Նախնադարի հասարակության պատմություն

Հարգելի´ ընթերցող.

ԵՊՀ հրատարակչությունը, չհետապնդելով որևէ եկամուտ, ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտի համացանցային կայքերում ներկայացնում է իր հայագիտական հրատարակությունները: Գիրքը այլ համացանցային կայքերում տեղադրելու համար պետք է ստանալ հրատարակչության համապատասխան թույլտվությունը և նշել անհրաժեշտ տվյալները:

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

Վ. Պ.

ԱԼԵՔՍԵԵՎ, Ա. Ի. ՊԵՐՇԻՑ

ՆԱԽՆԱԴԱՐԻ

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

է առաջին ուղղված Թարզմանված

Հրատարակությունից է Ռուսասուո անի դաչնության Թույլատրված կրթության նախարարության կողմիցորպես ղասազիրքբուծերի

«Պատմություն» մասնազիտությունն սումնասիրողների Համար ու

ԵՐԵՎԱՆ ԵՊՀ

ՀՐԱՏԱՐԱԿԶՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՏԴ

931 (075.8)

ԳՄԴ

63.3 (0) 3ց73

Ա 297

Գ

Թաա Մոաաղեմիայի աանյան ոս՝

Ռուս

պրոֆեսոր Ս.

ւսն

ւոությունների

ԱՌԱՋԱԲԱՆ

Ա. ՀԱՐՈՒԹՑՈՒՆՈՎ

2գլուլաները զրել Լ Վ. Պ. Ալեքաներ, ՀԱ Ա. Ի, Պերչիցը, անեուր՝ Պ. Վ. Ալեքսեերե Ա. ի. զերչիցը գլուխը

1 ն

Թարգմ.ի. Գ. Ղարիբյան Ա. Ի. վ. Պ, Պերչից Ալեքսեն.

Ալեքսեն, Ա. Պերչից։Թարգմ.' ի. Հ աա 2012-368 Լջ։

Գ.

Ղարիրյան.-Եր.,

ԵՊՀ

՛

լ

անար

ցումը,

՝

Հասարակությանկոլեկտիվբնույթը ն նրա Քայքայման ղզործընթացը,մասնավոր սեիականության, Հասարակական դասակարգերին պետության Հանդես զալը: Դիտարկվումեն նախնադարի մնացուկները ղասակարդայինՀասարակության,4նավորումից Հետո: Նախատեսված ն խատեսվ է բուՀերի ուսանողների,դասախոսների ընթերցող լայն ՀասարակայնությանՀամար:

1Տ8Ի

978-6-8084-1575-1

ԵՐԿՐՈՐԴ

ԱՌԹԻՎ

Սույն դասազիրքը, որի Հեղինակներնեն Ռուսաստանիղաչնության գիտությունների ակաղեմիայի նչանավոր երկու դիտնականներ,լույս Է տեսել դեռնս 2001 Թվին ն անմիջապես`նույն թ. Հաչվի առնելով նման բուսական դասագրքի մեծ ն ւլաշանջարկը թարզմանվել Հրատարակվելէ Հայերեն: Անցած ւռասնամյակիընթացքում դասավանդելով«նախնաԵՊՀ ւպաւողարի Հասարակության պատմություն»ղասընթացը մության ֆակուլտետի աժիններումՀիմք ընղունելովվերոՀիչյալ դասազիրքը,եկել ենք այն Համողման, որ առարկայինՀատկացված ժամանակըՀնարավորությունչի ընձեռում անդրադաոնալու զրքում տեղ գտած բոլոր Հարցաղրումներին:Բացիայդ որոչ Թեմաներ անչարկիձղզձգվածեն, իսկ երբեմն էլ չարդարացված են դիտական վեճերը Հիմնավորումով ւոեղափոխվել դասագիրք: ես չեն կողմնորոչՈւսանողները, առավել ւուսջինկուրսեցիները, վում գիուսկան վեճերիմեջ, իսկ դասավանդողըկաչկանդված լինելով ուսումնական ալլանովՀնարավորությունչունի ինչպես Հարկն բոլո

Վ.

՛

ԹԱՐԳՄԱՆՉԻ, ԴԱՍԱԳՐՔԻ

ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ

Օ

ՀՏԴ

931 (075.8)

ԳՄԴ

63.3 (0)

ԹարգմանչիՀամար,2012

Օ ԵՊՀ

Հրատ., 2012

է

անդրադառնալ ղրանց: Ուստի

առու

ցաւ

ո ըկվող

երածրաուսրակութնան վերաշրատար

մե

որձել

րձել

ենք ենք

ն զերձմնալ անչարկի որոչ ոչ Էական ւոարակարծություններից թեմաներից,չիաթարելով ղասազրքի կառուցվածքըն տրամարանությունը: Այդ արվել է ելնելով ուսանողության ընկալմանչաՀերից, որի արղյունքում որոչ չափով կրճատվելէ դասադրքիծավալը: Որքանէ դա արղարացված ցույց կտա ժամանակը:ի դեւղ թարգմանչիննման առաջարկությամբՀանդես էին զալիս նան այլ բուՀերի մովյալառարկանդասավանդողները:

Թարդմ.սլրոֆ.

ի. Գ.

Ղարիբյան

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

,

ՆԱԽՆԱԴԱՐԻ

ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ

ԱՌԱՐԿԱՆ

ԵՎ ՆՇԱՆԱԿՈՒ-

ԹՑՈՒՆԸ

ղարզացմանառաջընթաց տեռլաւտմության Մարդկության էվոլյուցիոնիսւոներ, (ճեղելականներ, սությւանկողմնակիցները ն ուրիչներ) առւսնձնացնոր էվոլյուցիոնիսւտներ մարքսիստներ, նում են ղարդգացման Այդ աստիմի չարք վերընթաց ասւոիճաններ: ւռեսակների քապատմական ճաններիկամ Հասարակությունների

նակը ուսումնասիրողներիմուտ նույնը չե: Սսկայն, ինչպես էլ տարպատմականղործընթացի բեր ուսումնասիրողները վերաբերվեն մասնատմանը, ոչ ոք չի տարակուսում, որ այղ ղզորձընթացի ՀամայնականՀասարասկզբնականփուլը եղել Է նախնաղարյան Հնագույն ՀասարակուՀասարակություն, կարզը(նախնադարյան որն ընղզըկել է Երկրի Հասարակություն), Թյուն, մինչպլետական Շաաղդասակարզային վրա մարղուերնան դալուցմինչնառաջին ն ինչպես նան կաղմավորումը, ըբակությունների ւլեւոությունների ղրան սովորաբար ուղեկցող կարգավորված զրի առաջացումն ընկած Հսկայական ժամանակաչրջանը: ղոյության այղ սկզբնականփուլն էլ Հենց նախՄարղկության մեջ առարկանէ: Հայրենականզիտության պատմության նասդարի է որւլես ւպատմական դիտարկվում սլաւտմությունը նախնադարի մեկը:Բւսյցդա այղ գիտումիասնականղզիտության բաժիններից թյան որոչ չափով ւսուսնձնածատուկբաժինն է: Այն ղեռլքում, երբ

Հիմնվումեն մյուսբնաղավառները ղիտության ւպաւռոմական ւղբյուրների ուսումնասիրության վրա, ռաջին Հերթին ղզրավոր ւուսկ այղպիսի իրւորամաղրության նախնադարի սլատմությունն վեւ լաւոմական ւղբյուրներ Համարյա թն չունի:Այդ դիւոության առւսջին Հերթին րականզնումներըմի չարք այլ գիւոությունների, ն Հնազիտության Հնամարդաբանության աղզաբանության, Համադրմանարդյունք են: ւովյալների անվանմանվերաբերյալ ւոնսապատմության Նախնադարի ա-

անչաջող կետներընույնպես միօրինակչեն: Որոչ զիտնականներ են Համարում ղիտության մեջ ընդունված «մինչպատմություն» նախնադարի պաւոմուորը տնրմինը, ((նախապառտմություն») տարանջատում ձիմնովին թյան առանց զրի ժամանակաճատվածը Սաւլաւոմությունից: է արդեն զրի ղոյության ժամանակաչրջանի Հասարա(«նասլխնաղարյան ւպատմություն» կայն«նախնաղարի գիտնականների Հայրենական էլ տ նրմինն կարգիսլատմություն») մի մասր Համարում է ոչ բավարար չափով ճչգրիտ: Ընդ որում մւարղկությունը են, որ ելե նախասկզբնական մւսւոնանչում Հատկապես Հեւոագայում, ապա էր, սկզբում իրոք նավսնադարյան էր եկել ղուրս արդեն այն ւսվարտին անդասակարգդարաչրջւսնի այղ վիճակից: «նախնադարյան» Բացիայդ, արնմտյանմի չարք լեզուներում են, ն ղա Հոմանիչներ ն «պրիմիտիվ»(ճպարզունակ»1 բառերը սաճՀւսսարակարգի Է դարձնումմինչդասակարգային չսնցանկալի նկատմամբայղ տերմինի մաններից դուրս չեկած ժողովուրղների ա կիրառումը:Սակայնղրանց փոլխարեն ռաջարկվող«մինչղասա'

տերմինպատմություն» «մինչզրային պատմություն», կարգային կրում մեջ իրենց որ քանի չեն, Հաջողված էլ բավականաչափ ներն են ինչպիսի՞ն: բայց Մինչդասակարգային, բնորոչում: բացասական բաժինդիտության Պատմական բայց ինչպիսի՞ն: Մինչգրային, ամեմնում

ներից առաջինիսույն գրքում ընդունվածանվանումը

է

նրանից, որ նախնաղարիպատմությունն իր բոլոր փուլերում պատմականՀետադա դարաչրջանիՀամեմատությամբսկզբնաՀետաէ պատմական է, նախնադարյան կան է, նախասկզբնական նկատմամբ,ն որ ռուսաց լեզվում «նախնազա ղարաչրջանների

երնույթներ ծնունդ նն առել կամ սաղմնավորվելեն նախնադարյան Հասարակությանպատմությանխոր Հնաղարում:Թվարկենք բաժանուաչխատանքիՀասարակական անասնապածությունը, ն վարվեընտանիքը,բարոյականությունը մը, ամուսնությունն ն Հավալւսկերպը. օգտակարզիտելիքները,արվեստը կրոնական մչակույթի, նյութական կողմնորոչվենք ճիչտ Ո րպեսզի տալիքները: ւլաւկերացումսոցիալականնորմերին. դաղափարախոսական ու

ու

ների մի չարք տարրերիառաջընթացղարզացմանՀարցերում, ճախ:անչրաժեչտ է լինում դիմել ղրանց ակունքներին:Հենց այղ էլ նն Լ: ճանաչողական նչանակությու ւպատմության նախնադարի Նախնաղարի պատմության նյութերի Հիման վրա ամբողջաթվում Հիմնածարցերի ուսումնասիրվող ւզեսկամ մասնակիորեն որոնց լուծման Քիչ չեն այնպիսիները, ւռասնամյակներ է անցել, երբեմն Հիմաէլ անցնում է տարբեր չարունակջֆրարաժան դիրքորոչումների միջն: Ինչպե՞ս է երնան աչխարծայեցողական բնության օրինաչասի եկել մարղը Երկրի վրւս. օրգանական Առւուծո կամոք:ինչպե՞սեն ծագել թե՞ արդյունքո՞ւմ, զարգացման մարդկայինռասաներըն ի՞նչ Հիմբեր ունեն նրանց անչամարժեէ, դաղափարները:Հիմնավորվա՞ծ քության մասինռասիուտական զարղզացմարղկության նախնաղարիՀասարակության, արղյոք, ճա-

ընթացքում

Համակարգը: ինչպե՞ս ն ե՞րը են ծազել մասնավոր սեւիականուն Հւսրսլետական թյունը, ծասարակականանչավասարությունը են դրանք մարդկային ցանկացած կաղրանքը: Հատկանչակա՞ն են ն. ւլատմականորեն թե՞ւլայմանավորված Հասարակությանը, է, աշխարծճարղյոք, անցողիկ: Մչտնջենակա՞ն իսկ՝ ղրանով կրոնն է ն, մասնւաւյնւվիսիմիյուրօրինակ ձե, որպիսին ըմբոնման ղաԱյս Հւասրցերի ւոնեսքով: կրոննիր միաստվածության վորապես, արժեքն ակնչայտ է: Այսպիսով,նախնադարի ղափարախոսական

թյուն:

Նախնադարիպատմության մասին զիտելիքներիամբողջության մեկ այլ կողմ նույնպես զերծ չե ղործնականկիրառությունից: Զէ՞ որ Ասիայի, Աֆրիկայի,ԼատինականԱմերիկայի,Սվկիանայի կարզիքայքայմանտարբերաստիճաններում:նրանց կյանքում այդ նկարազիրն մնացուկներըպիտիուսումնասիրել, Հասարակարգի ու

թային չինարարությանպաճանջներից,ն զիտությունը, այղ թվում նան նախնադարիպատմությունը,իր անելիքներնունի:

ռ

ՆԱԽՆԱԴԱՐԻ

ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՐԲԵՐԱՑՈՒՄՆ ՈՒ

ԺԱՄԱՆԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

մարդկության Հասարակարզգը Համայնական Նախնաղարյան քան մեկ ավելի, էր" փուլն ամանաթ, մեջ ամենանրկարտտն, սածմանագիծը Քիչթե

ե

փուլերի տիպարանականդասակարզումը:Քարի ղարն սկսվում

մեճ է Հինքարի ղարով (պալնոլիթ"), որի մեջ արղի զիտնականների մասն ), է վաղ (ուռորին միջին ե ուչ (վերին) առանձնացնում

է

դարաչրջանները:Դրան Հաջորդում միջինբարի ղարի (մեզոլիթ) լոն Հեւուղալեոլիթ՝ որ երբեմն անվանում սնցումային ղարաչրջւանը, սւոորին Այղ դարաչրջանի միլիոն տարի: նախ(էալիպալնոլիթ") կամ Երբեմն այս նախաննոլիլթ(լրուտոննոլիլթ՞): Հեռավոր ղժվար է, քանի որ մեր Հատ ճշտությամբորոչելը ղարաչրջանն ընղծանրապես չի առանձնացվում: մասնազետների ոսկրեմնացորդները Քարիղարի նոր Հայտնարբերվող է (նեոլիթ"): Նոր քարի մերթ եզրափակիչ ղարաչրջանը նոր քարի ղարն է նախամարղուն, մեծամասնությունըմերթ վնրազրում որ ժամանակ զերակչոող կարծիքը ղարիվերջում հրեան են զալիս պղեճե առաչին գործիքները, մարդուն,ե ժամանակ Է են, դարաչրջանի(էնեոլիթի՞ որ Հիմք խոսելու պղնձաքարի կամ ոմանքդնում գիտնականներից վում Լ: Ներկայումս խալկոլիթի՞) մասին, որսլես առանձինփուլի: Նոր բարի, բրոնզի ե ն նախնադարյան Համայնքը) երնանէ եկել գույն մարղը (ուրեմն են երկաթի դարերի ներթին պարբերացման սխեմաները տարբեր ավելի 15-1 մլն տարի առաջ: Մյուսներըայղ թիվը Հասցնում ուսումնասիրողներիմուռ մեծապես ւոարբերվում են: Առավել չատ քան 25 մլն տարվա: են ւոսրբերվում նույն փուլերի մեջ տարբերակվողմչակույթները նախնադարյան մայրցամաքներում, ւռարբեր Զանաղանվելով ւումկամ սփուլերը,որ կոչվում են ուսցինանզամւայղմշակույթները գոյության վերին սաճմանը ՀամայնականՀւսսարակարզի ն Հայւոնարերելու վայրերի անուններով: Ասիայում 5 Հազարւոարվասածմաններում: է վերջին տանվում ն Հնազիտականպարբերացումըլայն Հնարավորություն է Հասարակությունները դասակարդային առաչին Աֆրիկայում են մ.թ.ա. 4-րդ ն 3-րդ շազարամ- լիս նախնադարիպատմության բացարձակ ն ճարաբերականժակազմավորվել պետությունները մանակազրության Համար: Բացարձակ թվազրության Համար Ամերիկայում`մ.թ. 1-ին Հաղզարամսածմանագծում, յակների կիրառվում են բնական գիտությունների ղանաղան մեթողներ, իւսվելի ուչ: մյուս չրջաններում՝ յակում,իսկ օյկումենի" ղուռուլային ռաղիոկարբոնայինն կալիում-արզոնային (ուսդիոակւլարբերացւվլատմության Գործնավելի Հեչտ չէ նախնադարի տիվ տարրերիքայքայման ժամանակով), երկրաժամանակազրաճարցում,քանի որ զուման, ավելի ստույզ' պարբերացումների ն կան (բուռկավի ժաւավենային ւոարեկան չերտանստվածքի), բուդոյությունունեն մի քանիմասնազիտական մեկ ղածշեռարբար ն մասնակիորեն սաժամանակագրական (րու ծառաբների ւոարեկան օ ղակների) որոնք ւվարրըերացումներ, (պատմական) ընդձճանուր Հնաճյուղեայլն: իրենց Համաղրության մեջ այղ մեթժողներըներկայումս են դրանցմչակմանը զիտության մասնակցող արսուսցոլում րավորություն են ընձեռում ՀնարավորիսաՀմաններումթվազրել րի մուռեցումները: Հնաքարի ղդարաչրֆաններն փուլերը: իսկ բրոնզի ղարից սկսած ավելի կարնոր է պարբերացումներից Մասնագիտական ն նյութի երեւանԷ դալիս նւսեւ օրացուցային (իրական)Թվազրումը,որ է աշխատանքային դործիքների որը Հիմնված զիւուսկանը, Է Հիմնվում նախնադարյան Հասարակությունների Հարնանուվրա:Դեռնս ւռարբերությունների ւոեխնոլոդիայի ւպատրաստման թյամբ զոյություն ունեցած Հնաղույն քաղաքակրթությունների ն Հին Հռոմեւսկան Հ նագույն Հայտնի փիլիսուիաներին Հինչինական վրա: բրոնզի ծուչարձանների տարիքի քարի, բաժանումը երեք դարաչրջանի՝ ւվատմության ն )Փ.4 մեծ մասում Ճ1 0յկումենի ստորին Հին թարի դարն ավարտվել Է մչակվեց դ. վերջում ղզիտականորեն (ւզղնձի) ե երկաթի, մոտավորապես Հազար տարի, միջին Հին քարի դարը՝ 45-40 ավարտվելէր այղ ղարաչրֆանների դ. սկզբում, երբ Հիմնականում չազար տարի, վերինը' 12-10 Հազար տարի, միջինքարի դարը ոչ վաղ, քան 8 Հաղար տարի ն նորքարի դարը ոչ վաղ,քան Տ Հաղար բառարաւռե՛ս ւտերմիննների "Աստղանիչովնչվածբառերիբացատրությունը տարի առաջ: Պղնձաքարիդարաչրջանը' 5-4 Հազ., իսկ բրոնզի

նիների

առ

Հոո.

տալիս

տա-

ու

նում:

ղարըւոնել է երկա սկսվեց '

վերջը, երբ մինչնմ.թ.ա.մ Հաղարամյակի վերջից

մեծ ունի Հնաղիտականղարանչանակություն աարի սարը:

մր Երկրիւլաւոմության Համաժամանակացու չրջանների ժամանաՀեւո։ Մարդու ղոյության ժամանակաչրջանների նւսկան երկրաէ չորրորդական Համապատասխանում կին մուռավորապես են երկու ղարաԱյն բաժանում բանականժամանակաչրջանը: ե. սառցաղաչտային (լեյստոցեն) չրջանի,մինչսառցաղաչտային Հլուընթացքում ն Հեւտսառցադաչտային (Հոլոցեն): Պլեյստոցենի

երկրաբա-

սիսայինԵվրասիայի ՀյուսիսայինԱմերիկայիզգալի տտարածուն.

էին: ՍովորաբարՀաչսառցապատվում թյուններւլարբերաբար ն ու,

Շամապաչորս առաջացում նածանջ վում են սառցադաչտի ն երեք միջոառցային դարաչրջանչորս սառցային տասխանաբար, առաջացման ղարաչրջաններն սառցաղդաչտի ներ: Եվրոպայում են անվանելու Համար կիրառում Հյունց, մինդել, ռիս, վյուրմ տտերորտեղլավ են անվանումներից, մինները(սլպիականչորս զեւոնրի ն մինղելը վերաՀյունցը Հեւուսմտվել սառցայիննստվածքները): են սւոորին,ոիսը՝ միջին,իսկ վյուրմը՝ վերինւլլեյստոցենին: բերում է Հին քարի ն Համապատասխանում ւլլեյստոցենը Հնազիտորեն զգալի մասով, զուցե ն ամբողջությամբ՝միջինքարի դարաչրֆաններին: Նոր քարի ղարն արդենՀոլոցենիժամանակնէ: Թեն Հնագիւուսկան Հիմնված ամբողջությամբ ւլարբերացումն չի ւուսլիս է ւոեխնոլոգիական չափանիչիվրան ւպատկերացում մասին ամբողջությամբ,այնուծանզարգացման արտադրության Էր:Այն ծնարախոչոր դիտականնվաճում դերձ,նրա ստեղծձումը լլործիքկաղմելւաչլյատանքի վորություն տվեցսլաւտկերացում նան Հասարակական չափով, ել՝ որոչ ների ղարգացման,դրանով Հնաղարզացմանմասին: Միաժամանակ, Հարարերությունների Հւադիտականւլարբերացումնունի մի լսոչոր թերություն, այն չե: Սկղբում, Եվրոպայիսաշմաններիցդուրս Հնազիմընղդզրկուն ծավալմանը զուգընթաց, ւլարզվեց, որ ւուսկանաչիսատանքների առանձնացված ւոարբերաչիարծամասերումն ւոարածքներում ռեգիոնալ այսինքն' չրջանները, ւզարբերացումները փուլերն չեն կապվում: Հետագայումայդ Հանգամանքը փոխադարձաբար չոչափեց ավելի խոչոր ժամանակաչրջաններե նույնիսկ դարաչըջաններ: Սաշմանվեց, որ բնական միջավայրի տարբերուԹյուններիՀեւոնանքով իրենց ղարզացմանմակարդակովնույնաու

կամ չօգտական Հասարակություններըկարող են օգտաղզործել նւասն' քարը: ււուսնձին դեւղլքերում բրոնզը, իսկ ե րկաթը, ղործել Հնազիտական պարբերացումը ղբկվեց ՀամընղՀանուրճանաորոչ Հնադեւտներսկսեցին իրենցսխեչումից:ԱրչոռասաՀմանյան Համախմբրել Երկրի երկրաբանական 4ձեերով մաներումղանաղան ղարգացմանփուլերը կենսաբանական մարղկության ղարզացման,

Մյու սները, ւայդ աստիճանները: ւոնւոնսականառաջընթացի են վնրանն. ՀայրենականՀնագետներ,թերածավատորեն Թվում են ե բերվում այդւզիսի Լկլեկտիկ Համադրումներին չարունակում ն

Հնագիտականսխեմաները, սակայն մեծ կատարելադործել սամբսաշմանափակվելովայս կամ այն տարածքիչբջանակներով: ՀամիընդվերցրածՀնագիտական ւլարբերացումը Ամբողջությամբ մա-

գրկունից վերածվեց տարածքայինի, բայց այղ տնսքով էլ այն է իր նչւսնակությունը: ւպածպանում բավականաչափ ավելի սաշմանափակԷ մարդու կեննսաբաիր նպատակներով նական ղարզացմանչափանիչի վրա Հիմնված ՀնլամարդաբաԴա Հնաւլարբերացումը: նական (ւպզալեռանթրուլոլոզիականո") դույն, Հին ն բրածո ժամանակակիցմարդու, այսինքն արխանթդգոյու(ղալեանթրուվի՞) ն նեուսնթրբուվի՞ բուի",ւլալեուսնթրոպի է: Թյանդարաչրջաններիաուսնձնացումն Հենց իրենց' մարղկանց, (ՀոմիՀամակարզումը առանձնացնելով որպեսմարդակերպվերի ենթարբնտակամ մարդկանց (Հոմինինների"՞) ընտանիք նիդների") նան անվանիք, նրանց տեսակներն ենթատեսակները,ինչպես ու

են: մուռւոաիբերվում ւուսրբերուսումնասիրողների նումները

Առա-

վել վիճելին սլարբերացմանմեջ այսպես կոչված ունակ մարդու ւոեղն է, ի ղեմս որի ուսումնասիրողներիցոմանք ւռեսնում են դեռնս ճնեանախամարղուն,մյուսները' արդեն մարղուն:Այնուճանղերժձ, Հմանումկայուն առավել իր ւլարբերացումը մարղարանական սպլարրերացման ներով աղերսվում Է նախնադարիՀնագիւուսկանի ւս

Հեւո։

առւսնձնա ատուկ ս"լարբերացման ւլատմության Նախնաղարի

մինչ առաջինքաղաքակրթոււոնսակեւոէ դրա ստորաբաժանումը թյունները գոյություն ունեցած ն դրանց, ինչպես նան Հետաղզա քաղաքակրթությունների Հեւո դոյություն ունեցած նախնադարյան պատմության: ծասարակարգերի Գրականությանմեջ դրանքւոարբերակվումեն որպես,մի կողկամ մյուս կողմից պրոտո՞-, սլարա-", մից,նախապատմություն,

ւուսկ Հասկացվում Այսւսնվանումների էթնուլատմություն՞: ուսումնասիրեն

ոչ

միայն զիտությանբաժինները,այլն ղրանց կողմից աղբյուրազիտաԲայցդա զլլւշավորապես վող ղարաչրջանները: է ուսումնասիրվում է, նախապատմությունն կանւուսրընրակում նան իսկ ւվրուտոպատմությունը Հնաղզիտորեն, դերաղանցաղես Հարնանությամբ Հասարակությունների վյալ նախնադարյան ղրավոր ունեցած քաղաքակրթությունների ւտեղեկուդոյություն Ընդ որում, ւայղՂ ւվաւոմականորեն: այսինքն՝ օգնությամբ,

թյունների ունի բովանդակային ւուսրբնրակումն Հասարակությունների ն՛ երկրորդները առաջինները, Ե՛Վ նչանակություն: պատմական Հասաեն վերաբերում միննույնՀասարակական-տնտեսական -

պատկանելուչատվյալ Հասարակարգին դարաչըըէն ոչ թն նրա ղոյության արտադրանհղանակն փանիչը

րակարգին,քանի

որ

աստիճանով ինքնուրույնության Սակայնիրենցղարդգացման ջանը: են

ղրանք նույնականչեն. որպես կանոն առաջիններըավելի բիչ Այդ քան երկրորղները: ազդեցությունների, կողմնակի ենթարկվել ուսումնասիրողներ չատ էլ վերջերս Հայրենական ւզատճառով

են նախնաղարորպեսաւզուվոլիտնական" ւոարբերակում դրանք ն (ԱՊՀ) սինպոլիտեական' նախնադարյան Հւսսարակություններ (ՍՊՀ)։ յան Հասարակություններ մասնագիտական սլարընրացումւլաւոմության Նախնաղարի

Հանդերձ, դրանցիցոչ մեկն էլ ի վիճակի ների ողջ կարնեորությամբ ընդմարդուՀնագույնանցյալիւկաւտմության չէ փոխարինել գլխավոմշակումը, ո րի Հանուր (պատմական)ւլարբերացմանը, ն Հիման վրա, ւովյալների Հնազիտական րապեսազգաբանական

ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ

երեք դարաչրջաններից թյուն»), նւս վերոՀիչյալ յուրաքանչյուրը րաժանեց ստորին, միջին ն բարձրագույն աստիճանների:Վայրե-

սկսվումէ մարդուՀանդեսղալովե նությանստորինաստիճանն

ձկնորսության Հանղես զածազմամը, միջինը` Հողաբաժանկխսուբի նեւո ն աղեղի Հայւոլով կրակի կիրառմամբ, իսկ բարձրազույնը սւոորինաստիճանին նազործմամբ: Անցումըըւսրբարոսությւան նշանավորվում Է լխեցեղենի տարածմամբ, միջինին՝` երկրագործության ն անասնապաչության յուրացմամբ,բարձրաղույնին՝ զրի կամ այբբենական մեւոաղների կիրառմամբ: Հինրողզլիֆային" ու

դարաչրջֆանը: սկսվումէ քաղաքակրթության Հայտնադործմամբ Ֆ. միաժամանակ ւայդ էնգելսը Փոխառնելով ւլարբերացումը Հիմք ղրեց

ղրա

վերանայմանը:

նա

ընդշանրացրեց Մորգանի

ընորոչելովորպես վայրենության ղարաչրջանը ւղարբերացումը,

յուրացնող, իսկ բարբարոսության դարաչրջանը' որպես արտաղնան նախնարող տնտեսության դարաչրջան:էնգելսն ընդգծեց սւոորին աստիղարաչրջանի վայրենության դարիպատմության յուսկզբնական ւուլի որւսկական ճւսնինՀամապաւստասխանող ինքորպես «մարդկային Հուռի»4ձնավորման ըօրինակությունը

նաւոիւզ ժամանակաչրջան: ւլաւմության եզրափակիչ, բարբարոսության նախնադարի Համապատասխանողփուլինույնպիսի ասւոիճանին բարձրազույն

որակականյուրօրինակությունը Էնգելսի կողմից ցույց տրվեց իր մասնավոր սեիականության ն պետության ծա«Ընտանիքի, դումը» աչխատության առանձին («Բարբարուություն ն քաղասխեմայիմեջ նախնադարի քակրթություն)չ)զլլսում: Մորզանի

ՀԱՍԱՐԱԿԱԳԻՏԱԿԱՆ

անՀրաժեչտդարձրիննախնադարիպամության նոր պատմական պարբերացմանմչակումը:

ՊԱՐԲԵՐԱՑՈՒՄԸ

Հայրենականզիտության կողմից մի չարք այդպիսիպարբերաԱյդ ուղղությամբ առաջինլուրջ փորձր ձեռնարկվելէ ամերիցումներ առաջարկվեցին նախապատերազմյանն, Հատկապես, կյան ականավորաղզարանԼ. Հ. Մորգանիկողմից:Օդգտազործելով ւսմենաբոճյցնույնիսկ դրանցից ւռարիներին, Հետպատերազմյան դ. ւրդեն կայունացած բաժանումը ւլրոցեսի՝'ՆԱ սլատմական ժամանակիքննությանը: Հաջողվածները չ դիմացան ե քաղաքակրթության ղարավայրենության, րարբարուսության ն ապլատւվարզվեց, Մասնավորապես, ուժերի ւսրոսղրողական Հիմնվելով "Ը որպես նախնադարի զլխավորապես Հրջանների մության ուժերի միայնարտադրողական պարբերացման չափանիչ՝ ղարզացմանչափանիչներիվրա («կենսամիջոցներիարտաղրուզարգացման մակարդակն ընդունելը ՀանզգեցնումԷ տեսական

ՆԱԽՆԱԴԱՐԻ

նույնիսկ որոչ քաղաքակրթուարտաղրաչեին մետաղների ղեո ծանոթ Թյուններիստեղծողները մասն ցեղերի մի արղեն ապա ուչ նախնաղարյան կան կիրառմանը, Հակասուայղ լուծվեր Ո րոլեսղի յուրացրելէր երկաթիձուլումը: որթյունը,ւսնչրաժեչտէր Հաչվիառնել ոչ այնքանբացարձակ, ինչը ուժերի մակարղակը, արտաղրողական թան Հարաբերական սլարբեպատմության նախնաղարի կՀանղեցներ վերջին Հաչվով եթե Այսպես, դժվարությունների:

Այդ պատճաՀրաժոռսրվելուն: սկղբունքից բացման մոնիստական ղիմեղզարանները ն, Հերթին, ուովէլ ղզիտնականները,առաջին է ողջ դործրնցին մի չափանիչի,որի վրա Հիմնված պատմական

Համայնք: (մինչգյուղացիական) Հարնեանական նախնադարյան չարունակսումնասիրությունը ւոնւոնսության Նախնաղարյան ու

վում է: (նախնադարյան Տիղարանականայղ չարբը՝ նախաչամայնք ն ուչ ՀւսՀուռ), վաղ նախնաղարյան նախնաղարյան մարդկային

Համապատասվաձւսմայյնիթներ, բնանական(մինչզյուղացիական) նում է Հենց նախնադարիպատմությանՀիմնականփուլերին: Սա-

կայնորոչ փուլերիոասծմանաղատումր մնում

է

վիճելի,որի

Հե-

մուռ նույնը չէ: ւոնանքով ղրանց քանակր տարբեր ղիտնականների ն Եթե միջիներկու փուլերը Համարժեք Համարենքառաջինի վերՀնարաըստ արտադրաեղաջինիՀետ, ապա դրանքչորսն են: Այդպիսիպարբերացումը ւուսրբաժանումը թացիՀասարակարզային ն վորություն է ընձեռում լիովին ըմբոնել յուրացնող արտադրող արւոադրածարաբերությունների նակների ն, մասնավորապես, տնտեսություններիմիջն.զտնվող կարնորազույնսաշմանաբաժափորձարվեց Հետամտելնախնաղարձների: Այղ կապակցությամբ դիտարկենք նը: Դրանքկլինեն երեքը,եթե երկումիջանկյալները ձների ղարզացումը, ինչը Հնարավոր յան սեւիականության առանձԱյդենթափուլեր: նույն փուլի Հ ամայնքի նախնադարյան րացի փուլից որւվես Հոտի մարղկային դարձրեցնախնադարյան ն նախնաղդարոր է Հանզամանքը, այն ւսրտացոլում լավ նան նախնաղարյան ւվիսի պարբերացումը տոՀմականՀամայնքի նացնել անցման ւոնւոնսաձնի արտադրող ւոնտեսությունից յուրացնող փուլերը: Համայնքի յան Հարնանական են երնան եկելոչ անմիջա Հետնանքները Հետագա ուսումնասիրությունը սոցիալ--ոնտեսական ւոնտեսության Նախնադարյան երկար Համայնքները ն. ն ախնադարյան սկզբնական չրջանում ւլես, կարնորւռարբերություններ բացածայտել դարձրեց Հնարավոր վաղ նախնաղարյանՀամայնքէին ժամանակ ւոարբերվում Քիչ Համայնքի Հիմնական ղարգացման ւոոծմական նւսխնադարյան Հան ներից: ունեցող բաչիւման սեփականության դոյություն փուլերում ժամաեռանդամւլարրերացման ն. ղլխավարող պատմության Նախնադարի ւոնտեսություն Ցուրացնող րբաբերություններում: Հնաեն նան մեջ կիրառում նակ Հայրենականդրականության միջոցներ ռտացզող վաղ նւսխլոկ կենսապաՀովման վորաւղվես դույն անցյալի փուլերի այլ անվանումներ,որոնք ավելի ցայտուն էին Հավասարաչափ բաչխումը նադարյանՀամայնքում դգերիչխում Վերջինժան ընդՀանուր անդամ ղրանցբովանդակությունը: կերպովեն բնութազրում յուրաքանչյուր Համայնքի սեփականությունը, են ղրանք Հաճախ անվանում անթբրուղոսոցիողենեմանակներս ուներանկախ այն արտաղրվածկենսամթերքի բաժնիիրավունք առաջացման Հւսմայնքին ղասակարզերի էր ինքը ղբս արտադրմանը, ղի՞, նախնաղարյան թե ոչ: Ուչ նւսխբանից,մասնակցել մ, որ անցել կամբարձրմասէր արտադրող ղարաչրջաններ: նադարյանՀամայնքու ն ուռանում մր մչակւլարբերացու ընդՀանուր էր Համեւմւմաւոււմսլատմության յուրացնող ւոնւոեսաձնի Ննախնաղարի նասգիտացված նան ն կողէ չատ մնասիրողների արնեմտյան բաչիւմանՀեւո վել մշւսկվում բար կայուն մթերք",Հավասարաչափ ավելցուկային են արվում ԱՄՆ-իորոչ, որի ղեւպւիորձեր,ղերազանցապես, Համաւոեղզարդանումեր բրուտ աշխատանքի բաչխումը, մից:Այդպիսի անկողմասն ունեցող գիտնականների արդեն պատմականկողմնորոչում անցնում էր Համայնքի առանձին քում մթերքի որոչ Ո (ճավասարամր էղաղիտար՝ էր ւոսրածվածէ բաժանու մից:Առավել կողբինղարզանում սեփականության դամներին,ընդՀչանուր ն կամ Հիերարլսիկ" (չերտավորված), կան) անձնական սեփականությունը: Տեսական վերլուծությունները սւրատիֆիկացված" Հասաէղալիտար Հասարակությունների: ՀնարավորությունտվեցիննախնադարյանտոծմականՀամայնքին (աստիճանակարգված) են նախնադարյան ւոոծՀամապատասխանում նախորդող տնտեսաձերբնորոչել որպես նախաՀամայնք(նախըակությունները ղասամկան Համայնքի փուլին, իսկ ստրատիֆիկացվածները' նադարյան մարդկային Հոտ), իսկ ղրան Հաջորղած ձնր' որպես ուսու

էգաՀասարակությու ններին: ղարաչրջանի ձնավորման կարգերի

են նան ե Հաճախ ւտեղաղրում միջն. սւորատիֆիկացվածի լիւտարի

ւս

)

ռանժիրացված՝(տարակարզ Հասարակությունները: Ընղ որում սխեմայի կողմնակիցներըՀամարում նն, որ ոանժիրացված այղ նի միայն սոցիալական,իսկ ղոյություն Հասարակություններում նան ստրատիֆիկացվածներում՝ դույքային անչավասարություն: Այդպիսիսխեմաներիառավել էական ն զրավիչ առանձնաճատՀավասարական Հասարակարգում կությունը նւսխնադարյան ճակոլեկտիվիզմի (էգալիտար) բնույթի, այսինքն նախնադարյան նաչումն է: ու

Զ

ՆԱԽՆԱԴԱՐԻ

ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

սկսվում ւլատմությունն Նախնադարի

է

ՓՈՒԼԵՐԻ

(նախնադարյանմարդկային Հուռի, անթրոպոսոցիողենեզի)դաբաչըջանով: Այղ դարաչրջանը սկսվում է աչսատանքային դգորձիքների նպատակաղրվածկիրառմամբն, Հետնարար, Հնագույն մնավարեցին ԱԱ անան մանով ոլո, առուջին,ժեն ինչ-որ չափով անկայուն, արտաղրական կոլեկտիվԱ յղ ներ: ղարաչրջանի Հիմնական բովանդակությունը աչիաւուսնքայինգործունեության ւլրոցեսումՀուռիցե նախամարդուց ժառանգած կենղանականվիճակի մնացուկների Հաղթաչարումն |

|

սպլարբերաց

.

Ղ

ն պարբերացման սածմանները րը դեունս վիճելի ժամանակագրական զր լ են: Ստորին սաշմանը վիճարկելի է նախամարդու ն իսկական մարդու միջե զանազան տարբերությունների վերաբերմամ, տարբեր ճայացքների, իսկ վերին սաշմանը՝ միջինՀինքարի ղարի ե պալեոանթրուների սոցիալականկազմակերպմանժամանակի

Նախնաղարյան տոՀմականՀամայնքիղարաչրջաննսկսվում է սոցիալականկազմակերոլության կարզավորված4եերի՝ առաջին ե Համայնքի տոծմական ոապայոիի տոծմի

Հենց էլ

է ւոնտեսական ղործունեության չրջանըամենուրնչանավորվում

մթերքի աճով: ՏոՀչմին Համայնքիընղշանուր սնվականությունը

նախածամայնքի

արա

ն ծավաւոնողականկոլեկտիվիզմը,ընդանուր սնփականությունը վառ են ւսրԱյդ ճատկանիչները Հւսւոկապես սարաչավի բաչխումը: վաղ նաինաղարյան Համայնքի ւիուլումե ւվածալանՀայտվում վում են թեն, չեն տիրապետումուչ նախնաղարյանՀամայնքում: Այղ ղարաչրջանիստորին սածմանը միջին Հին թարի դարն Լ. (ւլալեոանթրոսլներիժամանակը) կամ վերին Հինքարի ղարը (նեոսնթրոպորպես կանոն,նոր քարի ղարը: ների ժամանակը),իսկ վերինը' նախնադարյան Համայղարաչրջանը Եթե նախաՀամայնքի նական Հասարակարգիկազմավորմանփուլն է, ապա տոչմական Համայնքը' Հասունության, իսկ դասակարգերիառաջացմանդարաչրջանընրա անկման ժամանակաչրջաննէ: Այս վերջին դարա-

ծազմամբ: ե Փազմամը: Հեն այստեղ առավել ցայստունեն ղառնում նախնադարյան Համայնական Հասարակարգի Հիմնականգծերը արտադրմանն. սպառման մեջ բիչ թե չատ Հե-

մր՝ աշչլսատանքաիսկ Հավասարաչափբաչխու սեփականության, յինի կողմից,ՀամայնատոՀծմայինկապերը լոզվումեն ն ւռեղիեն իրենց վաղ,նախնադարկապերին' ւռալիսՀամայնածարնանական նախնական ձները. յան տեսքով: Երնան են ղալիս չաՀագործման

ավելցուկային մթերքը փոլտարինվումէ Հավելյալ մթերքով, տեղի է ունենում սեւիականության, Հասարակականդասամասնավոր ն Համեմատաբարերկարաւլետականության ծագումը: կարգերի ւսյդ ղարաչրցւանի սւոորինսաշմանը կյաց Հասարակություններում մեծ մասամբ մեէ Համընկնումուչ նոր քարի, իսկ մյուսներինը՝ սաՀշմանրը՝ նե ի Վն ին սսսակա ին ՀասաՏանին: լ

սրա

ղարզացած ՀասարակություններըՀատել են մոտ Տ Հաղար տարի ա Լ եա մեաամենյին են չատ ավելի մնացածներին ղա առաջ,իսկ իրենց ղարզացմամբ չի Հաջողվելմինչն այժմ: ետ

յի

դարաչրֆաններիՀարաբերակցությանմասին եղած կարծիքների: դարձնելով ավելի ընդունելի Համարվող տեսակետները Ելակեւտ

միայն, ալարբերացման ընդանուր(ապաւոմական) դարաչրջանները ելի է Համադրել ն ն Հնէամ նական սխե կարելի ջամարդաբանական սխեէ Համաղրել Հն Հնազիտակա մաներիկարնորագույն օղակների Հետ Հետնյալ կերպ.

2-13 -

են,ի

մեսսնական մասին տեսաննեանն են միասնական մասինտեսակետներըավելի

նների ոն չրջանների բնույթի

|

Պատմականղարաչրջաններ

ղարաչրջան ՆախաՀամայնըքի

Սոոորինն միջին Հին քարի ղար

|

|

Արխանթբուլների ն պալեռանթրոպների ժամանակաչրջան

միջին փուլար դարանի քարի

վաղ նախնաղար-

ՆախնաղարյանՀա-վյան մայնքի ղարաչրֆան

Հեշամարղարբանական Հնազիտական դարաչրջաններ ղարաչրջաններ

քարի

ՎերինՀին ն

ղար

Նորարար

ոչարագաղաւի՝ ում անայ

|

ԳԼՈՒԽ

հաաա Նեռանթոունե

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ

ԱՂԲՑՈՒՐԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՊԱՏՄԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՆԱԽՆԱԴԱՐԻ

Ուչ նոր քարի ղար, կամ առաջացմանղարաչրջան պղնձաքարի Դասակարզերի

Տ Լ ՆԱԽՆԱԴԱՐԻ

վաղ մետաղիղար

բացարձակտարիղարաչրջանների Լւ ոչ միայնղրանց Հնագիտական որումպլատճառը

Դեոնս

ԵՐԸ»ըստ

ղժվար է նչել

այղ

ռ

ՆԱԽՆԱԴԱՐԻ

ԱՂԲՑՈՒՐԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԴԱՐԱՇՐՋԱՆԻ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԱՂԲՑՈՒՐՆԵՐԸ

ինչպեսարղենասվելԷ ներաՇւածության մեջ,նախնադարյան բացառիկբարդ սարւսկությունը Է երնեույթ ոչ միայնւսյնալատճա։

ռով, որ նրա ընդերքում ծնունդ են առել մարդկության Հետագա բոՀոգնոր 4եռքբելոր նյութական րումները, այլե նրանով, որ ւսյն սերտորեն կապված էր բնական ն դրանիցկախվածեր միջավայրին չատ ավելի, քան մարդկությունը իր Հետագաողջ պատմությանընթացքում: Նախնաղարի դարագործընթաչըջանում պաւոմական ցը բազմաթիվ ւսռումներով եթե բնական գործընթացիբաղկացուցիչ մասն էլ չէր, այնուշանդերձ նրան Հակադրվումէր չատ վելի Թույլ, քան Հետագայում,քաղաւոեխնիկականպոքակրթության տենցիալիբավականաչափբարձր ղարդացումիցՀեւոո։ Այդ պատճառով էլ նախնադարյանՀասարաու

ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ

ու

է: Պատճառն ւսուկայությունն ւուսրրերՀայեցակետերի նկատմամբ այն է, որ սկսած վաղ նախնադարյանՀամայնքի ղարաչրջանից՝ Է ձայրաշեղանձչավասարաչափ, ինչը ղարդացել մւսրդկությունը է իրենց ամենատարբեր ւլաւոկանելությամբ փուլային Հւսնգեցրել

ծւսսարակություններիՀամաժամանակյագոյության:

ենը սկղբից էլ ձնավորվելԷ որպես կության սլատմությունը ղիտական Համալիր լիիրավ մասըկաղմող զիտելիքի ւզատմական մեջ էր իր որը չրջանակների չարունակ ղիսցիպլին, միաժամանակ

այլ ղդիտությունների սումնասիրությունների չատ ներառնում արդյու նքներ,որոնքայս կամ այն կերպ չաղկապվում նչսսնակալից Այդ իսկ պատէին մարդու ն նրա մչակույթի սումնասիրությանը: ու

ու

ն մարղու նիներիՀուռերի կաղմի, ղրանցբուծման,որսորդության Հնամասին: օգտ բ նույթի կողմից վայրիկենղանիների զործմուն կողոր նսլաւուսկ ունի վերականգնել մւարղու բուսարանությունը, մից օղ տադործված քշւսկովի ն վայրի բուսական աչլւարծր:Ֆիղիեն կան ն ֆիմիան,որոնք Հնարավորություն ընձեռումմշակել կիրառված նյութերի վերականգնման մւսրղ կայինմշակույթում ու

աղբյուրները, որոնց Հիման վրա նախնաղարճառով սպաւոմական Է իր վերականզդյան Հասարակության ւլաւոմությունըկատարում են ինչես ն մւոնում: են Հումանիւուսը, լռիստբաղմաղան նումները, ոլորտների այնպես էլ բնապատմական տարբերդիւոությունների են. որն ծնադգիտությունը, Հեւոնյալն մեջ: Այղ գիտությունները մարդու նյուժական ուսումնասիրում է ւուսրբերդարաչրջաններում ն է մեջ ղրանց ւռարածության ձգւոում մնացորդները մշակույթի ՀարաՀասարակական Հիմանվրա վերականգնել ւոեղազրության բերություններն Հողնեորկյանքը այս կամ ւսյն կոնկրետՀասա(նախկինում ռուսական անրակության մեջ, ազղարբանությունը վանում" աղզազրություն), որն զբաղվում է ժամանակակից Հեմշակույթի բոլոր կողմերի ուսումտամնաց Հասարսկությունների նասիրությամբ ն իր ղիտարկումներն եզրաչանղդումներըպրոյեկտում է նախնադարիպատմականդործընթացի վրա: Մարդաբանությունը, որը Հետազոտում է ժամանակակից,ինչպես նան վերջիններիսկապկանմանբրածո նախնիներիձնեաբանական (մորաանձնածատբնախոսական(ֆիզիոլոգիական) ֆոլողգիական) կությունները ն իր ներսում առանձնացրելէ պատմականմարդաբանության Հատուկբաժին: Զորրորդական երկրաբանությունը,որ է մեր մոլորակիչորրորդական երկրարանության վերականգնում պատմության իրաղարձությու նները, որի ժամանակագրական ի ղարզացել Է մարդկությունը: Հնէաչխարձագրույունը, որը ֆիզիկականաչլշարծազրության Հեւտածայաց արդյունքները ն չորրորդականերկրաբանության ւովյալները

ղրանց կառուցվածքի ն ւլածածոյացմանմեթողները, ինչպես ուսումնասիրության քիմիականբաղաղրության Հաւոուկմիկրոմե-

կենդանաբանական մեթողներինն նպատակէ Հետապնդումտեղեկատվություն ստանալկենդանիների ընտանիացման (դոմեստիկացման"), մարդկայինւոարբեր կոլեկտիվներում ընտանիկենդա-

որոչակիություն ունեցող ուղղակի փաստերով:փամանակադրորեն այն ամբողջությամբընդգրկում է նախնադարիՀասարակության գոյության ժամանակային սաՀչմանները:Մինչն վերջերս Հնա-

ու

ու

ու

Ա

նան

են Հնարավոր ղարձնումորոչելաուսնձին թոդներ,միաժամանակ Հուչարձանների բացարձակժամանակը:Լեղվաբանությունը

ուսումնասիրում է Հին ն ժամանակակիցլեզուները, ղրանց ցեղակՀնաղարում տարածմանչրջանցւսկան Հարաբերություններն ն մեկնարանման ները: Գրավորաղբյուրների ուսումնասիրման է ընթերցել ղանաղանմեթողների օղզնությամի երբեմնՀաջողվում մեկնարանելցեղանվանումները(էթնոնիմները") ն վերակաղմել ղարանախնաղարյան Հասարակության պատմության ուչ չրբջաններիէթնիկական իրաղրությունը: Եվ, վերջապես, տեղեն կիրառման կայունացած եղանակների սւոացման կատվության մասին գիւոությունը՝ ինֆորմատիկան,որից, ավելի կոնկրեւ»՝ մեքենայականմողելավորմանմիջոցով Հնարավորէ դառնում մշակել Հեւուսղուտելտեղեկատվականրբովանղակությունունեցող Հւմակարգերիմոդելները: ն ողջ ւսյդ բավադրանցմեթողների Տւսրբեր ղիտությունների կանաչասիմիաձույլ Համալիրն էլ ապաչՀովումԷ բազմակողմանի ուսումնասիրությունըայնպիսիբարդ մեխանիղմի,ինչպիսիննախէն ղրա ղինամիկան նաղարի Հասարակությունն ժամանակի ու

ու

ու

ու

ւոսրածության մեջ:

'

:

ՀՆԱԳԻՏՈՒԹՑՈՒՆ

կիրառում Հնաղիտությունը մղվումէ Օռ

ն շենը Հնաուսին ալան,որովՀեւոն չորրորդական Հնքարնապատկերների, Հնէալանդչաֆտների միջավայրի դինամիկայի աչխարճչազըյական վերականգնումների դղիտություննԷ պատմությաննօժտում բացարձակթվազրման կամ դրա բացակայության դեպքում, Համեմատական-տիղարանական Համար:Հնակենդանաբանությունը, որ Հենվում Է Հնագիտական վրա Հիմնված, բիչ թե չատ կայուն ժամանակազրական Հայտնաբերված լեղումներոկ ոսկրեմնացորդների մեթոդի Հետաղուռման

է

գիտականուսումնասիրությանժամանակային վերին սաՀմանը նույնիսկ՝ուչ միջնադարը, սակայն էր միջնադարը, Համարվում Սիբիրի ե Հատկապես Հյուսիսային Ամերիկայի բնիկների չատ ւլեղումները ցույց տվեցին ավելի ուչ ղարաչրջանիբնակավայրերի Հնագիտական ուսումնասիրության բացառիկ տեղեկատվական արժեքը նան այդ ղեպքում: Ամերիկյանզիտնականներնայղպիսի անվանումեն էթնոչշնագի տությունկամ ուսումնասիրություններն Սովորական Հնազիտական ենց նույնիսկ' էթնուլատմություն: ուսումնասիրության Հեւո վերջիններիՀակաղրմանՀամարՀիմքեր չկան, քանզի խոսքը դնում է անդասակարգՀասարակարդգերին պատկանող, բայց մեր ժամանակներինՀարող ն ազղզագրորեն ՀայտնիՀասարակություններինյութական մչակույթի ընդունված Հնագիտականղլործողություններին: Հնաղիւոությունն, այսպիսով, անմիջականորենՀամաղրվումէ աղզաբանությանՀետ, թեն չաէ մնալ որպես անդասակարգՀասարարունակում նավսնադարյան կարգի Հնագիտություն: Ուսումնասիրությունների ստորին ժամա-

նելը պայմանավորվածէ նրանով, որ Հողի մնջ պաճպանվումէ ոչ է ողջ Համալիրը, այլն միայն այն,ինչզտնվել բնաթե Բնաէ մեջ: սաչմաններում կամ ղրվել գերեզմանների կության ժամանակ բոլոր արժեքավոր իրերը կությանվայրը փոխելու տարվում էին, տներում ն բնակավայրերում մնում էին միայն անպետք իրերը, որոնք էլ ընկնում են Հնազետների ձեռքը: Հրղեճի կամ երկրաչարժի, ջրերի խիստ բարձրացման կամ ցեխաչեղեղի, ցանկացածսոարերայինաղետի ժամանակ ոչնչանում է մի խոսքով չատ բան, ընղծուպ մինչն մոնումննտալ ճարտարապնետությունը, ն նորից Հնագեւտներին Է Հասնում մչակույթի միայն մի մասը ն այն ձնափոխվածվիճակում ն. դրանց ամբողջական էլ քայքայված պատկերը կարելի է վերականգնել միայն ըստ բեկորների ն մեջ դրվումէ կենցաղային դույքիմիայն Թաղումների վերակների: է մի մասը, որի ծավալը կանխորոչվում Հասարակությանմեջ զոինչպես յությունունեցող Թաղման ծեսերով սովորություններով, նան ՀանդերձյալաչխարՀիմասին պատկերացումներով:Վերչին-

մչակույթի

ու

ու

Հենց ղրանքվերականզնվումԹաղման սլեՀուչւսրձանների վաղ տոնաւսկներին տագայում կասվի կառլկային վիճակից մարդու ստացվում յուրօրինակ կախարն

անցմանղարաչրջանիմարդու Հեռավոր նախնիներինյութական մշակույթի մասին): Հնարավորէ, որ քարի Հնագույն ինդուստրիայիննախորդելէ փայտիօզտադործմանդարաչրջանը, Հրչանը նան տվյալներ զյալներ կկան որպես Ի դործիքներիՀամար նյութ ոսկրի օգտագործմանմասին, բայց այդ չե Հաջողվում: ենթադրություններն առայժմապացուցել Այսպես թե այնպես, Հնազիտականնյութն ուղեկցում է մարդկային ողջ պաւոմությանը,այլ կերպ ասածճ՝ նախնադարյան Հասարակության Հենց սկզբից: պատմության ղրանցել է ղեպբեր, Ազզարանությունը երբ որնք նյութական մշակույթի այս կամ այն, որոչակի կիրառական ունեցող ւսուսրկան ընկնելովմեկ այլ մշակույթի Հասպատածաբար մակարգը,որտեղ նրա կիրառումնանՀայտէ, դառնում է ւվաչտամունքի պիտույք ն, նույնիսկ, ւվաչտամունքիառարկա:Նման բոլոր է դեպքերնանՀնարին Հնագիտորեն սածմանել,ն ղրանց ֆիքսումն ավելի չուտ բացառիկ Հաջողություն է, քան թե պլանաչափ ն նպատակայինորոնման արդյունք: իշարկե, ղա Հանդեցնում է էական կորստի: ւոեղեկատվության Պեղումների ժամանակ Հնագիտական միակողմանիլինյութի

են

ղումների Հիման վրա, այսինքն' է դական չրջան, չիմանալով մչակույթի աչխարՀրմբոնմանմասին, մենք ի վիճակիչենք Հասկանալ,թե մչակույթի որ մասն է արտացոլված թաղման Հուչարձանում, իսկ աչխարձրմբոնմանմասին ստիպված ենք դատել ըստ այդ թաղման Հուչարձանի պեղման

արդյունքների:

առանց

ժամանակիընթացքում ավերումներն քայքայումը չափազանցնելու կարելի Է Համարել իրենց մասչտարներով Հրոկայականն կուլւտտուր-պատմական Հեւոնանքներով՝ ողբերգական: Ցանկացածմշակույթ ն Հասարակություն անգթորեն ոչնչացնում նախորղ մչակույթի ն Հասարակությանրոլոր Հեւոքերը, Հանչանակությունէր մարյամիչ դա անում էին զիւոսկցված ձնով, միաժամանակ,անն գիտակցաբար օդտազործելով նախորդների ւստեխնիկական ճոդնորնվաճումները: Քարերիվրայից ջնջվում էին արձանազրություններըն ղրանց ւոեղում փորագրվում էին նորերը, ավերվում էին կառույցներն դրանց չինանյութերն օգտագործվում էին երկրորղ անգամ նոր չինությունների կառուզման Համար, բարձիթողի էին արվում ն ւսվերվում ոռողման Համակարգերը,նոր վայրեր էին տեղափոխու

ու

՛

Քարանձավներնմյուս ընական ղերեղզմանակոթողները: Լինչուսրրերդւսրաչըցանօգտագործվում բազմիցս թուսքստոցները ընղ ների մարդկանց կողմից, որում,ընականարբար, ավելիվաղ վում

ու

մչակութային չերտերը քարանձավներում խաթարվում Լին, ն,

դործնականում կողոսպրբոիչները ամենուրեք վերջապես, փչացնում էին

մեծ ամենատարբեր դարաչրֆանների թաղման կառույցների

էր գործունեության քայքայիչ մասը:Մարդկային կողմըլրացվում բնույթով, այսինքն"բնական բնության ուժերի քայբայիչ պլատճառներով: Հին քարի դարի ամենավաղքարանձավային կայանների Համար դրանք փլուզումներն Հողածածկլինելու երկրաբանական պրոցեսներննն: Փլուղումներըխաթարում էին թարանձավների մշակութայինչերտերը նււն ավելիուչ ժամանակներում: Նորքարեղարյան ն բրոնզի ղարաչրչաններիբնակավայրերիՀետաղուտմանժամանակ ՀնազետներըՀանղիռլումԼին ձ4նչալքթի չրերից ն գետերի մակարդակիամենամյա բարձրացումներից Համարյա ամրողչովինքայքայված մչակութայինչերտերի: Ավելի ուչ չրջանի քաղաքատեղիները ճարյուրամյակներին Հաղարամյակների ընեին անձրններից, թացքում քայքայվում ծածկվում անտառով, իսկ անապատային կիսանապատայինվայրերում ավազով: Մարդկայինձեռքերով էլ ոչ բոլոր ասռարկաւլատրաստվված ամեննին ներն են պլաշպանվելՀողում, մի բան, որ կապվածն՛ Հողի բնույթի, ն՛ նյութի Հետ: Ոսկրե,փայտե ն մետաղե առարկաներըընդճանրապեսվատ են պածպանվում:Փայտն կաչին երկարակյաց նյութերչեն, ոսկորըենթակա է քւսլքայման, մեւուսղն օքսիդանում է, իսեցեղենըփչրվում Է Հողում: Վերջապես, Հենց ինքը՝ մշակութային չերտը Հետագաչերտակուտակումների, սողանքների,ճաՀճացմանն այլ ւվատճառների ձնափոլսվումէ: Հեւոնանքով ու

ու

Լ

ու

այս բոլոր Այնուամենայնիվ, սաշմանափակումներով Հանդերձ, Հնազիտական նյութր ւնվիճելիորեն Հնարավորությունէ ւոսլիս իրականացնել մի չարք զիտականզործողություններն. կատարել բավականաչափ ինչն էլ Հենց նրա որոչակի եզրաճանգումներ, պատմականնչանակությունն Է: նյութը Հնարավորություն Հնազիտական Է ընձեռում Հետամտել մչակույթի արտաքին 4ների դինամիկան,տիպաբանական Համեմատությանն չՀերտադգրական դասավորությանՀիման վրա վաղ ձները առանձնացնել ուչ ձներից1 սասծմանել ղրանց

փուիոխությունների ժամանակազրական Հաֆորղականությունը: Այդ

է մարդկային ղարգացման ստեղծվում մչակույթի ողջըննախնադարյան Հասարակության պատմության պատկերը

Հիմբի վրա

Է մչակույթիղարդացման թացքում,միաժամանակՀետամտվում

ժառանդգականությունը՝ սկսած նրա ւզարղազույն ձներից մինչն

կատարբարդը: ԱնՀրաժեչտ մակարդակով տեխնիկական ավելի

ծնեամարղդանյութ, Հնակենդանաբանական Հնւսբուսւսրանական բանական, ված Հնագիտականւլեղումներըւուսլիսեն Հարու

ւտ

Լ

Լ Հնաորն իր Հերթին տեղեկությունների անգնածատելիաղբյուր կենղագույն մարդկանցֆիղիկականառանձնածատկությունների, նիներիընւոանեացվածտեսակներիկառուցվածքին ցեղատեսակների, մչակովի բույսերի սորտերի ն տեսակներիմասին: Լեռնային ) այնւուլւսրների ուսումնասիրուքարադրությւան (պեւտրոդրաֆիա թյունը, որոնցից պատրաստվումէին ղործիբները, Հնարավորություն է ւոսլիս վերականգնելՀնաղույն միգրացիաներին փոլսանակության ուղիները: Նույնը Հնարավորէ ղառնում նան Հին մետաղներիկաղմի Համեմատականուսումնասիրության ժամանակ: Համարյա ամենուրեք, Հանղիպում են արվեստի Պեղումներում, ն. րստ ղրանց մենք ղատումենք ւսյս կամ այնՀասաառարկաներ նան րակության գեղարվեստական,որոչ սածմանափակումներով,

ւռարւոեղային մասին: Վերջապես մչակույթի Հոգնոր մշակույթի օգնում են քննարկել էթնիկական տարաբաժանբերություններն ժամանակի ն բնույթի Հարցերը, թեն դրանց լուծումը պաՀանջումէ նան կից գիտությունների տվյալներիկիրառում ն միայն

ման

է իրականացայն անչնարին նյութիմիջոցով դեռնս Հեւսգիտական

կարելի է նել:Այսպիսով,

Հեւոնություն անել, որ Հնագիտական նախնաղարի նյութը չատ ւվրոցեսնեւպատմական րի վերականգնմանղդործում Հսկայականղեր ունի: ւոեղեկաբերԷ

ռ

ն

ԱԶԳԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Ազգարանականդիտությունը նպատակ ունի Հնարավորին

Համարժեք նկարագրել մանրակրկիտ, ամբողջությամբ առարկան,այսինքն' այս կամ ւսյն ժողովրդի ուսումնասիրության

չափ

ու

կենցաղը,սոցիալականինստիտուտներըն ՀասարաԸնդ որում, ավանդաբար,ավելի մեծ ուչադկական ն այդ է առումովԷլ րություն ժողովուրդներին Հեւտամնաց Հենց ազդարանությունն ւռնչվում Է նախնադարյան Հասարակու-

մշակույթն

ու

կառուցվածքը: դարձվել

քանզի Հետամնացժողովուրղների մչակույԹյանւպատմությանը,

առավել նս՝ ՃԱ ղ. գիտությունը տվել է տարբնր ժողովուրդների աղզաբանականնկարազրություններիարժեքավոր օրինակներ,այնուՀանդերձ,ղրանցմեչ չատ են որ ղրանք զրել են ոչ թե մասնագետ-աղդարան թանի բացերը, ե 47 դարի ներ, այլ ճանաւզարչորդներ: Միայն մ ղարի վերջում ե ամբողդիտական ե կան լիստ նախանձելիորեն երնան սկղբում Հեւոամնաց չատ ժոմանրակրկիտ աչխատություններ ջական են ես բճյց աղխոցելի դրանք մասին, մչակույթների ղովուրդների ինչվեւռեսանկյունից: մեթոդիկայի ժամանակակից դարանական ն է րաբերում Հույն Հռոմեացի Հեղինակների՝իրենց Հարնանների մասին Հաղորդումներին, ապա դրանք կարող են օգտագործվել որպես Հնադարում այս կամ այն սովորույթի դոյության միայն առլացույց, որովՀետ այղ տեղեկություններնընդպատկերավոր Հանուր առմամբկցկտուր են ն անստույզ: Միաժամանակ,մչակույթի Հնազիտորենգրանցվածերնույթների դինամիկչարքի վերակառուցմանժամանակ ազդաբանական

Արղեն 1Մ ուղենիչները):

11 ղ.

վնրականզնումների Հիմնական թը նախնաղարյան-պատմական նյութե է: Եթե չլինեին ազգաբանականտվյալները, ապա նախնաՀասարակական Հարարբեկոլեկտիվներում դարյանմարդկային ն . ձեավորման չատ սոցիալական կառուցվածքի րությունների առարկա չէին Դրանք կողմերսլարղաղեսուչաղրության ղաոռոնա: ն զլխաեն միայն ազգաբանական նկարազգրություններից Հայւոնի ծւավոր խնդիրնայնէ, որւզեսզիդրանքժամանակագրորեն Հեւո: այս կամ ւյն մադրվեն նախնաղարի ւլատմության ւիուլի Սակայն,որքան էլ ամբողջականնկարադրիժամանակակիցազզաբանականզիտությունն իր ուսումնասիրության առարկան, այստեղ գոյություն ունի մի սկզբունքայինբաց. ազգաբանության կողմից ուսումնասիրվողՀասարակություններընկարագրվումնն դրսից: Դա արվում է կողմնակիղիտորդի կողմից, որի զործողությունները որոչակի Հոզերանականաղղեցություն են թողնում սումնասիրվող կոլեկտիվի անղամների վրա (բարենպաստ, թե են Հնսդիտականների, վերածվում է) ն, վերջապես, դա միննույնն ինքը` ղիտորղը, ւովյալներըՀետնողականորեն ւսնրբարենպաստ, ն է ձեոք բերում բնույթ: օբյեկտիվ Հեւտածայաց վերակառուցումը է ւղաւոասխան անկանխաւոեՀարուցում վերաբերմունբ, ւսյսինքն՝ ի դեւ, տեղինէ ասել, որ ղա է ազզարանությանն Հնագիտության, սելի կերպով ներգործում է ուսումնասիրության առարկայիվրա: նրանց պատմական ղարդացման ընթացքում սերտ փոխազդեՈւսումնասիրությանՀամարընւորվածժողովուրղների մեջ Հետացության գաղտնիքիբանալին, երկու գիտությունն էլ չեն կարող զուտողների բազմամյակյանքիառանձինդեպքերը,նույնիսկ ղրանց գոյություն ունենալ ն զարգանալ առանց վոխադարձարար ընդունումը ցեղի մեջ, պատկերըչեն փոխում,քանի որ այդ իրաՀարստացնելուն լրացնելու միմյանց: դրության մեջ անՀնարին լրիվ բնականությունը,ն Հետաղուոողը է Շասարամնում Վերջասլես,չի կարելի չճիչատակել, որ Հեւտասմնաց ն չե Է անգլիացի,ֆրանսիացի, ղերմանացի, վերափոխժամանակ ո ւսումնասիրության ազդաբանության կությունների վում էսկիմոսի,Հնղկացու կամ ավստրալիացու:նչանակումէ, որ տրամաղրության տակ միչտ եղել են միայն ժամանակակիցՀեաղգարանական նկարագրությանլրիվությունը միչտ էլ ՀարարեորոնցանձնարինԷ ուղղակիորեն Հասարակությունները, տամնաց բականէ: Դա Հատկապես վերաբերումէ Հասարակության կյանքի Ռուսականզիտության են կոլեկտիվներին: նմանեցնելնախնադարյան մտերմիկ կողմերին, որպիսիք ծիսականզորձողությունները, Ա. Ի. մեջ Պերչիցիկողմից ներմուծված այն նոր սկղրունքը, ըստ դաղտնի միությունները,կրոնական-Հոդերանական պատկերաՀետամնացՀասարակություններըբաժանվումեն ԱՊՀ որի բոլոր ցումները, ինքնազիոասկցությունը: (ապոպոլիտեական) ն ՍՊՀ (սինպոլիտնական) ՇասարակուՄյուս սածշմանափակումը, որ իրենց մեջ կրում են ազզարանատարբերուԹյունների, Հենց ընդճանրացնումէ այդ արմաւտւսկան կան նյութերը, դրանց մուռ ժամանակագրական րաՀետածայացի մաւտնանչելով թյունը, միաժամանակ նասխնադարյան-Շասարակա է: ցակայությունն Աղգարանական իր բնույթով նկարագրությունն կան ՀարաբերություններիվերակառուցմանՀնարավորությաննս է, այսինքն` այն կապվածէ որոչակի ժամանաՀամաժամանակյա չատ Հասարակումի սաշմանափակում:Ճիչ" է, սինոլիւտեական կագրականմակարդակիՀեւո, որպիսին է արդի դարաչրջանը: նն առանց եվզարգացել են ը նթացքում թյուններ Հազարամյակների Ազգարանական նյութերը Հավաքվում վաղուց (ՀաջորդպարաՀետ որեէ չփումների՝ ավստրալիագրաֆում Հակիրճկնկարադգրվեն դրանց կուտակմանՀիմնական բուվական կամ այլ մչակույթի ու

ու-

ոուս

ցիներ, պապուասներ,թասմանացիներ, բուչմեններ,Հրոերկիրցիներ, սակայն նրանցել չի կարելիՀամարելդասականնախնաղարի կրողներ, որովճետն անցել են զարգացման ենրկարատնուղի, սկսած վերին Հին քարի դարից, իսկ ղա ննթաղրում Է այնպիսի առկայություն, որոնք,իՀարկե, ւղրողեսների 4նասիոլել են Հասաի րակականնախասկղբնական կառույցները:լրացումնդրա պիտի վրւս էլ լինեն ասել,որ ինչմակարդակի ժամանակակից Հեւոամեւսց ոչ մեկնէլ չե կարողներկայացնել ժողովուրղները, նրանցից այն մշւսկույթը, որում ապրել նն ժամանակակիցմարդու նւսխնիները: Նրանց առարկայականաչխարչը է մշակույթների վերականգնվում մնում իսկ Հոգեկանաչխարչի Հնադիտորեն, ւզատկերըմինչե Հիմա Է փիլիսուիայական մւոՓիչ Թե չատ ճչմարտանմանմչակումների կարդակիվրա: Միանզամայն սխալ Է ենթաղըել,ինչպես անում են որոչ մասնւսզետներ,թե նախնադարյան Հասարակության ւլատմությունը պաւոկանում է ւսզղզաբանության ամրողջությամբ ոլորտին, բայց, նույնքանէլ արդարացվածչէ նրա վնրականզնողական ՀնարավոՀւարությունների ժիւտումը: առաջ աղզդարանությունը Ամենից է բուստ նյութ տալիս նյութականմչակույթի առարկայականաչխարի առւսնձին իրերի ֆունկցիոնալ նչանակության մասին. առանցազ գաբանության այղ իրերից չատերի նչանակությունը մեղ քիչ Հւսսկանալիկլիներ: Սակայնչատ ավելի մեծ է ազղաբանությանղերր նախնադարի Հասարակական Հարաբերությունների ն. Հոզնոր մչակույթի վերակառուցումների դորճում:Առանց ազգան բանական դիտարկումների Հսկայականւպպաչարի մչակումների կլիներւլաւոկերացնել անՀնարին նախնադարյան Հասարակության կյանքի այնպիսի որւվիսիք են երնույթներ,

ազդակցության

Համակարդերը, ամուսնությանն. ընտանիքի դորձունեուկոլեկտիվ Թյան, Համայնքի ձեւերը, ւոնւոնսական կրոծարարերությունները, նամողական ծեսերը, ժողովրդականուսեղծազործությունը: ժամանակագրորեն դասավորվածՀնաղզիտական փաստերի Հիմնակմախքին աղզգաբանությունն ավելացնումէ նախնադարյան մչակույթի'մարմին կազմող ւովյալները, Հնարավորություն չոալով զզալ

դրա

կենդանիչունչը:

|

Օ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

ՄԱՐԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Թյունը Մարդարանու

ենսարանական կենսար

զիտություն Է մարղու ն նրա նախնիների

առանձնածատկությունների յ

մասին:

իսկ Հնէաէ, մարղարանությանայն բւսժինն որն ուսումմարդաբանությունը Է նասիրում ամենազանազանդարաչրջաններիբրածո մարդկանց կմախքները,ն, օռուսգործելով ժամանակակից մարդուկենսաբար

նական ուսումնասիրության արղյունքները, վերականգնում է դրանց կենսաբանական բնութազիրը: Պատմական մարդարանուԹյունը առավել չատ Հենվում է Հենց Հնեամարղարանության վրա, երբ այն ղաոնում է նախնադարյան Հասարակության ուսումնասիրության պատմական աղբյուր: ՍակայնՀնամարդարանական նյութը, ինչպես մյուս, այղ թվում` մեր կողմիցղիտարկվածՀնադիւռականն աղդաղզրական նյութերը, մեկնաբանումների ճանապարծին ստեղծում են իրենց բարղությունները, առանց որոնց ըմչէ լրիվ չափովօգտագործել բոնման Հնարավոր այն: ՀնլԼամարդաբանությունը, ինչպես ն ժամանակակից բնակչության մարդարանությունը, տալիսէ խմբականբնութադրեր,ւսյսինքն՝ նկարագրում է ոչ թե առանձինմարդկանց,ւսյլ կենսաբանական ցեղակցությամբ կալված, պուլուլյացիա՞ կոչվող մարդկայինխմբերի: Մարդկային ռասաներն,օրինակ,պոպուլյացիաներիկւմբեր նն, որոնցիցյուրան քանչյուրը մյուսից սաչմանաղզատվում ւոեղայնանում է ամուսնականկապերիբնույթով, որոնց թափանցելիությունից էլ կախված է պուուլյացիաների միատեսակությունը (Հոմոզենությունը), կամ,ընդՀակառուսկը, ւտտարաւոեսակությունը (Հնւոերոզենությունը): նյութը ձեռք Է բերվում, ինչպես արղեն Հնլամարդարանական ասվել է, դամբարաններիՀնադիտականւզեղումներիընթացքում: մչակվել են ղիակիզումների՝դիակիայրումիցմնացած Ներկայումս ոչ մեծ բեկորների, ոսկրային ուսումնասիրության մեթողներ: Բայց

դրանցիցքաղվող ւոեղեկություններնաննչան են: Բարեբախւտաբար, դիակիզմանսովորույթը լայնորեն ւտարածվածչի եղել, ն ւսվելի ՀաճախՀնադետներըն Հնբամարդաբանները ուսումնասիբում են դիաթաղումները: Ճիչտէ, ւյդ դեպքում էլ կմախքիոսկորների ս"լաշպանվածությունըկարող է բավարար չլինել, սակայն լավ է կարգավորվածվերականգնողական ներկայումս աչլսատանջը, այսինքն' ոսկորներին զանզի բեկորներիմիջոցովղրանց ամբողջական տեսքի ստացումը: Այս կամ այն ղամրարանադաչտից

քանակի ղեպքում բավարար ստացվածկմախքների ւլեղումներով ասոռումնե-

բնութազիրը որոչ ւովյալ բրածո լսմրի կենսաբանական ուսումրով ստացվում է ավելի լիարժեք,քան մարղարանիկողմից նասիրվող կենղանիմարղկանցխմբինը:Ցանկացածղամբարանան այնտեղ է տնականորեն օզոազործվել դաչտ ղդործնականում Մի սերնդի մարղթաղված են մարղկանց մի քանիսերունդներ: մնացած սերունդներից ն դրա կանց թաղումներիւոարբերակելը ւոեղագրության մեջ, Համար չափանիչներ գտնելը թաղումների էլ ՀնեամարԱ յդ չեն ունեցել: ւվաւոճառով Հաջողություն նկաւոելի

չարունակվում Է ւլուղուլյացիա դաբանականցանկացած է մարդկանցչատ ավելի ընդզրկում նակիմեջ ն այն,որպեսկանոն, ն թվաքանակով այն ուստի սերունդներ,քան ժամանակակիցը, դերակչոում Լ ժամանակակցին:իսկ թն որքա՞ն է այղ քանակը, եք Վերջապես, է որոչելյուրաքանչյուր կոնկրետղեւլքու ււնծնարին որ արժեքավոր վնրականզնումներում, ւզլատմամարդաբանական են Համար,ՀնեսմարղաբանաՀասարակության նախնադարյան ղամրարական նյութի օղւոաղզործման լրացուցիչբարղությունը մեծ է՛, ղրանք փաստն ծանդես գալու նադաչտերի քանակիուչ են գալիս նոր քարի Միջինքարիղարի երնան դարաչրջանում: ժամա-

են մի քանի Թաղումնեճւսճախ բաղկացած ղամբարանադաչտերը են: միայնակ միչտ բից,իսկ Հինքարեդարյանները էլ ի՞նչ վերաԱյնուամենայնիվ,պատմական մարդաբանությունը Հասարակության կարողէ ւու նւսխնադարյան կառուցումներ

Երկրորղ փաստը, ինչով պրիմատոլոզիան Հարստացրել Է նախնադարյանՀասարակությանպատմությունը, այն դիտարկումնէ, որ տարբեր տեսակների կապիկներիվարքի ուսումնասիրությունը Հառոառոում է, թեննրանք խուսափում են Հուռի ներսումսնուսկան Հարաբերություններիցն զերաղասում են այղ ՀարարբերությունՀետ: Արղյո՞ք դա արտամուսնուները ճարնան Հոտի անձճաւտների ( որի մասին կլսոսվի Հեւոադայում), սկղբնաթյան՝' էքսողամիայի՞, ձեր չէ, որը սեռական կապերը դուրս Լ բերում կոլեկտիվի սաշմաններից ն Հատկանչական Լ նախնաղարյան չաւո |սմրբերիՀաթե արդարացված Է, Հւաղիվ Այսւզիսիուղղագիծ նմանակումը մասր: է տալիս այն Հնարավորություննեսւսկայնբերված օրինակըցույց րի սածչմանները,որոնք պարունակվում նն պրիմատներիէտոլո-

ուսումնասիրության մեջ: ղիական՝

Մարղու վաղ նւսխնիներիբազմաթիվ զտածոներն ուսումնածՀասիրվում են առաջինՀերթինձնաբանական ւռեսանկյունից, են իրենց կառուցվածրի առավել ընորոչփուիոխակմեմատվում նը ների Հիման վրա: Փուիոխակների նմանությու (վարիացիաների) է- ընձեռելստեղծելմի չարք ճչմարտանման Հնարավորություն

արյունակցության մասին: ղրանցծւսգումնաբանական վարկածներ ձնաբանական ումն ձնա Հւու Հնագույնմարդկանց լւամբերի -

կությունները բացառիկ Հարուստ տեղեկություններ են պարուղնաչատման Համար, ցեղակցության նակումնրանցփոխադարձ ն Հնաեն ճաղումնաբանորեն որովչետն ղրանք պայմանավորված ն րավոր է ուլ ղրանցնմանություններիւտարբերությունների

պատմությանը:Վերջիներկու տասնամյակում ՀսկայականՀաջոէ Հասել պրիմատաբանությունը, ընդ որում,մեղ ղությունների ձեաուսումՄարդունախնիների ղնաչատականը: է ոչ թե կապիկների ւոիճանի քանակական Համարչատ կարնոր ձնաբանության են չէ նրանցսոցիոլողիական նույնական բանական առաջընժացը զծերի ւսյնպիսի նասիրությունը, ւյլ նրանցվարքի ըմբոնումը են Միայն սպլատմաունի իր ղարղացմանը, ււղղեցությունը: թեն որոնք կարնոր մարղուվաղ նախնիների վարքի բացաճայտումը, ե մարղաբանական մների օղնությամբմենք կարող վերականդնու նրան բնորոչ Հասարակական Հարաբերությունների բաենք ղատողություններ անել օյկումենի ւոսրբեր չբջաններում նրա ցատրմանՇամար:նՆավոնադարյան Հասարակությանպատմության ն են ւռեմպերիմասին:Նախնադարյան ընդծչանուր ինւոենսիվության Համարխիուոկարնոր երկուփաստ: ւոյնէ, Դրանցից ւսռաջինն են ավելիուչ ւուլերում, երբ բարղաՀասարակության զարզացման որ դործնականում կապիկների բոլոր ձների մուռ բացակայում Է կոլեկտիվնում Հասարակականկառուցվածքըն. նւսխնաղարյան սեուսկան Հարաբերություններն արյունակից կենդանիների ւոսրԷ ն սկսվում ների երբ ինքնապարմասնաւովածությունը, բեր սերունդների, ւոեղային կամ որդուն մորմիջն: օրինակ, Հոր աղջկա, վերաորը Հեւտուսգայում ձնավորումը, էական կովան է այն երնութական Այս դիտարկումը ւպատկերաց- փակինքնազիտակցության ւան է ւպատմամարդափոխվումԷթնիկականինքնագիտակցության, ղեմ,թե մարդկության վաղ չրջանումդոյուպատմության բանական ինֆորմացիան անփոխարինելիԷ դառնում էթժնոծաթյուն է ունեցել անկանոնսեռական Հարաբերություններիփուլ: վերակառուցումներիՀաավաղ ղլործընթացների զումնարանական ւս-

թյունննը է տալիս նան չորրորդական ժամանակի մար: Դիֆուղիայիմիջոցովցանկացածմչակութային ն, նույնիսկ, ընթացբում օվն փոխանցելուՀնարավորու- կիանոսիմակարղակի լեզվականառանձնածաւոկությունների նրա փոփոխության ղինամիկայի, տվյալներընախնաղարյան առափնյա Թյան դեպքում Հնէամարդաբանական ւոնկտոնիկայի ն, վերջապես,բնական ինտենսիվության լուրջ փուխոխությու Հասարակության ճամար ղառնում են թերնս միակ աղբյուրը իրաղբրության նների ւոեղական առանձնանների մասին, Հաւտկությու մարդկանցիրականումւոեղի ունեցած վերարնակեցումներիմասին: որոնք օյկու մենի ւարբեր չրջաններում կողմր: իր ղարկարնորէ նան Հարցի Հնէաժողովրղաղրական յուրաչաւուկ էին: Դրանից բավականաչափ բացի, նախնադարյան է լ մարղրը եղելէ ւրւուսդՀասարակության բոլորփուլերում դացման ւզատմության սլատմությանՀամարերկրարանական ղիտարբողական ղոր ուժ. մարդկանց Թվիցն. նրանց սեռատարիքային կումներնունեն նան նեղ կիրառւսկան նչանակություն երկրաբանականչերտերիչերտանատվածքը, մանկականմաճշացությունից, ծնելիության Հարաբերություններից, քարանձավներում չերտագրական սյուները, աճի տեմպերից. կյանքի տնողուբնակչության բոց մակարդակից, կայաններում նստվածքային Հորիզոնները արտակարգկարնոր են նախնադարյան զտնվող թյունից, աչխատանքայինցիկլի չրջանակներից ղուրս Հասարակության պատմությանւլարբերացումների ավազ սերնդի մարդկանցտեսակարարկչոից կախված էին չատ ե, Հււոկաղվես, նախնադարում ւոեխնոլոզիական պրոցեսի ղինամիկայիսաշմանման զիր ունեցող Շասարակուարտադրականսլրոցեսներ:Զարզացած Համար: Ըստ թյուններում դերեղմանաքարերի արձանազրությունները որոչ էությանՀնազիտական ողջ սլարբերացումը, որն ւրտացոլում է ն ւոեղեկություններ են Հայտնում այդ մասին,ավելի ստույղ, ղրանց ւտեխնիկական Հազեցվածության մարղկության տեխնիկական Թույլ է ւուսլիս Հնէսժողովրղագրական ուսումնասիրությունը Հմւոությունների ղարղացման փուլերընախնադարում, չէր կարող անել: Գիրչունեցող Շասարակություններիմաեղրածանզղումներ ստեղծվել միայն ւռեխնոլոզիական նքի ծիմանվրոո,եթե ւայդ սկղբու սին ղրավոր սկզբունքըչճշամալրվեր վկայությունները ծայրաչեղաղքաւոիկեն, ելթենկատի այսինքն' չշամալբվեր չերտազրականով, իրենց մեջ ուկրե մնացորդներ ունենանք Հնլաժողովրդազրականտեղեկությունները: Այղ կապարունակողուչ երկրաբանական ւվլակցությամբՀնէամարդարանական չերտերի Հաջորդականության նյութերը ն դրանցւպատմաղիտարկումներով: Այդ առումով են միկ մարդաբանական մեկնաբանությունը Հանդիսանում Հաւոկաւվես արդյունավետեն կավերի աղբժ ապավենները: Այղ չերտեյուրը, որի անփվփոխարինելիությունը առավել նս ընդգծում է դրա րիցյուրաքանչյուրը Եվրոպայումն Հյուսիսային Ասիայում Հարապատմականկարնորությունը: է չորբորղական մարդարաԱյսպիսով, բերակցվում ռլաւոմական սառցապաւոման ի սկ մերփուլերի, ն ազգաբանությանՀեւ Համաւոեղ, նությունը, Հնագիտության մեղ ձարնադարձային չրջաններում Հորդառւաւո ւոեղումների կուտակման ուղի է առաջարկում ղեպինախնադարյան Հասարակության ւլաւոժամանակաչրջանների Է Հեւո:Այս ամենըՀնարավորություն մությունը, աղգագրություննՀնադիտությունը՝ ղեպի մշակույթի ւուսլիսչերտերում ն ոսկրեմնացորդները Հւասյտնաբերվող Հնաղիպատմությունը, իսկ ւպվատմական Հենց իր' մարղաբանությունը տական չորրորդական սառցապատման կամ գույքը վերազրել ու

մարդու ւզատմությունը: Ծ

ՉՈՐՐՈՐԴԱԿԱՆ

ԵՐԿՐԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՀՆԼԱԱՇԽԱՐ-

ՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

միսառցաղաչտային ժամանակաչրջանների տարրերփուլերի ն ստանալ նախնադարյան վաղ պատմության Հասարակության ընթացքումւելնոլոգիայի ղարղացման լիաբՀաջորղականության ժեք պատկերը:

ԱչխարՀչագրական չատ ւոեղեկությունները կարնորեն

Հոլոցենի՝

նն

ը կսվ Լ է ներին օժտում է ւռեղեկություններով զանիցմուռ 10 Հագարտարի առաջ:Տեղումերկրի մակերնույթի սփվուվփո- են իչի կո ման ինտեն ն /ոոտակման ինտենսիվությունը խություններիմասինայն ժամանակածատվածի Հոլոցենում ավելի փոքր էր, Համար,որի չրջանակներում ընթացել մարդկության մ ազեգրում է ընթացել է մարղկությանսլատմությունը: Է նր:ՏեղնկուՏեղեկու ՑՔոՒՐ, 17Հոր ն տերի Հաջորղականությունը անցումը վաղ զ

լ

,

ր

9-13

չերտանստվածքնե33

ֆիքսվում են բավականինՀատակ, րից ավելի ուչ նստվածքներին ն մեծ ղեր է խաղացելնոր քարի ղարի որը

բրուգի Գարրի Համեմաւտական չերտագրությա մչակույթների

բե իմւս , ղիտարկումների ԱչլարՀչազրական Համար: աա ափազ չրջաններում օյկումենիւուսրբեր թյունն ւյն է, Արան աա կու կախված ւռարբեր չերտավորումները ոու սրի Խի ավորվ Հերթին իր որն Հաճավսականությունից, է պայմաններով:ւզատճաոր, թարբ կլիմայական տեղի Հատակսինխրոնացված Համար տարածքների ու

ւ

որ

են

են ն

սլայմա

ւան

Դա

ԷԸ

որ

հանրա ատանակ Մ ժամանակագրությա աղիտաղան

էլ բխումեն բազ չի Հաջողվումմինչն Հիմա: Արանից չՀանդարտվողվեճերը Հարաբերական ւ ն սին, որ մեծ տեղ են գրավումաչխարձչագրական մինչն բացարձակթվազբ մեջ: Միաժամանակ, գրականության միակ մեթողներիերնանզալը, այղ ժամանակաղրությունը ղակն էր, որի Համեմատությամբկառուցվումէր ողջ լարբերացումըն իրականացպատմության Հասարակության Հողեոր մչակույթի երնույթների վաղ վում էր նյութական բաչխումբ: չարքերի ձներից ավելի ուչ ձների ղարդացման ւ լի ուսումնասիրությունների, Նախնաղարյան-պատմական ն տարաբնակոնկրետ" մարղկության Հնազույն տեղաչարժերի սա

լ

հանգա

ու

ավ

Համար:172 դոյություննթվագրումըսաՀմանելու կւսմուրջների բնակեցմանուղին ԲեԱմերիկայի վերականգնել կլիներ Հնարին ն, Հնագույն մարդպատկերացնել նեղուցով ընդշանրապես, րինգի ու

կայինխմբերիտեղաչարժըայղ չրջանում, նթե չորրորդականերկբարանությունըմեղ չտրամաղրերնեղուցի այդ մասում ցամաքային կամրջի զոյության անչերթելի ապացույցներ: Այղ ցամաքն ստացել է ՀինԲերինղիաանվանումըն զոյություն է ունեցել մեզանից 12-13 Հաղար տարի առաջ: Մինչ այղ այն փոլսել Լ իր լայնուԷ եղելռառցամասնակիորենծածկված Թյունն ղծազրությունը, է տարաայնուամենայնիվ, ղ բաղեցրել ծսկայական ղաչտով,բայց, ու

կենդանիներիՀամար: Ցամաքի նմանատի, տարածություններ միացնումէին Մեծ Ջոնղյանկղզիներըընդչուպ մինչն Նոր Գվին Թասմանիա: Հետ էին միանեւս, Ավատրալիա Մայրցամաքների նում Ճաւլոնականն Բրիտանական կղզիները: Դրանքդոյություն

ունեցելւոսրբերժամանակաչատվածներում ն նրանց4ձնավորորոչակիսպլատճառը մինչնՀիմա էլ սլարղ չէ: ի ղեւ, ցամաքայինկամուրջների առկայությունը փուփոխումէր նան մարդու ղոյության բնական միջավայրը. օրինակ, Բերինզինեղուցի փակվելը խոչընդոտում էր ծովայինկաթնասունների ազատ տեղաչարժը, որոնք Հիմա էսկիմոսների Համարսննդի Հայթայթման Հիմնականւղբյուր են, սակայն նախաղրյալներ էր մւտեղծում մւայրցամաքիներսում կճղակավոր կենդանիների որսորդության Համար: մենք անցնումենք ՀնլաաչխարչՀագրությանը: Այսւոեղ Հնէաաչխարչագրական Հիմնականումուղղված են վերականգնումները Հնագույն լանդչաֆտներիվերակառուցմանը, իսկ այղ խնղիրը պաճանջումէ կենսաաչխարչագրական տվյալներիլայն կիրառում: Այդ պատճառովէլ առափնյա զծի փուիոխությունների ժամանակ բիողեոցենողների՞ դինամիկայի դիտարկումը,երբ լսոսքը վերաբերում է մերձօվկիանոսային զոտիննրին,կամ կլիմայի փոփոխությունների ղելքում, նրբ նկատիեն առնվում ներմայրցամաքային կազմում է Հնլաաչիսարչադրական չրջանները, Հեւտաղոտությունների ծավալի զգալի մասը: Բացի այղ, ղրանք կարնոր են նան չերտագրականտնսանկյունից,երկրի ընդերքում չորրորդական ժամանակիՀողաչերտիուսումնասիրությունը Հնարավորությունէ տալիս սւուսնալչերտագրականսանդղակներտարբեր ւոարածքների Համարն դրանով նպաստում է միմյանցիցզգալի Հեռավոբությանվրա դտնվողՀուչարձանների ծամաժամանակացմանը կլիմայի ինչպես ւոնական,այնպեսէլ կարճատնետատանումներ տեղի էին ունենում չորրորդական ժամանակաչրջանիողջ ընթացքում:Հոլոցենիղարաչրջանի Համարդրանց մասին կարելի չ դատել միայն Հեեաաչխարչագրական ուղենիչների"բուսական են

ման

ւչլսարծիկազմի,կենդանական աչիխարչում ցրտաղիմացկուն,

կամ,ընդձակառակը, ջերմասերտեսակներիառկայությանօգնու-

թյամբ:իսկ դա նախադրյալներ Է ստնղծումՀին Փարիդարում որսորդների սեղոնային ւոեղաչարժերիկամ էլ նոր Փարեդարյան ն մուռ ցանքաչրջանառությունների երկրագործների մշակվող

բույսերի ւոեսակների վերականգնմանՀնարավորության Համար:

Այսպիսով, էլ չատ առումներովալսկաս Հնեաաչխարչագրությունն

կարնորչէ նախնադարիպատմության առանձին իրաղարձությունների վերականգնման Համար,քան չորբորդական երկրաբա-

նությունը:

ՀՆԱԿԵՆԴԱՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ւսնվանվումէ Գիտությանայս բնաղավառրը

Զ

Հնեակենդաճիչտ չէ, քանի որ Հնէակենդանարանությունն բրածո նդզրկում կենղանիներիուսումնասիրությունը: է տերմինը,որը է ն ավելի նեղ իմաստ ունի, որ ոսկրաքանի այդ նույն պատճառով նյութերը, այլն է ոլորտի միայնիր ոչ ուսումնասիրում բանությունն Հավերականգնման է պայմանների միջոց կենդանիներիկյանքի նան

որը նասբանություն,

ԱԱ

անԱնան» բոլոր

ա էէ

չի Հւսմապատասւզարունակությունը ների ոսկորներիւոոկոսային Հեւո: ւսումամր,ՀնեւԸնդՀանուր նրանցքանակի խանիՀուռերում

օգնությամբձեուքբերվող Հնակենղանաբանական ղիտության իրաղդարձուՀասարակության նյութը,ինչպես ն նւսվսնադարյան

թյունների վերականզնումներիՀամար որպես պատմականաղրունեն իրենց յուր ծառայողմյուս նյուլժերը, սաշմանափակությունը:Այդ նյութի մչտական սաչմանափակությունը, կասլված ընտրովի լինելու Հեւտ, կարող է Հաղթաշարվել

թերություններն ու

Հաջող մեն կիրառվող ւտերմինը'Հնակենդանաբանություն, են նյութերի կոււոակման ուսումնասիրության թաշարվում ուսումԼ տալիս Լ որ ցույց ճչզրիտ այն առումով, այնմիանչանակ ընթացքում: ներկայիսմեթողները թողիկայիկատարելագործման նասիրմանառարկան պեղումներովզտնված կննղանիներիոսկրե ն են, առավել խիստմասնագիտացված ընտանի,վայրի, թե բառի մնացորդները,լինեն այղ կենդանիները են մեկը կենդանիների,մյուսը մասնադգիտացվել այժմ սիրողները ձկների թռչունների, ն երառյալ կենդանիներ, ն լայն իմաստովվայրի այլնիուսումնակակղամորթների ձկների, երրորդը թոչունների, ուկրեմնացորդները, ասրտան, նույնիսկ, ասնողնաչարավորների, սիրության ն մեջ: Հավարբչության կարգ կարնոր են որսորդության, ձկնորսության խնղիրը: ԶխոԴյուրին չէ նան. կենդանիներիընտանիացման նան ավեՀամար:ԴրանցՀետազոտումնունի վերականգնումների է Քիչ Թե չատ կարող որը սելով զործի վարքային կողմի մասին, լի լայն նչանակություն, որ դուրս է գալիս նախնաղարյանՀասաՀասկանալի դառնալ միայնազդւսրանական չափով բավարար րակության պատմությանչրջանակներից:Խուքը ժամանակակից վո տեղադրելու օդնուՀնադարի տվյալները ժամանակակից վերականգնմանմասինէ, չատ ւռեսակներիՀնագույն արեալների Հեչտ չէ ընտանիացման ել այնքան բան, որն անելն մի թյամբ, քանի որ դրանց տարածումըՀնադարումՀնարավորԷ միայն պեՀետնանքովժամանակակիցընտանիտեսակներիվարքի փոփոխղումներիգտածոներիառկայությամբ: ինչ վերաբերում է ընտանի ման պատճառով,ղոյություն ունի նան զոււո ձնաբանականդժվատեսակներին,աւզա ղրանց ոսկրե մնացորղներըկննղանիներիընրություն ն Համարյա թե Հնարավոր չէ ընկալելընտանիացման տանիացմանն Հին անասնապաճության Հիմնախնղիրներիմշակոր կենգտնվող փուլում մսն ընտելացման քանի փուլերը, միակ աղբյուրն ենչ Ե՛Վմեկ,ե՛ մյուս դեւղքումՀեւտտաղուռողը սկզբնական Հատկառլեսկմախքի կառուցվածքով, զործնականում, դանիները են գործ ունի այն մնացորդներիՀետ, որոնք արղեն ծառայել որպես առւսցարկչէին տարբերվումվայրի ձներից: Ճիչտ է, ներկայումս ոսկորներըվայրի կենղանիկենդանիների վում Լ իբբն թե ընտանի որ ՀիմնվումԷ ուկորի նոր մելթող, ների ոսկորներից ւոարբերակելու վրա, բայց ղրա միկրոկառուցվածքիառանձնածատկությունների նում քիչ թե էլ առայժմ բավարարւյրդյունքներ չի ւովել: Առավել դործադղրումն նակությունըե բեկորայնությունըխիոտ դժվարացնումէ ուսումձների վերջնականորեն ն է արդեննն վերջնականորեն բի ուսումիացվ ը ընտանիացված ղյուրին մեծ են չատ բեկորներ նասիրությունը, որովՀեւոն. ղժվարությամբ արտածայտված ձւստկանչաններն նասիրությունը, ընտանիացման նույնացման ենթարկվում: Ընտրովիությունը կարողէ ունենալ են բավականաչաւիՀատակ:կենդանաբանական սովորականՀեարչեստականծագում,ասենք,սննդիՀամար որոչակիկենդանիւուսզուսականգործողությունը, որ կայանումէ ոսկորներըչափաՀաչվարկին դրանց Համեմատման ղրելու, խմբականբնութադրերի տարցեղատեսակների մեջ, թույլ է տալիս բնութագրել տեղային Ո

ուսումնապատրաստված

Բո Աւ անարվիճակ»

նմէո

է

ղիֆուղիայի բուսականության ներմուծման, մշակովի ցությամբ ն

բերությունները

առանձինչրցաններումբացածայտել ցեղատեսակներիծաղումնարանական կապերը:էական է նան Հուռի ցնղատեսակային կաղմիսաճմանումը,որ Հնարավորէ ղարձնում ն

միգրացիայիՀարցերի ըմբոնման Համար: Հնարուսաբանականնյութը արտակարգ Հետաքրքիր արՀեւոնաԼ նան այն առումով, որ այն Հնւսղիւոությունը, ղյունավեւո ու

ինչ-որ չափով ղարզացման մակարղակը, ղնաճատել ւոնտեսական ւլաւոմությունըօժտում Լ Հւսսարակության բար,նախնաղդղարյան արտաղրականւվրոցնեսի բնույթը ն, նույնիսկ, սննդատեսակները:բացարձակ էական միջոցով, թանիոր նրա միջոցով թվազրման այղ առումով Համաղրվում է ՀնաՀնակենղանարանությունը մոռացվողթվազրումը ունի մինչե մեկ տարվա ճչւոություն:Այդ ն դիտականւչիլսատանքի մյուս ոլորտներին, լրացնելով ղգւսլիորեն ճի վրա, որը տարեկան Հիմնվում Է ծառաբնի օղակների մեթողը

մեծացնելով դրանցվերականգնողական Հնւսրավորությունները: մեզանից ւռեսել յուրաքանչյուրը Օ

ընղլայնական բնափայտի մուռ միննույն տարում այդ ծառերի Նույն տեսակի կտրվածքում: նույննէ, որ Թույլ է ւուսլիս աճիՀաստությունը

ՀՆԱԲՈՒՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

է ազդաբուսաբանություն, անվանվում կարոթյա աճախ ճիկերպչի կարելի արդարացնել,խոսքը մչակովիբուսականուէ, էլ միչտ չէ, կապվում «ՐՐԼ"րովին իր կազմիառին ողովրդի Այն ավելի առնչվում ԱՐ Հազի բածքներին բուսաչխարծիձաղզմանաղբյուրներըկարող ն ն

ն մե

որբ

ոչ

է

որ

ո

ոիո

՛

Հետ: «

Է

չուտ

տա-

այդ

Հետածայաց

են

նռնվել կերպով Իլ վվե զնվել ժամ անակակից տեսակների ազրական տարածման Հիման վրա: Սակայն

իէ5 4 աթ չխար

ժա

անալի ւս ԱՆ ան վե վաճ բուսականմնացորդների ուսումնասիրմամբ:Պեղումնե են Հայտնաբերվում ինչպես վաԱաաա ի, այնպես էլԵլ մշակո մչակովիբույսերի Լ)

երմ

մ

լիս

ը

նմ եջ շակությա ներառվածբույսերի, նաւն.վայրի ինչպես բույսերի

օգտագործմանբնույթի մասին:Բայցայղ ճանապարՀին կարողեն

Հանղիպել ստորջրյա խութեր.ծնաբուսարանական ւովյալներն

թերությունը, օտարածինծաղկաղիոշին կարող այն աւն : "21 բնական րաի վա ր արճնատական, ընկալվել որպես ուսումնասիրվող Էն Հուչարձանի օրզանականընութազիր:Այղազի ազան ան խուսաւիելի խառնաչփոթի վտանզը ւոնղաեե չե

ւուսկան

որ

մեջ

Հ

այդ

ղոպքու

է Հեա-

ր Հաակեն Ան ա " թեկ աննե

Ուսումնասիրությունների այս ուղղությունը Հայրենական դրա-

է

Համար

մշակված

ժամանակագրական

-

դր

Համադրոլ Կարոն են:Ներկայում սա

Մ

րը»

է խորանալ մեջմի ւվատմության կարելի այդմեթողի օգնությամբ

քանի Հաղարտարի, սակայնայղ մեթողի կիրառմանՀնարավորունույնսես մեծ չեն: Միչտ չէ, որ մչակութային չերտում փայտանյութըպածպանվումԼ բավարարվիճակով: Փայւսնյութի ունքորեն Հայտնաբերման զզալի յն զզալ Հնարավոր ը Լ միայն Հնար փաստըսկղրունքորեն այտնաբերման քանի որ նախանտառապատ ւոսրածքներունեցող չրջաններում, բերովի չէր փայտանյութը նադարիղարաչրջանումգործնականում

թյունները

՝

՛

,

Ը

դ

կալից արդյունքներ տվել է երկրագնդիՀյուսիսայինչրֆաններում, գոտի անտառայինն մասնակիորենանտառաւտափաստանային ներում:

ԻՐ .

ԳՐԱՎՈՐ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

պեղումներիարղյունքումղրավոր աղբյուրների Հնագիտական է ն կներենէ, որ նույնպիսի ւսրագուքանակն ւրագորենճում նան է Հետագայում: ՍակայնանՀրաժեչտ ամենայն թյամբ կաճի ի վ ւլքերում է նախնաերկարժամանակ դրանք չ նչել,որ դեռես որոչակիությամբ ուսումնավերն Հւսմար Հնարուսաբանու- ղարյանՀասարակության ւլատմության ԻԴ զ ախ Հասարակության ադարյան ւպատմություկմնանորնը ծ Հ ամեմատությամբ սիրված ւովյալների ղիսցիպլինների ը Հարստացրելէ սկզբնական ունեզող ն ն ներ: Ս Սկզբնակա ն աղբյուրներ: երկրազործություն 9"1 "4 երկրորդական պես տեղեկատվության մ խարչի չրջանների Բոսազանությանկազմիմասին չրանում դա բացատրվում է գրավոր աղբյուրների բնույթով: ուլժյու ։ թյ Դրանքդերազանցառլես արչավանքներին նվաճումների մասին Հետագաօջախներում րըՆ.«չավույթի ա

լ

այլ

ա

հոնԿ

մեչ:Այնուամենայնիվ, աների

՝

աչ-

ՆեաՆ կարեոր տեղեկ ափի ո փոմեջ շողրագործության արտաքին ազդեչատ

լ

«

Լ

արքայականարձանազրություններ են, մյուսները արւոաճարային են, որոնք արտացոլումեն ւոաճարայինտնտեձանազրություններ են սության վարման ընթացըը: իրավաՀաղվաղեպ Հանդիպում

Լ մասնավոր ավելիընղարձակ բանական փաստաթղթեր, ղրա-

է Հասկացվում: Այսված,բայցղեոնս ամեն ինչչէ, որ միանչանակ

լես թե այնսլես, եթե չլինեին Հերողոտիբերած տեղեկությունները, մենբ,կողմնորոչվելով միայն Հնազիտականնյութերով,շաւո վելի սկյութական Հասարակության մասին:Շատ Քիչբան կիմանայինը մեծ է գրավոր աղբյուրների մեջ Հանդիպող տեղանվանադիտու-

զրությունը, սակայն,որսլես կանոն, այն պարու նակումէ առանմին, Ո կարճառոտ ծաղորղումներ: Գիտականբովանղակություն թյան (տուղոնիմիկա"՞) (օնոմաստիկա՞) անվանադիտության ունեցողւոնքստերը, ռպլատմական լեզվական անալիղը ւորակտատները, Հւաճախ Դրանց նչանակությունը: աչխարչաղզրա- ւոերմինների կան նկարաղրությունները, ներաոյալ վճոորոչ ղեր Է կատարում այս կամ այն ժողովրղի լեզվական ժողովուրդների նկարագրությունները,երնան են ղալիսմիայն Հին Հունաաւուսնում ն չարուՀարցը որոչելուժամանակ: Երբեմն, թեն Հու" ւլաւոկանելիության են նկարազրվողժողովրղի նակվում են Հռոմեական, բյուղանդական պարունակում Հաղվադեպ,տեքաւռերը մուսուլմանական պատմության Ասիականմայրցամաքի ընթացքում: լեղվով արւոածայւտությունների Հատվածներ,որոնք Հաճախ ւսրնելքիծւամար Հունականն Հոռոմեւսկան են աղավաղված են լինում,բայց ղրանց Հետնանքթով անզիտության աղբյուրներին փոխարինում չինսկան ժամանակազրությունները է նույննպատակին, ): նր ծառայում Հեւռաքննությու լեզվարանական (թրոնիկաները Դրանցով է չէ ղզործնականորեն լեզվական այսինքն' պատկանելիության սաճշմանափակվում որոչմանը: Բիչ կարնոր ղրավորաղբյուրների ւայն նան այս կամ այն իրաղարձությունների լ'ումբը,որից կարելիԼ օղտվելնախնադարի սլատմաչիխարչազրական իրաւղլատմության է միայն զրավոր որն Հաճախ ծնարավոր ավելի Համակցումը, դարձությունների վերականգնման Համար: Սակայն մածմանափան կումները շիման վրա: իսկ դրանցումոլարունակվող ավելինեն: Հույների, Լէթնոաղբյուրների Հռոմեացիների չինացիներիաչն խարձազրական իրենց լեզվական վերժողովուրդների անվանումները, նիմները' պատմաչխարչազրական տեքստերըՀաճախ են տալիս այդ են ծանման լրացուցիչ Հիմքեր Հարուստ արղյունքում ոչ միայն նյութեր ւլարունակում երանցՀարնանժողովուրդների մշակույթի, կենցաղին տնտեսությանմասին, որոնք, պատկանելիությունը սաճմանելու, այլն նզակի նույն լեզվական սակայն, են իրենց (լրիվությամբ այղ թվում՝ նախու ճշզրտությամբ Հնաղույնղարաչրջանների, ղառնում աղբյուր միչտ չէ, որ Համապատասխանում են նախնադարի Համար: քարտեզները կաղմելու նաղարի,էթնիկական մասին ժամանակակից պատմության Համար գիտության աղբյուրազիտության սպլատմության Նախնաղարի ւզաճշանջներին: Հաճախ ւ սյդ տեղեկությունները ֆանն նան նն են ն ժամանակակիցքիմիայի ֆիզիկայի, ինֆորմատաստիկ կարնոր ։լարունակում են ակնՀայտթյուրիմացություններ ն. այլ զիտությունների նվաճումները որոնք դիտարկված տիկայի, լեզվաբանության սովորույթները չրմբոնելու կամ չլուծված լնղիրների նախնաղարի պատմության կնճոուտ անտեղյակության Հետնանթնն: Վերջառլես, Հնազույն տեքստերն են Համար: պարզաբանման առանց բացառության մեզ Հասել թերի վիճակում, ալարուեն չորրորդականերկրարանություՀնագիտությունը, Այսպիսով, նակում անչավաստի ձագում ունեցողւոնքստային ներմուծումն եր մարդաբանությունն ւլատմական Հելսաչխարձճաղզրությունը, ներ,Հետագաաղավաղումներ, մութ կամբոլորովին անձասկանաչատ

ու

Հեղինակների

ու

անան աաա Կաթն բնույթով բո արո եղակի իրենց պե նակում ւլատմության ժամանականախնադարի Հասարակության մեջ բացակայում ւովյալների Հեռոգոան, օրինակ հարու մասինզբելիս տեղեկություններ չրջանների Համար: Աղղաբանությանվերականզնողական է բերում նրանց Հասա ակո ԻՆ մեջ ղոյությունունեցած վերին Հին քարի ղարաչրջանից, ըավորություններն սկսվում տզա սովորությունների ավան մասին, Համեմատական, բրոնզի ղարաչրջազրավոր աղբյուրներինը լեզվաբանությանը" որի ազգարանական նմանակների թյամբ ղրանց վերծանմանը ընղլայնել է մինչն նից, թեն չրջանակներն որոնումներիիր վերջինս Հսկայականբականությթիէքվերմիջինքարի Հին քարի դարաչրջանը: նույնիակ, Այնուծանդերձ

ինֆորմատիկան

Հնաբուսաբանությունը,

որ

բոլոր

են:

ե

զ

Համարժեք

Ր

չափով,

որեն

Հեա-

են

ե

ր

ն,

ուչ

Տ 2. ՆԱԽՆԱԴԱՐԻ

..

ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՏՄԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՀԻՆ ՄԱՐԴԿԱՆՑ

ՊԱՏԿԵՐԱՑՈՒՄՆԵՐԸ ՀԱՐԵՎԱՆ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

նրանք ձինը ունեին: Ձիու օզտաղործումըՀետագայումփոլաոնըվեց եղզիպտագիների կողմից ն ղարձավ նրանց սեփական մչակույթի անկապտելի տարրը ե Հատկապեսլայնորեն կիրառվում էր ռոսաղմական զործում: Միաժամանակ, եզիպտական ւտտեքուռերն են եղիպտացիներիարնեմտյան,արնելյան ն Հարավային Հարնաններիմասին զիտության կողմից ղեոենսքիչ օզւոագործված ւոեղեկություններով, որոնք մեղ ծանոթացնում են նրանց մարղաբանականն ազզարանականՀւաւոկանիչներին: Այղ առումով չատ տնղեկունակեն Հին եզիսրոսկանքանդակն զեղանկարչությունը,Հատկապես,դեղարվեստականպաննոները, որոնք պատկերումեն նվաճվածՀարնան ժողովուրդների կողմից փարավոնինտուրք մատուցելը:Այստեղպարզորոչ երնում են ն այդ մարդկանց Հանղերձանթի մարդաբանական կերպարիցայՄիով բանիվ, դեռնս ւոունմանրամասները: ծնադարի մարդիկ մինչն Հույներն որ ղոյություն ունեն Հռոմեացիները զիւտնին, են որ նրանք ղանաղանվում ւուսրրերժողովուրդներ, միմյանցից, են ունեն խոսում, ճազնվում, ապրում այլ կերոլ, այլ տեսք վարԲայըւսյս ամենըդեռնս ղզիւտության վելակերպ: նույնիսկ նաիխուաառատ

Յուրաքանչյուր ղիւության նախապատմության չարաղրու-

թյունն ամենիցՀաճախսկսվում է ղզրավոր Հուչարձանների երեհւսն դալով, Հիմնականումանտիկավանղույթներից: այս դեպՍակայն քում րանն այլ է: Ննախնաղարյան Հասարակության նավասաւոմության ուսումնասիրմանՀամար երեի թն կարնոր է վերին Հին քարեդարաչրջանիմարդու կողմից ոսկրի վրա քանդակներում իր ն իր Հարնաններիիրապաշտական, բավականինճիչտ ն իրականությանըմոտիկմարմնավորման փաստը:Չեխիայում զտնվող Դոլնե վերին Վեստոնիցեի թարեղարյան կայանում, ղտնվելԷ կանացի զլխի ոսկրե քանդակ, են դեմբի եվրոպոիղ զծերն արտածայտված

բավականաչասի Հուուսկ:Հարավային ՍիբիրիՄալթա կայանում

(որի մասին կխոսվիՀետազայում)զտնվել են մամոնտիժանիքից ւատրասոված ւսրձանիկներ, որոնցից մեկի քանղակվածւարւուս-

Հայւիչղդեմբին Հուուսկ երնումեն մոնղոլոիղ իսկ ղիմազծեր,

Հաւ-

Հիչեցնում է Հյուսիսիժողովուրղների մորթն ավանդական Այդ առումով Հանդերձանքը: առավել Հարումւո բաղմաղանեն ն ունեն ավելի չատ տարբերակներ նորքարեղարյան բրոնզեղարյան դարաչրջանի քանդակները: Սեւիական ինչ-որ ֆիզիկական ն առանձնաձատկությունների մչակույթիկենցաղային յուրաճատգուսւր

ու

ու

կությունների Համե դիտակցումը, այդ յուրօրինակությունների մատությունը Հեւո պինույնանմանՀաւոկանիչների ժողովուրղների

տի Հանգեցենին Հարնանների Համեմատությամը իրենցտարբերլինելու ըմրոնմանըն, րստ էության, դարձանայն ակունքները, որտեղից ծնունղ առան մարղարանությունն աղզարանությունըն նրանցՀեւոքերով՝ նւսխնադարյան ու

ու

ու

ու

ւզատմությունը ՀԷ,ույլ չլարղապեսԷմպիրիկ դիտողությունների ինչ-որ "լաչար, որի սկզբնականՀամակարղմանփորձ էլ չի արվել, սակայն առանց այդ անճրաժեչտ ւլաչարի չէին լինի նան ինչ-որ ընդչանրացումներիփորձերը,որոնք տարբեր4ներով երնան եկան անտիկդարաչրջանում: Անտիկաչշխարչըմեզ է առաջարկում էմպիրիկդիտարկումների այլ աչիլսարՀչաղրություն:Բաղաքակրթության կենտրոնը տեն ղափոխվում է Միջերկրականի ավաղանը, ղրա Հետ կապված են քաղաքակիրթ Համարվումայղ չրֆանի ժողովուրդները,առաջին Հերթին՝ Հույներն Հոոմեացիները'Առլենինյանն Բալկանյանթերբակղղիների ժողովուրդները: Մնացյալբոլորը բարբարոսներ են, այսինքնզ̀տնվումեն վայրենության իրենց զարդացվիճակում, Հնտ են մնացել մամբչա Հույներից Հոոմեացիներից,աւզրում են ն ինչ-որ ւսնչասկանալի օրենքներով ն. ունեն ինչտարօրինակ ու

Հասարակության ւլատմությունը: Բոլորդեւլքերում է զրավոր ավելի։նղեկաբեր ավանդույթը: Այլ ժողովուրդների աղղաբանական ղիտարկումներ պարունակող դրավոր ւսվանդությու նները սկսվում են Հին Եգիպտոսից: որ օւոարուոի սովորություններ: Այնուչանդերձ, նրանցնկաւոմամբ Միջին մեծ է ն կրում է ոչ միայն Թաղավորության եղած դարաչրջանում ակադեմիական Հեւուսքրքրությունը Հիքսոսների ւսրչավանքը Եգիւու

եդիպտացիներին բնույթ, այլն ավելի է ուժեղանում նրանց նվաճման,խաղաղ դազանգվածաբար Հանղիսլեցրեց օտար Գրավոր ւոնքուտերը առաջին Հերթինարձանադրե-ղութացման նրանց Հեւո առնւորիընթացքում: Դա պարզապես ցին այն, ինչ Հիքսոսներին ղարձնում էր սարսափելին. չէր: Դա լիովին զիտակցված զործնական Հետաքրքրասիրություն անՀաղթ՝ ւտոս

Հին

ժողովրդիՀեւո:

ու

ձզտում էր՝ լրացնել իրենց էմպիրիկզիտելիքները ճարնաններին ն բարքերի չենթարկվող աւլրելանրանցոչ մի բանականության մարղու նւյվածքըվայրենուն կերպի մասին: ղզործԲաղաքակիրթժ Ա Հ եղինակների բոա ոկա նականում անտիկ Հարնանների մասին լոր

մ, բայը աչլւատություններու

այղ

Հեղինակները, ղեկավարվելով

նը գործնական նկատառումներով, չեն կորցնում Հեւտաթրթրբությու կոնկրետ մանրամասները, օրենքներն դեպի նրանց կենցաղի բարքերը ն ջանում են բավականաչաւիՀավաստիլինել: Հենց այդ պաւոճառովէլ ժամանակակից ւվատմական ղիտությունը ւսյղքան ծավալուն տեղեկություններէ քաղել անտիկ պատմաբաններին Այդ երկերը լրացվելեն քաղաքագետների ւչլշատություններից: բազմաթիվ մեկնաբանություններով ծանոժաղրություններովե ու

ու

են ւպլատմական աղբյուրներ: ղարձել ւանզնաչատելի Այղպիսին (Մ դ. մ.ք.ա.) սկյութների, սարմաթաչլսատանքները Հերոդուռի ն այլ ( Մ ժողովուրղների, ների Բսենոփոնիղ. վերջ Ռ/ դ. առաջին կես մ.թ.ա.)ղործերը չիոքրասիական ժողովուրղների, Սոորարոնի են

-

ն ժոերկերը (մ.թ. սաշմանադիծ) ՀարավայինԵվրուղայի կովկասի ղովուրդների մասին: կնսարըմ դ. մ.թ.ա.) ն Տակիտոսր (մ.թ.1ղ.) մեղ նն Թողելղերմանների կենցաղի Հրաչալի նկարազրություններ: Սակայնայղ Հեղինակներիցոչ մեկի մտքով չի անցել, թն իրենց նկարագրածիմեծ մասը կարող Լր սոեղիունենալ նան Հույների ն մուռ, որ այղ ւոարօրինակ Հռոմեացիների երբնէ սովորությունները են դոյուլժյուն ունեցելնան.իրենց Հասարակություններում:

էմպիրիկ ղիտարկումների աչխարչձագրությունն ընդլայնվում

ն եր,իսկ ղրանցընկալումը մնում էրւտարաչխարՀիկի օզւոակարի սածշմաններում: Այնուշանդերձ, սլատմության մասին ինչ-որ նախնադարի ւզաւոկերացումներ Հույն ն Հռոմնացիմտածողներիմուո ձնավորվել են երնի Թե ոչ առանց վերը Հիչատակված«բարբարոսների» եղած զիւելիքների Արղենմատերիալիզմի օղտագործման: ւ

մասին Դեմոկրիտը Հիմնադիրներից

մարդ(մ.թ.ա.Մդ.) ժամանակակից

կության անցյալը պատկերացնում էր ղազանների բարքնրով:

գազաններին դրանց նման նրանք ւլայքարում էին գոյության միջոցներ ձեռք բերելուՀամար: Միայնդոյության այդ կռիվն էլ նրանց դուրս բերեց կենդանակերպ վիճակից:Առաջընթացզարղացման ժամանակակից չատ տեսաբաններ, օրինակ,

ականավոր

կենսարանէԼվոլյուցիոնիստԼե ՍեմյոնովիչԲերգը. Դեմոկրիեն բնության երնույթները ւոին Համարում ղարղացառւցընթժաց ման նով ֆննասրկման ւոեսանկյու մեծազույննալսակարապնտը ն են որոես նրան ճանաչում ւոնմեջ էվոլյուցիոն կենսարանության Սակայն Հատկաւղես սությանՀիմնադիր: ւուլավորիչ, թեն աոանց կոնկրետփաւտուսրկու մների ն այդ "րաւոճառովէլ ղուտ բնափիլին ասսլրիորի բնույթ ունեցող էվոլյուցիոն սմուիայական ւոնսությունն ւսոաջ է քաչվել Լուկրեցիոս կարոսի (մ.թ.ա. դ.) մուր, ամբողջությամբմեղ Հասած «իրերի բնությանմասին» պոնմում: Սաչուն ուռանավորներում ստեղծված է աչշխարձաստեղծմանՀոյակերտ ւղլատկերը, որտեղփառաբանվածեն չատ իրողություններ,որ Հայտնազործվածեն ժամանակակիցդիտության կողմից ն եվրոարգասիքեն ղարձելոչ վելի վաղ,քան 27.4 դարի մւուքի ւլական երկրորդ կեսին: ւայդ վեչառեսիլ Աչլարճշաստեղծման իրւոնղնէ կերտվածքում նն զտել նախնաղարյան Հասարակության ւլաւոմությունը:Եթե Հնւուսդայումզիւոությունը փաստերէր կուտակում նախնադարյան վերականգնման ե. այղ դինամիկան Հասարակարգի ղինամիկայի ոուս

`

ղեկավարող ապա ւզաւոկերն մեխանիզմների բացաւորման Համար,

այստեղ սւտստիկ Լ, այն վերարտաղրում է փաստերի միայն արտաքին կողմը, սակայն ղարմանալիորեն ճչմարտանման է ն է ստեղծագործականերեակայության միջոցով վերարտադրում մասին մեր ըմբոնումների նախնադարի ւպատմության նույնիսկ է արանձավաննչան մանրամասները: Այդտեղ Հիչաւտակված ներում Հնազույնմարղկանց կյանքին նրանցկողմիցկրակն օդտաղործելու մասին:Խոսվումէ նան, որ մարդիկաւվրումԷին որպես առաջին ղործիքներ օղտաղործում էին ծառերի Հուռերով, ճյուղերն փայն ձողերը, ղուղաչնուսբար ւոիրապետելով արն ղործիքներ ալատրաստելու ունակությանը:Բարնդործիքներին եկան ոլղնձի փոխարինելու ղորձիքները, վերջիններիս ւփիոխարինեցին երկաթե զործիքները: Այդ Հերթագայության մեջ ճիչ էր դուու

մեջւվղնձիդարաչրջանըփոխարինվածէ բրոնզի դարաչրջանով:

ճիչ Լուկրեցիոս կարոսր երնան դալը են,

որ

ե. Հագուստի բնակարանի

է սլաւտկերել

խոսքի ծագումը: Սրանք ես մեկ անդամ վկայում ղեռնսչունենալով էմպիրիկ փաստերինչանակալի պաչար, ու

ր իսկ, աԱր,լիրի գիրությունը դրանց զազամը ախոռի խորաղնին մեկնաբանությամբ, տեսական նու

է,

լ,

նյու

երր

Լ

փիլ իսուիայական օգնությամբ: դատողությունների Լուկրեցիոս կարոսը նախնադարի Հասարակության պատմության ըբնաղավառում անտիկմւոթիբարձրաղույն մակարղակն Է ն նրա մտաՀայնցողական, բայց Հստակ մ են միջնադարը: Դ"ՐԸ:

նղրածանգու մները -

թնակոխու .

ԱԶԳԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԴԻՏԱՐԿՈՒՄՆԵՐԸ

ա-

ջողությունների էին Հասել մարդկայինմւոքի չատ բնադավառնե-

ղա Հե վերաբերում րում: Սակայն նախնադարիպատմությանը. Լուկրեցիոս կարոսի մասին խոսքւսննվաճումների մակարդակի դամլինել չէր կարող:Նրա նկարադրուծ, Թերես մույլ ն միմյանց Հեւո բնության մղված դաժան ոլայքարի ղզաղասիարով ղզերՀչամուռ ռպլատկերին ղեցված,բայց իրականության փոխարինեց չարաղրված Աստծոկողմից Աստվածաչնչում աչլսարծաստեղճման յոթերորդօրը մարղուսւոնղծման ֆՓրիստոնեական ղոկտրինան: Դրանով նալխնաղարի ղրկվեց ւլատմությունը իր ողջ ւպարղապես ղինամիզմիցդիալեկիկայից: մասին իմասՄարդուանցյալի ւտտասիրական իրենց ւռնեղր ղատողություններն սրբաղան ղիջեցին ւոեքստերի առանձին չուրջ ւսնւտուղվեճերին: ձնակերպումների Այնուամենայնիվ, մարդուաչխարչագրականմւոածորիղոնը էր ընղլայնվել: չարունակում Արաբները, ինչպեսցույց ւովեցին նրանցմշակույթի նչանավոր իդնատիՅուլիանովիչ Հետաղուռոդ կրաչկովսկու աչխատությունները, ղիտեին Հյուսիսային ոառուցյալ ու

ու

Եվրոպաէին ներթափանցել մասին, Հաղորղումներ աելիանոսի վրուլայի, Սիբիրի ժողովուրդների ն. Զինաստանի մա-

սին:Թափանցում Լին ինչ-որ աղուռւոեղեկություններ Սե Աֆրիկայի ժողովուրղների մասին:Բոլոր այղ տեղեկությունները, ր

։

Արնելքումչան զլլսով մարղկանցղոյության մասին լայն րածված Հնարանթի նման ֆանտաստիկային:Բայց,իճշարկն, որոնք ընդլայնում րածվումէին նան Հավաստիւռեղեկություններ, էին Հայտնիժողովուրդների չրջանակները ն ամրաւզնդում Էին մասին ռլատկերացու նրանց բաղմաղանության մները: Եվրուղական զիւոությունների՝աղգաբանության, աչլարճշագտատա-

բության

ՄԻՋՆԱԴԱՐՈՒՄ

Միջնաղարը բաղմիցսլուսաբանվելէ իրբընմարդկության մեջ կրոնական ւզատմության մոայլֆանախավարամտության, ն ղա ի ւոիղմի մարղկային մւոբիլճացման ղարաչրջան: Սակայն ն է վացի միայն մասնակիորեն: միջԲացածայտվածձ ւսղբյուրները նադարյան վերղիտնականների ժամանակակից Հայեցակեւտով մեծ Հւալուծված ւորակտաւոները ցույց են ւոււլիս,որ միջնաղարում

բելյա

եռն խառնվելովկրոնական նախապաչարմունքների օղտվելով զիտականբննաղատության բացակայությունից, վերածվում Ր Լին

պատմության մեջ ուկն տառնրով զրված նն այն ճաանունները, որոնք դուրս էին ղալիս աչխարՀի նաւղարծորդների ն ւյն ժամանակ Հայտնիսաշմաններից ղարմացող ղմայլվող էին ՀասցնումՀեռավոր անսովոր Եվրուղա ւոեղեկություններ ՆԱ մասին: դ. արնմտահվրուականճանապարճորղդները՝ երկրների հ

ու

ու

Պլանո կարպինին, Մարկո ՊոլոնԵվրուա ՎիլչելմՌուբրուքը,

բերեցին որոչ ֆանտաստիկ ւոեղեկություններ (դրանումմեղանչել Լ Հւսւոկապես վերջինս), բայցղրան ղուղընԺաց նրանքարեմւոասեվրուղականգիտությունը ՀարստացրինՄիջին, ն. կենտրոնական ԱրնելյանԱռիւսյիմասինանզնաչատելի աչխարչազրական ւոեղեկությու ններով:ՄերԹեմայիՀամար առավելկարնոր է, որ Լին ժոիրենց այցելած նրանք ւովյալներ Հավաքում երկրների չւաւո ղովուրղների ւլաւոմության սովորությունների մասին,աչլաարՀին ծանոթացրին Զինգիզխանին Զինդիզյանների արքունիքում տիրողսովորություններին, նորից Եվրուղային ստիպեցին ղգալ,թե եր սածմաններիցդուրս որքանչատ,իրենց մշակույթով բաղմաղան են Հայեցաժողովուրղներ ւսպրում եվրովական ավանղույթի ն որքան Հեւտաքրքիր կետով ններ կան անբացատրելի իրողությու ՃաԵվրոպանայղ ղարաչրջանում նրանց կենցաղում: Աբնելյան ու

ու

ններով չէր ղրաղվում. ֆնողալականմանու նապարչորդությու լուծը վաճությունն մոնղոլ-թաթարական Հաղիվթնեղրա ՀՆւէ, որ ւուսրեզրությունրբավորությունները ւուսյին, թեն, Հնեւսրավոր ներըւլարզաղես մեղ Համար չեն պաշպանել տեղեկություններ նման ճանաւզարՀորղությու նների մասին:Դրափոխարեն ՃՆ ղ. -

ու

դրավոր աղբյուրները մեծարժեք վկայությունեն ւլածւզանելւսչ-

նչանակալիցմիջոցառման՝ տվերցի վաճառական խարՀագրական կատարած ճանապարծորղության Աֆանասի Նիկիտինի Աբնելք

մասին:Այն ւոնեց վեց տարի, որից երեքը Նիկիտիննանցկացրեց մ, որի ժողովրդականկենցաղը նկարազբելէ ճչմարՀնդկաստանու

ն ւմարչավանքները: կոլու փնտրող Եվրոպականճանասղարծորղների ւուսցին ղունաղդեղ: նկարագրու- չավախմբերըՀւսրատություն

թյունների Հեւտ միասին այղ ամենը Եվրուլայում բավականինամբողջական պատկերացումստեղծեց Ասիայիերկրների ժողովուրղների, կենցաղի, պետական կառուցվածըի մասբն, բացառությամբ թերես նրա ամենախորքային չրջանների: Հայտնի աչլարՀի սաչմաններն ընղլայնվում էին անընղգրկելիորեն:Նախնադարյան մարդկության պատմության կոնցեպցիան մնում էր ուղղափառ րիստոննեական, բայց աչիսարձագրականն նրան ղուգրնթացգ,

աղգարանական մւուսՀորիղոնի մշւտաւվես ընղլայնվող ընդզրկումը '

ինքնին Հող էր նախապատրաստում առպադա դիտականընդծանրացումների Համար:

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ՄԵԾ ՀԱՑՏՆԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԴԱՐԱՇՐՋԱՆԸ ԵՎ ՆԱԽՆԱԴԱՐՑԱՆ

ԺՈՂՈՎՈՒՐԴՆԵՐԻ

ՄԱՍԻՆ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ

ԳԻՏԵԼԻՔՆԵՐԻ ԸՆԴԼԱՑՆՈՒՄԸ

ՕԶ

Վերը չարաղրբվաձըինքնին ղեո մնում էր որոլես գիտական մւոքի թիչ արղյունավետ չարժում: Ավելի չոււո դա դեռես Հասամեջ չոչափելի բակության չզտած գիտելիքների արտաճայտություն քանակական կուտակում էր, մինչն որ ՖՆ-ՃՆ1 ղղ. սսծմանադծում ւոնղիունեցավ արմատականբնկում, որով սկսվեց օյկումենիԼրիվ մեծ

ու

բա

Հարտնազործությունների ղարաչրջան:

ՃՆ

բոսի, Վասկո դա Գամային ՄազելանիՀայտնադործություններից Հեւոո միջնաղարյանօյկումենը վերածվեց արյան ն Հրեչավոր գաղանությունների թաւտնրարեմի: Մարղկայինանչատի նկատմամբ մնջ սկիղբ առավ ոասիղմը: անարգանքթով պատմության կիրառվող երեսից անչետացան Երկրի կենտրոնականԱմերիկայիսլետական ն նվրողական տիրապետության կազմավորումները, քայքայվեցին ուսկ ընկան ասիականչատ երկրներ: Սակայն աչլսարչում իրենց եվրողական ւոերությունները, Հաստաւոող գերիչլսանությունը մչակույթը այդ նվաճումների ընթացքում նրանցգիտությունն չէին կարող նորից չընդճարվել ժողովուրդների Հսկայական բաղզն ւատչմտորելդրա պատմական մազանությանը, ւկաւոճառների մականզործրնթացի ղինամիկայիմասին: Համարյաթե մինչն իր արդի սաշմանին ընդլայնված օյկումեեը եվրուղական զիտության չրջանակներիմեջ առավ հախկինումբոլորովին անՀայտտասնյակ, նույնիսկ ճարյուրավոր նոր ժողովուրղների: ԱմերիկայիՀայտնան Հեւոո այս կամ ւյն չափովյուրացվեցին ղործումից Հյուսիսային ՀարավայինԱմերիկայիներքին չրջանները: Աֆրիկայի լշորթերի ներքինչրջանները մնում էին անՀայտ, բայը եվրոպական ծովաՀետ Հաղորղակցվողառափնյա դգնացների չարունակ ժողովուրդեն: Նույնըտոեղի ները բազմիցս ունեցավ նան ւսսիանկարագրվել կանմայրցամաքում. Ասիայիներքինչատ չրջանների մասին եվրոացինե ւիոխարեն ընդար լսածով, բայց դրա փոխարեն ւռեինմիայն գիտեին պացիները միայնլսածով, ընդարձակ էին կուտակվում ւտեղեկություններ առաինյաերկրների ն դեպի ծովը ելք ունեցող ժողովուրդների մասին:Զւղիւտի մոռւսնալ,որ առաջինծովազնացներինՀետնողգաղութարարներիցչատերը, որ Հավատարմությամբծառայում էին իրենց եվրոպականմետրուղոլիայիՀարստացմանչաճերին,տաղանդավորկրթված մարղիկ էին ն ժաէին,որոնց ղիտարկումներն զրառումները մեծարժեք մանակակիցաղզարանականզիտության Համար սլաճալանելեն Հեւոառաջին եվրուղացիների Հանդիսլման ռլածինոչ եվրոպական ժողովուրդների մշակույթին կենցաղիչատ ղծեր:

վերջում,Հինգւոարվաււսրբներությամբ կատարվեցին երկուերնելիճանապարծորղություն, որոնք նչանավորվեցին ւսչղ-

խարչագրականՀսկայականարդյունքներով: իսպանացի Բրիս-

ւուսվոր կոլումբոսըեր նավարկությամբ Հայտնագործնց Ամերիկան,իսկւլորտուգալացի դա Գաւման, Վասկո չրջանցելով Աֆրիկայի Հարավային ափերը,առլացուցեցղեսլի Հնղկաստան ծովային ուղու ղոյությունը: Հաջորդ Հարյուրամյակի առաջին կեսինէ վե-

բարերումՄազելանի չուրջերկրյա ճանապարձորղությունը, որով

ա

ու

ու

Հնարավորություն չունենալովԹվարկելբոլոր այղ զրառու ւպլարչորդությունները կատարվեցին որպեսնոր ձասյտնազորձվող ներն աչխատությունները, նչենք լոկ այն կարնորը,որով

մ-

"

մովրոնրում, ի Հարատություններ, |

|

առաջինՀերթին՝ոււկին

նպատակ ունեցողարչավանքներ,այդ ոառով ել առաչին րոլճովազնացներին Հաջորդեցին քներ,

ու

Հասմե-

պատ-

ռազմականար-

նոր

ն Հարոնաբերվող այղքանյուրօրինակ մշակույթների աչխարձՀը զարմացրեցեվրոպացիներին: Հասկանալիէ, որ եվրուլացիների երնակայությունըչէին կարող սաստիկ չղարմացնել անձանոթ 4-13

մչակույթի առաջինՀերթին արտաքին երնույթները' ընակարան-

ները,Հաղուուորկամ դրա բացակայությու նը որպես ւսյդպիսին, եվրուպականից արմատականորեն ւտարբերվող աչլսստանըի ղզործիքներն ւոնտեսության ձեւերը, ւուսըօրինաակ կենցաղն ոչ պակաս ւոսրօրինակ կենցաղային դույքը: Վերինաստիճանի անսովոր էին Թվում նան, Հւաւոկաւվես, կրոնական մողականւլաւոկերացումների Հեւո կապվածչատ սովորություններծեսեր: կւթոլիկ | զնում էին ռազմիկ-նվաճողների քարողիչները առնեւորական Հետ ու

ու

պատասխանտեսության մչակմամբ ն Հանդեցրեց որոչակի Հեւլարղեցված,բայց Հււուսկ ն իրաւորնթացիԼուկրեցիոս կարոսի Ոչ եվրոպական չատ պաչտականսխեմայիճւամեմաւտությամբ: ն յունւսկության որոչակի ւպարղու մշակույթների ժողովուրդների

ըմբոնումն ուղեկցվում էր բնության Հետ նրանց ըօրինակության բարոյական ւզարղունակ օրենքներով աւվրելու, մերձավորության, ն բորբոքումից զոյության, կրքերի ա նխոով Հւսնցադործունրանց Հեւո, երնույթներ,որոնք աղատ լինելուդաղափարի թյուններից զաղութարարների միասին առաջին չարքերում ն նրանք են ն դարաչրջանի եվրոուղեկցում էին միջնաղարի Վերածննղի արվեստին զրի նմուչներն «աստվածընդդեմ» այրելու նման բարՀամակարգի այղ Հայացքների Հեղինակը ժողովուրդներին: ւվական բարոսասկան չատ ժա(Ճ11 ղ.), որը չատ ւերճաՄոնտենն արարքների Հեղինակները, բայց,միննույն է մւոածող Միչել ֆրանսիացի մանակ,մենք նրանցենք պարտականանծանոթ մչակույթի ն խոսություն,ջանքեր ն ւուսղանդգործադրեց,որպեսզիւսւղացուցի վորությունների ղրաղզետ նկարազրության Համար: Բրիստոնեա- «բարի վայրենու» գոյությունը: Նրա «Փորձերի» Հաջողությունն կան Հավատին, ընդՀչանրաղես, ն Հետ միաստվածության բացակայուէլ տարածումզտավ «րարի վայՀամընղՀանուրէր, նրանց Թյունը,ւոարբերասւովածների Հարուստ ւլանթեոնըսաստիկ ղարղնելուծայեցակարզը: ակունքում սլատմության Այդ Հարենուն» մացնում էին բոլոր առաջին դիտորդներին, այդ թվում ն կաթոլիկ մակարզը դուրս եկավ չատ կենսունակ, նրա կբկնություններըվեն ֆարողիչներին:Քրիստոնեությունը որպես ւտեղի ռրոժամանակի ձնով Հանղիղումէին մինչն վերջին ժամանակներս, րւսփոխված չակի պայմաններումՀանղեսեկաճ պատմականերնույթ ճանաչելը բայց թնրնս, Հենց նրանից Լ սկսվում նախնաղարիւլատմության դեոնսՀեռու Էր, ւյնուծանդերմձ, այն դադարեց կրոնի միակ ձեր անջատ դիտարկումը, կոնկրետ փաստերից իդեալականացումը, ճանաչվելուց, ինչսլեսմինչ այդ սովորեցնում էր եկեղեցին:Այլոց մեկնաբանմանփորձեր որւվես դրանց վարկածները մտացածին չարքում ուչադրություն դարձվեց նւսն Հասարակության կառուցներկայացնելու ձգտումը, որի օրինակներըքիչ չեն նախնադարի պետականիչխանությանն վարչականապարատիբավածքին, ուսումնասիրության մեջ: պատմության ցակայությանը, Հասարակական կյանքիկազմակերպման, Եվրոզային անծանոթինչ-որ ուրիչ ձների առկայությանը: Վերջապես, ու

ու

սո-

մի երեույթ, թերնս, ամենից եվրուլացիները նկատեցին ցում ՄոնտենիՀայեցակարգըսկզբունքորեն անքանմ աաա Սեփականուկամ ձները գոյություն եվրուլական կային քաղաքակրթության տաճողեց

չկա թյան այս կրում էին

նրանը,

պա

եց,

որ

կան

որ,

Հասարակություններ,

չատ որոն-

Օ

ԱՌԱՋԻՆ ԸՆԴՀԱՆՐԱՑՈՒՄՆԵՐԸ

թն աա զիտության մեջ այն պատճառով, կոլեկտիվ Այդ ամենը բնույթ: եվրոպական քաղաքա- ւպատմսկան կրթությանըչէր ստիալումղադարել վրա զոսվող աաա կանզարգացմանտարբերաստիճանների, մյուս ժողովուրդներին Սար վայրենիներՀամարելուց, դիտարկումներիցստացված, ներիազգաբանական բայց,միաժամանակ, վելի ավելի Հանր Հաւուսկորեն րի վկայումէր, վաղ Վերածննդիդարաչրանում մչակույթի եվրոպական ձեերը մի ն

այն

մեծ

ոչ

դեր խաղաց

ն

ունեին,բայց նրանքմիշտ էլ

,-

որ այ

բոլոր

ու

որ

կերաչեն զերաղանցում ոչ եվրոսլական

ժողովուրղների թյունունեցող մչակույթի ձեւերին: է նախնադարի ինչվերաբերում

ոչ

մուտ ղոլու-

կուտակված ռին մ ն

նքնի վրա կատարված, երեի թե, առաչին ընդՀանրացումն6: տի ւյնուծանդերձ, բավականին ւլարղզունակյղ ընղ Հծանրացումը, առաջամարտիկիդեր խաղաց, որովչետն այն եվրուլական մչաժողոկույթի ն աչխարչայացբի չբջանակներում նախնադարյան վուրդներիմասինկուտակված տեղեկություններըներկայացրեցոչ

պատմության նկաւոմամբ կիրառվող Հայեցակարգին, առա ազգաբանական գիտելիքների Հակայական Հրջանակների չնչանավորվեցՀամաընդլայնումը

.

միայն ավելիկամ պակաս Հեւոաքրքրություն ներկայացնողղզարմանածրաչնմուչներ, այլն' որպես մարղու պատմական առաջընԹաց զարգացումն արտացոլող որոչակի Համակարգ:Այդւոնսանկյունով չատ րան այն ամենից, ինչ չանվերապաճորեն վերաղրվում էր ՃՄԱԼ դ. մտածողներին,որպես նրանց աներկբա ւպլատմական նվաճում,Մոնւոենի ւսրտացոլվել է բավականաՀայնցակարզում չափ Համապարփակ: կուտակվածփաստերին էմպիրիկ Հիման դիտողությունների ն վրաալաւտմական դործընթացի որոչակի,թԹեկուղ րավականաչափ պարզունակ սխեմա կազմելու փորձի Հաջորդփուլը դարձավ ֆրանսիացիճիզվիտ-վանականԺոզեֆ-ֆրանսուա Լաֆիտոյի գիրքը, որը երկարժամանակ քարողչական էր դործունեությամբ զբաղվել ամերիկյան Հնդկացիներիմիջավայրում: Նրա 1724 թ. Լույս տեսած «Ամերիկյան ժամա-չ վայրենիների բարքերը Հնագույն նակներիբարքերիՀամեմատությամբ» զրքում Հաչվի էին առնված ոչ միայն Հեղինակի'իրոկեղներիՀետ չփման անձնական Հարուստ

ն դերմաղարի ֆրանսիացի, իտալացի, անզլիացի սավորության նացի ականավոր մւոածողներին:

Նրանց զլիւավոր նպատակնէր Հասկանալն բացատրելմարդ-

ՄՔ ընթացքը,ճանաչելնրաօրինաչափությու կայինորաւոմության

նախնաղարյան

մարղդկության՝ ները, փորձել տոնղծել վիճակից ւս նւ ժամանակակից մյուս ղարդացած տարակության ւվնետությանը ամբողջականւղատկերը: ընթաւցուղու

կաղզմակերպություններին .

ՆԱԽՆԱԴԱՐՅԱՆ

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ ՈՐՈՇԱԿԻ

ԿՈՒՏԱԿՈՒՄԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ԸՆԴՀԱՆՐԱԳիՏԵԼԻՔՆԵՐԻ

ՑՈՒՄՆԵՐԸ 214 Դ.

դեր է չատ առումներով առանձնածատուկ Այս Հարյուրամյակը

խաղացել Համաչխարչային պատմության մեջ, քանի որ 211 դարում են ձնավորվել մի չարք գիտականղիսցիպլիններիրենց մասին Հասարակության ւռեսքով:Նախնադարյան փորձը, ժամանակակից այլն Հյու սիսային մյուս քարողիչների Ամերիկայում դլոռոամբողցական որպես ղզիտելիքների ժողովածումւսրղղությունները: դիտությունը մուռ գոյություն երկարատն նույնւլեսբաչատ փուլիմւսսին Բոլորժողովուրդների ւզլատմության կային ունեցող մչակութային ձնավորվելով ազզաբաՀամանման աստիճանարար կազմում, չի ցառություն ւուսրրերի ն ինստիտոււոների մեկնաբանումը ազգերի ե, նույնիսկ, կննսարանականղիտելիքների Հնագիտական ՀամաչլսարՀային նական, չէր կարողանմիջապես ցեղակցությամբ երնան չբերել իր թուլությունը, քանի որ այն ակնՀայտորենՀակասում էր կիզակնտում:Ընդ որում, անչրաժեչտ է նկատի ունենալ, որ ազէր ՀասելԼԱԼ դ. մեկ ւյլ Համակարդի, դաբանականփաստերի երնույթների սլաչարը ղզալի չափերի առկա էին ասռւսնձին ժողոԼ ազ վուրղներիմչակութային Հետագա ղարդացումը ն Հիմնականում աբանության սկղբում յուրօրինակությունները կայինիրոք ցեՀայեցակարզի դակիցազգերովրնակնցված արտածայտվումէր այդ նյութին ավելի Համարժեք որոչակի տարածքներ: Դա մշակմամբ,այն ղեպլքում,երբ Հնագիւությունն անում եր իր նկատեցին արդենԼաֆիոյիկրչոսեր ժամանակակիցները Հւմեի մս Կուկի ջինքայլերը ն միայնդարի վերջում Հասավւոիպաբանական մասնածովային Հայւոնի ճանապարծորդությունների ւոարրեր պարումաւոությունների ն առաջինընդծանրացումների կից,ղերմանացի Գնորգ Ֆորուոերը, Հարսսվային Ամերիկայի ժողոԷ կենվուրդներինկարագրությունների ինչ վերաբերում նակող դասակարգումների մ ակարդակին: Հեղինակֆրանսիացի Ռ. Շառլեպատմուվուան,կրոնական Հ ասարակության ապա նախնադարյան սասրանությանը, ծավաւոււլիքների սպատմարան, նույնպեսֆրանսիացիՇառլդե Բրոսսը: ավելի ծանրակչիոէր դառնում թյան մեջ նրա ներդրումը ավելի Այդ կոնկրետաչխատանքին թվի մեջ նախնաղարյան իր օրյեկտների ուսումնասիրությունների ղուղածեռ, որիընթացքում մարդվության Հեռավորանցյալիխորքերըթափանցելու Դարվինիկողմից 1859 Չարլզ մարդունընզգրկելուն Համընթաց: Համարօգտաչին Հիմնականում թ. էվոլյուցիոն տեսության Հիմունքներիձնակերպումովկննսաբաազգաբանությանտվյալները,ընթաառա-

ու

աար սլատմության նւախնաղարի աղդեց դործընթացի փիլիսուիայական իմաստավո- նությունըորոչակիորեն ը պոթմաղան վրա: Այն ւմւուսծողության րբաժարումըմիջնադարյան եկեղեցական դոգմաներից: ոլորտում: աչխատող գիտնականների ն նան

ար ը

յդօրիչ ակ իմաստավորման Հարցում մենք

ենք Լոււվլարտական :

ւոեսականորեն սկզբունքի արտածայտվեց ւլատմականության

ե ղզիտակցված զործնական Հետնողականության մեջ:Բավականա- պարղապես Հնության սիրաճարների Հետաքրքրասիրությունը չափ լավ Հայւոնի ծղոր դիմաղրուէ,թե դաղափարական ինչպիսի լոկ Վորսոն, Հաղվազյուտություններ ղիտարկելուց: բավարարող ն նրա ՀիմթյանՀանղիպեց ւռեսությունը, Դարվինի այնուշանդեր զ առարկաբրոնղե ւռարբերթաղու մներից տնված Համեւմատելով

ջում ընկած պատմականությանսկզբունքը որպես գիտականմեկնաբանություններիմեկնակետ Համարյա ամբողջությամբտիրում ն էր անցյալ ղարի վերջին քառորդում կանխորոչեց նախնադարի Հնէաբանությանըմուռ կանգնած ՀնաղզիտությանՀամապաւտասխան զարգացումը: Աղզաբանության մեջ պատմականության սկզբունքը չարունակեց զարգանալմեկ այլ, ավելի վաղ աղբյուրի Հիման վրա: Դա վերը նկարագրված ն Ճ711 դ. գիտնականների կողմիցձնակերպված՝Հնադարիցմինչ մեր ժամանակներըպատմականգործընթացի դինամիզմին Հասարակական ինստիտուտներիառաջընթացղարդացմանՀայեցակարգեէ: ղզիտելիքների Սկսենք կուտակումից: ՀավանոՀնագիտական րեն, պատաձծական չէ, որ զտնված Հնազույն զործիքների (իսկ

սարակության հռաստիճանղասակարգումը, պատմության թեն նյութական Հոզնոր Հեւուսզայում զանաղանտարրեմչակույթի ու

բի ղինամիկանեռաստիճանչարքերին Հարմարեցնելուձգտումը Քիչվնասներչւպզատճառեց նախնադարյան Հասարակության աաա -

մությանը:

Աչխատանքի գործիքների դասակարգման առաջինփորձը ւվլատկանումէ դանիացիՀնագեւտ կաունսիլլոր որը կոԹոմսենին, ւվենչազենի Հնությունների ազգային թանգարանում թ. բացեց դրանց ցուցաղրումը ն նկարագրեց ցուցանմուչները: Գորղասակարգվածէին պատրաստման նյութի՝քար, ծիքորրը բրոնղ կամ երկաթ, ինչը իր մեջ չէր կրում որոչակի "ղի ըստ

4,

պատ-

ն կնրացումներ ժամանակագրության պատրաստման դործիքների

տեխնոլոգիայի պարզիցղեպիավելի կատարելազործվածը առաջ-

ընթացի մոսին:Թոմսենի Հետնորդները' կուղենՀագենի Ազգային նրան Հաջորդածդանիացի ն Վորսոն Զեմբեոլեն

ագարակում

ները, սկիզբ ղրեց Հիմա էլ այնքան զործուն Համեմատականժամանակաղրության մեթողի Հիմունթներին: Նիլսոնը, առաջարկելով

իրոլարբնրացուՀասարակության պատմության նախնադարյան էության, քիչ էր տարբերվում ՖԵՆՈԼդ. եռաստիճան առաջին անդամ Հիմնավորեց այն ոչ միայն պարբերացումից, զարգացման տարբեր աստիճաններումզտնվող ժոպատմական Համեմատական Համադրմամբ, այլե ղովուրդներիմչակույթների Հնագիտականնյութերով: Նախնաղարիգործընթացների վերաերնույթների կանզնմանՀամարազգաբանական Հնաղիտական Համեմատման մեթողը նույնքան արդիականԼ նան ժամանակակից գիտությանՀամար: ՆախընթացՀետազուոություններիարդյունքների ամփոփմա-

մը, որն, րստ

ու

երկրագնղի տարաչխարձիկ չրֆանները, որոնց ընթացքում ոչ միայն ճչղրտվում էր Երկրի աչխարձչազրականքարտեզը, այլն Էին ներդրավվում իսկՀավաքված նյութերնանմիջապես դաչտը,

ինստիտուտներիվերականգնմանգործընթացում: նախնադարյան վերականգնման ղործում ինստիտուտների Նախնադարի

ազդարանությունըՀիմնարարարդյունքների Հասավ Հենց ՃԹ դ. »Փ.4 դնածասոությունըչարունակվեց արդեն որոնցքննարկումն Այդ վերականգնումների սաՀմանները ընղգրկում Էին Հասարակությանկյանքի բոլոր կողմերը, նախնադարյան ուսկայն ն Հետաղոտողառավել կարնոր էին, թերնս, այն ազզարբանների նյութի, ների նվաճումները, որոնք Հիմնվում էին աղզգարանական ն վաղ ձների սոցիալականՀարաբերությունների վեընտանիքի րականգնմանվրա, որոնց Համար Հնագիտությունըտալիս Էր չատ ավելիաղքատիկ սաչմանափակնյութ: Շատջանքեր գորճադրվեցինՀնաղույնընտանեկանն սոցիալական Հարաբերությունների ուղղոււլաւոկերիվերականգնման թյամբ, ինչի Համար Համեմատականազգաբանությաննյութերը բավականաչափ Հնարավորություններ են ւորամադրում: Այդ ու

դարում:

ու

նրա առաջարկաճդասակարգման մեջ անմիջաՀդ1Վ իլարնը մի Հզոր միջոց, Վոբավավ կն ոաոմնասիրության մեթողոլոգիան ւլաւտկանում ուսումնւսսիրությունները բնագավառում առաջին ավ Եք լիովի ազիտակա րբաժարվելՀին գործիքները որպես Ցոչան-ՑակորԲախՀոֆեանդլիացիՀենրի Մեյնին չվեյցարացի ք

ը

Ր

արվեաւմ դարձնում

ղ

ն

ի

որը Հնւս-

են

ն

նին, որոնք լույս տեսան 1861 թվականին:Աղբյուրների ընդզրկմամբ ղրանքնման էին.Հենվելով աստվածաչնչյան ւվանդույԹին անտիկ աղբյուրների վրա,Հեղինակներն ազգաբանությունը Էին որպես միայն օժանղակ նյութ, բայց իրենց Հաներգրավում բնույթով այղ զրքերը Հակադիր յեցակարդալյին ուղղությու ններ ունեն:Մեյնի ծառայությունն այն էր, որ նաւաոռւսջինը ղնածաւտնց Հարաբերությունների ն ընտանիքի ամուսնաընտանեկան ղերը մեջ ե դրա մեջւոնսավոչ միայն նախնադարյան Հասարակության սեռականկապերիկարգավորման միջոցը,այլն ւոնտեսական բջիջը, ընդգծեց նախնադարյանկոլեկտիվներիմեկուսի, խմբային մ, որբնույթը:Նա բնչուսնիքը էր որպեսմի միավորու ղդիւոարկում

տեղ գլխավոր դերը պատկանումէր տղամարղուն, որը ոչ միայն Հիմնական Հայթայթողն էր, այլն Հանղիսանում էր ընտանիրի ղեընդ մ ի կավարը, որում, քանիւտղամարղդու առկայության ղեպքում էր նրանցից ղեկավարը Համարվում ւոարիքովավազը: ինչ-որ չափովանտարբեր ԲախՀոֆենը Էր ղործի ւոնմոնսական կողմի նկատմամբն քիչ էր զրաղվում սոցիալականՀարարերություններովկապերովն իր բոլոր ունակությունները ներղրեց ներսում Հարաբերությունների ընտանիքի բնույթի ն դրանցում ւողամարդուկամ կնոջ առաջնության Հարցերի պարզաբանմանը: Մեյնը, բուռ էության, ընթանումէր արդենտրորված ուղիով, առանց Հատուկքննարկմանիր Հայնցակարդի մեջ ներգրավելով ու

վաղ ձների էր սոցիալական կաղմակերպության կանկխորոչում մասինւլատկերացումները: ղարզացման չուղլանդացի ԲալՀոֆենիլսոչորազույնժամանակակիցների՝ որ մասնադիտությամբ իրավաբաներ (ինչն էլ ԶորջՄակ-Լեննանի, զոյություն ունեդրղելէր նրան ղբաղվելու ընտանիքի՝ անցյալում ն ամերիկացիԼյուիս Հենրի Մորզանի՝ ցւսծձներըվերականղնելով) ն աղզղաբանի իրավարանի, Հյու սիսամերիկյան արճշեստավարժ Հաւուսկոաչլսատանքններում կյանքըՀնւոասղուոողի, Հնդկացիների Հայացքների աղդեցությունը: Սակայն րեն երնումեն Բավսչոֆենի է բաՀանգամանորեն ԲախՀոֆենիցչատ ավելի Մակ-Լեննանը վաղ ձնիցւսվելի ուչ ընտանեկանՀարաբերությունների ցւստրում

ձներին անցման ղինամիկան

/

Ըդ

այղ

է դալիս ՀեՀանդես նքում ԲախՀոֆենը որպեսճանաչողության

տաղա

ղարղզացման մարգարե, քանզինա էր, որ առաջինը ւսմսւլա-

ն բեղ Հանեց մայրականընտանիքի զարզացման աոռուսջցին աստիմայրականիրավունքի ն ճանում ւոիրապեւոության Հետաղայում ն Հայրականիրավունքի վերափոխԸզը: ատմությանՀենցսկզբում, դեոնսմինչն մայ-

ընտանիրի աան

բիչլսանական ընւուսնիքի ծագումը, բուռ" ԲախՀոֆենի,

ւոեղիունեին

մերձավոր արյունակցական անկանոն սեռականՀարաբերուոր ինքն անվանում թյուններ, էր «Հեւռերիղմ»": նախնադարում չկանոնակարգված սեռական առաջինւայդ Հարաբերությունների Հեւուսգա ուսումնասիրությունների արդյունքում գոյությունը փուլի չՀաստատվեց, բայը մայրիչխանական ծայրիչխանական ընտանիքների ղոյության փուլերի առկայությունը որոչակիժամանակ ու

ու

դրա

Համար վկայակոչում է

ւսյն դեսլբում, տնտեսական ւլաւոճառներ սոցիալ-պատմական Հողերանական էր ընղամենը երբ Բավչոֆենըսաճմանափակվել ն նրա մնում էին բացաւորությունները կարզիպատճառներով ւ: Մակ-Լեննաիդնալիստսկան մներիՀրջանակներու ւպաւոկերացու ու

նի ձեռքբերումների թվին, բացի վերոչիչյալից, պիտի վերագրել նան երկու կարնորազույն Հասկացությունների՝ արտամուսնուն ներամուսնության (Լէղողամիայի՞)կատեթյան (էքսոգամիայի՞") դորիւսների ներմուծումը, այսինքն ներխմբային ն միջխմբային ն մւյրաբնակ (մաւտրիլոկալ") ամուսնությունների տարբերակումը առանձնացուամուսնությունների Հայրաբնակ(պատրիլոկալ") նա կապումէր մայրիչխւանությանՀայրիչիւանության մբ, որ չե ւսարւսցուցՀետ: Վերջին երբնէ Հաւոակորեն եզրակացությունը առաջարկած ծւսսկացուՀիմնարար վել, սակայնՄակ-Լեննանի թյուններն ինքնին չոչափելիներդրում ունեցանբաղմաղան արդյունավեւոպատմականվերականզնումների Հարցում: Մեծ է ամերիկացի սզղազրազետ Լյուիս Հենրի Մորգանի Նրա ղզործում: ծառայությունը նախնաղարի իր էլ չի կորցրել այժմ «Հին Հասարակություն» ւչլսատությունը ու

ընտանիք աաադարյան ըստանիջը վա ավա որպես դականաշապետական ըմբռնումը: Պատմական «եմ ճա-

ն

ու

ու

ու

սումնասիրության

դիտական արժեքը: մեջ Հսկայականէ ն դա դգործՄորգանի ներդրումը զիւոության է ողջ աչխարչում: Բախնականում ընդունվում անվնրապածորեն վերացականսխեմանՄորգանը վերածեց Հոֆենի բավականաչաւի այն ծասարակության կյանքի լեզվի,կապելով իրական փաստերի չուներ Հւսնյութականուժերի Հեւո: Նա Հուռակւլաւոկերացումներ էր Հայտնաուժերի մասին, ղզրում արտադրողական սարակության

ն ղդործությունների բայց նորամուծությունների մասին,

դըա

ւուսկ

սական զործուննությունն ժամանակիմեջ նրա ղինամիկան,ինչսլես նան այղ ղզործուննության նր Հասարակության աղղեցությու ու

կանիչները» զրքերում

Հավա-

ւայդ

ննե Հասարակությու

ոիմաի որի, աի արին էլեր-

մե

2121: 121

ւմ

7 նե

ն

արո

զիչների նամակներն ի , պով ապացուցեց, որ նախնադարյան ժողովուրդներիմեջ Շասարակական Հարաբերությունների կիզակեւոր ոչ թե ընուսնիքն է, այլ` ւոոչմը, այսինքնը̀նդՀանուր նախնուց ծագած,իրենցւոոշու

միչտէլ ՏոՀմր

տեղ է Հատկացված նախնադարյան

կան Հարարերությունների Համակարգին: Մորզանըբնութաղբնց Հիմքի վրա իր վերականգնված ազղարանական ովյալների կողմից ամուսնական մի անի ծամակարդ, ինչումէլ կայանումէ նախնամեջ նրա ներղրբումներից դարի պատմության մասին հս, մեկը սակայն այդ Համակարղերի՝ նրա կողմից կառուցված օխեման սխալ դուրս եկավ ն Հետագա Հաստատում

մնացած բոլոր զործունեության ոլորտների վրա: Այղպատճառով էլ Մորզանըիրապաչտմտածող զիտնականէր: Մորգանը բնց նչանակալից նյութերկոնկրետ Հասարակությունների մասին, դրա Համարօղզւուսգործելով ոչ միայն առկա դրականությունը, այլն

մեծ

մեկկարնոր բնութազրի՝ ամուսնարնտանե ինստիտուտների ես

գիտության

աարի

չունեցավ:

՝

դարի կեսերինզգալի տեղ էին գրավում վիճաբանությունները մարդու ն նրա աշխատանքիգործիքներիբացարձակ տարիքի ինչն ուներ ոչ միայն զիտականսկղբունքային, այլն' վերաբերյալ, այն

իմաստ, որովՀետն օժանղակում Էրմերժել զաղափարական եր էթսողամէ, յսինքն՝ մի տոՀմի նկեղեցական ղոզման ամրապեղում պատմական գործընթացի ն երկայացուցիչները մատերիալիոտական ըմրոնումը: տոՀմում: ե

կին են ընտրում մյուս Հստակորեն ցուցաղրվեց, որ չատ դեպլթերումստեղիունեն ոչ թն տոչմերի փոխադարձլսաչաձն մուսնություններ, այլ տոՀմերիմիջն ամուսնական Հարարերություններիորոչակի Հւսմակարգեր, Տոծւքն այսինքն' ւոոչմային Հսմակարդ: ինքնինի սկզբաննմայրագիծէ, այսինքն' տոչմակցությանՀաչվարկը տարվում է մայրականզծով, ընդՀուպմինչն տոչմի Հիմնադիրը: Նախնադարյան Հասարակության տոՀմական չլության ուսումնասիրությամբ չեն սպառվում Մորգանի ներղդրումները նախնադարի պատմությանմեջ: Նա առաջիննուչադրու-

Միայն երեք ՀետազոտողներիՀաչողվեց Հայտնաբերել Հնագույն մարդկանց ն. անչետացած կենդանիների ոսկորների Հետ Ջորջ Մակ-ինեմիասինքարնդործիքներ՝ Հարավում Անգլիայի րիին ն ֆրանսիացիներ Պ. Շմերլինդին Ժան Բուչն ղը Պերտին' Բելգիայումն. Ֆրանսիայում:Բելգիայում, էյեժ քաղաքի մոտ կաճենց մարդու ծւսյտնաբերեց սլեղումներիցՇմերլինդգը կազմակեր- տարված ոսկորներ:Այն սկզբում մնաց աննկատ,բայց Հեւտաղայումչնործիվ Բուչե դր Պերտի անթերի, ղարձավ դիտական բուռն վեճերի բացասաբար Էին վեառարկա, որինսկզբում Հեւոնողականորեն թյուն դարձրեց ն սեփականության բնույթին բացաՀայտեց րաբերվում: չերտերի անխաթարություերկրաբանական Սակայն Հասարակական կոլեկտիվպատկանելությունը, որով այն տարբերա-

ու

նրոս

ժամանակիբաղմաթիվ Հեղինակավոր նրկրարաններիկողմից, իր վճռորոչ դերը խաղաց դրական վերաբերմունքի աստիճանաբար թյուններիղարզացումը Հանզեցրեց մայրական տոծմը ՀայրաՀաստասոման ն քարե գործիքների մարղու ոսկրե մնացորղների կանովփոխարինվելուն: է, ՏոՀչմակցության փուխոլսմաւն երկրաբանական Հինւուսրիքըճանաչելու գործում: իր դտածոների Հայրարնակամուսնությանն անցնելու Պերտի զիրքը լույս տեսավ 1860 թ., նկարագրմամբ Բուչե դր ունեցվածքնսկսում է փոխանցվել Հորից որդիներին:Այսպիսո վ մարդու ծագման մասին Հայացքների արմատականբեկման Հեւո Մորզանն այստեղ ես մնացւլատմության մատերիալիստականմիաժամանակն դրեց մարդկային զործունեության Հնագույն չրջանակներում, սոցիալական դիինստիտուտների Հեւռքերի Հեւտազուման գիտական մուռեցման Հիմքերը: Որոչ իր նւխորդների, բացաւորելով ղուտ Իո ութական պատմաբաններ գտնում են, որ Բուչե դր ՊերտինԷ պատկանում նեն րով: Նրւս«Հին Հասարակությունը» ն մ զգոն ն ն Ի ն Հ նախնա "" Ի" մն արա յա ււ ակարգերը Հւաւոմարդկային ընտանիքի

կանությունից:նրա կարծիքովՀենց սեփականական Հարաբերու-

Հաչվարկի ժամանակ տոծմական

ըորոնման տարբերություն արան Իաոիլը «Տչմակ ուք չա

ու

:

|

ամարակությա

առ

արկա,

"

բողջական ըմբոնման առաջին ձնակերպումը: Նա ղրում էր, որ ղը Մորտիլյեն, Գաբրիել որը քարի ինդուստրիայի ֆրանսիացի զործիքների պատրաստումնանչնարին է առանց Հաղորղակցվե- պատմությանյուրաքանչյուր փուլն առաջարկեց անվանել դտաատ իսկ վերջինս ՀնարավորԱՏ առանց լեղվի ղոյության,Հեւոնածոների աուսվելՀւսյւաւնի որոնք ւկածլանվել ւտեղանվանումներով, բար, լեղուն Հարուցում է սոցիալականկապերի կաղմակերպում, են մինչն արղի ժամանակներբ' չելլ, չել, մուսւոյե, սոլյոււորն, որոնքՀւսնդեցնում են ընտանիքին Հասարակության ւսուսցադմաՀին քարի ղարի ն աղիլ մադլեն' ւուսրղենաուղ Հին ն նոր քարի նների առաջամարւոիկենրից եր: Հնագիտական մնասիրուլթյու միջն որւզես դարաչրջւանների օղակ Հանդիսացող ղարի միջանկյալ մեկի այդ ընդՀանուր 4եակերպմանմնջ արղեն նկատվում է խորին միջինքարի ղարի Համար: Աոաջիներեք չրջանները վերաբերում Հնազիտականե սզգարբանական են ուոորին, Հավատը անքակզիւոելիքների իսկ չորրորդը ն Հինգերորդըվերինշին քարիդարաորն ընղծանուր տելիությաննկատմամբ, առմամբ,աուսնձին չեչրջանին: բացառությամբ, իր ւնչերքելիարտացոլումը ղումների ԱՇԱ դուսվւսյդ դարերի ու

ուսու

գիւռությունների սլատմության մեջ:ԲուչեԴը

Պերտիեզրաչան-

դումները,ինչպես ւսրդենասվել է, ւպաչտպանվեցին իր ժամանակի Հեղինակավոր չատ երկրաբաններիկողմից, բայց ղրանց սլաչտոնականկանոնականացումը, է այղվես արտաձայտվել, եթե կարելի ո ւնեցավ անզլիացի տեզի ականավոր երկրաբան ԶարլղԼայելի Թ. Լույս տնսած «Մարդու Հնությաներկրաբանականասսլածազման մասին ցույցները ւոնսակների ղիւոողություններով. ոասրբերակներիՀիմանվրա» զրքում: Լայելն, իրոք, ականավորերկրաբան էր, որ Հավաքեց բաղմաթիվ փաստերն ստեղծեց պատճառների ազդեցությամբ երկրաբանական ւոնսուփուխոխությունների Թյունը: իր դրբում նա վերլուծեց ն ընղՀանրացրեց այն ժամանակ կուտակված ողջ ւոեղեկատվությունը Հնագույնմարդու մասին, ներառյալ մարդուուկրեմնացորդները, Հաամոաւաւղացուցեց նրանց ն մեռաճ ւտեղվածությունը երկրաբանական Հին չերտերի կենդանականաչխարՀիՀետ:

Նախնադարի պատմության միչտէլ առավել չրջանակներում են նչանակալիցարղյունավեւտ եղելքարիդարի սումնասիրությունները: Այստեղ, առաջինՀերթին,անձրաժեչտ է խոսել քարի մշակման ւոելանիկայում երկուփուլերի տարընրակման այսինքն Հին ն. նոր Փարի ղարերի մասին, Այդ աուսնձնամասին: ու

ու

ցումը կատարվելէ 19-րդ դ. 60-ականթվականներին, անզլիացի ն Հնագեւո ՋոնԼերբոկի կողմից էլ լայնտարաճում է անմիջապես զտել չնորճիվ ն իր ակնչայւտ արղյունավետության առավելվաղ ն

Հինքարեդարյան ավելիուչ նորթարեդարյան աչխաւտանքի

գործիքների տեխնոլոգիական դյուրին ւսմյուրօրինականության

բագրման: Անցյալդարի վերջին քառորդում քարի ղարի ժամանակագրական դինամիկայի ավելի մանրամասնսխեմա մչակեց

սածշմանագծում, Համընդծշանուր ընղունելու-

թյուն

ղտավ շին քարեղարյան մշակույթի ղոյու։թյունի ն սկսվեց նրա ինտենսիվ սումնասիրությունը: Հին քարեդարյան մարդու Հետքերը Հայտնարբերվնցին Հին աչխարՀի Հեռավորչրջաններում: եկան Հնաղետների Մի խուքով նավո Հանդես զգայինկաղրերը: նադարի Հնաղիտությունը ղարձավ ինքնուրույն գիտական ղիսորի Բուչեղը Պերտի ցիոլլին. ւպլատզամների Համաձայն՝ ֆանումէր ոչ միայնլու ծել մասնագիտականղասակարզման ն ւոիւղաբանության սեփականխնդիրները, այլն վերականզնել Հնաղույն կոլեկւոիվների սոցիալական միջավայրն Հոդնոր կյանքը, այսինբն՝ ն լուծելայն նոր խնղիրները, ինչառաջադրում լուծում էր ազ աու

ու

բանությունը:

էվոլյուցիոն տեսության Հիմնադիր անդլիացի Զարլզ Դարվիեր, որն այդ ւոեսությունը ծրապարակեց1859 Թ., պատմական ն անձնականմի չարք Հանգամանքների բերումով իր Հիմնական՝ ծաղումը բնական ընտրության միջոցով կամ Հար«Տեսակների մարվածցեղերի դոյութժյանկովում» չանդրադարւլածպանումը ձավ մւսրղուծագման Հիմնալսնղըին, բւոյց նրա ԱԶԱ Հիմնական են ղարձել մնացած Հետնանքով, որոնք պատճառր փությունների

կենդանիօրզանիղմներիծազմանը: ն անգլիացիԹումասՀեքսլին` էվոլյուցիոն ՀավաւոեսությանՀամարչլայքարումԴարվինի մեծ տարիմզինակիցն բարեկամը, Թ. Հանդեսեկան մւարղու ճազման էվոլյուցիոն ւռեսության ցույցւոսլով Հիմնավորմամբ, մարդուկազմախոսական նմանությունը մարդանմանկապիկներին ե նրա վրա տարածելով ավելի ցածր ղարզացաձձների Հիմանվրա բոլոր

Շվեյցարացի կարլՖոդտը 1862 Թ. ու

առաջընթաց ղարգացման սկզբունքը: Այղ ժամանակ արդեն Հւսյւոնի Լին ննանդերթալյան մարդուառաջին երկու զտածոները: Ժամանակակից մարդուՀամեմատությամբ երանց դանգերի ւվարզունակությունն ակնչայտ էր Հենց առաջին սումնասիրողներին ն դրանք, իրավացիորեն, էին որպես միջանկյալ ղիտարկվում օղակ, որչվես ապացույց այն բանի, թե ժամանակակից ղարդացած մարղուն նախորդելԷ ձնաբանորեն ավելիռլարղունակ մարղը: ինքը` մարղու ճագման Թեմային Դարվինը, անդրադարձավ մ իայն Թ. ն ղրան նվիրեց «Մարղու Լ. սնուսկանընտրությունը» ծւաղզումը ու

զիրքը,որ ղդալիորեն ընդլայնեց

ն

ըորոնման | րո կանխադուչակեցանթրուղոգենեզիակունքներում հած ին քո ինչ-որ միջանկյալ, պարղունակձնի առկայություԼՆ չատ

նրա Հիմնական վերւսկանգնել ձնաբանական ԱՆԱ նրան ւորված «կապկամարդ» (պիթեաճատկությունները: ոնԹրուղ ) կա ւտռությաւն արմատավորվե գիտության անվանումը մեջ րվեց ն կի աուում Է մեն չե օրս: Սակայն Հեկկելի տեսականդյոււորինքնին Բրի սակավանչան եթե այն փաստական դիոլված, ապաԲո ւյյոնը

ո

ն

ա-

|

|

մ

ձիաներ զով կղզում

19-րգղ. վերջում, երը Հոլանդացի բժիչկ Եվգենի

:

թեր արդեն արժեքավորվեց ներա բացա- | ւ մ, «իկվոլյուցիոնչանակությունը որւվեսմիջանկյալ օղակի, Է աուսվելվաղ,ննանդերթալյան Լաթարանում անքրոպոգենեղի գոյությու նախորդող փուլը: էվոլյուցիոն ԱԱ

մ

յղ

ղ

րդու

բ

ծամաչուն իանգամայն Հ

4. գործը եթա,

արգանում ւ զարգ

լ

Է

պարզ

Ը

|ելու, մասն ե մարդկա յինն Հ

Հաւոկանիչնե, իչ բի

ցատրելու ուղղությունը:

պատմականղործընթացի բնույթի բացատրման վրա: Դրա սումնասիրության պատմության մեջ որոչակի ղեր խաղաց այսպես որը ղերաղանցապես, ստեղծվեց, կոչված Լվոլյուցիոն ղպրոցը, նեցավ էդուսրդ Թեյլորի կողմից ն անգլիացի աղզղդաբան ու

մնասիրություններընվիրված էին իր Թեյլորի Համարյաբոլոր էվոլյուցիոնիսնախնաղարիպատմության վերականդգնումներին: այն ճամադամենի չափով Հայտնի ւուսկանսլատկերացումները րումնէին, ինչին Հասել էր 19-րդ դարի զիւությունըաչխարչաճաՀայեցակեւլողիտիվիստական նաչողության մաւոերիալիստական ն ուսումնասիրության Հասարակության ւից մինչնախսնադարյան ավարտելըանձրաժեչտէ կանգ առնել չարաղրանքն սպլատմության ղրանցվրա: ի՞նչն էր բնորոչ այղ Հայացքներին:ԲացառիկՀավատը զործրնժացը որպես պարզից ւպլատմական ջընթաց ղարդացմանը, Պաւոմության անցումղիտարկելը: դեպի բսրբդը Հեւոնողական նման է ծրաժարդ եքում յորամաբանական նկատմամբ Հւսյացքի առա-

ժամանակա

Հեւուսմնաց

ժողովուրդներին ժողովուրդներին

ւալլասերված այլասեր

Մարդկությանառաջ«վայրենիներ» մարելումւուսյնությունից: Է այդպիսի ւոեինքնին բացառում զարգացմանՀավատն ընթաց ւս

սւսկետը: Թեյլորը զիտության մեջ ներմուծեց մեթոդականմի նոր այսինքն` մշակույթում առկա մեթժողը, սկղբունք'վերապրուկների այն յն

երնուլթների նրնույթներ կարողեն կավել

ուսումնասիրությունը, րուլժյունը,

յացոր

Շնտածայացորեն որոնք որոնք

նախընթացսլատմական վիճակի' մւսրղկության : Հեւո: Հասարակության մեղ Հետաքրքրող նախնաղարյան ղեղլքում՝ որ ունեցող վեղոյություն Հասարակություններում ժամանակակից է նախնադարի Հիման վրա կարելի վերականղզնել տոնսությանը ըապրուկների նեերն Հ Հարաբերություն կառույց սոցիալական ՄՄՂՈ էր անթրուղոդենեզի ասարակության

4ների' ավելի զարգացած 4նեն քն կապկային րով ր այսի փոխարին Հաւտկանիչների վերացն

ն

ու-

ելլ

-

այդոլիսիձնիմնացորդները: Չնեւազւոածոյի չուրջը ծավալվածբանավեճերին, բանավեճերին, ղրա Հայտնագործումից ց իր ի քանի ւուսրիանց

լ

Հասարակականկառուցվածքների նաիխնաղարի մեկնաբանման,

ուսու

են տալիս, րակված նրա «նոթատեւտրերը» ցույց որ այդ ՀիմնաՀարցիուսումնասիրությունը է Դարվինն սկսել դեռնս1830-ական ն մարդու ծագման վերաբերյալ թվականներին նրա Հայացքների Համակարգը ձնավորվելէ Հենց այդ ժամանակ: կապկանմանձնեերիցմարդու ծաղզման սկզրնականընթացքի| լայն արձագանք Հարցում դտավ ղզերմանական կենն դա մորֆոլոգ էրնատ Հեկկելի տեսական դործուննու-

էր

ու-

է Էվոլյուոյն Համարվում Ավանղաբար Հեւոնորդներ: բազմաթիվ մն ճենց Հարստացրեց նախորդներիցիոն ղպրոցւսղզարանության9, սակայնղործնականում

Սակայնւսրդեն մեր ժամանակներումՀրատափաստարկումները:

չԸ

Դարվինիէվոլյուցիոն ուսմունքը, թերես, առավել Սակայն ունեցավ Հենց մտածողության ոճին նյութերի ժեղ աղզղեցություն

մւսն կուտակ ւոնսությամբ բա-

ու

,

-

ները ն ինքր Թեյլորը բաղմիցս ներկայացրել Է այդպիսի վերաՀաջողված օրինակներ: կանդնումժների

ՆԱԽՆԱԴԱՐԻ ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ

.

ՄԱՐՔՍԻԶՄԻ

ՀԻՄՆԱԴԻՐՆԵՐԸ

ա այո աոան թն այամ հար Լրցեղային աուսջնորղների ֆաղաքական թեն տիրապետություն, ոյու

,

Նախնադարի սլառտմության էվոլյուցիոնիստական ուղղությու-

այղ զաղափարի վերարբերյալ արչոաչայտել Լ մի քանի ֆննադաուղղության ւյնսլիսիականավոր ներկատականղիտողությու ններ:Մորզանն այդ փուլն ընղունումէ որպես չացուցչիՀայացքները, որպիսին Լր Լ. Հ. Մորզանը, Հսկայական ՀամընդՀանուր բնութազրական կ. ն Հաւոկանիչ, ազդեցություն ունեցան Մարքսի Ֆ. ԷնգելսիաչիխարՀչայացքի պատմական ղործընթացի վրա տարածելով 4նավորմանղործձում: Հյուսիսամերիկյա կազմեց «Հին Հասարակության» Մարքար իր ղիտարկումները: Հնղկացիների էնգելան էր ղրա ընդունում ծանոթագրություններով օժուվածկոնսպեկտը, իսկ էնզելսներ ավելիսաշմանափակ Այսւես նչանակությունը: թե ավազ ղինակցի այնպես, էնդելսլատղամի դրեց «Ընտանիքի, Համաձայն մւաանասի ւպզարբերացումը խորացնում ն Հիմնավորում ն վոր սեփականության էր Ֆերգյուսոնւլեւոության ձազու մր, կապվածԼյուիս Հ. ն սխեման ու չարունակեց Մորգանի Հեւ Մորգանի ոչ Թե սկզբունքորեն ուտություննն փոխեց ի Հետ»

նը

ն,

Հաւոկավես, այդ

ային եմաշխար

զիրքը:Մորգանի Հնտազոանը երանք կաաԼին իրենց փիլիսուիայական

այն:

Նախնադարի ւլաւտմության ն. էնզելսի վերարերյաղ փարների զիոականՀասւուաւոումը: Մարքսի Մասնավոր սեփականությունը, գիտական է ն ւլետք ժառանգությունը ոչ թերազգնաՀառտել ոչ էլ ն դասակարգային անչավասարությունը ժողովրդից կտրված ղերագնաՀատել: երկուսն նրանք էլ մեզ արդեն պետականիչիանությունն Հայտնի պաւո| ի սկզբանե չեն, ամրազրված չեն մարծեւոնում էին Հնաղույն ճառներով ե, Հեւոնարար, դու բնույթին Հասարակության սումնասիՀավերժական չեն: բությանՀիմնական նվաճումներին, Էին ծանոթ Էնգելսի ղարդացդրանց «Բնության դիալեկտիկա» ղաղա-

ու

զիրքն ունի նախապատ-

ման

մակարղակինն

իրենց ներդրումն այղ զործում: նրանց «Աչխատանքի ղերը կապկի մարղացման մեղքը չէ, որ իրենց ժամանակի Համար պրոցեսում»,որը Հազվադեպ օրինաչափ ընդծանրաօրինակ է ւյն բանի, Թե ինչես | ցումները սլալ ճանաչվելուըՇետո էլ երկար ժամանակկանոնափոքրածավալ նն ւոնսական ուսումնասիրությու եր արղիականու-| կանացվածԷին ն՛ նավկին ԽԱՀՄ-ում, ե՛ մյուս թյունը կարող Է ւլածւղանել սոցիալիստական ավելիթան մեկ Հարյուրամյակ: մեճ վնաս իր ։ երկրներում, Հեւոո բերելով դիտության Հրաւտարակումից այն չատ բանովկանխորոչեց ղարդացմանը: նախնադարի նեՀնչամարդաբանության Հնաղզիւոության մեկնաբանություններն զարգացում ստացավմի չարք ուսումնասիրությունՀիմնարար ներում:Էնգելսի Հայեցակարգում սկզբունքորեն նոր էր այնւլաբագան, որի Հակակչիո մարդու ծագմաննախկին բնապատմական դործոնների, բացաճայտվեց Հիմնավորվեց սոցիալ-պատմական ն գործոնի ազդեցությունը դրանով ցուցաղրվեղ մարդկային ւլաւոմության,Հետնարար նւսն նրա սկղբնական փուլի սոցիալական բաստական մի գլուխս

ունեն

ու

ու

բնույթը:

էնգելար «Ընտանիքի, ն մասնավոր փականության ւլեւտուԹյանծագումը» (1884 դրքում թ.) նչանակալիորեն վելի լրիվ խորությամբ, ՔանՄորգանը, ննրիդինամիկայի սոցիալԿոնտեսազիտական ն Հաւոնտեսական յեցակեւոերը, սակայն նան էնգելան ընդունեց

5-13

էր վերջինը ն այն բանիցՀեւոռո, երբ ստեղծվել էր ամննայն ղոն. Հենց այդ Հերթականությունը (ոսում է մարդուբարձրաղույն

էությանմասին: Մարդուորպես արարչազործության պսակի մասին ՓրիստոՀարյուրամյակներ չարունակ կանխորոչեց '

ԳԼՈՒԽ 2

ՆԱԽՆԱԴԱՐԻ

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ

Քի

ՆԱԽԱՀԱՄԱՑՆ

Տ Լ ՄԱՐԴՈՒ

ռ

ՄԱՐԴՈՒ

|

:

ԿԱԶՄԱՎՈՐՈՒՄԸ.

ԴԱՐԱՇՐՋԱՆ

ԾԱԳՈՒՄԸ

:

ՋԱՓԱՆԻՇՆԵՐԸ

:

Մարդու էության Հարցը, թե վինդանիաչխարձիցն. ինչն է Հակադրում նրան մնացյալ տիեղերքին, այսինքն վերջին Հաշվով, այն չափանիչներիՀարցը, որոնց օգՀնարավորէ նչել մարդու նությամբ Հուղել Է անճատկությունները, դեռես փիլիցյալիմտածողներին

սոփայության Անտիկփիլիան

ու զիտության ծագակունքներում:

սոփայությանղանազանդպրոցներ էին մարզկային ընդգծում անչաւոի ն մտածելու կարողությունը, միւոքը ոզին որպես մյուս

էակներիցմարտարբերակող Հիմնական Հատկություններ:Մարղը բնու-

դուն

անանածն ԱԱ

եվրոպական զիտության

արի

վնրաբերմունքը

Ա

այդ

Հիմնածա

ն:

մեջ ւռեղիունեցան երկուէական որոնցիցյուրաիրադարձություններ, քանչյուրը Հսկայական ղեր խաղաց գիտական մւոածողության վերակառուցման ն բնության մեջ մարդու տեղը էմպիրիկ (փորձի Հիման վրա) վերլուծությամբ ե ոչ միայն փիլիսուիայականմուոեցմամբուսումնասիրելու գործում: Դա, առաջին Հերթին, ականավորբնագետ Ալեքսանդր ՀումբոլդտիՀեղինակած«Տիեզերք» կոթողային աչխատությունն Լ: Դրանում Հումբոլդւոր ամվիուիեց

գործընթացների վիթխարի Համայնապատկերը, ընդգրկելով

ՀւադրանքմիասնականՀամադրության մեջ:Եվ թեն Հեղինակը

մարյաթն չէր չոչափում մարղու Հիմնաչարցը, նրա զրքի ընթեր-

մարդուն մարդկային դերին, Հեւոնաբար, Հասարակության բնոււսն

ա անան մե

մս

ու

ւոն

որո

մսն

մնածա

ԲԱ ի աունԱի Հ

ե

ն: Ե

ւա-

ո

որ սարունակում էր բնական ընտրության միասնականսկզբունքի վրա Հիմնված՝ կենդանի բնության էվոլյուցիոն փուիոխություններիլավ մչակվածՀայեցակարզը: Դարվինընույնպես ոչինչ չէր դրում մարղու մասին, նրա է միայնմեկանդամ («Լույս կսփովի ղիքում մարդըՀիչաւտակվում նա նան.մարդուծաղզման վրա»), ն միայն Հեւոագայում մարդու ծազմանՀարցին կնվիրի Հատուկ ուսումնասիրություն (տնա Հետաղայում): Սակայնտեսակներիծազման մասիննրա աչխատության տրամաբանությունն այնպիսին էր, որ անխուսափելիորեն մղում էր լուծել այն Հարցը, թե կենդանի բնության մեջ բացաՀայտվածօրինաչափություններըբնական ընտրության միջոցով

ընտրության զիրքն էր, ճանապարծչով»

պլաակն ա Ասդժագործության

աիլ ԱԱ Հաաա ի

Հգոտվում, թե ինչով էր ղա ամ ւոաճայտվում:Աստված, մյուս Լակչարքում, մարդուն ստեղծե ների Իր Հորքում, տարղուն ատնղծել լ

լ

ղ

բո՞ղ այդ

են

բվող

Ը

ց

զյորգացող

չ

ԻԸ,

տարածվել մարդու վրա, մարդը ենթարկվու՞մ է ններին թե Թե ոչ: օրինաչափություններին, ն կենդանիաչխարՀում տիեզերքում մարղու տեղի Հիմնաարդյոք րեն

էր երկու Հայեցակետով: ուսումնասիրվում Հետաղայում ծւարցը

մւսրդկության բնաԴրանցիցառաջինըփորձում էր բացաճայտել մոկան ղերը, ղնաչատել նրա դործուննությանՀեւտնանքներըմեր

ղործունեության մարդկային

Հաչվառմանն այն ծսկայականվերափոխող աղղեցու| թյան ծաչվառման վրա, որ

մ: Ֆրանսիա մեխանիղմներու լորակի ե նույնիսկ ողջւոինղերական ն Ամմոն կատրֆւասժը տ արբեղե կան մարղաբան կենդանաբան ններ՝Հանքթանյութերի,| բակումէր բնությանչորս Թաղզավորությու ն Դ, Հնէւսրան կ ենղանիների ամերիկյան մարդկանց, բույսերի, ռուս Դանուն զրում էր ւփիսիխողոյան մասին, Հայտնի դարաչրջանի երկրաբան ԱլեքսանդրՊետրովիչՊավլովն առաջարկեց չորբր. (մարդաղական ժամանակաչրջանն անվանել«ւսնթրոպողեն» զլխածին), որտեղՀամաչխարՀչային փոփոխությունների բնական ւաուսնժձնւմէ։ վոր ղործոնը մարդուդորձունեություննԱյդթեման բնագետվլաղիմիր մշակեց ականավոր Հատուկ խորությամբ դույց վեց որը ղործունեումւսրդկային Վերնաղսկին, իվանովիչ Թյան վիթխարի մասչտաբներըմեր մոլորակի, նրա մակերեսային նույնիսկւսչլսարկենղանականն բուսական աչլսարձի, Թոսղանթի, Հի չատ չրջանների ջրարանականոնժիմի ն կլիմայի փոփոխությունների զործում: Վերնաղսկինխորաթափանցորենդրում էր նաե մւսրդոււռինղերականղերի մասին, որը ամբողջապես Հւասւուսւուվեըտինզերականտարածություններիներկայումս ընթացող նվաճումներով:Հենց նա էլ մարդու զործունեության Համամոլորա։

ռուս

մոկայինմւասսչտաբները նչելուՀամար առաջարկեց նոոսֆերայի՞՝ ն դրա լորակիմասչւտաբով մւսրդկային ղործունեության Հեւոնանքներիբոլորկողմերն ոլորտի ընդգրկող ղիւոակցության Հասկացու-

թյունը: Մոլորակիմասչտարներով մւսրդկայինղործունեությունը զնաճատելուղանաղանփորձերինզուզաճեռ, Դարվինիվերոչիչյալ գրքի լույս տեսնելուց Հետո ընթանում էր մարդու ն նրա նախնիների'ամբողջությամբվերցրած կննդանականաչխարձում ն ւզրիմատներիխմրի ներսում մարղու տեղի Հարցի մչակումը: Մասե նրա էր մարդու նավորասղես, մշւսկվում նախնիներիձնարանան կանյուրօրինակության դասամակարդակի կենդանաբանական կարգման մասչտաբներովղրա ղնածատման Ընդ Հարցը: որում,

ունեմշակույթը մւարղկային

ցել ե Հեւոհ

Է ՀետրղՀարու նւսկում ունենալ աճող չափերով

Հարւփոլխելու Երկրիւոեսքթը

ցում:

Բոլորւյդ մուռեցումներն էլ զոյության լիակատար ունեն,քանղիծաիրավունք են իրենց որոչակի ուսյում ն արտացոնւզաւուսկներին մարդու էության նրա լենսաերկուկողմերը՝ անթրոբնույթը, բանական պողենեզիընթացքում նախժանիների ձնափոլսված ն անթրուղոռանգությունը նոր դենեղի դործընթացում ձեոքբերված սոցիալական բնույթը: Դրանք իրենց

լում

են

'

մարդուն դրսնորումներում

թ

ո

05947 .

էվոլյուցիան. Գրիմատների

Հին

շասարակության լեմուր, սսֆրիկյանւլրոկոնսուլ,3վաղ փուլերում անխզեվստրալուիթեկ, սինանթրուլ, են, ղարգաց-

-

ման

-

լիորեն փոխկապակցված տսկայն միաժամանակՀասն ղես են ղալիսնան ինքնուրույն կերսլով: Այղ մուռնցումն. է մարդուկենսաբանական Հանդեցնում ները չտարբերակելը ն սոցիալական բնույթներիմիախառնմանղրա Հեւոեանքով դործրնթացի վերցրած մարդկայինւլատմության ամբողջությամբ ննանղդերթալցի, ժամանակակիցչիմպանզե, 7 ժամանակակիցմարդ: -

-

ն խոսքըոչ թե մարդունախնիների Հնագույն ժամանակակիցկենսաբանականացմանը: մարդուէությանդնածատԴրա Հիման վրա էլ առաջարկվեց կոլեկտիվների մարդկային աչիսատանքային ղործունեության, այլ ման վերը նկարագրվածերկումուտեցումները ւտարՀաւոակորեն նրա մարմնի ն. ֆունկցիաների է: Նման կառուցվածքի միայն մասին ու

մուոեցումը չատ

ավելի նեղ է, քան նախորղդը, որ Հիմնվում էր

բաժանել

ն

դրանք

որպես մարդու դնաչատման ւլատկերացնել

կոնկրետ

ղրույթները,

ւոեսությանՀիմնական մասին սեռականընւորության տեսական-փիլիսուիայական չափանիչներ ծաղզումը,որը մարղուկենդանական ւաւզացուցվեց

բ երկուինքնու ա ույն

ՍՎ

աթար:

մում

ն

յ

Ելնելովառւսջինչափանիչից,

ն

որոչակիորեն ե մատերիալիստական մարղարանության ժամանակակից դարձավ վերջերիի 20-րդ ղարի 19-րդ անկյունաքարը: փիլիսոփայության ուսումնասիրություններն անթիվքանակությամբ բազմաթիվ դարի

ւլատմության ընԱՆ ոցիալական Համապատասխան իՄտիեզերական աե ֆունկցիաներ բազործում Լ Համամոլորակային ծազման Հիմա րդեն անցել Լ ական բերեցինմարղու կննղանական նոր ապացույցներ ղեկավարելու Հնարափուլին: Մյուս չափանիչ տործըոիացնոր ւսյն կոնկրետբովանղակությամբ ի ղե զ կամ մարդթյան օգտին,լրացրին ն արոիր կանցւմբողջությունը, ճարդը ինչպե վորություն ընձեռեցինձեռնամուխ լինել մարդո: էվոլյուցիայի արդանման նախնինեԱյդ կապակցությամր րի թացքում

ն

իր

իր

ւ

ն

տեսու-

ն

ու

կենդան ԼիաարանականՀամակարգի ԱՐ, որոչակի որոց միավորներ դիտարկմանն էլ մենք անցնումենք ողջ չարքը,

ինչեն,

ոչ այլ

չ

քան

ո

ստորն: Պատմության

ա

մարդկանցՓիզիկաԲոազորվող կանխորոչումէր երանց ԲՈՅԸ որս էլ ՀանդեսԷր ղալիս Հնարավորություններ «վրտ «31 այով սպատմական զարգացման ազղակի ղերում: Հետնաբար, աչլսատանբայինԼ հոթ Դացման աոցիաՀեա մա ԱմաիոՎՆրի լական կազմակնրաության մությունը անջակաելի էլի արա կննսարանական ռ"լատմուն

ա

կան տիպարը

ղ

ւմ

ո

ւնն

կԱ

Ը

թյունից:

Բնության մեջ

ի.

րար

պատ-

բղու

Հմրենը վրա եր աիդարի կեսերին,երբ կարլ նեյ Համակարգի մեջ միավորելով Հ աո աչխարձի այնամանակ կաթխաուններիկազմում առանձնա րեն աարի ի կարգը: պիկներիդասակարգման Համեմատ կար մա

առաջին անգամ Հարցր

է դիտական Լիննեյր մարդուն ընդգրկե ն,

Հոտ,

ւսյւո

:

վան,ա վերարերյալ ոնն բաղմաթիվուտում նաւիրաւթ ոոթյան մարղու կազայո երն մասին աշխատութ ոնք կատարվեցին մախոսության 18-րղ ղարի երկրորդկեսիցմինչե Մարտա առաջինկեսը, անզԹոմաս Հ ր լիացի կննղանարան Դարի հինն յցարիացիկաղզմախոս կա-

ու

ո

Ի

ու

Ֆոզտին կարլ Հնարավորություն ոմւջորղքայլնանելդաավե Ն

5ն ը տատնանչել նրա մերձավոր մա լում կապիկներիՀեւոչ ազգակցությունը Ն Դարվինի Զարլզ «Մարդուձագում, ընտրությունը» ա գրան դրքի լույս տեսնելու, նչանավոր թ.., ուր ի մի էր բերսասկարգման մեջ մարդու ւոեղի ո

ոչմւռ

ան

ված անթրբուլոգենեզի բնագավառում գավառում գիտելիքների ո12 ղջ «րոչար ն փորձ ր4 էր արվել մարդու վերաբերմամ, Ի կիրառելէվոլյուցիոն տեսության, մասնավորապես, 9. Դ Ւարվինիմչակաճ բնական ու

չ

՛0

.

Ճ.

ու

-

կոնկրետ ուղիներիվերականգնմանը: ունեցան մարդու Հնաղույն առանձնա չաւուկ նչանակություն որոնք ներկայումս ղւտածոները, մնացորդների բրածո նախնիների են Հին ԱչխարՀիբոլոր մայրցամաքներից: Հայտնի ղտած ղասաընդունելություն ՀամընդՀանուր

Պրիմատների ւոսրբերվում սխեմաներ առանձին չկա: Դասակարզման կարգում այլե՝ դրանց քանակով, են ոչ միայն առանձնացվողւոեսակների չկա նան Միասնականպայմանավորվածություն խմրավորմամբ: վերա-

կարզի ավելի |աոչորստորալաժանումների արիմատների մների Համար էլ ընղբերյալ:Այնուշանդերձ,բոլոր դասակարզու ինքնուրույն կապիկների Հանուր է մարղանման(անթըբուլոմորֆ)

մեջւոնսնելով Դեռնս Դարվինը, նրանց առանձնացումը: ընչուսնիքի ընդգծումէր, որ միաժամանակ մարդու մերձավորցեղակիցներին, Հեւոնանքովայդ ւռարբերակման ւսնչՀաւուսնկանացման ծայրաՀեղ էլ Հնարավորչէ ու

ենտանիքիժամանակակիցոչ մի ներկայացուցչին ժամանադիտել որպես մարդու նախնի: Այղ Հարցի վերաբերյալ Հեեն Դարվինի Հայնցակետին: կակից ՀայացբներըՀիմնվում նան այս կամ այն մարտաքրքիրէ նչել, որ նւ ճիչտ դուրս եկավ Հարցում: դանմանկապկի ն մարղու նմանության գնաչատման նուրբ մեխաՆորագույնմեթողներիմիջոցովճաղումնաբանական ն չիմպանղեի ցույց ւովեց մարդու ուսումնասիրությունը նիզմների

նմանությունը: ամենամերձավոր

կարգի ընտանիքիկողքին, պրիմատների Մարդանմանների է ժամանակակից մեջ էլ ւռանձնացվում բոլորդասակարգումների միավորողՀոմինիղների՝ նախնիներին նրա մերձավոր բոլոր ներկայացուընտանիքը:Այդ ընտանիքի (մարդակերպների) մբ մ չյուս ձ բն բարդությամբ ներին էլ է իր կառուցվածքի "Վրիէլ բնորոչ ցիչներին կեցվածքը, ուղիղ մարմնի ուղեղը, խոչոր մատներինգերազանցող, ն նուրբ ժունակ, ե երկուվերջավորությունների ննե, վրա, չատ չարժունակ, է, քայլքը

մարդուն

ու

այլքը

ուննե ն ն դործողու խյունների բեղունակ, մյուսներինկարուկ կերպովՀակա|

դրված, խիստ

նույԱյսսիսով, աաոազը: նանն արամ Ենաախ վազից մարգն

նիսկ,

բթամ.

զարգացած

,

է,

՛

ու

երա անմիջական նալխնինե րը բնութագրվում են նչանակալից ուրօրինւմ մ յուրօրինակությամը, որ նրանը տարբերակում է մ. «րիմատնեն ղարա րից, նույնիսկ մարդանմաններից է որսլես աան ըն-

առանձնացումը»

ւուսնիքինրանց աու

ամ|

Տարբեր

վասար,

ախիիԽ..Ա.Ջ

Ս

`

Կ

'

ււ

Հոմեն ի

թ

չեր Հայրենական

բով:

ն

արն-

ագետաչիատուարաանն Ր

1 են

լ

րի

է

մն

չի

՝

Հետազոտողնե, զ Ղ

ընտանիքի 15 ՞ իղոռրի վում տարբեր

կող մեղ

ո

ախ

ընտանիքի

լամումառանձ ացվում Է մեկ ղմա ա ցեղը, որն իր 2-28 մեջենրար»ոօ Հա լ Ն տարդու բրածո Պրիմատների ամանակ, գանգե ի կայն ակակիցձեւերը: տ ի ր

՞

մ

ն

կան

/ածքը. կւորվածք

յ

ո

Հիմպանղե, Ս ակայն

բոլոր

ւոնեսակետը ը Համ2 նղՀան ն սինանավստրալուղիթեկ, Հի 6. Ժամա թբուլ, 4 ննանդերթալցի, ոօ ցեղի չրջանակնենակակիցմարդ (բոտ Վեյդենունյխի, բում, սովորաբար, առանձնացԲրումին Ռոբինսոնի) վում են երկու տեսակ' ժամ ն ակակից տեսակի մարդը կամ Աօոօ Տքլռոտ-ր (բանական կամ պրիմիտիվմարդու տեսակը՝քԾոռօ (61ՇՕէԱՏ): -ը «ուղիղ քայլողը» ո աեմն Ա. վից մարդու ն նրա անմիջականնախնիներիմիջն ձե աբանական (մորններն ֆոլողիական) ւռարբերությու վելի չատ են, ջան վերջինների միջն: Առաջին Հեն Հերթին էին Հիմնվում ՀայբենականՀեւոաղուողները առաջ թվականներին էին Քոսչել դրույթը, մեկը Հոմինիդների այդ

Հակար ՆԹ" Խո

ի

-

-

ա-

մարդ լ բրածո ատորարամանը, ե կարէ մ

քուումքօ-

կամ

-

,

եղած, ար» ր ա

Ե Յ 30փաստին ր"Մին թր մարդագոլացման 4 Տ «Իո' Թռիչքների ընտանիքի մարդու անակակից թնԸ ե ձեավորման ժամանակ: Մարդա, նրանցնչաա

ւ

ո

ա

աԱ, վրոցոսում միննույն, Համընկնում Թռիչքը ուի նագավարւմ տարբերակիչ արդկային

նակությունը, իՀարկե, ձնեարբանության

Է

երնան գալուն ն նչանավորվումէ առանմձնաձատկությունների մտածողության լեզվի Հանդես զալով, սոզիալականկաղմակերն պության սաղմերի ձնավորմամբ այլն, մի խոսքով, իր մարդու «ւլամտրւււու

Հանդես ղես

գւս զալ

ջնւսրւուսցոլում արչոացոլ թԹոիչքն թԹոի

կրո ով:Ե,բկրորղ

Է

ճւպատր յն միայն

ն տի» մարղկանցղոլացումը «կաղմավորվող»մարղկանցից կապնչանակալից, բնաղավառում ված է ձեարանության մչակույթի ւիոիոլսությունների փոքը մւսսչւուսբի ավելի չատ ւսյնուճանդերձ, ու

Հեւո:

է այդ ւպաչտւղանում մնծամասնությունը Մերմարդարանների են,

Հայեցակետը:Որոչ զիտնականներ,այնուամենայնիվ,զտնում Հին Հոմինիդների՝պիթեկանթրուլների որ մի կողմից Հնագույն եղած միջն կողմիցնեանղդերթալցիների սինանթրոպների վելի Քիչ չեն,քան նհանդերւոսրբերությունները ձնաբանական ն ժամանակակիցմարդկանցմիջն: Համապատասխաթալցիների նաբար, թռիչքներիթիվը Հասցվում է մինչն երեթի: ի մի բերենք ասվածը: Ժամանակակիցմարղը պրիմատների 1օոոօ ւոեսակնէ: Թեն կարզիՀուինիղներիընտանիքի ցեղի ՏճքւՇոտՏ ուր ռասաների միջն ձնարանական մարդկային ժամանակակից են ղալիս դրանքՀանդես ակնչայտեն, սւսկայն բերություններն ու

ն.մյուս

ու

ծւաւտոչունեցող,երկրորդական միայնկենսականնչանակություն էլ, Հակառակներկայումսէլ չրջականիչներիմեջ։ Այղ պատճառով

դոյություն Հայնցակարգերի, նառությունունեցող ուսսիուուսկան են միավորվել Համողվածորենկարող ունեցող բոլոր ռւասաները մեկւոեսակիմեջ: Ծ

ՄԱՐԴԱԳՈՑԱՑՄԱՆ ՊՐՈՑԵՍԻ ՇԱՐԺԻԶ ՈՒԺԵՐԸ

կենսաբանական վրա ւոարածելով ւլրոցեսի Մարդագոյացման մեծ

ներզործությունը, Դարվինը խիստ օրինաչափությունների նրա Համաձայն էր ւուսլիսսեռականընտրությանը: նչւանակություն Համեմատությամբմարղու ֆիզիկական ւոնսության՝պրիմատների Հանդես է ղալիսձնաբանական յուրօրինակությունը կազմվածքի են այն բանի,որ որոնքՀեւտնանք առանձնաձծատկություններում, օժտված անձւատները որոչակիւռանձնածաւոկություններով ւլրոցեսումստանում բաղմացման կողմից, էին կանանց ընտրվում ունենում ժառանգուէին մեծաքանակ էին առավելականդիրք, ունենում մարդէին ւսզդեցություն վճռորոչ Թյուն ն, այդպիսով, բւսցատրում վրա:Դրանովէր Դարվինը կայինցեղի զարգացման Ղ3

սեռականերկձնուժամանակակիցմարդու խիսւո արտաչայտված լրիվ բացաՀամարյաթե մազածածկույթի թյունը (ղիմորֆիզմ)", երն նրա մարմնիվրա ն այլն:Սակայն ն ույնիսկ չիւոսելով կայությունը ղրույթի մասին, թե ինչու Հենց այղ, ն ոչ թե որել այն լ աաա իջոցով ղժվար էր տեսությա ընտրության ությանը,

անորոչ

ու-

աա Կ անական լ

,

սեռական

հ

ղաստակի ձեռբի ուղեղիձավալիփոփոխությունները, բացաւորել այն այսինքն Համամասնությունները, մարմնի չարժունակությյունը,

Հայացքից: Հատկանիչները,որոնք ղժվար են ընկալվում առաջին են մարդուն Հատկանիչներն այս Հենց Բայց չէ՞ որ կան ինքնատիւվությունՀաղորդում: Դարվինիտեսության Հայեժ է բացատրվում Հոդաբաժանխոսքի ԾԱ ե Այս թերությունները մասառաջացումն կաւտարելազործումը: որներ տեսությունը ընդունումէր Հենց ինքը՝Դարվինը, նւսկիորեն Համարումէր միայն առաջինմերձեցումըճչմարտությանը,Հավամեկը: նական վարկածներից Հետաղա տարիներին մարդու էվոլյուցիւսյի առանձնաձատարւոն ֆանացող ն մտել չարժիչուժեՐԻՑ կությունները բացատրել Շատ կադիտնականներ ոլսկասչէր ղզացվում: ւոեսությունների ուղիղ Համարում էին զործոն անցման վճոորոչ մարդուն Վիկից թայլվածքը, որբ որոչակի աղղեցություն է ունեցել մարդու կաղմվածքի փուիոխություններիգործում ն անանցանելի անդընդով մարդուն անջատել է կենդանականաչխարՀից: Մյուսները, էին վերադրում ձեռքին, նչանակություն վճուսկան ընդծակառակը, լինելու Հանդամաննչելով, որ ձեռքերովօժտված ւսրդարացիորեն բազե առջն Հակայա ւն Հեռանկարներ Քը մարդու բնության 4ձնափոխման էր ղեղի զարերրորդ լսումբը զլլշավորդերը Հաւոկացնում պրոցեսում ղանաղան4նաբանական դացմանը:Մարղազղոյացման Լին արփորձեր առաջին ւլլան մղելուց բացի, կառուցվածքների վում մարդու վրա ւռարածելկենղանիներինկատմամբկատարված Հետաղուռություններիորոչ արդՀամեմատական-ձնարանական յունքներ: Այսպեսառաջացանմարղաղոյացմանպրոցեսիայնպիսի վարկավարկածներ,ինչպիսին է, օրինակ, «երիտասարդացման» ծը, Համաձայնորի ժամանակակիցմարդու ֆիզիկական ւոիւվի յուրօրինակությունըարագացվածղարդացման Հետնանք է, իսկ ժա| մանակակիցՀասուն մարղը Հիչեցնում է մարդանմանկապիկիերե-

կազմախոսա-

Արար ու

ումա:

:

:

նանո

ի լ

է

:

ա

ու

Այս ն խային:

նման

ԸԼ՛ Լ լ եմների

բ

այլ

առնում

Հաչվիչեն վարկածներ ման

փաստերն

ը մ արդազոյացման պրոցեսիպրոր տառապու ամբողջությամբ, ն, ամենազլխավորը, ոճը անման միակող մանիությամ լուսա

մնեմ

ը

միայն արորի» վճոորոչ Հուն արդուՀամարակական բնույլժը: րեա ու

են

են Հ Շաչվի չեն

առ-

աղդակին սոցիալական դործում ճազման լրարդո, ւչխաւտանքային մարղաղոյացման վնրազրվում նչանակություն "

՛

|

.

1873-1876 թթ. ձնաէնդելսի կողմից սզրոցեսում» ղերը կապկիմարդացման կերպվելէ «Աչխատանքի «Բնության դիալեկտիկա» որը ներա մեջ, ուսումնասիրության գլուխներիցմեկն է: Այդ աչխատանքի անավարտաչխատության ման աշխատան-

ւոեսությանմեջ,

Ֆ.

մարդագոյւո:

աՆ1շ Պան

ուսումնասիրու

ային Աթ Քայի մանրադնին

որը

ունը,

ւս լուծ ք ւվրոբլեմների անկյունաքարային 1 ան

ղարգ

մ Համար

ա մա ԸՂ

դ ման մ

սությա մարդաՀայրենական կոնկրետբացածայտումը նչանակության են: ծւաուսյություններն ակնառու բանների կալ

այղ

տ

,

աշխատանքային Մարդագոյացման չությունը, տեսության բ' աչւյոությա

Հենց Ֆ. էնգելսի մեկարտա բելիէ ձնակերպել ւմռաջին իսկավես,աչխատանքը, մարդուն: լւատանքնստեղծեց

մունքների պաչտալանվելու պաճանջ Հերթին,սննդի ն թչնամիներից զործունեուաչխատանքային ուղղվածմարդկային բավարարմանն ժաչորրորդական որը ւսզդակը, թյունը, դարձավայն Հզորազույն

մարդուկերպարն ձնափոխեց ընթացքում մանակաչրջանի երնախնիները՝ անմիջական Մարդու Հասարակություն: ստեղծեց մարդակերպկաաւզրած վերջում ժամանակաչրջանի րորդական նման, մեծամասնության ւվրիմատների ն ւիկները,ժամանակակից սնունդ էին Հավաքում Նրանք էին: կենդանիներ ծւսսւսրակական Սակայն էին Համատեղ: ւվաչտւլանվում կենդանիներից ղիչատիչ չէր սկզբունքորեն բնությանը չրբջապատող ւսզդեցությունը նրանց ւզդեցությունից: կենդանիների մյուս կաթնասուն ւուսրբերվում որսի,ոււռելիարմտիկենդանիների է, որ ւնը Հավանական ու

ն Շաւո ծառերից պտուղներն մրգերը վայր զցելու քե փորել-Հանելու, Էին Համար նրանքօդտազործում ւզաչտպանվելու միջատներից ձողեր հ ծառերիճյուղեր, ինչպատածականորեն Բայց այդ են ժամանակակիցչիմւպանզեները: ւլես դա անում իսկականաշխատանքայի երնույթըդեռնս չի կարելիՀամարել ժամանակ, երբ ծնունդ ւյն սկսվեց ու

վերցրած քարեր,

Վերջինս դործունեություն:

Այ

ն ռավ Փարից, փայտից ոսկորից զործիքներ պատրաստելու նպա-

ղործունեությունը: ւուսկաղրված Հավանարար, մեծ մաԴրանք, Էին թւարի սամբւզաւտրաստվում օգնությամբ: կ. Մարքսը տարբեէր աչխհատանքային դորրակում աչխաերկուձե. ծունեության տանքի միջոցների գործածում ն ուռեղծում, որ իր նախնական ձնով Հաւտկանչական է կենդանիների որոչ տեսակների,ն աչխա-

զիտակցված, առարկայի տանքի

նախօրոք ուղենչված, նպատակադրվածձեափոխություն: Հնաըավոր է, որ Հնագույն մարդկանց ղիտակցված աշչլսատանքային

Աչխատանքի գործիքների պատրաոումը գետաքարից

արչեստականզործիքներիՀեւո

նչսխորղելէ ղործուննությանը նրանցանմիջակննդանակերոլ, կան նախնիների ւկայմանական ռեֆլեքսով ենթադրված դործի-

քային գործունեությունը: Սակայնայս ւեսակետը Համընդծանուր ընդունելություն չի զտնում:

ղտնումեն, Որոչղզիտնականներ որ աչխատանբի Հենց ռաջին

Երկրիվրա երնան է եկել մարղը: Գործիքներիմչտական օզտաղործումը նախնադարյանմար-

օղտադունՀնարավորություն ւովեցղզալիորեն կերպով ւսկտիվ իր բնւսկան ւզաչարներըւսծանջմունքների դործել բավարարման

զորում

Հակայական նրա ն, մասնավորապես, ընդլայնեց չափերով սննղիբազան նչանակալիորեն նախնադարյան կոլնկմեծացրեց տիվների ուժը դիչատիչ Այղ ընկննդանիների Հեւուզայքարում: թացքում սննդի մչտապես Համատեղ որոնումները, կոլեկտիվ միասնականւզաշչտւղանությունը Թչնամիներից, այլ խոսքով՝ ախն սպառումը, Շամաւոեղ աշխատանքայի գործունեությունը, էին նախնաՀամախմբում ու

որոգունը աաագրովնյունը ու

ու

էին ւսրւուսդրության ւպրոցեսում Հանղեցնում կոլեկտիվը, ղարյան Ի

նրա առանձին անդամներիմիջն կապերի ձնավորմանը:

վերջո,

բարդաՀմւոությունների Հասարակական կյանքի ւսրտաղրական ն այն փոլանակությանը արտաղրական փորձի ցումը Հանզեցընց ն

Այսպիսով, անծրաժեչտությանը: Հաջորղ սերնղինսվոլսանցելու ե լեզվի առաջացու մը ւոռեղիԷ ունեցել աշիսատանքիւվրոցեսում արդյունքէ: ղործուննության աչիչատանքային

նների մեջ աշխատանքային բոլորտեսությու Մարղդադոյացման

մեջ միակնէ, որն ընղզծում Է մարղուկազմավորման ւոեսությունը

սոցիալականիդերը, ցույց Է ւուալիս,որ առանց Հասարակականի, է մւտաբացատրում չէր լինի նան մարդը, Հասարակության ծողության

ն

խոսքի

Այն ծագումը:

կարելի է անվանել

ամե-

ղարգացման ընւուսնիքի Հոմինիղների որովչեւտե նարնդզըկուն, ողջ բաղմաղանություփվուիոլխությունների էվոլյուցիոն ընթացքի

նը Հանզեցնում Է մեկ աղզղակի,չի սաշմանափակվում միայն վրա աչիաստանքի փուիոխությունների մարղուձնեաբանական

այլ աչխատանքի Հեղափոխող ազդեցության ցուցաղրմամբ, Հեւո է կապում նն ղիտակցության մարդկային արտաղրության ծակաւղրոցեսում Մարդադոյացման ւզասմությունը: ծձւազումն Ֆ. էնզելար, գործոնին, սոցիալական յական դեր Հատկացնելով նան Է կենսաբանաայդ երնույթի ղիւոարկում այնուամենայնիվ, ընտանիքիէվոլյուկան կողմը: Նա մաւոնանչում Է Հումինիդների ն ուղեղի նչազարգացման ձեռքի մեջուղիղ քայլվածքի, ցիայի բիոքիօրգանիղմի դերը մսեղենսննդի մարդկային նակությունը, Հեւոնարար, մեջ ն այլն:Նրաւոեսությունը, միայիւփուիոխության ն կենսաբանական սոցիալական ծագման ւվլրոցեսում մարդու ն

ու

օ-

է: Համադրություն ըբինաչափությունների

առանձնածաՎերջին Հանզամանքնանծրաժեչտ է ընղզծնլ Հասարակության ւոուկ ձնով: Պեւոքչէ մուծել, որ մարդկային օրինաչափությունկենսաբանական երնան դալունղուզընթաց ունենալուց:Ընդծակաորել նչւսնակություն ները ղաղարեցին գործիքներին որ մւոածելու, ւչխատանքային կան Հիմքեր ռակը, էր, նույվ աղ կարող փուլերում մարդագոյացման տիրապեւոելը ուժեղացված չ ափով որոչ բնականընտրության նիսկ, Հանգեցնել դուրս բնական ընտրության դեպքերում Բոլոր ւղզդեցության: մղումը էվոլյուցիոն ւլրոցեսից ւռեղի է ունեցել դանդաղ ն ավարտվել է, ըստ երնույթին, միայնժամանաասւոիճանաբար ու

կակից ւտեսակիմւարղու երեան դալով: Այդ են վկայում, մասնաւռելսնիկայի ն մշավորապես, վաղ Հին թարի ղարի ընթացքում, կույթի փոթրառաջընթացի պայմաններում մարդու ֆիզիկական ւոիւվի զզալի ձնափոխությունը ն մարդու ժամանակակիցտեսակի Հասւոաւոուն լինելը, չնայած արտաղրության մեջ ն տելսնիկայում Ըստ երնույթին, ւոեղի ունեցած Հակայականփուիոլսություններին: մեջ դ ադարեց արւտսդրության սկսած ուչ Հինքարի ղարաչրջանից, տեղի ունեցող փոփոխությունների նկատմամրմարղկանց ֆիզիկականոնակցիան, որբ փոխարինվեցարտաղրության պրոցեսում միջնորդավորվածավելի բարդ կախվածությամբ:Այլ կերպ ասած, սոցիալականօրինաչափություններովբնական ընտրության փոիարինումը տեղի է ունեցել միայն ուչ Հին քարի ղարաչրջանում ն սկսած արտաղրության ւսյդ ժամանակից բնագավառում առաջընթացը կապված չԼ որեէ ձնարանականփոփոխությունների Հեւտ, այլ բնորոչվում Է միայն արտաղրողականուժերի ղարգացմամբ: Այսպիսով,նախնադարյանՀասարակությանպատմության ռաջին կեսն ընդգրկող վաղ Հին քարի ղարաչրջանը ն բնական ընտրության, ն սոցիալ-պատմականօրինաչաությունների գործողության ժամանակաչրջանէ: Այղ ժամանակաչրջանիընթացքում բնականընտրության ղերն աստիճանաբարնվազում էր, իսկ ժամասոցիալականազդակի նչանակությունն աճում էր այնքան նակ, մինչն որ, ի վերջո, սւուսցավ առաջատարնչանակություն: ա-

.

ՄԵՐՋԱՎՈՐ ՆԱԽՆԻՆԵՐԸ ԵՎ ՄԱՐԴԱՑՄԱՆ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԻ ՏԵՂՆ ՈՒ ԺԱՄԱՆԱԿԸ

ՄԱՐԴՈՒ

մեճ Ներկայումս անակությամըՀայտնիեն Հին ԱչխարՀի

տարբեր չրջաններում երրորդական ժամանակաչրջանի վերջի բրածո մարդանման կապիկների ղտածոներ:Դժբախտաբար, ղրանց մեճ մասը վատ է ւզածւպանվելն այղ պատճառովԼլ չատ ղւոածոներիմասին դատողությունները Հիմնվումեն միայն կմախքի առանձին մասերի վրա: Այնուամեուսումնասիրության ն նայնիվ,Հնեաբանության (պալեռօնթոլոգիա)" Համեմատական

ձնաբանության Հետազոտական մեթոդները ՀաճախՀնարավորությունեն ւուսլիսկմախքիբեկորներիՀիմանվրաւզաւտկերացում ն. նույնիսկ նրա կենդանու ձնաբանության ի մասին:

աա աին ոա

Այ

այսւլես Պարզվել է, որ մարղունամենամուռկենղանիները են: Դրիոպիթեկների կոչված ղրիոիթեկյան" լամբի կապիկներն ն ԱԱֆրիկայի դտնվել են Արեմոյան Եվրուղայի, մնացորդներ չրջանների ուչ երրորդական ժամանակաչրֆանի տարբեր սիայի են մի քանի ւռնսակներ, մ: Դրանցմեջւոարբնրակվում չերւոնրու ընղ անուր յուրաս որոնք, ւսկայն,ունեն Հուռւսկ ձնարբանական Լ Հատկություններ:ՎերջինՀանզամանքըՀնարավորությունընճեկարզիենռում նրանց միավորել ավելի բարձր ղասի սիստեմատիկ թարնտանիքիկամ ընտանիքիմեջ: Դրիոպիթեկներըպրիմատներ են ժամանակակից պաէին ն իրենց միջինչափերով Հիչեցնում բնոԱյդ խմբիներկայացուցիչների վիաններին չիմպլանղեներին: ու

ԱԱ՛ ման

են դասակարգկարնոր որոնք Հատկանիչներից, ձնարանական անճրաժեչտ

ղիրթը որոչելու Համար, մեջ նրանցսիստեմատիկ միջանկորիչատամին ժանիքի է նչել ժանիքներին ղիասթեմայի" նան ինչսլես Դիասթեման, կյալ Հաւովածճի,որոչ փոքրացումը: ւսնկապկառուցվածքի խիստ ղարզացածժանիքը, ւվրիմատների

է: Միաժամանակ, ղիասթեման, ւռելի տսոռանձնածատկությունն են: մուտ ե՛

բացակայում խիստ ղարգացած ժանիքները մարդու Լ եչել չոմեջ կարելի Այսսզիսով,դրիուլիթեկների4նարանության չափելի տեղաչարժղեպի մարղկայինտեսակը: Մարդակերպպրիե նման Հնդկաստանի ձներ զւոնվելեն նան Արնմտյան մաւոների ւոեսակեւտիցՀարուստ, ուչ երրորդաՀնքաբանական Վրաստանի գտնված Հորտերում: կան ԽԱՀՄ՝ տարածքի միավգառածո ո: դակերալպրիմատը նախկին սրանց ել բնորոչեն մի թանի զծեր, ինչւզեսղրբիուվիթեկներին, են ւսոռանձնածաւոկություններ մւսրդկային որոնք մաւտնանչում մբ: ղարղացու նեցած ասոաջընթաց ւոեղի մչակմանճանակարչՀին մասին Հրսնախնիների անմիջական Հոմինիղներիընտանիքի մեծ նչանակություն Համարխիուո ստեղծելու ւոսկ ւլատկերացում Հարավային ունեն զւոածոները պաճպանված ն. լավ բաղմաթիվ 1924 թ., Ռայէ Հայտնաբերվել որոնցից առաջինը Աֆրիկայում, են ն որոնք Հայտնաբերվել չարունակվում մոնդ Դարտիկողմից, ն Աֆրիկայում Աբնելյան Հ արավային մինչն օրս: Ներկայումս տեսակներ, են մարդակերպկապիկների մի բրածո քանի բացված են երեք խմբերի մեջ' ավստրալուղիթեկներ՞" որոնք միավորվում ե/

քարՎրաստանում, ժամանակաչրանի ու

ն ւլեզիանթրուղներ"առանձնացվումորւլարանթրոպներ՝ կամ ընտանիք: ենթարնտանիք ւլես ւվստրալուլիթեկանմանների ու

են

Ղ9

ԲԻ աթի ընդգրկում րի իիոնան ո հաաա

մի մասն Ուսումնասիրողների Հ5.

տարբորվուը

ոլ

"վրր

դրբուվ

Է

այդ

Հ

--

'

Ժ7

՞

նների վրա ւտեղաՀետինվերջավորությու երկուռն լոկոմացիայով"՝

ենթադարորը խոջա" ՀեմիԿ ավո ԱՆ,

տեղանքում կյանքին Հարմարվելու

արԱԱ այով թուա

Ը

ո

աոոող

աշխարՀիներկայացուցիչների ուսումնասիրությունները ցույց են որսում էին տալիս, որ նրանք վարում էին գիչատիչ կենսաձն մանը կենդանիներ: Այսպիսով,ավուորալոպիթեկանմանների է մարղու կազմավորման ընթացսումնասիրությունը Հաստատում քում մսեղենսննղիխոչոր դերի մասինենթադրությունը ն մաւտնանչում է, որ մանր կենդանիներիորսը գերակչոռողտեղ էր զրավում ղեռես Հոմինիդներինավանիների մուռ: Հեւո Համատեղ գտնվել են խոԱվուտրալուղիթեկանմանների տաճարակկենդանիներիմեծ քանակությամբ ղանդեր,եղջյուրներ ն փշրված խողովակաձն ոսկորներ, ինչպես նան սպավիանների ֆարդված գանգեր: Ենթադրվում է, որ ավատրալուղիթեկները որսում էին պավիաններնհ նրանց դանզերը կոտրում էին սուր քարերի օգնությամբ: ԲարերիՀեւո մեկտեղ, որպես դգորձիբքներ կարող էին օղտադործվել փայտե ձողերը ն դագանակները,ինչպես նան խուռաճարակխոչոր կենդանիների եղջյուրներն խողովակաձն Դեռես ծաԷ Հեւո ոսկորները: վիճելի կրակի վստրալուիթեկների են ն նոթության Հարցը. որ "լնդում որոչ Հարավաֆրիկյան անզլիական մասնագետներ: Ավատրալուլիթնկանմանների երկրաբանականտարիքի որոչման Հարցում վերջին տարիներս կատարված Հետաղուոությունները ծնարավորություն սւոորին պլեյսւովնցին երանց թվաղզրել տոցենի դարաչրֆանով:Հնարավորէ, որ որոչ զտածոներ վերաբերում են միջին ւզլեյսւոոցենի սկղբներին:Այդ Հանգամանքը, որոչ ձնաբանական առանձնաչասոկությունների Հեւո ծամաւտեղ,մի չարք ուսումնասիրողներիՀնարավորություն ւովեց ենթադրել, որ չեն եղել Հոմինիդների ավստրալուլիթեկանմանները ընտանիքի են անթրոպոմորֆծւանմիջականնւսխնիները, ւայլներկայացրել ու

ու-

ու

է ենթարկվել ուսբնիմասնագիտացված ճյուղը,որ պլածածոյազման

Հւսրաբերական մեկուսազմանւլայմաննեմայրցամաքի աֆրիկյան

րում ն ապրել է մինչն ՀոմինիղներիՀանղես զալու ղարաչրջանը: Հետ Այնուամենայնիվ, ինչես էլ որ լո' ծաղզումնաբանակա ապ արցր, պարղ որ բալուղիթեկների

ավարա ն Աաաարի է,

ն կենսաձնի վրա: նախնիներիկառուցվածքի

դուվնյան լեոների (Տանզանիա) վաղ չորրորդական ժամանակաչրջանի չերտերում: Այնտեղ ան-

ր ավելի թմ Անն

ւմնումն,

սւուսքւսծ

Հայտնարերված, «ղինքանթր

ւմւաւոի

դա

Ն

ւմՀարւանվել

է Համեմատա-

վականին ամ-

բողջականպատկերացումկաղմել զինջանթրուվիմասին: Նա աչքի է ընկել գորիլայի կաղմվածբքիՀետ ղուղաչեոներ ունեցող որոչ յուրօրինակ Շատկանիչներով, սակայն տնեղաչարժվել է երկու վերջավորությունների վրա, ունեցել է լսոչոր ուղեղ ն ատամների Համակարղիմարղկայինառանձնածատկություններ: Ենթաղրվում է, որ ղինջանթրոպըմուուսվորաղես մեկուկես միլիոն տաբեկան Է: Այսւզիսով,ակներն Լ, որ ՀոմինոիղայինծառարնիՀիմնականձնաբանականառանձնածաւոկություններըիսոր Հնություն ունեն: Սուկայն այդ դտաճոն ես չլուծեց Հնաղույն ժամանակներումզործիքների օգտագործմանպրորլեմը: ԶինջանթրոպիՀետ գտնված բարի բաղկացած է անորոչ ձների կոպիտ մչակված պատկանելությունըզինջանթրուլին Սակայն դրանց գործիքներից: դեռնախիստ վիճելի է: Համեմատաբարավելի վաղ ղործիքներին դրանք Աչիշատանքի 4նարանական տնսակի պրորլեմը պարղաբանվեց ստեղծող Լակի մնացորդների այսւվեսկոչված ունակ մարդու՝Սօուօ հ ե՛նտ-ի, 1960 թ. այղ նույն զտնվեցին Այղ մնացորղները Հայւոնաբերումով: 0լդուվեյանլեռներում, բայց մի փոքը ավելի վաղ չերտերում, քան Այդ պատճառով Լլ այս նոր ձեն անվանվեց նաղզինջանթրուլը: մր Հաւոուկցեղի մեջ Հենարան Նրա առանձնացու լսւզինջանթրուղ: կմախքի գտնվածբեկորների ձնաբանականառանձնաչի զտնում Հատկությունների մեջ, այնուամենայնիվ, զանգի ն ուղեղի կառուցվածքում մարդկայինբազմաթիվ առասնձնածաւոկությունների առկայությունն ակնչՀայտէ: Այդ պրողրեսիվ առանձնաձատկուեն ոսկրե ւայդնույնչերտերում, անմիջապես Թյուններըբացատրում մնացորդների Հետ Հայտնաբերված կոպիտ Հատող ղորձճիքների

ինդուստրիան

|

6-13

գոյությունը, լ

տվյալ ղեպքում, ակնճայտորենկարող են

ն որոնք,

ն

խաղինջանթրոպի«տա

աի

իոն

Նա

ՐՐՔԸ իքը» մուտ 1 միլ Հն Հոն եսանում) ԳՇ

որո

որո-

ՐԸ»: հի

յղ Դորրանդեր ակրթվից Հէ: սւսծ, "Ո.Հ"Ը է ո" «14ավակխումբ ՂԱ ՎԻ խատումԵթով«(խսմբրը ՀւայտնաՄինչօրս այդ արչավախու յում, 0Օճողեւի Հովտում:

ն նուժ ր ւ ը, իսոչո միջա ւսյին

Ս

Հո

նը

լ

ււ

ա

-

Ճիչ" ոիզրմնացորդներ: մասի ազի ՀԱ ո յի ազրվա Ռա տաիա ի պատկ ավ լի նալսճանղեր:, վի,այնու կազ Խորա իքոլ ավելի ճել

է

ԼԶ

աբ

են

անչով

ն

Դ

ե

.

ւմ ր

,

գրանց

աք

ավոր

Հեղինակավո րը, որոնք ԻՐ Հեղինակները, : նական Հաչվետվությունների որոք "Ղ են, վերաանվերապածորեն Հնքամարդաբաններ նոր զտածոները են նրանց ժամանակադրաավստրալուվիթեկանմաններին: գրում , աոաոգով միլիո

աայ, ո Գ Բ աի իլ կարնոր հարա աաՆանի» է ր: ԱԱ Արյ Հե լամերի

:

Վ

ԱԻ

:

այն

փաստը,

վերազըումեն Հոմինիղներիընտանիվրա ավստրալոպիթեկներին է բոլոր ջին (իշարկե, նկատի ունենալով, որ խոսքը վերաբերում ն. ւպլարանթրոպներին երեքւոնսակներին՝ ւվսւրալուղվիթեկներին, առանձնագնեն ւնը լ սվատրա ով ), 9/1 որպես ՂԸ Ը ին ւլ լ եղիանթրուղնե Հետազազոր «(բր"ՂԸ պրոզրեսիվ 9)""1 ֆ: Ը Ը ենթարնտանիթ: ( իթեկանմանների են Հոմինիղների ընւուսնիք երկրորդ կաղմող ձներըմիավորվում ենթարնտակամ Հենց իրենցմ̀արդկանց Հատվածի' Հոմինինների մեջ նեընտանիրի Հոմինիդների նիքում: Ավատրալոպիթեկներին անենթք ալն առե ով մեն ոսքլսուսափում "բ ի այն բարդություն ութ,ուննե սարից, բոլո, ո-

Մնացյալ

-

որ

րա

մանորեն ի

նձնա-

ոյա ո ըթ, է Ա (րայի տի, կողմի: բ ւ,

ն

4նաբան

ն նրանը

Հ

եւը լ

դեպքու ելու խաստը աներկրա, գործիքային ուներ ավատրալուլիթեկների ւաամտմտմ կու

ւա:

ու

ու

ո

ո

Ր «Րր

ասո

ատր

ՈՐՔ

ու

ւե

ինչպիսի՞ պատկեր տնտեսությունը,ի՞նչ նյութեր Լին օգտագործումնրանքզործիթներ պատրաստելուՀամար, ինչպիսի՞նէին Հենց իրենք՝ դործիթները: են մեր ւոեղեկությունները, Որքան էլ մինչե օրս սածմանավփակ այնուամենայնիվ,մենք այսօր ի վիճակի ենք այս կամ այն չափի նման Հարցերին:Արդեն բոլոր մանրամասնությամրպատասխանել ոսկորներիՀետ ՀամաՀիչատակվել Լ, որ ավստրալոպիթեկների են տեղ Հարավային Ա կճղակավորնե ւսլումՀայտնաբերվել

ՀոՀաաա: արի րիդոածոնարի ճազոր որավատրալուվիթով գործիքներ: ՆՏ ր ւ. ազար Դ աՀ ո ր թ լիո արն ի րո մազրվող Ա ախազինչանթրուլի ի Հիբ ան«3 «ինավե գործիքները: անված ե աան Իրար րոնց ԱԱ Աւ (սկմած խոջոր Թ թոնԱնն մտադայու ոբերտ նիլ իկիների Հեւոքեն լճի կողմից ն ԿԱ արարւոր Ռայմոնդ Հրջանում: ԱվաաաԱ, Ռուդոլֆի գնվող ւն Բոնիայի Հյուսիրում ոսկորները է, ուսումնասիրեց լոպիթեկը Հայտնադործողն կա աին իր ի մի ն իչ թ վաոգոերի պարար փուլը, Հնազույն զործունեության գործիքային առանձնացրեց ԾՆ

չ

'

Հոտ

"ք

՛

,

|

,

-

ուի,

րա

իս

որդ

անե

ը նայա

ոա

կա

ն

ու

ո

ման

:

Դ

աո

րու

ներում 1 տանստված, բներում տարու:Այդ նույն են

-,

լ

գե գտնվեցին ւոնվե ն զետաքար

ե

դրանցանկը,

ավելի

ան

այդ

ն

ո

թյունը: ԱչիչատանքիղործիքներիկասկածներչՀարուցող գտածոները ավստրալուղիթեկներիոսկրեմնացորդներիՀեւո մեկտեղլրացնում են ձեաբանական ը այն առանձնածատկությունների են է, որ վկայում ցից առաջինը ուղիղ քայլելն ավատրալուղիթեկների պրոդրեսիվ կառուցվածքի ն մարդկանց Հետ նմանության մուտ է թվում մասին: Այգ պատճառովէլ իրականությանը Հիման որոնք ձնարբանության ի ւսյն զիւոնականների Հայեցակեւտը, :

ավա

,

-

,

Հա

կամ' ոսկրե ինդուստրիա: անվանելովայն օստեողոնտոկերատիկ'

փուլիղոյուայդպիսի արչալույսին ղործունեության Մարդկային ջննաչատ դիտնականներ նղրակացությունը թյան մսին Դարտի նրա ղիտարչլշարխղլեց այդ քննադատությունը բայց ղաւոեցին, մեկնաբի մեկք վերաբեր" թա: ե: ավ լոր մ Բի տքերիգոյությունը իակոակորներիվրա ուղղորդ բանմանը, մների

Հիմ, իմքը, այլ

ն

վերաբերում

է

Հետբերի

ոսկորներիորպես գործիքներօզտազործելուիրողությունը չէր ժլատվում:Ընդճանուրառմամբ, Դարտիայդ ւսչխատությունի Հեւոո դժվար է բացասել,որ ձեռքում բոռնելուն Հարմարոսկորը կամաճակներե րող եր օզտազործվելորսլես գործիք: Համարօգտագործվում գործիքներւպաւորաստելու այլ Հարվածճող նան էր փայտը: ն այդ

Ակներնաբար,

Այնուշանղերձ, նյութը զործիրներ ւլատրաստելու Հիմնական ե մնում էր, իՀարկե, նկաքարը: Ավատրալոպիթեկների Դարւոի

Հեւո մեկտեղ զտնված Հնագույն ինղուստրիայի են քարն ղործիքներն ստացել օլդու վեյան մշակույթանվանումը:

բըադգրած ոսկրե

Հենց

մչակույթն էլ բոլոր Հնազետներն առանձնացնում են որպես Հին թարեղարյան ծնազույն փուլ: Այն ներինդուստրիայի կայացված Է ւլարղազույնմշակման ենթարկված, այսինքնա̀րՀեստականծազում ունեցող կուղիտ կոտրվածրի Հետքեր ունեցող զետաքարերով ն ղլաքթարերով:Քարի մշակման այղ Հնաղույն նն Հետփուլիբնորոչաուսնձնածատկությու ւսյնէ, որ կուռտրվածքի ն երր որոչակի չունեն, բնական ջարդվածք կանոնավորություն ունեցող քարերն էլ կարող են այդ գործիքների տեղ ընդունվել: Այնուծանդերձ, վերցրած օլղուվեյան ինդուստամրողջությամը այղ

րիան,աներկրայորեն, նպատակաղրվածղործունեության արդէ սկսվում Հին քարիղարաչրջանի յունը է, ն նրանով Հետագա

ղարդգացումը:

կուն ւոեղեկություններ նան.ավսատրալուիթեկների կենսագործունեության այլ կողմերի վերաբերյալ, որ վկայում են նրանց ղարգացման բարձր մակարղակի մասին:Խոսքըվերաբերում է մնացորդներիՀետ բացված, որոչակի կարնախազինջանթրուի դով չարված խոչոր զլաքարերին, որ չատ Հեւոաղուտողներ մեկնաբանում են որւվես ինչ-որ վերերկրյա բնակարանի Հիմք:Եթե դա իրոք այդպես է, աւա ավստրալուվիթեկները ւսյդ առումովէլ որոչակի առաջցընժաց Քայլ էին կատարել մարդկային Համակե-

ցությանճանաւղարծին: մարդացմանդործընթացի Անդրադառնալով ժամանակի Հարցին,մենք լիովին կակխվաճ ենք Հնեամարդաբանական Հնագույն

լսոածոների Թվազրու մներիդ,որոնք Հիմնվում են ղրանցզտնելու ն ւոնղիերկրաբանական բացարձակ Թվազրման անընդՀաւո կասակայն ղեոնս բավարար ւռարնլագորճվող, չաճչգրտություն

ւվածովողեղանակներին: ՄինչնԱֆրիկայում Հնլամարղարանական խոչորձւսյտնադործությունները, մարդուծազումնաբանության Հնությու նը մեկ միլիոն ւոարուց ավել չէր Համարվում: Զդուչկա կողմնորոչվել Հարկ ադաթարա: ություն Հավանորըն, ամենաՀինդւտածոներով,օրիլ Ա սրդու Թվագրման Հաչվարկը հարավ սկսելւյն դւոածոնե-

ւան-

ու

/

քող

ւսյլ

Րից,որոնց առաջաղիմականառանձնաձատկությունները առավել

կամ ձնաբակարողեն ապացուցվել կամ պակասՀոտակությամբ կամ էլ ձնաբանականօբյեկտիվ անմիջականղիտարկմամբ նւսկան Այդ ծայեցակեւոով անթժրուղողեօզնությամբ: վերականզնումների առավելիրական նեղի սկիզբը 2,5-3 միլիոն ւուսրի առաջ Հւամարելր Է ուղիղ ղարաչրջանում ձեավորվել Ըսւո Հենց այղ երնեույթին կլինի: ազատում էր աչխաքայլելը, որն առջնի վերջավորություններն է, որ ուղիղ քայլելունանցնելը ւռանքիՀամար:Հնարավոր ղեկցվում էր նան ուղեղի կառուցվածքումառաջադիմականինչ-որ փուվոխություններով: ժամանակաչրջանների Ուչ երրորդականն վաղ չորրորդական մարդակերպւկրիմաւոների, ինչոլեսնան ավստրալուղիթեկների Հնէարսնական գտածոներիվերը բերված թոուցիկ թվարկումը է մարդկության նախածայրենիքի ւսկնառուկերպով ցուցադրում ու-

մնացորդներ, Բրաճոպրիմաւոների ւլրորլեմիբարդությունը: են են Հեւո, Հոմինիղների Հայտնաբերվել րոնքկարող մերձեցվել ժւԵրկրաբանական Հին ԱչխարՀի ւուսրրերմայրցամաքներում: Համա մուուսվորաւվես բոլորն է լ նրանք ս աճշմաններում մանակի ժամանակյա են, նե այղ ւլաւոճառով Հնէարանական ւովյալները չեն տալիս մւատնանչելայն տարածքը, որւոեղ Հնարավորություն կենդանականաչխարծից: տեղի Է ունեցել մարդու անջատումը Հնաբուսաբանականե Հնւսկենղանաբանական, Երկրաբանական, բարեչաջող Հնակլիմայաբանական ւովյալներըբավականաչավի ն են կենտրոնական Հարավային Աֆրիկայի սւոեղծճում պատկեր կենտրոնական Ասիայի լայնարձակւոարածություններում Համար:Եվրասիականն բնակության պրիմատների բարձրազույն դժվարանում Է միջն.ընտրությունը Աֆրիկյանմայրցամաքների նան որոչման մասինմշակված նախա ծայրենիքի մարդկության ծետնանքով: Գիւոնականներից բացակայության նւսխաղրյալների ո-

ու

ոմանք ղւոնում են, որ կենդանականաչխարչՀիցմարղու ւսուսնձ4ժայոուռ ւոնղաննացումը տեղի է ունեցել ինչ-որ նավսալեռների ե ն, ընւունիքիանմիջաքում, մյուսները ւպնդում որ Հոմինիդների էին: կան նախնիները բնակիչներ տափաստանների փաստական անՀիմն վարկածները ւ ոեւսանկյունից Բաղառելով ման. առաջացման մարդկության Ավատրալիայում սին, որոնք Հին ԱչխարչՀից ջրայինարգելքներով անչաղթաձարելի չեն մւոելբարձրակարգւվրիանջատվածլինելով,ընդծանրաւղես բնակեցմանդուոումեջ,մենք ներկայումս Հնարավորուււսուոների

Ամերիկայում

Թյուն չունենք անչրաժեչտ որո չակիությամբ Թյ ՒԼ )

Աա

նախաճայրենի

որլեմը:

կանների ունեցած ձեարանական վելի

թյա ողկու

լուծել լ մւս մարդու`

աան:Աննի

9. Դարվինը, ելնելով

/

ն

ղնին

ն յնիվ, այլն:Այնուամեն ւսզդեցությամբ փոխության

մանրա եր

ւս

եր

ժամանակ Հետաղուոությունների Համեմաւոսկան-ձնարանական ղրանք Ընղ Հակառակը, չՀաստատվեցին: ւայղենթադրությունները յուրօրինակությունը որ դւոածոյի ւսւլացուցեցին, ւսնչերթելիորեն ձնափոխություններով: ւզաթոլոզիական չէ Հնարավոր բւսցաւորել 30-ական թվականներից Բւսցի դրանից,մեր Հարյուրամյակի

-

նմանություններից, ավելիՀավանական էր Համարում, որ մարղկության նախածայրենիքը եղել է աֆրիկյան սկզբում Հեղկասմայրցամաքը: ՄերՀարյուրամյակի ւուսնում, աւա նան Զինաստանում Հւսյւոնաբերված ես մուռ բարձրակարգ սկսած,2ավայումդւոնվեցին քուն նման անչատների բրածոոլրիմաւոների թեքեցին ասիական մայրզտածոները նժարը ղոյության մասինկասւզիթեկանթրուղի Այսպիսով, մնացորղներ: ցամաքի օգտին: Սակայնավատրալուլիթնկյան կապիկների,զինմեծ

ն ջանթրոպլի,նախազինջանթրոսլի այլ Հների բրածո մնացորդների | Հայացքը նորից | են դեպի մայրցամաքը'որպես Համենայնդեպս, ներկայումս զերակչոումէ այղ Հայեցակեւոր: |

կածներբրար Լինելովուղիղ քայլող

երնույթին,

բուո էակ,ւզիթեկանթրուղը, Հայտնարերումները ուսումնասիրողներիուղղում ժամանակակից ռաջին Հերթին,դանէր, մարդուցւուսրբերվում աֆրիկյան մարդկության բնօրրանի: ղատուփի ուղիղ քայլելուն կարելի է ասել, կառուցվածքով:

ՀՆԱԳՈՒՑՆ

Զ

մարդկանց

'

նրանց

4նարանական կերպարը:

Թթ., երը այղոզիսիէակի բրածոմնացորդներ բակապես ցին Ճավա կղղու Սոլոզետի վաղ ւզլեյստոցենյան չերւոսնսատվածքներում: Գնվեցինզանգիկափարիչըն աւոորինվերերկար ոսկորները,որոնց ուսումնասիրության

2810-1857 զում ա

բ"

աարի նղրակացվեց, պատճառով

քով ն այդ «ուղիղ քայլող

աաա

որ մայ

էա

ւսրժվե

գաւ հ

Լ

էլ կապկամարդ»անվանումը: անմիջապեսՀետո աչխույժ բանավեճ Հայտնաբերումից ցորդների սկսվեց:Տեսակեւոներ այն մասին ծրապարակվեցին Է Հսկայականգիբբոնի չոուփը ւզատկանել լ միկրոն եր ցեֆալի(փորրագլխի), պարզապես ժամանակակից մարդու -

Պիթեկանթրոպի մնա- |

,

պաճշպ

| ր դանդաժամանակակի

| |

ոո

վորա

ցաձրությամբ Համեմատությամբնրա ուղեղի վստրալոպիթեկների ժամանակ, ն

Այս ենթադրությունները կոնկրեւտւսպացույցներ ստացան

Ա

ու

չների

յությ

լ

պա

Կնաաիի Անաղարզացած Եր սեր բ, Կանոագե" Միաթմբիկով: վերչոնքային ուժեղ

Աա ոմա նան գո թԱաաա մարդկանց ինն նույնիսկջանում էին պատկերացարար 4 անցումային

էր, այն ղեսլքում, երը ուղեղի զարգացումըղրանց ղործությամբՀեւո Լր մնում: Դա ՀասկանալիԼ. ւսչխատանքային էր պարղունակ բաղկացած երբ ւյն ննությանառաջինչրջանում, ն պարզ ււլլելը գույն դործումչիաւուսն ի քայլելը ուղիղ ից, բից, քայ ակտե ե ային չէ ընդունակազատվածձեռքըւսուսվելկակաւոարելու ղություններ էին,քան ղարդացածուղեղը: ձնոքբերումներ բնոր ւսնչրաժեչտ 900 խոմ ծավալ,իսկ գանգը բնուուղեղն ուներ Պիթեկանթրոպի ն չատ կառուզվածքով կապկային ն մ ու

րի են ենթարնտանիքը Ավստրալուզիթեկանմաննե դիտարկելու Է ենանցնել Հենց օ րինաչաւի Հոմինինների կամ' Հեւոո ւռեթոււրնտանիքի դիտարկմանը: կենդանականծաղման Մարդու Հեւոո չատ գիտնականներ սությանՀիմնավորումից ենթադրուարելին

Համար առջնի վերղործունեության ւչլւյաւտանքային արդենավարտվում այդ փուլում Հարմարվելը ջավորություններին

անցնելը

Համեմատու-

ՀՈՄԻՆԻՆՆԵՐԸ ԵՎ ՆՐԱՆՑ ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՑԻՆ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ

թյուններ

որ

ն

իսկ դանգնւսուսվելառաջֆւդիաճել Լր մեկուկեսանգամ, ծավալն ուներ: մական կառուցվածք սթթրոպը արդյո՞ք վիճում են, թե ւպիթեկա Գիտնականները -

Կ

զործիքներ: է աչխատանքային պատրաստել

իքի

պ սնել, չկան,որո Էր ւյ ններ,որ նա կարողանում չեն Հ նաղթեր մնացորդների կանթրուլներիՀետ քարի ինդուստրիայի են տն

-

Հայտնաբերվել մնացորղները դւոնվել:Սակայնբոլոր էակների է դործիքոր բացառում ւզայմաններում, չերտերիւոեղաչարժված ն. ճավայում, այդ նույնչերտում նույն ներ գտնելը:Մյուս կողմից, են Հեւո, ուր Հանդիսլել ւլիթեկանթրուլկենդ անականաչիխարՀի Հիմքերըկան են Հնւսղարյան Բոլոր դորձիքներ: քարե ները,լսոնվել Մ

մտածելու, որ այղ ղործիքները սլատրասւե Վաղ պլեյստոցեն ցենյան ղարաչրջանի մ. ,

ո

այնպես էլ ների մնացորղներ: ինչպես մչակույթի ղարզացմամբ, չափով որոչ մարզիկ կերպարովայղ իրենց մարդաբանական ջան ւզիթնեկանմարդուն, մուո Լին կանզնածժամանակակից վելի քան նն ավելի ուչ ղարաչրֆանի, թրբուլները:նրանք պատկանում տեսակի ն Այն կապկաւզեկինյան անվանվեցՏոճոէհոօքստքօեւոծոտյՏ ձնի մեջ ճատվեցին մարդ: Պածպանվածոսկորները Հնարավորություն սինանթրուիկմախքի ուսումնասիրել մարյա թն ւսմբողջությամբ մեջ եղած բան դրանովլրացնելմեր զիտելիքների կառուցվածքը ն մյուս Հնւսդույն էին ւվիթեկանթբուլի ցերը,որ պայմանավորված

ոս Ադա խթ.րի զուսիձայանաղործությունն արվն կչանավոր սային Աֆրիկայում: Ցավոք,ղրանք ավել են, քան ի փո ոն ոորննր զտնվածները: Հայտնարերվեցին Լրիվ պար«իո, Ճավայում սրանվածստորին ծեռոներ, որոնք պատկանել ն ինքնուրույն առանձնացվեց պիթեկանթբոպները: րի: Սրանք սւուսցան Ճմճուհոօքստ ն»արն ոռամաոն աոնե փո ումը: կայն դրանքւոնդաչարժված չէին, նրանց գործիքներ, մի բան, ոի ղզալիորեն մեճացնում կոն աղործուէ, ոթ Պարզ մենք զրկված ենք թյանարժեքը: լողմացիայի'տեղաչարժմանկերպիմասին դատո հրո ութ, անելու մյուս

ա-

«է

նն

Սւս-

ն

Հետ

մ

ու

ս

որ

որ

ատ

ծնարավորությունից: կողմնակի

7"

ր

բեկորայնությամբ: գտածոների Հոմինինների ն ամն պիթնկանթբուլը: միջաճասակ ի նչպես Սինանթրուլը, Ուղեղի ծավալը գզերաղանբապինղկառուցվածքունեցող էակ էր: ն տարբեր անչատներ ցում էր լիթեկանթրուլիուղեղի ծավալին միջինը 1200 իս.սմ. կաղմելով միջե, էր 900-ից մուռւտատանվում

Բաինիր ԿԸ, փլաԳոն ւ բակ նրբ, "

ւ

նրանց Հետ միասինաչխատանքի յում են, որ ատլանթրոպլը ուղիղ բայլող րը բնութազրվումեն պարզունակ թյամբ, ծնուտայինելուստի լրիվ բացակայու

»

ե ովդաողվածեղուկառուցվածը Կանն

թյամբ

ատամիոոչոր Զուղածեոներ անցկացնելով «իթեկանթյ, ներով: ատլանն անն միջն,ելնելով ատամների ծնուռների Թրոսլի

Բիջ, փարոլի մեաբանական

հասել նույն մակարդակին, Ան ինչ՝ ճավայան ա բկրաբանական է նույն ջանինվերաբերում թ. որ

ո

ատլանտրուղը կանզնածէր ր

Ե

այդ

մա.

Դ

վե

դարա ՀՐ

ո:

Հարավային ր Աֆրիկայում, յում, ավսւտրալուվիթեկյան կապիկների բի Հե չե ե ձայտեարերված առորինձնռտր:նառտի աւո Հեւ

նուն

մե չերտում ական առանձնածաւտկությունները Ը ություն յո Հնարավո ոնաո" լիս այն վերազրել ընտան Հոմինիննե բեի ընտանիքին: Այն

ն ընդար

անվան 16/ռոԼհոօքսՏ օճքօոտլտ վանումը:Նրա մանրամասն Ա Համեմաւոուենան ն ոը Թյուն պիթեկանթրոպի ատլանթրոպիՀեւ ն արբերությունանՀնարին երի բացածՀայտումը րին է զտածոյի րեկորայնա ճ Հետ պատճատով: բարն դերծիջեն Ատլանթրուլի տարբե

գտնված աան բոտ ների է

թազրվում Ագա: ՀնագույնՀոմինինների ռե| մարդաբանական : ւո Է,ժբացածայտող սակի կարնորագու ա

խոչոր չափերով,մշակման

բ

ու

"

Հյուսիսային ցինաստանում, կինո Ե)" մատարվեցին դյան քարանձավում: Այստեղ Հաանա, րանա որսորդների ճամբարի պեղումները տվեցին ն ներ

լ լյուցիան

ն Հարոն ,

ռու

Քում

Հակայական ֆանակությամբՀնազիտական նյութեր

է

Հաւոկանիչներ, ւսն բազմաթիվ վում էին ւվլարղզունակու զանգատուիի կաւվիկներին Էին մարդանման մուոեցնում թըրրոպին թմբիկը,ծնովերչոնքային խիստ արտածայոված ցածրությունը, նն մների ատա ն րի մն ությունն ո կատի ե ելուստիբացակայությունը, ներքինխոռոչումնկատդանդատուփի ոացվածքը, Սինանթրոպլի բաժնիեւոինմասին.քունքագագաթնածոծ վում են քունքային ու

Այդ չրջանների չրջանիուռուցիկություններ: կայինսաշմանային ը ննե, ն է տալիս դատողությու Հն

--

ստացավ

նն

ղեռնսնկաւոկառուցվածքում ղանգի ս.ոմ.:Այնուչանղերժ, որ սինան'

՛

քան

ավելի Ք

|

ւսրավորությու Է

4 կումըմր

մասին մասերի կառուցվածքի անել ուղեղի Համապատասխան աժան խոսՀողա ղար բուլ մուտ իբրսինանթրուլի լ իբրն բ րող է մեկնաբանվել կարող փաստ: ջի առկայությանօգտինվկայող կարող լիփաստարկ օզտինկողմնակի Այդ եզրակացության Համենման

է

ղործուննության աչխատանքային նելնւսն սինանթրուղի են,թեն չուբաղմաղան մակարդակը:Գորձիքները բարձր ւուսրար այսզես կոչված մշակվածդործիքները, նեն կայունձներ:Երկկողմ տիպաբանական ն են աչքի չեն ընկնում ձեռքի Հատիչները,քիչ խոչոր որսումէր այնպիսի արդեն Սինանթրբուն միօրինակությամբ: ն ՝

|

ր

ձին նույնիսկ ինչպիսիքեն եղջերուն,եղնիկը:վայրի կենդանիներ, բնաղամշտական դարձրելէր ոնգեղջյուրը: նա քարանձավները են

կողմից Հայտնաբերվելսինանթրուի Պեղումներով ւոեղիներ:

կայծաչաեղանակները՝ չփումը լայնորեն են Համեմատայւոսրածված

լայնորենօղտազործման կրակի

այդ

նումն

անվիճելիապացույցներ,մոխրի

է չերտը քարանձավում մի քանիմեւորի: կրակըՀսկայականղեր խաՀւսսնում

բար Հեւոամնաց բատ.

մարդու նւսվլխնաղարյան Նրա կիրառությունը կյանքում: էր, որ մարղըւոիրանչանակում ւլեւոում էր բնության արտա-

ված բոլոր որ

կարգ «զոր, մարդկային«նարամի քանի անդամ վորությունները

ւուսլիս կրակը ուժին: ընդլայնող

|

ձա.

