբացվում է առաջին բարձրագույնդպրոցը` Սլավոնւաս-հունա-լատինականակադեմիան:Աստիճանաբարանցում է կատարվում կրոնականարվեստիցաշխարհիկին: հաստատվում է տարասեռ 18-19-րդ դարերում Ռուսաստանում ու են Ռուսաստան գիտնականներ արվեստագետներ գալիս մշակույթ: Ֆրանսիայից,Անգլիայից,Իտալիայից.Գերմանիայից,նվաճվածերկրներից: Ռուսաստանում կար մոտ 165 ազգություն.որոնց մշա19-րդ դարի վերջին կութայինարժեքներընույնպես մարսվեց ռուսականմշակույթիկողմից: 19-րդ դարում վերջնականապեսձնավորվեց ռուսական ազգային մշակույթը,որի սկիզբը դրվել էր դեռես Պետրոս 1-ինի ռեֆորմներով: Դասականությանմակարդակիհասան գրականությունը, երաժշհասունացավ հասարակական տությունը, թատրոնը,գեղանկարչությունը, քաղաքականմիտքը,ծաղկումապրեցգիտությունը: 1672 թ. տեղի է ունենում առաջին թատերական ներկայացումը,որն է ա րվեստին: ըստ էությանծնունդ տալիս թատերական Ռուսական մշակույթի իսկական ծաղկումը կապված է Պետրոս 1արված ռեֆորմներըհսկահետ: Կրթության ռեֆորմների նի բնագավառում են զարգացմանվրա: Ազերեխաներիհամարբացվումեն բազմաթիվդպրոցներ:Ստեղնվականների ծվում է միջնակարգու բարձրագույնկրթությանհամակարգ:1724 թ. ստեղօվում է Ռուսաստանիգիտությունների ակադեմիան,իսկ 1755 թ. ռուսական գիտությանն կրթությանմեծ կազմակերպիչՄ. Վ. Լոմոնոսովի նախաձեռնու1634 թ.

տաղա խրաոդեցություն մշակույթի բողնում

ԲԱԺԻՆ 2. ՁԱՄԱՇԽԱՐՅԱՑԻՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

թյամբ հիմնադրվումէ Մոսկվայիհամալսարանը:Ստեղծվումեն գեղարվեստի ակադեմիան, պարային դպրոցը,

բալետային ուսումնարանը:

18-րդ դարիվերջին Ռուսաստանում ն 62 հազար սովորողներ:

տատություններ

կային 550 ուսումնականհաս-

18-րդ դարում փոփոխություններեն տեղի ունենում ճարտարապետության, քանդակագործության, գեղանկարչության,արվեստի մյուս ձներում: Մեծ հռչակ են վայելում ճարտարապետներ Վասիլի Բաժենովը ն Միխայիլ Կազակովը,ռուսականաշխարհիկգեղանկարչությանհիմնադիրներ Ա. Մատվենըն Ի. Նիկիտինը:Լայն տարածումէ ստանում երաժշտականարվեստը,հանդես են գալիս առաջինռուս երգահանները(Ե. Ֆոմին): Այն բոլոր գեղարվեստականուղղություններն ու ոճերը. որոնք հատուկ էին նոր շրջանի եվրոպական երկրներին, ռուսական մշակույթում իրենց արտահայտությունը գտան 19-րդ դարում: Այն ժամանակ,երբ կլասիցիզմը եվրոպայում տեղը զիջել էր այլ ուղղություններին, մշառուսական կույթի մեջ այն սկսեցզարգանալ: թյան. գեղանկարչության մեջ կլասիցիզմըդրսնորվեցազգային ինքնատիպությամբ: ճարտարապետության մեջ կլասիցիզմիառավել աչքի ընկնող ներկայացուցիչներից էին Մ. Կազակովը,Կ. Ռոսսին,Ա. Զախարովը: Ռուսական իրականությունիցանբավարարվածությունը 19-րդ դ. սկզբին ծնեց ռոճանտիկականգրականություն, որի սկիզբը կապված է Վ. Ժուկովսկու պոեզիայիհետ: Նրա «Լյուդմիլա». «Սվետլանա»բալլադներում նե այլ գործերում առաջ են քաշվում բարեկամության, առաքինության, պարտքի, հայրենիքի սիրո գաղափարները:Մյուս ականավորներկայա ցուցիչը Կ. Ռիլենն էր: Ռոմանտիզմն իր արտահայտությունն է գտնում նան երաժշտության մեջ: Ռուսականդասական երաժշտության նախահայրըն ռոմանտիզՄ. Գլինկան մի ու ռեալիզմիհիմնադիրըերաժշտության մեջ հանդիսացազ («Իվան:Սուսանին», «Ռուսլան ն Լյուդմիլա»ն այլն): Համաշխարհայիներաժշտական մշակույթի մեջ մնայուն տեղ ապահովեցիննանԱ. Դորգոմիժնկին,Մ. Մուսորգսկին,Ա. Բորոդինը, Ն. Ռիմսկի-Կորսակովը:Ռուսականերաժշտականմշակույթիմեջ առանձնահատուկ տեղ են գրավում Պ. Զայկովսկինն Ս. Գլազունովը: 19-րդ դարիռուսական մշակույթիմեջ զարգացում ստացավնան ռեալիստականուղղությունը: Գրականության մեջ նրա հիմքերըդրվեցինԱ. Ս. Պուշկինի,Մ. Յու. Լերմոնտովի, Ն. Վ. Գոգոլի կողմից: Ռուս ն համաշխարԻ, Ս. հային գրականությանհսկաներ.Լ։ Ն. Տոլստոյը, Ֆ. Մ..Դոստոնսկին. Տուրգենեղը, Ա.Պ. Ձեխովը վեր էին հանում իրականությանլուսավորն ստվերոտ կողմերը ռեալիստական համոզվածությամբ: ռուսական բալեփառքի արժանացավ. 19-րդ դ. համաշխարհային

իր

ճառտարատետության, քանդակագործու-

ւ

`

ԳԼՈՒԽ.6 '

ՆՈՐՇՐՋԱՆԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ(17-19-ՐԴ ԴԴ)

որին շատ բանով նպաստեցիննան Պ. երաժշտությունը:

Ի.

Ա. Կ. Չայկովսկու,

Գլազունովի

Ռեալիստականուղղությունը գեղանկարչությանմեջ ամուր հիմքեառաջնորդՆրանց գաղափարական րի վրա դրեցին «պերեդվիժնիկները»: ներն ու ոգեշնչողներն էին Ի. Ն. Կրամսկոյը ն քննադատ Վ. Վ. Ստասովը:

Նրանք ուշադրությունդարձրինկյանքի ն ժողովրդիպատմությանճշմարտացի արտացոլմանը,ինչպես նան հասարակությանարատներիմերկաց-

մանը:

Ռուսականմշակույթիզարգացմանկարնոր շրջաններիցմեկը 19րդ դ. վերջըն 20-րդ դ. սկիզբն է, որն ընդունվածէ անվանել«Արծաթեդար»: 1861 թ. ճորտատիրության վերացմառմասինռեֆորմիցհետո Ռուսաստանի տնտեսական, քաղաքական ն հոգնոր կյանքում տեղի են ունենում լուրջ գրականուտեղաշարժեր:Արագթափովզարգանումէ փիլիսուփայությունը, թյունը, գիտությունը,արվեստը,ձնավորվում ն մշակվում են նոր քաղաքամշակույթի սկզբունքները:Նոր մշակույթիբնորոշ գիծը դառնում «Կոս-

ան է նին: հոթյան մը,ա վն մարնու մում առետերկին զգացումի հեւո ն

էր ժամանակաշրջանի ընդհանուրհասարակական պայմանավորված

տրամադրություններով:

Տեսականորեն կոսմիզմը հիմնավորվեց փիլիսոփայությանմեջ (Վ. Սոլովյով, Վ. Ռոզանով,Ն. Լոսկի): Այս տրամադրություններնարտացոլվեցին նան պոեզիայի (Վ. Բր(Մ. Վրուբել),երաժշտության(Ա. Սկրյայուսով, Ա. Բլոկ). գեղանկարչության բին) մեջ: ն մարդը հանդես են գալիս միասՏիեզերքը ն մարդը,բնությունը միասնաբար: նաբար, հետնաբարնրանց ապագանպետք է ուսումնասիրվի Գիտությանմեջ կոսմիզմիարտահայտությունըհանդիսացավ Վ. Վերնադսկու ուսմունքը նոոսֆերայիմասին: Այդ ուսմունքի համաձայն մարդկությունը աստիճանաբար դառնում է այն գլխավոր ուժը, որն իր գործունեությամբ

որոշում է երկրագնդիէվոլյուցիանն որոշակի փուլում նա իր վրա պետք է վերցնի երկրագնդի ճակատագրիհամար: Բիոսպատասխանատվություն բնագավա ֆերանպետք է վերաճինոոսֆերայի,այսինքն՝բանականության եր Մյուս բնորոշ գիծը կապվածէր աշխարհի կործանմանզգացումի հետ ն ձեռք բերեց «քննադատականության» ուղղվածություն: Ռուսական մտավորականությունըփորձում է վերարժեքավորել ազգի անցած պատմականուղին, ստեղծելնոր արժեքներն իդեալներ:Նոր մշակույթիձեավորման այլ հավատը:Ռուսական հիմքում հանդես է գալիս ոչ թե բանականությունը, նս սկսում են խոսել մշակույթիմեղքերիմամշակույթիներկայացուցիչները սին, գտնելով, որ բնությանմեջ ճշմարտություննու աստվածայինըավելի .

|

ԲԱԺԻՆ 2. ՎԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

1995. շատ են,

քան մշակույթի մեջ:

Ընդհանրացնելով19-րդ դարի մշակույթը, պետք է նշել, որ այն հսկայականդեր խաղաց համաշխարհայինմշակույթի պատմությանմեջ: Այն. մի կողմից հարստացրեցմարդու հոգնոր ու նյութականմշակութայինար-

այն հզոր հիմքը, որի վրա բարձրացավ 20ժեքները, մյուս կողմից. ստեղծեց

դարի բարդ ու հակասականմշակույթը: 19-րդ դարի հասարակականմշակութայինզարգացումը նախորդդարերինման ես փորձեցպատասխաէ աշխարհը.որում մենք ապրումենք: 17-18նել այն հարցին.թե ինչպիսի՞ն րդ դարերում այն պատկերացումն էր իշխում, թե աշխարհըգոյություն ունի որպեսբնություն ն մշակույթ: Մարդըբնության ու մշակույթիմիջն հանդեսէ գալիս որպես անընդհատստեղծող անհատ, անհատականություն: 19-րդ դարում մարդը ավելի շատ ներկայացվումէ որպես մեխանիզմ. իսկ աշխարհը մեքենայականլայնածավալարտադրություն,ֆաբրիկա: Այդ ոգով փոփոխությանէ ենթարկվումնան մշակույթի բովանդակությունը: Վրա է հասնում անհատականությունիցու իսկական մշակութային ոգուց զուրկ զանգվածայինմշակույթի դարաշրջանը: րդ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. Արտամոնով Ս. 17-18-րդդդ. Արտասահմանյան գրականության

պատմություն, Եր. 1986. (դասընթացիմեթոդաբա ՍարգսյանՄշակութաբանություն նականուղեցույց),եր., 1996. 2. Ս. Ա.

3.Ճողքոճթ

1.Ր.

(Թ

ՔԹՅդՅ

5.

ԲՇաբՄթմ

1.

տօ

ԷԼ.,

6.

հԵՖքծ»., ԲճռոՄթյւ

1.

7.

Քաթոտացւ

ՄԼ

241:

8.

ՔՇՇՕԾաճտ

9.

ոտ

տ

12.

ԷԹոշ

ԱխտդՅ

Օ"

ոօոքճոխ.,

ոօ

1958.

41.,

4Շոօթամ

ոճ78351

ճւ

1984.

7Շօքյտ

Ն

8թճխճաւ.

4Շ7Շօոտ.

ՍՇօթատ

ճթՅՄթմ

1Մ

7.

է1.,

ՇԻՄՇՇաոտ.

241.5.

1964. Խ., 1993.

ՔՕԽՅԵՐՅԵԸ.,

ԷԼ,

-

4 Շօթոռ

1ՇՑ7ՇՇՐՑ

1.8.

ՏՅ

տ.,

Թո.

23.

Օբ

ԴՂ.8.

1990. 11..

8օ8օ»օ

Ւ.,

1956.

Ա.,

տո.

1980.

11.,

2.1,

Կ«7ՄդԵՐՄքօոօՐոօ.,

247դօյմԾ,

8.Շ.ՈՇԿՇթԵՅՆ

10.ՅՅՔ766ԹԻՅ

բրզաթճշՇօատ:մ,,

4.

Նոա

328թ7ԾՇաու Յո

2ԷՀՄԼ-2Մ185.

Շրթճո

քոճուտոո

ֆքմճաւՑՇաօ»

1992.

7թօոօա

'

(ոօղ.

քճղ.

Ը.ԱքոճԿո),

Ք8/1.,

14.

Էոթթօոօոմտ

1995. 15.

Քոթատքթօոօուտ.

16.

ՔՐՏԵԾՇքԻ

տ.

Կ.,

1971.

17. ԳՈԵՅԼ.

՛իՑ

Բ.71.

8.ԿՎ.), քոռ. մոռքոօոօտ

(ոօղ. (ոօղ.

քող.

ոռոտոճ

ՅՅոմուօօոքթօղոմոաօճ

Ց/888օո օէ ՋօՇօօօ.

Ճ.Ճ.). 2ՇաՇՇա»օծ

Քհլճզյքի)ո, 1943.

Կ., Ա.,

ԳԼՈՒԽ 7. 20-ՐԴ ԴԱՐԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

համակարգեր ն բազմաշերտ է: Առկա են բազմաթիվմշակութային ներսում հ ամակարգի Նույնիսկ առանձինմշակութային ենթահամակարգեր: է վկայությունն որի բազմաթիվ է դրսնորվում պլյուրալիզմը, ն կրոնական,բարոյագիտական այլ տեսությունների փիլիսոփայական, գոյությունը: մշակույթը տանում է դեպի ունիֆիկացիա, Մյուս կողմից զանգվածային հնարավոր չէ կատարել շրջանակներում արժեքների որտեղ տարաբնույթ է դեր խաղումհեղինակությունների Այստող վճռական ազատ ընտրություն: ունենում ճաշակների,հայացքների համահարթեցում, կարծիքը- Տեղի է

ն

ԳԼՈՒԽ 7

20-ՐԴ ԴԱՐԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

կորուստ: անհատականության

հանգամանքներով Առաքին վումշարք այն Բջնի է ուիհերթին հերթին կարնոր: գործոն: : աարի համոզման ոնկրենն հզո հատկանիշներն իրենց նիքը թոնիր գյալում շրջափուլը մոգիալական Ծնարժե վելով՝ էր Օգտվում մէր ային մի Անա շարք պահպանվում մերոոն`՝ մ

լամա

մի կան զարգացման մասնությունը եկել է այն գծերը,սոցիո-մշակութային

այն դարձել սոցիալաճնշող մեծա-

է

՞

ակական-

բավականին կարճ էրծշակաքայինից: ՇԸ. կարճէր մշակութայինից: .

մարդն իսկ վերջինս ների կյանքը:

նում

նի

բուդ-

20-րդ դարում այդ օրինաչափությունըխախտվել է. տեղի է ունեհակառակգործընթաց: Մեկ սերնդիկյանքում տեղի է ունենում մի քահամակարգերիփոխարինում:

մշակոթային

սահմաններիցդուրս:

այն: ձերժեցին անա ումնինան հաճախ ԾՆԱ:

Այս «Արեմտյան մշակույթ» ընդհանրական առանձին ընմտյան. մշակույթը, տարբեր երկրներում գծերով հանդերձ, ունի մի շարք ընդհանուր հիմքն են կազմում ձեռներեցությունը, գործարարությունը Արագորեն զնեսը: ազառոովորենը, իրանա ամանդույթնենը, իդեալները: Առաջին պլանի գնահատվում այն յրպիսի արժեքներ, ու

օգտագործվում է

քակույթի բիզնը

անվանումը: :

ե ազգային րըդրանցից ։

Սորմերի նեան աբերութ ուններ վարքի, րաենմղվում Նորո ինչպիսիք ակտիվությունը, ոֆեսիգնալիզմը: արնմտյանմշակույթն բնույթ, սն

ար

2.Ժամանակակից ունի կոնֆլիկտային որը դրսնորվում է մի շարք իրողություններում. Պլյուրալիզմ ն ունիֆիկացիա:Արդիմշակույթը պլյուրալիստական ,

աար

աքա

ստեղծելէ

ապահովված են մարդու համար սոցիալական մի խավից մյուսին անցման համար չկան պայմանները:Սոցիալական վայրի, բնակության է Մարդնազատ նան մասնագիտության, խոչընդոտներ: մ նըն ե եջ:

գիրքր ն աահական տեւա Աչիատանքի չուներ որր հնարավորությա կողմից, Սակայն, մյուս

մեծացել

է

բռնությունների

աստիճանը: ամբողջության "

մեջ 20-րդ դարի մշակույթը ճիշտ է, սակայննրանումքիչ չեն ա զատությունը, է մարդկային կողմնորոշվածդեպի մարդու բռնության դրսնորումները: 20-րդ դարում ստեղծվեցին տեղի ռեժիմներ, բռնատիրական սահմանափակող ազատությունները մեծացավ ու լոկալ

պատերազմներ,

ունեցան համաշխարահային

ջատ էն Աակաթային կամի մեջ նոր համակառգը, մբի մանող

կեսի թամշակույթներուղղակիորենհակադրսեցիռճախորդինու 20-րդ դ. մշակույթի եվրոպական տեպո րորդ

արդու

ունն

Նախ Հրայմաններ:` բարենպաստ համար համասեռության

բռնություն: Ա

Ազատություն ն

ն հումանիզացիա: Մեր օրերում տեխնիկան ի ացիա՞ բնագավառները հեշտացնելով կեցության

ԿԱ

բոլոր

է մարդու ներթափանցել

Մի է նոր հիմնախնդիրներ: նրա կյանքը: Սակայն այն իր հերթին բերում կողմից: մյուն է արտադրողականությունը, աշխատանքի կողմից աճում Մի կողմից բարելավվումեն մարդկանց է մեծանում նրանց կենցաղային ։պայմանները, մյուս կողմից՝ է բերում առաջ հիմնահարգը ն այլն: Տեխնիզացիայի մեկուսացվածությունը անհրաժեշտությանխնդիրը: Կարնորվում է այն

գործազր լությունը: աան հիր հումանիզացիայի ո ն ըմբռնումը,

նեն ինքնին ն մարդու " է օգտագործվում Գո

ըա իրողուջյան կողմից: 20-րդ դարում,նրա անցած հասարակության Այն, ինչի հասելէ մարդկությունը ե

եխնիկան

"

այն. ինչ արել է արդյունքնէ: Միաժամանակ, հանրագումարային ԻԱ -

ա-տ

ԱԱ Արոն ոնիկակ ական

ուղու

մարդկու-

առաջընթացի.

