Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում

ՈՐԱԿԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

ԼԱԲՈՐԱՏՈՐԻԱՅՈՒՄ­

Ու­սում­նա­կան ձեռ­նարկ Նախատեսված է լաբորատոր մասնագետների համար

Երևան ­ ե­ղի­նա­կային հրա­տա­րա­կու­թյուն Հ

ՀՏԴ 005.6:616-07(07) ԳՄԴ 65.49-80+53.4y7 Գ 479 Ձեռնարկը տպագրության է երաշխավորվել ՀՀ առողջապահության նախարարության ակադեﬕկոս Ա. Ավդալբեկյանի անվան Առողջապահության ազգային ինստիտուտի գիտական խորհրդի կողﬕց 5 դեկտեմբերի 2018թ. (քաղվածք թիվ 5 նիստի արձանագրությունից)

Գրախոսներ՝

Ավագյան Հ. Խ., կենսաբանական գիտությունների թեկնածու, «Դիալաբ» բժշկական կենտրոնի և կլինիկական ախտորոշիչ լաբորատորիայի տնօրեն Դավիդյանց Ա. Վ., բժշկական գիտությունների թեկնածու, «Գիսանե» ԲԿ «Դավիդյանց լաբորատորիայի» տնօրեն

Գ 479 Գևորգյան Զ. Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում: Ուսուﬓական ձեռնարկ / Զ. Հ. Գևորգյան, Ն. Յ. Կոծինյան, Ա. Ռ. Դանիելյան: Կազմող՝ Լ. Խաչատրյան - Եր.: Հեղինակային հրատարակություն, 2019.- 120 էջ: Ձեռնարկում ամփոփված են լաբորատորիայում որակի կառավարման համակարգի պահանջները և ներդրման առանձնահատկությունները: Հիﬓական շեշտադրուﬓ արված է որակի կառավարման համակարգի տասներկու բաղադրիչների վրա: Ձեռնարկը նախատեսված է հանրային առողջության լաբորատոր մասնագետների համար: ՀՏԴ 005.6:616-07(07) ԳՄԴ 65,49-80+53.4y7

ISBN 978-9939-0-2892-7 © Գևորգյան Զ. Հ., 2019 © Կոծինյան Ն. Յ., 2019 © Դանիելյան Ա. Ռ., 2019

Հեղինակներ Գևորգյան Զ. Հ. Կոծինյան Ն. Յ. Դանիելյան Ա. Ռ.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Հապավուﬓեր.........................................................................................................6 Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում.....................................7 Որակի կառավարման համակարգի մոդելը.........................................................9 ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄ...................................................................................................13 ԱՆՁՆԱԿԱԶՄ..........................................................................................................18 ՍԱՐՔԱՎՈՐՈՒՄՆԵՐ..............................................................................................26 ԳՆՈՒՄՆԵՐ ԵՎ ԳՈՒՅՔԱԳՐՈՒՄ..........................................................................30 ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԻ ՎԵՐԱՀՍԿՈՒՄ.....................................................................41 ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ..................................................................52 ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐ ԵՎ ԳՐԱՆՑՈՒՄՆԵՐ..................................................................63 ՍԽԱԼՆԵՐԻ ԵՎ ՊԱՏԱՀԱՐՆԵՐԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ...............................................68 ԳՆԱՀԱՏՈՒՄ...........................................................................................................74 ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԻ ԲԱՐԵԼԱՎՈՒՄ.....................................................................90 ՀԱՃԱԽՈՐԴՆԵՐԻ ՍՊԱՍԱՐԿՈՒՄ........................................................................96

ՏԱՐԱԾՔՆԵՐ, ԵՆԹԱԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔՆԵՐ ԵՎ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆ...............103

Գրականություն.......................................................................................................119

ՆԿԱՐՆԵՐ Նկար 1. Գրանցամատյան.........................................................................................57 Նկար 2. Սխալ լրացված գրանցամատյան............................................................. 58 Նկար 3. Անընթեռնելի գրանցամատյան.................................................................59 Նկար 4. Սեղմված գազերի պահպանումը..............................................................111 Նկար 5. ՆԱԹ-ի տուփ՝ ամրացված լաբորատորիայի պատին.............................. 113

ԳՐԱՖԻԿՆԵՐ

Գրաֆիկ 1. Ծախսն ըստ սպառման..........................................................................36 Գրաֆիկ 2. Ծախսն ըստ հիվանդացության.............................................................37

ԱՂՅՈՒՍԱԿՆԵՐ

Աղյուսակ 1. Որակի արտաքին գնահատման մեթոդների համեմատությունը...... 89 Աղյուսակ 2. Lաբորատոր վարակման դեպքերը 1979-1999թթ. ԱՄՆ-ում.............. 113 Աղյուսակ 3. Վարակման դեպքեր........................................................................... 114

ԳԾԱՊԱՏԿԵՐՆԵՐ

Գծապատկեր 1. Լաբորատոր գործունեության փուլերը.......................................... 8 Գծապատկեր 2. Որակի 12 բաղադրիչները............................................................. 10 Գծապատկեր 3. Տեխնոլոգիական շղթա՝ նախահետազոտական, հետազոտական և հետհետազոտական փուլերով................................................... 15 Գծապատկեր 4. Անձնակազմի գիտելիքների կառավարում.................................20 Գծապատկեր 5. Ծախսանյութերի կառավարում................................................... 30 Գծապատկեր 6. Գույքի հաշվառման ծրագրի առավելությունները...................... 31 Գծապատկեր 7. Գույքի հաշվառման կառավարում...............................................32 Գծապատկեր 8. Դարակների տեղադրությունը.................................................... 38 Գծապատկեր 9. Հաշվառման փաստաթղթերի վերահսկում.................................39 Գծապատկեր 10. Որակի փաստաթղթերի հիերարխիան......................................65 Գծապատկեր 11. Սխալների կառավարման ցիկլը..................................................70 Գծապատկեր 12. Սխալների և պատահարների վերլուծություն............................72 Գծապատկեր 13. Սխալների արմատական պատճառների վերլուծություն..........73 Գծապատկեր 14. Աուդիտորների հմտությունները................................................. 81 Գծապատկեր 15. Որակի արտաքին գնահատում.................................................. 85 Գծապատկեր 16. Դեմինգի ցիկլը............................................................................ 91 Գծապատկեր 17. Որակի ծրագիր............................................................................92 Գծապատկեր 18. Հովարդ Հյուզի ինստիտուտի ֆիզիկական ռիսկերի վերլուծությունը.....................................................................................................110

ՀԱՊԱՎՈՒՄՆԵՐ

ԱՀԿ - Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպություն ԱՄՆ ՀՎԿԿ - Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոն ԲՀ - բարելավման հնարավորություններ ԳՍԸ - գործողությունների ստանդարտ ընթացակարգեր ԼՏՀ - լաբորատոր տեղեկատվության համակարգ ԼՏԿՀ - լաբորատոր տեղեկատվության կառավարման համակարգ ՄԱԿ - Միջազգային առողջապահական կանոններ ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ - Մարդու իմունային անբավարարության վիրուս/ձեռքբերովի իմունային անբավարարության համախտանիշ ՄԹ - մասնագիտական թեստավորում ՆԱԹ - նյութերի անվտանգության թերթիկ ՈԱԳ - որակի արտաքին գնահատում ՈՎ - որակի վերահսկում ISO - International Organization for Standardization CLSI - Clinical and Laboratory Standards Institute ICAO, IATA - International Civil Aviation Organization, International Air Transport Association LIMS - Laboratory information management system

| 7

ՈՐԱԿԻ ԿԱ­ՌԱ­ՎԱՐ­ՄԱՆ ՀԱ­ՄԱ­ԿԱՐ­ԳԸ

ԼԱԲՈՐԱՏՈՐԻԱՅՈՒՄ

Ա­ռող­ջա­պա­հութ­յան լա­բո­րա­տոր հա­մա­կար­գե­րի ա­ռջև դր­ված հիմ­նա­ կան խն­դի­րը լա­բո­րա­տոր հե­տա­զո­տութ­յուն­նե­րի ա­րդ­յունք­նե­րի վս­տա­հե­լիու­ թ­յան, ճշգր­տութ­յան և ­ժա­մա­նա­կայ­նութ­յան ա­պա­հո­վումն ու պահ­պա­նումն է: ­Մի­ջազ­գա­յին բժշ­կա-սա­նի­տա­րա­կան կա­նոն­նե­րին ան­դա­մակ­ցե­լուց հե­տո ե­րկր­նե­րը ստանձ­նել են ա­պա­հո­վել ո­րո­շա­կի լա­բո­րա­տոր կա­րո­ղութ­յուն­ներ՝ մի­ջազ­գա­յին նշա­նա­կութ­յան ար­տա­կարգ ի­րա­վի­ճակ­նե­րին պատ­շաճ ար­ձա­ գան­քե­լու հնա­րա­վո­րութ­յուն ու­նե­նա­լու հա­մար: ­Մի­այն լա­բո­րա­տոր ո­րա­կի կա­ռա­վար­ման հա­մա­կար­գի ներդ­րու­մը կա­պա­հո­վի վս­տա­հե­լի ա­րդ­յունք­նե­րի տրա­մադր­ման հնա­րա­վո­րութ­յուն: ­Սույն նյու­թի հիմ­քում ըն­կած են ISO 15189 և CLSI GP26-A3 փաս­տաթղ­թե­րը, ո­րոնք ո­րա­կի կա­ռա­վար­ման հա­մա­կար­գը սահ­մա­նում են որ­պես «­հա­մա­կարգ­ված գոր­ծո­ղութ­յուն­ներ, ո­րոնք ո­ւղ­ղոր­դում և ­վե­րահս­կում են կազ­մա­կեր­պութ­յան գոր­ծու­նե­ութ­յու­նը ո­րա­կի ա­ռու­մով»: Այլ կերպ լա­բո­րա­տոր ո­րա­կը կա­րե­լի է սահ­մա­նել որ­պես ստաց­վող ա­րդ­յունք­նե­րի ճշգր­տութ­յուն, վս­տա­հե­լի­ութ­յուն և ­ժա­մա­նա­կայ­նութ­յուն, այ­սինքն՝ լա­բո­րա­տոր ա­րդ­յունք­նե­րը պետք է լի­նեն հնա­րա­վո­րինս ճշգ­րիտ, լա­բո­րա­տոր գոր­ծու­նե­ ութ­յան բո­լոր աս­պեկտ­նե­րը պետք է լի­նեն վս­տա­հե­լի, ի­սկ հե­տա­զո­տութ­յուն­ նե­րի ա­րդ­յունք­նե­րը պետք է տր­վեն ժա­մա­նա­կին, որ­պես­զի ա­րդ­յու­նա­վետ կի­ րառ­վեն բու­ժախ­տո­րո­շիչ նպա­տակ­նե­րով կամ հան­րա­յին ա­ռող­ջա­պա­հութ­յան կա­րիք­նե­րի հա­մար: ­Թե՛ հե­տա­զո­տութ­յան, թե՛ ա­րդ­յուն­քի վե­րա­բեր­յալ հաշ­ վետ­վութ­յան ճշգր­տութ­յու­նից կախ­ված են ան­հա­տա­կան և ­հան­րա­յին ա­ռող­ ջութ­յան ցու­ցա­նիշ­նե­րը: Սխալ, թե­րի, ոչ լի­ար­ժեք ա­րդ­յունք­նե­րը կա­րող են բե­ րել է­ա­կան բա­ցա­սա­կան հետ­ևանք­նե­րի, մաս­նա­վո­րա­պես. yy ոչ ան­հրա­ժեշտ բու­ժում yy ­բուժ­ման բար­դութ­յուն­նե­րի ա­ռա­ջա­ցում­ yy անհ­րա­ժեշտ բուժ­ման բա­ցա­կա­յութ­յուն yy ­ճիշտ ախ­տո­րոշ­ման ու­շա­ցում yy լ­րա­ցու­ցիչ և ոչ ան­հրա­ժեշտ հե­տա­զո­տութ­յուն­ներ: Ո­րա­կի կա­ռա­վար­ման հա­մա­կար­գում լա­բո­րա­տոր գոր­ծու­նե­ութ­յան բո­լոր աս­պեկտ­նե­րը դի­տարկ­վում են ո­րա­կի ա­պա­հով­ման տե­սանկ­յու­նից: Լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում ի­րա­կա­նաց­վում են մեծաքա­նա­կ գոր­ծըն­թաց­ներ ու ըն­թա­ցա­կար­գեր, ո­րոնք պետք է կա­տար­վեն պատ­շաճ կեր­պով՝ հե­տա­զո­տու­ թ­յուն­նե­րի ճշգր­տութ­յունն ու վս­տա­հե­լի­ութ­յունն ա­պա­հո­վե­լու հա­մար: ­Ցիկ­լի ցան­­կա­ցած փու­լում թույլ տր­ված սխա­լը կբե­րի սխալ ա­րդ­յուն­քի: Ո­րա­կն ա­պա­­հո­վե­լու հա­մար լա­բո­րա­տոր գոր­ծըն­թա­ցի յու­րա­քանչ­յուր փու­լում ան­ հրա­ժեշտ է կի­րա­ռել սխա­լի հայտ­նա­բեր­ման մե­թոդ: ISO ստան­դարտ­նե­րը լա­ բո­րա­տոր գոր­ծըն­թա­ցը բա­ժա­նում են 3 փու­լի՝ մինչև հե­տա­զո­տութ­յու­նը կամ

8 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում

Գծապատկեր 1. Լաբորատոր գործունեության փուլերը

վեր­լու­ծութ­յու­նը սկ­սե­լը, ըն­թաց­քում և ­հե­տո: ­Ժա­մա­նա­կա­կից լա­բո­րա­տոր գործու­նե­ութ­յան մեջ կի­րա­ռում են «­նա­խա­հե­տա­զո­տա­կան», «­հե­տա­զո­տա­կան» և «­հետ­հե­տա­զո­տա­կան» գոր­ծըն­թաց­ներ ու ըն­թա­ցա­կար­գեր ան­վա­նում­ ները: ­Հե­տա­զո­տութ­յան ըն­թաց­քում կա­տար­վող գոր­ծո­ղութ­յուն­նե­րի ամ­բողջ հա­­վա­­քա­ծուն ան­վա­նում են տեխ­նո­լո­գի­ա­կան շղ­թա: ­Տեխ­նո­լո­գի­ա­կան շղթան սկս­վում է հի­վան­դից և ա­վարտ­վում է ա­րդ­յունք­նե­րը տրա­մադ­րե­լով և ­մեկ­­նա­բա­նե­լով: ­Տեխ­նո­լո­գի­ա­կան շղ­թա­յի գա­ղա­փա­րը ար­մա­տա­կան է ո­րակի և ո­րա­կի կա­ռա­վար­ման հա­մա­կար­գի մո­դել­նե­րում և պետք է հաշ­վի ա­ռն­վի ո­րակ­յալ գոր­ծու­նե­ութ­յուն կազ­մա­կեր­պե­լու ժա­մա­նակ: Օ­րի­նակ՝ ե­թե նմու­շը փո­փոխ­վել է, ո­րա­կազրկ­վել կամ փչա­ցել նմու­շառ­ման կամ տե­ղա­փոխ­ման ժա­մա­նակ, ա­պա հե­տա­զո­տութ­յան ա­րդ­յուն­քը վս­տա­հե­լի չի լի­նի: Ու­շա­ցած, կորս­ված կամ վատ գր­ված հաշ­վետ­վութ­յու­նը կա­րող է զրո­յի հասց­նել այն բոլոր ջան­քե­րը, ո­րոնք կի­րառ­վել է­ին հե­տա­զո­տութ­յու­նը կա­տա­րե­լիս: Ո­րա­կի կա­ռա­վար­ման հա­մա­կար­գը նե­րա­ռում է բո­լոր գոր­ծըն­թացները: ­ Լա­բո­րա­տոր հա­մա­կար­գի բար­դութ­յու­նը պա­հան­ջում է, որ ո­րա­կի ա­պա­­հով­ման հա­մար հաշ­վի ա­ռն­վեն բազ­մա­թիվ գոր­ծոն­ներ: Այդպիսիք են. yy շր­ջա­պա­տող աշ­խա­տան­քա­յին մի­ջա­վայ­րը­ yy ո­րա­կի վե­րահսկ­ման գոր­ծըն­թաց­նե­րը yy ­տե­ղե­կատ­վութ­յան փո­խա­նա­կու­մը yy ­կոմ­պե­տենտ և ­գի­տակ աշ­խա­տա­կից­նե­րը yy ­ռե­ա­գենտ­նե­րի և ­սար­քա­վո­րում­նե­րի ո­րա­կը:­

| 9

Ո­ՐԱ­ԿԻ ԿԱ­ՌԱ­ՎԱՐ­ՄԱՆ ՀԱ­ՄԱ­ԿԱՐ­ԳԻ ՄՈ­ԴԵ­ԼԸ­

Ե­թե լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում ի­րա­կա­նաց­վող բո­լոր գոր­ծըն­թաց­ներն ու ըն­թա­ ցա­կար­գերն ը­նդ­գրկ­ված են հս­տակ գոր­ծող և ­կազ­մա­կերպ­ված կա­ռուց­ված­քի մեջ, ա­պա վս­տա­հութ­յունն առ այն, որ աշ­խա­տան­քը ճիշտ կի­րա­կա­նաց­վի, մե­ ծա­նում է: Այս­տեղ ներ­կա­յաց­ված ո­րա­կի մո­դե­լը կազ­մա­կեր­պում է ամբո­ղ ջ լա­ բո­րա­տոր գոր­ծու­նե­ութ­յու­նը ո­րա­կի հա­մա­կար­գի 12 բա­ղադ­րիչ­նե­րի մի­ջո­ցով: Այս հիմ­նա­կան բա­ղադ­րիչ­նե­րից յու­րա­քանչ­յու­րը մի­ա­վո­րում է մեկ ո­լոր­տին վե­րա­բե­րող տար­րեր, ի­սկ բո­լո­րը մի­ա­սին ո­րա­կի կա­ռա­վար­ման կա­ռուց­ված­ քա­յին մի­ա­վոր­ներ են: ­Կա­ռա­վար­ման տվյալ մո­դե­լը մշակ­ված է CLSI-ի կող­մից և ամ­բող­ջութ­յամբ հա­մա­ձայ­նեց­ված է ISO-ի հետ: Ո­րա­կի հա­մա­կար­գի 12 բա­ղադ­րիչ­ներն են. ­Կազ­մա­կեր­պում։ Որ­պես­զի ո­րա­կի կա­ռա­վար­ման հա­մա­կարգն աշ­խա­ տի, լա­բո­րա­տո­րի­այի կա­ռուց­ված­քը և կա­ռա­վա­րու­մը պետք է կազ­մա­կերպ­ վեն այն­պես, որ կա­րո­ղա­նան ձևա­կեր­պել և ներդ­նել ո­րա­կ յալ աշ­խա­տան­քի սկզբունք­ներն ու կա­նոն­նե­րը: Պետք է լի­նի ու­ժեղ, ա­ջակ­ցող կազ­մա­կեր­պա­ կան կա­ռուց­վածք: Շատ կար­ևոր է ղե­կա­վա­րու­թյան մաս­նակ­ցու­թյու­նը և հա­ մա­կար­գի ներդր­ման վե­րահսկ­ման մե­խա­նիզմ­նե­րի ներդ­րու­մը:­ Անձ­նա­կազմ։ Լա­բո­րա­տո­րի­այի կար­ևո­րա­գույն ռե­սուրսը ի­րա­զեկ և մո­տի­ վաց­ված աշ­խա­տա­կից­ներն են: Ո­րա­կի կա­ռա­վար­ման հա­մա­կար­գում առ­կա են ան­ձնա­կազ­մի կա­ռա­վար­ման և վե­րահսկ­ման բազ­մա­թիվ տար­րեր, և այդ հա­մա­կար­գը մշ­տա­պես հի­շեց­նում է աշ­խա­տա­կից­նե­րի ա­ջակց­ման և շար­ժա­ ռիթ­նե­րի ա­պա­հով­ման ան­հրա­ժեշ­տու­թյան մա­սին: ­Սար­քա­վո­րում­ներ։ Լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում կի­րառ­վում են տար­բեր տե­սա­կի սար­քա­վո­րում­ներ, և նրան­ցից յու­րա­քան­չ յու­րը պետք է ճիշտ աշ­խա­տի: Հա­ մա­պա­տաս­խան սար­քա­վոր­ման ը­նտ­րու­թյու­նը, տե­ղադ­րու­մը, սպա­սար­կու­մը, ճիշտ աշ­խա­տան­քի ա­պա­հո­վու­մը ո­րա­կի կա­ռա­վար­ման հա­մա­կար­գում սար­ քա­վո­րում­նե­րի կա­ռա­վար­ման ծրագ­րի կա­ռուց­ված­քային մա­սե­րն են: Գ­նում­ներ և գույ­քագ­րում։ Լա­բո­րա­տո­րի­այի ա­ռջև ծա­ռա­ցած բարդ խնդիր­նե­րից մե­կը ռե­ա­գենտ­նե­րի և ծախ­սա­նյու­թե­րի կա­ռա­վա­րու­մ ն է: Գնում­ նե­րի և գույ­քագր­ման ճիշտ կազ­մա­կեր­պու­մը կա­րող է ը­ստ պա­հան­ջար­կի ա­պա­հո­վել լա­բո­րա­տո­րի­ան ան­հրա­ժեշտ ռե­ա­գենտ­նե­րով ու ծախ­սա­նյու­թե­ րով և նվա­զեց­նել ծախ­սե­րը: Գն­ման և գույ­քագր­ման գոր­ծըն­թաց­ներն ո­ւղղված են ա­պա­հո­վե­լու ո­րա­կ յալ ռե­ա­գենտ­նե­րի և ծախ­սա­նյու­թե­րի առ­կա­յու­թյու­նը, ի­նչ­պես նաև դրանց ճիշտ պա­հես­տա­վո­րումն ու կի­րա­ռու­մը: ­Գոր­ծըն­թաց­նե­րի վե­րահս­կում։ Գոր­ծըն­թաց­նե­րի վե­րահս­կու­մը նե­րա­ ռում է մի քա­նի բա­ղադ­րիչ­, ո­րոնք կար­ևոր են լա­բո­րա­տոր հե­տա­զո­տու­թյուն­ նե­րի ո­րա­կի ա­պա­հով­ման հա­մար: Այդ բա­ղադ­րիչ­նե­րից են հե­տա­զո­տու­ թյուն­նե­րի ո­րա­կի վե­րահս­կո­ղու­թյու­նը, նմուշ­նե­րի կա­ռա­վա­րու­մը, մե­թոդ­նե­րի

10 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում

Կազմակերպում

Անձնակազմ

Սարքավորումներ

Գնումներ և գույքագրում

Գործընթացների վերահսկում

Տեղեկատվության կառավարում

Փաստաթղթեր և գրանցումներ

Սխալների և պատահարների կառավարում

Գնահատում

Հաճախորդների սպասարկում

Տարածքներ, ենթակառուցվածք­ներ և անվտանգություն

Գործընթացների բարելավում

Գծապատկեր 2. Որակի 12 բաղադրիչները

վա­վե­րա­ցումը (վա­լի­դա­ցումը) և հա­մադ­րու­մը (վե­րի­ֆի­կա­ցի­ան): Լա­բո­րա­տոր աշ­խա­տա­կից­նե­րը պետք է լավ ծա­նոթ լի­նեն գոր­ծըն­թաց­նե­րի վե­րահսկ­ման տար­րե­րին: Ո­րա­կի վե­րահս­կո­ղու­թյու­նը լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում կի­րառ­վող ո­րա­կի ա­ռա­ջին մե­թոդ­նե­րից մեկն է և շա­րու­նա­կում է կեն­սա­կան դեր խա­ղալ ախ­տո­ րոշ­ման ճշգր­տու­թյան ա­պա­հով­ման հա­մար: ­Տե­ղե­կատ­վու­թյան կա­ռա­վա­րում։ Լա­բո­րա­տո­րի­այի ար­տադ­րան­քը տե­ղե­ կատ­վու­թյունն է՝ ա­ռա­վե­լա­պես հաշ­վետ­վու­թյուն­նե­րի ձևով: Տե­ղե­կատ­վու­թյան կա­ռա­վա­րու­մը պետք է ա­պա­հո­վի ճշգր­տու­թյու­նը և գաղտ­նի­ու­թյու­նը, ի­նչ­ պես նաև տե­ղե­կատ­վու­թյան մատ­չե­լի­ու­թյու­նը լա­բո­րա­տոր աշ­խա­տա­կից­նե­րի, բժիշկ­նե­րի և կլի­նի­կա­կան ան­ձնա­կազ­մի այլ անդամների հա­մար: Տե­ղե­կատ­ վու­թյան կա­ռա­վա­րումն ի­րա­կանաց­վում է թղ­թային կամ է­լեկտ­րո­նային տար­ բե­րակ­նե­րով: ­Փաս­տաթղ­թեր և գրան­ցում­ներ։ Ո­րա­կի հա­մա­կար­գի բա­ղադ­րիչ­նե­ րից շա­տե­րը փոխ­կա­պակց­ված են: Դա շատ ակ­նա­ռու է «­Տե­ղե­կատ­վու­թյան