էր ւույքություն,օդտաղործվում | էր կերակուր պատրաստելու ւոեսակՀամար, որի բաղմաթիվ Հեւտո մչակումից ները այղպիսի | ավելի լավ Լին յուրացվում օրլ

Այն լայնորեն կողմից: ղանիղմի որէր Հալածական կիրառվում ղիչաժ ամանակ, սորդության ւոիչներինվախեցնելու, փայտե մասերի վանակատեդործիքների բանող դարաչրջանի

Շելյան ն այլնի Համար: դարից(Հայաս- մշակման Սատանի Հաւոիչներ նախնադարյան իչարկե, ւուսն ) մարղը միանդամից չսովորեց այն կրակ Հայթայթել:Սկզբում են ւոեղափոխել են Հրդեչներում, բերել անտառային ձեռք ն այնտեղ մչւուսպես այն: Երկարատե պածպանել քարանձավ

ւփոխաղրել ժամանակծխացող կոճղերը ւոեղափոխությունների են անում են

ւոեղիցւոեղ, ինչպեսՀիմա էլ

որոչ

Հետամնաց ցեղեր:

եղանակովկրակիսւուսցումը,Հավանորեն,կապված ԱրՀեստական ժամանակ կիրառվողւվլարզագույն էր գործիքներւպլատրաստելու Հեւո:Մի քարովմյուսին,օրինակկ̀այծքարով դործողությունների ժամանակ կայծեր էին թոչում, որոնցից ւլիրիւոինՀարվածելու չոր մամուոր,խուորկամ ւոերնները: կարողէին բոցավառվել ժամանակ փայտը կարող էր Փայտե գործիքներ ւզատրաստելու Հենց կրակիուռացման ինքնաբոցավաովել: չփման Հետնանքով

աղղազրա-

ններում: կան Հասարակությու

ղաց

Վ

ու

երեույթին, թվարկ-

ինչդգտածոներին

չափովկարելիէ

Համա-

Համարել1907 ժամանաակյա ՀեյդելբերԹ. Գերմանիայում, զի մուռ զւոնվածստորինծնոն տբ: Ծնոտի մեծ չափսերը

վկայում ղանզվածնեղությունը են,

որ

է չատ այն ւվաւոկանել

ուժեղ անծատի:Ատամները ունեն չատ խոչոր են, սակայն

բազմաթիվ մարդկային

ւսուսնձնաչատկություններ: ն Առաջաղիմական ալարզու-

ղանգր(վերնում) Սրնանթրբուլի

վերաՀամադ-ճավայան ւզիթենկանթրուղի Հատկանիչների Համե(ներքնում) եղկանդնվածդանզի Թույլ Է ւուսլիս րությունը

նակ

իր ձնաբա- մատությամը մակարնական զարգացման մարդը, դակովՀեյդելբերգյան է զբաղեցրելինչ-որ տեղ՝ տեղ երնույթին, ըստ էին լրացնել որ կարող որեէ ղդտածոներ, կողքին:Հնագիւոական ն օղզնելնրանց ուղեկցող բեկորայնությունը ոսկրեմնացորդների չեն Հայտնաբերվել: Հարցիլուծմանը, մակարդակի մշակույթի ունեն, Հավանաբար,նս երկո' եվրոպաՇատ Հինթվաղրում

րակացնել, որ

սինանթբրո

Լ 1965 Թ. ւսուսջինըՀայտնաբերվել Դրանցից ղտածոներ: կայանում:Դա Հասուն անչաւոի Վերտեչսյոլլեչ Հունգարիայում, այղ ոսկորիձնաբանածոծրակիոսկոր է: Որոչ ուսումնասիրողներեն Համարում խիուուզարզունակ կան ասռւսնձնածաւոկությունները Գւածոյի է ւլիթեկանթրոպի: են, որ այն ւզաւոկանել հ ենթադրում Հարցը ւվաւոճառով որոչաբեկորիւաննչանության պաշպանված վեուկորի միջոցով ծոծրակի կիորենլուծելնւսնՀնարինէ, սակայն 1400 աճ, որը է դերաղանցում ծւսվալը դանգատումիի րականդնված

կան

մուտ

է

նեանդերթալցու

Հնաուղեղի չափերին: ոսկորը րավոր է. որ է չատ Հին սլատկանել կամ ննանդերթալցու

պիթեկանթրբուլիցսիու

նանթրոպիցննանդերւնցման ինչ-որ թալցուն ւնցումային եվրոպա-

|

է, չի

կանւոեսակի:Ճիչ այն ենթադբացառվում այդպիսի որ րությունը, փոթը բեկորիՀիմանվրա

Ռ.

Վերակաղմությունը՝ Սինանթբրոպներ: որոչելը ծավալը ուղեղի

Քառինգտոնի

կարող

է

սխալ

ար-

ղյունքներւուսլ: թթ, ԹյուրինԵրկրորղ դտածոն ն ւլ: Նրա Հեւո ղւոնված գործիքները կայանու Բիլցինզսլեբեն դիայի են նրա Հնության վկայում մնացորդները աչխարճի կենդանական են ճակատին ծոծրակիոսկրերիբեկորներ: Հայտնաբերվել է 1972-1975 Հայտնաբերվել

|

մասին:

է բացառիկ Հղորությամբ, թմբիկըբնութազրվում Վերծոնքային տվյալ դեպքում էլ կարելիէ ենթադրել, որ մենք այդ ւլատճառով է, Հնարավոր ւոեսակի, վաղ բւսցառիկ դործ ունենք Հոմինինների Հեւո: ւիթեկանթբրուի եվրուղական նման էակների ւզիթենկանթբուլի ձնարանորեն Վերջապես,

Հին, վաղ մնացորդներգտնվել են Աֆրիկայիչատ սպեղավայրերի ձնաիրենց ե. միջին չերտերում: ւլլեյստոցենյան ւվլեյստոցենյան են, բայց

ուղեղի

յուրօրինակ բավականաչափ դրանք բանությամբ ճաչեն ւուսրբերվում մակարդակով ծավալով զարգացման վայականկապկամարդուց: սինանթրումը, մարղիկ՝ ւվլիթեկանթրոպը, կւաւզկանման ն մյուսները ււղրում էին մտաք մարդր լանթրուը,Հեյդելբերզյան

են մեր գիտելիքները սպառվում փաստերով Թվարկված ւոն ձնաբանական ներկայացուցիչների Հնագույն մարդկության

չէին չարժվում իրենց նությամբ ն բնաԴատելով ըստ գտածոների՝ ս աչմաններից: կության չբջանի ն մեծ մասը, Եվրուվայի Ասիայի Հարավային կեցված էինԱֆրիկայի

էվոլյուցիայիընթացքում դիտարկընտանիքի չուներ: Հոմինինների

ու

ատ-

Հարնակենդանիների ջերմասեր պայմաններում, կլիմայական բնաՀեռու նախասկզբնական

մասերը:

Շելյան ե

Ֆրանսիայից գործիքներՀյուսիսային աչելյան -

չէին, տեմպերըՀավասարաչավ սակի մասին: նրանց ղարդացման էր մուռեցնում ժաաճը, որ նրանց որակների իսկառաջաղիմական խիստ Հաջորդականությո մակարդակին, մարդկանց մանակակից

ոյ այղ ուղուց Այս վել են չեղումներ իսկ ււոնել նախնադարէ Հաչվի մշտապես անչրաժեչտ Հանզամանքը ժաման նուլնիսկ՝

յան

Հեւորն ը

ժում: թաց չարժո'

օրիՀնագույն զործիքների ւվաղորաստված ղրանցից ծանոթանալ

|

մարդկությանմչակութային Դոր Այղ Ել պատճառով որիր նակներին: է քարի ղարաչրջանը, ւմոանձնացվում ւսրչալույսին ղացման

ուսումնասիրության ւվատմության Հասարակության

է մարդկուԻՂ

դերաղանցում

անդամ բյուրանդամս զերաղոց

Հարլուր

մի քանի նեողությամբ ւոնողուլժյաճը "իվ

նակ:

ներսում պարերն ե ն լէ առաչինը Հետազա պատմությանը, ղարաչրջանի վանումը կիրաով թյան Գեթեկան իթեկա թբո 9 ն ղայինանվանում նվամբե ոլսություններին նբ է քարեդույքիձեերի փուի վա մր կատարվում է որպեսբրածոմ արղկա ց բոլոր |սմբ րիա բնրացու ւսյնւլածւվանվել ւ, ինչավե ի ներսու մե Ր ն ղա ն Հին քարի ն չ առավել Համապատասխան: ն ն ամն նում: կւ նան ամերիկյա բարղացմանը ն վերին ղաությա են զրակա զիտակա վաղ, միջին նս" լես արդենասվելէ, ւոռարբերակվում դւուսծմեկ այլ Հւսյեցաւկեւտսռանց բացառության ւոարածում ն եզրի ե րնոքոր 6 Հիչատակված ավատրալուգիի ենե ւպաւոկանող է1օոոօցեղին իսկ վերը Հ ւսմարել րաշրջաններ, մարդկանց բրածո բոլոր է վաղ Հին քարի դու այդ նույն փուլն էլ Հենք նչանավորում ըոչօլդուվնյան նրանցից Հնադույններինմիավորելառաջնայնության ԵՏ էլ ժառանավազր տեսակիմեչ: Շոօքատ կոչված միասնական սկիզբը: Հենց այչ դարաչրջանն րաչրջանի կանոնիՀամաձայնէԹուօ զո » մեջ մտնում ն նրա Սակայնայղ տեսակետրխիստուժեղ Հակադրության է, լայն Հսկայական Հեւոչ նրաւոնողությունը ղզալի բաղմաղանուձեաբանական թյան ժամանակի առանձինբրածո ղտաճոների կոլեկտիվների Հնազույն է մարդկանց դիտարկվում սածմաններում թյան Հեւ ն ընդունելիչե: մինչն Մեծ ՛ Ա Արնելյան ււ է, Միաժամանակ, անան

'

ն այղ

՝

`

'

"

ական պիթեկանթրուներ Հարաբերվում չրջանակներով

է

Կն

պա

տնեսակն գործիքների քարո պատրաստվող բնակության ձենրի դիաաա երի ցեղի րիզգալի Արո Աերր ՆՆ էր վորարո Սակայ պլեյստոցենին: ՂՐ" Կրա ո աաա

ծ, ԱԱ ՐրՀամինինների որ

աու

Զոնղյան կամրջով)Հասնող արդ սին մայրցամաքիՀետ կապվածԼր ցամարային պիթնկանթբրոպների ղեպքում ը ընդարձակ ընակնցվածության էին Հարա- | րում էր ինչպես ւմռանձինիսմբերչէին կարող Հանդիպելիրար, ապրում ն բաժանված էին | պայմաննկրում մեկուսացվածության բերական

է,

եււլ

որ

ւ

չ

զոյու-

ն

Խո" այ ար էլ միչի ատորիւ, երի,օրի կ կալիում-արգոնային թվագրում, Լլ մեթողի իղորոմ բացարձակ ռաղիոակաիվ Հավանական Հեւոնաբար կիրաոմատը, ւզատնեչներով: առատ ծագումնաբանական օրինակ`ԱՓրիկակոչվա ճշգրիտչե: կայուն ցեղր բաղկացածէր մի քանի տեսակնեէ, պիթեկանթրոպների Այսու երի ոչ ձնարանական,ե՛ բավազանաչանի ամար րից, որոնցիցյուրաքանչյուրըտարբերվումէր Բոր ձղտում: նոր Թվագրո" կապված արն մակարՏեսակի է այտվա սակայ զգալի օրիփոքրացվելու վարքային, մչակութայինյուրօրինակությամբ: չ

չատ

«մսով

|

ու

որ

ն

ե՛

ւուսրբերուսումնասիրողներ ձների իւմբավորումը ղակովւսուսնձին էն

Հարց են տարբերձեւով, դա երկրորդական սակայն իրազործել մակարկուտակման զիտելիբների լիովինկապվածէ փաստական օղտին Հեւո: տեղայինտարրաժանման մարղկանց Հնազույն ղակի ճինքարի նն նան տարբերմայրցամաքներում այլոց թվում վկայում

նույնիսկ, նույն մայրցամաքիսաշմաններումՀնագույն կայաննե-

տիրապետելուց լլռրդու կողմիցքարի մչակմանտեխնիկային պատդործիքների տեղչունենալ Հեւոոքարը չէր կարող դերակչիո ն փայտիչարոսկորի մ յուս նյութերի րաստմանՀամարւլիտանի ն Հւսւոքում: Առավել ես, որ ւվայտի ոսկորիվատ ւլածպանվելու տալիս կությունը միայնբացառիկղեպքերումէ Հնարավորություն

Հետ, ունեն

Բա-

արում ստակ

՛

ւլերճավխոս

ասւոիճանի անկայունության գարձակթվազրման փոփոգնաճատման տարիջի նակ է ճավայանսլիթնկանթրուի մոտ 500 Հազար տարեէր խությունը: Սկզբումայն Համարվում չորկան, Հնտազայում Տ.

մավայի երկրաբան ոսը, ինդոնողիաան նոր Հետաղոտու-

Հենվելովիրենց Յակորի զլխավորությամբ,

այղ թիվը` մանակների,կտրուկ կերով մեծացրին

ն

Հասցնելով2

վերակափարիչը, զանգի գտնված 0լդուվեյում Է տարվա: միլիոն Ե թվագրվում ձեին, տեղական պլիթեկանթրբուլի գրվում Հիման Այս մ ոա, ջա"լ վրա դարու ավելի է ունեցելեր Թվագրումների վրա գոյություն Երկրի ենժոարու: ղը

Մ ա նաթ

որ

Հա-

ծառայումինչպես Դրան Հիմք ռուսական մասնադգեւոները: բնույթի մի քանի Հանայնպես էլ Հնաղիտական երկրաբանական, ն կարգի ՀնԼաաչխարՀագրական Երկրաբանական գամանքներ: տերոլոր Հատիչների Լ ձեռքի նչել անչրաժեչտ Հանդամանքներից լինելը, ղրանք զտնելը ոչ թն անխաղավայրերի Տ1էս" վիճակով),այլ երկրա(նախասկզբնական թար չերտերում 1ռ ն բանականուժերի" երկրային տեկտոնիկայի,ջրային Հուքերի Այդ այլնի, գործողությանՀետնանք Հանդիսացողպայմաններում: մաՀին ղւուծոների թեն պարղ է, որ խոսքը չատ ւզարադգաներում անսաշմանումը ճչգրիտ Հնության իրական է, սին սակայննրանց Ջեռկողմը: Հնարինէ: Սակավկարեոր չէ երնույթի Հնագիտական ձն ունեցող զորքի Հատիչներնինքնին բավականաչավկայուն ժաէ ծիքներ են, սակայնղրանց զերակչիոմասը Հավաթվել այն մանակ, երբ Հնազիտությունըդեոնադտնվումէր սաղմնայինվիճակում, ե ղաչտայինաչխատանքիմեթոդիկանլիովին մչակված որի չէր: Հետագապեղումներիընթացքումչի բացվել ոչ մի կայան, մշակութայինչերտում զերակչոնինձեռքի Հատիչները:ինչ-որ չափով ակնձայտ է, որ ղարասկզրիՀնազետներըՀավաքում էին դրանցձեր ուչադրուորովՀեւոն ռավելապեսձեոքիՀաւոիչներ, ձն իսկւսվելիւլւսկասզայւոուն ունեցող գորթյուն էր դրոսվում, Թն ինչպիսինԼր իրաչէին արժանանում: ուչադրության ծիքներն մտնում էին ձեռքի կոպորի մեջ կանումքարե այն ինդուստրիան, պարզ չէ: Հատակորեն տագույնՀատիչները,բավականաչափ ղարաչրֆանից չելյան մեջ Վաղ Հին քարի դարի պատմության աչելՀաջորդող նրան Հնագետներըպածպանեցին Հրաժարվելով, վերջինիս Հաղորդելովընղլայնվածրովանդայան դարաչրջանը, Համարյա լիոկություն, ներկայումսաչելյան ժամանակաչրջանը այնպեսէլ չելը, ինչպես վին Համաղրվումէ վաղ Հինքարի ղարին: Համանուն քաղաքի Է Ֆրանսիայի աչելը իր անվանումը ստացել է Հաղորդել կարելի արղեն անունից: Այղ ղարաչրջանինՀիմա քանիոր նրա ուսումկոնկրետբովանղակություն, Հնաղիտական վաղ Հին է ւուսրբեր մայրցամաքների Հիմնվում նասիրությունը պեղումներիՀարուստ արղյունքների քարեդարյանՀուչարձանների ն. է օլդուվեյան մչակույթին Հաջորդում են

ընղզրկումէ Հին քարի դարի ՍտորինՀին քարի ղարաչրջանը այսինքն՝ մեծ մասը, չարունակվելով մինչն մուստյեի, ւոնողության 200 Հաղար տարի առաջ, ղարաչրֆանը:Սկզբում, մեղանիցմինչե ն Հին քարեղարյան մինչն Աֆրիկայում Ասիայում կատարված տվեցին այղ մայրցամաքների որ ցույց Հայտնաղործությունները, ստորինՀին ի նքնատիպությունը, ղարզացման քարն ինդուստրիայի դինամիկայի մասին քարի ղարի ընթացքում մչակութային Էին եվրուղական, Հիմնականում կառուցվում ւզատկերացումները ն Հատկապես առաջին Հերթին' Միջերկրածովյանավազանի Հիմանվրա: Սկսած. ուսումնասիրության Ֆրանսիայիպլեղավայրերի անցյալ դարի վերջերից, գետերի բարձրադիրդարավանդներում: ունեցող քարե գտնում էին ակնչայտ արչեստական ծաղում գործիքներ, որոնք Լլ ստացան ձեռքի ճատիչներ անվանումը: կողմից Դրանք երկարավուն,4վաձն քարեր Լին, որոնք երկու երկու որ իոոչորցլեպներկուորելու միջոցովմչակվածէին այնոլես, երկու նիստերըմիանումԼին սուր ծայրում: Երրեմնկտրող եզրերը որսլեսղի Հանելով, կողմից ուղղորղվումէին ավելի մանը ցլեպներ յժմ էլ Ձնռքի Հատիչի մինչն. նչանակությունը ավելի սուր լիներ: է, որ այն չէ, ուսկայն չատ Հավանական պարղ բավականաչաի էր կիրաովում այն էր. առումով բաղմանչանակ ֆունկցիոնալ կենդանիների ճյուղեր կտրելու, ուտելի արմտիք ժամանակ: Այն նան քերելու կաչին մսեղիքը կտրատելու, էր որպես Հարվածող գործիք: Այն դարաչրչանը, օգտադործվում ն ձեռքի երբ պատրաստվում կիրառվում էին գերազանցապես է զրականությանմեջ ստացել չելյան Հատիչներ, Հնագիտական է Հաղվաղեպ)ղարաչրիան կիրառվում կամ աբրեվիլյան(վերջինս անվանումը, ըստ Ֆրանսիայի լեռնային չրջաններում ղրանց զոոնվելուառավել Հայտնիվայրերիմերձականույնանունբնակավայրերիանվան: Այն վերաբերումէ ստորին Հին քարի ղարի ողչ ղարէ Հին քարեդարյան ւոեխնիկայի ընթացքինե նչանավորում գացմանսկիզբն: ՇճամընդՈրպեսմարղկությանՀին քարեդարյանղարդացման մասին Հանուր փուլ՝ ձեռքի դարաչրջանի պատչելյան Հատիչների էին Հնագիտաւոիրապեւտում մի քանիւասնամյակ կերացումները կան գրականությանմեջ: Սակայն վերջին ժամանակներումայդ ավելի մեծ թվով Հրաժարվումեն ավելի սլատկերացումներից ն մասնավորապես Հինքարի դարի Հրաժարվեցին Հետաղոտողներ |

քանդել -Հանելու,

ու

չերտախախոտված

ա-

վրա:Այն անմիջականորեն

զարգացած առավել երկրորդ. մշակույթի վաղ Հին քարեդարյան ն դարաչրֆաննեկամ մչակույթների փուլն է: 0լդուվեյան աչելյան սաշմանը Հատակչի զծազրվում,եթե րի միջն ժամանակագրական 7-13

է ենթաղաղրման մասին, ի սակայնկարելի կ Թվար Հավասարինչ-որ նվախոսքը գ նում է մեկ միլիոնւուրուն

խոսենքբացար բել,

որ

ձա

լսոսք կնաց

էին Հենց Քիչ առաջ,ղւոնվում

այղ

բնակարանների

ներսում: կոլեկտիվԷ նախնադարյան մարդկային Ողջ ասվածը վկայում

թվի մասին: ղազույն աչելյան է այսպես արտաճայւովել, Էր, եթե կարելի Ինչւվիսի՞ն ւյդ չրբջանի բովանղակությունը, տեխնոլողիական դարաչրջանի նախորդ ժամանակագրական

որն,իր Հերթին,ննթադմասին, նուոակեցության որոչակի ւուժկոչված որսորդական չուրֆը ւսյսւվես րում է բնակատեղիների էր իրականացվում որի ւոկայությունը, սածշմաններում րածքների աչխարչիմնակենղանական կացարաններում որսորդությունը: նան խոչոր կաթնասուններ: էին են,որ որսում վկայում ցորդները էր իր ձեռքիւուսկորսորորսը է, որ դրանց ւսնձնարին Հասկանալի մւարդու ների

ինչո՞վ էին ղերաղանցում մւսրդիկ Հեւոնլիւնոլոզիական ե՞սչուղիով էր ընթանում են փուլիմարղկանց, իրոք,Հաւտկանչական ՁեռքիՀաւտիչներն, ւոսգա առացընթժացը: մնւսդյալ սակայնդրանքքարեղորձիքների ւայղ դարաչրջանին, են: Այդ մյուսւոեսակները ինչւոոկոսն որոչակի միայն ւոեսակների ւսկն-

միայնակ ունեղող աչելյան դության չատ Թույլ միջոցներ Հալածական էր, անտարակույս, Այդ որսորդությունը, կողմից: կարելիէ անել: ենթադրություններ կայն նրա բնույթի մասինմիայն Հաստատում են, որ աչելյան բացառիկության Հայտնի կանխավ

մշակման արչեստական ցլեպներ, Հառոող որ կուղտավուն, են: Փայտե ունեցող,բայցւսնորոչձնիգետաքարեր ճւսյւոՀեւոքեր

զտածոների գործիքների նիղակների փայտե Է կայաններում

կարնոր ւոարբեր ւվարաղայում

նպատակով ւմմրության որոնք, ըստ երնույթին, Հայտնաբերումը, առվել է, արղեն ինչպես էին թրձած փայտից: պատրաստվում ուներ, թեն այղ ակնչայտ փայտն,անկասկած,լայն կիրառություն են։ էր նպլաթրծվում Փայտը բիչ կոնկրետապացույցները փաստի մարքանի որ աչելյանղարսսչրջանի տակառլաց ն գիտակցաբար, են վկայում ոչ Այղ էր կրակին: դր, անտարակույս,տիրապետում քարանՉԶժոուկոուղյան Հիչատակված րդեն միայն9ինաստանի քաղա Ն երւոր, այլն ֆրանսիայում, եղածմո ձավում

սա-

վկայությունները Հասել էր ղարգացՀնագիտական մչակույթը մարդկային ժամանակաչրջանում նչագծվումէին

այնպիսիմակարղակի,երբ Հստակորեն սաշմաններումկենտրոնացված տեղային ռանմինմայրցամաքների լսոնված Շատ ինքնատիպեն Աֆրիկայում ւոարբերությունները: տարբերակն բայց ղրանք այնքանբաղմաղան քարե գործիքները, չեն մ եկնաբանության ենթարկվում ունեն, որ առայժմ միանչանակ

Հիմնայուրօրինականության ւռեղային տարածքների Առանձին ւոեղի ունեն նան Եվրասիայի Հարցի վերաբերյալ բանավեճերը Այստեղ դրանք կրում վերաբերյալ: Հուշարձանների

առավել է ձեռքիՀաւոիչների ձեի բնույթ,որ Հանդեցվում միանչանակ մշակվածձւստող տեսակի կուլիտ մասնավորավես, դործիքների. են կոչվում տերմինով չոպպերներ (որ անզլիական գետաքարերի Հարցին:ԱմերիկյանՀետաղոՀարաբերակցության քանակական

խանա: արա այանում Հրամանը մեմակա ա.

չարված օջախները: զտնում արչալույսին ուսումնասիրության վաղ Հինքարիդարի քարանբնակատեղիները մարդու միակ էին, որ Հինբարեդարյան Աչխարձիտարրերչրջաններըորքանէլ Հին Այնինչ ձավներնէին։ են Հակայական տարածքներում, բացակայում ղրանք ձավներով,

վեցին պեղումները Ամատայի

մարղու կողմից

Հետքեր: մորթիներով ծածկված բնակարանների կենդանիների ն մինչն մ երկարություն Դրանք ունեին ազդեցիկչափեր' մինչն որոնց մասին ի ղեպ,քարից չարված օջախները, 5մ լայնություն:

են

ն այլ

կննուրնմոււտքում Եվրասիայի ւոռավելապես ձեռքիՀատիչների՝

Հարթավայրային

բացվեցինկենտրոնական այդտեղ պեղումներով վկայություններ,

ա-

ման

սածմանն

միջն Դրանց էին չուվլպերները: ւուսրածված չրջւաններում նն ն

տեղ, իրոք, Հանդիպում

ունն4եռքի Հատիչներ,ե' չուլալերներ

չրջանների ստորարաժանելուայդ գաղափարնակտիվորե մեչ, բերվում եին գրականության քննարկվումէր Հնագիտական ռլարզդարձավ, Արդյունքում փաստարկներ: թեր ն.դեմ բաղմաթիվ բաժանումը ո ւղղագիծ այդպիսի օյկումենի որ նախնադարյան

իսսլանիայում, ւք,Ֆրանսիայում, Գերմանիայու Բելգիայում, լիայում, ԶեխոսլովաՀարավսլավիայում, իւուլիայում,Շվեյցարիայում, տարմայրցամաքի Աֆրիկյան Ղրիմում, Հունգարիայում, կիայում, իրաիրանում, Պաղեստինում, մ, Միջին Ասիայում, բերվայրերու Հայտնազործություններ Այդ բնագավառում քում,Չինաստանում: ւոարինբերումէ նոր են մինչն օրս, ն.յուրաքանչյուր չարունակվում ն. Հւսզվադեղ՝ Մեծ մասամբ դրանք քարանձավների գտածոներ: կմախքներ Հայտնաբերված չերտում մշակութային բաց կայանների են ում

Հեռու ւրնելքում, օրինակ՝ Ճավայում խիստ սխեմատիկէ, ն, որ կա ձեռքի ՀատիչներիՀարուստ ւվլեղավայր,այն ղեպքում, երը Եվնմանվող բուղայում բացվել են առանց Շատիչների,չուղպերներին ղարզացմանՀիմնական Սակայն կայաններ: Հւսրուստ ղործիքներով է նչել. Եվրասիայի ճիչ ձղտումը ՄովիուսըՀավանաբար արնմուտքումերկկողմմչակվածգործիքներիորոչակի դերակչոուանթյունը, կարձեք թե, իրոք զոյություն ունի: Բոլոր դեւղլքերում ինչւոեխնիկայում չրջանում քարիմշակման ւուրակույս Է աչելյան ՀիմնաԱյդ սկիզբը: զալու երնեան ւոարբերակների որ սռեղական առայժմլուծում չի ստացել, ներորն ուսումնասիրությունը, խնդրի դրված Է գիտականՀիմքիվրա: կայումս

ռԶ

ՀԻՆ ՀՈՄԻՆԻՆՆԵՐԸ ԵՎ ՆՐԱՆՑ

դեպչքե, դրանքդւոնվել ւվատածականորեն ժամանակ, ն այլ Հողայինաշխատանքների երկրաբանական դույքի: ուղեկցող Հնագիտական առանց ւտիպըՀայտնիԷ անձւամե4նաբանական Նեանդերթալցիների ւսոանձֆիզիկական Հոմինինների մաւո ավելիլավ, քան Հնադույն ցույց Է ուսումնասիրությունը կմախքի նածատկությունները: ն ուժեղ արտակարգ միջաճշասակ

են, իսկ մի չարք

տա-

ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՑԻՆ ԳՈՐ-

լիս,

ԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ

միջն իչանկյալ դիրք ՈՂ ժամանակակիցտիպի մարղկանց 4ները: ըը:

Ժ րն Նրանք Նրանք ը ութազրվու

մեճ էջմ արդաբանական

Ս. Աա տեսակնե ն

սերը, ըստ

ն

գրավող բաղմա-

| եւենն

Հ պատճառովԼլ բաղմիցո : ն. ն նրանց ավելի Սակայն ր: առանձին նիսկ որպես ն ան է, ն է տվել, րն ուսումնասիրությունը ցույ աաա բազնին քթոռ աի են մեկ տեսակի որն պատկանում ոի Է նան ննանդերթա աախա Այդ գտածոնՀայտնաբերվելէ 1856 թ ն ինչպես րի առիթ է Ը տրուի գտածոն, բազմաթիվ տարակա ե ե ՑիՐ տվել: Նորից ենթադրություննե թե գանզը է բ Հիրրալիանր ւղատ-կանել որը Հրապլարաղվոց նկարազրությունը, զանգի 1865 թ.. օգնեց լավատես դիտնականներին, ւուղացուցելով,որ եղումնե են Ա ձեռթում զտնվում : թե պաթ զիտնականների ւ անչատնն ունեցող, այլ բնականոն Ը յու ւո ղ դժվար թնսլաթոլոզիկ չեղման ն նեանդերունենա: Հետազայումչափածասնեանդերթալցիների րվ ցի Ան Լ Քոյաք Է Հայտնաբերվեցին Ս"ԸՂ թալյան երեխաներիկմախքի մնացորդներ

զանությամը

ն այղ

|

ի

ման-

,

ո

արանության ոչ

մե

ախր Կնա,Աի -

Համակարգի է մկանային վկայում ուռուցիկությունը նչանակալից նեանդերն ն նեանղեր որ բա ից, եմ ն. Դ. ղե մասինչ Դատելովայն զարգացածության ն

նրա ուժը թալցին որսում էր չատ ճարպիկ ուժեղ կենդանիներ, չ Հատկանիչը, Ա չարժունությանՀետ: Սակայնվերչին 5ր չսր Համադրվել դրվել էր Այսպես, վ րա: բոլոր օրգանների ըստ երնույթին,չեր տարածվում էին ժամանատարբերվում Հրոնաթաթի Համամասնությունները զանգվածեղ ավելիկոլիտ կակիցտեսակից,

անվանվում, ինքը" ձեռնաթալթը, ունակությունը, նուրբ չարժումների անան մակա մաիի ոցի էր, նրա չարժունակությունը Ուղեզի ղարգացածու իթեկանթ- Հավանորեն,ավելի սաշմանափակ էին:ժամանակակից մարղուն: էր մուոնցնում ություններ թյունը նեսնդերթալցուն 1200-1600 էր մուռ ւուրբեր ւոեսակների ւտտատանվումծավալը Նրա ծձւսվալը ուղնղի րծ ասին որ աթոր իամ-ի միջն: Այսպիսով,նեանդերթալցիների եղի միջինծավալը: ազի Դ-ին»

Կ

չաւի-

լայնական

Էին ժամանակակից մարդու զերազանցում երնույթին, ոսկորների տ եղում ամրացման Մկանների չափանրին: նույնանման

վե նկա վաճ ւ ըւ"ԳԸ

նեանդերթալցիները

մարղիկԼին, ընդ որում նրանցբոլոր կազմվածքով

են վերալ Միջին պլելստոցենիվերջինն վերին պլեյստոցենին

վերջինփու նրա բերում,բացառությամբ անուն

որ

ու

Է`

ու

ն

մուտ

ավելի վելի

ժաման ը, քան մեծ էր,քան օրում

ւսկակիցմ մարդու

ուղ

ալը:

եր մնալ Համեմատա չարունակում Սակայնուղեղի կառուցվածքը թույլ էին զարգացած Մասնավորապես, բար ավելի պարզունակ: են բաժինները,որտեղ կենտրոնացված մտածողուճակատային ինչ թյան ֆունկցիայիՀամար կարնորասոցիատիվ նեւսնդերթալԱյլ խոսքով, կենտրոնները: պես նան արդելակման ժամաունակությունը մւուսծողության ցու մուռ ւորամաբանական

հորը, կնհտրո -

ինչ-որ ձների ղարգացման կի Հարավային

ուղիների յուրածաւոուկ

նաբանական առումով խիստ Ասիականննանղերթալցիները ե ձնարանոեն, կան ե, բավականաչափ ւվարղունակ, քաղմաղան չեն ստնզձենրը րեն ավելի ղարզացած4ննր: Սակայնպարղունակ միասնականՀամալիրներ, կայինկապկանմաններին ճում միայն պարղու նակՀաւոկանիչների նույնւվես ձեերի ղանդի կառուցվածքում են ձների Հետ: Այղպիսինեն առաջաղեմ ցածրուավելի էր ընկնում աչքի դրանքՀամաղրվում բնորոչ Հատկանիչներ: Գանդատուիփը մշաե Ամուղի (Պաղեստին) քարանձավների էր Հսկաթմրբիկըորոչ դեւլքերումՀասնում Շանիղարի(իրաք) Թյամբ, վերչոնքային կմալխքլավ ւվածպանված Հայտնաբերված չերտերում յական չափերի ն ղերաղանցումէր նույնիսկՀնագույն Հոմինինկութային Կն. ոսկորների բսելուստը դիմային կառուցվածինչւզես մներին,ծնուռի ուղեղը, դոյացու ների մուռ եղաձ նույնանման խոչոր ները: են եվրուլականգտամերձեցնում նրանց ցակայում էր կամ արտածայտվածէր չատ թույլ: քի որոչ մանրամասներ դրանք ունեն ինչ-որ տեղային Նեանդերթալյանտեսակի տեղածոներին, սակայն միաժամանակ զծնր: պարզորոչ յին տարբերակներիմասին պատկեյուրածատկությունների են որոչ զտապաղեստինյան է գրավում Առանձնածատուկտեղ բացումը Հիմնվում բաղմաթիվզտանչան, որ ուսումնասիրության վրա ձոներ:Մուշարեթ էս -Սլսուլքարանձավում,արաբերեն են ծոների 1931-1932 Թթ. Հայտնաբերվել Է ռեալ արտացոլում ակներնաբար, նակում է «այծի քարանձավ», անկմախքներ: նրանք քանի մի ւոնսակի առաջ Ամենից յուրօրինակ իրականությունը: ձնարանորեն բնորոչ Հնազինույնպես են Հրաժեչտ է խոսել մի կողմից եվրոլամյուս ննանղերթալցիներին գոնվել ն ասիաաֆրիկյան կան, մյուս կողմից կան ձների յուրօրինակությանմասին: ւոսրբերվումեն ձնաբաՎերջիններս նական որոչ յուրաչատուկ Հւսւոկանիչներով,ինչպես նան ուղեղի փոքր ճավալով ն դգանգատուփիկառուց| վածքի լիստ ւլարղունակությամբ: կարելի էր մտաձել, որ այստեղ մենք դործ ունենք ոչ թե լոկալ, այլ փուլային ւոարբերություններիՀետ, ն որ աֆրիկյան ննանդերթալցիներիպարզուէ եվրոնակությունըբացատրվում վարքը, կարելի է ենթաղրել, բնութազրվումէր խիստ գրզոակաՀուկոլեկտիվներում ննանղերթալյան նությամբ,որը Հավանարար ճախ էր Հանղեցնում արյունալի ընդՀարումների:ննանղդերթալյան

ավելի խոր Հնությամբ: իրականում, առումով նրանք,ըստ երկրաբանական երնույթին, նույնիսկ ավելի նրիտաԹեսարդ են, քան եվրուղականգտածոնեՆԸ: Այսպիսով,խոսքը, ակներնաբար, Գերասիւպլետքէ դնա Հյուսիսայիններիճամեմատությամր նեանդերթալյանտեսա-

կն չիկ-Թաչ Վերա Նեասնդե

ւղա

կաղմությունը' Մ.

մովի

ԵՄ

Մ.

ձեռքի դաստակը: կիիկ-կոբաքարանձավումգտնվածնեանդերթալցու ոննտգենան ժամանակակիցմարդու ձեռքի դաստակի (վերակազմություն)

գիրը

"

Աաաա արի ակայն

ւուսկանգույքի Հեւո Համատեղ: Երկրաբանական ւվես վկայում Լին Հետ: թյունը եվրուլականննանդերթալցիներիգտածոների էին ուդեղի ավելի ավ դրանք վերջիններիցտարբերվում ո ցած ճակատայինբաժիններով,ավելի բարձր ով թմրիկով (որ իր Հայւոված վերՀոնքային մուո էր ժամանակակիցմարդու վերՀոնքայինաղեղնն, ելուստով, մի խոսքով ղսրզացած ձծնուռւսյին սակի մարդուն Հատկանիչներիողջ Համալիրով նկատելի ա թե » մամբ: ԱրտաՀայտվելէ նույնիսկ այնպիսի ենթա Հատկանիչներիայդպիսի կոմբինացիան4նավո թալցու ն ժամանակակիցմարդու խաչասերման ե կայն ղրան Հակասում են ե՛ ձեաբանական,ն Հնա ւովյալները:Մեճ Հավանականությամբ Է պնդե, ը ւո սի դեպքումմենք դործ ունենք ներքին վերակառու ն տեսակից կան սկզբի Հետ, որ բնորոչ Է նեանդերթալցու ձնա Ր մարդուժամանակակիցտեսակինանցմանը: է ի, են Պա կ արտածայտիչ ավելի Այդ առումով մարդո որոնք ղտածոները, քարանձավի թմբիկի նական տեսակից զանազանվում են միայն վե,ոՀոնքային ւտ

թ դանգով ավելի կառուցված, ւմ ար

են նրանց արտացոլում ըստ երնույթին, եղածւոարբերությունները, Որոչ տարրերուղիներիառկայությունը: էվոլյուցիոնղարզացման խումբը Հանղիսացելե, կարծիքովէրինդաղորֆ մարդարանների ժամանակակիցտեսակի Հավանաբարառաջընթաց ղարգացող, մասմեջւսկւտիվ ձեավորման սկիզբւովող,կամ նրւսնց մարդկանց պլեյստոցենի ունեցող ճյուղը: Շապելլ խումբը միջին

նակցություն

ին մի խատաչունչ Եվրուլայի Արեւմտյան սկզբում վերինի վերջում իր զարդացմամբ է կլիմայիլայմաններում ժամանակակի ցադաչտային կլիմային,որոչակիեւբն-

տ

աա

՛

ա

ետ

մնա-

ւ-

այղ ցել ն, ՀնարավորԼ, որ Հարմարվելով է ֆիայն զարգացել խոսքով, Այլ կրել: Թաց փոփոխություններ տեսակի սակայնպարզունակ դիմացկուն, չատ ուժեղ զիկապես

րուն

եաե, Մ Ա Հետեան ովՍաակ Ֆ կարելիլ Հաւ

ու

ւլւսւզայմաններում մեկուսացման է ունեցել ժամանակակից ւսննչանազդեցություն Հածոյանալով, լուրջ ւմռարկոււսյդ տեսակետը վրւս:Սակայն ււսրդուձնավորման էլ Հնաայնպես ձ նարբանության, է ինչպես Հւսնղիպում թյունների ավելի ուչ Նրանցժամանակագրական ւոեսանկյունից: գիւոության կամուստյերյան է: ւոարիքիմասինարղեն խոսվել Հնազիոորեն որը ուղղությամբ, ձեավորման

ո

Հոծ

Ց

եստինի թգ

են Շապելլ իւմբիննւանդերղւոնվել որոնցսածմաններում յանները, են բարձր ղարգացա Թալցիներիկմախքները,ընութադրվում նախատիե ուշ Հին քարի ղարի բաղմաթիվ Բանիինդուստրիայով ն խմբերի

ժամանակակիչ եե են բարի առկայությամբ: ապրում էր զզալիաՆեանդերթալյանտեսակը կայուն չէր ն

կարծլիմ ր ռաջընթաց զարգացում:Այսւղես,չատ մարդաբանների են ե բկու խմբերավելի եվրուլականգտածոներիմեջ առանձնանում ժամանակնեկների ներկայացուցիչներ:Վաղ խումբբ վաղ ն ավելի ե արա

աջեր,

է վում բնութա ուչ

ննա հոն կապված Բն վերշոնթային թմրիկով բեղ Ա Հանրապլնա, Հետ

|

ո

թաղի

ն

պրոգրեսիվությամբ,որ ինչ-որ չափով մուռենում էր մ նակակից տեսակին: Տիվիկ մարդկային այն մուենոոմ կենարոնայքքամբ էո սապետիելան ներին, թեն զիջում էր նրանց այդ առումով: կառակը,աչքի էր ընկնում կազմվածքի ՀեիՀատկանիչներով Հիչեցնում էր վաղ ն միջին ալլեյստո եւ նիններին։Մարդաբանական դրականության արաք պեղավա ճախ,ըստ ավելի տիլական գտածոների անվանում րի սլեղավայրերի, էրինդգողո ն Շապելլխմբերինեանդերթալցիներ:նրանց Նրանց են րինզոդորֆ միջ միջն.

է

ՀամաՀատկանիչների

ծապելլ էրինգսդորֆ Ջնարբանորեն պերիառկայությամբ: ն չեն Հակադրվում միացած իրար խստորեն նեւսնդերթալցիները Այսպիսով,Շապելլ խմբիմասնակեն անցումային ձների չղթայով: է, ըս մարդու ձնավորմանմեջ եղել ցությունըժամանակակից ն 4նաբանորեն " ավելի Ր ' վաղ պակաս, քան երնույթին, ոչ

ավելի

նանդերթալցիներինը: առաջաղեմ նեանդերթալյան ԱնՀրաժեչտ այնուճանդեր:, նչել,

է,

տե-

որ

կազմումերկու խմբերիգոյության բնակեցման սակի եվրոպական Հիմնվածէ խիստ Թերի Հնզաւարգուքա մասին պատկերացումը ժամեծ կասկածների տեղիքէ տալիս: Եվ կալան ութերի վրա ն՛ մչակութային (նկատիունենք Հնէամարդամանակագրական,

ն

ննանդերթայի-

Բրոոլքի- բանականգտածոների 1, խումբ,

գույՀնագիտական Հայտնաբերված ունեն մի տնսանկյունիցերկու խմբերնէլ ձնաբանական Հետ

բաւ րարղունակությամ, քը), նույնիսկ անցումային4ներ: Սակայն ամենակարհորը այեբերկու խմբերըներկայացված այն, մեջա իու չէ, Հանգամանքը վում. ժվարությամբ էր է

ն

այդ

չարք

այլ

պիսի սի

որոն, ձներո որոնք ձներով,

որ

դժվարությամբեն

են

Համեմատ

ում.

ու

ուչ

են տղամարդու, ներկայացված Հիմնականում նհանդերթալցիները

ժա-

էր դալիս ծւսնդես Հաճավս վատ էր ուսումնասիրված, գիտորեն Այդ Հաւտկավես ղերում: մարդունավոսծայրենիքի մանակակից ժամածաղումից ննանղերթալյան անկալվս Հաճալսէր կրկնվում ղիւոնականկողմնակից ւոեսակետին նակակից մարղուձաղզման մ: ններու ների աչլւատությու Շնու-

կանացի զանզերով: ննանղերթալցիները՝ Բաղմաթիվ ւաիզունակառւսնձնածատկություններ, լիստ մասնավորապես ղարզացած ոուցիկությու նները կանացի վրա ղզալիոզանզերի բեն ավելի թույլ են արւտռածչայտված, քան ւռղամարղկանց: Այսպիննանդերթալցիների կաղմումերկու ձեասով,թեն նհվրոպական բանական իմբերի զոյության վարկածը ժամանակազրական մեծ Է տեղ գրավելՀննամարղարանական զրականության մեջ,ւյն, ինչպես նան նեանղերթալյան ւոեսակի ստտեղաչարժի մեջ երկու մասին Հայացքները, տարբերէվոլյուցիոնւոենղենցների պիտի իսկ վաղ

ու

ւռեսակի|լսոր մարղումարդաբանական ժամանակակից անկավ ծւսզմանմասին ե ն րւո ւոհուսկից թյան նեանդերթուլյան որոչ Է ներկայումս մնացուկ որոչակի ւվառոկնրացումների նաւպլաչւտւլանվող կողմից մւասնագեւոների արնմտաեվրումական մանւսխամարդու» «բանական կամ,բառացիորեն՝ խասափիենսի երկԸււո ւայդւոեսության՝միջինւլլեստոցենի սինւոեսությունը:

ու

Է նեւսնդերթալյան ւոնսակիտեղըՀոմինիններիենինչպիսի՞ն

Հեւո նեանդերթալցիների սկղբում ւլլեյստոցենի դոյությունունեին այլ ձնաբանականկերպարի միաժամանակ էին կամ թույլ էին արտամւսրղիկ,որոնց մուռ բացակայում բնորոչղծերը:Հենց ւսյդ մարդիկէլ Հայտված նեանղդերթալյան նախնիներն են: Նախասաւիիենսի մարղկանց ժամանակակից ն

ւպատմությանմեջ: Պարզէ, որ այնկազմավորվելէ թարնտանիքի վաղ ն միջինւզլեյսւոոցենի ձնարանական Հնագույն Հուինինների է մի չարք առաջընթաց ւոնսակիՀիմբիվրա, ւոսրբերվում որոնցից 4Բայց ժամանակակից մարղաբանականւսն Հաւոկանիչներով: ձնավորմանմեջ նւսՀաւոկությունների ւայղ ւռնսակի մւասնակցու-

բորդ

ու

երնույթին

չի թողել քԱօշոօ ցեղի Հեւոագա զարգացման վրա: Սակայն ւսյղալիսի չէր առնում ձեւսրանական Հաչվի ւեաւսկետը ժառանգածաջորդուն ԱԾօուօ ՏՃք/Շոտ-ի թյունը լօոոօքուույջօուստ-ի միջն,ինչսլեսնան անտեսում լիովին էր, ինչպես մենք կՀամոզվենքստորն, այն Հնագիտականտվյալները,որ վկայում են վերին պալեոլիթի մչակույթի՝ մւանեանղերթալյան Հիման վրա ձնավորվելու մարդու մչակույթի

Հաւոկանիչների ննանդերթալյան առաջին Հւսյացքիցերնեացող էլ ծայրածշեղ Սակայնայդ երկու դւուսծոներն բացակայություն: մուտ կամ ւլարզունակ էլ նրանց են, այդ սլաւոճառով

բեկորային արտաճայտվածության զարգացածառանձնածատկությունների

որոչա15 դատելբավականաչափ մասինՀնարավոր աստիճանի ն դեմւոնւաւսէ թեր այդ ւոեսակետի Ինչվերաբերում կիությամբ: մեջ նեանդերթալյան ասլաժամանակի կան դատողություններին, փոտեսակի ն ժամանակակից մարղու մարղարանական ւոնսւսկի Հնա-

ն այղ փաստերից, սին:Ելնելով արտաՀայրենական բազմաթիվ

սածմանյան մարղաբաններ ոլաչտւվանումեն ժամանակակից մեջ ննանդերթալյան մւարղու ղարդացման փուլիւոնսությունը,որ աչլսատող չելս

Հայւոնի

նեանԱյդւոեսությանՀամաձայն՝ ԱլեչՀրղլիչչկան: մարդարան

է ժամանակակից դերթալյան մարզը Հանդիսանում մարդունախիսկ է ննունձնաբանական նին, վերջինիս ւոեսակըկազմավորվել վերափոխմանարղյունքում: ղերթալյան Տեղին Լ ասել, որ ւոնսակի

փուլիՀիմնավորման մեջ Հսկայական նեանդերթալյան դեր խաղաց թ. Ա. Պ.

կողմից Ուզբեկստանում,Թեչիկ-Թաչ Սկլադնիկովի

քարանձավում Հայոնաբերվածճ ննանդերթոաւլցու դւոսծուն:Մինչ այդ գտածոն Միջինն կենտրոնական որ ՀնւսԱսիայի մտարածքը,

ուչ

(Անզլիա) Ֆոնտեչնատեսությունը Հիմնվում Լ Սվանսկոմբում ձնարանականույդում (Ֆրանսիա)Հայտնաբերվածդանգերի վրա, որոնք րստ սումնասիրության ուանձնածաւոկությունների ն, միաժամանակ, ւուսրիք ունեն միջինւլլեյստոցենյան

թյան մասին պատկերացումըբաղմաթիվ տարիներիընթացքում լիստ առարկությու ններ էր Հարուցում: Նեանղերթալյան ւոնսակը

առաչին անզամ ձնակերոլելէ ԱՄՆ-ում

կեսում ն

:

ն, Հեւտնաբար, ներքին վերակառուցման փոխականության վելի մեծ չափովէ Հաամաըավորությանմասին ւլատկերացումը նւ ընդՀանուր կենսաբանական մարդաբանական սպլատասխանում ղզալիժամաժամանակաչրջւնի քան չորրորդական ւովյալներին, ՍԾօուօ Տ5ճքյՇոտ-ի կերմարդարանական ընթացքում նակածատվածի է որ ընկած նախասամփիենս վարկածը, ւպարիՀաստատունության

Այդ ւլաւոճառովէլ Հիմքում: ւոեսության Համարել: բելիընդունելի

այս

ւոեսությունը չի կա-

մեջ Հնագույն ւպլատմության Հինքարեդարյան Մարդկության ն

Հին մարդկանցֆիղիկականտեսակիձնավորմանփուլը ն նրանց մշակույթում առաջընթաց արմատականտեղաչարժերիփուլը իրար չեն Համբընկնում: Այդ Համբնկնումը ունի մասնակի բնույթ: ւտեսակիմարղը 4նավորվել է դեռես աչելյան դաՆեանդերթալյան ն բաչրջանում, նրա ձնավորմանսկիղբը ժամանակիմեջ խորանում է, ըստ երնույթին, մեղանից 200 ն նույնիսկ, Հնարավոր է, 250 Հազար տարի: Այղ պատճառով էլ Հին կայանների թաղումներից Հայտնաբերված նեանդերթալյան վաղ ձների դգտածոներն ղեկցվում են աչելյան ինդուստրիայինբավականաչավփ բնորոչ զույերկարա քով: Սակայն նեսնդերթալյան ւոեսակի գոյությունը (առավել ուչ չրջանի նեանդերթալյան գտածոները Եվրուղայում, ռաղիոածխաձնայինմեթողի Համաձայն,ոչ ավելի քան 40 Հաղար են մարդու են, այսինքն'ղործնականումՀամաժամանակ ւտտարեկան ժամանակակիցտեսակի ժամանակագրականառումով առավել վաղ զտածոներին)չէր կարողչուղեկցվել քարի մչակմանտեխնիկայի նչանակալիցառաջընթացով: Այդ առաջընթացը իր արտացոլումը զւոավ մարդկության Հինքարեղարյանպատմության Հաջորղ տնական փուլին' մուստյեի ղարաչրջանինանցման մեջ (ղարաչրջանն այղպես է կոչվել ՖրանսիայիԼե Մուսոյե բնակավայրի անունով, որտեղ պեղվել է այդ դասրաչրջանինառավել բնորոչ Հուչարձաններիցմեկը): Շատ ուսումնասիրողներմարդկության Հին քարեդարյանպատմության մեջ մուստյեն առանձնացնումեն որպես միջինՀինքարի ղարաչրջանիինքնուրույն փուլ կամչրջան: դարաչրջւանը Եվրոպայումբնութադրվում էր, Մուստյերյան ռաջինՀերթին, զործիքներիձների բարղդացմամբ, այնպիսիձների առաջացումով,որոնք չեն Հանդիպումնախընթաց ժամանակաու-

ա-

(15-20Հատվածում: Հաւոիչների չափսերը զդղալիորեն փոքրացան

ից մինչն 6-8 սմ երկարություն, ն Հնազիտականզրականության մեջ երբեմն անվանվումեն փոքը Հատիչներ),ն նրանց տեսակարար քանակը մուստյերյանՀուչարձանների գույքի մեջ ւղակասեց: Երնան եկան նոր ձներ, որոնցից ավելի կայուն են Փերիչները ն սրածայրերը:Գործիքիկտրողկամ աչխատողեզրը միայնմեկ կողմից է ն այդ քերիչը Հավանորենօգտադործվելէ մորթիներըքերելու ճամարն այդ առումով վելի Հարմարգործիք էր, քան Հատիչը: ինչսլես այդ երնում է Հենց անվանումից,ուներ սրվաճ Սրաճայրը, ձայրամասն կիրառվումէր, պիտիենթադրել, մորթիներըկտրելու, մեջ անցքբացելուն ւսյլ նպատակներով: նրանց բաՍրաճայրերից

ն են ոսկրե ծակիչներ Հանղիպում կայաններում ցի մուսւոյերյան բաղմամորթիների վկայում են կենդանիների բեղեր, որ նույնպես Էին մշակման մասին,որոնք օգտազործվում ղան ե ինտենսիվ որզես ծածճկելու հ, ըստ երնույթին, վերերկրյա բնակարանները օղտազործուա յղվիսի ինտենսիվ Ոսկորի Հագուստ կրելուՀամար: մը արղեն ոչ թե որոլնս Հարվածող զործիքի, այլ ավելի նուրը ղործիքների ւլաւորաստելուՀամար աչխատանքի ւսռարկաներ

սկղբունքորեն դարաչրջանի մուսւոյերյան ոլորտում ւոեխնոլոզիայի մարդումյուս էր: Նեանղդերթալյան նոր, առաջընթաց նվաճումն ), որ սւոացել Է (ոեւոուչ էր քարիՀարդարումն նվաճումը այդպիսի անունը, քարից փոքրիկբեկորը Հարդարում Հակածարվածի ւյլ միջոցով, էր ոչ թե նրանայլջարովՀարվածելու անջաւովում որի վրա չնորՀիվ, (ղնդանի) ճնչմանկամ Հարվածի ւսյնւոակղիրի

դրվում էր: Այղ տեխնիկանՀնարավորէր ղարձնումգործիքի Է կտրող եզրը ավելինրբորենմչակելը:Այդ ժամանակներին նան երնան գալը: Խուքը բաղադրյալ ղործիքների վերաբերում է կայծքարե չեղբերին,որոնք ղրվում էին ուկորի վերարբնրում ճեղբվածըիմնջ, ն ստացվումէր մի դործիք, որ կարելիէր կիրառել Հասավ ղարզացման վերջնական որպեսղանակ:Այդւոեխնիկան վերին Հինքարի ղարաչրֆանում: մեծ ձների բարղացումըն նրանցֆունկցիոնալ Գործիքների էր նյութական մշակույթի մյուս ուղեկցվում բաղմաղանությունը բաղաղրիչներիրարղացմամբ:Այնտեղ, ուր կային քարանձավներ, դրանք նախկինի պես ծւսոայումէին որւզեսՀւսրմարբնակաինչես ն նախընթաց ընդ որում,նեանդերթալցիները, րաններ, էին օգւովելոչ մեծ խոմարդիկ,ղերաղասում դարաչրջանների ն ոչ թե րություն ունեցող այրերիցկամ բնականքարաձածկներից ն. ճյուղավորված քարանձավմի քանի ւռասնյակմետր խորացող ներից: Բաց վայրերում չինվում էին բավականինբարդ կառուցարդեն Մի քանիկայաններում վածրի վերերկրյա կացարաններ: են այղոլիսի ղտնվող Մոլղովայում բնակարաններ: Հայտնաբերվել ՀւաՀիմնակմախքբը բնւսկարանի օրինակ, Մոլղովա-1կայանում,

քարը

դիմացան (նեանդերթալցիները ոսկորներից վաքվածէր մամոնտի կլիմայով Հերթժադաժան չոր ն տաք կլիման ցուրտ Եվրուղայի փոլվելունն իրենց ղոյությանվերջին մի ֆանիւուսսնյակ ծաղար կաթնասուննեցրտադիմացկուն ւուղրումէին այնպիսի ւռարիները ն մամոնւոր): են բրդոտ ոնզեղջյուրը որպիսիք րի Հարնանությամբ, ու

Հյուսիսային Ֆրանսիայից գործիքներ Մուստյերյան

թյունը

ունեցած թույլ սպառաղինուՊարզէ, որ նեանղերթալցիների որսր պաճանչումէր արտակարգ թյամր այդպիսիկննղանիների ն

ու

Հնարավոր պատկերացնել անՀնարին էր: Դրանց որսորղությանեղանակով,Հավանարար կերոլ, քան Հալածական ենթադրել, որ էին որսախանդակներ: Պիւտի փորվում նմանակմամբբարդացել կատարելագործվել գործունեության ընույթը, էին նան Հալածականորսորղությանեղանակներն կարող ենք բայց ղրանցմասինմենք միայն ննթաղրություններ որսր

գործիքային ա-

թյունները: իսկ

կայանմսեղիքը դրանցկտորները սպանվածկենդանիների Է դժվար մեծ Հեուսվորություններից: Այլապես ներն էին բերվում ղանգվակմախքիկառուցվածքի նեանդերթալցիների բացաւորել ւսռկայությանպատն Հղոր մկանային Համակարզի ծեղության կարող էին զարդգասռանձնածատկություններ ճառները,ւյդպիսի որպես ծանրունալ Հենց բնականընտրությանգործընթացում, ն դրսնորումներ: թյուններկրելունՀւարմարվելու ադաւվտացիայի է ԵվրոՀամարյաթե մս մերմեր ունենե մասին նի մուստյերյան այում դարաչրֆանիմասին ներկայումս յերյան "լոմ մյուս մայրցամաքներում Անղրաղառնալով ցած գիտելիքները: Հանղիպումենք մի չարք մենք մուստյերյանփուլի ընութազրին, Առաջին Հարցերի: չատ բարդ, մինչն օրս էլ լուծում չունեցող Հիմնա Հերթին դա տարաճքներիանբավարար Հետազոտվածլինելու է: Հին Աչխարչումբիչ չեն Հազարավորկիլոմետրեր Հանդամանքն ղարաչրջանի որտեղ Հայւոնիչե մուսւյերյան ւռարածքները, ձգվող մուսւոյերյանղարաչրֆան ոչ մի Հուչարձան:Այդւլայմաններում նում նհանդերթալյան մարդու մչակույթի տեղայինբազմաղանուն է թվում, որեէ փորձ վաղաժամ ուրվազծելու թյանպատկերն անծրաժեչտէ սաշմանափակվելառանձինչրջաններումմուստյեի ղիտո- | Քիչ թե չատ անառարկելի միայն մի քանի մասին բնույթի ն

ասվածը Վերը

արտացոլում ամբողջովին ու

:

ւսսել, Եվրուղայում Հերթին,ւզիտի Առաջին ղություններով: երնում Է յուրօրինակությունը ւոեղային ւսռանձինՀուչարձանների ավելիբարձր չեն իւմբավորվում բայցդրանքՀաւտւսկորեն որոչակի, Հարնան լխոււքով, Այլ մեջ: կարզիինչ-որ ընդՀանրությունների որ

իկ մեջ նկատվումեն զղալի տարբերություններ, Հուչարձանների են

դրսնորվում ավելիՀւսճախ ընդչակառակը, նմանություններն, միջն Հեռավորուայն դեպքերում, երբ առանձին սլեղավայրերի

էլ. նրբ Հնազետներն առանձնացնում են այսպես կոչված Հնազինման զույքի տիապլարանորնն տականմչակույթները, այսինքն են նեղ ունենում ւոեղայնացվածություն, ղրոանք Համալիրները, է. Հեարավոր գոտի: տարածման սաշմանափակ մոտ են այն մասնազետները,որոնք ընդշանրապեա ժլատում ավելի են քարի մշակման տնխնիկայի օրինաչափ տարրերությունների մուստյերյան դարաչրջանում,ղտնելով, որ նեանառկայությունը Լր քարի ղերթալցիներիյուրաքանչյուր կոլեկտիվ ղարզացնում

իր սեական, մչակման

ու

որ

Այդ ւլատճառով է մի քանի Հարյուր կիլոմետրի:

քարն

կենդանու սովորուՀմտությունՀամբերություն, քաջություն, Այն արտակարզվւուսնդգավոր միայնակ իմացություն: թյունների ոչ այլ է ու

Հասնում

նման

ճշմարտությա

պատածականորննձնավորված Հմտումուռեցման ղեպբում

ինչպե՞ս վերաբերե

աոկա նն: ինչպես արղեն ասվել Լ, կանությամբ է

այղ

ՀիմնաՀար

լու ծված լինելուց: դեոնս Հնեոու ընդանուր ասոռմամր աթ »Ը աե Հ է, ՌՌուրմ սածմանների ԻԺ, «րոմ լ ով Եվրոպայի Ը Հե Հերթին, ն ղարաչբըդիտարկել Աֆրիկան, որտեղ մուստյերյան ջին ջանինբնորոչ, կատարելապեսյուրատեսակ, եվրուլական ձներին նան Հին ուչ չնմանվող ղործիքները չարու նակում են Հանղիսլել նան ն Միջին Ասիայի,ինչպես կովկասի քարի դարում: Առաջավոր մուստյերյան կայաններիցՀայտնաբերվածքարն ղույքը մչակման ալ բայց դրա մ մակարդակով եխն չի զիջում ն եվրուլականին, տեխնիկայի մու ղարաւաւվրած ստյերյան ձները դեռես կայունչեն: Սիբիրում եմ Հաճախ մնչ որոնց զործիքներ, էին պ ատրաստում չրջանի մարդիկ Հանդիպում են բավականաչաւիՀին. խոչոր ձների օրինակներ: Ասիայի,բոլոր ղեպքերում Նույնը կարելի է ասել կենտրոնական |

:

Ը

դա

Լը

ւտ

առա-

,

|

ի

Արոն մասին: օրինա Մոնղոլիայի ա Կի ԱսիայիՀյուսիսի միջին Հինթարեղարյան նորազույն

լյան

Հայտնա-

կարծեքթե վկայում ղեռնո մուսւոյերյանփուդորձությունները նք լում քարի մչակման վերին Հին րարեղարյանեղանակներիծազմսն ւկնչայտ է, որ միջին Հինքարի դամասին: փուլումնեանդերթալցիներով ւյսինքն մուսւռերյան րբաչրջւանում, ներկայացված մարղկությունը մչակույթի զարգացման արդեն են

:

:

ւ

կատարելապես

աչխարծշաղզրակ բավականաչափ չնորճիվ. մակարղակի բարձր սկսում էր զարսածմաններով բաժանվածտարբեր չրջաններում էր ստեղծում նախաղրյալներ ուղիներով,ինչը զանալյուրածատուկ

ւ

ւոռարբաժանՀետագա դարաչրջաններում ւռեղային մշակույթների Համար:

ման 8-13

Տ 2. ՄԱՐԴԿԱՑԻՆ

ռ

ՆԱԽԱՀԱՄԱՑՆՔ

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ ԾԱԳՈՒՄԸ

(ՆԱԽՆԱԴԱՐՅԱՆ

ՄԱՐԴԿԱՑԻՆ

ՀՈՏ)

Մարդկային առաջին Հասարակության ալրստմականվերականզնումը նախնաղարիվառոմությանթերես ամենաբարդ|սնդիրն է։ Որնիցե ուղղակի զուդաՀեռների բացակայության պատճառով նրա մասին կարելիԷ դատել միայնրու ւովվլալների: կողմնակի Դրանքմի կողմից մեր տեղեկություններն են կաւզիկների Հուռերում եղած փոխչարաբերությունների ւասին,մյուս կողմից' Հնաինչպես նան ազգիտության մարդաբանությանորոչ փիաստեր, դարանության այն փառւոերը,որոնք քիչ թե չատ Հավանականությամբ կարող են ղիտվել որսլես մարղկության Հնաղզույն,մինչբանեւսկան վիճակի մնացուկներ: Այղ տվյալների Համադրումը ն վերլուծումը Հնարավորություն Է տալիս ընղչանուր, թեն չատ Հարցերում նան վարկածային պատկերացումկաղմել այն ժամանակների Հասարակականկյանքի մասին, սակայն, իշարկե, տեղ են Թողնում նան բաղմաթիվ չպարղարանվածՀարցերի, զուտ ւտրամաբանականկոաչումների, վիճելի ենթադրությունների Համար: ինչպես արդեն ասվել է, Հասարակականկազմակերպության սկղբնականձեր Հայրենականզիտության մեջ Հաճախ անվանում են «նախնադարյանմարդկայինՀուռ»: չատ դիտՄիաժամանակ, են, որ ւոյղ իրավանականներ դտնում ւոերմինի օգտագործումը չափիչէ, քանի որ նրա մեջ միավորվում են երկու անձամատեղելի Հասկացություններ, Հարաբերությունների Հուռայինբնույթը վեբագրվում է նախնադարյանմարդկայինկոլեկտիվներին,Հետնաբար տեղի է տրվում վուլզարացման, Հասարակական ղարդգացման ւլրոցեսների կենսարանականացման: այղ առարկությունը Սակայն Հաղիվ թե Հիմնավորէ: «Նախնաղարյան մարղկային Հուռ» տերն. Հին է մինըՀենց լավ վերարտադրում Հնաղույն մարդկանց կաղղիալնկտիկականյուրօրինականությունը, մոււկերւվլության կենդանիներինախամարդկայինՀոտից «ոլատրաստի» ձնավորված ՇՀաու

սարակությանը Այդ պատճավերափոլսվելու անցումային վիճակը: ռով էլ այստեղ նրա փոխարեն ներմուծելով «նախաՀամայնք» ենք ւսյն նկատառումներով, ւոերմինը,մենքղեկավարվում որ ւսյն Հարմար է

ե

Համառուո:

ժամանակաղրականինչպիսի՞ սաշմաններով Է թվագրվում նախածՀամայնքը: Նրա սկիզբը, ակներնարար,Համրնկնում է կենդանական աչլսարՀից մարղու անջատմանը ն Հասարակության Ոչ մի տարակույս չի Հարուցում այն Հանդակաղզմավորվելուն: մանքը, որ նպատակաղրբվածաչսատանքային զործունեության երնան զալու Հետ են կապված ոչ միայն բնության Հեւո մարղու այլն նախասկգբնական փոփվոլությունները, ծւսրաբերությունների մւսրդկային կոլեկտիվներում անդամների միջն եղած փոխչարադարաչրջանիսկիղբը նախածամայնքի Այսպիսով, բերությունները: ն կիԷ պատրաստվող դիտակցաբար Համընկնում միանդամայն րառվող աչխատանքի արչեստական գործիքների երնան դալու ՇՀեւո:ՆախաՀամայնքի վերջին սաՀշմանըմարդկային «պատրասւ տի» Հասարակության՝ ոոճմականկարգերի Հանդեսզալու ժամանւսկն է: Դեռնես 30-ականթվականների սկզբում ՀնազետներՊ. Պ. ենթադրում էին, որ անցումը Եֆիմենկոն ն զ, ի. Բորիսկովսկին ւոոծմականկարգերինտեղի Է ունեցել ուչ Հինքարի ղարի սաճմանասղզլխին: Հնազիտականնոր զտածոներըչեն ժլւտում այղ ենժադրությունը, բայց Հնարավորություն են տալիս ենթաղըել նան, որ նախածամայնքիցտոշմական Համայնքինանցումը կարող եր տեղի ունենալ նան ավելի վաղ: Հեւոնաբար, նախածչամայնքիդարաէ վաղ պալեոլիթից միջին կամ ուչ ւզաչրջանի վերջը Համբընկնում Հեւո: Նոր անցման ւովյալներըդեռնս իմաստավորման լեոլիթին ն ունեն, կարիք մենք այստեղ կՀեւոնենք նախաՀամայնքիդարաչրջանի նախկին Համաժամանակացմանը: Բարեդործիքներիառաջընթացզարգացումը,իր մարղու ֆիղիկական կերպարի փոփոխությունը ն, վերջապես, այն Հանդամանքը, որ տոչմական կարգը չէր կարող ծաղել միանգամից,։պատբւսստի ձնով, վկայում են, որ նսխաչամայնքը ժամանակիմեջ քաէլ Հաճավա միօրինակ4ն չէր: Այդ ւզատճառով բացած, ւուսրբերա1 ննանդերեն վաղ նախածամայնքը կում Հնաղույնմւսրղկանց թալցիների ավելի զարզացած նախաչշամայնքը:Որոչ զիտնականնույնիսկ անվաւյղ ուչ նախածամայնքը ներ ննանղդերթալցիների նում են Հատուկ տերմիններով («նախնադարյան Համայնք» ն ւովյալ դեպքում այլն):Այնուճւանդերձ, ո՛չ ինչ-որչափով ՀամընդՀանուր կարձիք, ո՛չ էլ կայուն տերմիններչկան: ըստ երնույթին, իրենից ներկայացնում եր Նախածամայնքը, մարդկանցփոքրաթիվ խումբ: Բիչ Հավանականէ, որ մեծ խումբը

իրեն կերակրել կարողանար վաղ Հին արի ղարիմւսրղոււտեխն նիկական Թույլ ղինվածության կերակրիՀայթայթման ղժվարության ւղայմաններում: մեծ ծախս է Հավաքչությունըժամանակի ւլածշանջում,ինչպես նան արղյունքը փոքր է ն քիչ սննղարար, իսկ է նախնաղարյան ինչվերաբերում արղեն Հայտնի մարդուն խոչոր որսին,ապա այն էր մեծ ղժվարությունուղեկցվում ն րով,բաղ աթիվղոչերով միչւոչէ, որ ՀաջողԷր լինում:Այդւվիսով,ղժվար է սլատկերացնել, որ նախաչամայնքը 20-ից Յ0 Հասունանդամից վելին լիներ:Հնարավոր է, որ այդպիսի նախամիավորվումէին ավելի մեծ Համայնքների Համայնքները մեջ, կայն այդպիսի միավորումըկարողէր միայնպատաճականբնույթ

եդանինորի

սա-

կրել: Նախաչամայնքը, Հավանորեն, որսորդության

ն

Հավարչու-

թյան նպատակով ւնկանոնկերով ւոեղից-տեղ կոփոխաղրվող լեկտիվչէր: Զժոուկոուդյանի մեզ են ներկայացնում ւզեղումները բաղմաթիվսերունդներինււուսկյաց կյանքի ւպզատկերը: Հարաբերականնռւուսկեցության մասինեն վկայում նան վաղ Հին քարի դարիժամանակների բաղմաթիվ քարանձավային կացարանները, որ վերջին են ւոարիների ընթացքում ւպեղվել Եվրասիայի ւուսբի-

նանա Հնարավորություն

կերակրման

մոա

Գ

ըբ

ե արե

ւ

լի

որ չորրորդա-

ժամա

ն,

ղաղրված Հարմարծածկերն ու Փարանձավները օգտաղործել որպես մշտականբնակարաններ: Է, որ Հավանական ու

այղ

բնական

ւոարվա, քանի Անա ամ ակրավեում Հին օգտագործվում յնիսկ ւսժիվ սերունղների մի

կյա՝ թի

բաղ

,

թացքում:Այսպիսի Հաստուղւուման կննսաձնի դործում, մեծ ղեր է անմւսրակույս, կւաղացել որսորդության զարզացումը:

Ը

|

ՈՐՍՈՐԴՈՒԹՅԱՆ

ԳՈՐԾՈՒՄ

ԴԵՐԸ ՆԱԽԱՀԱՄԱՑՆՔԻ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

Դժվար է ասել, թն Հնազույն Հին մարդկանցտնտեսության ո՞րն Է եղել առաջնայինը՝ երկու բնագավառներից Հավարչունրանց Թյո՞ւ նը, Թե՞ որսորդությունը: Հավանորեն, ճարաբերակցությունըտարբեր պատմականդարաչրֆաններում, ւուսրբերսեու

ղոններում, ւուսրբերաչլխարձազրական սլայմաններում ւոսրբեր է է, որ Հննց որսորղությունն եղել:Այնուամենայնիվ, անտարակույս

էր ոոնտեսությանառաջաւոարբնագավառը,որով չատ Հարցերում ւզայմանավորվումէր մարղկայինկոլեկտիվներիզարգացումը: կախվածայս կամ այն ։տարածքի կենդանական աչլւարծից, որսորդության օբյեկտ եին ղառնում տարրեր կենդանիներ:Արնադարձային ղզոտումղրանք գեւտաձիերնէին, տապիրները, այծ-

քաղները, վայրիցուլերըն այլն:Աչելյանկայաններում Հայտնա-

բերվող կենղանիների ոսկորների մեջ երբեմն Հանդիպում են նույնիսկ այնպիսիլսոչոր կենղանիներիոսկորներ,ինչպիսիքփղերն են: ԱվելիՀյուսիսային Հրջաններում որսում էին ձիեր,եղջերուներ, վայրի ): Երբեմն էին զիչատիչ վարազներ, ցուլեր(զուբրեր սպանում արջեր ույնչպես օգտաղործվում էր սննդի մեջ: Բարձրլեռնայինգոտում, օրինակ, նեանդերթալցիների մուռ գերազանցում էր լեռնային այծերի որսը, որ Հաստատվումէ վերը արդեն Հիչատակված Թեչիկ-Թաշչքարանձավիգտածոներով:Որսորդությանծավալի մասին ինչ-որ չափով կարելի է դատել կայաններումգտնված ոսկորների քանակով: Այդ կայաններիցչատերի մչակութային չերտը պարունակումէ Հարյուրավոր,իսկ երբեմն նան Հազարավորկենդանինեբի ոսկորներ: աչելԲւսցիարդենՀիչատակված Զժոուկոուղյանից, յան ժամանակաչրջանի այդպիսիխոչոր կայաններեն Հայտնաբերվել Տորրալբայում(իսպանիա)ն Աստղաղիտարանի քարանձավում (իտալիա):Դրանցիցառաջինում,օրինակ,Հայտնաբերվելեն ավելի քան 30 իղերի ոսկրե մնացորդներ,չծաչված մյուս կենդանիները: Ճիչտ է, այդ կայաններըբնակեցված են եղել նրկարատն ժամանակամիջոցում,այնուչանդերձ, ակնառու է, որ որսորդությունը կարնորնչանակություն ուներ նրանց բնակիչներիկյանքում: Խոչոր կենդանիների,Հաւոկապեսնրանց, որոնք չրջում են Հոստերով,որսը, ինչպես արդեն ասվել է, ղժվար Է պատկերացնել

քարանձավային Քանի միսը վենդանինքր՝ որոնց բաուծանր» աշխար ի րատությունը երկար ակով օգւվել է,

ա Է Հեւոնաբար, ի րածքից Թույլ էր տալիս Հաջողտեամ

Ծ

ու

լ

ռ

ռաղինությունը չափազանց թույլ էր, որւլեսզի նա կարողանար սպանել խոչոր կենդանուն: անմիջականորեն իՀարկե, ւայղիսի ղեպքեր լինում էին, բայց ղրանք պետք է ղիտել որպես րացառություններ ն այն էլ զերաղանցապես Հոտից ետ մնացած ծիվանղ կամ թույլ կենղանիներիորսի ժամանակ: Որպեսկանոն, Հնազույն մարղիկ կարող էին Համարձակվել սպանել խոչոր կաթնասուն կենդանիներինմիայն Հալածական որսորդության դեպքում: Հավանաբար,նրանց վախնցնում էին աղմուկով, կրակով, քարերով ե, է տալիս չատ կայանների ցույց քչում ինչսլես ւոեղադրությունը, էին դեպի խորը կիրճը կամ կտրուկ զառիթափը: կենդանիներն ընկնում էին ջախջախվում,իսկ մարդուն մնում եր միայն արագացնելնրանցմածը: ԱՀա թե ինչու Հենց որսորդությունը ն, ամենից առաջ,խոչոր կենդանիներիորսն էր աշխատանքային դործոււէ ության չ այն ձեր, որ ամենիցավելի էր |սթանումնախածամայնքի կաղ ականե էր նրա անդամներին ըպվածությունը, ստիպում ավելի սերտորենՀամախմբվելաչխառտանքի պրոցեսում ն ցուցադրում էր նրանցկոլեկտիվիզմիուժը: Միւսժա իա մանակ, մսեղենսնունդ սւոանալու որսորդությունը Հւսլ ատարար ավելի արդյունավեւո աղբյուր էր: Հասկանալիէ, որ կենդանականկերակուրընախնադարյանմարդիկստանում էին ոչ Ճիչտ նույնովես, իայանկաթ" ւսուններորսալու միջոցով: ինչպես դա ղդործադրվում էր Հեւոագայում, վելի զարգացած ղգալիորեն մարդկային Հասարակություններում նրանք որսում էին միջատներ, սպանումէին երկկենցաղներ, սողուններ,մանր կրծողներ: Սակայն խոչոր կենդանիների որսը նրանց տալիս էր ավելի մեծ Հնարավորություններ: ի ղեպ, միսը, որ ւլարունակում է մարդկային օրզանիղմի Համար կարնորագույն նյութեր սպիտակուցներ, ճարպլեր,ածխաջրեր,ոչ միայն Հազեցնողսնունդ էր, մանավանդկրակի վրա մշակելուցՀետո, այլն արագացնում էր նախնադարյանմարդու աճը ն բարձրացնում էր կենսագործունեությունը: ու

|

մեմ

ՆԱԽՆԱԴԱՐՑԱՆ

ԿՈԼԵԿՏԻՎԻԶՄԻ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Մարդու անջատումը կենդանական աչխսարչից Հնարավոր դսրձավ միայն աչլաատտանքի չնորՀիվ,որն ինքնին մարդուկողմից բնության վրա աղղելու կոլեկտիվ ձե էր: Անցումր նույնիսկ ւլարղազույն աչխաւտանքային ղործողություններին կարող էր տեղի ունենալ միայն կոլեկտիվում, վարքի Հասարակականձների ւպայմաններում:Այղ Հանգամանքը Հնարավորություն Լ ւուսլիս ւլնդել, որ մարղազո-յացման ն նախնադարյանՀասարակության պատմության ամենավաղ փուլերում արդեն կարդավորվում էին սննդի ձեռքբերումն բաչխումը, սեռական կյանքը ն այլն: Այդ պրոցեսըուժեղանում էր բնականընտրության ազղեցությամբ, որը նպաստում էր Հենց այն կոլեկտիվների Հարատնեմանը, որտեղ ավելի ցայտուն էին արտածայտվում սոցիալական կապերը, ն որոնք ու փոխօգնությունը, դնությունը րոնք ղիմազը դիմաղզրավում էին թչնամիներին Հ ը որպես ը նական աղետներին, ղ րին, որ միաձույլ 1 միավորներ: ըներ ՀաՀալածականորսորղության ւրղեն նչված աուսցջընթացը, մատեղ պաշտպանությունը զիչատիչ կենղանիներից, կրակի ածպանումը՝ բ որաոլ այ ամենը ը նպաստում նպ էին նախաՀամայնքի յեք միաման ում բնազդ բնւս ապա` վոբմանը, դնությ զ ի տակ ց սփոխօ նությանսկզբում ւսկան ապա՝ ված ձների երնան գալուն: կոլեկտիվիմիավորմանընպաստում էր նան լեզ լեզվի կատարելագործումը, րելագործումը, որի որ մասին կխոսվի Հետագայում: գայ մեծ ԲայցՀատկապես առասցընթժաց ւռեղիունեցավ նախածամայնՓի գոյությանեզրափակիչ սիուլում'մուսւոյերյան դարաչրջանում: Հենց այդ դարաչրջանին են վերաբերում կոլեկտիվի անդամների նկատմամբ Հոդատարության վառ վկայությունները՝ թալյան թաղումները: ու

այս

-

,

ննանդեր

ռ

ՍԵՌԱԿԱՆ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՆԱԽԱՀԱՄԱՑՆՔՈՒՄ

Նախաձամայնքում սոցիալականն կենսաբանականսկղբունք-

ների միջն եղած պայքարի Հիմնականգծերից մեկր որդեծնության կամ սեռական Հարաբերություններն են: Այստեղ կենդանական բնազդները պիտի արտացոլվեին առանձնաճատուկ ցայտունուճնչում կրեին զարգացողՀաթյամբն, Հեւոնաբար, ուժեղագույն սարակության կողմից:

Էւսյն Հարցը, թե ինչպեսէին կաղմաձւազում Ամենից առաջ նակերպված սեռական Հարարբերությու նները նախածամայնքին խորդող մարղու նախնիների կենդանական միավորումներում: Նրանց որոչակի, թեն. իչարկե, բոլորովին էլ ոչ լրիվ նմանակը կարելի է տեսնել պրիմատների սփոխճշարարերություններում, րոնց ուսումնասիրությանը վերջին տասնամյակներումղզալի ո-

ու-

չաղրությունէ Հաւոկացվել: Ներկայումս ւսւպրողկապիկների որոչ ւռեսակներ, օրինակ`չիմպանզեն ն գորիլան, ապրում են ղույզային ընտանիքներով,մյուսները՝ այսպես կոչված Հարեմայինընտանիք-

ներով, որ կազմված է խոչոր ե ուժեղ արուի կողմից ղեկավարվող մեկ-երկու տասնյակ էգերից: Առաջնորղիցբացի, Հարեմայինընւոանիքիկազմում լինում են երիտասարղարուներ, բայց սովորաբար նրանք չեն մասնակցումբաղմացմանպրոցեսին՝ առաջնորդի Հետ մրցակցությանըղիմանալու անչնարինության պատճառով: Երբ միքանի ընտանիքներմիավորվումեն Հուռիմեջ, նրանցիցյուբաքանչյուրը պաճղանում է որոչակի մնկուսացվաճություն,որը սակայն չի բացառում էզերի Համարւոարվողկռիվները:

ղոյությունունեիննան.մարդունախնիների Համայնքներում: Բոլոր

դեղլքերում այստեղ նս Հարեմայինկամ ցանկացաճայլ կենղանաբանականընտանիքըանտագոնիստական էր Հուռայինմիավորմանը: Այղ պատճառովէլ մեր գիտնականների մի մասը գտնում է, որ որպես Հասարակական կազմակերպության նախածամայնքը՝ սկզբնականձն. կարող էր առաջանալմիայն նրա մեջ կենդանաբանականընտանիքների լուծվելուն Հասուն արուների փոխաղարձ Հանդուրժողականության այսինքն չկարգավորված արդյունքում, սեռւսկան կամւզրոմիսկուիտետի" ծարաբերությունների Հասւուււոմսն Այդ վարկածի Հետնանքով: ելնում են ոչ կողմնակիցները

միայնտրամաբանական ղաւտողությու ններից, այլն.որոչ աղզարանական ւովյալներից,այն է' Հետամնաց չառ ցեղերի Հայւոնիւպրոմիսկուիտեւտային, խրախճանային որի ւոոնակատարություններից, մե՛ջտեսնում են սեռերի ծւսրաբերության նախասկզբնական ասզաչոությանմնացուկներ: դոյություն ունի ն նոր կողմնակիցՍակայն

ներ է ձեռք բերում մի այլ տեսակետես, Համաձայնորի նախաճծամայնքըիրեն նախորդող կենդանական միավորումներից ժառանղել է Հարեմային նրան բնորոչ ընտանիքը սեռականՀարաբերություններիկարգավորմամբ: Եթնդա այդաեսէ, ասլա նախածամայնքը

լսմբավորումներից, պիտիկազմված լիներ մի անի Հւսրեմային իրենց որոնք ժամանակ ժամանակ պիւոիվերախմբավորվեին ւո

առաջնորղիմաՀվան, կանանցպատճառովտեղի ունեցող կոիվների ն այլ ղեպքերում ն, ընդՀանրապես, պիտիլիննին ավելի անկայուն,քան ինքը' նախածամայնքը: Դեոնս չկան այնպիսի Հավաստի փաստեր,որոնցով Հնարավոր լիներ դատելնախածամայնքում սեռական Հարաբերությունների մասին: Բայց բոլոր դեպքերում անտարակույս է, որ սեուսկան ւզրոմիսկուիտետը,առավել ես' Հարեմայինկամ նրան նման մեկ չէին կարող չդառնալ արտաղրական ւսյլ կազմակերպություն ն 4նավորվող Հասարակության միավորումըբարդացնող կյանքը Նախածամայնքի ներքին կոնֆլիկտների մշտական աղբյուրներ: Հետ վելի ժամանակի անչրաժեչտությունը ղարդացման անվելի էր պայմանավորումսեուսկան ոլորտում կարղզավորման Հրաժեչտությունը,սակայնայն Հարցը,թե ի՞նչ ձնով էր ընթանում Հանեւսյդ զործընթացը, մարդկության Հնագույն պամության լուկներից մեկն է: ու

ա-

ԵՎ ԽՈՍՔԻ

Տ 8. ՄՏԱՄՈՂՈՒԹՅԱՆ

ՈՒ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

ԾԱԳՈՒՄՆ

ՆախնադարյանՀասարակության ւլատմության բազմաթիվ չարքում այս մեկը, թերես, ամենաբարդնէ: Մեղ ՀիմնաչՀարցերի թե որեէ ւոեղեկություններ ւսյն մասին, չեն Հասելփաստագրական էին Հաղորդակցման ավստրալուզիթեկնեեղանակները ինչպիսին Հուռերում,առավել բի, պիթեկանթբուլներին ննանդերթալցիների նս, որ որեէ ուղղակի տվյալ չկա մարդկային մւոածողության Մեր մասին: ւորամաձնավորմանն ղարդացմանառաջին փուլերի ողջ տեղեկատվությունն դրության տակ զտնվող դործնականում ունի կողմնակիբնույթ, ն ղրա օգնությամբ մենք կարող ենք բայց ւզարւուսվոր ենք սլաւոկեր, նւսլՔիչ թե չատ ճշմարտանման մասին: միչտ Հիչել դրա պայմանականության Արդեն19-րդ դ. երկրորդ կեսիներնհանեկանմտածողության լեզվի ծազման ն Հետագա զարգացմանՀիմնախնդիրների մեկէին իսկաուլանքընդգծում Գիւտնականներից նարբւսնություններ: ն լեզվի միջոցով դրա արտամտածողության ւվես մարդկային ստա-

ու

Հայտմանանքակտելիությունը, առանցլեզվական ձնեակերպման չկա միտք, ինչպես ն ինքը` լեզուն, դոյություն ունենալ չի կարող

առանցմւոսծճողությաւն ղզորձրնթուցի:զիտականխոչոր նվաե էր, քանիոր լեղզվարաններն ւայղ ղրույթիըմրոնմանը ՀիմՀւսսան մի բւսնի տասնամյակ նավորմանը ՀւաՀեւոո: Սակայն Դ

ճում

կանալի է, որ լեզվին մտածողության միասնականության Հիմնավորումը, որ ինքնին բացառիկ կարնոր Է փիլիսոփայությանտեն այդ ղրույթնընդունելը սանկյունից, չի ւպզարզաբանում խոսքիայն կոնկրետձների Հարցը, որ ւսյն ունեցել էր Հնազույն Հոմինիղների մուո ն էր ունենալ չարունակում նախնադարյան ծասարակության պատմությանընթացքում,ընդՀուղլ մինչն ժամանակակից ւոեսակի մարդուՀանդեսգալը: Մուո 60 տարի առաջ ականավոր լեղզվարան,բանասեր, մչակույթի պատմաբանն նույնիսկ Հնագետ աղզզարանՆիկոլայ Ցակովլնիչ Մառը առաջ ֆաչեց ն 4ղտում Լր Հիմնավորելկինետիկլուսթի՝ չարժումներիլեղվի զաղափարը,որն, իրը, ներՀաւոուկ էր Հնազույն նախնադարյան մւսրղուն ն նավսորդել էր Հընչունային լեզվին: Այն քննաղատությունից, որին ենթարկվեցին Մառի ւոնսականչատ ղրույթներ Հեւուսգա դիտության կողմից, բաժին Հասավնան չարժումներիլեզվի տեսությանը, այն ճանաչվեց որպես ոչ զիտականՀնարանըն թաղվեց պատմության արխիվներում:ԱյնինչՄառին նրան կողմնակիցմի չարք զիտնականների դաւոողությունները մերկապարանոց չէին: ՆրանքՀիմնվում էին ազգաբանական դիտարկումների ընդարձակչարքի վրա, Համաձայն որոնց մեր ժամանակներին մոտիկն նույնիսկ ժամանակակիցչատ Հետամնաց(նախնաղարյան) կոլեկտիվներում լեզուներն ունեն կինետիկ-չարժումային բնույթ: Ոչ առանց Հիմքինրանք մատնանչումէին, որ լեզվի Հնչյունայիննյութն իր ղարզացման Համարժամանակէր պածանջում,իսկ ձնունղ առնող Շասարակական Հարաբերությունները Հաղորղակցության ւռումով պիտի սպասարկվեինլեզվի միջոցով:Այդ ւպզարադաներում ժեստը, չարժումըիմաստ էր սւուսնում,կրում էր ինչ-որտեղեկատվություն, չարժումն Հաղորդումը կանոնականացվում էին,Հաղորդումը ամրագրվումէր չարժմանը, ասաիճանարար աոան մոռա չակի ամրագրվածիմաստներկրող չարժումների ամրողջություն, որն էլ նչանավորումէր խուքի զարգացման մինչՀնչյունային փու(ը: Ավելի զարգացնելովայղ վարկածը, կարելի Է Հեչտությամը ոուս

ու

ու

առանձին Հուռերում Թե ւսյղւկայմաններում ինչսլաստկերացնել,

լեզուները, պատաչականորեն ւվես էին ձնավորվում չարժումների կամ մարղկային Հողգերանական Հւաւոկությունների աղղնցությամի

էինւուսրբերչարժումների ամրագրվում ւռարբերծւաղորդումներն ն, Հեւոնաբար, ժեստային Հաղորղակցման Համակարգերը, Լոււռարբնրվում էին լինելով միատիպ, միմյանցից, ընդծչոււղ Թյամբ

մինչն մարդկանց մեկմեկու չՀասկանալը: ւորված լինեՄառիվարկածձր,երկար տարիներ մոռացության լով, անսպասելի աջակցություն ստացավ չիմպանղնին խուլճամվերջինւիորձերի բերի լեզունսովորեցնելու ժամանակ: Փորձերը կատարվումէին մի քանի կենղանիներիՀետ ն արտակարգ տպավորիչ արղյունքներ տվեցին: ՇիմպանղեինՀնչյունային լեզուն վորեցնելու բոլոր բազմաթիվ փորձերը Հենց սկղրում անչաջողության մատնվեցինմարղկային Հնչյուններ արտաբերելուն նրանց ձայնայինապարատիչՀարմարվածությանպատճառով:Բայց, երբ փորձեցիննրանց սովորեցնել չարժումներիլեզվին, չիմոլանղդեները դուրս նկան չատ ընդունակ աչակերսոներ,մեկ-մեկուկես տարվա ընթացքում նրանք տիրապետեցինՀարյուրից ավելի բառերից ն ղրանք բացարձակորենտեղին էին օզկազմված բառաւմզաչարի տադործում, նույնիսկ իրենց Համարանսպասելի,փորձով չնախաւտեսվածիրավիճակներում:Հեւտաքրքիրէ, որ չարժումների լեզվին տիրապետելըվերափոխեցնրանց վարքը, իրենց «չխոսող» ցեղա«խոսող Հեմկիցների ծեւտ մի խմբիմեջ միավորելու ժամանակ ւպանզեներըզգում էին իրենը օտարումը ն ձղւոում էին դեպի փորձարարներին՝մարդկանց:Եվս մեկ Հետաքրքիր փաստ, մայր չիմպանղեներն այղ լեզուն սովորեցնում էին իրենց ձագերին: Այնուչանղերձ, որքան էլ փայլուն լինեն այղ փորձերի արղյունքները, կինետիկլեզվի տեսությունն ունի օրգանականմի խոճաչոր թերություն, չարժումների լեզուն ճեռավորությանվրա չի ն ղորդվում միանզամայնպիտանիչէ մթության մեջ, որով նրա ֆունկցիոնալ Հնարավորություններըմիանդամիցկտրուկ սաչմաեն: Վերը ասվեց, Հալածաոր Հնագույն Հոմինիդները նափակվում կան որսի ժամանակ կենդանիներինվալվսեցնումեին ինչ-որ աղմուկով, այդ թվում՝ սեփական Ճայնով: Բոլոր կապիկները, նեբառյալ մարդանմանները, ձայնավորվաձ կենղանիներ են ն այս կամ այն ձայնն արձակելը նրանց ճամար բնական երնույթ է: Սրանք, թեն կողմնակիորեն, այնուշանդերձ, բավականին լիարսո-

են, որ ՀնագույնՀոմինիդները ժեքությամբապացուցում ձայնավորված էակներէին, ն նրւսնցմուռաոկա Էին ձայնային Հաղորդակցությանսկղբնական, չաւոԹույլ. բայց միանգամայն ղգալի է, որ սկղրնական չրջանումձայնային սաղմեր:Շաւո Հնարավոր

Հաղորդակցությունն ուղեկցվում էր չարժումենրով, սակայն ձայչատ ավելի Հարուստ ներունակ Հնարավորությունները իտի լինեին վճոորոչն դուրս մղեին Հաղորդակցության

նայինլեզվի

ե, Հետնաբար, լեզվի ըմբոնումը, ծողության

ծնվելէ բայական կարզը

մեջ ամենից առաջ կատաՄիաժամանակ,

): (նոմինացիան՝

է գործողության ակնչայտ է, որ ոչ ւվակաս կարնոր րելապես մր: անվանական կարգը, թենւսվելի անվանու ռարկայի Այսպիսով, ւ-

սաշմանափիակձնով, պիտի զոյություն ունենար բայական կարզի Հետ Համատեղ: Բառապաչարի կաղմբ ղժվար է վերականգնել, մսեղիքի մււթե ուտելի բույսերի, որսիօբյեկտների, դրանքգուցե

չարժումային միջոցներին, որպեսւսղքատիկՀնարավորությունՀարաբրեւսչխատանքի ղործիքների, մերձավոր ցեղակցական սերի, է, տսածմանափակ ներով Մ որ զլիխավորն նան Եթե խոսեՀամակարդի: են, ցույց անվանումներն ինչսլես ղործողություն րությունների լու լինենք Հնագույն Հոմինիդների Հնչյունային խոսքիանմիջական օդւովելն ոչ մեծ Հավաքածոն: Այդ բառապաչարից ւովողբառերի Հիմբի մասին, ապս ւսյն ղոյաքած Է բարձրաղույն ւպպրիմատներին արդյունավետկարողէր լինելմիայնդերանվանական Հարաբերու-

յուրածատուկ ձայնածնչյունությամբն Հավանաբարչատ նման էր նրան իր բնույթով, ոչ Հնչելու էր բոյը, իՀարկե, ձնով.որը կարող են բոլորովին Այդ լինել մեջ առանձնացվում այլ: ձայնավորման երկուտիպ կամ ձայների Հ իմնական խմբեր՝սովորական երկու են որոնք արտածայտում ձայներ, վավ սպառնալիք, մոլեգնություն, ն յլն են 20-30 ն, տարբեր (Հաչվում ղրանց ) ւոեսակներ այսպես կոչված,կենսական աղմուկներ, որ կառվիկներն արձակում են միչ, բայց որոնք կապված են նրանց Հուզական վիճակի, օրինակ`

Հեոն ուտելիբից բավականություն սւտռանալու ւռոեղեկատվական է միայն, լիցք չեն կրում:Հնարավոր որ այդ Հուռի բոլոր անդամնեեն են Ամ երբ այդ ձայներն արձակվում իրենց անվտանգ միասին, Ռուս զգում: մարդաբան Վ. Վ. Բունակը, խոչորագույն որ երկու ուսումնւսիրություն է նվիրելլեզվի ծազմանը,դնում էր, Հատուկ

կենսականաղմուկներըՀենց այն Հիմքերնեն, որոնց վրա ձնավորվումէ Հնչյունային խոսքը,սակայնՀարցիՀետագաուսումնւմոր

սիրությունը այղ ւկնղումը, չՀաստատեց բս երնույթինւզրիմատներիիմաստային լիդք կրող ձայներն որոչւսկի Էին Հանդես դալիս որպես մարդկային պարղազույն ձայնայինՀաղորղակցության ձնավորմանակունքներ: Վերը որ լեզվի ծնունդ առնող Թոուցիկնկատվեց, Համակարգը պիտի մւպասարկեր ձնավորվող Հասարակական Հարաբերու-

թյուններին: Դա սկզբունքորենճիչւո, բայց ոչ բավարարձ4նակերւլում է: Խոսքըւզիտիսպասարկերնան զարգացող մտածողության դառնար նրա արտաքին դրսնորումը: բոլոր ֆունկցիաները, Այստեղ մենքղեռնսԹափառում ենք ենթադրությունների աչխարՀում: Շատ լեզվաբաններ ենթադրում են, որ առաջինըեղել է գոր124

թյունների ն ծառայողական,առաջին Հերթին, դործողության ուղւսյսղեււլքում:Միւոյն ղությունըցույըւովողբառերիղզիտակցման մ ենք ենք խոսՀնչյունային վերականզնել պես կարող ներկայումս են Փի սկզբնական ձները, թեն, իշարկե,դրանք վերականգնվում ն Քիչ վարկաձայնորեն, ճույսերկան դրանցկոնկրետ Հնչական

Համար: իրողությունները վերարտաղրելու են Հ րաւոարակվել աչխատություններ, բաղմաթիվ Արդեն ո-

րոնք

պարունակում են

ընդարձակ դատողություններ մտածողու-

Բւսյցղրանքբոլորնէլ փուլերիմասին: թյանՄ լեզվիղարդացման են լատճառով ւովյալների բացակայության Քիչ Համոզիչ կոնկրեւո ն դրանցդիտական արժեքն ավելիչառ թեմայիՀետաղուռման

կոնկրեւոուղիներինչումն է, քան թե ընձեռածորոչակիարդյունքը: Անվիճելիորենկարելի է պնդել, որ բառապաչարնաստիճանաբար Հարստանումն կատարելագործվումէր նրա գործադրմանոլորտը, այսինքն՝լեզվի այն կիրառական մասը,որի միջոցով առավել անչված Հաա ճչգրիտ էին արտածայտվում լեզվական միջոցներով միջն եղած Հարարբերությունները: Հետաղայում կացությունների երնան են ղալիս որ մու ստյերյան ղարաչրջանում մենք կւոեսնենք, որոչակի սաղմեր, որը չէր կարող չճշանդաղասվարախոսության ըստ Համրնդլեզվի Հետագա Հարուուցմանը: Վերջապես, ղեցնել ւոնսասկի մարղուերեան դալով ժամանակակից Հանուր կարձիքի, լեզուն Հասավ ղարզացմանայն մակարդակին,որոնք իր կառուցվածքով ղարձավ լիովին ժամանակակից, ընդունեց այն ձները, որոնք Հատկանչականեն ներկայիս ուսումնասիրված լեզուների ւսյս կամւսյն ձներին:

84. ԳԱՂԱՓԱՐԱԿԱՆ

ՊԱՏԿԵՐԱՑՈՒՄՆԵՐԻ

ԱԿՈՒՆՔՆԵՐԸ

Նեանդերթալյան մարդու ղեղի ձնաբանականուսն ձնաՀատկությունների նկատմամբ մինչնվերջերս զոյությունունեին ու

խիուտտարբեր

ն

զործնականում չփման եզրեր չունեցող երկու

մեկնաբանումներ: Մարղարաններն կազմախուսները բծալխնղրոու

րեն Հառսմոստադրում էին կաղմախոսականբոլոր մանրամասները էնղոկրանների վրա, որոնք ստացվում էին զանզատուփի ներքին լսոռոչի մտտարաձության ծնվիապատճենները չանելու միջոցով: կատարվելեն ուղեղային կառույցների տարբերակներին դինամիկայի բազմաթիվ ուսումնասիրություններ, ն կան նեանդերթալցիներիէնդոկրաններիմեծաքանակ նկարագրություններ: Այդ ամենն անզնաչառտելի ղզիտական նյութ է, բայց դրա մեկնաբանությունը պաՀանջումէ ծճայրածեղ ղդուչություն, քանզի ղեղի մակրոճնաբանությունը,այսինքն՝ նրա արտաքին կառուցվածքը զործնական իմաստով ավելի թիչ կարնոր է, թան ներքին կառուցվածքը: իսկ ուղեղի ներթին կառուցվածքը, որ նյարղաեն ժամանաձյու սվածքարանները լավ ուսումնասիրել այնալնս մուռ ղեոնսլիովին անչայտ կւկից մարղու մուռ,բրուծունսրդկանց է այն պարզ պատճառով,որ ուղեղային նյութը չի պածշպանվել: Դրա Համար էլ Հնագույն մարդկանց ուղեղի ղործուննության մտուսրբեր ֆունկցիոնալ կողմերիդնածատման Հւսրցումմարդաբաններն աշխատում են լինել ծայրաճեղ զգույչ ն եթե իրենց թույլ են տալիս առաջ քաչելորոչ վարկածներ,օրինակ՝ նեանղերթալյան մարղու՝ ժամանակակիցմարղու Համեմատությամբավելի թույլ են սոցիալական էակ լինելու վարկածը, ապա այդ անում չատ ղուսալձնով: մուռեցումըառավել չափով արտածայտված Հակաղիր է նախնաղարյան մասին դրող ծնաՀասարակության ՀիմնաՀարցերի ու-

ն ղեւոների աղզգաբանների աչխատություններում: Բավականաչաի օզ ոազործելով չազաւոորեն ուղեղի կաննեանղերթալյան մւսրղդու ն, մնծ մասամբ, ռուցվածքիմսին եղած ւոեղեկությունները

իմնվելով ուղեղի մակրոռելինֆիմասին տվյալներին, որ, ինչպես

ասվեց,երկրորդական է, Հեղինակները Հատկանիչ դրումեն դերթալցիների ուղեղի կառուցվածքի

նեան-

նրանց վարքի ինչ-որ առանձնա ձծւուոուկ վիթխարի ն անճագուրդ ւզարղունակության, ագրեսիվության, ինչպեսնան ննանդերթալյան Հոտի մեջ ւոեղի

ն

ունեցող արյունաձեղ ընղՀարումներիմասին: Բրածո մարղկանց են արչեստական վնասվածքները մեկնաբանվում որոչ զանգերի

ն, ըուոՀեղինակների, Հեւոնանք կոնֆլիկտների ներՀուուսյին որպես են ընղ ընղժամանակ կենղանական, ճարումների ամրապնղում

Հոււզ սւղանության Հասցնող բնաղղների առկայության մասին եղ-

ւվքարանձավում կրւսպինա Հարավսլավիայի րակացությունը: այժմ արդեն անվիճելիորեն ււսլացուցված րած նեանղերթալցիների

մարդակերությունը՝ կանիրալիղմը(որ ապացուցվել Է առանձին անչաւոների ոսկորներիջարղվածքներին ղրանց կրծուսված յինելու Հետքերի ուսումնասիրմամբ), նույնպես վկայում է նրանց կիվարքի մասին: Ըստ որում, անուչադրության է սաղզազանային մատնվումայն անչերբելի Հանգամանքը,որ կենդանիներիմիավոեն խաղաղ, այնտեղչկան բոլորվեճերն ավարտվում րումներում նման վարքի օրինակներ: Եվ ինչւե՞ս կարող էր դաղանարբարո մարղկանցՀոտը տնականժամանակի, նեանղերթալյան ղոյատնել Հսկայական թվով սնրունղների կյանթի ընթացքում, եթն այն մաՀացու ելք ենթաղրող ղաժան կոնֆլիկտները: ներսիցթայքայնին ի Հակակչիո որն չնտեկամի ւյլ ուղղություն, վերը նչվածի. սում է մարդու Համեմաւոությամբ նեսնդերթալցու ժամանակակից ձեաբանական պարղունակության անվիճելի փաստր ե նրան Համարումէ ժամանակակիցմարդուց ղործնականումՀամարյա թե ձն։ Նեանդերթալցիների ունեին բարդ կոլեկտիվներն չտարբերվող կազմակերպություն,իրացնում էին պաչտամունքասոցիւսլական ն յին բարդ ծեսեր, նրանց մուռ ւզաւոկերացումներկային Հոգու միաստվածության մասին: Զարգացածէր նախնիների պաչտան մունքը ն այլն: Այստեղ մենք կտրվում ենք իրականությունից ոչ մի կերպ ւյն, ինչիրականում վերագրում նեւսնդերթալցիներին չէ: Հնարավոր ապացուցել

ուղեղիծեւիաւղատմարդկանց ննանղերթալյան Այսպիսով. ններ Քիչ Հնւսրավորությու ծայրածՀեղ Հեւտաղուռությունը ճենների է ուսլիս նրանց Հւսմար: կենսակերպըվերականզնելու վարբն է ւսսողիատիվ ղարդացման, մւուսծողության Այն թերես ւվիտանի ու

նյարդային Համակարզի ն ուղեղայինգործունեության րնղՀանուր

Հւսմար, չատ եզրաձանգումների զգուչավոր մասին մակարդակի

առանձին զգայարանների զարդացման վերականդնմանՀարցում: փուլերի են կրում Այղ առումով ւոեղեկություններ ւսվելիՀիմնավոր կարող էր օդնել

նան

Հնազիտականտվյալները, անչուչտ, միայն նրանց անկողմնակալ մեկնաբանության դեպքում: Այղ դեպքում մենք չննք անտեսում նեւսնղերթալյանմարդկանց կյանքի կոնկրետՀետքերը,ընղՀակառակը, մեր բոլոր վերականգնումներըկառուցում ենը, առաջին Հերթին, ղրանց Հիման վրա ն տեղ չենք տալիս կոնկրետ նյութական Հիմբիցչբլող եզրակացություններին:իսկ Հնազիտությանտվյալները Հարուուո բաղմաղան են: Դրանք սւոսցվել են Հարյուրավոր աչելյան ն մուստյերյան կայանների նեանդերթալյան ւռասնյակթաղումների ւլեղումներից: երնի թե այստեղ Լլ ւլիոի բացատրել,թե ինչու այս բաժնում խոսվում է միայն նեանդերթալցիներիմասին: Պատճառն այն է, որ ավելի վաղ Հոմինիններիմասին չկան որեէ դիտարկումներ,որ վկայեն նրանցմուռ գաղափարական կարգիինչ-որ պատկնրացումների կամ գործունեությանառկայության մասին: Բացառությունէ Գերմանիայի արղեն Հիչատակված Բիլցենզելեբեն քարանձավի պիթեկանթրբոպների կայանը, որտեղ գտնվել է Հնազիտական կենդանականաչխարչի չատ Հարուստ նյութ: Մչակութային չերտից Հանված կենդանու ոսկորի վրա Հայտնաբերվելեն ակնՀայտարՀնստականծաղում ունեցող ինչ-որ կարգով արված կտրվածքներ:Սակայնդրանց բծախնդիրուսումնասիրությունըդեռես արված չէ, ն փաստն էլ մնում է եզակի, Հետնաբար,գաղափարական պատկերացումների ինչ-որ ակունքների մասինխոսելըդեռնս վաղաժամ է: Եթե փորձենք դասակարգել ուսումնասիրվող նյութի մասին Հնագիտականվկայությունները, ապա դրանք, բնականաբար, բաժանվում են երկու խմրի' թաղումներին վերաբերող ւտտեղեկություններ ն տեղեկություններիրականությաննկատմամբգեղազիտական ինչ-որ ձների մչակման նե արվեստի սկզբնավորման մասին: Սակայն է ւնմիջապես անՀչրաժեչտ ընղզծել,որ թաղումների վերաբերյալ տեղեկություններնառավել լրիվ ն տեղեկատմոտ Հենցթաղման վական են, թեն ննանդերթալցիների առկայու/ մի Թյան փաստը գիւոությունն ոչ անմիջապես ընդունեց քանի տասնամյակտնեց, մինչն այն սկսեց գիտակցվելորպես ապացուցված անվիճելիփաստ: Ննանղերթալյան թաղումների իրոք գոյության մասին կասկածներիմի մասր բխում է այն ծանգաոր դրանք Հնագիտության մանքից, զարգացման վաղ փուլերում Հաճախւզեղվումէինոչ Թե մասնագետ-Հնագեւների, ւյլ սիրողների կողմից, որոնքչունեինԹաղման ծիսակարգի Հնագիտական ու

ու.

ու

ու

ճաստատազրման անչրաժեչտ զիտելիթներ: Քիչ բացասական ազղեցություն չուներ նան ննջեցյալի իրըն թն միայն սանիտարածիզիենիկ նկատառումներով Հողով ծածկելու մասին մտայնությունը: Սակայն բծախեղրորեն սլեղված թաղումների մասին ներկայումս կուտակված ղիտարկումները,ինչպես նան ննջեցյալի ղիրթի ն ուղեկցող գույքի ամրազրումը Հնարավորություն նն ններիցանցնել այն Հաստատ Համողմանը, ընձեռում ենթաղրությու որ ենջնցյալի նկատմամբզործաղրել նն լիովին կանխամտածված գործողություններ, այսինքն` թաղման արարողությունն իրոք գոյություն է ունեցել: Դրա մասին, առաջին Հերթին, վկայում Է Երկրի կողմերի նկատմամբ ննջեցյալների դիրքը: Թաղումներիճնչող մեծամասնությունը բացվել է Եվրուլայում,Առաջավորն ՄիջինԱսիայում,է ղրանք րոլորն էլ փոքր չեղումներով կողմնորոչված են արնելքարնմուք ուղղությամբ, իսկ չեղումները Հեչտ է բացատրելթաղման փուր քանդելու Հարմարությամբ,քարանձավների տեղաղրությամբ ն այլն, այսինքն' թաղման նկատմամբղուտ արտաքին պարագաներով: Դիակի ղիրքի այղպիսի զիտակցված բնույթը, անտարակույս,վկայում է Արեգակի՝իր ուղեծրով չարժումն ըմբրոնելու ն լուսատուի Հետ ննջեցյալի ինչ-որ կապի պատկերացման մասին: Թեչիկ-Թաչքարանձավիթաղումը Հաճախբերվել ե բերվում է որվեսասպլացույը, թն նեսնդերթալցու մուռ րդեն դոյություն ուներ Արեգակիպաչտամունքը: Թաղմանչուրջը որոչակի կարգով, քիչ թե չատ չրջանաձն չարված էին այդ տեղանքում որսի կենդանու՝ քարայծի եղջյուրներ: նեանդերթալցիների Բծախնղիր լինելու դեպքում պիտիընդունել, որ Հնազիտական Հայեցակետիցայղ ապացույցը րավականինխարխուլ է, սակայն ղատելով, կարելի է ենթադրել, որ ենջեցյալի տրամաբանորեն դիրքիկապըԱրեզակիչարժման Հետ պատածճական չէ ն արտացոն. լում է լուսատուների աշխարՀի ննջեցյալներիաչխարչՀիկապի, մեջ Արեզակի կենտրոնականղիրքի ե այլնի մասին լուսատուների ձնավորվածինչ-որ պատկերացումները:իսկ թե ինչպիսի՞ն Լին այդ պատկերացումների կոնկրետ ձները, Հիմա դժվար է ասել: Սակայնբանը, ինչպես մաւտնանչվելէ, միայն ննջեցյալի դիրքը 12 Որպես կանոն, այն պառկաձէ կացարանծառայողքարանձավի քանդված կամ Հողիմեջ փորված ոչ խոր սփոսում: արե Հատակում Նրա չուրջը Հաճախդրված են քարն ղործիքներ: ՈրոչՀնազգետներ 9-13

ապացուցել ննջեցյալի Հաֆողվի ոսկորներըԴեղուրղուքարանձավում թաղված են քարերից մ ն լինելը, ան կազմված ինչ-որ արչեստական ղամրարաններում: Այդ բոլորի ոմ վալ ր առի իմ քենթաղրել: լոՍակայն վողթի էաի միայն կարելի թերաչավատությունըհոնում թաքնված է մեզ անչայտ ինչ-որ իմաստ, Հնարավոր է՝ Հազիվ թն արղարացվի, զործիթների կմախքի տեղաղրության ենթաղրում են,

որ

երբնե չի

ն

նխամտածված խա

ղնեԻլ

ծիքներ

ն

Է

նման

ն

Լ վրա դրված քնածի դիրքո, եզրազծով, քարանձավի քարերով, զտնվու կողքի Հողով Հաճախ լցված նրա բայց րում: բր" կյոպլիսով, մաճմանն րագիր չեր աչխարձից, էր ապրողների ննջեցյալը անջատվում կապն ակնչայո է, կրկնվում

բազմիցս, է, Հետնարար, պատաճաորոնց մեջ ննչեց-

է: Թաղման փոսերը, բացառվում կանությունը են յալներն առավել նն

ու

մուռ

բայց

Հեռացվում նրանից, ապրողների

ն

մեռյալների աչխարչների մեջ

աարո Կ Հե Ա Կ, Հի մի ոնա, Տր կեեղանության

խր ւոու

ւյն,

ղյա

ւտ

դնու

օրոթ))

առկա "մ է իտաքով,

մողական ծեսերից մեկի արտացոլումը: Սակայն 1970-90-ական թթ. մեղ բնրում են այղ թաղումների է ոչ թն մոգականղդործողուոր վերաբերում ւյլ մեկնաբանության, ծագման ւկունքներին: Որոչ գիտԹյուններին, այլ կերսլարվեստի են, որ արտաքինաչսարնականներոչ առանց ՀիմքերիՀամարում Հի ձենրի մարմնավորմանըքարի ն կավի մեջ (ղրանց վաո օրբնակները մեղ կՀանդիպենուչ Հին քարի դարում) նախորդել Է մուտտյերյան դարաչրջանինՀատուկ այսպես կոչված բնական մակետի փուլը, երբ կենդանուղիակը կամ պաճուճապատանքըամրացվում էր կավով կամ փայտե ձողերով: Այդ խրտվիլակինկատմամբկամւկեւտը՝ կերպարվեստաւուսրվումէին մոգականծեսեր: Այղպիսի յին ստեղծազործությաննախաձեր ն, միւսժամանակ,մողության ասուսրկան, իր մեջ ւլրարունակումԷ նչված երկու երնույթների նախաՀիմբերը միաժամանակ:Բայց այժմ արղեն Հայտնաբերվել են ննանդերթալցիներիզործունեության անմիջականՀետքեր, որոնք զործողությունների Հետ: Բազմաթիվ կապվածչեն արսուսդրական Հնադեւոներորչզես այղպիսիգործունեության Հեւոք են ընղունում ՖրանսիայիԼէյա Ֆերասիքարայրում գտնված քարե սալիկը:Այն ամբողջովինծածկված է, Թվում է, ւրծեստական ծազում ունեցող Է

Հ, օրոք րի միինչ-որ որից լո աու պաջտամունքը, մար, գարգացոլ մինի րի աաաՔի րի: ԱԱ ՆԱՆ Հ իան ր րի ավա Ամ ԻՎայիչճնավորված րիԱհոհեանդերթալցիների ձեւ րիինչ-որ որոնք

նա

օղտաղործել

երկենդա ոա

ն գործողությու է պատկերացումների ու Ե

՛

Հանրաղու-

յ

ւ որեն

սաղմերը

դեռես

Հոգնոր կյանքում մեկուսացված երնույթ չեին: Շատ Հավանական է, որ նրանք տիրապետումէին մողության սկզբնականդրսնորումներին, ինչւվես այղ վկայում են նեանդերթալցիներինապաստան արված առանձին դիծառայածֆրանսիականքարանձավներում են ինչ-ինչ կենդանիներ տոսրկումները:ԳրանցումՀայտնաբերվել Հիչեցնող ծեփածո Փիզուրներ, որոնց վրա, Հավանաբար,քարեր էին նեւվում: Բւսյդարդյո՞ք ղրանք մոգւսկան ղործողությունների են ե ն, որ ուղղվաճ ժամանակկենդանուն ՀաղՀեւղքեր եղելորսի մսին վերըւմ սթքաչարելուն: Նեանդերթալցիների թաղումների վածի լույսի ներքո այղպիսի ենթաղրությունը անչավանականչի ն. ենթադրությունների այղ ոլորտինինչԹվում: Դիտարկումների որ

չափով ւսռնչվումեն Ֆրանսիայի Հարավ-արնմոււքում դւոնվող

Աաաա աա րո, Նիմ մվար ով,

ինչպես

նան

օքրայով

արված

ի

:՛ ի

բծերով

ու

անկանոնՀերթագայությունից:Հնատարրերիբավականին մեջ երնան է րավոր է, որ ղրանով մարղկային նման

պատմության գալիս է Հայտնարեր գտածո Արտակարգ ղարղանախչը: պարզագույն մուսւոյերյաա Տերնոոլ քաղաքի կայանի մուռակա Ուկրաինայի խոտում՝ վրան ինչ-որ կենդանու պարզորոչ մշակութային

ուրվա-

թերաչավագիծ արված ոսկորի կտոր: Սակայնչատ Հնագետներ այն վերագրելով վելի ուչ ւսյդ ղւոածոյին, ւոորենեն վերաբերում

ժամանակների: արֆերի գանգերի

ն

վերջույթների ոսկորներ: Երկու դեպքում էլ

ղրանց կուտակումը չի կարելի դիտարկելորպես մսի պաչար:

Արջի

ղարդացմանն խոսքի ն մւոածողության Հնարավորությունները Այղ ոլորտում: կատարելագործման քարիմշակմանւտեխնիկայի ԳԼՈՒԽ

պատճառովէլ նեանղերթալցիների կոլեկտիվը պոտենցիալփոբը ուներ կյանքի Հասարակականձների ղարՀնարավորություններ ղացման Համար:

Բութան Որպես

ՆԱԽՆԱԴԱՐԻ

ՆԱԽՆԱԴԱՐԻ

ՀԱՍՈՒՆ ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ.

ՀԱՄԱՑՆՔԻ ԴԱՐԱՇՐՋԱՆԸ

Տ Լ ՄԱՐԴԱԳՈՑԱՑՄԱՆ

.

ՊՐՈՑԵՍԻ ԱՎԱՐՏԸ

ՄԱՐԴԱԳՈՑԱՑՄԱՆ

ՊՐՈՑԵՍԻ ԱՎԱՐՏԸ ԵՎ ԺԱՄԱՆԱԿԱկիՑ ՏԵՍԱԿԻ ՄԱՐԴՈՒ ՀԱՆԴԵՍ ԳԱԼԸ

Վաղ ն

ուչ

ընալլեյստոգենի

թացքում Հոմինիղների ընտա-

նիքի առաջընթաց զարգացումը բարենպաստ նախաղդբյալներ վերսւոեղծեց ւսյդ էվոլյուցիայի ին աստիճանի"մարդու ժամա-

նակակից ւռեսակիՀանդեսղաԱ՛Ծթուօ Համար: իսկասվես, ցե-

լու

ղի դեռես Հնագույն ներկայացուցիչը' նեանդերթալյան մարղը, ուներ ինտենսիվ աչխատանթային զործձունեության Համար անչրաժեչտ րոլոր օրգանները` խոչոր ուղեղ, չարժուն ձեռք, ուղղված դրությամբ կայուն քայլվածք: Սակայն,ինչպես արղեն նչվել է, նրա ուղեղի կառուցվածքը բնութազրվում է Հւււոբաղմաթիվս։լարղունակ կանիչներիառկայությամբ, իսկ ձեռքի չարժունակությունը կարող էր սաշմանավփակ լինել, մի բան, որ պակասեցնում էր նրա

սոգիալական

էւսկի՝

ժամանա վրա իմնված

ննանդերթալցու

նկատմամը

ժա-

Համասին Համեմատաբար գալու կակիցտեսակի մարդու Հանդես մողիչ տեսությունը: կլինիկական ւլայմաններում Հիվանդների զննմանժամանակնկատվել է, որ ուղեղի ճակատայինմասերի վին, ընդծանրապես,ճակաւային մասերի լւսնրբածատությունները Հանդեցնում են նյարդային Համակարգի վնասվածքները կացած դործունեությանծանր խախտումների,որոնք ավելի Հաճալս արքայքայման ձնով: Այն ւոաճայւովում են արղելակիչուեւսկցիաների

են է դառնում բաժինները, ճակատային էակը,ում մուռ վնասվում ն Համակեցության մարդկային չար, կատաղի անչամատեղելի

բնականոնպայմաններին:Յա. Ցա. Ռոգինսկուկարծիքով' ժամաղարմարդու մուռ ուղեղիառջնիբաժինների ինտենսիվ նակակից Է ունենում ե ղի Համեմատությամբ գացումըննեանդերթալցու Հենց ւսյն բանի Հեւտնանքով,որ նրան պայմանավորողսոցիալաՀակայականնչանակություն ձեոք բերեցինւրկան որակները ն տադրության կտրուկ աճի ւոոծմային կազմակերպության սկզբնականձերի կազմավորմանայնպիսիղարաչրջանում,որպիայդ սին ուչ Հինքարի դարն էր: Այդ պատճառովէլ 4ձնաբանական ն բնական ւզղեցությաներառանձնածչատկությունը ընտրության ն պաՀշպանվեց Գանդգատուփի ջո զարգացավ սերնդեսերունդ: բարձրության ավելացումը ն ուղեղի առաջնային բաժնի կա-

ուղղածայաց ճակատոսկրի Հեւտնանքով ռուցվածքի ւփվիոփոխության

դիրքի երնան գալը ի վերջո Հանզեցրինվերշոնքայինթմբիկի վեբացմանը:Հնարավորէ, որ ղանգատուփիկառուցվածքիվերափոխությունը ինչ-որ աղդեցություն թողեց նան դեմքի կառուցվածքի ն. աարտադվր: Վերջապես,լսոսքի Հետագա կաւուսրելազործման զուղարգացմանը բության սոցիալականկազմակերպության Հետ Է վերաձնավորման խոսքայինօրգանների դաՀեռ ընթացող կապված,ըս երնույթին, նան ծնոտի ելուստի ձնավորումը: Մարդու ժամանակակիցտեսակի երնան գալը սկսվում է ուչ է ուչ Հինքարի ղարի ւլլեյսւոոցենի երկրորդ կեսից ն Համբընկնում ու

մինչն Հիմա Հայտնի չեն ուչ ճին քաԲոլորդեպքերում, որտեղ Հայտնաբերվածլինեն ննանդերթալբեդարյան կայաններ, սկզբի Հետ:

յան մարղու մնացորդներ:ինչ վերաբերում է մուստյերյան ինղուստրիայի Հեւ ժամանակակիցւոնսակի մարդումնւսցորղնների զւուսծոներին,որ ավելի Հավանականէ նան տնսականորեն,ւսա ղրանք առկա են: Մասնավորաղլես,այդպիսիՀայտնազործություն է կատարվել 1953 թ. Ղրիմում, Ա. Ա. Ֆորմողովիկողմից: Այդտեղ է ժամանակակից տեսակիւողայի կմախքը, որ բնութազրվում միայն երկու-երեք ն այն էլ թույլ արտաՀայտված պարղունակ

Հաւտկանիչներով, զոոնվելէ ուչ մուսւյերյանչերտում:Հնա-

դիտականն երկրաբանականգրականության մեջ, կապված Ալօուօց Տճք.Շոտ-իխոր Հնության մասին տիրապետողՀայեցակարգիՀեւո, բազմիցս նկարագրվելեն միջինն նույնիսկ վաղ պլեյստոցենիերկրաբանականչերտերում մարդու ժամանակակիցտեսակի մնացորդներիՀայտնաբերման ղեսղլքեր: Սակայն ւսյդ նկարադրությունները Հիմնվածեն երկրաբանական իսիստ թվադրման չղիմացող դիտողությունների ւլաշանջներին վրա: Սուրբանավեճէ ծավալվել նան ժամանակակիցտեսակիմարդու կաղմավորման ւոեղիՀարցի չուրջը:Մի կողմից ենթադրվում

է,

ժամանակակից մւրղու ւուսրբեր ռասաները ծագել են նեանն ւոարբեր ռասաներից այդ ւվատճառովէլ ողջ Հին ղերթալցիների որ

ԱչխարՀըկարելի է անվանել ԷՇոոօ Տռքլօոտ-ինախաՀայրենիք: Այդ վարկաձի Համաձայն, որ 1939 թ. ձեակերպվել է Չինաստանում աչխատողգերմանացիմարդաբանՖրանցՎայդենոայխի կողմիցեն մարդաբանական գրականության մեջ ստացել է պոլիցենտրիզմի՝ (բազմակենտրոնային)վարկած անվանումը, եվրոպոիղ ուսան 4նավորվել Լ եվրուղլական նեդրոիդը' Հարանեանդերթալցիների,

յ

է բնակազմավորվել ւտեսակը ժամանակակից մարղու վարկածի՝

Առաջավոր Հավանորեն կենտրոնում, կեցմանմարզի (օյկումենի)

ն տարնեանդնրթալցիների չրջանում, Միջերկրածովյան Ասիայում Հեւտնանբով, որ օյկուինտենսիվ միավսաոնման բերւոնսակների

մեծ չաւվինրով, քան ծայմենի կննւորոնումեղի էր ունենում ավելի է նչել պակարելի րամասերում:Որոլես այղ վարկածիկովաններ են Հենց որ զւոնվել ղեստինյանպրոզրեսիվնեանղերթալցիներին, ն նրանց տեսաՏՃքւՇոտ-իենթաղրվող նւսխածայրենիքում, ԷԱօոոօ որ վկայում է ձնարանական ւոսրասեռությունը, կաբանական խիստ խառնուրդային լինելուՀանգամանքը: ւոռեսակի է ասել, որ ւկրոբլեմըդեո ճեռու Է առմամբ,կարելի Ընդչանուր Հնւսգիւոորենաւղացուցլուծված Համարվելուց: Այնուամենայնիվ, վող անընդատ անցումը վաղ Հին քարի դարից ուչ Հին բարի ղան րին Հին Աչխարճիրոլոր մայրցամաքներում ժամանակակից ոա-

նհանդերթալյան ւոեղաբաչիխւման սաներիաչխարծաղզրական մեջ ղուգածշեռակատեսակների ձնաբանական ւոիւլի ղանաղան են դեպի չուտ բաաղթեքում ավելի նժարը նությանառկայությունը ու

կողմը: վարկածի մակենտրոնային

վաղ ձների կառուցված1թուօ ՏՃքյՇոտ-իուչ Հին քարնղարյան բըւսցաւտՀւսմողիչ քայինյուրօրինակ ւուսնձնածատկությունները են սւոանում ելե չեն ւոեսանկյունից երկու վարկածների րություն ուժեղ քթի Այսպես, միջն: դրանց օգնում ընտրություն կատարել ն ԱրնելյանԵվրուլայի ուչ Հին Արեմտյան արտաճայտվածությունը մերձեցնումէ եվրուղլոիդռասայի ժամամարդկանց քարեդարյան նակակիցներկայացուցիչներիՀետ. լայնաղիր բիթը, դեմքի ղեպի են նեգրոիղ ռասայի առաջ ձզված լինելը մինույն չափով բնորոչ ն, վերջապես, ինչպես Հին,այնսլես էլ նոր ներկայացուցիչներին էժամանակակից որ այնքանբնորոչ դեմքիւուռիակացածությունը,

վային,ղերաղանցապես ւսֆրիկյան ւոեսակիննանդերթալցիների նան ւոարածԶինաստանի կարողէ մատնանչվել մոնղոլոիղներին, Հիման վրա,իսկ մոնղոլոիղ ռւուոււն ծագումէ սինանթրուի սե-

րունղներից: Այղ վարկածիօգտին կարող են բերվել Հնազիտական ւյն ւովյալները, որոնքվկայում են վաղ Հին քարեդարյան մչակույթի անցմանը ուչ Հինքարեղարյան ուր մշակույթից ամենուրեք, այդ անցումն ուսումնասիրվելէ թիչ թե չատ Հանգամանորեն: Մյուս վարկածը, որ 1947 թ. ձեակերպել է Յա. Յա. Ռոգինսկինն որն սւուսցել է մոնոցենտրիկ"(միակենտրոնային ) անվանումը,ելնում է ժամանակակիցն ննանդերթալյան ռասաների միջն չոչափելի ձնաբանականնմանակներիբացակայությունից: Համաձայնայդ

ջում զտնված ուչ Հին քարնդարյանղանղերի վրա: Այս փաստը, ն նրա Է ղիտվել մարդու ժամանակակից որւվես թվումէ, թե կարող ուչ ծագմանաւվացույց:Մյուս կողմից, բաղմակենորոն ռասաների Հին ԱչլսարՀիոր մւսյր ցամաՀին քարեդարյանբոլոր դգանդերին, Համաքում էլ նրանք գտնվածլինեն, բնորոչ է Հատկանիչներիմի Է տալիս լիր, որ նրանցմերձեցնումէ միմյանց Հնարավորություն ւլնդել, որ ուչ Հին քարեդարյանմարդու ւոեսակաբանական ավելի փոքր էր, քան ժամանակակիցմարդու մուր: ըբասեոությունը ու

տա-

Սա

է միակենտրոնային կովանԷ, որ խոսում բացածայտ վարկածի

օգտին: Այղ Հատկանիչներիթվին

են

պատկանում լայն, ցածրադիր

դեմքը,ցածրակնախոռոչները, ղանգատուիի երկարաձզվածու-

թյունը: Այս բոլորը ուչ Հին թարեղարյան զանզերին տալիս են յուրօրինակ ձ4նաբանական կնրւվար,որ սովորաբար, մարդարանական գրականության մեջ նչվում Է որպես դեմքի ոսկորների ն զանչափսերի միջն եղած «աններդաչնակ»Հարարերակցուդաւտուփի Է եր ալաւոՀնարավոր է, որ այն չարտածայտում թյան օրինակ: վաղ մության փուլերումմարդուժամանակակից 4նաբանական տեսակի կազմավորմանընթացքի անավարտությունը:

տարբեր բնական միջւսվայրերին Հարմարբեր մայրցամաքներում վելուն ն մայրդամաքներիընդարձակ տարածությունների մեկուոր ւոեղիուներ մայրցամաքների սսցված լինելուՀանդամանըին, միջն բավականաչափՀստակ բնական սաՀմաններիառկայության

ւլատճառով: Հարմարվողականբնույռասայական Բերենք Հաւոկանիչների ննրկայացուցիչներն Նեդգրոիղ ուսսայիդասւսկան Թի օրինակներ: ունեն խիստ մուգ դույնիմաչկ,դանդուրմազեր,չատ լայն Քիթ, Հււաուռ, եկած չրթունքներ: չուռ ւսյս ՀամաՀաւոկանիչների կարճեք

լիրն այն միջավայրիոլայմաններինՀաջող ճարմարվելուօրինակ է, են ն որոնք որտեղապրում են նեղզրոիդները բնութագրվում մեծ ջին Հերթին չատ բարձր ջերմաստիճանով խոնավությամբ: որպես կ լիմայի ւզայմանննրում, արնաղարժձային Եվրուվլացիները են զգում ն չոզի օդի լսոնավության ուժականոն,իրենց վատ անող պայմաններումարագ Հիվանղանումեն: Մյուս կողմից, սւլառ Այդ բնիկներըւսյդ կլիման ւլուսնում են Հիանալի կերպով: Աֆրիկայի ՀանգամանքըբացատրվումԼ նրանով, որ վերջիններիս,ինչպես նաե ավստրալացիներին, լավ ինքնազզացողությունը սլաճւզանելու Հարցում օգնում են իրենց վերը թվարկված ձեւսբանականառանձՄարմնիմուգ գույնը նրանց մուո զոյանումԷ նածշաւտկությունները: մւչկը այրվածքներից մելանինի' չերտերում մւսչկիձւսծկութային չնորՀիվ:Այն կա ւվածպանողՀատուկ պիգմենտի առկայության նան մեջ, սակայն մաչկի մյուս ուսսաների ներկայացուցիչների զգալիորեն ավելի քիչ քանակությամբ: Գանգուր մազերը գլխի չուրջը ստեղծում են Հատուկ օղակիրչեր, որը գլուխը պաչտպանում է նան Է ղերտաքացումից: Ըւուոերնույթին ղրան նւլաստում նեղրոիդ ռասայի ներկայացուցիչներիմեծամասնությանըբնորոչ որոնք դանգատումիիբարձրությունն երկարաձզվածությունը, են երկրաչափական է ձե, պարզվել ինչպես որ, այնպիսի ստեղծում է ենթակա զերտաքացման ամենասիոքը փորձերիմիջոցով, Հատուկ տստիճանի:իոչոր ոունգերով լայն քիթը ե Հաստ չուրթերը լորձաառա-

ու

Օ

ՌԱՍԱՆԵՐԻ

ԾԱԳՈՒՄԸ

բնակեցման չրջանի՝ օյկումենի, ընդլայնախասկզբնական նումը նպաստում էր մարդու ռասայական ւտռարբերակմանը: Ուչ Հին քարեդարյան մարդգկանցզանգերի դտածոները վկայում են, որ ներկայումսղոյություն ունեցող մարդկությանռասայական բաժանման Հիմնականառանձնաձատկություններն արդեն ուչ Հին Փարի դարաչրջանում արտաՀայտվածձէին բավականաչափ

Հստակորեն, թեն, ըստ երնույթին,ավելիւլակասչափով,քան ներկայումս:ԴրանքՔիչ թե չատ ճչտությամբՀամընկնում են սաշմաններիՀեւո: Եվրուղոիդ ոռասււնձնավորվել մայրցամաքների Է գերազանցապեսԵվրոպայում, մոնղոլոիդը` Ասիայում, իսկ նեգրոիդների բնակվում էին Աֆրիկայում ն ներկայացուցիչները Ավստրալիայում: էին կազմում սածշմանային Բացառություն

զոտիները'Միջերկրածովյան չրջանը, որտեղեվրոպականափերին Հանդիպում Լին նեղրոիդ ռասայի ներկայացուցիչներ, իսկ աֆրիկյան ափերին' եվրուլոիղ խմբեր, կովկասը,Միջին Ասիան, ուր բնակվում Էին ղերաղզանցապես եվրուղոիդ ռասայիներկայացուցիչներ ն Հարավային Հարավարնելյան Առին, որտեղ խառնվածէին մոնղոլոիդների նեգրոիդները Հեւո: եվրուլոիդների Այսպիսով, երեք մեծ ռասաներիմիջն ձեաբանական մարդկային կամ ինչպես ընդունված է ասել մարառանձնաչատկությունների, դաբանությանմեջ՝ առաջինկարդի ռասայականտարբերությունների ձեավորմանմեջ Հիմնական դերը,ամենայն Հավանականությամբ, պատկանում էր երկուդործոնների՝ անտարակույս, ւտարու

ու

ու

ու

են ջերմատվուուժեղացնում մակերեսով ընդարձակ թաղանթի վրա եղած ււսկերեսի թյունը ճիչտ այնսլես,ինչպեսմաչկի միավոր մեծ քանակությունը, որ բնորոչ Է նեզրոիղներին: Քրտնագեղձերի

Մոնղոլոիդ ռասան

ձնավորվել է կիսաանապատային ու

տա-

չոզ, բայց չոր-ցամաքային պայմաններում, ւիաստանային ւռոեղանքի

կլիմա ունեցող չրջաններում, ուր

չոր

ու

ցուրտ

քամին օդ Է բարձ137

մանրագույնավաղիՀսկայականամպեր:Այղ Հանդամանըբացնում Հարչէր կարող չճշարուցել ինչ-որսլաչտպանական նույնպես ՔԸ մ: Եվ, իսկապես, մոնղոլոիդ ռասայի գոյացու մարվողականության ննրկայացուցիչներիղեմքը ծածկված է ճարսլի չերտով, որն իր

նեզՀաստությամբ զզալիորեն դնրաղանցումԷ եվրուլոիղների նն նեղ բնութաղբվում աչքերը ճարպիչերտին,իսկ ղեմբի րոիղների կւորվածքովն աւչքիներքին անկյան մուտ Հւսւոուկ ծալքի՝ էւզիկանւոուսի առկայությամբ: Այն մասին,որ մոնղոլոիդ ռասայի այդ տարձեւավորվելեն միջավայրին Հարմարվելու Հաւոկանիչները բերակիչ նման է առանձնածաւոկությունների ւոակ, վկայում սղզդեցության ՀուռենՀարավայինԱֆրիկայի բուչմենների ւսոկայությունը են կենտրոնականԱսիայիբնական ւոուոներիմուո, որոնք ււվլրում տափաստանային նմանվող կիսաանապաւոային ւլայմաններին ու

զ

ու

ու

ւոեղանքիւլայմաններում:

ՒՂ

Լա |

6Փ02օ6|

Է--- 7 Լ---3 8

Հո

«լլ

Վերջապես, եվրոպոիդ ռասայի ամենաբնորոչ ձնաբանական ւսռանձնաՀաւոկությունը՝խիստ ընդգծված քիթը, նույնսլես կարնեորւզես մարղու ոասագոյացմանւզրոցեսիվրա կլի13 բացաւորել արղյունք:Չորրորդականժամանա մայի ունեցած ւղդեցության էւիստ կլիման ւլւայծամեմաւուսբար վերջում Եվրուլայի կաչրջանի այնպիսիձներիառաջացման էր Հարմարվողության մւասնավորում ւպածպանեին որոնք մարդու օրգանիզմը անձրաժեչտությունը, էր օդի մեծացնում Բթի խոռոչի ցրտից: երկարաձղվածությունը ն նւզաստում էր նրա ուղիները ճանապարծըմինչն չնչառական

խախաճայրենիքը, Ալեքսենի) Մոտավորտեղարաչխումը. օլզուվնյան ինդուստրիայի, 1Մ արդկության

ռասագոյացմանարեմտյան ն արնելյան

օֆախները (բւոով. Պ.