ԲԱԺԻՆ 2. ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

-

-

-

-

Սոցիալ-քաղաքական վերակառուցումների, Վամաշխարհային տնտեսության զարգացման, Կրթությանզարգացման,

Գեղարվեստական նոր ձների ու ուղղությունների,

Ինտեգրացիոն գործընթացների, Գլոբալ հիմնահարցերի դեռնս չտեսնվածարան այլ փոփոխությունների գություններիու ընդգրկումների դարաշրջան: Մեր օրերում 15 տարվա ընթացքումօգտագործվումեն այնքան բնականռեսուրսներ.ինչքան օգտագործվելեն մարդկությանգոյության ողջ ընթացքում:Գիտությանզարգացման արդի վիճակը մարդուն թույլ է տվել յուրացնելու կենսոլորտը:Գիտա-տեխնիկական առաջընթացըհսկայական ազդեցություն է թողել ողջ պատմականգործընթացիվրա, արմատապես վերափոխելովմարդկանցոչ միայննյութական,այլն հոգնորկյանքը:Հայտնամոտ 90 տոկոսըիրականացվել գործությունների են 20-րդ դարում, մեզ շրջապատող առարկաների9/10-ըստեղծվելէ նույնպես մեր դարում: 20-րդ դարը նան խորցնցումներիդարաշրջան է: Միայնդարի 2-րդ կեսին տեղի են ունեցել մոտ 150 պատերազմներ,իսկ դարի ընթացքում տեղի ունեցած պատերազմներում զոհվել է ավելի քան 120 մլն. մարդ: Այսօր այնքան միջուկայինզենք է կուտակված, որ նրա պայթուցիկ ուժը գերազանցում է մի քանիտասնյակհազարանգամ այն զինատեսակների հզորությանը.որը օգտագործվելէ բոլոր նախորդպատերազմներում: նան քաղաքականբնույթի 20-րդ դարը նշանավորվեց բազմաթիվ պատմական իրադարծություններով. Դարասկզբինտեղի ունեցածհեղափոխություններ, Ֆաշիստականռեժիմներիառաջացումն կործանում, Գաղութայինհամակարգի փլուզում. «Յ-րդ աշխարհի»ձնավորումը, -

-

-

-

-

-

-

ն

ն կապիտալիստական Սոցիալիստական համակարգերի հակադրություն

այլն:

Այսօր աշխարհումկան մոտ 200 պետություններ, որոնցիցոչ մեկը իր սոցիալ-քաղաքական դիմագծովնման չէ մյուսին: 20-րդ դարում նորովի են ըմբռնվում իհաստավորվում մարդու կյանքն ու կյանքի իմաստը.նրա ներկայի ու ապագայիխնդիրները:Սոցիալական Օրգանիզմիու կյանքիբարդությունն ու հակասությունըիր խոր կնիքն է թողել նան 20-րդ դարի մշակույթիվրա, կանխորոշելմի շարք առանձն զարգացմանմիտումներ: նահատկություններ 20-րդ դար մարդկությունըթնակոխեցայն իրողությանըմբռնմամբ, որ մշակույթը,որպես հասարակական զարգացման միավորողուժ, ընդգրկում է ոչ միայն հոգնոր,այլն ամենիցառաջ ն ավելի մեծ չափով՝նյութական

ու՛

ԳԼՈՒԽ 7. 20-ՐԴ ԴԱՐԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

արտադրությանբնագավառը:Այս իմաստովայն իր հետ բերեց մի մեծ հակասություն.մի կողմից, եվրոպականարնմուտքիավանդականհումանիտար մշակույթի,մյուս կողմից՝այսպես կոչված նոր «Գիտականմշակույթի»

միջն:

"

Այս հակասության հիմքում ընկած է մարդ-մեքենահակասական որ կապը:Այն, 20-րդ դարում խախտվելէ մշակութայինամբողջականությունը ն մարդը խզել է կապերըբնությունից,մշակութաբաններնանվանումեն օտարում: Օտարումըմարդկայինգործունեության ու նրա արդյունքների տարբեր ձների վերածումնէ մարդկանցվրա իշխող ն թշնամականուժերի: Օտարմանմեխանիզմըկապվածէ մի շարք դրսնորումներիհետ: Կյանքի արտաքինուժերի դեմ անզորություն Գոյության անհեթեթ լինելու մասինպատկերացումներիխորացում Արժեքներիիշխող համակարգերիժխտում զգացում Միայնակության Սեփական«ես»-ի կորուստն այլն: Օտարմանհիմնահարցըիր արտացոլումըգտավ 20-րդ դարի շատ դպրոցներում՝էկզիստենցիալիզմ փիլիսոփայականու մշակութաբանական (Կամյու, Սարտր, Յասպերս, Հայդեգեր), հոգեվերլուծությանտեսություն (Ֆրոյդ, Յունգ, Ֆրոմ), Ֆրանկֆուրտյան դպրոց (Մարնուզե, Ադորնո) ն այլն: 20-րդ դարի մշակույթի զարգացման մեջ նկատվող միտումները ընդհանուրգծերով հետնյալն են. հումանիզմ, աշխարհիգիտական-բանական ճանաչողության.գերակայություն,գիտության ն մշակութային արբայց նան իռացիոնալիզմի,միստիկայիխոդյունքներիմիջազգայնացում, ն րացում այլն: 20-րդ դարիհումանիստմտածողներըտագնապովեն խոսում մշակույթի ճգնաժամիմասին: Բանն այն է, որ գիտատեխնիկական մշակույթի տիպըմարդուն կանգնեցրեցմի շարք հիմնահարցերիառջն, որոնց լուծումից է կախվածքաղաքակրթությանճակատագիրը:Այդ հիմնահարցերըկոչվում են գլոբալ: Դրանցմեջ գլխավորներիթվին են պատկանում. էկոլոգիականճգնաժամիհաղթահարումը, Զանգվածայինոչնչացմանզենքերի կիրառմամբպատերազմներիկան-

-

-

-

-

-

-

խումը,

անգրագիտության հաղթահարումը, Սովի, աղքատության, Յումքի նոր աղբյուրներիհայտնագործումըն այլն: Գլոբալ հիմնահարցերի առաջացմանպատճառներիցմեկը երկրների ու նրանց մշակույթներիանհամաչափզարգացումնէ: ժամանակակիցմշակութային երնույթները հասկանալու համար կարնոր է ուշադրություն դարձնել մշակույթի ու տեխնիկայիփոխհարաբերությանհարցին: -

-

ԲԱԺԻՆ 2. ՎԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ

ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ձեռք բերվեց առաջադիմությունը Մեր դարիգիտատեխնիկական անասելի կարճ ժամանակամիջոցում, հանգեցնելով տեխնոլոգիական հեղաշրջման: Գիտատեխնիկականառաջընթացիժամանակակից փուլը կապված է միկրոէլեկտրոնիկայի,ինֆորմատիկայի.կենսատեխնոլոգիայի, ու ավտոմատացման բարձրացմանհետ: արտադրությանմեխանիզացման են հետ Դրանքիրենց բերում տարաբնույթնոր հիմնահարցեր:Վասարակությունը ինչքան առաջ է գնում դեպի հետինդուստրիալ փուլը. այնքան մեծաճում է մարդու գիտակցությանռոբոտացման վտանգը: Փաստորենայժմ տեղի է ունենում մարդկայիննոր տիպիձնավորմանգործընթաց,որին երբեմն անվանում են «մարդ-սխեմա»,«մարդ-կոմպյուտեր»: Ինֆորմացիոն բուռն զարգացումը դնում է մշակույթի բնագավա-

«Մարդ-կոմպյուտերը» որնոր պես կանոն, չի գիտակցում իր ինֆորմացիոն ստրկությունը:Հայտնի է, որ ժամանակակից կոմպյուտերիմեջ ինֆորմացիայիմշակմանարագությունը մոտենում է լույսի արագությանը: Տեխնիկայիպոտենցիալըհսկայական ազդեցությունէ թողնումսոցիալական կյանքի բոլոր կողմերի վրա: Փոխվում է ոչ միայն աշխատանքի այլն էական վեբովանդակությունը,աճում նրա արտադրողականությունը, րափոխումներեն կատարվումմշակույթիու քաղաքակրթությանբոլոր շերտերում: Միկրոէլեկտրոնայինհեղաւիոխությունը մեծացնում է մարդկային բանականությանհզորությունը: Տեխնոլոգիականնորույթները ազդեցուկառուցվածքի վրա: Ըստ թյուն են թողնում հասարակությանսոցիալական կացութաձն,որի մեջ սկզբունքորեն էությանծնվում է նոր քաղաքակրթական խնդիրներ: Ամենամեծ

ռում

վտանգն այն է,

որ

կլինի աշխատանքի. կառավարման.ժամանցիբնագավառը:Դեռնս 20րդ դ. սկզբին ռուս նշանավորմտածող Ն. Բերդյանը մտավախություն էր հայտնում բնութագրականայն պարադոքսից,որ մշակույթը հնարավոր չէ պատկերացնել առանց տեխնիկայի: Միննույն Ժամանակմշակույթի մեջ տեխնիկայիվերջնականհաղթանակը, անցումը տեխնիկականդարաշրջանինմշակույթը կտանի դեպի կործանման:Ի տարբերություն մշակույթիվաղ փուլերի, ասում է Բերդյանը, որտեղ իշխողը բնական ու բուն մշակութային գործընթացներնէին, նրա տեխնիկականփուլը կտրում է մարդուն ինչպես բնությունից, այնպես էլ մյուս աշխարհներից: Լինելով մշակույթիանբաժանելիմասը,գիտություննու տեխնիկան 20-րդ դարում ձեռք բերեցին նոր բովանդակությունն յուրահատուկ գծեր: Եթե մինչն 20-րդ դարի սկիզբը գիտությունը համարվում էր «փոքր», նրանում ընդգրկված էին քիչ թվով մարդիկ, ապա 20-րդ դարի սկզբներից այն դարձավ«մեծ» գիտություն:Առաջացանհզոր տեխնիկականբազայով զինված խոշոր գիտական ինստիտուտներ,լաբորատորիաներ: երբենախորդ այլ

Այ

ԳԼՈՒԽ 7. 20-ՐԴ ԴԱՐԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

կատարում, տեխում ԻՑ

օժանդակողդեր էր արտադրությանը դարումգիտությունը առաջ զարգացումն անցավարտադրությու ի 20-րդ դ. գիտության այնպիսիգյուտեր, ու) կատարվեցին նիկայից:Այս դարիարդենսկզբից գիօրենքներ.որոնքոչ միայն զուտ բացահայտվեցին նագործություններ, փոխեցինհասարա՞ ունեցան, այլն արմատապես տական նշանակություն

Դ. 20-րդ

դեր խաղացին դրանք վճռական կությանողջ միկրոկառուցվածքը, որոշելու գործու: ընդհանուրդիմագիծը ու հոգնոր մշակույթի նյութական մի քանիսը. Հիշենք ամենակարնորներից տեսությունը, Պլանկիքվանտային տեսությումը, էյնշտեյնիհարաբերականության մասին. գործունեության -

-

Պավլովի ուսմունքը

ներվային բարձրագույն

հիմունքների ռադիոերկրաբանության կենսաքիմիայի, Երկրաքիմիայի, կողմից. Վերնադսկու հիմմշակումը Ֆոկի. Լանդաուի.Ֆրիդմանի վերաբերվող Ֆիզիկայիբնագավառին աշխատությունները, նային տեսությունը, ե Ինֆորմացիայի հայտնագործությունները, -

-

-

-

-

Ցիոլկովսկու,Կորոլյովիտիեզերագիտական Ատոմայինգիտությունը. կորի հայտնագործումը: Գենետիկական ՛

-

հայտնագործություն նոր ւ

-

ը

այլ բազմաթիվ հոգնոր ֆիզիկական, բ նագիտական, աշխարհի ստեղծեցին պատկերացում

մտքիայս Գիտական

ն

կող

մասին: մի պատկերի տեխնիկական Զնայածարդի փուլում քաղաքակրթության հոգնոր է մշակույթի ու

բազմազան

20-րդ դարը հարուստ ֆետիշացմանը, առաջընթացի 'փոփոխուԻնչ խոսք. տեխնիկական

ձների զարգացմամբ:

յուկնիքնեն թողնումնան հոգնոր մշակույթի թյուններըիրենցանմիջական վրա: ձնավորման րահատկությունների մշակույթը հանդես եկավ որ20-րդ դարիսկզբի գեղարվեստական Առաջանալոմվ ժամանակակից): (ֆրանս.'ոոօժ6-ո-նոր, պես մոդեռնիստական եկան որպես հանդես կողմնակիցները 19-րդ դարի վերջին.այս արվեստի պետք էր տալ

պայմաններում

կողմնակիցներ: Նոր հոգնոր հեղափոխության արպատկերը,մինչդեռ դասական նան աշխարհինոր գեղարվեստական չէր: Ըստ նրանց. հնարավոր անել ա յդ ձներիօգնությամբ վեստիներդաշնակ նոր լեզու, աշխարհընկալման էր անհրաժեշտ որ դարիսկզբինմոդեռնիսԴա է պատճառը, Սոր եղանակ: ն հոսանքբացատրության

աշխարհի գեղարվեստա

ուղղություններ բազմաթիվ մեջ առաջացան տականարվեստի ունենում: Բոլորինհատուկ էր անէին ներ, որոնք երբեմնշատ կարճկյանք 18-րդ դարի ռոմանտիկաՍակայնի տարբերություն հոգնոր հարսորտեղ մարդը տիեզերքի.ողջ կան անհատապաշտության,

հաապաշտությունը: "

ԳԼՈՒԽ 7. 20-ՐԴ ԴԱՐԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

ԲԱԺԻՆ 2. ՎԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

տությանտերնէր, մոդեռնիստական անհատապաշտությունը հանգում է համամարդկայինհոգնոր արժեքներիժխտմանը:Մոդեռնիստական արվեստի մյուս բնորոշ գիծն այն է, որ ձեր կտրված է բովանդակությունից, արվեստը՝ ողականությունից: Մ արվեստինազգակից է էկզիստենցիալիզմիփիլիսոփայությունը,որի ճերկայացուցիչներից շատերը միաժամանակգրողներ էին: Նրա ներկայացուցիչներըպնդում են, որ մարդըպետք է գիտակցի. որ ապրում է միայն այսօր ն ոչ մի վաղվաօր, ոչ մի ապագա ճա չունի: Եթե նույնիսկայն կա, ապա կա ոչ թե իր համար,այլ նրանցհամար,ովքերկգան իրենիցհետո. բայց այդ ապագաննրանց համար կդառնամիայն ներկա: Այդ պատճառովպետք է ապրել ու գործել այս օրով, «Գեղեցիկ ապագայի» մասին ամեն մի խոսակցությունխաբկանքէ: Մոդեռնիզմիուժի աղբյուրը «ես»ի աստվածացումնէ, նրա բարձրագույնարժեքը՝ գեղագիտականփորձը: Այժմ ծանոթանանք մոդեռնիստական-ձաապաշտական արվեստի մի քանի ուղղությունների հետ. որոնց անվանումեն նան «Դեկադանսի»ար-

ողեռնիստական

վեստ:

էքսպրեսիոնիզմ(լատ. 62:5թ165Տ/օ արտահայտություն) Այս ուղղությունը արտահայտում է 19-20 -րդ դդ. արվեստում նկատվող ճգնաժամը, միակ իրողությունէր համարումմարդուսուբյեկտիվհոգնորաշխարհը,իսկ նրա արտահայտությունը՝ արվեստիգլխավորնպատակը:էքսպրեսիոնիզմի հիմքում որպես մոտիվընկածէ վախը, դատապարտվածությունը,հիասթափությունը: Բանն այն է, որ առաջինհամաշխարհայինպատերազմը,որն իր հետ բերեց մշակույթի արժեքներիվայրենիոչնչացում, միլիոնավորմարդմեջ թշնամանք ու հիասթափություն կանց կործանում, մտավորականության առաջացրեցդեպի մարդկայինքաղաքակրթությունն ու բանականությունը: էԷքսպրեսիոնիստները ելքը տեսնում էին իրականությունիցփախուստի մեջ: -

-

Աո գիտակից Կուբիզմը

Նրանց

երազածը

«չա

ու

Նխարեն ԵՐՏ երանայանան

անմեղՂ ու անբարուց» այնկողմստեղծվելիք

դարի առաջին քառորդում տարածվածուղղություններիցմեկն է, որիամենահայտնիներկայացուցիչնէրՊաբլո Պիկասոն: Եթե նախկինումշենքերը կառուցվումէին փայտից,ապա Պիկասոն ու նրա կարող թողնել սկսեցինհամոզել, թե արվեստագետը կողմնակիցները տը ու կառուցելշենքը այնպես,որ անտառներում պահպանվիողջ ճարտա20 -րդ

է

փայ-

րապետությունը: գիտության՝(հատկապեսերկրաչափուՓորձելով կապել արվեստը

արատկերել կեսեր:

թյան) հետ, կուբիզմի ներկայացուցիչները փորձեցին ներըերկրաչափական մարմիններիտեսքով: Արվեստիխնդիրը նրանք տեսնում էին երկրաչափական մաքուր ձներինկարագրությանմեջ: Ըստ նրանց, երկրաչափականմարմիններիօգնությամբ հնարավոր է ավելի ճիշտ ու խո-

տեսնել ու նկարագրելառարկան,քանի որ տեղաշարժելովհարթությունը ն առարկանտեսնելով ամեն կողմերից,մենք ավելի ամբողջականպատկերացումենք կազմումնրա մասին:Այսպես,մարդու դեմքը դիմացիցկլոր է, մինչդեռմեկ այլ դիրքիցայն երնում է եռանկյունուկամ բուրգի տեսքով: ամենաազդեցիկու Աբստրակցիոնիզմը ուղդուքյուննեէ հիմնադիրներնէին րից մեկն է, որն առաջացել 20-րդ դարի սկզբին: իր Կանդինսկին,Մալնիչը. Մոնդրիանը,Միրոն ն ուրիշներ: Այս կողմից: Աբստրականվանումըստացելէ ամերիկյանարվեստագիտության ցիոնիզմն առաջացավՖրանսիայում, ապա շուտով տարածվեց կան մյուս երկրներում: Այն հակադրվում էր ռեալիստականարվեստին: Այս ուղղության հիմնադիր Վասիլի Կանդինսկինգտնում էր. որ միջով թանոր վերացականլեզուն կօգնի արտաքինի գեղանկարչության փանցել ներքինիմեջ, իրերի նյութական կեղնի միջոցով հոգնոր էակների աստվածայինորակների մեջ: Ըստ նրա, արվեստագետը«Բարձրագույն նպատակներիծառան է», որը վրձնի օգնությամբ մարդու հոգին կապում է մյուս ներկայացուցիչը՝ԿազիՏիեզերքի, Վոգնորիհետ: Աբստրակցիոնիզմի միր Մալնիչը,գտնումէր, որ նորացնելովգեղանկարչությանլեզուն. պետք է ստեղծել աշխարհի նոր պատկերը:Իր իսկ ներկայացուցիչների խոստովանությամբ,վերացականարվեստըփախուստէ իրականությունիցդեպի անձնական երնակայությանաշխարհը: Այստեղ աբստրակցիոնիզմըես շփման կետեր ունի ռոմանտիզմիհետ: Բայց եթե ռոմանտիզմըփախուստ էր իրականությունից դեպիմի այլ իրականություն(անցյալը կամ ապագան). ապա աբստրակցիոնիզմըփախուստ էր դեպիանէությունը: Աբստրակցիոնիստների մի մասն էլ բոլորովինայլ կարծիք ունի: Այսպես, Ջոն Բորը գտնում է, որ աբստրակցիայիդասականձները կիրառող արվեստագետըաշխատում է քաոսի միջից որնէ կարգ ստեղծել, հավաստել մարդու արժանապատվուուղղություննեինչպես ն մյուս ձեապաշտական թյունը: Աբստրակցիոնիզմի, ելակետն այն է, որ իրականությունըսուբյեկտիվ զգարի փիլիսոփայական մոտ կարող է տարյություններիկոմպլեքս է, որն ամեն մի արվեստագետի րը

տարածված

՝

:

Նրա

ուղղությունն եվրուա-

բեր լինել: (ֆր. ՏսՈՌՁիՏո6 բառացի գերռեալիզմ)մոդեռնիսՍյուրռեալիզմը տականարվեստիառավել տարածված ուղղություններիցմեկն է, որը ար-

վեստի միակ

աղբյուրը

համարում

է

(բնազդները. ենթագիտակցությունը

երազատեսությունը,հալյուցինացիան),իսկ նրա մեթոդը՝տրամաբանական կապերի խզումը, նրա փոխւսրինումըսուբյեկտիվ ասոցիացիաներով:Որպես հոսանք սյուրռեալիզմըձնավորվելէ առաջին համաշխարհայինպատերազմի ժամանակ:Նրա առաջացումըուղղակիորենկապվածէր իրակահետ: Ընդ որում այն դրսնորվեց նության խորը ն բարդ փոփոխությունների մեջ: ոչ միայնարվեստի, այլն քաղաքականության

ԲԱԺԻՆ 2. ՎԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԼՈՒԽ 7. 20-ՐԴ ԴԱՐԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

ման

հիմքնեն կազմումԲերգսոնիինՍյուրռեալիզմիփիլիսուհայական մեջ տուիտիվիզմը, ֆրեյդիզմը:Բոլորի համարընդհանուրըճանաչողության

ժամանակիհարցում կա երկու տեսակետ: Մի տեսակետիհամաձայն սոցիալիստական ռեալիզմնառաջացելէ Ռուսաստանում սոցիալիստական հետո, կամ առնվազն դարասկզբիհեղափոխության ժաանակ: Մյուս տեսակետիկողմնակիցները նրա առաջացումըկապումեն անցյալ դարի առանձին պրոլետարական գրողներիգեղարվեստական ժառանգությանհետ (ԳեորգՎեերթ,էժեն Պուտյե): Սակայն վերջիններս ե զակի էինն չստեղծվեցարվեստիմիասնական հոսանքն մեթոդ: Սոցիալիստական ու ռեալիզմիհիմնադիրն խոշորագույն ներկայացուցիչը Ռուսաստանում հանդիսացավ Մ. Գորկին: Այն տարածում գտավ նան արեմուտքի շատ երկրներիարվեստագետների մոտ (Արագոն, էլյուար.