Որակի կառավարման համակարգի մոդելը | 11

կա­ռա­վա­րում» և «­Փաս­տաթղ­թեր և գրան­ցում­ներ» բա­ղադ­րիչ­նե­րի առնչու­ թյամբ: Լա­բո­րա­տոր փաս­տաթղ­թե­րը հրա­հան­գա­վո­րում են, թե ի­նչ­պես ի­րա­ կա­նաց­նել աշ­խա­տան­քը: Գրան­ցում­նե­րը պետք է լի­նեն ման­րա­մասն, կա­ տար­վեն ժա­մա­նա­կին, պահ­պան­վեն, լի­նեն ճիշտ և մատ­չե­լի: Ս­խալ­նե­րի և պա­տա­հար­նե­րի կա­ռա­վա­րում։ Լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում թույլ տր­ված սխալ­ներն ու պա­տա­հար­նե­րը եր­բեմն ան­վա­նում են նաև «Ար­տա­կարգ ի­րա­վի­ճակ­ներ»: «Ար­տա­կարգ ի­րա­վի­ճա­կը» լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում կա­տար­ված ի­րա­դար­ձու­թյուն է կամ թույլ տր­ված սխալ, ո­րը չպետք է պա­տա­հեր: Ա­ն­հրա­­ ժեշտ է խն­դիր­նե­րը և ար­տա­կարգ ի­րա­վի­ճակ­նե­րը հայ­տ­նա­բե­րող հա­մա­­կար­ գի առ­կա­յու­թյուն և այդ ի­րա­վի­ճակ­նե­րին ար­ձա­գան­քե­լու, սխալ­ներն ո­ւղ­ղե­լու և ա­պա­գա­յում դրանց ա­ռա­ջաց­ման հա­վա­նա­կա­նու­թյու­նը կան­խե­լու ծրագ­րի մշա­կում: Գ­նա­հատ­ման գոր­ծըն­թա­ցը լա­բո­րա­տո­րի­այի աշ­խա­տան­քի ստուգ­ման, ստան­դարտ­նե­րի, է­տա­լոն­նե­րի կամ այլ լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րի աշ­խա­տան­քի հետ հա­մե­մա­տե­լու մի­ջոց է: Գնա­հա­տու­մը կա­րող է լի­նել ներ­քին, այ­սինքն՝ ի­րա­կա­նաց­ված հենց այդ լա­բո­րա­տո­րի­այի ներ­քին ու­ժե­րով՝ տար­բեր բա­ժին­ նե­րի աշխա­տա­կից­նե­րի, ո­րա­կի և կեն­սանվ­տան­գու­թյան/­կեն­սա­պա­հո­վու­ թյան մե­նե­ջեր­նե­րի մի­ջո­ցով, և ար­տա­քին՝ ի­րա­կա­նաց­ված այլ կազ­մա­կեր­պու­ թյան կամ ար­տա­քին խմ­բի մի­ջո­ցով: Լա­բո­րա­տոր ո­րա­կի ստան­դարտ­ները չափանիշ են և գնա­հատ­ման կար­ևո­րա­գույն բա­ղադ­րիչ­նե­րից են: ­Գոր­ծըն­թաց­նե­րի բա­րե­լա­վում։ Ո­րա­կի կա­ռա­վար­ման հա­մա­կար­գի հիմ­ նա­կան նպա­տա­կը լա­բո­րա­տոր գոր­ծըն­թաց­նե­րի շա­րու­նա­կա­կան բա­րե­լա­ վումն է, և դա պետք է ի­րա­կա­նաց­վի ա­նընդ­մեջ: Գո­յու­թյուն ու­նի մո­տե­ցում­նե­ րի մի ամ­բողջ խումբ, ո­րը կի­րառ­վում է այդ նպա­տակ­նե­րի հա­մար: ­Հա­ճա­խորդ­նե­րի սպա­սար­կում։ Հա­ճա­խորդ­նե­րի սպա­սարկ­ման գա­ղա­ փա­րը լա­բո­րա­տոր գոր­ծու­նե­ու­թյան մեջ հա­ճախ մնում է ան­տե­սա­նե­լի: Շատ կար­ևոր է հի­շել, սակայն, որ լա­բո­րա­տո­րի­ան ծա­ռա­յու­թյուն­ներ մա­տու­ցող կազ­­ մա­կեր­պու­թյուն է, հետ­ևա­բար շատ կար­ևոր է, որ հա­ճա­խորդ­նե­րը կամ պատ­­ վի­րա­տու­նե­րը գոհ լի­նեն կա­տար­ված աշ­խա­տան­քից: Լա­բո­րա­տո­րի­ան պետք է հաս­կա­նա, թե ով­քեր են իր հա­ճա­խորդ­նե­րը, գնա­հա­տի նրանց պա­հանջ­­նե­րը և կի­րա­ռի հա­կա­ռակ կա­պի սկզ­բուն­քը՝ կա­տա­րե­լու­թյան հաս­նե­լու հա­­մար: ­Տա­րածք­ներ, են­թա­կա­ռուց­վածք­ներ և ան­վտան­գու­թյուն։ Ո­րա­կի կա­ ռա­վա­րու­մը տա­րած­քի, են­թա­կա­ռուց­վածք­նե­րի կամ ան­վտան­գու­թյան ա­ռու­ մով պետք է նե­րա­ռի բազ­մա­թիվ բա­ղադ­րիչ­ներ: Դ­րան­ցից են. yy Պաշտ­պա­նու­թյուն, սահ­մա­նա­փակ մուտք՝ ան­ցան­կա­լի ռիս­կե­րի կամ վտանգ­նե­րի մուտք գոր­ծե­լու կան­խումն է լա­բո­րա­տո­րի­ա: yy ­Մե­կու­սա­ցում և տա­րած­ման կան­խում՝ պետք է նվա­զա­գույ­նի հասցվի ռիս­կը, շր­ջա­կա մի­ջա­վայ­րին պատ­ճառ­վող վնա­սը, և կանխ­վի վտան­ գի տա­րա­ծու­մը լա­բո­րա­տո­րի­այի սահ­ման­նե­րից դուրս:­

12 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում yy Անվ­տան­գու­թյուն՝ նե­րա­ռում է այն սկզ­բունք­ներն ու գոր­ծըն­թաց­նե­րը, ո­րոնք ո­ւղղ­ված են կան­խե­լու վնա­սա­կար ազ­դե­ցու­թյուն­ներն աշ­խա­ տա­կից­նե­րի, հա­ճա­խորդ­նե­րի և շր­ջա­կա մի­ջա­վայ­րի վրա: yy Էր­գո­նո­մի­կա՝ լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում աշ­խա­տա­տե­ղե­րի և սար­քա­վո­րում­ նե­րի այն­պի­սի կազ­մա­կերպ­ված տե­ղա­կա­յումն է, ո­րը պետք է ա­պա­հո­ վի ան­վտան­գու­թյուն և ա­ռող­ջու­թյան պահ­պա­նում ա­պա­հո­վող աշ­խա­ տան­քային պայ­ման­ներ:

| 13

ԿԱԶ­ՄԱ­ԿԵՐ­ՊՈՒՄ

1. ԿԱԶ­ՄԱ­ԿԵՐ­ՊՈՒՄ

­Ո­րա­կի կա­ռա­վար­ման հա­մա­կար­գի հա­մա­տեքս­տում «­կազ­մա­կեր­պում» եզ­րույ­թը կի­րառ­վում է ո­րա­կի կա­ռա­վար­ման հա­մա­կար­գը և լա­բո­րա­տո­ րիայի կազ­մա­կեր­պա­կան կա­ռուց­ված­քը նշե­լու հա­մար: Ո­րա­կի կա­ռա­վար­ ման հաջողված հա­մա­կարգ ու­նե­նա­լու գլ­խա­վոր գոր­ծո­նը ղե­կա­վա­րու­թյան հանձ­նա­ռու­թյու­նն է: Ցան­կա­ցած մա­կար­դա­կի ղե­կա­վար պետք է հանձն առնի ա­ջակ­ցել ո­րա­կի կա­ռա­վար­ման հա­մա­կար­գի ներդր­մա­նը և ակ­տիվ մաս­նակ­ցի հա­մա­կար­գի աշ­խա­տան­քին: Ղե­կա­վա­րու­թյան ա­ջակ­ցու­թյու­նը պետք է տե­սա­նե­լի լի­նի աշ­խա­տա­կից­նե­րին, որ­պես­զի նրանց հա­մար հս­տակ լի­նի ո­րա­կի կա­ռա­վար­ման հա­մա­կար­գի կար­ևո­րու­թյու­նը: Ա­ռանց կազ­մա­կեր­ պու­թյան ղե­կա­վա­րու­թյան, ը­նդ ո­րում՝ նաև ո­րո­շում­ներ կա­յաց­նող ղե­կա­վա­ րու­թյան, ան­հնար է սահ­մա­նել ռազ­մա­վա­րու­թյուն և ռե­սուրս­ներ տրա­մադ­րել լա­բո­րա­տոր ո­րա­կի կա­ռա­վար­ման հա­մա­կար­գին ա­ջակ­ցե­լու հա­մար: Կեն­ սա­կա­նո­րեն կար­ևոր երկրորդ տար­րը կազ­մա­կեր­պա­կան կա­ռուց­վածքն է: Լա­բո­րա­տո­րի­այի կա­ռուց­ված­քը պետք է հա­մա­պա­տաս­խա­նի օ­րենսդ­րա­կան պա­հանջ­նե­րին և նե­րա­ռի բո­լոր կազ­մա­կերպ­չա­կան տար­րե­րը, ո­րոնք կա­պա­ հո­վեն ո­րա­կի կա­ռա­վար­ման հա­մա­կար­գի ճիշտ աշ­խա­տան­քը և կն­պաս­տեն լա­բո­րա­տո­րի­այի նպա­տակ­նե­րին հաս­նե­լուն: Ո­րա­կի հա­մա­կար­գի ար­դյու­նա­վետ աշ­խա­տանքն ա­պա­հո­վե­լու հա­մար ան­հրա­ժեշտ են հետ­ևյալ կազ­մա­կերպ­չա­կան տար­րե­րը. yy Ա­ռաջ­նոր­դու­թյուն կամ լի­դե­րու­թյուն։ Լա­բո­րա­տո­րի­այի լի­դեր­նե­րը պետք է նվիր­ված լի­նեն ո­րա­կի հա­մա­կար­գի ի­րա­գործ­մա­նը, ու­նե­նան ա­պա­գայի տես­լա­կան, հա­մախմ­բե­լու ու­նա­կու­թյուն, մո­տի­վաց­նե­լու կա­ րո­ղու­թյուն, մարդ­կանց հետ հա­մա­գոր­ծակ­ցե­լու և ռե­սուրս­նե­րի նկատ­ մամբ պա­տաս­խա­նա­տու լի­նե­լու ու­նա­կու­թյուն: yy ­Կազ­մա­կեր­պա­կան կա­ռուց­վածք։ Լա­բո­րա­տո­րի­այի կազ­մա­կեր­պա­ կան կա­ռուց­ված­քը պետք է հս­տակ սահ­ման­ված լի­նի և ներ­կա­յաց­վի գրա­ֆի­կա­կան սխե­մայի ձևով՝ սահ­մա­նե­լով պա­տաս­խա­նատ­վու­թյուն­ ներն ու գոր­ծա­ռույթ­նե­րը: yy Պ­լա­նա­վոր­ման գոր­ծըն­թաց։ Պլա­նա­վո­րու­մը պետք է նե­րա­ռի սահ­ ման­ված գոր­ծըն­թաց­նե­րի ի­րա­կա­նաց­ման ժամ­կետ­նե­րը, պա­տաս­խա­ նատ­վու­թյուն­նե­րը, ներգ­րավ­ված կադ­րային ռե­սուրս­նե­րը, աշ­խա­տան­ քային և ֆի­նան­սա­կան ռե­սուրս­նե­րի կա­ռա­վա­րու­մը:

14 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում yy Հետ­ևե­լի­ու­թյուն։ Ո­րա­կի կա­ռա­վար­ման հա­մա­կար­գի բա­ղադ­րիչ­նե­րը ներդ­նե­լուց հե­տո ան­հրա­ժեշտ է հետ­ևել դրանց ի­րա­գործ­մա­նը՝ սահ­ ման­ված ստան­դարտ­նե­րի հա­մա­պա­տաս­խա­նու­թյու­նը հա­վաս­տե­լու նպա­տա­կով: Այս բա­ղադ­րի­չը հիմք է հե­տա­գա շա­րու­նա­կա­կան բա­րե­ լավ­ման հա­մար: yy Ղե­կա­վա­րու­թյան դե­րը։ Ա­ռաջ­նոր­դի կամ ղե­կա­վա­րի կար­ևոր գոր­ծա­ ռույթ­ներն են ռազ­մա­վա­րու­թյան ձևա­կեր­պու­մը, նպա­տա­կին հաս­նելու ու­ղի­նե­րի ը­նտ­րու­թյու­նը, աշ­խա­տա­կից­նե­րի մո­տի­վա­ցու­մը, ա­ջակ­ցու­ թյունն ու խրա­խու­սու­մը: Ը­ստ ISO 15189-ի [4.1.5]՝ «­Լա­բո­րա­տո­րի­այի ղե­ կա­վա­րը պա­տաս­խա­նա­տու է ո­րա­կի կա­ռա­վար­ման հա­մա­կար­գի մշակ­ ման, ներդր­ման, պահ­պան­ման և բա­րե­լավ­ման հա­մար», հետ­ևա­բար ղե­կա­վա­րը պա­տաս­խա­նա­տու է ո­րա­կի հա­մա­կար­գի կառավարման սկզբունք­նե­րի և գոր­ծըն­թաց­նե­րի մշակ­ման, գոր­ծըն­թաց­նե­րի, ըն­թա­ ցա­կար­գե­րի և հրա­հանգ­նե­րի փաս­տաթղ­թային ձևա­կերպ­ման, աշ­խա­ տա­կից­նե­րի ու­սուց­ման և աշ­խա­տան­քի ի­րա­կա­նաց­ման նպատակով ան­հրա­ժեշտ ռե­սուրս­նե­րի ա­պա­հով­ման հա­մար: Ղե­կա­վա­րը նաև պա­ տաս­խա­նա­տու է «Ո­րա­կի ձեռ­նար­կի» առ­կա­յու­թյան հա­մար:­ Ո­րա­կի մե­նե­ջեր­նե­րը։ Հա­մա­ձայն ISO 15189-ի [4.1.5 i]՝ լա­բո­րա­տո­րի­ան պետք է ու­նե­նա ո­րա­կի մե­նե­ջեր, ո­րն ան­մի­ջա­կա­նո­րեն պա­տաս­խա­նա­տու է ո­րա­կի քա­ղա­քա­կա­նու­թյուն­նե­րի՝ կառավարման սկզ­բունք­նե­րի և գոր­ծըն­թաց­ նե­րի ի­րա­կա­նաց­ման ա­պա­հով­ման հա­մար: Այս հաս­տի­քը գտն­վում է լա­բո­ րա­տո­­րիայի կազ­մա­կեր­պա­կան կա­ռուց­վածքն ար­տա­ցո­լող բուր­գի վեր­ևում և են­թա­կա է ան­մի­ջա­պես լա­բո­րա­տո­րի­այի ղե­կա­վա­րին: Մեծ կա­ռույց­նե­րում կա­րե­լի է սահ­մա­նել ո­րա­կի մի քա­նի մե­նե­ջեր­նե­րի հաս­տիք­, օ­րի­նակ՝ յու­րա­ քան­չ յուր բաժ­նի հա­մար ա­ռան­ձին, ի­սկ փոքր կազ­մա­կեր­պու­թյուն­նե­րում այն կա­րե­լի է հա­մա­տե­ղել ան­գամ ղե­կա­վա­րի հաս­տի­քի հետ: Ո­րա­կի մե­նե­ջեր­ներն օգ­նում են ո­րա­կի հա­մա­կար­գի քա­ղա­քա­կա­նու­թյուն­նե­րի մշակ­ման և հա­մա­ կար­գի ներդր­ման հար­ցում: Սո­վո­րա­բար մե­նե­ջեր­նե­րը պա­տաս­խա­նա­տու են գոր­ծըն­թաց­նե­րի ի­րա­կա­նաց­ման և հետ­ևե­լի­ու­թյան ա­պա­հով­ման հար­ցե­րում: Բա­ցի դրանից՝ ո­րա­կի մե­նե­ջե­րը պար­բե­րա­բար վե­րահս­կում է ո­րա­կի հս­կո­ ղու­թյան և ո­րա­կի ար­տա­քին գնա­հատ­ման գրա­ռում­նե­րը, կազ­մա­կեր­պում է ներ­քին աու­դիտ­ներ և հա­մա­կար­գում ար­տա­քին աու­դիտ­նե­րի ի­րա­կա­նա­ցու­ մը, ուսում­նաս­ի­րում է աու­դի­տի ըն­թաց­քում բա­ցա­հայտ­ված թե­րա­ցում­նե­ րը: Ո­րակի մե­նե­ջե­րը պետք է տե­ղե­կաց­նի լա­բո­րա­տո­րի­այի ղե­կա­վար­նե­րին ո­րակի հա­մա­կար­գի գոր­ծըն­թաց­նե­րի բո­լոր ուղղություննե­րում ի­րա­կա­նաց­ վող գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րի վե­րա­բե­րյալ: ­Լա­բո­րա­տո­րի­այի աշ­խա­տա­կից­նե­րը։ Լա­բո­րա­տո­րի­այի աշ­խա­տա­կից­ նե­րի պա­տաս­խա­նատ­վու­թյա­ն էությունն այն է, որ աշ­խա­տա­կից­նե­րը պետք է հաս­կա­նան լա­բո­րա­տո­րի­այի կազ­մա­կեր­պա­կան կա­ռուց­ված­քը, դե­րե­րի և

Կազ­մա­կեր­պում | 15

պա­տաս­խա­նատ­վու­թյուն­նե­րի բաշ­խու­մը և հետ­ևեն կառավարման սկզբունք­ նե­րի պա­հանջ­նե­րին:

1.1. ԼԱ­ԲՈ­ՐԱ­ՏՈ­ՐԻ­ԱՅԻ ԿԱԶ­ՄԱ­ԿԵՐ­ՊԱ­ԿԱՆ ԿԱ­ՌՈՒՑ­ՎԱԾ­ՔԸ

­ ա­բո­րա­տո­րի­այի կազ­մա­կեր­պա­կան կա­ռուց­ված­քը մշա­կե­լիս ան­հրա­ժեշտ Լ է հաշ­վի առ­նել մի շարք բաղադրիչներ, ո­րոն­ցից կար­ևո­րա­գույ­նը տեխ­նո­լո­ գիա­կան շղ­թան է: Տեխ­նո­լո­գի­ա­կան շղ­թան նմու­շի շարժն է լա­բո­րա­տո­ րիայով՝ սկ­սած նմու­շառ­ման կամ նմու­շի ըն­դուն­ման պա­հից մինչև ար­դյունք­նե­ րի տրա­մադ­րու­մը: Լա­բո­րա­տո­րի­այի կազ­մա­կեր­պա­կան կա­ռուց­ված­քը պետք է նպաս­տի տեխ­նո­լո­գի­ա­կան շղ­թայի բո­լոր օ­ղակ­նե­րի օպ­տի­մալ աշ­խա­տանքին՝ նպաս­տե­լով այն գոր­ծըն­թաց­նե­րին, ո­րոնց շնոր­հիվ նվա­զում է սխա­լի հա­վա­ նա­կա­նու­թյու­նը և մե­ծա­նում աշ­խա­տան­քի ար­դյու­նա­վե­տու­թյու­նը: Հետազոտության ընտրություն



Նմուշառում

Նախավերլուծական շրջան



Հիվանդ 

Նմուշի տեղափոխում

 Հաշվետվության ներկայացում Արդյունքների մեկնաբանում



Լաբորատոր վերլուծություն Հետազոտություն

Հաշվետվության կազմում Հետվերլուծական շրջան

Գծապատկեր 3. Տեխնոլոգիական շղթա՝ նախահետազոտական, հետազոտական և

հետհետազոտական փուլերով

1.2. ԿԱԶ­ՄԱ­ԿԵՐՊ­ՉԱ­ԿԱՆ ՄԻ­ՋՈ­ՑԱ­ՌՈՒՄ­ՆԵՐ­

Ո­րա­կի կա­ռա­վար­ման հա­մա­կար­գի շր­ջա­նակ­նե­րում խիստ կար­ևոր են այն­պի­սի կազ­մա­կերպ­չա­կան մի­ջո­ցա­ռում­նե­րը, ի­նչ­պի­սին են պլա­նա­վո­րումը և ի­րա­կա­նա­ցու­մը: Այն պա­հից, ե­րբ լա­բո­րա­տո­րի­ան ո­րո­շում է կա­յաց­նում