տնղարաչխումը,

ը

Հե Հնագույն ն

արան

ն Հաոիչներով Հայւոնի առավելաւվես կտրիչներով սւոորին Հինքարեդարյան 3Հուչարձանների,ւսռավելապես չուպերներով Հայւոնի ստորին Հինքարե-

դարյանՀուչարձւսնների:

4- ոսկրե զ տածոները Աֆրիկայում. մնացորդների, Ավստորոլուղիթեկների

Հնագույն դետաքարե գործիքներիՀեւո գւոնվածոսկրե մնացորդների: Ենթադրելիսածմանները.6 մարդկության նախաՀայրենիքի,7 սաղոյացման արեւմտյանօջախի, 8 ռասազոյացմանարնելյան օջախի: դեպի դիպվածականներթալու ունեցող ատիչ իմ Բորի, շչոզպերենը պատրաստելու ավանդույթներունեցող խմբերի:

-

-

-

ուս-

-

աա փան ԹՅԱ, թ. 2 ւր

երի

խորի

արը

գուսին ավանդույթներ

ւուսքանալուն:

որ, ւնկողքին, Հատկանիչների ձնովօգտակար Պարզորոչ ամե-

ւտարակույս,ունեն էական նչւսնակություն ն ձնավորվել են, ղոյության պայմաններինՀարմարվենայն Հավանականությամը, ընտէր բնական դեռես այն փուլում,երբ ղործում լու Հետնանքով էլ բնուուստաներն բոլոր ունեցող րությունը, այժմ դոյություն են Համալիրով, ծիչթե չատ չեզոք Հաւոկանիչների թագրվում կրողներիՀամար օգտակարգորըբոնքղժվար է Համարել դրանց ն բաղկառուցվածքների ծոն: Դրանք ւսկանջների ՔԹի,բերանի ն ղլանգիչափերի այս ե ն, մաթիվ փոքր մանրամասներն ղիմազծերի ե այլն: Ըսւո երնույթին,ւսյդ բոլոր կամ այն Հարաբերությունը Հարցում մեծ է ւպզատաձեավորման առանձնածատկությունների ն մեկուսացման նչանակությունը,այլ Հականփուբոխականության ձնավորումը մարդխոսքով Հատկանիչներիչեզոք Համալիրների ո՞

սաների այդ " րբեալներում կանիչների

աա կոնցենտրացի Ն Որոչակիեր ունի նան, Հավ արն, կոռելյացիո

կային Հիմնական ա

նթ

ան

Տ

5.

Յ

6: ,

»

լ

'

,

--

ի

Ղ.

Հ Տ

ն

/

մ

յ

/

։

-

Տ

բ

(Ւ

Յ

--

Հ

'

,

|

Ա

ի Որ

ենն լ

: յ

է

|

|

Հ: Է

:

Գ Է է. Հ

Էլ Հ «Հ -

|

յ

յում

մ

-

|

Տ

:

Յ

ն

|

ի

Հ

Հ

ա

Տ. ՀՀ

ղը

`

--Հ

՞

է:

ծման

փակ

Ղ

ունը, այսինք երկու ներից մեկի փոփոփոխականությ Հաոզանիչ ունը ի փոփոխման եւտնանքով: Ընղ Աք մյուսի փոխությ նքն

Հ

լ

ն ւուսրա

Հ

աա ն Հեւ ւոնանքով Վ

ո

որ

նիզոփոխությա հան. փուխոլսչմ 5 Հատկանչանը բեջնին օղտակար ինել: Որպես Որ օրինակ ար իր երել նը է բերել դեմքի լայ Ի գանդիլայ նության ն մ, մաղեր երի աչքեր ինաննաի փոփոխման ն / ության միջն եղածկ ւը այլն: ճարմարվելու, ո ատածշական Այսպիսով, եցությունը Հի ւ ԼՄ) Լ Աչխարձի րեք եր Աաաա մարդկային եհրեք մեծ ուսս ների ՐԵ կազմավորմանը, միջն եղած եղա ժա նները ուչ ծին քարեղար յան նի վեր արղե Ը Հատակչին: Սակայն ոասազոյ ացման «զբո ն ցեսը ղր ւսնով չավարւովեց: ԵթնԻ հական ընտր աղզղեցո Հետ ն. Ր միասին միջավայրը ին ուղղւսկ Ր են Հարն, մարվող աթյունը ապա անչամեմա խոչոր չա եց ռասագ ոյացմա փերով աճեց զրա ների մանազդեցո ց ւցիչների սաչասերմա եցությունը: բազի ներկայացո խաչ ն մեջ մտա ես մեկ վ կ երնույթ՝ Ր ղար դարաչրջանայ նային փուխո դործողո ւթյա ժամախականությունո,Ը» ո որի տակ մարդարբա Ը Հասկանում են ն կանիչներիփուիոխություԸ որոչակի ուղղությ թյամբ: Գանի նությունը ն երնան ե կավ նգատո երան) դանզ ւփ նում նրա ւն Փոքրա էր նրերկար ությունը մ նակի մեջ չին նան գանզ նզի ղանզնզվածեղ ձեղությո ւիոփոխվում էի եիչնե, տարը երակներ րակները ղՂ ը, ւսվե Լի ղա նզվածեղ փոփոլավում զ ոխությ ունները, կողմը: բոտ երնույթին, եր բաղ երկա ւս ման, սոցիալ ման, մչակույ ցության ներք Հասունացմանար ազացման, ն մեջ ներնարբար, Ըաներմուծման, ում է կերակը ն ընդծանուր աի ողջ ո փոփոխմանմեջ, ժամանակ ժա մեչ, սերնդագոր հն: ն: ռանգական վերաղասավորումների արդյունք

դե

նա

նության աաերի զանավարման դեպքու րին ոո» Տ աաացման աարանոան եծ Աի ովա վերջում հոյ" ավականաչաի մանակաչրջա :

:

լինել

-

|

-

ո

Ջ

«

ա

ա

աան

-

արկի»

ա

ւ-

ացման պրոցեսի նր Դրանից ա

ւո

-

ասա

'

-

նները

Այդ

,

ու

յ

աթդարաչրձաններում մեջ: աթարտա ատող Նարի արարը էին մաթիվ ԱԱ առի եանմիջավայրի զ ժամանակաչը չԱի կույթի Աի նն կյանքի աա ամին աղ

յ

'

Լ

,

ա

ա

'

ն Հնւսգիտական տվյալներով ԴառոելովՀնէամարղարանական է վերարերում ռասաների մեջ խոչոր ճյուղերի առանձնացումը Եվրուոիդ ուսսայի ներսում ւմուսնձնաՓարի ղարաչրջանին:

ԿԱՐԳԵՐԻ ԾԱԳՈՒՄ Է

Հ

վ 2. Հ ՀԱՄԱՑՆԱՏՈՀՄԱԿԱՆ

,

միչի Անա

Հարավային, եզոլող

ներռասայի ռասան բաժանՆնզրոիղ ամերիկյան ճյուղերը: երկու խժբի՝ւֆ իկյան ավսւտրալ իական: վում Է տեսակների ան. փոլխաէ մ ը եե րի աման Ըուռ երեու Ի ւսրձ տեսակների ձնեավորումը: մնտիսային իներում են րից չատերըձնավորվել մնկուսացվածության ղային ն Հ Հերթինավստրաներքո: Ս իրավացի է առաչին յ րքո: ազդեցության ը , եէ ու մե իական ռասայի իո

բր ել թին աո անով ի րար այրեր, իման

|

ու

՛

ա

Դար

զ»

ռասա

-

Սա

է արսկիզբը նչանավորվում Հին քարի ղարաչրջանի Վերին ւտե-

ունեցող ւոեղի ւուսղրողականժերի ղարզացմանմեջ Հնտազայում:

լսոչոր Արտաղրության 1Ր Ր

ու

14աչարժերով,որոնց մասին կխոսվի '

ոչ ւլակաս ղարդացմանմեջ ւոնղի ունեցած լսոչորւոեղաչարժերը կաղզմաՀասարակական Հարուցեցին խոչոր փուոլսություններ աճած տեխնիկական ղինվակերպությանմնջ։ Մարդու ղգալիորեն 4րե Հն մ Հեւո ն դարձր8 նորնՐ արավոր ճ ությունը մղվողպայքարը" |

ությա

տո

դոյությունը: կոլեկտիվների ւոնւոեսական կայուն Հւսմեւմաւտաբար ,

,

միաժամանակ, Սակայն, է ուկիսային վերաբերմամբ: եվրոպոիդ ռություն, որո րի "րոց յուղշբը, ինչպես նան բարդացածգորժառանգածաջորդություն, եր ն ւնա արավայի կայացուցիչ սերը ո ունեցող չսմենաղի ոլր կատարնելաՀեւտազա Հմտությունների ծիքներին աչլսատանքային Հրա ք գոյությու կառուցնեգրերինանցանկայուն աչք ի ամորֆ, աի խա գործում: Այղ խնդիրը Համեմատարար րով ուԲաց խարտիջածոր արդվանցից զո էին նույնպեսկրում ույթի ը վեր էր, այդ պատճառովէլ ուժերից բուռ վածքունեցող նախածամայնքի Ն րրԻնի ՐՐ: կ մայա կան զործոնիաղղեցությունը: Այսպիսով,ոասազոյացման իր տեղը պիտիզիջեր Հասաանխուսափելիորեն նախածճամայնքը են լիո" աղզղակներըտարբեր կերոլով զործել տարբեր կաղմակե ան ռավել կայուն քնի:ր ն կաղմակ տարբեր լ

Է

,

,

յրա,

ո

կիրաէր ւրդյունավեւո այն ւլածանջում

ւս

,

տա-

մամբ: ն տեսակների ախաարաի

րբակայկա Մինչն վերջերս Հայկաղմակերպությունը: ինչպիսի՞ն էր ոու) առավե

րածքներում տարբեր ոսսայական այղ Հե ն արտասաչմանյան զիտնականյ Ռասայական ուսումնասիրողները ստորարաժանումները րենական ետագա են Ր Հ. Լ. նկարագմեծ երոչի Մորգանի զանազանվում ւոարէին ւոյն Համարում դեռես ների մասը Դա կարեոր տարքանի որոնք միմյանցից մի եչ, էր կա Հիմնավորվում րած մայրականտոչմը: Հատեսակների քանակությամբ, նրանց բ ԱռաջինՀերթին, վաղ Հին քարեդարյան Հանզամանքներով: եք Հիմունքներով սկզբունքներովն այդ տեսակների զարգացմանծայրածեղ ցածր մակարդակիպայսարակության ն ելն սոր է: մք ե ՆՒ սզավեցկազ մաններում, փոխճշարաբերություններինկատմամբ աղումնարանության ավորվոլ Խո ել են ւոարբոր ե՛ Հւսմարյա տարբերակները ՐԸ ձն ւվորվ լ Հայացքներով: Ա Լը ամրապնղելու սոցիալականկառւվերն մակերպությունը, ն քով: Ընդճանուր առմամբ, ն ճոնեն ք ընդչանչաշերի մեջ ձնի տոչմակցության Հիմքը թե միակիրական ե կոլեկտիվժամանակների կամ այն ռասայական տեսակը, նրա այն րության զիտակցումնէր: Երկրորղ, ե ն ն որոնք ն ն Մ մասը կանայք է էին, խոչոր ղեր նե րի Համեւք աւտարար վոր ւ" ոո ւսրգու ավ լի մեճ ղեր են լսաղացել խառրնվածուկայուն ե ւոնային Հււտկանիչների ուղղորղվա 4 թյունն Հոզատարության Սաէին խաղումսերնղի նկատմամբ մեծալ ընՀարեմային յղ: րղ ռասայականտեսակներիճնչող Երրորղ,ինչպես տնոնսության վարմանոլորտում: նոնան չզանոնա սե կայր : նպես ն ն է ն էլ նեթնե ասնությունը ձեւավորվել վերջիներկու-երեք Հաղարամյակների էլ սեռական անկայունության, այնպես տանիթների ն նախն ջանան է ընթացքում, ն նրանց ձնավորումը Հայրականղծի անորոայսինքն' կարզվածՀարաբերությունների, ` ամանակագրականչրջանակնեՀարարերուարյունակցական-տոչմական չությանւլսյմանննրում ն

ւրԽար հաւ ի

ԿԱ

զա

զ

ր

ան

աարտերակների րան արբ րի

դայի րիորաում բի դասազարգում խար բացվող ում

ու

ոլոր

կայն իսի տատա մր ու

ա

-

-

գս

Է

վազ Հասարակա Հ

.

1 իր մառ 7 թ րա որքան ո յ: որք:ի մն

ո

|

ու

Հա

փոփոխությունները:

ժամանա Հասարակության պատմության դուրս

ա

րից:

(42

որպեսմիայն դիւուսկցվել ւլիտի սկսեին թյուններն, ըստ երնույթին, ՀաչվարկՀեւոնաբար, ւրյունակցություն, մոր գծով սերունդների ւղդեցուԱյս Հանգամանքների վեին մայրական,կանացիգծով: առաջին կաղմակերպության կարգաԹյան ներքո Հասարակական

վորված ձնը, որն ի վերջո փոխարինելէ նախաՀամայնքին, Հավանւսբարեղել է մայրականգծով ընդճանուրծւսդում ունեցող արյուայսինքն` մայրականւոոչմը: նակիցների կոլեկտիվը, են մեծ Միաժամանակ, աղզգարանները թվով Հայտնաբերել ասկավ ղարդագած Հասարակությու ններ, որոնք ծւնոլԹ չէին ւոոչմական կազմակերպությանորել ձնին կամ արյունակցության վարում էին Հայրական ղծով: Զարդացմանմիննույն Հաչվարկը մակարդակիվրա գտնվող այլ Հասարակարդերից ումանքապրում էին մայրատոչմական,մյուսները` Հայրատոչմականկարգերով: կային նան այնպիսիները, որոնքազգակցության Հաչվարկր նում էին ն/ Հայրական,ն՛ մայրականգծով միաժամանակ: Երնան եկան այղ ֆենոմենի զանազան բացատրություններ: Դա արյունակցությանՀիմքիվրա ընդծանրության ղիտակցումնէր: Բայցդա կարողեր Հանդեսդալ նակ որպես նույն տարածքում բնակության Հիմանվրա դիտակցվողընղծանրություն:Արդյո՞քդա ւրյունակցության մայրականն ՀայրականՀաշվարկիղուղածշեռգոյությունն էր կամ, նույնիսկ,վերջինիսաուսջնայնությունը:Բայցդա կարողԼր Հարուցվածլինել էկոլոգիայի օրիառանձնաձատկություններով, նակ` ւոնտեսության մեջ Հավաբչության կամ որսորդության ղեԱրդյո՞ք դա կարելի է բացատրել երեխաների ավելի չատ Հորը, քան մորը կապվածությամբ: Սա ւսյն, են Հայտնի այսպես կոչված ւողամարդկանցորոչակի խմբին Հայր ճանաչելու մասին րացումներըն այլն: Սակայնդրանց Հակասում են ժամանակակից փաստական չատ տվյալներ: մեկր առաջին Հերթին է. Թե կողմի 1:19 նչված այն պարագանէ, ազղարանությյեր ճ տա-

Կի

Աաաա կարթիԵար չէ՞

ո

պլատկե-

Դրանցից

են բարձրակարգ Հուռերում արդեն կապիկների վկայություններն

նկաւովող մաւորիֆոկալության՝ սաղմերի մասին, որից կարելի Է մասին սպլաւոկերաեղրակացնել, որ մայրական ւղզակցության կանխեին աղզակցության մները չատ բանով ծւսյրական ւղիտի ցու Լ, Համեմաւտամի չարք որ Հարց Այլ մւսսին պատկերացումները: մուտ աղզակցության մայրական ավելի Հետամնաց ցեղերի բար Հաչվարկը այս կամ այն կոնկրեւտւզատճառներովչատ չուտ է փոխարինվելՀայրական Հաշվարկի: Դա առանձնածատուկ, չաւո ձնի ՀարցըԷ, որ չոլեւոք Է չփոթելւոոչմի նախասկզբնական բարդ Հետ:

կարզերի ծադու մր վաղ Հին քարի դարից ուչ Հին Տոծմական կողմնակիկերժամանակաչրջանում ւսնցման արի դարաչրջանին Ռուսամւումէ որոչ Հնազիւոական ւովյալներով: ւլով Հաստոաւովում մի քանի բացվել են Հսկայական, նի օրինյակյան կայաններում

ւոասնյակ,իսկ երբեմն' մի ջանի Հարյուր թառակուսիմեւր մակեմնացորդներ, որոնց չինարարբեսովկոլեկտիվ բնակարանների օղտագործումը Հնարավոր են միայն սերտորեն րությունն կոլեկտիվների ղործունեության չաղկապված ւմրտաղրողական Լ կոռստողեպքում:Այդ ընակարաններիցմի քանիսը (կոսւտյոնկի են Հիչեցնում աղ զաբանությանը յոնկի ո իրենց մւսնըւսմասներով կացարանները, Հայտնի մայրական ւոոճմականկոլեկտիվների տնսըը: «երկար». մասնավորապես, իրոկեզների այսպես կոչված են վերաբերումչատ գտածոներ,"րուք Այդ նույն ժամանակներին են տալիս խոսելու ազզակցության մայրական Հիմքեր որոչակի զծով Հաշվարկիերհան գալու մասին: Դրանքընդգծված Հաւտկանիչներով օրինյակյան ն սոլյուտրեյան կանացի արձանիկներնեն, այսպես կոչված ուչ Հին թարեղարյան«Վեներաչատ դրանք Հնազգետներ Պ. Պ, ԵՓֆիմենկոյին, ները»: Հեւտնելով են որպլիսմայր-նախամոր պաչտամունքիաաղոնավորւան դիտում Տովկայություններ: Վերջերսայլ մեկնաբանությունԷ տվել Ս. ու

ռական

՛ ւր Թե ցության զծով մայրական Հաաաանկան Հաշվարկի նավ մաթիվ փաստեր,մինչղեո րո մապատասխան, ամավան արամ ենիճնչող թ Տրնագրավան զմի մնացուկներ, է մարմնավորո օֆախոթի ի անային դննտրոնացումը տո գան խմբի կյանրի, իսկբակա առոկն, Հայրապաճապանե» անանսուիներ հերի լիտարկվել:տոճմի աավառակ պատկեր ոչ եր ձի:տեղ չի Երկրորդ Հայեցակետն ամրապնդվում բազմաթիվ Աոր, նորանոր . Ամրան մնացուկների ճչմարտուՀավանորեն,ավելի գրականզուղաչեոներով - ր րավորություն թ որում է աԱ նե, ոնա մ Հին քարեդարյան լինի, իրավացի ով էլ Սակայն, թյանը: կգտնվեն այն ցեղերից դ է ուռ րաիրագրում դեռես չեն կազմակերպության Հասարակական վկայում արձանիկները չառտնր Հակառակը

մեծամասնության

մո

որի

Համարյա.

չկա:

Դրան

Հա-

արեր,

,

դրանը Համարում

որը

Դա նան

աոեցվել,

չ

տումա-

այլ

Է

որտեղ

Ը

10-13

ՐԸ

/

որ են

ազդա-

մոտ

ն,

Ր

դրանք

Վետանաա ղրանք ւզրիմաւտաբանության նորագույն ,

նախամայրերի,

ե

Հա

նան

ն

ոչ

է

ուչ

Ր

ոո

մեջ կանանց կյանքումե աչիխարծայացքի առանձնաձչատուկ ւտեղի

մասին ն, Հնարավորէ, իրոք Շավաստումեն մայրական-տոծշմական պաչտամունքի սաղմնավորումը: ՏոՀմիծագման ժամանակի ն նրա նախասկղբնականձնիՀարցը մինչն օրս Լլ միանչանակ լուծված ծամարել չի կարելի: ԱյնուՀանղերձ, մենք Հակված ենք պաչտւղանել առայժմ կայուն տեսակնւոը, տոՀչմըծազել է ուչ Հին քարի դարաչրջանի սկզբում, ն որւզես կանոն, մայրականտոչմի ձնով:

.

ԱՐՏԱՄՈՒՍՆՈՒԹՅԱՆ

ՎԱՐԿԱԾՆԵՐԸ

ՄԱԳՄԱՆ

ՄԱՍԻՆ ԱՌԱՋԱՐԿՎՈՂ

Աղգակցությանմիաղիծ Հաչվարկի Հեւո միաժամանակտոՀմի կարնորազույն ՀաւոկանիչներիցԼը արտատմուսնության (էքսողամիայի՞ )) սովորույթը, այսինքն' տոՀմի ներսում ամուսնականՀա-

մր ն ղրանց րաբերությունների արզելու նախասաչՀմանումը ւոոչմի նւսնան, Այդ սովորույթի ծաղու մբ,ղրանով դուրս: չրջանակներից

խաչամայնքի վերածումը տոծշմականկազմակերղլության, ղեռես "արզ չէ: ծազման վերաբերյալ կան բազմաթիվ Արտամուսնության որոնցից ոչ մեկն էլ ՀամընդՀանուր ւոարբերվարկածներ, ընդուչի գտել: Դրանցից առաջարկվելԷ 19-րդ դարի աուսջինն սկան թժվականներին,Մակ-Լեննանի կողմից, որբ գիտական չՀրջանառությանմեջ դրեց ԷքսողամիայիՀասկացությունը,սակայն որ բոլոր նախմւոցրեց նրանով, դարյ Ցող բի բաժանեց Էքսոգամ ն էնղողամ" լամբերի: Մակն քներն ընկած էին «ուսղկարծիքով Էքսողամիայի ակու Լեննանի մաչունչ վայրենիների»սովորությունների մեջ, որոնք սպանում էին ն Համարոչ ւվիւուսնիաղջիկներին ւզաւոնհրաղմների էին սւոիպված լինում իրենց Համար կին փնտրել իրենց տոչմի սաչմաններից

աալ թյուն

միաժամանակ մոր Հփոլտություն

դուրը:

Ռադրություն

ւսյն փառոին,որ եղջնրվապած Հրավիրելով նե չների արուները այլ ոշմակների էգերին դերադասում են իրենց ոՀմակի էգերից, Դարվինը էքսողամիայի ծագումը բացատրում էր առօրյա անընդչատ իրար ՀեւոՀչվվող,արյունակից աղկյանքում միմյանցմիջնսեռւսկան ղականների՝ նկատՀարաբերությունների

օղին, Այդ ենթաղրության մամբփոխադարձնողկանքով: են ժամանակակից ժողովրդադգրաէ, ինչ-որ չափով խոսում ըբավոր Ասիայի ըստ Հարավարնելյան ւովյալները կան վիճակազրության են ոչ ււմուսնոււսրյունակցական որ վկայում որոչ երկրների, Հնա-

ընտանիքներումերեխաննրիավելի մեծ թյունների վրա Հիմնված ւոեսությանը մոտ է կանզնած ւսսին: Դարվինի Թվիւսոկայության սեռական Հարաբերումիջն արյունապղծական ւսրյունակիցների ըւսվականին նողկանքի «բնազդական» թյուններինկատմամբ ծաղմանվերաբերյալ նս մեկ րածվածւոհսությունը:էքսոդամիայի Բ. Ֆ. տեսակետ (Բրիֆֆոլտ, իսկ Հայրենականգիտնականներից ճադումըկապելնախածամայնքին Պորչնն)ցանումԷ Էքսողւսմիայի որՀեւո, որի դեւղքումվելի չարժուն կարգի իբր Հատկանչական ն կտրվածէին կանանցից Հանդիւվում մչւոտապես սորղ--ողամարդիկ ետ մնացած կանանց նախածամայնքներից Լին իրենց Հերթին այլ Հեւո: Նչենք նան է. ԴյուրկՀեյմի այն վարկածը,որը Էքսողամիայի ընդչանրաԷր մարդկային արյանՀանղեպ՝ փնտրում ււկունքները ն իրենց տոՀմի կանանց (դեֆլորամուռ սավսախտության կու ւլես մանումծւասնդեպ ժամանակերեացողւսրյան ցիայի՞) դաչտանի վորապես,ունեցած վախի մեջ: մեջ նկաւոելի Հեւոք է թողել ՄորգաԱյս Հարցի պատմության էր արյունածւսզումըբացատրում եր, որ Էքսողամ ւսրզելքների Հեւռոնանքներից վնասակար կիցների մերձեցմանկենսաբանորեն տա-

ու

Հետագաւովյալները դիտության Սակայն ձգտումով: խուսափելու Է: Նախ, սրարզվեց, վիճելի ւոեւսությունը ցույցւովեցին,որ Մորգանի ւլովնասակարությունը ամուսնությունների որ արյու նակցական ււքու սնությամբկապված ւզուլյացիայիայսինքն`փոխաղարձ վիճելի ւզայմաններում բազմամարղդության իմրի,բավականաչափ վնասակար ւմուսնությունները այղպիսի է: Երկրորդ,ելե նույնիսկ ւոոչմային կարող չէր Հւսչվիառնվելձնավորվող այա ղա լինեին, ,

կաղմակերպությանկողմից Հենց միայն այն պատճառով,որ լիովին չէր ըմբոնում սեռական մուստյերյան մարղը Հավանորեն են ակւոին երեխայիծննդի միջն եղած կապը,որի մասին վկայում Երրորդ, վերապրուկներ: որոչ Հավատալիքների ավատրալացիների

մեծ մասամբ ոչ միայն թույլատրում Հասարակությունը ւոոշմական ձՀւսրամուոիկ ամուսնությունը է ր Համարում էր, այլնւլարտադիր ամենը, ւսյս Հ ւչվի առնելով միջն: որոչկատեգորիաների ղատների էքսողամ մեծամասնությունը դիւոնականների ժամանակակից

էքսոդամ ամուսնությամը Հատուկ Էր փոլաադարձ կառուցվածքին Այլ ուսումււոկայությունը: միայն երկու կոլեկտիվի չաղզկապված Ցու. ի.

Սեմյոնով) Հատկապես՝ (ժամանակակիցներից նւսսիրողներ են կոլեկտիվծաղզումըբացատրում նախնադարյան Լքսողամիայի ա նչՀրաժեչտուկարգավորման կյանքի ների ներսում ւոնտնսւսկան թյամբ: Նրանք ելնում են այն Հանդամանքից,որ չկարղզավորված լխանդիՀողի ւլեւոք Է ուղեկցվեին սեռականՀարաբերությունները Հաւ դրանովԷլ խարընդՀարումներով, վրա տեղի ունեցող անընդ ն ւոնւոեսական Հաւսարաորվես Հիմքերը՝ իսլեիննասախածճամայնքի ասւոիճակականբջջի: Պայքարելովդրա դեմ,Հասարակությունն ւած-

Է Աերակարմաթյան՝ Ուչ

Հին

քարեղարլան րոր

կազարան կացարան Սառրավա դրտրովիչում(Սիլողիա՛» 0ստրավա

-

Պեւտրոմիչու

'

արգելքների ծաղզման «կենսաբանական» ւոեսությունը Համարում է անբավարար չափով Հիմնավորված: ՈւսումնասիրելովԷքսողամիայիծագման րբարղ խնդիրը, Հայ-

ըենական զիտնականներըձղտում են զտնել սեռական Հարարբեարւսյդ ձեի ն նախածամայնքում րությունների կարզավորման տաղրողական զործունեության ողջ ընթացքիմիջն ղարգացման գոյություն ունեցո ներքին ռան կառ Րնթանաթ ար (Ա.Մ. Զոլուտարյով, Ս. Ա. Տոկարն) ուղիով, որոչուսումնասիրողներ են մր կապում Էքսոդամիայի ծագու մուսւոյերյան նախածամայնքների՝ իրենց նախասկզբնական մեկուսացվածությունըՀաղթածշաՀետ րելու ն Հարնան նախաՀամայնքների ճաստատելուձղտման Հետ: Սակայնմիայն այս բացատրությունը, է: Տնտեսական ըստ երնույթին, անբավարար կապերն ձզտումը իր ղարզացման մեջ պիտի Հանդեցներ մեծ թվով փոխչաղկապված խմրերի երեան զալուն, այնինչ, ինչպես կտեսնենք Հեւտաղայում, տոչմական Հասարակության

տնտեսական կապեր

բնղլայնելու

նարար ընդունեց սեուսկան արգելքները, որոնք Հեւողչետե Համանափակումէին ն, ի վերջո, անձնարինդարձրինսեռական ւովյալ իսմբիներսում: րաբերությունները չրջւանակներից կոլեկտիվի Բայը սեռականկյանքիւտտարածումը այլ կոպիտինպաստեր կոլեկտիվին, տվյալ ամրապեղելով դուրս, ՀասՀետ որում, ընդ Հաճախացմանը, կոնֆլիկտների լեկտիվների ամուսնությամը չաղկանալիէ, որ որքան մեծ լիներ փոլսաղարձ կապվածկոլեկտիվներիթիվը, այնքան կընղլայնվերկոնֆլիկտնեՀակասությունրի թատերաբեմը:Այդ պատճառուվէլ աւտեղծված ւուսնում էր դեպի դուալ՝(երկուղին ների վերացմանւլարզաղույն

ծադումը՝մշւուսկան ւմսւոիճանական կաղմ)կաղմակերոզության միավորված փոխծարաբերություններով միայներկու ամուսնական

էքսոգամխմբերի Համադրմանը՝էնդոգամ ցեղի սաղմին: կարգի առաչին նկարագՀետամնացցեղերի Հասարակական ոչ մեկն ելչերպածպա-

նրանցից արդեն ժամանակ

րությունների ւոեսքով, եր նախասկզբնական կազմակելրոլությունն նել երկկաղմ կապերով միավորված էին այսինքն" փոխաղարձամուսնական ւսճի Հետ մեկտեղ սից վելի տոճմեր:Բնակչության երկու մի քանի վերջիններս էին կապերըն կայն դուստր տոծմերը անվանում էր մնալ տոՀմի երկու Հատուկ կեսերը, որ Մորգանն մնացորդները,ցեղի Երկկազմկազմակերպության ֆրատրիաններ": ձեով, լայնորեն ֆրարիաների երկու էքսոգամ փոխամուսնական ն անցյալում: Հայտնիեն չատ ժողովուրդների ցեղերի պատմական մոտ ավատրալիացիների Այսպես, Արնմտյան Վիկտորիայի գոյություն ունեին Սն. ն Սպիտակ ն մուո՝ Զկնորս-արծվի Բւսղեի, Նոր հոլանդիայիմելանեղիացիների

նախասկզբնական

Սա.բաժանվեցին նորագոյացությունների չարունակում իրենց չխզեցին

ֆրատրիաները կակադուների

Հոդ րիթ Լր եո, աա րի Եղչերվի,սելկուպների մուռ՝ՄայրաՀավի ն չ1 Րչի այլն: Ռրոչդեպքերում, ինչպես, օրինակ, Ը Անրի ններ սաճպանվել րող ող բի քավանդությու ն

րրոռնքի ո Արոմուսթի, աննեկա-

`

որոնք,ջանալովժխտել անչՀիմնությունը, ծւսյացքների սիրողների

տոՀմականկարզի ունիվերսալության մասին Հայեցակարգը.երկդիտումեն որպես նախնադարիսպատկաղմ կաղզմակերպությունը ն մության մասնավոր ինստիտուտներից մեկր, որ կապված է են բոլոր չՀրջանի»զոյության Հնտ (Վ. Շմիղւո, մշակութային «երկդասււյին Վ. (Ու. ւոոճշմերից սերած լինեմիավորում կուլւլերո), որպեսերկու ցեղերի ։պատածական տոչմերի անուններով էլ կոչվել են Ռիվերս),կամ էլ մեկ Հզոր առաջնորղի փոլսարեն երկու թույլ ՛ ի չարք ողովուրդների մեջ Ր (մելանեզացիներ, առաջնորդ ունենալու ձղւոմանարդյունք (որոչ ֆունկցիոնալիստե «ՐԸ: րբիկրա օբյան ուղրեր ն ուրիչներ) Հաջողվել Է ղւոնել Հնդիկներ, ազգարաններ): մուտ

ո'

ոյ" ախաակգրնական արի մասին, Մե, աի ֆ խանե, ււ Ն Ի ււ

,

ւղ

նա

Այսռլիսով,թվում է, թե էքսոդամիայի կալը նախաճամայնթի ախախմական, չափով է ավելի ներթին կյանբի կարպավորման անն ւտամտվու երկկազմկազմակերպության ատասխանում տրամաբանական ություննե-

ն

Հառարակավան ու

Աա

զաղա-

ովուՐԴ ներիբի մե Ֆ

7 սակայն, Հնարավորէ,կորցրել պած. Հեազույն փրատրիալ բաժանումը, / | ՐԸ մասինիրենց տոչմար ային իՀ գուքյու Փրատրիանորի Կն վառուցվածջի , վության Կարգն կ մ մրիոազոմնարանական ավանԿ ությունեն ում, մ, Հավատալիքներում: Այդպիսին ը. րինակ, Անն իրի «3ֆիլերի, Հին միղիացիների6 ցեղերի, ւ ելի1ջ աթենացի , 77 ցողնրի, Հին Հոների 24 ավագեղած ոո, ոի նան ների մասին երկրներ փուխյուննրրը, րանիինչպես Եպիպտոսի րո՛ի ե երկու«երկրների», Սպարտայի, րութ Հոոմին կարթազենի երկու ղած տե եկո ննե Ս են նան տիրակալների մասին նֆ

Հնաղու

լ

-

ժո

ժան

որոքն

ւս

ր

ն

ղեկությունները: Այդպիսին երկու ն րկունախուչ մուո՝ Ռոմուլի ախաձչայրերի, Հռոմեացիների Ռեմի,Հալե շրի մուտ" Սանամ արի եբ Բաղդասարի,բուրյալթների մեջ' Էխիրիթին Շ նենբ եզգիների' Գե թու-Շարանի Բուլագաթի, Բացա-կակովի մասին աֆ արը բաղմաթիվ է Սակայն լեգենդները: անձրաժնչտ նկատիունեմղած ոլ, "ր Հին երնույթների այդոլիսի վերապրուկային կապի Հարցը Հեւո, այնուամենայն երկկազմկաղմակերպության Ր" այնուամենայնիվ, վիճելի Է: Մի չարը դեպքերում սոցիալականկամ այլ կառուցվածքի «ղույզուՍՏւարուցվածլինել ղանազանւուսրբերպատճաունը» կարողէր այն ճ ներով, մասնավորապես |որապոս այն պլատճառով, ոլր այն ամենը, ինչ րաՀե ժանվումէ, առաջի ըթին բաժանվում է Հենց երկու մասի: ամենուրեք ( այրըՀայոնաԵրկկաղմբաժանման տարածումնսրատկաներութրը բերվում է իրարից ա աազանալությամբ զարգացման մակա ապետարրեր ժողովուրդների մուո) րո է Ա վկայում յ ն. զմ կազ ակ րության խորին Հնության ունիի վերսալության մասին: Այն առւլացուցում է ղզալի Թվով ուսումնա-

ն

ն

թյուն ,

չ

առաջին

յ

էթնիկական

ի դակով

արար երկնա

ու

ըն Հանուր Ըը ԸԴ

Համա-

մեծ

Հետ

(1 Լայնոր

եղե ի արձագանքները այն Մ"Դ"Ը ու են

:

Ծ

:

ների

Ր

Դ դատո

Ղ

ւյն ԱյնուՀանդերձ, փաստերին: աղզաբանության

յ ես

կաչէ: Վերֆինժամանակներում սածմանվլել է, որ նույնիսկ կենղանականմիավորումներումզոյություն ունի առանձին անՀատների զերակչոման,Հինրարխիայիբարղ Համակարզ, որը բիչ ն տեղ է թողնում ներքին ընղՀարումների Համար: Էքսողամիայի տոչմական կարզերի ծազման լխնղիրը դեոնս լուծված չէ: Դրա քննարկման ւզաւոճառներիցմեկն ւսյն է, որ այղ պրոբլեմիլուծման ժամանակ ուղղակի ազզարանականտվյալների բացակայության պատճառովՀարկ է լինում ղիմել կողմնակի տվյալների, վերաՀմանանույնի ն րչ իսկ երբեմն ույնիսկ երբ րի ուսումն րուկ ների ասիրությա ՍակայնՀնարավոր է, փաստարկներով: փակվել տրամաբանական ն ն բավարարբացաւտրությու որ կա նան մեկ այլ պատճառ,միակ ունեցող ղեպքում, նրք գոյուլճյ ձգտումը Ը ց"ղ վարկածայն դեոլլքում, գ բ այն Դ տնելու լ նրբ գոյություն են իրենց ուցիոնալ Հատիկը: Այսներից չատերը պարունակում պես, Հնարավոր Լ նեթաղրել, որ փոթրաթիվ խմբավորումները Հանդնեգին ունների Ի Էքսոզամիայ ին միջա կեմւականամուսնութ) գնեցինԷքսոգամիա Հարնանության սերտ ացասական պատճառով, Հետնանքների շ Ը ր թների պ բոց կ մեջ ապրող խմբերը` իրենց չփումն ամրապնդելու Համար, իսկ նամե ն եկավարման ՀամակաՐԳ ղեկավար չափով արդյունավետ անբավարար Բոլո ունեցող ընդճարումների ՐԻ Վ պատճառով: բիաճբային ընսդ-ար Բորը 9"Ղ խմբերըներխմբային լոր այդ դեպքերում էքսոզամիայի Հաստատումը, իճարվը, ոչ թո գիտակցված գործողություն էր, այլ երկարատնտարերայինպրոցես, որի ընթացքում արդեն ԷքսողամիայինՀանգած խմբերը դառնում էին ավելի կենսունակ ճնչում իրենց Հարնաններին:Միաժամանակ, որոչակի դեր կարող էր կատարել նան դեպի Էքսոդամիան

րին

ու

տարյալ

սաճմա

ուսու

ւս

`

`

ու

լայնորեն բերողղզիտակցված, մակերեսային աղզղակը՝ իսկապես ւսարածվածտաբուն՝ (ծիսական արգելքը) տոճմակիցներիարյան նկատմամբ: ի մտուսրբերություն նախաՀամայնքի,տոծմր արղեն լիովին կազմավորված մարղկային Հասարակություն էր: Նրանում բարձրա-

դույն

ղարդզացման

նախնաղարյան կոլեկտիվիզմի

Հասան

սերտ Համագործակցությունն սկզբունքները, ւոոչմակիցների ու

Համավամբումը, ընդ որում, ինչպես կարելի է այդ մասին դատել րստ աղզարանության նմանակների,ւոոշմական Հարաբերությունները ղզիւտտակցվում էին որպես տնտեսականՀարարբերություններ, իսկ ւոնտեսականՀարաբերությունները՝ որպես մոոչմակցականՀարաբերություններ: կապերիճանաչումն Այդպիսով, ւոոծմական ցավ Հասարակականնչանակություն, ղարձավ, կարծեք թե, նափոխարինելուեկած նոր արտաղրողականկոլեկխաչամայնքին ւոիվի' տոչմականՀամայնքի Հիմնական սածմանադիր Հատկանիչը: ստաս-

Տ 4. ՎԱՂ ՆԱԽՆԱԴԱՐՑԱՆ

.

ՀԱՄԱՑՆՔԻ

ՓՈՒԼԸ

ԱՐՏԱԴՐՈՂԱԿԱՆ ՈՒԺԵՐԻ ԱՃՆ ՈՒ ԲՆԱԿԵՑՄԱՆ

ՍԿԶԲՆԱԿԱՆ ՇՐՋԱՆԻ ԸՆԴԼԱՑՆՈՒՄԸ

ՆԱԽԱ-

ւոեսակիմարդու երնան զալով սկսվում Է Ժամանակակից

Հին քարեդարյան տեխնիկայիզարգացման եզրափակիչ փուլի ղարաչրջանը՝ վերին Հինքարի դարը: Այդ դարաչրջանըմիջին Հինքարի կամ մուսւոյերյան մչակույթիդարաչրբջանի Համեմատությամբ բնութազրվում է արտաղրողականուժերի ղգալի աճով, որն արւուսճայտվում է ոչ միայն մարդկայինկոլեկտիվների թվաքանակի աճով ն բնությանը ւոիրապղետելու ընդլայնվածՀնարավորություններով, այլնւոեխնոլոզիայի զղալի կատարելագործմամբ, այսինքն՝ քարի մչակմանւոեխնիկայի բարելավմամբն ւպատրաստվողզոր-

ծիքներիմասնագիտացումով բազմաղանությամբ: ու

դիւոությունն առայժմ չունի քիչ թե չատ ժամանակակից վատաչելիտվյալներ ւտարբերղարաչրջաններումՀնազույն մարդկության թվաքանակըորոչելու Համար: Այդ ւվատճառովել մարդկությանԹվաքանակիմասին ւպնդումներիՀամարվելի չոււո Հիմք են ծառայումընդչանուր վերին Հին քարեդատողությունները,

Ուչ Հին քարեղարյան կայծաքե գործիքներ (կոստյոնկի Թելմանյանկայան)

-

1. Մեղին,

րով ծայրապանակներըն կացինները դարյան բնակավայրերիքանակն չափերը, քան թե կոնկրետ կափայտեկամ ոսկրե բոնակներին ւով ալները:ԸնղՀանուր վերին Հին քարիղարի առմամբ բ նակեցման չրջանում (օյկումենում), կային Հազարավոր Հուչարձաններ, ւվելով: Այդ ամենը կտրուկ ուժեղացնում էր որոնց քանակը չատ ավելին էր, քան միջին, առավել նս" ստորբն ուժը ն մնծացնում ղենքերի Հւսրվածող Լ, որ այղ քարեղարյան Հուչարձաններինը: Հասկանալի էր որսորղությանարղյունավետուձանները ավելի լավ են ւզածպանվել,թասննախորդները,բայց եթե թյունը: Վերին Հինքարի ղարաչրֆանում դրանց քանակը մի կարգով մեծացնենք, ապա ղա չի կարող բնորոչ են դառնում նրկար ժամանակ, չարտացոլվել վերին Հինքարի ղարաչրջանիբնակչության քանակի ն ըստ նրնույթին մի քանի տասնյակ խտության մեծացմանվրա, թեն այդ մեճությունները բնութարիներ օղտագործվող կացարանները, են անՀայտ: գրող կոնկրետթվերը մնում այդպիսիք Հայտնաբերվել են ՖրանՄարդկության' գործիքներով Հագեցվածությանմակարդակի ԻԴ մ, նախկին մ Չե խիայում, ավսկի ԽՍՀՄ սիայում, բարձրացմանպատճառնայդ ղարաչրջանումքարի մշակմաննոր ւուսրածքի եվրոպականմասում: Միայն է: Մուստյերյան Հայտնագործումն տեխնիկայի մչակույթին բնորոչ ղրանց այղպիսի երկարատն օզտասկավառակաձճն նուկլնուսիցչեղբերը բեկոտվում էին անկյանտակ, կարելի է բացատրելմչակուտճն ն ղզործմամբ ղրանք էին կուղիտ,չունեին Համաչափլայնություն ն Հասթային չերտերում Հարյուրավոր ծՀաաՀաՀինքարի ղարաչրջանում ւոություն:Վերին չեղբերստանալու ղարավոր խոչոր կենղանիների՝4իերի, մար օզտաղդործվում էր այսպես կոչվածւպրիղմայաձն նուկլեուսը, ն նույնիսկ մամոնւոների բիզոնների ն այսինքնբ̀ավարար բարձրություն ուղիղ ձն ունեցող քարե կուտակումՀսկայական մնացորդների Հումքը, որից չեղբր բեկուտվումէր նրա ողջ երկարությամբ: Արդէ, որ ները: Պարզ որսորդությունը յունքում այդ չեղբերնունենում էին ուղիղ Ճեւ,ողջ երկարությամբ Բաղաղբյալ գործիքի՝ էր, այլապես Հնարավոր չուրջկալային բավականին լւյՀավասարաչաւի նրա վերակազմություն արդյունավեկացնի չեր լինի բացատրել նություն Հաստություն: Այդ չեղձնն(կոստնյոկիավան) կոնկրետ նրւս ւոությունը,սակայն է բերը կողմնային եզրային Հարայն, ինչ պիտիկրկնել ցավոք, մասին, րի դարման բազմազան եղանակների ն միջին Հին քարեվաղ ասվեց վերը օգնությամբ վերածվում էին իսկամասին,մենքոչինչ Հալաձականորսորդության չՀրջանի դարյան կան զործիքների' ծւկիչների (բիզ), ենթադրել միայն, ենք կարող չզիտենք ղրա կոնկրետձների մասին, սրածայրերի, եղրավոր թերիչների, կրակը, կիրառվումԼին որ չուրջկալի ժամանակօղտաղործվում դանական,չեղբերի ն այլն: Փափուկ աճարեկնին որալեսզի Լֆելլտներ, ձայնային ինչ-որ ե կննղանիներին ղյուրամչակ նյութերի' փայտի ն. է, Հնարավոր ձորերի էին ղարափուլերի, որոնք սեղմվում ոսկորիլայն կիրառությունը Հնարակամ բաց ւտարածուեղրերին ւոուկ փորված որսախանդակների վորությունէր ընձեռում ս ւոանալ թե Այսպես ձ ողադերաններին: սրածայր մեծ թյուններումւոեղաղրված քանակով բաղադրյալ գործիքն որսի ւսա ուարդյունավետությունը յնպես, որսորդության ներ,Հատուկ նախուսպատրաստված էր սննդով, Հին քարեդարյան մարդունապաձծովում վերին Թյունը չեղբերը դնելով դանակաձն փայտի ն Հագուստ ծւ ւսնՀամար ւլաւորաստելու ղբի բնակարաններըծկելու անջատումը կամ ոսկորի բացված ճեղքերի մ եջ միչսաովերֆին մարդը դիմանար պրիզմայաձնեուկլեուսից Հրաժեչտմորթիներով, որոլեսզի կենդանիներիչորացած ջլերով բուսական ծագումունեցող Քուղեու

Հուչար-

տա-

|

ու

Վ

ու

էր

Հւա-

ու

սւ

շե

կամ

որին ճամապաժամանակաչրջանին, ցապատմանղաժանկլիմայի ւուսսլսանումէ վերին Հին քարի դարաչրջանիավարտը: երկրաբանականչերտերով Հարուստ լեռնային կարստային վերին Հին քարեղարյան մարդիկ չարունակում էին չՀրբջաններում ոչ միայն քարայրները, ւյլն. օդւտաղորձել որւվեսբնակարաններ ն ծաձկերն ճյու ղավորումներ ներքին անցումներ բաղմաթիվ ունեցող Հսկա քարանձավները: իսւվանիայում, Ֆրանսիայում, Բալկանյանթերակղզում, Ղրիմում, Ավառորիայում, Շվեյցարիայում, ն տիպի բացվելեն քարանձավային կովկասում ՄիջինԱսիայում

ու

բաց ւոնղանքներում ստեղծվում Սակայն կայաններ: բազմաթիվ

էին երբեմն բավականինընդարձակ, Հեւտնաբար,ակնչայտորեն էր 36, կոլեկտիվ բնակարաններ,որոնց երկարությունը Հասնում Հիմնակմախքըկառուցելու մետրի: Դրանց իսկ լայնությունը՝ Համար օգտագործում էին խոչոր կենդանիներիոսկորները, իսկ մորթիները: Երբեմնփորվում էին նան ծածկի Համարճյուղերն մեծ' մինչն 200 քաո. մ. ւռարաձություն զրավող ոչ խորը գեւոնաւիորներ: Լիովին ակնչՀայտէ, որ ւյդւվիսի չափսեր ունեցող ղետնաւիորի ծածկը փլուզումներիցխուսափելու նպատակովպիտի ւմբացվեր երկար ձողերով, որոնց ւլատրաստման ունակությունը վկայում է վերին Հին քարեդարյանմարդու րստադրականդործուայղնեության նս մեկ կողմի մասին: ԱկնՀայւոԷ նս մի պարագա, անարգել չրջանառոււվիսի բնակարանըպիտի որ ունենար օդի թյանը ն ծխի Հեռացմանընպաստողառաստաղայինանցք՝ երդիկ: Մի խոսքով, վերին Հին քարի դարաչրջանի մարդը սովորել էր լավագույնս պաչտպանվելվատ եղանակից ն անցել էր որոչակի նուուսկեցության,քանի որ բնակարաններիկառուցումը պիտի որ ւպաշանջերաչխատանքիմեծ ծախս, ն այդ ւլատճառով էլ ղրանք օգտւսղործվումէին երկար ժամանակ: Այնուծանդերձ,բնակարանից դուրս էլ մարդն, ըստ երնույթին, արղեն ւզաչուղանված էր անձրնից ցրտից: Վերին Հին թարեղարյան կայանների քարե ղույքում բիզերի, ասեղների(այդ թվում նան անցք ունեցող) ւոությունը վկայում է, որ արդեն Հայտնագործվել էր կարը: Այդ կարը, իչարկե, կոպիտ էր: Որպեսթել օգտագործումէին Հատուկ բուսական թելերը, ինչը Հնարանախաւպատրասոված ջիլերն Է մւսրդիկ վորություն տալիս ենժադրել, որ վերինՀինքարեդարյա արղեն ունեին կենդանիների մորթիներից կարվածւպարղաղույն Հագուստներ: ու

ու

առա-

ու

-

ր

Հ

Հ

`

ո

5,

ՀՀ

«Հ Յ

8՝

-

Հ

`

Գ Հ

Է Է

Հ Հ

Ն Ն

Հ Ճ.

-. -

Հ

Այնուամենայնիվ,վերը բերված Հեւտնություններնարված են վերին Հին քարեղարյան Հուչարձանեվրուլական Հիմնականում Հիման վրա: Որսորդականվելի ղբատիկ ների սումնասիրման մ. Շնաարղյունքի կամ չսնկայուն նուռակեցության սլայմաններու րավոր է, նան բնակատեղիների Համար Հարմարավետ վայրն ճւսնդիռլում են նան Կնա բացակայության ալաւոճառուվ որոնք ճամբարներ, այսինքն' այնպիսի բնակատեղիննը, նում էին մինչե էին որսիխոչոր արդյունքի չուրջր ն դգոլատնում արղյունքի սզառվելը: կամ կիսաթափառաայղ Թափառաչրֆիկ Հրջիկ որսորդների երկու այդզիսի ժամանակավոր ճամբարներ ն են Արնմտյան Հարւսվային Հւայւոնարերվել նկարագրվել Սիբիրի ենք մի նոր՝ գործնականում Հանդիպում մենք Այստեղ չրջաններում: ն տարբե-,ետե վերին Հին թարի դարաչրջանումմչակույթների ղային ու

Նն

են նույն դործընժացի արտացոլում թվարկված Հատկանիչներն են անգո մր չորրորդական որոնքնչանավորում կողմերը, ւուսրրեր ն Հաւսբղի ղարաչրջանին երկրաբանական ժամանակաչրջանից ն նոր քարի մր վերինՀին բարի ղարից միջին մապատասխան րբեկու

առաջա-

լ

եվ

րություններիՀիմնաչարցին, սւսկայնմինչայդ ՀիմնաձՀարցը է մի քւսնի ծավալով լուսաբանելը, անձրաժեչտ խոսք ասել վերին Հին քարի ղարաչրջանի ժամանակազրականչրջանակների ն այդ ղարաչրջանիղարզացմանղինամիկայիմասին: ինչպես նչվել է, վերին Հին քարի ղարի սկիղբն արղի ժամանակներից Հեռու է մուռ 40-45 Հաղար տարի: Ընղ որում խոսքը վե-

"

վերին Հին քարեերնան զալու մասինչէ, Ք քանի ր քարի քարիմչակման մչակմանվերին Հինքար դարյանինչ-որ գծեր Հանդեսեն եկել նան վելի վաղ: Խոսքը վերաբերում է Հին քարի ղարի տեխնոլոգիական նվաճումների է վերին Հին որով Հենցւլայմանավորվում Հիմնական Համալիրին, քարի ղարաչրջանը:Այդ դարաչրջանիավարտըտարբեր Հեղինակեն նեւռ ներ թվագրում ւոարբեր կերպ: Ոմանք աղեղի Հայտնաեն զործումը Համարում այն սածմանը,որը վերին Հին քարի բաժանում է նրան Հաջորղածմիջինքարի նթն՝ արտակարզփոքր տելխսնիկայի, բը նչում են միկրոԼԻ ւն" խնիզայի, այսինքն՝ մր յուրացնելուվճռոՐ՞չ չաղինը նեցող ղործիբների լսոտրառուոռու նչանակությունը:Վերջապես,երրորղներըմատնանչումեն կենղանականաչխարՀիչորրորդական ժամանակաչրջանի խոչոր ներկավորանալը,որսորդության աղանազնորիփոխվելը, որ ւսնգեցրելեր որսի ավելի քիչ արդյունավեւտության,ձկնորսության ժամանոաւղերի չճր, Համեմատաբարկայուննսւուսկեցությունից որ

ու

րուն աւրաջրջանից: ղա

'

՛

՛

ու

՝

:

բնի

՝

ոաԱնան ճամ,

:

Անա

ության,/

Խոչոր մեջ: պատմության Հասարակության անցնող ղարաչրջանին սւոիւլեցանցնելումիկրոլիթյանւռելսնիվերանալը կենղանիների արղյունավետեր մանը որն ավելի թոչունկենդանիների կային, նան ժամանակ: Վերչինիս ալաե

ների որսի, ինչպես

ձկնորսության

ա ողի սելիտաղուցայի որիզոկենդանիների մարդկայի Հր թրի Հետնանքով: րարության վա իսկ Հրամ բս

Հանցը

ն

դառնում

էր

ն

Է

ւ

ւս նրբա-

սնն

որսը

Մանը

էր առավել չարժունություն, պաճանջում կոլեկտիվներից դա,

բնաՀաճախակիփուիոխել կեցնելայս կամայն Հողատարածքը է միջինքարեդարյան կությանվայրը,որովն. ւզայմանավորվում Հնարավոր Համեմատությամբ: վերինի ւսղքաւոությունը կայանների մանր նետ դրղապատճառը կենէ, որ ւղեղի Հայւոնազործման ն

ու

ԱՋԻ վեր Խա է մքե ի ք, Ի րն ոյթնն Ի լո ը յո րի «20Հ ավոր նինե,

:

ն

միր

էր:

ծն

իրը: 4

:

Իո

-

ն

քարի ղարաչրֆանիավարտը: ն Հ ուչարձւսձաններիբի մեկն կնավերինՀին քարեդարյա Եվրոպայի լավ ԲԸ ասի Շուչարձա ահա ի թ օյկու ասիրված, քա ինչ-որ ընդարբոտ ւուսրածման է ւուսլիս, որ մչակույթներն ցույց ւիւոի ուբաժանելիս կամ ղարգացմանփուլի ձւսկչրջանների ստորն րբերվող մեծ էլ զգուչություն: Այդ պատճառով ցարերել ն բնույթ վելի ընղՀանրական կրում Է ւմուսվելապես բնորոչումը ն մակարդակը, ւան թն ք ակը, է չոռտււսուոնանչումմեր անտեղյակությա ե ենթաղրում է իսկապեսօբյեկտիվ անվիճելի արղյունքներ:Ինչ ն վերաբերումէ կովկասի, Առաջավոր ՄիջինԱսիայիու, մասամբ, մեր տրամաղրության այա Հուչարձաններին, Ասիայի Հարավային

. որում» ոզդրանք անճառ նատ ավելի, փոր«ը բանյան

է

ւմ

ւ

|

ենք

նչել,ո

ացման Ղ ինա ՂԻր յ թով նու մ Լե ը Հ ե «այտ ի Ե վրոայու միկայով կրկնում են այն,ինչՔեչ թ չորո ք տեղա Հուշւսրձաննե մրա Ա որոչա

տակ

թ հեղա: ին-- ա

Դրո

եղած

Ք

տեղեկատվության ԸՐ

դ"4

սաՀմաններում

ան

Ր

կարո

ւ

ԿԱ» Սիրիր աաա, ա որոնՀարի որոնքկրկնվում սած

սուքով,

են

նակներ ն

Հավաքածոներ, դործճիքների

են ժամաւ-

ուկրե Հարուստ զույք չունեն, այնտեղչեն գտնվել ոսկրեքանդակտարՔարե ներ ն կանացի արձանիկներ: առանձնաճատն այղ է Հնաոճությամբ, որոչակի ձների բերվում կությունը ըստ երնույթին, կարելի Լ Համարել Հյուսիսասիական վերին Հին քարի ղարաչրջանիառավել տիպականդիծը: նույնըկարելիէ ասել նան. կենւորոնական Մուռավորապես

տիպաբանորեն գույքը

տարբեր կայաններումն ցուցաբերում են ղարզացնակաղզրորեն ման միայն տվյալ տարածաչրֆանինյուրաճատուկ որոչակի ձզտումներ: Հնազետ Գ. Պ. Գրիզորնր ղրանք անվանում է «զարդացման ղզծեր» Հաջողված տերմինով: Այղ տերմինը զիտական կան է բավականին լայնորեն: մեջկիրառվում դրականության

`

նան

Մոնղոլիայի ռաջինՀերթին, ունենալով, նկաւոի մասբն, Ասիայի

ընկած է մեկ ելակետ, երնույթիՀիմթում մներ,սւսկայն ւայլ բնորոչու

աչխարչաղրականկամ սոցիալականմեկուսացման Հետնանքով առաջացած ւռեխնոլոդիական մեկոււտարածքային եղանակների սւսցումը: Յուրաքանչյուր առանձին դեպքում այդ մեկուսացման կոնկրետգործոններըմենք առայժմ բացաճայտելու ՀնարավորուԹյուններ չունենք: Հյուսիսային Ասիայումբացված վերին Հին քարեդարյան ճուդեռես չեն մի չորք նոր Հուչարձաններ չորտչեն, չարձանները մեկի, բացառությամբ նույնատիոլ բոլորն էլ, նկարազրվել: Դրանք են: Խուքը վերաբերում է Անզարային նրա վտակ Բելայա գետի ափերին Մ. Մ. Գերասիմովին Ա. Պ. ՍկլադնիկովիՀայտնաբերած ն որոնք գտնվում Մալթա ն Բուրեթ կայաններին, ուսումնասիրած են ուղիղ զծով միմյանցից20 կմ էլ պակաս Հեռավորության վրա: բացառիկՀարումւոոսկրե դույքը, բնակարանները, Վերերկրյա ոսկրե քանղակները,կանացիոսկրե արձանիկները,ինչ-որ չափով նան ունեն արնեմտյան նմանակներն քարեղույքը, անւուսրակույս, են Եվրուլայի Հուչարձանները:Դրա բավականինՀատակՀիչեցնում Հիմանվրա Ա. Պ. Օկլադնիկովընույնիսկ առաջքաչեց եվրուղլական ինչ-որ խմբերի' Մերժբայկալտարաբնակեցվածլինելու վարկածը: Մինչ օրս ել ղժվար Է դատել, թե որքանո՞վ է արդարացի այդ Համարձակվարկաձը, նման վարկաձներգնածատելու Համարմեր ունեցած տվյալները բավարար չեն: կարելի է նչել միայն, որ Մալթայիցգտնված կանացիարձանիկներիցմեկի վրա դիմագծերը քանդակված են Հստակորեն,ն ղրանք ունեն ակնչայտ մոնղոլոիդ ն ոչ թն եվրոպոիդբնութազիր: Մալթա կայանիթաղումից Հայտունեն, ճիչտէ, բավականին նաբերվածմանկանկւորիչատամներն որն ավելիչոււո մոնղոլոիդ, բածաձնություն, Թույլ արւտածայտված քան թն եվրուլոիդ Հատկանիչէ: ԱնկախՄալթա ն Բուրեթ կայանների ինքնատիպության ծագումնաբանական մեկնաբանություններից, պարզ է, որ դրանք դեռնս ՀյուսիսայինԱսիայում ոչ մի տեղ չկրկնվող Հուչարձանների որոչակի տեղային տեսակ են:

տարածքը. Սինցզյանիցմինչն

օրա

ոչինչ Հայտնի չէ, Տիբեթի լեո-

գտածոներ: անարտաճայտիչ ւոալիսէ ւպատածական նաչխարՀը են

:

՛

ն

դերազանցապես ՍակայնմոնղոլականՀուչարձաններըդտնվել ն դեռ չատ չերտաՀնաղիտորեն անելիքներկան գետնիերեսին, ուղղությամբ, որը Հնւբացածայտման վորված Հուչարձանների րավորությունկտա Մոնղոլիայիվերին ՀինքարեդարյանկայաննեվերինՀինքարեդարյան Հուչարմյուս տարածքների ԸԸ տեղաղրել Արնելյան սանղղակում:Անդրադառնալով ձաններիչերտազրական Ասիային,Հատկապեսնրա Հյուսիսայինմասին,անչրաժեչտ է Հին չել, որ մչակույթի վերին Հին քարեդարյանգծերը նույնիսկ միկերնան են եկել այստեղ որոչձգտումներն ւոնխնիկայի րոլիթյան մուռ 20 Հաղար տարիավելի չուտ, քան Եվրուլայում: Այդ ձզտումէ ները,որքանով որ կարելի դատելըստ ՀայւոնիՀուչարձանների, չարունակում են պաճշպանվելվերին Հին քարի ղարաչրֆանիողջ

բացվելէ Համալիրում քարայրների Զժոուկոուդյան ընթացքում:

Վերինքարանձավկոչված պեղավայրը, որն, ըստ չերտագրական է վերին Հինքարի ղարի Հնագիւուսկան վերաբերում ւովյալների, ամենավերջին:Այն տալիս է ոսկրե գործիքներիբազմաթիվնմուչՀարավանմուչներ չկան: Միաժամանակ, ներ, թեն կերպարվեստի Հավաքածձոներ Հարուստ Ասիայում ոսկրե դտածոների ընելյան չկան, քարե գործիքներըբավականինանարտաձայտիչ կուլիտ են, ղրանց մեջ չատ են խոչոր 4եերը։ Մի խոսքով, ղիտարկված ունի իր յուրօրինակությյունը, յուրաքանչյուրն տարածքներից գնածատելուՀամար մենք առայժմ կայն այղ ինքնատիպությունը ո՛չ էլ վերին Հին քարիդարաւովյալներ, ո՛չ բավարար չունենք ինչ-որ չաբազմազանության ւռեղային մշակույթների չրջանում փով ամբողջականտեսականըմբոնում: ե.

ու

մււմ-

:

ռ

0ՑԿՈՒՄԵՆԻ

ԸՆԴԱՐՋԱԿՈՒՄԸ

մինչն օրս Հիմնածչարցը է ժամանակաչրջաՉորրորդական տալիս: էլ բանավեճերիւոնղիք Ամերիկայիբնակեցման նի ւլատմությանինչ-որ Հաւովածում սկզբունքորեն ղզիտակցվելէ միայն 20-րդ ղարի Հիմնաչարցը են արվել Հիմնավորելու փորձեր սկզբում:19-րդ դարումբաղմիցս ն մարդոււոեղական ծագման դաղափարը ի Ամերիկայում մեջ դիւտության ժամանակակից

այդ

ունեդրա բերվում էին իբրն Թե |լսորՀնություն ւլաչտպանություն Հեւտամնացորդներ: բրածո ցող մարդու նախնիներիբազմաթիվ այղ որ բոլոր ղտածոներն աւվացուցվեց, դայումծւսմողիչկերպով են (ունեն կեղծ ծագում) ն արչեստական, էլ արւոեֆակտներ" Հիմնամարդուծաղզման ոչինչչունեն Ամերիկայում ընդՀանուր մանաչխարչի կենդանական ՀարցիՀեւո: ԵրկուԱմերիկաների Հնարավորությունէ ւովել Հստակ ուսումնասիրությունը րբաղնին

սաՀշմանելմեր թնմայի Համար կարնոր մի փաստ, ամերիկյան մեջ այնպիսիբարձրագույնձներիրացսկայությունը, ւզրիմատների բացակայումեն ն՛ որոնցիցկարող էին ւսռաջւնալ մարղիկ: Դրանք որչվեսղի կենդանի, ե՛ բրածուոեսքով:Այղ ամենը սւտիսպլեցին, Աչխարչից Հ ին մայրցամաքի' ամերիկյան ձնավորվեր դարասկզբին բնակեցված լինելու մասին վարկածը, սակայն այղ վարկածի ւոարբերակներըբազմազանէին, ն մի քանի տասնյակ տարի անց միայն վարկածը ստացավ իր ժամանակակիցտեսքը: է Հաբնական էր թվում, որ Ամերիկանբնակեցվել Սկզբում միջոցով: Այղ վարԱսիայից` Խաղաղ օվկիանոսի բավարնելյան որոնց մեջ իր սրամիւտկռոակածի բաղմաթիվ կողմնակիցները, առանձնանում է ֆրանն լայն Հումներով բաղմազիտակությամը ն սիացի խոչորազույն ազգարան,ամերիկազետ օվկիանոսագնւտ ՀարավամերիկՊոլՌիվեն, Հավաքելէին ամերիկյան,Հաւոկապես ն ժողոկ ղզաչիարՀի Ասիայի Հարավարնելյան յան,Հնդկացիների ն նյութական մշակույթի տարրերիՀամընկվուրդներիլեղուների Սակայն այդ քանակություն: նումների բավականաչափազղեցիկ ցույց վերլուծությունը ւովեց, որ քննադատական դիւոարկումների մի մասը կարող էր առաջանալպատաայդ ղուզադիպությունների անբավարար Հականորեն,իսկ մյուս մասը սկզբնականւովյալների եղավ ծրաէ : Հարկ Այդպիսով, գրանցման արդյունք բծախնդիր բնւսկեցման ժարվել օվկիանոսային ճանավարչովԱմերիկայի

վարկածից, ն Հիմա

այղ

չկան: դիւոնականներ

մեջ լուրջ գաղափարիկողմնակիցների

ւոեսականորեն, ուղին, Ամերիկայիբնակեցմանօվկիանոսային նան օվկիանոսի Առլանոտյան րնելքից՝ կարող էր իրականանալ նես մասոնանչվել Է կննտրոնականԱմերիկայի ն միջոցով:Այստեղ մեջ մչշակուաֆրիկյանմայրցամաքիքաղաքակրթությունների լուրջ ծամեվել ւ ու ս ակայն ււկայությունը, թայիննմանակների ես մատման նմւսնությունները չՀաստաւվեցին: ժամանակ այղ օվկիանոսումայն ցաԱյսլիսով, ինչպես էլ լուծվեր Ատլանտյան Հարցը.որովմարդը Հին Աչխարղոյության կամուրջների մւսքային էլ լուծվեր առասելական ինչպես Հից կարող եր ւնցնել Ամերիկա, բնիկների Հարգը,Ամերիկայի իրականդոյության Աւոլանտիդայի ե մչւսկույթի նրանց առանձնածչատկությունները մարդաբանական բնորոչդծերն ււյնւլիսինեն, որ դրանքոչ մի Հիմքչեն ւուսլիսխոն սելու Աֆրիկայի ն Ամերիկայիմարղարանական մչակութային

ն ւսյժմէլ Հրատարակվող մասին:Մինչն աղգակցության աչխարՀի մարղարանություն» «Ժամանակակից Հեղինակավոր արտակարզ բանաթվականներին ամսագիի էջերում 1960-ւական միջաղզային

ն վեճ ծավալվեց Ամերիկայի՝իսլանդիայի Գրենլանդիայիմիջոցով բոլոր Համարյա Բանավեճի բնակեցված լինելու մասին: Եվրուղայից այդ մասնակիցներնէլ դեմ արտածայտվեցին վարկածին: ԲերինգինեՀեւոնաբար, մնում Է մեն-միակ ուղին՝ Ասիայից, է ժամանակակից Այդ կողմից: դիտության ղուցով,որն էլ ընդունվել մուռ 20-25 է ունեցել տեղի բնակեցումը Ամերիկայի ճանաւզարչով Բերինգինեղուցի ծւսղար տարի առաջ, իսկ այղ ժամանակներում կամուրջ, որ ցամաքային ւռեղում ղոյությունուներ ընղարձակ են Հին ւսնվանում երկրաբաններն Հնէաաչխարչաղրադեւոներն են մեծ թողել մայրցամաթիբնակիչները Ամերիկյան Բերինդգիա: ու

այդ սլատճառով էլ ՀինքարիղարնԱմերիկայում Թվովկայաններ,

լավ: Բայցմենք արղենզիտննք,որ ուսումնասիրվածԼ բավականին են չաւո արաղ, ինչն ել բարղացնում քարե դործիքները ւփուիոխվում ն մշակման ծագումնաօղնությամբ է դրանց եղանակների ձների բնորոչ դարին քարի Հին Ամերիկայի բանականկապերը որոչելը: Աչխարեն մի քանի ձնի գորձիքներ, Հին չունեն որոնք նմանակներ ժառանդաչաջորդական ծում, ե թեն ամերիկյան Հին քորի դարի Հետ այդպիսի նմաչի Հարուցում, կասկած կապը ասիականի չեն ունեցել: որոնումներըդեռնս Հաջողություն նակների

է Ավսորալիայիբնակեցմանուղին ընդձանուրառմամբ բնակեցմանվերը դիտարկվածուղուն: ԵրկրաբանաԱմերիկայի ներմատույցներում, Ավատրալիայի կան Հեւուսղուտությունները են Մեճ Զոնդյան արչիպելազի ՀրջանումՀայւոնարբերել կայիս մի ողջ Համակարդ,որով մարդն Ասիայից կամուրջների ցամաքային Ըսւո երնույթին, ղա տեղի է ունեցել անցնել էր կարող Ավստրալիա: Հնւսդույն մարդկանցն բնակեցումը, ավելի վաղ, քանԱմերիկայի ամենաչՀիննմուչներն Ավոտրանրանց մչակույթի մնւսցորդների լիայում մուռ 40 Հազար, իսկ Նոր Գվինեայումմուռ 25 Հաղար րեկան են մարդունյութական մչակույթն Միջին քարիդարաչրջանում տնտեսությունըկրեցինզգալի փոփոխություններ,որոնք այս կամ օյկումենիչատ չրջւաններում: այն չափով արտացոլվեցին փոխարինելուեկավ Միջինքարի ղարի սկզբում պլլեյստոցենին նման

տա-

ու

Դա ժամանակաչրջանը: սառցադաչտային ավարտվեց Հոլոզենը. ն զգալիմասի ՀյուԵվրասիայի արտացոլվեց անմիջականորեն

սիսայինԱմերիկայիկլիմայի,կենդանական բուսականաչխարՀի վրա: Հետագայումնման փուիոխություններտեղի ունեցան Ավուորալիայում' չենթարկված որոչ չբջաններում՝ ցաւպատման ն չոր ուր սկսեցւոիրել կլիման:Այստեղ տեղ-տեղ Աֆրիկայում, են որպիսիք ամենուրեք անծշեւուսցան խոչորկենդանիներ, այնպիսի Հսկա ւլարկամ առվսւորալիական բրդոտ ոնդեղջյուրը մամոնտը, անչեւոացան նույնպես մյուս չրջաններում Սյկումենի կավորները: բազմաթիվտեսակներկամ կտրուկ պակասեցխոչոր կենդանիների գլխաքանակը:ելնելով դրանից,չատ գիտնականկաթնասունների ներ, ըս երնույթին, ոչ առանց Հիմքի,կենդանականաչխարՀիփոու

սաո-

փուիոխությունկապումեն ոչ միայնկլիմայական փոխությունը ղործունեության' Համայնքների ների,այլն վերինՀինքարեդարյան անխնաորսորղությանկամէկոլողզիական Հավասարակչոությունը

խախտելու ճետ: Բնակեցմանդգուտու տարբերչրջաններիբնական-տնտեսական վերին ն. միջին Հին ազդեցությամբ առանձնաչաստկությունների աչխարձՀի ճզնաժամը քարի դարի սաՀշմանաղծումկենդանական միջին քարեղարյան Համայնքների տնտեսության ն նյութական մչակույթի վրա արտացոլվեց տարբերձներով: Սակայնուղղակի, թե անուղղակի' մչակութային ազդեցության ձնով, այն անդնախնաղարյանմարդկության մեծ մասի վրա: րաղդարձավ

որսին ոչ խոչորկենդանիների ԱնցումըՀամեմատաբար ն

են-

ընդլայնում նրա ւրղյունագործության թադրումէր որսորդական

Մավալվեց ոչ միայն միջին,այլն բաղմաղանություն: եղանակների ն. թԹոչունների որսը:Առաջ եկավ կատարեկաթնասունների մանրը ունենալու անճրաժեչղենք լազործվածՀեռաճար որսորդական նետ աղեղը ն Հերթին, ուսին դարձան, ւոությունը:Այդոլիսին ն ու

նեւտւսծարը ավելի արղորւվիսիքեն օդամուղ նրա նմանակները, Հալածածանրացված ճկուննիղականեւոր: կչոոգով յունավեւո, ու

ւուսրածվեցդարանից ղզուգածշեռ որսորդությանը կան կոլեկտիվ ւսն ւստ կատարվող աննկատմուռենալով կամորսիւսռարկային (իսկ որոչւոեղեքարիդարաչրջանում Միջին կան որսորդությունը: վերջում)ընտեդարի քարի Հին է, րում, Հնարավոր արդենվերին օղնականը, լացվեցչունը: Այն դարձավ որսորդի արդյունավետ Հաւսյղ ռաջին քայլը, սկզբնավորման թեն ւսնասնապածության չէր Հետապնդում: նպատակներ որսորդական ուղղակի վանորեն, նախորդ դարաչրջադեռնս լայնորենդործադրվել Սկսեց առավել առավ ծնունդ նում Հայւոնիձկնորսությունը, իսկ որոչ վայրերում կատարելագործարղյունազործությունը: ծովային կենդանիների երբ ւլատնեչափակումից բացի եղանակները, վեցինձկնորսության նեւո ԱմեթԹարփեր: աղեղ, էին եռաժանիներ, օգտագործվում -

ու

կիրառել սկսեցին Հավաքչությունը, նուրեքկատարելադործվեց ն ձողը կակղավորթների Հողափորիչ Հատուկ կչոոցովծձանրացված չեղբը: պատրաստված նպատակով բաց նելու խեցեւլատյանը

քաչի բնորոչ է քարե գործիջների Միջինքարի ղարաչրջանին չնորլայն կիրառման թեթնացումը,որին Հասել էին միկրոլիթների 1-2 սմ կայծքարից, երկարությամբ փոքրիկ, Հիվ։ Միկրոլիթները ւվատրաստված կամ քարատեսակից ագաթից,վանակատից այլ սեղանաձնպատչեղանկյունաձն, սեդմենւտոածձն, եռանկյունաձն, որպեսննտերիծայեն: Դրանքօգտագործվում էին ըաստվածքներ մեչ բացկամ դրվում էին փայտե,ոսկրեբոնակների բապանակներ էին խեժով:Այդներդիրներն ամրացվում ված ճեղքերիմեջ որպես վերինՀին է ին արդեն Հանդես եկել ւվիսիներդիրավորգործիքները միայն լայնորենւոարաճվեցին միջին սակայն քարի դարի վերջում, Դրանքունեինառավելբարձրաչխաքարի դարաչրջանում: մարդու կախվան էլ ւսվելի Էին նվազեցնում որակներ ւոանքային Այնուշանառկայությունից: ծությունը քարիբնականպաչարների ունիվերսալ չէր: դերձ, միկրոլիթյանտեխնիկանՀամընղգրկուն,

Ներղիրավորզործիքների Հետ մեկտեղ չատ չրջաններում առկա էին, իսկ որոչ վայրերումէլ զերակչոում էին մակրոլիթները'կոլիտ

բեկուտվածկազիններն թլո' նզենրը: Մեզոլիթյան Համայնքների կենսակերպը, որպես կանոն, բնորբոչվում է նրանով, որ ցամաքային կենդանական աչխարՀի աղքաւռուսցմանպայմաններումղրանք ձզտում էին օղաւսգործել որՀնւսրավորուսորդական, ձկնորսական ն Հավաքչական բոլոր թյունները: Դրանք արազացնում էին Համայնքներիտեղաչարժերը, որոնք ընդունում Լին երբեմն սեզոնային-նստակյաց, երբեմն էլ Թափառաչրջիկբնույթ: Միւժամանակ, արդեն բիչ չէին ՀամեմանսւոակյացՀամայնքները,որոնք Հիմնավորվելէին գետերի ւուսբար ափերին ծովեզերքին, զբաղվում էին ղերազանցապեսձկնորսությամբ, կակղամորթներիՀավարչությամբ ն նույնիսկ ծովային Նչանակալիցնստակեցությանէին Հասել նոսն զաղզանորսությամբ: որսորղական,ձկնորսականն ՀավաքչականՀամալիրւոնւոեսությամբ զբաղվող Համայնքները, որոնք նկատելիւոսրածում զտան միջինքարի դարաչրջանիվերջում: Տնտեսականգործունեության էին մեջ եղածճ Հւսնղեցնում ւտարբերությու նները,բնականաբար, աուսնձին տարածաչրջանների բնակչության նյութական մչակույթի տարբերությունների: Ազղաբանականտվյալները Հնարավորություն են ընձեռում ւսվելի ամբողջականպատկերացումկաղմել ավստրալիականմիջին քարի դարի տնտեսության ն նյութական մչակույթի մասին: Տեղաբնիկները որսում էին կենդուրուներ ն այլ սլարկավորներ,ջայլամներ, իսկ ծովեղերքում՝ նան փոկեր ծովային ու

ու

ու

կրիաներ: Որսորդու-

քարե կացիններ Ավստրալիական

թյունն իրականացվում էր ինչպես Համատեղ՝ Հալածականեղանակով, այնպես էլ ւսնշատական` աննկատմոտենալով: Ըսաւ որոչ տվյալնեբի՝ որսի ժամանակ օգւտագործվում էր ղինդո Որսորդական, չունը:

միաժամանակ

նան

մուտ Համաւոեղ որսը վստրալիացիների կենգուրուների

ղենքերը նիզակն լախոն էին: կային կարնորագույն ռսղմական Համայնքմի քանիւոեսակներ: նիղակների բաղաղըյալ ւվարզ որին Հայւոնի էր փայտենիղականեւոր, Հաճախ ներիցչատերին ն. էր նիղականետը Այն ծանրացնում էր ծանրոցաքար: սմրացվում որոնցնույնպես Լախւոերը, գործիք: բազմաֆունկցիոնալ դարձնում էին որպես օդոազործվում էին ամրացնում, Հաճախծանրոցաքար ւոեսակն ն նեւովող յուրօրինակ լատի Նեւովող ղենքեր: ծարվածող որով Հեռվից մեծ կտորը, կնռոացված Հարթւիայւոի էր բումերանգը՝ թեն Այդ ղենքի նչանավոր, էին նչանակեւոին: ուժով Հարվածում էր թռչունների որսիժապակաս արդյունավետւոարատեսակն բումեմանակ կիրառվողւլարուրաձնկեռացված«վերաղարձող կ ենղանիներ ձուկն ծովային էր, ուր Հնարավոր րանզը»:Այնտեղ, թարփերն կեռիկներ, հուաժանիներ, էին որսում,օղւուսգործելով ւսրմւիքի, ուտելի Ամենուրեք մեծ դեր էր խաղում այլ թակարդներ: կակջրիմուռների, Հաւտապտուղների, սլտուղների, Հացաբույսերի, ու

ու

թրթուրների,խեցգետնակերաեղամորթների,ձվերի, միջատների,

Դրան Րի Հավաքչությունը: էր մերձենում նան մանրը

կրծողների, կենդանիների'

-

մողեսների, օձերի որսը: Այդ զբաղմունքի զլխավոր գործիքը սրված փորիչ ձողիկն էր: Ժամանակի Հիմնական

մասըծախսելովգոյության

միջոցների որոնումներով իրենց արդյունագործական բումերանգներ Ավստրալիական

ւոեղաչարժվեւռարածքում

վրա, ավստրալիացիները կառուցում էին միայն ժամանակավորոչ մեծ կացարաններ, Հյուղակներ,քամուց ւզաչտպանողպատնեչներ:Տեղ-տեղ ւոարողունակ(երբեմն առաջանումէին նան սեղոնային-նստակյաց կառույցներով ավաններ: քառ.մ), Հ«իմնա-կմախքավոր մինչն Ավստրալիայումգիչերայինջերմաստիճանըերբեմն իջնում է զրո աստիճանից,ե Հւսրկ էր լինում ւլաչտւլանվել ցրտից: Այնուծանդերձ, տաքացնողՀագուստ (օւլոսումի կամ մատղաչ կենգուրուի մորթուց) օգտագործումէին ոչ ամենուրեք, ավելի Հաճախ մարմիններըպատումէին ճարպովկամ ճարպին օքրայիխառնուրդով: Ցրտիցպաչւտպանվելուգլխավոր միջոցը կրակն էր, որ ոստանում էին չփման միջոցով: կրակիվրա տապակումկամչոգեխաչում էին կենդանականսնունդը: Դեռնս ծանոթ չէին եփելու եղանակին: Այլ կերպ էին ապրումգլխավորապեսառափնյաունսուրսներին միջինքարեդարյանՀամայնքները:Դրանք ներկակողմնորոչված յացված են, օրինակ,ԱրեմտյանԵվրոպայիմազլեմողե մչակույթով ն դրա Արնելյան Մերձբալթյաննմանակներով,Ճւաւզոնիայի ձեմոն, լու

'

ՀյուսիսայինԱֆրիկայիառաինյակապսի,Հյուսիսարնելյան

Սիբիրի,ԱմերիկայիՀյուսիսային ն Հարավայինծայրամասերիմի Հնագիտականմչակույթներով: Դրանցիցմեկը՝ Հրո Երկրի չարք

ն այդ արչիպելագի մչակույթը, մեկուալակալուֆների յագանների Է

սացվածության պատճառով,ընդծանուր զծերով կարելի

բնու-

՞

21ւոեզեր,3- կակղամորթնիզակներ, գործիքներ. Հրոերկիրցիների

ների որսի դործիք, 4

-

որսի գործիք, Տ ծովախեցգետինների

-

«կարթ»

ղբաղվումէին ձկնորսուՅազաններն ալակալուֆները ն որէին ձովախեցզետիններ, Հավաքում կակղամորթներ թյամբ, ու

էին ծովային կենդանիներ ն թոչուններ, իսկ յազանների մի ՀաՑամաքում արմտիք, էին Բո» ճ Հավաքում ծ մասը նան տապտուղներ,սունկ: Որսորդությանզլխավոր ղենքերը նիղակն սում

զուանակոներ: :

կխ | ու

մալեատոսկրարան րատեւ նպակի 15: " կասլվա ա միմյանց ԱԻ Քոյրմո ողով ւ" պարանով պարսատիկը ինչոլես ն ու

օ

աղ

բոլան'

նան

չներ: Ձուկը երկու գնղերը: 0զտագործվում եին որսորղական ղան մ գործված ողոծմածցանցով, ե սածող որսում կամ օղակով կարթաթելով ղ էին ր Ւ մ էին ի ճողով:Ա Աչէին6 ծայրը Հե ճեղքված Հավաքում իսկ 5 ծովիբարիքները ջերիչներ, սրածայրեր ն խատանքիչատ դործիքներ՝ դանակներ ն Խեղիներեղ Լեն այլն,ե պատրաստվումէին իսնցիներից ոսկորից, ավելի սազավ քարից, քանի որ քարի պաչարներ կային միայն ալակալուֆների օ

-

ն

ւ

ամե

որ րր աթ ն է ի. ուրգարույա լէ փազարը, փանքեր, ոզազ չ"' իջ, հրէի Ա կառուցու մ երկ Ի" լ, իւիվ րրբկար չո ի ղի մուտ:

Նա

եե

Հասնում

երբեմն

Լ

Հ

կացարա

ւնում:

ւյ

էին

ն

ի

լ

ւժ

6 մն

ՐԸ

ծառաբներիցկամ ճյուղերից, ծածկելով դրանք ձմռանըփոկի կաչն մուոնե կ երենե ը իսկ մանը" : կԷեղն վ է ր կան չափեր ունեին, սակայն տեղեկությու ՐԸ կառույցների մասին: Խրճիթի կենտրոնում խոչոր Հասարակական (ինչպես նան նավակի կենտրոնում, Հողե բարձունքի վրա) ՀւաՀագուստ Որպես Դ ԻՎ մարյաթե միչտ վառ էր 1 պածվումրըկրակը: կարճ, կարված էին փոկի կամ չրասամույրի մորթուց գործում ն ոչ մեճ ղողնոցները:Սնունդը ջնի սակայնարդեն կարողանումեին խեցն ամանների մեջ չիկացած քարեր լցնելու տաբացնել Դա այսպես կոչված քարեփումն եր, սնունդը խաչելու իջոցով: ՈՂխոչրջապատող ՐԸ ՀՐՈՅ Բնակատեղիները Ղ ամենապարղունակեղանակը: Ը՛ «ան Ար, |լսեցիների չատ Լին անոցային մնացորղների աղբավայրերում կույտերը, ինչն, ընդՀանրապես,բնորոչ է առւավնյառեսուրսներին

վու

ամուս

փոքը

բո Հրի

գոր

ուռ

րոմ:Տե,

հա

օգոա-

աիիրի

աո-

մասում բացվող Թիվնոցնորը տապակու չի» մն խաչում վար

քուր

կույԱյդոզիսի մչակույթներին:

Քարնգարյան կողուորոչված միքին անվանում կյնկենմյեղինգներ տերը

Հնադետներն

են

:

.

ՍՈՑԻԱԼ-ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Հարասոցիալ-տնտեսական Համայնքի նախնադարյան Հատուկ Հասարակական ինչպես ոլ ի Է մյուս Ի կողմերիպատմականվերականզնումը Հարաբերությունների Վաղ

ն նրան Ր

դեպ, Դո,

որի, ըշրուխյուն երությունների,

|

Ր

մեծապես ղժվարին գործ է: ՀասարակականՀարաբերությունների ակավրաաատարաիատաղի անարար Ջանի Իսկ է ունենալ ազգաբանական ւովյալներ: մանորեն անչրաժեչտ Լ. իր տրամաղրության ասվել արդեն աղգարանությունը,ինչպես Լե ն կերպար մե մեզոլիթյան ես ն գլխավորապես, են մ միայն, նէ ունի տակ տվյալներ Այնինչմիջինքարի մասին: Համայնքի ունեցող վաղ նախնադարյան մասում փոխօյկումենիզգալի նախօրեին անցնելու դարաչրջանին ավելի չարվել էր բնականմիջավայրը,բնակչությունը դարձել էր ամեժուն, ն դա չէր կարող չանդրադառնալնրա կենսակերպի նաւուսրբեր կողմերի վրա: Առավել նս, որ արղեն այն ժամանակ, առաջին անդամ ձեռնամուլս եղավ վաղ երբ աղզդարանությունն նախնադարյան Համայնքների ուսումնասիրմանը, վերջիններս Էին որ ւլայմանավորված կրելէին փուփոլսություններ, ամենուրեք կամ, ընդճակա զարգանալու ւլայմաններում մեկուսացվածության եվրոպական ազդեցության, ուսկը,Հարնան Հասարակությունների ն այլ Այդ ւլատճառով աղդեցությամբ: ղաղութացման դործոնների Է լինում Հարկ Համար վերականգնման էլ ողջ փուլի ուսարանե եղած ն ժամանակաչրջանի մե ԼՔ տվյաԼՈԼ մասին 1 1Ր ն նել վերին Հին քարեդարյանտվյալներով օզտագործել ոչ միայն Ստացվողւզատկերըչատ նմանակումները,այլե վերապրուկները: ոո ե արբեր: բանով ենթադրյալ Լ որպես կանոն, վերարերում Սակայնեղած ւոարաձայնությունները, են մասնակի Հարցերի: Դրանք չեն առնչվում զլխավորին' վաղ ն Հերթին նե ն Համայն ն ախնաղարյան ն Հերբիդ առաչին ՀամայնքիՀ Հասարակական Հարաբերություններըորպես կոլեկտիվիստական արտադրական "

,

,

Է

'

Ն

պատմական

զոլիթյա

իանականների տարբեր Լ,

բմբոնելուն: Հարաբերություններ ողջ փուլի ընթացքում Համայնքի նախնաղարյան Վաղ

արոա-

էր, որ, նավ, ղոյատնել ուժերի մակարդակն այնպիսին դրողական ջանքերի սերտ կոուվերաՀնարավոր էր միայնաչխատանքային Հաւ ն երկրորդ՝ նույնիսկ այդ ւլայմաններում ցիայիւլայմանով ստացվում էր քիչ ավելի,քան այդ անչրաբակականարդյունքը Համար: ֆիզիկական գոյության ժեչտ էր մարդկանց ա-

դոտիներումուչ Հին քարի մերձսառցադաչտային Եվրասիայի

դարաչրջանումայնպիսի խոչոր կենդանիներիորսը,

ինչոլիսիք

ցուլերի,եղջերուների մամոնտը ն. բրդուտ ոնդեղջյուրնԷին,ձիերի, Հալածականորսը, որ կին. Հուսերով ապրող մյուս կենդանիների ն չէր կորցրելնւսն. բառվումԷր ամենուրեք եր նչանակությունը օգնությամբ թակարդների ղզւսնազան միջինքարի դարաչրջանում, ե նավակներիկառուցումը միչտ բնակարանների ձկնորսությունը, էին Համայնքի Համատեղ Հաճախ ւզածշանջում կամ բավականին կոլեկտիվգործողուՀանդումմիայն ջանքեր: Սակայն Հարցը չեր ւոնւոհսության ձեռք Ցուրասցնող թյուններիանՀրաժեչտությանը: ամեննինէլ միչտ չէ, որ կանխաարդյունքները բերած կենսական կամ էլ կարողէր Հաջողվել ւոեսելիեն. ցանկացածզբաղմունքն անձատական որսորդության, էլ ումւսնց Այդ ւզատճառով չՀաջողվել: եր լինում Հարկ անձաջողությունը Հավաքչության

ձկնորսության,

Հաչվին: Հաւոուցել մյուսներիՀաջողության ես Դա առավել ւնչրաժեչտ էր, քանի որ յուրացնող դործուՀամայնքի Համախառնւսրղյունքը նեության բոլոր ոլորտներում կենսականւզածւանջէր Հազիվ բավարարում տարվաընթացքում երբ ւսռաջւանումէին սեզոններ, իՀարկե, լինում էին մունքներին: ն կայինչրջաններ,որտեղ այդպիսիավելցուկսննդի ավելցուկներ, Սակայն ամբողէին Համեմատաբար Հաճախ: ներ

կուտակվում ձկնորսներին Հւսորսորդների, ջությամբվերցրածւզարզունակ Հնարավորություն վաքողներիպարզ յուրացնողւոնտեսությունը բականոն, կենսաապածովմանը որւվես միայն ստանալ, տալիս էր էր: բացառություն արդյունք, իսկ Հավելյալարդյունքը վարարող անչրաժեչտ Համայնքում վաղ նախնադարյան Այդ ւզարագաներում ե արդյունքիՀավասասեփականությունը Համատեղ էր դառնում

բականկամ Հավասար աւածովող բաչխումը: սեփականությունէր, նախ ն առաջ, արստադրուՀամաւոեղ թյան գլխավոր միջոցը` Հողը, ւովյալ դեքում, ւսրդյունաղործության տարածքնիր սածմաններումհղած որսի, ձկնորսության դործիքների ւոնայինզույքի Հավաքչությանբոլոր օբյեկտներով, ՀամարանձրաժեչւոՀումքով ն այլն: Այդոզիսիկարւպատրաստման ւոեղաբնիկների, Ավստրալիայի դեր վկայվել են, մասնավորապես, նման մակարդակունեցող ազդգարանան զարգացման յաղանների կան այլ խմբերի մեծ մասի մուո: Միաժամանակ,որոչ այդպիսի էսկիմոսներիմի մասի,Արնելյան խմբերի մուտ (ալակալուֆներ, ու

ու

ւուսրածքիսեփակաարղյունազործության խաճձաներ) Աֆրիկայի

նություն գոյություն չուներ ընդճանրապես,ն դրա Հիման վրա Հաամի մասը գւոնում է, որ վաղ նախնադարյան դիտնականների ամրաչէր մայնքի փուլում որսաշանդակներիսեփականությունը զսթե ճիչտ լենի,Հողի'ոչ ոքին չ։ատկանելու դրվում:Դա Հւսղիվ է ուր այնտեղ, ըբնամիւսյն Հանդիպում դ երաղզղանցորեն ղափարը ստիպումէին Հարնան խմբերին կան արտակարգիրավիճակները օգտվել կարնորագույն արդյունագործական փոխադարձաբար '

ւտտարածքներից:

Լայնորեն վկայված է նան որսորդականարգելապատնեչների ե բնակարանների նավակների, ձկնորսականցցւսզատնեչների, Ավելիբարդ Է այն Հւսրցը, սեփականությունը: կրակիՀամատեղ ընդ որում,Հաճախ իրենց աշխատանքի` թե ինչպեսգնածատել ւպատկանելուանչատական այնպիսիդործիքների պատրաստած են նիզակները, թյունը առանձինմարդկանց,ինչւզիսիք կացինները, ն այլն, ինչպես նան կենցաղային նետ ղույքը, ղանաղան աղեղը ն զարդերը: նկարադրություններում Ազգարբանական Հաղուստը դրանք սովորաբարբնորոչվումեն որվես ւսնձնականսեփականուՀառտաովում է այն ւլարագայով,որ թյուն, ե դա կողմնակիորեն կամ թաղվում էին տիրոջ Հեւ դրանք ւոիրոջ մաշվան դեպքում Այդոզիսի կողմից: միասին,կամ ել ժառանգվումէին մերձավորների նան Հնադիտական են նյութերից, օրինակ՝Սեթաղումներ Հայտնի Վերջապես,ան-. կ այանում: Սինգուր բերի վերին Հին քարեդարյան սպլատկանեառարկաների Հատականգործիքներին կենցաղային նան որոչ ընդծանուր են վկայում լության այղ ըմբռնմանմասին է, որ դրանց առավելարդյունավեւո պարզ դատողություններ, դեպքում,երբդրանք այն միայն Հնարավորկլիներ օղտագործումը տիրոջ անչատական առանձնաչատկուՀամապատասխանեին տեղաբնիկների, Ավստրալիայի թյուններին: Սակայն,մյուս կողմից, ն մի չարք այլ խմբերի յաղանների,բուչմենների ւլակալուֆների, են տալիս մուտ գոյություն ունեին սովորություններ, որ թույլ առանց տեղեկացնելուվերցնել այդ նույն խմբի անդամինպատէին դրանքօգտաւզարւուսվորեցնում կանողիրերը կամ, նույնիսկ, Հեւո Համատեղ: Ելնելով դրանից, որոչ գիտնադործել մյուսների Համիայն ուներ ւոեղի են, դեւքում որ ենթադրում ւովյալ կաններ անչատաառարկաների Հանդիսացող մատեղ սեփականություն ւսվելի ճիչտ է խոսելՀամատեղ կան օդւտազործում: Հավանորեն, ու

խստորեն ենթարկված, սկզբունքին ընդծանուր սեփականության մասին: չամրազրվածանձնականսնվփականության

սենկատմամբ արգյունքի

Համատեղ էր նան սնեղի կամ այլ փականության Հարարերությունը: Անկախ այն բանից, թե արդյունքը 4նոթ էր բերվել անչատի կողմից, թն Համատեղ ուժերով, բաչխումը Հավասարականկամ Հավասար ապաճովող էր: ղրա

է Հնագույնսկղբունքը,որ արձանագրվել բաժանման Արզյունքի

մի չարք ձկնորսների Հավաքողների որսորղների, պարզունակ մարդկուձնով նախնադարյան լշմբերում,իսկ վերապրուկների ն

երնույթին, դրա բաչթյան ավելի անդամների բոլոր Համայնքի ել կամ ներկաների, խումն էր կամ Համայնաիր որսորդն միջն: Ընդ որում, նույնիսկ ամենածաջողակ ստանում: չատ Ավստրալիայիտեղարնիկների կիցներիցավելինչէր առանձնածամի ոչ որսորդը սպանած կենզուրու Համայնքներում ն ւոուկ իրավունք չուներ որսի արղյունքի նկատմամբ, մսեղիքի բաչխմանժամանակ նրան կարող էր բաժին ընկնել մսի նույնիսկ ամենավատկտորը: Բուչմենների մուռ, ըստ 18-րդ ղարի ականաւոեսի վկայության,իւմբի բոլոր անդամներըյուրաքանչյուրիխփած ունեին:կանադականէսկիմոսների որսիցիրենց բաժնի իրավունքն մի խմբում, Հայտնի բնեռային Հետաղոտող կ. Ռասմուսսենի վկայությամբ, մարղիկ ապրում էին այն աստիճանիցայտուն արտաղարդացածխմբերի մուտ, րատ.

|

լին

չէ

նույոր որսիարդյունքը ւլայմաններում, կոլեկտիվիզմի Հւայտված

նիսկչէր բաժանվում,ե բոլորը այն ճաշակումէին Համատեղ:Դարժամանակ վինը «Բիզլ» նավովկատարած իր ճամփորդության Հրոերկիրցիներ, ներկա է եղել մի այնպիսիդեպքի, երբ մի խումբ են այն Հավասար սվեր ատանալով կտավի մի կտոր, բաժանել իր

ստանալ կարողանար յուրաքանչյուրը որպեսզի Խանն Է

"-

Սպառմանժամանակայղալիսիկոլեկտիվիզմբպարզապլես Հեւոնանքչեր, այլ աչւրտադրության ինքնին ենթաղրվող մւաւոնղ ն սննղի Հաճախակի խատանքիցածր արտաղրողականության պայդոյատնելու անչձրաժեչտ պայմաններում ւսնբավարարության ման: Այն կոլեկտիվը, որը Հայթայթում էր միայն կննսաապաճովման Համարանձրաժեչտ մթերքը, պարտավորեր սպառումըկարգավորել խմբի բոլոր անդամներիչածերից ելնելով ն. թույլ չտալ այնպիսիվիճակ, երբ ոմանք Հղփանայինմյուսների զրկանքի պայբաչխումը ւպարզաւվեսՀավասամաններում:Բայց,միաժամանակ,

Հա-

չէր, րական

Հաչվի էին

այլ

ն

ըստ սեռի պաճանջմունքները առնվում են,

Համարում էլ որոչ ղիտնականներ Այղ ւզատճառով ւուսրիքի: ծավասար

աւզածոբաչխումըճչգրիո կլինի անվանել այղպիսի նան ողջ Համայնթի առնվում ճաչվի Լին վող:Որոչակի ղեպքերում ղեմ ծանր պայքարի արմ Բնության պայմանննյն «աճերը: աղու Համայնքները, իումր մշւուսպես վաղ նւսխնադարյան է ին մղում որսորդկախվածէր աչխատունակ Հաճա ճակառտազիրը րանց ւն ԱՀ որ

թն աչլսատունակությունից: ձկնորսների

ինչու

երանք Հանզամանքներո ԻՐ տության արտակարգ դեպքում, երբ նրանցինա-

ների

ն

ն

Հ

-

ստանալ սննդի վերջինպատառները, լա էին ինչէր, օրինակ, էին: Ավելին, պատածում մանկա աղցում մեջ, էսկիմոսների րի կի կ խմբերի ո

նե ՐԸ Փո Ր Սալ

խմբե

ամ

բնիկների որոչ պես Ավատրալիայի էր ինֆանտիցիգործաղրվում երը առտակարզ իրավիճակներում Հերոնաիցիղը": կամ աղջիկներինկատմամբ ԴԸն իրավիճակէր ստեղծվումայնտեղ,ուր վաղ նախնադարյա սկսում էր ստանալ ոչ միայն կենԱյղ մթերթ: այլնՀավելյալ սաա նենների

որոչ

րո.աակապես

կոլեկտիվն փուլում Համայերի անծրաժեչտ, Համար աճովման բաչխմանը կամ Հավասար ապածովող Հավասարական ամանակ մր, բաչլխոու աչիսատանքի ուդընթա կի առվում էր Պոչ աշխատանըին Համարժնքբաչխումը: Հավելյալ 1ինքն" կատ փոխանակուՀանգեցրին բաչիոումը ատանքային մթե Հանէլ ալուն: թյան փոխանածնունդ առավ միջծամայնքային Փոխանակությունը մատակարամիմյանց կոլեկտիվները երբ նւսն

ետ

կութ

Ն

այ-

րոտ

"

լ

տարբեր նեցբնականմիջավայրինյուրածատուկբարիքներ, զորա

ձեով էին ի

ան

էայաի արժերավորտնսակներ,ինցիներ, Կեն, ունեցող միջգոյություն ղարում Արդենուչ Հին քարի սաթ այլն: Սիբիրում՝ ն

Խա ագրու Ա, Արական ավարտի Եվրուղայի չրջաններում Արեմտյան սաթի

նն

ոխանակման

մասին

ալում

են

կով-

ծոներթին Արնելյան ն իների գտածոները:Աոնվաղնմիջինքարի ղարաչրֆա-

իե վային փոխանակուառարկաների Հան 5: կավ պատրաստի Ավստրալիայի կազմել է մասինկարելիզաղափար որի թյունը զանազան ունեցող գործիքների նան

Աո

տե-

գոյություն ղաբնիկների զարդեր պատրաստող գույք, կենցաղային սակներ, որնիցե ՀամարՓոխանակային մնոնի, ի մասնագիտացմամբ: փոխանակու էր ունենում ընծաների տեղի ր չկային, ժեքներ մուտ

զենթեր,

տե-

Հա-

ռես

մեջ' նվերափոթյուն կում,ինչպեսայն կոչվում է ազգզարանության

խանակություն: Հումք կամ աչխատանքիարդյունքներ կարող էին այնպես էլ առանձին անինչպեսողջ Համայնքները, փոխանակել էին սոցիալաձինք:Երկուդեպքումէլ ընդլայնվում ն. սերտանում նան Էին դորկան կապերը, փոխանակման որոնքամրաւզնդվում դրանքուղեկցողւոոնսակատածիսականացմամբ՝ ծողությունների

ն խնջույքներով: րություններով նախասկզբնականձնով կամ միմյանցից ՍակայնՀաւոկապես մեծ վրա ւսսլրող Համայնքների միջնւսիոխանաՀեռավորության կությունը կարող էր լինել այսպես կոչված «Համր»: Փոխանակող կողմերիցմեկր թողնում էր առարկաներիորոչակիքանակություն,

մյուս կողմը վերցնում էր այն ն փոխարենըթողնում էր այն, ինչ որ կարողէր տալ: Եթե առաջին կողմը իրեն բավարարվածչեր Համարում, ապա չէր վերցնում թողնվածը, ն այղ ժամանակ երկրորդկողմը ավելացնումեր տրվելիքը:

ՕԾ

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ՆՐԱ ՎԵՐԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ն նրան յուրաչատուկ ՀաՊարղյուրացնող ւոնտեսությունը Հարաբերությունները, ամենօրյա ծանրը սարակականւղզարզունակ լեցունկյանքըվաղ նախնադարյան աչխաւտանքնվտանգներով էին բնակչության Համայնքի փուլումկւորուկսաճմանափակում ու

Թվաքանակը: ձկնորսներն Որպեսզի ւլարզունակ որսորդները,

ու

Հավաքող-

ները կարողանայինկերակրվել արդյունադործությանիրենց տա-, րածքում, Հարկ էր, որ Համայնքիբնակչության թիվը Համապա-

տարածքի ռեսուրսներին, չգերաղանցելով բնակչոււտասխաներ

Թյան որոչակիխտությունը: Դրա Հեւո մեկտեղդգորճումէին բնակչության իսմբերիթվաքանակիվերին ն ներքին սաՀշմանները կաննան խորոչող այլ զորձճոններ: Մասնավորապես, Համայնքումպիտի ն լիներ Հաւուն տղամարդկանց` որսորդների կոլեկտիվի ոլաչտբավական ւպանների մեծ քանակն, միաժամանակ,ոչ այնքան մեծ, որոլեսզիլարղունակ Հասարակական կաղմակերոլությունըկարողանար ապածովել Համայնքիբնականոնկենսագործունեությունը: Գերակչոում է այն կարծիքը, թե վաղ նախնադարյանՀամայնքի միջինթվաքանակը 26-30 մարդ էր: "176

Ըստ ւյն

է վ. որ առավել Լրիվամփուիել ւովյալների,

Ա.

Շնի-

Համայնքի փոթր թվակազմը ւլածպանվում էր ինչպես լերմանը, բնականդործոններիւուսրերայինաղղեցությամբ, ւսյնպես էլ որոԱռուսղզործաղրմամբ: մեխանիղմների չակիսոցիալ-մչակութային ջին ղեպքում տնական քաղցըմեծացնում Լր մածացությունը, ն. ծերու նիների քաղցի չրջանում, երելսաների կանանց, Հատկապես նան Երկրորդ Լր մւանկածնությունը: դեպնվազում Հետնանքով մի ողջ չարը: Դւս աղջիկների քում ղործումէր Հանզամանքների էր ֆիզիկական որ էր, ՀւսճախՀանդեցնում վաղ ամուսնությունն ե էր, որ աշխատանքն ծանր կանանց ամլության, վնասվածքների ւոնողուֆունկցիայի էր նրանց վերարտաղրողական կրճատում ն մածւցության նորածին բարձր կանանց թյունը,ծննդաբերող առաջացող Հետնանքով աղջիկներիմի մասի բոնի մաչացման միջն,ծերունիների Էր սեռերի թվակաղմի անձչամաչափությունն մի մասի ամու անււերիտասարղների Հետնանքով բազմակնության ն այլն: Մանկաձնությաննվաղեցնալու անՀնարինություննէր մնան կրոնականղանաղանւլատկերացու էին մւսնընղաստում ղանաղանխոչոր ւոնւոնսական ձնոնարները, մասնավորաւզես ե ծեսերի ժամանակ որոչ չրջանում կումներիՀետծննդաբերության լայնորեն տարածվածւոնական սեռական Հարաբերությունների Գնում էին, որ այղ արգելքի խախտումնանչաջողուարգելքը: երեխայինն այլն: կվնասեր թյան կմատներորսորդներին, գիտակցված Ըստ երնույթին, Հւսյւոնի էր նան ծնունդների

միջոցների, ւզարղագույն Հակաբեզմնավորիչ մածմանափակումը ի դեպ, Հւսկան օդնությամը: աբորւոներիուրիչ եղանակների Հարցը դեւուսըածվածության օգտազործման բեղմնավորիչների ոնս սղդաբանության վիճելի է, քանի որ ւսվսւորալիացիների արղյո՞թ այն ժաթն Հարցին, ւսյն ւովյալներըչեն ւզաւտասխանում եներեէր սեռականղործողության ղիտակցում մարդը մանակների պաբոլոր միջե նղած կապը:Սակայն իայի սաղմնավորման Համայնքի ւսնտարակույսէ, որ վաղ նախնաղարյան բազաներում ինչՀեւռապնդում, չԼին իրենց ձղդտմամբ ծնունդը կարգավորելու ւոնտոեսաժողովրղազրակ ներկայումս, ւվեսմենք կանվաննինք անմիջական էին կենցաղային մւոսծոդում Նրանց նւզատակներ: Երկու կամ ավելի փոքը երեխա ունեցող կարիքները:

կինը

ղառ-

իսմրի Հերթականւոեղափոխուաչխատող, էր ւնլիարժեք Հնաինքը ւոանելերեխաներին, կարող ժամանակ չէր թյունների նում

12-15

իր կաթով:Այղ պատնրանց կերակրել տվյալներից, Հայտնի Է աղդաբանության

չէր ունենա րավորություն ճառով էլ, ինչպես այղ

ձկնորսները Հավաքողները բոլորւլարզունակորսորդները, երեք տարուց ծնունդների միջն ընղմիջումը ձղւոումէին, որչվեսզի ապա Հաճախ, ծնվում էին վելի ւլակաս չլիներ: Եթն երելսաները Հաճախ սպաէին: Հաւոկապես նրանց ուվանում ղեւղքերում չւաւտ ճան

վաղ նախնաղարյան

էին երկվորյակներիցմեկին, ձեւավորված, նկաւուսոումներով մայնքում զոււո դործնաական արդեն կրոնական կայն Հետաղզաչատ Շառսարակությունննրում երեէր: Այդպիսի սովորություն չարունակվող նկառուսոումներով չաոր քանի խումբը, խաների ճակատագիրըորոչում էր ողջ ն կենցաղային վեխոչընդոտների Հաղրգովածէր տնտեսական

նում

ղա

սա-

Օ

սեռի ն.ւոարիքին դրա խորապեսազդում Հետ կապվածտնտեսականմասնազիտացումը կյանքի Հասարակական ողջ Համայնքի էին վաղ նախնադարյան Շասեռատարիքային էին վրա: Դրանց Հիմանվրա կազմավորվում բոտ բնականբաժանումը Աչիատանքի

ն այլն,որոնցւ"լատխմբեր՝դասեր,կարզեր,աստիճաններ ն ւոոշմականի Համայնքայինի առաջ էր բերում իր Հերթին կւսնելը |

օրինակ, ինչպես, կաւլեր:Մի դեպքում, Հեւո փոխՀյուսվող մուռ, այղ խմբերըկրում էին օրինատեղաբնիկների Ավատրալիայի մուտ, ղրանք կան, այլ դեսլքերում,ինչպես, ասենք, էսկիմոսների առանձնանում էին ունեին ձնականբնույթ: Սակայն ամենուրեք ն Հասուն Հասուն կանանցխմբերը, տղամարղկանց երեխանների, թ ներով ն ԿԱ Քիչթե

եո իրջով րակազան խմբեր սեուսուսրիքային ն

ունեցող մեծ նչանակությունէր տրվում դեռաՀասարակություններում Այդ Հասուն մարդկանցխումբը տեղափոխվելուն: Հառներիիոմբից ն ՀանԷր որոչակիփորձություններով անցումնուղեկցվում չատ

ձնավորված

անցնում էին ինիցիացիաներն Տարբեր Հասարակություններում ղեռաճասէին ոսրբեր կերոլ, բայց ըստ էության ղրանք Հանգում

Հասարակական դաղափատնտեսական, անղամների լիարժեք ղեռա-

բնիկները կյանթիմեջ ներգրավելուն: Ավստրալիայի րական ռազմական որսորղական էին ւոիրապետել Հասին սովորեցնում էին տոկունություն, ւրիունրա մուռ ղաստիարակում զենքին, ու

թյուն, ղսպվածություն

ու

ՀաղորդակիցԼին կարզապածություն, ն

ծիսակարզերին սովորություններին, ցեղիդաղտնի դարձնում տանչալից չարք մի էին փորձում Դեռածասին Հավատալիբներին: սոված Էին ւլաշում,վերքեր Հասցնում, արարողություններով' Դեն Հանում ատամները այլն: կրակովայրում, պոկում մազերը, բուչմեններիմեչ սլարռածասները յադանների,ալակալուֆների,

ինիցիան. ջանասիրություն: Հնւղանդղություն Համբերություն, խայտա-

ՍԵՌԱՏԱՐԻՔԱՑԻՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆԸ

ուկ

Համայնքի ներին, սովորաբար, յուրաքանչյուր սնոին առանձին, ն

սպասումԷին չղիմացողներին ցիայիղժվարություններին փորձությունները: կրկնական ղեւղքում, ե, լավագույն ուսկությունը կազմակերպվու ավարտիկապակցությամբ Հւսջող ինիցիացիայի էին ղանազան ուղեկցվում որոնք էին տոնախմբություններ, որպես երզով ւկարով: Աղջիկներին, ծիսակատարություններով, Ն րանց չէին ենթարկում: ստիպում կանոն,ծանր փորձությունների նախաարգելքներ, որոչ սննդային էին միայն ւպածւանել էին ս ովորեցնում էին ամուսնական կյանքին, ւլատրաստում կրոնաէին կատարում նրա նկատմամբ երգերն առասպելները, ինիցիացիաները կանանց ԸնղՀանրապես, ծեսեր: կան զանազան տղամարդկանցը: քան կարծիք չատ ավելի բիչ էին տարածված, Հասցրել զրանցել կաչ ի պարզապես ազզաբանությունը կա, թե ինիցիացիաները, կատարվող սակայն նացի իսկականմանրամասն Հասարակասեռերի է: Անկալվխ ււյլ ավելիչու բացաւորությունն ավելի չատ Համարձակությո ել միչւո կան ղիրքից, ւողամարղուց ե ւսյղ է ւլատճառը, որ տղաէր ւվաճանջվում, ւոոկունություն ու

ու

տ

ու

էր գ հանան րի նհանակար րի ինիցիացիայի մարդա կերպ Վ «ոցի ոթ ոա : բոխու :ւս 7 ղագաթ ի տվու թրի Սանա» աանմասերից Ա: մեկը ամուսնական ց

բաղկացուցիչ ինիցիացիայի

մուռ

կյան-

ձեռնադրվողնե

էր: Այդ նպատակով քին նախապատրաստելն Հետ կապված այլե սովորությունները, դրա ոչ միայն ՀայտնումԼին

նրանց սեռականօրզանններըենթարկում էին զանազան վիրաչատումնեբի՝ պատանիներիթԹլփիաւոում, ւսղջիկների Թլփան ւոում 29արչեստական կուսախախւոում: Հաւոկառվես լայն ւուսրածում ներ ւողամարդկանց թլփատումը, որի մասին Հիչողությունները մինչն ու

օրս

ւպաճպանվելեն

Հրեականն մուսուլմանական կրոններում: Այդ կոկյանքի վորությունը պարզ չած պատճառները չեն: կարծիջ կա, որ ձեռոնւսղրվողներինայղ մեթոէին առժաղով սւոիպում ինիցիացիանխոպի Հնդկացիների մուո։ Ձոնվողի ծաղկումը մանակ ձեռնպած մնալ սեռական կյանքից: կաայլ տարվում էին նան օրինակ` Ավուորալիայի վիրաշատումներկամ դործողություններ, ն օքրայով: բնիկներն աղջկա կուրծքը ւորորումէին ճարպով կրծքի աճին: Գնում Էին, որ դա ւլիտի նպաստեր ն Հասուն Քիչ թե չատ Հստակ եր նան Հասուն տղամարդկանց Էր նրանց լշմբերի,ինչը երբեմնՀանդգեցնում բաժանումը կանանց սո-

ունեինիրենց էին ւուսրբերկերակուբներ, սլատրասոում ներում, իսկ երբեմնէլ, նույգաղտնիտոները, ծեսեըն Հավատալիքները, Գոյությունունեին կանանց «լեզուները»: նիսկ,իրենց ղաղւոնի ու

ու

արտոնոււլարւտականություններ յուրածատուկ ւողամարդկանց ւողամարդգործիքները աշխատանքի թյուններ: Տղւսմարդկանց էին Համարվում,իսկ կանացի աչխաւոանկանցսեւիականությունն ե

Քի գործիքները՝'կանանց,ն լինում էին դեպքեր,երբ ո՛չ կանանց,ո՛չ ւողամարդկանցչէր թույլատրվում ձեռք տալ Հակառակ սեռին

Այլ Համայնքներում, օրինակ՝Ավոտրադործիքներին: ւզատկանող սեմանգներիկամ բուչմեններիմուտ մեկուսացված լիայիբնիկների,

առասսլելէին ւտպրումմիայն ամուրիներն աղջիկները,ուսկայն մաեն այն ժամանակների ւզածպանվել ներում Հիչողություններ Որոչ սին,երբ բոլոր ւողամարղիկ կանայք ազրում էին առանձին: մոտ, փուայղ արդեն Հւսմայնքներում,օրինակ՝ ւլակալուֆների ւոները,որոնք լում սկսեցին երեւանգալ Հւսւոուկ,տղամարդկանց ծառայում Լին որչվես Հավաքների ն ղանաղան ծեսերի,առաջին Սիբիրի կատարման ւոեղ:Ըստ երնույթին, ինիցիացիաների Հերթին' Հենց կառույցը Մալթա ավանում ՀայտնաբերվածՀասարակական ւոն է: ւսյդիսի ւողամարդկանց Հնագիտականվկայությունն (զգալիորենսակավ'կանանց)ւոներիորոՍակայնտղամարդկանց ւոոչմական չակի լայն ւուսրածումըվերաբերումէ նախնաղարյան միայնճւսցորդ փուլին: Համայնքի բաժանուսնեոատարիքային Համայնքում Վաղ նախնաղարյան ն կանանց միջն անչավասարության Հասուն ւողամարղկանց մր ն. չէր ստեղծում: Տղամարդիկկանայք ւմամՀարաբերություններ ու

ու

դործունեության աշխատանքային ուսւոխի օգտակար ոլորտներում, Հավասարավես Հասարակայնորեն ն. սւոորադասուն սեռերի մեջ չէին կարող լինելդերիչխանության սոցիալկանանց ն ւողամարդկանց թյան Հարարերություններ: նադիտանումԷինւռարբեր,բայց

որ առաջանում էին ւոնտեսական ւոարբեր կարգավիճակները, նույնպես չէին ՀանՀ եւոնանքով, նրանցյուրօրինակմեկուսացման որսորդների, Ճիչտէ, ւլարզագույն գեցնումոբնիցե Հինրարխիայի: ն չարք Հասարակություններում մի ձկնորսների Հավաքողների ղիրքի առանձինդգծեր, տիրապետող ղրանցվել են ւողամարղդկանց են Հայրիչխանական Հավերժակարգերի որոնք իբրն թե վկայում

Համայնքատոծեն, որոնցում կանոն,այն Հասարակություններն ղանաէկոլոզիական ւլաւտմական մականկազմակերպությունը առաջատարդերը զզալի չափով Հեւտոնանքով ղան ւղզատճառների անճատականընտակողմից ղեկավարվող ղիջում էրւողամարդու ղիրքն իսկապես էլ կանանց նիքին:Ընդ որում,այդ դեպքերում կաւռեղաբնիկ լիարժեքստորադաս չէր: ՕրինակԱ̀վստրալիայի ու

կենսաձնի ավանդական չրջանում նայք,նույնիսկ Հեւողաղութային

քայքայման պայմաններումերկար ժամանակ ւզածպանումէին մնացուկները: նրանք բաղմաթիվ իրենց երբեմնի լիիրավության

ԸՆՏԱՆԻՔԸ

էին մասնակցում ունեինղլույքային ժառանգականիրավունք, ե երանյուրածատուկ երկկազմ Տոշմական կաղմակերպության Հարցերի Հասարակական Հանղդիսությունների ջննարկմանն էին առւսցւսճամայնքում երնան զալովնւսխնադարյան Հին էքսոգամիայի Համարվում մե,իասին Հեւտ տղամարդկանց անցկացմանը, բատ Հարարերությունները միջն. սեռերի այսինքն՝' ցավ ամուսնությունը, վերչի ղարի 19-րՂ պաճշապանները սովորությունների ղզալի իսկ այլ Լ. Ֆայսոնի Ա. Հաուիթի վկայության, Միաժամանակ, ինսոիտուտը: Հատուկ ուսումնասիրողներ կարզավորող վրա:Ալակալուֆմի փոքր ավելի ուշ. Հանդես կարծիքի կարձիքով թյուն ունեին Հասարակական կողմնակիցների տեսակետի աղղեցու ը են մանրատման նան միջե սոցիալական դավակների ծնողների ենթարկվել որոնք Քիչ ինչպես եկավ ամուսինների, ների մասին, Ը

ԱՄՈՒՍՆՈՒԹՑՈՒՆԸ ԵՎ

ե.