,

դերի նսեմացումնէ: Այն ազգակցությունունի նան էկզիսբանականության հ ետ, քանի որ երկուսնէլ արտաքինաշխարհըհամարումեն տենցիալիզմի աբսուրդ: Աբսուրդ աշխարհըծնում է անհուսալիհոռետեսություն,ուստի այն պետքէ հաղթահարվի: Սյուրռեալիզմիծննդյանճշգրիտ տարեթիվըորոշել դժվար է: 1914 թ. Ռումինացիգրող Տրիստան Ցարաններկայացնումէ դադաիզմի(ֆրանս. ՄՅՕՅ - փայտեձիուկ,ոչինչ չասող հասկացություներեխաներիբառապաշարում: Այն ճույնպես մոդեռնիստական ուղղություն էր արվեստում)առաջին մանիֆեստը»::Երկրորդ հիշարժանտամանֆեստը՝«ՊարոնԱնտիպիրինի րեթիվը1917 թ. հունիսի 24-ն է, երբ բեմադրվեցԱպոլիներիպիեսներիցմեկը, որի վերնագրումառաջինանգամօգտագործվեց«սյուրռեալիզմ»բառը: Հետագայում«Սյուրռեալիզմիմանիֆեստում» Բրետոնըգրում է, որ որպես հարգանքի տուրք Գիյոմ Ապոլիներին,մաքուր արտահայտմանմեր նոր այդ նոր եղանակըանվանեցինքսյուրռեալիզմ:Իսկ ո՞րնէ արտահայտման եղանակը:Սյուրռեալիստներըդրեցին անհատի «եսի» ազատագրմանխնդիրը. որը ոչ այլ ինչ էր, եթե ոչ գիտակցությանազատագրում:Նրանց համար խիստանընդունելիէր այն, որ մարդըդեռես ապրում է տրամաբանության լծի տակ'' պոեզիայիմեջ բացակայում Դադաիստական-սյուրռեալիստական է իմաստը:Օրինակ.«Այբուբենըվերջից» վերնագրովբանաստեղծության թվարկումէ այբուբենիտառերըվերմեջ սյուրռեալիստԿուրտ Շվիտտերկը կոչվող բանաԼուի «Ինքնասպանություն» Արագոնը ջից մինչն սկիզբը,իսկ ստեղծության մեջ անում է նույնը միայն թե Ճ-ից մինչե 2: (Ավելի մանրամասն,տես՝ 2) Տարբեր տարիներիսյուրռեալիստների շարքերումեն եղել այնպիինչպիսիք են Ջ. Կիրիկոն(Իտալիա),ժ. Միրոն(Իսպասի արվեստագետներ. նիա), Մ. էրնստը(Գերմանիա).Ա. Մասսոնը, Ի. Տանգին (Ֆրանսիա)ն ուրիշ-

ներ:

մեջ սյուրռեալիզմի խոշորագույններկայացուԳեղանկարչության ցիչը Սալվադոր Դալինէ: արվեստիմեջ հանդես են գալիս ճան այնպիսի Մոդեռնիստական ֆուտուրիզմը,տաշիզմըն այլն: ուղղություններ,ինչպիսիքեն իմաժինիզմը, Բացիդեկադանսիարվեստից,20-րդ դարի սկզբներինշարունակՌուսաստանում սոարվեստիավանդույթները: վում են նան ռեալիստական հետո է սոցիաառաջանում հ աղթանակից հեղափոխության ցիալիստական լիստական ռեալիզմը: Գրականությանմեջ սոցիալիստականռեալիզմի մեթոդի ւառաջաց192

հեղափոխությունից

ն Ներուդա. Լաքսնես

Լինդսեյ, ուրիշներ): Սոցիալիստական ռեալիզմն ունի մի շարք սկզբունքներ,որոնցից առաջինըմարդու ն նրա կերպարինկատմամբ մշակվածնոր վերաբերմունքն է: Մարդըոչ թե հանգամանքների պասիվ ենթարկվողն է, այլ հանգամանքների կերտողը:Երկրորդըդրական հերոսի նկատմամբ մշակվածվերաբերմունքն է: Այդհերոսնունի դաստիարակիչ մեծ ուժ: Սոցիալիստական ռեալիզմիմեջ կարնորվումէ ժողովրդական զանգվածների դերի հիմնավորումը, աշխատանքինկատմամբ

մարդկանց գիտակցական վերաբերմունքի անհրաժեշտությունը: Գրականության մեջ մշակվելէ այն կարծիքը,ըստ որի սոցիալիստականռեալիզմիմեջ միավորված են նախկին քննադատական ռեալիզմին ռոմանտիզմի տարրերը:Ընդ որում, ռեալիզմը է հնի քննաիրականացնում դատությունը,իսկ ռոմանտիզմը՝ նորի հաստատումը: շրջանի արվեստում սոցիալիստական հանռեալիզմը ո ս էր Խորհրդային «ձնով՝ազգային, բովանդակությամբ գալիս սոցիալիստական» նշաաբանով:Սա նշանակում էր, որ արվեստի ստեղծագործությունների բովանհիմքում դրվում էին սոցիալիզմի Մյուս կողմից,ունեիդեալները:

ն

դավության ալով մշակութա-հոգեբանական առանձնահատկություններ,մի ազգ մարմնավորումը իրականացնում էր ազգային գրակաըրգաղափարների արվեստիմշակվածավանդականձներին համապատասխան: հությա ամեն

ու

սկ այդ ձներիմեջ մտնում էին լեզուն. ժողովրդիազգային բնավորությունն ու

ազգային գեղարվեստական հոգեբանությունը, ե. այավանդությունները:

Լըն:

Մեր դարի 60-70 -ական թթ. արեմտաեվրոպական գեղագիտության արվեստիմեջ տեղի ունեցավնոր հեղաշրջում, որը

մշակութաբանության ի է անվանել «Պոստմոդեռնիզմ»: Վերջինիս համարանցյալի մեջ ընդունված ռացիոնալիստական. դասական մշակութային

արժեքնեոնանիստական որպես պիտանի: բկայանում շակույթի հիմքում դրվում էկլեկտիկական կառույցներ, որոնք

րը ը

են

ոչ

են

ախապատրաստվել էին ողջ 20-րդ դարի ընթացքում:Տեղի է ունենում մշա-

ԲԱԺԻՆ 2. ՁԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԼՈՒԽ 7. 20-ՐԴ ԴԱՐԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

աբա Բր ուին ին: Մարդուկյանքիգլխավորարժեքն դառնումսեփական կեցության կազմակերպումը: ն Աագերանական ուժերով հենքը ընկած հետմոդեռնիզկութային հանդես եկավ եվրոպական ՀՎետմոդեռնիզմը միարվեստի հիմքում: ձախ- արմատականուսանողությանխռովարիկյանմշակույթիմեջ ալիքի վրա, ցնցումներառաջացրեցհասարակությանմեջ: արների ուղղված էր քաղաքական.սոցիալական.մշակութային արհի

Գ

դնումք քաոսի

բոլոր

մասերում:

Տար-

է

եզր

այս

է

ու

ամե-

1968 թ. որը մեծ

խռովությունն Այո համակարգերիդեմ: Մշակույթիմեջ մերժվում էին տիրապետողգեղագիտա-

կան ու բարոյականսկզբունքները,դրանք համարվումէին անմտությունու չարի դրսնորումներ:Ուսանողությանկարգախոսըդարձավժամանակակից «Մեծ հրաժարումը»:Զանգվածայինմշակույթը,որի քաղաքակրթությունից մեջ ընդհանուրըգերիշխում է եզակիիվրա, ըստ նրանցկեղծիք է, այն իրեներկայացնումէ ստանդարտիիշխանություն: ՕՇից 60-ականքթ. սոցիալ-մշակութային բողոքինկատմամբկաերկակի վերաբերմունք:Ոմանք դա համարեցինորպես մտքի ազատագրում,սեփական «ես»-ի հաստատում, բռնության դեմ բողոքի արտահայտություն: Ոմանց կարծիքով էլ այն մշակութայինարժեքներիոչնչացման անհաջող փորձ էր: Արնմուտքումհայտնի պահպանողականփիլիսոփա ն սոցիոլոգ ՌոբերտՆիզբեթընշում է, որ զռոմեական կայսրության անկման ժամանակսկսած դեռես չի եղել այնպիսիհոռետեսականու անկաճշուցողական ՕՇերից (դեստրուկտիվ)խռովություն`սոցիալական. բարոյական. մշակութային ու հեղինակություններիդեմ: «Դժվար է գտնել արնմտյան գեղարվեստական մշակույթի պատմությանմեջ թեկուզ մեկ տասնամյակ, - գրում է Ռ.Նիզբեթը, երբ լիներ այդքան բարբարոսություն. այդքան հարձակումներ մշակույթի ու սովորություննե ա, ինչքան եղան 60-ական թվականներին...»: ' ր մշակութաբանությանն սոցիոլոգիայի մեջ այդ մշակույթն ստացել է «ընդդիմադիրմշակույթ» անվանումը:Այդ երնույթընորություն չէ մշակույթիպատմությանմեջ: Չհամաձայնելովմշակութայինիշնոր սերունդը հաճախ հակադրվում հոգնոր խողարժեքներիհետ, է դրան, է իր կենսականձգֆոնդից յուրացնում է այն, ինչը համապատասխանում Այդպիսիիրավիճակստեղծվեցնան տումներին: մեր դարի 60-ական թվականներին:Ընդդիմադիր մշակույթը հասկացվում է երկու նշանակությամբ: Առաջինդեպքում այն օգտագործվումէ որպես իշխող մշակույթի մեջ հաստատվածհիմնայինսկզբունքներինհակադրվողսոցիալչմշակութային դիրքորոշում: Երկրորդդեպքում «ընդդիմադիր մշակույթ» բառակապակցությունն օգտագործվում է 60-ական թթ. երիտասարդական հետ ենթամշակույթի կապված,երբ վերջինսմերժում,քննադատականվերաբերմունքէ ցուցաբե-

եմանակակտ

րում «հայրերիմշակույթի»նկատմամբ: ժգմիոիմաղիրէջսկութ» տերմին զործսծույան առ դրել ամ. րիկյանսոցիոլոգ ԹեոդորՌոզակը.դրա մեջ միավորելովայն բոլոր հոգնոր գործընթացները.որոնք ուղղված էին իշխող մշակույթի դեմ: Ընդդիմացող մշակութըՅիշտ իրեն դրսնորումէ մշակութային նորարարության մեխանիզմի ձնով: Այն, հետնաբար, ունի նորացմանհսկայական նոր ար-

պոտենցիալ, գտնում

ժեքայինկողմնորոշում,նոր մշակույթինախակարապետն է: Արեճտյան շատ մշակութաբաններ որ 60-ական թթ. արնմուտքումծագել է նոր մշակույթ: Նրանցից մեկըեն, Բերգերը(ԱՄՆ). գտկում է. որ նոր մշակույթիստեղծման գործընթացըշարունակվում Է: Այդմշակույթի հիմքը (երաշխիքը) է հոգնոր ու արժեքայինկողմնորոշումների ու «Գիտակցության հեղափոխության» բազմակիությունը: նոր մշակույթիծագման մասինեն խոսում նան այնպիսիհեղինակավոր մշակութաբաններ,ինչպիսիք են ՈՒ. Բեյնբրիջը.Մ. Գարդները.Մ. Դիլինգերը.Պ. Ռասսելը,Ռ. Ստարկըն շատ ուրիշներ:

հանդիսանում

լ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1.որՄՃոթաՏ

2.Ճոոքթաո» 1.Ր.

3.ՃթՇդՅաօԹ ջ.

ոթօծոօեամ հոռաթո Շաքճոաղաթւ., ԽԱ., Ի.

Էն

օ

ՀԽաքթաու

ՅՇՏՓաաԿօօոաո: հոօոո ՝ԱԾւռւ

ոօ

4.ՔօԽԾՇաք

8.

Տ.Ք8ՇՇՇՑաՑ»

(1 ոօ

6.8ԹոՇոՇաք 8.ԽՏդթոաւթ 9.

ԽՅթոռթու

5,

ՏՄԱՈԵՐՄՔՕԼԾԸԻ,ա0. ԷԼ.,

Ո.Շ.

ՔօԾոօԻ,1.Խ.,

ԵՂԵՆ

Ճ.0.

Ք.3.

քոտոօոօԹ

3.Շ.

Օ

օո

1981.

ոօսոտությւ

դՉԻՅ

1995.

12.Խորշքօոօուտ. 13. Շոօ7

Վ.

Ո.

Է

5.

(ոօռ.

ոտ»

14.ՈԾՇՃաոօթութա

թող.

թճղ.

ո7ղետքու. Բ

ոջութռ

Ի.

1964,

Ա.,

շ.

1992.

Ճօոաթա«ՄՂԵրՄթմ

ՂԵՒ

ու

1962.

թռռ.

Թճ:ոուաում

1978. տ.

ԽՄ., 1965.

10.Ք7ՂԻՄթօոօումտ (ոօղ. 11. Բ7Ի7թՇոօաատ (ոօղ.

1993,

Է,

ոջղտտթա.

ածոօօտտ. աօաօքատ

ՀԽՇաօագաաօթոռաաթա՞. Խ.,

թթ.,

ածու

1983.

ԽՄ.,

ԱՇ

օխ).

2.Ի7քօթյՐ

ա06օօոոճ:

Փթճուծթաօաօյ:

ոճուռ՛.

Կ.

ոօոտ.

1973.

ՊթմԿՅ),

Լ4Թ.դ9811541., ՖԱ/Ա.,

Սռքոօտօն ք1.ԽՄ.),

1995.

Խ.,

ը.Շ.Ըջթօոս). Կ., (ոճթ. օ Յոոտ). 1973. Խ., ("8օոթօօա Փողօոօֆաւ»)՝

15.Փթճտող ».1,

Խ.,

16.8ՅՅաճո 17.8ՅԹԽՅո 1947.

18.Շռհոոո

3.

Է7դօտոճՅօթճիմօՇր»

1969.

1156թ. ոք.

Ճ. Լ1Թ/ո/ Օ/ոՏ օԷ ՏսոԹթՅիՏո. Խ6տ ՝/0Ո., 1947. /. ԼՏ ՝/0Ո«, Օղցլոտօէ Տսոտճիտո. 6 ԾԹՅժԼԹոռո/ Շ. Ճո Յոժ

Տսոոոծք, 1978.

19.66-Տհոոշո

Մարք.

1969.

է|.Տ. հտ

քօկնօտ.-ՊհթՑոնտի

3. Բաժին պատմություն Հայմշակույթի

Սօսոոտ|օէ Ճ6Տէհ6եօՏ".

ՏսոԾՁկՏէ ԱՑԿՕԽէօո |ո ԲՈՁոՇ6. Ճոո /7Եօ,

20.861 0. իծ օսմարո|ՇօոՄՅԺԾՕՈՏ օէ օռքէռիտո.Խ.՝. 1976. ԽԼ ԾՅԼՅՏ օէ օ46ո. /ՃՈՑՈՇՅո ՇսԽոտ |ո էհօ Տե«Ա6Տ. Խ.՝/.,

21.ԾՏԵ Տո

1977. 22.Խ18/6ս56 Ւ|. Բի/0 ԼՅՇին/ԹՏ. 8օՏէօո, 1970. 23.Բո6ժոռո Բ. (օս Յոժ ՏօՇԹհ/. Լօոմօո, 1971.

Գլուխ1.

թագավորության Վայ մշակույթը Արարատյան

(Ուրարտու)շրջանում

Գլուխ2. Հայկականմշակույթըհելլենիզմի (մ.թ.ա.3-րդ- մ.թ.3-րդ դդ.) ժամանակաշըրջանում Գլուխ 3. մշակույթը 5- 14-րդ դդ Հայկականմիջանդարյան Գլուխ 4.

15 -18 -րդ դդ.

մշակույթը հայկական

Գլուխ5. Նոր շրջանիհայկականմշակույթը(19 -20-րդ Գլուխ6. Հայկականմշակույթը20-րդ դարում

դ.

սկիզբ)

ԳԼՈՒԽ

1.

ՀԱՅ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ ԱՐԱՐԱՏՅԱՆ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ

(ՈՒՐԱՐՏՈՒ)ՇՐՋԱՆՈՒՄ

Համաշխարհայինմշակույթի պատմությանմիասնականու վերընզարգացումնիր մեջ ներառումէ բոլոր ժողովուրդների կողմից պատմական տարբեր փուլերում ստեղծված ազգային ու ինքնատիպմշակույթները: Ճիշտ է, ոչ բոլոր ժողովուրդներն են ստեղծել համարժեք մշակույթներ. սակայն համամարդկայինշատ արժեքներ ձնավորվելեն հենց տարաբնույթ մշակույթներիփոխազդեցություններիու շփումների հետնանքով: Հայ ժողովրդի. որպես հնագույն ժողովուրդներիցմեկի, մշակույթը ես ունեցել է զարգացման յուրահատուկ ուղի ու տրամաբանություն,որը հաէ եղել նրա ձեավորման ու զարգացմանյուրահատճախ պայմանավորված կություններով,պատմականճակատագրի վայրիվերումներով: Հին ժամանակներիցսկսած հայոց պատմությունը, ինչպես ն համոտ, տարբեր շրջաններիսնկուսի զործընթացրնան շատ ժողովուրդների ների մի շարանէ եղել: Պատմականզարգացմանընթացքում Հայաստանի ոչ բոլոր հատվածներնու շրջաններն են մշտապես ու համաչափորեն մասնակցել մեր պատմության ստեղծմանը:Վատկապեսքաղաքականարհավիրքներիպատճառովստեղծվել են այնպիսիվիճակներ,որ ժողովրդի որոշ հատվածներ ընդհանուրպատմության կերտման գործընթացիցդուրս են մնացել: Վերցնենք, թեկուզ, 12-րդ դ. վերջը. երբ թուրք-սելջուկների լծից ազատվեցմիայն Հայաստանիհյուսիսային մասը, իսկ մյուս շրջաններըորոշ ժամանակ գրկվել չին սեփական ժողովրդի պատմության կերտմանը ակտիվորենմասնակցելուհնարավորությունից:Իրողությունէ նան այն. որ ԶաքարյաններիՀայաստանըն Կիլիկիայի հայկական թագավորությունները միմյանց հետ ներքին կապ չեն ունեցել ն նրանց պատմությունըզուգահեռ ընթաց

մեկուսի-գործընթացների մի շարք է եղել միայն տես 11, էջ 45): Պատմականբարդ ճակատագիրունեցող հայ ժողովրդի գոյապահպանմանմեջ քիչ դեր չի խաղացելնրա մշակույթը: Հաչ:ժողովրդի մշակույթը զարգացել է փոխազդեցություններիու փոխշփումներիճանապարհով: Նրա ձնավորմանշրջանում մեծ է եղել պարսկական-իրանականազդեցությունը: Քրիստոնեության ընդունման ժամանակ գերիշխող է եղել հունաթացող

ԵՂԻՇԵ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ

«Հանճարը

եւ

(1870-1936) ամբոխը»»

ԲԱԺԻՆ 3. ՀԱՅ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

հռոմեականմշակութային ազդեցությունը:Արաբներիմուտքը Հայաստան իր հետ բերեցմշակութայիննոր արժեքներիազդեցություն:18-րդ դարից նոն Ռուսականմշակութայինազդեցուրից մեծանում է արեմտաեվրոպական

թյունները:

Սակայն ասվածը չի նշանակում.որ հայ ժողովրդի ողջ մշակույթը զանազան ազդեցությունների արդյունք է: Ամեննին ոչ: Հայ ժողովուրդը ստեղծել է իր ինքնուրույն մշակույթը՝ օգտագործելովնան այլ ժողովրդների մշակուքայինկուտակված փորձը: Այդ մշակույթի մեջ ընդգծվածէ արնելյան կոլորիտը՝միացվածեվրոպականառաջավորարժեքների հետ: Հայ մշակույթի պատմությանմեջ եղել են շրջաններ. երբ իր զարգազման ճակարդակովոչ միայն չի զիջել ժամանակի առաջավորժողովուրդների մշակույթներին,այլն ազդել ու որոշակի իմաստովկանխորոշել է մշակութայինզարգացմանորոշ միտումներ: Հայկականմշակույթիբաժինըշարադրելիսհաշվիէ առնվումոչ միայն նրա զարգացման մեջ տարբեր փուլերի խաղացածդերի բացահայտման անհրաժեշտությունը,այլե համաշախարհայինմշակույթի պատմության կոնկրետփուլերի հետ նրա համադրման անհրաժեշտությունը:

Հայկականլեռնաշխարհումհնուց ի վեր ապրող մի շարք ցեղերի ու ցեղախմբերի միաձուլման ճանապարվով մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակում տեղի է ունենում հայ ժողովրդիկազմավորմանգործընթացը: Բնական է, որ. կազմավորվողհայ ժողովրդիմշակույթնիր մեջ կուտակել է նյութականու հոգնոր մշակույթի դարերովստեղծված ավանդույթները,որոնք ստեղծվել են նախահայկականգեղերի` խուրրիների,ուրարտացիների, նաիրցիների, խեթերի,ն այլոց կողմից: Հայկական լեռնաշխարհիտարբեր մասերում հայտնաբերվելեն նյութականմշակույթիարժեքներ(աշխատանքիգործիքներ.զենքերն այլն), որոնք վերաբերվումեն քարե դարի բոլոր շրջաններին: Դա վկայում է, որ Հայկականլեռնաշխարհըպատկանումէ մարդու բնակեցմանհնագույն երկրամասերիթվին: Հայկական լեռնաշխարհում բնակեցվածցեղերից ու ցեղախմբերից առաջինըպետությանկազմավորմանաստիճանինեն հասնում ուրար-

տացիները:

ՈՒրարտուիմշակույթը.-Մ.թ.ա. 14-13-րդ դդ. Վանա լճի շրջակայքում բազմաթիվցեղերիտարածքըասորականարձանագրություններում անվանվումէ Նաիրի երկիր: Այդ ցեղային միությունների միացումներից՝ առաջանում են ավելի ուժեղ ցեղային միություններ,ինչպես Ուրարտուի, ապրող

Դայանիին այլն:

Եթե Փոքր Ասիայիհամար մ.թ.ա.11-9-րդ դդ. խորը ճգնաժամիժա-

ԳԼՈՒԽ 4.