16 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում ի­րա­կա­նաց­նել ո­րա­կի հա­մա­կար­գի ներդ­րում, սկիզբ է առ­նում պլա­նա­վոր­ման գոր­ծըն­թա­ցը: Պլա­նա­վո­րու­մը ճիշտ ի­րա­կա­նաց­նե­լու հա­մար ան­հրա­ժեշտ է հաշ­վի առ­նել տվյալ լա­բո­րա­տո­րի­ային բնո­րոշ մի շարք ա­ռանձ­նա­հատ­կու­ թյուն­ներ՝ աշ­խա­տա­կից­նե­րի գի­տե­լիք­նե­րի մա­կար­դա­կը, մատ­չե­լի ռե­սուրս­նե­ րի առ­կա­յու­թյու­նը, ո­րա­կի հա­մա­կար­գի ար­դեն ի­սկ օգ­տա­գործ­վող տար­րե­րը: Լա­բո­րա­տո­րի­այի ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյուն­նե­րի վրա հիմն­վե­լով՝ ան­հրա­ժեշտ է մշա­կել ո­րա­կի հա­մա­կար­գի ներդր­ման պլան: Ա­վե­լի ար­դյու­նա­վետ է փու­ լային ներդ­րու­մը: Շատ կար­ևոր է սերտ աշ­խա­տան­քը ամբո­ղ ջ ան­ձնա­կազ­մի հետ, ո­րի շնոր­հիվ կա­րե­լի է ա­ռանձ­նաց­նել նա­խընտ­րե­լի ո­ւղ­ղու­թյուն­նե­րը և սահ­մա­նել ներդր­ման փու­լերն ը­ստ ա­ռաջ­նա­հեր­թու­թյուն­նե­րի և ի­րա­գոր­ծե­ լիու­թյան: Ա­նհ­րա­ժեշտ է սկ­սել ա­մե­նա­պարզ փո­փո­խու­թյուն­նե­րից: Պլա­նա­ վոր­ման ճիշտ կազ­մա­կերպ­ման հա­մար կա­րե­լի է կի­րա­ռել բա­վա­կան ար­դյու­ նա­վետ գոր­ծիք, ո­րը կոչ­վում է բա­ցե­րի վեր­լու­ծու­թյուն (Gap-analise): Այն ի­րա­ կա­նաց­վում է ո­րա­կի հա­մա­կար­գի ստու­գա­թեր­թե­րի մի­ջո­ցով և գնա­հա­տում է ա­ռան­ձին լա­բո­րա­տո­րի­այի կի­րառած գոր­ծըն­թաց­նե­րը: Ստաց­ված ար­դյունք­ նե­րի վեր­լու­ծու­թյան հի­ման վրա ան­հրա­ժեշտ է կազ­մել խն­դիր­նե­րի ցանկ և սահ­մա­նել ա­ռաջ­նա­հեր­թու­թյուն­ները: Շատ հա­ճախ բա­ցե­րի վեր­լու­ծու­թյան ար­դյուն­քում բա­ցա­հայտ­վում են խն­դիր­ներ՝ կապ­ված հայ­տե­րի և ու­ղեգրե­րի, նմուշ­նե­րի վար­ման, հե­տա­զո­տու­թյուն­ներն ի­րա­կա­նաց­նող աշ­խա­տա­կից­ների ի­րա­զեկ­ման, ո­րա­կի հս­կո­ղու­թյան, ար­դյունք­նե­րի ար­ձա­նագրման և հաշ­վե­ տվու­թյուն­նե­րի կազմ­ման, ի­նչ­պես նաև սար­քա­վո­րում­նե­րի և ռեա­գենտ­նե­ րի կա­ռա­վար­ման հետ: Հայտ­նա­բեր­ված խն­դիր­նե­րի հի­ման վրա մշակ­վում է պլան, ո­րը պա­րու­նա­կում է. yy ն­պա­տա­կը և խն­դիր­նե­րը yy ­պա­տաս­խա­նատ­վու­թյուն­ներն առ այն, թե ով պետք է ի­րա­կա­նաց­նի, ով է պա­տաս­խա­նա­տու­ yy օ­րա­ցու­ցային պլան-ժա­մա­նա­կա­ցույ­ցը, ո­րը պետք է նե­րա­ռի, թե ե­րբ պետք է ի­րա­կա­նաց­վի յու­րա­քան­չ յուր գոր­ծըն­թա­ցը՝ ո­ւղ­ղիչ, կան­խար­ գե­լիչ և այլն, և ե­րբ պետք է ա­վարտ­վի­ yy անհ­րա­ժեշտ բյու­ջեն և ռե­սուրս­նե­րը, լրա­ցու­ցիչ աշ­խա­տա­կից­նե­րի ան­ հրա­ժեշ­տու­թյու­նը, ու­սուց­ման կա­րիք­նե­րը, տա­րածք­նե­րը, սար­քա­վո­ րում­նե­րը, ռե­ա­գենտ­նե­րը և ծախ­սա­նյու­թե­րը, ո­րա­կի հս­կո­ղու­թյան նյու­ թե­րը­ yy է­տա­լոն­ներն ան­փո­խա­րի­նե­լի են ո­րա­կի ներդ­րու­մը վե­րահս­կե­լու հա­ մար: Պ­լա­նը պետք է հա­սա­նե­լի լի­նի բո­լոր աշ­խա­տա­կից­նե­րին: Այն հա­մա­ձայ­ նեց­նե­լուց և բո­լո­րին ծա­նո­թաց­նե­լուց հե­տո ան­հրա­ժեշտ է սկ­սել դրա ի­րա­ կա­նա­ցու­մը: Մշակ­ված պլա­նի բա­րե­հա­ջող ներդր­ման հա­մար շատ կար­ևոր է ո­րո­շել և տրա­մադր­վել, որ պլա­նա­վոր­վա­ծը պար­տա­դիր ի­րա­կա­նաց­վե­լու է:

Կազ­մա­կեր­պում | 17

Ներդր­ման պլա­նի ի­րա­կա­նաց­մա­նը հետ­ևե­լը բա­վա­կան հեշ­տա­նում է ժա­մա­ նա­կա­ցույ­ցի շնոր­հիվ: Ար­դյու­նա­վետ գոր­ծիք է Հան­տի դի­ագ­րա­մը, ո­րը տե­սա­ նե­լի է դարձ­նում դր­ված խն­դի­րը, հնա­րա­վոր են­թախն­դիր­նե­րը՝ դրանց ի­րա­ կա­նաց­ման սկզ­բի և ա­վար­տի նշու­մով: Ո­րա­կի հա­մա­կար­գը հա­մար­վում է բա­րե­հա­ջող ներդր­ված, ե­թե ա­պա­ հով­ված է այդ հա­մա­կար­գի յու­րա­քան­չ յուր բա­ղադ­րի­չի հետ­ևե­լի­ու­թյունն ու պահ­պա­նու­մը: Հետ­ևե­լի­ու­թյան ա­պա­հո­վու­մը նշա­նա­կում է, որ հա­մա­կար­ գի յու­րա­քան­չ յուր բա­ղադ­րի­չը կա­րե­լի է ստու­գել՝ վս­տահ լի­նե­լու հա­մար, որ այն աշ­խա­տում է սահ­ման­ված կար­գով: Հետ­ևե­լի­ու­թյունն ա­պա­հո­վե­լու հա­ մար ան­հրա­ժեշտ է սահ­մա­նել պա­տաս­խա­նա­տու­ներ, մշա­կել ցու­ցա­նիշ­ներ, կազ­մա­կեր­պել ստու­գում­ներ և ար­դյունք­նե­րի վեր­լու­ծու­թյուն­ներ: Ղե­կա­վա­ րու­թյունը պետք է լի­ար­ժեք տե­ղե­կաց­ված լի­նի վեր­լու­ծու­թյուն­նե­րի ար­դյունք­ նե­րին և նպաս­տի փո­փո­խու­թյուն­նե­րի ի­րա­կա­նաց­մա­նը: Ո­րա­կի հա­մա­կար­ գի հետևե­լի­ու­թյան և պահ­պան­ման կար­ևո­րա­գույն գոր­ծի­քը հա­մար­վում է «Ո­րակի ձեռ­նար­կը»: «Ո­րա­կի ձեռ­նար­կի» առ­կա­յու­թյու­նը սահ­ման­վում է ըստ ISO 15189-ի [4.2.4]: «Ո­րակի ձեռ­նար­կի» նպա­տակն է սահ­մա­նել լա­բո­րա­տո­ րի­այի կառավարման սկզբունք­նե­րը, գոր­ծըն­թաց­նե­րը և ըն­թա­ցա­կար­գե­րը, ո­րոնք ո­ւղղ­ված են լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում ո­րա­կի հա­մա­կար­գի ա­պա­հով­մա­նը: Այն ո­ւղղ­ված է աշ­խա­­տակ­ցին ո­ւղ­ղոր­դե­լուն և ա­ջակ­ցե­լուն, հետ­ևա­բար պետք է հա­սա­նե­լի լի­նի բոլոր աշ­խա­տա­կից­նե­րին: «Ո­րա­կի ձեռ­նար­կը» պետք է պա­ րու­նա­կի կոնկ­րետ լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում սահ­ման­ված քա­ղա­քա­կա­նու­թյուն­նե­րը բո­լոր 12 բա­ղա­դրիչ­նե­րի նկատ­մամբ, ի­նչ­պես նաև հղում­ներ գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­ րի ստան­դարտ ըն­թա­ցա­կա­րգե­րին: «Ո­րա­կի ձեռ­նարկն» ան­հրա­ժեշտ է հաս­ տա­տել ղե­կա­վա­րու­թյան կող­մից, սահ­մա­նել այն թար­մաց­նե­լու, վե­րա­նայե­լու, հա­սա­նե­լի­ու­թյունն ա­պա­հո­վե­լու ըն­թա­ցա­կար­գեր:

18 |

ԱՆՁՆԱԿԱԶՄ

2. ԱՆՁ­ՆԱ­ԿԱԶ­ՄԻ ԿԱ­ՌԱ­ՎԱ­ՐՈՒՄ

­ ­րա­կի կա­ռա­վար­ման հա­մա­կար­գի ի­րա­կա­նաց­ման հա­մար բա­ցա­ռիկ կա­ Ո ր­ևո­րու­թյուն ու­նեն բա­րե­խիղճ, ի­րենց աշ­խա­տան­քի կար­ևո­րու­թյու­նը գի­տակ­­ ցող և շա­րու­նա­կա­կան բա­րե­լավ­ման գոր­ծըն­թա­ցին մաս­նակ­ցող մար­դիկ: Լա­ բո­րա­տո­րի­այի աշ­խա­տան­քի ար­դյու­նա­վե­տու­թյունն ու ո­րակը ա­պա­հո­վե­լու տե­սան­կ յու­նից ղե­կա­վա­րի հա­մար շատ կար­ևոր է, որ լա­բո­րա­տո­րի­ան ու­նե­նա բա­վա­րար քա­նա­կով և ի­րա­զեկ­ված աշ­խա­տա­կից­ներ: Հետ­ևա­բար ղե­կա­վա­րը պար­տա­վոր է. yy ­Հա­վաս­տի­ա­նալ, որ աշ­խա­տան­քի ըն­դուն­վե­լիս ա­պա­գա աշ­խա­տակ­ցի կող­մից ներ­կա­յաց­ված տե­ղե­կատ­վու­թյու­նը ճիշտ է:­ yy Ու­նե­ն­ալ լի­ար­ժեք և ման­րա­մասն մշակ­ված պաշ­տո­նի նկա­րագ­րեր յու­ րա­քան­չ յուր հաս­տի­քի հա­մար:­ yy Ա­պա­հո­վել յու­րա­քան­չ յուր աշ­խա­տակ­ցի ու­սու­ցու­մը ան­մի­ջա­կան պար­ տա­կա­նու­թյուն­նե­րի վե­րա­բե­րյալ:­ yy Ա­պա­հո­վել նոր աշ­խա­տա­կից­նե­րի հրա­հան­գա­վո­րու­մը: Լա­բո­րա­տո­ րիա­նե­րը հա­ճախ տար­բեր­վում են, և, ե­թե ան­գամ աշ­խա­տա­կի­ցը փորձ ու­նի, ղե­կա­վա­րու­թյու­նը պետք է ա­պա­հո­վի հա­մա­պա­տաս­խան հրա­ հան­գա­վո­րում և ու­սու­ցում:­ yy Ի­րա­կա­նաց­նել բո­լոր աշ­խա­տա­կից­նե­րի ի­րա­զե­կու­թյան գնա­հա­տում: Ղե­կա­վա­րը պա­տաս­խա­նա­տու է հանձ­նա­րար­ված աշ­խա­տան­քի ի­րա­ կա­նաց­ման տե­սան­կ յու­նից աշ­խա­տա­կից­նե­րի ի­րա­զե­կու­թյան ստուգ­ ման հա­մար: yy Ա­պա­հո­վել շա­րու­նա­կա­կան կր­թու­թյան հնա­րա­վո­րու­թյու­նը: Վե­րա­պատ­ րաստ­ման կամ ո­րա­կա­վոր­ման դա­սըն­թաց­նե­րը շատ օգ­տա­կար կա­րող են լի­նել նոր կամ կա­տա­րե­լա­գործ­ված մե­թոդ­նե­րի յու­րաց­ման հա­մար: yy Կազ­մա­կեր­պել աշ­խա­տա­կից­նե­րի աշ­խա­տան­քի ա­մե­նա­մյա ա­տես­­տա­ վո­րում: Լա­բո­րա­տո­րի­այի մր­ցու­նա­կու­թյու­նը մե­ծա­պես կախ­ված է նաև այս բա­ ղադ­րի­չից, և ո­րա­կի հա­մա­կար­գի շր­ջա­նա­կ­նե­րում բա­վա­րար ար­դյուն­քի հաս­ նե­լու հա­մար շատ կար­ևոր է լա­բո­րա­տո­րի­այի կադ­րային քա­ղա­քա­կա­նու­թյան ճիշտ վա­րու­մը և սերտ հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թյու­նը ղե­կա­վա­րի, ո­րա­կի մե­նե­ջե­րի և կադ­րային բաժ­նի պա­տաս­խա­նա­տո­ւի միջև: Գոր­ծի հա­ջո­ղու­թյունն ու ձա­խո­ ղու­մը կախ­ված են մարդ­կանց գի­տե­լիք­նե­րից և ու­նա­կու­թյուն­նե­րից, ի­նչ­պես նաև նրանց հե­տաքրքր­վա­ծու­թյու­նից և մո­տի­վա­ցի­այից:

Անձնակազմ | 19

Մոտիվացված աշխատակիցներն ավելի նվիրված են իրենց աշխատանքին: ­ ո­տի­վաց­ման պատ­ճառ­նե­րը տար­բեր մարդ­կանց հա­մար տար­բեր ե­ն՝ մի Մ մա­սի հա­մար կար­ևոր է խրա­խու­սու­մը, հա­վե­լավ­ճա­րը կամ գո­վա­սան­քը, մյուս­ նե­րի հա­մար կար­ևոր է ճկուն աշ­խա­տան­քային գրա­ֆի­կը, ո­րը կա­րե­լի է հա­մա­ տե­ղել տան և ե­րե­խա­նե­րի հան­դեպ ե­ղած պար­տա­կա­նու­թյուն­նե­րի հետ, եր­րորդ խմ­բի հա­մար կար­ևոր է զգալ ճա­նա­չում և կար­ևո­րու­թյուն: Ղե­կա­վա­րը կա­րող է մո­տի­վաց­նել ան­ձնա­կազ­մին՝ ը­նդ­գծե­լով, որ յու­րա­քա­նա­չ յուր աշ­խա­տակ­ցի աշ­ խա­տան­քը շատ կար­ևոր է, ան­կախ նրա­նից՝ նրանք նմու­շա­ռում են ա­նում, թե ռե­ա­գենտ­ներ պատ­րաս­տում կամ լա­բո­րա­տո­րի­ան ղե­կա­վա­րում: Պաշ­տո­նի նկա­րագ­րեր։ Ղե­կա­վա­րու­թյու­նը պետք է ո­րա­կա­վոր­ման պա­ հանջ­ներ սահ­մա­նի յու­րա­քան­չ յուր պաշ­տո­նի հա­մար: Այդ պա­հանջ­նե­րը պետք է նե­րա­ռեն կր­թու­թյու­նը, ու­նա­կու­թյուն­նե­րը, գի­տե­լիք­նե­րը և աշ­խա­տան­քային փոր­ձը: Պա­հանջ­նե­րը մշա­կե­լիս պետք է հաշ­վի առ­նել ան­հրա­ժեշտ կոնկ­րետ ու­նա­կու­թյուն­նե­րը և գի­տե­լիք­նե­րը, օ­րի­նակ՝ լեզ­վի, տե­ղե­կատ­վա­կան տեխ­նո­ լո­գի­ա­նե­րի կամ ան­վտան­գու­թյան ի­մա­ցու­թյու­նը: Պաշ­տո­նի նկա­րագ­րե­րում պետք է ներ­կա­յաց­նել պա­տաս­խա­նատ­վու­թյուն­նե­րի ու լի­ա­զո­րու­թյուն­նե­րի հս­տակ և ճշգ­րիտ նկա­րագ­րու­թյու­նը: Այս­պի­սով՝ պաշ­տո­նի նկա­րագ­րե­րը. yy ն­կա­րագ­րում են գոր­ծու­նե­ու­թյան և խն­դիր­նե­րի բո­լոր տե­սակ­նե­րը yy ն­շում են հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի ան­ցկաց­ման և ո­րա­կի հա­մա­կար­գի ի­րա­գործ­ման պա­տաս­խա­նատ­վու­թյուն­նե­րը (գոր­ծու­նե­ու­թյան կա­նոն­ ներն ու տե­սակ­նե­րը)­ yy ար­տա­ցո­լում են կր­թու­թյու­նը, փոր­ձը և ո­րա­կա­վո­րու­մը yy ­պետք է մատ­չե­լի լի­նեն աշ­խա­տա­կից­նե­րին և կա­նո­նա­վոր թար­մաց­ վեն: ­Պաշ­տո­նի նկա­րագ­րե­րը պետք է հիմն­վեն ի­րա­զե­կու­թյուն­նե­րի վրա, և դրան­ցում պետք է ար­տա­ցոլ­վեն ու­նա­կու­թյուն­նե­րը: Յու­րա­քան­չ յուր պաշ­տոնի նկա­րա­գիր կա­րող է տարբերվել՝ կախված լա­բո­րա­տո­րի­այի չա­փե­րից, աշ­խա­ տան­քի ծա­վա­լից և բար­դու­թյու­նից։ Օ­րի­նակ՝ փոքր լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րում աշ­ խա­տա­կից­ներն ու­նե­նում են ա­վե­լի շատ պար­տա­կա­նու­թյուն­ներ, ա­վե­լի շատ խն­դիր­ներ, քան մեծ լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րում: Հս­տակ պաշ­տո­նի նկա­րա­գրե­րը ոչ մի­այն ցու­ցում­ներ են աշ­խա­տան­քի, այլ նաև ան­ձնա­կազ­մի ի­րա­զե­կու­թյան ֆոր­մալ գնա­հատ­ման հա­մար:­ Ի­րա­զե­կու­թյուն։ Հա­մա­ձայն ISO 10015:1999-ի՝ ի­րա­զե­կու­թյու­նը սահ­ման­ վում է որ­պես գի­տե­լիք­նե­րի, ու­նա­կու­թյուն­նե­րի կի­րա­ռում աշ­խա­տան­քային

20 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում

Գծապատկեր 4. Անձնակազմի գիտելիքների կառավարում

ո­րո­շա­կի խն­դիր­ներն ի­րա­կա­նաց­նե­լիս: Լա­բո­րա­տոր ար­դյունք­նե­րի ճշգրտու­ թյու­նը կախ­ված է նրա­նից, թե աշ­խա­տա­կից­նե­րը որ­քա­նով են ի­րա­զեկ­ված հե­տա­զո­տու­թյան ամբո­ղ ջ ըն­թաց­քի գոր­ծըն­թաց­նե­րի ի­րա­կա­նաց­ման հա­ մար: Ի­րա­զե­կու­թյան գնա­հա­տու­մը սահ­ման­վում է որ­պես ան­ձնա­կազ­մի ի­րա­ զե­կու­թյան փաս­տաթղ­թա­վոր­ման հա­մա­կարգ: Ի­րա­զե­կու­թյան գնա­հատ­ման նպա­տակը աշ­խա­տա­կից­նե­րի աշ­խա­տան­քային խն­դիր­նե­րի բա­ցա­հայ­տումն ու ո­ւղ­ղումն է մինչև հի­վան­դի բու­ժումը սկ­սե­լը: Ե­թե դի­տար­կենք պաշ­տո­նի նկա­րագ­րի, ի­րա­զե­կու­թյան և ու­սուց­ման միջև ե­ղած կա­պը, ա­պա ի­րա­զե­կու­ թյան ա­ռա­ջին գնա­հա­տու­մը կա­րող է հայտ­նա­բե­րել կոնկ­րետ ու­սուց­ման կա­ րիք­նե­րը կոնկ­րետ աշ­խա­տակ­ցի հա­մար: Ի­րա­զե­կու­թյան գնա­հա­տու­մը պետք է ի­րա­կա­նաց­վի կա­նո­նա­վոր ձևով աշ­խա­տակ­ցի աշ­խա­տե­լու ամբո­ղ ջ ըն­թաց­ քում: Ա­ռա­ջին և հա­ջորդ գնա­հա­տում­նե­րը կա­րող են հայտ­նա­բե­րել աշ­խա­ տան­քում ե­ղած խն­դիր­նե­րը և կան­խել դրանց ա­ռա­ջա­ցու­մը: Դրան կա­րե­լի է հաս­նել կոնկ­րետ խն­դիր­նե­րի վե­րա­բե­րյալ աշ­խա­տա­կից­նե­րին ու­սու­ցա­նե­լով:­ Ի­րա­զե­կու­թյան գնա­հա­տու­մը կա­րե­լի է ի­րա­կա­նաց­նել հետ­ևյալ մե­թոդ­նե­րով. yy Ուղ­ղա­կի դի­տար­կում, ո­րը թույլ է տա­լիս հայտ­նա­բե­րել և կան­խել աշ­ խա­տան­քում ե­ղած տար­բեր խն­դիր­նե­րը. -  Աշ­խա­տան­քի տեխ­նի­կայի ո­ւղ­ղա­կի դի­տար­կու­մը հնա­րա­վո­րու­թյուն է տա­լիս բա­ցա­հայ­տել, թե որ­քա­նով է աշ­խա­տա­կի­ցը ճշգր­տո­րեն հե­ տևում ԳՍԸ-ին: -  Դի­տար­կող ան­ձի կող­մից ստու­գա­թեր­թի­կի կի­րա­ռու­մը հնա­րա­ վո­րու­թյուն է տա­լիս խու­սա­փել սուբյեկ­տիվ գնա­հա­տա­կա­նից:

Անձնակազմ | 21

Ստու­գա­թեր­թի­կը կի­րա­ռում են կոնկ­րետ կե­տե­րի, գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րի կամ հատ­կա­նիշ­նե­րի գնա­հատ­ման ժա­մա­նակ: ­Դի­տար­կու­մը ա­մե­նաեր­կա­րատև գնա­հատ­ման ե­ղա­նա­կն է, սա­կայն այն կա­րե­լի է կի­րա­ռել գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րի գնա­հատ­ման հա­մար, ո­րոնք կա­րող են ազ­դել հի­վանդ­նե­րի բուժ­ման վրա, օ­րի­նակ՝ yy գ­րան­ցում­նե­րի ստու­գում՝ աշ­խա­տակ­ցի կող­մից լրաց­ված գրան­ցա­ մատ­յան­նե­րի և ար­ձա­նագ­րու­թյուն­նե­րի վե­րա­նա­յում­ yy աշ­խա­տակ­ցի ի­րա­կա­նացրած՝ ո­րա­կի ստու­գիչ­նե­րի գրան­ցում­նե­րի վեր­լու­ծու­թյուն և վե­րա­նա­յում yy կրկ­նա­կի հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի կամ ստու­գում­նե­րի ար­դյունք­նե­րի հա­ մե­մա­տու­թյուն­ yy ի­րա­վի­ճա­կային խն­դիր­նե­րի կի­րա­ռում. աշ­խա­տակ­ցին խնդ­րում են գրա­վոր կամ բա­նա­վոր տար­բե­րա­կով տալ ա­ռա­ջարկ­վող տեխ­նի­կա­ կան ի­րա­վի­ճա­կային խնդ­րի լու­ծու­մը:

Հնարավոր է՝ կարիք լինի հարմարեցնել անձնակազﬕ իրազեկթյան գնահատման ﬔթոդները՝ կախված կոնկրետ պայմաններից և պահանջներից: ­ ա­բո­րա­տո­րի­ան ո­րա­կի կա­ռա­վար­ման հա­մա­կար­գի շր­ջա­նակ­նե­րում աշ­ Լ խա­տա­կից­նե­րի ի­րա­զե­կու­թյան գնա­հատ­ման գոր­ծըն­թա­ցը փաս­տաթղ­թա­ գ­րում է՝ այն ներ­կա­յաց­նե­լով հա­մա­պա­տաս­խա­նա­բար քա­ղա­քա­կա­նու­թյան, գոր­ծըն­թաց­նե­րի և ըն­թա­ցա­կար­գե­րի ձևով, օ­րի­նակ՝ լա­բո­րա­տո­րի­ան սահ­մա­ նում է ան­ձնա­կազ­մի ի­րա­զե­կու­թյան գնա­հատ­ման հետ­ևյալ քա­ղա­քա­կա­նու­ թյու­նը. «Յու­րա­քան­չ յուր աշ­խա­տա­կից կա­նո­նա­վոր կեր­պով կանց­նի ի­րա­զե­ կու­թյան գնա­հա­տում այն խն­դիր­նե­րի հետ կապ­ված, ո­րոնք նշ­ված են նրա պաշ­տո­նի նկա­րագ­րում»: Գոր­ծըն­թաց­նե­րը նկա­րագ­րում են, թե. Ով պետք է ի­րա­կա­նաց­նի գնա­հա­տու­մը: Գնա­հատ­ման պա­տաս­խա­նա­ տվու­թյու­նը պետք է դր­վի այն ան­ձանց վրա, ով­քեր ու­նեն նման փորձ: Պա­ տաս­խա­նա­տու ան­ձը պետք է փաս­տաթղ­թա­վո­րի և վեր­լու­ծի գնա­հատ­ման ար­դյունք­նե­րը: Ինչ պետք է գնա­հատ­վի: Ի­նչ աշ­խա­տան­քային խն­դիր­ներ և նա­խա­հե­տա­ զո­տա­կան, հե­տա­զո­տա­կան և հետ­հե­տա­զո­տա­կան գոր­ծըն­թաց­ներ պետք է գնա­հատ­վեն, օ­րի­նակ՝ հի­վան­դի նույ­նա­կա­նա­ցու­մը, նմու­շա­ռու­մը, նմուշ­ների հա­մա­պա­տաս­խա­նու­թյան գնա­հա­տու­մը, սար­քա­վո­րում­նե­րի կի­րա­ռու­մը, ո­րա­կի հս­կո­ղու­թյան ըն­թա­ցա­կար­գե­րի կի­րա­ռու­մը, ար­դյունք­նե­րի մեկ­նա­բա­ նու­թյու­նը և այլն:­

22 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում Երբ պետք է ի­րա­կա­նաց­վի ի­րա­զե­կու­թյան գնա­հա­տում (տա­րին մեկ թե եր­կու ան­գամ): Կար­ևոր է սահ­մա­նել յու­րա­քան­չ յուր աշ­խա­տակ­ցի ի­րա­զե­կու­ թյան գնահատման կա­նո­նա­վոր գրա­ֆիկ: Ե­րբ լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում ներդր­վում են նոր տեխ­նո­լո­գի­ա­ներ կամ սար­քա­վո­րում­ներ, ան­հրա­ժեշտ է պլա­նա­վո­րել յու­րա­քան­չ յուր աշ­խա­տակ­ցի ու­սուց­ման ժա­մա­նա­կա­հատ­վա­ծը, ա­պա կազ­մա­ կեր­պել ի­րա­զե­կու­թյան գնա­հա­տում: Ի­րա­զե­կու­թյան գնա­հատ­մանն ա­ռնչ­վող ըն­թա­ցա­կար­գե­րը սահ­մա­նում են հետ­ևյա­լը. yy Գ­նա­հա­տումն ի­րա­կա­նաց­վում է այն ժա­մա­նակ, ե­րբ աշ­խա­տա­կի­ցը կա­տա­րում է իր աշ­խա­տան­քը սո­վո­րա­կան նմուշ­նե­րով։ yy Գ­նա­հա­տու­մը կա­տար­վում է կոնկ­րետ, նա­խա­պես նկա­րագր­ված մե­ թո­դով, ար­դյունք­ներն ար­ձա­նագր­վում են մա­տյա­նում։ yy Գ­նա­հատ­ման ար­դյունք­նե­րը հայտն­վում են աշ­խա­տակ­ցին։­ yy Աշ­խա­տակ­ցին խնդ­րում են հաս­տա­տել գնա­հա­տու­մը, հա­մա­պա­տաս­ խան գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րի ծրա­գի­րը և կրկ­նա­կի գնա­հա­տու­մը։ yy Մ­շակ­վում է ո­ւղ­ղիչ գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րի ծրա­գիր, որում նշ­վում են ան­ հրա­ժեշտ ու­սուց­ման ման­րա­մաս­նե­րը: Ծրա­գի­րը ներ­կա­յաց­վում է գրա­ վոր և բա­ցատր­վում աշ­խա­տակ­ցին: Ծրագ­րում պետք է նկա­րագր­ված լի­նեն կոնկ­րետ քայ­լեր, ո­րոնք պետք է կի­րա­ռել խն­դի­րը լու­ծե­լու կամ ո­ւղ­ղե­լու հա­մար: Ծրագ­րում պետք է նկա­րագր­ված լի­նեն նաև պա­ հանջ­վող ռե­սուրս­ները, օ­րի­նակ՝ աշ­խա­տակ­ցին ան­հրա­ժեշտ է ԳՍԸ-ի նոր տար­բե­րակ: Ե­թե ու­սու­ցու­մից հե­տո մի քա­նի աշ­խա­տա­կից, այ­նո­ւա­մե­նայ­նիվ, թույլ են տա­լիս նույն սխա­լը, ա­պա պետք է գտ­նել ար­մա­տա­կան պատ­ճա­ռը, օ­րի­նակ՝ սար­քա­վո­րման անսարքությունը կամ ոչ հս­տակ կամ թե­րի մշակ­ված ԳՍԸ-ն:

Իրազեկթյան գնահատﬓ ինքնանպատակ գործընթաց չէ, և դրան պետք է հաջորդեն գիտելիքների տրամադրմանը, նակթյնների և կարողթյնների բարելավմանն ղղված քայլեր: Ու­սու­ցու­մը պա­հանջ­նե­րին հա­մա­պա­տաս­խան գի­տե­լիք­նե­րի, ու­նա­կու­ թյուն­նե­րի և վար­քագ­ծային կա­նոն­նե­րի փոխանցման գոր­ծըն­թացն է: Այս հա­ մա­տեքս­տում ու­սու­ցու­մը կապ­ված է պաշ­տո­նի նկա­րագ­րե­րի ու ի­րա­զե­կու­թյան գնա­հատ­մա­ն հետ և ո­ւղղ­ված է լրաց­նե­լու աշ­խա­տակ­ցի կող­մից կոնկ­րետ խնդիր­նե­րի ի­րա­կա­նաց­ման ժա­մա­նակ հայտ­նա­բեր­ված բա­ցե­րը: Ու­սու­ցու­մից հե­տո ի­րա­կա­նաց­վում է կրկ­նա­կի գնա­հա­տում:

Անձնակազմ | 23

Կրկ­նա­կի ու­սու­ցում պա­հանջ­վում է այն դեպ­քում, ե­րբ ի­րա­զե­կու­թյան գնա­հա­տու­մը բա­ցա­հայ­տել է հմ­տու­թյուն­նե­րի և գի­տե­լիք­նե­րի բա­րե­լավ­ման ան­հրա­ժեշ­տու­թյուն: ­Խա­չաձև ու­սու­ցու­մը աշ­խա­տա­կից­նե­րին հնա­րա­վո­րու­թյուն է տա­լիս գիտե­լիք­ներ ստա­նալ ի­րենց մաս­նա­գի­տա­կան շր­ջա­նակ­նե­րից դուրս: Նման մո­տե­ցու­մը թույլ կտա տե­ղա­փո­խել, վե­րա­դա­սա­վո­րել աշ­խա­տա­կից­նե­րին, ե­րբ ա­ռա­ջա­նա դրա ան­հրա­ժեշ­տու­թյու­նը, օ­րի­նակ՝ կրի­տի­կա­կան ի­րա­վի­ճակ­ նե­րում, ե­րբ աշ­խա­տա­կի­ցը հի­վանդ է կամ ար­ձա­կուր­դում է: ­Շա­րու­նա­կա­կան կր­թու­թյու­նը կամ ո­րա­կա­վոր­ման բարձ­րա­ցումը կրթա­կան ծրա­գիր է, ո­րը հնարավորություն է տա­լիս աշ­խա­տա­կից­նե­րի կրթու­­թյու­նը կամ ու­նա­կու­թյուն­նե­րը հասց­նել ո­րո­շա­կի մա­կար­դա­կի: Ժա­մա­ նա­կա­կից մա­կար­դա­կի ա­պա­հո­վու­մը ջան­քեր է պա­հան­ջում թե՛ աշ­խա­տակ­ ցից, թե՛ ղե­կա­վա­րու­թյու­նից: Ու­սու­ցու­մը և շա­րու­նա­կա­կան կր­թու­թյու­նը պլա­նա­վո­րե­լիս պետք է հաշ­վի առ­նել ու­սուց­ման կա­րիք­նե­րը, կազ­մել ու­սուց­ման ծրա­գիր, նա­խա­տե­սել բա­ վա­րար ռե­սուրս­ներ, տրա­մադ­րել ու­սու­ցում և կա­տա­րել ու­սուց­ման ար­դյունք­ նե­րի գնա­հա­տում: Կր­թա­կան գոր­ծու­նե­ու­թյու­նը կա­րե­լի է կազ­մա­կեր­պել նվա­զա­գույն ծախ­ սե­րով, ե­թե, օ­րի­նակ, կազ­մա­կերպ­վի ի­րա­վի­ճա­կային խն­դիր­նե­րի քն­նարկ­ման խումբ, ու­սուց­ման նպա­տա­կով կի­րառ­վեն տե­սաե­րիզ­ներ և կրիչ­ներ, խն­դիրը վեր­լու­ծե­լուց հե­տո տե­ղե­կատ­վու­թյու­նը և հետ­ևու­թյուն­նե­րը տրա­մադր­վեն գոր­ծըն­կեր­նե­րին, կի­րառ­վեն ի­նք­նակրթ­ման ին­տե­րակ­տիվ ծրագ­րեր՝ նե­րա­ ռյալ ան­վճար է­լեկտ­րո­նային և տպագր­ված նյու­թեր: Կր­թա­կան ծրագ­րե­րը մշա­կե­լիս պետք է հաշ­վի առ­նել առ­կա տե­ղա­կան ռե­սուրս­նե­րը, օ­րի­նակ՝ ո­րա­կի ա­պա­հով­ման խոր­հուրդ­նե­րը, ո­լոր­տում եղած գոր­ծըն­կեր­նե­րի փոր­ձը, վա­րա­կի հս­կո­ղու­թյան ո­լոր­տի մաս­նա­գետ­նե­րին, հա­մա­ճա­րա­կա­բան­նե­րին: Նշ­ված խմ­բե­րից յու­րա­քան­չ յու­րի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­ նե­րն ու­նեն ո­րո­շա­կի գի­տե­լիք­ներ, ո­րոն­ցով կա­րող են կիս­վել լա­բո­րա­տո­րի­ այի աշ­խա­տա­կից­նե­րի հետ: Նրանց կա­րե­լի է հրա­վի­րել դա­սա­խո­սու­թյուն­ներ կար­դա­լու: Ու­սուց­ման ծրագ­րե­րը կա­րե­լի է ի­րա­կա­նաց­նել ար­տա­քին փոր­ձա­ գետ­նե­րի հետ: Այդ փոր­ձա­գետ­նե­րը կա­րող են կապ­ված լի­նել ի­րա­զե­կու­թյան ստուգ­ման ծրագ­րե­րի, ար­տադ­րող­նե­րի, գի­տա­կան հան­րու­թյան, Ա­ՀԿ-ի, ոչ պե­տա­կան կազ­մա­կեր­պու­թյուն­նե­րի հետ:­ Ո­րա­կի կա­ռա­վար­ման հա­մա­կար­գի շր­ջա­նակ­նե­րում ու­սու­ցու­մից, ո­րա­կա­ վոր­ման բարձ­րա­ցու­մից բա­ցի՝ շատ կար­ևոր է նաև ան­ձնա­կազ­մի ա­տես­տավո­րու­մը: Ա­տես­տա­վո­րումն ա­վե­լի լայն հաս­կա­ցու­թյուն է, քան ի­րա­զե­կու­թյան գնա­հա­տու­մը, և նե­րա­ռում է աշ­խա­տակ­ցի տեխ­նի­կա­կան ի­րա­զեկ­վա­ծու­թյու­նը, գոր­ծու­նե­ու­թյան ար­դյու­նա­վե­տու­թյու­նը, կա­նոն­նե­րի պահ­պա­նումը, անվտան­ գու­թյան կա­նոն­նե­րին հետ­ևե­լը, մարդ­կանց հետ փոխ­հա­րա­բե­րու­թյուն­ներ

24 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում ստեղ­ծե­լը, հա­ճա­խորդ­նե­րի սպա­սար­կու­մը, ճշ­տա­պա­հու­թյու­նը, մաս­նա­գի­ տա­կան վար­քա­գի­ծը և այլն: Ա­տես­տա­վո­րու­մը հո­գե­բա­նա­կան ո­րո­շա­կի ազդե­ ցու­թյուն ու­նի և կա­րող է բե­րել աշ­խա­տակ­ցի տրա­մադ­րու­թյան և ի­նք­նագ­նա­ հա­տա­կա­նի ան­կման կամ բարձ­րաց­ման, մո­տի­վաց­ման, և շատ կար­ևոր է, որ այն ա­նա­չառ ի­րա­կա­նաց­վի ամբո­ղ ջ ան­ձնա­կազ­մի հան­դեպ: Մար­դիկ տար­բեր ձևով են ար­ձա­գան­քում քն­նա­դա­տու­թյանը, այդ պատ­ճա­ռով նրանց հետ զրու­ ցե­լիս ան­հրա­ժեշտ է ցու­ցա­բե­րել ան­հա­տա­կան մո­տե­ցում, շեշ­տել դրա­կան կող­մե­րը և բա­րե­լավ­ման ա­ռա­ջար­կու­թյուն­ներ ներ­կա­յաց­նել: Յու­րա­քան­չ յուր խն­դիր քն­նար­կել աշ­խա­տակ­ցի հետ այն հայտ­նա­բե­րե­լուց հե­տո, ո­րի շնոր­հիվ սխա­լը կա­րող է ո­ւղղ­վել մինչև ա­տես­տա­վո­րու­մը: Պար­բե­րա­կան ա­տես­տա­վո­ րու­մը չպետք է պա­րու­նա­կի հար­ցեր, ո­րոնք մինչ այդ չեն քն­նարկ­վել: ­Բո­լոր ե­րկր­նե­րում լուրջ խն­դիր է աշ­խա­տա­կից­նե­րի միգ­րա­ցի­ան և հո­սու­ նու­թյու­նը: Բա­ցի տն­տե­սա­կան գոր­ծոն­նե­րից՝ կա­րող են նշա­նա­կու­թյուն ու­նե­ նալ վատ աշ­խա­տան­քային մթ­նո­լոր­տը, ղե­կա­վա­րու­թյան կող­մից կի­րառ­վող սխալ մե­թոդ­նե­րը:­ Աշ­խա­տան­քի ի­րա­կա­նաց­ման վրա կա­րող են ազ­դել նաև ան­ձնա­կան խն­դիր­նե­րը՝ ե­րե­խայի կամ ծնո­ղի հի­վան­դու­թյան, ֆի­նան­սա­կան խն­դիր­նե­ րի և այլ­նի պատ­ճա­ռով առ­կա ցր­վա­ծու­թյու­նը, աշ­խա­տան­քային գեր­ծան­րա­ բեռնվա­ծու­թյու­նը, ին­չը հան­գեց­նում է շտա­պո­ղա­կա­նու­թյան կամ լար­վա­ծու­ թյան և կա­րող է պա­տա­հա­կան սխալ­նե­րի պատ­ճառ դառ­նալ, ան­բա­վա­րար նախ­նա­կան հրա­հան­գա­վո­րու­մը կամ ու­սու­ցու­մը, փո­փո­խու­թյուն­նե­րին դի­մա­ դ­րե­լը, քա­նի որ ո­րոշ մար­դիկ չեն սի­րում նո­րա­մու­ծու­թյուն­ներ՝ «­Մենք միշտ այս­պես ե­նք ա­րել, ին­չո՞ւ փո­խել»: Ի­նչ­պես նաև. yy Ա­նո­րակ նմու­շի հե­տա­զո­տու­մը, ե­րբ աշ­խա­տա­կից­նե­րը տե­ղ յակ չեն, որ նմու­շն ու­ղարկ­վել է ոչ ճիշտ պա­հա­ծո­յաց­նող նյու­թով կամ պահ­պան­վել է սխալ։ yy Գ­ՍԸ-ի բա­ցա­կա­յու­թյու­նը կամ հնա­ցած լի­նե­լը, օ­րի­նակ՝ հնա­րա­վոր է, որ թեստ-հա­մա­կարգն ու­ղեկց­վել է նոր հրա­հան­գով, և այդ փո­փո­խու­ թյուն­նե­րը պետք է ար­տա­ցոլ­վե­ին ԳՍԸ-ո­ւմ, կամ աշ­խա­տակ­ցին տրա­ մադր­վել է վատ գր­ված ԳՍԸ, որ­տեղ փու­լե­րը սխալ են շա­րադր­ված կամ կան սխալ­ներ։ yy Ան­հաս­կա­նա­լի պաշ­տո­նի նկա­րագ­րե­րը, ե­րբ հս­տակ սահ­ման­ված չեն պա­տաս­խա­նատ­վու­թյուն­նե­րը:­ Աշ­խա­տա­կից­նե­րին պա­հե­լու, հո­սու­նու­թյու­նը կան­խե­լու հա­մար շատ կա­ րևոր է ղե­կա­վար­ման լավ ծրագ­րի առ­կա­յու­թյունը, ի­նչ­պես նաև հա­մա­գոր­ ծակ­ցու­թյու­նը ո­րա­կի մե­նե­ջե­րի և կադ­րային բաժ­նի պա­տաս­խա­նա­տուի միջև: Կար­ևոր է կադ­րային հաշ­վառ­ման գրան­ցում ­նե­րի ճիշտ վա­րու­մը, աշ­խա­տա­կից­նե­րի ան­ձնա­կան փա­թեթ­նե­րի կա­ռա­վա­րու­մը, ո­րոնք պետք է պա­րու­նա­կեն աշ­խա­տան­քի ե­ր­կա­րատև պայ­մա­նա­գի­րը, աշ­խա­տան­քի

Անձնակազմ | 25

ըն­դուն­ման դի­մու­մի և կեն­սագ­րա­կան տվյալ­նե­րի բնօ­րի­նակ­նե­րը, աշ­խա­ տան­քային պայ­մա­նագ­րի ժամ­կե­տի եր­կա­րաց­ման պայ­ման­նե­րը, պաշ­տոնի նկա­րագ­րերը, ի­րա­զե­կու­թյան ա­ռա­ջին և հեր­թա­կան գնա­հա­տում ­նե­րը, շա­ րու­նա­կա­կան կր­թու­թյան ծրագ­րի մաս­նակ­ցու­թյան հա­վաս­տագ­րե­րը, ա­տես­ տա­վոր­ման ար­դյունք­նե­րը, կի­րառ­ված կադ­րային կար­գա­պա­հա­կան մի­ ջո­ցա­ռում­նե­րը, ար­ձա­կուր­դի մա­սին դի­մում­նե­րը, հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի ցանկը, որ տվյալ աշ­խա­տա­կի­ցը ի­րա­վա­սու է ի­րա­կա­նաց­նել, տե­ղե­կատ­վու­ թյուն ա­ռող ­ջու­թյան մա­սին՝ նե­րա­ռյալ ար­տադ­րա­կան տրավ­մա­նե­րի և մաս­ նա­գի­տա­կան վնա­սա­կար գոր­ծոն­նե­րի, պատ­վաս­տում­նե­րի, մաշ­կային թես­ տե­րի մա­սին, ի­նչ­պես նաև կոն­տակ­տային տե­ղե­կատ­վու­թյուն ար­տա­կարգ դեպ­քե­րի հա­մար:

26 |

ՍԱՐՔԱՎՈՐՈՒՄՆԵՐ

3. ՍԱՐ­ՔԱ­ՎՈ­ՐՈՒՄ­ՆԵ­ՐԻ ԿԱ­ՌԱ­ՎԱ­ՐՈՒՄ

Սար­քա­վո­րում­նե­րի կա­ռա­վա­րու­մը կա­ռա­վար­ման հա­մա­կար­գի հիմ­նա­ կան բա­ղադ­րիչ­նե­րից մե­կն է: Սար­քա­վո­րում­նե­րի ճիշտ կազ­մակերպ­ված կա­ ռա­վա­րու­մը նպաս­տում է լա­բո­րա­տո­րի­այի ար­դյու­նա­վե­տու­թյան բարձ­րաց­ մա­նը, նվա­զեց­նում է հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի ար­դյունք­նե­րի ցր­վա­ծու­թյու­նը և բարձ­րաց­նում աշ­խա­տա­կից­նե­րի վս­տա­հու­թյունը ար­դյունք­նե­րի ճշգր­տու­թյան վե­րա­բե­րյալ, նվա­զեց­նում է վե­րա­նո­րոգ­ման ան­հրա­ժեշ­տու­թյան հա­ճա­խա­ կա­նու­թյու­նը և ծախ­սե­րը, ի­նչ­պես նաև սար­քա­վո­րում­նե­րի աշ­խա­տան­քի խա­ փան­ման հետ­ևան­քով ա­ռա­ջա­ցած պա­րա­պուր­դի տևո­ղու­թյու­նը, մե­ծաց­նում է սար­քա­վո­րում­նե­րի պի­տա­նե­լի­ու­թյան տևո­ղու­թյու­նը, աշ­խա­տա­կից­նե­րի աշ­ խա­տան­քային պայ­ման­նե­րը դառ­նում են ա­վե­լի ան­վտանգ, և ամեն­ա­կար­ևորն այն է, որ ա­պա­հով­վում է հա­ճա­խորդ­նե­րի բա­վա­րար­վա­ծու­թյու­նը: ­Սար­քա­վո­րում­նե­րի կա­ռա­վար­ման հիմ­քում պետք է լի­նի ման­րա­մասն պլա­նա­վո­րու­մը, ո­րի ար­դյու­նա­վե­տու­թյունն ա­պա­հո­վե­լու հա­մար կար­ևոր է հաշ­վի առ­նել սար­քա­վո­րում­նե­րի ը­նտ­րու­թյու­նը և ձեռքբե­րու­մը, տե­ղադ­րու­մը, տրա­մա­չա­փար­կու­մը և աշ­խա­տան­քի գնա­հա­տու­մը, ըն­թա­ցիկ սպա­սար­կումը, ան­սար­քու­թյուն­նե­րի հայտ­նա­բե­րումն ու վե­րա­ցու­մը, վե­րա­նո­րո­գու­մը, խո­տա­ նումն ու ո­չն­չա­ցու­մը: ­Լա­բո­րա­տո­րի­այի տնօ­րե­նը պար­տա­վոր է հս­կո­ղու­թյուն սահ­մա­նել լա­ բո­րա­տո­րի­ա­յում սար­քա­վո­րում­նե­րի կա­ռա­վար­ման հա­մա­կար­գի բո­լոր բա­ ղադ­րիչ­նե­րի վրա և ա­պա­հո­վել, որ սար­քա­վո­րում­նե­րի հետ աշ­խա­տող բո­լոր աշ­խա­տա­կից­նե­րը լի­նեն ու­սու­ցան­ված և հաս­կա­նան՝ ի­նչ­պես շա­հա­գոր­ծել ու սպա­սար­կել հա­մա­պա­տաս­խան սար­քա­վո­րու­մը: Սար­քա­վո­րում­նե­րի աշ­ խա­տան­քը ճիշտ կազ­մա­կեր­պե­լու և վե­րահս­կե­լու հա­մար կար­ևոր է նշա­նա­ կել պա­տաս­խա­նա­տու­ներ: Շատ լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րում կան մար­դիկ, ո­րոնք ունեն սար­քա­վո­րում­նե­րի շա­հա­գործ­ման և սպա­սարկ­ման լավ հմ­տու­թյուն­ ներ: Ցան­կա­լի է, որ սար­քա­վոր­ման կա­ռա­վար­ման պա­տաս­խա­նատ­վու­թյու­ նը դր­վի այդ­պի­սի աշ­խա­տակ­ցի վրա: Սար­քա­վո­րում­նե­րի կա­ռա­վար­ման շրջա­նակ­նե­րում է նաև սար­քա­վո­րում­նե­րի շա­հա­գործ­ման և սպա­սարկ­ման վե­րա­բե­րյալ ան­ձնա­կազ­մի ու­սուց­ման ա­պա­հո­վու­մը և կա­ռա­վար­ման գոր­ ծ­ըն­թաց­նե­րի մշ­տա­դի­տար­կու­մը: Ա­նհ­րա­ժեշտ է կա­նո­նա­վոր կերպով վե­ րահսկել սար­քա­վո­րում­նե­րին ա­ռնչ­վող գրա­ռում­նե­րը, ան­հրա­ժեշ­տու­թյան դեպ­քում թար­մաց­նել սպա­սարկ­ման ըն­թա­ցա­կար­գե­րը, ա­պա­հո­վել ըն­թա­ ցա­կար­գե­րի պահ­պա­նու­մը:

Սարքավորումներ | 27

­ ար­քա­վո­րում­նե­րի ը­նտ­րու­թյու­նը սար­քա­վո­րում­նե­րի կա­ռա­վար­ման Ս կար­ևո­րա­գույն մասն է: Լա­բո­րա­տոր սար­քա­վոր­ման ը­նտ­րու­թյան ժա­մա­նակ ան­հրա­ժեշտ է հաշ­վի առ­նել մի շարք չա­փա­նիշ­ներ. yy ­սար­քա­վոր­ման շա­հա­գործ­ման նպա­տա­կը. սար­քա­վո­րու­մը պետք է բա­վա­րա­րի այն ծա­ռա­յու­թյուն­նե­րին, ո­րոնք մա­տու­ցում է լա­բո­րա­տո­ րի­ան yy սար­քա­վոր­ման աշ­խա­տան­քային բնու­թագ­րե­րը. սար­քա­վոր­ման ճշգրտու­թյունն ու վե­րար­տադ­րե­լի­ու­թյու­նը արդյոք բա­վա­րա՞ր են թես­ տա­վոր­ման հա­մար yy ­սար­քա­վոր­ման պա­հանջ­նե­րը՝ նե­րա­ռյալ ֆի­զի­կա­կան տա­րած­քին ներ­ կա­յաց­վող­նե­րը yy լա­բո­րա­տո­րի­այի բյու­ջեն yy ­ռե­ա­գենտ­նե­րի հա­սա­նե­լի­ու­թյու­նը yy կ­տրա­մադր­վե՞ն ա­րդյոք ռե­ա­գենտ­ներն ան­վճար ո­րոշ ժա­մա­նակ, ե­թե այո, ա­պա ի­նչ­քան ժա­մա­նա­կով yy ­սար­քա­վոր­ման շա­հա­գործ­ման դյու­րի­նու­թյու­նը yy ­հաս­կա­նա­լի, մատ­չե­լի գր­ված հրա­հանգ­նե­րի առ­կա­յու­թյու­նը­ yy երկ­րում տվյալ սար­քա­վոր­ման մա­տա­կա­րա­րի առ­կա­յու­թյու­նը և սպա­ սարկ­ման ծա­ռա­յու­թյուն­նե­րի տրա­մադ­րու­մը yy ­սար­քա­վոր­ման ե­րաշ­խի­քային սպա­սարկ­ման առ­կա­յու­թյու­նը­ yy անվ­տան­գու­թյան ա­պա­հով­ման պա­հանջ­նե­րը:­ Ե­թե ո­րո­շու­մը կա­յաց­վում է լա­բո­րա­տո­րի­այից դուրս, օ­րի­նակ՝ կենտ­րո­նաց­ ված գնում­ներ ի­րա­կա­նաց­նող մարմ­նի կող­մից, սար­քի ը­նտ­րու­թյան հա­մար ան­հրա­ժեշտ տե­ղե­կատ­վու­թյու­նը պետք է տրա­մադ­րել այդ մարմ­նին: Ե­թե կա սար­քա­վո­րում­նե­րի ձեռքբեր­ման ը­նդ­հա­նուր ծրա­գիր, ա­պա լա­բո­րա­տո­րի­ան պետք է մաս­նակ­ցի ո­րոշ­ման կա­յաց­ման գոր­ծըն­թա­ցին: Ե­թե կա օգ­տա­գործ­ ված սար­քա­վո­րում­նե­րի նվի­րատ­վու­թյան ծրա­գիր, ա­պա լա­բո­րա­տո­րի­այի ղե­ կա­վա­րու­թյու­նը պետք է մաս­նակ­ցի ը­նտ­րու­թյա­նը: Ե­թե դա ան­հնար է, ա­պա պետք է մշա­կել ոչ պի­տա­նի սար­քա­վոր­ման մերժ­ման հնա­րա­վո­րու­թյուն: ­Սար­քա­վոր­ման ձեռքբե­րու­մը նե­րա­ռում է ո­րոշ­ման կա­յա­ցումն այն մա­ սին, թե ո­րն է ա­վե­լի լավ՝ գնե՞լ, թե՞ վար­ձա­կա­լել սար­քա­վո­րու­մը: Ո­րո­շու­մը կա­յաց­նե­լիս պետք է հաշ­վի առ­նել վե­րա­նո­րոգ­ման ար­ժե­քը: Սար­քա­վոր­ման նախ­նա­կան ար­ժե­քը կա­րող է լի­նել խե­լա­միտ, սա­կայն վե­րա­նո­րոգ­ման ար­ ժե­քը հնա­րա­վոր է բարձր լի­նի: Ա­նհ­րա­ժեշտ է հաշ­վի առ­նել նաև այն, որ ե­թե լա­բո­րա­տո­րի­ան ձեռք է բե­րում մե­կից ա­վե­լի սար­քեր, ա­պա հնա­րա­վոր է պայ­մա­նա­վոր­վել զեղ­չե­րի մա­սին: Ար­տադ­րո­ղը պետք է տրա­մադ­րի շա­հա­ գործ­ման և սպա­սարկ­ման հա­մար ան­հրա­ժեշտ ամբո­ղ ջ տե­ղե­կատ­վու­թյու­ նը: Գնե­լուց ա­ռաջ պետք է ճշ­տել, թե տրա­մադր­վո՞ւմ են ա­րդյոք է­լեկտ­րա­ կան սխե­ման, ան­հրա­ժեշտ հա­մա­կարգ­չային ծրագ­րե­րը, ան­հրա­ժեշտ մա­սե­րի

28 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում ցան­կը, շա­հա­գոր­ծո­ղի ձեռ­նար­կը, նե­րա­ռե՞լ է ա­րդյոք ար­տադ­րո­ղը գնի մեջ տե­ղադրման, ու­սուց­ման և ճա­նա­պար­հոր­դա­կան ծախ­սե­րը, ե­րաշ­խի­քային սպա­սարկ­ման մեջ մտ­նո՞ւմ է պատ­շաճ աշ­խա­տան­քի փոր­ձարկ­ման ժա­մա­նա­ կա­հատ­վա­ծը, պայ­մա­նա­գի­րը կա­րո՞ղ է նե­րա­ռել սպա­սար­կու­մը, և ե­թե այո, ա­պա ի՞նչ պար­բե­րա­կա­նու­թյամբ: Սար­քա­վո­րում­նե­րի տե­ղադ­րու­մը կազ­մա­կեր­պե­լիս ան­հրա­ժեշտ է հա­ վաս­տի­ա­նալ, որ բո­լոր ֆի­զի­կա­կան պա­հանջ­նե­րը բա­վա­րար­ված են: Շատ կար­ևոր է նաև, թե լա­բո­րա­տո­րի­ան կա­րո՞ղ է ա­րդյոք ա­պա­հո­վել տեխ­նի­կա­ կան այն­պի­սի պա­հանջ­նե­րը, ի­նչ­պի­սիք են ջրա­մա­տա­կա­րա­րու­մը, ջրա­հե­ ռա­ցու­մը, է­լեկտ­րա­կա­նու­թյու­նը, բա­վա­րար տա­րած­քը, օ­դա­փո­խու­թյու­նը և այլն: Հնա­րա­վո՞ր է ա­րդյոք սար­քը տե­ղա­փո­խել լա­բո­րա­տո­րի­ա: Բա­վա­րա՞ր են ա­րդյոք դռ­նե­րի, վե­րե­լա­կի չափ­սե­րը և այլն՝ սար­քա­վո­րու­մը լա­բո­րա­տոր սենյա­կ­ներ մտց­նե­լու կամ հա­նե­լու հա­մար: Ա­նհ­րա­ժեշտ է հաշ­վի առ­նել նաև այն, որ. yy ­մա­տա­կա­րա­րի կող­մից սար­քա­վոր­ման տե­ղադր­ման ըն­թա­ցա­կար­գը պետք է ու­նե­նա գրա­վոր հաս­տա­տում մինչ տե­ղադր­ման գոր­ծըն­թա­ցը սկ­սե­լը yy ­պետք է մշակ­վի սար­քա­վոր­ման տեխ­նի­կա­կան բնու­թագ­րե­րի ստուգ­ ման ստու­գա­թերթ, ստու­գու­մը պետք է ի­րա­կա­նաց­նել տե­ղադ­րու­մից ան­մի­ջա­պես հե­տո:­ Ե­թե դա հնա­րա­վոր է, ա­պա ցան­կա­լի է տե­ղադ­րու­մը կազ­մա­կեր­պել ար­ տադ­րո­ղի մի­ջո­ցով, ին­չը կն­պաս­տի ե­րաշ­խի­քային սպա­սարկ­ման ո­րա­կի բարձ­րաց­մա­նը, ի­նչ­պես նաև կա­պա­հո­վի պատ­շաճ և ա­րագ տե­ղադ­րու­մը: Ե­թե սար­քը տե­ղադր­վել է լա­բո­րա­տո­րի­այի կող­մից, ա­պա ան­հրա­ժեշտ է ստու­գել, որ բո­լոր մա­սե­րը լի­նեն փա­թե­թի մեջ, պատ­ճե­նել բո­լոր հա­մա­կարգ­ չային ծրագ­րե­րը: Չի կա­րե­լի օգ­տա­գոր­ծել սար­քա­վո­րու­մը, ե­թե այն ամ­բող­ ջա­պես տե­ղադր­ված չէ, աշ­խա­տան­քը դեռ չի վա­լի­դաց­վել, ի­սկ աշ­խա­տա­կից­ նե­րը ու­սու­ցան­ված չեն: ­Տե­ղադ­րե­լուց հե­տո սար­քա­վոր­ման սպա­սար­կու­մը կազ­մա­կեր­պե­լիս ան­ հրա­ժեշտ է ու­շադ­րու­թյուն դարձ­նել հետ­ևյալ ման­րա­մաս­նե­րի վրա. yy պա­տաս­խա­նատ­վու­թյուն սահ­մա­նել շա­հա­գործ­ման և սպա­սարկ­ման հա­մար yy մ­շա­կել գրա­ռում­նե­րի հա­մա­կարգ՝ նե­րա­ռյալ ծախ­սա­նյու­թերն ու պա­ հես­տա­մա­սե­րը yy ­ներդ­նել սար­քա­վոր­ման տրա­մա­չա­փարկ­ման, աշ­խա­տան­քի հա­մադրման և պատ­շաճ շա­հա­գործ­ման գրա­վոր պլան yy սահ­մա­նել սպա­սարկ­ման ժա­մա­նա­կա­ցույց՝ օ­րա­կան, շա­բա­թա­կան և ամ­սա­կան խն­դիր­նե­րը նշե­լով yy ­կազ­մա­կեր­պել դա­սըն­թաց­ներ բո­լոր շա­հա­գոր­ծող­նե­րի հա­մար:

Սարքավորումներ | 29

Սար­քա­վո­րում­նե­րի տա­րա­մա­չա­փարկ­ման մի­ջո­ցով սահ­ման­վում է կապը չա­փիչ սար­քա­վոր­ման ցու­ցա­նիշ­նե­րի և հե­տա­զոտ­ման են­թա­կա նմուշի մե­ծու­թյան միջև: Սար­քա­վոր­ման շա­հա­գոր­ծու­մը սկ­սե­լիս և ա­ռաջ­նային տրա­ մա­չա­փար­կումն ի­րա­կա­նաց­նե­լիս ան­հրա­ժեշտ է հետ­ևել ար­տադ­րո­ղի հրա­ հանգ­նե­րին և սահ­մա­նել սար­քա­վոր­ման տրա­մա­չա­փարկ­ման հա­ճա­խա­կա­ նու­թյու­նը: Եր­բեմն ար­տադ­րո­ղը տրա­մադ­րում է կա­լիբ­րա­տոր­ներ, ո­րոնք կա­ րե­լի է օգ­տա­գոր­ծել ըն­թա­ցիկ տրա­մա­չա­փարկ­ման հա­մար: ­Սար­քա­վոր­ման կա­տա­րո­ղա­կա­նի գնա­հա­տում։ Մինչև պա­ցի­են­տի նմու­շը հե­տա­զո­տե­լը ան­հրա­ժեշտ է հա­վաս­տի­ա­նալ, որ սար­քա­վո­րումն աշ­ խա­տում է ճիշտ և ա­պա­հո­վում է ար­դյունք­նե­րի ճշգր­տու­թյունն ու ստույգ լի­ նե­լը: Ի հա­վե­լումն՝ լա­բո­րա­տոր հա­վա­քա­ծու­նե­րը կի­րա­ռե­լիս պետք է հա­ վաս­տի­ա­նալ, որ ա­պա­հով­ված է հա­վա­քա­ծո­ւի՝ հի­վան­դու­թյու­նը հայտ­նա­բե­ րե­լու (նե­րա­ռյալ զգա­յու­նու­թյու­նը, սպե­ցի­ֆի­կու­թյու­նը, դրա­կան և բա­ցա­սա­ կան կան­խա­տե­սե­լի ար­ժեք­նե­րը) և նոր­մալ ու հաշ­վե­տու սահ­ման­նե­րը ո­րո­ շե­լու կա­րո­ղու­թյու­նը: Ար­տադ­րո­ղի պա­հանջ­նե­րի հա­մադ­րում։ Ար­տադ­րող­նե­րը ներ­կա­յաց­նում են թես­տա­վոր­ման մե­թոդ­նե­րի և սար­քե­րի ար­դյու­նա­վե­տու­թյան գնա­հա­տում և նե­րա­ռում են շա­հա­գոր­ծո­ղի ձեռ­նար­կի կամ ար­տադ­րո­ղի հրա­հան­գի մեջ: Այ­նո­ւա­մե­նայ­նիվ, լա­բո­րա­տո­րի­ան պետք է վա­վե­րաց­նի ար­տադ­րո­ղի բնու­ թագ­րե­րը՝ ստա­նա­լով միև­նույն ար­դյունքն իր լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում և իր ան­ձնա­ կազ­մով: Կա­տա­րո­ղա­կա­նի վա­վե­րաց­ման հա­մար կա­րե­լի է հայտ­նի ար­դյունք­ նե­րով նմուշ­նե­րը թես­տա­վո­րել և հա­մե­մա­տել ա­կն­կալ­վող հա­վաս­տագր­ված ար­դյուն­քի հետ կամ, ե­թե սար­քա­վո­րումն ու­նի վե­րահսկ­վող ջեր­մաս­տի­ճան, ստուգ­վում է ջեր­մաս­տի­ճա­նի կա­յու­նու­թյու­նը: Նոր սար­քա­վոր­ման վա­վե­րա­ցում։ Ե­թե սար­քա­վո­րու­մը նոր է, ա­պա շատ կար­ևոր է վա­վե­րաց­ման գոր­ծըն­թա­ցը: Կա­րե­լի է նոր և հին սար­քա­վո­րում­նե­րը շա­հա­գոր­ծել զու­գա­հեռ՝ վս­տահ լի­նե­լու հա­մար, որ ստաց­վում են ա­կն­կալ­վող և հա­մա­պա­տաս­խան ար­դյունք­ներ: Ար­դյունք­նե­րը պետք է գրանց­վեն: Գոր­ծա­ռույթ­նե­րի ստու­գում։ Վս­տահ լի­նե­լու հա­մար, որ սար­քա­վո­րումն աշ­խա­տում է ար­տադ­րո­ղի բնու­թագ­րե­րին հա­մա­պա­տաս­խան՝ ան­հրա­ժեշտ է մշ­տա­դի­տար­կել սար­քի աշ­խա­տան­քը՝ գոր­ծա­ռույթ­նե­րը ո­րո­շա­կի ժա­մա­նա­կա­ հատ­վա­ծում պար­բե­րա­բար ստու­գե­լով: Գոր­ծա­ռույթ­նե­րի ստու­գում պետք է ի­րա­կա­նաց­նել նաև վե­րա­նո­րոգ­ման աշ­խա­տանք­նե­րից հե­տո: Օ­րի­նակ՝ ջեր­ մաս­տի­ճա­նի օ­րա­կան մշ­տա­դի­տար­կում կամ ա­լի­քի տրա­մա­չա­փարկ­ման ճշգր­տու­թյան ստու­գում:

30 |

ԳՆՈՒՄՆԵՐ ԵՎ ԳՈՒՅՔԱԳՐՈՒՄ

4. Գ­ՆՈՒՄ­ՆԵ­ՐԻ ԵՎ ԳՈՒՅ­ՔԻ ՀԱՇ­ՎԱՌ­ՄԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

Գ­նու­մը և գույ­քի հաշ­վա­ռու­մը ո­րա­կի կա­ռա­վար­ման հա­մա­կար­գի ծայ­րաս­ տի­ճան կար­ևոր և ան­հրա­ժեշտ բա­ղադ­րիչ­նե­րն են: Լա­բո­րա­տո­րի­այի աշ­խա­ տանքն ար­դյու­նա­վետ և տն­տե­սա­պես ձեռն­տու կազ­մա­կեր­պե­լու հա­մար ան­ հրա­ժեշտ է ռե­ա­գենտ­նե­րի, օգ­տա­գործ­վող ծախ­սա­նյու­թե­րի մշ­տա­կան առ­կա­ յու­թյուն և ծա­ռա­յու­թյուն­նե­րի ի­րա­կա­նաց­ման հնա­րա­վո­րու­թյուն: Հե­տա­զո­տու­ թյուն­նե­րի ըն­թաց­քի նույ­նիսկ կար­ճատև ը­նդ­հա­տու­մը բա­ցա­սա­բար է ազ­դում բուժ­ման, կան­խար­գե­լիչ մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի և հան­րային ա­ռող­ջա­պա­հա­կան ծրագ­րե­րի ի­րա­կա­նաց­ման վրա: Գույ­քի հաշ­վառ­ման բա­րե­խիղճ կա­տա­րու­մը կօգ­նի կան­խել չար­դա­րաց­ված ծախ­սե­րը, ո­րոնք կա­րող են լի­նել, ե­թե ռե­ա­ գենտ­նե­րը կամ ծախ­սա­նյու­թե­րը ճիշտ չեն պահ­վել կամ էլ մինչ օգ­տա­գոր­ծելն ար­դեն ե­ղել են ժամ­կե­տանց: Գնում­նե­րի և գույ­քի հաշ­վառ­ման ծրագ­րի ստեղ­ ծու­մը կա­պա­հո­վի, ո­ր. yy ­միշտ առ­կա լի­նեն ան­հրա­ժեշտ ծախ­սա­նյու­թերն ու ռե­ա­գենտ­նե­րը yy բարձ­րո­րակ ռե­ա­գենտ­ներ գն­վեն ըն­դու­նե­լի գնե­րով

Գծապատկեր 5. Ծախսանյութերի կառավարում

Գնումներ եվ գույքագրում | 31

Գծապատկեր 6. Գույքի հաշվառման ծրագրի առավելությունները

yy ծ ­ ախ­սա­նյու­թե­րը և ռե­ա­գենտ­նե­րը չխո­տան­վեն ոչ ճիշտ պահ­պան­ման հետևանքով և չպահ­վեն ու օգ­տա­գործ­վեն պի­տա­նե­լի­ու­թյան ժամ­կե­ տը լրա­նա­լուց հե­տո: ­Ռե­ա­գենտ­նե­րի և ծախ­սա­նյու­թե­րի ձեռքբեր­ման մե­թոդ­նե­րը տար­բեր լա­ բո­րա­տո­րի­ա­նե­րի հա­մար է­ա­կա­նո­րեն տար­բեր­վում են: Ո­րոշ լա­բո­րա­տո­րի­ա­ ներ գնում­ներն ի­րա­կա­նաց­նում են ի­նք­նու­րույն, բայց շատ ե­րկր­նե­րում գոր­ ծում է գնում­նե­րի ազ­գային հա­մա­կարգ՝ կենտ­րո­նա­կան պա­հեստ­նե­րով, ո­րոնք նյու­թե­րը բաշ­խում են ը­ստ լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րի: Շատ տա­րա­ծաշր­ջան­նե­րում ռե­ա­գենտ­նե­րի և ծախ­սա­նյու­թե­րի մա­տա­կա­րար­ման հար­ցում կար­ևոր դեր ունեն ա­ռա­քիչ­նե­րը: Ռե­ա­գենտ­նե­րի և ծախ­սա­նյու­թե­րի կա­ռա­վար­ման լա­բո­րա­տոր հա­մա­ կարգը մշա­կե­լիս պետք է հաշ­վի ա­ռն­վեն բո­լոր հնա­րա­վոր մե­թոդ­նե­րը: ­Գույ­քի հաշ­վառ­ման ծրագ­րի հա­մար բարդ խն­դիր է ռե­ա­գենտ­նե­րի և ծախ­ սա­նյու­թե­րի ստեղծ­ված պա­շա­րի հաշ­վեկշ­ռի և պի­տա­նե­լի­ու­թյան ժամ­կետ­նե­ րի պահ­պա­նու­մը: Ռե­ա­գենտ­նե­րի պի­տա­նե­լի­ու­թյան ժամ­կետ­նե­րը կա­րող են տա­տան­վել մի քա­նի շա­բա­թից մինչև մի քա­նի տա­րի: Կար­ևոր է մշ­տա­պես հետ­ևել պի­տա­նե­լի­ու­թյան ժամ­կետ­նե­րին, որ­պես­զի ա­պա­հով­վի ան­հրա­ժեշտ պի­տա­նի ռե­ա­գենտ­նե­րի ա­նընդ­հատ առ­կա­յու­թյուն: Չա­փից մեծ պա­շար­նե­րի ստեղ­ծու­մը թանկ կլի­նի և կհան­գեց­նի լրա­ցու­ցիչ ծախ­սե­րի: Ս­տաց­ված կամ նվի­րա­տու­նե­րից ըն­դուն­ված սար­քա­վո­րում­նե­րը և ծախս­ վող նյու­թե­րը պետք է հա­մա­պա­տաս­խա­նեն լա­բո­րա­տո­րի­այի գոր­ծա­ռույթ­ նե­րին և ո­ւղղ­վա­ծու­թյա­նը: Հնա­րա­վոր է՝ լա­բո­րա­տո­րի­այի ղե­կա­վա­րու­թյու­նը