ու

ու

էին

դիրբ Հայտնիէ, որ նրանց կանայը Հարգարժան գործընթացին, ն անկախ: ն. Համայնքում,ազատ էին գրավումընտանիքում անԷ վաղ

Համայնքում նախնադարյան

Հասուն

Ավելի բարդ Հարդամներիմեջ տիրապետողտարիքայինկարգի առկայության մուտ Հոտակորեն առւանձնացորոնց բնիկների, ցը: Ավուորալիայի ազդեցիկխավը, ն որոչ է ղեկավար Համայնքի վել տվյալները թոյլ հն տալիս նմանատիպ Հասարակությունների զոչենթադրել, որ արղեն այղ փուլում գոյություն ուներ այսպես փաստորը Լ, այղ Սակայնվիճելի արդյո՞ք ված Հնրոնտոկրատիան": Վաղ նախնաեն իսկականնւսվխնադարի նկատմամբ: կիրառելի

ծերունիների

դարյան չտ

էին ւմյլ: ապրում Համայնքներ

անչամեմատ

ավելի Հնէաժո-

ւոալիս դաժանբնականմիջավայրումն, ինչպես ցույց տվյալները, նրանց ղովրդազրության(պալեողեմոզրաֆիայի՞) 48-50 տարի: Առավոլ մինչն. էին անդամներըմիչտ չէ, որ ապրում էին Հեւոաես, անտարակույսէ, որ արդենայդ ժամանակդործում ցեղերի մուտ չարունակվածՀերոնտիդայումամենազանազան մածշվան»սովորուկոչված «կամավոր այսպես են

ծերունիների ցիդգի՞, աղզատկորցրածծերունիներից թյունները:Աչխատունակությունը

սովից ինչպես Հաճախ էին տկաեին ազատվում ձնով, նույն վում որոնց Հնարավորչեր Հիվանդներից երեխաներից, րբացածներից, Համայնքը ՀավասարներիՀակերակրել:Վաղ նախնաղարյան ն

ճամար դաժանպայքարի մայնք էր, սակայնզոյապածպանության կոլեկտիվի էին միայնարտադրական Հավասարներ ւզայմաններում լիարժեքանդամները:

կարգավորողինստիտուտը'ընտանիքը: Հարաբնրությունները

մասին Հարցը մասամբ չունի: պատասխան էլ միանչանակ Առաջինը, մեկնաբանություն: Հիմնական մինչնօրա ձնի Ամուսնության նախասկզբնական ե Ազգաբանության են ղարձնում դրա երկու Հնարավոր Հնագիտությանտվյալները սկզբնականձեր եղել է ւսն փոխարինվեց որը միայն Հետաղայում խիւմբամուսնությունը, Հատականամուսնության ն անձատականընտանիթիղանաղան ձեերով: Եվ երկրորզը, անչատականամուսնությունն ընտանին ընթացքում քը գոյություն ուննին ի սկղրանե իրենց ղարզացման -

ու

Հներ: էին զանազան րնդունում

չ

է Լ. առաջաղրվել ւոնսակեւոիՀիմքերն Առաջին

Հ.

Մորզանի

փոՀաջորդարար

առանձնացրեց ընտանիթիիրար (նույն սերնղի րոլոր անդաւմՀինդ 4ե. արյունակցական իւարինող պունալուալ"(այդ նույն ների միջն ամուսնականընդձանրություն), Հարազատ

կողմից:

նա

սիբլինդների"' բացառությամբ ընդծանրությունը, անկայուն , ամուսինների (երկու զույգային քույրերի եղբայրների ), միջանկյալ Հայրիչխա միությունը զուրկ ։ոնտեսականՀիմքից ղիրքովընտատիրապետող արտածայտված (ողամարղու նական ւողամիավորումը կնոջ ՛

ն

է

ն կայուն (ոողամարդու մոնոգամ" ւլայմաննեդերիչլսանության որպեսսեփականատիրոջ մարդու,

նիք՝

ն

Հաջորդ պունալուալ արյունակցական, ինչալես

րում): Առաջին երկու Հները ՀիմնվածԼին խմրային,իսկ երեքը' անձատականամուսնության վրա: Շուտով երնան եկան գոյուընտանիթի այնպեսէլ ժլտտողաներկբավկայություններ: թյունն ընդՀանրապես մի այլ բան՝ Է մասնավոր վերականգնումը, մի բան Սակայն մի Գիւոնականների Հայեցակարդը: ընդճանուր

խմբամուսնության Հիմնվելով, է սաչւոպանելայդ Հայեցակարգը, մասր չարունակում ե, Համակարգերի ամենածին սռւսջին Հերթին,ւսրյունակցության

կարգերի ււմուսնաընտանեկան մինչնօրս ւլածպանված երկրորդ, վերլուծմանվրա:

երկու Համակարգ՝ ղասաԳոյությունունի արյունակցության ե էլ անխառն վիճաերկուսն թեն կարզողական նկարագրական, Հասարակություննեկում արտա ծայտված չեն: Դասակարգային

ՀարաղատներիցյուՀամակարգերում բին բնորոչ նկարագրական «մայր», «որդի», «Հայր», ունի իր ւսնվանումը՝ րբաքանչյուրն ն նախնադարյան Հասսրակար«դուստը» այլն:Դրան Հակառակ, որոչակիլուսՀամակարգերում գերին ըբնորոչ դասակարզողական կամ կարգերիբոլոր ւողամարդիկ ըիքսյին ե. ամուսնականդասերի

են Այդ Համակարգերից նույն տերմինով: կանայքանվանվում չի դնում ւուսրբերություն ւոերմինաբանական «էղզո»"-ն, Հնագույնը՝ է կամ ճւսյիը ւլատկանում որին միջն, այնխմբի ւողամարդկանց են կինը կամ մայրը: այն խմբերի միջն,որոնցւզատկանում կանանց որը խմբամուսնուէ արյունակցությունը, խմբային Ուրվազծվում կողմնակիցՀայեցակարզի առաջնայնության թյան ւպատմական են կարնորաիրենց իրավացիության ները մեկնաբանում որպես

ն

դույնասլացույց:

է վաղ երկրորդ աւվացույցը դիտարկվում

Խմբամուսնության

ւսրձանադրված ազդաբանորեն փուլում Համայնքի նասխնաղարյան որոչ դծերում:Մասնավորապես, ամուսնական ընդծչանրության այդպիսիք Հայտնաբերվելեն Ավստրալիայիբնիկների մեֆ, նրանց Այսպես, այսսլես կոչված ամուսնականդասերի Համակարդերում: ցեղը մեջ բաժանված վստրալիացիների Վիկտորիայի Արնեմտյան Սն կակադուների: յուրաԱյդ կեսերից Է երկուկեսի՝Սոիտակ են Համարվում օրիզ ճննդյան ւլաւոկանողտղամարղիկ քանչյուրին նան կամյուս կեսի կանանցամուսինները,նույնը վերաբերումԷ ւմուսՆման է չորս կամ ութ առւսվելբարղ կամ,Հւսճւսխա նանց: ւսյլ իսմբերի ավստրալիացիների նական դասերի ւսուկայությունը մուո։ Ամուսնականդասերի Համակարզըչե նչանակում, որ Համաու

դւոնվում սիասկւսնայք ւողամարդիկ դասերի ւվաւուասլոան իրենց նախամեջ: նրանք Սակայն ւուսկանխմբամուսնության են կին վերցնում ղեպքերում կամ որոչակի նչված ղասից ամուսին կամ ւոանից Հեռու (օրինակո̀րոչ ւոոնակատարությունների ն իրավունք ունեն մեջ մտնել սեռականկապի ժամանակ) դւնվելու Հետ: Ավստրալիայի ամուսինների կանանցկամ իրենցւլուռենցիալ նան մեջ ւսոկաեն ամուսնականընդծշանրության ւոեղաբնիկների ու

են

կամ «ալիրաունգարուֆ «ւղիրաուրու» այլ ղծեր,մասնավորապես, իրաէլ կանանց, ինչես ւայնպեսւողամարղկանց որն սովորույթը, ամուսինկամ կին: ունենալ մի քանի «լրացուցիչ» վունը Է ընձնոում կասեր արւոամուսնական ւլարզապես Դրանք

չնն, որոնք ի ղեպ,

այլ Հենց ամուսնություններ, նույնպես լայնորեն ղործաղրվում են Համապատասխան ծիսակատարությամբ: որոնք ւմբազրվում նման Հարաբնրություններ Զարզացմանայղ փուլում ամուսնական են

Հայւոնիեն

նան

մլԼջ: Դրանք այլ ցեղերի,օրինակս̀եմանգների օր կամ մի «Աղջիկը, քանի Միկլուլսո-Մակլայր.

է Ն. Ն. նկարագրել

մուտ, կամավոր կերպով ն չաբաթ ւրելով մի ւտողամարդու մուռ, Էւսյլ ւղամարդու մուսնու Համաձայնությամբ ւտտեղասիոխվում մենծ ժաւմանակամ փոքը արում է միայն որոչ, որի Հեւո նույնոլես նւս է ւյսպիսով չրջայցում խմբի րոլոր տղակածատված, ամուսնու մուռ, ծետո է իր առւսջին որից վերաղառնում մարդկանց, աւմուսէ մտնել նոր չե մնում նրա մուռ, այլ չարունակում սակայն են կապված ղիպվածի մեջ,որոնք կապերի նականժամանակավոր ՀեւոՖ: Առիթը եղած դեսռլքում, իրավիկախված կամ պանկության Հեւո նույն կերպ էր վարվում իր կանանց ճակից գւսնկությունից. ա-

ու

նւսեււողամարղը:

մեծ մասի տռաջնայնուխմբամուսնության Գիւոնականների է անՀիմն: Նրանքելնում են այն Համարում թյան Հայեցակարգը ամեետ

մնացած բանից, որ, նույնիսկ, իրենց ղարղացմամբչատ ն Հավաքողներիմուտ ձկնորսների որսորդների, նապարղունակ ն. ընտանիքի ինստիէ ա մուսնության ղույզային Հայտնաբերվել

լայբավականաչասի նույնպես ւոուտը:Այղ փուլումՀնագիտորեն մեծ

բնակարաններ: նորեն փաստվածեն մեկ օջախ ունեցող ոչ մեծ ն նույնվես,ինչպես բաղմօֆալվ, Համայնքային Դրանցում ն ւսմուսնության ւ, կարելիէ ւոնսնելղույղային բնակարաններու Ինչ ւսւզացույցներ: ի սկղբանե ղոյությանկողմնակի ընւոանիքի

Հայնցակարէ խմբամուսնության սուսջնայնության վերաբերում

ւլա բավականադրանք բերած կովաններին, ղի կողմնակիցների նան այն, որ խմբային է Ուչազրավ չեն Համարվում: չափ ծամոզիչ երնանղալուՀամար բավարարկլիներ Հենց միայն ազգակցության ն ւոոծմւական նախնադարյան խմբականՀամերաչխությունը է նան նույնը Այդ վերաբերում բնույթը: մայնքիկոլեկտիվիստական որոնք կարող են գծերին, առանձին միության ամուսնական

Հա-

մնւսցուկներ,այլ ոչ թն որպեսխմբամուսնության մեկնաբանվել

են ունիլոկալ" մր Համարում ամուսնության բնակեցու Հակառակը, ամուսնության րն դուլդային է բնակու(ճամատեղ, որը ՀանդեցնումամուսիններիՀամատեղ են, առանց Հիմքինչում ն ոչ Նրանք ուսջացման: թյան ընւուսննիքի ն Հավաքողներին թվում է, թն զիտելիքների կուտակմանարղի պայմաններում ձկնորսներին որսորդներին, որ րոլոր պարղունակ

իրԱ այղ ըստ

Սրանկապերը:

լրացումներ, "Ր" Ք ը, որոնք

ամրապնդում ԲՈՂ

են:Սակայն, տռարբերվում Հայեցակետերնէականորեն երկու մեծ յնքան ւոարբերությունն էության, Հայացքների

Լլ

չէ:

մեկր՝ Լ. Ֆայսոնը,լսմբամուսււչակերտներից ԱրդենՄորգանի կապված նությունըդիտում էր ոչ թն որպես փոխամուսնությամբ ե

բնակությունը, ունիլոկալ ղիսլոկալուճանղիպող աստիճաններում րարձր ավելի ղացման էր տղամարօրինակ ուներ

բնորոչ է

թն ղիսլոկալ,

ոչ

որ

այլ

ղար-

պաւոճառներ,արստացոլում թյունն ւոեղափոլվելոււսնղու Համայնքիցկնոջ Համայնքը բնակության այլ

բազմակնության բաղզմաանկախնրանց փոլվաՀամընդՀանուր նոր սեռերիմեկուսացումը, վիճակը, ցումնային այդ իբրն իրավունքայլ՝ լամբերի կապված էր աչխաւտանքի Համաղրություն, մուսնության ամուսնական Հնարավորություններիջ, Հեւո: Սկզբնականդիսլոկալության միմյանց մատակարարելու փաստական վարպարսոականություն բաժանման միջւեռւսյին տնաերկու խմբերի միջն

թե

չատ ամուսիններ,որոնց Համատեղկյանթը կարող էր քիչ նան նրանք, ովքեր չարունակում ունեն նման տեսակետ կանլինել: են պաչտպանել աուսջնայնությանղաղափարը: խմբամուսնության Այսպիսով, վեճը ոչ այնքան Հարցի փաստական,այլ՝ կողմի չուրջն է: Հնազույն ձներից որի՞ կան-տերմինարանական նկատմամրՀարկ է կիրաոնլ ամուսնություն տերմինը, ՀարարնթԹե՞ րությունների կարգավորումը փաստական ամուսինների, եթե Սակայն, միջն։ խմբերի փոխամուսնական նրանց ամուսնությունը զոյություն ուներ միայն պոտենցիալձնով, ապա նրա դըսնորումներ պիտի Համարել Լնղոդամիայի բոլոր տեղական,կաստայական,ն նույնիսկ էթնիկական:Այդ դեսլքում,

Հասկացա-

խմբային 4եերը'

է։ առասվել ամուսնությունն խմբային Հավանորեն,

ամուսնության բնանախասկզբնական Վիճելի է կեցման Հարցը: Խմբամուսնությանառաջնայնությանղաղավիարի դտնում են, որ այն դիսլոկալ"էր, կողմնակիցները ժամանակակից այսինքնամուսիններըՀամատեղչէին բնակվում, այլ չարունակում էին ապրել իրենց լւմբերում, ղեպքից ղեպք ճանղիպելովայլուր, լավ Հւսյւոնիեն օրինակ՝անտառում: իրոք, ւաղգաբանությանը կանոն, ամուսնականՀանղիւլումների ւյղոլիսի ձներ,թեն, որպես լայնորեն Համայնքի ուչ փուլում:Ավելի նախնադարյան արդեն են տարածված են այլազան սովորույթներ, որոնք ղիտարկվում Հերթին որպես ղիսլոկալության մնացուկներ: Դրանք ն կանանց մեկուսացված բնակվելու մեզ տղամարղկանց Հայտնիսովորություններնեն, ինչպես նան այդւզիսիմեկուսացման մասինբազմատեսակլեղենդները, ընդՀուպ մինչն մասին առասպելը: բող կին-ամազոնուՀիների Զույղային ամուսնության դաղափարիկողմնակիցները,ընղմնում

նան

առաջին արդեն առանձին ապ-

ն որ կածը դժվար է ասլացուցվում ավելի չուտ պիտիենթաղրել, այդալես ամուսնություննի ակզրաննեզել է ունիլոկալ: Ելթն ղա երնանեն եկել միաժամանակ: ընտանիքը ազա ւսմուսնությունն

Ե,

ու

Հավաքողներիմուռ որսորդների, ձկնորաների Պարզունակ ն

կողքին,թոմատրիլոկալ"կամ ուկսորիլոկալ"ամուսնությունների

Ե վիրիլոկալ կամ պարիլոկալ Հանղդիսլում Ճաճախ ավելի բնս, են, թե Հաճախսխալմամբեհղրակացնում Սրանից ամուսնությունը:

Հանդես են եկել ամուսնությունները ւլատրիլոկալ մենք գործ ունենք միջինքարեդարիրականում ղուգածշեռարբար: ւլատրիլոկալոււկայմաններում յան թափառող ւոնւոնսության էր թյանը վաղ անցմանՀեւո,ինչը մեծացնում որսորդ--ողամարդու

մասորիլոկալն

սկզբնականմատրիլոկաբաչխմանՀանդես գալու ժամանակ լության ն րստ աչխատանքի ն որսորղդ-տղամարղուց նրա երեխաներից կնոջից, կային երկու Հիմնաղարգացման բջիջների սաղմնային ցած ընտանեկան էրըւ կան տարբերակ:Մի դեպքումայղ տղամարոլըկնոջ եղրացը դերը: Յու.

ի.

Սեմյոնովըցույց

է տվել,

որ

բաղկա-

մեծ ւ Այլ կոչվող բՀիչը: ընտանիք մայրական առնում այղ էր. ամուսինն «ՄԴ ժամանակ կնոչ տղամարդը դեսլքերում Դա կախվածէր նրանից, թե էր

ծնունղ եր

ընտանիքը: ւսռաջանումղույզային փոխամուսնական ւվայմաններում կենսակերպի թափառաչրջիկ

Հարնանումիմյանցից:Ապրելով ւնււունեին Հանդիպելու, Հնարավորություն Թյամբ, ււմուսինները մեծ տարածությունն լով իրենց խմբերում:բաժանված լինելով Պատաչում եր, որ րով, նրանք Հարկ է, որ բնակվեինՀամատեղ: Հեւո, էր մաւորիլոկալությունը Մինչե կամ դուոլոկալության": ւմրիլոկալության ծանդգեցնելով էին խմբերը որքա՞ն

Հեռանում

պլատրիլոկալությա փոխչյուսվում

վերջերս պաշպանվածպարղունակ որսորղների,ձկնորսներին Հավաքողներիմեջ, որոնք ճազա-

27--ԹՋՀՀՀ ՀՀ օ՛ 27 ջ

/

Է.

ՀՀՀ

չարունակվարում րբամյակներ

էին թափառաչրֆիկ կենսաճն, արղեն մայրական ընտանիքներ Հայտնի չկային,սակայն դրանք են Հեւլոսղա Հասարակություն-

Ժ՛ 2

Է ներում,ինչըՀնարավորություն

վերաւոալիս պատմականորեն զանգնել դրանց հախասկզբնական ձեր: ինչպիսի՞ կանոններէին

ամուսնուկրոսկուղենային

թյան սխեման

կարգավորումամուսնությունը:

էր: Պարզունակ մեկը մեղ արղենծանոթ Էքսողամիան Դրանցից ն ՀավաքողներիՀասարակություններին ձկնորսների որսորդների,

ւյսսլես էքսոզամիան՝ առավելբնորոչ է երկկազմ-Փֆրատրիալ ւվարտակամ կրոս-կուղենային կոչված խաչաձե-աղզղակցական իրենց ոււմուսնւսնում էին դիր ամուսնության ձնով: Տղամարղիկ ւղջիկների կամ որ ւովյալ ղեպքում նույնն է, մորեղբայրների երնում է, որ վարզ ւղջիկներիՀեւո։Բերվածսիեմայից Հորաքրոջ

ազգագրական բոտ միջազգային ւողամարղկանց եթե որնէ տոծմի մասում ունեցող սլաք (նիզակ) վերնի նչանակենք սիմվոլիկայի մասում խաչ (ճայելու մուգ օղակով, նրանց քույրերին՝ ներքնի «1» երեխաներին բոնակ) ունեցող նույնպիսի օղակներով,սրանց

ամուսնությամբ փոխադարձ նույնպիսինչաններով, թւվանչանի նույնպիսի տոչմի ղուզընկերներին ամուսնական մյուս կապվաճ իսկ կապերը՝ բաց դույնի օղակներով, ւմուռսնական սիմվոլիկայով որ առաջին ւոոճմիար ասլա կստացվի, երկկողմ սլաքներով, Հեւ, ամուսնանան է երկրորդ ւսղջիկների ւոոչմի նիները ւլեւոք են:Աղգակցուկամ Հորաքրոջւսղջիկներն որոնքիրենց մորեղբոր են, այնպես որ իՀարկե,խմրական թԹյանայս նչանակումներն, քաէին ոչ միայներկծին, ւայլնհոածին, ամուսնանում ւիասւտորեն ն էքսոզաԱյս դեպքում եղբայրները: ռածին Հաջորդ քույրերն ովւաւոՀաչվարկով միագիծ ամուսնության միան չէր խախտվում, ամուսնական ա յդ փոխաղարձ երկու ւոոՀմերի, ւռարբեր կանելով ատա-

ու

ւոոչմնրի պատանիներն ւսղջիկներնընդՀանրապեսՀարաղատու

չատ Հարմար ներ չէին Համարվում: ամուսնությունները Այդողիսի էին, քանզի փոխամուսնական|լսմբերինթույլ էին տալիս ճւսվասարակչիո չափով փոխանակելիրենց անղամներին եղբայրներով թքույրերով:Այսպնս Լին վարվում, մասնավորապես, Ավստրալիայի բնիկները, բայց չատ յուրօրինակ ձնով, երբ ֆրատրիաննրի Հեւո մեկտեղ ամուսնությունները կարզավորող ղեր էին լսաղում նան ամուսնական ղասերը: ծագեցին կրոս-կու ղենային Որոչ Հառսասրակություններում ու

օրինակ`միակողմանի ւսյլ ւոարբերակներ, ամուսնությունների

ւռարբերակը,երբ մի քանի տոծմեր միմյանց օղակաձն տրամաղրում էին ամուսնականզուգընկերներ:Դա ընդլայնում էր խմբերից յուրաքանչյուրի սոցիալականկապերը: Այդպիսի ամուսնությունԱմերիկայի Հարավային ներւոնղիունեին Հարավարնելյան Ասիայի, ե. այլուր: մի չարք Հասարակություններում Միաժամանակդործում էին ապազա ամուսիններիե կանանց չպատկանող անձանց միջենսեռական, առավել ես չրբջանակին կանխող մելսանիղմներ: ամուսնականՀարաբերությունները միջն խուսափման" սովվուայղ անձանց կարնորազգույնը Դրանցից Հետ խոսելը, միմյանց մուռենաէ ր միմյանց րույթնէր. արգելվում լը ն այլն: Ավստրալիայիբնիկների մեջ դիտարկվելէ խուսափման էր սրսովորույթըրոջ ե եղբոր միջն,ւսյն առավելցայւտուն

ն միջն: զոքանչի ւուսՀայտված փեսայի նրա որոչ առանձնածաւկությունը ամուսնության Զույգային

անկայունությունն էր ն ամուսինների միավորմանկարճատնությունը, իսկ դրա վրա Հիմնվածղույզային ամուսնությունն աչքի էր թուլությամբ: ընկնում ներքին տնտեսականկավերի ծայրածՀեղ Նիս, ւսյղ ամուսնության Հենց ղույզային լինելըՀարաբերական էր «լրացուցիչւմուսնուԷր,քանիոր լայնորեն Համատեղվում են սլիրաուրուի թյունների»Հեւո,որ դիւոարկվել ւվստրալիական ն նման էին կիրառվում բաղզմակնոււյլ սովորույթների ւտնսքով: այդ Թվում նոն. սորորատը՞այմուսնությունը (պոլիզինիա"ց), որի Հետագա զարթյունը մի քանի քույրերի Հետ միաժամանակ, Հեւո ամուսնանալուն ղացումըՀանգեցրեցվախճանվածկնոջքրոջ ն լեիրատին՝"ավագ կամ կրտսեր եղբոր կնոջ Հեւո կենակցելուն, '

մեռած եղբորւսյրու Հետ ամուսնուորի զարգացումը Հանգեցրեց ւոեղիուներ ւոարաւոեսակ որպես թյանը: ԴրանցՀեւո մեկտեղ Հաճախ ւողամարդնիր կյանքի բաղմայրությունը պոլիանդրիան":

կին,իսկ մի քանինույնիսկ «Հիմնական» էին, կինը՝մի քանի «ւու սին:Թույլատրվում ն ական ինչալոս Իխոսվում ջին այնպես էլ առօրյա սնուսկան կապերը: սական, կոչված Ծիսականբնույթիսնոական կավի օրինակ Լ այսպես ամուսնա աղջիկն երբ կարզը, այն այսինքն` քավիչ Հեւոնրիղմբը". նալուց առաջ պարտավոր էր «երթով տրվել բազմաթիվ սող ՀեԱռօրյասեռական կապի բնույթ ունի Հյուրընկալ մարդկանց:

Ընդկողմից: Հարաղատների որքանմերձավոր այնքան ծնողների, ն ւու երեխանրանց յուրաքանչյուրը ւսոմամբ սիններից Հանուր իրըն Հերթին տոծշմական ւսոաջին մնալ է ին ները չարունակում անդամներ: խմբի ոչ թե

որնէ, ծայրածնղղնսլջում, ինչ-որ բարդ ծիսակարգով: Այդպիսի ամուսնության վրա Հիմնված ընտանիքը, ինչու ամեն մի ընտանիք,ուներ իր որոչակիընդՀանուրչածերը: Աչխա-

է րստ որի սովորարարվերականգնվում վաղ կազմակերպլությունը, Հասարակությանկյանքը, ստեղծում է այն տպանախնաղարյան զերը պատկանումէր Համայնրին: աաա Ան

ղործուննության Լին ւոնւոնուսկան ւսյն չափով սվոլոսնակում

ցեղերն էին է,

էր փոխում ընթացքում

ի երբնոն խրա

մինչամուսնական արահաքութ

ներից, իսկ կանայք` ամուսինների որսի

որոչ

բաժնից: մարող Եր

ն

ոնտանիթի իրենց

ՀԱՄԱՑՆԱԿԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆԸ

.

ղոնե Եվրաէ, որ ուչ Հինքարիղարում, Հնարավոր

դեպքում գիտությանմնջ արտածայտվում

են

տնսակետտարրեր

ճամար անծածկելու բնակարանները Հրոերկիրցիների օրինակ սոցիալազան իր ընտանիքն Բացի Հրաժեչտ փոկի կաչիները:

Հեւո: ունեցած ւոարբերՀայեցակեւտերի նկատմամբ բերությունների անվանում տեղա-

կազմաղորպու տանիքըդեոես ինթնուրույն,Համայնքատոշմական թյանըՀակաղրվողբջիջ չէր: ինչպես արղեն նչվել Լ, տղամարդիկ

կամ սերտ-տոմային,իսկ նթե մի քանիսն անվանումեն միատում Աղզարանորեն էին, ապա" րազմատումկամ ըեղարձակ-տոճմային:

սպառում էին իրննց աչխատանքիարղյունքները, բեղ որում, 1. երանք ավելի Հաճախ Համախմբվում մթերջը կիսում էին իրոռց Հեւո: Ունեցքան թե` մու սնու Հարազատների ւոոշմակիցների, անցնում նույնպես ժառանգվել, վածքը, եթն այն արղեն ակաելէր սեւիականուՀամարնտանեկան ւոոչմակիցներին: էր մերձավոր

իմրերը: Համայնքն իր տնտեսությունըվարում էր որոչակի Հետ այն կապվածսնզոնայինպայմանների րածքում,յուրացնելով ընղ մերթ ոչ մետ Լրիվ մերթ փոփոխվում Համապատասխանաբար մինչե առանձինընտանիքը:

այղ,

բնույ պիսով,ընտանիքըՀիմնականումդիսէկոնոմիկ՝ մեծանում էին, խաները, երր մի փոքր

ուներ: երեէին ոչ

դաստիարակվում

Համայնքը, որ Վաղ նախնաղարյան

նն նան

տա-

Հուպ թվակազմով, խմբերով, Համայնքի ււ արդյունքի կարգը: բաչխման կոուլերացիան էին խատանքի ա

էր: կոլեկտիվ ոհալ արտաղրական մերթընդմերթ նրա մասերը) են Հւայտնախմբեր կամ Հենց այղզիսի Համայնքներ ւոեղային

բերվել Ավստրալիայիբնիկների, Հրոերկիրցիների,անտառային

այլՀազանվող այղ փուլում զարգացման բուչմենների վեղդերի, է

Հնագիտական Մյուս կողմից,Եվրասիայի սարակություններում: |

ւովյալներըվկայում են ուչ Հին քարի ղարից սկսածն վաղ նախնամասնատման ղրանց չարդարյան Համայնքների փոքրացման, ժունակության աճի ինչպես ցանկացածտոճմ, այնպես էլ վաղ տոծմը, իրենց ազն գակցությունը միագիծ Հաչվարկով Էքսոդամիայիսովորույթով կոլեկտիվ էր: Նրանցարյունակցությունը կապված մարդկանց են ընդծանուր նախնու ուղղածայաց չեր, երբ բոլորը Համարվում Ենթադրվում է, որ սկզբում Հոչառավիղները,այլ Հորիզոնական: գիտակցվումէր միայն Համատոծբիզոնականարյունակցությունը մային Հովանավորի'տոտեմի' Հետ ուննցած առնչության ձնով (այդ մասին տես Հետո): Մարդիկծնվում էին որոչակիկոլեկտի-

մասին:

«

ում, որն Ը

ընդշանուր Ը ուներ Ը Ը"Ղ

տուռեմ,

ն

ա

յղ

«զ աւոճաոով

էլլ նրանք սրանք

նր ոչ այնքան կենսաբանական, էին:Արյունակցությու արյունակից

թյունը,

այլ

արդեն չուտով Սակայն ընդծակառակը:

սկսվեց գի-

ղեցին այն եզրակացության,որ Համայնատոշմականկաղմակերւլության մեջ լերակչիո նչւսնակությունուննին չոոծմականկակայնթաայ ւվերը, մյուսները աոռւսջնությունը տալիս էին Համայնքային ւն երեն: ենն : Ս են, ննթաղրում թն քանի որ Հողային րը Վ ն որսլես կանոն, տոչմն էր, ապա հախնարածքի սեփականատերը, ղարի վաղ փուլում Հիմնականբջիջը պիտիՀամարել տոՀմը, որ ամբողջությամբ ձնավորեց սոցիալ-տնտեսականկոլեկտիվը՝ ՀամայնՔը, ե այսպիսով, տվյալ փուլում արտադրականկապերը Համբեկնում Լին տոչմական կապերին:Բայը շքսող իր իը Եքսոգաինչպե՞ս, եւ 19 տոչմն Հանդերձ մ տեղայնացամբողջապես էր մնալ որպես Դը սականկոլեկտիվ:Այղ տեսակետիկողմնակիցներըպաված են իրենց կողմից վերականգնվողամուսնուտասխանը տեսնում մեջ, երբ վաղ նախնաղարյանՀամայնքը ե տոշմը Համընկնումէին: Երկրորդները նչում են, թե քանզի ղիսլոկալությանմասին կարճիամուսնության նախասկզբնական ե, քան վարկած, ՔԸ ոչ «յլ այաննախնադարիցանկացած փու-

րի մոաչի

տա-

չ

Ն Դա խոյու -

դիալովալության թյա, ինչ

ւոոՀմը տնտեսականկոլեկտիվչէր,

մասը Էքսոդամիայիսովորույթի Հետնանքովտեղափոխվումէր այլ դա տոծմինչէր ղրկում տնտեսականկաոչնոր Սակայն Համայնքներ: Լ որ տոչմը ն ոչ կկանոն, տտճմը յունից: ՍաՀմանվելլ է, նչանակությունից: չ ն թե իբրն ծամայնքն էր Համարվում արդյունագործավաղ նախնաղարյան ` Համատեղ Ց տոճշմակիցնեԴոր ԻԸ սեփականատերը: րոք կան տարածքի Հաավաղ նւսխնադարյան րի միջն կասլերն ավելի սերւո էին, քան մայնքի մի խմբի մասին19-րդ դարիվերջում վկայելեն, որ այդ բնիկների Հետ խմբում տոչմակիցներըապրում ն սնվում են միասին,միմյանց թե

,

վաղ նախնադարյանՀամայնքներ: Հեւո:Մի կողԷ, դործ ունենք ւսնլուծելիՀակասության Թվում տոչմն լինել միասկարող չէր Հատուկ Էքսոգամիայով իրեն մից, լոնտեսականՀանականւոնտեսական Մյուսկողմից, կոլեկտիվ: ւսն. Հարաբերություննեբար Բույ ) ՔԸ Ը ի Հիմթը՝ սեւիականութլ րբաբերություննե Հեւո: Սակայն տոՀմիՀետ: մասամ, ակայն այղ Հ ց տոճմի ասամը կապվաՏ նն ԸԸ» վաղ անլուծելի է միայնայն ժամանակ,երբ ւոոծմն են մն ան նորեն Հե ստակա մայն, որոս ջաւովու խուոոր բը

լ

ապրող

սոցիալական նչանակության մասին խոսելու Հարկ չկա. Հենց

էր կրողը, ամրապնդում սկզբունքի էքսոգամիայի որ

մյուսկոլեկտիվներիՀետ: կոլեկտիվըն պածպանումէր կապերը

|

|

մեծ ող Ավստրալիայիկառուցումը Մասնավորաղես, միջնչ մյուսանդամների

ւտոծմն էր

ինչու՞ սովորարար Հենց

տարածքի սեփականատերը:Այղ Հարցին երկրորդ տեսակետի

Հորիզոնականարյունակցություննընդունեց ֆիլիացիայի"ձե:

ր

ապա

Հենց

արարիննրա

տ

այդ

ճա-

ու

ա

Հարաբերություններըկարգավորող, այլն տնտեսականկազմա-

ւմուսնաչե դարձնում էլ ւպլարտադիր էր, բոլորովին կերպություն

կան բնակության դիալոկալությանպայմանը:Նույնիսկ երկկազմ13-13

րյան Համայնջի թվակազմի

մոտ

երեք

քառորդը

կաղմում եին

ւյլ Համայնքներ ամուսնությանպատճառով ւռոչմակիցները՝ ն նրանց երեխաները:Դա տոչմի մեծա չտեղափոխված Հասակները ղարյան Համայնքի Հիմնակմախքը, Հիմնական միջուկը: Սակայն նս. որքանո՞վ էր սաշմանափակված կարնոր է մի այլ պարազա Հեւտնանքովայստեղ եկած այլ ւոոշմերի անդամնեամուսնության րի ընդգրկումընրա կազմի մեջ: Վերը մենք տեսանք, որ, թեն զույւոնւոեուներ որոչւոնտեսական ֆունկցիաներ, դայինընտանիքն ն անկայուն: Հեւոնաբար,ամուէին այնտեղթույլ սականկապերն մյուսի Համայնքի մեջ բոլորովինէլ սիններիցմեկի ինտեզրացիան լիարժեք չէր: Այս ամենը թույլ է տալիս եզրակացնել,որ սկզբում ն ւտոծմըն վաղ նալսնադարյանՀամայնքը, ւտոճմական արտաղնույնականչէին, բայց Հիմնականում րականՀարաբերությունները Համրնկնումէին: Ընղ որում, ո՛չ տոչմն ամբողջությամը,ո՛չ էլ ամբողջությամբ վերցրած վաղ նախնադարյանՀամայնքը ղարաչրջանի Հիմնականւոնտնսականմիավորը չէին: ՏոՀչմակիցներիմի մասը ամուսնանալով մյուս Համայնքներում` որոչակի չափով խզում էր կապը իր ւոոչմի Հեւո: Համայնականներիայն մասը, որ ղալիսէր դրսից,միայնմասնւսկիորեն Հետեւանքով ամուսնության էր ընդգրկվում նոր Համայնքի մեջ։ Ավելի ստույգ Ճնակերալմամբ, այդպիսի տնտեսական միավոր կարող էր լինել միայն տոճմի տեղայնացվածմասր, որն էլ միաժամանակվաղ նախնադարյան Համայնքի Հիմնականմիջուկն էր: Հենց այդ ւզաւոճառովէլ «նախն կաւռերմինները Համայնք» «ւռոոշմական նադարյանՀամայնք» են նույն նչանակուեն կիրառվել ն չատ կիրառվում Հաճախ բող

թյամբ: Օ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ

կազմակերպության

ճանաչված կամ ընտրված, իսկ նրանց զործուլռելյայն ինքնուրույն կամ իչխանության այլ Համեմատաբար նեությունը Լին լինել

օրգաններիկողմից ուղղորղվող: է

դիտարկված կաղմակերպությունը սարղազույն իչխանության

ն ւոարեց Համայնքի մեջ,որտեղ ալակալուֆների յադանների

Համայնականներին:Դրան անդամները ղեկավարում էին մյուս որ նկարադրվածէ կանանմանվում է այն կազմակերպությունը, դականէսկիմոսներիմի մասի մեջ: Նրանց Համայնքըղեկավարում ամենատարեցը,որը որոչումէր աչխատունակ Հասուն որսորդներիՀետ խորՀրղակցեներն ընդունում էր միայն նա Հետո: Այն ժամանակ, երբ ղեկավարումէր որսորդներին լուց բաչխումը: Մի փոթր արղյունքի նրա կինր կարզադրումէր որսի Ավաորալիա ավելի բարղ էր իչլսանության կազմակերալումը «մեծ բնիկների մուռ, որտեղ գոյություն ունեին իրենց չարքերից տղամարդկան ավագներինառաջադրողւուրնց տղամարդկանց»՝

տղամարդկանցից

տղամարդն ամենատարեց սովորաբար Ղեկավարը խորՀուրդներ:

որակներկամ արղեն ղաանՀրաժեչտ էր, սակայն եթե նա չուներ ն փաստական ղեկաանվանական էր ստեղծվում ռամյալ էր, ապա Հեւո «Մեծ տղամարդկանց» վարներիմի տեսակ «մեծ կանայք», որոնք ղեկավարում էին միաժամանակկային որ վաղ նախնադարյա Լինում Համայնքումգործում էին մի քանի ղեկավարներ,օրինակսեզոնաորոնց պարբերաբար ղեկավարները, յին ւոնւոեսականայն լսմբերի Համայնքի առանձին բազմատոչմ կամ Համայնքը, էր բաժանվում

երկիչիսանություն:

բաժինը: էր, կանացի Համայնքի

Հեղինակությամբ իր անձնական որակներով էրւսչքիընկնել չկար: կանոն, որսլես իաստական սակայն դերիչլսանություն, Հիմնված Ղեկավարիկամ ավազներիխորՀրդիիչիշանությունը նե Հուզական գործելակերոլի,մտավոր էր նրանցփորձի, Համոզելու մի խոսՔ ով վրա, ր բող կարողության զել ան, երազանցության, դերաղանց ն

րող

Համայնքում գործում էր ժողովրդի նախնադարյան սկզբունքը, երբ վճռորոչ նչանակություն ուներ իչխանության Հասուն անդամներիմիասնականկամքը:Ընդ Համայնականների ունեեն ն առանձնա ի ծաւտուկՀեղինակությու որում,բնականորեն, Վաղ

ու

տարեց, փորձովիմաստնացածմարդիկ, չատ Հաճախ՝ խմբի ավագ սերունդը: նրանց միջավայրից սովորաբար Հանդես եին գալիս

առանձին անձինք, որոնը ղեկավարումէին կոլեկտիվի առօրյա ե կյանքը: Սակայն Հասարակական գաղափարական տնտեսական, կարող էր բնույթր կոնկրետ պոտեստար՝

օրինակելի

վրա:ՁեականոՀեղինակության ւնձնականկամ խմբային նրանց ուժ չուներ, սակայն Հաղվադեւպ րեն իչխանությունըսլարտադիր էր պատածում,որ անտեսեինղեկավարիխորՀուրդներըկամ կար195

զաղրությունները: հնիցիացիայիժամանակ երիտասարղներին

լսելնէր: Ավեավազներին ւլաւտվիրանը ներչնչվող կարնորագույն իչլ|սանությունը ղեկավարների լի կարնոր է մեկ այլ Հանդամանք, ե, նրա կամբի էության, ըստ չաՀերին ողջ էր ծառայում լշմբի էլ ւսյն պատճառով Այղ էր: ամենօրյա կոնկրետ իրականացումն Ավոատրադործողություններով: պիւոի որ սաւոարվերիւմբի ոռնալ չշնամասին լավ Հայւոնիէ, որ ղեկավարին լիայի ւոեղաբնիկների նա չէր ծւսսցրել էր ղատասսպասում թաքնվել, եթե ղանդվողին, է ծեւոազուռող Ռեդմուռ, ինչպես Հայւոնել ւոան: Անղամանցիների կլիներ դործ ունենալ սւոիպված անչնաղզանդը կլիֆ-Բրաունը, մեծ մասի, այղ թվում`իր անձնական չաբարեկամներից բնիկների նան ղեկավարների Հետ: չ արունակինչպես Այդպիսիկարգը, տերի Թույլ են կյանքին, ւոնւոեսական ճՀւսմայնքի վող մասնակցությունը այդ փուլում ղնածատել ւուսլիսկառավարմանկազմակերպումը

իբըն

թե ժողովրդավարություն պարզունակ ն ոչ

արչեստավարժ

իչխանություն: կոտրված ժողովրդից կառավարողների' ղեռնս չկար իչիանության Համայնքում Վաղ նւսխնաղարյան կամ ղատական ոլորւոների: ոազմական ւոնւոնսական, բաժանումը էին առաջնորդում մների ժամանակ Ռազմական մանր ընդչարու կրողներն Նրանքնւսն խմբիսովորույթների նույն ղեկավարները: Մի Հւասարակություններում քանի էին: ւզաճապաններն ու

սեմանդներ)կայինմիայն (Ավստրալիայիբնիկներ,Հրոերկիրցիներ, ն որոնքնույնպես մեծ աղղեցուՀատուկ Հեքիմներ կախարդներ,

ն վրա: Այնտեղ, Համայնականների թյուն ունեին ւոոճւմակիցների ն կենտրոիչխանությունը ուր սովորականղեկավարիկախարդի

ն էր նույն անձի մուռ, ւսյն Հատկապեսամուր չոչափելի էր: Էին մասոչ միայն չարունակում ղեկավարները կանոն, Որպես ոչ մի չունեին այլն առավելություն նակցելարտաղրությանը, են ինչսլեսվկայում ւլսրղունակորսպառմանժամանակ: Սակայն, ն Հավաքողների ւոարեց ւովյալները, մւսսին ձկնորսների սորդների, որոչակի ուներ այնուճանդերձ, ղեկավարողչերւոն, ւողամւարղկանց Այնտեղ,ուր տեղի ուներ բուսղմաւսրտոնություններ: կենցաղային կնությունը, ավելի չատ կանայք պատկանումէին ավաղ տղաորոնց մուռ երբեմնՀաչվվումէին ւուսսից վելի կամարդկանց, ամենածամեղ Էին ուտելիքի երբեմնՀավակնում նայք:Ավագները էին կանխորոչվում Սակայնայղ արտոնությունները բաժիններին: Դա բնական որքան իրերի ընթացքով: սովորույթով, ոչ այնքան

նանում

նա. ով ավելի երկար Հատկապեսվերաբերումէ բազմակնությանը, ւէւուսնում էր ավելիչատ կանանց էր ւոպրում,Հնարավորություն

Հեւո ամուսնանալ:

ռ

ՀՈԳԵՎՈՐՄՇԱԿՈՒՑԹԸ

արդենբավական մարդկանց Համայնքի Վաղ նախնադարյան

ն ղարգացած արտադրականգործունեությանըսոցիալական զարգացած էր նրանցոչ ւպլակաս կյանքինՀամապատասխանում

Դա արտացոլվում էր նրանցմտածողության Հոզնորմչակույթը:

սերտորենկապվածլեզվի, ո՞ցիոնալ գիտելիքների, Լ կրոնի վրա: ասռասպելարանության սաղմերի, ւսրվեստի

ն

դրա

Հետ

ւուսրբերվում որակապես մտածողությունը վայրենու Արդյո՞ք ւլարզարանելն ճւսրցը Այս մւսրղումտածողությունից: էր Հեւոսղդա ալիս են այլաղանւպաայնքան էլ Հեչտ չԷ, ն ղիտնականները

Էայն Հւսյեցազզալի ւտոարածված Մասնավորապես, ւտասխաններ: վրա ղործնականփորձի ուսցիոնաւլ, կետը,ըստ որի միանգամայն Հեւո նւսխմտածողության ղուղածեռ, ւտրամաբանական Հիմնված «նախատրամաէր իուսցիոնալ, յուրաչատուկ մարդուն նադարյան միջաոր կապվածէր սոցիալական մտածողությունը, բանական»

Հեւ: վայրի «կոլեկտիվպատկերացումների» 0րինակ՝ վայրենին, միջն, արյան ն օքրայի ւուսրբերությունը լավ էր ըմբռնում իՀարկե, նա արյունն օքրան, ընդունվածէր նույնացնել բայցորովՀեւոն. Գոյուէր դրանք: անելունույնացնում աուսնցդատողություններ մասին մարդումտածողության Հակաթյուն ունի նախնադարյան նույնականէր ըստ որի այն մրողջությամբ ուսկւզաւոկերացում, Ըսւո երնույթին,երկուսն էլ ւմւուծողությանը: ժամանակակից են: Չէ՞ որ նախնաղդարի մարդիկ ավելի ւոեսակետներ ծայրաձեղ ներչնչվող, մեծ կողմից քանՀիմա,ենթակաէին միջւսվայրի չւսփով, ու

աղզդեւվաւոկերացումների չենթարկվող դործնականսւոուգման

ւկատ«ւսնՀատական» «կոլեկւոիվ» Միւսժամանակ, ցությանը: ն փոխաղարձարար լրացնում անջրպետվածչէին կերացումներն էին միմյանց: Հադեռես բավականաչաւի մտածողությունը Նախնադարյան ն կատարելու մակարգվածչէր, ունակ չէր լայնընդծչանրացումներ Դա արտամչակման: Հասկացությունների բարձըմակարդակի ու

օդերնութաբաէին կիրառականաչխարՀագրության, բրապետում ցոլվում եր լեզվում, որը ձղզտումէր կոնկրետ, րբուսաբանուչընդՀչանրացնող,նության,աստղագիտության, կենղանաբանության, շի ն բնագիտության չմանրամասնողընորոչումների, որոնք նոր միայն բնազավառների այլ թյան, Հանթարանության

աԼ : ոն Հ Նայ սակարգվել: բնիվեորը ունռին կոնտնսակներ Ազատրալիայի տվող առանձին բաղա ծառերի ւ միայն ձկների կամ նչող բառ, բապես«ծւսու)» Հւսսկացությունը այլ

բառեր,

ցույց

ոչ

օձերի առանձին տեսակներ ցույց տվող, այլե ընդչանրապես բառեր: Սակայնընդչանրապեստե«ձուկ» ն «օ4» արտաձՀայտող

ւլածւղլանեին Որպեսղի ւպաչարի: ւլատկառելի մսին ղզիտելիքների ուսումնասիրել լավ Լին իրենց զոյությունը, երանք Հարկաղրված Լ 5 նե ն կենդ թ ուն ր. արղյունազործակա Բի ղազրու ա

ար լ

ա

կենանինե-

արանի, գիայՊԻ Հաղ ե.ազտատործվում կոնը քիլ լխ | Ը դարողանային րան ն արա մակարդակից միջին որսորդները էլլենբերդերի, ,

:

նե,քոյդ տիղառեր ե

ին, օգտագործվում

էին

Հաղ-

այն կողմ չէին անցնում: կային ծառ, թուփ,

ոէ նան առերը, սակայն Հւս

|

այլ

ռեր,

բս

ա

ար

«բույս»

ն

բառր,

եան

կային

ձկնե

թվում էր ճայրածեղ սաշմանափակ, Հետաղա ուսումնասիրուրալիայի այղ նույն բնիկներնունեն ավելի քան 10 Հաղար բառ, այսինքն՝ ավելին,թան պարունակումէ ցանկացածեվրոպականլոզթյանը, որը երբեմն արտակարգ բարդանում է առանձին ձննրի որ եր մեջ Հայւոնիեն սփիաստեր, մանրամասնմանՀետնանքով: նան մի պարունակող սուբյեկտ ինչպես օբյեկտ, դերանվանական ՀամեմաՀասնում է Հարյուրի: մի քանի բայի բայաձներիքանակը է: Այն, ի դեւզ, որպես ձների Թերզարգացածությունն բածյուսական

մշակութային մակարղակիցուցանիչ, մեծ նչանակությունչունի, նույնիսկ ամենաղարզացածժողովուրդներիբանավորխոսքում, Հատ Համառուտ նախադասությունները զրոսվորի,

ի

արբորությու

նն աաա» զու կուեըի Հ

|

քում,

Հ

բուչմենների ճրոնրկիրցիների, բնիկների, Ավստրալիայի Համայնքիմարդիկտիոր վաղ նախնադարյան ն այլոց

բինակովերեում է,

օ-

որոչոլ քչշրու

առաեաանավոյանեեր

ուղղ

մի

վ. մեններինուսումնասիրող

գիտեինրոլոր ավատ միա

յ

անլութերի,

,

Աաապապարին տի

՝

Հիանալի

ճերր, որոնցով տե-

ներն կիրճերը, որոնցով ծանները, չավիղներն կածանները, ու

ո իա ներին

ՀետաղոտողեերՍպենսերը ն Գիլլննը, ն բերակումէր բոլոր կենդանիների թոչունների թողած ոչ

ռա Հողը, կարող էր անմիՀուռուտելովմուսոքի եղած Արամ թյան կաթե ոչ: Ավատրալիացիների կա, կենդանի ջաԷ, ասել որջում բույսեր, ուտելի տեսակ Հարյուր քանի մի էին տարբերում այր թունավոր բույսեր, որոնք ջերմայինՀատուկ մչակմանկամուտ

այդ

թվում՝

Ո ր

Աո ա

չչեղվնինճանապարծից որպեսզիզիչերով իմա ությունը Ց աղզարաններից իջ մանակակից մեկի պատմածը:Երկրի

առաջինանդամտեղեկացավ արբանյակիմասին արՀեստական էր դարձրելնոր որն ուչադրություն նա

պատմածից, բուչմենի

անա

Աչիշատանքայինզորձունեության ընթացքում կուտակվում

ձն ւււ աւո ւուսրաճքի,նրա ւոն էր իրենց արդյունագործական ն Հարստությունների կատարյալ իմացությունը: կությունների

՝

ն արՀով կուտակվումէին ֆիզիկական

ստեղԻ ով մ ադրյալ լծակը, Հնարեց մարդը գործիքները, 2-3 խոցող ավելացընց ՆՑվ եիԲկանեն ենտաղեղը,անդամ ա

ութ, ենի թի ի Հեուսվո «շդազորուր մ

ԼՔ

մքի

ունը:Ը: յու

առումովւսմենանչանաՎերջին

ն մ առաջադիմությունը կալից ւս օգնու լարելով ուռքերի աղեղը

ն ակ

ն անտառար

ե նե վեդդաներինն եր.

300-352 Ա 35Աննի

մուռ

Օղամուղ նետածչար օղտազործող ցեղերը զենքի Հզորության Բնական էին Հարվածի ղիւվուկությամբ: ւվիոխՀաւուցում ւպակասը որ նույնպես սկսվել Էր նախորղ մթերքների Քիմիական մշակումը, Հիմաընդլայնվումէր, օրինակ' կրակիկիրառմամբ ղարաչրջանում, մորթու մչակման ձնով: ց զարգացում ատացան գիտելիքների այնպիսի ղործնական բնագավառներ,ինչպիսիք էին բժչկությունը, դեղագործությունը, թունաբանությունը։ Մարդր տիրապետում էր Հողախախումներիբուժման, Հիվանդատամների կուտրվածքների, Հեռացման ն այլ ոչ բարդ վիրաչատականգզործողությունների: յ

Նչանակալի

վկայում

են

Հնէամարղաբանականնյութերը, սկսած միջին քարի

ոսկրաչաղափումը (ւորեդարից,Հայտնիդարձանղգանղատուփի

ւլանացիա ) ն վնասված վերջույթների Հեռացումը: ինչպես հրնում է Ավստրալիայիբնիկների Համեմատաբարլավ ուսումնասիրված ժողովրդականըժչկությունից, վաղ տոշմական Համայնքիմարդիկ լայնորեն կիրառում էին բուժման ինչպես ֆիղիկական միջոցներ ւուսք (արյուն ռնել, մերսում,

տիղմի թրջոցներ, դեւուսյին

ն սառը

այնպես էլ բուսական, կենդանական,Հանքային թրջոցներ ծազում ունեցող բուժամիջոցներ: նրանք կարողանում էին կոտրվածքների դեպքում կիրառել բեկակալներ, դադարեցնել արծունաչոսությունը սարդոստյանի, մոխրի, իզուանի ճարպի օգնությամբ, ծծել արյունը ն ղաղել վերքը օձի խայթելու դեպքում, ստամոքսի Հիվանդությունմրսածությունը բուժել չոդղերաղնեիքի, ները" զերչակի ձեթի, Էվկալիսլտիիսեժի,խոլորձի կոճղեղի, մաչկային Հիվանղությունները կավով չփելու, մեզով լվանալու ն. այլ միջոցներով:Ծննղաբերողկնոջ մուտ պտղի ոչ ճիչտ ղիրքի ղեպքում է, որ բժչկուՀեքիմր մերսումով ուղղում էր այն: Հատկանչական էր Հոգեբուժության նչաարղեն զիտակցվում թյան արչալույսին նւկությունը, բուժումը Հաճախ ավարտվում էր նրանով, որ Հիվանղին Հրամայում էին վեր կենալ ն անցնել աչխատանքի:Բույսերի ն կենդանիներիթունավոր Հատկությունների իմացությունը ն ձկնորսության մեջ: էր ույ ոՀ ի --ի նայլն),

ԲԱ

ալո

որաորդության գործադրվում է՛ աւն

որո

զաթույ .

տռւանձնածաւտկություններից Նախնադարյանմւուսծողության ընղ Հանրացնող, էին վերացական գիտելիքները: Ավստրալիայի բ պա

իոցում Լիննովին ելել, դանդաղ զարգանում որոչ - Հող արաց» երի Բոն իք «րերով, «շիր անաազվում ուի իսկ աշվու ծ ի «Է

նրանքնետրձգում էին

մբ,

մոտ

-

խիողի Տիրիի ի ողիրցի չորո խոր րի ւվստրալացի «երկու», չիր աար թվային րր ր Հաչվի է ին յանի որտեղ Հասարակությունների կ կամ էի ի բո ոզ" ր Թորբ թո արորը» ր ո" էլ թվերն ատների Հնհազիտորեն Քանազը» "ճիբկայացված ին քարեդարյան րե առարկագրաֆիկայում ն դ»

«րո

ւարտաչայտ

որպ

բը,

Ը

«

ւում

մեճ

երը,

նրա

մասում,

ց այդ

ե

մեկ թվերը՝

էին5 ն

Ը ընկած

Հիմքում

ի

լայնո-

րի պատգարացու "ր արբ» թվային զՆա էի Վոչ ցու գծերով: պատկ երՆԱ աղա բացակա ությունը որքանւսռարկաների ր ղՀասնրւաուղես, թվերն ւսյնքան քաորոչակի ուննին ոչ թե գոյություն նակը: Այլ խոսքով, «երկու», «որոք», «ի Աա «Հի լ կոճղեզ Հիոթ որնք որ ո" «Դ»այր նմնորիկա Անրի որս րինակ" ծուաիապպին ացած ն բիույի Հուսիաայի Վ օրինա արն րի, բի, կամ նիվխերի դկացի ու իի ԻԺ մ Հյուսիսար Կամարդկանց,սրի կե դանիների,նավակ մարդիկառանձի Ը

ն

-

ա

ո

.

երի, րի

այլնի թիվը նչելու Համար օգտագործումէին ւոարբեր թվակա անուններ: նման ճաչիվը սերտոՆա արի կան պլա արի Հավի ու ման գործընթացը կարգավորելու նպատակով,ե որ ոչ թե կամ էր, առանց ւմ կդառնարարդյունքիբաշխուոն ն

Աթ, իա

անջներից: Եթաղրվու

թվաբանական զործողությունը Հնազույն ո Հախում, գումարումը

"րի

ումն

որ կում ը:

ւե

ները

ն

ա-

Է.)

Միջին տարի, դարաչրչանի

կոո) ԿՆ 4 աիդառտաղի թյան աու, Հաչվումը: ժամանակի ֆալանգով նս

մաղմային

վիճ

ու

Ցա-

ւսնդամաչծաոււովա

Դ

ո

անծձւաղաններիմասին Հաղորղված է, որ նրանցընդճանրապես չափումը,սւսկայնդա ՀաղիվԹե ճիչտ նոթ էր Հեռավորության Մեծ տարածությունները չափվումէին մեկ մուռավորաւզես լինի: նիղակիկամ ննոի Թոիչսփիորրերը՝ օրում անցնելիք ճւսնւսպարՀծով, Քի ւոարաձությամբ,ավելի փոքրերը կոնկրետ առարկաների,ավելի

ուսնսթաթի, մասերի՝արմունկի, մարդումւսրմնիտարբեր Հւսճախ տարբեր էլ՝ Այստեղից ժողովուրդմատի, եղունգի երկարությամբ: ձեով սպածպանված Հնաղույն ների լեզուների մեջ վերապրուկային ն ն ոտնաչասիր Թիզը, անգլիական չափերը՝ոուսական արմունկը ն կարողէր Հունական կանզգունըյլն: ժամանակը ւմնսւնաչաւիր, մեծ (օր,ամիս), Հաւտվածներով Համեմատաբար չափվել

որ

կապ-

ղիրքի Հեւո: Սակայն ավելիՀաճախ ված էր երկնույին ււսրմինների ցեղին կամ ցեղակխմբին յուրածաէր յուրաքանչյուր ւյն չափվում

Յաղաններն, օրինակ, ւորին սեղոններով: ւոուկ ւոնտտոնսական այսինքնս̀ովի, էին ութ սեզոնի («մաչկիթուլացման», բաժանում ն ) , իսկ Հարեւսն ղ ալու» նրանց ձվերի ւայլն երեւան «թԹռոչունների ն Հ ինզ ամառային օնւսները որսորղներ Հավաքողներ ղուանակոյի ձմեռային սեղոնի (ճզուանակոների զուղավորման», երնանղալու»ն այլն ): «Թռչնաձազերի ձվաղրման», «թոչունների

ե

վեց

չատ կարծումեն, որ ղզիտնականներ Այդ կաւզակցությամբ չուներժամանակակից ըմբոնումը ւոարածության ժամանակի էր, այսինքն' կապված էր չրջակա միջավայրի էկոլոգիկ ւոեսքը,ճայի Հեւո: Ասենք,«մուռ տարածականՀասկացությունը կապվումէր Հեւ, «երկար» ժամանակային սաճշմանների անվտանգության սեղոնը մնացած տնոմինչն առւաւոության Հասկացությունը՝ ղությանՀեւո: նույնիսկ ամենածեւտամնաց ցեղեՀայւոնի Աղզաբանությանը կամ տեսողականմաղզՐբիմեջ արդենղոյությունուներ ձայնային Այսվրա Համակարգ: Հաղորղելու Հեռավորության ղանչանները էին յագանները ւոեղեկությունները Հաղորդում ծխի ւլես, օրինակ, ն Ծխի մարելով: միջոցով,կրակըվառելով արագորեն քուլաների կամ ղժբախտ դեպք, էր Հիվանդություն մեկ քուլաննչանակում ղեպք,երեքը մուծ, չորսը աղղարաերկուսը'կարնորանսպասելի ու

ն Հււկետ գտնելու բոլորՀարնան մւասին ւսփնեւոված է, դեռես էր իսնջույքի: Գիր,Հասկանալի Հրավիրում մայնքներին

րում էր

բնիկներիմուռ երնան գոյությունչուներ,թեն արդենԱվուորալիայի

ւսյսինքն՝ ւվլիկտոդրաֆիայի՞", «նախոսգրի», էինեկելյուրօրինակ

սաղմերը,երբ միտքը ճաղորղելու կամ Հիչելու ւլատկերագրության Սակայնայդպիսի ծւսմարլծվում էինւլարզունակպատկերներ: Էր Հասկանալ միայն իմաստըսովորաբարկարելի «դրանցումների» օգնությամբ: դրանքղզծողի մեջ օղ տակար զիտելիքջների ոլորտը Պաւոկերազրության ւոնչվում էր ծողնոր մշակույթի մեկ այլ ոլորտի՝կերպարվեստի նեն վաղ նախնաԱրվեստիտարբեր ձները լայնորեն Հայտնի դարյանՀամայնքիՀենդ սկզբնական փուլում,ուսկայնդրանց

Հնեւո։

սլաւտմության Հւսրցընախնաղարի դալու ւզաւտճառների երեւան դրասկանուխնդիրներիցմեկն է: Գիտական ամենավիճաձարույց են որոնք ւ յնպիսի ւոեսություններ, թյան մեջ լայն տարածում զտել են գեղարվեստական մարղու արվեստի ձգումը վերագրում Շաճույքձգւոմանը, Հրապուրելու ղուդակցին սեռւսկան բնաղղին, կողմնակրոնական ւպպրակտիկայի ն. ւզածւանջին, ների ղրաղմունքի անձամեմատ է ն Հիմնավորված այլն: Սակայն կի դրսնորումներին ե ամքն արվեստնի սկղբանե արտացոլում Թվումւյն կարձիքը, թե ուղղակի,այլ ոչ բայց փորձը, է ր րապնդում Հասարակական գեղազիտորենմիջնորղավորված,Հուզական ձնով: Այստեղից Էլ

երաժչտաքանդակի, ղծանկարչության, բխումԷ նախնադարյան ւեծազմասլ վաղ օրինակների ֆոլկլորի կան,ւզարային բանավոր իրապաչտությունը: նությանկոնկրետությունն մեջ վաղուցվեճեր են դնում այն դիւտության Այնուշանդերձ, ն ինչես Է ծնունդ առելւրվեստը (առաջին մասին,թե որտեղ )։ Այսսես, օրինակ, վկայված կերպարվեստը Հերթին՝Հնագիտորեն ւլատկերները թե ուչքարեդարյան ւսրդենբերվեցայն կարծիքը, Հետնանեն տնական,մի ջանի ծւ անցած զործընթացի ւիուլ ղել է Լյ մուստյերյան Ֆերրբասի Քով, որի սկիզբը Հետամտվում լսորաթասաձն եղած վրա սալերի ղւոնվածքարե քարանձավում Մեկ ւյլ կարծիքի ւոեսքով: ցումների,օքրայնըծերի չերտերի են սոսկ մւուսվկայում վերացական ւսյդ ղւտածոները Համաժձայն՝ երնան սւսղմերի դործունեության ծողությանն ւպատկերազրական է Հին քարի Հանդես եկելմիայնվերին դալը: իսկ ինքը՝արվեսւոր, Հասարակության ձնավորված ւմւսրդկանց սածմանագծում, դարի ծնունղը կալում են ունանք կերսլարվեստի մեջ:Մասնադեւոներից ւորված Հնարավորությունբնությանկողմից ւատածչականորեն Հիչեցնող քարերը, օրինակկ̀ենդանիներ ների օգտագործման, եղած բծերըկտրիչով ւպատերին քարանձավի կարծրՀոսվածքները, ու

ու

` ՐՊ

|

էր Ը սիմվոլով, ճառի կամ օջախի մուռ նստածձ երկու « 02 ւմաարդիկ՝ սիմվոլովե

Հետաայլն: Հնաղզիտորեն են նան արվեստի մրւտվում որպիւոեւակներ, այնալիսի

սիք են եհրաժչտությունը (վերին ճին քարեդարյան

անցքավոր լսողովակաձն. ոսկորներ ն չաղափված

դե Գում

ւպակեր Ֆոն բաղմաղույն Երկու եղջերու:Մաղլենյան (Ֆրանսիա) քարանձավից

ն ւղրձանիկները չրջանիկանացի օրինյակ-սոլյուտրեյան ւտռակված 0րինքանդակները: դլութւների մադլենյանչրջանի կենդանիների են ղալիս կենդանիների,Հազվադեպ՝ մարդյակում արդեներնան

կանց ն բույսերի ւղատկերները,որոնք սկղբում սզարղունակ միջինքարի դամիագիծ են, բայց մւսդլենում ն միջերկրածովյան են որսորդական կենցարում (կապսյանմչակույթ) դառնում ն քւսրանձավային արտաղային բաղմաֆիղուր կոմպողիցիաներ ն օ րինակներին Մաղլենյան կապսյան Հայտիչ որմնանկարներ: նման են բուչմենյան ժայոաւլաւոկերները, որոնք մեծ ոնալիղմովն են ւզատկերում կենդանիների մարդարտածայոչականությամբ տեսարաններ,ւպզարեր կրոուսզմական կանց, որսորղական Բայց, ամբողջությամբվերցրած, նական ծիսակատարություններ: ւրւուսցոլում է միջինքարի դաՀեւտամնացցեղերի կերպարվեստն դեպի ւզայմանականություն: ռեաղիզմից բում սկսված չրջադարձր արանդացեղի մուռ մարդը ւզաւոկերվում ավատրալիական 0րինակ՝ ու

ու

ու

ե պարը

(մաղ-

ժամանակ ոտքին կապվող Պարելու Երաժըչպատկերը): լենյան չխկչիւկան բուչմենական

մեջ տության

Հարդարելու կամ ներկելու Հետ, մյուսները' կենղանու մնացորղները, որ օզտաղործվումէին որսորղականմարտի նմանակման բարձրաքանդակով, ժամանակ,նրանց մանրակերւոով' քանդակով, ւլատկերով աստիճանաբարւիոխարինելուՀետ: Վաղ նախնադարյանՀամայնքի կեպարվեստիՀուչւսրձաննեն են քանղակով,դգծանկարով դգեըը Հնազիտորեններկայացված Այդպիսիք են, աուսջին Հերթին, արդեն Հիչաղանկարչությամբ:

ու

եղջյուրներ)

ու

զործիքային նախորւսնկասկած, ձենին, դել է վոկալ, ձայնայինձեր, երկար: Համեորը կարող էր ւկածւղանվելՀամեմատաբարվելի նե անւուսուսյին վեդղաները, որոնք նայն դեպս, Հրոերկիրցիները դործիքի ծանոթ բազմազաներգեր ունեին, ոչ մի հրաժչտական ազգաբանականղուդաչՀեռները չէին: Սակայն չատ դեսլքերում են այդպիսի դործձիքների ոչ միայն ւուկայությունը, այլե վկայում Դրանք հրաժչտականչափը խփելու ղզալի բաղմաղանությունը: ւուվոտակներ,երկու կտոր փայտիցկամ ձղզվածկաչվի կտորից Հարմարանքներ, ՀարվածողԹակիցբաղկացած Հարվածային են, ինչպես նան ֆլեյտաներ ւուսրբեր փողեր, սուլիչներ, չվիներ, Հավանոդործիքներ,որոնց նասխատիլը, ւլարղազույնկսմիթային ն կենցաղային ծիսական, Պարերը է լարը: աղեղիձգված եղել րեն, որսորդական ոաղմական,կանացին ւյրական էին: Որզես կաեն գործողունոն, դրանք կոլեկտիվբնույթ ունեն ն սլատկերում նմանակում են թյուններ, Հաճախ դիմակիօղտաղործմամբ, ն սեռականՀարաբերությունների դորճունեություն, ւոնտնսական ն, Հավանորեն, ամենածանրամատչելի այլ տեսարաններ: Ֆոլկլորի բանավոր ստեղծաղործության Հնագույն տեսակի' ժողովրդական միայն աղզդարանական է կազմել մասին կարելի ւլատկերացում են աչխատանքային, սիրանյութերի Հիմանվրա: Դրանքվկայում ն այլ երգերի, իսրատական ւզասմույին, ոաղմական,ծիսական ն սրբազան Հեքիաթների, թյունների, կննցաղային Հրաչաղատում ու

ու

մեծ մասսայականության մասին: առասպելների

նրաժչտականն ւլարայինստեղծաղործությունները Բանավոր,

ստեղծել որոնք

էին կարող

միավորվել կերպարվեստի Հետ, Հիմթեր պարղունակթատերականացվածներկայացումներիՀամար, աուսվել լրիվ էին արտաՀայտումարղեն ամենավաղ արվեստիՀուն ղաստիարակչական Լությունը: ղական-ճանաչողական Հոզնոր ստեղծաղզործության մեջ առանձնածչատուկ տեղ ունեին բնության երնույթները ն մարղկանց Հարաբերությունները (միսրբազան ուսուլելները: Առասպելարբանության բացատրող են այլազան կարծիքԺԻ ր" ի ֆոլողիայի)" բնույթի մասին արտաՀայտվել ԲՐ ՐՔ Վ են ոչ միայն իբրն ժողովրդական բանավոր Այն մեկնաբանում ներ: այլե' որպես նւսխնադարյան«զիտուստեղծագործությանւտտեսակ, կամ

թյուն» «իմաստառսիրություն»: էւտիոլոպարղարանման՝ ծաղումնաբանական Առասպելների ֆունկցիան ղրա Համար Հիմքեր ընձեռում է: Սակայն ղզիական"՝ Հեքիաթների, ռասպելներնարւտտաքուսւո նման են Հրաչապատում օրինակ` առաջին մարղկանց' պատովող զետնից կամ ձվի միջից զալու լայնորեն տարածվածառասպելները: Գլխավորտարղուրս բերությունն ըստ երնույթին այն է, որ Հեքիաթներինչեն ծավամ են: Որպե նոն, ւոում, իսկ աուսսպելներին բալես կանոն, պելեերին Հ Հավատու ՛

յ

|

'

՝

ա-

:

վ

առաս

իսկ

`

«

ա

թ.

եՎ

"ի

ւ

ասր

Հ.

՛

Լանգ ի

.

-

ԻՑ

Մ

«Աղ

թուջե:

2Ա

շԲ

Է:

Մ

"|

է՛՛

ոլելներըւլարունակումեն Հնուսվոր ժամանակներում իրերի ընթացքի, Հեռավոր նախնիների ն ւսուսսոլելական Հերոսների րբարքներիբացատրություններ:Առասպելարանությունը ենթադբում է իրական ժամանակից ղուրս, այսպես կոչված ռուսուղնլա|

ա-

առկայություն: պատկերացումների մասին Պարադի ում Լին հաաա ե ւս Ա Ն.աան բր ւ շի - լրՐ ակի Հացը հն Իշ րն իջ նակն

ի

մ)

ները

նախնիները,Հե

է,

ԸԸ, 14

ՆԱ

:

ն

ւ

"

մեն է ն էինամննաֆանտաստիկ իսկ փաստերըկարող դականություն, չէ չէ նջրպետված ժաման ելական մ նդունել: ակը անչրպետվա յական արու Ի Ըն դ որու ԸԴ": ե ներկայից, այն արտացոլված է ինչն էլ Հենց դրվումէ սրբաղան ծիսակատարություններում, նախասաշմանվածվարքըսրբագործող մարդկանց ռասպելների՝ է: Այս ամենիցմինչն կրոն Հեռու ֆունկցիան ն. սոցիալականացնող ժամա

վերարտա սովորույթներում ւ-

«

"

-

չէ: Այնուշանղերմ, յնուշանդերձ,

նախնադարյան վվաղ նախն

ւ" ՍորՀ" արն' Գն ւսն

նյու

մշւս

ւք

ն

Համայնթի ատանք Հրն

ւան

Մմարդ կան րուց

ր

ն

Է

էին իտակՀասել Մարղիկ, այնուամենայնիվ,

տության ձովում: ցության ղարղացմանայնպիսի աստիճանի,երբ արղեն պածանջ ն իրեն ենթարկել այն ամենը, ինչին նրանք առաջացավբացատրել ե բախվում էին, ինչը Հաճախ ււոիւղում էր ղզղզալ իրենց անղորուԹյունը: Դրա Հեւոնանքով Հասարակականգիտակցությանմյուս ձների կողքին Հանդես եկավ կրոնը:

|

դ

ռ

ԿՐՈՆԻ ՎԱՂԱԳՈՒՑՆ ՋԵՎԵՐԸ

"

կրոնականւչանդամների Համայնքի նախնադարյան յն էր, որ սուսնձնաձատկությունն զլլշավոր խարՀչընկալման վաղ

նրանք ղեռնս իրենց չԼին անջատումչրջապատող բնականմիջւայնւոնղբնակվողկենղանիները, վայրից:կերակրմանւուսրւածիր. ուժերն տարերային Հարստությունները, բուսական Հանքային վերցրած միասին ընկալմբր իու այստեղ բնակվող մարղկային ու

ու

մուտ Տուռեմականծեսի դրվագ ավատրալիացիների

որտեղ միաձույլամբողջություն, վում էին որվես միասնական, Հետ: Բնությանն էին վերաբնության էին նույնական մարդիկ ընդՀուլ մինչն ՀամայնաՀաւոկությունները, զրվում մարդկային ե ն էին վերամարդկանց երկկաղմ կաղզմակերպությունը, կան

զրվումբնությանՀատկությունները, ընղշուպ մինչն նրա' բնուՆախաթյան, ւոարերայիներնույթներիվերարտադրությունը:

սկզբնականկրոնի այդ առանձնաչատկությունըարտացոլվում էր վաղ ւտեսակների՝ բոլոր սլաւոկերացումների ֆանտաստիկ անիմիզմի՞,ֆետիչիզմի՛, մողզությանվրա: ւտնեմիղմի', որ առանձնաւվես ցայտուն ձնով Է ւլածպանվել Տուռոնմիղմը, բնիկների մեջ, Հավատն է այն մասին, թե որնէ Ավաւտրալիայի ւոոչմային լսմբի ն նրա ւոուռեմի՝ որոչակի տեսակի կենդանու, կամ բնոււյլ առարկայի Հաղվադեպ՝ բույսի,ավելիՀաղվաղեպ՝ Տոչշմր կրում էր ունի սերտ կապ: գոյություն միջն թյան երնույթի իր տուտեմի'օրինակ,կենգուրու կամ կոճղարմատանունը ն Հավատում էր, որ իրենք ծագում են ընդՀանուրնախնուց ն նրա Հետ չէին երկրպագում, կապվածեն արյունակցականկապով: Տուտեմին նրան Համարում էին «Հայր», «ավաղ եղբայր» ն այլն, որ բայց օժանդակում էր տվյալ տոՀմի անդամներին:Վերջիններսիրենց Հերթին չպիտի սպանեինիրենց տոտեմ-կենդանուն,որնէ վնաս պատճառնիննրան, օգտազործեինորպես կերակուր: Յուրաքանչտոչծմ ուներ իր սրբաղան կենտրոնը, որի Հեւ էին կապվում յուր ավանդությունները տոտեմականնախնիներին այղ նախնիների կողմից թողնված, նոր կյանքին ծնունդ տվող «նորածին մանուկների» մասին: Այստեղ պաՀպանվումէին տոչմական մասունքնեէին զանաղան ծիսակատարուբբ ն կատարվում տուռեմական տոՀմի ն նրա վերցրած ւմբողջությամբ թյուններ: Տուռեմիզմն բնական միջավայրիկապի գաղափարականարտացոլումնէր, որ զիտակցվում էր այն ժամանակներում միակ Հասկանալի արյունակցականկապիձնով: Տուռեմիզմըկարող էր ընդունել այլ կոնկձներ ե լինել ոչ միայն տոշմական, Հայտնի Է աչսատանքի րբեւտ բնականբաժանմանՀետ կապվածսեռական տուռեմիղմը,զոյություն ունեին անձնականտոտեմներ: Անիմիղմը(ոգեպաչտություն) գերբնականուժերի նկատմամբ ունեցած Հավատն էր: Ըստ այղ պատկերացումների՝ նրանք գտնվում էին որեէ մարմնիմեջ (Հողի) կամ գործում Լին ինքնուՀավատալիքներըկապված են րույն ձնով (ոզի)։ Ոգեպաչտական սաղմերըկային րդեն վաղ բնությանչնչավորման Հեւո: Դրանց տո-

ավստրալիասուլում, թասմանցիների, Համայնքի նախնադարյան

ցիների, Հրոերկիրցիներին այլ պարզունակ որսորդների,ձկնորսմեջ ղոյությունունեին աղուս պատկերաների ն Հավաքողների

մոգական զործիք բուչմենների մուտ ԱնձրնՀարուցելու

բարի ոգիների մասին, ցումներ մեռած մարդկանցՀոզիների,չար որոնց սովորաբար պատկերացնում էին որպես ֆիզիկապես զոյություն ունեցող, չոչափելի էակներ: կարելի է մտածել, որ այղ սլատկերացումներիՀեւո ինչ-որ չափով կապված էր օջախի պաՀապան-մորպաչտամունքը, որ վկայվում է ուչ Հին քարեդարյան կանացիարձանիկներիդտածոներով: Ֆետիչիզմը (առարկայաԿզաչտություն) Հավատն է որոչ անչունչ առարկաների, օրինակ՝քարանձավների,քարերի, ծառերի, աչխատանքի որոչակի զործիքների, կենցաղային, իսկ Հետագայում նան Հատուկ պատրաստվածպաչտամունքի առարկաներիզերբնական Հատկությունների ու

Ը

Առարկայապաչնկատմամբ:

տական պատկերացումները նույնպես կապվածեն անչունչ առարկաների չնչավորման Հեւ, սակայն այղ առարկաները որոչակիորեն ընտրվում եր էին։ «Կախարդի»պաշտկերըԵրեք եղղառսար արդկա են: ությա բայրների ուչ Հին քարեդարյան քափրկաձ ֆարանձա-րբանձավից(Ֆրանսիա) տարնրթից վր, երկարատն քաղցից Հետո

Փոտի Սրիրոլ` փորող

14-13

բղյունավետ հիղակը այլն:

Հավատնէ Մոգությունը(մադգիա)

այլ

կենղանինեմարդկանց,

վրա առանձնածանույնիսկ բնության երնույթների րի,բույսերի, ինչպես նան այղ ներզորունակության, տուկ ձեովներզործելու ծությունն իրականացնողղործողությունների նկատմամբ: Չգի-

ն փոլխաիրական փաստերի երնույթների ղիտարկվող տակցելով

ղուղաղիւղոււլաւտածական դարձկապր ն սխալ մեկնաբանելով որոչակի էր, որ ենթաղրում մարղը թյունները, ն կամ վնասել միջոցովինքը կարող է օդնել բառերի ղությունների Հաջողությունը կամ ւրդյունագործության ապածովել մարդկանց, դադարեցնել այն: կամ Հարուցել փոթորիկ դրան, խոչընդոտել ն «սն» Տարբերակումէին «սպիտակ» (պածշպանիչ) էր նան րու ներզորւտարբերակվում Մողությունը մողությունը: ծության օրյեկտի՝արտադրականկամ արղյունագործական,սիմոբային,բուժական ն այլ Հմայություններ: Արղյունազործական բնիկների ղության օրինակէ՛ «կենզուրուի սարը» Ավստրալիայի էին ւայդկենղաոմանք ւլաւոկերացնում մուտ,երը կաւոարողներից նիներին,իսկ մյուսները իբր խոցում էին նրանցնիզակներով:Հնա-

Հնարբների' ղործո(վնասաբեր)

է, րավոր

որ են

Հմոսնմողական Հնազիտորեն գործողություններ

կենդանիներիուչ Հին քարեդարյանպառոկերների վկայվում վնասվածքների առկայուքանդակների վրա եղած վերքերի է ղեռնսկրոն չէ, Թյամբ:Տարածվածւյն կարծիքը,թե մողությունը թե մւսրդու գերբնական, քանի որ այն կողմնորոչվածԷ դեւի բնական Թվացող անիմիզմում ն ֆետիչիղմում նույնպես գերբնականըսաշմանաԱյնուչանղերձ, րոլոր այդ սլատկերացղատված չէ բնականից: են նումներըւրտացոլում մարդուկողմից աչլսարՀիԹյուր, կեղծ, ու

ու

Տաու: Արա Հեանավորությունները: ւս

ոչ

մները: ըմբոնու ֆանտւսստիկ

Տոտեմիզմըն մողությունը, անկասկած,կրոնի Հնազույն ձենըն է, սւսկայն են: կւսրծիք կա, թե սկզբնականձերոդեւլաչտությունն կամ է, քանիոր աննյութեղենի նյութականի թն դա այդպես Հաղիվ երկվության մասին պատկերացումներըենթադրում են վերացա'

`

Երբեմն կան մւուսծողության որոչակիղարգացած մակարդակ: են առարկայասւսկայն սկզբնականձեր Համարում ֆետիչիզմը, են տուռեւմամիչ էլ փոխճյուսվում ւլաչտականՀավատալիքները ն. մոգական Հավատալի ների Հեւո: լիքներ կան,անիմիստական

Այսպիսով, կրոնի ամենավաղ ձներն արդեն իրենց մեջ կրում այլե Հավատի, ւզաւկերացումների էին ոչ միայնֆանտաստիկ

սաղմեր: զործուննության ւլաչտամունքային սրբագործության՝ էր միայնիմրի չ4նոնաՎերջինս երկար ժամանակ դաղտնիքթ րված,

ինիցիացիայի ծնսր չանցած անդամների Համար, իսկ

Սուկայնծւսվաւսյն մաւոչելիէր բոլորին: միջավայրում մյուսների ցԲոր ծիսակարզի պաշտամունքի ղարզացմանն տալիքների որոչակի էր իրագործումը պաճանջում ո/

մանը ղուզրնթաց նրա

մւայսծիսակարզերին ն, փորձ:կրոնական ունակությու զիւոելիքներ,

նակցում էր ողջ Համայնքը, կայն կարնորաղույնծեսերն արդեն կատարում էին միայն ավագները Ընդ կամ Հատուկ մասնազետները: վածեսերը տղամարղկանց որում, րում էին տղամարղիկ,իսկ կանացի

սա-

ար

հ "ն

Եթելոսկանայթ: ծիսակարզերը՝

ՓԸ

կոլեկէր ամբողջ վերաբերում

աղղզարանորեն տիվին, ապա ծիսաժամանակներում ղրանցված

անցկացնում կատարություններն

էին տղամարդիկ,սակայն Ավստբնիկներիառառւելներում րալիայի են ւպաճպանվել Հիչողություններ

դերի մասին: Համանման կանանց մո-

Գրականությանմեջ սպիտակ Հաճախ դության մասնագետները

են անվանվում ւլայմանականորեն մաս-

իսկ սն մողության Հեքիմներ,

նագետները"կախարդներ:

Քի Հողնոր ծատկամչակույթին նչական էր ճանաչողական,գեն. ծիսականղզորղարվեստական ծունհության ւիոխչյուսվածությունը: Այսպես,օրինակ, վերքը սովորամարդը Համար բուժելու ն էր դիմում բուժիչլխմուռաբար ,

`:

Ի

ՀՐնՋԵ: տ

.

172»:

կախարդ Ավսւորալիական կախարդ վատրալիական

բույսերին, ն՛ մոդությանը: Նիղակովխոցելով կենդանուպատկերը, նա կամ էր որսի եղանակները միաժամանակ կատարելագործում ն ղրանք Հաղորղում էր երիտասարղսերնղին մողության միջոցով աւզածովում էր առաջիկա որսի Հաջողությունը: ին չո՞ւ| բացատրել այղլիսի փոխճյու սվածու Թյո'նը: կրոնական դաղափարախոսուեն կրոնի այն ւլայմանավորում ծւսճավս թյան կողմնակիցներն են նան Հողնոր մշւսկույթի կողմնորոչիչղերով,ինչիցբխեցնում չատ

այլ

դիւոնականների երնույթժներ: Սակայնժամանակակից

է որպեսնախնաղարյան ճնչող մնծւամասնությունը ղա բնորոչում

ըմբռնումների ւուսրսկարծության) սինկրեւտիզմի (չՀիմնավորված մեկր:Հասարակականդզիմիասնականության դրսնորումներից նւ կեցությունը ւսյն մակարդակը չունեին,որղդեռնս ւուսկցությունը

վորմանը:իղուր չէ, որ այղ չրջաղարձայինպաձը, որ Հիմնականում Գ, է ընկնում նոր քւսրիղարաչրըջանին, Հնւսգեւո անզլիացի րւսժին են «նոր քարեղարյան (կամ Չայլղի առաջարկությամբ անվանում ազրարային) Հեղափոլսություն», էնզելսի կողմից չրըջանառության մեջ ղրված «արդյու նաբերական Հնդառիոլնու Թյո' ն» ւոնրմինի ե Զարզացածորսորդների, Հավաձկնորսների նմանակությամբ: նս ւոնւոեսությունը զգալիՀնւբարձրմասնագիտացված քողների Սոէր ընձեռում Հետագա զարգացման Հւսմար: րավորություններ ւն ծւսմնմայւո Լին:Այդ Հւսսաավելիսաշմանասփիակ կայնղրաանք ղարդանալ միայնմինչն նախաղասակարողացավ րակությունը

որոչ, Հաւոկապես ւոյնէլ միայնօյկումենի մակարդակը, կարգային չրջաններում: բարենպաստ

որոնք Հանդես եկան Հեւտաղայում, դորմարդկության ոլորտների,

ծունեության բարդացմանըզուգընթաց:

Տ 4. ՈՒՇ ՆԱԽՆԱԴԱՐՑԱՆ

ՀԱՄԱՑՆՔԻ

ռ

ԴՐԱԿԱՆ

ՓՈՒԼԸ

:

Օ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Համայնքիփուլը բնակեցման դուտումի Ուչ նախնադարյան

է վաղ երկրազործների կամ տարածքներում բնութագրվում վաղ երկրագործ-անասնապաչների ւոնտեւության, արտադրող մյուս չրջաններում՝այսպեսկոչված ղարգացած որսորղների, ն յուրացնող ձկնորսների Հավաքողների բարձրմասնագիտացված Այդ փուլիողջ ընթացքում ամենուր, ւոնտեսության ղարղդացմամբ: բարենպաստբնական ւկայմանորտեղկայինՀամաւղաւտասխան Սաներ,ւոնտեսությանռաջին ձնր ղուրս էր մղում երկրորդին:

չարք

կայնբանը նույնիսկ դրանցքանակականՀարարնրակցությունըչէ: ւոնւոհսունախնաղարյան Արչուսդրող ւոնչոնսության առաջացումը Հեւտազաողջ սոցիալթյան մեծագույն նվաճումն էր, մւսրղկության ն տնտեսականւզաւոմության Հիմքբր կանոնավոր ւսվելցուկային, նւսիսկ Հեւոաղայում՝ Հավելյալմթերքի ստացման կարնորագույն Հենց Հետագա արուադխապայմանը: Պատմության ընթացքում

րող ւոնտեսությունը ծասարակարդգի Հւնգեցրեցնախնադարյան ն կազմաքայքայմանը դասակարղզային Հասարակությունների

ԱՐՏԱԴՐՈՂ

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԱՌԱՋԱՑՈՒՄԸ

ԵՎ ԱՐՏԱ-

ՆՈՐ ՏԵՂԱՇԱՐԺԵՐԸ

ն Ե՞րբ, ինչւզե՞սն որտե՞ղեն ճագելանասնապածՀությունը Այս ձՀւսրցերի4ձնականւլաւտասխանը երկրագործությունը:

միանչանակԼ. անասնապածությունը,րոլոր դեւչքնրում, Հանդեսէ Հնւսզիւուսկան տասնամյակներ եկելՀինբարիղարում:Բազմաթիվ ե դա էին բաղմամեջւլնդվում էր, սլաչտպանում դրականության մարդր ընտելացրել որ վերին Հին քարեդարյան թիվ Հնէաբաններ, էր որսորդության ժամանակ:Այդ էր չանը ե օգտադործում չների էր իբը բազմաթիվ ընտանի մնացորղների Հիմնվում պնդումը վրա (որոնցից ոմանցընտանի լինելուսլարագան, գտածոների վերջերս Հռենոս ղեւի վիճարկվեց): Սակայն ճիչտէ, Հեւուսղայում

չերւոնրումՀւսյտոնամաղլենյան կայանի Օբերկասսել ձախափնյա Մի խոսքով, չան մի օրինակ: վերին անվիճելիորենըբնւուսնի բերվեց

Հին քարի դարում չան ընտելացմանե օզտաղործմանպարագան Նման Հիմնախնղիր է Հարուցում: ղոյուՀիմա Հւսզիվթե կասկած նան Շատ նորից ձիու վերաբերյալ: ուսումնասիրողներ Թյուն ունի են ձիու նորից անդրադառնում վերինՀինքարի ղարի ավարտին ու

Հւսմար թեն նման եղրակացության դաղափարին, ընտելացման այնքան էլ Հւսմողիչչեն: Այնուշանդերձ, բերվող փաստարկներն ւորամադրության եթե նույնիսկ ուչ Հինքարեդարյան մարդկանց է , որ նրանք արղեն չներ ւսւզա նչանակում կային, ւուսկ

ւոնւոեսությունը կենդանիներԷին բուծում, Հետնաբար արտաղրող ծնունղ է առել վերին Հինքարի ղարու մ: Սակայն այղպիսի ուղղա-

արտաղրող

Միջինֆարիղարումղոյությունունեւոնւռեսու|ժյան:

պածւոելսնիկականզինվածությունը ն որսի եղանակները, որքանով որ ղրանք կարելի Լ Հիմա վերականգնել, բավականաչափ երկրազործական Հայարղյունավետ Լին, որսլեսղի ասլածովեն մր ննջեցյալներիԹաղման կոլեկտիվ ղոյութցյու նը: Անցու ձեին՝ դերեզմանադաջտերին,որ վերարերում Հենց այղ ղարաչրջանին, կողմնակիորեն վկայում է Համայնքների թվի աճի, Հեխմբերի թվակազմի աճի մասին, որն անչնարին Էր կենտնարար, սաապածովմանմիջոցների անբավարարությանալայմաններում: Այլ բան է, որ որսորդականտնտեսությունը, ինչպես ցույց են ճենցիր բնույթով օրինակները, բազմաթիվ ւուլլիսաղդարանական ՀետնանԲնական միչավայրի անկայուն բով, որոնք Հարուցում էին Լկոլոզիական Հավասարակչոության խախտումներ ե արղյունազործական թվաքանակի կենղանիների կտրուկ անկումներ, որսորղական ւոնտեսությունըենթակա էր անկումների ն սովի, որը երբեմն կարողէր տնել մի ւլարբենրական ն քանի տարի: Այդ պարազանՀղորազույն աղղակ եր, որ ստիպում էր փնտրել սննղի նոր աղբյուրներ, ն ինչ-որ չափով կարող է ղիւոնւոնսությանն անցնելու ազդակկամ ւտարկվելորպես արմոսդրող գործոն: Անկասկած,ոչ պակաս դեր պիտիխաղար կենդանականէ. էր լավ իմացությունը, Հասել որինմարդը աշչիարՀի բուսական ն որսորղության ընժացՀավաթչության ւռարիների Հազարավոր

կիրաոմամբմայնթների եղանակների երը որոչակի տեխնոլողիական մանակ,

ապաՀովվում Լ Հասարակական մթերբի կայուն վերարտաղբություն: Շունն, անվիճելիորեն,օզնում էր մարղուն որսի ժամանակ, Հնարավոր Լ. նույնիսկ Հալածականորաորղությանժամանակ,թեն չան օզտաղործմանորոչակիձները Հիմավերականզնելը դժվար Լ, բերվո սակայն մեծա նում էր ձեռք արդյո՞ք արմաւտոաւղես Խա

ԴաԱա էր արդյուն: ի անակը կայունացնում ընտելացումը,իսկ

երնան

են

դա

ն

է: Շատ ավելի էական է օզտակարկենդանիների դա տեղի ունեցել ավելի ուչ։ ճիչտ Լ, մինչն Հիմա էլ մերթընղմերթ

է

զալիս

արտաղրող

տնտեսության՝

ոչ

միայն վաղ Հին

է

փոփոխությունների

էր:

ղարաչրջանում նեանղդերթալցիների այլննույնիսկ ղարում, քարի Հանդես եկած լինելու մասին պնղումներ, սակայն ղրանը զրականության մեջ երնում են առանց թիչ թն չատ լուրջ փաստական

ապացույցների:

'

կենդանիների

ի՞նչ տարիք ունեն մչակովի բույսերի ն ընւուսնի Համեմատաբար անվիճելի գտածոները: Դրանք վերարերում են ն ծադումեն ԱռաջավորԱսիամ.թ.ա.9-8-րդ Հաղարամյակներին

ԲույՀարավ-արնելքից: Թուրքիայի Սիրիայից, յիզ՝ Պաղեստինից, են Հաճար, ցորեն, գարի, ոսպ, մի խոսքով սերից Հայտնաբերվել

այնպիսի բույսեր, որոնք միաժամանակպածանջում էին պատբաստմանորոչակի Հմտությունների 4նոթբերում, որպեսզի Հնարավոր լիներ ղրանք օզտազործել սննղի մեջ: Հնազիտորենվկայված է այղ բույսերի' վայրի վիճակում ինտենսիվ փաստը, Հնտնարար, սննղի Համարդրանց պատրաստմանՀմտություններն անվիճելիորենվերարերում են ավելի վաղ ժամանակների, քան ղրանք մշակության մեջ ներզրավելը: Առաջինօգտակար ոչխարն այծն էին, իսկ կենդանիները ընտանի ավելի ուչ։ անասունները ընտելացվեցինն օղտաղզործվեցին նակի, 4իու, ուղտի, Հյուսիսային եղջերվի, լամայի աներկբա վկայությունները վերաբերում են չատ ավելի ուչ ժա-

կարնորությունն ճայդիմացության նկատմամբ

քում: կննդանիների

ընդգծվում է նրանով, որ Հինքարի ղարի մւսրդու որսած կենդանիէր միչին բարի ղափոլխսվել ների ն թռչունների վարքը Հաչվի չի առնվում չափով որ անչրաժեչտ րում, մի Հանղզամանք, մասին ժամանակակիցղրականուընւոսնիացման կենղանիների ուչաղրություն նն դարձրել, որ մարդը թյան մեջ: կենղանաբաններն կարողացելէր ընտելացնել միայն այն կենդանիներին,որոնց վարնախաղըյալներ՝մարդու վերաբերմամբ քում կային ընւոանիացման Հեղ վարքազիծ: շուտՀնարավոր Սակայն վախի բացակայություն, է, որ մարղու նկատմամբվախի բացակայություննընղ Հանրապես Հատկանչականէ Հին ն միջին քարեդարյան ժամանակաչրջանի ե որ այդ վախբ, որպես մարդու նկատմամբՀաէ նան, որ ւսյն Հան, ծնվելէ ավելիուչ, Հնարավոր կազդեցությու կյանքի ընթացքում կենդանիներիբնական ղարավոր սերունդների բետրության Հետնանքն (առավել վախկոտ կենդանիներըմար-

էականորեն

Հավաթչության

ու

եղջերավոր խոչոր Ավա-

ընտելացման

մանակների:

Ներկայումսղժվար Լ նչել այն միակ դործոնը, որ կարողանար Հանդեցնել բնական նոր ռեսուրաների յուրացմանը ն անցմանը

կենդանիներին,

Լ

չփումներում կենդանի մնալու ավելի չաւո Հնարավորություններունեին): Մարդըկննղանականաչլսարչի բնական մասն էր ն որսորղությունը նույնպիսիբնական երնույթժ էր, որվես, կննղանիների որսը: ասենք, գզիչատիչների կողմիցխուտաճարակ ւասենք, Աֆրիկայի իսկ չե՞ որ նույնիսկ ժամանակակից, ն խխուտաճարակների ւուսլիս են զիչատիչների կենսատարածքները օրինակմուոիկղոյւսկցության ւոեղայինռումով բավականաչաւի ն վարքի բույսերիօդւուսկար Հատկություննեներ:կենդանիների վայրերիիմաբի, ինչսլեսնան նրանցձեռքբերման Հնարավոր ղու

Հետ

տնտեսությանն անցումը պայցությունը դառնում է արտադրող կամ մանավորողմյուս ազդակը ղործոնը: ժամանակղրանց ւլւտուղներին սերմերիօգտագործման Վայրի մի մասըբնակավայրիմուռ ընկնելով Հողի մեջ, որոչ ժամանականց ձլում էր: Այղ երնույթի պատճառականկապն ըմրոնելուց Հնտո բույսի մչակությանն անցնելը միայն ժամանակիՀարց էր: Ավելին, անմիջաւլես սկսվեց մի ղործընթաց, որ ակնառու նկարազրել է դեոնս Դարվինը` չգիտակցված ընտրությունը, երը մարղն իր սերմերը մուոսկայքում սկսեց ցանել ամենավկխոչոր բնակավայրի ճիչտ այնպես, ինչպես առավել խոչոր կենդանիներինպաՀում եր սերունղ ստանալու Համար: կենդանիներիընտելացումն սկսվում էր, իճարկե, ձագերի որսով, որոնց պաճում էին արգելափակման սովորում էին էին, որի ընթացքում մեջ ն կերակրում կենդանիները ն սոցիալական կենդանիների Հողեբանուներկայությանը: մարդու օրս էլ չկան աչխամեջ մինչն թյանը վերաբերող դրականության ւոություններ, որտեղ ուսումնասիրված լինի մի զարմանալիֆենոմեն' ւուսրբերւոեսակներիոչ սեռւմՀասունանչաւոների փոլսաղարձ նա բացառություն չի կաղՀամակարզում մարդը Տվյալ ձգտումը: մում: Երեխաներիուչադրությունը կենղանիների ձազերի նկատմամբ, ղրանց կերակրումը,բացառվածչէ, որ փոքրըդեր չէին խաղում կենղանիներիընչոնլացմանզործում: իսկ Հասուն կենղանիներիխնամքը ղժվար զործ չէր, որովՀեւոն մարղը ծանոթ եր վայրի վիճակումնրանց վարքին: ներփակւոարածքին յուրաչատուկ(օջախային)կամ Ռրոչակի օյկումենի ողջ տարածքում անընդՀաւո,չընդմիջվող արտադրող պաւոմոււոնտեսության ՀարցընախնադարյանծՇասարակության թյան արդի կարնորագույնՀիմնաՀարցերիցմեկն է: Այղ բանավե216

Լ Նիկոլայ ճի մի բնեռում կանգնած որը 4ձնավորելէ Հինե Վավիլովը, Նոր աչիսարչների տարածքում

օֆւվուսյին վսրկածըն այն Հիմնավորեց երկրազեղի մչակված բուսածածկի մանրազնին Հետաղուությունների արդյունքներով: '

Համարվումերկրազնդի նավսորղների, որն,իւուսրբերություն մեկը:Մինչն օրս էլբոո սաբանաղուռիներից (Հոմողզեն) մարղածին ն մեջ զրականության Հնագիտական կան,ւվատմաաղզարանական կննտրոնական ւսուսցւսցման ւոնւտեւսության որպես արտաղրող Անե են Ամերիկայի կենւորոնական Մեքսիկան օջավա ընղունվում ինչղերի չրջանի տարբեր ճյուղավորումներըՊերուն, Բոլիվիան, Է

խը,

կարիրյանծովի ավաղանիկղզիներնընղզրկող զուտին: սաղմերը Հյուսիսամերիկյան Ըսւո երնույթին, երկրադործության մուռ նույնպես ինքնուրույն ծագում ունեն: Հնդկացիների հ կենդարձնելու բույսերըմչակովի պես նան

Երկրաղործության Հեւսղույն Աֆրիկայում Վերջապես, օջախը,ծավանորեն, բառի լայն են Հարցում ռավել մեծ ղեր խաղացել ը նոելացնելու իմաստով ւմուաջավորասիական ղանիներ Հարավընկածւոարաձծքները: Սածարաանապատիցանմիջապես օջախն է, որն ընդգրկում է Հսկան անասնապաության ծագումն ղեկցն ունի Երկրագործության լյաձավալ տւսրածքներ մչանն այլ ւռոեղաչարուժերի ղարդգացման էր ւսրտոաղրողական վում կովի բուսաչխարՀի ւյնպիսիբաղզործիքժերով: ԱռաջինՀերթին, զզալի առաջընթացապրեցքարն մաղանություն, որ, բոտ չատ զիտես կատարելազործվեց տնլսնիկան։Ավելի ների պատրաստման ինթը կարող Լ բանականների, որոչ Արղենմիջինքարիղարում ւոեիսնիկան: ո ճղմամր Հարղարման ժանվելմի քանի անկավխ ինքնինչսլեսնան քարիՀղկումը կամ փայլեցումը, Հայւոնի ւոեղերում ուրույն օջավների՝ ասենք կովդոան, ն լայնւուսրածում նորքարիղարում չաղակիումը սղոցումը առաջակասյան,միջինասիական, ւսննպատակով սւոեղծելու ն. բանջարանոցներ դաչտներ որովՀեւոն վոր ասիական օջալխների, նեղ ու

առումով: Տարածքային առումով ներսնմուո է միջերկրածովյան օջւա-

է խր,որն,անկասկած, 4նավորվել

ԱռաջավորԱսիայի աղղեցության ներքո ն, իր Հերթին, բաժանվում Է նմտա միջ եր կրածովյա ն, Նորքարեղդարյան գործիքներ ար բալկանյան, արնենլամիջերկրածովՍկանդինավիայից րան, Հյուսիսաֆրիկյանօջավաների, որոնցից յուրաքանչյուրը կաղմա-

Է մասամբ` ինքնուրույն, մասամբ' կողմնակի աղղեցության վորվել

Հին ԱչխորՀի արննլքում ներքո:

երկրագործության ծագման ն, էր ընտելացման ինքնուրույն կննտրոն իան, որը մենծ ազղնցություն ունեցավ ճապոնական ԵՐԱ կղզիներում, Ամուրի ավազանում, Հարավարնելյան Ասիայի մայրցամաքային մասում արտադրող տնւոեսության առաջացման դորբույսերիմեծ քանակւովածօցախխոչոր, րի ժիջ ղակայված էր Հարավասիական կամ Հնդկականօ9ւս-

վոողանինորի կորավոր

լո նրկու ճչակովի Հում:

կաՀամար անչրաժեչտ էին ավելի ւսրդյունավեւո ւտւաուս Հատման ՇՀեւո միաժամանակ ն քարատեսակների Նախկին ուրազներ: ցիններ ժանոր, առավելամուրչոեսակներ՝նեֆրիտ, կիրառել սկսեցին

օղտաւլաչարների քարիաւոորերկրյա Սկսվեց վանակատ: դեիտ, խոչոր «արձեստանոցերնան եկանքարեդործիքների դործումը, բւսվայրերից արղյունածշանման է ին ներ»,որոնք ղտնվում քարի էին ւվածանջում կարիջները Հեռու: Երկրագործության վականին

սայլնաչխատանքի ոչ միայն կացինները, կատարելագործել ձողիկները ն

մյուս

փորիչ գործիքները: Հավաթողներիօզտաղզործած

ն Համաւպակատարելագործվեցին ւլարզունւսկՀնձող ղանակները մեջ

կենցաղի քլունզներմանդաղներ, դարձան տասխանաբար ն Հավանգու

ւսղորիքներըվարսանդավոր օղզւուսգործվեցին լայնորեն Վար-

ները: Տեղ-ոեղ սկսեցինղործաղրելՀողերի մելիորացիայի ԱռաջավորԱսիաջրարբիացումը օրինակ`

եղանակները, զագույն

ՆորԳվինեայում: յում կամ ջրածեռացումը որսորէր բարձրմասնագիտացված Այնչոեղ,ուր զարգանում

ոսւուսցան ղործիքները ւոնւոեսությունը, դա-ձկնորուս-Հավաթչական

րաստված Հագուստները:

խոչորնորամուծությամբ՝ Տնայինդույբըլրացվեցժամանակի միայն չատ րիչ ծասարաանձանոթ էին Խեգեղենին լչեցեղենով: վնրաբերում մյուս Հւսւոկանիչներով որոնք,սակայն, կություններ, են նոր քարի ղարին, այղ ւլաւտճառով Էլ նոր քարի ղարաչրըջանը

առավել երբեմն,նույնիսկ, անվանում են իսեցեղենիղար: Խեցզեղենը կամ ւլարույրաժապավննային Հաճւսխ պատրաստումէին ծնվփման 2-3 սմ Հաստությամբ կավե ժապավենները ալսրուեղանակով. ն կողքերից Հարթեցբաձնղրվում էին միմյանց վրա, սեղմվում

1(Նոր ւպսատրաստումը. ւռեխնիկա Պարույրաժապավենային Խեցեղենի

Գվինեա),2 ւս),

-

(Աֆ ծեփում ու

րիկա) :

՛

առավել կատարյալ տեսք: Ցամաբայինորսորդության ժամանակ սկսեցին կիրառվել ավելի խորամանկթակարդներ, որոդայթներ, ն իսկ ձկնորսության ծովային ղաղանորսության մեջ' ծուղակներ, ն կեռիկներովձկնորսակատարյալ Հարուններ,ցանցեր առավել

կարթեր: նասւուսցան փոխաղրամիջոցները՝ ւսվիորածո Լայնտարածում որոնց ժամանակի ընթացքումսկսեցին քւսրչակները, վակները, ն Այդ գործիքչներ լծել, Հյուսիսում" ղաՀուկները սաշնակները: նս Հաճախ պատրաստմանժամանակ ների ն փոխաղրամիջոցների

օղտազործումէին Հղկված կացիններ: Անու մր արւտաղրող կամ բարձր մասնագիտացված յուրացնող նաէր այնտեղ, ուր ղարդգացման ւոնւմոեսության իրականացվում խորդ փուլի վերջում արդեն Հասել էին Հարաբերականնստակեիր Հերթին ամրապնդում էր այդ ցության,իսկ նոր ւոնտեսաձեն Հիմա ւզարԴրա Հեւոնանքով Հարաբերականնստակեցությունը: սկսեցին փոլսարինվել ղունակ Հյուղակներն առավելերկարժաՀւսմարնախատեսվածղեւտոնափորերով կիսագեւտնամանակի Նեւսնվերերկրյա ւոներով: իսկ Հեւոագայում' Աչխարձճափորերով, ղանաղանվումէր դրականւոարբերլայնություններում Հաղզուստը մինչն մորթե խուլ կոմրինեղոնը: Նոր քարի դարում կոնքակապից ու

ե ջուլչակությանՀայտնազործությամբ մանվածքի ւղարղաղգույն Հեւոո նան բրդե երեան եկան սկզբում բուսւսկան, Թելերից ւլաւո-

բադարձրեց Հնարավոր ամանեղենը Հրակայուն վում:Թրծված,

ն

երնընդլայնելնել ե ղանակները ն նե

աւտրուաւուման եւ սնն սննդի ե ի պատր րելավել ւոեսականին: մլժԹերքի

սննդասննդ

արտաղրական դարաչրջանի Համայնքի Ուչ նախնադարյան ն անասնուսերկրագործության ոլորտի Հիմնական նվաճումները՝ ձնավորումը,քարի ւպածության մչակմանտեխնիկայիկլատարե-

լշնցեղենիե ջուլլագործումը, մր Լւ Հայտնագործու Հակության են այլն,վկայում մարդկության ն փորձի Հմտությունների ղդալի մասին:Այղ նվաընդլայնման պաճանջում էին նան. անյ ճումները կազմակերպման ն աշխատանքի Հեւռադա կատարելագործում: Աչխատանքընախկինիւվես մնում էր որպես սլարզ կոուվե-

մի ճմ՛

րացիա, բայց Հիմա արդեն այն էր ոչ միայնբտ սեբաժանվում

ռաւտարիքային ճատկանիչների: նոր մակարդաԱրտադրության կը Հնարավոր ղարձրեց ղորճունեությանորոչ բնագավառնեՀետագաանբումաչլւսատանքի մասնագիՀատականացումն ու

Վայրիբրնձի ՀավաքբնվեՀյուսիսային Ամերիվաղ երկրադործությունն բամչակումը մուտ

ւուսցումը:

ու

ու

ծՀւսվաանասնապածճությունը,

կայի լճափնյաՀնդկացիների

այնպես էլ կանանց ղբաղմունք նարար, ինչպես ւողամարդկանց, ճւսնր, իսկ առավել էին կատարում էին, ընդ որումւողամարդիկ մասնաԲարձր ջր: ԸՃՐ ԱԱ ւ Հ լսատան մանրակրկիտ բւսվը Վօնաջւան յք կանայք՝ յուրացնողւոնտնեսության մեջ Համարյա միչւո տղաղզիտացված Գործիքների, ձկնորս էր, իսկ կինը` Հավաքթող: մարդր որսորղ մ նե ն առարկաների են նե մ պատրաստումը կենցաղային փոխաղրամիջոցների, մեծ մասամբ Համարվում էրւողամարդու ղործը,ն միայնլսեցեղենի էր, որտեղ առաջատարդերը ավելի Հաճախ պատպատրաստումն նռն ն այնպիսի ւոն են տնային կն .Դ Դրա փոխարեն նում աշխատանք էր կնոջր: կանում ներ, որսզիսիքէին ջուրն վառելիք բերելը, սնունդ ւզատրաստելը, անփուվոխ ձեով բաժինէին ընկնում կախնամքը, երեխաների ուսվել ակնառու բաժանումը նւսնց: Աչիատանքիւոարիքային էին կատարում երնում էր նրանում, որ երիտասարդւողամարդիկ ն արդ արավ նանն :

ե

տ

ա

,

ու

`

էր

Հմ

ննե

ւս

Իրեն

աշխատանքները:

Հան

ւչքի ընկնող որոչ կարողություններով

Համա,

ձով

Դա

աչխատանքիիրոք

նականներմի տեսակ

րոջակի

բաժանում էր, Հասարակական

ամրագրված էին մւսրդկանց այսինքն՝որոչակիզբւսղմունքներ բաժանումից: խմբերի,անկախ նրանցսեռատարիքային որոչակի առաջին որ աչխատանքի զւտնումէին, վերջը դարի 19-րղ Մինչե խոչոր Հասարակականբաժանումը խաչնարածականցեղերի աուսնձնացումնէր: Հեւոադայումպարզվեց, որ անասնաածունից ւսվելի Հին ճազում չունի (այդ մասին թյունը երկրազործությու Համայնքիփուլում Հետաղայում),սակայնուչ նախնաղարյան իրոք նե տե ղի ունեցավ առաջին խոչոր բաժանումը՝ մյուս աչիհսատանքի տնտեզանգվածիցանջատվեցինարտադրող ցեղերի ընղ կամ սությամբ զբաղվող ցեղերը: Դա նպաստեց երկրագործների ն. ինչպես պարզունակ,այնպես էլ երկրագործ-անասնապածների ձկնորսների միջն փոխանակության որսորդների զարգացած ն սլատրաստիառարկաներիՀետ միասին Հումքի զարդացմանը: սկսեցինփոխանակելնան անասուններ ն սննդամթերք: ՀայտՎաղ երկրազործներըն երկրագործ-անասնապածները ։

Հանուր

ու

ներիզ,

Ք9

Բ

բով:

Ս

ն

նորեն որ

ր

ւ

ներր

ն Ամե,

ն

ու

այդ,

մինչն վերջերս կային Հյուսիսային Սիբիրում: Նրանց մասին կունյութեր, կ ութեր, նն ուչ նալան նախնատակվածնն մեծ քանակությամը չ զիտական արան Համ ն դարյան դժվարությունը զլխավորապես Համայնքիբնութագրման ւսյն Է, թե ինչպես իսկական նախնադարը տարբնրակել Հւսրնան ց տորբ առաջացած դասակարդայինՀասարակությունների զդ"9աղղեցությամբ երնույթներից: ԻՒ:

չը

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՍՈՑԻԱԼ-ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

Օ

ուչ

մն

ո

ոլորտներում, Էին ղործուննության մասնաղիտանում Հատուկ ղեռնս չէր ենթադրում սակայն ւսյղ մասնագիտացումը ն, ժառանդվում սկզբունքորեն, չէր առկայություն, ղիտելիքների կատարելուց: չէր ազատում այլ աչիյատանքներ ն բաԶարգացավաչլւատանքի միջշամայնական միջցեղային ժանումը:

ւսյլ աւ իջ ազի12 սիայի, չ. րավարնելյա կայա հրիր Աֆրիկայի,Օվկիանիայի, էնի սիս ին Հ նեմանակնեարավայի րիկայի ազգզարանական վ: Բացի ղարզացած որսորդներ,ձկնորսներ Հավաքողներ

ոչ միայնՀնազիտության

ն ի են

Աու ախգինի Կանա ինաշխատանքային աաա ւսնչուսոից, քրոմը Նանեի րածքի վոոզորացու Մ

ի ա ոն չափով 4զա քր ուժերից վեր առանձին իքների Անգին ունավետ Ն որ Տն նույնպես էիեՆա Հ առացվոզ անասնապաարա խավի Էին, լի քիչ ըղրագործությունն աու աճախ արլ լո աա ավ քան յուրացնո կ անտեսութ, աջողուԱոա րմ որաորդությաը էր չեր: լ արածո թյուն ն բաշխման ե «ոխորու պառատո թիչ թե ԱՂ աու «Վրոշ րնա այն Առավել ալն մար " Աաաա ր ավ ան Բավարար ՄԱ էուլաՆ յին, Հավե աղի Գարգացո ախորղ փուլու »Ը, ԿԱ ե ։

ր

ըն

ա

Լ

Ս

Լ

սաշմանա-

ւրդյունքը

ու

ն Այդ

ր

ԱԱ

Ը

սե

-

որ

ը:

Քը

ոլ

Հ5ր

որոՂ Հգ

|

ա

ավորված ավանդույթի ուժը: Այնուամենայնիվ,տվյալ փուլում

ո ավն ուռ էին ավե աայ մի կայունանում էր: իսկ չեր կարող չճանաթարի Հարաբերությունների արղեն սկսված փազանության աշխատանքիբաչխման ոլորտի ընդփոփոխությունների արդեն

բարդայած

մ ուժերն ։ արտադրողական ն աճող չատ ավորված ե, մթերքի ստացում, Թերթի չատ ավելի երաչխավորված

Հ անարար

լ

ղա

Ցա"

ր բատ

ար տնտեսական Հիմքը, ինչպես չեւ Հասարակության

նախկինում, Հողի Համատեղ,կոլեկտիվսեփականություննէր: Մչակվող Հողը ն Լ.

որսորդականն. ձկնորսականՀանդակները,Հաարուռավայրերը,

վաքչության տեղամասերըմի դեպքում անմիջականորենպատկանում ղիտվում էին իրըն ցեղի կամ էին Հւսմայնքին, այլ ղեպքերում ֆրատրիայիսեփականություն, րայց ամրագրված եին ղրանց մեջ մւոնող առանձին տոծմերին: ՏոՀմի ներսում Հողը, Հատկապես դրա Հաճախակի մչակվող մասը, որ արդեն ոչ միայն աչսատանքի առարկա, այլն աչիսատանքիարղյունք էր, սովորաբար տրվում էր իւմբերին կամ ւոոչմի ի ւոնօրինություն ւոոշմակիցների մերձավոր չէր կարող Հողայինսեփականությունը անդամներին: առանձին սղապուասները), Նոր Գվինեայի էին (օրինակ՝ օտարվել, գտնում ւսյն սլիտիանցնի սերունդնեոր ստացված լինելով նախնիներից, մյուս միջոցներըն սեական աչխատանքով բին:Արտադրության ստեղճածսւզառմանօրյեկւտները՝անասունները,գործիքները,կենանձնական սեվիականուդլույքը ն այլն,աներկբայորեն ցաղային ղեռնս լայնորեն Միաժամանակ, թյուն էին ն կարող Էին օւուսրվել: փոխաիրերի անարգել էր ւոոչմակիցների ւսանձնական կիրառվում բինաբարվերցնելը: Հեւոոնրա չարժականգույքը մածից Տոչմակցի ւսվելի Հաճալս չէր ոչնչացվում, այլ ժառանզվում Լր տոՀմի սած-

մաններում: Նման երնույթներ ընթանումէին նան սննդի բաչխմանոլորՀավասարականբաչխումըողջ Համայնքն ւոում: Պածւվանված իսկ սովորաընդգրկում էր միայնարտակարգ իրավիճակներում, էր կան պայմաններում սաշմանափակվումարյամբ ւսմուսնունան վելի նեղ խմբերում:Սակայն թյամբմերձ Հարազատների աստիճանաբար այսպիսիբաչխումը ւոեղիէր տւսլիսաչիյատանսերունդ բերք կամ անասունների երբ լավ քային բաչխմանը, մեջ Հաջողության կամ ձկնորսության սւուսցած,որսորդության Հասած Էր մարդն արդյունքը ւլաչում էր իրեն կամ այն բաժանում Հեւո: եթե իր ցանկացած սպաղուասնեմւսրդկանց Այսես, միայն մի քանի բի մուռքաղցած մւսրդը ռրալար կարողէր ինքնակամորեն Հայտարաեր մերձավոր ւռոչմակցիբանջարանոցից, յամսվերցնել լինելուիր ւվլատրաստակարելովնույնկերպովվարձածատույցը կուբեռներիմուռ ղդաՀաԱմերիկայի ւու Հարավային մությունը, ն. ենժակա Էր մարվում էր դգողություն ւլաստժի: ու

ա

Ավելցուկայինմթերքի աճր, անձնականսեփականությանամն Հավասարականբաչխման աչխաւսիոխարինումը րբապնդումը սոցիալ-տնտեսականՀարաբեՀանգեցրին բաչխմամբ ւռանքային

րությունների Հատուկ ձնի ղարզացմանը,որ կոչվում է Հեղինակաբեր տնտեսություն: Ոչ նախնաղարյան Համայնքի փուլում Հեղինակարերտնւոնսւձեր զլլսավորապեսարտածայտվումԷր մեղ արղեն Հայտնի նվերների փոլսանակմամբկամ ընծձայախոխուսնւակությամբ, զոյություն ունննալով առավելապես ավելցուկային մթերքի ստացման Համակարզում: Նվերների փոլսանակությունն ւսռոկաէր ինչպես Հւսմայնքի ներսում, այնւղես էլ Հաւոկապեսնրա սածշմաններիցդուրս, իրար Հետ կառզելովզղաղիթվով Համայնքէր ինչպես ներ,/ ւյն կաւոարվում |'մբերի,ւյնսլեսէլ անչատների որում Ը նդ Է ին ոչ միայն նվիրվում միջն: ւոնտեսական ւսրժեւքունեէ, ցող, այլն, թվում կատարելաւվես անօգտակարիրեր: Այսվես, մուտ նկարակղզիների մելանեղիացիների օրինակ, Տրոբրիանյան ղրված է «կուլա» սովորույթը՝ երկու տեսակիթանկ զնածատվող լսեցիների անվերջ չրըջապտույտը նվերի ձնով, իսկ պապուասների որոչխմբերի մուռ՝ Հաւտկապես Համար նվիրափոխանակության նվիյամսիՀատուկւոսրատեսակի ւսճեցումր ն այլն:իրականում կամ նվիրաւոուն ձնոթ Էին բերումՀասարակականՀերատուները ուղիղ Համեմատական էր նվերի չաղինակություն,որի ւսմսւոիճանը նվիրատուն ոչինչ չէր կորցնում,քանի որ գզորփին: Միաժամանակ, ծում էր նվերի ն փոխարենըստացաձի Համարժեքությանսկզբուննր): ՆվիրոիոլւաՓը, փոխաղարձությունը (ռեցիւղրոկալությու միջոցով ամրապնդվում էին ամուսնական ն մյուս նակության էին խաղաղ Հարաբերությունցիալական կապերը, ծիմնավորվում եւ մեծանում էր Համայնքների Հեղինաներ, դրանց առաջնորդների էր «վրաղիրով» կությունը:Վերջինիս առանձնապես նպաստում նվիրափոխանակությունը՝ մտտացածից ավելինւոալու 4ղսումը, որովՀեւոն այս ղեսղլքում ղաղարում էր Հավափոլսաղարձությունը ււսրակչիոլինելուց,ն. ծազում էր Հասարակականկարղզավիճակի Հենց ւոնչոնսաձնի որոչակիանձավասարություն: Հեղինակաբեր բնույթ Այն մի կողմից նի: ւոնտեսական կողմըՀակասական Մելանեղիայում նաստում էր արտադրության ղարզացմանը, նվիրափոխանակության նպատակով մշակումէին Հատուկ բանէինւսնաւյուննեֆարանոցներ, որոչ վայրերումւպաճում Աֆրիկայի բի ձւաւռուկ Համարժեքներ՝ Հոտեր:Երեանեկան փոխանակային Հաղվագյոււտ խեցիներ,առանձնապես գնաչատվող թոչնի փեւոուրներ ն այլն: Մյուս կողմից, նվիրափոխանակությանճիսակարղային բնույթը Հանդեցնումէր անարդյունավետ ծախսերի. սո-

ու

15-13

Մելանեղիայի, Հարավարնելյան Ասիայի, Աֆրիկայի, Ամերիկայի ուղեկցվում էր նե ցեղերի մեջ նվիրափոխանակությունն չատ իսնջույքներով Հաճախ պարզապես ւվոլսարինվում էր նան Լր Հեղինակաբեր տնտեսաձեի Հակասական ղինարբութներով: ն ՀամիջՀամայնական էր Այն թանում կողմը: սոցիալական մայնքների միջն փոխօղնությունը, բայց ն ծնում էր ծւսսարակաՀեղինասկաՀետագայում սաղմեր: կան Ո ղույքային չերտավորման Հադերը խաղացին իրենց Հարսրբերություններն բեր-ւոնտտեսական լսորացմանղզորսարակական ղույքւսյինանչավասարության ու

առատ

ու

ծում,

ն այդ

րուս Հայտությունները առաջին փուիոխությունների

սկսեցիներնան զալ ւրդեն

չրջանում:

ուչ

նախնադարյանՀամայնքի դարա-

տնտեսաձնիյուրօրինակուղիՍակայնառայժմ Հեղինակաբեր ներով բաչխվողավելցուկայինմթերքի երնան զալը չէր խաթարել

բնույկոլեկտիվիստական Համայնւսկան կարզերի նւսվիխնադարյան աչՀամայնական Թը: Այդ կարգը չարունակում էր ամրապնդվել ւոիրապեւոսեւիականության լսատանքիխոչոր ղերով, ւտոծշմական ն բսչլսման ՀարաբերուՀ ավասարական աշխատանքային մամբ, թյուններիՀամատեղմամբ: Օ

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ՆՐԱ ՎԵՐԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

կամ բարձր մասնագիտացվածյուրացնող Վաղ արտադրող ամրապնղվումէր աստիճանարար ւլայմաններում տնտեսության ն դրա Հեւո կապկենսականռեսուրսներով ապլածչովվածությունը Դ բնականմիջաված նսւտակեցությունը:չէր կարողչթուլացնել ն վայրի ազղեցությունը բնակչության թվաքանակիդինամիկայի վրա: Եվ իրոք,նույնիսկ Հնէաղզործընթացի վերարտադրության բնակչուժողովրդագրականամննածամենստ զնածատումներով, քան պակաս մեծացավ ոչ աճը Թյան այսինքն` ւլրոմիլլին, մուռեցավ 100 անդամ: Այդպիսի Հսկայականթոիչբը (այն, նույնիսկ, անվանում են «ժողովրդագրականՀեղափոխություն») բաղզմաառաջին նախնաորոնք ուչ էր, արդյունք ազդեցության գործոնների թիվ դարյան Համայնքի զարգացմանըզուգընթաց ավելի ավելի նչանւսկալից էին դառնում: Տնւոեսականգործունեության նոր ձները թույլատրում էին մեու

սածմանվելէր, Ազդաբանորեն ծացնել բնակչության լ|ստությունը: Համայնանցումով որ նույնիսկւպարղաղույն երկրադործությանն ե երկրագորմեծանալ էին ջի չափերը մեծացան չարունակում ղուզբնթսց:Վաղ նախամրապնդմանը ծականնուուսկեցության ՀանադարյանՀամայնքներում սովորաբար ապրում եր մի քանի նույնիսկ, մի քանի Հաղար մարղ: իսկ աուսնձին ղեպղքերում, րյուր, նման չաւինրը ն նսւուսկյւց կենսակերպը ւսրդեն կոլեկտիվների ն քաերեխաների ծնունղը Համարյա թե չէին սաճշմանափակում որոչ չափով կրճատվեցՀամայնքնւսկը: Համաւղզաւոասխանաբար, առավել Հազվադեպղսրձան ների միջն եղած Հեռավորությունը, ն երկրազործաղեպքերը: Երկրագործական մանկասպանության առւսջինանդաՀասարակություններում կան-անասնապածական ձղտում, ինչը որոչ մը լինելով, նկատվեց բազմաղավակության են մւանՀասարակություններում կապում այդպիսի գիտնականներ Հեւո: Սննդական աչխատանքիօղտաղործմանՀնարավորության լինելըն երեխաներինոչ միայն մթերքովառւսվելասլածովված նվաղեցրին մայրական կաթով կերակրելուՀնարավորությունը Ավելի Հաղվաղեպ սկսեց կիրառվել մանկական մածացությունը: ավելի բարձը կենսամակարառմամբ Ընդճանուր Հերոնւոիցիղը: միջին ւոնողությանմեծացմանը: դակը նպաստեց մարդու կյանքի Ընդ որում կրճատվեցտղամարղկանց կանանց կյանթի միջին ւոնողության մինչ այդ եղած չատ մեծ ւոարբերությունը: գործոններիազայղ բոլոր Տնտեսական-ժողովրդագրական Է Հրավիրվել այն դեցությունն ուղղագիծ չէր: Ուչադրություն փաստին,որ սկզբնականչրջանումւնցումը երկրաղործական կյանքի միջինւոնողուկարող էր փոքրացնել նսւոսկեցության ն կարծիքն,ըստ երնույթին, իր Հասսւուսւոումն է Թյունը, այդպիսի Դա որոչ դիտարկումներում: ղտնում Հնէաժողովրդազրական են Հին ւոնւոնհսաձնից նորին անցնելու վելի Հաճախ բացատրում ղժվարությունւոնտեսական ժամանակ առւսֆացող բաղմաթիվ մեծ խտությանւլայմաններում ւոռարափոներով ն բնակչության դմ ժամախիկ Հիվանդությունների Բայց միայն բոնկումներով: տնտեսությաններուժի իրացունակավորանկում էր արտադրող մից առաջ: ու

տս-

ռ

ՍԵՌԱՏԱՐԻՔԱՑԻՆ

ն դույքը:կնոջ ն խոչանոցային կուլտուրաները բանջարանոցային

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՑՈՒՆԸ

Ուչ նախնադարյան Համայնքում պաշպանված աչլւշատանքի բնական բաժանումը էր ռնուստարիքային օժանդակում ւսյն Շւաւոուկլսմրբերի ղոյությանը,որոնը նեինիրենց իրավունքներն մեկուսպարտականությունները, ղաղտնիծեսերը,կննցաղային Հենց ւայղ ամրւսպնդված սացումր ն ույլն: Հաճախ զարգացման նտտակեցությանն մչակութային ընղ անուր վերելքի փուլում տեղի էր ունենում այդպիսի|սմբերիորոչակի ինստիտուտիկարգավիճակի ձնավորում, Հանդես էին գալիս ամուրիների, աղջիկների,տղան կանանց մարդկանց ւոները: Ամենամեծ նչանակությունը նախկինիպես տրվում էր տղամարղկանցլոմբերին, ն ամենատարածվածը Հենց տղամարդկանց ւոներն էին: Այստեղ կաղմակերպվումԼին տղամարդկանցժողովներ, կատարվում էին չատ աչխատանքներ,անցկացվումէին ծիսակատարություններ, պածշպանվումէին պաչտամունքի առարկաներ,ընղունվում Լին Հյուրեր: Այստեղէլ քնում էին բոլոր ամուն նւսն բոլոր տղամարդիկ: իսկ Հաճայլխ՝ բիները, կանանց ինիցիացիայի ծեսը չանցած դեռածչասներիմոււտքըտղամարղկանցտներն արզելված Լր: ԲազմատոՀչմՀամայնքներում յուրաքանչյուր տոմ կարող էր ունենալ պաչւտամունքայինծիսակարգերնանցկացնելու իր տղամարդկանց տունը: կանանց տները Հանդիպում էին չատ ավելի սակավադեպ, ընղ որում, դրանք այն տներն էին, որտեղ աղջիկներըքնում էին ավագ կանանցՀսկողության ներքո: Այնւոեղ, ուր կանանցտներ չկային, սեռերի մեկուսացումն իրականացվում էր ւողսմարդկանց իսկ կաւռունըբնակավայրերի կենտրոնում, նանց երեխաներիկացարանները ծայրամասերում ւոեղաղրելու միջոցով: Տղամարղկանցտների բացակայության պայմաններում, օրինակ, Ամերիկայի Հնղկացիների չատ ցեղերի մոտ սեռերի էր Համայնական մեկուսացումն իրականացվում ւոներումՀատուկ ն կեսերի Հարթակների առանձնացմանմիջոցով: առանձնանումէին ոչ միայնւտոարածական առումով: Շատ Հաճախ Լին աչխթատել ւուղամարդիկկանայք չարունակում ն սնվել առանձին-առանձին:Տարբերակվումէր ւողամարդկանցն կանանցանձնական սեփականությունը: Օրինակսլապուասների չատ ցեղերի մուռ տղամարդիկ տնօրինում էին տնկած ծառերը, խողերը, աչիատանքիգործիքները,կանայք՝իրենց աճեցրած ու

ու

Սեոերն

ու

ու

Էր Համարվում ւսյն միայն սեւիականություն ծամատեղ ւողամարդու ւոունը, ուր ապրում էր կինն իր երելսաների Հետ միասին: ն, ծւստկառլես, ԱրնեՀւսրավային Ամերիկայի Նոր Գվիննայի, է մի չարք ցեզերիմուտՀենցւսյդ ժամանակներին լյան Աֆրիկայի խմբերիինստիոոււռիկարզավիճակի ւռարիքային վերաբերում ապինայե Ամերիկայի Այսպես,օրինակ,Հարավային ձնավորումը:

ցեղի մեջ Հստակորեն տարանջատվում էին ինիցիացիայիծիսակարզըչանցած երեխաներնղնռաձասները,ինիցիացիանանցած ե. ամուսնանալու իրավունք ձեռք բերած պատանիները,երիտաու

սարդ

Հասուն ւողամարդիկ,

ե Հիսուննանցծերունիտղամարդիկ

ները, որոնքկազմումէին ՀամայնքիխորՀուրդը: Տարիքայիննույնքան կարդեր կային նան պապուասներիորոչ խմբերում: Պաւտանիներն երիտասարդւողամարդիկՀիմնականաչիատուժն էին: Հենց նրանք էլ կաղմում էին զլխավորոազմականուժը, որովչՀեւոն միայն մարտում աչքի ընկնելով նրանք կարող էին անցնել ւուսրիքային Հաջորդ կարգը: ինստիտոււոի կարզավիճակ ձեռք բերած էին ավելիսակավ ն ունեին ոչ ավելի խմբեր Հանդիպում կանանց քան երեք աստիճան, դեռնս չծննդաբերած աղջիկներ, առնվազն մեկ երելսա ունեցած կանայք ն սպառավներ:ինչւլնս տղամարղդկանց, այնպես ել կանանց առավել բարդ ւոարիքային կարգեր Հայւոնի են Արնելյան Աֆրիկայի ժողովուրդների մեջ, բայց դրանք Հասարակության ուսումնասիրվել են արդեն նախնադարյան քայքայմանփուլում: ՍեռատարիքայինՀիմնականխմբերիդիրքը չարունակում էր բաժանմանմեջ ունեցած ղերով ն. ւոոծշբնորոչվելաչխատանքի մական սեփականության նկատմամբնեցած Հարարերությամբ: Երկրագործությանն անասնապածությանմնջ, ինչպես ասվել է, Բւսրձրմասնաղիտացզբաղված էին ե՛ ւողամարղիկ,ն՛ կանայք: մեջ նավկինի պես իրենց նչանաված յուրացնող ւոնւոեսության ինչպեսորսորդությունն ձկնորսուկություննէինւպածպանել ու

ու

ու

այնպես էլ Հավաքչությունը թյունըւողամարդկանց, կանանց Հաէր ոլորտն ամբողջաւղես վնրաբերում Տնայինւոնւոնսության մար:

կանանց: Ե՛| կանայք, ն/ տղամարդիկ Հավասար իրավունքներ Մատրիլոկալ նկատմամբ: ունեին ւոոշմականսեւիսկանության ւոշմական Հողի կամ ուքսորիլոկալ բնակեցմանւլայմաններում

կանայքէին, դերաղանցապես ւոնօրինողներնկարգադրիչները ու

պատրիլոկալ

ձկնորսներին Հավաքողներիցեղերի մեջ, Զարդացածորսորդների, մեծ մայսնազերազան-ընղծակառակը, ւոսրածումուներբաղմայրությունը, դեպքում այստեղ կենսամիջոցներիՀիմնավորապես՝ լեիրատը, նում ն չրֆանու կան Հայթաայթողըւողամարղն էր: Բանի որ սկղբնական

կամ վիրիլոկալ բնակեցման իկ առմամբ ուչ նախնաղարյանճացաղես տղամարդիկ:ԸնդՀանուր տնտեսության մեջ նորմա էր մնում մայնքում կենսատւպաՀովման ն կանանց տղամարղկանցՀավասար էր ԴԻ ակ բրիչային երկրազործությամբ ղրբաղվողների մեֆ, կնոջ աչիլսատանքը,ստացվում էր այնպես, որ ւոնտեսության մեջ (ն ոչ միայն դառնումէր ւոնայինւոնտեսության)սռացաւտարը են միսիոներական իրոկեղզները կինը:«Առանցկանանց,-ւսսել կտայինք Հաղորդումների Հեղինակներից մեկին,- մենք քարչ դանում մ Հեն Հննց են ցանում, Սանալ ն, ք անի որ մեր ե որ հրկրում կանայք գոյություն, քանի խղճուկ ւոնկում, ՀացաՀատիկն բանջարեղենաճեցնում, սնունդ պատրաստում ծւմար»: Միաժամանակ, ւողամարդկանց. երեխաների կողմիցլիովին մենատիրությանենթարկված ճեղիտղամարդկանց նակարեր տնտեսաձնիզարգացումը նրանց Համար սկսեց ապան. Հասարակական կյանՀեղինակություն, Հովելառանձնածատուկ քում տիրապետողներըտղամարդիկ էին ն ոչ թն կանայք: Այդ պատճառով էլ ժամանակակից ազզարանության մեջ իրավացիորեն ուչաղրություն է Հրավիրվում այն փաստին,որ արդեն ուչ մեջ Համայնքում ծնունդ առան Հասարակության նախնադարյան

որով Հետն.