ՀԱՅ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ ԱՐԱՐԱՏՅԱՆ

ՇՐՋԱՆՈՒՄ

ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ(ՈՒՐԱՐՏՈՒ)

էր, ապա հայկականլեռնաշխարհիհամար այն հետագա մանակաշրջան ժամանակաշրջանէր, որը դրսնորվեցհասարակությունըդաառաջընթացի հաստատման սերի բաժանմանն ամենուր պետականիշխանությունների մեջ: Դրանցիցառանձնանում է հայկականլեռնաշխարհիամենահնագույն են հայտնում ասոպետությունը`Ուրարտուն:Այս մասինտեղեկություններ ն Հերո(Արարատիերկիր) Աստվածաշունչը րականարձանագրությունները, է ի սկ այն իր Արամը, համարվում Պետության հիմնադիրը դոտը («Ալարոդ»): հզորությաննէ հասնում Իշպուինի,Մենուաի կողմիցնոր տարածքներնվաէ հասնում Արճելու շնորհիվ: Ուրարտունիր հզորությանգագաթնակետին թ. հիմնադրմ.թ.ա. օրոք էլ գիշտի 1-ինի (781-760 թթ.) ժամանակ,որի վում է էրեբունի (այժմյան Երնան) քաղաքը:

Մոտ 590 թ.

տակ կործանվումէ Ուրարտուն: հարվածների

(մ.թ.ա.) Մարերի

Ուրարտո:0 ոնեցել է հարուստ մշակույթ: Մ.թ.ա. 9-րդ դարի վերջում վերցնելով ստեղծում են իրենց գիրն ու գրականությունը, ուրարտացիները ասորեստանյան սեպագիրըն այն հարմարեցնելովուրարտերենին:Մեզ են տնտեսականու կրոնականբնույշինարարական, հասել միայն ռազմական, ու մեծ որոնք փորագրված փոքր արձանագրություններ, թի ավելիքան են ժայռերի. շենքԷրի պատերի,կավե ու մետաղեիրերի վրա: Բացիսեպագրերից ուրարտացրներըօգտագործելեն նան հիերոգլիֆները:Ուրարտուի բարձր աստիճանիմասինէ խոսում նրա ճարմշակույթիզարգացածության ու կառուցողական արվեստը:ՊատմականՀայաստանի տարապետությունն տարբերճասերում հայտնաբերվածավերակներըցույց են տալիս. որ ուունեցել են քաղաքներ,պալատներ,շենքեր. ամրոցներ,տարարտացիները ճարներ ն այլ շինություններկառուցելու բարձր տեխնիկաու հմտություն: Մենուա թագավորիօրոք Վանում կառուցվածջոանցքը (72 կմ երկարությամբ),որը ավանդությունըանվանելէ «Շամիրամիառու», գործումէ մինչն (Արայժմ: Ուրարտուի մայրաքաղաքՏուշպան (Վանը) ն Արգիշտիխինիլին մավիր) դարձան Հայաստանի առաջին մայրաքաղաքները:ճարտարապետությանտեսակետիցուշագրավէ Մուսասիր (Մուծածիր) քաղաքիտաճագիտակներըհամարումեն հունական դասարը, որը ճարտարապետության հմտանախատիպերիցմեկը: Ուրարտացիները կան ճարտարապետության նան առարիրերի, դեկորատիվ գեղարվեստական զինագործության, ցել էին մեջ,որով հաճախ գեղազարդումէին շինություննեկաներիպատրաս:ռման րի պատերը: կազմՈւրարտուի հոգնոր կյանքիմասին մեր պատկերացումները են մասինտեղեկուպանթեոնի Ուրարտական նրանց պաշտամունքից: վում թյուններստանում ենք Վանիմոտ գտնվող «Մհերի դուռ» կոչվող ժայռիվրա որը պատկանումէ Իշպուինինն արվածմի սեպագիրարձանագրությունից, Ըստ ունեցել Մենուաին: ուրարտացիները այդ արձանագրության, նրա որդի լ

ԲԱԺԻՆ 3. ՀԱՅ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

են

սեփական ու նվաճված ցեղայինմիությունների79 աստված:

Նրանց գլխավոր աստվածըեղել է Խալդը, որը պատկերվումէ Նա համարվում է երկնքի. առյուծի վրա կանգնածճարդու կերպարանքով: ն բարության,քաջության պատերազմի աստվածը:Խալդ աստծո գլխավոր էր տաճարըգտնվում Մուսասիրքաղաքում:Նրա կիննէր Արուբանիաստվա-

ծուհին:

Ռւրարտականպանթեոնիերկրորդ գլխավորաստվածն էր Թեյշեանձրնի,հեղեղի, փոթորիկիաստվածը:Նրա համարվում

ինորըաստվածուԱ էր:

կինը

Խոբա

՝

Երրորդխոշորաստվածնէր Շիվինին՝ արնի աստվածը:Նրա կինն էր Տուշպա մայրաքաղաքիաստվածուհիՏուշպեյան: Բացի նշված խոշորաստվածներիցուրարտականպանթեոնիմեջ մտնում էին տարբերքաղաքների,ցեղային երկրների ծովի, լեռան, լուսնի ն այլ աստվածներ:Նրանց մոտ մեծ չափով տարածված էր նան սրբազանծառերի պաշտամունքը: Գոյատնելովավելի քան 2,5 դար. Ռւարտուն ստեղծեց հին արնելքի ամենազարգացածմշակույթներիցմեկը, մեծ ազդեցությունթողնելով հայկականլեռնաշխարհիվրա ապրող երկրներիմշակույթներիվրա: Ուրարտական մշակույթի անմիջականժառանգորոռհանդհսացավհայ ժողովուրդը: ,

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

,

1. ԱռաքելյանԲ. ՀնագույնՎայաստանի մշակույթիպատմությու նից, եր., 1982: 2. ԱյվազյանԱ. Հնագույն Հայաստանիմշակույթիպատմությունից,

Եր., 1981:

ԱռաքելյանԱ. Հայ ժողովրդիմտավորմշակույթիզարգացման պատմություն,հ. հ. 1-2, Եր. 1964-1969: է. ձ. Խանզադյան մշակույթըմ.թ.ա.|| լեռնաշխարհի Եր., 1967: ը Եր., 1881 1981. 5. Խորենացի Վայոցպատմություն, 6. Ժամկոչյան Հայ ժողովրդիպատմություն, Եր., 1984 7. Վարությունյան Վ. Հայկական պատմու ճարտարապետության թյուն,Եր, 1992. Յ.

Հայկական

հազարամյակում, Մ.

8. 9.

արո, հունից(խմբ, Ր:1988 րբ, արա0)Եր.,

Վայ ժո

ատմություն

Մ. Գ.

Ներսիսյան),

1985.

1988. Խ.5., թթ., տ.2., ԻԼ, ապքօտաւտոօԷզ, Հ. Վայ պատմա-փիլիսոփայական 11. Գաբրիելյան մտքիքննական

է.5.-

10.

».

Շտօթոտ

վերլուծություն,Եր., 1966:

`

ԳԼՈՒԽ 2.

ՁԱՅԿԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

ԳԵԼԼԵՆԻԶՄԻ ԺԱՄԱՆԱԿԱՇՐՋԱՆՈՒՄ

3-ՐԴ Մ.Թ. 3-ՐԴ ԴԴ.) (Մ.Թ.Ա. -

Ուրարտական, ինչպես նան Հայկականլեռնաշխարհումբնակվող

մյուս ցեղերի ու ժողովուրդներիմշակույթների հիմքի վրա առաջանում է վաղ հայկականմշակույթը:

Հին Հայաստանիմշակույթի զարգացման մեջ կարնոր փուլ է հանդիսանումմ.թ.ա.Յ-րդ-մ.թ.3-րդ դ.դ.: Ընդունված է այնանվանելհելլենիստական մշակույթիր երկու փուլով՝ 1) Բուն հելլենիստական(մ.թ.ա. 3-1-ին դդ.) ն 2) հետհելլենիստական (մ.թ. 1-ին -3-րդ դդ.): Դժբախտաբարայս շրջանիմշակույթի մասին մեր պատկերացումները լրիվ չեն, քանի որ մ.թ. 4-րդ դարում քրիստոնեությունըպետական կրոն ընդունելուց հետո նախորդ շատ արժեքներոչնչացվեցինորպես հեթանոսական: Մ.թ.ա.3-րդ դարից հունականմշակույթը,դիցաբանությունը ն հունարենլեզուն զգալի չափով տարածվում են նան Վայաստանում:Պահպանելով ազգային ինքնատիպությունը, հայկական մշակույթը կազմեցԱրնելքում ստեղծվածհելլենիստականմշակույթիմի մասը:Ինչպեսարնելքիշատ երկրներում, Հայաստանումնս հելլենիստական մշակույթը առավեւապես տարածվածէր ն զարգացավքաղաքներում, հարուստներիշրջանում: Առաջացան ն զարգացան բազմաթիվ քաղաքներ:Տիգրան 2-րդի ժամանակԱրտաշատ ն Տիգրանակերտմայրաքաղաքները դառնում են հելլենիստական մշակույթիկենտրոններ, որտեղ բացիհայերից մեծ թիվ էին կազմումՏիգրանի կողմից ներգաղթեցրածօտարերկրացիառնետրականներ, արհեստավորներ, արվեստի ու գրականությաններկայացուցիչներ: Հալածվելով կաճ փախչելովհռոմեացիներից, մի շարք հույն գիտնականներհաստատվումեն Հայաստանում: Դրանցթվում էին հայտնի հույն փիլիսոփա,հռետոր,պատմագիր ԱմֆիկրատեսԱթենացին ն ՄետրոդորոսՍկեպսացին:Աթենացին գրում է «Մեծ մարդկանցմասին» վերնագրովմի աշխատություն.որտեղ շարադրված է եղել նան Տիգրան Մեծի կյանքն ու գործունեությունը:Հայ գիտության առավել աչքի ընկնողներկայացուցիչներից էր նան Տիրանը. որը Հռոմում հռչակվել էր որպես նշանավոր հռետորու քերականագետ,եղել Ցի203

ԲԱԺԻՆ 3. ՀԱՅ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ու նրա դպրոցիհայտնի ուսուցիչներից մեկը: ցերոնիանձնականբարեկամն Հելլենիստական մշակութի նշանավոր դեմբերից է Արտավազդ2-

րդը:

Պլուտարքոսի վկայությամբ,Արտավազդըգրում էր ողբերգությունՑեր, ճառեր ն պատմականաշխատություններ,որոնք, դժբախտաբարմեզ չեն հասել: 1-3-րդ դդ. հայ ԱրշակունիթագավորներըՀայաստան են հրավիրում հելլենիստականմշակույթի մի շարք ներկայացուցիչների:Արտաշատում արբայազների դաստիարակությամբէր զբաղվում Յաբլիքոս Բաբելոնացին, որը գրեց նան 35 հատորանոց «Բաբելոնիկա»երկը: Ասորի փիլիսոփա ն պատմագիրՄար աբաս Կատինանհունարեն ու ասորերեն լեզվով գրում է Վայաստանինախնականպատմությունը,որիցօգտվել է նան Խորե-

նացին:

Հայաստանիքաղաքներումզարգացումէ ապրում հելլենիստական

թատրոնը:

Պլուտարքոսի վկայությամբ Տիգրանակերտումէին գտնվում մեծ թվով հույն դերասաններ,որոնց Տիգրան 2-րդը հրավիրել էր զանազան տեղերից:Արտաշատընս ունեցել է իր թատրոնը,որտեղ 53 թ. (մ.թ.ա.) Կրաժամանակ ներկայացսոսի դեմ տարած հաղթանակիտոնախմբությունների Բացի հույն ողբերվել է էվրիպիդեսի«Բաքոսուհիները»ողբերգությունը: գակներիպիեսներիցներկայացվումէին նան Արտավազդ2-րդի գրած ող-

բերգությունները:

Հելլենիստականթատրոնիկողքին գոյություն ուներ նան հայկական ժողովրդականթատրոնը,որի դերասաններընույն գուսաններն էին (հունարեն միմոս բառը հին հայերեն թարգմանվել է «գուսան»): Հետագա դարերումժողովրդականթատրոնըթեն իր գոյությունը պահպանումէ, սակայն մեծ անկում է ապրում:Աստիճանաբարձնավորվումէ հայկականհնագույն կրոնական դիցարանը:Հայերի գլխավոր աստվածը համարվումէր Հայկը. որը երկնքի,լույսի. արտաքինթշնամիներիցպաշտպանողաստվածն էր: Արանհամարվումէր գեղեցկության. ողջախոհության.երկրագործության, մեռնող ու հարությունառնող բնության աստվածը: ԱսորեստանիազդեցությամբՎայաստանումտարածված էր նան պտղաբերությանու սիրո աստվածուհիՇամիրամիպաշտամունքը:Հայաստանում շատ ուժեղ էր ջրի պաշտամունքը:Ջրի, ծովի ու անձրնի աստվածուհինէր Ծովինարը: Հին հայկական պաշտամունքիհիմքի վրա առաջանումէ հայկական հեթանոսական նոր պանթեոնը,որի գլխավորաստվածըԱրամազդնէր, որի անունը հին պարսկերենումնշանանումէր «տեր գերագույն իմաստության»: Արամազդիդուստրնէր Անահիտաստվածուհին(հին պարսկերենում նշանակումէր «անբիծ, անարատ»), որը համարվումէր մայրության ն պտղաբերությանաստվածուհին,Հայոց աշխարհիխնամակալըն Արտաշատի

ԳԼՈՒԽ 2.

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՑԹԸՅԵԼԼԵՆԻԶՄԻ ԺԱՄԱՆԱԿԱՇՐՋԱՆՈՒՄ

էր Վահագնը՝ Կարեոր աստվածներից քաջության,ուժի, հերոհովանավորը: աստվածներիցէին Աստղիկը` սության ու ռազմի աստվածը:Ամենասիրված սիրո աստվածուհին,որիննվիրվածէր հեթանոսական շրջանի ամենաժողովրդականտոներից մեկը՝ վարդավառիտոնը:Միհրըհամարվումէր արեգակի, կրակի ու դարբնությանաստվածը:Ենթադրվումէ, որ Գառնիի տաճարը նվիրվածէ եղել Միհր աստծուն: Արամազդիերրորդ դուստրը`Նանեն, հա-

մարվում է.ողջախոհության, ընտանեկանօջախը պահպանողաստվածուհին: Արամազդի քարտուղարը համարվողՏիրը հանդիսանումէր դպրության աստվածը: Հայոց հյուրընկալությանաստվածը Վանատուրն էր, իսկ նոր տարվանը՝Ամանորը: Նոր Պանթեոնի առաջացմամբ հնագույն աստվածները՝ Հայկը. Արանու մյուսները մարդկայնացվումեն. սկսում են համարվելպատմական աճնձնավորություններ, որոնցիցսերել է հայ ժողովուրդը: Իսկ նոր աստվածները, ինչպես բնորոշ է հելլենիստականարնելքիերկրներիաստվածներին, ձեռք են բերել հունական աստվածների նմանություններ:Այսպես,Արամազդը նույնացվել է Զեսի,Վահագնը՝Հերակլեսի,Անահիտը`Աթենասի.Աստղիկը՝ Աֆրոդհտեիհետ ն այլն:(Ավելի մանրամասնտես՝ 4, էջ 95) Ելնելով հնագիտականպահպանվածհուշարձաններիմնացորդներից, պետք է ենթադրել,որ հելլենիզճի շրջանում Հայաստաննունեցելէ նան մեջ ազգայինը ինքնատիպու զարգացածարվեստ:Ճարտարապետության համադրված է եղել հունական ե փոքրասիականճարտարապետության առաջավորտարրերի հետ: Կառուցվել են ամրոցներ,պալատներ,տաճարներ, թատրոններն այլն: Հելլենիզմի շրջանի հայկականճարտարապետության գլուխգործոցըԳառնիիհեթանոսականտաճարն է, որը կառուցվել է մ. թ. 1-ին դարում: Այն կանգունէ մնացել մինչն 1679 թվականիերկրաշարժը: Հայտնաբերվելէ նան Գառնիիպալատականբաղնիքիշենքը, որը կառուցվել է 2-րդ կամ 3-րդ դարում ն մինչն այսօր պահպանվածմիակ կոմունալ կենցաղայինշինությունն է: Զարգացածէ եղել նան քանդակագործությունն ու կիրառականարվեստը:Փոքր Հայքի Սատաղ քաղաքում գտնվել է բրոնզից պատրաստվածԱնահիտ աստվածուհու արձանի գլուխը, որն այժմ պահպանվումէ Բրիտանականթանգարանում:Որմնանկարչությանն խճանկարչության զարգացածությանմասին են խոսում հայտնաբերված Օմուշները: Քաղաքակրքությանպատմության մեջ Հայաստանիտեղը անտիկ արժեքների ճկատմամբ ունեցած վերաբերմունքի ու նրա յուրացման ու զարգացմանիմաստով խիստ առանձնահատուկ է: Հետագայում,հատկապես 5-7-րդ դդ. հին աշխարհիքրիստոնեականմշակույթիհետ համադրված անտիկմշակույթիմիակպահապանըհանդիսացավՀայաստանը:(7, էջ 8) '

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. Առաքելյան Ա. Վայժողովրդի մտավորմշակույթիզարգացման հհ. 1-3, Եր., 1959-1975 թ. պատմություն, 2. Գաբրիելյան Հ. Վայպատմա-փիլիսոփայական մտքիքննական վերլուծություն,Եր. 1968: Վ. Հայկական Յ.Ղարությունյան ճարտարապետության պատմու

թո Վայ Մր

ժողովո պատճություն՝ հի, Եր., ժողո

.

5.

այ

մություն, Եր.,Եր., 1985 ատմճություն,

4-8, ԳԱ

2, Եր. 1971-1973:

6.

.

1971-1987

թթ. հ. 1-

ԽրլոպյանԳ. Վայ սոցիալական իմաստասիրության պատմու

թյուն, Եր. 1982:

ԸՇ.Դ. 7.Քթճռո ՔՅրրշֆօօաճոեօ1

8.

Դաթո 5.

Ը.

8.Յ.,

ՎաթաոոճբաՇուոդ ՉՃՅՈԱՅ -ԵՖԼ»ԱՅ Ճքեախոք: ԼՄ-ՄԼԼտ»., Ճք., ը7տետքճ ոքշտաճմ ճքաճաու ո Մ .