32 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում

Պատասխանատվությունների բաշխում Աջակցություն հաշվառման համակարգին

Կարիքների որոշում

Գույքի հաշվառում Նյութերի ստացման և պահման համակարգ

Նվազագույն պահուստի սահմանում Ձևաթղթերի և մատյանների նվազում

Գծապատկեր 7. Գույքի հաշվառման կառավարում

եր­բեմն հրա­ժար­վի նվի­րատ­վու­թյու­նից, սա­կայն դա պետք է ա­նել նր­բան­կա­ տո­րեն, որ­պես­զի նվի­րա­տուն չվի­րա­վոր­վի, և լա­բո­րա­տո­րի­ան չզրկ­վի հե­տա­ գա ա­ռա­ջար­կու­թյուն­նե­րից: ­Գույ­քի հաշ­վա­ռու­մը և գնում­նե­րի կա­ռա­վա­րու­մը հա­ջող­ված է, ե­թե նա­խա­ տես­ված են կա­նոն­ներ և ըն­թա­ցա­կար­գեր բո­լոր կար­ևոր նյու­թե­րի և ծառա­յու­ թյուն­նե­րի վե­րա­բե­րյալ: Հա­տուկ ու­շադ­րու­թյուն են պա­հան­ջում հետ­ևյալ բա­ ղադ­րիչ­նե­րը. yy ար­տադ­րո­ղի և/­կամ մա­տա­կա­րա­րի ո­րա­կա­վո­րու­մը yy ա­ռաք­ման պայ­մա­նա­գի­րը yy ըն­դու­նում, զն­նում, ստու­գում, տե­սա­կա­վո­րում և նյու­թե­րի պահ­պա­նում. գն­ված նյու­թե­րը պետք է լի­նեն ստուգ­ված և փոր­ձարկ­ված հա­մա­պա­ տաս­խա­նու­թյան հաս­տատ­ման հա­մար, ի­նչ­պես նաև պետք է մշակ­ված լի­նեն լա­բո­րա­տո­րի­ա ա­ռաք­ված նյու­թե­րի պահ­պան­ման և վար­ման կա­նոն­նե­րը yy հս­կո­ղու­թյուն հա­ճա­խոր­դի և ծախս­ված նյու­թե­րի կա­պի նկատ­մամբ. հաշ­վառ­ման հա­մա­կար­գը պետք է թույլ տա վե­րահս­կել օգ­տա­գործ­ված նյու­թից մինչև յու­րա­քան­չ յուր հա­ճա­խոր­դը ան­ցած ճա­նա­պար­հը։ Դա նշա­նա­կում է, որ լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում պետք է հնա­րա­վոր լի­նի ո­րո­շել՝ ի­նչ­պի­սի նյու­թեր են օգ­տա­գործ­վել տվյալ օ­րը, տվյալ հե­տա­զո­տու­թյան

Գնումներ եվ գույքագրում | 33

ըն­թաց­քում, այդ դեպ­քում խն­դիր­նե­րի ա­ռա­ջաց­ման ժա­մա­նակ հնա­րա­ վոր կլի­նի պար­զել՝ ի­նչ­պի­սի ռե­ա­գենտ­ներ են օգ­տա­գործ­վել yy գ­նա­հա­տում և պա­հուս­տա­նյու­թե­րի հս­կո­ղու­թյուն պի­տա­նե­լի­ու­թյան ժամ­կետ­նե­րի նկատ­մամբ yy ծախ­սա­նյու­թե­րի փո­խան­ցում այլ լա­բո­րա­տո­րի­ա­ներ:

4.1. ԳՆՈՒՄ­ՆԵ­ՐԻ ԿԱ­ՌԱ­ՎԱ­ՐՈՒՄ

Մա­տա­կա­րար­նե­րի ը­նտ­րու­թյուն։ Շատ կար­ևոր է նյու­թե­րի և ծա­ռա­յու­ թյուն­նե­րի մա­տա­կա­րար­նե­րի հետ ա­մուր հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րի ստեղ­ծումն ու պահ­պա­նու­մը: Լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րը, ո­րոնք գնում­նե­րը կա­տա­րում են ան­ մի­ջա­կա­նո­րեն, պետք է շատ ման­րա­մասն ու­սում­նա­սի­րեն մա­տա­կա­րար­ների և ար­տադ­րող­նե­րի ո­րա­կա­վո­րու­մը, օ­րի­նակ՝ ճշ­տեն նրանց սպե­ցի­ֆի­կա­ցիան (տեխ­նի­կա­կան բնու­թա­գիր) և տե­ղա­փոխ­ման մե­թոդ­նե­րը: Ե­թե լա­բո­րա­տո­ րիա­նե­րը ռե­ա­գենտ­ներն ու ծախ­սա­նյու­թե­րը ստա­նում են կենտ­րո­նա­կան պա­հեստ­նե­րից, ո­րոնք գտն­վում են պե­տա­կան հս­կո­ղու­թյան տակ, ա­պա այդ խնդիր­նե­րի ի­րա­կա­նաց­ման հա­մար լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րը պետք է փոխ­հա­մա­ գոր­ծակ­ցեն պա­հեստ­նե­րի կա­ռա­վա­րիչ­նե­րի հետ: ­Լա­բո­րա­տո­րի­ան նա­խա­պես պետք է՝­ yy ո­րո­շի գն­ման են­թա­կա նյու­թե­րի չա­փա­նիշ­նե­րը yy գտ­նի լա­վա­գույն գնային ա­ռա­ջար­կը՝ հաշ­վի առ­նե­լով մա­տա­կա­րա­րի ո­րա­կա­վո­րումն ու վար­կա­նի­շը yy հա­մե­մա­տիր «­ֆիր­մային մակնշ­ման» և «ս­տան­դարտ» ապ­րան­քի գնման ա­ռա­վե­լու­թյուն­ներն ու թե­րու­թյուն­նե­րը: ­Շատ օգ­տա­կար է ո­րա­կի, ա­ռաք­ման հու­սա­լի­ու­թյան և գնի մա­սին տե­ղե­ կա­նալ նաև այլ լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րից: Կար­ևոր է նաև գնա­հա­տել մա­տա­կա­ րա­րին գնու­մից հե­տո: Հաշ­վի ա­ռեք, օ­րի­նակ, մա­տա­կա­րարն ա­ռա­քել է հատ­ կա­պես ա՞յն ապ­րան­քը, ո­րը պատ­վիր­ված էր, թե՞ կային ան­հա­մա­պա­տաս­խա­ նու­թյուն­ներ: Ան­պայ­ման ճշ­տեք, թե հա­մոզ­վե՞լ է ա­րդյոք գնում­նե­րի կենտ­րո­ նա­կան կազ­մա­կեր­պու­թյու­նը, որ ստաց­ված ապ­րան­քը հա­մա­պա­տաս­խա­նում է պատ­վի­րա­տո­ւի նշած տեխ­նի­կա­կան բնու­թագ­րին:

4.2. ԳՈՒՅ­ՔԻ ՀԱՇ­ՎԱՌ­ՄԱՆ ԾՐԱԳ­ՐԻ ՆԵՐԴ­ՐՈՒՄ/Ի­ՐԱ­ԿԱ­ՆԱ­ՑՈՒՄ

Գույ­քի հաշ­վառ­ման ծրագ­րի ներդր­ման դեպ­քում պետք է հաշ­վի առ­նել մի քա­նի գոր­ծոն­: Հա­մա­կար­գը պետք է հնա­րա­վո­րու­թյուն տա, որ լա­բո­րա­տո­ րի­ան կա­րո­ղա­նա ու­շա­դիր հետ­ևել բո­լոր ռե­ա­գենտ­նե­րի և ծախ­սա­նյու­թե­րի կար­գա­վի­ճա­կին, ի­մա­նա նյու­թե­րի առ­կա քա­նա­կը և ժա­մա­նա­կին ա­հա­զանգ ստա­նա նյու­թե­րի նոր պատ­վեր կա­տա­րե­լու վե­րա­բե­րյալ:

34 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում Գույ­քի հաշ­վառ­ման ծրագ­րի ներդր­ման դեպ­քում կար­ևոր են հետ­ևյալ քայ­ լե­րը. yy բաշ­խել պար­տա­կա­նու­թյուն­նե­րը yy վեր­լու­ծել լա­բո­րա­տո­րի­այի կա­րիք­նե­րը­ yy որո­շել նյու­թե­րի պա­հուս­տային նվա­զա­գույն ան­հրա­ժեշտ քա­նա­կը ո­րո­ շա­կի ժա­մա­նա­կա­հատ­վա­ծի հա­մար yy մ­շա­կել ան­հրա­ժեշտ ձևաթղ­թեր և մա­տյան­ներ yy ս­տեղ­ծել նյու­թե­րի ըն­դուն­ման, ստուգ­ման և պահ­պան­ման հա­մա­կարգ yy պա­հես­տային բո­լոր վայ­րե­րում պահ­պա­նել լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում օգ­տա­ գործ­վող բո­լոր նյու­թե­րի և ռե­ա­գենտ­նե­րի, գույ­քի հաշ­վառ­ման գրա­ ռում­նե­րը՝ է­լեկտ­րո­նային կամ թղ­թային տար­բե­րակ­նե­րով: ­Կա­րիք­նե­րի ո­րո­շում։ Լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում ան­հրա­ժեշտ է ու­նե­նալ ծախ­սա­ նյու­թե­րի և ռե­ա­գենտ­նե­րի, ի­նչ­պես նաև ո­րո­շա­կի հե­տա­զո­տու­թյուն­ներ կա­ տա­րե­լու հա­մար օգ­տա­գործ­վող թեստ-հա­մա­կար­գե­րի կա­րիք­նե­րի ո­րոշ­ման մե­թոդ: Լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րում պետք է կազ­մել կա­տար­վող հե­տա­զո­տու­թյուն­ նե­րի ցու­ցակ և ո­րո­շել բո­լոր ռե­ա­գենտ­նե­րի և ծախ­սա­նյու­թե­րի ան­հրա­ժեշտ քա­նա­կու­թյու­նը յու­րա­քան­չ յուր հե­տա­զո­տու­թյան հա­մար: Նպա­տա­կա­հար­մար է պատ­վեր­նե­րի միջև ե­ղած ժա­մա­նա­կա­հատ­վա­ծում ռե­ա­գենտ­նե­րի և նյու­թե­րի ծախ­սի հաշ­վար­կը կա­տա­րե­լու հա­մար օգ­տա­գոր­ծել ամբո­ղ ջ տե­ղե­կատ­վու­ թյու­նը: Կա­րիք­նե­րի ո­րոշ­ման հա­մար ան­հրա­ժեշտ են հետ­ևյալ տվյալ­նե­րը. yy յու­րա­քան­չ յուր օգ­տա­գործ­վող նյու­թի ամ­բող­ջա­կան նկա­րագ­րու­թյու­նը yy քա­նա­կու­թյու­նը փա­թե­թում հա­տով կամ մի­ա­վոր­նե­րով yy ամ­սա­կան մի­ջին ծախ­սը yy նյու­թի կար­ևո­րու­թյան աս­տի­ճա­նը լա­բո­րա­տո­րի­այի գոր­ծու­նե­ու­թյան հա­մար­ yy որ­քան ժա­մա­նակ է պա­հանջ­վում պատ­վիր­ված նյու­թե­րի ստաց­ման հա­մար yy նյու­թե­րի պահ­պան­ման տե­ղը և պայ­ման­նե­րը: Քա­նա­կի ո­րո­շում։ Ա­նհ­րա­ժեշտ քա­նա­կի ո­րո­շու­մը շատ կար­ևոր գոր­ծըն­ թաց է, ո­րը թույլ կտա հաշ­վար­կել, թե ո­րո­շա­կի ժա­մա­նա­կա­հատ­վա­ծում որ­ քան ծախ­սա­նյու­թեր, ռե­ա­գենտ­ներ են պա­հանջ­վում: Քա­նա­կի ո­րո­շու­մը գույ­ քագր­ման հա­ջող­ված ծրագ­րի ան­բա­ժա­նե­լի մա­սն է: Պա­հանջ­վող քա­նակ­նե­րի ճիշտ ո­րո­շու­մը հնարավորություն կտա ժա­մա­նա­կին ա­պա­հո­վել ան­հրա­ժեշտ​​ ­նյու­թե­ր, կան­խել դրանց ա­վե­լորդ քա­նակ­նե­րի առ­կա­յու­թյու­նը, ո­րի հետևան­քը կլի­նի ար­ժե­քա­վոր նյու­թե­րի պի­տա­նե­լի­ու­թյան ժամ­կետ­նե­րի լրա­նալը մինչև օգ­տա­գոր­ծե­լը և դրանց անհրաժեշտաբար խոտանումը: Պա­հանջ­վող քա­նակ­ նե­րի ո­րո­շման միջոցով տե­ղե­կու­թյուն­ներ կստացվեն՝ yy ­տա­րե­կան բյու­ջե­ի հաշ­վարկ­ման­ yy ավե­լի լավ պլա­նա­վոր­ման­

Գնումներ եվ գույքագրում | 35

yy ո­րո­շում­նե­րի կա­յաց­ման և գույ­քագր­ման հա­մա­կար­գե­րի աշ­խա­տան­քի վե­րահսկ­ման հա­մար:­ Երբ։ Քա­նա­կի ո­րո­շում ի­րա­կա­նաց­նում են լա­բո­րա­տո­րի­այի աշ­խա­տան­քի տա­րե­կան պլա­նա­վոր­ման ժա­մա­նակ, և այդ­պի­սի պլա­նա­վոր­ման ըն­թաց­քում հաշ­վի են առ­նում ռե­ա­գենտ­նե­րի ու նյու­թե­րի սո­վո­րա­բար ծախս­վող քա­նակ­ նե­րը: Եր­բեմն ան­հրա­ժեշտ է հաշ­վի առ­նել ոչ ստան­դարտ ի­րա­վի­ճակ­նե­րը, ո­րոնց ըն­թաց­քում կա­րող է աշ­խա­տան­քային ծա­վալ­նե­րը մե­ծաց­նե­լու ան­հրա­ ժեշ­տու­թյուն ա­ռա­ջա­նալ: Սա կա­րող է տե­ղի ու­նե­նալ նոր ա­ռող­ջա­պա­հա­կան ծրագ­րե­րի ներդր­ման, ի­նչ­պես նաև ըն­թա­ցող կամ ա­կն­կալ­վող հա­մա­ճա­րակ­ նե­րին նա­խա­պատ­րաստ­վե­լու ժա­մա­նակ:­ Ինչ­պես։ Կա քա­նա­կի ո­րոշ­ման ա­ռա­վել լայ­նո­րեն կի­րառ­վող եր­կու մե­թոդ՝ ել­նե­լով սպառ­ման ծա­վալ­նե­րից և հի­վան­դա­ցու­թյու­նից: Քա­նա­կի ո­րո­շում՝ ել­նե­լով սպառ­ման ծա­վա­լից։ Ա­վե­լի հա­ճախ լա­բո­րա­ տո­րի­ա­ներն օգ­տա­գոր­ծում են նյու­թե­րի սպառ­ման վրա հիմն­ված ան­հրա­ժեշտ քա­նա­կի ո­րոշ­ման ե­ղա­նա­կը՝ ղե­կա­վար­վե­լով ի­րենց նախ­կին փոր­ձով: Այս մե­ թո­դը ել­նում է փաս­տա­ցի սպա­ռու­մից, այդ պատ­ճա­ռով պետք է հաշ­վի առ­նել մի շարք գոր­ծոն­ներ, օ­րի­նակ՝ փաս­տա­ցի ծախ­սե­րը ո­րո­շե­լու հա­մար կար­ևոր է նաև գնա­հա­տել, թե որ­քան է կազ­մել կո­րուս­տը, և ի­նչ քա­նա­կով ժամ­կե­տանց կամ խո­տան­ված ռե­ա­գենտ­ներ ու ծախ­սա­նյու­թեր են դուրս գր­վել և ո­չն­չաց­վել: Պլա­նա­վոր­ման ըն­թաց­քում օգ­տա­կար կլի­նի հաշ­վի առ­նել տար­վա ըն­թաց­ քում ի­նչ-որ ռե­ա­գեն­տի կամ ծախ­սա­նյու­թի բա­ցա­կա­յու­թյունն ա­վե­լի քան 15 օր: Պատ­ճա­ռը կա­րող է լի­նել այն, որ նյու­թե­րը պատ­վիր­վել են ան­բա­վա­րար քա­նա­կու­թյամբ, կամ կո­րուստ­նե­րը ե­ղել են ա­վե­լի շատ, կամ պի­տա­նե­լի­ու­ թյան ժամ­կե­տը լրա­ցել է ա­վե­լի շուտ, քան են­թադր­վում էր: Քա­նա­կի ո­րո­շում՝ ել­նե­լով հի­վան­դա­ցու­թյու­նից։ Հի­վան­դա­ցու­թյան վրա հիմն­ված հաշ­վառ­ման մե­թո­դի կի­րառ­ման դեպ­քում լա­բո­րա­տո­րի­ան պետք է ո­րո­շի հի­վան­դու­թյան դեպ­քե­րի փաս­տա­ցի քա­նա­կը և ա­ռող­ջու­թյան հետ կապ­ված այն խն­դիր­նե­րը, ո­րոնց հա­մար պա­հանջ­վում են լա­բո­րա­տոր հե­տա­ զո­տու­թյուն­ներ: Այլ խոս­քով՝ լա­բո­րա­տո­րի­ան պետք է գնա­հա­տի տվյալ հի­ վան­դու­թյան սպաս­վե­լիք հա­ճա­խա­կա­նու­թյու­նը. որ­քան դեպք կլի­նի պո­պու­ լ­յա­ցի­ա­յում (1000, 10000 և այլ թվով բնակ­չի հաշ­վար­կով): Այ­նու­հետև, ել­նե­ լով լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում սպա­սարկ­վող մարդ­կանց թվից, կա­րե­լի է հաշ­վար­կել սպա­սարկ­վող բնակ­չու­թյան շրջանում դեպ­քե­րի ը­նդ­հա­նուր թի­վը: Քա­նա­կի հաշ­վար­կը կա­րե­լի է կա­տա­րել՝ օգ­տա­գոր­ծե­լով ախ­տո­րոշ­ման և բուժ­ման ստան­դարտ ցու­ցում­նե­րը՝ հաշ­վի առ­նե­լով, թե բժիշկ­նե­րը որ­քա­նով են ղե­կա­ վար­վում այդ ցու­ցում­նե­րով։ Դա կօգ­նի հաշ­վար­կել, թե հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի ի­նչ քա­նակ կի­րա­կա­նաց­վի: Քանակի որոշման հի­վան­դա­ցու­թյան վրա հիմն­ված ե­ղա­նակն ա­վելի ստույգ է, քան ծախ­ սի վրա հիմն­ ված ե­ ղա­ նա­ կը, սա­ կայն սա կախ­ ված է

36 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում

Առարկայական ապակիներ Իմերսիոն յուղ

Նմուշի տարաներ

| քառ. || քառ. ||| քառ. |V քառ. | քառ. || քառ. ||| քառ. |V քառ. Գրաֆիկ 1. Ծախսն ըստ սպառման

ել­քային տվյալ­նե­րի հա­վաս­տի­ու­թյու­նից և հա­մա­ճա­րա­կա­բան­նե­րի հետ սերտ աշ­խա­տան­քից: ­Գույ­քի հաշ­վառ­ման ձևաթղ­թե­րի և մա­տյան­նե­րի մշա­կում։ Գրան­ցում­ նե­րի վար­ման և պահ­պան­ման հա­մա­պա­տաս­խան հա­մա­կար­գի մշա­կու­մը կար­ևոր քայլ է գույ­քի հաշ­վառ­ման գոր­ծըն­թա­ցում: Պա­շար­նե­րի կա­ռա­վար­ ման կար­ևոր մի­ջոց­նե­րը նե­րա­ռում են ստան­դարտ ձևաթղ­թեր, քար­տա­դա­ րան­ներ, մա­տյան­ներ: Ան­կախ նրա­նից, թե ի­նչ­պի­սի հա­մա­կարգ է օգ­տա­գործ­վում, պետք է գրան­ ցել հետ­ևյալ տե­ղե­կատ­վու­թյու­նը. yy ­ռե­ա­գեն­տի կամ նյու­թե­րի հա­վա­քա­ծո­ւի ա­ռաք­ման ժա­մա­նա­կա­ցույ­ցը yy բո­լոր ռե­ա­գենտ­նե­րի, թեստ հա­մա­կար­գե­րի և ծախ­սա­նյու­թե­րի սե­րի­ա­ նե­րի հա­մար­նե­րը yy ­հա­մա­պա­տաս­խա­նել են թե ոչ ըն­դուն­ման չա­փա­նիշ­նե­րին yy տվյալ սե­րի­այի կամ ա­ռան­ձին նյու­թի օգ­տա­գործ­ման կամ խո­տան­ման ժա­մա­նա­կա­ցույ­ցը և մե­թո­դը: ­Մա­տյա­նը կամ պա­հուս­տա­նյու­թե­րի քար­տա­դա­րա­նը հնա­րա­վո­րու­թյուն կտան հս­կո­ղու­թյուն սահ­մա­նել բո­լոր առ­կա ռե­ա­գենտ­նե­րի և նյու­թե­րի նկատ­ մամբ: Բա­ցի վե­րը նշ­վա­ծից՝ օգ­տա­կար է ար­ձա­նագ­րել. yy ­նյու­թե­րը ստա­ցո­ղի ա­նու­նը կամ ստո­րագ­րու­թյու­նը yy ստաց­ման ժա­մա­նա­կա­ցույ­ցը yy պի­տա­նե­լի­ու­թյան ժամ­կե­տը yy ս­տաց­ված նյու­թե­րի քա­նա­կու­թյու­նը yy ն­վա­զա­գույն պա­հուս­տային քա­նա­կու­թյու­նը yy տվյալ պա­հին պա­հո­ցում առ­կա նյու­թի քա­նա­կու­թյու­նը:

Գնումներ եվ գույքագրում | 37

Գրիպ Դիարեա Տուբերկուլյոզ

Գրաֆիկ 2. Ծախսն ըստ հիվանդացության

­ ա­րե­լի է ա­վե­լաց­նել նաև հետ­ևյալ տե­ղե­կատ­վու­թյու­նը. Կ yy ­դա­րա­կի հա­մա­րը կամ ան­վա­նու­մը yy պահ­պան­ման վայ­րը (օ­րի­նակ` սառ­ցախ­ցիկ -20°C կամ սնն­դային մի­ջա­ վայ­րե­րի սե­նյակ):­ Առ­կա պա­հուս­տա­նյու­թե­րի գրան­ցա­մա­տյա­նը նպա­տա­կա­հար­մար է պա­ հել նյու­թե­րի պահ­ման վայ­րում:

4.3. ՆՅՈՒ­ԹԵ­ՐԻ ՍՏԱ­ՑՈՒՄ ԵՎ ՊԱՀ­ՊԱ­ՆՈՒՄ

­Նյու­թե­րի ստա­ցում և զն­նում։ Պետք է մշակ­վեն կա­նոն­ներ, որ­պես­զի աշ­խա­տող­ներն ի­մա­նան, թե ի­նչ պետք է ա­նել նյու­թե­րը ստա­նա­լիս: Ռե­ա­ գենտ­նե­րը կամ նյու­թե­րը լա­բո­րա­տո­րի­ա ա­ռա­քե­լիս պետք է զնն­վեն, որ­պես­ զի հա­մոզ­վեն, որ ստա­ցել են այն, ի­նչ պատ­վի­րել են, և նյու­թե­րը ա­ռաք­վել են լավ վի­ճա­կում: Բա­ցի դրանից, ապ­րանքն ըն­դու­նող աշ­խա­տա­կի­ցը պետք է ստո­րագ­րի ապ­րանք­նե­րը ստա­նա­լու փաս­տը հաս­տա­տե­լու հա­մար, յու­րա­ քան­չ յուր նյու­թի վրա նշի ստաց­ման ամ­սա­թի­վը, նշի պի­տա­նե­լի­ու­թյան ժամ­ կե­տը, նոր ստաց­վա­ծը տե­ղա­վո­րի ե­ղա­ծի ետ­ևում, կա­տա­րի գրա­ռում հաշ­ վառ­ման մա­տյա­նում: ­Պահ­պա­նում։ Ռե­ա­գենտ­նե­րի և ծախ­սա­նյու­թե­րի պահ­պա­նու­մը պա­շար­ նե­րի նկատ­մամբ հս­կո­ղու­թյան կար­ևո­րա­գույն մա­սն է: Ա­նհ­րա­ժեշտ է հետ­ևել հետ­ևյալ կա­նոն­նե­րին. yy ­պա­հես­տային սե­նյա­կում պահ­պա­նել մաք­րու­թյուն և կար­գու­կա­նոն, կող­պել սե­նյա­կը բա­նա­լի­ով՝ պա­հուս­տա­նյու­թե­րի պա­հ­պան­ման հա­մար

38 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում yy պա­հես­տային տարածքներում ա­պա­հո­վել լավ օ­դա­փո­խու­թյուն և պաշտ­պա­նու­թյուն ար­ևի ու­ղիղ ճա­ռա­գայթ­նե­րից yy ­պահ­պան­ման պայ­ման­նե­րը պետք է հա­մա­պա­տաս­խա­նեն, ար­տադ­րո­ ղի կող­մից նշ­ված ցու­ցում­նե­րին, ան­հրա­ժեշտ է հա­տուկ ու­շադ­րու­թյուն դարձ­նել ջեր­մաս­տի­ճա­նային ռե­ժի­մին, ան­վտան­գու­թյան պա­հանջ­նե­ րին և այլն yy օգ­տա­գոր­ծել ա­մուր, հար­մար դա­րակ­ներ և նյու­թե­րը կո­կիկ տե­ղա­բաշ­ խել դա­րակ­նե­րում այն­պես, որ հնա­րա­վոր չլի­նի պա­տա­հա­կա­նո­րեն տե­ղա­շար­ժել կամ վնա­սել, դա­րակ­նե­րը պետք է հու­սա­լի ամ­րաց­ված լի­նեն, որ­պես­զի չշրջ­վեն­ yy ա­պա­հո­վել նյու­թե­րի մատ­չե­լի­ու­թյու­նը. որ­պես­զի հնա­րա­վոր լի­նի հաս­ նել վեր­ևի դա­րակ­նե­րին, պետք է հար­ևա­նու­թյամբ գտն­վեն կա­յուն աս­ տի­ճան­ներ: Ծանր նյու­թե­րը պետք է պահ­վեն ներք­ևի դա­րակ­նե­րում, որ­պես­զի աշ­խա­տա­կից­նե­րը ա­վե­լորդ ծան­րու­թյուն չբարձ­րաց­նեն yy ­դա­սա­վո­րել նոր ա­ռաք­ված նյու­թե­րը լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում ե­ղած նյու­թե­ րի ետ­ևում: Ռե­ա­գենտ­նե­րը և նյու­թե­րը դա­սա­վո­րել այն­պես, որ կարճ պի­տա­նե­լի­ու­թյան ժամ­կետ ու­նե­ցող նյու­թերն օգ­տա­գործ­վեն ա­ռաջ­ նա­հերթ: ­Դա­րակ­նե­րի կազ­մա­կեր­պում։ Դա­րակ­նե­րի մակն­շու­մը կն­պաս­տի պա­ շար­նե­րի պահ­պան­մա­նը և կօգ­նի ար­դյու­նա­վետ հա­մա­կար­գել ու կազ­մա­կեր­ պել պահ­պան­ման վայ­րե­րը.