-

'

տեղ-տեղ Հաճախ գործում Լին տնտեսության երկու ձներն էլ,Հեւո: մասնակցությունը: մակնությունը ճամաղրվում էր բաղմայրության այղ

ԱՈՈՒ

մեր

"

են

ու

Այն նույն փուլում, կապված կյանքի տնողության աճի ն ղդործունեությանընդշանուր բարդացմանՀետ, ցիալ-տնտեսական ավելի Հստակորեն ընդգծվեց տղամարդկանցավաղ տարիքային խմբի գերիչխանությունը, որի կոնկրեւտարտաճայտությունների մասին, զլխավորապես սոցիալ-պոտեստար կազմակերպության մասին կխոսվի Հետագայում: սո-

Օ

ԱՄՈՒՍՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ԸՆՏԱՆԻՔԸ

վաղ նախնաղարյան Համայնքի ւիուլում չարունակումԷր ւսյն ինչես ն նւսխկինում, ւտիրապետել զույգային ամուսնությունը:

Հեչտությամբ լուծարվում եր կողմերից մեկի ցանկությամբ ն էր խմբային Հարարերությունների Հատկանիչներով: ուղեկցվում ցեղերի մեչ ավելի Վաղ արտադրող տնտեսությամբ ապրող նան Հաճախ էր Հանդիպում մասնակիորեն, բազմակնությունը, սորորատի երնույթը, քանի որ երկրագործության մեջ կնոջ դերի մեծացումըառավելչածավետ էր դարձրել մի քանի կին ունենալը:

Այսպես, վաղ

րաղ-

Հուրոններիմեջ 17-րդ երկրագործ իրոլեզների ե.

իսկ էր ունենալ կանալը», «րացուցիչ կարող տղամարդը դարում բացիայղ,կային մե՛ջ, Հուրոնների ամուսիններ»: կինըզ̀րացուցիչ

էին ղեկց կին ուղեկցում ն ծովային թլինբիթների որսորդներին: Զարգացած ձկնորսներ / բ ՂԲ աղվող նրանց Հարնան ալեութների մեջ, ազանորսությամ, ը Դ"Ղ նեն ալ ն երկու մ էր ն «կնոջը ըստ ի. Վննիամինովի, թույլաւտրվու ամուսին,որոնցիցմեկը զլխավորնէր, իսկ մյուսը՝ օգնականը,կամ, ռուսներն ը են անվանում՝ կիսրարը»: նալակինիսլես լայնոԸշՐԸ ինչպնա չոլ րեն պածպանվելէր ն Հաճախ նույնիսկ |սրախուսվումէր մինչամուսնականկապերիազատությունը,բանղի աղջիկը պիտի ապաԱմուսնությունները ցուցեր երեխա.ունենալու իր ունակությունը: դեռես երկար ժամանակ կրուս-կուղննայինբնույթ ունեին, սակայն (ն ընղլայնմամբ կապերի ՀամայնատոՀմական միջն կոլեկտիվների նան

որոնք աղջիկներ», «որսորդների «որսորդների աղջիկներ», որոնք իիբրն բր ՞

Է

ու

|

|

վերացավամուսնուԴրանով վերացավ: առաջացավ բնույթը, անծրաժեչտություն փոխանակային թյան դիմաց: փոխճատուցելկնոջ աշխատուժի դայում Համարյաթե

նան

ն

Վերջինսսկզբում ուներ կնոջ ղիմաց աչխատանքովՀատուցելու 4ե, իսկ Հնտագայում,Հեղինակարերտնտեսությանղարզացմամբ, ստացավ զլխավորապեսամուսնականփրկագնի,զլխագնի ձն: Դրա Հեւտ կապվածսկսեց ճել մերձավորաղգականների ղերը, որոնք օզնում Լին վճարել փրկազինը,ն սկսեց զարգանալանչամիջե ամուսնական ռալայնույնիսկ մանկաշասակների փաճչասների, պայման) կամ մանուկների (օրորոցայինպայման) ամուսնության մասին: Սկսեց զարգանալ նան Հարսանեկանծիսակարդը: Եթե ն տղամարդը պարզապես Հայտարարումէին նախկինում կինր մասինկամ այղ մասին ամուսիններդառնալուիրենց ցանկության ծանուցում էին որնե այլ եղանակով, ապա Հիմա երնան եկավ

Քիչթե չատ բարդ ծիսակատարությամբ նչելու միությունը նրանց սովորույթը: ծարաղատների երկուկողմերի մեջզլխավորը Ծիսակարզի

միջն նվերներիփոխանակություննէր: Այղոլիսիծես կարող եր լինել Հարսնացուի, ավելի սակավ փեսացուի. ծիսական կամ ձեական առնանղմանսովորույթը: ՀարսնացուիՀամարաչխատանքովվճարելու ն նրա ծիսականառնանգմաներնույթը զարգացած որսորղներ ն 4կնորսներիտելմենների(կամչադայլների)մնջ լավ է նկարազրել Ս. Պ. կրաչենիննիկովը.«Երբ կամչաղալը,իր ՀամարՀարսնան ոչ թն իր բնակատեղիում), ցու ընտրելով(պարտադիրձնով օտար նա է բնակվելու ցանկանում է ամուսնանալ, չոեղափոխվում Հարոիր մտադրությունը Հայտնելով բնակավայրում: Հարսնացուի նա է սկսում աչխատել,ֆանալովցույց տալ իր նացուի ծնողներին, ճարալկությունն քաջությունը, ճորտի նման ծառայություններ աներոֆր, մատուցելով բոլորին նհ, առաչին Հերթին, ապաղա ն Հարսնացուին,որից Հետո թույլտվություն է խնղրում ղոքանչին ու

նա Ով բոնում է Հարսնացուին, Հւսջորդ բոնել Հարսնացուին... մւոնում գիչերը անարգել

է

մուո ն Հարսնացուի տանում

Հաջորդ օրը

ւսուսնց

է նրան իր բնակավայրը»:

որեէ ծիսակատարությունների Գիտությանմեջ երկար ժամանակ տիրապետումէր այն կարՀնադույն ն ծիքը, թե Հարսնացուի առնանգումը ամուսնության էին լայնորեն տարածված 4ն էր: Դրա ապացույցները տեսնում Հարսանեկանծեսի ժամանակփեսացուի կողմիցՀարսնացուիբոնի Հափչտակմանն նրանց ՀարազատներիՀեւո ծիսականթչնամության նմանակումներիմեչ, որ Հայտնիեն նախնադարյանչատ ցեղերի, իսկ վերապրուկներիձնով, նան ամենազարգացածժողովուրդների մուռ: ՍակայնՀետագայումպարզվեց, որ Հարսնացուի երբնէ Հաղվաղեպ րացառություններով, իսկական առնանգումը, ձն: Այղ զոյություն չի ունեցել իրրե ամուսնության գերակչոող պատճառովէլ ներկայումսլիովին Հրաժարվել են այղ տեսակետից ն Հարսնացուիծիսականառնանգմանսովորույթը բացատրումեն ՀարսանեկանՀակամարտությունների այլ կերպ: Մասնավորապես, ողջ Համալիրը Համոզիչ կերպով մեկնաբանվում է իբրն սնռերի մեկուսացմանն սեռական արգելքներիխախտմանՀետ կաղված երնակայական վտանգները կանխելու ձգտում Հարսնացուի նմանակությամբ: Բացի այղ, այդպիսինմանակումառնանդգման ների Հանդես զգալու Համար որոչակի դեր կարող էին խաղալ

բաժանվել Հարաղատներից բնույթիղործոնները՝ Հողերանական ն այլն: ցուցաղրումը չցանկանալու բնակեցումըուչ նախնադարյան Համայնքում Ամուսնական

ն ինչպես մատրիլոկալ, այնպես էլ պատրիլոկալ կամ ուքսորիլոկալ վիրիլոկալ էր: Առաջինն, րուո երնույթին, Հանղիպում էր ւսվելի մեջ, րստ առկա Հաչվարկների, մեծ Ամերիկայի ցեղերի Հաճախ: ընտանիքներումմայրաբնակամուսնությունը 2-3 անդամ զերաէր Հայրաբնակ ձենին:Օվկիանիայիցեղերի մեջ այղ երզանցում կուսը, ինչպես նան ամբիլոկալությունը,Հանդիպումէին Հավասար ինչպես տեսանք վերը, Հաճախականությամբ:Միաժամանակ, ն ՀավաքողներիՀասարաձկնորսների ւլարզունակորսորդների, կություններում առավել Հաճախ Հանդիպում էր պատրիլոկալությունը: կարողէ ստեղծվելայն տպավորությունը,թե տնտեսական գործուննության նոր ձներին անցումով պատրիլոկալությունը սկսեց փոխարինվելմատրիլոկալությամբ:Սակայն ամուսնական բնակեցմանկարզի այղօրինակփոփոխությունազզաբանությանը ւոնւոեբաննւսյլ է: Պարզ յուրացնող չէ: Ըստ հրնույթին Հայոնի Էին վերջերսւպածպանվել մինչն սությամբՀասարակություններից որսորդներին ձկնորսներիթափառաչրջիկ,պատգերազանցապես Հասարակությունները,այն ղեպքում, երը առավել կայուն րիլոկալ ւոնտեՀասցրել էին անցնել Հասարակությունները մաւորիլոկալ երկրադործությանմեջ կնոջ սության նոր ձների: Միաժամանակ, մեծ դերը կարող էր նպաստել մայրաբնակության աչխատանքի ամրապնդմանը,իսկ Հեղինակաբերտնտեսության զարգացումը` անցմանը Հայրարնակության: Որպես ամուսնական բնակեցման անցումային ձն Համարյա ամենուրեք լայնորեն տարածված էր ավունկուլոկալությունը"'բնակեցումը տղամարդ Հարազատների, բայցոչ թե Հոր,չայլմորեղբոր մուռ: բաչխմաներնան զալը, որի ժամանակՀայրը Աչիւատանքային նյութական Հնարավորությունէր ստանում Հողալ իր երեխաների կարիքները,իր Հերթին Հարուցեցզույգայինամուսնության,ոմանց ամրապնդումը:Սեռերի կարծիքով"ծագումը, մյուսների պնդմամբ կինըավելի Հակառակ,ամուսինն մեկուսացմանը չարունակվող մոտ դալ սկսեց երնեան նրանց Հաճախ աչխատում էին միասին, ընդՀանուր ունեցվածքը, իսկ Հարսանեկանծիսակատարությունը, օրինակ, սլապուասներիզգալի մասի մեջ, սաշմանափակվումէր նորապսակներիՀամատեղ սիմվոլիկ խնջույթով: Աստիճանաբար ու

ավելի Հաղվադեւպղարձանւսմուսնալուծությունները: Պատրիլոկալ Հեղինակարեր տնտեսության ղարղացՀասարակություններում ն սոցիալականկարգավիճակիբարձրացմամանը ւողամարղկանց սինների ւտոչմերի ն ներտոչմային իսմբերի մեջ, որն արտաչշայտովում էր տոծմական ծիսակատարություններիննրանց մասնակցեավելի Հաճախ Հայրերն աչխատում էին անձնական Մի լսոսքով,արղեն իրենց երեխաներին: ւիոլսանցել ունեցվածբրը էին ղույդային Հեւոսդա փոքրկամ միակազմ ընտւսնիքի՝ ղզացվում (մոնոդամ) ընտանիքի վերափոխվելու ինչ-որ սաղմեր: Սակայն դրանք դեոնս սաղմեր էեն: Թեն ղույղային ւոնտեսականն սոցիալականֆունկընտանիքի ցիաները որոչ չափով ընղլայնվել էին, այն նախկինի պես ուներ անչամեմւատ քան Համայնատոծշմական փոքրընչանակություն, կաղմակերսությունը: Զույզայինընտանիքը,տոծմականսեւիականությունից անջատ, երկու ամուսինների Համատեղ սեփականական իրավունք ուներ այնպիսի Հիմնական արտաղրամիջոցի նկատմամբ,որսվիսինՀողն էր: ԱմուսիններիՀամատեղչարժական ղույքն էլ, բացառությամբ բնակարանի,Հաճախ մեծ չէր ն իր քանակով նչանակությամբ մեծ չափով ղիջում էր նրանց առանձին, վնաս էին անջատղույքին:Եթեկինը կամ ամուսինը ւկատածարար

Ավելի

ու

ու

աւա ւվզաւտկանող դույքին, Հւսսցնում միմյանց

յուրաքանչյուր կող-

մը պարտավոր էր Հատուցել վնասը տուժածին կամ նրա Հարաէին ղույքը Տղամարդկանց ժառանգելուն Հավակնում ղաւոներին: Հաչատ ոչ միայն նրանց երեխաները, ւայլնւոոՀմակիցները, որոնք ճախ տիրանումԼին ղրան: ՄայրականտոչՀմում բնակեցմանղեպքում տղամարղը, տեղափոլխվելով կնոջ տոՀշմայինխումըը, իր տնտեսականկապերըչէր խզում սեփականտոչմակիցների Հետ ն ընակնցման էր «երկու ուն Համար»:Պատրիլոկալ աչխսատում ժամանակնույնր ստիպվածէր լինում անել կինը: ԱյդպիսիերկվուԹյունը Հատկապեսնկատելի էր բաղզմատոչմՀամայնքներում,ուր ներչամայնականամուսնություններ, ն ամուսիններից ոչ մեկը չէր փոխում բնակավայրը: ԸնդՀանուրառմամբ, ուչ նախե ծւմայնքը Համայնքի փուլումզույղային նադարյան ընտանիքը ղտնվում էին ուժեղացող Հակամարտության պայմաններում: Որքան ամուր էին մնում Համայնականկապերը, այնքան թույլ էր

կնքվում էին

էր ընտանիքը, ն, ընդձակառակը, որքան ամրապնղվում ընտանիքը ւսյնքանթուլանում էր Համայնքը:

Տրոբները: Դրանքնկարազրված են, օրինակ,երկրազործների

րիանյան կղղիների մելանեղիացիներին. իրոկեղների,ղարզացած կամ բնակեցմանմատրիլոկալ Նրանցբնորոչէին ամուսնության նան դիսլոկալ կամ ււմբիլոկաղ եղանակնեՀաճախ ավունկուլոկալ, Հեւո

Դրանց միջուկը կազմում էին կանայք իրենց երեխաների սւսկայն չատ ամուր էին կապերը եղբայրներին, Հւսմււմիասին, Հեւո: ի դոր պատասխանարար, Հակաղրություն մորեղբայրների կանանցկապերը ամուսինների,իսկ նրեխաներիկապերը Հայրերի Հեւ ողջ ւրդյունքը նոր միայն էին:իր աչխթատանքթի նչմարվում Հանձնում Լր ոչ թն կնոջը, այլ ամուսնացածբրոչր, իսկ տղամարղը ստանում ինքը, գլխավորապես,սնվում էր այն մթերթով, որ կինն ն Հովանավորը էր իր եղբորից: Երելսաների դաստիարակը զբաղվում որն նույնպես ոչ այնքան Հայրն էր, որքան մորեղբայրը, ն էր նրանց ճակատազրով նրանց էր փոխանցումիր ունեցվածքը: Հետ ստացել Քրոջ զավակներիսերտ կապը իրենց մորեղբայրների է ավունկուլատ՝ անվանումը:Մայրական մեծ ընւուսնիքները

րը:

բառիբունիմաստով,եթե անվանել նույնիսկ դժվար է ընւուսնիք են ընտանիքիկարգին, վերազրում ղրանք ո մանք ազդարաններից են ւոոմի սւռորաբաասլամյուսներնւսյն Համարում ռլարզաղզես շենց իրենք' չէին Համարում ընւոանիք ժանում: Այն մեր ըմբոնմամբ մոտ «սուսու բնիկները: 0րինակ` Դորու կղզու մելանեղիացիների կաղմը, բառով նչվում էր միայն մայրականզծով Հարաղատննրի նան Հորը ընղզրկող իսկ այնպիսիբառ, որ նչանակերիր կաղմի մեջ ե

ղոյությունչուներ:Հայրենականւսղ ղարաբջիջ,ընդծանրապնաս

նության մեջ առաջարկվելԷ «ոողյա» անվանումը: մեծ ընւունիքները, որ վարՊատմականառումով մայրական են վաղ նախնաղարյանճամայնքի կածայնորենվերականգնում են զույդային ըեդարաչրջանիՀամար, Հնարավոր է, նախորդել ոչթե իբրն սլածւպանվեցին նրանք Հեւտադայում Սակայն ւուսնիքին: ւոարբերակ,որը ղարգացման ղուղաչեռ վերապրուկներ,այլ որպես առաջացման դասակարգերի մինչն մի չարք վայրնրում գոյատենց

(տե՛ս Հեւոսգայում): ընտանիքներում Այղպիսի ժամանակաչրջանը

մեկուսացման ւոնւտեսական երնան էին դալիսՀամայնքներից քան ընտանիքղույղային ղանղաղ, բայցավելի Հայտանչանները,

ես

ներում: ռ

ՀԱՄԱՑՆԱՏՈՀՄԱԿԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆԸ

Բարձր մասնազիտացված յուրացնող ն վաղ արտադրող Համայնատոչմականկազմակերպությունը ւտնտեսություններում չկրեց, սւսկայն ղդգալիորեն ւփուիոխություններ սկզբունքային ե՛ Համայնքի կառուցվածքին, ե՛ Դա է վերաբերում բարդացավ: ւտոչմականկապերիբնույթին: ՆախորդփուլիՀամեմատությամբկտրուկ աճել բազմատոմ քանակը:Մի դեպքումղա Հւսրուցվելէր աչլսաՀւսմայնքների ւվլածանջներով,այլ ղեւլքերում ւոսնքի կոուլերացիայիՀարաճուն թելադրված էր ամուսնական մատրիլոկալ ւլայմաններում ւտղաէ, որ Հասարակական տնտեսականչաՀերով:Պարղ մւսրղկանց ու

բնակեցմիայնՀամաւոեղ երկոււռոշմերիանդամների առնվազն ման անմիջական դեպքում տղամարդիկ կարող էին ւպածպանել

Հետ: Եվ քանի որ ամուսնական կապերըիրենց ազգակցականների կապերիչրջանակն այդ ժամանակ ընդլայնվել էր, Հեւոնաբար բազմատոմՀամայնքները սովորաբար բաղկացած էին տոշմակիցներիոչ թե երկու, այլ մի քանի խմբերից: Այդ խմբերիցյուրաքանչյուրիանդամներնիրենց կանանցկամ ամուսիններիՀետ Հաէին միւոնսակենթաՀամայնք: Վերջիններս, մայնքիմեջ ձնավորում իրենց Հերթին, կարող էին բաժանվել ավելի փոքր, օրինակ` վերը ձգտող բջիջների: Հիչատակվածմայրականմեծ ընւտտանիքին ԱյդւզիսիՀամայնքներումառանձին ւոոչմերի միջն չէր կարող մրցակցություն ե, նույնիսկ, թչնամություն: Այնինչ չառացանալ լայն կոուղերացիայի,Հարձակումներիցպաչտաչլսատանքային ն այլ ւլաչանջում Լին Համայնքի անդամւլանվելու կարիքները Դո կյանքի կոչեց ներծամայնական ների Համախմբվածություն: զանազան կառույցներ: Օրինակ`առանձինւոոՀինտեգրացիայի ւոներիկողքիներնան եկան սլաչտամունքի մերիտղամարդկանց Համայնականժողովների Համար տղամարդկանցտներ: կաղզմախնջույքներ,ԱԱԱ եկան ընդՀանուր կերպվումէին Համատեղ

որոնքւսվելիՀաճախ մեջ ւլաչտամունքներ, ծազում Էին Համայնքի մւոնողւոոծմերի ամենածինկամ ամենատարածված ւլաչւուսմու նքից:Հարնան Համայնականները կարողէին միմյանց կոչել

արյունակից ազղզականնչանակող ւնվանումներով, ինչպես այդ արվում էր, օրինակ, ՀյուսիսամերիկյանՀնդկացիներիչաւո ցեղերի մուո: Համայնքների Համախմբմանընպաստում էր բաղմատոչմ կառուցվածքի սղայմաններումՀնարավորդարձած ներամուսնությունը' էնղոգամիան,որն այդ փուլում բնորոչ է ավելի մեծ թվով, Հաւոկապես խոչոր Համայնքներին:Սակայն լինում էր, ինչպես, ցեղերի մեջ, որ 4նավորվում էր Հակառւսկ օրինսկ,ՍտորինԱմուրի կարգը' տեղային, Համայնականարտամուսնությունը, Էէքսողամիան (այսպես կոչված «ղոխա) կամ «դուխա» ինստիտուտը),որն ււվելի նս Համախմբումէր Համայնականներին: Աչխատանքի լայն կոուղերացիայի,ապրանքափոխանակուՀաճախնան լսաղաղ ՀարաԹյան, Թչնամիներից ւպաչտպանվելու, բերություններ պածպանելու,ամուսնական կապեր Հաստատելու ւպաչանջւմունքները նպաստում էին միջճամայնքայինմակարդակի կապերի ամրապնդմանը: Դրանօժանդակում ն խթանումէր Հեմիջն կաղինակաբեր ւոնւտեսության ղւսրզացումը: Համայնքների նոնավոր նվիրափոխանակությունն ուղեկցվում էր խնջույբներով, օրինակ' նչանավոր «խոզի տոներով» պապուասների մուռ, որոնք այդ առթիվ մորթում էին ամենալավ, Հաճախ Հատուկ այղ նպատակովբտված խոզերին: Միջձամայնքայինկաւզերի ամրապնդումընւլաստեց մեծ մասամբ ավելի վաղ ճանդես եկածայնպիսիինստիտուտների զարգացմանը,որպիսիքէին Հյուրադուղցիան"(որդեգրումը ): ընկալու Թյունը, եղբայրացումը, ն Տոշմական կապերը տոշմական կազմակերպությունը ուչ նւսխնաղդարյան Համայնքի փուլում ավելի բարդացան: Այղ Հիմբի վրա որոչ գիտնականներենթաղբում են, թե տոչմն ընղծանրապես ծնվել է միայն այղ չբջանում: իրականումայն դարձել էր ավելի առատ

ընղդծված: ԱռւջինՀերթին բնակչության աճով ն դրա Հետ կապվածնոր տոչմական կաղզմակերպությունը ղարձավ խմբերիառաջացմամբ ավելի ճյուղավորված: Տոչմերըբաժանվում էին ներտոչմային խմբերի, վերջիններս տոչշմակիցների ւսվելիփոքրիսմբերին այլն: '

ԴոսենթաՀամայնքներիառանձնացմանըղուղաձեո ն, Հնարավոր է, ղրան նախորդող պայմանավորող գործընթաց էր: ի ւուսրբեու

րություն տոչմերի, որոնք իրենց ծազումը վերազրումէին չատ

Հե-

նւսխնիների, ներսոոչմային խմբերի առասպելական ուսվոր,Հաճախ

սերունդտոչմակիցննրըթիչ թե չատ իրական,Հիչվող նալանիների են միջաղզայնորեն կոչում ներ Լին: Այղպիսի լամրերը ընղունված կա ւյլ տերմին Քւսնիոր ւոոչմիվերաբերյալ ինիջ»"ռերմինով: խմբերըկոչում են նան ենթակլաններ: կլան", ննրտոչմային ն Տոչմերի ն ննրտոչմայինխմբերի կոտորակված ճյուղավորված անվակառուցվածքըստացել է սեզմենտար"կազմակերպություն մւերկու ընդամենը նումը: Սկզբում կայինայղպիսիկառույցների ն լե-

սեգմենտները՝ զրանց (կլանները) իրենք ւոոչմերը կարդակ՝ ): (ենթակլանները նիջները ն էր տնտեսական,սոցիալական գզաղաիրականացնում Տոծւմր

փարականկարնորադույնֆունկցիաներ (Հողի բաշխում,աչխաունեցվածքին ւռոճմանւռանքայինն նյութականւիոխօզնություն, պլաչտապանություն, վան անուններիցմեկի ժառանզում,փոխաղարձ ն այլն), իսկ ղործուննություն ւլաչտամունքային էքսողզամիա,

լինիջը տնային տնտեսության ազգակցականմիջուկն Լր: Սակայն մակարդակներ, աուսջանումէին լինիջի երեք-չորս ասւոիճանարար ն ւոարաբնաաճի ւոոչմերի ուժեղացող բնակչության որովՀեւոն նպաառավել էր դառնում անծրաժեչտ կեցման ւպայմաններում

Մելանեղիական, աֆբաչխելայղ ֆունկցիաները: ւտտակաճշարմար նյութերիՀիման վրա առուսնձնագվել րիկյանն այլ ազգաբանական

ցությունն անվանում են աստիճանաճյուղային:Այն կարող Լը լինել ): (աղզնասոային")ն երկզիծ (կոզնասուսյին" միազիծկամ մւսյրաղիծ Հետ Առաջին ղեպթում կապը տոչմի նալանու Հետամտվում էր միայն մեկ՝ մայրական կամ Հայրական զծով, երկրորղ դեսլբում՝ ն՛ ն՛ մայրական դծով:Երկզիծ աղզակցությունը Հայրական, ճւսնդիէր ավելի սովորարար Համարում նն 4ե, սակայնլինում են ղեպջինից երկրորդին միջանկյալ անցնելու թեր, որ այն ղառնում Լ ոչ թե այլ ղարզացմանտարբերակ: Թեն նոր իուլում ազգակցությունն ավելի մեծ չափով, քան նախկինում,ընկալվում էր որպես արյունակցություն, այն Հիմա էլ չէր կորցրել իր սոցիալականբնույթը: Վերն արդեն խոսվեց Հաբնան ՀամայնքիանդամներինտոՀմակիցներՀամարելու ձզտման մասին: Մի չարք Հասարակություններում (Նոր Գվինեա, Հարավային Ամերիկա) ղիտարկվել է տոշմակիցներ Համարելու ավելի Հատակձզտումը րոլոր նրանց, ովքեր ապրում Լին Հարնանությամբ, օզնում էին աչխատանքում, կիսում էին սնունղը: Հաճախ այդպիսի մարդկանց կամ ղրանց ամբողջ խմրերի էին տոՀմում իրենց Լին Հարարերությունները որոնք ապրում էին Հարնանությամբ: Տեղ-ւռեղնրանց նույնպեսՀավասարեցնում էին տոչմակիցներին, դա կարող էր Հանգեցնել Հեւտաղափոխամուսնություններիղաղարեցմանը:Այղ պատճառով Այդ էլ ՀաճախպաՀպանվումէր, նույնիսկ, ղիտոմամբ օտարացումը: ժամանակարդեն մչակվում էին Հակամարտություններիկանխման ն լրաղաղ ՀարարերություններիպածպանմանՀատուկ մեխանիզմմեկը լայն տարածում ստացած խուսափման վորույթն էր լսնամբ-յուրայիններիտարրեր սեռերի ն տարիքային կարզերիմիջն: Մյուսը, որ առավելապեսբնորոչ էր Արեաղարձային կատակելու" սովորույթն էր, կամ արտաերբ ցուցաղրական ծաղրական ղործողությունների ձզտում էին վերացնել ՀարաբերուՀայտությունների միջոցով թյունների լարվածությունը: Սեգմենտարկազմակերպություննավելի նս բարդացավ այնէին խմբավորվել ֆրատրիաների տեղ, ուր տոճմերը չարունակում կարող էին առաջացած լինել ինչպես մեկ նախասկղրնականտոչմից, այնպես էլ մի բանի տարբեր տոչմերի

սում

առաչ

անցման փուլ,

բնղզրկում

որդեղրման եղանակով: Ավելի բարդ աղուվցիւյի Հեւո, խնամի-յուրայինների

Հեւ, են ընդգրկունլինիջներ,որոնք Համընկնում Հենց տոչմերի մեծ լինիֆներ, էին փոխադարձ պաչտոլանուիրականացնում որոնք թյունը, իսկ երբեմնէլ կատարումէին Էքսոգամբջիջներիղեր, փոջր ն բջիջներ, որոնք ապածովումէին աշխատանքային նյութական վճարման (օրինակ`ամուսնական ւփրկագնի փվոխօղնությունը ներ: սաշմաններում որոնց մասնակիբջիջներ, դեսլքում) ե, վերջապես, ե. առօրյա զործուընթանում եր անմիջականկենսաապածովումը սովորաԼինիջներիսեզմենտարկաղմակերպությունը ննությունը: նույնօրինակկաղմակերալությամբ: էր Համայնքների բարլծորղվում բարդացմամբփոփոխվումէր Տոչմական կազմակերպության այն աստիճանաբար բնույթը, Հորիզոնականից ազգակցության գծով ազգակնախնիների վերափոխվումէր ուղղաշայացի կամ Հեռավոր տոշմի ցության: կողմնորոչիչնչանակությունձեռք բերեց Հետամտվող կապը, նրա ճյուղը ն. նւխնու Հեւո ծագումնաբանորեն մեջ: Այդ պատճառովէլ ւյղպիսիազգակասւոիճանը: Հեռավորության են

Այն Հաղվաղեպ:

սակայն

Դրանցից

սո-

Աֆրիկայի Հասարակություններին, `

Ֆրատրիաները

Այն նույն դործոնները,որ ւսրծնստականմիավորմանւրղյունքում: մակարղակիկապերիստեղծմաՀանդեցնումէին միջշամայնքային ն նը, նկատում էին նան միջտոչմականչփումների ղարղզացմանը երբեմն Հանզեցնում էին նոր Փրատրիաներիառաջացմանը: Հաֆրատրիաները կարող Լին լինել Էքսոզամ ն ոչ Լքսոզամ, Համարվել Հարաղատ կամ անչարաղատ, սակայն ամենաբիչը նրանք ունեին նույն անվանումը: (իսկ եթե դրանք չկային, ւս ու` անմիջականոՖրաւորիաները րեն ւոոչմերը) միավորվում էին ցեղերի մեջ, որոնք այղ փուլում ուրվագծվում էին ավելի Հստակ, քան նախկինում: Տոշմացեղային է տրամադրում Մորդաւոիլական կազմակերպության Լինիջներն ե խմբերից մբե, Հնդկա մեկր: իրոկեզ նիի ուսումնասիրած Լինիչներ մեկը: իրածիրոկեզ Հնդկացիների միավորվում վերջիններս ալստեղ ը ը րչիններ էին էին երի ութ տոմ, կազ ստեղ կազմում էին սենեկացեղը: Նրանց միջն մեջ,որ կազմում ֆունկցիաները բաչխված էին Հետնյալ ձնով: Լինիջները տնատնտեսություններ «օվաչիրներ» կազմող մայրականընտանիքներ էին: ՏոՀմերը մայրազիծ ազզականներիԷքսողամ կոլեկտիվներ էին, որոնք միավորվածեին, առաջին Հերթին, ընղչանուր սնփականական,փոխադարձժառանդման, փոխօգնության ն փոխաՆրանք ունեին ղարձ ւսվաչտպանությանՀարաբերություններով: Հեւո, որպեսկանոն, կապված իրենց տուռեմայինանունները, որոնք Այսպես,օրինակ,Բազեի էին նան տոչմակիցների անձնանունները: ւոոծմում ծնված երեխաներըստանում էին Երկարթն, ճերմակաչք ն նման անուններ: ՏոՀմն ուներ որդեգրմանիրավունք, որը Թռչուն իրականացվում էր օվաչիրներից մեկում: Ուներ ղդործնականում աածմերիք,առանձին իր: զերեղմանոցը: Ֆրաստորիան կարո տե ում էր, որտեղ ե տոժմե չէին ընդդրկվում մյուս րի մ միավորում «եղբայր» «Հորեղբորորղի» տոչմերը: Ներցեղային կյանքում Փֆրառտրիայի նույն ֆրատրիայի տոչմերը Հանղես էին ղալիս Համերաչխ, անէին միմյանց մյուսֆրատղեպքումօժանղակում Հրաժեչւտոության ես է ժամանա Ա Հ նում, ւոոչմերիՀեւո Հակա ության Րիայի էր մեջ երբ օրինակ, ցեղի Լին ա աաջեարպիթեկնածության վերաբերյալ կամ:խմբեր էին իուսղերիՀամար ն այլն: Ֆիատրիաներն կազմվումՀասարակական ձոնման ունեինիրենց կրոնական-Հեքիմական եղբայրությունները՝

մապատասխանաբար,

օրինագ

Է

կուֆրատրիաների

լ

ո

ի

Աննի արանություն

իբն Հւսւռուկռազմական միավորներ: Ցեղըւուսրածքիզերաղույն սեւիականատերնէր, կննցաղամչակութային որոչակի ընդՀանրուԹյան կրողը, Էնղողամ ամուսնության ոլորտն Լր, ե, որ Հատկապես ոչ միայն էթնոմչակութային առանձնածատէր այլն` սոցիալ-:պուռեստարֆունկցիւսներով: Սաախնաղարյան ճամայնքի փուլում իչխանության կաղակ իրավիճակի Հարցը անչրաժեչտ է դիտարկել առանձին:

կարոօժտված լ

լուո րուն Վ ըր ըն իվավան հղրան .

կ ԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ

իչլսանության կազմակերոլումը մեծ չափով պածպանել էր նախնաղարյան ժողովրղատիրության սկղբունքները: ԲոլորկառաղմականընղՀարումները)) լուծվում Լին տոչմակիցներիկամ Համայնականների ժողովում, ճանաչված առաջնորդի ղեկավարուն ւոոշմացեղային Թյամբ: Միւսժամանակ, Համայնատոծշմական

նոր ղործոններ: Ժողովներինկամ խորՀուրդներին մասնակցում էին բոլոր չափաչաս, լիիրավ տոշմակիցները կամ Համայնականները, թեն ղրանք ծաճախվերածվում էին միայն չափաՀչաստղամարդկանց ժողովների ն անցկացվում էին տղամարղկանց տներում: Որոընղունվում Էին Համատեղ, ընդ որումմեծ նչանակություն չումներն տրվում այն բանին Հասնեհն կարձեռեն միաանուէրԼ իո որ իրոք Հասնրինկարծիքների թյան ոչ թն ոմանց, թեկուղ մեծամասնության, կամբը պարտաման

«րո ոգ ն

սրանց Հեղինազությամբ աերճախոսությա Արք», ոլեկոիվ իչխանության մարմինների փոլաննթակայությունը ապաճովվել Համայնական տոչմական խորչուրդնեվարող Լր ղեկավարների,ներկայացուցչությամբ, տնտեսությունների ի

ն

բում

այդպիսիխորՀուրդների ղեկավարները մասնակցում այլ ծիսակատարություններով: ծիսակարգով յուրածատուկ ֆրատրիաների ցեղերի խորճուրղներին: Սակայն ներկայան

Հավանաբար,ֆրատրիաներնինչ-որ չափով Հանդես էին զալիս

իսկ

16-19

ն

էին

Համընդծանուր սկղբունքը նոր էր միայնղերակչոում ցուցչության սկզբունքին: Այսպես, օրինակ, իրոկեղներիմուռ մասնակցության մասնակցում էին տոշմի րոլոր ւոոչմական լսորՀուրղզներին

ն իսկ ֆրւստրիաների ցեղերիլսորՀուրղանդամները, չՀափաչաս աստիճաԱյդոլուսնատւսը ներինմ̀իայնւոոչմերիղեկավարները: մակարդակնուներ իրավասությունների յուրաքանչյուր նակարզի

Այղ նույն իրոկեղների մնջ տնատնտեսությունների լուծվում էին ներքին, տոշմական խորՀուրդներում' խորՀուրդում ՀւմւՀասարակականն ղաղափարականՀամա ւոնւոեսական, կան, իսկ ցեղերի խորՀուրդներում" տոչշմերի ւսվիոխճարաբերուՑեթյունների ն այլ ցեղերի Հեւո ՀարաբերություններիՀարցերը: էր ցեղակիցներիբարձրագույնչաղի խորՀուրդը պաչտպանում Հաստատում էր տոծմերի ղեկավարներինն կարող էր Հերը: Այն Հանրանց Հեռացնել իչխանությունից, նույնիսկ տոՀմի կամքին կառակ: Այն կարգավորումէր մրջտոՀմայինընղՀարումները, ղարկում ընղունում էր պատվիրակություններ,պատերազմէր Հայտարարում ն ոազմական խոչոր արչավանքների ժամանակ Համաձայնեցնումէը առանձին ջոկատների զործողությունները: Նան կարող էր կնքել խաղաղության պայմաններն Հաստատել միջցեղայինկապեր: Ցեղի խորՀուրդը գումարվում էր Հազվադեպ: Այդ ։զատճառով էլ, որպեսզի միջանկյալ ժամանակածշատվածներում ցեղը չզրկվեր ընդՀանուր ղեկավարությունից,իրոկեզական ցեղերի մեջ տոՀշմերիղեկավարներից մեկին ընտրում էին որոչ գերադույն առաջնորդ:Սակայննրա իրավասություններնաննչան էին, իսկ որոչումները պիտիՀաստատվեինցեղի խործրղի կողմից: Բոլոր մակարղակներիղեկավարները,որպես կանոն, ընտըըթվից: Ղեկավում էին առավել ընղունակներին արժանավորների տնտեվարների կարնորազույնՀատկանիչներնԼին Համարվում ունասական փորձը, աչխատասիրությունը,կազմակերպչական կությունները, պերճախոսությունը,սովորույթների նծեսերիիմացությունը, առատաճեոնությունը, Հաճախ նան ռազմականարվեստի ն պաչտամունքայինգիտելիքներիիմացությունը: Հասարակությունների մի մասում, որտեղ ղեկավարության ֆունկցիաները բաժանված չէին, ղեկավարները պետք է ունենային այդ դրական որակների մեծ մասը: Այլ Հասարակություններում,ուր սկզբունքը Հանդեցրելէր ղեկավարման նպատակածարմարության ոլորտների սաՀչմանափակումների, սովորական ղեկավարը, եր

ոլորտը:

տո

ու-

ու

ուսզմականառաջնորդը,Հեքիմը կամ կախարդըգործունեության լինեին ակնառու իրենց բնազավառում իտի օժտված ընղունամեջ ղեմելանեզիացների կղզու ՕրինակԴ̀ոբու կություններով: մի անձի, իԷին կավարության բոլոր ֆունկցիաները սպլատկանում րբոկեղներիմեջ կային սովորական ղեկավարներ«սախեմներ» ե ռազմական առաջնորդներ, իսկ Հարավային Ամերիկայի կուրեոն ների մեջ'սովորսկան ղեկավարներկախարդներ այլն: Լինում նան Հատուկ այն ցեղում էր այնպես, որ այս կամ նչանակություն էր տրվում գործունեության որնէ որոչակի ձենին, ասենք,ւլաշտամունքային կամ ռազմական կողմին: Այդ դեպքում «բազմակողմանի» ղեկավար ընտրելու ժամանակՀաչվի էին առնվում դործունեության Հենց տվյալ ոլորտում ունեցած ընդունակությունները, իսկ «դիֆերենցված» ղեկավարներունենալու դեպքում առավել բարձր կարգավիճակէր տրվում ունակություններիցմեկին: կային նան ղեկավարներիընտրության վրա ազղող այլ գործոններ: Այնտեղ, ուր կային ինչ-որ չափով սաշմանաղատվածտարիքային կարզեր, առաջնորղըպիտիպատկաներդրանցիցավելի արտոնյալ, ավագ կարզին: Այլ ղեղքերում նս այս կամ այն կերպ Հաչվի էր առնվում թեկնածուի տարիքը:ԲազմատոչմՀամայնքների «զայմաններում կարնոր էր, որպեսզի Համայնքի ղեկավարը ամենաբազմամարդխմբին, իսկ Համայնատոչմական պառտկաներ կոլեկտիվներիաճի ն տարաբնակեցմանպայմաններումորոչակի առավելություններ էին ստանում առաջինվերաբնակիչները:Այսպիսով, ուրվազծվում էր ղեկավարությունըորոչակի տոՀմինկամ նրա կաղմում զտնվողլինիջին ամրագրելու ձղտումը: Ավելցուկային մթերքի ն անձնական Հարստությունների երնան գալը Հանդեցրին նրան, որ ղեկավարմանինստիտուտը սկսեց կրել նան ունեցվածքայինզործոններիազղեցությունը: Մելանեզիայի, ՀարավարնելյանԱսիայի,թույլ արտաճայտվածձնով նան' Հյուսիսային Ամերիկային Աֆրիկայի մի չարք ցեղերի մեջ Հանդես եկավ առաջնորղներիյուրաշատուկ տեսակ այսպես կոչված մեծ կամ կարնոր մարդիկ: Միջազգայինգիտականտերմինաբանության մեջ նրանք կոչվում են բիղմեններ": Դրանք իրենց Հարստությամբն առատաձեռնությամբաչքի ընկնող տղամարդիկ էին, որոնք Հեղինակաբերտնտեսաճնիլայն զարգացմանպայմաններում առաջինպլան էին բերում իրենց այղ Հատկանիչները:Բիգու

ւչլւսատեին իր նրանք,ինչ-որ չափովնան նրանցՀարաղատները,

օզտին: Բիզմենին չէին ընտրում, անձը բիզմեն էր դառնում իր որը նրա Համար բաղմաթիվ չՀնեորՀիվ, բարձր Հեղինակության կողմնակիցներ էր ապաճովում ւտոչմակիցներին Համայնականնեխոչոր բիզմեններ: իսկառլնս լոչոր րի թվից: Կային փոքր բիզմեն ղառոնալուՀամար Հարկ էր, որ մարդը ոչ միայն Շւսրուսոոն առաւուսձեռն լիներ, այլն պիտիօժտված լիներ այլ ւկնառու ընդունակություններով՝ ուժով, լսելացիությումբ, կաղզմակերմարդկանց պելու ն Համողելու չնորՀքով, բաղմակողմանի, այդ թվում նան մոգական գիտելիքներով: Այդպիսի բիզմենի Համբավը, ինչպես ասում էին մբովամբ-պապուասները,ւոարածվում էր «աշխարՀի բոլոր կողմերում»: Ուչ նախնադարյանՀամայնքի փուլում ղեկավարությունը, որկամ ընւոորվում պես կանոն, ղեռնս ժառանգական չէր:Առաջնորղը էր. ինչպես իրոկեղականսախեմը,կամ էլ պապու ասների բիգմենի ճանման Հնարավորին չափ ճամընղդՀչանուր ինթն Լր Հասնում նաչման: Դրան Հասնելու Համար նա, չաւո Հաճախմրցակցելովայլ ում է, ընկնել, Հավաքա Հավակնորդների Հնւո, ձգտումէր կողմնակիցներ,կազմակերպում բաղասում էր վրաղիրով նվիրափոխանակությունը,ջանում էր չաղրության արժանանալ Համայնատոչմականիմբերի ժողովնեժաբում ն ռազմական ղործողությունների ժամանակ: Սակայն ռանգականղեկավարության նախադրյալներնարդենկազմավորվում էին: Այղ փուլում արդեն բարդացած արտադրական,սոցիաՀաճալսառաջնորդից լական գաղափարականղզործունեությունը Համեմյուս անդամների Համայնատոչմականկաղմակերպության ն մեծ ունակություններ զիտելիքներ էր մատությամը չատ ավելի ւպաչանջում:Դրանք վելի Հեչտ Լր ձեռք բներումնա, ով առավել ՀաճախԼր չփվում առաջնորղի Հետ' որղին, զարմիկը ն. այլն: պայմաններում վերջիններս ավելի մեծ Հնարավորություններ ուննինիրենց Հերթին առաջնորղդառնալու Համար:Բիզմենության առկայությանդեպքում սրանգումարվումէին բիզմեններիորդինեբի նյութական Հնարավորությունները՝ դեռես Հոր կենդանության օրոք մի քանի կին ունենալու ն Հոր Հարստություններըժառանգելու գործոնները: Դա կենսականմեկնարկի Հնարավորություն էր ընձեռում նրանց: Հաչվարկվելէ, որ այդ նույն մբովամբպապուասն փոքրերի ների մուտ խոչոր բիգմեններիորդիներիերեք քառորդը ու

.

Լրնր աչքի

ԱԱ

գե՞ ու-

ու

Այդ

:

ՀյուսիսայինԱմերիկայիՀարավ-արնելքի ՀնդկաԵրկրագործությունը ցիների մուռ: Հնագույնփորադգրանկար

որդիներիկեսը նույնպես դառնում էին բիղմեններ: Զարգացմանայդ փուլում ղզտնվողամենատարբերՀասարաեն այն տեղեկությունները,թե կությունների մասին ավելի էինւողամարդիկ: ւոոշմերն ցեղերը ղեկավարում Համայնքները, Դա վերաբերումէ թե պատրիլոկալ մայրագիծ,թե մատրիլոկալ ւոարբերությունն Գլխավոր մայրաղիծ ծասարակություններին: պատկանումեր ել միչտ այն էր, որ առաջիններում իչխանությունը էր անցնել իսկ երկրորդննրում այնկարող մեկին, ւոոչմակիցներից եկվորին։ Բոլոր ղեպքերում ժամանակակից գիտությունն այդ աստիճանըիբն մայրիչխանական չոիրապետման փուլ կարգերի ընկալելու ձղտումը այլես չի պվաչտպանում: կամ նրա ղեկավարը ինչպես նախկինում, Տոծմի խորՀուրդը իչխանություն կիրառել կոլեկտիվիանՀաճախակի ստիպվածչէր ն դամներինկատմամբ:Սոցիալականբնույթի ընտանեկան արտաառատ

ու

ու

ու

անձատների առանձին սլածւլանումը ճովելսածմանված կարգերի որքան այնքան ունեին ոչ ներխմբային, կողմից:Ընդծարումներն

կազմակերալությ Հաճախակի: էին ավելի Օուղավո

միջխմբայինբնույթ, ե սեզմենտար մանը ղուզընթաց. րնականորենդառնում

ն դեւղինրանցձգող Համայնքների ւոոճւմերի լինիջների, Տարբեր էին նվիրափոխանակության միջն վեճերնւուացանում անդամների ն բաղմաթիվ մրցակցության ամուսնւսկան խախտելու, կանոնները ե նախկինու ւ ք, Համայնատոչմական ինչպես ւյլ ւլատճառներով: նոր սղլայսւսկայն էր լսմբային սկղբունքը, ւոիրապետող նորմերում կապված էր կոնֆլիկտի մեջ ներքաչմաններում ղրա ըմբոնումը աստիճանից: Համախմբվածության վաճ իչմբերի

Լինիջի, տոՀմի կամ Համայնքիանդամներըկարող էին ։պզաչտւլանել իրենց թԹեկուղնմեղավոր յուրայինին կամ նրան Հանձնել ւոուժած կողմին: Բոլոր դեպքերում ււվելի Հաճախ սլաչտպանում վրեժխնդիր դեւղքում էին իրենց ւոոշմակցիննե նրա սպանության էին լինում: Այդպես զարգացումւուզրեց արյան կամւոոչմային յուրաքանչյուրը վրեժը, որի դեպքում սպանվածիմերձավորներից մերցանկացած սպանողի լուծել ւլարտավոր էր արյան վրեժ

ղուկուտակմանը Հարստությունների Միաժամանակ, ձավորից:

գընթաց, ավելի Հաճախացանայն ղեպբերը, երբ մեղավոր կողմը ւոուժող կողմից ւիրկազնվումէր նյութական ւսրժեքներով'կոմպոՈւչ նախնաղարյանՀամայնքի փուլում այդ նույն ղիցիաներով": ն սեգմենտարկաղմակերպության ւոնւոեսականդործընթացները մերձարյունակիցիւմբերի աճած Հւսմյուս օղակներինկատմամբ Հւնդեցրին նալխկիննորմերի վերաիմաստավորմանը: մասխմբումը խախտումը Հավասարակչոության Խմբի ներսում ւոնտեսական ծանր առավել Հանցադործություն, որպես դիւովել ւոեղ-ւտեղսկսեց Պաւլուասների մեջ նկարագրվածեն չատ քան սպանությունը: ւոոչմակցինսպանածանձըենթարկվում դեպքեր,երբ մերձավոր քանի որ վարվեցողությանայլ պայպատժի, սիմվոլիկ էր զուտ ավելի չատ կոլեկտիվը մաններում մերձավոր Հարաղատների ւրյունաքամ կլիներ: որպես կակազմակերպումը, ւոոծմացեղային իչխանության ենթարկում էր կոլեկտիվիչաՀենոն, անչատի վարքը խստորեն ւյն ւսմենը,ինչը օրենքիցդուրս Հայտարարելով բին,միաժամանակ օղակի' ցեղի բարձրագույն վնասում էր այդ կաղմակերպության

չաՀերին:

Խողաւզածպապուաս

ռ

ՄՇԱԿՈՒՑԹ Ը

Վ

Հ ՈԳԵՎՈՐ

Արտադրության զարզացու մր ն սոցիալականկյանքի բարդանախնադարյանմարդկության ցումր նոր աղդակներ Հաղորղեցին Դա ակնառու էր արտաՀատկապես Հողնոր մչակույթի վերելքին: որոնց մեջ անցած Հասարակություններում, ղրող ւոնւոնսությանն ւրվեստի, առասպելարաստեղծվել էր օզտակար ղիտելիքների, են այն Ցուցաղրական դիտելիքնոր մակարդակ: նության,կրոնի յուրացւոնտեսության ները, որ կուտակվել էին երկրազործական ման ընթացքում: Նոր հոլանդիա կղզու մելանեղիացիները դիւտեին ն աճեցնում էին յամսի 10, Հացի ծառի'՝ 14, բանանի՝ 52, տարոյի 220 ւտռարատեսակներ: էին մաիսի 11 ւոարամչակում իրոկեզները ւոեսակ ն նրանց Շայտնի Լին ւսգրուռենիկականայնպիսի եղաբարձրացումը' նակներ, ինչպիսին է սերմերի ծլունակության ն խոտերի եփուկի մնջ թրջելով: Պադրանք որոչակի արմտիթի էին ընրբածավաքիցՀետո այնպուասներըՀողը պարարտացնում Հանդես գալով Անասնապածության ւոեղ խողերինարածացնելով: ե, ղոուռեխնիկայի փորձնականզիւելիքներկուտակվել սկսվեցին |

:

:

առավել ւոնայինկենդանիների Հերթին,ընտրասերման'

բնագաարչեստականընտրության արան ցեղատեսակների խմբեր Հնարաօգւոակար

ն. մելանեղիացիների որոչ վառում: Պապուասների ն խողամայրերի վայրի էին էին խու" ամար, յուս երն աճեցնում արազ եր զուղավոր Ոսկրաբանական(օստեոլոզերի Հատուկ արտադրող դեն ԵվրոուսումնասիրություններիցՀայտնի է, գործա դարում նոր է ի քարի այի ո Ցիքի Հա ՀնազանղԼ. արվում էր, որպեազիկենղանիները անվտանգինչպես մարղու, այնպես էլ այլ կենդանիներիՀամար: Անտարակույս,չատ չուտով սածմանվեց նան այն իրողությունը, ն նրանց մսի են ավելի արագ աճում որ ամորձատվածարուներն է: Սկսեցին կիրառել կենդանիների բարձրանում յուղայնությունը

ընտելացված քոեղծում

Աա

արուներ:

գիական")

ում տանի անինե կեն որ

մամայն ոա

' երակչ հմ մը: ր, իոլա, ար մոր ուների ո

ղառնային ավելի

նան ներգործության ւսրչեստական նկաւոմամբ եր

այլ

եղանակներ:

էին միայն երկար, ւռեղ-ԿոեղգնաՀառվում

կյուլեա իք խողերը, ոլորու Սելանոզիայում ա ժան

ա

նե ունեցող

արու

ն

որպեսղիՀւասնեին

ն դրան, Հեռացնումէին նրանցվերին կրիչները: Պառղլուասներին էին Հարավային Ամերիկայի գերազանցում մելանեղիացիներին

մ

սեուանասնասլած ցեղերը:Բազմացումը Հսկելով կենդանիների ն ւռարիքային բնութագրերի անչատական առանձնաձառոկու-

Թյունների Հաչվառման նղանակով,նրանք ստացել էին ընտանի ուղտաղզիների երկու ցեղատեսակ՝լամա ն ալպակ: Հայտնիէ նան, որ այստեղ ղբաղվում Լին ծովախողուկների ընտրասերմամբ: Այդ նույն փորձնական ճանապարձով սիբիրյանեղջերվապաչները Հասան Հուռի վերարտադրության վերաՀակմանը կննղանիների սպանդը սածշմանափակելուճանապարով: էր կարգավորվում Հուոում ցուլերի ն մայրացուների քանակը: Հեղինակաբեր զարզացումը, որ պաՀանջում էր ւոնւտեսության նվերների ն փոխադարձընծաների խթանեց թվաբաՀաչվարկ, նականգիտելիքներիկուտակմանը: Մասնավորապես Հայտնիէ, որ ժամաւպաղուասականորոչ ցեղեր Հենց նվիրափոլխանակության նակ օգատաղործումէին Հատուկ պիտակներ: Հաչվի այդպիսի պարզունակ կույտեր կամ ծղոտի կապեր,վրան Հան քուղեր, Հայտնի Վի վաղ

ԱՆ

միչոցննր' քարերի

աղտրացված ՅՐ ԱԱՐԻ երկրազործական երի մեջ: հաւ Լեո ուրիչ ոնակատեղիներում թ Արի երկրազործական վե ագույն թգոագործ ւե Հ Հի վըո»լա Մ ար աարի նպատակով օգտադործվում էին արեր, «կակ ո ել լատիներեն բառր «Հաշչվային բառից:Մագում Հողաբաժանման տեղ-տեղ Հանդես եկած ոռոգմանւպաի

մադնդեր,

,

Լ

կոներ,

նք,

Հ

ղտ

ն

ՇոմՇսխտ

ա

դեղեր,

՛

ալկուլացիա»

,

:

է

ել

«քար»,

-

ն

աշ

քար»

Հանջներնընղլայննցին երկրաչափականզիտելիթների սաշմանները: Այդ նույն ոռոգումն անչնար էր առանց Հիղրողինամիկայի Զարգացած որսորղների ողմից ամննարաղմաղան խորամանկ թակարղների կիրառումը եր ղզարղացնելմեխանիկայիվերաբերյալզիւոելիքնեբը: Խնցեղենի արտադրության Հանդես գալով կատարվեցլոչորագույն ճայտնագործություններից մեկրքիմիայի ոլորտում` կավի ջրի Հնոացումը: տնում ժամանակին տարած Ը: Գոյություն ունի մի

կնի

«րոչագի Աաաա

Վախանձում

միջից

Ամանով Հորիթ ի որի իրավացի կարծիք ռաչրջիկ կենսաձնից նուտւսկյաց վիճակի անցնելով" տարածու

ախ

ատի

ա՛-

երթուղային, գծայինւզատկերացումը փոխարինվեց ստատիկ,

չՀրջագծայինըմբռնմամբ: նստակյացերկրագործը տարաձության

Հորիզոնիմուռ ավարւովող Հւասկսեցւլատկերացնել մեծությունն

մակենտրոնչրջանազծերիձնով: Դրա վրա իր կնիքը դրեց

նան

ղարգացումը, կազմակերպության ւոոՀմացեղային սեգմենտար մասին սոցիալ-կառուցվածքայինպատորը ծնեց ւռարածության Անկախիրական Հեռավորությունից, ավելի «մուտ» կնրացումներ: Էին ուվել մերորտեղ աւվրում էր Համարվում այն բնակավայրը, կամ ցեղակիցները: նախկինի Ժամանակը, ւոոծմակիցները ձավոր որոնք Հիմա էր էկոլոգիական Հաւոկանիչներով, ւզես, ընկալվում նոր ձեերի, ղործունեության արդեն կապված էին ւոնւոնսական նաւուննեկամ բերքածավաքի, ասենք, Հողը բրիչովւիխրեցնելու ն

բին արուռի Հանելու կամ ձմեուսնոցներըբերելու Հեւո: Միաժամանակ, որոչ գիտնականներիկարծիքով էկոլոգիականպատկերաէր ղտնումժւաղուզընթաց առավելմեծ ւռարաձում ցումներին մանակի՝ սոցիալական միջավայրով որոչվող կառուցվածքային Այն կարող էր Հաչվարկվել ղծային-աստիճանապատկերացումը: մեկ սերնղի (Հոր դծով աղղակցությունը կան աղզգակցությամր ն կյանքիւոնողություն է, պապի դզծով՝'երկու այլն) կամ տարի(իրաառանձնածասոկություններով քային կաղմակերպության

ժամկեւոների, կապվումեն ինիցիացիաների դարձությունները

Բայց, այլնի ւտարիքայինորոչակի կարգերում լինելու ըմբոնումը ժամանակի այսպես թե այնւվես,ւուսրածության ն սոցիալական մնում դործունեության Էր կապված ւոնտեսական Հեւո Հեւո: Սոցիալականացման Հասարակականիրողությունների նան ղեռնս պաշպանված ւլատկերացումները էին կապված ժամանակիմասին: առասւսլելաբանական նվիսեղմենտացիան, սւտորաբաժանումների ՏոՀմացեղային ն ուսզմական էին տենպաստում արչավները բափոխանակման գիտելիքների Հետագա կուղադրական ւաչիսարչազրական առաջին Երնան եկան երթուղունչումքարտեղները՝ ւռակմանը: ները ծառի կեղնի, փայտի կամ կաչվի վրա: նչանակալից զարորի օգնությամբ Հիմա արդեն ղացում ապրեց ւպիկտոդրաֆիան, նչումներ։ Այդպիսի նչումներ բարդ արվում էին բավականին են Հյուսիսային Սիբիրի, ամերիկյան Հնդկացիների,ՄեՀայտնի ն

Հեւո):

ու

ու

ն չատ ՀասարակությունԱֆրիկայի Արնադարձային լանեղիայի վրա ՀաղորդվեՀեռավորության էին ինչպես Գրանցվում ներում:

բա(նվերափոխանակության,

ճամար նախատեսվածլուրերը բիդրացիականՀարաբերություններՀաստատելուառաջարկները, լու

սիրայինուղերձները ն այլն), այնպես էլ ժամանակի մեջ

ամ-

բագրելու նպատակունեցող Հաղորդումները(կարնոր ավանդու): ԳոյուԹյուններին Հիչարժան իրադարձությունների ֆիքսումը Թյուն ունեին ւվզիկտոզրաֆիական ողջ ժամանակազբրություններ, ինչպես, օրինակ, Հյուսիսամերիկյան ղելավար Հնդկացիների նչանավոր«Վալամօլումը» («կւսրմիրգրառում» ), որւոեղ ս։լատկերների օզնությամբ ծառիկեղնի վրա գրանցված էին այդ ցեղի բոլոր պատմական ավանդությունները, աչխարչաստեղծումիցսկսած մինչն երկՀԱՅՆ րում եվրուլական դաղուԹարարներիՀանդես գալը: Որոչ ցեղերի մեջ Հաշվային քուղերըղարզացան ն վեըբածվեցին պիկտողզրաֆիայի յուրօրինակՀամարժեքների, որոնք մտքերը Հաղորդում էին ձնով, զույնով, Հան-

--

ՐՏԱ27|

Դն 7ՂՎ

ղզույցների («Հանգուցային նամակ») կամ խեցիների Հնդկա(Հյուսիսամերիկյան ցիների «վամպումը») միջոցով: Մակայն,ինչոլես ն նախկինում,ւպիկտոգրա- ""

ֆիական խորՀրդանիչների մեճ մասը, եթե ոչ բոլորը, առավել ես ամբողջպիկտո-

|

նականումչարունակվում

|

Է2

|

ԻԷ

|

(ՀԱ

ի 1լ

էին բանավոր բացատրու-

կերպլարվնատի մեջ ճիմ- կան

լմ

լ

ղրամաները ւպածանջում

Թյուններ:

|

ո2

Տ

լ:

ի : ) 1'

'

: է:

Ցուկաղիր աղջկա

մ

1)

'

Ա

պիկտո

աֆիա

նամակը իրռիրեախ

Աղջիկն(1) ապրում է իր տանը,

սա-

էր ավելի վաղ սկսված անկայն նրա մտքերը սավառնում են մեկ այլ ցումը կատարմանպայմա- մարդու (2) տան վրա, թեն այդ մարդն

նւսկանեղանակին:Գճծա-

նկարչության, դեղանկարչության, պեւորոգլիֆիկայի՞

ունի կին ն երկու երեխա (3)ն աղջկա չուրը թրն է զալիս մի պատանի(4), որի մտքերը սավառնում են աղջկա տան տան

(ժայռապատկերագրու-վրա:

«0612 Որսորդւսկանարչավի գրաֆիականդղրանցումը.

օՅ

Բ.2Վ4»:-Ճ6

Ո

ոա,

ՆԵՏ Տ0Յ. 91. Գ-Ք46. 99Փ.օծ Տ.9.9.«Փ-Ձ Փ5.թ...-' (606 օ

ՓՓ

6Շօ7

մասին էսկիմոսի պիկտոիրադարձությունների

,

ԱՑ

Ն.

է

Հոգ

ՀԵԱԱՆԳ. -Փ

Տ օօօՅ5 ՉԳՉօՓԺՓԺՓօ6օ6Փծ

օ

օ

օ.օ

օ

օ6-օ

6.00 օօ

օ

.6»թ 6.

ՄԱ... «Հ.

ՀԱԳ

ԷԺՀՖ-»5':9

օՕՉօՓ06ՓօԵօ0ԺՓօօօօօգ

օ

` ՓԺօ օօ

Ժ-

Ք

"

»օ,-

ԱՆՑ

/

՛

Հ

մեջ ւսրտացոլվումէր միտումնավոր թյան), քանդակագործության

ւլարզեցման ձգտումը, ամբողջի փոխարենպաւոկերվումէր նրա էին: ոճավորվում Հաճախ Պաւոկերները որնէ բնորոչմանրամասը: ժայռապատկերվաղ նոր քարեդարյան Այսպես,եթե Եվրասխայի են ներում Համեմատաբարդյուրությամբ ճանաչվում մարղկանց կենդանիներիպատկերները,ապա ուչ նոր քարի ղարում դրանք ՀաճախՀազիվընկալելի են: ժայոերի վրա փորագրվածնչանների ղանզվածիմեջ զերակչոում են չբջանազծերը,պարույրները,խաչերը, կիսալուսինները,կեոխաչերը ն արեգակնային լուսնային Այս երնույթը զրանցվելէ նան ազղաբանոմյուս խործրղանիչները: ղարդացման մեֆ, երի ուչ բեն, օրինակ՝ ւսֆրիկյանղիմակների ակնառու նախնադարյանՀամայնքներիղարգացմանըղզուղզընթաց ե ղանակը: է դառնում կատարման կերւլարվեստում ւզայմանական խիստ լայնորեն տարածվեց դեկորատիվուղղությունը, այսինքն՝ առարկաների,մասնավորապեսՀազուստի,զենքի ն առօրյա րոլոր նախչանկակենցաղայինղզույքիզարդարումըդեղարվեստական ըով, փորագրությամբ, ասեղնաղործությամբ,աղլիկացիայով ե այլն: Այսալես, օրինակ, անցեղենը, վաղ նոր քարի

խեցեղենիբեկոր ե ղարդանկարիվերակազմություն Նորքարեղդարյան

(Ռուսաստան)

ու

ու

Թե

ներկայումս Հայտնի են Հին քարի ղարի ւլայմանական ն նոր քարի դարի ռնալիսւ տականբազմաթիվ պատկերներ,այնուԷ Հանդերձ, կարելի ասել, որ Հին քարի դարաչրջանի կերոլարվեստը Հաճախռնալիստականէր, իսկ նոր քարեդարյանը՝ պայինչով Է բացատրվում նկարչության ոճի այդ չբջամանական: ոմանք դա բացատրում են նյութի դարձը:Ուսումնասիրողներից փոփոխմամբ ւլաւտերընկարաղարղդելու (օրինակ' քարանձավի փոխարեննախչաղարղումէին խեցեղենը),մյուսները՝ վերացարկված ղարղացմամբ, երրորդները' տեղեկատվության ախազգրային կերպով փոխանցմանւոսրածմամբ, մյուսները կրոնական ւ"րատկերացումների բարղացմաժբ, որ ւպաճանջումէր մինրա երկրային բնօրինակիմիջն: պաւոկերի ն ամաձայ կ այլ Հայեցակետի'նախնադարյան արվեստումւոեղի ունեցած չրջադարձը կապված էր այն բանի Հեւո, որ որսորդաՀչ ձկնորսական տնտեսությունից անցումը երկրագործությանը ն անասնապածությանը թուլացրեց Հեւտաքրքրությունը կենդանինեբի նկատմամբ այն ղեպքում, երբ միայն նոր էր ծնվում Հեմարդու նկատմամբ:Թվարկվածբոլոր զործոնըն էլ կարող էին ունենալ իրենց որոչակի նչանակությունը, կայն, ամբողջությամբ վերցրած այղ Հարցը դեոնս անբավարարէ

մտածողության

Ի ովւլ Ի ՓՈՐԻ հոցող: եա արում րավոր վամուներ չում Ռուսաստանիանտառային որ

ւ

ղո-

դրոչմսանրաձն ««իոսիկավոր ւււ ներով:Լայն ւոռարածում

Հաճախ խեցեղենի, հալխչանկարումը: ագույն, տազքրթրությունը -

ցավ Հեղկացիականճանզուցանամակ

բազ-

սա-

Ֆ

կնոջ ն տղամարդու նորքարեդարյանկավն արձանիկներ,մ.թ.ա. 4-րդ Հաղարամյակ(Ռումինիա)

աթոնակում զարգանա

երբեմնընդունում էր կիսակատակլեզվակովի ձն: Երզերումմիչտ առկա էր երաժչտականբաղադրիչը, որին Հասնում էին ոիթմականացմամբկամ գործիքային նրաժչտության ուղեկցությամբ: Եբաժչտական դործիրթներիթվում երնան եկան նոր, ոնղոնատորով (սրձաղզանքիչով) օժտված լարային զործիքներ, մեմբրանային բարդ թմբուկներ, բաղմամփող սրինդգներ («Պանիֆլեյու» ): ֆոլկլորում նույնպես երեան եկան երկրաղործուՊարային Թյան ն անասնապաՀությանՀեւո սերտորենառնչվող պարերինոր կոչված ալւողաբերության ւտտեսակներ: Դրանք ւսյսավես «անամոլժ ւլարերն) են: Վերջիններսգոյություն ունեին Համարյաբոլոր վաղ երկրագորձներին երկրագործ-անասնապածները մեջ, ն, մասնավորապես, Միկլուխո-Մակլայիկողմից նկարադրվել է պաղուասների մեջ, «կանայք չարժվում են ղանդաղ, փոքրքայլերով ն ղուրս ն ցցելով Հետույքը կողթից-կողթ չարժելով այն: Քանի որ իրանը են»: կային թափաճարվում թեքվածէ ղեպի առաց, կրծքերն ւաղւուռ նան տատանողական չարժումներով նստած պարեր, որոնք, Հնաեն ետ ընկած է, Հնադիտորնեն վաղ իրանով վկայվում րավոր ւորիւոլյան կանացի արձանիկներիղւտածոննրով: Տղամարդկանց ժամանակ ւոներումինիցիացիային ուրիչ ծիսակաւոարությունների առանձնա ւզարեր: Ընդկատարվում էին տղամարդկանց ձծւաւտուկ

աեր չին

րեր: Այսպես, օրինակ, սենեկա-իրոկեզների մուռ արվեստի մյուս ձները |ու ւղարեր,յդ ավելիքան երեսունմիայն Հիմնական ժողովրդականերաժչտամասնավորապեսբանածժյուսությունը, մեկը` ոողամարղու, տասնչորար՝ ընդՀանուր, վեցը՝ յոթը՝կանացի, ն պարային կան արվեստը ե պարարվեստը: ն այլն: պատմությունստեղՀեքիաթներում, դիմակներով Բոասնավոր, երաժչտական մյուս ժանրեստեղծագործության ներում,երգերումե բանավոր

Մ

նան

էին

՛

17111111

էԷ-

կերպարվեստ Համաղրվելով պես նախկինի ծադործությունները,

Արան աո 5 ո որ անն առասպելներից,մյուստարբերվում քի:բին դեռես Հեքիաթները Աֆրիկայում) դարձել Արհադարձային

նի

ե

ն

նասնածոտե

Հ

ա

՛

-

ների մեջ (մասնավորապես :

Տոշմական ն

անՀ

ն հրդե

ն

երնան եկանսեռատարիքայինխմբերի, Հատկապես տղամարդ կանցմիությունների երզեր: Մի չարք ցեղերի, օրինակ,էսկիմոսների, Հարավամերիկյանվաի-վաիների,ԱրեադարձայինԱֆրիկայի Համարն ւլայքարն առանձինցեղերի մեջ մրցակցությունը կանանց իչիչանության Համար ծնել էին երգերով մրցելու սովորույթը, որը

,

,

։

որոնք Հիմա ունեին ոչ միայն որսորդական,այլն նրկրազործական (դերասան) Լող չէ, որ բնույթ: Պատաճական

«ատա» Հողիվում ԿԱ ան Հանր, ինչխարար ր

Կանա ծագում

Է

սան

երեն

»

«

լ

ր

:

|

առասպելարանությանմեջ: Այն ղարձավ ավելի զարզացած, իր մեջ ընդդրկելով ոչ միայն մարդկանց,կենդանականն բուսական աշխարՀի, Հասարակականպարղաղույն սաշմանումների, կենդանիների,սոցիալականբարդ այլն մչակովիբույսերի, նան ողջ ւոիեզերքիէտիոլոգիան (ճադինստիտուտների,Հաճալս նան

ընտանի

բացաորությունը ): վաղ երկրագործականՀասարակությունն ներում տարածում ստացան առասպելները ւողամարղ-երկնքի կին-Երկրի ամուսնության մասին, որպես բոլոր սկիզբներիսկիզբ: Այսպես, օրինակ, ըստ պապուասական աոռուսսպելիկենսաբեր են այն երբ Երկիրը ն Երկինքը անձրնեները ւռոեղում ժամանակ, են լինում սիրո Հնղկաանձնատուր վայելքին:Հյուսիսամերիկյան ցիների ցեղերի մեծ մասը Համարում է, որ Հայր-երկինքը ն մւայրԵրկիրը ամենայն դոյի ծնողներն են: Երկրադորձական-անասնապաՀչականորոչ ցեղեր գտնում են, որ բեղմնավորում են Հողը՝ ամորձատելովարու ընտանիկենդանիներին:Միաժամանակ ւողամարդու սոցիալականդերի աճը լայնորեն արտացոլվեց տղամարդու կողմից առանց կնոջ մասնակցության աչխարծշաստեղծման է արնեմտաաֆրիկյան մասինառասպելներում:Բնորոչ բաուլն ցեղի է մի առասպելը,Համաձայնորի աչխարծնստեղծել ոչ թե կինը,այլ նրա որդին: ման

ԻՎ ւ:

ԹԵ»

Թա.---- ԱԱ

ան

աոա

Բերբի ապածուվման ղրբվագՀյուսիսարնելյան ծիսակատարության մու: փ որագրանկար Հնագույն Հնդկացիների

կրոնը: Ուչ նախնադարյան Համայնքի մարդիկ իրենց սեփական բնույթի ն չրջակա կուտակմանըզուգընթաց մասին ղիւոելիքների բնականմիջավայրի բնության Հետ ն նույնացնում իրենը ավելի բիչ էին ավելի վել չատ էին զիտակցումիրենց կախումը անտեսանելի զերբնան չարի էին բարու կան ուժերից: Այդ ուժերը ւլատկերացվում

Նույնձնով զարգանումն բարդանում էր

առա-

ու

ն բնությաներնույթների աուսրկաների ւռեսքով:Դրա Հեւտնանքով վերածվեդուալիստականբաժանման մասինւլատկերացումները ցին բարի ն չար սկզբունքների Հավերժականւլւսյքարի մսին Բարի ուժերին սկսեցին երկրողազելորպես ւղլատկերացումների:

լինիջի,տոՀմի, Համայնքի,ցեղի մշտականւլածչաւլանների Հովանավորների,իսկ նրանց Հակաղիրչար ուժերին ցանում Լին սիրատոտեմական ւվոլվովնց, բովանդակությունը չաձՀել:Տուռեմիզմի պաչկրոնական դարձան «նախնիներն» «ւսրյունակիցները» մասին պատկենախնիների կենդանակերպ ւուսմունքիօբյեկտներ: ն

ու

իր նախնու փայտեքանդակը ձեռքին Պապուպսն

17-1 3

Չ5Ղ

րացումները ՀեւտզՀչետնտեղի էին տալիս մարդաձն նախնիների մասին զաղափարներին,ն տուռեմիզմըչարունակում էր պաճշպանվել ոչ այնքան իբրն Հավատալիքներիգորճող Համալիր, որքան վերբւսպղպրուկների, օրինակ տուռեմական անվանումների, ւոոծւերի խորՀրղանիչների ձնով: Անիմիստականնույն Հիմքի վրա սկանց կազմավորվել բնության պաչտամունքը, որը մարմնավորվում էր կենդանականն բուսականչսչխարճիամենաբաղմաղանոզիների, երկրային երկնային ուժերի կերպարներում: երնան եկավ Երկրագործության ղարդացմանը ղուղրնթաց մշւսկվող բույսերի ն բնության այն ուժերի պաչտամունքը, որոնն ցից կախված Էր բույսերիաճը (Հատկավես՝ Արեգակի Երկրի): ն էին իրոկեզներն, օրինակ, երկրպագում մաիսի, դդմի բակլայի ողիներին, ղրանք անվանելով «երեք քույրեր», «մեր կյանք» կամ ն «մեղ կերակրողներ» պատկերացնելով Համապատասխան բույսի ւոերեներից Հաղուստ Հագած երեք կանանցկերպարանքով:հրոկեզներիվեց տոներիցչորսը կապվածէին երկրազործության Հետ. ն. բերքի տոներն ղրանք նոր տարվա, ցանքի,կանաչՀաւոիկի էին: ն արականսկիղբ Արեգակիբեղմնավորվող Բեղմնավորող իգական սկիզբ Երկրի մաին ւլաւոկերացումները, Արեզակի բւսրեբեր ւազդեցության ցիկլայնությունը ծնունդ տվեցին Արեգակի՝ որպես ռրողաբերությանմեռնող ն Հարություն առնող ոդու պաչտամունՔին: Տարածում ստացան Արեղակի ուժն ամրապնդելու, Երկրի որողարերությունն ավելացնելու, անձրն Հարուցելու ն այլ նպաւուսկներով մողական ծիսակատարությունները:Նման ձնով Հանղես եկավ նան անասունների Հովանավորների(օրինակ` ի'ողերի պլածշապան Գերունս"լապուասներիմուտ) պաչտամունքը, ն զարղացան առանձնածատուկանասնապածական մոդական արարողությունները: Տոչմացեղայինն, Հատկապես,սեգմենտուսրկազմակերպության ղարդացմամբծնունդ առավ մեռած նախնիների՝մարդկանց օգնող ոդիներիՀավատը,ծնվեց նախնիներիպաչտամունքը:Այն, որպես կանոն, տղամարդ-նաախնիների ւլաչտամունք էր, թեն մայբրատոչմականՀասարակություններում,Հնարավոր է, որ արդեն սկսել էր կազմավորվելկին նախնի-նախամայրերի պաչտամունքը, է զարգացմանավելի ուչ որը մի չարք վայրերում Հաւտկանչական փուլերին: Միաժամանակ,Հաճախ ուչադրություն են Հրավիրում այն երնույթին, որ Հովանավորոգիներիերնի թե մեճ մւսսը պատու

2»

են նախասկղբնան դա Հւսմարում էին կնոջ ւռեսքով, կերացվում մեկը: վերականգնմանՀիմնավորումներից կան մւսյրիչիսանության Համար բավաառաջացման ւլատկերացումների այդպիսի Սակայն ն օջախիւլաճարար կլիներւոնայինւոնւոնսության ընւուսնեկան

անների, պտղաբերության ն այլնի պաչտամունըը: ւլաչտամունքղեռնս չկար, բայց արդեն կային Առաջնորդների Դրանք կապված էին չարքային տոծդրա որոչ նախադրյալներ: իսկ մեջ սածմանափակ, կամ Հասմայնականների մւսկիցների ն մեջ չատ վագների, ուսզմական առաջնորդների կավսարդների Հւավավելի դործուն,ինչ-որ գերբնականուժի առկայության ամեթե ուներ Հեւո: Համարյա Այդ Հավատը դոյություն ւոալիքի նուրեք, սակայնգիտության մեջ նրան է ամրագրվել մելանեղզիաԱստիճանաբարառաջացավ նույնիսկ այն բառը: կան «մանա» մանա կարող Է սւոանալ ոչ միայն Հավատալիքը,թե ներզործուն Համտես անող արյունակիցՀարազատը,այլն այն կրողի մարմնից սիրտը եկանսպանվածԹչնամու ցանկացածանձր: Այսոլեսերեւան ն աչքի սեփական, կամ լլյարղըուտելու սովորույթը (մարէնդոկաննիբալիզմը ընկնողւոոճշմակիցների վերաբերմամբ դակերությունը իչմբի ներսում): ա-

Հատկապես

ԳԼՈՒԽ

ՆԱԽՆԱԴԱՐԻ

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ

ԴԱՍԱԿԱՐԳԵՐԻ

ՋԵՎԱՎՈՐՄԱՆ

Տ 1. ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

յուրացումը, անցումըքարից մետաղին: հսկապես,այդ անցմանղեըը ղժվար է դգերագնաՀատել: Սակայն,ինչպես Հիմա արդեն ւլարզվել է, ղասակարգերիառաջացմանդարաչրըջանումայդ անցումը ամենուրեք չէ, որ ւեղի է ունեցել:Համընդդգրկուն, ամենուր գործողազդակէր. առաջին Հնրթին,արտադրող տնտեսության ն նրա բոսրձր մասնազիոտասցված յուրացնողնմանակների Հեւտաղա դարգայումը:

ՔԱՑՔԱՑՈՒՄԸ,

ԴԱՐԱՇՐՋԱՆ

ՎԵՐԵԼՔԸ

Զ

Նախնադարյան Հասարակուն թյանքայքայման դասակարգեձեավորման անմիջականնւ-

Րի լսաղրյալը կայուն ավելցուկային մթերքի աճն Լր: Միայն դրա Հիմանվրա կարող էր առացանալ Կնսրդու կողմից մարղու չածաղործման ժամանակ օտարվող

1"

)

չ

Հավելյալմթերքը:կայունւվել-

ցուկային մթերքի աճը ն Հավելյալ թերթի երնան գալը պայմանավորված էին արտաղրության զանազան ոլորտներում ընթացող վերելքով:Այստեղ Հատկապես "զ մեծ դերէին |սաղում արտադրող Հեւտռագա զարւոնտեսության

ղացումը, մեւտաղաղործության մյուս ւոն արչեստազործության ու

սակների ծաղումը

ն

փոխանա-

կությանինտենսիվացումը:

Երկարժամանակդասակարզերի առաջացմանզլիխավորարտադրական զործոնը Համարում էին ն Հիմա էլ երբեմն Համարում են մետաղների օգտակար ճատկությունների բացաՀծայտումըն

ԱՐՏԱԴՐՈՂ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

ԵՎ

ՆՐԱ

ՆՄԱՆԱԿՆԵՐԻ

Արդենուչ նախնադարյանՀամայնքի փուլում արտադրող տնտեսության Հանդեսդալը Հնարավոր ղարձրեցնրա առաջ-

ընթաց ղզարղացումըղասակարգերի ծագման ղարաչրջանում: Ձնավորվեցին երկրագործության, երկրագործական-անասնա-

ւլածշական Համալիրւոնտեսությանն

անասնապածության

ղանաղան Համակարգեր: ոլորտում զարգացան այնպիսի ձենը, որԵրկրագործության ն պիսիք էին մչւուսկանՀողակտորների խոպանների մշակումը, անջրդի ն ջրարբի (ոռոգվող)Հողերի մշակումը, ինչպեսնաւնորոչ այլ 4ձներ: Դրանց ւոնտեսական Հնարավորությունների Հարցը միանչանակպատասխանչունի, չատ բան պայմանավորվումէր ոչ միայն բնական պայմաններով, այլն ազրուսեխնիկայի մակարղակով։ Մի բան է մշւշոականՀողակտորներիւպարղունակմչակուն մր դրանցառանձնաչատուկ արգավանղության ստորգետնյա ֆրերի բարձր մակարդակի չնորչիվ, մի այլ բան` բարձր բերք Հողերի ւպզարարտացման Մի բան է Հողաստանալը եղանակով:

կտորըպարզապես ւվոլվսելը ւանտառսծատական-անտառակի ման

մնթողով, մի

այլ

բան ցանթաչրջանառությունը:Այղ

պատ-

ճառովէլ նւսխնադարյան երկրազործության առաջընթաց ղար-

են ձեռքի գործիքներից ղացումը ավելի Հաճախ տեսնում Հերկող գործիքներին անցնելու ն, Համապատասխանաբար,ձեռքի (4ողաբրիչային) երկրագործությունից Հերկովի երկրագործությանը անցման մեջ, որ ենթադրում էր նան լձկան կենդանիներիօգտագործումը: Թե ինչպես է իրականացվելայդ անցումը, ճշգրտորենՀայտնի

եին բրիչի չէ։ Մինչն վերջերս Հերկող որոչ գործիքներվերագրում կամ բաճի տեսակին,մյուսները վրան երկար էին որ կիրառվում ռաբներին, որ Հերկող զլործիք ՐԸ այնկարծիքը, ե: որոնք կիրառվուԼին դործիքներից, ւկոսային ված են Դրանք, որ նւրատակով: ցելու, ե՛ ցւաքանելու Հերն են, նույն փորիչ ւոորեն ն ւղգաբանորեն,

յում:

զանակի անաամենիր Անասնաչուռերի առաջ էր անցաստիճանաբար նստակյաց-նրկրագործների անասնակերի Հի ռեսուրսներից: րվացաթան: անպես կոչված Անասունների դլխաքանակի աճինղուզրնթաց ստիպվածէին բա.ակոսներ լայնորեն օզտադործել կերը, այնտեղ, արուտավայրի Հնազի- վելի Էր, արուռավայրերի Հնարավոր փնտրման նպատակով վ ւոեղաչարժվել վայրեր: ցեղերի մի նստակյաց որա անցավ երկայն րուժով Իո ավելիծանը: Հողերը կայնսովորականից ' րբազործական-անասնապածական (երբեմն կիձկնորսական) եր արդեն սաթափառաչրջիկ Աառեղից ողի վրայ աթով քարչէինւուսլիսւսրղենփիխիսրեցված որռեղ դաչտային ւոնտեսաձնի, :ԼճաՏէ. աչխատանքնեկա արորին չէր ձեռքիայդպիսի րի սեղոնները Էին թափառիկության Հերթագայում ւ911ոմ սեղոններին: ավանա սարքով արորիարտադրողականությունը ի ամբ:արձր Հաճախ ցեղի մի զբաղվում էր գերազանցապես երկրագորնիա մչակելու դորձիքներով էր Հողը ձեռթի ծությամբ, մյուս մասը` անասնապաՀչությամբ: երկՀետագայում նռ ամենուրեք չէ, Միաժամանակ, րբազործական-անասնապաՀչական ո րոնք ցեղեր, էին րի, ապրում ղասազարգ ատար վեց ձեռքի դարաչրջանում բուծման կենդանիների Համար Հատկապես բարենպաստ բնական Հողագործությունից զԱուջավոլմիջավայրում, Այն տեղի ա Հերկովի երկրագործությանը: ւոավիասմանների, կիսաանապատների անապատՋի ին Աֆ, իՄիջին Ասիայում Համարյա ողջ Եվրուղայում: ների աճն

նում

ա-

ն

ուր

դա

սա-

մասն

այլ

նան

մ

:

ւ

Հեռու

"

մասն

Համ

ման

որ

չատ

Ր

ո

ու

ն

սկսեցին սաշմանափակել սածմաններում, երկրադործու«իայի ին ձեռքի ղբաղվելը Թյամը անցնել ֆոչվոր այսինքն` անասնապածությանը, Հավատարի ծության պարբերաբարարուռավայրերըփոխելով՝ ընթացանդրանց զորձիքներին 1 կության ողը անասունների կապված չուրջոարուղիով: նախնադարյա ինտենսիֆիկացման արածացմանը: Դասակարգերի ձնավորման դարաչրջանում ո. (կամ բավ, սկսված մինչ դարաչրջանում քայքայման քոչվոր ասնասնապածությունը լայնորեն տարածվեց ո ական կիսաքոչվոր ՊԻ Ար մինչնվերջինժամանակներսպածշպանվա Միջին Արնեմտյան, կենտրոնական Ա սիայում, որ,կովի Հյուսիսային մերճ4երկոււոարբեր ձեռքի զարգացումը տեխնիկայի սնծովյան չրջանում, Մերձվոլգայում, Հարավային ՀյուՍիբիրում, ովի չե կարողիր միանչանակ, նակով, սիսային Հարավային Աֆրիկայում: երԱնասնապաՀծության Սո սպառիչ ազրեերում նալ:Այնուչանդերձ Հարկ ենթադրել, կու եղանակների առաջացումն առւսջին աչլսատանքի խոչոր բոշորոյիտանի Հողերի սարակականբաժանման Հետագախորացման որոչակիղեր է խաղացել մչակության ճյուղավորման Լ ինտենսիՀանգեցրել է ձեռքի ւլակասը, արտաճայտություննէր, որն սկսվել էր նախնադարյան մյուս ցեղեերկրագոր» Արի վացմանը,իսկ րի ղանդվածից տնտեսությամբ զբաղվող ցեղերի թ ո բթ, ւ Հարուցուֆատումով: Ա մնի խայթոցը ծությանը, որի ն

չատ երկրազործներ կայիղարղդացած Հետ

ն

ա

ն

յա

ն

ն

ն

եուա-

ե

Է

ն

այդ

զ

Հա-

Հա

ն

որը

ուարած-

մեջ: կենդանիների աան Ե

մաչացու

զարգացումը

Ս

ւն էր ԸԸ Հնարավորությո

ընձե-

ա

մասն

ր

վիրաբորում

Արտադրող ւոնւոնեսության ղզարգզացմանը դասազուգընթաց

արզերի ՐԴԳոր

ձեավորման ե

աեաթոնանրին դոր

մի ռում օգտաղործել ն ղրանով նպաստում նպատակով կերակրելու Ե անա Դա Հատկապես Հության զարգացմանը: թու են ան որն պածանջող Հերկովի երկրագործությանը, ալծկանկենդանի խթանումէր ասնասնապածությունը, ղարգացման րաւ Անասնապա-ության լու նպատակով: ազդակը դասակարգերիձեավորման ղարաչրչանու

ան-

արտադրող

մ

Է

աաունի

գործության

Ա

ն

դարաչրջանում ղարաչը

չարունակվում չար

ւր է Ր բարճր

մասնագիտացված յուրացնող ւոնւտեսության զարգացումը: Վերնիս

դերն

ա

գնես Հատում

են

արաչըջանում դարաչըչ ւուսրբեր կերպ:

յդ

տարբեր Րբր ամեն

Ռմանք

ուսումնասիրողնե բողնսր

կերպ ընդգծում

են

խար» զարգացման պատմական Հիմնական ուղիներում: Մյուսները են, նչում ինչպես էլ լիներ, աշխարՀիբնակչության կարնորադույն նրանը րանց

ե

որդական երկրորդ

նչանակությունը Հ ունը

ե

առկալությունը յ ունը

միայն յ

ոչ

որ,

որ

մեծ

մա-

ւմոնտեսաձն, չատ էր վարել յուրացնող ղեռնս չարունակում Հիմանվրա ցեղեր Հենց այղ ւոնւոեսաձնիրարձրմասնագիտացման ձնավորման փուլին:իրըն ւյղպիսիցեղերի անցանդասակարգերի են Ամերիակնառուօրինակ առավելՀաճախ բերում Հյուսիսային որոնք կամ ալեոււտներին, Հնդկացիներին կայի Հյու սիս-արեմուտքի դգաղաձկնորսությամբ ծովային մասնագիտացված զբաղվելով սոցիալականչերէին ընթացել առաջ ղգալիորեն նորսությամբ, էլ Հայեցակետերն երկու Բերված ւոսվորմանճանապարՀին: ցիոնալ Հատիկ ունեն: իրոք, բարձր ւսսնաղիտացվածյուրացնող մայրուղինեզարգացման ւոնւոեսությունը Հեռու էր պատմական ապրող Հւսսարակություննեւոնւոեսաձնով բից, քանի որ այդպիսի 4եաչՀասավ դասակարգերի րից ն ոչ մեկն էլ իր զարգացմամբ դրանքիրենց դերնունեին դարաՍակայն վորմանասւոիճանին: Հենը միայն այն գործընթացներում չրջանի սոցիալ-տնտեսական Հարափոխանակության էին միջցեղային առումով, որ խթանում ւոնւոեսուն դրանովնւզաստում էին արւոադրող բերությունները ն

սը

ու

ոա-

արագ առաջընթացին: թյամբծւսսարակությունների

Օ

ՄԵՏԱՂՆԵՐԻ ՀԱՑՏՆԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

ունեցող առաջին մեւոաղը, որ կիրառություն Արտադրական ւլղինձն էր: Բնածինպղնձի կիրառումը Հայւոնի դարձավմարդուն, Հանքաքարի սկզբում սառը կամ տաք կռման, իսկ Հեւոագայում՝ վերջում ն դարի սկսվեց արդեն նոր քարի Հալեցմանեղանակով, ինչւզեսբխում է Հենց դարաչրջանին: ւզղնձաքարի Հանգեցրեց անվանումից,ղա մի ժամանակ էր, երբ ւլղինձը նոր դարաչրջանի քարի Հետ, ն միչտ չէ, որ Հաջող: միայնձգտում էր մրցակցել ն որակներով ՊղինձըՀաղվադեպէր, թանկ իր աշլատանքային

զերաղանցումէր քարին: ՍակայնզործիքներիպատՀեւոաղայումՀսկայայուրացումը բաստմաննոր նյութի՝ մեւուսղի զարգացումը: ւոեխնիկայի կան չափով կանխորոչեց է պղնձինփոխարինելու Այդ նույնը զզալիչափով վերաբերում միչտ չէ.

որ

նան կապարի,ցինկի, բրոնզին՝ւզղնձի ն անագի,երբեմն ձուլվածքին: ւուսրբերՀամամասնություններով ծարիրի,մկնդեղի ղերաորակներով իրենց աշխատանքային Բրոնզե դործիքներն սուր, էին, ւսմուր ավելի ղրանք զանցումէին պղնձեզործիքներին,

եկած

ՊդնձաՀանքերում ւմ քերում Դ

որձիքներ: Եվրոպայիբրոնզի դար օգտագործվողգործիքներ: մոագո

ուրա,

ո

ա

իսկ ձուլումն ավելի դյուրին էր, որովշետնբրոնզը Հալվումէ ավելի ցածր ջերմաստիճանում,քան ւլղինձը: Միաժամանակ, բրոնզն ավելի դժվարամատչելի Լր, քանի որ այն ստանալու Համար անէր վելի Հաղվաանազը ես բնությանմեջ Հանդիպում Հրաժեչտ որակներով դեպ: ինչպես նան այն միչտ չէ, որ իր աչխատանքային

էր քարին: Վերգերազանցում

ջինս բավականաչավ լայնորեն գործաղրվումէր ոչ միայն պղնձաքարի, այլն ղասական բրոնզի ղարաչրջանում: իրավիճակըփոխվեց միայն երկաթի յուրացմամբն ակզբով: Երկաթր բնության մեջ ամենատարածված մետաղն է ն այղ առումով անՀամեմատ ավելի մատչելի, քան պղինձն բրոնզը: Շատ ավելի կարնոր է այն, որ երու

Պարզունակդոմենլւանվառարան: ԱրնելյանԱֆրիկա

ները բաղմիցս գերազանցում են

ե/

| ւլղնձին,ե՛ բրոնղին,

քարին: Վերջինս արտադրության ոլորտից առաջին ան-

միայն երկաթի դարում: Սակայն մարդը երկաթը յուրացրեց Համեմատաբար ավելի ուչ, որովշետն բնության մեջ մաքուր վիճակում (մետեորիտայիներկաթ) այն Հազվադեպէ Հանդիպում, իսկ Հանքաքարիցստանալը կապված է ղժվարությունների Հեւո: ԸնդՀանրապես, երկաթի մչակումը ավելի դժվար է, քան պղնձինը: ՊղինձըՀալվում է 1083:Ը ջերմաստիճանում,իսկ երկաթբ՝ ավելի քան 15006Ը: Հանքաքարիցերկաթի ստացման Հնազույն մեթոդն այսպես կոչված Հանքափչմանեղանակնէր, որ Հայտնիէր դեռես մ.թ.ա. 2-րդ ճաղարամյակում:Այղ նպատակովերկաթի Հանքատաքացվող վառարաններիմեջ փիքաֆարով լցված, մինչն. 13002Շ խողովակին դարբնոցայինփուքսերի միջոցով օդ էին ներմղում, վառարանի Հատակին առաջանում էր կոճղերինչի Հեւոնանքով

ր» երկաթի Արանաաա,ած Բանն որը

խարամըՀեռացնելունպատակովկռում էին մուրճով:կոճղերկաթը փափուկ էր, ն այն մխում կամ ցեմենտացնում էին աճխածնով Հադեցնելու միջոցով: 0յկումենի տարբեր չրջաններում բրոնզի ն վաղ երկաթի ղա266

եք Բրոնզի յուանցանւուսրբերժամանակներու րբաչրջաններին

րացումըբոլորից չուտ՝ մ.թ.ա. 5-4-րդ Հազարամյակներում,սկսվեց ՄերձավորԱրնելքում ն ընդչուպ մինչե մ.թ.ա. 1-ին Հազարամյակը չարունակվում էր Ասիայի, Եվրոպայի ն Հյուսիսային Աֆրիկայի երկրների մեծ մասում: ԲրոնղըՀայտնիէր նան Ամերիկայիաուսվել ղարզացած մարղերում, բայց միայն մ.թ. 1-ին Հաղարամյակից սկսած: կոճղերկաթն, ըստ երնույթին, առաջին անդամ սկսեցին

Փոքր Ասիայի արնելքում, իսկ մ.թ.ա. 2-րդ Հաղարամյակից սկսած արդեն Հայտնի են երկաթե առարկաներիբաղմաթիվ գտածոներ (թեն մետեորիտային կամ երկրային ծագման երկաթից ւլատրաստված առանձին մանը առարկաներ Հայտնի են չատ ավելի վաղ ժամանակներից):Սակայներկաթն գործիքներիղանգվածային պատրաստումըե, այղպիսով, անցումը վաղ երկաթի ե

րածվում է Համարյաթն ամենուրեք՝ Ասիայում,Աֆրիկայում ն Եվերկա0վկիանիայում ն.Ավատրալիայում Ամերիկայում, րուղայում: եվրուղացիներիՀայտնվելուց թը Հայտնի դարձավ միայն այնտեղ Հետո:

մյուս կողմից երկաթի դար ՀասկացություններըՀամադրելիեն ոչ ամբողջովին:Առաջիներկու տերմիններըցույց են մուլի, թե, որպես կանոն, ինչ նյութից էին պատրաստվում,դեռնս Հազվադեպ, թանկարժեք, քիչ տարածված, Հաճախ միայն Հեղինակաբեր վերնախավինմատչելի նչանակություն ունեցող ն Հասարակական մետաղե ղործիքներն մյուս առարկաները:Երկրորդը մատնանչում է, թե ինչից էին պատրաստվումաչխատանքիՀիմնական գործիքները,որոնք արդենլայնորեն տարածվածեին: ու

Օ

ԱՐՀԵՍՏՆԵՐԻ ՄԱԳՈՒՄԸ

Դարաչրջանիարտադրականնվաճումները նպաստում եին Համար տնային զբաղմունքների(այսինքն' սեփականկարիքների ն արչեստների (փոառարկաներպատրաստելու)զարգացմանը խանակմանկամ վաճառելու նպատակովապրանքներպատրասւոելու) ծագմանը: Այդ առումով առաջնաչերթ նչանակություն

ուներ Հենց մեւտաղազործությունը, որը խթանումԷր անցումը տնայնազործությունից իրոք արչեստազործությանը: Մետաղից պատրաստում էին աչխատանքի զորձիքներ, ղեն-

ջեր,կենցաղային առարկաներ, ղարղեր: Մասնավորապես, միայն

բրոնղի ղարում երնան եկան սուրը ն մարտակառքը,լայնորեն րածվեցին պաչտպանականղրաչները: երկաթն ավելի ընղլայննց մնտաղե առարկաների տեսականին ն, որ կարնոր է, նպաստեց արչեստի զարգացմանը որսլես գորձունեության ճւատուկ ոլորտի: ն ոսկրե դործիքների պատրաստումը, Բոսրե Հյուսելը,ջուլճակությունը, խեցեգործությունը ն նույնիսկ բրոնզ ձուլելը Համայնքի ցանկացածանղամին մաւռոչելիաչխատանքներէին, իսկ երկաթի մչակումը ւպածանջումէր Հատուկ կառույցներ, բարդ Հմտություններ ե, ընղ ճանրապես, Ազզամասնազիտացումորակավորում: է, որ նախնադարումղարբիններն մենուբանորեն սածշմանվել բեք ղառնում էին բնակչության մեկուսալված խավ:Երբեմն, ինչպես ԱրնաղարձայինԱֆրիկայի ցեղերի մեծամասնության մնջ, Լին ծւսրղ նրանըարժանանում անքի,երբեմնէլ, օրինակբ̀երբերննրի, արաբների, նուրիստանցիների(քաֆիրների) կամ Հնդկասւոասնի որոչ ժողովուրղների մեջ, նրանց արչամարՀծումէին, սակայն երկու ղեպքում էլ սնաշավատ սարսափի զզացում ունեին դարբինների նկատմամբ: Այդ են վկայում նան լեզվական փաստերը, ռուսերենում, օրինակ, «1ՅոՇդ» (դարբին) ն «.03:ու» (խարդաեն վանք) բառերը ծագում նույն արմատից: Հաճախ Հնագետները զւտնում են մեկուսի տեղադրված դարբնոցներ կամ, նույնիսկ, դարբիններիառանձին ավաններ: Վերջինս Հաստատվումէ նան ազգաբանորեն: Այս ամենը Հիմքեր են տալիս ենթադրելու, որ դարբիններըչատ արագ առանձնագանմյուս Շամայնականներից, իսկ դարբնությունը դարձավ արՀեստիառաջինմասնադիտացվաճ տեսակը: Միաժամանակ,դարբինների արչեստազործականմասնագի տոացման աստիճանը դերազնաձատելու Հարկչկա: Աչիսաւոնլովվնույնիսկ պատվերով կամ չուկայի Համար, ղարբիններն Հեւո միասին իրենց ընւոանիքների դեոնս երկար ժամանակ չարունակում էին զրաղվել նան արւտոաղրող կամ յուրացնող տնւոնարճեսոի վերջնական սությամբ: Դարբնության անջատումը ւոնւոեսականգործունեության մյուս ձներից տեղի ունեցավ միայն վաղ դասակարգային Հասարակություններումն այն էլ ո՛չ միանգամից ն ո՛չ ամենուրեք: տա-

ու

Էր Ընթանում

նաե

ւսրծեստազործության մյուս ւոեսակների

կաղմավորումը:Զարգանումէր բրուտությունը, որին առանձնապես նպաստեցխեցեղենիթրծման վառարանին. բրուտի զուրղի

դասակարգա

Հայտնազործումը: երնան եկավ ոչ թե Վերջինո ինչպես զանում էին նախկինում,այլ ղեոնս ճասարակությունննրում, ընղ որում, արղեն այղ ժամանակնախասկզբնականառավել ւպարզունակ ձնեերիդ (ալւուռվողսեղան, դանդաղ պտտվող անիվ), այն կարող էր զարզանալմինչն ավելի կատարյալբրոււոի դուրգը (արազ ւպզտտվող անիվ): Սակայն ո՛չ թրծման վառարանը,ո՛չ էլ բրուտագործի անիվըվաղ բրուտագործական ւսրՀեստիձնավորման ւզարտադիր

նախաղասակարզ

պայմաններ չէին:

ն 0րինակ՝ Աֆրիկայի չատ Հրջաններում Ամերիկայի չուկայի Համար լոնցեղենը արտադրվում նան էր դրանց բացակայությա սլայմանննրում: Բրոնզի դարաչրջանում ջուլշակիՀաստոցիՀայւոնադործու-

թյունը ղարկ տվեց ջուլՀակությանղարգացմանը:Աստիճանաբար արչեստազործական բնույթէին ստանումւոնայնազործական չաւտ զիաղմունքներ' ոսկորի ն փայտիմչակումը,Հյուսելը ն այլն: քարի, Ամենուրեք ընթանում էր մարդկության չլրատմությանմեջ աչխատանքիերկրորդՀասարակական բաժանումը' արծեստների դրան մյուս զբաղմունքներից ամենակոաւղրն անջատումը ն, ղրանցից կարնորից :

'

երկրագործությունից: Օ

ն

ՓՈԽԱՆԱԿՄԱՆ ԻՆՏԵՆՍԻՎԱՑՈՒՄԸ

Աչլւաւտանքի առաջին Հասարակական բաժանման խորացումը երկրորդի ձնավորումնուղեկցվում էին փոխանակության

Փոխանակությունը,որչզես նախնադարյան ղարզացմամբ: միջն իրենց բնական կոլեկտիվների միջավայրի յուրաչատուկ ծարստությունների փոխանակում, ղոյությունուներ արդեն վաղ նախնադարյան Համայնքի իսկ ուչ նախնադարյան դարաչրջանում:

Համայնքի ղարաչրջանում

մյուս

ձեր`

լայնորեն ւոարաճվեցփոխանակման

նվիրափոխանակությունը: Տեւտեսամչակութային

տեսակներիմանրատմանն Հեղինակաբեր ւոնտեսաձնի Հետագա ղարգացման ընթացքում այդ երկու ձեն էլ առավել մեձ նչանակություն ստացան: Սակայն,ինչն ավելի կարնոր է, դրանց

դեցրեց կովկասյան ձնի բարեկամությանը, կունակության ւյլ էին արաւ աթ, դեւլքերում՝ այնպիսի Հ արաղատության արչեստական 4նի, ինչ«ենն լիրափոխո փոխանակման

իրոք երնան սկսեց կողքին «ոլ

երբ,իւոսրբերություն ն

այնքան փոխանակայիկաւլ ձեռք բերվող ճանապարՀով որոնք Երկրազործները,

ոչ

ւսնակությունը,

ն

ե

ց

որքա երը:

սրը,

չէր կամ եղածը Կոր ՂՐԸ ունեին

լ

Ր Հ

անասու

ձղտումէինւսնասնասզածներից բավարարում,

նալ ււտանալ

ա

Հատկապես,բանող իբրն Էին ն. լծկա փոխադրամիջոց անծրաժեչտ

կաչի, բուրղ նամթերք,

ն,

կ

միս, ի

՛

կաթ-

ե

ա մր: ղբայրացումը:

ԱրՀեստների սկսվող անջատմանը ղուզընթաց փվոխանակու-

Թյունն անընդծաւտ ղարդանում էր ն, որ զլիւսվորն Լ, սկսեց կայուն կերպովիրականացվել ոչ ւիւսյնՀամայնքների ճայՇւոարածքների ղուռիներում, մանային այլն դրանց ննրսում: Արտադրանքի մի մասն րդեն պատրաստվում էր Հատկապես փոխանակմաննւրաւուսկով: Այն, ինչ "պատրաստվումէր առանց պատվերիկամ գործընկերական Հարաբերությունների դուրս, Հիմա չրջանակներից եր Հանվել ւզարզունակ արդենկարող որտեղ չաբաթվա չուկաներ, օրերինչրչակա Հավաքվումէին երբեմն չատ թվով մարդիկ (օրինակ` Արնադարձային Աֆրիկայիորոչ վայրերում`մինչն մի քանի Հազարմարդ): ե, Հատկապես,իրոքւոնւոեսական Ե՛վ Հեղինակաբեր, փոխանւսկությունընպաստում էին ծւսսարակությանմեջ փոխանակվող ապրանքներիՀամարժեքության ղաղափարի4նավորմանը,փոխանակայինմիջոցներին դրանցարժեքիչափանիչներիծազմանը: միջոցներն արժեքներ էին դառնում ամենաբաղմազան Այդւզիսի առարկաներ,որոնք որոչակի արժեք ունեին իրենց ճւաղվագյուտության, տարաչխարՀիկության կամ վրան ծախսված աչխատանքի ծավալի Հետնանքով: Այդպիսիք կարող էին լինել չան, խոզի, արջի,չնաձկանաւոամներիցՀավաքվածմանյակները,դեղեցիկ փետրավնջերըկամ, Հատկապես,ծովեղերքից Հեռու վայրերում, Հաղվազյոււոխեցիները,ծխախուռիտերնի չարանները,կակառյի պատիճներով լի տուլրակները, խսիրները, գործվածքի կտորները,քարե օղակները, չքեղ ղարղանախչվածսափորները, ծուլունքներըն այլ առարկաներ:Առավելտարածվածփոխանակմւսն միջոցներից մեկը Հին ԱչխարՀում Մալղիվյուն կղղիների չրջանում ձեռք բերվող կաուրի («օձի զգլուխ») կոչվող խեցին էր: Այդ մասին Հիչողությունը որոչ լեղուներում ւվածւղանվելէ մինչն օրս. Գանայիժամանակակից դրամականմիավորը'սեղին, աչանտիլեզվում նչանակում Լ «խեցի»: ՈրպեսփոխանակայինՀամարժեք բավականինլայնորեն օգտագործվումէին քարաղի կտորները: Այդպիսի, եթե ոչ ավելի մեծ, ղեր էին խաղում մորթիներըն անամի չարք Հին լեզուներում ծագում էր սունները: Վերջինիս անունից Հենցդրամի անվանումը (սանսկրիտում՝ ռուպիա,լատիներենում՝

անինել ն,

ջր Հերթին,երկրագործակա մթեՐՔփ

ԱնասնապաՀծներն, իրենց ն քանի որ չարժական ունեին, կարիք

"իսի սին է

կոխան խորեն

արոեռան, խեցեղեն ե

այլ

առարկաներիպածանջ:Բացի երկուսն էլ ինտենսիվ այղ, ւն էին վարում չն փոխա

րոչաղի մեծ

բնակավայրերից

ԿԱ Թյամ ո" .. ատականրա րողների մ աեսական ըբարելով Աո փոխարեն ւսրուսդրանք այոլ-

յուրաց

Հետ,

ովի

ր ւ»ն: ՛ՄիջՀաստանալով ակայուՄփոխանա«բարիք ւայ թայի Լո ա եպի վություն ՇաաՀաաված միարք րակականինստիտուտների Այդալիթ րե ն կաէ, սին աոավ խավոլ վում լությու(ւ Ր Հերթին փոլխահատառի

»

յ

ազումն

այդ

ղրա

Ն

Մ

են

փող ,

գան Վ.

ր

եկած Գոր զատակով օւոարների կյանքի նե դույքի պաչտպանությունը: Այդլինիք փոխանակայի, կան զործընկերային Ա "րուց րությունները» մի ե

ան

զանձի' որպես Բրոնդեդարյան (բոտ Ռավղինիկ

Հե-

մրապնդմանը:

նան

ղարդացումը

զույք

ա «արար ե-

դեպք

Օ

պեկունիա,Հին ոուսերենում՝սկուո): Բայց այնտեղ, ուր Հայտնիէին

չատ չուտովդառնում չափանիչներ զլխավոր արժեքի մետաղները, ա խրխիխ էին Հենց ղրանթ'ձուլածոյի, թիթեղի.ձողիկի կամ այլազան

բրոնղեղարյան Եվրորաստի ւսուսրկայի ձնով: Այսոլես, օրինակ, կայում, ղատելով ըստ ների երկարությամբՀանղիպող գանձերի,ավելի ճչզրիտ, Հողի մեչ նյութերի կամ փոխանակման ապրանքների պաճնսւոթաքցված ամենատարածված ներում զտնված առարկաների,փոխանակման բրոնզե ղենքերն ղարղերն էին: միջոցները լավ դրամներ» ազղաբանությանը Մետաղե «նախնադարյան կամ խաչաձն ձեի արզ Հայւոնիեն Աֆրիկայում. միննույն դրանք են, որոչակի պղնձալար փաթաերկարության սլղնձեձուլածոներ ն այլ առւսրկաներ: թածւիայտեձողեր,երկաթն բրիչներ (թեն ոչ միայնղա) նպաստում Փոխանակության ղարդգացումը

ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԱՐԴՑՈՒՆՔԻ

ԱՀԸ ԵՎ ԱՎԵԼՑՈՒԿԱՅԻՆ

ՄԹԵՐՔԻ ՎԵՐԱԾՎԵԼԸ ՀԱՎԵԼՑԱԼ ՄԹԵՐՔԻ

Դասակարգերի ծազման ղարաչրջանում ուռեղձվեցին նավնա-

ղարի ողջ պատմության մեջ ամբրացվաճ ուժերը: արտաղրողական Դրանք Հնարավոր ղարձրին արղեն բավականին ձ4նավորված աչխատանքիՀասարակականբաժանումը, որն, իր Հերթին, վճոական գործոն Հանդիսացավաչխատանքային սրղործուննության ոուսղրողականությանբարձրացման Համար: Երկրագործության, անասնապածճության, բարձր զարգացած յուրացնողտնտեսության տարբեր ձների ն արՀեստազործությանմեջ մասնաղիտացումը նպաստումէր գործիքներին Հմտությունների կատարելագործմա նը, արտաղրվողարդյունքիքանակի մեծացմանըն որակի բարենան ւոնւտեԱյդ է ր զործում լավմանը: ուղղությամբ Հեղինակաբեր սության Հետաղա ղարզացումը, որը պածանջում էր նորանոր նյութական բարիքներ ստեղծելնվիրափոխանակության, ճո|ս խնջույքների, Հարստություններիառատաձնոն բաժանման կամ, նույնիսկ, ծիսական ոչնչացման նպատակով: Այղ ղարաչրջանում արտաղրության ձավալի մեծացման մասինուղղակիորեն վկայում են, օրինակ,բրոնզեդարյանԱնդրկովկասումմթերքի պաչարների ւզածեստարանների'ՀացածատիկիՀորերի, Հացածատիկ, զինի ն մթերքներ պաՀելու կավե կարասներիմեծ չափերը: ւյլ ւրդյունքի զանգվածի Արտադրվող աճին դրա ստացմանկայունության ապաՀովումը պայմաններ ստեղծեցին, որ ավելցուկային մթերթը վե- ..

առնտրական կարնորազույն ճանապարչու

Էր

Բարեկատարելազործմանը: միջոցների Հաղորղակցության

ն կարզվում էին ճանապարչները: կամուրջները,տարածվումէին անիվավոր սայլերը, թիանավակներն առազաստանավակները: կեսերից՝ իրրե լծկան կենդանի Սկսածմ.թ.ա. 2-րղ Հազարամյակի ձին, իսկ Հաջորդ Հաղարամյակում սկսեց օղ տազործվել կենդանիներ որւլեսբեռնակիր չրջաններում ու

կիայի

անապատային ն

միասապատ երկսապատուղտը: չեր աճըդեռնս երկարժամանակ Փոխանակության

զդումւսյդ մասնադետների՝ առնետրականների կարիքը: Հատուկ բնագավառի արղյունքստեղծողներն էին Հասարակական զբաղվում Դրանով որոնցՀամար բիղմենները, ռաջնորդներն իրենքն, Հատկապես, Հւն. իոխանակային ժամանակմիջնորդությունը փոխանակման բարձրացղառնումէին Հեղինակության կոււոակումը մարժեքների կամ ման կարնորագույնմիջոցներ: Բոսյցնան մասնագիտացված որովնչաՀանղես ղալը, ւսոնտրականների կիսամասնագիտացված ու

րաժանավորվեց աչխատանքիերրորդ խոչոր Հասարակական առաջացման դասակարգերի ձեավորվեց նումը,վերջնականորեն ն դա, րստ երնույթին,Հնտամտվումէ նան Հնագիդարաչրջանում, Առաչավոր տորեն:Այսպես, օրինակ,մ.թ.ա. 4-րդ Հազարամյակում վ րա Հւսքւոսնամեջ դգնղերի Հայւոնիկավե Ասիայիչատ երկրներում են Այդ դրոչմներ: դլնդենչան-կնիքների նաբերվել սեփականության որոնցով րի մեջ պաճվումէին նույնպես կավե փոքրիկառարկաներ, ֆիքսվում էին ուղարկվածապրանքներիորակն քանակը: ու

լ

րաձվի Հավելյալ

|

է

մթերքի, որն արտադրվում է մի մարդու կողմիցն յուրացվում է ուրիչի կողմից, ստեղծելով չածա-

զործողական Հարա-

բերություններ: Այդ մասին մանրամասն կխոսվի Հետագա-

յում:

18-13

արի րոնզեղարյա

մե

տաղե ,

առարկաներիգանձ

արտաղրության առաջացմանդարաչրջանում Դասակարգերի էր բաղընթանում ւուսրբեր չբջաններում ղուռու բնակեցման աճը ղարկամ ւ ոնւտնսության յուրացնող մւզան ձներով:Արտաղրող կամ բացակայոււոկայությունը ղացումը,մեւոաղազործության մյուս ւռեսակների թյունը ն ղրա բնույթը,արճեստազործության աուսնձնածաւտկություններըն այլն, ընդունում էին կոնկրետ-

արտաանչավասարաչափությունն զարգացման սլատմական, ցոլողւռեղային4ներ:

Տ 2. ԴԱՍԱԿԱՐԳԱՑԻՆ ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏՆԵՐԻ

ՀԱՍՈՒՆԱՑՈՒՄԸ

Հավելյալ մթերքի Դասակարգերիձեավորմանդարաչրջանում ինսՀասարակության երնան ղալովսկսվում է դասակարգային

մասնակարնորագույնների՝ ւոների,ւսյդթվում, ղրանցից ւոիւոու Հասունան ւեւտության վոր սեփականության, դասակարգերի ուներ մասնավոր սեւիականուցումը:Վճոորոչնչանակություն

Հնարավոր թյունը, թյ որը Ը:

դարձրեց

դոյ

.ռ

ՄԱՍՆԱՎՈՐ

մյուսԲոլ"Ր ինստիտուտների

ՍԵՓԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

Վիքս, «իչխանական» թաղմանվերակազմություն, Ուչ Հալչյոատյան

Ֆրանսիա(րու

ԿԱԶՄԱՎՈՐՈՒՄԸ

Մասնավորսեփականությանկազմավորումըուչ նախնադարյան արտաղրության աճով աճը ե զործընթացի արդյունք էր: Նախ, արտաղրողականության ւսն Հաուսէին արտաղրության նւզաստոում նրւսմւասնւսղիտացումը մի մարդու էր ղարձնում իր Հերթին, Հնարավոր որն, կանացմանը, ն մյուսի Հավելյալ յուրացվող մթերքի արչոսղրվող կողմից կողմից այղ նույն բարձր երնան դալը: Երկրորղ, ե աշխատանքի Հնարավոր մասնագիտացումը նախատեսված արտաղրուարղյունքի սլեսփոխանակմանճւսմար Այդւպրակտիկա: կայուն Թյունը, առաջացավարդյունքի օւուսրման պես Հանդես եկավ աղատ օոարվող մասնավոր թյունը, որը նախնադարյան Համայնքիդարաչրջանի Համատեղ

Գ.