Քք.,

1988.

ըօ

Է.5.-

ԳԼՈՒԽ 3.

ՁԱՅԿԱԿԱՆ ՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ 5-14 ԴԴ.

սկՀայկականմշակույթը5-9-րդ դդ. 4-րդ դ. սկսած Վայաստանում հարաբերությունները, որոնք աստիճանասեցին ծեչվորվել ֆեոդալական բար թափանցեցիներկրի արտադրական-տնտեսական կյանքի բոլոր բնահարաբերությունները.ինչգավառները:Նոր հասարակական-տնտեսական պես նան երկրի համար անբարենպաստմիջազգայինհարաբերությունները կային հարնան հզոր (հիշենք, որ այդ շրջանում մեծ հակամարտություններ ն Բյուզանդական ՍասանյանՊարսկաստանի կայսրությանմիջն, այդ թվում նան Հայաստանինիշխելու հարցում) որոշակի փոփոխություններ առաջացրին նան հասարակականվերնաշենքում: Միջնադարյան,այդ թվում նան հայկականմիջնադարյանմշակույԴրանցից առաջինը թին, բնորոշ են մի շարք առանձնահատկություններ: ավանդապահություննէ իր ոչ բացասականիմաստով: Գիտելիքների փոխանցմանավանդույթընշանակում էր մշակույթի պահպանում ն վերարտադրում յուրաքանչյուր նոր սերնդի համար: Յուրաքանչյուրկրթված մարդ կամ գիտնականանպայմանանցնում էր որեէ հեղինակավորդպրոցիավանդույթով, իմանումնրանումավանդվածամբողջգիտելիքները:Այստեղիցէլ նրա մյուս յուրահատկությունը` հեղինակազորությունը: Մյուս առանձնահատկություննայն էր, որ տեսական միտքը դարձել էր միջնադարյան աշԴա առախարհիմեջ մտնողժողովուրդներիընդհանուրսեփականությունը: վել նկատելիէ հոգնորմշակույթիգաղափարականու գիտականոլորտներում, տրամաբանության, իմաստասիրության, մաթեմատիկայի, աստվածաբանությանմեջ: Ինչպես պատմականբոլոր ժամանակաշրջաններում,այնպես էլ միջնադարում,հայ մշակույթըկարողացավառնչվելովժամանակիառաջավոր քաղաքակրթություններին, իր ներքին հնարավորություններիծավալումով ստեղծել դրանց համարժեք հոգնոր մշակույթ ն հավասարերկխոսության մեջ մտնել դրանց հետ: -

ԳԼՈՒԽ 3.

ԲԱԺԻՆ 3. ՀԱՅ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

է 3. Գնորգյանը,-մշակութաբանական առումով «Առհասարակ.նշում զարգացածազգային մշակույթ պատմականորեն նշանակում է յուրաքանչյուր դարաշրջանի սեփական ներքին կարողություններիառկայություն, մշակուորոնք կարող են ծավալվել այդ դարաշրջանիքաղաքակրթության թային ամբողջ տարածության մեջ» (5, էջ 36): ճիշտ այդպիսիվիճակում էր միջնադարյանՀայաստանիմշակույթը. որն ընդգրկումէր ժամանակի հոգնոր ոլորտն ամբողջությամբ: մեկը Վաղ միջնադարիառավել նշանավորիրադարձություններից Քրիստոնեությանպաշտոնականացումնէր (301 թ.): Բազմաստվածությունը միաստվածությամբ փոխարինելուպահանջըպայմանավորվածէր գործնական նպատակներով̀ամրապնդելկենտրոնականպետականիշխանություԱ կարգավորել նը, դադարեցնելմիջֆեոդալականերկպառակությունները հարաբերություններըպետականկենտրոնականիշխանությանհետ, ապադասահովել պետությանամբողջականությունը:Սակայնհանգամանքները վորվեցինայնպես, որ 387 թվականինՀայաստանը բաժանվեցՊարսկաստանի ն Բյուզանդիայիմիջն, 428 թվականինվերացվեց պետական անկախությունը: 652 թվականինճանաչվեցարաբականԽալիֆաթիգերիշխանությունը: Այս պայմաններումհայ ժողովրդի քաղաքական - գաղափարականն մշակութային կյանքում էլ ավելի մեծացավ հայ եկեղեցու դերը: Սակայնլինելով պետականկրոն. քրիստոնեությունըդեռես չէր դարձելզանգվածային գաղափարախոսությունն չէր ընդգրկել Հայաստանի ողջ տարածքը: Մի հանգամանք նես. հայկականեկեղեցիներում կրոնականարարողությունները կատարվում էին անհասկանալիհունական ն ասորականլեզուներով: Սուր կերպով զգացվում էր ազգային լեզուն հայ եկեղեցու պաշտոճականլեզուն դարձնելուանհրաժեշտությունը:Դրանխանգարումէր հայ գրերի բացակաայդ խնդիրըհաջոյությունը:Պատմականանհրաժեշտությամբ թելադրված ղությամբլուծեց հայ մշակույթիմեծագույներախտավորՄեսրոպՄաշտոցը (362-440թթ.). կաթողիկոսՄահակՊարթնի ն Վռամշապուհարքայի ակտիվ

մասնակցությամբ:

Հայ գրերի ստեղծումը անգնահատելի դեր խաղաց հայ ժողովրդի հոգնոր ն մտավորզարգացմանգործում, ամուր հիմք ստեղծեց մշակութային կյանքի վերելքի համար:Դրանիցհետո լայն թափ առավթարգմանչությունը: Առաջիններիցմեկը հայերեն թարգմանվեցԱստվածաշունչը,որը նպաստեց հայկական ինքնատիպքրիստոնեականգրականությանառաջացմանը: Հայ գրերի գյուտից հետո բացվեցին բազմաթիվհայկականդպրոցներ:Դպրոցներըհիմնականումգործում էին վանքերինկից: Դրանցկողքին հիմնվում էին նան ավելի բարձրկարգիուսումնարաններ՝ «Վարդապետարաններ»,որտեղ դասավանդումէին հայոց Ա օտար լեզուներ, աստվածաբանություն.փիլիսոփայություն,ճարտասանություն,քերականությունն

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ 5-14 ԴԴ.

այլն: այկական առաջին դպրոցը բացվեց Վաղարշապատում,որտեղ դա-

սավանդումէր Մեսրոպ Մաշտոցը: Այդ դպրոցումեն սովորել 5-րդ դարի ազատագրականշարժման այնպիսի ականավոր դեմքեր. ինչպիսիք էին ՀմայակՄամիկոնյանը,Վահան Ամատունին: ՎարդանՄամիկոնյանը, Զարգացում է ապրում տեսական միտքը` փիլիսոփայությունը. ն տրամաբանությունը,պատմությունը,քերականությունը,հռետորությունը Մովեն ԴավիթՔերականի, տեսականգործեր, մեծարժեք այլն: Ստեղծվում սես Խորենացու, Ղազար Փարպեցու,ԴավիթԱնհաղթիկողմից.որոնքկրթություն էին ստացել այդ ժամանակվաառաջավորգիտականու մշակութային Կոնստանտինոպոլսում.Աթենքում ե կենտրոններում` Ալեքսանդրիայում. կրել էին հունական աշխարհիմշակութայինավանդույթներիազդեցություճը: Հունաբան դպրոցիայս ներկայացուցիչներըհայ ժողովրդին ծանոթացու գիտությաննվաճումներինՊ̀լատոնի. Արիսրին նան փիլիսոփայության տոտելի, Փիլոն Ալեքսանդրացու.Պորփյուրի գործերին:Ստեղծվեց արժեգրականություն:Թարգմանվածգործերի արժեքը քավոր փիլիսոփայական մեծ է նան այն պատճառով,որ նրանց բնագրերիբացակայությանպատճառով հայերեն ընդօրինակություններըսկզբնաղբյուրի դեր են կատարում: հայ իրականությանմեջ մեծ տեղ գրավեց Բացի թարգմանություններից,. բուն փիլիսոփայականմշակույթը: Այս շրջանի աչքի ընկնող դեմքերից է Եզնիկ Կողբացին,որի գործերիցմեզ էհասել միայն մեկը՝ «Եղծ աղանդոցը»: Աշխարհիկմշակույթիզարգացումը,Ս. Արնշատյանիվկայությամբ. «Կարճ ժամանակումմոտեցրիննրա գհտությունըայդ ժամանակիքաղաքակիրթ ժողովուրդներիմշակույթի մակարդակին»(17,էջ 269): Այդ շրջանի ներկայացուցիչը Դավիթ մտքի ամենահեղինակավոր հայ փիլիսոփայական հույն ն հռոմեացի փիլիԱնհաղթնէր, որը մեծ հեղինակությունէր վայելում մեծ է «Սահմանք իմաստասիրունրա սոփաներիշրջանում: Հատկապես թյան» աշխատության փիլիսոփայականնշանակությունը: Փիլիսոփայության հետ ձնավորվեցնան բնագիտությունը,որը կապվում է ԱնանիաՇիրակացու անվանհետ: ՄիջնադարյանՀայաստանիմշակույթի մեջ կարնորտեղ է գրավում բժշկությունը:Սնվելով ժողովրդականբժշկության ակունքներից, այն կու-

տակել է ոժիշկներիբազումսերունդներիդարավորփորձնու գիտելիքները Հայաստանիբուսականու կենդանականաշխարհի.ինչպես նան հանքային նյութերի բուժիչ հատկություններիմասին: Ուրարտական ն ավելի վաղ շրջանի հնագիտականպեղումներիարդյունքները(բժշկական զանազան գործիքներ, դեղատանսարքեր ն այլն) վկայումէին հին այաստանի բժշկական արվեստիբարձր մակարդակիմասին: Քրիստոնեությունըպետական կրոն ընդունելուց հետո հին հեթանոսականտաճարներիտեղում հիմնվեցին քրիստոնեականվանքեր,որոնց կից բացվեցինառաջինհիվանդանոցները:

ԳԼՈՒԽ 3.

ԲԱԺԻՆ 3. ՎԱՅ ՄԵԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

'

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ 5-14 ԴԴ.

Արդեն3-րդ դարումհայ նախարարՍուրեն Սալահունուկինըբուժիչ հանքային աղբյուրների մոտ իր միջոցներովբորոտանոցկառուցեց:Արժե հիշել, որ Եվրոպայումառաջին բորոտանոցներըբացվել են դրանից 300 տարի հետո միայն: Առաջ եկան նան բժշկությանընվիրվածաշխատություններ,«Բժշկարանները» (10-րդ դարից), որոնք հիմնականում նվիրված էին հիվանդությունների դեղային բուժման հարցերինն որոնց մեջ հունական ազդեցությունից բացի նկատվում էր նան արաբական մշակույթի ազդեցությունը: Միջնադարյանհայ բժշկությանհիմնադիրըՄխիթարՀերացին է. որը նույն ինչ Հիպոկրատըհունական, ԳաղիանոսըՀռոմեական,Իբն դերնէ խաղացել. Սինան արաբականբժշկությանմեջ: Նրա հիմնականգործը «Ջերմանց մխիթարութիւնն»է: է նրա ինքմիշտ

մեջ Վառանծնացել աաոունյան ր աոյթի նատի զա ստը: են Միլ արմ տաճարնե Լ)Աշրջանում մ ի Ք Միանավ բի. ր բազիլիկ. Եռանավ աժանվում նաիրի գմ որ թավոր եկեղեցիներ: Ներսես Շինող Կաթողիկոսի (7-րդ արի ե լ այդ Պարի Ան է նան քանդաԱՆՆ Զարգացում գլ ւխգործոցն րտարապխտությաց ր

1.

ե

2.

,

ապրում

է:

կագործությունը

կապվածճարտարապետական կառույցներիզարդարման

տ:

4-5-րդ դարերում ելնելով քրիստոնեությանպահանջներից.ձնաչ է նան հոգնոր-եկեղեցական երաժշտությունը,որը դարձավկրոնավորվում արարողություններիու ծեսերի համակարգի անբաժանելի տարրը: այկականերաժշտաարվեստիու երգարվեստի մեջ, որպես նորույթ, պետք է առանձնացնելայն, որ ներդաշնակորեն զուգակցվում էր երաժշտաարվեստը բանաստեղծության (շարականների)հետ: Այս արվեստի զարգացման որի մշակման մեջ մեծ է Դավիթ Բ.

ոյ

կան

նրա ոեմությունը. Քերան Արհաղթի, Դավիթ երգարվեստն ՂՔի.

'

թ

Քերականի ն

այլոցդերը:

ու երաժշԶարգացում է ապրում նան ժողովրդական տությունը, որի ներկայացուցիչները եղել են գուսանները: Ժողովրդական երգարվեստը,հենվելով ժողովրդականավանդույթներիվրա, գուսանազան

ստեղծումէ նոր վիպերգականպատումներ(«Պարսից պատերազմ»,«Տա-

րոնի պատերազմ»): Նշված ժամանակահատվածումհայ մշակույթըաշխույժ հետաքրքրություն է ցուցաբերում հունական. հռոմեական, բյուզանդական, ինչպես նան եվրոպականնոր մշակութայիներնույթներինկատմամբ:Դա է պատճառը, որ հայկականմշակույթըիրենիցներկայացրեցորպեսազգայինինքնուն արելյան մշակույթներիհամադրմանմի ինք-

արեմտյան րույն դիմագծով `

ատիպ զա ժիջնադարյան մ կական )

նաղառյան

ման մշակույթիզարգացման

մե մեջ ես հ հաորպես

ՍԱ տիայի հայկա» ախի րներիմ ելնուռում պետությունը (1080-1375):

մշակույթը:

Այս

հայկական շրջանում

կան

Գրականության,ճարտարապետության.մանրանկարչության ն որոնք իրենց արստեղծվումեն կոթողներ, մշակույթիայլ բնագավառներում մեջ: են պատմության մշակույթի գրավում համաշխարհային ժանի տեղն ու գիտությունը: է Շարունակվում բացդպրոցներիհամանմանությամբ միջնադարյան Եվրոպական վեցին եկեղեցիներինկից դպրոցներ: Դրա կողքին բացվեցին նան բարձրակամ «Համալգույն դպրոցներ,որոնք կոչվում էին «Վարդապետություններ» սարաններ»: Այստեղ նս, ինչպես Եվրոպայում.բացի աստվածաբանությունից, ուսումնասիրումէին մաթեմատիկա.աշխարհագրություն,քերականուերաճարտասանություն. ճարտարապետություն, թյուն, փիլիսոփայություն, հաեն ն Տաթնի պատկանում կարգիդպրոցներիթվին այլն: Այդ ժշտություն

զարգանալ կրթությունն

մալսարանը,որը հիմնվել է 9-րդ դ. ն գործել մինչն 15-րդ դ.: Այստեղ են գործել հայ մշակույթիայնպիսիգործիչներ,ինչպիսիք են Հ. Որոտնեցին.Գ. Տաթնացին,Ա. Սյունեցինն ուրիշներ: Մյուսը Գլաձորի համալսարաննէր. որը հիմնվել է 13-րդ դարում Ներսես Մշեցու կողմից. Մեծ հաճբավ էր վայելում նան Նարեկա ճարտասանական դպրոցը (10-րդ դ.), որտեղ դասավանդելէ նան ԳրիգորՆարեկացին:11-րդ դ. հիմնվում ն մինչն 13-րդ դարը գործում է այդ դպրոցիգոդպրոցը: Փիլիսոփայական Անիքաղաքի իմաստասիրական յությունը կապվածէր հայ հոգնոր մշակույթի այնպիսինվիրյալների հետ. ինչպիսիք էին Գրիգոր Մագիստրոսը. Հովհաննես Իմաստասերը: 12-13-րդ դդ. գործել է Սիս քաղաքի ճեմարան-համալսարանը: Այս բարձրագույնդպրոցներըդարձան մշակութայինխոշոր կենտրոններ,որտեղզարգացումապրեց գիտությունը:Գիտությանզարգացումը տեղի էր ունենում գլխավորապեսփիլիսոփայության.իրավագիտության. պատմության,ինչպես նան բնական գիտություններիբնագավառում:ՀաՄարուստ ու բովանդակալիցէ միջնադարյանփիլիսոփայությունը:Գրիգոր հարմաուսմունքներին,այն գիստրոսըծանոթլինելովանտիկմտածողների եկեղեցու ուսմունքին: Նա նան թւսրգմանեցէվրեցնում էր քրիստոնեական տարածում ու կլիդեսի «Երկրաչափությունը»:13-րդ դարում Գայաստանում ստանում է Վահրամ հեկեղորդներիցէին նոմինալիզմը11.որի զարգացում ուրիշներ: Րաբունին, ՅովհանՈրոտնեցին,Գրիգոր Տաթնացին ն 12-րդ. դ. սկսած հայ մշակույթը հարստացավմի նոր բնագավառով նս:

աի

ի նոա աո րկողը այնուներ րի Դավիր Աաաա Սակայն ոգուն: Այդ գործին ձեռնամուխ եղավ

Դա

)

գրավոր

օրենսդրության

ստեղծումն

էր,

որի

առաջին

ձեռնարկո

ժամանակաշրջանի պատասխանում ՄխիթարԳոշը (12-րդ դ. վերջը). որը գրեց «Դատաստանագիրք».ընդգրկե217

ԲԱԺԻՆ 3. ՀԱՅ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

լովհայկական միջնադարի պետական. քաղաքական, քրեական իրավունքը,

իրավական բոլոր նորմերն ու հասկացությունները: Պետականությանբացակայությանպատճառովայն չստացավօրենքի ուժ, սակայննրանիցօգտվում էին ինչպեսՎայաստւսնում, ն Ռուսաստանի այնպեսէլ Եվրուպայի գաղթօջախներում: Գոշից հետո մի նոր օրենսգիրքէ գրում ՍմբատԳունդստաբլի 1265 թ. Կիլիկիայում,որը ուներ «Գաղագսդատաստանաց թագավորաց» խորագիրը: Օրենսգրքումմեծ տեղ էր հատկացվումկենտրոնացված պետության շահերի պաշտպանությանը.արհեստագործությանու առնտրի զարգացմանը. օրինականությանպահպանմանը: Գոշին Գունդստաբլի«Դատաստանագրքերը»հիմք դրեցինհայկականգրավոր օրենսդրությանը: Նշված շրջանում ստեղծվեցնան հարուստ պատմագրություն,որի աչքի ընկնող ներկայացուցիչներից էին Հովհաննես Դրասխանակերտցին. ԹովմաԱրծրունին(9-10-րդ դդ.), ՍտեփանոսՏառոնագին,ԱրիստակեսԼաստիվերցին(12-րդ դ.). ՄատթեոսՈւռհայեցին(12-րդ դ.), Կիրակոս Գանծակեցին (13-րդ դ.) ն ուրիշներ: 10-րդ դարից սկսած, որպես ինքնուրույն ճյուղ հանդես է գալի. գեղարվեստականգրականությունը:Հայ գեղարվեստականգրականության առաջին խոշոր դեմքը ն աշխարհիկբանաստեղծության հիմնադիրըԳրիգոր Նարեկացինէ: Նա իր ժամանակաշրջանի մեծագույն բանաստեղծներիցէ, իսկ նրա «ՄատյանՈղբերգության»պոեմը, որը թարգմանվածէ աշխարհի մի շարք լեզուներով.իր մնայուն տեղն ունի համաշխարհայինմիջնադարյան պոեզիայիմեջ: Նրանից հետո գրական ասպարեզ եկան այնպիսի դեմքեր, ինչպհսիք են Ներսես Շնորհալին,ԿոնստանտինԵրզնկացին,Ֆրիկը, Հովհաննես Թլկուրանցին:Հայ առակագրությանմեծագույն դեմքը հանդիսացավՎարդանԱյգեկցին(13-րդ դ.): Հայկականմիջնադարյանմշակույթի մեջ կարնոր տեղ է գրավում նրա ճարտարապետությունը: 10-15-րդ դդ. կառուցվեցինքաղաքներ (Անի, Լոռի, Կապան,Սիս, Արծն), վանքեր(Տաթն. Հաղարծին,Սանահին,Գեղարդ, Ախթամար այլն). բերդեր(Կապույտ Բերդ.Բջնի, Ամբերդն այլն), կամուրջներ, պալատներ, ջրանցքերն այլ ճարտարապետական կառույցներ: 10-րդ դարի հայ նշանավորճարտարապետներից է Մանվելը,որի անվանհետ են կապվածԱխթամարի հայտնիճարտարապետական կոթողները:Անիին Շիրակի ճարտարապետական հուշարձաններիզգալի մասը կառուցվել է Տրդատ ճարտարապետի Նրան է պատկանում նան Կոստանդնունախագծով: պոլսի Ս. Սոֆիայի տաճարիվերանորոգված գմբեթը:Հայտնիէին նան այնճարտարապետներ, ինչպիսիք էին Սարգիսը,Վահանը,Մոմիկը ն ու-

ն

ե

րիշներ:

հետ սերտորեն կապված ճարտարապետության էր զարգացում

ապրում քանդակագործությունը: Քանդակներովհարուստ էին վերը նշված

ԳԼՈՒԽ 3.