Գծապատկեր 8. Դարակների տեղադրությունը

Գնումներ եվ գույքագրում | 39

yy Հա­մա­րա­կա­լեք դա­րակ­նե­րի տար­բեր հատ­ված­նե­րը։ yy Մա­տյա­նում գրան­ցեք, թե ի­նչ­պես են օգ­տա­գործ­վում ա­ռան­ձին դա­ րակ­նե­րը տար­բեր նյու­թե­րի և ռե­ա­գենտ­նե­րի հա­մար։ yy Այս հա­մա­կար­գը կօգ­նի կան­խել նյու­թե­րի «ան­հե­տա­ցու­մը» և կխ­նայի նյու­թե­րի ո­րոն­ման վրա ծախս­վող ժա­մա­նա­կը: Ե­թե ​​­դուք օգ­տա­գոր­ ծում եք այս հա­մա­կար­գը, ա­պա նույ­նիսկ նրանք, ով­քեր ծա­նոթ չեն պա­հես­տային տա­րած­քին, կկա­րո­ղա­նան գտ­նել պա­հանջ­վող նյու­ թերը: Նույն նպա­տա­կով շատ օգ­տա­կար կլի­նի հա­մա­րա­կա­լել սառ­նա­ րա­նային սենյակ­նե­րը, սառ­նա­րան­նե­րը և սառ­ցախ­ցիկ­նե­րը: Օգ­տա­կար է ներդ­նել նյու­թե­րի մակնշ­ման հա­մա­կարգ, հս­տակ տե­սա­նե­լի տե­ղում նշել տա­րայի բաց­ման օ­րը և պի­տա­նե­լի­ու­թյան ժամ­կե­տը: Մշ­տա­կան վե­րահս­կում առ­կա նյու­թե­րի նկատ­մամբ։ Առ­կա նյու­թե­րի շա­ րու­նա­կա­կան վե­րահսկ­ման հա­մար ան­հրա­ժեշտ է մշա­կել և ներդ­նել հա­տուկ ըն­թա­ցա­կար­գեր: Որ­պես­զի վե­րահս­կու­մը ար­դյու­նա­վետ լի­նի, ան­հրա­ժեշտ է ն­շա­նա­կել մեկ կամ ա­վե­լի պա­տաս­խա­նա­տու ան­ձ, հա­մոզ­վել, որ լա­բո­րա­տո­ րիա­յում առ­կա բո­լոր սար­քա­վո­րում­նե­րը և ռե­ա­գենտ­ներն ը­նգրկ­ված են այդ աշ­խա­տանք­նե­րում, և ի­րա­կա­նաց­նել գույ­քի հաշ­վա­ռում բո­լոր պա­հես­տային տա­րածք­նե­րում: Հնա­րա­վո­րու­թյան դեպ­քում ցան­կա­լի է ի­րա­կա­նաց­նել ծախ­ սա­նյու­թե­րի և ռե­ա­գենտ­նե­րի շա­բա­թա­կան հաշ­վա­ռում՝ հա­մա­կար­գի ստուգ­ ման և գոր­ծըն­թա­ցի վե­րահսկ­ման նպա­տա­կով, ի­նչ­պես նաև հա­վաս­տի­ա­նալ, որ գույ­քի հաշ­վառ­մա­նը վե­րա­բե­րող գրա­ռում­ներն ի­րա­կա­նաց­վում և թար­ մաց­վում են:

Նշանակեք պատասխանատու

Թարմացրեք գրառումները

Առկայության վերահսկում

Պահուստային մատյանները պահեք պահման վայրում

Հաշվառեք յուրաքանչյուր շաբաթ

Գծապատկեր 9. Հաշվառման փաստաթղթերի վերահսկում

40 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում ­ ույ­քի հաշ­վառ­ման հա­մա­կարգ­չային հա­մա­կար­գի ա­ռա­վե­լու­թյունԳ ներն ու թե­րու­թյուն­նե­րը։ Շատ լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րում կա­րող է ներդր­վել գույ­քի հաշ­վառ­ման պարզ հա­մա­կարգ­չային հա­մա­կարգ: Հա­մա­կարգ­չի կի­ րա­ռումն ու­նի շատ ա­ռա­վե­լու­թյուն­ներ: Հա­մա­կար­գի­չը կօգ­նի հետ­ևել առ­կա ռեա­գենտ­նե­րի և նյու­թե­րի ստույգ քա­նա­կու­թյա­նը, քա­նի որ տվյալ­նե­րը կա­րող են թար­մաց­վել յու­րա­քան­չ յուր շա­բաթ, հնարավոր է հս­կել պի­տա­նե­լի­ու­թյան ժամ­կետ­նե­րը: Հա­մա­կար­գը կա­րող է հա­ղոր­դագ­րու­թյունն ու­ղար­կել այն մա­ սին, որ ո­րո­շա­կի սե­րի­այի ռե­ա­գենտ­նե­րի պի­տա­նե­լի­ու­թյան ժամ­կե­տը լրա­ նում է, դրա շնոր­հիվ պա­շար­նե­րի օգ­տա­գոր­ծու­մը կբա­րե­լավ­վի: Հա­մա­կարգ­չի մի­ջո­ցով կա­րե­լի է կա­տա­րել վի­ճա­կագ­րա­կան մշա­կում, ին­չը կն­պաս­տի պլա­ նա­վոր­մա­նը և գնում­նե­րին, ռե­ա­գենտ­նե­րը բաշ­խել օ­ժան­դակ լա­բո­րա­տո­րի­ա­ նե­րին և կա­տա­րել գույ­քի հաշ­վա­ռում: ­Հա­մա­կարգ­չային հա­մա­կար­գի օգ­տա­գոր­ծումն ու­նի նաև ո­րոշ թե­րու­թյուն­ ներ. տե­ղե­րում ան­հրա­ժեշտ են հա­մա­կար­գիչ­ներ, ին­չը պա­հան­ջում է նյու­թա­ կան ծախ­սեր, ի­նչ­պես նաև աշ­խա­տա­կից­նե­րը պետք է լի­նեն ու­սու­ցան­ված:

| 41

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԻ ՎԵՐԱՀՍԿՈՒՄ

5. ­ԳՈՐ­ԾԸՆ­ԹԱՑ­ՆԵ­ՐԻ ԿԱ­ՌԱ­ՎԱ­ՐՈՒՄ

5.1. Ն­ՄՈՒՇ­ՆԵ­ՐԻ ԿԱ­ՌԱ­ՎԱ­ՐՈՒ­ՄԸ ԳՈՐ­ԾԸՆ­ԹԱՑ­ՆԵ­ՐԻ

ՎԵՐԱՀՍԿ­ՄԱՆ ՇՐ­ՋԱ­ՆԱԿ­ՆԵ­ՐՈՒՄ

­ ա­բո­րա­տոր ո­րա­կի կա­ռա­վար­ման հա­ջորդ կար­ևո­րա­գույն բա­ղադ­րիչը Լ գոր­ծըն­թաց­նե­րի վե­րահս­կու­մ ն է: Այն նե­րա­ռում է նմուշ­նե­րի կա­ռա­վա­րու­ մը, հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի ո­րա­կի վե­րահս­կո­ղու­թյու­նը, մե­թոդ­նե­րի վա­վե­ րա­ցումն ու հա­մադ­րու­մը: Լա­բո­րա­տո­րի­այի աշ­խա­տան­քի ո­րա­կը չի կա­րող լի­նել բարձր, ե­թե ա­պա­հով­ված չէ հե­տա­զո­տու­թյան հա­մար օգ­տա­գործ­վող նմուշ­նե­րի ո­րա­կը: Լա­բո­րա­տո­րի­ան պետք է ակ­տիվ աշ­խա­տի, որ­պես­զի հե­ տա­զո­տու­թյուն­նե­րի հա­մար ստաց­ված նմուշ­նե­րը հա­մա­պա­տաս­խա­նեն ճիշտ ար­դյունք ստա­նա­լու հա­մար ան­հրա­ժեշտ բո­լոր չա­փա­նիշ­նե­րին, ին­չը շատ կար­ևոր է հետա­զո­տու­թյուն­նե­րի ճշգր­տու­թյան ու ար­ժա­նա­հա­վա­տու­թյան հա­մար և, հետ­ևա­բար, լա­բո­րա­տոր ախ­տո­րոշ­ման վս­տա­հե­լի­ու­թյան հա­մար: Լա­բո­րա­տոր ար­դյունքն ազ­դում է նաև բժշ­կի կող­մից ըն­դուն­ված ո­րոշ­ման վրա և կա­րող է զգա­լի ազ­դե­ցու­թյուն գոր­ծել հի­վան­դի բուժ­ման ու հի­վան­դու­ թյան ար­դյուն­քի վրա: Պատ­շաճ բու­ժում ա­պա­հո­վե­լու հա­մար ան­հրա­ժեշտ են ճշգրիտ լա­բո­րա­տոր ար­դյունք­ներ: Հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի սխալ ար­դյունք­նե­րը կա­րող են ազ­դել հի­վան­դա­նո­ցում հի­վան­դի գտն­վե­լու ժամ­կե­տի, ի­նչ­պես նաև հի­վան­դա­նո­ցային ու լա­բո­րա­տոր ծախ­սե­րի վրա: Սխալ­նե­րը կն­վա­զեց­նեն լա­ բո­րա­տո­րի­այի աշ­խա­տան­քի ար­դյու­նա­վե­տու­թյու­նը` հան­գեց­նե­լով կրկ­նա­կի հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի, հետ­ևա­բար նաև ան­ձնա­կազ­մի ժա­մա­նա­կի, ծախ­սա­ նյու­թե­րի ու ռե­ա­գենտ­նե­րի ա­վե­լորդ ծախ­սե­րի: Ն­մուշ­նե­րի կա­ռա­վար­ման ծրագ­րի բա­ղադ­րիչ­նե­րը։ Նմուշ­նե­րի կա­ռա­վար­ ման կա­նոն­նե­րը պետք է մշակ­վեն գրա­վոր և ար­տա­ցոլ­վեն լա­բո­րա­տոր տե­ղե­ կատ­վա­կան բրո­շ յու­րում: Պետք է մշակ­վեն ծրագ­րի հետ­ևյալ բա­ղադ­րիչ­նե­րը`­ yy ու­ղեգ­րե­րի կամ հայ­տե­րի հա­մար ան­հրա­ժեշտ տե­ղե­կու­թյուն yy հ­րա­տապ հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի հայ­տե­րի մշակ­ման կարգ yy ն­մու­շա­ռում, նմուշ­նե­րի մակն­շում, պահ­պան­ման ա­պա­հո­վում ու տե­ղա­ փո­խում­ yy անվ­տան­գու­թյուն (ար­տա­հո­սող կամ կոտր­ված տա­րա­ներ, հայ­տե­րի/ ու­ղեգ­րե­րի նմու­շով կոն­տա­մի­նաց­ված ձևաթղ­թեր, կեն­սա­բա­նա­կան այլ վտանգ­ներ) yy ն­մուշ­նե­րի գնա­հա­տում, մշա­կում և հետ­ևում

42 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում yy ն­մուշ­նե­րի պահ­պա­նում, պահ­ման ժամ­կետ­ներ ու նմուշ­նե­րի հե­ռաց­ման ե­ղա­նակ­ներ: ­Լա­բո­րա­տոր տե­ղե­կատ­վա­կան բրո­շ յուր։ Նմուշ­նե­րի ճիշտ օգ­տա­գոր­ ծումն ա­պա­հո­վե­լու և նմու­շա­ռումն ան­ցկաց­նող ան­ձանց ան­հրա­ժեշտ տե­ղե­ կատ­վու­թյամբ ա­պա­հո­վե­լու հա­մար լա­բո­րա­տո­րի­ան պետք է մշա­կի տե­ղե­ կատ­վա­կան բրո­շ յուր: Այդ բրո­շ յու­րը պետք է լի­նի նմու­շառ­ման բո­լոր կե­տե­ րում, նե­րա­ռյալ լա­բո­րա­տո­րի­այից դուրս գտն­վող կե­տե­րը: Լա­բո­րա­տո­րի­այի բո­լոր աշ­խա­տա­կից­նե­րը պետք է ծա­նոթ լի­նեն բրո­շ յու­րի բո­վան­դա­կու­թյանը: Այն պետք է պար­բե­րա­բար ստուգ­վի հա­մա­պա­տաս­խա­նե­լի­ու­թյան առումով, և լա­բո­րա­տոր «Ո­րա­կի ձեռ­նար­կում» պետք է նե­րառ­ված լի­նի նրա հղու­մը: Լա­բո­րա­տոր տե­ղե­կատ­վա­կան բրո­շ յու­րի մեջ պետք է նե­րառ­վեն հետ­ևյալ տե­ ղե­կու­թյուն­նե­րը. yy լա­բո­րա­տո­րի­այի հիմ­նա­կան ան­ձնա­կազ­մի ԱԱՀ-ներն ու հեռա­խո­ սահա­մար­նե­րը yy ­լա­բո­րա­տո­րի­այի ան­վա­նումն ու հաս­ցեն yy ­լա­բո­րա­տո­րի­այի աշ­խա­տան­քային ժա­մե­րը yy ­կա­տար­վող հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի ցան­կը yy ­ման­րա­մասն տե­ղե­կու­թյուն­ներ նմու­շառ­ման պա­հանջ­նե­րի վե­րա­բե­րյալ yy պա­հանջ­ներ նմուշ­նե­րի տե­ղա­փոխ­ման նկատ­մամբ, ե­թե այդ­պի­սիք կան yy ­հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի ի­րա­կա­նաց­ման հա­մար պա­հանջ­վող ժա­մա­նա­ կը (շր­ջա­նա­ռու­թյան տևո­ղու­թյու­նը) yy հրա­տապ հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի հայ­տե­րի դի­տարկ­ման նկա­րագ­րու­ թյուն. այդ բաժ­նում պետք է ներ­կա­յաց­վի այն հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի ցան­կը, ո­րոնք կա­րող են կա­տար­վել հրա­տապ կար­գով, նրանց կա­ տար­ման ա­կն­կալ­վող ժա­մա­նակն ու պատ­վի­րե­լու կար­գը: Լա­բո­րա­տո­րի­ան պետք է պար­բե­րա­բար ան­ցկաց­նի հան­րային ա­ռող­ ջա­պա­հու­թյան աշ­խա­տա­կից­նե­րի և նմու­շառ­ման հա­մար պա­տաս­խա­նա­տու լաբո­րա­տոր աշ­խա­տա­կից­նե­րի ու­սու­ցում: Ն­մու­շա­ռում և նմուշ­նե­րի պահ­պան­ման ա­պա­հո­վում։ Լա­բո­րա­տո­րի­ան պա­տաս­խա­նատ­վու­թյուն է կրում հա­մար­ժեք նմու­շառ­ման և նմուշ­նե­րի ո­րա­ կի հա­մար, չնա­յած որ փաս­տա­ցի նմու­շա­ռու­մը, որ­պես կա­նոն, ի­րա­կա­նաց­ վում է ոչ լա­բո­րա­տոր աշ­խա­տա­կից­նե­րի կող­մից: Ե­թե հի­վան­դը գտն­վում է հի­վան­դա­նո­ցում, հա­վա­նա­բար, հի­վան­դի մահ­ճա­կա­լի մոտ նմուշ է վերց­նում բուժ­քույ­րը: Պո­լիկ­լի­նի­կայի պայ­ման­նե­րում նմու­շա­ռու­մ ն ի­րա­կա­նաց­նում են բուժ­քույ­րը կամ բժիշ­կը: Լա­բո­րա­տո­րի­ան կօգ­նի ա­պա­հո­վել ո­րա­կ յալ նմուշ­ նե­րի ստա­ցում, ե­թե այն նմու­շառ­ման վայ­րե­րում ա­ռող­ջա­պա­հու­թյան աշ­խա­ տա­կից­նե­րին տե­ղե­կատ­վու­թյուն տրա­մադ­րի նմու­շառ­ման տեխ­նի­կայի վե­րա­ բե­րյալ, հա­մոզ­վի, որ առ­կա են հա­մա­պա­տաս­խան նմու­շառ­ման տա­րա­ներն

Գործընթացների վերահսկում | 43

ու ծախ­սա­նյու­թե­րը, եթե կի­րա­ռի մակնշ­ման լավ հա­մա­կարգ և ս­տու­գի բո­լոր նմուշ­նե­րը լա­բո­րա­տո­րի­ա մա­տա­կա­րա­րե­լու ժա­մա­նակ: ­Հե­տա­զո­տու­թյան հայ­տը։ Նմու­շառ­ման գոր­ծըն­թա­ցում ա­ռա­ջին քայ­լը նմու­շառ­ման հայ­տի ձևա­կեր­պումն է: Լա­բո­րա­տո­րի­ան պետք է մշա­կի հե­տա­ զո­տու­թյան հայ­տի ձև, ո­րում պա­րու­նակ­վե­լու են ճիշտ մշակ­ման ու հաշ­վե­ տվու­թյան հա­մար ան­հրա­ժեշտ բոլոր տե­ղե­կու­թյուն­նե­րը: Հե­տա­զոտ­ման հայ­ տի ձևը պետք է պա­րու­նա­կի հետ­ևյալ ան­հրա­ժեշտ տե­ղե­կու­թյուն­նե­րը` yy ­հի­վան­դի նույ­նա­կա­նա­ցու­մը­ yy անհ­րա­ժեշտ հե­տա­զո­տու­թյու­նը yy նմու­շառ­ման ժա­մը և ամ­սա­թի­վը yy ն­մու­շի աղ­բյու­րը՝ ան­հրա­ժեշ­տու­թյան դեպ­քում yy կ­լի­նի­կա­կան տե­ղե­կու­թյուն­ներ, ե­թե պա­հանջ­վում են yy ­հե­տա­զո­տու­թյան հայտն ու­ղար­կած աշ­խա­տակ­ցի կոն­տակ­տային տվյալ­նե­րը: ­Հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի դեպ­քում նմու­շի հետ պետք է կց­վի ու­ղե­գիր, ո­րը պա­րու­նա­կում է հի­վան­դի ա­նու­նը, նրա նույ­նա­կա­ նաց­ման ե­զա­կի հա­մա­րը, ժո­ղովր­դագ­րա­կան, ինչպես նաև հի­վան­դի ա­ռող­ ջա­կան վի­ճա­կի մա­սին տե­ղե­կու­թյուն­ներ: Այս լրա­ցու­ցիչ տե­ղե­կու­թյուն­նե­րը պա­հանջ­վում են վա­րա­կի աղ­բյու­րը հայտ­նա­բե­րե­լու և հնա­րա­վոր կոն­տակ­ տային ան­ձանց բա­ցա­հայ­տե­լու հա­մար: ­Պա­հանջ­ներ նմու­շառ­ման նկատ­մամբ։ Նմու­շառ­ման ու նմուշ­նե­րի պահ­ պան­ման ըն­թա­ցա­կար­գե­րը կա­րող են լի­նել տար­բեր` կախ­ված հե­տա­զո­ տու­թյու­նից ու նմու­շի տե­սա­կից: Լա­բո­րա­տո­րի­ան պետք է հս­տակ սահ­մա­նի նմու­շառ­ման ըն­թա­ցա­կար­գե­րը լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում ան­ցկաց­վող բո­լոր հե­տա­ զո­տու­թյուն­նե­րի հա­մար: Հրա­հանգ­նե­րի մշակ­ման ժա­մա­նակ ան­հրա­ժեշտ է հաշ­վի առ­նել հետ­ևյա­լը` yy ­Հի­վան­դի նա­խա­պատ­րաս­տում։ Ո­րոշ հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի հա­մար հի­վան­դը պետք է ո­րոշ ժա­մա­նա­կով զերծ մնա սն­վե­լուց: Այլ հե­տա­ զո­տու­թյուն­նե­րի հա­մար, ի­նչ­պի­սիք են ա­րյան մեջ գլյու­կո­զայի, դե­ղա­ մի­ջոց­նե­րի կամ հոր­մոն­նե­րի մա­կար­դա­կի սահ­մա­նու­մը, նմու­շա­ռումն ան­հրա­ժեշտ է ան­ցկաց­նել օր­վա սահ­ման­ված ժա­մին: yy ­Հի­վան­դի նույ­նա­կա­նա­ցում։ Նմու­շա­ռում կա­տա­րող աշ­խա­տա­կի­ցը պետք է ճիշտ նույ­նա­կա­նաց­նի հի­վան­դին: Դա կա­րե­լի է ա­նել՝ հարց­նե­ լով հի­վան­դին կամ նրան ու­ղեկ­ցող ըն­տա­նի­քի ան­դա­մին, նույ­նա­կա­ նաց­նող որ­ևէ մի­ջո­ցի օգ­նու­թյամբ: yy ­Պա­հանջ­վող նմու­շի տե­սա­կը։ Ա­րյան հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի հա­մար կա­րող է պա­հանջ­վել շի­ճուկ, պլազ­մա կամ ամ­բող­ջա­կան ա­րյուն: Այլ հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի հա­մար կպա­հանջ­վի մեզ կամ թուք: Ման­րէ­ա­ բա­նա­կան հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի հա­մար օգ­տա­գոր­ծում են նմուշ­նե­րի