Զեղմենի)

էր նրանով, որ ուղի էր Հարթում չաչագործողականՀարաբերությունների Համար: մասնավորսեւիականությունըկոււռակվում Նախասկզբնական ապրանքների, էր որոչ սննդամթերքներին արձչեստագործական ծանոթ արտադրականղույքի, ղենքի, իսկ անասնապաՀությանը Մաւնււձնով: անասունների մեջ Հ երթին' առաջին ժողովուրղների վաղ ձեերին էին ւպղատկաձամեմատարար սեիականության ում նան Բանի ստրուկները, որոնց մասին կլսոսվի Հեւուսզայում: Համարժեքներ,ապա որ արղեն զոյություն ունեին փոխանակային ձգտում Էին է, որ նրանք, ովքեր ավելցուկներ բնական ունեին, սպառողական դրանք կուտակել ոչ միայն ունեցող արժեք իրական ընդունեբնական վիճակով, այլե ւովյալ վայրումձւմընդծանուր առարկայականփողերի,գանձերի գտած Համարժեքների,

երկմիասնական պայմանավորված

վոր

արտադրողականությունը Հատկադարձրին սեփականու-

Ա ով:

ն կուտակմանմասին ծագման սեփականության Մասնավոր

բաղմաթիվ վկայում են Հնագիտական ւովյալներ: Այուլես, օրինակ, Հին թամինչդինաստիական Եզիպտոսի (ամրատյան ղումներում մչակույթ) ղւոնվողսռարկաներն արղեն նչվում որոնք ւսնէին Հառոուկ նչաններով, կասկած ոչ թն Համայնական,այլ ընտանեկանկամ անչատական սեւիականության նչաններ էին, քանի որ դրանք տարւոարբերթաղումներում են: Ըստ սեփիաերնույթին, բերվում Ց: կանության այդպիսինչաններ (թեն, նան մոգականթալիս"միաժամանակ, մաններ)էին այսսլեսկոչված կոճակամ ոսպնաձնկնիքները, որոնք Հեղկա- կաձն Հյուսիսամերիկյան են ԱռաջավորԱսիայիէ. ՀուՀայտնի ցիներիպղնձեթիթեղ նաստանի պղնձաքարի ղարաչրջաՄիջազետքի նից, մասնավորապես, մչակույթներից։ Ավելի ուչ չրֆանի միջաՀալաֆա ն ուբայդ ղետքյան ն նախաէլամականզլանաձն կնիքների Հիչատակված ւսնվիճելիորենընդունվում են: ֆունկցիաներն որոնք Խիստ բաղմաթիվ են Հնագիտականայն գտածոները, մաեն կոււոսկման աճող Հարստությունների անընդատ վկայում բրոնզի ն վաղ երկաթի դարաչրջանինեն վերասին: Պղնձաքարի, Հարստության Հայտնաբերված, բերումԵվրուայում ն Ասիայում ձուլակտորների, գործիքների, կատարողմեւուսղե դեր կամ ղրամի ն է Հետաքրքրական Այդ առումով զենքերի ղարդերի ղանձերը: մուուսկա Բորողինոզյուղի Ուկրաինայում,Բելզորողդ-Դնեստրովսկի ոմն ոաղզմիկիթանկարժեք, Հավանորեն ղւտնված մերձակայքում ն նիղակից ղենքերի դանձը, որը բաղկացածԵ արծաթն ճիսւասկան դաչույնից, ոսկեջրած արծաթե ղուրղից, նեֆրիտե կացիններից, որոնք, ակնՀայտորեն,ւոեղականծազում չունեն: անդամների Այդ դզտածոներըվկայում են Հասարակության մախիստ անծձավասարաչավի բաչիիման միջեՀարսւոությունների մսսինյան ն, Զինաստանի նախադասակարդգային սին:Օրինակ` ստորաբաժանթաղումները դարաչրջանի չժոույան նավորաուվես, վում են մի քանի կարգերի՝ թանկարժեք առարկաներւլարունա216

կողներից մինչն

զույք չունեցողները: Սովորական ընդչանրապես

լթոււղումների կողքին բնորոչեն դառնում սոցիալականվերնախավի հնուղեկլող Հւասրումւո բարդ ներկայացուցիչների կառուցվաճքով ղույքով թաղումները: Այղպիսին Լ, մասնավորապես, մեր երկրի ւռարածքթում այղ ւտնսակի Հնազույն Հուչարձանը՝ նչանավոր Մայկուլյանղամրանարլուրը. (մ.թ.ւս.3-րղ ծւսղզարամյակի վերջ): Այնչոեղ՝`11 մ խորության վրա, վեց մետրանոցարձաթն խողովակննրով սպլածվող ամՀովանու ւոակ թաղված էր ոսկուց, լաջվարգից, փիրուզից ն սարղիոնիցպատրաստվածբազմաթիվ ղզարղերով պճնված մի տղամարդ: կային նան ոսկե ն արծաթե դրվագված անոթներ, պղնձե զենքեր դործիքներ: կուրգանի մյուս, երկու փոքը, ուղեկցող գույքով անչամեմաւո աղքատ, թաղման խցերում ղտնվել են երկու կնոջ, Հավանորեն սպանված ստրկուծիների կմախքներ: Մայկոպյան նման, այսպես կոչված Հուչարձանին ու

սակայն,անտարակույս, ոլետականկաղմավո«ոմխանական»,

րումների երնանղալուն նախորդողբրոնղի ն վաղ երկաթի ղաԽՍՀՄ տարածքի չատ բաչրջանի թժաղումներՀայտնի են նավխկին ն մի չարք չրջաններում արտասաչմանյան երկրննրում: Ազգաբանությանմովյալներն,իր Հնրթին, վկայում են, որ մասնավոր ծարստությունների կուտակումն, առաջին Հերթին, ընթանում էր տոչմացեղային վերնախավիներկայացուցիչներիընտաԴա նիքներում: Հասկանալիէ. չէ՞ որ Հենց բիզմեններնէին Հարըսւռությունների Հիմնականսեփականատերերը,իսկ ժառանգական առաջնորդներըտնօրինումն պածշպանումէին այն արժեքները,որ սկզբում պատկանում էին տոծմինկամ Համայնքին,իսկ Հետագայում ավելի Հաճախդառնում էին իրենց' առաջնորդներիսեւիակա(նոր Բրիտանիա նությունը:Օրինակ` ԳազելթԹերակղղու կղզի)ւքե-լանեզիացիներիմեջ առաջնորղներըՀամայնականբոլոր Հարսուոությունների՝ խեցիների պաճշապաններնԼին ն պարտավոր էին դրանք օգտագորձել Հասարակականկարիքների բավարարման սակայն օգտագործում էին նան անձնական նպատակնեՀամար, րով, վարկավորելով ունեղուրկներին : Ամերիկայի «յուսիսարնմտյան կվակիյուտլ Հնդկացիներիառաջնորդներըժառանդաբար փոխանցում էին տոՀմի անօտարելի սեւիականություն Համարվողզանձերը' ալղնձե Թիթեղները:Այստեղիցէլ բխում Է կվակիյուոոլներիառաջնորդներիսեական Հարստությունների արագ աճը: նրանցիցմեկին պատկանում էին 4 մեծ նավակ, 4 ստրուկ,

40 մորթի ն նրբակեղնից 120 թիկնոց, մյուսն ուներ ձծովասամույրի 200 թիկ4 մեծ նավակ, 6 ստրուկ, 60 մորթե վերմակ ն նրբակեղնից չէ, որ սեամբողջապես Հարատությունները նոց:Այնուճանդերմ, կողմից:Դրանք փականացվածէին տոչմացեղային վերնախավի

առավել աչխատասերկամ առավել ՀաջոՀամայնականներիմուռ: ղակ չարքային էր Հին ընթանում կաղմավորումն սեփականության Մասնավոր ն նոր ւլայմաններում: կարգերիմիջն սուր Հակասությունների սկզբունքները սեւիականատիրասկան կյանքի կոչված մասնավոր նաւնարտադրության կոլեկտիվ բաղմաթիվ ւվիւոիՀաղթաչարեին ն ղեռես Հավասարության Համայնքատոչմային եղանակները իրենց կողմից ընւոանիքների Առանձին կայունՀոգեբանությունը:

կուտակվումԼին

նան

Հւսմար անօղտակար ւսվելցուկներիկուտակումըարղյունքի ձնով Հակառակէր նախնադարյան բնականկամ զանձիվերածված ողուն, ն առավելուննորներից Համայնական ավանդույթների էին, որպեսղիվերջիններսիրենց ունեցվածքը այս կամ պաՀչանջում նչաորոչակի ունեղուրկների Հեւո: Այստեղ ւյն կերպ բաժանեին նան ւվանդույթւոնտեսության ո ւնեին Հեղինակարեր նակություն առաջացման ները,որոնք առավել խթանվելէին դասակարգերի

առաջացմանՀնարավորության ավելցուկների աաաՀուց ժրինակ' կենտրոնական Աֆրիկայի բեմբաներիմեջ բ:

Հաջողակերկրագործին կամ անտառային մեղվապաՀին Հւսյւոաբարում Լին չար կակարդ: Այդպիսի նը Հասկանալի Հողերանությու է ղարձնում, թն ինչու ղասակարզերի ձնավորմանղարաչրջանում ամենալայն տարածում էին ստացել կուտակված ուննցվածբի ոչնչացման սովորույթները: Շատ ՀասարակուՀրասղարակային թյուններում ննջեցյալի,Հաւկապեսառաջնորդի կամ բիգմենի թաղման ժամանակնրա Հարստությունր ցուցաղրաբար ոչնչացվում էր: Լինում էր, որ այդոլես էին վարվում ծարուստիկենդանուԹյան օրոք, օրինակ' որոչ Մելանեզիայի կղզիներում ուննորները պարբերաբարոչնչացնում էին խսիրներիւլաչարը, որն այստեղ Համարվումէր Հարստությանչափանիչներիցմեկը: ղույքի կուտակմաննկատմամբ Շարժական կոլեկտիվիստական ավանդույթների դիմադրությանմեջ երնան է ղալիս մի ընդՀանուրօրինաչափություն, չկուտակելու կամ Հարստություններ ղրանք ոչնչացնելու ւլաճանջից մինչն այն բաժանելու պածանջր: իրադրությունն այդվես էր՝ կապված ՀյուսիսՄասնավորապես, արնմտյան Հնդկացիների Հայյոնի փոթլաչի Հեւո, որից իրենց նվանումն են ստացել փոթլաչատիւպլ բոլոր ն, ինսւոխտուտների

կամ առաջնորդը բիզմենը աի Հերթին, րապես ազղեցությունից, Հեղինակությունից որպեսզի չզրկվեր երում:

նում

,

ր,

ն

պլար-

նվերներ ւուսվոր էր կազմակերպելճոխ խնջույքներ, առաւոաձեռն ն Հյուրերին, օգնել կարիբաչխել տոծմակիցներին,Հարնաններին ն. յլն: ժլատ Հայրուսւոր զրկվում էր Հեղիոչ միայն քավորներին նակությունից,այլն կարող էր զրկվել ունեցվածքից:Այսպես,օրինակ, 17-18-րդ դդ. Սիբիրիորոչ եղջերվապածժողովուրդներիմեչ առանձին ընտանիքներն իրավունք չունեին Հարյուրից ավելի եղջերուներունենալ: Դրանիցավելին, եթե այն կամավոր կերպով ն չէր բաժանվում,բոնությամբ վերցնում էին աղգականները Հւաընանները: Լինում էր, որ այդպիսի ժլատին սպանում էին: Դրա կենցաղումնկարաօրինակԷ ոլաւլուասների Քրեստոմատիական գրված դեպքը, երբ Համայնքի անդամներըստիւվեցինՀարուստի ամենամերձավոր ազգականներինսպանել նրան նեւտածարելով՝ ասելով. «Դու չպիտի լինես միակ Հարուստը, մենք բոլորս պիտի Հավասարլինենք, դու ընդամենըմեղ Հավասար ես»: Ավելին, որոչ վերաբերմունք Հասարակություններումնույնիսկ անբարյացակամ

բա

սն

ա-

ն Հանդիսավոր լւնջույքների Հարստությունների

ր ա եցԱյն րարման ԱԻ

սովորույթները:

Փ

ն

ն րոջ մածվան ը, կաւտտարվու ր կյանքի զանազան կարնոր իրադարձություններիռիթով (անվանակոչություն, ներգրավումզաղտնիմիության մեջ, ամուսնություն, թաղում, Հիչաւոակիմեծարումն այլն): Փոթլաչ կազմակերպողնի ցույց էր ղնում իր Հարստությունըն Հեւոո այն Հւվարտությամբ բաժանում էր Հյուրերին: Դրանովնա իր ն իր ժառանգների Համարաւպածովումէր բարձր Հասարակական դիրք, ձեռք էր բերում Հասարակականպատվավոր սպաչտոններ ղբաղեցնելու ն. Հեղինակություն,ու, որ նույնպեսկարնոր է, դառնում իոասվունք էր ւպլաւտասխան փոթլաչների մասնակիցն ետ էր ստանում բաժանած արժեքների զղալի մասը: Մի չարք ուսումնասիրողների կարծիքով,փոթլաչ կազմակերպողըժամանակիընթացքում իր ետ էր ստանում չարուոությունները վրաղիրով: Բոլոր ։պարագաներումփոթլաչը, ինչպես ն մյուս սփոթլաչանման ինստիտուտները, ղուտ Հպարտ ինքնասնանկացման ղործողություն չէր: Նույնիսկ ի

:

այն կուտակումը, սեփականության մասնավոր սածմանափակելով նոլասՀւսչվով, Հակասականեղանակով, վերջին դիալեկտիկորեն տում Հարաբերությունների էր մասնավոր-սեւիականատիրական ղարզացմանը: մասնավոր սեձնավորման ղարաչրջանում Դասակարգերի էր նան այլ մասամբարղելակվում ղարգացումը փականության սեՀողի նկատմամբ Համայնական մասնավորալես, կարգերով, Հիմնական իսկ ծողրաշչիւատանքի ւլածղանմամբ: ւիականության միջոցնէր: Այն ժամանակ,երբ չարժապայմանն Համընդձանուր նան արդեն գործիքները, ւսրւոադրության կան զույքը, այդ թվում սեփականությումասնավոր էին ւսռւսնձին ընտանիքների դարձել որսաչանխւոտծարքները, նը, մշակվող Հողերը, արոտավայրերը, մեծ մասամըչարունակումէին մնալ դակներն ձկնորսավայրերը սեւիսկանությունը: կոլեկտիվի իբըն չսյս կամ ւյն ւսրտաղըաական կոլեկտիվ Հողի ուներ սեւփականուԱվելին,թանի ղեո ղոյություն երկրորղական, էր կրում թյունը, մասնավոր սեփականությունը ու

ու

ն. մասնաանձատականացումը բնույթ:Աչիատանքի անլուսաղարզացումն Հիմունքների վոր սնվփիականատիրական սեփամասնավոր Հողի Հանգեցնեին նկատմամբ ւպիտի փելիորեն նս Համառ Դա ծնունդ էր ւսռնում ւսվելի ծաղմանը: կանության մասնավոր սնփականությունը չարժական դույքի քան ւզայքարում, սաՀւմաններիցղուրս՝ ն սկզբում Հնարավորէր միայնիր Համայնքի այդ փուլում լայԴրա Հեւոնանքով զարգացման Հողերում: ասազատ

տտորադաս

նորեն տարածվեցինՀողի նկատմամբառաջին վերաբնակիչների

ավանղդավերաբնակիչներն Առաջին սովորույթները: իրավունքի սրղեկավարներ, Համայնքների էին նոր սւոեղծվող բւսը դառնում ն ծիսական«Հողատերեր» յլն: ՏվյալՀաւոոնյալՀնաբնակներ, ն, Հատկաւղես, խոտՀարքվարելածողերը մայնքի սածշմաններում ժամանակ չարունակում երկար ղեոնս ներն որսածանդակները թեն ւնօւուրելիսեփականությունը, Համայնքի էին Համարվել ձղ իրենց տում էին ամեն կերոլ ամրագրել ընտանիքներ առւանձին ն. նույնիսկ ժառանդականւոնօրինության մշակած Հողակտորի Անցումային իրավունքները: լիովին մասնավոր-սեփականության այնւվես էր ինչպես ազգաբանորեն, ստեղծում ւյդւիսի իրավիճակն Հարաբերուֆիքսված սեխասկանական էլ գրավոր աղբյուրներով ՕրինակԱ̀ֆրիկայի մի թյուններիբազմազանւոարուռեսակներ: կղղիներիմեծ մասում ընկամ Մելասնեզիայի չարք ժողովուրղների ու

տանիքներըտնօրինումէին ՀամայնականՀողն այնքան ժամանակ, քանիղեո մշակում էին այն: Նոր կալեղոնիա կղղում ընտանիքն իրավունք ուներ չմչակվող Հողակտորինկատմամբ, իսկ Հին դերմանները վարելաչողը տնօրինում Լին որպես սեւիականություն: Հողի նկատմամր կոլեկտիվ սեփականությունը Հաւոկաղես մեջ, երկար ալսՇալանվեց թոչվորե կիսաթոչվորւսնասնապածների թեն աւյնւոեղէլ առւսժնորդներիտնօրինությունը արուռավայրերի ն էրւոեղաչարժերի ուր իրականացվում նկատմամբ, ջրամրարների ղեկավարումով, մերձենում էր ղրանց մասնավոր-սնիականատիծեւտնանքով բական փաստականձենին: Սակայն քոչվորկենսաձնի մուտ Հողի նկատմամբմասնավոր-սեիականատիրանոմադների կան Հարաբերություններերբնէ չՀաստատվեցին: Երկրագործների մուռ ձնով, իրենց վերջնական կազմավորվեցին էլ, եթե ղրանթ ապա

պայմաններում: Հասարակության միայնդասակարգային

Մասնավոր սեփականության կազմավորմանդանդաղեցվածությունն արտաՀայտվումէր նրանով, որ կոլեկտիվսնփվականուէր ԻՀաղվադեւղ թյունից անցումըմասնավոր սեվիականաձնին ւմռանձանմիջականորեն: Հեւտաղուտողներ բականացվում միջանկյալ կարգը, նացնում են մեկուսացված սեւիսկանության արդեն առանձնացվել էր կոլեկերբ սեւիականությունն այսինքն, ւոիվ սեւիականությունից,բայց դեռես չէր ստեղծել չաճագործողական Հարաբերություններ ն այդ իմաստով մասնավոր չէր: Նույնպիսի միջանկյալ կարգ, ըստ երնույթին, կարելի Է Համարել նան խմբային մասնավոր սեփականությունը,այսինքն՝ ոչ թե մեկ, Այն Համատեղմասնավոր սեւիականությունը: այլ մի քանիանձանց ե իր ձնավորման չէ դարաչրըջանին յուրածաւոուկ դասակարզերի գոյությունը պաշպանում Է նույնիսկ ամենազարգացած դալայն ններոււլ, սւսկայնՀւսււկաւղզես Հասարակությու սակարգային տարածում էր սւուսցել ղիտարկվող ղարաչրջանում,չատ Հաճալս նախորղելով անչատական մասնավորսեփականության Հասն լւմբայինմասնավորսեփականության ւտաւոմանը: Մեկուսացված են ընւոանիքի յուրաճատուկ ձները բնորոչ ւովյւոլդարաչրջանին որի մասին կխոսվի Հնեւտաղայում: կառուցվածքին, ւոնւոեսական

ՇԱՀԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԴԱՍԱԿԱՐԳԵՐԻ

ԵՎ ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ

ՄԱԳՈՒՄԸ

ու

զգալով երեւան մթերքին մասնավոր սեւիականության Հավելյալ

ավելի

ավելիակնառու

ու

էր

ւոնւոնսւսկան դառնում ու

ժամանակ, երբ ւոոծմամուտ կուտակվում էին վերնախավի Համայնքային ցեղային ւոոշմակիցներն ՀամայնականՀարսւությունները, չարքային կամ զուրկէին ղրանցից ավելցուկներ, ներն ունեին միայն աննչան չարէին կրում:Տւսրբեր պաւոճառներով էլ նույնիսկզրկանքներ անէին Հայտնվում Համայնականները քային տոՀմակիցներն ւայմաններում, ազղում էին ընտանիքներիտարբերաեՀավասար անձատական ուստարիքայինն թվական կաղմը,ւսչխատողների

Այն ւոարբաժանումը: Հասարակական ն

ու

ու

ն Այդ ւպատածականությունները: ամենաբաղզմաղան որակները միջոր նւսխկինում էր նրանով, նը խորանում անչավասարությու Հարաբերություններն ՀամայնքայինՀեղինակաբեր ւոնտեսական -

ակսել էին առավել խորությամբ ներթափանցել Համայնքի մեչ: Դրանովսկսվեց նան նվիրելու ն փոխարենըստանալու Համարժեքության սկզբունքը, դուրս մղելով նախկինումգործող անչՀատույց Հիմա մւուսցած օգնությունյութական սկզբունքը: ւիոիսօգնության էր նը տոչմակիցը կամ Համայնքի անդամը պարտավոր փոխճշաւոուցել սկզբում Հավասար չափով, Հեւոադայում՝ նան վրադիրով: Հաճախէ դրվում այն Հարցը, թե չերտավորմանոր ձեն է նախորթե՞ գույքային: Այդ Հարցինւլատասխանում դել՝ Հասարակական, մեծ մասը գտնում ե, որ դրանք են տարբերկերպ: Գիւտոնականների են ւուսրբերություններըՀասարակական ձնավորվել միաժամանակ, ւոսրբաժանմանը,իսկ ն պաստումէին կարգավիճակում ղույքային տանում էր ղեւի Հասարակությանանվերջինս աստիճանաբար աղդգաՍակայն անծավասարության: կարզավիճակների ղամների են որոնցում Հասարակություններ, չատ բանությանը Հայտնի նրանց անդամներիանչավասար կարգավիճակներըդեռես չէին Հանղեցնում ինչ-որ չափով նկատելի ւոնտեսականանձավասա-

բության:

.

ծագումը ոչ Հավելյալ մթերքի ն մասնավորանփականության ն միայն խորացնումէր Հասարակական գույքայինչերւտտավորումը, ՇածաՀարարբերություններ: այլն ծնում էր չաճագործողական ղորձման վաղ ձների մեջ տարբերակվում են ներծամայնքային

չաճագորձումը՝ պարտապանությունը ն ճորտատիրությանսաղմերը, միջշամայնքային չաշադգործումը'ռազմական թալանը, ռազմատուղանքը ն Հարկատվությունը: Դրանց միջն միջանկյալ ւոնղ էր գրավում ստրկությունը կամ ստիկատիրությունը չաՀագործման առավել ցայտուն ն այղ պատճառով էլ ամենալավ ուսումնասիրված ձեր: Արդյունքի կայուն ավելցուկ չունեցող նախնադարյանե, Հատկապես, վաղ նախնադարյանՀամայնքում, ստրկությունը, ինչպես ն չածաղզործման այլ ձնեերը Հնարավոր չէին:Այդ ւլաւոճառովէլ դերի ժամանակ բռնված մարտունակ միջցեղային ընդծշարումների տղամարդկանց սովորաբար սպանում էին, իսկ կանանց ն եբեխաներինորդեգրում էին, նրանց դարձնելովՀաղթող ցեղի լիիբավ անդամներ: Երբեմն, Հատկապեսայն ղեպքերում, երբ անղոշված ռաղմիկների էր լինումլրացնելմւսրտում ւլաՀրաժեչտ Այսլես, 18-րդ կասը,որդեգրում էին նան Հասուն տղամարդկանց: ղարի Հաղորդումների մեկի Համաձայն, Հյուսիսամերիկյան էին Հնդկացիներիորոչ ցեղերի մեջ ռազմագերիներինՀանձնում այն ընտանիքներին,որոնք կորգրել էին մերձավոր ՇՀարաղզատնեբին: «Եթե գերիներինընդունում աւա վերջ էր էին ընտանիքում, տրվում նրանց դժբախտություններին, նրանց Հագցնում էին լավագույն ձնով: նրանք կաւտարելաւես աղատ էին, թեն չէին կաբող վերադառնալիրենց երկիրը ն օզտվում էին այն մարղու բոլոր իրավունքներից,որի փոլխաբեն ընդունվել էին: Սակայնճաճախ նրանց մնրժումէին,ն վերջիններս ղոՀշվումէին տտանջանքների մեջ»: կւսյուն Հավելյալ արդյունքի երնեանգալն անմիջապես Հնաբավոր դարձրեց ուսղզմագերինեըբիաչխատանքիօղմոադործումը: Ռազմագերի կամ ստրուկ Հիմասկսեցին վելի Հաճախորպատկերողանոթ: Հին Անդեր ղեզրել գերիներին,նրանց ընձեի

դրանով կակրտսեր անղամիիրավունքներ, ռելով ընւուսնիքի քայլերը: առաջացմաննախասկղբնական ստրկության ւտարելով ողջ էին Հւսմայնքի դառնում սկղբում ստրուկները կա, որ կարծիք ն, որ այդպիսով Հնագույնսւորկությունը սեփականությունը, այղպիսիձե ստրկության կամ Համայնականէր: Սակայն կոլեկտիվ ն ո՛չ ՍԱՂՏ ւոեղ Հաւուսկորեն էլ աղդարանորնն ո՛չ ւպզատմականորեն, Դա

չէ, ուստի ղրան անդրադառնալուճարկ չկա: արձանագրված է Հաստատվում նան ւսյն փաստով, որ առաջինռւորուկներին Նրանց օգանդամներից: կրտսեր րբնւոանիբի դժվարէ ւուսրրբերել ւուսգործումէին ւռավելապես տնայինւոնտեսությունում, սւոիպեԱյսպես, յուկագիրաչխատանքներ: լով կատարելանչվաւտվարեր մոտ փայտ էին ների մեջ նրանք օդնում էին կանանց, նիվխերի կամ կերակրում Էին կուորում,ջուր կրում, ւռելիքւլատրաստում Հետ միասին,քնում էին ւոերերի ւուվրումէին Ստրուկներն չներին: նրանք Այլ դեպքերում նույն Հւսրկի տակ,սնվում նույն սեղանից: ունենալ սեփական խրճիթներում, ւսուսնձին կարող էին բնակեցվել տերերին:Նրանց մեծ իրենց նակելովօգնել չարու ւոնւոնսություն, ոչ Մեծ մասամբ սւորուկն Հեւ Համեմատաբար մեղմ էին վարվում: իրավունքներից: ն. անձնական որոչակի օգւովումԷր դույքային ստրուկներին Շատ Հասարակություններում սկզբնականչրջանում ու

էր թույլատրվում

ժառանզել ւոիրոջ ունեցվածքը, ամուսնանալ

ա-

կյանքին: Հասարակական կրոնական ղաւոներիՀեւո, մւասնակցել վաճառքը, սպանությունը ստրուկի էին արգելում Սովորույթներն ն նույնիսկ կուվիտվերաբերմունքը նրա նկատմամբ,ստրուկը տիւսյլ ւոիրոջ կարող էր ւոեղափոխվել ղժղոչ լինելու դեպքում ըբոջից Հեւտնում, քանի որ ապրելով չէին մուտ:Սւորուկներին առանձնապես ձգտում փախչել: չէին սովորաբար նրանք ւռանելի պայմաններում, ի դեպ, չատ ւոեղէլ չուներ, ցեղերիմուո սւորուկըւփվիախչելու ոզիների էր Հովանաանձր Համարվում ընկած գերի որովՀնտե ն տոչմակիցներիկողմից հտ չէր ընղունվորությունից զրկված ստրկությունը նախապես վում: Մի չարք Հասարակություններում ն սւորուկնայդ վիճակում ւուսրի, դւսոմի քանի ապրելով չեր, ցմած նում Համարազատ արձակելը էր լիիրավւոոչմակից:Սւորուկին ն առատաձեռնության արարք վում էր մեծաճոդգի,ւպատվարժան ժառանգականչէր. սկզբում մած, ւռորկությունը ակտ: Դառնալով երեխասւորուկի կախված, ասւոիճանից ղարգւացման ստրկության էին Սւորկության Համարվում: ները, թոռները կամ ծոռները ազատ ու

|

պարղունակ ձնը, որի ղեսլքում ստրուկներն արտադրության մեջ Հատուկ տեղ չեն զրավում, իսկ իրավունքներովՀավասարվում են ոտացել Լ տնային կամ ընտանիքի կրտսերանղամներին, Հայրիչիանական ստրկություն անվանումր: Այսւոնղ «Հայրիչլաանական» տերմինը պիտի ընկալել ւզայմանականորեն, «պարղ», ն ոչ Թե Հենց ղեկավարման Հւսյրիչլաա«ւպարղունակ» իմաստով նական ձնին պատկանող: Հասարակականարւոադրության աճին զուդգրնթացրնդլայնվում էր սւորկականաշխատանքիկիրառմանոլորտը, ե Հնարավոր էր դառնում ստրուկների քանակը մեճացնել: Հյուսիսարնեմտյան Հնդկացիներիմեջ ստրուկներնօգտադործվում էին ոչ միայն տնային աշխատանքների,այլե 4կնորսական պատննչափակոցների, ւոների նավակներիկառուցման,ղանազանկենցաղայինառարկաների պատրաստման,ձկան որսի ն պաճշեստավորման, օգզտակար բույսերի Հավաքմանժամանակ ն այլն:Ստրուկներիաչխատանքը Համեմատաբարքիչ էր կիրառվում միայն պատվավոր Համարվող ղզործնրում,օրինակ` որսորդության ն կնտորսության երկրաղործականցեղերի մեջ ստրկական Հնդկացիների ժամանակ: մեջ կիրառվում էր միայնայնտեղ, աչխատանքը երկրագործության ուր դա ծւ մարվումէր կանացի, Քիչ ոլրատվաբեր աչլշատանք: Այսպես թն այնպես, ստրուկների թիվն աճում էր: Այդ նույն ՀյուսիսարնեմտյանՀնդկացիների մեջ նրանց թիվը Հասնում էր բնակչության 16-20, իսկ որոչ ցեղերի մեջ' նույնիսկ 3076-ի: Ավելացանստրկության աղբյուրները, մարւոում գերի վերցնելուն ն այստեղւվելացան սւտրկավաճառությունը սւորուկ ծնողներից սերված լինելը: Ստրուկներիդրությունը կտրուկ կերպով վատացավ: Նրանքչէին կարող ունենալ սեւիականությունն ամուսնանալ ւմուսնուիրենց Հայեցողությամբ: Նրանցնույնիսկ Թույլատրված չուներ ն. Համարվում էր թյունը Հասարակականնչանակություն պարզ կնենակցություն: Որպեսզի տարբներվեինաղատներից, ուորուկները պարւուսվոր էին մաղերը կարճ կտրել: Սւորուկների Հեւո վարվում էին դաժանարար, բացի դրանից, ինչպես էին նրանց Սալրտայում,"պարբերաբար խմբովինՀւսրձակվում սարսափտարածեին կանխեին խրճիթներիվրա, որովեսզիաՀ էին սւորուկներիծիԼայնորեն տարածված աւլսւտամբությունները: սականսպանությունները նոր տների նավակներիկառուցման, ինիցիացիայիճեսերի ն թաղումների ժամանակ: Դա ղերիներին այղ

ու

Հին

ու

ու

ու

վերապրուկնէր, սակայնայն հս սովորույթի Հինավուրց սպանելու

լրացվեցին սկզբունքորեն նոր աղբյուրներով ցեղակիցներիպարւոսյին կամ կարալայինսւտրկությամբ: Հասարակական ն դույթայինչերտավորմանը, նպաստելով ուներ նան ներչամայնական Ն րի վրա, թեն նրանթ կարող եին ետո լ ից բրացարձակաղեսանկախ: մյուս մասը պաճպանում էր իԲ ը ն անձնականաղատությունը, սակայն ւո պարտավորէր ժամանակ ժամանակդիմել Հարուստցեղակիցն ներինբնամթերային Ը ակա փոխառությա կամԴԻ դրամական խնդրանքով: «եման ե Դ իման վրա չաճազործմանայնսվիսիձներ,ինչպիսիք մեջ ձրի աչիսատելը,վաչխառուս, Ը արչոաղրությանմիջոցներին դործիքն թ արագացրեց խորացրեց նե ստրկությունն արղեն Հւասյրիչխանական ավարձակալությունը, որի ժամանակ չքավոր ինչչերտավորումը:Ռաղմագերիները, Համայնականների ազատ ը փոլարինարար վերցնելով, օրինակ, ԴԱ պես ն ռազմավարիմյուս տեսակները, ղառնում էին առաջին ՀերՐ բանողանասուններըկամ միթանի զլուլս սեւիսկանություն. Համայնական ավաղզանու թինւոոչմացեղային ը, պարտքը Հատուցում էր արտադրած ուրու ար էին նաւ նր: Շաշագդործելովսւորուկներին, նրանք բազմապատկում ի վճարելով: Այդպիսիբնամթերաե. բարձրացնում իրենց Հասարակական իրենց Հարստությունները վար ի վերջո Հանգեցնումէր պարտային ւզայմաններում զարգացման վարկը: Մասնավոր սեւիականության աճախ' ընդշակառակը, տնականորեն պածղդաՀանդեցնում եր նրան, որ Հեւղ շեւտեցեղայինավագանու էր էր Հին ավանդույթներով, որը չաճամեծ լավագույն ր ձեռքում էին կենտրոնանումանասունների ը էր ազդղակցական կամ Հարնանական ձկնորսավայրերը, Հուռերը, վարելաՀողերը,որսաչանդակներն Վ լայնորեն տարածվածէր մասնաԲնականաբար, ւլաչարները: արտադրանքի արծեստաղործական վո «ԼՄ ջոչվոր-անասնապաճականՀասաունինում աղքատացում, մնացյալ Համայնականների ւռեղի եր ղ խոչոր սեփականատերերըաղքատն որոնք Հաճախդառնումէին չքավորներ ղրկվում եին ինքնուրույն կթելու, բուրղ խուղելու կամ Դիմելով փոխառուտնտեսություն վարելու Հնարավորությունից: իաժամանակիրենց Համար ապաճովում էին կակո« ոմանք ընկնում էին ւլարտապանական ն Թյունների,նրանցից ավ Լրալ Թերթիսւոացումը «օժանղդակված» ւոոծմակիցնեման կամ Լր որն րի կամ Հարնաններիկախյալ վիճակը: Բոչվոր անասնապածական ոլ ւլարտնետեսությա ն մե Տ կիսրարության այղ 4եր որոչ վաճառելով:Մի չարք Հւսսարակություններում ստրկության գիտնականներ ում տարբերվում ւուսպան ստրուկ-ցեղակիցների ությունը սկ են «սաուն»ջ նմանում տերմին ր ԱՅԱԱ ցներիդրուլյուսը ո լվղբ կամ «սաունային ղազախերեն զ րեն տերմինովանվանու ց"Ղ ւղ սամանա Հա է ենե զ արտապանային չաճագործումը կամ էր մյուս սւորուկներիվիճակից,նրանց ստրկությունը փակվումէր ժամանակիմեջ, նրանց Հետ ավելի մեղմ էին վարվում, ը ի երկարժամանակ դիտարկվում էր իրբն արգել(օրինակ' չրջանակներ լայն ավելի ունեին իրավունքների ձներից մեկը, սակայն այդ տեսադուրս): Սակայն, սաՀշմաններից վում էր նրանց վաճառքը ցեղի չաճագործոր Հիմա Համարվումէ սխալ: Պարտապանությունը դգերեվա- ման յուրսծատուկ ձն է, որ ինչպես իր սեփական,այնպես էլԼՀ նախկինաղբյուրները` ւյսւզես թե այնպես, սւորկության ոլ ստրկավաճառությունըՀ ադգորճողիտնտեսության մեջ աչխատող մարդու մուտ բությունը,ժառանգականստրկությունը, դեռես էր ստացել՝ օզնում էր ածաբեկել ստրուկնոր բովանդակություն դեռնս ճնարասպանությունը սւորուկների Այնուծւանդերձ, ներին: Հետնանքով: ժի սածշմանափակ ւվածչանջի վոր էր նրանց աշխատու մեջ այս նան է ղասակարգերի ղծերովբնորոչ կամ ւսյն յուրաՀատուկ որտեղ մյուս Հասարակություններին, ձեավորմանղդարաչրջանի արտադրաէր վերաճում աստիճանաբար ստրկությունը ւոնային կրտսեր Ամենուրեքստրուկներն ընտանիքի կան սւորկության: դարձան արտադրության արդը իրավազուրկ, բնակչությանիրավազուրղ, բնակչության անդամներից դ րիցդարձան սկսեը Հատուկւռեղ գրավել որն չունեցող խումբ, միջոցներ մեջ: Հասարակական արտադրության նս. ծաղումը,սակայն,ունեցավ այլ Հեւոնանքներ Սւորկության

Հնդկացիների ոորգություննը եր Տուն Հյուսիսամերիկյան րուն, վիճակը Ստրուկների Է

զարգանան

ա

Կորգությու ՎորՎ Ա այսազանդարի թ սությո' փոքրի ո

ո

Ի

ր

առ

ոի

են,

1 ք

սության Բանա ավորանը ի

ւոն

որաս

արնվիորար Ի.

առ Հարոատից

ատիզը, կաթնա տ Խորբի աան աուաառի ւն : Է բբեմն ազալուեյու որգի Ի «Ր լո ՀՂարչվում թ ամի ու անր փո ոո«ք: րչինս խանության ակ իո ՄՐ լա

ու

ու

իա ին որ ԱԱ Ն չի Հոմո ո ո Հոլ" անդամին իրեն ընտանիքի մեջ, ավարտվում բնա

-

ր

արրույո'ը»:

ԱՆ

ությո' որտասոիրուվգան

չա-

ու է ւոնւտեսական ւզածղանում

խությու նը:

Հարաբերական անկաանձնական

մյուս ւոնսակինրնորոչ այն, չաճաղործման Ննրչամայնական օրյեկտ էին ղառնում նան աստիճանաբար չածչաղործման որ առումով լիովին ինքնուրույնՀամայնականները: ւոնւտեսական Է

Վերնումււվվեց, որ ղեռնա ւսյն բանիցառաջ, երբ տարբերկարսկսեցինյուրացնել կոլեկտիվների ղավիճակիղեկավարներն նրւսնցՀնարավորություն ւոնօրինումը դրանց Հարստությունները, ւղդեցությունը: ունեցվածքն իրենց էր ւռալիսբազմապատկել նան ու

նրանց վեէր Ղեկավարների Հղորացմամբ կոլեկտիվիտնտեսականկյանքին,իսկ վերջինս րաձակողությունը մեծանում

էր տալիս Համեմատարար ավելի նրանցՀնարավորություն Այն ունեցվածքից: Համըբնդծշանուր ուուսնալՀասարակական բաժին էր կաղմակերպչակատարում որ Հասարակությունը ծախսերը, ւպածւզանեանձանց ղբաղված դործունեությամբ կան-վարչական էին ղերաղանցում ավելի ավելի աստիճանաբար լու Հառսմար, մեճ

ու

ն կազմակերպիչների պածանջմունթները անմիջական վերջիններիս ձնից վերածբաժանման միջն աչխատանքի ւչխատավորների

ձեի: չաճադորձման երկրորդների կողմից վումէին առաջինների

ու

բաչխման մթերբի ուղղածայասց ՈրոչՀայրենականսղզդաբաններ են «ռեդիատրիրուցիա» եմ, բւսժա4նն անվանում (բաչխում ւսյդ նում

եւմ):

են ճարաչաճշագործողական ւսյն Համարում Մյուսներն

կարող բերություններիքողարկմանձն: Այղալիսիչաճշագործումը սկսած ունենալ, էր քողարկման ավել կամ պակաս աստիճան նաՀամար ծախսերի կամ այլ ընդծանուր Հարկային կոլեկտիվի

մասճանումներիցմինչ անմիջականորեն ավանղական խատնհաված

Սակայն բոլոր ղեպբերում տրվող «նվերները»: ղեկավարներին նկաւոմամբ Հողերի մարդկանց ղեկավարող ղլխավորող, ու

ու

Համայնքիիչխանությունըմարմնավորողավազանու կողմից արմիջոցներով ապաճովված, տնտեսապես տադրության բոլոր

ըստ օւուսրումն Հւսվելյալմլթերքի Համայնականների ինքնուրույն

կամ պարղունակ-ֆեողալաէության արդեննախաֆեոդալական դեպի էր: Այստեղից ել սկսվեցզարգացումը կան չաճագործում ձները, որը կապվածէր սոցիալական ֆեոդալական չաճշաղործման նրանցվրա ապրող մարդկանց կողմիցՀողերի ավագանու ի

ու

Հեւո: Այս յուրացման իրավունքների անմիջական նկատմամբ Օվկիաօրինակ, Հստակ ձնով Է երնում, Համեմատաբար երնույթը

նիայի, Աֆրիկայի ն այլ չրֆաններիսղգարբանականնյութերում: մեջ առաջնորդները, Մելանեղիացիների որւղեսկանոն,ոչ մի նվեր ստանում, սակայն չեին տնօրինելովՀամայնքիՀարստությունները՝ լայնորեն օզտազործում էին ղրանթ ռնփականՀարստացմանՀամար: նոր Զելանդիայիմաորիներիառաջնորղներըչարթային Համայն այնականներից արղեն ստանում էին ոչ մեծ ընծաներ, նրանց Հոմեծ ավելի էին մյուս Համայնականների Հողաբաղարաժիններն դեռնս չէին Հավակնում Համայնական նրանք ժիններից, սակայն արղեն ուռնձղզուձղ Լին տում առաջնորդներն Ֆիջիում չողերին: թյուններ անել Համայնքների Հողային սեփականության նկատմամբ: ՏոնդակղզիներումամբողջՀողը դիտվում եր որպես առաջնորդների սեւվականություն, իսկ Հասարակ Համայնականները մաշվան սպառնալիքի ոուսկպարտավորԼինմնալիրենց ծողաւոերիչիանության ւուսկ ն նրանցծւսմարկատարել առաջնորդների չսաշմանված ծառայությու ններ:Թաիթեն ճչզրտորեն զանազան, թիում աղ ծառայություններն արղեն նորմավորված Լին, ն դրանով զործընթացը փաստորեն ավարտվեց: Միջճամայնրթային չաՀազործմանպարղունակ ձն էր ոազմականթալանը, որ Հարստությունների կուտակմանը ն աճին ղուղրնթաց մեծ տարածում էր ձնավորմանղարաչրֆանում: Թույլցեղերն դասակարգերի գտել ՀամաՀամար Հաճաղխ խուսափելու կողուլոււտից Համայնքները էին իրենց ուժեղ Հարնաններին սկզբում վճարել առավել ձայնվում միանվագ ռազմատուղանք,իսկ Հետագայում'քիչ թե չատ մչտական Հարկ: Այսպիսով, Հանղես եկավ որոչ վայրերում դեոնս վաղ նախնադարյան Համայնքի դարաչրֆանից Հայտնի Հարկատվությունը՝ չաճազործմանմի ձն, որ ննթաղբում էր Հաղթողների կողմից Հաղթվածների Հավելյալ մթերբի մի մասի մչտական յուրաՀիմնականում,չեր խաթարում Ամա կոլեկտիվների սակայն, ցում, նախնականսոցիալ-ոտնատար կառուցվածքը: Հարկատուները տնօրինում էին սնփական,Հարկ ստացողներինչպատկանող արէին արտատնտեսական Հարն.չաշագործվում տաղրամիջոցներին կաղրմանուղիով, որը տարածվում էր ոչ թե առանձինանչատի, այլ ամբողջ կոլեկտիվի վրա: Սկղբնաւղեսգանձված Հարկր պատկանում էր ողջ կոլեկտիվին,սակայն աստիճանաբարայն սկսեց վերնախավը:ինչպես ն կողուոչաղեկավարող միայն յուրացնել կան ւղատերաղմները կամ ուսղզմատուգանքները, Հարկատվությունը չածաղործման առանձին,պարղունակձն էր: Միաժամանակ,իր ու

19-13

աչխիսատավորի էությամբ (Հավելյալմթերքի արտաղրություն ճնչում)այն սեփական ւոնտեսության մեջ, արտատնտեսական մեծ ն, մուտ է ֆեողալականչածազործմանը, մասամբ որին ավելի մ: ա յղ ոլիսին Վիճակն արդյունքու ի ր ղարզացման ձւսնզեց Հեւտաղզա ղերմաննեկելտերի, սլավոնների, էր, օրինակ, վաղ միջնադարյան

մատաբար ավելի պարզունակությունը ն, Հետնարար, առաջացման ղյուրինություեր: Կւսրելիէ մտածել, որ չատ Հենց ղրանք էին

դեպքերում երկ Աա

մուտ ֆնողալականացբի, արարների,ճապոնացիներիմնջ, որոնց ւոն էր: Այլ դեւլքերում աղբյուրներիցմեկը Հարկաւովությունն ԻՎՐ՞ՐԴ բի ավելի ղարձ4նեաՀարաբերությունների սւորկատիրական Հարկատվությունը դացած ձների առաջացման վորմանւղբյուրներից մեկն եր, սակայն այդ ստրկաւիրությունն Համար: ուներ յուրօրինակ կիսաստրկատիրական-կիսաճորտատիրական ՇաՀագործման ձների ձներ, որոնք ամենից լավ Հայտնի են սպարտականիլուտիայի, Համեմավաղ տեսակների կլարոտեային այլ օրինակկրեւոնյան թեսսալական ւուսկանգնածատմանՀամար ներով: բոզ: կարնոր Է ոչ այնքան նրանց ձնեաայդ վաղ ձներիցո՞րն Է ւղատմականորեն Շածագործման ւպատմական առաջնայնուդրժվորվել ավելի չուտ: Այդ ՀարցինՀամողված սլատասխանելը Թյունը, որքան պատմական վար է: Թվարկվածձներին սղգարանությունը Հանղիվել ե նախճակատագիրը: Պարզունակ քայքայմանսկզբնական նադարյանՀամայնականՀւաստարակարգի Հարկաւովությունն պարԱֆրիկագւոնվող Մելանեղիայի,Արեաղարձային աստիճաններում որքան էլ ւտապանությունը յի, Հյուսիսայինն ՀարավայինԱմերիկայի,թեն սոզիալ-տնտեսալայն տարածումսւոանային մուռավորապեսնույն մակարղակիվրա գտնվող, կան ղարգացման նախնադարյան ՀասարակուՍաղավարտով, դաչույնովն վաչաէլ Այդ ւլատճառով ծՀւսսարակություններում: նույն միչտ ոչ բայց Փաշբույաման դար նով Հեծյալ ռազմիկի Հալչտատյան ոմանք չածագործման սկզբնական ձնր ուսումնասիրողներից ում ն չրջանում, ո

պենեստիայի,

:

:

ու

են Համայնսկանմյուսները՝չարքային ստրկությունը, Համարում

ների չաճադործումը,իսկ երրորդները' Հարկատվությունը,թեն պաւտմաուն ոչ մեկնէլ լ ՀիմնավոԸ ված չէ ծավալ ՐԻՑ յԴ տեսակներից ոլ ենթաադազգաբանական նյութով:Սակայնայղ Հւսրցիվերաբերյալ րություններ անելու Հիմքեր,այնուամենայնիվ,կան: Զարգացած Հանյուրացնող տնտեսությամը զրաղվող ցեղերի մեջ միչտ էլ չաճադորղիպում են տնտեսապեսոչ լիարժեք Համայնականների ն. միջճամայնքային չածաղործումը: ծումը, տնային ստրկությունը ո

այդ

վարչաՀամայնքի կազմակերվչական, Հիմնականզանդվածի կան վերնախավիկողմից Համայնականների

Հանդիպումէ միասին

նան

կազՀասարակական աչխատանքի չէրպաճանջում

էր, քանի որ մակերպում ն մթերքի ուղղաչշայաց բաչխման կարդավորված Համեխմբի ձների ն խմբի մաւոնանչում նց: Է առաչին չում 9: Դ կողմնակի մն

Դա

Րի

մատ

-

կոն րաո

բաղու-

բրոնզե արձանիկ,6-րդ Հի դառնում

դար,

մ.թ.ա.

արտադրության ինքնուրույն եղանակներ ն Հետագայում ե Դ առնում էին Հավեվելյալ ւժե ըկրորդական, թ. բՔի օտարմաման ն կողմնակի ձներ: Իսկ ստրկատիրության ճորտատիրության ընղդճակառակը,իրենց զարգացմամբ վերաճում էին արտ դասակարգային Հասարակության ստրկատիրական կամ ճորտատիրական ղասական եղանակների: Հասարակական-

աաա աղա

սկավեցարտաղրության Համակարգումիրենց զբաղեցրածղիրթով ղերով քի ծւսսարակականկաղմակերպման աշխատա տարբերվող խմբերի, այսինքն` դասակարգերի բնեռացումը: մեջ ունեցած

Հանդես գալն այն սածմանագիծն Հասարակական դասակարգերի

էր,

որ

նախնադարյանՀամայնականՇասարակարգըբաժանում էր

էր իբրն ժառանգականվերնախավ,որը Շւսխավը մեկուսանում էր մշտականղեկավարության, առանձնաձաւոուկպատվակնում սարակարզից,սակայն ղրանց ունեղիրքի, ազնվական ծագման, վավոր Հատուկ տարբերանչաններին մը տեղի Լր կազմավորու այլ ւրոոնուլթյունների: չարթային Համայնականնում Զթավորությունը, արղեն նախնաղարյան Հակաղրվում էին նրանց իրն նները ոչ տոչմիկներ, ռսմիկներ, Հաքայքայման Հասարակության սարկ ժողովուրղ, ամբոխ: Դասակարգերի ձնավորման ընժԺացԸնդ զործընթացում: որում, նան Հանդես էին զալիս որոնք ավելի բարդ Համակարզեր, ջում որոչակի կախվածպատմական կալված էին ազղզակցության ավազ կրտսեր ծաղումնաբանորեն նե էկոլոգիայից, ւվայմաններից ն Հասարակիլսմբերի, մասնազիտական արտոնյալ նվաճողգծերի, ղասակարգերի ձեավորվող ն Հեւո: ների նվաճվածների այլ բնույթիստորակարգության կարող էին Հատկանչանները ն. 0րինակ` Պոլինեզիայի ԱրեադարձայինԱֆրիկայի մի չարք Հաավելի կամ լաարտաճայտվել սարակություններում, ինչպես նան քոչվոր անասնապաՀչներիմի Այսպես, կասՀաւուսկությամբ: կոնաձնկլանը կամ Աֆրիկայում, մասիմեջւոարածումստացավայսպես կոչված Արնաղարձային ն ռեմիջը", որի պայմաններում մարդկանց արյունակցականողջ Հողի պակաս զործնակաուր խմբերի սոցիալականկարգավիճակըորոչվում էր տոծշմինախաչոր նում չկար, Հողի նկատմամբ Հեւտ ծագումնաբանականմերձավորության աստիճանով:Այդ նույն սեղասակարգի տիրապետող Պոլինեզիայում,ԱրնադարձայինԱֆրիկայիարնմոււղքում, ինչոլես Հարաբերություփականական նան Հարավային Արարբիայում,Եգիպտոսում նե Հատկապես նը երկար ժամանակ չէր զարդասակարգերի 4ձնավորմանգործում մեծ դեր իսկ 0Օվկիանիայում Հնդկաստանում զանում, խաղաց կաստաների"Համակարդը, որսես մասնազիտականմեայն ձեավորվել էր ՀամեմաՎիկինգների տաբար Հաճախ նան ցեղերի կուսացված ի խմբե բ րի սւոորադասության, դակատամարտ: մի վաղուց:Այդ ն ույն

Հուառաջինդասակարգային

ու

ու

լ

|

.

դարաչրջանիպատկեր քարի վրա: Գոթլանդ կղզի

քոչվորանու պատճառներով մոտ

նապածՀների

ա-

չէր 4նավոր-

նկատմամբ, ւսրուռավայրերի Հարաբերությունը սեփականական

խմբերարդեն ապրումէին դասակարգային ւվլայմաններում: Հասարակության մը որակապեսայլ երնույթ էր, չերտավորու Դասակարգային չերտավոքան նրան նախորդող Հասարակական-տնտեսական անՀեւ ւսյն սւոացավ մեկտեղ Հիմքերի բումը:իր ւտոնտեսական

թեն նրանց

որոչ

ավելի ամբողջականսոցիալական գաղափարական ձնավորման դաձնավորում: Այսւլես, րդեն դասակարգերի նը Հաճավ ւյնվերջում սւորկությունն աղզատությու րբաչրջանի անձամեմատելի միմյանց, որ սկզբունքորեն ւլես Լին Հակադրվում ն սւորուկի, այլն նրանց կարերեխաների էին ոչ միայն ազատի նան առաջանում էին Հակադրություններ Այդւզիսի դավիճակները: սոցիալականվերնաՀենց ազաւոներիմեջ: Հարուստ ն ազդեցիկ Համեմատ

ծՀւսնդեցնող ճւսրաբերումւսսի՝մյուսինկատմամբ ղերակայության

նների Համ թյունների Համալիր:Այդ Համակարգերիցոմանք, օրինակ"կոնաձն

վերանում էին, մյուսները, օրինակ՝ կաստաները,պաշպանվում էին, սակայննույնիսկ ղրանցրցամենակայունները,բարդացնելով սոցիալականչերտավորումը, չեին խոչընդոտում Հասարակության բաժանմանը երկու Հիմնականիխմբերի՝Հւսրուսւո, ժան ռանգական ավագանու նրանիցայս կամ ւայնչափովկախյալ ղրությանմեջ գտնվող չքավորության: Հետո

ու

ու

մինչե ղեկավարիպաչտոնը: Դրա փոխարենզաղտեիմիություններն իրենց անդամներինաղատում էին տոշմացեղայինկաղմակերպության ավանդական իչլսանությունից, պաչտպանում Լին բարդաարտաղրականՀարաբերությունների Հասարակական աղդնցիկ դիրքը, ածճաբեկումէին բոլոր նրանց Հարստությունն կազմակերպչական-վարչական պաշանջումէր ամրապնղել Նոր Դուկ-Դուկմիության ղեկաԱռաՕրինակ` Գվինեայի ղժզոՀներին: ֆունկցիաները: յսինքն՝ իչխանության ղործունեությունը, վարն իրեն իրավունք էր վերապաճումանձեռնմխելիՀայտարարել ծնել էր նոր չերտավորումը վել նս, որ Հասարակական ղույքային պլանճառերն միության անղամներինպատկանող պտղատու ն չերտերի Վերնախավի Հասկամարտություններ: Հակասություններ ղրանց ւզաչտպանելով ամրագրելով տացիաները, այդպիսով անծրաժեչտ էր ւզածՀարուտությունները ւսրտոնություններն Հաճայլվս, ինչպես,օրինակ,Արեսեփականությունը: մասնավոր չքավորների Հասարակ մւսրդկանց ւպանել սւտրուկների, միություններն ժողովրդաիչխանությանմւոյանԱֆրիկայիմի չարք Հասարակություններում, Նախնադարյան ուոնձդգություններից: տոչմացեղային մղել իչխանության էին եւոինպլան ընդՀանրապես տոչմացեղայինավանդական իչխանության ոգով ներթափանցված մարմիններինն վերածվել էին միջցեղայինՀզոր կազմակերպուայլես դրանպիտանիչէին ե պիտիիրենց տեղը զիջեին մարմիններն թյունների, որոնք իրականացնում էին Հասարակականկարզի նոր, սկղբում ւլուռեստար, ապա կազմակերպման իչխանության ւլատերաղմին խաղաղության դատավարության, սպածշպանման, քաղաքականձներին: խնդիրներիկարզավորմանֆունկցիաները: Այդպիսի կարնորազույն4ներից մեկը տղամարդկանցկամ են Տղամարղկանցկամ ղզաղտնիմիությունները լայնորեն միությունն էր: Որոչ գիտնականներւոարբերակում գաղտնի րածված էին Մելանեղիայումն ԱրեմտյանԱֆրիկայում, Հայտնի էին միայն այն միություններ ղրանք,գտնելով, որ ւողամարղկանց մ, ինդոնեղիայում ն Ամերիէին Միկրոնեղզիայում,Պոլինեղիայու էին բոլոր ւողամարղկանց, նները, որ ընդզըկում կազմակերվությու կայում, իսկ վերապրուկներիձեով" նան Հին ԱչխարՀիմի չարք Հին միայն միությունների մեջ ւնոնում էր ւողամարդկանց իսկ ղաղտնի Հոոժամանակակից ժողովուրդների մեջ (ծին Հույներն ծնվելէին տղամիությունները գաղտնի մի մասը:Ըւո երնույթին, ռ

ՓԵՏՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ

ԿԱԶՄԱՎՈՐՈՒՄԸ

ցումը

ու

ու

ու

ու

ու

ու

տա-

ու

նրանցֆունկցիասակայն ընդերքում, միությունների մարդկանց

ԱսիւյիժոՄիջին չինացիներ, դերմաններ, կելտեր, մեացիներ, (Մենան

կանանցմիություններ ղովուրդներ): Գոյություն ունեին դիտարկվել էին, որ դրանք կարող ներն այնքան լանեզիա, Միկրոնեզիա,Հյուսիսային Ամերիկա,ԱրեմտյանԱֆրիինստիտուտ: զարգացող որպես միասնական ն Համայնքներում կա), բայց դրանքչատ ավելիջիչ էին մուսրածված ինչ-որ չափով Վերը մենք տեսանք, որ ուչ նախնադարյան նկատելի ազդեցություն չունեին, բացի Արեմոյան Աֆրիկայից: կային տղամարղկանցտներ, որտեղ Հավաքվում էին ժողովների, ԸնդՀանուրառմամբ նման միությունները որպես սաղմնավորվող արարողություններ: ծիսական կատարում էին տղամարդկանց պետականիչխանությանմարմիններ,այնուծանդերձ,ՀամընղծաԴասակարզերի առաջացման ղարաչրջանում ղրանք դարձան այդ նուր չէին, ն ղրանով ավելի մեծ նչանակություն էր ստանում կենտրոններ,որոնց մեջ Հատուկ միություններիկազմակերպչական ե Համայնական առաջնորդների այնպես էլ ոչ ազգական- դարաչրջանումտոչմացեղային ընղգրկումէին ինչպես ազգականներին, գործընթացը: ձնափոխման Հասաիչխանության Շատ ներին, այղ թվում" այլ Համայնքների անդամներին: արտադրական ձնավորման դարաչրջանում Դասակարգերի օջիբվե,ԱրնադարԱմերիկայի (Հյուսիսային րբակություններում ն սոցիալ- պուտեստար կյանն այլն) տղամարդկանց միությունները գործունեության մասնագիտացումըՀիմա ձային Աֆրիկայիյորուբա որ երան, Քի բարդացումը կենսագործունեության Հանգեցրին Հւսրուսւո էին ղլխավորաղես վերածվում զարգացման ընթացքում իրենը ունեին լիդեր-ղեկավարները՝ ղանաղան ոլորտներն արդեն մւոնելը սպայմանաքանի որ ղրանց մեջ միությունների, մարդկանց առաջնորդները, քրմերը, ոազմական խաղաղ պայմաններում, մուււքավճարով, վորված էր խոչոր բնաիրայինկամ դրամական Ֆունկցիաներինման բաժանումը Հազվաղեպ,նան դատավորները: ն այլն: Այղ միության մեջ վճարով ճոխխնջույքի կազմակերոլմամբ պարսոադիր չէր (դրանցիցերկուսը կամնույնիսկ երեքը կարող եին էին ձեռք բերվում նան Հասարակականաստիճանները,ընդչուպ Համանման

են

ձեռքում), բւոյց Հանղիղեկավարի լինելմի կարգի կենտրոնացված

իր կամքը: ռ"լսրտադրել ցեղակիցներին Տոչմացեղային ավագանին,

բաժանված եթե այն ընդչանրապես պաճպանելէր ղեկավարմանոլորտի ինչ-

Հաճախ: Այնուչանղերձ, նույնիսկ բավական թուլանում, այլ ամրապեղվումԼր, որովչնտն չէր իչիանությյունը նախնադարէր չուսրբերվում այն եր բնույթով ւսվելիծատակորեն

ւլում եր

իրավունքներ, ստիպված էր առտիճանարարիր տեղը զիջել ն նրա ոազմական առաջնորղին ավաղ ջոկաւտամերձավորներին՝ կաններին, սակայն չաշազրգոված լինելով իչլսանության ամրույան իչլսանությունից: ղրականուդիտական Խաղաղ ժամանակների ղեկավարները ավաթյամբ ն իր սեփականության Հուսալիւ։պլաչտպանությամբ, տոշմաեն տոճմացեղային կամ դանինայնքան էլ վճուսկանորենչէր ղիմադրում նոր ձղտումներին: թյան մնջ ւնվանվում ավազանի Եվ իրոք, ՀասարակականարտադԱռավել ես Հնազանդ էին դառնում չարքային ցեղակիցները,որոնց ցեղայինաղնվականություն: ղեկավարն Հասարակական արղյունքիվերարաչխման մի մասը կաչաովում էր ոազմավարով,մյուսներըածաբեկվումԼին րության ման մենիչխանության Հաստատմամբտոծմացեղայինիչխանուռազմականուժով: կտրվում Ավելի Հազվաղեպ բացարձակ իչխանություն էին նվաճում թյան կրողները ն նրանց իչխանություննաստիճանաբար արդյունքի տնօրինությունըայդկրոնական առաջնորդները,բայց դրա փոխարեն ավելի Հաճախ էին ժողովրդից:Հասարակական էր ընձեռումիրենցչրչաՀնարավորություն մյուս լիղերները յուրացնում էին նան կրոնական ֆունկցիաները, պիսիղեկավարներին խորՀրղականներով,դրանով սրբագործելով բանբերներով, իրենց իչլսանությունը:Շատ Հասարաատել ճարտասաններով, ն. այլն: իչխաանձնականթիկնապաճներով, կություններում Համարվում էր, որ իչիլսանությանկրողներն օժտղածիճներով Նրանց նությունն առավել ուժեղ էր այն ղնպքում, երբ նրանք միաժաված էին ի վերուստ տրված գերբնական րարնբախտությամբ կրոնականառաջնորղներ էին: մանակ նան ռազմականն (կամ) Հասարակ ժո(խարիզմով") հ կապող օղակ էին վերին ուժերի Հայտեվում էր մեջ Առաջին ղեպքում նրանց իրավասության ղովրղի միջն: Հասկանալիէ, որ ղա պիտի արդարացներ սրբաասլարատ, մի Հղոր այնւզիսի ճ նչման ռաղմական որպիսին դորձված առւսջնորդիբոլոր դորձողությունները, այդ թվում" նան ուղղակի ն երկրորդ Հոգերանա- ժողովրդիիչիւանության ավանդույթների ջոկատնէր,իսկ գաղափարական դեսլքում՝ ուոնածարումը: միջոց Հանդիսացող կրոնը: կան ներգործության ձեավորման ղարաչրջանում իչիանության Դասակարդերի կարոդ էին դառնալ ւսինչպես ւոոծՌազմականառաջնորդներ դործունեության կայունության ամրապնդման, անխափան ծաղում Հասարակ ա յնալեսէլ անդամները, ավազանու մացեղային պաՀովման Համար անծրաժեչտ էր դառնում ժառանդականիչարժանացածւոոճմակիցները: խանությանը ինստիտուտի կարգավիճակ ունեցող, բայց ռազմականփառքի Միայն Հատկացնելը: ռաղմականդործուէր աւպաչովել ղեկալինելը կարող դարաչրջանում Դասակարգերի ձեավորման իչխանության ժառանղդական նեության զարզացմանըզուգընթաց ռազմականառաջնորդները չունեցող Հասարավարման փորձի Հուսալի փոխանցումը ղիր երկրորդ պլան էին մղում կամ ընղչանրապես իչխանությունից կության պայմաններում, միայն դա կարող էր հրաչխավորել, որ զրկում էին մյուս լիղերներին:Այդպեսէր, օրինակ,իրոկեզ Հեղկաիչխանության նոր կրողը կօժովի ի վերուստ տրված բարերալէին, ոչ միայն անձամբ զործողությու նների ւոությամը,որն,ինչպեսՀավատում իր՝ սըբմեֆ,18-րդ դարում, երը ռազմական ցիների ավանդական ցեղի սենեկա ակտիվացման երկու ռաղզբազործված առաջնորդի, այլե նրա մերձավոր ծարաղաւոների Հեւոնանքով Միաժամականառաջնորղներըղարձանղլխավոր առաջնորդներ: մենաչնորՀչն էր: Ժառանգական ղեկավարությունը Հայտնի էր մանակ, Հենց Հաջողակ ն արղյունավետ գործող ռազմական դեռնս վաղ նախնադարյանՀամայնքի փուլում (օրինակ Ավոտւոնօրինում ուսղմաջոէին ւվելի Հեշտությամբ բալիայի բնիկների մի մասին ն բուչմեններին), բայց, ավելի չուտ, առաջնորդներն էին ամրապնդվում որոնք կատիընձեռած Հնարավորությունները, որպես բացառություն: Հիմա արդեն բացառություն էր դառնում ոչ այնքան տոՀմացեղայինկապերով, որքան ռազմակողուլտչաբիգմենության տեսքի ոչ ժառանգականիչխանությունը, երբ ղեառաջուժին, ռազմաջոկատի Հենվելով կան չաշախնդրությամբ: կավարիորդին միայն ՀարաբերականՀնարավորություններուներ ն նորդը Հնարավորությունուներ ւնտեսել Հին ավանդույթները Հոր կարգավիճակն ստանալու Համար, ն ժառանգական իչոր

ու

ու

խանությունըդառնումէր օրինաչափ:Ժամանակակիցզիտական

ձեավորման դարաչրջանի մեջ դասակարգերի ղրականության ավելիՀաճախ կիրաովնրաբերմամբ ղեկավարի ժառանգական վում է «առաջնորղ» տերմինը: ներկայումս այղ տնրմինիցածանցվում է մեկ այլ' «առաջնորորով կոչվում Է ղարգացածմինչպետական դություն»ւոերմինը, Ցանկացածառաջնորդուիչխանությունը: Հասարակությունների առաջբոլոր բայց է կողմից, առաջնորդի ղեկավարվում թյուն ձեավորմանփուլիժառանայսինքն՝դասակարգերի

նորդները, են ղեկավարում: չէ, որ առաջնորդություն դականղեկավարները է, որն, իբրն կազմավորում խոչորւպուսեստար Առաջնորդությունը

ն ունի աստիճականոն, ընդգրկում է ցեղից ոչ փոքր խմբի մի քանի օղակ (առաջնորդ, ենթաառաջնորդներ, նակարգության կարող է լինել ավաղներ): Առաջնորղությանմեջ իչխանությունը աււած, ազնվականական, այնպեսէլ ինչպես,ւլայմանականորեն է, օրինակը ինչի ցայտուն Այն Հաճախսըբագործված ռաղմական: ն Աֆրիկայիմինչպետական առկա է Պոլինեղիայի Արնաղարձային բնորոչ Էժողովրղի Առաջնորղդություններին կազմավորումներում:

նր մտւսՀմանափակվում իչլշանությու այն ւվանդույթներով, Հաճախ ծիսականացված էր այս կամ այն, ն կազմակերպությունից արդեն անջատվել էր ւտոՀմացեղային կողմից ուղղված էր սեւիականժովերնախավի Հասարակական

Եվ, թեն, իչիանությունը:

այղ

ղովրդի դեմ: Մեծ մասամբ Հենց ւսուսջնորդություններում ավարտվումէր քաղաքականկամ վերաճումը ւլոռեստար կաղմակերպության որը Քիչ թե չատ բացածայտղաւլետականկաղմակերպության, Հատկանիչը մակարգայինդիկտատուրաէր: նրա կարնորաղույն Հատուկ, ժողովրղից կւորված,առանձնացված Հասարակական ն իչխանության Հանղես գալն էր, որն օժտված էր ղեկավարման Առաջնորդը վերածվում էր ւոիրաասլարատով: Հարկադրանքի Հւմկալի" իչխանի,թաղավորի, արքայի ն այլն: Նրա մերձավոր րաղատներըն մյուս օգնականներըդառնում էին խորՀչրդականորոնք ունեին ներ, իսկ տարածքիծայրամասերում'փոխարքաներ,

իրականացնելու կազմակերպչական ֆունկցիաներն ւզետության Համար

անչրաժեչտ

օզնականների կազմ: Ռազմաջոկատը

վերածվում էր բանակի, որի օգնությամբ պետությունը ճնչում էր ն վարում էր ինչչաՀչագործվող ղանդգվածների ղիմադրությունը պես պաչտպանական,այնպես էլ նվաճողականպատերազմներ:ի դեպ, բնակչությունը առայժմ ղինված էր: Պետականիչխանության Հատուկ մարմին էր ղառնում դատարանը,իր անլսուսավելի լրա-

ցումներով՝բանտներով դաՀիճներով Հւսնդերմձ, ղդատավարուու

Թյունն իրականացնում էին ինչպես ինքը՝ տիրակալը, այնպես էլ նրա օգնականներն փոխարքաները:կայիննան Հատուկ դատավրա գաղափարախոսականազդեցության վորներ:Զւսնգվածների ապածովմանպետականիչխանության այլ լճակներ էին կրոնական ւպաչտամունքիդասակարգայինձեափոխման ենթարկված մարմինները,որոնց դեռնականդրադառնանք: իչխանությանայդ բոլոր նան մարմիններիսաղմերըկային առաջնորդություններում, կայն միայն դրանցինստիտուտիկարգավիճակ4եռք րերելն էր, որ առաջնորղությունները վերածում էր վաղ պետությունների: Բաղաքականկազմակերպության մյուս կարնոր Հաւկանիչն անցումն էր Հավելյալ մթերքի վերաբաշխմանկամավոր ձներից ն. առաջնորղինտրվող նվերներից կարգավորվածՀարկաչավաքին: ու

սա-

սարակականիչխանությունը: ԱպաՀովաղզրական ֆոնդերին արվող մինչպետական մասճչանումները ն առաջնորդներին տրվող նվերները միչտ չէ, որ Հեչտությամբ տարբերակվում էին: Տարբեբությունը աճախ Համարում են սաշմանված Հարկերի առկաԱֆրիկայում ն յությունը, սակայն դրանք նս Արնաղդարձային Օվկիանիայի որոչ վայրերում երնան էին եկել ղեռնս մինչպետական ժամանակներում: Պետականկառուցվածքի մեկ այլ ընդճանուր Հատկանիչ էր բնակչության ստորարաժանումըոչ թե տոչմացեղային, այլ ըւծքային սկզբունքով: Առաջանումէին գավառներ,մարղեր, նաչանգներ ն այլն, որոնք չէին Համընկնումնախկինտոշմացեղային միավորներիՀեւո, թեն երբեմն պաճպանումէին նախկինանուննեԴա ըը: արյունակցական կապերից Հարնանական կապերին անցնելու ավելի վաղ սկսված գործընթացիվերջնականարդյունքն էր: Միաժամանակ,տարածքայինբաժանմանգործադրումը թուլացնում էր տոչշմացեղայինՀամերաչխությունըե Հին ավագանու ազդեցությունն այնտեղ,ուր դրանովչաճագրգովածեին իչխանու|

տա-

ւոսրածքային ստորարաժանումը Ճիչտ է, բնակչության թյունները: չէր: Այսվես, Հեւոնողական լրեվ սկզբնապես Հատկանիչով Համաձայն վաղ միջնաղարյան Եվրուայում, Արեմտյան օրինակ,

թե նրա ամբողջականությունն ապաշովող, թե' (որը Հատկապես կարնոր է) սոցիալական վերնախավի սեփականությունն իրավականնորմեր էին: Այսսես, արւոոնությունները ւպածպանող է ր մարղ օրինակ, եթե նախկինում ղատվում ղողությանղեպղբումմեծ նչանակություն յուրաքանչյուր կանոնների, «բարբարոսական» ն որոչ այլ Աֆրիկայում էր տրվում այն փաստին, որ տոչշմակցի՞,թե՞ օտարականի կողմից իր ցեղայինիրավունքով:Արնաղարձային Հեւոո Է այն կատարվել, ն տոշմակցին սովորաբարմիայն ստիպում էին Հաճախ էլ Հիմնակազմավորումից վայրերումւվեւոության ւոոշմացեղային ստորավերադարձնել գողոնը, ապա այժմ սեփականության նկատմամբ ւզածպանվումէր ծւզաւուսկների կանում ցանկացածուոնձգություն պատժվումէր: Հատկապեսդաժանորեն կառուցվածքն Սկայն քաղաքական ւուսրածքային բաժանումը: են, որ չատ էր սլատժվում սոցիալականվերնախավիներկայացուցիչների սեփոխչաղկապված այնքան վերցրած ամբողջությամբ են ւիականության նկատմամբկատարվածուոնձդությունը, ւպածանբաժանումըՀամարում ւոարածքային ուսումնասիրողներ ջում էին վնասի բազմապատիկՀատուցում, Հանցավորինանդաչափանիչ: կաղմավորման պետականության էլ Հատկանիչներիցոչ մեկն մախեղում էին, սպանում կամ ստրկացնում: Անցյալի ծճայրադույն պեւտւսկանության Այսպիսով, Հանցանքը՝էքսողամ արգելքներիխախտումը,չատ ժողովուրդնեՀասարակությունից քաղաքական պոտեստարՀասարակությունը սաՀշմանարաԱյդպիսի բի մեջ դաղարեց Հանցաղործություն լինելուց, սակայն դրա փոչէր: ւուսրբերողՀստակ սածմանաբաժան թանի խարեն ղասային-կաստայականամուսնականարգելքների լսախժան չէր նան բոլոր Համւսդրությունը, երեք Հատկանիչների այղ մեջ Հւսւկանիչոլատժվում Լր: Վիրավորանք ւռումը երբեմնղաժանորեն Հւսսընեկոնկրետ ւլաւոմության որ ժողովուրղների ուչ: մյուսները' վաղ, լու, ծեծի, անդամախեղման ավելի կամ սպանության Հարցերիքննարկներից ոմանք կարող էին Հանդես գալ ման ժամանակ այժմ առաջնակարգնչանակություն էր ստանում սովոծազման մասին եզրակացությունը վաղ պետականության ն կողմերի ոչ թե ւոոչմացեղային, այլ սոցիալական պատկանելուղարդացածության Հատկանիչների արվումէ թվարկված բարար նան երկուսի զ ոնե չատ ցեղերի մեջ ազնվականի դրանցից թյան փաստը:Օրինակ, կյանքը Հիման վրա,ինչպես Հաւտակության դնաչատվում էր կրկնակի կամ եռակի ավելի, քան Հասարակ ւվայմանով: առկայության ձնավորվում էր նան մարդունը, իսկ Հաճախ վերջինս ընդշանրապես արժեք չուներ, ընթացքում կազմավորման Պետության ունենում նախէր Տեղի այսինքն նյութական փոխծատուցմանենթակա չէր: իրավունքը: նրա անկապտելիուղեկիցը՝ (տիրապետող Նախասկզբնականիրավունքի կազմավորման աղբյուրը ոչ իրավունքի բաժանումը մոնոնորմերի նադարյան սածն. պեւտությանՀարկադրանքի այնքան օրենսղրական ակտերըկամ, նույնիսկ, նախաղեպեր կամքն արտաճայտող դասակարգի նորմերիամբողջության)ն բարոյականության մանող ղատականվճիռներնեին, որքան պետականիչխանության ուժով աւպաՀովվող կողմից սաշմանված դասակարզերի ձեավորման դարաչրջանի ուժով ապածովվող նորմերի (միայնՀասարակականկարծիքի նան՝ մս էլ Հնագույն կամ սովորույթները: Այդ ւպաւոճառով կազմավորվող) (այդ թվում մոնոնորմերը իրավունքը ամբողջության): մ եջ Հասարակության իրավունքն ստացավ «սովորութային իրավունք» (մուսուլմանաաուսնձին յուրաքանչյուր բովանդակությամբ ւռարբեր կան Արնելքում՝ ադաթ) անվանումը:Երբեմնսովորութային իրաէ, թեն բաղմացեղՀասարակություններում միասնական իսկ բարոյականությունը վունք են անվանումնան դասակարգերիձնավորմանդարաչրջանի ցեղերի մեջ ձնով կարող Է տարբերվել, սովորույթները կամ, առավել լայն ընդգրկմամբ անորոչ՝ ընդւոարբեր է ինչպես Հասարակության նույնիսկբովանդակությամը մ եջ: ԴասակարգեՀանրապեսնախնադարյանՀասարակությանսոցիալականնորմեւուսրբերչերսոերում,այնպես ել ղասակարդերի Եր ըը: Սակայնդա ճիչտ չէ, քանի որ բառի բուն իմաստով իրավունքը բի ձեավորմանընթացքումտիրապետողվերնախավըընտրում ձնավոխում դրանք չէր կարող լինել այնտեղ, ուր դղեռնսպետություն չկար: Այլ դեպնորմերը, իրավական չածավետ իրեն առավել ն օժտում ուժով: քերում սովորութայինիրավունք են անվանումարդեն պետության պետական Հարկադրանքի էր ըստ իր չաՀչերի սոնտեսականկյանքը կարդավորող, կողմիցօրինականացված,սակայնդեոնս չգրանցված,չկողավորԴրանք լթե Հասարակության ու

ու

ու

ու

Սանս ճիչտ չէ, որովորոնք դարձան արձեստազործական թյունը ն ջուլճակությունը, ված,ւսյսպեսկոչվածչզրված իրավունքը: ձեն է, Հեւոն իրավունքիորոչիչՀատկանիչըոչ թե նրա ղոյության արւտաղրության մասնագիտացված ոլորտներ ն Հայտնվեցին ոչ ն այնքան կանանց, որքան ւլայմանավորված ձեռքերում: ւողամարդկանց այլ նրա դասակարղդայնորեն պետական-Հարեն օրինակ երեք կարնորՀեւռնանքների: Այդ ամենըձւսնդեցրին բնույթը: Հայտնի Հասարակություններ, կադրական ն ուր վաղ կովկասում, կանայթ մեկուսացվեցին ւտտնւոնսական զործունեուՀյուսիսային Առաջին, Աֆրիկայում Արնաղարձային չզրված ուներ Հւասաղ ոյություն Թյան Հիմնական նրւսնց մասնակցությունը ւզայմաններում ւոեսակներից, ւետականության որ կաղզմաարտադրությանը էր ւվեւոսկանության քանի բըաակական ղլխավորապես սաշմանափակվում Այնուծանդերմձ, իրավունքը: ն մեծ Է սովորոււոնային ւտնւոեսությամբ այն էլ մասամբ դրա երկրորդական վորումը ուղեկցվում կարգավորվածգրիառաջացմամբ,

Հասարակություններում, Հեղինակազուրկոլորտներով,ինչպիսիք են, օրինակ,մթերքննրի թային իրավունքըվաղ դասակարգային արդենգրանցվածէն միայննւսխւսղասակարգային տղամարդկանց ւպլաչարների կուտակումը, սննդիոլւտւորաստումը, որվեսկանոն, մնում է այն է փուլում վաղ կազմավորման սպասարկումըն այլն: Երկրորդ,որը բխում առաջինից.արտաղՀասարակությունների րության բոլոր Հիմնականմիջոցներըդործնականումանցանտղաչգրված: ղարձան նրանց սեվփականումարղկանց ձեռքը ն Հեւտաղայում թյունը, որը Հանգեցրեցկանանց տնտեսապեսկախյալ, անչավասար վիճակին:Այլնս նույնիսկ աչլսատելով տղամարդուց ոչ պա84. ՀԵՂԱՇՐՋՈՒՄԸ ՍԵՌԵՐԻ ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԴԻՐՔՈՒՄ կաս, սակայն զուրկ լինելով արտաղրության սեփական միջոցնեն մասնավոր սեփականական ճ արաբերեց, կինը դիտվում Էր որպես տղամարղուխնամարկյալը,4րիակԱրտադրությանաճը ղակազմավորման յացը: Եվ երրորդ, որ բխում է երկրորզից,իրենց սեփականությունը ձնավորումըդասակարգերի րությունների սեռերի վիճակի մեջ: երեխաներին փոխանցելու տղամարղկանը ձգտումը Համարյա ռաջացրին փոփոխություններ րբաչրջանում միջսեռային սսչխատանքի նախաՀիմքեր ամենուրՀանդեցրեցազզակցության մայրաղիծՀաչվարկից ժասւոեղծեցին Դրա Համար նոր կարգերը: ի ւուսրբերությունձեռքի Հողադործուռանզումից Հայրականգծով Հաչվարկինն մայրականտոճշմիփոբաժանման ւողամարդխարինմանըՀայրականտոծմով, որի մասինկխոսվի Հետագայում: գլխավորապես թյան, Հերկովի երկրագործությունը են կաորպես ձեավորմանդարաչրջանում ո լորտ Անասնապածությամբ, աչխարէր: դասակարգերի Այդպիսիք ւսչիատանքի կանց որոչ ժողովուրդնեՀարաբենոն, զբաղվումէին բացառապեսւողամարդիկ, մեճամասնությանմեջ սեռերի Հի ժողովուրդների ճնչող Աֆրիկայի բություններիմեջ կատարվածշեղաչրջմանն. Հայրիչիանության ւոոդաներին Հւսրավային րե, օրինակՀ̀նդկաստանի Հաստատման գլլսավոր Հիմթերը: ղուլուսներիմեջ կանանցնույնիսկ արգելվումէր մուոենալ ընտանի նան մեծ մասամը, էր, ղբաղմունք Տղամարդկանց կնոջ տնտեսականղրության փուիոխություններնուղեկցվում կենդանիներին: մեն ն թեն ն. մետաղամչակման ւ՛րւուսդրությունը, էին նրա Հասարակականդիրքի փոփոխմամբ,ե այղ արմետաղագործական ղաղափարականկյանքում: ՀաԱֆրիկայում, դրանով ւուսցոլվում Էր Հասարակության վայրերում, օրինակԱ̀րնադարձային որոչ նան ուր կինն ուներ դրան Համապատասխան Բայցնույնիսկ այնտեղ, մարվելովլսնամարկյալ, կանայք: կարողէին զբաղվել ուղղունւսիսկին Առւսվելնս, որ Հայրիչխանությունն էին ւոնտեսական դործունեության սզածւպանվել կարգավիճակ: Հասարակական մեծացանպայմանորեն ամենուրեքուղեկցվում էր անցումովպատրիլոկալկամ վիրիլոկալ թյունները,դրանցՀետագաղզարզացումն նում էր օրինակ՝ որի Հետնանքով Հայտնվում կինը,ամուսնանալով, նչանակությունը, բնակությամբ, աչխատանքի ւողամարդկանց մեջ, երբ ավելի Հաճախ էր էր օւոար միջավայրում, օրզանապեսչներդրավվելով ամուսնու այդ նույն ձեռքի նհրկրադգործության ն տոՀմի մեջ ն զգալիորենկորցնելով կապը սեփականտոչմի Հետ: զդացվում անտառածատման, ոռոգման, Հողերի չորացման այլ հան Դա վերաբերումէր պածանջը: ավելի մեկուսանում էր տոծշմացեղային Այսպիսովնա ավելի աչխատատարզբաղմունքների էին բրուտուորպիսիք կյանքից: ՀետագաՀասարակությանանդամներիՀասարակական այնպիսիի բնե կանացիզբաղմունքներին, ու

-

ու

`

ու

ինչպես, օրինակ,Հին Հոոմնայում, որոչ Հասարակություններում, ամուսնու տոչմի ցիների մեջ, կինր 4եականորեններզրավվումէր մեջ, սակայն արդենդործում էր նրա ւսնիրավաչավասարության ավանդույթը: Կինըզրկված էր ժողովրդականժողովներին, ղատական նիատերինն պաչտամունքայինՀավաքներինմասնակցելու իրավունքից, իսկ եթե մասնակցում էր ղրանց, աղա միայն լուռ մեջ կինը չէր կարող Հւսնդես դերում:Շատ ժողովուրդների ղիւոողի կամ ւպատասխանող վկա կամ ուներ սածմաազդաղորզեսՀայցվոր, իրավունքներն միայն լրացնում էր տղամարղ պատասնավփիակ Երնանեկան մի չարք Հայրիչլսանական խանողներինվկաներին: սածմանումներ, որոնք ստիպում էին կենցաղային յուրածատուկ ւողամարդկանց զիջել ւողամարդուն, չայցելել ճանապարՀծը կանանց ու

չերնալ անծրաժեչտության առանցՀառոուկ ծավաքատեղիները, ա րտածայտուծ այրածեղ Վերջինիս Հասարակականվայրերում: որը Հեւտաղայում առանձին բնակվելը, թյունը դարձավ կանանց Հչա՞ մուսուլմանականկրոնականիրավունքով՝ օրինաականացվեց ուննոր խավի մեջ: վում Էր միայն բնակչության ն ժառանգման անցումըաղդակցության Համարյատմենուրեք կնոջ չէր նպաստում Հայրականին ղծով Հւաչվարկից մւսյրական ւսմԳաղափարապես սպլածպանումը: կարգավիճակի նավխկին

ցեղերն Հայրիչխանական ստեղծված իրավիճակը, ըբազնդելով սկսեցինկնոջը Համարել անմաքուր էակ,

որը

Հենց միայն իր ներ-

ծննդաբեերնույթների բնորոչ կանացի Հատկապես կայությամբ,

րության, դաչտանի չրջանում կարող Է պղծել չրջակայքը: Այդ կնոջը մեկուսացնում էին,ւսըայդվիսի դեպքերում ալատճառով ն ղործիքներին ս"լատկանող էին ղելում ւողամարդկանց դիւվչել նիվխերիմեջ Մերձամուրի ղենքին:Մասնավորապես, Հատկապես ւոներում, չեմքել-անցնել կանանցւսրգելվումէր ծննդարերել ժաիսկ դաչտանի ղորձիքները, որսորդության ձկնորսության ն բեռը վրա: բարձելսասծշնւակների մանակ մուռենալ որսորդներին չատերը ծնվել Վարքիայդպիսինորմերից պատկերացումներից Համայնքիդարաչրջանում,ամրազնդեէին արդեննախնադարյան ն սեռերի մեկուսացումը, բաժանումը լով աչխատանքի միջսհուսյին էին իբրն կանանց սակայնՀիմադրանք վերաիմաստավորվել ու

ու

ստո-

նորմեր ւզատկերացումներ: արտացոլող բադիրվիճակն նւ դաղաՀասարակական տնտեսական, Հայրբիչիշանության ու

փարական սկղբունթները Հաճախ մեղ արղեն Հայտնի տղամարղկանց կամ գաղտնի միությունների կողմից ակտիվորենկենսաղործվում էին Հասարակականկյանթում: Ըստ երնույթին, այղ միությունները մինչն բնակչության լայն խավերի ճնչման մարմիններ ղառնլը ղարձել էին կանանց աշարեկման մարմիններ: Դուկ-Դուկն ինզինտ միությունների անղամներն, Մելանեղիայի օրինակ,աճարկու ողիների դիմակներովՀարձակվում էին կանանց վրա, չորթժելովկամ բոնաղավթելով նրանց դույքը, բոնություններ ն նույնիսկ սպանություններ զործում: Համարվում էր, որ միությունները գործումեն ինչպեսչձեռնաղրվածւողամարդկանցից, այնպես ել կանանցիցղզաղտնի, սակայն այղ ղաղտնիքըխիստ Հարաբերական էր, որովչՀեւոն միություննամեն ֆայլափոխում ն էր կանանց ղեմ ուղղված իր ցուցաղրում նույնիսկաղզղարարում

ղզործուննությունը:

բացարձակ ղերակչոող, այնուծանդերձ, Հայրիչլսանությունը

ջանի սեռերի փոխծարարերություններում: Որոչ Հասարակուղիրբը ն կանանց իրաթյուններումտղամարդկանց ւոիրաւզետող չարմատացւսն ընդչուպմինչնվաղւլեւտությունվազրկությունը ն նույնիսկ ների կաղմավորումը այղ ժամանակ էլ ղեռես լւ Հւվանվում էին կանանց աղղեցիկ ղիրքի նկատելի ղրսնորումները: էին, ուր դեռես Դրանքմեծ մասամբ այն Հասարակություններն դործում էր բրիչային Հողագործությունը, ինչը մեկ անզամ ես բաԷ աչխաւսւուսնքի բաժանմանդերը ն սեռեդածայտում միջսեռւային րի դրության մնջ կատարվածՀեղաչրջման ժամանակ նրա աղղեվրա: Դրանց Հարարերությունների ցությունըսեփիականական թվին են պատկանում Տրուկ կղզու միկրոնեզիացիները,Հնդկաս-

Հյուսիսային Ամերիկայի ւուսնիղարո ն կչասիժողովուրդները, մի չարք այլ, մաւտւսմիբ մինչղասակարգային, ւզունբլոՀնղկացիները, մասամբվաղ ղասակարգայյինՀասարակություններ: Դրանց ընոա«

է մայրականմեծ

ընտանիքների ոլածարանու մբ,աղզակցության

ժառանզման կարղի մայրական զծով Հաչվարկը, կանանց անկախ ն իրավաչավասար ղրությունը: Այղ կապակցությամը վաեն ն ղուց արդեն ուչադրություն դրավելմի չարք Հին միջնաղարյան պետություններում Հայտնիմայրատոչմականկարգի նկատելի աղգակցության ն ժամնացուկները: 0րինակ՝Հին եղիպտոսում նոր միայն դուրս էր մղվելՀայրառանդման մայրագիծ Հւաչվարկը ն

20-13

`

ւսմումնանումէին էլ փարավոններն ւսյդ պատճառով կանիկողմից, լինեին արյունակիցներ երեխաներն իրենցքույրերի Հեւո, որպեսզի նան մայրականգծով: էւորուսկների ն Հունասւուսնի աւքայացիների մայրաղիծ Հւսչէր ւսրյունակցության մեջ նույնպեսւլաճշպանվել ն Բուզանդա Լունղա Աֆրիկյան վարկը: "լետություններում թան.

ԱՄՈՒՍՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ԸՆՏԱՆԻՔԸ

Արտադրության վերելքը/ աչիւատանքի արտադրողականու-

թյանաճը ճանապարծ Հարթեցին արտաղրական գործընթաց

անչատականացմանաչխատանքի ւտարբաժանման Համար: նրանց կաէին իրենց քույրերի Հետ, գավորներնամուսնանում Որքան Հղորանում էր մարդու տեխնիկական զինվածությունը գոՀաիսկ նայք կամ մայրերը Համարվում Էին Համաւոիրակալներ, որքան նա կարողանում էր ավելի չատ արնույնիսկ ծնունդ առավ թագավորի ընան Յորուբաւլետությունում Հադյունք արտաղրել, այնքան էր խոչոր թաղավորի որպես սովորույթը, սպանության ծիսական մոր մատեղ գործունեության անՀրաժեչտությունը: Սրանից, նավ, մրցակցի: Հայտնի է, որ Հին Եգիպտոսում,Հին դարաչրֆանիԶիբխում է դասակարդերիձնավորման դարաչրջանին բնորոչ Հատեղ ուներ նասչոանում, կինը արժանապատիվ ճին Սվարտայում ն ն մայնքի տոծմի Համատեղտնտեսության կոլեկտիվ սեիակաեն, որ մի չարք ծասարակության մեջ:Այդ բոլոր փաստերը վկայում առանձին ընտանիքների նության աստիճանական'վերաճումը ՀւասունաՀասարակությունը մեջ ղասակարդային ժողովուրդների մասնավոր եփականաթյան ե, նում էր առանց սեռերի ղրության մեջ արմատական Հեղաչրջման: ն սԿՈոէ այղպիսի ւլա, առաջանում ընտանիքների` ւոնտեսական Զարգացմանայդ յուրօրինակ ն. Համեմատաբարվատ ուսոււմմցիալական առումովամբողջական, կայունընղՀչանրությունների ած տարբերակը նաս մինչնվերջին ժամանակներս անվանում ն Հան ենքաղրվում էր, որ այլ ժամանակ ԲԲ Ր" Ը Ը Ը Ը այլն իրավածավասարությունը, դոյություն ուներ ոչ միայնկանանց ն աղՊատմաբանների նույնիսկ նրանցգերակչոող ղիրթը: երբեմն Սկսվել էր զույգային անկայուն (նախնաղարյան-Հավասարաուսումնասիրություններըցույց ւովեցին,որ դասակար- կան) ամուսնության ն դրան Համապատասխանձնի դաբանների ընտանիքի ղարաչրֆանում,ինչպես նան ղրանից առաչ, գերի կազմավորման աստիճանական ղուրսմղումը ամուսինների կայուն միության գոյություն չեն դիրքով Հասարակություններ կանանցտիրապետող են կողմից, որը կամ կորցրեց իր ւոերմինը ունեցել: Դրանով «ուչ մւսյրիչիանություն» մոնոգամիա:Այս տերմինն այնքան էլ տեղին չէ, որովՀետն նման իմաստը: Այնուչանդերձ, դասակարգերիկազմավորմանդարակարզ առաջանում է նան բազմակնության կամ պոլիգինիայի դիրքը ւոարբերվումէ զարդգացչրջանում սեռերի Հասարակական դեպքում: Առավել ճշգրիտ է ժամանակակիցզիտության կողմից Է ման երկու ձնով: Առաջինտարբերակիդեպլքում,որը Հիմնականն ն առւսվել ՀատակԷ արտա ծայտվածՀերկովի «Հայրիչխանական» տերմինը: դերի ն անասնապածությամբ Հառսարակություններում, ղրաղվող աճինզուգընթաց ավելի չատ էր զգացվում ուչ նախնադարյանՀաջին մատարարարագ մայնքի փուլում առաջացած ամուսնականձների զարգացման ն ն

յության պայքարում, փոքրանում կոլեկտիվի

մասնավոր տնտեսության ու

քրե,մայրխանություն»:

բ

անձր ամանարնւտաննկան ությունների Հաաա եր,«եերի ի:

-

ժեշտության,

սովորաբար անվանում մենամուանութ

երգրազործուլրաւի Համե-

Տղամարդու տնտեսական

ձգտումները: Հայրիչխանական գերակչոում

հն փառ անգ իա էին զերակչիո էին դառնում ա ու վերջնակա ավոր րակության մ.

Ա

. Ան

րոն

արու

ն

ղբ

լի ուչ, Հետագա զարգացմա

Ը

Հւամ

ն Հասա-

մ միայն

ա

մ

մբ

լործո

ն 6

թԹացքու .

/

վե-

ամուսնության մայրաբնակկամ ուկսորիլոկալ ձնից Հայրաբնակ կամ վիրիլոկալ ձնին անցնելը: Ուչ նախնադարյանՀամայնքումամուսնականփրկագիննայեքան ել մեծ չէր ն կարող էր առանց մեծ ջանքերիեւտ վերադարձվել: Այն չէր աւվլածովում ամուսնության Հիմա,երբ կայունությունը: արդեն տղամարդըսկզբունքորենկնոջը վերցնում էր իր մուռ ընդմիչւո բնակության, պարտավորէր ամբողջությամբ Հատուցելնրա :

այլե Հանղեսեկավ ոչ միայնփրկագնմամը, արժեքը:Այսպիսով Դասակարզերի ւմմու ն ր: ղնմամբ սնությու բառիսբուն իմաստով, ղարձավ կողմերի ամուսնությունը ձեավորման փուլումղնմամբ ձեր տիրապետող ամուսնության վրա Հիմնված Համաձայնության ւսմուսնուէ պայմանավորված այն մնջ կոչվում (աղղզարբանության վճարմանղժվաամուսնւսկան ւփիրկազնի Միաժամանակ, թյուն): ղարզացման ղործուննության բության ն ուսզմակողուղտչական Հաղվաղեպ՝ անցյալում դարձան Հւսճախակի կապակցությամբ նան Հիմամնում այն թեն ամուսնությունները, ւսռնանգությամբ ձն: Հւսսւսրակուլրացուցիչ երկրորդական, էր իբրնւսմուսնության ն առանձինցեղեր, (ւոուարեգների բանտուների մասը մի թյունների ե Միջին Ասիայի կովկասի Արնելյան արաբներ, մալագասցիներ, ինկեր), ձգտեՀարավամերիկյան ւրնմուււքի չատ ժողովուրղներ, սեւիական ազգակցական ւլածւզանել փրկազինը լով ամուսնական ընդանրապես վերացնել նույնիսկ կամ իւմբիներսում,ւիոքրացնել (երկծինամուսնության օրթոկուղենային" այն, սկսեցին կիրառել մեկը ձեր: Հւսյտնի Է ղրանց երկու ւոարբերակ, ւսրյունակցական) Համընդչաորղիների եղբայրների երկծին նուածին ծարաղաւո, մյուսը' որոչ ժողոդւուսծււմուսնությունները, նուր ւտռարածում ւսմ/ուսնուվուրղների մեջ ւուսրածված'քույրերիերեխաների թյունները: Գւոնում են, որ լայնորեն ւտռարածվող անցումըամուսնության ու

պառորիլոկալկամ վիրիլոկալ բնակեցմաննուղեկցվում էր զաժամաձներով, որոնցիցչատերը երկար նազան փոխղիջումային են, ւոեսքով:Այդպիսին Լին վերապրուկների նակ սպլածպանվում ամուսնական ւբըբնակեցման(մինչն օրինակ,ժամանակավոր ծնունդը), առաջիներեխայի ւսուսջիներեխայի կամ վճարելը կազնի տուն վերաղարձնելը Հայրական ժամանակկնոջը ծննդաբերության կամ նւնանաառսպլածովելու կամ ինչ-որ չափովարտաբնակություն Ըւյց Հւուոուկմեկնոջը ամուսնու ընտանիքում, կելունպատակով բնույժունեն նան սլաչելը:Նույնվիսի կուսացվածբաժանմունքում մասնավորաՀարաղաւների ն յուրայինների միջն |սուսափման, տարածվածայն ւվես ՀայրիչլւանականՀասարկություններում որոնք կնոջն ւրդգելում էին երնալ ւսմուսնու սովորությունները, Արգելվում էր նան ամուներկայությամբ: ավագ աղդգականների սիններիկամ ամուսիններիե նրանց երեխաներիերնալը ւմուսնու

մայրիչխանականնորմերը ղույզիկողմիցնախկին ամուսնական Բայց չխախտելուերնհութականությունը:ղրանքկարող են ունենալ նան ւյլ բացատրություններ:

սկղբում Ամուսնական նոր սովորությունները կանանց Համար նվաստուցուցիչ չէին, ղրանք միայն կարզավորում էին ծանր ՍաՀարսնացուին փեսացուիխմբերի փոխՀարաբերությունները: Հենց այդպիսի ձեռքբերեցին դրանք ընթացքում կայնժամանակի Դա Հւստկապեսվերաբերում Է ամուսնական փրկագնին, բնույթ: էր առք վաճառքի որը Հարսնացուին ասւոիճանաբար վերածում ամուսՀարուցեց Բացի այդ, գնմամբամուսնությունը առարկայի: ւսչիխուժացում, նական Հայրիչխանականնան այլ սովորույթների ու

ու

ն աղջիկների երիտասարդ Հերթին՝ուննործերունիների առաջին ն լնիրատի, որին բազմակնության Հիմա ամուսնությունների, ամուսնական վելի Հաճախէին ղիմում, որպեսղիչվերադարձնեին փրկազինը:Հարսնացուիառնանգմամբամուսնությունները նույնւլածՀարսնացուի բարձր կարգավիճակի ւլես չէին նւզաստում սլանմանը:

ոչ թե ուղղաԱնցումն ընտանիքինոր ձնին տեղի էր ունենում ւտմոււՄայրաբնակ յուրօրինակ ձնեերով: միջանկյալ ւայլ կիորեն, ժ ամանակ, որպես կանոն, նությունը Հայրաբնակովփոխարինվելու ժամանակ դեռնս ւլածպանվում էր արյունակցության ե որոչ ժառանգմանմայրադիծ Հաչվարկը: Դա Հանգեցնում էր մեզ արդեն Հայտնի ավունկուլատիլայն զարգացմանըն ամրապնդմանը: խմբում, նրա Այն ժամանակ, երբ կինը բնակվում էր ամուսնու ւռսրիքի Հայրականւռոծւմմին, որոչակի չպատկանելով երեիոսները, Հետո մայրական Այստեղ Էին տոճմըբ: վերաղառնում Հասնելուց այդ նույն քեռին Էր, որի երեխաները երա մերձավոր աղգասկանը պատճառներովտեղափոխվում էին այլ տոչմ: Բրոջ որդիներն աւվրում Լին քեռու մուռ, աչլւատում նրա ւոնչոնսությունում, կաէին մորեղբոր ունեցվածքը: ժառանղդում նանցբերում էին այստեղ, որը բաղկացածէր ոչ թն Հորիղոնաէր մի ընւոանիք, Աուսջւանում այսինքնծնողներից զավակներից, կան զծով արյունակիցներից՝ ն քրոջ Որոչ այլ քեոիներից ընտանիքը: ավունկուլային որդիներից՝ 4ն են Համարում ազգաբաններայդպիսի ընտանիքիմնագուկային երեխային այլ ընտանիքում դաստիարակելուպարտադիրսովոն րույթը, որ տարածվածէր մինչդասակարգայինվաղ դասակարԴաստիավերնախավիչերտերում: ղայինՀասարակությունների ու

րակման ինստիտուտը Հայտնի էր ալեուտներին, մոնղոլներին, սլավոնական մի չարք ժողովուրդներին, կովկասի թուրքերին,

|

Հեւտ Ավունկուլատի գերմաններին: կելտերին, ժողովուրղներին, Է: Ավելիչուտ այնուծւսնդերձ,ենթաղրական նրա առնչությունն, ղա արչեստականազզակցություն սածմանելու ուղիներից մեկն Լ:

թե բրոջորղիներին,այլ սեփականերեխաներին:Դա կարող էր իրականացվելմիայն արյունակցության ն ժառանգության մայրա-

աստիճանաբարլայն տարածում էր ստանում: Ամուսնական Հայնս երկարատն գորրատոչմ բնակության անցնելու նման ձընթաց էր ն ծնում էր միջանկյալ,փոխզիջումայինւռարբերակներ: Այդալիսինէին, օրինակ, այդ ժամանակ չատ Հաճախ արյունակցության Հաչվարկի միագիծ ն երկ իծ տարբերակնե էր կամավոր ընտրու մարղը միդեպքում որի պայմաններում մյուս Հայրական կամ մայրական ւոոչմին ւլաւոկանելությունը, սա

ԱԱ ԱԱ

Աա

ԱԱ

Տանք աո մԱնի, ոմանք իրենց Հայրական, մյուսները` մայրական գծով: Մի ուն

նե

:

Ո

ոա

Լ 11

ծում

ճաւոււ

ը

ւա

նան

Վարդը«այրադանովփոխարինվելուզուգածնո գործընթացները: այն ժամանակների մարդուն,որի վարքումե Բնականաբար, ուժը ղեռնս խոր արմատներ մեջ ավանդույթի զիտակցության չեին ւորվում:ՈրպեսՀեչտությամը ներ,այղ փուվոխությունները ն զի մարդը նորույթն արդարացներչրջապատի իր Համար ու-

ու

ձգտումէր, Հաղթանակը, նոր սկզբունքների ղրանովղյուրացներ

ինչպեսբնորոչում էր Մարքսը,ավանղույթի սաշմաններումխախտել ավանդույթները:Սրանիցէլ բխում է դասակարդերի4նավորման ւյնաիսի սովոբնորոչ,ղեռնս վաղուցՀայւոնի ղարաչրջանին տրավեստիզմը րույթների ծաղկումը,որոլիսիթէին ((սեռափոխուգործաղրվում Եր թյունը») ն կուվադան": Սիբիրին ամերիկյանՀնդկացիներիմի չարք ցեղերի մեջ. տղամարկինը) Հրաժարվումէր իր սեռից, Հագնումէր դը (ծազվադեպ նան ն կատարումէր կնոջըյուրածատուկ,ընդծուպզ կանացիզգեստներ սակայն միաժամամինչն ամուսնական, պարտականություններ, նան Առավել արտաիրավունքները: կանացի նակ սնվականելով Հետ սերտ կապի ցուՀոր կողմից երեխայի Հայտիչէ կուվաղան՝ Է նւ Նոր Հին բազմաթիվ ԱչխարչՀի որն արձանագրվել ցադրումը, ն ձեովղեռնս ոչ վաղ վերապրուկների Հասարակություններում ն անցյալում դոյություն ուներ բասկերի,ֆրանսիացիների անզլիակուվաղան զանազանվումէ ցիների մեջ: իր ւոարբերակներում ակտիուղղակի 4նացումից ւողամարդուկողմից ղավակաձնության

«Սեռասիոխությունը»

Հանդիպող

աւ: Է.

այ

ւն",

ւ

չարք էին Աֆրիկայի Հ արավային մելանեզիացիների, օրինակ`

ո

ցեղերի,

ւ

Հերերոների,

տոՀմակիցներիցժառանգված սեփականությունըչարունակվում էր փոխանցվել մայրական գծով, իսկ

կումը, օրինակ" Հիվանդ ձ4նանալըկամ սննդի որոչ տեսակներից մեծ գիտնականների ԲախՀոֆենի Հրաժարվելը:

ժամանակներից

աչիատանքով սեփական

ժողովուրդների մեջ Հանղես եկավ ունեցվածքը եղբորից եղբորը

ԲԱ

ն

մայրազիծճՀաչվարկով: ԱյնուՀանղերձ,ժառանզու-

ճաայրը, ձգտումէր իր օրոք,սովորաբար, դեռնսկենդանության մեծ մասը ամրադրելիր երեխաներին:Հին ունեցվածքիառավել էին նոր առանձին ընտանիքներըորսլես չէին արգելակել այլես ի վիճակի Հասարակության տնտեսական ամբողջական բջիջներ Հաչւվնդվելու ն արյունակցության ժառանգությանմայրական ու

սո-

սակայն Համառորեն դիմադրում կարգերին, վորույթները ամրաու

ճանաչել կողմից իր Հայրական իրավունքները

տալու

ն

արյու-

ՈրպեսՀասարակությանւոնւոնսականամբողջականբջիջ ձեր մեծ ընտանիքնէ, որ կոչվում է ւսռոաջին ուսնձին ընւոասնիքի ա-

մեկ Դրա անվանումը ընտանիք, Հայրիչխանական Համայնք: ընտանիքիբոլոր ձների նկատմամբ,որովչետն, կիրառելիչէ նս

մեծ

մեծ ընւտաւմվանկուլաւտային ինչպեսարդենտեւանք,կայինՄՄԱՈ

նիքներ: ՍակայնվերջիններսգոյատնեցինՀամեմատաբարկարճ ն զարգացմանըզուգՀայրիչխանության ժամանակաՀառովածում, ընթաց մեծ ընտանիքնիրոք

Հայրիչխանական: դարձավ

ընտանիքիերկու ՀիմնականտեսակԵ, որ (կամ միազիծ)մեծ ընւտտանիքն ուղղածայաց ներ: Առաջինը թանի, սովորաբար բաղկացած է ուղիղ զծով Հարազատներիմի երեք-չորս ամուսնացած կամ ամուրի սերունղներից, երկրորդը' Հորիզոնական(կամ բաղմաղիծ) մեծ ընտանիքը, որ կազմված է ն չակողմնակի զծով Հարազատների մի քանի ամուսնացած մեծ ընոամեջ չատ մուսնացած սերունդներից: իրականության են, քանի որ նիքներ միաժամանակուղղաչայաց-Հորիղոնական գծով բաղկացած են ինչպեսուղիղ ղծով,այնպեսել կողմնակի մի ամուսնացած Հարազատներից, օրինակծ̀նողներից, քանիորՏարբերակվումեն

մեծ

կաթոռներից ծոռներից:Մեծ ընտանիքը կանանցից, ղիներից, ու

մենակնության, այնպես էլ Հիմնված լինել ինչես բազմակնության վրա: Դասակարգմանորոչ Շամակարգերում են մեծ վերաղզրվում վրա Հիմնված ընչոանիքները բաղմակնության բող

բարդ

էր

ուր զոյությունուԱյնտեղ, Հատուկկարզին: ընտանիքների

մտնում էին ներ տնային ստրկությունը, մեծ ընտանիքիկազմի մնջ նն ղեպքեր, երբ այղպիսի ընտանիքի նան ստրուկները: Հայւոնի թիվը Հասնում էր 200 ն նույնիսկ 300 մարդու, որոնք անղամնների կազմում էին մի ամբողջավանիբնակչություն: Ընւոանիքիբոլոր անդամներնաւվրում էին նույն Հարկի տակ: մյուս միջոցներըպատկաՀողը, անասունները ն արտաղըրության նում էին բոլորին: Ընտանիքիանդամներըտնտեսությունը վարում էին Համաւոեղ ե միասինէին սպառումւսրդյունքը,սնվելովն Ընւոանիքի ղեկավարն Հադգնվելով ընդծշանուր ւվաչարներից: «ավազն» էր, ընդ որում կանայքունեին իրենց «ավազուձին», կինը:Մեծ մասամբ նրանք իսկապես տաղեկավարի վորաբար՝ րիքով ամենաավադներնեին, սակայն նրանց ղառամյալության իրեն ղեկավարկարող կամ անկարողության ընտանիքն ղեւլքում նան ուրիչների։ «Ավազը» կամ «ավաղուշին» տնտեէր ընտրել սականաչխատանքներըբաչխում էին ընտանիքիանղամներիմիջն ն էինւլաչարների էին դրանց ընթացքը,ւոնօրինում ղեկավարում ն ղեՀեւոնումէին կարգուկանոնին բարոյականությանը, ձավասը, ծիսակատարությունը: կավարումէին ընտանեկանպաչտամունբքի Ընտանիքիղեկավարինօգնում էր ավագ որդին,նրա կնոջը՝ ավաղ սո-

ունեցվածքի օրինակ` դործերը, կարնորագույն Ընտանիքի ծարար:

ձեռքբերումը կամ օւուարումը, ամուսնության Հարցերը, լուծվում

բոլոր էին ընտանիրբի

նուրխորՀրդում:

Հասուն

տղամարղկանց

ու

կանանց ընդշա-

Այսպիսով,ընտանեկանՀամայնքը,որպեսբջիջ թեն մեկուսացել էր տոՀմականկամ այլ Համայնքիներսում ն որակապեստարբերվում էր տոչմից իր կազմով. դեոնա պածպանում Լր նախնա-

ե ժողովրդավարության կոլեկտիվիզմի ղարյան-Համայնական

Դա կանխորոչվումէր ղասակարզերի ձնավորման սկղբունքները: սկսված, բայց դեո իր դարաչրջանիտնտեսականպայմաններով,

մանսչխատանքի դեռեսսաճմանափակ, Հնարավորություններով մեծ Նման Հայրիչխանական լավ ընտանիքներ րաբաժանմամբ: են յնպեսէլ ւլատմություՀայւոնի ինչպեսւզ արանությունից, Պոլինեղիայումմինչն վերջերս դոյություն նից: Այսպես, օրինակ, բաղկացածմեծ ընտանիքներ, ունեին մի քանի տասնյակ մարդուց Այն ուներ եր էինմիասինկամ Հարնանությամը: ապրում որոնք ն ն ւոնտեսություն Հողը,նավակներըայլն,վարումէր ընղՀանուր

միասին էր սպառում աչխատանքիարղյունքը: Ընտանիքըղեկաէր Հաչվի պարսուսվոր վարում էր ավազ տղամարդը,որը, սակայն, Մեծ ընտանիքներՀայւոնի առնել ընտանեկանխործրդիկարծիքը: են նան որոչ անասնապածների,օրինակ' Հարավաֆրիկյանբանտուների մեջ: Ժամանակի ընթացքումմեծ ընտանիքումտիրող կոլեկտիվիսսաՀմանափակվումէին մասնավոր տական Հարաբերությունները '

ղեկավարը Ընտանիքի կողմից: ձզտումների սեփականատիրական դույքի ընտանեկան կարգադրիչը, դառնալմիանձնյա ե ի ր իչիսանությունը ամրապեղել սեւիսկանատերը, ղործնականում ւոան տիրակալ: օժոված իչխանությամբ անսաչմանափակ դառնալ ն նրանց Դա Հարուցում էր մյուս Հասուն կանանց տղամարդկանց էին առանձնանալ ինքնուրույն որոնք նը, ձղզտում ղիմաղբրությու ձգում

Էր

Դրա ՀետնանքովՀաճախակիղարձանրաժանուընտանիքներում: մեծ բաժանվումէին այլ, նույնպիսի մեծ, ընտանիքները թյունները՝ դրանքէլ կաՍակայն ւսվելիփոքրընտանիքների: բայցչափերով ե ներքին տակ նորից ւսղզղեցության յուն չէին Հակասությունների Մեծ ընտամիավորների: նորից բաժանվում էին ավելի մանր պատմականիքն աստիճանաբարիր տեղը ղիջում էր ընտանիքի ն (նւս տարրական այլն) նուկլեար, պարղ, նորեննոր ձնի՝ փոքր ձգտումներն սեփականատիրական ընւուսնիքին, որը մասնավոր չափով:Դա տեղի էր ունենում, արտածայտումէր աոավելագույն ու

նախաչեՀասարակության որպես կանոն,արդենդասակարգային այնտեղ, ուր ւպրանքային մին ն ոչ ամենուր, այլ ղերաղանցապես բարենպաստ ւլայմաններ Հառոկապես ւոնւոեսությանզարզացումը Հարաբերությունմասնավոր սեիականատիրական Էր սւոեղծում ձնավորման ների Հաստատման Համար: Այսպիսով,դասակարգերի Համընկնում Հիմնականում ղարզացումը ընւտոանիքի դարաչրջանում Առաջին ձների ղարղացմանը: սեիականության էր ընտանեկան մեծ արիրենց" ընտանիքներ, փուլումձեւավորվեցինարխայիկ

իր' ընտանիքի Երկրորդփուլում սեփականությամբ: խմբային կոլեկտիվ, ներսում ապա մասնամեկուսացված, էին սկզբում դրանքվերափոխվում բջիջներ ունեցող առանձիններընւուսնեկան վոր սեփականություն մեծ Երրորդ ունեցող ուչ ընտանիքների: ձ ղտումներ սւոեղծելու սեմասնավոր կազմավորված էին փուլում այդ բջիջներըղառնում ձնավորմանՀիմկրողների՝ փոքր ընտանիքների փականության Քեր: էինւողամարղկանց Հաստատվում կենցաղում Ընտանիքի նածան անՀավասարության ավագների կրտսերների կանանց, պետականկարդեր։ Աղջիկը պարտավոր էր անառարկելիորեն ամուսնացած կինը՝ փրըենթարկվել իր ավագ Հարազատներին, «ավագին»,«ավաանդամներին կազինըվճարած ընւտոսնիքի դարձավ տղագուծուն»,իր ամուսնուն: Ամուսնալուծությունը որովՀեւոն, եարտոնությունը, մարդու փաստորենմիակողմանի Հայրական տուն, ապա նրա վերադառնալ թե կինը ցանկանար ամուսնականփըրրպարտավորէին վերադարձնել Հարաղատները այդպիսիկնոջ Հաառւսվել նս, որ նոր ամուսնությունն կազինը, մար միչտ չէ, որ Հնարավոր էր լինում: Լնիրատի սովորույթն Հեւտո նրա ւլաՀովում էր այն կարգը, որ նույնիսկ ամուսնու մածից ամուսնու ընտանիքին: այրին չարունակումէր ւզատկանել ն փոքրացումը իրավունքների կնոջ դույքային ժառանգական սաշմանաայն Հանդեցրեց նրան, որ չատ ժողովուրղների մեջ կինը փակվումէր միայնօժիւոինկատմամբունեցած իրավունքով: նկատմամբ, երեխաների ուներ իր սամանափակ իրավունքներ դեւլքում մնում էին Հոր ընտանիքում որոնք մուսնալուծության Հետո: Ժակամ այնտեղ էին վերադառնումչափաչաս դառնալուց էր Հայրության կարգը, որ ւզածշանջում Հայրիչխանական ուսնդման բաւսմուսնական էր կոչում փաստիանվիճելիճանաչում, կյանքի

ււսքին աչիարձի նկատմամբ մասնավոր,

բայց

ու

ա-

բոյականության նոր կանոններ: կնոջ ամուսնական անչավաւտարմությունը պատժվում էր նրան Հայրական ւոուն վերադարձնելով,անդամախեղությամբ,ստրկության վաճառելով ն նույչարունակում էր օղտվել նիսկ մաՀով։ Տղամարդն,ընդ ծշակառակը, Ուննոր տղասեռական նախկին ազատության մնացորղներից: չատ քիչ թն ստրկուՀչի-Հարճեր, մւսրդիկսկսեցին գնել ւուսրաճված Ամուսնականբարոյակաէր նան սովորականբաղմակնությունը: նության նորմերի առանձնաչատկություններն աղդեցին նան մինչամուսնականբարոյականնորմերի փուիոխմանվրա. ի տարբերություն տղամարդկանց,սղջիկներից պաճՀանջվումէր ավելի խիստ ողախոՀչություն ն մինչ ամուսնությունն այն խախտողներին ամուսնական առաջին զիչերից Հեւտո խայտառակությամբ ուղարկում էին Հայրականտուն, որտեղ նրանցոչ մի լավ բան չեր սպասում: Այս ամենըչէր կարողչանդրադառնալկնոջ կենցաղային ղրության ն նրան վերապաՀված Հայրբիչիանականվարքի առանձնաձաւտկություններիվրա: Մասնավորապես,կինը պարՀեւոո, արտածշայտված ուչաղրոււուսվոր էր ուտել տտղամարղուց ն նրա ավագ Շարաղաւոներին ամու սնուն թյան նչաններցույց տալ ն այլն: Շատ առումներով նման դրության մեջ էին նան կրտսեր տղամարդիկ, որոնք աստիճանաբարՀայտնվում էին ավագներից, ռաջին Հերթին՝ ընտանիքիղեկավարիցավելի մեծ կախյալության վիճակում: նրանք աղատ չէին ամուսնականընորության Հարցում ն Հնարավորություն չունեին ցանկության դեպքում առանձին ւոնայինտնտեսություն կազմել: Շատ ցեղերի սովորույթներ որդիներին ստիպում էին անառարկելիորենենթարկվել Հորը, ժառանդությունից զրկվելու, տնից վտարվելու ն նույնիսկ սւորկության վաճառվելուկամ մաՀվան սպառնալիքիտակ: Նրանց կախյալ վիճակը ամրապնղվումէր նան Հայրիչխանականվարքի կանոննեբով, որոնք կրտսերներինարգելում էին, օրինակ, պառկել կամ նաել, բարձրաձայնխոսել կամ ծիծաղել ավագների ներկայությամբ, նրանց ներկայանալ անփույթ Հաղզնվածկամ խոսել ա-

առաչինը:

Տ 6.

ԵՎ ՏՈՀՄԱՑԵՂԱՑԻՆ

ՀԱՄԱՑՆՔԱՑԻՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆԸ

բնույՀակասական ձնավորմանղարաչրջանի Դասակարզերի ն. ւոոծունեցավ Համայնքային ննրգործություն Թը ղարմանալի դրանք չատ կողվրա: Արտաքնապես կառույցների մւսցեղային իսկ իկառույցները, մերով Հիչեցնում էին անցյալինմանասոիւպ մասնավոր դրանքՀասարակականդասակարգերի, րականում ն Հեւո դրանց իչխանության քաղաքական սեփականության, դասաընթացքում կազմավորման կապված մյուս երեույթների էին: կարդային4եափոխմանտարբերակներն

էին յուրաճաւոուկ դարաչրջանին ձեավորման Դասակարգերի տնա-

կամ Համայնքիերկու տեսակներ, նվազազույն-ընտանեկան Առաջինիմասին Հարնանական: յին ն մաքսիմալ-նախնադարյան մեծ Հենց ղրանք Հ իմնականում ընտանիքների, խոսվել է իրբըն ծարնանական նախնադարյան դարձան ւոոչմականՀւամայնքների՝

ւպատճառոր: վերափոխվելու Համայնքների ւոբնւվայմաններում ղիֆերենցման Աչխատանքիղարզացող

տեսապեսամուր ընտանեկանճամայնքներըձղտում էին անջատւոոծվել մյուս, ավելի սակավազոր Համայնականներից վ արքի կանոնները Հ ամայնատոչմական որովՀեւոն մակիցներից, ւզածանջումէին ւոոշմականսեփականությանՀամատեղ օգտաիսկ արտակարգիրավիդործում,անվերապաՀփվոխօդնություն, ա րդյունքի Հավասար-աՀ ասարակական նույնիսկ, ճակներում, իչէլ ւտռոչմական Համայնքի Այդ սպլատճառով բւսչխում: ւղաշովող ու

Հարաբերություններն խանությունը,որի ներսում արտաղրական

արտադրոէին Համապատասխանել աստիճանաբարդաղարում առնչությամբ այղ Եվ ձնափոխվեր: ւվզիտի ղական նոր ուժերին, «ճչմարությունչէ Հնւսզույն «րաարբարոսական» ւպաւտածական մասին» պանկացողի Հրաժարվել «ՏոՀմից ընդզրկված մեջ ների» ամենաամուրընտանույնիսկ կողմից, Հոդվածը: Սակայն, մյուս լիովին առւսնձնանալու չատ քիչ ՀնարավոնեկանՀամայնքները ինչպիսիք են րություններունեին, այնպիսի աչիսատանքներ,

փոջրծորների ւոամվիաստանային անտառի Հւատումը, ոռողումը, ն արածեցումըայլն,դեռնսւլաարուռային բումը,անասունների Համատեղ ֆանքեր: ՓոխզիջումաՀանջում էին աչխատանքային վերասկսվածւտոշմական կապերի յին տարբերակԷր դառնում

Հարնանականկապերի: Այդ կապերը ւլես փոխումը նախկինի

ա-

ւղաՀովում էին աչխատանքայինգործընթացի կազմակերպումը, մասնաի ւուսրբերություն չէին լխոչընդուռում նախորդների, վոր Հարսուոություններիկուտակմանը: ԵԹե նախկինում պարտավոր էին ունեցածը ւնվերադարձ կիսել տոշմակցի Հնտ, ապա Հիւս այն կարող էին պարտք տալ Հարնանինն, Հաճախ, ոչ առանց

բայց,

սեփական չածի:

Մարքսը գտնում էր, որ Հարնանական(գյուղական, երկրազորա զատ ծական)Համայնբըը տոճշմական կապերից մարդկանց ա-

ռաջին սոցիալական միավորումն էր: կարնոր է մեկ այլ Հանգամանք, այն դեպքում, երբ արտադրությանմի չարք միջոցներ՝ երկմոտ ըբադգործների գյուղատնտեսական բակը՝ իր գործիքներով ն մուռ արդեն ղարձել Հանղերձ անասունները անասնապաՀների էին մասնավորսեիականություն, արտաղրության դլխավոր պայմանի' Հողի նկատմամբպաՀւլանվում էր կոլեկտիվ սեվիականուոր այդպիսի իր վաղ,նախնաղարյան թյունը:Այն մասին, Համայնքը ձնով ծագելէր ղեռնս ղասակարգերի ձեասվորմանղարաչրրջանում, վկայում են ոչ միայն ծավալուն աղգարանական, այլն Հնագիտականնյութերը: կրինակ' նոր քարի դարաչրջանի կիռլբոսում առանձինգյուղատեղերի սաՀմաններումՀայտնաբերվելեն ինչպես Համազյուղական Հանդամասերի, այնպես էլ Հատուկ ընտւսնեկանՀողամասերիսաշմանները: Դրանք առավել Հստակ արտաչայտված վիճակում գտնվել են Դանիայիբրոնզեդարյան

բնակատեղիներում:

ՀաՀարնանական Համայնքը Նախնադարյան ւռոճմական

մայնքը Հարնանականիվերափոխվելու եղանակներից մեկն էր: էին արդեն քայւսիոխճյուսվել Համապատասխանաբար, նրանում քայվող ւոոչմական ն նոր կազմավորվող Շարնանականկապերը: Մի կողմից,աստիճանաբարիրենցւոարածքային ւոնւտտոեսական ղեռնս երկար ժամանակ կորցնող ւտոշմակիցները միասնությունը ւպածւզանումէին Հասարակական գաղափարականմիասնության այլազան գծերը: Այղ զծերն արտածայտվում էին ինչպես նույն ՀարեանականՀամայնքի արյունակից ընտանիքների, այնպես էլ տարբեր Հարեսնական Համայնքներումցրված նույն տոծմիմնացորդների Մյուս կողմիջն.եղաճ Հարաբերություններում: մից, զարգացման այդ փուլի առավել առաջադեմ ծՀարնանական էինւոոշմակցական ուր որ Հնարավոր էր, փոխարինում կապերը, ու

միայն սակայն դեռնս Հաղթաչարելով Հարարերություններին, եին ուժը: Այդ պարազաներում փոխծյուսվելՀողի վանդույթի ն ծարա-

ն Համեմատարարմոտիկ այլ ազզականները, այսինքն' լենիջը միջուկն ւոոՀչմիանղամները: Մեճ ընտանիքիծաղումնարանական ւոոճշմային Հարնանականսեփականության ամրապնդումէր այղ բջիջը, որ բաղկացածէր իրական սնփականկատմամբ փոխօգնությունը, Համաժառանղորղներ ւոոչմական Հարնանական նատերերից ե այղ միջուկի բերությունները, ն ղեպքում տոՀմի Համայնքի տղամարդկանցնրա Հիմնականանղամներից,որոնք անՀրաժեչտության ազղեցությունը ղեկավարների ն ն մեծ Համայնքային տոչմական ղիմակայում էին եկվոր անդամներին ղործուննությանը, միությունների Հարարերություննորը նոր միչտ, ինչպես մունքի կրողներին:Այդ ղարաչրջանիլինիջները Հայրենականզիպաչտամունքները: ՇաՀաճախ 0րինակ կամ Հ անդամանքներում: Հակասական տական գրականությանմեջ անվանում են պատրոնիմիաներ ծնվում Լին բոլոր էլ կամ կամ Հարնանների մայրական էին իրբն էին վերաբերում որոնք Համապատասխանում մատրոնիմիաներ, բազատներին Հարաէին նրանց Հավասարեցնում Հայրականլինիջներինկամ Հարաբերություններում (այսպես կամ Համայնական դյուղական ծնեց Վերջինս Այդպիսիխմբերի անդամներըչարունակումէին ապրել զաւտներին: որ Հայտնի սովորույթներ, ավան կամ թյամբ, կազմելով ւոեղային)արտաամուսնական կոչված՝ Հողի, օրինակմչակվող Հողի են, մասնավորապես,կովկասի, ՀյուսիսայինԱլբանիայի,Հարավթաղամաս ն Հետ ն այլուր: Հարնանների նկատմամբ վայրերում Հողաշանդակների այլ որոչ Ասիայի խոտծարքներիկամ մի մասի, արնելյան դառնալու Լին իրենց է ին միավորված Հարաղատներ ամրաւզնդվում Համատեղ սեփականությունը: Նրանք Հարաբերություններն ն եղբայՀամար պարտաղիր ղարձած աշխատանքային նյութական զանազան արչեստականեղանակներով` որղեդրմամբ, ն սկսած ժամանակներից այդ Համար որի քավորությամբ, փոխօդնությամբ,փոխաղարձպաչտալանության պատասխարբացմամը, առիթները, այդ ունեին ընդՀանուրպաչտանաւովության Հարաբերություններով, լայնորեն օզտադործվումէին ամենաբազմաղան կ նունք, նան կենսական ն Հարսանիք, ( ծնունդ, բոլորաչրջանի անվանում, որը, որսլես կանոն, ծագում էր էսլոնիմից՝ մունք թվում, մած) ծեսերը: ընդՀանուրնախնու անունից: Մեծ մասամբայդալիսիխումբն ուներ Հաեն Հւսրեանական ընդունելություն զտած այսպիսին նախնադարյան իր ղեկավարը, որը խմբի Հիմնականում են ւուսրբերում դասակարգային էր, մայնքի բնորոչ գծերը, որոնք այն ավագ ՀարնանականՀամայնքից: Այն էին: ԽորՀուրդը սովոդարաչրջանի որի անդամներըընտանիքիղեկավարներն Հասարւսկարգերի ն Հաճախ նան նան ա յլ ֆունկցիաներ ւտարբերակիչ էր ղատական ունի կարնորը բարար իրականացնում առավել գծեր:Դրանցից չափածասանղամներիընդՀանուրժողովներ: տնտեսականաւպեկտն է: Այն ղեպքում, երը իսկականՀարնաՀրավիրումէր արբակն պաճպանածՀասարաՀարաբերությունները նական Համայնքի պայմաններում Արտատմուսնական Հ արնանանախնադարյան ֆունկցիաները էր, ընղՀանրության սեփականություն էքսողամ մասնավոր տոծմի ղեն կություններում սեփակաայղալիսի տեսանք, կամ արդեն կան Համայնքում, ինչպլես Հաճախանցնումէին Հննց պատրոնիմիաներին մատրոնիմիանությունը նոր միայն կաղմավորվումէր: ներին: Այնտեղ, ուր արտամուսնականՀարարերություններն ընղՀակառակը,ղառնում Դասակարգերիձեավորման ղարաչրջանի տոշմային կաարդենքայքայվում էին, պատրոնիմիան, ն վաղ նախնաղարյան փուլում, ճամայնքի էր Այն իրականացվում կրողը: ռույցներին, ինչպես էր էնղոգամ Հարարերությունների կառուցիր էր սեգմենտարկազմակերպությունն Հատկանչական մեզ Հայտնի օրթոկուզեն (երկծին կամ նոածին միջոցով,ն զրանովՀնարավորէր դառնում վածքային տարբեր մակարդակներինամրագրվածէականորեն Հիների) ամուսնության մաՊատրոնիդրանքերեք Հիմնական ներսում: Սովորաբար ւոարբերֆունկցիաներով: ւսմմուսնակամ ծադումնաբւսցառությամբ անդամները, կամ ա-

ունեցվածըի "րաչտաընտանեկան

ու

իշմբերին: ընտանեկան-ազդակցակա Հարնանուառանձին բնակավայրի առանձին էինպածպանել կարող

Համընդծանուր խորչուրդը, ավագների մեկն ուներ տղամարդկանցից

զյուղատնտեսական

բոլոր

ղարմիկ-զարմու

ազգակցական էին՝մեծընտանիքի կարդակներ ծաիրենց ազգականները, մերձավոր կազմող միջուկը բանական գումն ընդչանուր իրական կամ Հիչվող նալնուց

Հաչվարկվող

խմբի այդազգակցական պաՀել ունեցվածքը միայի մատրոնիմիայի

մեջանցած Հարազատների, ւսյլ խմբերի նալուկապակցությամբ կազմում էին մի յուրատնսակՀամայնք, որն ավելի ընդարձակ,

ֆան մեծ ընտանիքը: թույլ էր Համախմբված, ն մատրոնիմիաների աճին տարրաժանմանը Պատրոնիմիաների լայն ն Լ Լ") բ. առավել ի նոր, առաֆացնու նում էին մրերն ղուզընթաց այղ խմբեր ն ընդՀանրություններ' երկրորդ, երրորդ կարզի պատրոնիմիաներ մատրոնիմիաներ:Այղ խմբերը զիտակցումէին իրենց աղգակցուընղճանրությունը, սակայն տարածքայինն որեք ւոնտոնսական լիչ ն դրանք եքՀամայնքներ Համարե, կարելի: Համարել չի Համայնքներ թյուն չուննին, կամ մատրոնիմիաներիընդծանրությունն Պատրոնիմիաների նում էր ւոոծշմ: Դասակարգերի էր Հս յը սկան կամ մայրական առաջացնում տոծմն իր ներսում գործող Հայրական ուչ ձնավորմանղարաչրջանի Հայրիչխանականկարգերի առկայության պատճառով ճաճախ անվանումեն Հայրիչխանական տոծմ: Այդպիսիտոչմը, թեն ոչ միչտ, կարող էր լինել Հարնանական միջն բաչխված Հողի զեՀամայնքների կամ պատրոնիմիաների ղամասերն Հ ողի մ մչակվողտեղամասերն Եթե արրբազույնսեվականատերը: Եթ ուներ զոյություն ապա էին, սեփականություն մասնավոր դեն մանան ւոոչմի սածշմաններումդնելու կամ վաճառելու, ինչպես Հացած կամ Հեռացած տոչմակցի գույքը ժառանգելու առաջնաամուսնական Հասնել ամուս մ է Էքսոական կարող էր պածշպանել Հերթ իրավունք: Տոչմը իր ֆունկցիաները: կարզավորելու դամ Հարարերությունները են փոՀամարվումէր, որ բոլոր տոշմակիցներըդեռնս կապված

բայցանձամեմատ

ու

ղափարականֆունկքցիաները մաւորոնիպլատրոնիմիաներին ու

միւսներին:

ՏոՀչմական իրավունքների նմանօրինակ չո«ը Ը կամավորություն Ը ղարզացմանայղ փուլում մի չարը ղեպքերում Հանզեցրեցնրան, որ տոՀմերը Համեմատաբար կարճ ժամանակամիջոցումղաղարնցին զոյություն ունննալ: Դա կատարվեց ՍիրիրիՀյուսիս-արնելբի չուկե իտելմենների, ՆորԸ Հերբրիղյան կորյակների Ի) Ը / Ր

Հ'ՐԲՐԻՂ)

կղղիների ղղլո"ր ը չ աների, ղայակների ն. Հարավային մասի մելանեղիացիների,ինղոնեղզիայի պոլինեզիացիներիմնջ։ Տոչմի բոլոր ֆունկցիաները նրանց մեջ իրականացնումեին մեծ ընտանիքները,դրանց աղզակցականմիւսվորումները ն նախնադարյանՀարնանականՀամայնքները: Դրա պատճառը,Հավանորեն,միզրացիաներնէին. որոնք Հանգեցնում էին տոշմերի առավել անջատտեղարնակեցման,աուսվել նս, եթե մայրատոչմականկաղմակնրպությունը ղրանք տեղի էին ունենում երը Բբ «յդ ՐԱՎալո ը ընթացքում, ՑԵ այսինքն, յսինլ ՀայրատոՀմականով փոխարինվելու յը կաղմակերպությունն առավել անկայուն Լր: ներտոչմային լսմբերի փոՏոչմերի ապատնղայնացումն լսաղարձ ներթափանցումը ղասակարզերի ձեավորման ղարաչըընոլանամրապընղ ամ գե ն կաղմակերպության մանե նումն էինցեղային ջանում նպաստում մ էին մանը, որը սկսեց ակնչայտորեն զերաղանցել տոչմային կաղմաղեր Էր կաւուսրում ուր նչանակալից ուսղԱյնտեղ, կերւվությանը: մ իաժամական ակտիվությունը, ցեղային կաղզմակերալությունը մւսնակ վերաճեց մի տեսակ ոաղմացեղային կազմակերպության: պատասխանատսպաչտպանության խօդգնության, փոխադարձ ավելի վության Հարաբերություններովն, իրոք, թեն անչամեմատ Դրա Հետնանքով էլ տոծմը, իբրբնսոցիալականպլուռեստարընղթույլ, քան մատրոնիմիայումկամ պատրոնիմիայում,այնուծանՀանրություն, առավել ղարզացում ապրեց Հենց ղասակարզերի դերձ, այղոլիսի կապերնառկա էին: Տոչմի անդամներըմիավորված ձեավորմանղարաչրջանում:Այղ է պատճառը,որ զիտականղզրաե, ընդշաւսնվանմամբ Համապատասխանաբար, ընդչանուր էին կանության մեջ նույնիսկ Հանղիպում են պեղումներ, թե ցեղն կրոնական նուր անվանադիրնախնու' էպոնիմիպաչտամունքով, առաջացել է միայն այղ ժամանակներում: ններով տոնակատարությու ընղՀանուր ճիսակատարություններով, է ցեղը որ ն այլն: Ընդանուր առմամբ, ուչ Հայրականկամ մայրականտոչշմի էր լինել տոՀմացեղայինկաղմակնրպությանբարձրազույն օղակը, ներսում կապերնունեին ավելի չուտ Հասարակականն, Հատկածավալուն աչխատանըները(ոռողում, մեզալիթյան" բաղմատոնքան թե իրոք տնտեսականբնույթ: Նույպես, գաղափարական, նանոց պաչտամունքայինՀամալիրների կառուցում ն այլն), միջնիսկ այդօրինակկապերնարադորենթուլանում էին տոՀմի ցեղային փոխանակությունը, պատերաղմներն պաչտպանուրածքային միասնության քայքայման ն ւտոշմականՀարաբերությունր կազմակերպելու անձրաժեչտությունը Հանգեցնում էր աղթյունները ՀարնանականովփոխարինվելուՀեւոնանքով: Դասագակից կամ ոչ ազգակից ցեղերի տարատեսակ միավորումների ւոոչմի տնտեսականֆունկկարգերիձնավորմանգործընթացում ստեղծմանը: Հետնելով Մորգանին,որն այդպիսի միավորումներ ն նախէին մեծ ընտանիքներին է: Հյու սիսամերիկյան աստիճանաբար անցնում ցիաներն մեֆ,դրանքանՀնղկացիների սումնասիրել լ

"

՝

՝

մ

այղ

ու

ու

ամենուր ղաղարում այն, Համարյա կարնոր Առավել

տա-

ու

21-13

նկատի կամ կոնֆեդերացիաներ, վանումեն միություններ Հ արաբերական ինքնավարուցեղերի մեջ Համախմբվող լով ղրանց Հեւտասածմանվեց ինչսլես Սակայն, ունենա-

թյունն Հւսվասարությունը: Լր այդ Հավասարության զայում, Մորգանըդերազնաձատել վաղ միությունների Համեմատաբար ցեղերի նույնիսկ աստիճանը ոչ մեջ կրտսեր, իրոկեղների Լիզայի մուո: Օրինակ 18-րդ ղարում ն մւոնում Լին դելավարների կարգավիճակով լիիրավ անդամների բնույթ ցեղերը:Առավելլսիստ աստիճանակարգված ւոոււտելոների մ իություններ, ունեցող ցեղային այնպիսի ունեին ավելի ուչ ծագում Ֆիջի կղզում, բաանտուէին Մբաու «թագավորությունը» որպիսըք սկյուԱֆրիկայում. առաջնորդություններն ների ն ւոուարեգների ւուսփիասն մասագետական եվրասիական միությունները թԹոսկան միության ն չատ ւոուարեդգների ուրիչներ:ՍաՀարայի ւուսններում ն նրանից «աղզնվածին» մեկ ւոիրապետող, կային մեջ, օրինակ, ւսնկախմանմեջ գտնվող մի քանի ստորադաս ցեղեր:Առաջինի էին, մյուսուսզմիկներ գերազանցապես ախազարները, դամները էին որոնքւզարտավոր Հովիվներ, առավելապես ները՝ամգիղները, Դա կատարելն Հարկ վճարելւսուսջիններին: վկայումէ, ւզարՀչակ կաղզմացեղային ձնավորմանդարաչրջանում որ դասակարգերի կամ միություններ կոնֆեօղակները բարձրագույն կերւզության ունեցող ցեղերի չէին, այլ անձավասարկարգավիճակ ղերացիաներ միավորումներ: ու

ռ

ՕԳՏԱԿԱՐ

ԿՈՒՏԱԿՈՒՄԸ

ԳԻՏԵԼԻՔՆԵՐԻ

որ լաղարգացումը, ոռողովիերկրադործության Հատկապես ո սկսելու, աչխիատանքներն ռողելու Հանջումէր որոչելղաչտային ն այլնի ճչգրիտ ժամկետները, օրացույցիկարզաՀանգեցրեց դիտարկումներին: նան՝ աստղագիտական ծետնաբար վորմանը, ւոարբերելուց աստղերն մոլորակները Եթե մժելանեզիացիները ու

արդեն Հայտնի ւսյն կողմ չեին անցել, ա-ւպա ւլոլինեզիացիներին Համաստեղություններ: էին բազմաթիվ առանձին աստղեր կազմավորման է, Հասարակության որ Հնարավոր դասակարդային սլարզասստղաբաչխական սկսեցին կիրառվել սածշմանագծում դիարդեն մայւներն Հին Ծայրաչեղդեպքում դույնղործիքներ: էին երկու խաչաձն Համար կիրառում ւուսրկմանկետի ֆիքսման ու

լուսնային սովորաբար, օրացույցները, Հատվող ձողեր: Առաջին դիփուլերի էին, այսինքն՝ Հիմնված էին Լուսնիփոփոխումների են տարկման վրա, որի մասին Հիչողություններ պաշպանվել (Հմմ. օրինակ, ռուսերեն լեղուներում բաղմաթիվ ժամանակակից Խ(շոծ-

միավոր, «ՀՀՇՇԼԱ»՝Լուսին հն«ո(ԸՇՇՑԱ»՝ օրացուցային ն ուղօոէի ամիս): Խ/օօո ն ոռճո-ամիս, անդլերեն Լուսին Լուսին սկսվեց ղուզընթաց բարդացմանը Տնւոեսականղործունեության Հուն.