ՊԱՅԿԱԿԱՆ ՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ 5-44 ԴԴ.

մեծ զարճարտարապետական հուշարձանները: Քանդակագործությունը

գացում է ստանում 12-13-րդ դդ., երբ մեծ տարածում են ստանում մահարձան կոթողներըն խաչքարերը:Խաչքարերի նախշազարդերինրբությունը. անկըրկնելիությունը,բազմազանությունըն ուրիշ առանձնահատկությունները դրանք դարձնում են հազվագյուտ կերտվածքներ, խաչքարայինարվեստը դարձնումեն հայկականմշակույթի առանձնահատուկտեսակ: Հայկական խաչքարերըհանդիսացանոչ միայն մահը, այլն կյանքի հարատնությունը խորհրդանշողստեղծագործություններ: Նշված ժամանակաշրջանում: ուսոձր գաոգազման հասան նանորմնանկարչություննու մանրանկարչությունը:Վրջինս հայկակառ միջնադարյան արվեստի առաջնակարգճյուղերից մեկն է: Մանրանկարչությանմեջ հայ հեղինակներըկարողացել են ւիոքր չափերում ստեղծել ու բացահայտել բնավորություններ,մարդու ն բնության.հոգնորի ու աշխարհիկի բազմաբնույթ կապերը:Ժամանակինհռչակվածէին շատ նկարիչներ` «ծաղկողներ». որոնց անուններըմեզ չեն հասել: 13-14-րդ դդ. մեզ հայտնինկարիչներից էին Թ. Ռոսլինը, Մարգարը,ՍարգիսՊիծակը. Սիմեոնը,Օգսենըն ուրիշներ: Հայ ժողովրդի պատմության ու մշակույթի մեծագույն նվաճումը հայկականէպոսիստեղծումնէր: «Սասունցի Դավիթ»(«Սասնա ծռեր») դյուցազնավեււլյը,որի հիմքը կազմում են 8-9-րդ դդ. արաբականխալիֆայության դեմ հայ ժողովրդի մղած ազատագրականհերոսամարտերը,ձնավորվել է հարավայինՀայաստանում՝Սասունում, Խութում. Տարոնում, Վասպուրականում:Այն կազմված է 4 ճյուղից (Սանասար ն Բաղդասար.Մեծ Մհեր. Դավիթ ն Փոքր Մհեր): Հայկականէպոսը թարճմանվածէ բազմաթիվլեզուներով. նրա հազարամյակընշվեց 1939 թվականին:Հայկականէպոսն ունի մեծ արժեքներ. այլն հանդիսանումէ հայ ազգաոչ միայն գեղարվեստական յին մտածողության, աշխարհայացքի, կրոնադիցաբանականպատկերացումների, ավանդույթների,բարոյականսկզբունքների իմաստավորմանու ըմբռնման հանրագիտական նշանակություն ունեցող հիմնարար հուշարձան: Նշված գծերի շնորհիվ էպոսը կարելի է համարել ազգային յուրահա(տես 20,էջ 76): տուկ գաղափարախոսություն է, որ ֆեոդալիզմի ՀայկականՎերածննդիհիմնահարցը.-Նկատելի շրջանակներում՝10-13-րդ դդ.. Հայաստանումտեղիունեցավինչպեստնտեսական, այնպես էլ մտավոր բարձր վերելք: ՀամեմատելովԱրեմուտքում տեղի ունեցած նմանատիպերնույթների ռետ, Մ. Աբեղյանըայն անվանեց Վերածնություն:Իրոք, արաբականկապանքներիցազատագրվածԲագրատունյանց Հայաստանը անօրինակ տնտեսականու մշակութային վերելք ապրեց: Հայ փիլիսոփայականու մշակութաբանական գրականությանմեջ սկզբնավորվումէ տեսականբանավեճ՝ հայկական վերածննդիհիմնահար213

3. ԳԼՈՒԽ

3.

ԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈ

ԲԱԺԻՆ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ՍԺԻՆ 3. ՀԱՅ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ

ցի հետ կապված:Որոշ հեղինակներմիանշանակընդունումեն հայկական Վերածննդիգոյության փաստը(Վ. Չալոյան), ոմանք էլ այդ շրջանը համարում են ֆեոդալիզմի շրջանակներում մշակույթիծաղկում (3. Գաբրիելյան. Գ. Գրիգորյան): Հայկական Վերածննդիգոյությունը չընդունող հեղինակներըհենՎերածնունդըկապիվում են այն գաղափարիվրա. որ արնմտանրոպական տալիստականհարաբերությունների առաջացմանհետնեանք էր ն իր բնույթով բուրժուական էր: ՄինչդեռմիջնադարյանՀայաստանումկապիտալիզմն իր արմատներըդեռ չէր գցել, իսկ 9-13-րդ դարերի մշակութայինշարժման սնուցողն ու տոն տվողը եղել է ֆեոդալ դասակարգիառաջավոր թնը, որը կենտրոնացածէր քաղաքներում:Հ. Գաբրիելյանըայն կարծիքն է հայտնում, որ ֆեոդալիզմիպայմաններումտեղի ունեցած մշակութայինվերելքները սովորաբար արտահայտվելեն առաջինհերթին,մշակույթի մեջ աշխարհիկ տարրերիզարգացումով,որից բնավ չի հետնում. որ աշխարհիկ բնույթի Վերածնունդ տարրերիամեն մի ուժեղացում արնմտաեվրոպական է եղել (տես 2, էջ 142): ՀայկականՎերածնունդըընդունող հեղինակներիցպետք է առանձնացնել հայ փիլիսոփայության մյուս երախտավորին՝Վ. Չալոյանին: Նա գտնում է, որ հայկական Վերածնունդըպատմականորենայնքան նշանակալից է, որ այն չնդունել հնարավոր չէ, ն որ այն պետք է դիտել որպեսՎերածնությանընդհանուրհիմնահարցիմի մասը: Ավելի մանրամասնանդրադառնանք հայկական Վերածնունդնընդունող տեսակետին (Ավելի մանրամասն

տես՛14):

Հայտնի է, որ 7-րդ դարի սկզբին Հայաստանըմտավ արաբական 774-775 թթ. տեղի ունեցան հախալիֆայությանկազմի մեջ: 703, 748-750. Այնուհետն տեղի են ունենում թուրքկաարաբականապստամբություններ: սելջուկների.իսկ ապա՝ մոնղոլ-ջաթարներիարշավանքներըդեպի Հայաստան: Արտաքինազդեցությանհետնանքով դանդաղեցիններքին զարգացման գործընթացները: Սակայնպատմականզարգացմանայս պայմաններումհատկապես Անիում ն Կիլիկիայիպետականությանշրջանակներումտեղի ունեցան սոցիալ-տնտեսականկարնոր տեղաշարժեր,որոնք պայմանավորեցինփիլիսոփայության,գիտության,գրականության,արվեստիվերածնունդը: Անիում 10-13-րդ դդ. հաշվվում էր 10000 տուն, մոտ 100000 բնակիչ: Քաղաքներում մեծ զարգացումեն ապրում արհեստները.մետաղամշակումը, զինագործությունը, ոսկերչությունը,մետաքսի. բամբակի.բրդի մշակուեն հաստատվում տարբեր թյունը ն այլն: Առնտրականհարաբերություններ երկրներիհետ: Վ. Չալոյանըգտնում է, որ Անիում ն ԿիլիկիանՎայաստանում հասուն Ֆեոդալիզմիփուլում նկատվումէին կապիտալինախասկզբնական կուտակմաներնույթներ,որոնք իրականությունչդարձան արտաքինպատ214

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ 5-14 ԴԴ.

ճառներով:

Եվրոպականռեֆորմացիոն շարժումների նման շարժում առաջացավ նան Հայաստանում,հանձինս Թոնդրակյան շարժման: Հայկական Վերածնունդը ունենալով իր յուրահատկությունները. համանման շատ կողմեր ուներ եվրոպականիհետ: Նրա զարգացումըունեցել է երկու փուլ. Առաջին փուլը ընդգրկումէ 10-11-րդ դդ.. որը համընկնում է թուրք-սելջուկներիարշավանքի ն Թոնդրակյանշարժմանհետ: Երկրորդ փուլը ընդգրկում: 12-13-րդ դդ. Մի կողմից վերածնվումեն անտիկ մշակութային արժեքները.մյուս կողմից ստեղծվում են նոր արժեքներ: Մեծանում է հետաքրքրությունը նահատկապեսԴ. Անհաղթին Ա. Շիրակացու խորդ շրջանի հայ փիլիսոփաների, ուսմունքների նկատմամբ:Շրջանառությանմեջ են դրվում անտիկ փիլիսոհին ու նոր թարգմանուփաներԱրիստոտելի, Պորփյուրի, Զենոնի, Պլատոնի է, թյունները: Հիշարժան որ դեռնս 11-րդ դ. առաջինկեսին հայերեն լեզվով կար էվկլիդեսի«Երկրաչափությունը»թարգմանվածբնագրից,իսկ լատիներեն թարգմանությունըկատարվեց միայն 12-րդ դարում` արաբներից:Գիտական կենտրոնռերումուսումնասիրում էին փիլիսոփայություն, տրամաբանություն, գրականություն, արվեստ, մաթեմատիկա,քերականություն, ճարտասանություն,բնագիտություն: Գրականությանմեջ հանդես են գալիս նոո ժանրեր ու ձներ, որի գագաթը հանդիսացավ«Սասունցի Դավիթը» էպոսը: ՀայկականՎերածննդի ամենատիպական ներկայացուցիչը համարվում է Գրիգոր Նարեկացին.որի «Մատյանողբերգության»պոեմը համեմատվուձէ Դանթեիու Պետրարկայի ստեղծագործություններիհետ: նարեկացու համար աստված աճեն ինչի ստեղծողն է, հոգիներիու մարմիններիարարիչը: Սակայննա նան մարդկային կատարյալ հատկանիշներովմարդու տիպար է, որին Նարեկացին դիմում է արդարությանպահանջով: Նարեկացինմի դեպքում հանդես է գալիս որպես բողոքավոր, աստծո արարքների քննադատ, իսկ մեկ այլ դեպքում հայտարարումէ, ռր աստվածը միայն հավատի օբյեկտ է, նա անքննելի է. անճանաչելի:Եթե բնության նման հնարավորլինի աստծուն ճանաչել, ապա նա կդադարեր աստվածլինելուց: Մարդ պետք է ձուլվի աստծո մեջ ընկալման միջոցով, զգացմունքայինմակարդակում:Նարեկացին վստահ էր, որ ընթերցելովիր «Մատյանը»մարդիկկմաքրվենմեղքերից ն կձուլվեն աստծո հետ՝ չարին վերջ տալու նպատակով: Հայկական հոգնոր մշակույթի մեջ Գ. նարեկացին առաջ է քաշում Վերածննդիյուրաձատուկ հումանիստական մոտեցումները:Նա առաջ է քաշում մարդու ուսումնասիրության.մարդկայինկեցությանեզակիության.վեհության ու երկրայինգեղեցկությանհարցերը:Նրաաշխարհայացքինբնորոշ է կրոնականթեմատիկայիմեջ աշխարհիկըտեսնելու ն այն աշխարհի-

կացնելու, մարդկայնացնելու կողմնորոշումը:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԱռաքելյանԱ. Վայժողովրդիմտավորմշակույթի զարգացման պատմություն,հ. 1, Եր., 1959: 2. ԳաբրիելյանՀ. Վայ փիլիսոփայական մտքի պատմություն,հ. 1., Եր., 1956.: 3. Գաբրիելյան Հ. Վայպատմա-փիլիսոփայական մտքիքննական վերլուծություն,Եր., 1966: հայ փիլիսոփայության հանգուցա 4.ԳրիգորյանԳ. Միջնադարյան յին հարցերիշուրջ, Եր.,1987: 5. ԳնորգյանՀ. Վայ փիլիսոփայության պատմությանմշակութաբա նականտեսանկյունները.-«Հայ հոգնորմշա իմաստասիրությունը կույթիհամակարգում», Եր.,1992: Ա. Վայկականմանրանկարչություն:Կենդանազարդեր, 1.

ծ.ր.,Գեորգյան :

ԻսաբեկյանՀ. Վայկական ռենեսանսի ճարտարապետությունը, Եր., 1990: 8. Վայժոռովրդիպատմություն,Եր., 1985.: 9. Վայժողովրդիպատմություն, հ. 3, Եր.,1976: 10. Վայ մշակույթինշանավորգործիչները5-18-րդ դդ., Եր., 1976: 11. Ղարությունյան Վ. Գայկական պատմու ճարտարապետության թյուն, Եր., 1992: Ս. Բժշկությունըհին ն միջնադարյան 12. Վարդանյան Վայաստա նում, Եր., 1982: 13 ՀովհաջիսյանՀ. Թատրոնըմիջնադարյան Հայաստանում: 14. ԶալոյանՎ. Կ. Վայկական ռենեսանս, Եր., 1964: 15. Տեր-ՆերսիսյանՍ. Վայ արվեստըմիջնադարում, Եր., 1975: 7.

16.Ճոքօաօաււ

ՒՌԼՇՈՑ.,

"դ.

Ի.

1,

94Շաօթու

Քթ.,

1973.

ճքոտաշոօ

ՇՏ

գ6Շոօտ

Ք 17. Շ.Շ. Փֆօշօֆեոխոաւ ԺՇճօթաաւ Ճճրօրաճվւ 1980. ՇՔՇՌԽՇԵՑԻԽՕԲՕ Ճճթուճաաւ. Ճթ., 18. ՇոԱՇԲՅԾ հաթյոռու ԷԲ.Ճ.

16 ճՇՇվԲՇՑՕԽՏՄՎԵԾՅ

» 1991. ճքեճաք., Քք.,

ՇՅՃԿՕԾԵԻ:ՒԾՇ»

19. Խոտ Ք.հ. Քոատթոոտ ՀՕԽԱՅՇՏ

20.

ԷՅԱՏՕԵՅԴԵԽԾԻԾ

ՍարգսյանՍ. Ա.

Ծջրուա.

Բթ.,

1994.

Մշակութաբանություն,Եր., 1996.:

առօ

ՒԷԱԱՇ

ք

ԳԼՈՒԽ 4.

15-18 ԴԱՐԵՐԻ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

Նանա Աաաա րակր հեափանցած ոնլո, կան պատերազմների բերի րոնհրաաոնքով տեղի ունեցան զան գվածային բռնագաղթեր: հայ 15-րդ դարից մինչն 47-րդ կում է ապրում: էր ն աղ կոյունլու թուրքթաթարական

դարաս

հայկական

ցեղերի ներխուժման

ն

մշակույթը

ան-

թուրք-ւպարսկա-

հետ,

Ընդհատվեց մշակույթի բնականոնզարգացընթացքը: Տեղահանված հայերն իրենց գաղթօջախներն ստեղծեցին Ղրիմում, Ռուսաստանում, Նոր Ջուղայում, Հոլանդիայում:Հայերը գաղթօջախներում ոչ միայն յուրացրին տեղական մշակութային արժեքները. այլն մեծ դեր խաղացինայդ երկրներիմշակույթների զարգացման գործում: Հայ ժողովրդիու նրա մշակույթիպատմությանայս յուրահատկությունըբնորոշում է հետագա հայկականընդհանուր մշակույթի դիմագիծը: Կազմավորվող տեղականու հայկական մշակույթների փոխազդեցություններիպայմաններում զարգացավ գիտությունը. կրթությունը, փիլիսոփայությունը, ճարտարապետությունը, կերպարվեստը նայլն: 1440 -ական թթ. Յոհան Գուտենբերգի տպագրությանգյուտից հետո հայկականմշակույթընս մասնակիցդարձավգրատպությանգործընթացին: Հայկականառաջինգիրքը լույս է տեսնում Վայաստանից դուրս՝ Վենետիկում, 1512 թ. «Ուրբաթագիրք»վերնագրով: Հաջորդ տարին լույս են տեսնում նս չորսը՝ «Տաղարան», «Աղթարք». «Պարզատումար». «Պատարագաման

մատույց»:

Հայ տպագրությունը հետագայում տարածում ու զարգացում ստացավ Վենետիկում,Լվովում, Ամստերդամում,էջմիածնում ն այլուր, նպաստելով ազգային գրավոր զարթոնքին: մշակույթի Հայտպագրության առաջնեկներից մեկը եղել է ՎովհաննեսԱնկյուրացին,որը գործել է Իտալիայում: 17-րդ դարում ամենաաչքի ընկնող օջախներից մեկը դառնում է

Ամստերդամը,որտեղ տպագրության գործը կազմակերպեցինՄատթեոս Ծարեցինն ՈսկանԵրնանցին:ՈսկանԵրնանցինկազմակերպումէ Առաքել Դավրիժեցու «Պատմություն»,Անանիա Շիրակացու «Աշխարհացույց» ն 16 այլ գրքերի հրատարակումը:Ամստերդամում տպագրականգործը հետա217

ԲԱԺԻՆ 3. ՎԱՅ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

գայում շարունակեցին Մատթեոս.Միքայել.Ղուկաս Վանանդեցիները. մինչն

տպարանիփակում: 1717 թ. Վենետիկիս. Ղազարկղզում հիմնվում է հայ կաթոլիկ կրոնավորների միաբանությունը, որն իր հիմնադիր Մխիթար Սեբաստացու անունով կոչվեց Մխիթարյան միաբանություն: Մխիթարյանների հիմնած տպարանում տպագրվումէին ոչ միայն հայ, այլե բազմաթիվթարգմանական գրքերը: Բուն Հայաստանումառաջին տպարանըհիմնվում Է 1771թ. էջմիածնում Սիմեռն Երեանցի կաթողիկոսիկողմից: 15-17-րդ դդ. պատմագրությանաչքի ընկնող ներկայացուցիչներից են Թովմա Մեծոփեցին (15-րդ դ.), Առաքել Դավրիժեցին(17-րդ դ.), Գրիգոր Դարանաղցին(18-րդ դար), Սիմեոն Լեհացին, ԶաքարիաՔանաքեռցին(17րդ դ.), Եսայի Վասան-Ջալալյանը,Խաչատուր Ջուղայեցին (18-րդ դ.): 18-րդ դարի հայ պատմագրությանխոշոր նվաճումը, իհարկե, Միքայել Չամչյանի եռահատոր «Հայոց պատմությունն» էր, որտեղ շարադրված է հայ ժողովրդիամբողջականպատմությունըսկզբիցմինչն 18-րդ դարը: Օգտագործվելեն ինչպես հայկական,այնպես էլ Օտար աղբյուրները: Լուրջ քայլեր են կատարվումնան տոմարագիտության բնագավառում: 1616 թ. ԱզարիաՋուղայեցին կազմում է հայկականնոր տոմարը: Այս բնագավառումաչքի ընկնող դեմքերիցէ նան ԱվետիքՏիգրանակերտգին: 17-րդ դարում աշխուժացում է նկատվում հայ փրլիսդփայական մտքի ընդհատված ավանդույթների վերականգնման բնագավառում:Այստեղ մեծ է Ս. Ջուղայեցու, Հ. Ջուղայեցու, Ս. Լեհացու դերը: Նշված դարերումհայ մշակույթի ամենաառաջավորու կազմակերպված բնագավառներիցմեկը. որը մնաց համաշխարհայինզարգացման մակարդակին,բանաստեղծական արվեստն է: 15-րդ դարի աչքի ընկնող տաղերգուներից է Մկրտիչ Նաղաշը. 16-րդ դարի աշխարհիկքնարերգության մեջ առանձնացավԳրիգոր Աղթամարցին:16-րդ դարի հայ գրականության ամենահայտնի դեմքը, իհարկե, Նահապետ Քուչակն է, որի արվեստն արտահայտում է հումանիստականբարձր գաղափարներ:17-րդ դարի բանաստեղծներիցհիշատակման է արժանի Նաղաշ Հովնաթանը, որը բազմապլանարվեստագետէր, եղել է նան երգիչ ու նկարիչ: 18-րդ դարի ամենահայտնիբանաստեղծըՍայաթ-Նովանէ, դրը ստեղծագործել է նան անդրկովկասյան մյուս ժողովուրդներիլեզուներով: 17-րդ դարի երկրորդ կեսից գիտամշակութայինկյանքում նկատվող վերակենդանացմաննշանները տարածվեցին նան բնական գիտուջանքերով եվրոհայ մտավորականների թյունների վրա: Գաղթօջախների հայ իրակապական բնագիտության նվաճումները դառնում են հասանելի նության համար:

թ.