-

Լուսնային օրացույցին: անցումը ավելի ճչգրիւոարեգակնային 29,5 իսկ լուսնային ամիսը բաղկացածէր մուսավորապես օրիզ, ե լուսնային տարուց արեգակնային էր կարճ օրով ւորին ու

Տ 6. ՀՈԳԵՎՈՐ ՄՇԱԿՈՒՑԹԸ

աճը, ղասաուժերի վերելքը, բնակչության Արտադրողական

էին օգնպառւոում ձեավորմանբուռն ղործընթացները կարզերի արվեստի արագ նոր, կուտակմանը, սաղմերի դիտելիքների ւռակար ղարզացմանը,կրոնի նոր ձների ծագմանը: Հոգեոր մչւսկույթի որակականւտեղաառաջընթաց ղարդացմանմեջ կատարվեցին մւուսվորն ֆիարւոաճայտվեցին չարժեր,որոնք, մասնավորապես, արդենսկսվածբաժանմամբտեղեկաւոզիկականաշխատանքի ն նոր ձնի՝ գրի սկզբունքորեն վությանղրանցմանփոխանցման ու

ծագմամբ:

սնծրաժեչտությունը Համաձայնեցման ւռարիների արեգակնային ղարզացմանը: գիտելիքների խթանում էր մաթեմատիկական մյուս գորէին դարաչրջանի ղործում երնույթներ Նույնպիսի ւզածանջումէր զարգացումը անասնապածության ծընթացներում, աւսլրանքափոխանակությ Հաչվում, զլխաքանակի անասունների ղարզացումը'արժնքիչափի Հաչվարկներ:Զարզացմանայղ փուպոլի(այներ,ալեուտներ, լում մի չարք Հասարակություններում 10.000 ն ն էին մինչն նեղիացիներ ուրիչներ)արդենՀաչվում

անՀրաժեչկատարելու վելի: Մեծ թվերի Հեւո դործողություններ Հւսնն վերացական զարգացումը ւվատկերացումների ւոությունը ն երնան գեցրինթվային կարգերի ՀաշվարկմանՇամակարզերի մեծ մասամբ ընկած էինւոարբեր,սակայն, գալուն,որոնց Հիմքում Հետ կապվածսկզբունքներ: Այսսլես,օրինակ, մւաւոներիվրա Հաշչվի Հնգական Հաչվարկման ւտռարածված Աֆրիկայում

Արնադարձային

երկրորղ կարզիմիավորէ ընդունված մեկ ձեոքի Համակարզում Համառւոներիթքիվր, ժամանակակից չուսսւսկանՀաչվարկման Թիվը. իսկ չուկչաների մուտ մակարզումԲ երկո ձեոքի մատների

զրանցված կամ ֆրանսիացիներիմեջ լեզվական վնրապրուկների ձնով պաշպանված (ֆրանս.ությունը Հնչում Է որոլնես «չորս մ` Համապատասխանաբար, քսան») Հաչվարկային Համակարզերու ն ուռքի բոլոր ղասաԹիվը:Ըսւոերնույթժին մաւոների երկուձեոբի ղորձրնթացնեկարնորազույն կարզերիձնավորման դարաչրջանի բի Հեւտ է կապված նան մաթեմատիկականզիւոելիքների արդեն երկրաչափության մասնավորապես սկսված ւոարբաժանումը, Առանցերկրաչափականղիտելիքների սաղմերիզարգացումը: լճերի վրա զգաչեն անծնարին կլիներ ոռոգման Համակարգերի,

չինարարուայլ կառույցների չենությունների,սլաչտպանական նես անչնարին կլիներ մասնավորՀողաւոիրության Թյունը: Աուսվել Հանդերձ,երկրաչափության ծագումըիր «Հողաչավփությամբ» Հենց անունից,կյանքի այղ ղիւոության սաղմերը,ինչպես երնումէ մասնավոր Հողատիրության ձաղմամբ: կոչվեցին

Նույնպիսի երնույթներ տեղի Լին ունենում նան ճչզրիտ զիւոեղարղացման վերաբերյալ: Պաչտլիքների մյուս բնագավառների ն "պանականամրությունների մեզալիթյանռւլաչտամունքային ն այնպիսի ւս ցակատարելազործված մալիրների կառուցումը

ինչպիսիք սւոեղծումը, միջոցների ւորանսպորտի մաքային ջրային մաթեմիայն էին ոչ նւաստում էին սայլն առագաստանավը, մեՀանքանյութից ղարդացմանը: այլն մեխանիկայի մւստիկայի, ն, ինչ-որ չաւոսղներ ստանալով ղրվեցին մետաղազիտության Հեւո սլատերաղմների կողուլտչական փով, ՓիմիայիՀիմքթերը: ու

ու

ծովային արչավանքներըն առնտրական էին աստղազիտական, նպաստում ճամյվիորղությունները Հեռավոր նան աչլւսարծաղրական թարմտեղագրական ինչպես ղիւտարկումների ղարզացմանը: իւուսլիայի ՀյուսիսիՎալկամոնիկաՀուիտում մեջ Հայտնաբերվել է ղտնված բրոնղեղարյան սլեւորոզլիֆների ՄիջերկրակայքիցԿենտրոնականԵվրոպա տանող, այս վայրով մեկի արտեղը:Պոլիճին ճանապարՀներից անցնող առեւորական իրենց երկարատն ն Հեռավոր՝ մինչն 1000 կմ, ծովանեղզիացիները օգտագործումեին փոքրիկքարերից, յին արչավանքներիժամանակ կամ իսեցիներից որոնք քարտեղներ, ւլաւտրաստված ձողիկներից կապված ցամաքային

ու

ու

ն ծովաէին կղգիները, ծովային ուղիները, քամիների ւլատկերում յին Հոսանրների ուղղությունները: զործնականպաՀանջմունքներիՀեւո Լ կապված Դարաչրջանի

մչակովիբույսերի, ընտանի կենղանիներին, Հատկառլես,Հենց իր` մարղու մասին կենսարանական դիտելիքների ընդլայնումը: մր նստակյաց Բնակչության աճը,նրա կննտորոնացու բնակավայրեն մեծացրին վարակիչ, ծությանղարդացումր բում անասնապա Հիվանղությունների, Համաճարակների,ւսնչասնւմւոարափոխիկ վտանգր: Պայքարելովդրա ղեմ, նախնադարյան Համաճւարակների բժչկությունը որոչ վայրերում, օրինակ՝ ԱրնելյանԱֆրիկայում կամ ծՀանգելԷր փորձնականճանապարՀով կովկասում, Հյուսիսային թույլ ձնի կանխարգելիչպարզունակւպատվաստոՀիվանդության նան

ունենչանակություն Պատերաղմները որոչակի գաղափարին: կատարելազործմանՀարցում, իսկ մետացան վիրաբուժության ընձեռեց սւոեղծել Հնարավորություն ղարգացումը ղազործության

ման

վիրաբուժության մեջ օգտագործվողքարն զործիքներից առավել է նույնիսկ, որ այդ մեւոսղե զործիքներ: Հնարավոր կաւոարյալ են ծագել ժամանակակից բժչկուռոաղմաչունչժամանակներում Թյան տերմինաբանությանմեջ օգւոադործվող որոչ ւուսրրեր, օրինւսկ' «ներլժավանց», «ծակող», «կտրող», «պատոված» ն այլ

աուսցինՀերթին Հասարակազիտական, Հասկացությունները: կապլես սերտորեն նախկինի նախագիտելիքները պատմական,

ված էին ամենայն գոյի Հրսչաղգործբնության մասին կրոնականե Հեւո: Օրինակ` Հերողուռի ւլաւկերացումների աուսսպելաբանական այսպես կոչված առաջինւսղդածադումնաբանական Հաղորդմամը է սկյութների ծագումը, ղրաղմունքառասալելը, որը բացատրում ե կաղմակերդպումը: իչխանության ները, էթնիկական կազմը ե ղեւի դուստր ծնվեց Բորյուսթժենեսից ՍկյութականՀողումԶնեսից «Ն Լ երեք ունեցել առաջին անունով որղի՝ մւսրղը. Տւսրզիւտւսու ե ամենակրտսերը՝ Սրանց կոլաքսաիխս: Արսզոքուիս Լիսլոքսաիս, իչիանության ժամանակ իրի երկնքից սկյութական երկրի վրա ընկել են ոսկե չինվածքներ' արոր, լուծ, սակուր ն. գավաթ: Այս ւոեսնում Է դրանք է ավազ եղբայրը, որը մուռենում իրերն առաջինը նա Է Այնժամ վերցնելու, բայց մուռենալիս ոսկին սկսում այրվել: մուռենում ն Հեռանում է երկրորդ եղբայրը, բայց ուկին դարձյալ է, Հեուսնում է սւոիւպված (երկուեղբայրները) սկսում ւսյրվել:Այսպես են այրվող է մ ուռենում երրորղ՝կրտսեր ոսկուց,փակերբ (ոււկուն)

ւուսնում

է ոսկին: Այղ

վերցնում եղբայրը, այն Հանգում է, Համաձայնվումեն թագավորաէլ եղբայրները ւզատճառով ւովազ Հանձնելամենակրտսերին: կան ամրողջ իչխանությունը են, սերել են ավքատ6. Արղ, ւլատմում ժե այս Լիպոթսաիխսից Արպոքսաիսից, եղրորից՝ ներ կոչված սկյութականցեղը, միջնեկ ն են ցեղերը, թԹազաւորաուվյանների ւսռաջացել կատիարոսների կոչվածները: պ արալատներ վոր (Հոչակված) ամենակրտսերից` անունով, Թագավորի կոչվում են սկոլուտներ՝ Այս բոլորը միասին 5-6, 17, Էջ 228նրանց կոչեցին սկյութներ (Հերողու, Հելլենները ն նա

ու

224): ն՛ կոնպատմասազդաբանական Այս առասպելներիմեջ կան ւոեղականձագմանմասինւզատկերացումը (սկյութների ցնպցիայի ն ե. նրանցէթնիկական բնութագիրը), սողիալ-պուռեստար

ծաղաստվածային իչխանության (թագավորական դոկտրինայի ման ն ւսրքայական դլխավորության ւլարալատների սկյութների՝ դեռես Հաասակայնղրանք ւոարրեր, մւսսինւզատկերացումները) ընդծանուր կրոնաղիցաբանական մարյա թե չէին անջատվում ւսչխարՀընկալումից:

չուրօկարնորբաժինընրա այնպիսի Պատմականդիտելիքի է (ոտոչմաբանուէ, բինակ ոլորսոն որպիսին ծննդարբանությունը էլ օգնումէր անցյալի նւսխկինում թյունը ): Ծննդաբանությունը Հենք, որի վրա մի ւոնսակ կենդանի դառնալով

լուսաբանմանը, Ծննդաբաիրադարձությունները: էինւպատմական ւոեղաղրվում էր, աճել այժմ նչանակությունն նության(տոչմաբանության) ն ո-

րբովՀեւոնայն ւոոծմացեղայինավաղանու Հնագույնծագման Էր: ազնվականլինելու«աւվացույցն» վկայված Է դասակարգերի Զարգացած ծննղդաբանությունը Պոմի չարք Հասարակություններում: ձնավորմանդարոաչրջանի 20 սեէ ր Հաչվվում սովորարար ծննղաբանությունը լինեզիայում սակայն բնակեցմանժամանակներից, րունդ, սկսած կղզիների նան Ռարատոնգակրղռեկորդներ. յուրօրինակ ւյստեղ կային կոչվող նախնուց սկսած Հաչվում ղում Տու-ւոն-րանգի-մարամա Ներա ասռասպվելակղզիներում՝ իսկ Մարկիզյան էին սերունդ, սերունդ: կան նախնուց սկսած' օրինակ Պոլինեզիայումայդ Որոչ Հասարակություններում, ժամանակներումսկսվել էր երեխաների«ուսուցումը դպրոցնեբում», Հետնաբար, զարգացումէր ապրելմանկավարժությունը:

Նրանում Հստակորեն արտացոլվում էր սողիալականչերտավորումը, Հասարակ ընտանիքներիերեխաներինցածրակարգ դըպն րոցներում ղասավանղում էին միայն ւոնւտեսականզիտելիքներ բարձրակարդղրոլՀմտություններ, իսկ ավազանու երելսաներին նան ւլատմություն: կրոն, առասալնլաբանություն, րբոցներում նախատեՈւսուցման ծրազիրը բարձրակարզ ղոլրոցներում սում Էր նան ոչ դործելուուսուցում: բոլորինմաւոչելի,«Հրաչքներ» ն Պեւոության իրավունքի ծագմանը ղուգրնթաց սկսեցին կոււոսկվել նան իրավական զիտելիքներ: Նրանքնս փոլչյուսվում էին Համայնատոչմականկենցաղի սածմանումների, կրոնական նե ավանդույթների Հեւ: Դատարանըղեկասլատկերացումների վարվում էր կողմերի «բարի Համբավով». բավարարվումԼր ծիսական երդմամբ, մեծ նչանակություն էր ւոալիս Համաերղվյալէր կողմերի ղատական լայնորենկիրառում ներիւսռկայությանը, փորձությունը սրբամենամարտըն օրդալիաները"(կասկածյալի ե ֆրի մեջ ընկղմելու այլ ղան կերակրի, թույնի,կապվածձեռքերով ): Հատիկ ուսցիոնալ եղանակներով Որոչ փորձություններ ունեին (մեղավորի աՀը ի վերուստ պատժի նկատմամբ,ինչը սւոիւում էր խոստովանելՀանցանքըկամ սնճարակ էր դարձնումմեղավորին), Հեւո մեկտեղ, մյուսները ղուրկ Էին դրանից:Վերոչիչյալների էին նան Աֆրիկայիցեղերի մեջ,ղործադրվում Արնեմտյան օրինակ,

ուսցիոնալ միանգամայն Հեւուսքննության դատավարության ծանոթություն ւոեղաղննություն, մեթոդներ Հանցագործության Հեւո: ն. վկաների ցուցմունքների իրեղենււպացույցների ու

ռ

ԱՐՎԵՍՏԸ

երնան եկան արԴասակարգերիձեավորմանղարւաչրջանում ս կսեց ւտարբերակառմամբ իսկ ընդՀանուր վեստինորւոեսակներ, ն Հասարակ արվեսւոր: ժ ողովրդի (էլիտային) վելընտրյալների Այդ ճարւոարապետությունը: Ծնունդ առավ մոնումենտալ դարից նոր քարի դեռես կարգի Հուչարձաններինախատիպերը

քարիցմենչիրէին"միակտուր կառույցներն մեգալիթյան Հայտնի ալինյեմանները", դրանցով չարքերը` զուղածեռ ները, դրանց կազմված չրջանները՝ կրոմլեխները, Հորիզոնական սալերով դոլմենները:Սակայն ծածկվածուղղաՀայացդրված քարասալերը՝

ղարդարված են մարդկանց, կենղանիների, որ ռարկաննրով, կամ ւլայմանական սլատկերներով: բույսերի իրապաչտական Լ այնպիսի բնութազբվում Բանավորստեղծազործությունը

են Հերոսականէւղուը, ներբողը, ձնունդով, որպիսիք ժանրերի Հեքիաթը:Հերոսական էւսլոսը,որի արմատներն Հրաչապատում ն նրա Հերոսեն ւսուսսպելարանության ւսոնչվում նավլսնադարյան ւզաւոնրաղմական ւսրւոացոլումէ անվերջ ների Հեւ, Հիմնականում ն ւպղաչտամունքը: ֆաջության ւիսուքի ռազմական իրավիճակը, Համեմատարար Հաաւսծ է մեղ էպիկական-Հերոււսկան Այդպիսին ն Ռամայանայի Գիլգամեչի սւոեղծադործությունների՝ նչանավոր Հայղոէւղիկական Հնդամատյանքի ասքերի, մասինՀին բաբելոնյան իԻլիկաբեդվինական ավանդությունների, մասին վածի,Անթարի ե մասին փածլեանների սազաների, իոլանղական նի Ողիսականի, լեոնասլոեժների,կովկասյան ջոչվորների թուոքթ-մոնղոլական եր: Փաբովանղակությու Հ իմնական ասքերի մւսրտական կանների

նոր

գտնված սկյութական կալշրսեսյան կուրզանում ւ պատկեր Ընձառյուձի

վրա ոսկե ճարմանղդի

էր: Հիմա ավելի չուտ դեռնս նախաճարտարապետություն կամ անմչակ քարից ղրանցկողքին երեսն եկան կիկլոպյան ղամբատաճարները, ամրությունները, անչաղախ կառուցված Լ ՄիջաՀին բանները: Վերջիններս, ինչպես դա Հետամտվում ն Հին կապված էին խոանմիջականորեն Եգիոլտտոսում, դեւոքում Մեծ մասամբ առաֆՀետ: առաջնորդների Հանդես զալու չոր Հեւո է կապված նւսն մոնունորդների ն սկանավոր ռազմիկների դա

"

|

լ

երնան մածարձանների նմուչների՝ մննտալ քանղդակադործության գալը:

ԱրՀեստներիառանձնացումն ուղեկցվում էր կիրառականարվեստի Հրաչալի ծաղկմամբ: Այղ արվեստիլավազույն նմուչները նույնես ստեղծվում Լին առաջնորդների Համար: Դրանք ղզարդարված զզեստներ, ոսկերչական իրեր, թանկարժեք ղենքեր, ն այլ առարկաննըԼին: Տարածումստացան տնային-կենցաղային գեղարվեստականիրերի ձուլումը, մետաղի գեղարվեստական ոսկեաուսրկաների մետաղե (ւոորետիկա" յ), րոչմումը, դրվագզումը քարերով, թանկարժեք զօծումը, էմալապատումը,ընդելուզումը ն այլն: Մետաղիզեղարվեսսադափով, ոսկորով, եղջերանյութով է տական մչակման սկզբնական փուլն ն տոտեմական կռած արեմտյան Հնղկացիների՝ վարպետորեն նչւսններովղբվագված ւլղնձն Թիթեղներում,իսկ ծաղկումը սարմաթական նչանավոր նչանավորվում է սկյութական

Հյուսիաարտացոլվում

ու

առաջնորղռարանմանժանրի «փոթր ձներ» էին ասւովածներին, ն այլոց մեծ Հյուրերին "Ը յոր Ը ժան "Րին,սլատվա զորավարնն ՂՐ ներին, Ը հան ձոնված նրանցղովերղող ներրողները:Այդպիսիձոներ էին ձնավորման դարաչրջանի որ դասակարգերի այն ներբողները, ձոնում էին սեփականանձին Համաձայն ւսռաջնորդները ւսրքերի Ի ու

Շբ

ժողովրդին Հասարակ ժամանակ: ելույթների ծրապարակային փորձերը սոցիալականարդգարուէր ինքնաչաստատման ն

մնում

Հրաչապատում արտացոլել հրազանքներն թյան վերականգնման է սլաւոմությունն Դրանցսյուժեւոային Հիմքը Հեքիաթներում: ն ծալածված մարդու մասին, Հասարակ, սովորաբար ընչազուրկ ուժերի օզնությամը Հաջողվում է որին, սակայն, կախարդական ե ստանալ արժանի ՀաղթաՀչարելրոլոր Հնդկացիներիբ Հյուսիսամերիկյան պարզեր: Մելաննդիացիների, մոտ Հերուր ներկայանում 6 այղ սիրիրյան Հին առիացիների

դժվարությունները

բոց տառապող, անարդարությունից վերնախավի սոցիալական ծւսսնող «խեղճ որբուկի» կերպարով: Հաղթանակի

անպայմանորեն

էպոսումզերակչոումէ դասակարգերի Այսոլիսով,ելթն Հնրոսական ւսզնվականական գործընթացների ձնավորման ղարաչրջանի դրան ՀաՀեքիաթներում ալա Հրաչապատում

դնածաւուսկանը, արժեքավորումը: ժողովրդական կադրվումԷ այդ դործընթացների

ա-

|

մեջ մբածյուսվել էին մարմնավորվածբնության երնույթների,

|

ԿՐՈՆԸ

ՀառսաՆախնադարյան դասակարզարակությունը յինի վերափոխվելու զործընարտացոլվեցին թացներն նան նոր պայմաններինՀակրոնականւզատկեմաճունչ

պաչտամունքրացումների ն

ների նոր 4ներում: Անչատի

ն ինքնաշաստատմանը նախ-

կինից ավելի ընդգծվող Մեբսիռանձնացմանը Համընթաց Մարղու ղոչարերումըՀին զարգանում էր անձնական կայում Հովանավորներինկատմամբ է Հավատը,որն առավել Հայտնի նազուալիզմ՝ (Հավատ անձնական Հովանավորինկատմամբ) անունով: Անցումը Հայրիչխանության ն տոշմականտղապատրոնիմիական ուղեկցվում էր ընտանեկան, ծամասին պատկերացումների մարդ Հովանավոր-նախնիների զումով, որոնք դառնում էին Հարղանքի,երկրպագությանառարկա: Մայրատոչմականկաղմակերղլությունը պաճպանած որոչ ն Հասարակություններում,մասնավորապեսմիկրոնեզիացիների քխասիներիմեջ զարգանումէր կանացինախնիներինույնանման ՝

ւկաչտամունքը:

ա-

ն անասնապածության տարածումով Երկրագործության

Հաս-

բնորոչ Համայնքին Հարնանական նախնադարյան ւռատվեցին են Հատկանչական Դրանց սլաչտամունքները: պտղաբերության էրուոիկ ծեսերը ն մարղկանցղոչարերությունները,որոնք |սործրբդանչում էին մարղու սեռականկարողություններիփոխանցումը Հողին ն կապված էին երկրագործականչրջանառությամբսլայմանավորված մեռնող ե Հարություն առնող ողզիներիպաչտաաստմունքի Հետ: Սրանիցեն սկիզբ առնում Հին աչխարձիչատ վածներ' նգիպտականՍզիրիսըն բաբելոնյան Դումուզին, փյուԴիոնիսը, ինչպես նան նիկյան Ադոնիսը ե թրակիա-Հունական Քրիստոնեությանկենտրոնականկերպարը Քրիստոսը: Ցեղային կազմակերոլության ամրապնդմամբ ն ցեղերի միավորմամբ տարածվեցցեղային այն Հովանավորներիպաշտամունքը,որոնց

այլոց բոչ

բնորոչղծերը: Հաւոկասվեսբնողարաչրջանին ձեավորման Դասակարզերի ն

է տղամարղկանցկամ զաղտնի միություններիոզիների

ցե-

պաչտամունքը:Առաջիններնընկալվում էին ղային առաջնորդների ւլածաւզաններն նախնիներիտեսքով, իբրն միության անդամների

եթե սրբաղզործված Երկրորդները, մնւսցյալ բոլորինՀալածողներ: օրյեկտ էին դաոնում ղեռես առաջնորդներ էին, սաչտամունքի կենդանությանօրոք: նրանց գնաճատումէին որպեսցեղի բարօրության կրողներ, որոնք կարող էին Հաղթաձարել բնության բերքը,անասունների բաղզմաերնույթները, աւպզածովել Նրանք նան աւլաչովում էին Հաջողությունը: ցումը,ռազմական Հայտարասոցիալականներղաչնակությունը,սեփականությունը րելով անձեռնամխելին սրբաղործելովկաստայական այլ կարզի ՄաՀից Հետո նրանք վերածվումէին իրենց անծչավասարությունը: ն ցեղին, առաջինՀերթին իրենց սերունղներին ժառանզորդներին ոզիների։ Սրբազործված ողիների պաչտամունքն օժանդակող վերափոխվումէր այնպիսիսրբազանտիրակալանմիջականորեն որպիսիք Հին եգիլտական փարավոններն ների պաչտամունքի, էին: Սակայն դեռես լինում էին դեսլքեր, երբ ակնկալիքներըչարդարացրած կամ վերաչաս ձերության պատճառով Հեղինակուէին: թյունը կորցրած ավագինՀեռացնումկամ ն ինքը' ձեավորման դարաչրջանը, ինչպես դասակարգերի պատկերացումներն կրոնական յուրածատուկ այնպես էլ նրան առատ

ու

սպանում

ու

Համամձայնողական) (Համադրական, էկլեկտիկ ւզաչտամունքները ն. Համաղրվում էին, ստեղբնույթ ունեին:Նրանք փոխծյուսվում ցեղային Հովանաընտանեկան-տոչմական ծելով միաժամանակ ն տիեղերական ոզիննրի, գաղտնի վորների, զյուղատնտեսական ն սրբազան լուսասլսակով միությունների աճշաբեկողոդիների Սակայն աստիճանաօժտված առաջնորդներիպաչտամունքներ: աստիճանաօբյեկտների Հանդես էր գալիս պաչտամունքի բար Հատկապես մինչն կարգությունը, սկսած սովորականոզիներից ն դրանց ամենակարող աստվածություններըերկրագությունը՝ (պոլիթեիզմ"): Տիեզերական,բնության բազմաստվածությունը պատերազմին այլ աստվածուերնույթների, պլողաբերության, թյունները նույնպես ստեղծում էին որոչակի աստիճանակարգուն

ռազմական ակտիվության մեսլայմանավորված պատերաղմի է ին աստվազլլավորում ծացմամբ,առավել ճւսճայվա

Թյուն,

ամմ

ձությունները:

Հանդես եկավ ղարգացմամբբարղացմամբ Պաչտամունքի Եթե մի նոր, Հատուկ իսավ՝ քրմությունը: նրա սւվզասավորների առա-

գիտելիքների դաղտնի Հրաչագործորակների, օժանդակվող կրոնի ապրեց ղզարզացում նույնիսկ Այղ առնչությամբ կրողներ:

յուրաՀատուկմի 4ե. չամանությունը՛,երբ առանձնացանորոչակի էր իրեն ինքնամոռացուորոնց վերագրվում չամանները, անձինք`

ոգիների անմիջաճանապարճով Հւասցնելու թյան, էքստազի սպասավորները կարող Պաչտամունքի կան չփման կարողություն: Հեւտ

սայլնորոչ ֆունկցիաները, միայնկրոնական ձ4նւեր, դործունեության գեղարվեստական օգուսկարդիւոելիջներ, մեկնաբանումը, սերնդի ուսուցումը, ւսվանդույթների երիւուսսարդ քրմերի աստիճանակարզը ղլիավոԵրբեմն դատավարությունը: ոչ

րում էր գերադույն քուրմ դարձող առաջնորղը, այլ դեպքերում ն նրանք մեկուսանում էին առանձին խավի մեջ մրցակցումեին աչխարչիկ իչխանության Հետ: Սակայն, ելնելով դարաչրֆանի ընդՀանուրձգտումներից,նրանքիրենցդիրքը միչտ օգտազործում էին սոցիալածամագործակցում էին Հարստանալու նպատակով, նե կրոնը դարձնում էին Հետ կան վերնախավի մյուս չերտնրի ն Հասարակժողովրդի,չքավորության,ստրուկներիմխիթարանքի կրոնական զործումիջոց:Այղ ղարաչրֆանում աչաբեկման իչխանությանկայացմանը: նեությունը նպաստումէր քաղաքական մեջ նույնիսկ լայնչրջանագրականության Արեմտյանղիտական է կրոանմիջականորեն ծագումը ռությանմեջ մտելւվզետության իրասրբազնացման տեսությունը: Հեւոկապելու նական անձերի այդ կանում, ինչես մենք ւոեսանք, իչխանությանսրբազնացումն գործընթացիձնավորմանՀաճախակիՀանդիպող, բայց ոչ միակ Հնարավորեղանակնէր: կրոնն առաջին ձեավորման դարաչրջանում Դասակարզերի

ղանակ, այլե չաճշագործվողզանգվածներիվրա դաղափարական աղղեցության միջոց:

ու

նախկինումպաչտամունքըսպասավորելուունակ էին Համարվում մեծամասնությունը, կամ, ծւսյրաչեղղեւլքում,կոլեկտիվի բոլորը էին իշմբի ն` Համապատասխան կատարում ֆունկցիաները Հիմա այդ ւա ցաւտարներըղուտ որպես ներկայացուցիչներ, էին միայն որոչակի անձանց, վերագրվում ունակությունները կողմից էին ուժեղ Հովանավոր-նախնիների որոնք Համարվում

էին մենատիրել

Ելինելով,դարձավոչ միայնկեղծ աչլսարՀընկալման անզամը

.

ՄՏԱՎՈՐ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԱՌԱՆՋՆԱՑՈՒՄԸ

ղարգացՀողնոր մշակույթի Ուսումնասիրվող ղարաչրջանում մանրընպաստում եր մասնազիտացվածմտավոր աչլսաւուսնքի ւսուսնձնացումը: Դրա Հիմքերը դրվեցին կազմակերպչական-կաքրմական ն ղորավարական դործունեության ռավարչական, առանձնացումով, որով զբաղվողները տնտեսական սոցիալաիսկ սկղբում մասնակիորեն, կանկյանքիբարղացմանը Համընթաց, նան ամբողջապես,ազատվում Լին արադրությանը Հեւռազայում ն ֆիղիկականաչլսատանքՄտավոր մասնակցելուց: անմիջաւզես անընդատ լսորանումԷր, ընղգրկելով ների առանձնացումն ՄասնազիՀոգնորկյանքիմասնագիտացվող ոլորտներ: նորանոր Էինդառնում նչանավոր երգիչները, ւուսցվածմւոավորականներ ասացողները, պարողները,թատերականացված դիցաբանական կիրառականն ղեղանկարչական բեմւաղդրողները, ներկայացումներ փառաբանվածվարպեւտնեարվեստիղանաղանբնաղավաոռների ն ըը, ավանդույթների տոշմարանությանզիտակները,Հեքիմները ե այլոք: նրանք սովորաբար սպասարկում էին մարդկանց մեճ խմբերի ն աչխատանքի դիմաց վարձատրվում էին մթերքով, ապրանբներովե պարզունակղրամով: ՎերջիններսՀիմնականում ավազանու Համար, ն չատերն էլ աչխատումէինւտոշմացեղային ապրում էին առաջնորդներիՀաչվին: 0րբնակ՝ ղուլուսների զերազույն առաջնորդներիարքունիքում իմրոնգները, որոնք լինելով երզիչներ ն ճարտասաններ, ւլարծաղրաձուներ, միաժամանակ ն վարկաբեկելթչնամիտավոր էին փառաբանելիրենց տերերին մուռ զորածրամանատարների նչանավոր կելւտերի ներին,Գալլիայի ն որոնք իրենց արվեստով էին երգիչներ երաժիչւտներ, ծւսռայում նն իր Հեղինակությու ոգեչնչումէին մարտիմեկնող ուսղմիկներին: իչխանությունն ամրապնդելունւզաւոակովսոցիալականավադանինտաղանդավորնկարիչների,տոՀմաբաններին այլ մասնագետներիկարիք ուներ, այդ ւզատճառովէլ ոչ միայն վարձատրում, այլն Հովանավորումն ըստ ամենայնիխթանում էր նրանց ղզորու

ու

ծունեությունը: Այդ մասնաիրենց Հերթին,չաղեւտներն, Հազրզովածէին սոցիւսլական

ավաղանուՀետ ծամագորորովՀետն ավածակցմամը, էր ւսւվածովում ղանին նրանց նյութապես, առավել լայն էր ընՀնարավորություններ

իրենց կարողությունները ցուցադրելու,Հոչակ ձեռք Հեբերելու Համար: Դրա տնանքով նրանցից չատերը դառնում էին ւսռաջնորդների, ձեռում

դաղտքրմերի, զորավարների,

Հնդկացիդատավոր:Սն ցեղ (ՀյուսիսայինԱմերիկա)

նի միություններիղեկավարկային ների սլնակալեղները: ուռքերի նւսն այնվիսի, ղերազանցա-

ւմասնաոլես թափառաչրջիկ որոնք իրենց ղործուղդեւտներ, Հանեությունընվիրում էին բավարարմանը: Նրանք սարակ ժողովրդի սլաձանջմունքների չաճագորղարդացող էին դործադրում իրենց վարպետությունը

դիմադրավելու կամայականությունները ծումը ե Հարաճուն մւոավորականուայդ Հնագույն մար: Սակայնինչպիսինէլ լինեին ծա-

մւոավորւսչխատանքի մասնադիւտացված թյան կողմնորոչումը, մյուս ձները,Հսկաինչպես ն մասնագիտացման առանձնացումը, զարզացմանն էր Հոգնոր մչակույթի յական չափովնւզաստում ու

Հարստացմանը: ՕԾ

ՆԱԽԱԳՐԻՑ ԱՆՑՈՒՄԸ ԳՐԻՆ

կարնորաՀոդնոր մշակույթի մարդկության Նախնադարյան (գծա-

գրաֆիկական գույն նվաճումը ձայնային ինֆորմացիայի միջոցի՝գրի ստեղծումնէր: ամրւսդգրման եղանակով նկարչական) դրի առաջացումը,որալեսկանոն,տեղի իսկական,կարգավորված իմաստնարտածայտող ընդճանուր միայն էր ունենում Հաղորդման

(իդեուլատկերազրական «նախազրի» զաղափարազրությամբ աստիճանարար զրաֆիա՞) կամ բառազրությամը (լոզոդրաֆիա՞) սածմանակարգված փոխարինվելուուղիով: ՎերջինումՀաւուսկորեն բառեր կամ, ինչպես ժանչաններն արտածայտում էին ասոռանձին մանակակիցոնրուսներում, նրանց Հատուկ իմաս ունեցող վան-

առավելղարգածւսզեցին Հետաղզայում կեր:Գաղափարազըերից

ցած վանկային կամ. ձայնատառային (այբբենական) զրության Համակարգերը, որոնք Համարյա թն ամբողջությամբ զուրկ էին նախասկղբնական գրի պատկերային բնույթից: Զարգացման կրեւտեցիների, այդպիսիուղի է անցել չումերների, եզիսլտացիների, ճապոնացիներին ուրիչ չատ ժողովուրդների այսպես կոչված

Հիերոգլիֆային՝ գիրը:

Գա-

ւլածղափարազրությունը ւլանվեցմիայնՉինաստանում:

Սկսած Մորզանից, կարղավորված զրի առաջացումը դիտարկում են իբըն նախնադարից քաղաքակրթությանն ւսնցման Հայտանիչ: Եվ իրոք, մչակութային այղ ձեռքբերումը սերտորենկապված է ձնավորվող դասակարգային Հասարակություններին կազմավորվող պետությունների ղաորոնք Հանջմունքների Հեւ, ղդում էին վարչական, ւոնւոեՄայաների Հնագույն Հիերոզլիւռեսականն վիճակագրական ֆային արձանագրություն:Լեյդենյան զրաոաղյուսակ ճչզրիւո ղեկաւովության ման, պաչտոնականհ զործնական դրաղրության, իրավականնորմերի, կրոնական ծեսերի, 39իրաւոիրակալներիդործունեության ն պատմական այ ե թե ոչ դաղրանցմանկարիքը: Միաժամանակ, դարձությունների Հասարակության մեջ սւսկարզային, ապա նախադասակարգային ճետ առնչվող մարղկանցխումբը: ի գրի կարող էր Հանդես գալ ւոարբերություն բոլորին մառոչելիպարզունակ պատկերադրու(օրինակ` չուբարդ գաղափարագրությունը թյան, ծայրաՀեղորեն 1000 նչանի իմացություն) մոտ է ր մերական զիրը ենթադրում

անմատչելի էր

ւոնականուսուցում էր Հւսւոուկ ւլածանջում (ճւաԱվելին,նրա սլաչապանները լայնխավերին: բնակչության նան ), ֆրմերըգիրը սկզբնաստեղծողները ճւսիս,Հավանականէ էին որպես խաստաղույն ւլածւկանում կան ժամանակաչրջանում ն էին չբջաղատում ն զիրը աղմաթիվ վաղ դասակարգայ Հասարակություններում ն ե

աթ Սակայն, թեկուղոթ

աղաթիք

ավաղանու արտոնություննէր: քրմերի կոււոակման զիրը ղարձավղիտելիքների ձնոքերում, ընտրյալների միջոց: ն նոր,Հղորադույն զարգացման մչակույթի փոլխանցման եկան Հանդես Հ ամակարգերը Հնւսդույն ն

ու

Գաղափարագրական Շումերում Եգիպտոսում: մ.թ.ա. չորբորդ Հազարամյակում, ն Հին ԱչխարՀի ունեն մյուս, միմյանց Դրանքորոչնմանություն. ն ղաղակրետե-մինոսյան, նախածնղկական մասնավորապես ու

էլ ղիֆուԱյղ ւլատճառով լւոնում են, որ դաղափարադրուուսումնասիրողները

Համակարզերի փվարադրական Հեւ:

ղիոնիսւո ե Թյունը ծւսզելէ մեկւոեղում,ամենիցառաջ՝Շումերում, այնչոեմյուս օջախները:Սակայն է քաղաքակրթության ղից ւռարածվել ւոեսությանկողմ(զուզամետ) կոնվերգենտ՞ ղրությանծաղման են բացաւորում դաղափարագրեւայղնմանությունը նւսկիցներն աչխարՀի ռեալ առարկաների, բում արտացոլվածարտաքին մարմնիմասերի,կենդանիների մարդկային րինակ մարդկանց, Հասկացությունը,որ վերար«ցուլ» Օրինակ` նմանությամբ: նման օ-

չատ տադրվում էր նրա գլխի սխեմատիկպատկերմամբ, դաղափազ անազան ձնով էր գրանցվումոչ միայն Հին Աչխարձճի

այլն Ամերիկայիղարդացած րազրական Համակարզերում, քաոր Հնագույն մեջ: կարելիԷ ենթաղըել, ւվլատկերազրության մի դեւլքում քանիկենտրոններում՝ ծայրաճեղ ղաքակրթության, ան ԱմերիՐ ը ւոույում, 9 նաստուսնում, կենւորոնա կայում զիրը ծագելէ ղու ղամետ ձնով,այղ վայրերումղասակար-

Շումերում, Ր

Ե

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՔԱՂԱՔԱԿՐԹՈՒԹՑՈՒՆԸ

ՆԱԽՆԱԴԱՐԻ

ԵՎ

Ավելի թան 5 Հազար տարի առաջ սկսնցին կազմավորվել Հին, իսկ Հեւտաղայում ակղբում

ֆաղաքակրթումիջնադարյան ԶորրորղՀաղարամյաթյունները: Հւսկի վերջում ղասակարզային ստեղծվեցին սարակություններ ն երՄիջագետքում, Եգիպտոսում բորԴ կեսերին' Հաղարամյակի

երկրորդ ՀաղաՀնդկաստանում,

ծովի ավաղզարամյակում՝ էգեյան նում, Փոքր Ասիայում, Փյունիկիա-

Հարավային Արաբիայում, Զինաստանում,մ.թ.ա. 1-ին Հաղարամյակումն մ.թ. 1-ին ՀազաՀին Աչխարչի րամյակում՝

յում,

տա-

րածքիմեծ

մասում,

կննւոլյոնա-

Ե զիլ

Այլ ղեւղքերում Հւսնդես գալու նւսխսչեմին: դերի ւզետության են սաշմանազիծնանցնող ժողովուրղենրը զիրը փոխառել այդ է աւզացուցվում Դասկողմնակիորեն Հարնան ժողովուրդներից: ու

Աֆրի(օրինակԱ̀րնադարձային որ որոչ ժողովուրդներ նրանով, Հասարակուդասակարգային կովկասում) կայում,Հյուսիսային ն այն գրի փոխառնում առանց անցնում էին թյան դարաչրջանն ւլայարդենպարզունակւպետականության էին Հարնաններից մաններում:

ԳԼՈՒԽ

ղաքակրթությունների Հանդես

էր մոսրդկունչանավորում ւվատմության թյաննախնադարի ավարտրն դասակարգային ալատդալր

մության սկիզբը: Սակայն ղասաձեավորման փուլը կարգերի առանձին չԹնակոխած բաղմաթիվ

22-13

ն ,րկրների երկրների

ժո

ն տնսանկյունից տոնսանկյուն մ նե ղար սլատմության ղովուրդների

ն-

(մինչե առաջին քաղաապոպոլիտեական դամենըմարղկության Հասարաունեցած նավսնադարյան գոյություն քասկրթությունները

(առաջին կություններ) պատմությանավարտը ն սինպոլիտնական Հետո էլ իրենց ղոյուերեւան զալուց քաղաքակրթությունների

ւզաւոՀասարակությունների) նախնաղարյան Թյունըսլածճւլանող մեջ է: մությանսկիղբն Ավելին,նույնիսկւսյն ժողովուրդների դեռնս որոնքարդեն Հատել էին այղ սածշմանադգիծը, երկրներում, Համայնական եին նաիսնադարյան ւպածպլանվում երկար ժամանակ ու

ժաուննախնադարի դարաչրջանում քաղաքակրթությունների

գությունն ընդունված է դիտարկելերկու Հայեցակետով,առաջին' Հասարակություններիաստիճանաբարնեղացող ղասակարգային ն երկրորդ ծայրամասերում

այդ

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

ԾԱՑՐԱՄԱՍԵՐԻ

ՆԱԽՆԱԴԱՐՑԱԱՆ

ԴՐԱՆՑ ՇՓՈՒՄՆԵՐԸ ՔԱՂԱՔԱԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

եթե

մինչն

մ.թ.

ն Հ

մմ

ե

ԵՎ ՀԵՏ

եսը,

մասը, նախնաղարյանծայրամասերըիրենց չափերով մեծապես օջախները: զերաղանցումէին Հնաղույնքաղաքակրթությունների Հետո ընդարձակ էր: Հին էլ այն բավականաչասի Սակայնդրանից

աԱա Բազում ո աեր բաղ մառտարա

մեծ չր ի տակի Հա մ թյունների, ամբողջությամբմտնում էր այդ տարածքիմեջ: Ամբողջությամբ կամ Համարյա թե ամբողջությամբնրանց էր նում նորագույն ԱչխարՀը, որտեղ կասկածիտակ են մնում միայն

պատկա-

այստող արդեն աղտիվորոն աաղարզային միայն եվրուլաավորվեց թՀասարակությունն " կազ: վորվու Եր» բիոակա թանն րի մեջ ցիների չփու 4եւ-

:

մւոնելուց

Հետ

Հետո:

Շասանասխնաղարյան Մարղկության նչանակալից մասի նման ընդարձակ տեւական զոյություննւյն ղեսպլբում, ըւսկարզի մասն սխուլը, արդեն թնակոլել էր քաղաքակրթության երբ մյուս ղզործրնթացի էր ՀամաչխարՀային-պատմական ւպայմանավորված Տվյալդեքում ինչո՞վ էր ւկայմանաանձավասարաչափությամբ: Ըսւո երնույթին, նախ ն վորված այդ անչավասարաչաւիությունը: մուռ

ու

Բրացքում ազան յլումննի Փայրամառերի ուրացման աո պատմակա մարդկության կենտրոնական ին Աչխարձի մասում,

նույն Հասարակությունների

Տ 1. ԴԱՍԱԿԱՐԳԱՑԻՆ ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԾԱՑՐԱՄԱՍԵՐԸ

ՆԱԽՆԱԴԱՐՑԱՆ

Ծ

Հավայանկղզիները: Եվրոպականգաղութացմաննախօրեինդա-

երկրորղներն ստիպված Համեմատաբարբնականոնւտեմպերով, էին դարերովչափվող ժամանակծախսել միայն տարաբնակեցման ն նոր բնական իրաԱննպասո Հւսմար: Հարմարվելու միջավայրին նան Հին ԱչիսարՀի արորոնք այն ցեղերը, Հւսյւոնվել էին վիճակում արնամեջ' ւլայմանների բնական տամղվել էին անբարենպաստ Արկտիդարձայինջունզլիներ, անապատներն կիսասնապատներ, ձւսմւսր ոչ պիկա ն Ենթաարկտիկո,այսինքն երկրագործության Համարպիտանիկենդանիներիցզուրկ, Հանւոանի, ընտանիացման

Աո ամայի եզոսացվա աագայում լի գլուոի ակվող բե ց մ ՆԻՐ . Հաղուայի կ աի վարա մեկուսացման վրա խստորեն ՛

ւ

մառ

գացման

անդրադարձան

ԴԵ«-

պայման-

ները, ն, ինչպես միմյանց միջն, այնպես էլ Հատկապես առավել ղւսրդացածցեղերի Հեւո չփումների բացակայությունը կամ պակասը: ւուսրածքիաստիճաՀասարսկությունների Դասակարգային Հեւորզմեկուսացման էր այղ Հանդեցնում նականընդարձակումը ն նրանց նախնաՀետե թուլացմանը: Քաղաքակրթությունները դարյան ճայրամասերը մտան չփման մեջ որ պայմանավորեց տարբեր տեսակների առաջացումը: ծայրամասերի ն չփումների Դրանքչատ բանում սկզբունքորենտարբերվում էին Համաչխարփուլերում: Հայինւլատմության իրարւիոխարինող

ծայրանալխնաղարյան նկատմամբ Քաղաքակրթությունների առաջազանմուռակա

մասերի զրաված դիրքինՀամապատասխան, ն Հեռավոր ծայրամասերը: Դրանցիցւուսջիններնանմիջապես մյուսները ղրանց սածմանակցում էին քաղաքթակրթություններին,

միջնորղավորմիջոցով, ծայրամասերի չփվում էին մուուսկա երկրորդները Լին րաղորեն, ղարգանում ված ձնով: Առաջինները ն նախՀեւուսմնաց ղարզացած ւսուսջացան Արդյունքում ղանղաղ: Հասարակությունները Սինպոլիտնեական ծւսյրամասեր: նւսղդարյան Հետ

նկատմամբունեցած ղիրՀասարակուիյյունների դասակարգային Շնւասն (քաղաքակրթության ւսրտաւքին

քովւուսրրերակվեցին

ււ

դտնվող) ն ննրքին (այդ ւրեալիսածմաններում) որ լինում էր նան ւսյնւվես, Սակայն ծայրամասերի: նախնադարյան ուժով իրենցէին ենթարկում ուսղմւական մերձակածայրամասերը Այդ ղեպքում Հասարակություններին: Հարնան դասակարգային որոնք ծայրամասեր, նախնաղարյան էին երկրորղային առաջանում իրենք, մինչե նվաճողներն էին այնքան ժամանակ, ղդոյատնում Լին ղասակարներբո վերափոլվում աղղեցության նվաճվածների Նման իրաղրություններ ւպւստմուզային Հասարակությունների: են Հաճավս,որպես «բարբարոսական» սւոհղծվել թյան ընթացքում մաններիցդուրս

ւլարտադիրՀեւոնանք: նվաճումների

ն Հասարակուսինպոլիւոնական Քւսղաքակրթությունների են առաջ ամենից ւուսրբերակվում թյուններիմիջն չվումներն

Դրանքլինում էին անմիեղանակներով: դրանցիրականացման ն ն

միակողմանի երկկողմ, խաղաղ միջնորդավորված, էին մերձավոր չփումներՀաստաւովում Անմիջական ոազմական:

ջական ն

չփումները' Հեռավորների ծայրամասերիմիջե, միջնորղավորված էին միայն ազչփումներըենթադրում միջոցով:Միակողմանի փոլխաղչփումները ղեցություն,իսկ երկկողմ կամ փոխաղարձ էին տեղի Հաճախ դեցություն:Առաջինկարզիչփումներնվելի տարղզալի ունենում ղարզացման չփվող Հասարակությունների մի կողմից քաղաքակըրօրինակ` ւլայմաններում, բերությունների կ ւիուլումղւոնվող, մյուս կողմից՝որսորղներիծավաքողթության ււվելի բնորոչ էին չփումներն ների ցեղերի միջե: Երկրորղ կարգի օրինակ մերձակա Հասարակություններին, իրենց զարդացմամբ ն նրանցՀարնան «բարբարուական» Հւաււավաղ դասակարգային

թեն Հւսյւոնիեն նան այլ ձներ: ԸնդՀչանուր ըակություններին, ն ծասսարասինպոլիտնական քաղաքակրթությունների առմամբ,

կությունների ճարաբերությունները միչ էլ անչամաչափ Լին այն առումով,

որ

դասակարգային կրթության կենչորոնների նը նախնադարազդեցությու վրա ասնյան ծայրամասերի քաղաքա-

ավելին էր, քան ընդծակառակը: խաղաղ ձներն Հիմնական չփումների էին առւնտրափոխանակային, Համեմատ

ն ներթավփանցմիգրացիոն ման ), այ(ինֆիլւոորացիոն

սինքն` ոչ մեծ, նան էլիտար կամ ղանզվածային կոմբերի աստիճանական բնակեցումը

Հ

Շ------36 Հաաա ւա

աԼեւանաաաայաւ Է. ծարնաններիւուսրածքում,՛՛ Վախ... յ չփվող Հասարակություննեմակարդաբի վերնախավի կով: Ռազմական ոլորտում առկա էին ռաղմակողուվտչական ն ռազմանվաճողա- 4 թեն դրանք կան չփումները, եոԱրեգակնայիննավա Հաճախ Հստակ չէին

բերվում:

տար-

Լմմաեաաաթ-ծ

:

զի Ի

Տոն ռերի

Դենդերյան տաճար, շ- աոապատ

Ամենադյուրին ն լայնոլերներ Շվեղիայում,3 կոբիստան,4 բեն տարածվածչփումներն, Սմոլյանկա,Ուստ կամենողորսկի մուտ բոտ երնույթին,ւոնչոնսական փոխճարաբերությունՀասւսրաաչխատանքի միջոցովէր ընթանում ներն էին: Դրանց մ, նան ստեղծվում էին նույն, որոչ դեւլքերու կականբաժանումը ւոնսակներկամ ենթատեսակներ: նիսկ նորւոնտեսա-մչակութային Հարավարնմտյան մ.թ.ա. Հաղարամժմյակում, Այդոզեսէր, օրինակ. դասակարկարիքները առեւորի Ասիայում, որտեղ քարավանային միցեղերի բեդվինական դւտնվող ղերի ձնավորմաննախաչեմին ւտնտեսամչաէին քոչվորուղտապանների նպաստում ջավայրում -

-

փվոխչփումՏնտեսական տարածմանը: կութայինենթատեսակի

ները աեր Ա ական արտաղըությունը լսեցեղենի փոխառնում միմյանցից՝

ների ն

էին բոլոր միջոցո ւոարածվում

կարնորազու

ն տեխնիկական

ն մեւտա-

էին

փոլւաղրամիջոցանվավորն առասղաստային ղազործությունը. Հեւո կապերը այլն:Քաղաքակրթությունների

ւոնւոեսական

ռաղմականառճւմմիջնւոնական Հասարակությունների ւոնեական

զործուննության ումղռաղմացեղային ժամանակ, ատման ինչսլես ակա չիերարխիայի ւտեղի ղործում, զարգացման կամ այղ

ունեցավ ճինկելւտերի, ւսրարբների սլավոնների, ղերմանների, ղեղլքում: կառուսյական կարգերիբերված օրինակնւսրղեն ցույց է միչւո չե, որ որ սոցիալականոլորտի փոխառնությունները ւուսցընւլաստում էին սինոլիտնական Հասարակությունների

հալին, է, ծովիւվաղանիցեղերը.որւվես Լէզեյան աը Հատկապես նրանց վերին կառույցների ւոորենապացուցված ննրքաչված մատակարարներ, Հումքի աիաջինքային բրոնզի ձուլման Համար արաբերականինքնուրույնության առավել Հետնանքով քաղաքակրթությու-ների Հնագույն խամորի մերձավորարնելյան արավորություններ էին բացվում լինելով Հոգնոր-գաղափարակա ձուլումը իրենց

ները մեծ

ն

չափով

Հւստւսրակունւզաստումէին սինպոլիոեական

Հնագիօրինակ, Այսպես, զարգացմանը: տնտնսական թյունների

ե

որ

բրոնզի ոլորտը,Հետադայումիրենք ղարգացրին

ե,

ն դրանց Հնտնանքենրիբնագավառում:Դա ցայտուն չփումների Ե վրոկենտրոնական ն կրոնի դ արձրին Հերթին, Հումբի մատակարարներ երնում է առասպելարանության օրինակով: կերպով նան էին բացառություններ: Հնարավոր Արեզակի նավակի' Սակայն է, արեզակնային որ եզիպտական ւղայիցեղերին: Հայտնի ն մեծաքաոսկու ստրուկների է Սուդանում Հայտնարերվել միջնաղարյան խործրղդանչանիպատկերը 0րինակ՝ զործունեության ն սիրիրյան տնտեսական Հանգեցընց նակ արտածանումը Հու" կարելիայի Շվեղիայի, Հարավային Հեւո Սիբիրի ժողովուրղների Հարավի լճացածձների ւզածպանման: մինչն ժայուսպառոկերներում, առաւինյա ընդչուռլ Ամուրը, մ րի. արագացրեց րանքայինՀարաբերուառեմոուրն մորթեղենի վկայում Ե ԵվրասիայիՀակայածավալւուսրածքներում ինչը մր ւոնւոհսության մեջ, որը, սակայն, Թյուններիներթափանցու սպելաբանականմոտիվների միգրացիայիմասին: Միջնուսղարում

գրագրի նղրկովվասի,

առա-

ուժերի աճով: արտադրողական չուղեկցվեց որպիսիք Քրիստոնեուկրոններ, ՀամաչխարՀային այնպիսի ի ւտռարբերություն դրա, սոցիալականոլորտի չփումներն Հինդուիզմը,ւուսրածիսլամը,բուդղայականությունը Թյունը, էին խոչընդուովում ազդեցությունները մերձակա Հեռակա ծայրամադրանց կապված քաղաքակրթությունների 0բինակ՝ անՀնարբնությամբ: վիր նույնիսկ արտացոլվեցին ժողովուրդներիՀասարակրկնօրինակման ցիալականուղղակի սերում ոլորտնընդդրկե0րիՀույներն Հռոմեացիներըստրկավաճառության ն. ընտանեկան-կենցաղային Հարաբերություններում: ցեղերի ծայրամասերի գազան ղուղընմերձակա նախնադարյան տարածմանը ցին իրենց ակ' Սաճարայիտուարեզներիմեջ իսլամի են

ու

Հետ

ն

սո-

ն

ն

ու

այղ

մետ

ոչ մեջ զարգացանտորկատիրության սպասավորներիյուրաշամասին,սակայնվերջիններիս թաց առաչացավ այղ ւզաչտամունքի այլ տնային ձները:Միաժամանակ, տուկ դասը: ոլորթե անտիկ, արտադրողական, Միաժամանակ, կիրառականարվեստիչքող Հանգեցորոնց այն կարգում փուիոխությունները, ճաշակը, Հասարակական փոլխառնություններ՝ աղղեցությունները,այղ նում էին ղոնոր Հասարակությունների երբեմն նան՝ զիրը, առավել զարզացածսինպոլիտնաուչները, սոցիալականվերնախավինէին փոոլորտումչփումները չատ Հաճախ դարձնումէին ներգործուն,ընդ կան Հասարակությունների Լին ժամանակ, երբ էլիտար չփումներիմիջոցով:Ընդանուր խանցվում դլխավորապես կամ առմամբ այդ ոլորտի ոխազղեցությունննրը նպաստում էին մչակութայինզարղզացմաչփումները նչանակալիցղեր խաղացին,օրինակ, կաստայական Հասարակությունների եկան Հանղես սաշմանման դրանք ուր այնտեղ, նան ղեպքում ամենաակնառու Վերջինիս կարզերի ը, թեն կային բացառություններ: էթնիկական ունեցող մակարդակ զարգացմանտարբեր թերես, Հունական գաղութարարներիազդեցության որի առավելբնորոչ պայմաններում, րությունների,փոխչփումների ւոարածումն էր Բոսփորի բնակիչների Հարբեցողության րքո մեծ կարող նչանակություն մ օրինակը Հին Հնդկաստաննէ: Դրանք ն էին ունենալ նան, ասենք, քաղաքակրթություններիսինպոլի-

տի Հարո

ուղեկցվում դրանք այն Հատկապես որում, Այդպիսի պատերազմներով: միզրացիաներով բնակչության

ընդծան-

սինգոլխոավան շրիոագը, իչավայրում:

Հոգնոր-զաղափարախու

ՀԱՄԱՇԽԱՐՆԱԽՆԱԴԱՐՅԱՆ ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՓՈՒԼԵՐՈՒՄ

ՀԱՑԻՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ն նրանց նախնաղարյան ՀասարաՔաղաբակրթությունների իրենց ծայրամասերի փոխազղեցություններն կարզով ապրող ւլաւտմուններն ունեինՀամաչխարճային ւուսնձնածաւոկությու քաղաքաԱ ռաչին յուրաքանչյուրում: փուլերից թյան Հիմնական

կրթությունները Հին Արնելթի, Միջերկրակայքի,Կենտրոնական Հավաղ դասակարգային Ամերիկայի, Անդյան բարձրավանդակի

Հասարակությունների որոնք սինպոլիւոնական սարակությունները,

մակարղակըբիչ էր միայն փոքր մասն էին, ն նրանց ղարզացման ա նախնադարյան ռավել զարզացած տարբերվումծայրամասային Այղւպարազան մակարդակից: մշակութային Հասարակությունների նան մնրձաե րանց,ինչպես փոխչփումները ղյուրին էր ղարձնում միջն: Հարնանների կա ծայրամասերի միջոցովվելի Հեռավոր Բայց կողմերի Համար այղ չփումննրի ազղեցությունը նույնը չեր: լայնորեն չաշազորՀասարակությունները Վաղ դասակարղային ծում էին իրենց նախնաղարյան Հարնաններին,սկսած անչամարմր:Այնուշանղերձ, ստրկացու մինչնուղղակի ժեք փոխանակումից ն

ռաղմատուղանքը կողուղուտը, էին ոազմական ղերակչոում եր դասակարգին, ւոիրապեւտող ԱյղւսմենըՀարուոացնում Հւսրկը:

ընղլայնումը(ինչպես միչ, ներսակայնարտարինչածաղործման քին չաշագործմանՀաչվին) չէր կարող չարզելակել վաղ դասակարզային ՀասարակություններիՇախուռն զարգացումը: Այդ

Հասարակություններնամրապնդումէին իրենց սինպոլիտեական ցեամորֆւլուռեստարկաղմակերպությունները Համեմատարար մակարղակներով ն Հաճախ իրենք էին ղային ն վերցեղային նվաճելով վաղ քաղաքակրթությունանցնում Հակաճշարձակման, այղպես մ.թ.ա. 2-րղ Հաղարամյակում ները: Մասնավորապես,

սւսնի Հինղու ոչնչացրին ցեղերը ապրող ղարաչրջան պղնձաքթարի Հա-

ճյուղը, իսկ մ.թ.ա. 1-ին խարապվիմշակույթի Հուջարաթյան ցեղերը նվաճեցին որսորդական կեսերինչիչիմեկների զարամլյակի քաղաքակրթությունը: Տոտլեկյան Ամերիկայի կենտրոնական

ն սինպոՄիջերկրակայքում քաղաքակրթությունների Անտիկ

լիտեական Հասարակություններիմիջն փոխազդեցությունների նչանակությունըերկու կողմերի Համար էլ աճում էր: Հունաստակարնոր(երբեմն ծայրամասերը նի Դ ՀոոմիՀամար նւսվսնադարյան նան, ինչպես կեսարի օրոք, կարնորադույն) աղբյուրներ էին, ծՀասարաէին ձեռքբերվում: Սինչլոլիտնական սւորուկներ որտեղից ն կությունների երկրներում Հունական Հոոմնական ղաղութատիրականէքսպանսիանընդլայնում էր անտիկ Հասարակությունը նե երկարաձգում նրա գոյությունը: Դրա Հնտնանքով նախնադարդառնում էր իր անտիկ չաճադործձումը յան ծայրամասերի մեկր:իսկ ւլայմաններից դոյությանկարնոր քաղաքակրթության ղա

Հասարակությունսինպոլիտնեական ւղդեցությունը վերջինիս

քան վաղ ղասաների վրա դարձնումէր չատ ավելի կործանարար, կարգայինՀասարակություններիազդեցությունն էր նախկինում: անտիկքաղաքակրթության Սակայննույնիսկ այղ պարագաներում միանչանակ Հետնանքները չէին:Մերձակածայրաղզղդեցության մասերի ցեղերը մի կողմից ենթարկվելով զիչատչականէքսպանստանում այն ղիմազրավելու սիայի, մյուս կողմիցազդակներէին Հասարակուսինպոլիտեական չատ Հետնանքով Համար: Դրա թյուններ (գերմաններըարնմուտքում,սլավոններն արաբները փլատակներիվրա արենլքում) դարձանՀռոմեականկայսրության

որ առաջավորասիական ֆՓաղաքա2-1 Հազակրթությունների զարգացումն արազացավ մ.թ.ա. բամյակներում,այսինքն, երբ նրանք սկսեցին անմիջականորեն Հասարակությունների, սածմանակցելոչ այնքան սինպոլիտնական նման Հետ: Հետնանքներկարող էր ՀաիՀարկե, որքան միմյանց ճասարակություններիչաճազորբուցել նան սինպլոլիտնական զործողկողմեր: կաղմավորման Հասարակությունների ֆեոդալական միավորումների ծումնւսվելիղարդացածդասակարզային ավելի Միջնադարինախաչեմինքաղաքակրթություններիարեալը կողմից, սակայն,լինելով առավել ղարգացած,վերչիններս Հարարեզղալիորենընդարձակվեց,ընղ որում, արեմուտքում չատ ավելի դյուրինԼին Հաղթաճարումարտաքինչաճազործողական մեծ չափով, նախնադարերնույթները: ստվերային քան արնելքում: Դա Հանդեցրեց նրան, որ քաղարություններիառաջ բերած

Հատկանչականէ, առումով

ու

այլն սւոանում Հարնհանությունից, վաղ քաղաքակրթությունների նկատառումներով Պաչտպանության էին ղարդացմանւզդակներ:

տեղային ցայտուն նկատվել սկսեցին փոխչփումներում ջանների

ծայնախնադարյան Եվրուղայում Արնմրոյան ւուսրբերություններ:

(մինչն ՃԼդ.) ն Հաէին միայն Հյուսիսում նորմանների րամասեր րավում՝ որոչ լեռնային Հասարակություններ: Միաժամանակ,

նան Աբնչպես Աֆրիկայում, Ասիայում, Եվրուղայում, Արնելյան նները չարու նակում Հասարակությու ղասակարզգային մերիկայում ու ներքին նախնան իրենց արտաքին Լինյուրացնելչածազործել ե, իրենց Հերթին, թուրքական, ենթարկվել ծւսյրամասերը, դարյան

ն այլ «բարբարոս» ցեղերիամայացուցիչ մոնղոլական,արաբական ծայրամաԱյդ տարածքներումնախնադարյան արչավանքներին: մեծ բարդ առավել ո ր սերի չարու նակվող ղերը, աշչլւարչագրական էր միջավայրիարղյունք էր, այլ գործոններիթվում դանդաղեցնում է տեմպերը:ինչ վերաբերում նախնադարյան նրանց զարգացման ապա նրանց վրա ներգործող ազդեցուՀասարակվություններին, ւլայթյան բնույթըւոսրբեր էր վաղ ն զարգացածմիջնադարի ն Եթե վաղ միջնադարում մաններում: մչակութայինմակարդակՀասարակությունների սինպոլիտեական

մինչ այդ ոչնչացմանն չածագործման Հողաղրկման, կությունների

չտեսնված եղանակներ: Լինելով գաղութային աչխարձի զղալի

չրջաննեապրողծայրամասային կարգերով մասը,նախնաղարյան կոււուսկնւսլուսսկզբնական դեր խաղացին կապիտալի ՐԸ նկատելի ման

ման

Հեւոագա ղարգացարւուսդրանհղանակի կապիտալիստական երկրներից նուն ղաղութային մ: Զղալի դեր խաղացին ղործու

ե

եվրուլացիների փոխառնությունները,բավական է Հիչատակել եգիպտացորենը,որոնք, ինչպես Հաճախ միայն կարտոֆիլն կաւարեցին Հեղաչրջում» են, իսկական «ւզարենային անվանում 18-րդ ղարի Եվրոպայում:Սակայնառավել պարզունակնախնաճադարյան ծայրամասերիՀամար եվրոպականգաղութացումը ճախունեցավ իրոք աղետալիՀետնանթներ:Դժվար է դրա ծավալէ, որ դեսլս,անտարակույս Համենայն ներըճչգրիտ Հաշվարկել, պարզամասը մեծազույն Հասարակությունների սինպոլիտեական պես ջնջվեց երկրի երեսից: Լրիվ բնաջնջվեցինթասմանցիները, բուչմենցեղերը, առաւինյա թե վերացանԱվստրալիայի ծՀւսմարյա ն. Վեստ Հնդկաստանի) (Արնելյան ինղրայի ները, Հրոնրկիրցիները, ու

քաղաքակրթությունների

ների ոչ

մեծ

խզումր

էր առաջինների աղզղեցությունը ղյուրացնում

Հետազայում, այղ խզման մեծացմամբ, Հարավարնելցեղերը:Անչեւուսցաան Արգենտինայի կենտրոնական ԱՀա ն թե միջնադարում ուչ մուռ ինչու թուլանում էր: աղդեցությունը եղեր ԱՄՆ-իՀնդկացիականբնակչույան Բրաղիլիայի ն դրան Մեծ Հայտնագորձությունները մուտ սկսված Աչխարձագրական Աֆրիկայում, որը սկսած 15-րդ դարից երրորդը: երկու թյան Հետեած երկրների ընդարձակգաղութային արեմտանվրուլական Համար ստրուկների ձեռք զաղութների վերածվել էր ամերիկյան Համար չրջանների ծայրամասային նախնադարյան Հետնանքով, որոչ էքսպանսիան բերման ւղբյուրի,միայն ստրկավաճառության մուտ Հեւոնանքթեքաղաքակրթող չատ քայքայիչ, քան ունեցան ավելի ոչնչացվեց 100 միլիոն մարդ: դնածշատմամբ, գիտնականների ներ: Հասարակարդովարող Համայնական բնակԴա բացատրվումէր նան նրանով, որ ւսրնեմտահվրուվական ստրկատիրականն կապիտալիսչությանմյուս մասըդարձավ էին դրանցից երկրներիզաղութները ընթանում Այդ ղդործընթացներն օբյեկտ: չաչագործման ւռական կենտրոնին ծայրամասերի է ին իրենց ներով, որոնք բացառումէին չփումները Բնիկներին վտարում էին այլազանսլարադաներում: ռուսների էր Մի իրավիճակը ւսյլ ւիոքը միջն: Հողերը, լայն ղանգվածների Հողերից կամքչում էին դեպի անբերրի նում ծավաքում էին կողմից Եվրուլական Հյուսիսի ն. Սիրիրիղաղութացմանղեպքում: աչխատացնելու, Լին ւվլանտացիաներում ւնեես (ԱՄՆ), '։ռոեղերվատներում Այստեղ ֆեողալական (Ավատրալիայ, ն (ՀԱՀն ցավ տեղական սբնպոլիտնական վայրերում: Նամիբիա) այլնմանատիպ Հոումլենդներում Հեւո վրա նրանց ղյու ղացի-վերարբնակիչների բայցչփումները վերջին Հաչվով դա ամենուրեք Հանգեցրեցնրան, որ այդ Սակայն ունեցան: աղդեցություն մշակութային դրական ցեղերը ներգրավվեցինդասակարգայինՀասարակության մեչ, փոՀասարակությունների Դասակարգայինն նախնաղարյան որպես կանոն վերածվելովգյուղացիներիկամ գյուղականպրոլեՀասավ գագաթնակետին իր անչամաչափությունն ենթարկվող խազղեցության տարիատիմեկուսացված կուլիտ խտրականության Վ երջինիսազղեցուզարգացմանղարաչրջանում: կապիտալիզմի մյուս, վելի փոքր մասը բնակչության խմբերի:Նախնադարյան ե այս նախորդ էր,քան (օրինակ ԱՍՆ-ում տարածքում թյունըչատ ավելին բնիկ իր չարունակումէր բնակվել Հասարադեպքում Հնարավորղարձավծավալել սինպոլիտեական

երկրորղներիվրա,

ապտ

արգելքջրային բաժանված

Հետնանքներ ծանր դաղութացումը Համար, Հասարակությունների ր

Նախնադարյան

գերեվարում -տա-

ռեզերվացիաներում

ռուս

դարաչրջաններում

ն

՝

որսովզբաղվողները) կանադայումմուչտակավորկենղանիների ն չածազործվումէր գաղութարարների կողմից անՀամարժեքփոՀարկադրման,տուրք Հավաքելու ն այլ եղանակնելսանակության, իրենց բնաօզսովել բով: Համեմաւտաբարչատ ջչերին ճՀւսջողվեց մեկուսանալով փախչել, կամ կության վայրի անմաւոչելիությունից չրջաններում, ջունզլիների առավելանանցանելի արնադարձային ն, Հիմլեռներում խորքերում ղժվարամառտչելի ւսնապաւոների նւսկանում, պածպանելիրենց ինքնատիպությունը: կլիներ ւոնսնել միայն կապիանարդարացի Այնուշանղերձ, ազդեցությունընախկործանարար դաղութացման ւուսլիստական ՀւաԱյն սինպոլիտեական վրա: Հասարակությունների նւսդարյան ազդեցության որոնք ընկան կապիտալիզմի սարակությունները, ն ստացանիրենց ւոնտեղզալիազդակներ ոլորոր ղոյատնեցին, ն մշսկութայինղարղզացման Համար: սական,սոցիալ-քաղաքական առավ սկիղբ ւրղյունարերությունը, գաղութներում Եվրուղական ն ղասակարզը մտավորականությունը, բանվոր կազմավորվեցին ժաւտտարածվեցին քաղաքականկուսակցություններ, ստեղծվեցին մանակակից քաղաքակրթության, Հատկապես` տելսնիկական, ն

ու

ն բնւսկչուՀասարակությունների սինպոլիտեական նվաճումները, Հարկ թյան մի մասը նս անմասն չէր մնում այդ դորձընթացներից: այղ ւլայմաններում Է միայննկաւոի ո ր ունենալ, գաղութացման

ն տեղական բնակզարգացումն ընթանում էր չատ դանդաղ չության Համար տանջալից ուղիով: Ավելին, դաղութարարները ձգտումէին պածպանելն ւվածածոյւցնելտրիբալիզմի"(տոծմացեբացասականմնացուկներ) այնպիսի ղայինկազմակերպության ն ավանդույթները, որպիսիք են ցեղային կաղզմակերպությունը իչխանությունը, որպես Հենարան իրենց վարչաառաջնորդների կան գործունեության Համար: Այղ, այսպես կոչված, անուղղակի կամ թաքնված ղեկավարությանՀամակարգըլայնորեն կիրարկե դաղութային բաղմաթիվ նիդեռլանդական վում էր բրիտանական

տարածքներում:

ռ

ՆԱԽՆԱԴԱՐՑԱՆ

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՑՈՒՆՆԵՐԸ

ԿիՑ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ

ԺԱՄԱՆԱԿԱ-

իրաղրություննայսպիսին եր, ուր Հայտնվեցին մինչն նորագույն ժամանակաչրջանը պաշպանված սինպոլիտեական Հարցն առանձնապես Նրանցճւսկաւուսգրի Հասարակությունները: արդիականդարձավ երկրորդ Համաչխարչային պատերազմիցՀեւոո, երբ իմպերիալիզմի դաղութատիրականՀամակարզիանկումից Հեւոո բաղմաթիվ Հեւտամնացերկրներ անկախություն են նախնադարյան ցան: Նրանց որոչ մասում դեռնս պածշպանվում կարգերով ապրող ներքին Հասարակություններ ն, ընդծանուր առմամբ, ժամանակակիցսինպոլիտեականՀասարակությունների փոքր չէ: Թիվը արդիաչխարՀում ժամանակակից նախնաղարյանցեղերի բնակության խոչորբազույնարեւլը ՀարավայինԱմերիկայի,նույնիսկ ժամանակակից անտառներն են ն, ւոնխնիկայի պայմաններում ղժվարամառտչելի Ըսւո մուուսջրաչատ Հարթավայրը: գլխավորապես, բրաղիլական վոր Հաշվարկների, բրաղիլական Հնղկացիների մեկ Հինգերորդ Հեւո, չունի ոչ Հնդկացիականբնակչության մասը կայունչփումներ վարում Է ավանդականպարղունակտնտեսություն ն պաշպանում է նախնադարյան իր մշակույթը: Ոււանք զիտակցաբար մեկուսացել են այն աստիճան,որ չարունակում են օղոովելքարն գործիքներից: ՍինպոլիտեականՀասարակություններիմյուս արեալներն անչամեմատ ավելի փոքր են, բայց դրանք առկա են մի քանի երկրնեբում: Այսպես, 1960-ականթվականներինֆիլիպինյանՄինղանաո կղզու Հեռավոր լեռնային անտառներիցմեկում Հայտնաբերվեց մինչ այդ անՀայւո տասաղդայ ցեղը: Այն ուսումնասիրող ազգաբանները փաստեցին,որ այնտեղ օգտաղործում էին քարե ն բամբուկե գործիքներ: Այդ նույն տասնամյակում Պապուա-նոր Գվինեայի ն Մեյ զետերի ավաղաններում Հայտնաբերվեցին պաՍեւղպիկ պուասների մի քանի ցեղեր, որոնք նույնպես ապրում էին քարի դարաչրջանի պայմաններում: Այդ սույն ժամանակ Լլ սկսվեց Նամիբիայի տարածքում գտնվող Հարավաֆրիկյան կալաչարի անապասոիխորքերում ապրող բուչմենների փոքրաթիվ խմբի որ նրանք կիրառում են Հարնաննեսումնասիրությունը: Պարզվեց, ն բից ձեուք երկաթեծայրասպանակներ դանակներ, բերվողնեւոերի իսկ մնացյալում նրանցմչակույթը լիովին Համընկնում Է պղնձաստա-

ու-

ւոնւոնսությանը: որսորդական թաւսփառաչրչիկ քարիդարաչրջանի են չատ ծայրամասերում երկրներիներքին Նախկին ղաղութային որոնքապրումեն Հասարակությունները, ւյն սինպոլիտեական ւուլում: քայքայման ՀամայնականՀասարակարգի նախնաղարյան

Ա նանան ութաւննեւ եղեր Բոլոր

այդ

ունները

Հասարակու սինպոլիտնական

բազմա

է նրանով, որ քաղաքակրթումասամբ ւպայմանավորված անտառնենրանց մի տեսակ մոռացելէ է ԲրաղիԲացառություն կամ անաւզատներում: բում,լեռներում են Շինդու ն Ցոսնուցեղերիմի մասը, որի Համար սւոեղծվել մեծ

արնադարձային

թյունը լիայի մա

ւմզգաբաննեԱյդ կապակցությամբ աղդայինւյրզելանոցները:

չրջաններումՀաճախե քննարկբի ն առաջաղեմՀասարակության մեծ է ավելի չարիք թե որ՞ն վում այն Հարցը, մատնելը, թե՞ Համար, նրանց ինքնաձոսի

ս

արյունակցությունՀոր գնատայինարյունակցություն (լատ. ռջոճնօ ՀայրականՀաչվարկ,Հայրադիծարյունակցուզծով) Հարազատության

Հատկացումը: արդելավայր-ռեզերվացիաների Նախնադարյան

չունի: ւպատասխան Հարցը միւսնչանակ թողնելը, ինչպես Հովանավորության ցեղերինառանց պետական Հեկործանարար ւոնսանք, նրանցՀամար ունի ծանբ,երբեմն նույնպես չեն փբըռեղերվացիաները Այդ

Արգելանոց ւոնանքներ: Լ

-

-

-

թյուն:

Ադաթ (արաբ.' սովորույթ) սովորականիրավունքիանվանումըմուսուլմանական Արնելքի երկրներում: (լատ. ճմօքնօ, ճմօքէճէօ որդեգրում) որդեդրում: Ադոպցիա,աղոպտացիա ն Թեստ տեղ) զույգերի Ամբիլոկալբնակություն(լատ. ճոռեօ երկուսն ել, ամուսնու կամ կնոջ խմբում: ւսմուսնականբնակեցումըընտրությամբ, ն (Հուն. ճոքհոօքօՏ-մարդ քՇոօտ15ծագում) մարղու ճազման Անթբոսւլոդենեղ -

սին-պոլիտեական

Հասարակությունների

ԲԱՌԱՐԱՆ

ՏԵՐՄԻՆՆԵՐԻ

-

-

-

-

-

գործընթացը:

Անթրուղոմորֆ(Հուն. ՃոէհոօքօՏ մարղ ն -

լատ.

(Հուն. ճոէհոօքօտ մարդ, Անթբուղուոցիոգենեղ -

Հուն,

ցօոօտ15 ծագում)

-

-

-

ՏՕՇԼՇԼՅՏ

-

ձե.)

մարդակերպ:

-

ն. Հասարակություն

մարդկայինՀասարակությանծագ-

ն

մարդու

ողօքքհծ

Տրաանսամերի- ման զուդաճեո գործընթացը: կում իրավիճակը:Երբ 1970-ական թվականներին Շինգու ազգային Անիմիզմ(լատ. ճուողճ, ՅուոդսՏ Հոդի, ոգի) ողեպաչտություն, Հ ասավ Հավատնյուկյան ավտոմայրուղուչինարարությունը Համաճարակների, դարձան ունեցող (ոգի) չատերը ինքնին նրա կամ դոյություն բնակիչներից մեջ (Հոդի) պարկին, թեղեն մարմինների -

-

-

-

ն Այնուամենայնիվ, զոչեր: այլնի բռնությունների չինարարների մարդկայինՀա-

չպիտի մոռանալ, որ նույնիսկ ամենածետամնաց ն

գերբնականէակների նկատմամբ: (Հուն. Հասարակություններ Առլուղոլիոնական

աչխարծի անթույլատրելի կենդանական սւսրակությունը լուԵրկու պածածոյացումը: է նրա զարդացման արչեստական մաս

ծումներն ել

չէ,

Հարկ Է չեն: Բայց բոլոր ւպարազաննրում լավազույնը

սպատմերժամանակների է, Հաւոկապես, որ ռեալ առնել Հաչվի որպես տնականսպածածոյացումը, չափով մեջ ինչ-որ մության անՀնարինէ, կանոն,

ն

սինսլոլիտնաՀենցկյանքնինքը ներկայիս

միջավայրի չբջապատող կներգրավի կան Հասարակություններին Հանն բացասական Հետնանքներով մեջ, դրանիցբխող դրական

դերձ:

-

մինչ

ն

քօնէօլո

-

քաղա-

ճաղումը քաղաքակրթությունների քակրթություն) մինչն առաջին Հասարակություններ: ունեցած եւսխնադարյան ղոյություն էր կենսամթերք, որը ղերաղանցում մթերք Հասարակական Ավելցուկային Հւսչածագործման բայցդեռնս չէր Հւսնդեցրել մթերթին, աւսպլածովման -

-

րաբերություններին, այդպիսով,չէր ղարձել Հավելյալ մթերք: Այս ւտերմինըլայնորեն մտել Ե Հայրենականաղգարանությանմեջ, թեն կողմից: ընդունվումէ ոչ բոլոր գիտնականների ն Հուն. քէհշնօտ կաՀսՏՈճիտջ Հարավային (լատ. Ավատրալուլիթեկներ ւռե՛ս Հոմինիդներ: ենթարնւանիք, զիկ) ընչոանիքի մարդկանց -

-

-

(լատ.ՅՆԿՈՇԱԽՏ Ավունկուլատ

-

քեռի)

-

ֆեռուՀեւ

մարղու

Հատուկ կապ ենթադրող կարգերիՀամալիր: բնակություն (լատ. ՃՆԱՌՇԱԽՏ քեռի Ավունկուլոկալ -

յ

ճքօ

-

ազգակցական

ն 10էսՏտ

-

տեղ)

-

կամ ոռճմում: Փեռուընտանիքում ամուսնականբնակեցումը

գերի

զույ-

Արխանթբուլ

2ոօիճ1օՏ

(Հուն.

Հին ն

-

տոէհոօքօՏ մարդ) -

-

Հնազույն մարդ:

չինձու) արչեստական, ոչ բնականծազում ունեցող ցանկացած առարկա: ԱռւլայինՀամայնք (թուրք. աուլ՝ զյուղ, քոչավայր) Հայրենականգիտության

Արտեֆակտ(լատ.

ճո

(.6քսող

ն արՀեստական

-

ծՀարնանական Համայնքը անասնապածների մեջքոչվորն կիսաքոչվոր նչող տերմին:

Հարավային) Հարավային ԱռւատրիկընդՀանրություն (լատ. ճստեճիտ ընդչանրուԱսիայի չատ լեզուների վերակազմվողնախասկզբնական -

-

թյունը:

մեճ

-

ն

ոո

մարդ)

-

առաջնորղ:

-

Համայնքիիաստականն աղդեցիկ

զույզերի կրկնակի ամուսնու, էլ կնոջ այնպես ինչպես մուսնականբնակեցումըՀաջորղաբար նան (տես խմբում ղուոլոկալ բնակություն): (Հուն. ԵօՏ ընդանուր) բնական կյանք,86 երկիրն 10:05 Բիոգեռցենոզ ն էներգիայի փոխաՀամակարգ, որը նյութափոխանակության բարդ ն 10օստ

ԵՏ.-

Բիլոկալբնակություն (լատ.

տեղ)

-

ա-

-

-

-

-

-

օրգանիզմների (բիոցենոզի) կենդանի

կերոլման

Հիմանվրա միավորումէ

ամբողջությունը: ւլայմանների սնկենդան բաղադրիչներիբնակության ն հոճկօտ (չուն. կնոջ իչխանություն) մչոծ կին Գինեկոկրատիա ե Հասարակությանմեջ, նույնն է, ինչ ընտանիքում դգերիչիրանությունն ն

-

-

-

նախածանց, ե 1ՇՇսՏ

Դոմետտիկացիա(լատ. ընտանեացում: (Հուն. Դրիուվիթեկներ

միջոցով:

-

-

ն շհոօոօտ ծառ ժամանակ) Դենդրոխրոնոլողիա(Հուն. մշոմոօո օղակներիմիջոցով: ծառերի տարեկան թվագրմանմեթոդ Հասկացությունըցույց տվող նախա(լատ. 6. «Հեռացում» Դեֆլորացիա կուսաթաղանթի խախտում, ձաղիկ, կուսություն) ծանց. ն Ոօտ -

-

կուսախախտում:

Դիասթեմա(Հուն.

-

-

-

մմճտլճոռ

-

միջանկյալ տարածք) ժանիքների

ն

կտրիչ

ատամներիմիջանկյալՀեռավորությունը: Դիմորֆիզմ(Հուն. մմ կրկնակին ուօռքիծ ձե.) երկու ձեով Հանդես գալու սեռականդիմորֆիղմերկսեռություն: Հատկություն, ընտանիք(լատ. 45«ոռարանջատում»Հասկացությունը Դիսէկոնոմիկական ն Հուն. 0110Տ ւոուն, ւոնւտոեսություն) ընդծւանախածանց տվող ցույց զզալի չափով Հանդիինչպիսին նուր տնտեսություն չվարող ընտանիք, -

-

-

էր զույղային ընսոանիքը:

ամու

մօոօտլօսՏ

մոչՏ

-

ծառ

տնային) բույսերի

-

ե

կենդանիների

ն

կապիկ) բրածո մարդանման

քյ(հճիօտ -

-

են

-

-

ն. նրւսարտացոլումը Հողեոր մշակույթում, կաղմակերպություն

որ Հասմ-

ընդգրկուն կերպովտարածվածէր նախնաղարյանՀասարակությանմեջ: մսօ- երկուս ն 10Շստ ամուսնական տեղ) ամուսնու, այնպես էլ կնոջ Հաջորդարար ինչպես ղույղի բնակեցում (տե՛ս նան բիլոկալ բնակություն): խմբում իրավաչավասար, ՀավասարաէգալիտարՀասարակություն(ֆր. օօոնւծ այն նախնադարյան գիտության մեջ ընդունված արնմտյան կան) Հասարակությանանվանումը,որտեղ ղեռնս չէին սկսվել սոցիալականն գույքային չերտավորմանգործընթացները: արյունակցությանՀաչվարկիսկզբնակետընչող տերմին: (լատ. զքօ ես) Շէհոօտ (Հուն. պատմություն) ժողովուրղ ն հլտ|0Ոռ էթնոիստորիա (տնա): էթնուլատմություն, նույնն է, ինչ` պրուտոիստորիա անուն) ժողովրդի անվանումը էթնոնիմ (Հուն. օէհոօտ ժողովուրդ ն օոօոոռ

Դուոլոկալբնակություն (լատ.

-

-

-

-

էգո

-

-

-

-

-

-

-

-

նչող տերմին:

Հետո, քռլուտ Հին ն 1լիօտ թար) որոչ էսլիպալեոլիթ (Հուն. օք (տե՛ս) մուո մեղոլիթի անվանումը: Հեղինակների անուն) անվանաղիր,ինչ-որ մեկին էւզոնիմ(Հուն. Շք1 Հեւտո, մուռ ն օոօոո -

-

-

-

-

-

-

տված, սովորաբար, տոժմի Հիմնադիր նախնին: ամուսնություն) ներսում ն քոոօտ էնդոդամիա(Հուն. Շոմօո անուն

-

-

-

ամուսնու-

թյուն որոչակի ընդՀանրությաններսում: կարող է լինել նախասաՀմանված (նորմատիվ ենդողամիա) կամ. Հարսնացուների ն փեսացուների չփումների փաստականՀաճախականությամըպայմանավորված(փառ-

-

)։ էնդոզամիա տսկան

-

սւսնում

-

-

-

«առանձին» Հասկացությունը ցույց տվող սնականղույզերի անջատ, առանձին

-

ժամանակակիցմարդակապիկներ,որոնց մեջ, ըստ երնույթին, եղել նման կապիկներինախնիները: Դուալ կազմակերպություն(լատ. մսօ երկուս) երկու տոՀմերի կամ Հնտադայում'ֆրատրիաների(տնս) փոխադարձ ամուսնական կաղմակերպություն: Ավելի լայն իմաստով" Հասարակության երկակի կամ բինար

մայրիչխանությունըկամ մայրականիրավունքը: (Հուն. ք1օէնճ լեղու ն ՇհղՕՈօՏ ժամանակ) թվազրման Գլուտտոխրոնոլոգիա փ ոփոխությունների մեթող լեղվի մեջ ոճարանական ուսումնասիրության -

«Տ

ւոեղ)

-

բնակեցում:

-

-

-

Բիգմեն(անզլ. Ելք

բնակություն (լատ. Դիսլոկալ

ներսում ն իսպ. օռուկո1 մարդակեր) վալոճանված տոչմակիցների, առաջնորդների ն այլոց դիակների ծիսական Համտեսումը տոչմակիցներիկողմից:

(Հուն. էսդոկաննիրալիղմ

-

23-13

Շոմօո

-

-

-

էնեոլիթ(լաո. է, ինչ`

ՃՇՈՇԱՏ

-

ե Հուն. ւվղինձ

նէհօտ

քար)

-

-

դար.նույնն ւլղնձաքարի

(տես):

խալկոլիթ

(Հուն. Լտիոլոգիա

մնո

ծաղման բացատրություն, ւզատճառների պաւոճառ) -

-

բացատրություն: (Հուն. դուրս էքսոգդամիա "0

առմուսնություն) իմբի ներսում այլ խմբի նաղխւաասածմանումը ամուսնության ն քճոյօտ

-

-

-

ե ամուսնության արգելքը անդամներիՀեւո, կամ իւմբերի

արտամուսնություն: քոռքհօ ն 82ք 146ռ (Հուն. րն գաղ իդնհոդրաֆիա ղգը ում եւմ) գը ւռեւակ, Րեն ՂՐ (ռե), Հաղորդում կամ Հինրոգլիֆները իդեոդրամները նչանները լոգողրաֆիաՇռե՛ս): Հոմանիչը բառ Հասկացություններ: ամբողջական սնխաթար դիրք) նախասկզբնական, Ին սխտու Առ տոս) (լատ. տքէստ գաղափար

-

ո

-

-

-

-

-

ղիրքում:

տ

կանանցն

դեռածասներին (լաւ. ինիցիացիաներ ծիսակատարություններ: կարգնընդունելու ւողամարղկանց ն (լատ.1ոթոտ երեխա Շ8646Տ մածացում) փոքր երեխաների ինֆանտիցիդ չունճնօ

-

ձոնում)

Հասուն

-

-

-

-

բոնիմածշացում:

գլ

(անգլ.

նեց

հոօշճք:

-

է

տոծւ, ծազում ծագում, գ գ

լ լաւ,

նո

-

բա գիծբառից

)-

արյունակիցների նախնուցՀաչվող մերձավոր ն են Հայրալինիջներ ւոոծմիներսում:ՏարբերակվումՀայրագիծ խումբ մայրալինիջներ: մւսյրագիծ

իրենցծագումըՀիչվող |

Խքօտ խոսք

Լողոգրաֆիա(Շուն.

-

ն

ցոռքիօ գրում -

եմ)

-

գրի տեսակ, որի

Շաղորղումեն

կամ Հիերոգլիֆները լողոզրամները նչանները՝ ն Հուանիչըիղեոդրաֆիա Հասկացություններ: բւսռեր բողջական (տես)

ա

(տե՛ս):

Հավաքողների ձկնորսների ԼոկալԽումբ(լատ.1ԹՇսՏ տեղ) որսորդների, Հայրենական անվանումը տարածված Համայնքի վաղ նախնադարյան ն

-

-

մեջ: ազգաբանության

կատու:

ցեղ, դաս) մարդկանցներիակ ընդծանրություն, որ պատմականորեն ծազում Է նրանցըմասնագիտությունից, Հաճախ նան Հատուկ էթնիկական պատկանելությունից: կատակելուսովորույթ յուրայինների միջն ցուցադրական ծաղրական Հարաբերություններ կանխանչող սովորույթների ամբողջություն: ն ոոշմմմոք (դանիերեն ԽՒՇԻԽՇո խոճանոց կեկկենմեղդինգներ կույտ) (սպորւոուղ. օՅՏեն

ուսսա,

-

-

-

-

-

խեցիների կուտակումներնիրրե

կլան (դելերեն օո,

օ1ուոոօ

-

-

մնացորդներ: ցորդոցր

խոշանոցային Ցո.)

սովորաբար օդւռագործվում է ցեղ) իմաստով:ՈրոչՀեղինակներայն կիրառում են միայն Հայրական

«տոչմ)»

տոչմ,

-

-

ւոՀմի կամ Համայնքի կենտրոնական(միջուկ) տոՀմի վերաբերյալ: ծննղյամբ արյունակից) արյունակցություն ինչպես Հայրական, այնպես էլ մայրականգծով:

կոդնատայինարյունակցություն (լատ. օռջոճնօ

-

-

սպակոմպոզիցիա Հւսւոուքում)նյութււկանՀաւոուցում (լատ.ՇօոդքօՏ18օ -

-

նության կամ խեղման դիմաց, որպես արյանվրեժի այլընտրանք: տնական սվառկում եմ) (լատ. օո միասին ն Շսեօ կոնկուրինաւտ կնոջ չեւ, ւյլատրում ր թույլատրում էր էր Հին Հի արտամուսնականկապչամուսնացած -

-

-

ո

յ ամուսնություն կրոսկուզենային

(ան նդլ.

օ70ՏՏ

- խաչաձն

ե

-

ր

օօստյո

-

երկծին

ամուսնու-

եղբայր կամ քույր) կամ երկծին խաչաձն ամուսնություն թյուն քեռու կամ Հորաքրոջ աղջկա Հետ: կունակություն (թուրք, կունակ Հյուր) բարեկամական կապերի Հաստատմամբուղեկցվող փոխադարձսիստեմատիկՀյուրընկալություն: կուվաղա(ֆրանս. օօԱմոմ6 թուխս նստել) երեխայիծննդին Հոր կողմիցիր մասնակիցլինելը ցուցաղրելու սովորույթ: -

-

-

-

-

-

(ճուն. Հետերիզմ

սիրուծի ն ԼՈՏ իչխանություն) ընկերուՀի, մինչավաղ դասակարգային Հասարակություններում նախնադարյան ն Հարաբերությունների ազատությունը արսուսամուսնական հՇեոոո

-

-

-

ն

աթ

1Թօստ տեղափոխություն, տեղ չարժում) Լոկոմացիա(լատ. չող տերմին: ւոեղաչարժ: (Հուն. քօոօո Հերոնտիցիղ ծերունի ն լատ. Ըճ6մ6Տ մաճացում) ծերունիների ավելի կամ եղբայրների 16: երկու ամուսնություն տեղր) Լեիրատ (լատ. բոնի մաշացում: ամուսնու եղբոր Հետ: Հետ միաժամանակ, իսկ Հետագայումմեռած (շուն. քօոօո Հերոնտոկրատիա ծերունի ն հոօտ իչխանություն) է, պղինձն Էիօտ -քար) ոլղնձաքարիդար, նույնն Խալկոլիթ(Հուն. շիռ ավագներիիչխանություն: ն 8ոշհօ ինչ՝ էնեոլիթ (տես): իչխանուՀասարակություն(Հուն. հլօոօ5 սուրբ Հիերարխիական վերին օդնություն) մոլրդուն ի վերուստւորված մուտ Խարիզմ(Հուն. Շհճոտոււ ընդունված այն նախնադարյան թյուն) արնմտյան Հեղինակների ուժ, Հատկություն: առանձնածատուկ բարեբեր Հասարակությանանվանումը, ուր արդենընթանում էր սոցիալականն ն միջե արգել(կամ)յուրայինների Հարազատների սովորույթխուսափման գույքային չերտավորմանզործընթացը: -

ե

ոօեօ

Լ

-

:

-

-

-

-

-

իօ5

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

ամբողջությունը: ված փոխՀարաբերությունների

Յո

(Հուն. հչքօ Հլլերողամիւս

-

վեր

ն ՔՅուօտ

Համուսնություն)ամուսնություն -

ւսյդւվեսեն սնվանում Երբեմն

ունեցողի Հեւ: ավելի բարձր կարգավիճակ

միայն կնոջ ամուսնությունը: մարղ) Հոմինիդներ(լատ. հօուօ

կամ, ըստ մեկ այլ ընտանիք մարդկանց խումբ: ընւտանիքների դասակարգման՝ հօռօ կամ,ըստ մեկ ենթարնտանիք մարդ) մարդկանց (լատ. Հոմինիններ -

-

-

-

այլ

դասակարգման՝ ընտանիք:

Հոմո էրեկտուս (լառո. հօուօ

Հոմո Հոմո

(լատ. ճւսբիլիս

հօուօ

(լատ. պրիմիդենիուս

ՇՐՇՇԼԿՏ

հոելնտ

-

ուղղված մարդ.) ուղիղ -

մարդ)

ունակ

-

քռույքօուստ առաջնածինմարդ)

հօողօ

մւսրդ:

քայլող

մարդ:

ունակ

-

-

-

առաջին

մարղ:

Տճք16ՈՏ բանականմարդ) բանականմարդ: 1ոմ տունն հօոՇ երկիր, Հող, մուռավոր իմաստը' Հոումլենդ (անզլ. -Աֆրիկյան ՀանրաՀարավՀող»)-բնիկներիռեղերվացիա

Հոմո տաիենս (լատ. հօուօ

-

-

-

-

«Հարազուռ ն Նամիբիայում: ւզետությունում եմ, իմա` քարին (Հուն. Հիերոզլիֆներ հ1610Տ սուրբ ն Քնքիօ փորագրում -

-

(տե՛ս) եգիպտականիդեողրաֆիայի նչան) փորագրված սուրբ Հունականանվանումը: մեծ ն նեհօտ քար) քարե խոչոր ն կուզիտ Մակրոլիթներ(Հուն. ոճիւօտ մչակված գործիքներ: իչխանություն) մայր ն Հուն, ՅղեհՇ Մատրիարխաւտ(լատ. Ո1ՅԱՇՐ ն ծաընտանիքում կնոջ մայրիչխանություն, գերիչխանությունն (տես) սարակությանմեջ, նույնն է, ինչ ղինեկոկրատիան կամ մայրական -

-

-

-

-

-

-

իրավունքը:

բնակություն (լատ. Մառորիլոկալ

Ոոճէօո

մայր

-

10օստ

ե

-

տռեղ)

-

զույգերի

կնոջ իւմբում: բնակեցումը ամուսնական անուն) ողճէօր մայրագիծՀւսչվարկով (Հուն. մայր ն օոօողձ Մասորոնիմիա լինիջի (ե՛ս) նւսխնունունով կոչվող խումբ:Մայրական ընդծանուր -

-

-

մեջ կիրառվող անվանումը: ազդաբանության Հայրենական

(լատ. Մատրոֆոլկալություն

ոոճէօո-

խմբավորում: բոնացող

Մեզալիթներ (Հուն.

ոոօքոտ

մեճ

-

մայր ն 1Թ6ստ-օջախ)մոր չուրջը կենտ-

ն հիօտ

քար)

քարե խոչոր զուղձերով

-

կառույցներ: պաչտամունքային չարված, ըստ երնույթին, քար) միջինքարի դար: միջին ն հլհօջ Մեզոլիթ (Հուն. ո1օ505 (Հուն, Միկրոլիթներ

-

-

-

ումէոօՏ

-

փոքր ե

Էէհօտ

-

ջարն փոքրիկներդիրներ: փոքր ն. Էօքիճթ Միկրոցեֆալ(Հուն. ո1610Տ -

քար) -

-

բաղադրյալ

գլուխ)

-

զործիքների

փոքրագլուխմարղ:

-

-

-

-

-

-

-

եկառմամբ

կենդանի, -

կիրառվող ոոքի ժամանակակից

ւսնձնականպաչապանողիներիանվանմանՀամար Հաճախ

տերմին:

Նեռանթրուղ (Հուն.

նոր

ոՇօՏ

ե

ճոէհոօքօՏտ - մսրդ)

մարդ:

-

նոր ն հէհօՏ քար) նոր քարի ղար: Նեոլիթ (Հուն. ՈՇօտ զույգերի նոր ն լատ. 106սՏ տեղ) Նեոլոկալ բնակություն (Հուն. ոօօտ ամուսնու տսռանկամ Հարաղատներից ւմմուսնականբնակեցումըկնոջ -

-

-

-

-

ձին:

ԼՀվ: անուն) անուն, անվանում: Նոմինացիա(լատ. ոօոծո ե բանականություն Տքհուոո գունդ) բանակաՆոոսֆերա (Հուն. ոօօՏ ղոյության ոլորտը: նության,բանականէւսկների ընդծանրություն(լաւ. Ո0Տ(ՇՐ մեր կամ ոօտեոտ այստեղի) Նոստլրատիկ նախասկզբնական լեզուների վերակազմվող Հին աչխարչի չատ -

-

-

-

-

-

-

-

ընդՀանրությունը:

Շամանություն(էվենկ, չաման իրեն կորցրած,իրենիցդուրս եկած) որոչավիճակում ոզիների Հետ Հաղորդակցվելու կի մարդկանց՝ էքստազի ունակության Հավաւոր: -Հին ն. ՅոէնոօքօՏտմարդ) Հին մարդ: (Հուն, ք21ո1օՏ Փալեռանթրուլ -

-

-

-

(Հուն. բռուօտ Հին, ճոԼհոօքօտ մարդ ն 10քօՏ Գալեռանթբուղոլոդիա -

-

-

բառ,

բրածոմարդկանց մարդարանության՝ Հնէամարդարանություն,

բան) ուսումնասիրող բաժին: (Հուն. քռուօՏ Հին, մշուօՏ Պալեողեմողրաֆիա -

-

մենամուս-

մեկ, միակ ն քՔռոռօտՏ-ւմուսնություն) Մոնոամիա (Հուն. ողօոօտ նություն: կարզ, կանոն) վարքի պարմիակ ն լատ. դօոուռ Մոնոնորմ(Հուն. ուօոօտ սոցիալականկարզգուվորաղիր կանոն,երբ դեռնս չէին ւտարբաժանվել ման իրավունքի,բարոյականության, զանազաննորմերը: վարվելակարգի Մոգություն (Հուն. Ոոքօյմ կախարդություն) ավատ Հրջապատիվրա Հատուկ, անսովոր եղանակներովաղդելու Հնարավորության ն դրա Հետ կապվածդործողությունները: որի Նազուալիզմ (մայա- Հնդկացիների«նագուալ» բառից, որնէ կյանքը խորձրդավորկերպով կալված է տվյալ մարդու կյանքին)

-

-

ժողովուրդ ն Քոռքհօ գրում -

նւսխնադաբյան ժողովրդազրության՝ Հնէաժողովրդագրություն, ոււումն կազմը ւոնղաչարժերն մեջ բնակչության Հասարակության

եմ)

-

նասիրող բաժին: (լաո. քՅէօո Հայր ե Պատրիարխատ -

Հուն,

87Շիօ-

իչխանություն) տղամար-

ընտանիքումե Հասարակությանմեջ, նույնն ղու զերիչխանությունն

ինչ Հայրականիրավունքը: բնակություն (լատ. քոլօր Գառտրիլոկալ

է,

)

(շուն.

քոլՇո

ն

օոօողո

Հայր

-

անուն)

-

1ԹօսՏ

ն

տեղ)

-

զույգերի

-

ՀասյրագիծՀաչվարկով ընդ-

-

լիրիչի Հրիարս թր թյորոմ Գարագան Հանուր Ը: ո ավատրալուլիթեկի Ի Հեր մե Ր արանթրբուլ ն

« բոյր ե-

(ռես) ՄԱ

ն

:

Ղ

Գ

(Հուն.

քոռ

ճոԼհոօքօտ

մեր

-

մարդ) ի

-

ն

-

մերձավորբրածոմարդանմանկապիկ: (Հուն. քուռ մերձ ն հատօՈոճ- պատմություն) ւռես Գարապատմություն կամ նախապատմություն: մինչպատմություն Գեորոգլիֆ (Հուն, բօքոո քար, ժայո Տքթեծ փորագիր) ժայռի վրա ոչ մեծ (տես)

-

-

ն

-

զ

-

-

խորությամը ր Համ 84քոօբ պատկեքառ նկար (լատ. իկտոգրաֆիա րայինպարզունակգիր, նախատեսվածզլխավորապեսՀիչելու Համար: (Հուն. ճոԼէհոօքօտ ն

ուն.

-

գրու

-

ետ

է

-

մարդ) ավատրա(տես) կապիկ: մարդանման մերժավորբրածո (ճուն. քօԼյ բազմաթիվ ե ՃոմոօՏ- ամուսին) բաղմայրություն: Գոլիանդրիա (Հուն. քօԼյ բազմաթիվ ն քռուօտ ամուսնություն) պոլիգինիայի Պոլիգամիսս ն պոլիանդրիայի (տես) Հավաքականանվանումը,բաղզմամուսնու-

Գլեղիանթրու լ"ւլիթեկին

ք1ՇտօՏ մուոիկ -

ն

-

-

-

-

-

-

-

քոն ուն:

՝

խումբ,որի ներսում քօքս1սՏժողովուրդ) մարդկանց (լատ. Գուլուլյացիա

ա

զ ոտեստար

-

-

ոա ությ: կազ ակ.րությու

են

լատ.

-իչխա ւ ությունյ. )

ք0էօՏ(1Տ

-

ր « Հայրենա-

մինչքաղաքական իչիչանուկան ազգաբանությանմեջ մինչսլեւոական, նչող թյունը ւոերմին: զնելու գնել, առնել) քՈՅ6 նախ ն օոքեօ :

Գոոացիա վո»իրավունք: աա առավելության

-

-

-

ւլատմություն) մինչ(լատ. քոռօ մինչ, նախն Հուն. հլտէօոռ Գրեիստորիա մուտ ընդունված Հեղինակների արնմտյան նախնադարի ւզատմություն, Ս

-

-

-

Հասարակության պատմության անվանումը, Հաճախ տարբերվում է

ՅՆ ն մ,արխոոորիամից բանական) բանական ք16 մինչ, նախ ):

(

զ բնսափիննս(լատ.

դուն

(հօոոօ

ն

-

ն տռքթոտ,

ն

ե)

բան

ետ մար-

Տոքլճոտ)նախորդողմարղը:

Գրիմատներ (լատ. քոոոստ

առաչին) բարձրակարգկաթնասուններիֆոկատտ, կիսակապիկները, կկապիկները ապի ՐԸ ն մարդը: որի մեջընընդգրկվում՛են կիսակապիկները, ՐԴԸ: Գրոմիսկուխոետ (լատ. քօողյտեսսՏ խառր, Շանրամատչելի) սեռերի միջն :

մնչ

-

-

-

պաւու/ուընդունված Հեղինակների թյուն) նախապատմություն, արնեմտյան որոնք կարող այն նախնադարյան ճասարակությունների սաւոմությունը, են ուսումնասիրվել րստ գրավոր Հարնան քաղաքակրթությունների հւտէօՈՅ

-

-

-

մուտ

-

ամուսնու խմբում: բնակեցումը ւսմուսնական

ա Գատրոնիմի

Հարաբերություններիանսաչմանասիակազատություն:

(Հուն, քոօ10Տ պարղադույն, առաջին ն Գրոտոիստորիա

:

աղբյուրների:

նոր ն հէհօտ -քար) ընդունված մյուս անվանումը:

Գրուռոնեոլիթ(Հուն. քոօէօՏ ւզարզագույն,առաջին, դ6օՏ -

մեղոլիթի (տես) որոչ Հեղինակներիմուռ Պունալուա (Հավայացիներիլեզվում քսոռխռ -

-

.

-

ընկեր)

մուս

ձե, ամուսնության ավագանու Հրջանումկատարվող

Հավայական

-

երբ մի

ջանի

էին մի քանի իրար օտար կանանց Հետ: Այդ ամուսնաԼ. սխալ Է վերականգնել սովորույթի Հիման վրա Հ. Մորգանը ընտանեկանՀարաբերություններիՀնադույն ձներից մեկը: աստիճան, Հասարակություն (ֆր. ոճոք կամ անգլ. Ոճռի Ռանժիրացված մուտ ընդունված այն կարգ) -արեմտյան Հեղինակների նախնադարյան Հասարւսկության անվանումը, որտեղ արդեն սկսվել էր սոցիալական եղբայրներ

ամուսնանում

-

լ

Տընթացը: Հ երտավորման բրուան գործը

տոծմի ն. Համակարգը, երբ հնթա(կամ) Համայնքի ենթախմբերի խմբերն իրենց Հերթին բաժանվումեն ավելի փոքր օղակների: արդյունքի,մթերքի վերաբաչխումեմ) Ռեդիստրիբուցիա. (լատ. ո6451Ռեսօ մ խմբի խմ. անդա նդամչերտե րի կամ ն տարբեր եր չորոտ մր Հ ե, Ը ասարակությա

Սեղմենտարկազմակերպություն(լատ. Տօջուօուսու

-

կտոր,

բաժանման

Ի

(անգլ. Ռեմիջ

-

-

-

ԿԱ

մաս)

:

Լճոոճքօ

ճյուղ)

-

-

Հիերարխացվածարյունակցականընդչան-

որոչվումէ ընդՀանուր կարգավիճակը որւոեղ սոցիալական րություն, նախնու

Հետ

ինչպես ուղիղ, այնպես էլ կողմնակի գծով ունեցած

մերձավորությամբ:

նյութական ՈՇօ1քօօօ վերադարձնում Ռեցիպրոկալություն (լատ. եմ)

-

-

արժեքների կամ ծառայությունների Համարժեք փոխանակություն, փոխ ոխադարձություն: ձություն Տ/ենոջտ) Հարազատեղբայրներն քույրեր: (Հուն. Տյո միաժամանակ,Համատեղ Հասարակություններ Սինպոլիոնական դոյակցող ն քօնէառ քաղաքակրթություն) առաջինքաղաքակրթությունների ձագումից Հետո պաշպանվածնախնադարյանՀասարակուուններ: թյուննն, Հեւտ ) (լաւ. Սորորաւո ր կամ ավելի քույրերի ԲՐ ամուսնություն երկու որո վոր» Տ010Է--քույր

Սիբլինդներ (անզլ.-

-

-

.

-

-

Քոր Հեւտագայում՝նան միաժամանակ, -

Քո

կնոջ մածշացած քրոջՀետ:

Հասարակությունե Հուն. ՔՇՈՇՏԼ ճադում) ծագմանգործընթացը: Հասարակության մարդկային չերտ)- ւսրեմտյան Հասարակություն (լատ. ՏԵեռկսռո Ստրատիֆիկացված (լաստ. ՏՕՇՇէնՏՍոցիողգենեզ

-

-

-

այն նախնադարյան Հասարակության Հեղինակների մուռ ընդունված անվանումը, որտեղ արդեն սկսվել եր գույքայինչերտավորման գործընթացը: զույգերի Վիբիլոկալ բնակություն (լատ. տո -ամուսին ն 1Թ6ստ -տեղ) ամուսնու մոտ: Որոչ Հեղինակներ այն ամուսնական բնակեցումը -

են սլատրիլոկալ (տե՛ս): բնակությունից տարբերակում

(Հուն. էօքօՏ տեղ ն Տուվոնիմիկա -

օնոմասոիկայի՝(ռես)

բաժինը:

օոօողտ

-

անուն)

-

տնղանվանազիություն,

ուսումնասիրող անվանումներն աչխարչագրական տ

նրա տոչմը) կենդանիների,ավելի սակավ,բույսերի որնէ տեսակ, Հազվաղեպ'որեէ առարկա կամ բնության երնույթ, որ սկզբում Համարվումէր արյունակից Հարա-

լեզվում Տուռեմ (օջիբվե-Հնղկացիների

«օւո-օւոեմ»

-

-

Հետագա զարգացմանընթացքում նախնին: զատ,իսկ:Հեւուսգայում՝ տուտեմըդառնում էր տոՀմիխԽորՀրդանիչը:

ուսում-

ւսնուն) բաժին,որն (Հուն. օոօողռ լեզվագիտության 0Օնոմաստիկա նասիրումԷ ւսնձնանունները: աւռամ, Հուն. ինդուստրիա(լատ. օտ -ոսկոր, մօոՏ 0ատեոդենտոկերատիկ Համար որպես ԷճոռՏ ւպաւորաստելու եղջյուր) զանազանառարկաներ -

-

-

-

-

օդւուսգործումը: ոսկրի,ատւսմներին եղջյուրների դերազանցապես ն Հուն. 12քօՏ բառ, բան) ոսկրաբանություն, ոսկոր (լատ. Ս0ատեոլոգիա բաժինը: ուսումնասիրող ուսկորներն կաղմախոսություն՝ նախաօոմ8 1սող ղատական ւիորձություններ դատ) (ուչ լաւո. 0րգոալիաներ որոնց ն վաղ Հասարակություններում, դասակարգային դասակարգային էին ուժերը Հայտնաբերում ժամանակ,ինչպես ոնումԷին,բարձրագույն մեղավորին: օօստյո ն նյութ

0Տ

-

-

-

-

-

երկծին օոէհօտ-ուղիղ անգլ. ամուսնուա մուսնություն եղբայրկամ քույր) կամ ղուզածեռերկծին աղջկաՀեւո: կամ մորաքրոջ թյուն Հորեղբոր թալիսման) որոչակիանչունչ առարկաների Ֆետիչիզմ(ւլորտուղ. /Թ:եշօ

ամուսնություն(Հուն. 0րթուկուզենային

-

-

-

-

Հավատը: Հաւոկությունների գերբնական

Ֆիլիացիա (լատ. Բեստ,

Ոնո

-

ուռտը,

դուստր)

սածմանումը ըստ ծնողներիցմեկի: Ֆրատրիա,(Հուն. քհոոեոո եղբայրություն)

-

արյունակցության

բաժանման, տոչմերից ա մետաղի արաբ դեղարվես- ւսվելիսակավդրանցարչեստական առաջացած Հետնանքով միավորման

ան Հավատը: Տուռնմիզմ տոտեմի (տե՛ս) Հեւո սերմ կապի գոյու 10ոօմօ քանդակումեմ, (Հուն. Տորնառիկա տականդրվագում, Քանդակաղբոչմ: զգեստափոխվել) սեռի ցուցադրականփոխման Տրավեստիզմ(ֆր. էճմօտեո սովորույթը, որ գործաղրումէին ւողամարդիկն, ավելի սակավ, կանայք: -

-

-

-

այնպիսի կազմակերպության Տրիբոլիզմ(լատ.է1ԵսՏ ցեղ) ւոոճմացեղային են ցեղակիցների անվանումը, որպիսիք Հավաքական վերապրուկների -

-

-

-

մեկի

ՏոՀչմերիխմբավորումը միայն նույն ցեղի մի քանի տոծմերիխմբավորում: (ռես) առավել մեջ դութլ

հրկուֆրատրիաների Ճեն էր: մոսրածված

կազմակերպության

Համերաչխությունը ի վնաս մյուս սոցիալական կապերի, ցեղային խտրականությունը,առաջնորդներիաղդեցությունը ն այլն: կին ն 10օստ տեղ), զույգերի ամուսբնակություն (լատ. սօր Ուկսորիլոկալ մուռ: Ռրոչ Հեղինակներայն չեն տարբերակում նականբնակեցումըկնոջ -

-

վլաւորիլոկալբնակությունից (ատես): Ունիլոկալբնակություն (լաւո. սոստ -մեկ Է

ն 1ԹՇԱՏ -ւոեղ.)

-

ամուսնականզույգի

Համաւոեղբնակություն:

լեզվում «ւվատսխատլ» նվիրել) կենսաՓոթլաչ (նուտկածնղդկացիների մեկի առթիվ կազմակերպվողՇատուկ չրջանի իրադարձություններից ւոոնի ժամանակ կուտակվածՀարստություններիբաժանումը: (Հուն. 01160 մարդկանցովբնակեցբնակեցնումեմ) երկրագնդի՝ 0յկլումեն -

-

-

-

:

ված մասը:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Առաջաբանթարգմանչի...

Ներածություն

ն Լ... Նախնադարիպամության առարկան նչանակությունը

աաա

ժամանակադրությունը սլարբերացումն պատմության Նախնադարի ւզարբերացումը 12 Հասարակագիտական պատմության Նախնադարի ,..16 բնութագիրը ընդծճանուր փուլերի Հիմնական ւլատմության Նախնադարի ու

Սոր

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ

ԱՂԲՅՈՒՐԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ՊԱՏՄԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԳԼՈՒԽ

1. ՆԱԽՆԱԴԱՐԻ

...............2222.2ա:

աղբյուրագիտությունը պատմության Նախնադարի աղբյուրներըւ... պատմական դարաչրջանի Նախնաղարի

Տ Լ

Ըսա»

աաա»

.....21

Հնագիտություն Ազդաբանություն մարդալասնություն Պատմական

եաաամաաոոս»: ՀնէաաչխարՀադրություն Չորրորդական երկրաբանություն

ն

Հնակենդանաբանություն Հնաբուսարանություն

Յ9

Գրավոր աղբյուրներ.

պատմաղրությունը պատմության Տ 2. Նախնադարի

........աադաաաաաաշշ

մասին ...42 ժողովուրդների Հարնան ւպաւոկերացումները Հին մարդկանց միջնադարում... ղիտարկումները Ազգարանական աւուրն

Մեճ Հայլոնազործությունների ղարաչրջանը Աչիխարչագրական զիւռելիքների ազղաբանական մասին ժողովուրդների նախնադարյան ընդլայնումը ընդՀւսնրացումները..... Առաջին գիւռելիքների որոչակի մասին Հւսսարակության Նախնադարյան ն դարում. 19-րդ ը նդՀանրացումները կուտակումը դրանց ն ւլաւոմությունը մւսրքսիզմի Հւասարակության Նախնադարի Հիմնադիրները ն

աաա

՛

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ

ԳԼՈՒԽ 2. ՆԱԽՆԱԴԱՐԻ

ՆԱԽԱՀԱՄԱՑՆՔԻ

ԿԱԶՄԱՎՈՐՈՒՄԸ.

ԴԱՐԱՇՐՋԱՆ

Տ 1. Մարդու ծադումը

Տ4. Ուչ նախնադարյանՀամայնքիվուլը

ԸնդՀանուր տեղեկություններ

Արտաղրողտնտեսության առաջացումըե արտադրականնոր

չափանիչները Մարդու

Մարդաղոյացմանպրոցեսիչարժիչ ուժերըԼ.Ա նւսխնիներըե մարդացման դործընթացի մերձավոր Մարդու աաանաաատաաաայա

ւոեղաչարժերը

Սոցիալ-տնւոնսական Հարաբերությունները ն նրա Բնակչությունը վերարտաղրությունը Սեռատարիքային կազմակերպությունը ն Ամուսնությունը ընտանիքը Համայնատոչմական կաղմակերալությունը կաղմակերպումը իչխանության Հոգնորմչակույթը

.73

ժամանակը .86 ե դործունեությունը. աշխատանքային Հոմինինները Հնադույն երանց ն դործունեությունը Հին Հոմինինները աչխատանքային նրանց Տ2. ՄարդկայինՀասարակության ծագումը ւռեղն

ու

Ճուտ

Նախածամայնք(նախնադարյանմարդկային ղործում զարգացման Որսորդությանդերընախածամայնքի զարգացումը Նախնադարյանկոլեկտիվիզմի Լ.Լ... 1.

աաաասանաաաւան

աաա

ԳԼՈՒԽ

Տ8. Մտաճողությանն խոսքիծաղումն զարգացումը ակունքները... պատկերացումների 84. Գաղափարական

3. ՆԱԽՆԱԴԱՐԻ

Տ1

ՀԱՍՈՒՆ

ՀԱՄԱՑՆՔԻ

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ.

ԴԱՐԱՇՐՋԱՆ

պրոցեսիավարտը Մարդադոյացման պրոցեսիավարտը ե ժամանակակիցտեսակի Մարդագոյացման մարդու Հանդես գալը

ու

ընդլայնումը չրջանի 0յկումենիընդարձակումը Սոցիալ-տնտեսական Հարարբերությունները Բնակչությունըն նրա վերարտադրությունը կազմակերպությունը Սեռատարիքային Ամուսնությունը ն ընտանիքը Համայնականկաղմակերպությունը կազմակերպումը իչխանության Հոգեորմչակույթը կրոնիվաղազույն ձները

ԱՔ

ՑԱԱԱ

Աաաա Աաաա աԱաաաաա անան, աաա

նաԱ

վերածվելը Հավելյալ մթերքի

Տ 2. Դասակարգային Հասարակության ինստիտուտների Հասունացումը....274 222222 02499422 444000... Մասնավոր սեփականության կազմավորումը ե Հասարակական Շաշաղործման դասակարգերի ծազումը..............«.«. ՓԻ

կարգերիծագումը Համայնատոչմական Արտամուսնությանծաղմանմասին առաջարկվողվարկածները Համայնքիփուլը. Տ8. Վաղ նախնադարյան նախասկզբնական ուժերի աճը բնակեցման Արտադրողական

Տ 2.

ՔԱՑՔԱՑՈՒՄԸ.

Փոխանակման ինտենսիվացումը Հասարակական արդյունքի աճը ն ավելցուկային մթերքի

ծագումը Ռասաների

ԴԱՐԱՇՐՋԱՆ

ւտնտեսությանն նրա նմանակներիզարգացումը Արտադրող Մեւոաղների Հայտնադործումը ԱրՀեստների ծագումը

աան

ՆԱԽՆԱԴԱՐԻ

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ

ԶԵՎԱՎՈՐՄԱՆ

Տ1Լ Արտադրության վերելքը

ու

ԳԼՈՒԽ

4. ՆԱԽՆԱԴԱՐԻ

ԴԱՍԱԿԱՐԳԵՐԻ

20044984

Պետությանե իրավունքի կազմավորումը ւ... Տ8 Հեղաչրջումը սեռերի Հասարակական դիրքում Տ4. Ամուսնությունըն ընտանիքը ն տոչմացեղային Տն. Համայնքային կազմակերպությունը........................... աաա

Հողնոր մշակույթը

0դտակարգիտելիքներիկուտակումը Արվեստը կրոնը Մտավորաչխատանքիառանձնացումը Նախազրիցանցումը գրին

ԳԼՈՒԽ 5. ՆԱԽՆԱԴԱՐԻ

ԵՎ

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՔԱՂԱՔԱԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՍԱՏԱՐ»

նախնադարյա Հասարակությունների Դասակարգային -

աաաաաաաաաոաաարաոոԸ ճայրամասերը.......11..11աաա աաաա ա աաա աաա աաա ն չփումները ւոեսակները դրանց ծայրամասերի

հախնաղարյան

.

Հետ

քաղաբակրթությունների Համաչխարծային Հառուսրակությունները Նախնադարյան փուլերում

ական փուլեր կ Հիմն պատմության ժամանակակից Հասարակությունները Նախնադարյան աչխարձում.

բառարան Տերմինների Գ Մոր» նություն

«Վ

յ»

34 ,

ԱԼԵՔՍԵԵՎ, Ս. Ի. ՊԵՐՇԻՑ

ՆԱԽՆԱԴԱՐԻ

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

յ:

ա

Սրբադրիչ'Վ.

Վ.

Դերձյան

Ա.Խ. Աղուզումցյանի Համակարդչային ձնավորումը՝

է ւտպազրության29.03.2012 թ.: Ստորագրված

60:84 1/16: Զառիսը՝ Թուղթ'օֆսեթ:Տպադրությունը՝ օֆսեթ: Տպադր. մամուլ:Տպաքանակ՝ 500:Պաւովեր՝ 13:

ԵՊՀ

Ալեք Մանուկյան1 Հրատարակչություն, Երնան, ԵՊՀ տպագրատուն, Երնան,Աբովյան62