ԳԼՈՒԽ 4. 15-18 ԴԱՐԵՐԻ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

գիտելիքների բնագավառումլուրջ նվաճումնեԱշխարհագրական, րի է հասնում ՎովհաննեսԱնկյուրացին,որը ոչ միայն թարգմանություններէ կատարում,այլն կազմում է քարտեզներ:Այդ բնագավառիհայտնի դեմքերից է նան Ղուկաս Վանանդեցին, որի պատրաստած «Վամատարած աշխարհացույցը» խոշոր երնույթ էր ոչ միայն հայ, այլն համաշխարհային քարտեզագրությանպատմությանմեջ:(Ավելի մանրամասնտես` 5, էջ 77) հետո նորից ակտիվանումէ Արվեստիմեջ որոշ ընդհատումներից մանրանկարչությունը:17-րդ դարումհիմնվեցնոր-Ջուղայի մանրանկարչական դպրոցը, որի ներկայացուցիչները հայ նկարչության ավանդույթները հարստացրինիրանականն եվրոպականնկարչության մոտիվներով:Հայտնի մանրանկարիչներից էին Նաղաշ Հովնաթանը, Հակոբջանըն ուրիշներ: ու մանրանկարչության Որմնանկարչության ամենահայտնիդեմքերից էր Մինաս Ծաղկարարը,որին էլ պատկանում են էջմիածնի տաճարի շքեղ որմնանկարները:(8,էջ 232) 18-րդ դարիերկրորդկեսից հայ իրականության մեջ ձնավորվումէ պատմական բերումով այն լուսավորականգաղափարախոսությունը: Իրերի առաջացավհնդկահայգաղթօջախներում.ուր հանդես եկան մի շարք առաջավոր հասարակական-քաղաքականգործիչներ Աե մտավորականներ (1 էմին. Մ. Բաղրամյան,Շ. Շահամիրյանն ուրիշներ): Ընդհանուր մշակութային վերելքը, ծանոթությունըեվրդպականառաջավորմշակույթի հետ. հայ ժողովրդի ընդհանուր վիճակը բավարարհող նախապատրաստեցինլուսավորա-

կան գաղափարների տարածման համար: Հայ լուսավորիչները ծանոթ էին եվրդպական, հատկապես անգլիական լուսավորականությանը Կ կրել են նրա անմիջականազդեցությունը: Հայ լուսավորականությանբնորոշ գծերից մեկն այն էր. որ նրա ներկայացուցիչները հանդիսացան ազգային ազատագրական պայքարի ակ-

տիվ գործիչներ:

1771 թ. Շ. Շահամիրյանիուժերով Մադրասումհիմնվում է տպարան, որտեղ տպագրվումեն Մ. Բաղրամյանի «Նոր տետրակ, որ կոչի հորդորակ» ն իր հեղինակած«Որոգայթ փառաց» աշխատությունները: Վերջինս հայ իրականությանմեջ գրվածառաջինսահմանադրական նախագիծնէ:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. ԱռաքելյանԱ. Գայ ժողովրդիմտավորմշակույթիզարգացման հ. 3, Եր., 1975.: պատմություն, 2. ԱբեղյանՄ. Երկեր,հ. 4, Եր., 1970: 3. Բաղրամյան Մ. Նոր տետրակ,որ կոչվում է հորդորակ,Եր., 19: 4. Լնոնյան Գ. Վայգիրքը ն տպագրությանարվեստը, Եր., 1958

վերլուծություն,Եր., 1983.: 6. ՂազարյանՄ. Վայ կերպարվեստը 16-18-րդ դդ., Եր., 1974. 7. ԳարությունյանՎ. Վայկական ճարտարապետության պատմու թյուն,Եր., 1992.: 8. Վայժողովրդիպատմություն, Եր., 1985.: 9. Վայ ժողովրդիպատմություն,հ. 4., Եր., 1973. 10. Վովսեփյան Գ. Նյութերն ուսումնասիրություններ հայ արվեստի պատմության, հ. 2, 1987. 11. Ոսկանյան Ն. ն ուրիշներ, Վայ գիրքը 1512-1800 թթ., Եր. 1988.12. ՇահամիրյանՇ. Որոգայթփառաց,Թիֆլիս, 1911:

ԳԼՈՒԽ

(19-ՐԴ.Դ.

-

20-ՐԴ

Դ.

5.

ՍԿԻԶԲ)

նոր շրջանը ընդգրկում է 19-րդ Հայկականմշակույթի պատմության 20-րդ դարի առաջիներկու տասնամյակները:Իր պատմությաննոր շրջանըհայ ժողովուրդը թնակոխեցերկփեղկված`հետամնացթուրքական ու պարսկականտիրապետություններիպայմաններում, ն ետ էր մնացել ժաԱյս հանգամանքը մանակիառաջավորազգերիզարգացմանմակարդակից: ձեավորման իր կնիքն է թողել հայ մշակույթի առանձնահատկությունների վրա: Նոր շրջանի հայկական մշակույթի գլխավոր առանձնահատկությունն այճ է. որ նրա զարգացումըտեղի ունեցավ երեք հարթությանվրա` 1. Արեմտյան Հայաստանում 2. ԱրնելյանՎայաստանում 3. Տարբեր երկրներիգաղթօջախներում: գտնվումէին զարգացմանտարՀասկանալիէ, այդ հատվածները վրա ե կրում էին տարբեր մշակութայինազդեցությունբեր մակարդակների ներ: Այսպես,Արեմտյանմասում գտնվող հայ ժողովուրդը առնչվում էր եվրոպական մշակույթի հետ, նրա վրա հատկապեսուժեղ էր ֆրանսիականմշակույթիազդեցությունը:Արնելյանմասըկրում էր ինչպեսՌուսաստանի,այնպես էլ համաշխարհային մշակույթի ազդեցությունները,միաժամանակ ստեղծելովինքնատիպմշակութայինարժեքներ:Իսկ գաղթօջախներիհայ մշակույթը փոխազդվումէր տվյալ երկրների մշակույթների հետ: Այսպիսով,հայկականմշակույթընոր շրջանումզարգանումէր երեք ճյուղավորումներով՝արեմտահայ.արնելահայ ն գաղութահայ:(մանրամասն տես 3) Այդուհանդերձդա միասնականհամահայկական4շակույթ է, որին բնորոշ են ազգային ավանդույթները, ազգայինդիմագիծը,ազատագրական պայքարիոգին: Մյուս առանձնահատկությունն այն է, որ եղեռնից հետո հայոց բադարը ն

ԲԱԺԻՆ

3. ՎԱՅ ՄԵԱԿՈՒՅԹԻ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ռապաշարում հանդես եկան նոր հասկացություններ` «սփյուռքահայություն». ե «սփյուռքահայ մշակույթ»: 19-րդ դ. մշակութային կենտրոններ ու օջախներ առաջացան Կալկաթայում (Վնդկաստան). Կ. Պոլիսում. Թիֆլիսում. Մոսկվայում ն այլուր: Որպես մշակութային կարնոր օջախներ շարուՇակում էին մնալ Վիեննայի ու Վենետիկի Մխիքարյանմիաբանությունները. Երուսաղեմի Վանքը ն այլն: Շուտով մշակութային կյանքը աշխուժանում է նան արնելյան հատվածում. որտեղ նույնպես ստեղծվում են մշակութային կենտրոններ: 19-րդ

դ.

70-ական

թթ.

հատուկ տեղ են գրավում էջմիածինը.

Գնորգյան ճեմարանի բացումից հեւ՞ո (1874 թ) դառնում է կարնոր մշակութային կենտրոն. Երնանը. Շուշին. Ալեքսանդրապոլը: 198-րդդարի սկզբներին պաշտոնական լեզուն մնում էր գրաբարը. սակայն այն աստիճանաբար գրական մշակման է ենթարկվում ն հաղթանակում է գրական աշխարահաբար լեզուն իր երկու արնմտյան ն արնելյան ճյուռավորումներով: Դա նպաստում է լուսավորության ու կրթության ցանցի ընդլայնմանը. իսկ վերջինս՝ գրատպության զարգացմանը: 1794-96 թթ. հրատարակված առաջին պարբերականից («Ազդարար»-Մադրաս) հետո ծավալվում է պարբերական մամուլի հրատարակումը հայ իրականուքյան մեջ. որը մշակութային-կազմակերպականխոշոր դեր է խաղում: 19-րդ դարի առաջին ճեսին հրատարակվեցին մտ 30 պարբերականներ.որոնց մեծ մասը Կ. Պոլսում. Վենետիկում.Թիֆլիսում: Դրանցից հատկապես կարնորնշանակություն ձեռք բերեցին «Արշալույս Արարատյան» (Զմյուռնիա), «Բազմավեպ» (Վենետիկ). «Ազգասեր» (Կալկաթա) պարբերականները: Արնելյան հատվածում 1846-47 թթ. լույս տեսավ «Կովկաս» շաբաթաթերթը` Թիֆլիսում: Այդ շրջանի ամենանշանավոր պարբերականը`«Հյուսիսափայլը» լույս է տեսել Մոսկվայում (1858-1864 թթ.): Արնելյան Վայաստանում առաջին պարբերականը` «Արարատ» ամսագիրը. սկսեց հրատարակվել 1868 թ. էջմիածնում: Հայկական պարբերական մամուլը հսկայական դեր խաղաց հայ հասարակական կյանքի ու մտքի վերածնության գործում: 19-րդ դարի կեսին աշխուօծություն է նկատվում կրթական համակարգում. ստեղծվում են դպրոցներ,ճեմարաններ:Արնելյան Հայաստանում գործում էին հիմնականում երեք տիպի դպրոցներ 1) ՕԾխական-եկեղեցական. 2) Մասնավոր. ն 3) Պետական. իսկ Արեմտյան Հայաստանում 1) Ծխական ն 2) Մասնավոր: Դպրոցներիցբացի հիմնվեցին ճեմարաններ: 1815 թ. Մոսկվայում հիմնվեց Լազարյան ճեմարանը. որը մեծ դեր խաղաց հայ մշակույթի զարգացման մեջ: Այստեղ են սովորել հայ մեծ բանաստեղծներ Ռ. Պատկանյաճը. Ս. Շահազիզը. Գ. Դոդոխյանը. Վ. Տերյանը ն մշակութի այլ նշանավոր որը

գործիչներ:

ԳԼՈՒԽ

5. ՆՈՐ

ԵՐՋԱՆԻ

ՎԱՅԿԱԿԱՆ

ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

Հայ մշակույթի զարգացմա:»գործում 4եձ աւլանդ ունեցավ Ներսիսյան դպրոցը. որը հիմնվեց Թիֆլիսում 1824 թ.: Այստեղ են սովորել Խ. Սբովյանը.Ս. Նազարյանը: 1832 թ. Երնանում հիմնվում է Երեանի գավառական ուսումնարանը. իսկ 1837 թ. Երնանի թեմական դպրոցը: Իտալիայի Պադուա քաղաքում 1834 թվականին բացվեց Մուրադյան դպրոցը. 1836 թ. Ռաֆայելյան վաոժարանը (Վենետիկում).որոնք հետագայում միացան. 1838 թ. Սկյուտարի ճեմարանը Կ. Պոլսում ս այլն(տես

6.

էջ297-298):

19-րդ դարի երկրոդ կեսին դպրոցների ցանցը Արնեելահայաստածավալում չստացավ ցարական կառավարության սահմանափակումների պատճառով: Դարի առաջին կեսհն հայ իրականության մեջ զգալի տեղաշարժեր մեծ հաջողություններիԷհւսսսկսվեցին գիտության բնագավառում:Առավել նում հատկապես հայագիտությունը. որտեղ խոշոր դեր են խաղացել Մխիթարյան միաբանությունները:Վայագիտությանըհավասարապես հետաքրքրում էր հայ ժողովրդի պատմության ու նրա մշակույթի բազմաբնույթ հարցենում

թթ. հրապարակ եկավ Միքայել Չամչյանի եռահատոր «Պատմություն հայոցը»: Հայագիտությանբնագավառում աչքի ընկնող ներդրում ունեցան Ղ. Ալիշանը. Մ. էմինը. Ք. Պատկանյանը. Մ. Գարւսգաշյանըն ուրիշներ: Սկզբից մինչն 20-րդ դարը հայ եկեղեցու պատմության մասին հատուկ աշխատանքգրեց Մաղաքիա Օրմանյանը («Ազգապատում»): Պատմւսգրությանըզուգահեռ մեծանում է հետաքրքրությունը հնագիտության նկատմամբ:ՄիջնադարյանՅայաստանիպատմության.մշակույթի, ինչպես նան ճարտարապետականարվեստի ուսումնասիրության համար կարնոր դեր խաղացին 1892 թ. սկսված Անրի պեղումները, որը իրականացվեց Ն. Մառի կողմից ն որին ակտիվորօն մասնակցում էին Թ. Թորամանյանը. Հ. Օրբելին, Աշխ. Քալանթարը: Բնական գիտությունների բնագավառում հայ իրականության մեջ մեծ հետաքրքրություն չնկատվեց: Սակայն այստեղ նս. հատկաւվես Հայաստանի սահմաններիցդուրս. հանդես եկան մի շարք նշանավոր գիտնականներ. որոնք զգալի ներդրում կատարեջոն գիւոո։"յան մեց: Դոանց թսին են պատկանում ԱնդրեասԱրծրունին. որը ճանաչված քիմիկոս ու երկրաբան էր. ՎովհաննեսԱդամյանը. որը հանդիսանում է գունավոր հեռուստատեսու-

րը: 1874-86

թյան գյուտարարը:

19-րդ դարի առաջին կեսին ծնունդ առավ հայ նոր գրականությունը. որի հինադիրը հանդիսացավ Խաչատուր Աբովյանը: 19-րդ դարի գրականության մեջ գոյություն ունեին 3 ուղղություններ կլասիցիզմ. ռոմանտիզմ ն ռեալիզմ: Ազգային երանգներով ու առանձնահատկություններով լրացված կլասիցիզմըտիրապետող էր դարի առաջին կեսին: Հայոց գրող223

ԲԱԺԻՆ 3. ՎԱՅ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ներն իրենցգրականնյութը վերցնում էին հայոց հին ու հարուստ պատմությունից ն գովերգում էին անցած օրերի փառավոր էջերը: Այս ուղղությանը հարում էին ՄխիթարյանՄիաբանությանգրողները: 19-րդ դարի երկրորդ կեսին անցում կատարվեց ռոմանտիզմին, որին, ի տարբերությունեվրոպականռոմանտիզմի,բնորոշ էր լուսավորականությունը: Կլասիցիզմի ու ռոմանտիզմիմիաձուլումով է ստեղծված Խ. Աբովյանի«Վերք Վայաստանի»վեպը: Հայկականռոմանտիզմիաչքի ընկՕող ներկայացուցիչներիցէ ՂնոնդԱլիշանը,որին բացառապեսհետաքրքթեմատիկան: Դրա հետ միասին նա րում էր ազգային-հայրենասիրական իդեալականցնումէր ավանդականանցյալը: Ռոմանտիկականուղղության մյուս հայտնի ներկայացուցիչներիցէին Ռ. Պատկանյանը, Ս. Շահազիզը, Րաֆֆին. Ծերենցը: 19-րդ դարի2-րդ կեսից մինչն 20-րդ դարի սկիզբը հայ գրականության մեջ իշխող է դառնում քննադատականռեալիզմը: Պոեզիայիփոխարեն գերիշխող է դառնում արձակը:Րաֆֆու ստեղծագործությանմեջ հասնելով իր բարձրակետին.ռոմանտիզմըիր տեղը զիջում է ռեալիստական ուղղությանը,որին բնորոշ է քննադատականոգին: Հայ ռեալիստականդրամատուրգիայիիսկականհիմնադիրըեղավ Գաբրիել Սունդուկյանը:Այս ուղղության մյուս ներկայացուցիչներիցեն Պ.

Պռոշյանը.Ղ. Աղայանը.Հ. Պարոնյանը.Մուրացանը.Վ. Փափազյանը,Շիր-

վանզադեն,Գ. Զոհրապը,Պ. Դուրյանը,Վարուժանը,Թումանյանըն շատ ուրիշներ, որոնք ոչ միայն զարգացրինհայ գրականությունն ու հոգնոր մշակույթը. այլն նրան բերեցինհամաշխարհայինհռչակ: Անհամաչաւիզարգացում ապրեցարվեստը:Եթե դարասկզբիննրա զարգացմանտեմպերըզիջում էին գրականությանը,ապա դարավերջինժամանակի գեղագիտական պահանջներիմակարդակինհասան երաժշտությունը,թատրոնը,կերպար-

են թատրոններ,կազմակերպվում դերասանականու թատերականխմբեր: 1846 թ. Կ. Պոլսում ՎովհաննեսԳասպարյանհջանքերով հիմնադրվում է Հայկական առաջին արհեստավարժ թատրոն-կրկեսը՝ 1861 թ. նույն Կ. Պոլսում հիմնվում է առաջինդրամա«Արամյան թատրոնը», տիկական արհեստավարժթատրոնը, որը նան առաջին արհեստավարժ թատրոննէր ՄերձավորԱրնելքում: Արնելահայ արհեստավարժթատրոնը ծնվեց Թիֆլիսում՝ 1863 թ.: Բացի ազգային դրամատուրգիայիցներկայացվում էին համաշխարհայինդասականներիպիեսները:Ձեավորվեցտաղանդավոր դերասանների մի ամբողջ սերունդ` Միհրդատ Ամերիկյան,Գնորգ Չմշկյան.Սիրանույշ,Պետրոս Ադամյանն ուրիշներ: Հայ երաժշտական արվեստի բնագավառում անգնահատելի դեր խաղացինՏիգրան Չուխաջյանը,Քրիստափոր Կարա-Մուրզան, ՄակարԵկմալյանը. Նիկողայոս Տիգրանյանը ն շատ ուրիշներ: Տիգրան Չուխաջյանը

վեստը: Հիմնվում

ԳԼՈՒԽ 5. ՆՈՐ ՇՐՋԱՆԻ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

մասնագիտական կրթություն էր ստացել Միլանում, կրել իտալականերաժշտականմշակույթիազդեցությունը:1868 թ. նա գրեց հայկականառաջին օպերան`«Արշակ 2-րդը»: Մակար Եկմալյանըգրում է իր հայտնի «Պատարագը»: Հայկական սիմֆոնիկերաժշտությանհիմնադիրըհանդիսացավ Ալ. Սպենդիարյանը(«Ալմաստ»): Ազգային երաժշտականարվեստի զարգացման մեջ իրոք, նորարարականդեր խաղաց մեծ Կոմիտասը(Սողոմոն Սողոմոնյան):Նա գրի է առել 3000-ից ավելի երգեր,հայ երաժշտությունըմաքրելով դարերի ընթացքումնրա մեջ արմատացածօտար տարրերից: Դարի ոգուն համապատասխան զարգացավնան կերւպարվեստը: Գեղանկարչությանմեջ մեծ հռչակ ձեռք բերեցին 17-րդ դ. բանաստեղծու ն-

Ան րիչԱաաա չ

Հայտսր դիմամվարիչ

էր «ավոբ

Աաաանյան տանիքի սերունդե Հսորգ

"ուսաթասյանը,

բնանկարիչ

Բա-

շինջաղյանը,պատմականթեմաները ներկայացնողգեղանկարիչ`Վարդգես Սուրենյանցը,ծովանկարիչ՝Էմանվել Մահտեսյանըն ուրիշներ:Քանդակագործությանբնագավառումաչքի ընկնող արվեստագետներից էր Հակոբ Գյուրջյանը,որն աշխատելէ Փարիզում Ռոդենիարվեստանոցում: Այսպիսով,նոր շրջանում հայ ժողովրդիմշակույթըձեռք բերեցայդ

շրջանի գեղագիտականպահանջներինհամապատասխանող որակ ու

կարդակ:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. Ս.

մա-

Ալեքսանյան Հայ լուսավորականռեալիզմ, Եր., 1980. ԱռաքելյանԱ. Վայ ժողովրդիմտավորմշակույթիզարգացման պատմություն,հ. 3, Եր., 1975.: 3. Երկանյան Վայկական մշակույթը1800-1917 թթ. ԵՐ., 1982.: Վ. 4. ԹադեոսյանՄ. Հայկականկլասիցիզմիտեսությունը,ԵՐ., 1977.: 5. Իշխանյան Ռ. Վայգրքիպատմություն, Եր., 1977.: 6. Վայժողովրդիպատմություն,Եր., 1985.: 7. Հայ ժողովրդիպատմություն, հ. 5-8, Եր., 1974.: պատմություն, 8. Վայնոր գրականության հ. 1-5, Եր., 1962-79 թթ.: 9. Հովհաննիսյան Հ. Հայ թատրոնիպատմություն, 19-րդ- դար., Եր., 2.

1996: 10. Սարգսյան Ս. Ա. Մշակութաբանություն, Եր., 1996.: 11. ՍարինյանՍ. Վայկական ռոմանտիզմ,Եր., 1966.:

ԳԼՈՒԽ 8. ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ 20-ՐԴ ԴԱՐՈՒՄ

ԳԼՈՒԽ 6

ՁԱՅԿԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ 20-ՐԴ ԴԱՐՈՒՄ

'

20-րդ դարի երկրորդտասնամյակիցհայ Ժողովրդիու նրա մշակույթի կյանքում սկսվում է մի նոր փուլ: 1920 թ. նոյեմբերի29-ին Վայաստանում հաստատվումեն խորհրդայինկարգեր.իսկ 1922 թ. դեկտեմբերինՀաու յաստանըմտնում է ԽՍՀՄ կազմիմեջ: Երկրիտնտեսական. քաղաքական ու հոգնոր զարգացումը ընթանում է միասնականգաղափարախոսության ղե ած ղեկավարության արության պայ պայմաննության կենտրոնացված կեն ն ե ն քաղաքականության ,

ԱՆ

՛

զուտ ազգային Սակայնխորհրդայինշրջանում կանգչի մշակույթի զարգացումն ու ազգայինհոգնոր դիմագծիպահպանումը`չնայած որոշ փուլերում տեղ գտած սահմանափակումներինն բռնություններին: հեղափոխուԻշխանություններիկողմից հռչակվածկուլտուրական թյան շրջանակներումկատարվածառաջինխոշոր միջոցառումըանգրագիտության վերացումն էր: Դպրոցնանջատվեց եկեղեցուց.կրթությունըմատչելի դարձավբոլորի համար. արագորենաճեցինդպրոցներիու սովորողների թիվը: 1921-1922 ուստարում Հայաստանում արդեն կար 506 դպրոցներ՝ 47.7 հազար սովորողներով,իսկ 1941-1942 թթ. դրանցթիվն արդենկազմում 1155 դպրոց ն 326 հազար աշակերտ: էր համապատասխանաբար Ստեղծվեց նան բարձրագույնկրթությանհամակարգը,նրա առաջնս

առնում

որն եո: Արնի Բուհաա ումըծնայած բուհերը պանման ոնտեգրերին: գիտական գիտության կենտրոններ, միաժամանակստեղծվեցինմի նեկը հանդիսացավ

թ.

Երեանի

պետական համալսարանը,

ստեղծվեց

շարք

ահետազոտական ինստիտուտներ,որոնց թիվը 30-ական թթ. հասավ 40-ի: գիտության կազմակերպմանու կոորդինացմանգործում մեծ դեր խաղաց գիտություններիակադեմիայիհայկական մասնաճյուղիկազմակերպումը: 1938 թ. նրա նախագահնշանակվեցխոշորագույն արնելագետ ՀովսեփՕրբելին.իսկ 1947-թ-ից մեր դարի խոշորագույնաստղաֆիզիկոս-

ներից մեկը` Վիկտոր Համբարձումյանը (ներկայիս նախագահը Ֆադեյ Սարգսյաննէ): Վերելք է ապրում գեղարվեստականմշակույթը: ճիշտ է, չափանշված (ստանդարտայնացված)պարտադիրսոցիալիստականռեալիզմի հիմքի վրա, սակայն շարունակելով անցյալի դասական ավանդույթները,հայ գրողներն ստեղծեցինհարուստ գրականություն:20-30-ականթթ. գրական գործունեություննէ սկսում հայ մեծ բանաստեղծ Եղիշե Չարենցը:Նրա կողջին հանդեսեն գալիս այնպիսիբանաստեղծներ,ինչպիսիքեն Գ. Մահարին, Ն. Զարյանը,Գ. Սարյանըն ուրիշներ: Արձակիմեջ մնայունազգային արժեքկեր են ստեղծումԱ. Բակունցը,Դ. Դեմիրճյանը,Ս. Զորյանը: Վայաստան է վեԱ. Իսահակյանը:Դարի րադառնում հայ գրականությաներախտավորներից երկրորդկեսին հայ գրականությունընոր ազգային արժեքներովհարստացրին Պ. Սնակը, Հ. Շիրազը. Հ. Սահյանը.Ս. Կապուտիկյանը, Գ. էմինը: Ազգամեծ ավանդ ունեցան Ս. Խանզադյանը, Վ. Անայի ն արձակի բնագավառում նյանը,Զ. Դարյանը,Մ. Սարգսյանըն շատ ուրիշներ: թթ. գեղար60-70-ական վեստականարձակը հարստացավ այնպիսի ինչպիսիք են 3. գրողներով. Վ. Պետրոսյանը,Մ. Գալշոյանը ն այժմ ստեղծագործողշատ

ԿԱՆ '

Խորհրդայինշրջանում մեծ ճանաչում են ստանում նան հայկական քանդակագործությունը. ճարտարապետությունը: ը Գեղանկարչությանբնագավառումմիջազգայինճանաչում են ստանում Մ. Ս. Աղաջանյանը, Ե. Թադնոսյանը, Սարյանը, իսկ քանդակագոր3. Կոջոյանը, ծության մեջ՝ Ս. Մերկուրովը,Ա. Սարգսյանը.Ե. Քոչարը: նրանց ավանդույթԳ. Գրիգորյաները 60-ական թթ.-իցշարունակեցինԱ. Բաժբեուկ-Մելիքյանը. նը (Ջիոտո). Մ. Աբեղյանը,Ա. Բեքարյանը,Գ. Խանջյանը ուրիշներ: Մեծ է ճարտարապետԱ. Թամանյանի դերը հատկապես Երնանի շինարարությանու ճարտարապետական ձնավորմանգործում: Նրա նախատունն ու պետականօպեգծերով շենքերից են կառավարական կառուցված րայի շենքը: ճարտարապետության տեսության բնագավառումանգնահաԹ. Թորամանյանը: տելի դեր խաղաց Նրանց ավանդույթներըշարունակեցին Կ. Հալաբյանը,Ռ. Իսրւսելյանը,Մ. Մազմանյանըն ժամանակակից շատ Ծարտարապետներ,որոնց նախագծերով կառուցվեցինհասարակակւսն. մշակութային, տնտեսականբնույթի հետաքրքիր կառույցներ: Զարգացմանընդհանուրմիտումներիցհետ չմնաց Շան հայ երաժշտական արվեստը: Երաժշտության պատմությանմեջ անգնւսհատելիդեր Ն. Տիգրանյանը,Ա. Տիգրանյանը, Ս. ՄելիքյախաղացինԱ. Սպենդիարյանը, 1933 թ. բացվեցպետականօպերայինթատրոնը,որնը, Ա. Տեր-Ղեոնդյանը: տեղ բեմադրվեցինԱ. Սպենդիարյանի «Ալմաստը»ն Ա. Տիգրանյանի«Անուշը»: Հետագայումհայ երաժշտականարվեստիմեջ մուտք գործեցին համԳեղանկարչությունը.

նք

/

ն

ԲԱԺԻՆ 3. ՎԱՅ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

աշխարհւսյինճանաչում գտած երգահաններԱ. Խաչատրյանը,Ա. Բաբաջանյանը, Ա. Վարությունյանը,էդ. Միրզոյանը,Ղ. Սարյանը,է. Հովհաննիսյանը, ու սիմֆոնիկհիանաորոնք ստեղծեցինՕպերային.կամերային-գործիքային լի երկեր: Մշակույթիընդհանուրզարգացումիցհետ չմնաց նան թատերական արվեստը:1922թ. բացվեց հայկական պետական.դրամատիկական թատրոնը, որտեղ առաջինը բեմադրվեցԳ. Սունդուկյանի «Պեպո» պիեսը: Հայ բեմականարվեստիզարգացմանմեջ իրենց մնայուն հետքը թողեցինՀ. Աբելյանը.Հասմիկը.Ա. Ոսկանյանը.Վ. Փափազյանը,Հ. Ներսիսյանը,Ա. Ավետիսյանը,Վ. Վաղարշյանը,Խ. Աբրահամյանը,Մ. Մկրտչյանը,Ս. Սարգսյանը ն շատ ուրիշներ: Զգալի հաջողություններիէ հասնում հայկականգիտությունը: Համաշխարհայինճանաչում ձեռք բերեցինՎ. ՎՂամբարձումյանի, Բ. Մարգարյանի հայտնագործություններըաստղաֆիզիկայի,Ալիխանյան եղբայրները Ա. Շահինյանի,Ս. Մերգելյանի,Մ. Ջրբաշյանի հետազոտություն3. ները`մաթեմատիկայի.Հ. Աճառյանի,Ս. Մալխասյանի,Գ. Ղափանցյանի, Մանանդյանին շատ ուրիշների հետազոտությունները`հայագիտության բնագավառներում ն այլն: Մշակութային կյանքի կարնոր կողմերից մեկը հանդիսացավ սփյուռքի հետ կապերնու մշակութայինշփումները:Այդ նպատակով 1964թ. ստեղծվեց սփյուռքահայության հետ մշակութային կապերի կոմիտե: Սփյուռքահայ դպրոցների համար հրատարակվեցինմեծ քանակությամբ դասագրքեր, հայրենիքում իրենց մասնագիտական որակավորումը բարձրացրին աշխարհի տարբեր երկրներիհայկականդպրոցների 100-ավոր ուսուցիչներ: Միայն 1963-1975 թթ. Հայաստանում բարձրագույն կրթություն ստացան ավելի քան 350 սփյուռքահայեր:Ընդլայնվեցինգիտական,գրական, արվսստի ն այլ մշակութայինբնույթի կապերըսփյուռքի հետ, որտեղ գործում էր գիտնականների,գրողների,արվեստագետներիհսկա բանակ: Նրանք մեծ դեր խաղացին հայ մշակույթի պահպանման ու պրոպագանդման, ազգապահպանմանու ազգային ավանդույթներիշարունակմանգործում (Ա..Գանտոյան,Վ. Սարոյան,Լ. Զուգասզյան,Լ. Ամարա,Շ. Ազնավուր, Գարզու, Գ. Ադդարյանն շատ ուրիշներ): 20-րդ դարի վերջին Վայաստանըհռչակվեց անկախու ինքնիշխան պետություն, ձնավորվեց պետականնոր համակարգ:Նոր հնարավորություններ ստեղծվեցինազգային մշակույթի հետագազարգացման, ավանդույթների շարունակման,ազգային ինքնագիտակցությունը մշակույթովվերահաստատելուբնագավառում12: ոի.

"Ն

"Ր

"Ր

:

ֆիզիկայի,

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1.

պատմություն, ԱղաբաբյանՍ. Գայ սովետականգրականության

՛ Եր., 1986: Գիրք ն ճարտարապետության Վ. Հայկական թյան ճարտարապ ՝

ԻԼ»

2. Հարությունյան թյուն, Եր.,

պ պատճու

՝

Յ.

4. 5.

Բ. Վայ սովետական թատրոն,Եր., 1987 Հարությունյան հ. ւն Եր. 8, ր Հայ ժողովրդիպատմությո Եր., 1985 Վայ Ժողովրդիպատմություն, ն,գիրք մ գիրքԳ պատմություն, Մարտիկյան Ե. Հա Յայկական կերպարվեստի

Գ, ր1955-1982

.

7. Ց.

.

Եր., 1996. ՍարգսյանՄ. Ա. Մշակութաբանություն,

1952.

Րօրւ

Ի.

տօ

Հքատաոաօոօ

աօճաթճ,

«.1-2,

Է.,

Գ,

տարաում են «սոցիալականբռնապետության» զոհեր եւ պահանջումեն

նրանցազատելհանուն «անհատականության, որը մարդուէություննէջ: 11 Նոմինալիզմը փիլիսուիայական ուղղություն է, համաձայն որիընդհանուր հասկացությունները դատարկանուններեն: Ռեալ,իրականգոյություն ունեն միայնառանձինիրերը,առարկաներ: է Նոմինալիզմը հակադրվում ռեալիզմին համաձայնորի գաղափարներն ավելիկայուն են, ձնայուն,քան զգայորենընկալելիառարկաները:

1 Փիլիսոփայության վերաբերյալհարկ չենք համարում ավելին ասել, քամանրամասնդասըննի որ ուսանողներըանցնումեն փիլիսուիայության

բաց

ւ

2Այժմ Բրահմանիզմը հնդուիզմիձեւովՀնդկաստանիիշխողկրոննէ: ՅԱյդմասինմարամասնտե՛ս 4226թ Շոթ

0528-529«

Է1.,

1983.

տքճթոշբօ

պոաքձ՛,

12 Դասագրքի փոքրիկբաժնիսահմաններումհայ ժողովրդիստեղծած մշակույթըծավալուններկայացնելու հնարավորություն չկա: Այդ պատճառով նրանք,ովքեր կցանկանանավելի մանրամասնիմանալազգայինմշակույթիմասին,կարողեն կարդալՀայ ժողովրդիպատմության ակադեմիական հրատարակության 8-հատորյակի ն համապատասխան բաժինները Սովետական հայկականհանրագիտարանի «Մշակույթ»բաժինը:

11,

ձՈղբերգություն նշանակումէ «այծերիերգ»: (տրագեդիա) 5էտրուսկների ծագումըհավանական, բայց մինչեւ վերջ փոքրասիական

չճշգրտվածտեսակետէ:

տե՛ս Ս. Սողոմոնյան-Համաշխարհային Այսմասինավելի մանրամասն Եր. 1980: գրականության պատմություն,

7Այս տերմիննառաջինանգամ օգտագործելեն Վոլտերըն Վերդերը: մասն էր, որն ընդգրՑԿրեմլըհին ռուսականքաղաքներիկենտրոնական եւ եկեղեցիական կում էր պաշտպանողական, շինություննեպալատական րի կոմպլեքս:

է, որը իջեցնումէ տաքությունը,գլխացավը: 9Անտիպիրինը դեղամիջոց 10 Ուշագրավէ, որ 1925 թ, ապրիլինսյուրռեալիստները դիմում են հոգեբուժարաններիգլխավորբժիշկներին,որտեղ հոգեկանհիվանդներինհայ-

ՑԱՆԿ

Բաժին2.

Համաշխարհային մշակույթի պատմություն....... 77

Առաջաբան Բաժին.

Մշակույթիտեսությանհիմնահարցերը Գլուխ 1.Մշակութաբանության դասընթացիընդգրկման

շրջանակները7

Տ

1.

աան

Մշակութաբանության ուսումնասիրության առարկան

8ջղիրները «ակութ» հակա» Հ» ր Հաաա» յության Վ ր զարգացում ՏաՄշակույթի աման 2:

ԱԱ

ԱՆԱ

ԱԱ,

ԱՆ

Ց 4. Տ 5.

ապա

աաա

մամանակ,

անադաաանանհաանաառատասա

մեմա ո յթները............................... Մշակույթիլեզուն.......................... անան Մշակույթի կառուցվածքը. ՎԼ...

բ

աաակկաաւնաան

շշ

Գլուխ 2. Մշակույթի մակարդակները.................................................. Տ 1. Մշակույթիազգային ն համամա րդկայինբնույթը........................... Ց 2. Զանգվածային ն էլիտար

մշակույթ...........................................թ

Գլուխ3.

Հոգնորգործունեության մշակութային ձները.............................. 42

Տ 1. Կրոն ն մշակույթ Տ 2. Գիտությունն Տ 3. Արվեստն

Գլուխ2. Հին Արնելքիմշակույթըն ե...

Տ 1. Վին Միջագետքիմշակույթըը Տ 2. ՎինԵգիպտոսի մշակույթը... ե...

3.

աաա

աաատանամ

Ղա

աաա

տապա

աաա աաա

Վին Վնդկաստանիմշակույթը,

նամաաանաան

Տ ձ. ՎինՉինաստանիմշակույթը...

աւ

աաա

Գլուխ 3. Հին ՎունաստանիեՀռոմի մշակույթը...........................................

Տ 1. ՎինՀունաստանիմշակույթի զարգացմանփուլերը........................... 109 8.2. Դասականշրջանի հունականմշակույթը............................................ 114 8 3. ՎելլենիզմիմշակույթըԻ ա 4. Վին Տ Հռոմիմշակկդւյթը:.ե.. նե աաաանակասնաա

ւ...

Լ...

Լ...

նանաաաանաաջաա

Գլուխ 4. Միջնադարյանմշակույթը...

աաա

ն...

Տ1. Բյուզանդիայիմշակույթըը Տ 2. Եվրոպայիմիջնադարյանմշակույթըը... Տ 3. Արնելքի միջնադարյանմշակույթըմ

աաա

լ...

աար

ը

Մշակույթ-բնություն-հասարակություն Հաաա

Տ 1. Բնությունն մշակույթ................................... Ց 2. Վասարակություն ն մշակույթ. Տ 3. Մշակույթն քաղաքակրթություն Լ.Լ... Տ4. Քաղաքակրթությունների մասին արդի

անական

անան,

ՈՐ ՄԸ

տեսությունները..................64

Գլուխ

5.

Վերածննդիմշակույթը

ւ...

8 1. ՎերածնունդըԻտալիայում. Տ 2. ՀյուսիսայինՎերածնունդ... Լո.

նամակն

աաաաաաաաաաանաա

Գլուխ 6. Նոր շրջանի մշակույթը (17-19-րդ Տ 1. 17-րդ դարիեվրոպականմշակույթը... 8 2. 18-րդ դարի մշակույթը Տ 3. 19-րդ դարիմշակույթըը Լ... Տ 4. Ռուսականմշակույթըը

ւա,

ը

դ.դ,

Գլուխ 7. 20-րդ դարիմշակույթը, աան

աւան

աաա

անե

ա

նանա,

աաաաաաաննմացա

ւա

ւ...

ւո...

մաւմաաաակաաջասման

Լ...

ւ...

ու

եւա

մշակույթ

ԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱ

ի ՎՆ... աաա 52 մշակույթն.

Գլուխ4.

Տ

ոնապաակամաանակնակաաանմաանն մա

Գլուխ 1. նախնադարյանհասարակությանմշակույթը................................

աւասնամակատացաաա

ւաննաաա

Բաժին 3. Հայ մշակույթի պատմություն

Գլուխ 1. Հայ մշակույթը Արարատյանթագավորության (Ուրարտու) շրջա

Լմ...

նաաակաան ավանակաան

աաա

Գլուխ 2. Հայկական մշակույթը հելլենիզմի ժամանակաշըրջանում(մ.թ.ա. 3-րդ մ.թ. 3-րդ դ-ն ամակա -

անապական

Գլուխ 3. Հայկականմիջանդարյանմշակույթը 5- 14-րդ դդ.......................

Գլուխ 4.

15 -18 -րդ դդ.

հայկականմշակույթը..........................................217

Գլուխ 5. Նոր շրջանի հայկականմշակույթը(19 --20-րդ դ. սկիզբ)............ 221 Գլուխ

6.

Հայկական մշակույթը 20-րդ դարում...

Լ...

ւ...

ԳագիկՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

ՄՇԱԿՈՒԹԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

/ՈՒսումնական ծեռնարկ/

ԽԷ. ՂԵՖԽԼՆԼԼ

ռԽտ24ԵՂ157ԹՕՊ4ՕԼ7124 ՐՀուս:

/Դ/Կ668.106 Ո0606Ա6//

Պատասխանատու խմբագիր՝

փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորՍ.Ա. ԶԱՔԱՐՅԱՆ Համակարգչային ձնավոնումը՝ Ավետ Պողոսյանի

Շապիկին՝ ՌաֆոսյելՍանտի ամթենականդպրոց»

Ծավալը՝15 տպ. մամուլ: Չափը՝(602:84)1/16:Տպաքանակը՝500: ՊՈ

է «Վան Արյան»հրատարակչաւոանը Տպագրվել