44 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում տար­բեր տե­սակ­նե­րը, ո­ւս­տի պետք է նշել, թե կոնկ­րետ ի­նչ է պա­հանջ­ վում տվյալ հե­տա­զո­տու­թյան հա­մար: yy Ն­մու­շառ­ման տա­րայի տե­սա­կը։ Նմուշ­նե­րի հա­մար տա­րան շատ կարևոր է, քա­նի որ այն կսահ­մա­նի նմու­շի ծա­վալն ու ցան­կա­ցած ան­հրա­ժեշտ հա­վե­լում­նե­րը, ի­նչ­պի­սիք են հա­կա­կոա­գու­լ յանտ­ներն ու պա­հա­ծո­յաց­ նող նյու­թե­րը: Ե­թե նմու­շի ծա­վա­լը չի նշ­ված տա­րայի վրա, ի­նչ­պես, օ­րի­նակ, ա­րյան նմու­շառ­ման վա­կու­ումային ա­նոթ­նե­րի դեպ­քում, ան­ հրա­ժեշտ է հս­տակ նշել ծա­վա­լը: Ո­րոշ ման­րէ­ա­բա­նա­կան փոր­ձե­րի հա­մար պա­հանջ­վում են հա­տուկ տե­ղա­փոխ­ման մի­ջա­վայ­րեր միկ­ րոօր­գա­նիզմ­նե­րի պահ­պան­ման հա­մար: yy Ն­մուշ­նե­րի մակն­շում։ Նմու­շառ­ման հրա­հան­գում ան­հրա­ժեշտ է ման­ րա­մասն նկա­րագ­րել մակնշ­ման նկատ­մամբ ներ­կա­յաց­վող բո­լո­ր պա­հանջ­նե­րը: Մակն­շու­մը պետք է ար­վ ի նմու­շառ­ման ժա­մա­նակ: Յու­րա­քան­չ յուր նմու­շի մակն­շու­մը պետք է պա­րու­նա­կի հի­վան­դի ա­նունն ու ազ­գա­նու­նը, նույ­նա­կա­նաց­նող ե­զա­կի հա­մար, որը կա­րող է լի­նել հի­վան­դա­նո­ցում ստաց­ված կամ լա­բո­րա­տո­րի­այի կող­մից տր­ված հա­մարը, ան­հրա­ժեշտ հե­տա­զո­տու­թյու­նը, նմու­շառ­ման ամ­ սա­թիվն ու ժա­մը, նմու­շա­ռումն ան­ցկաց­նող աշ­խա­տակ­ցի ան­վան ու ազ­գան­վան ա­ռա­ջին տա­ռե­րը, ո­րոնք պետք է լի­նեն պարզ ու հստակ գր­ված: yy Ն­մուշ­նե­րի վար­ման հա­տուկ մի­ջոց­նե­րը։ Ո­րոշ նմուշ­նե­ր պա­հան­ջում են հա­տուկ մո­տե­ցում, օ­րի­նակ` ան­մի­ջա­կան սա­ռե­ցում, պաշտ­պա­նու­թյուն լույ­սից կամ ա­րագ ա­ռա­քում լա­բո­րա­տո­րի­ա: yy Անվ­տան­գու­թյան բո­լոր կար­ևոր մի­ջոց­նե­րը պետք է ար­տա­ցոլ­ված լի­ նեն հրա­հան­գում: Եր­բեմն նմուշ­նե­րը հա­վա­քում են ի­րենք` հի­վանդ­նե­րը, օ­րի­նակ՝ կղան­քի նմուշ­նե­րը պա­րա­զի­տար վա­րակ­նե­րի հայտ­նա­բեր­ման հա­մար: Կար­ևոր է, որ­ պես­զի լա­բո­րա­տո­րի­ան մշա­կի ար­ձա­նագ­րու­թյուն­ներ, ո­րոնք կօգ­նեն ա­պա­հո­ վել հի­վանդ­նե­րին նմու­շառ­ման հա­մար ճիշտ հա­վա­քա­ծու­նե­րով` նմու­շառ­ման, ան­վտան­գու­թյան մի­ջոց­նե­րի ու մակ­ն­շա­վոր­ման հրա­հանգ­նե­րի հետ: Հի­վանդ­ նե­րի հրա­հանգ­նե­րը պետք է գր­վեն այն տա­րա­ծաշր­ջա­նի լեզ­վով, ո­րը սպա­ սար­կում է լա­բո­րա­տո­րի­ան, կամ ներ­կա­յաց­ված լի­նեն պարզ ու հեշտ հաս­կա­ նա­լի նկար­նե­րի տես­քով: Ն­մու­շառ­ման սխալ­նե­րի հնա­րա­վոր հետ­ևանք­նե­րը։ Սխալ նմու­շա­ռու­մը կա­րող է հան­գեց­նել այն­պի­սի հետ­ևանք­նե­րի, ի­նչ­պի­սիք են հե­տա­զո­տու­թյան ար­դյունք­նե­րի տրա­մադր­ման ու­շա­ցու­մը, ա­վե­լորդ կրկ­նա­կի նմու­շա­ռում­ներ ու հե­տա­զո­տու­թյուն­ներ, պատ­վի­րա­տու­նե­րի բա­վա­րար­վա­ծու­թյան նվա­զու­մը, ծախ­սե­րի մե­ծա­ցու­մը, սխալ ախ­տո­րո­շումը կամ բու­ժումը, հի­վան­դի ա­ռող­ջու­ թյա­նը հասց­րած վնասը, մինչև ան­գամ մահ­ը:

Գործընթացների վերահսկում | 45

Ն­մու­շի ո­րա­կի ստու­գում։ Նմու­շը լա­բո­րա­տո­րի­ա մուտք գոր­ծե­լուց հե­տո մինչև հե­տա­զո­տու­թյու­նը սկ­սե­լը պա­հանջ­վում է կա­տա­րել մի շարք քայ­լեր. yy ­Հա­մոզ­վեք, որ նմու­շը ճիշտ է մակնշ­ված, կա բա­վա­րար քա­նա­կու­ թյամբ, լավ ո­րա­կի և ան­հրա­ժեշտ հե­տա­զո­տու­թյա­նը հա­մա­պա­տաս­ խա­նող նյութ։ yy Հե­տա­զոտ­ման հայ­տի ձևը պետք է լի­նի լրաց­ված և պա­րու­նա­կի բո­լոր ան­հրա­ժեշտ տե­ղե­կու­թյուն­նե­րը։ yy Գ­րան­ցեք նմուշ­նե­րի ըն­դուն­ման մա­տյա­նում։ yy Անհ­րա­ժեշ­տու­թյան դեպ­քում կի­րա­ռեք կաս­կա­ծե­լի ո­րա­կի նմուշ­նե­րի օգ­տա­գործ­ման ըն­թա­ցա­կար­գե­րը՝ նե­րա­ռյալ մեր­ժու­մը: Ն­մուշ­նե­րի մեր­ժու­մը։ Լա­բո­րա­տո­րի­ան պետք է մշա­կի նմուշ­նե­րի մերժ­ ման չա­փա­նիշ­ներն ու հս­տակ հետ­ևի դրանց: Եր­բեմն դժ­վար է լի­նում մեր­ ժել նմու­շի ըն­դու­նու­մը, սա­կայն հի­շեք, որ ա­նո­րակ նմու­շը ճիշտ ար­դյունք չի տա: Լա­բո­րա­տո­րի­ան պա­տաս­խա­նա­տու է մերժ­ման սե­փա­կան կա­նոն­նե­րի կի­րառ­ման հա­մար, դա թույլ կտա կան­խար­գե­լել բուժ­ման հա­մար ան­բա­ րենպաստ հետ­ևանք­նե­րը: ­Լա­բո­րա­տո­րի­այի ղե­կա­վար­նե­րը պետք է պար­բե­րա­բար ստու­գեն մերժ­ ված նմուշ­նե­րի քա­նակն ու մերժում­նե­րի պատ­ճառ­նե­րը, սո­վո­րեց­նեն ճիշտ նմու­շառում և ժա­մա­նա­կին վե­րա­նայեն նմուշ­նե­րի օգ­տա­գործ­ման փաս­տաթղ­ թա­վոր­ված ըն­թա­ցա­կար­գե­րը: Ս­տորև բեր­ված են այն պատ­ճառ­նե­րը, ո­րոնց դեպ­քում պետք է մեր­ժել նմուշ­նե­րի ըն­դու­նու­մը`­ yy Ա­ռանց մակնշ­ման նմուշ yy Վ­նաս­ված կամ ար­տա­հո­սող տա­րա կամ ա­նոթ­ yy Ան­բա­վա­րար տվյալ­ներ հի­վան­դի մա­սին yy Ն­մու­շի տա­րայի վրա և հե­տա­զոտ­ման հայ­տում հի­վան­դի անվան ան­ հա­մա­պա­տաս­խա­նու­թյու­ն yy ­Հե­մո­լիզ­ված ձև (կախ­ված հայց­վող հե­տա­զո­տու­թյու­նից) yy Ն­մու­շը վերց­վել է կե­րած վի­ճա­կում, այ­նինչ հե­տա­զո­տու­թյան հա­մար պա­հանջ­վում է սո­ված վի­ճա­կում վերց­ված նմու­շը yy Ն­մու­շա­ռու­մը կա­տար­վել է սխալ տա­րայի մեջ, օ­րի­նակ` ոչ ստե­րիլ, կամ սխալ պա­հա­ծո­յաց­նող նյու­թով yy Ն­մու­շի ան­բա­վա­րար քա­նակ` հա­մե­մա­տած տա­րա­յում պա­հա­ծո­յաց­նող նյու­թի քա­նա­կու­թյան հետ yy ­Պա­հանջ­վող հե­տա­զո­տու­թյան հա­մար նմու­շի ան­բա­վա­րար քա­նա­ կու­թյուն yy Ն­մու­շի տե­ղա­փոխ­ման ու­շա­ցում կամ սխալ վա­րում տե­ղա­փոխ­ման ժա­մա­նակ: Ն­մու­շա­ռու­մից հրա­ժար­վե­լու ժա­մա­նակ կար­ևոր է`­

46 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում

Գրանցամատյանմ գրեք նմշի ﬔրժման պատճառը և գործին վերաբերող բոլոր տեղեկթյնները: yy Ա­րագ տե­ղե­կաց­նել հայ­տա­տո­ւին կամ կազ­մա­կեր­պու­թյա­նը, որ նմու­շը պի­տա­նի չէ հե­տա­զո­տու­թյան հա­մար։ yy ­Պա­հան­ջել նոր նմուշ` նմու­շա­ռումն ի­րա­կա­նաց­նե­լով լա­բո­րա­տոր տե­ ղե­կատ­վա­կան բրո­շ յու­րում նկա­րագր­ված բո­լոր ըն­թա­ցա­կար­գե­րը պահ­պա­նե­լով։ yy ­Պահ­պա­նել մերժ­ված նմու­շը` մինչև դրա ո­չն­չաց­ման վե­րա­բե­րյալ վերջ­ նա­կան ո­րոշ­ման ըն­դու­նու­մը:­ Ո­րոշ դեպ­քե­րում պատ­վի­րա­տո­ւի հետ խորհր­դակ­ցե­լուց հե­տո, այ­նո­ւա­մե­ նայ­նիվ, կա­րող է պա­հանջ­վել կաս­կա­ծե­լի ո­րա­կի նմու­շի հե­տա­զո­տու­թյուն, օ­րի­նակ, ե­րբ կրկ­նա­կի նմու­շա­ռումն ան­հնար է, ի­սկ ար­դյունքը ի­մա­նա­լը՝ խիստ կար­ևոր: Ն­մուշ­նե­րի ըն­դուն­ման գրան­ցա­մա­տյան։ Լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում պետք է վա­րել լա­բո­րա­տո­րի­ա մուտք գոր­ծած բո­լոր նմուշ­նե­րի գրան­ցա­մա­տյա­նը: Դա կա­րող է լի­նել մեկ ը­նդ­հա­նուր մա­տյան, կամ լա­բո­րա­տո­րի­այի բա­ժին­նե­րից յու­րա­քան­չ յու­րը կա­րող է վա­րել նմուշ­նե­րի գրանց­ման իր մա­տյա­նը: Նմու­ շը պետք է ու­նե­նա լա­բո­րա­տոր նույ­նա­կա­նաց­ման հա­մար, ո­րը գրանց­վում է նմու­շով տա­րայի և հայ­տի վրա: Ե­թե ար­դյունք­նե­րը հաշ­վա­ռե­լու հա­մար օգ­ տա­գործ­վում է հա­մա­կար­գիչ, ա­պա տե­ղե­կու­թյուն­նե­րը ներ­մուծ­վում են հա­ մա­կարգ­չի մեջ: Գ­րան­ցա­մա­տյա­նում պետք է գրանց­վեն` yy Ն­մու­շառ­ման ամ­սա­թիվն ու ժա­մը yy Ն­մու­շի լա­բո­րա­տո­րի­ա մուտք գոր­ծե­լու ամ­սա­թիվն ու ժա­մը yy Ն­մու­շի տե­սա­կը yy ­Հի­վան­դի ա­նու­նը, ազ­գա­նու­նը yy Ժո­ղովր­դագ­րա­կան տվյալ­նե­րը yy ­Լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում տր­ված նույ­նա­կա­նաց­ման հա­մա­րը (օ­րի­նակ` հա­ մար 276_01_06_2009) yy ­Պա­հանջ­վող հե­տա­զո­տու­թյու­նը: ­Հետ­ևե­լու հա­մա­կար­գը։ Լա­բո­րա­տո­րի­ան պետք է ու­նե­նա հա­մա­կարգ, ո­րը թույլ կտա ա­պա­հո­վել նմու­շի հետ­ևե­լի­ու­թյու­նը լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում` այն ստա­նա­լու պա­հից մինչև ար­դյունք­նե­րի տրա­մադ­րու­մը: Դա կա­րե­լի է ա­նել ձեռ­քով կա­տար­ված գրա­ռում­նե­րի մի­ջո­ցով՝ հետ­ևյալ քայ­լերն ի­րա­կա­նաց­ նե­լով. yy ­Հաս­տա­տեք նմու­շի ստա­ցու­մը, գրան­ցեք ամ­սա­թիվն ու ժա­մը։

Գործընթացների վերահսկում | 47

yy Հ ­ ա­մա­պա­տաս­խան կեր­պով մակն­շեք նմու­շը և պա­հեք այն հե­տա­զո­ տու­թյան հայ­տի հետ մի­ա­սին, մինչև չտր­վի լա­բո­րա­տոր նույ­նա­կա­նաց­ ման հա­մար։ yy ­Հետ­ևեք ա­լիք­վոտ­նե­րին (չա­փա­բա­ժին­նե­րին) և ար­ձա­նագ­րեք դրանց կա­պը նախ­նա­կան նմու­շի հետ: Ե­թե լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում կան հա­մա­կար­գիչ­ներ, օգ­տա­գոր­ծեք տվյալ­նե­րի բա­զան նմուշ­նե­րին հետ­ևե­լու հա­մար: Տվյալ­նե­րի բա­զա­յում պետք է ներ­մուծ­ վեն հետ­ևյալ տե­ղե­կու­թյուն­ները յու­րա­քան­չ յուր նմու­շի հա­մար` yy ­Նույ­նա­կա­նաց­ման հա­մա­րը yy ­Հի­վան­դի տվյալ­նե­րը yy Ն­մու­շառ­ման ամ­սա­թիվն ու ժա­մը yy Ն­մու­շի տե­սա­կը, օ­րի­նակ` մե­զը, քսու­քը կո­կոր­դից, ո­սկ­րու­ղե­ղային հե­ ղուկ` կուլ­տու­րալ հե­տա­զո­տու­թյան հա­մար yy ­Պա­հանջ­վող հե­տա­զո­տու­թյու­նը yy ­Հե­տա­զո­տու­թյու­նը ու­ղար­կած բժշ­կի (կամ այլ բու­ժաշ­խա­տո­ղի) ա­նու­նը yy ­Հի­վան­դի գտն­վե­լու վայ­րը (օ­րի­նակ` հի­վան­դա­նո­ցի պա­լատ, պո­լիկ­լի­ նի­կա)­ yy Ախ­տո­րո­շիչ հե­տա­զո­տու­թյան ար­դյունք­նե­րը­ yy Ար­դյունք­նե­րի տրա­մադր­ման ամ­սա­թիվն ու ժա­մը: Ն­մուշ­նե­րի պահ­պա­նում։ Պետք է մշա­կել նմուշ­նե­րի պահ­պան­ման կա­նոն­ նե­րը, ո­րոնք նե­րա­ռում են պահ­պան­վող նմուշ­նե­րի նկա­րագ­րու­թյու­նը, պահ­ պան­ման ժամ­կետ­ները, պահ­պան­ման վայ­րը` հաշ­վի առ­նե­լով մատ­չե­լի­ու­թյան դյու­րի­նու­թյու­նը, պահ­պան­ման պայ­ման­նե­րը, օ­րի­նակ՝ ջեր­մաս­տի­ճա­նային պայ­ման­նե­րը կամ օ­դային մի­ջա­վայ­րի նկատ­մամբ ներ­կա­յաց­վող պա­հանջ­նե­ րը, պահ­պան­ման կազ­մա­կերպ­ման հա­մա­կար­գը, օ­րի­նակ` ը­ստ լա­բո­րա­տո­րի­ա նմուշ­նե­րի մուտ­քի ամ­սաթ­վի կամ ը­ստ տր­ված հա­մա­րի: Պահ­պան­ման ժամ­կետ­նե­րը։ Ա­նհ­րա­ժեշտ է սահ­մա­նել նմուշ­նե­րի յու­րա­ քան­չ յուր տե­սա­կի պահ­պան­ման տևո­ղու­թյան լա­բո­րա­տոր կա­նոն­նե­րը: Ո­րոշ նմուշ­ներ կա­րող են ա­րագ ո­չն­չաց­վել, ու­րիշ­ներն ան­հրա­ժեշտ է պահ­պա­նել ա­վե­լի եր­կար: Պետք է նաև հետ­ևել, թե քա­նի ան­գամ են սա­ռեց­վել/­հա­լեց­վել նմուշ­նե­րը, քա­նի որ դրա­նից նրանք կա­րող են կորց­նել ի­րենց հատ­կու­թյուն­ նե­րը: Նմուշ­ներն ա­վե­լի եր­կար պահ­պա­նե­լու հա­մար կպա­հանջ­վի պլա­նա­վո­ րում: Դրա­ն կնպաստի հա­մա­կարգ­չային հաշ­վառ­ման հար­մա­րա­վետ հա­մա­ կար­գը: Հար­կա­վոր է տր­ված հա­ջոր­դա­կա­նու­թյամբ վե­րա­նայել պահ­պան­վող նմուշ­նե­րի ցան­կը և սահ­մա­նել, թե ե­րբ և որ նմուշ­նե­րը պետք է ո­չն­չաց­վեն: Ն­մուշ­նե­րի փո­խան­ցում այլ լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րին։ Եր­բեմն հարկ է լի­ նում փո­խան­ցել նմուշ­նե­րը ո­րո­շա­կի հե­տա­զո­տու­թյուն­ներ ի­րա­կա­նաց­նե­լու նպա­տա­կով: Նմուշն այլ (­կա­պա­լա­ռու) լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րի հե­տա­զո­տու­թյա­նը փո­խան­ցե­լու ժա­մա­նակ անհրաժեշտ է.­

48 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում yy ստա­նալ յու­րա­քան­չ յուր լա­բո­րա­տո­րի­այից իր տե­ղե­կատ­վա­կան բրո­ շյու­րը` ըն­թա­ցա­կար­գե­րի ման­րա­մասն նկա­րագ­րու­թյամբ­ yy ապա­հո­վել նմու­շի ճիշտ մակն­շու­մը, հա­մա­պա­տաս­խան տա­րան և ուղեկ­ցել նմու­շը ու­ղեգ­րով, հայ­տով, որ­տեղ պետք է նշել պա­հանջ­վող հե­տա­զո­տու­թյու­նը և նե­րա­ռել ու­ղար­կող լա­բո­րա­տո­րի­այի կոն­տակ­ տային տվյալ­նե­րը­ yy ու­շա­դիր հետ­ևել փո­խան­ցած նմուշ­նե­րին` - ­վա­րել բո­լոր ու­ղեգր­ված հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի ու փո­խանց­ված նմուշ­ նե­րի գրան­ցում` գրա­ռե­լով հայ­տը ներ­կա­յաց­րած աշ­խա­տակ­ցի փո­ խանց­ման ամ­սա­թիվն ու ա­նու­նը - գ­րան­ցել ու տրա­մադ­րել յու­րա­քան­չ յուր փո­խանց­ված նմու­շի հա­մար ստաց­ված ար­դյունք­նե­րը - ­հետ­ևել հե­տա­զո­տու­թյան կա­տար­ման ժա­մա­նա­կին և վա­րել ա­ռա­ջա­ ցող խն­դիր­նե­րի հաշ­վա­ռու­մը: Ն­մուշ­նե­րի ո­չն­չա­ցում։ Լա­բո­րա­տո­րի­ան պա­տաս­խա­նատ­վու­թյուն է կրում լա­բո­րա­տոր թա­փոն­նե­րի ո­չն­չաց­ման ժա­մա­նակ ան­վտան­գու­թյան կա­նոն­նե­րի պահ­պան­ման հա­մար: Հի­վանդ­նե­րի նմուշ­նե­րի ան­վտանգ ո­չն­չա­ցումն ա­պա­ հո­վե­լու հա­մար կար­ևոր է, որ մշակ­ված լի­նեն նմուշ­նե­րի ո­չն­չաց­ման կա­նոն­ ները և ախ­տա­հան­ման ըն­թա­ցա­կար­գե­րը: Ն­մուշ­նե­րի տե­ղա­փոխ­ման պա­հանջ։ Հա­ճախ նմու­շա­ռու­մը տե­ղի է ունե­ նում լա­բո­րա­տո­րի­այից դուրս, և նմուշ­նե­րը պետք է հասց­վեն լա­բո­րա­տո­րի­ա` դրանց հե­տա­գա մշակ­ման ու հե­տա­զոտ­ման հա­մար: Եր­բեմն ան­հրա­ժեշտ է տե­ղա­փո­խել փոքր տա­րա­ծու­թյուն­ներ, ի­սկ եր­բեմն կա­րող է պա­հանջ­վել ա­ռա­քում ավ­տո­մե­քե­նայով կամ օ­դա­նա­վով` հե­ռա­վոր հի­վան­դա­նոց­նե­րից կամ նմու­շառ­ման վայ­րե­րից: Բա­ցի դրանից, եր­բեմն ան­հրա­ժեշտ է նմուշ­նե­րը տե­ղա­փո­խել օ­ժան­դակ լա­բո­րա­տո­րի­ա­ներ: Յու­րա­քան­չ յուր դեպ­քում նմու­շի պահ­պա­նու­թյունն ա­պա­հո­վե­լու հա­մար հար­կա­վոր է կազ­մա­կեր­պել պատ­շաճ տե­ղա­փո­խում: Հար­կա­վոր է ու­շադ­րու­թյուն դարձ­նել նմուշ­նե­րի պահ­պան­ման հա­մար ան­հրա­ժեշտ ջեր­մու­թյան պա­հանջ­նե­րի պահ­պան­մա­նը և նմուշ­նե­րի պահ­պան­վա­ծու­թյան ա­պա­հով­ման այլ մի­ջոց­նե­րին, տրանս­պոր­տային հա­ տուկ տա­րո­ղու­թյուն­նե­րին ու ժա­մա­նա­կային սահ­մա­նա­փակ­վա­ծու­թյուն­նե­րին: Կար­ևոր է նաև ա­պա­հո­վել նրանց ան­վտան­գու­թյու­նը, ովքեր կա­րող են շփում ունենալ նյու­թի հետ` տե­ղա­փո­խու­մից ա­ռաջ, տե­ղա­փոխ­ման ժա­մա­նակ կամ դրա­նից հե­տո:­ Անվ­տան­գու­թյան պա­հանջ­նե­րը։ Այն լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րը, ո­րոնք օ­գտ­վում են տե­ղա­կան, տա­րա­ծաշր­ջա­նային կամ ռե­ֆե­րենս լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րի միջև կամ տար­բեր ե­րկր­նե­րի լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րի միջև նմուշ­նե­րի տե­ղա­փոխ­ման կամ օ­դային, ծո­վային կամ վեր­գետ­նյա փո­խադ­րա­մի­ջոց­նե­րով ա­ռաք­ման մի­ ջոց­նե­րից, պետք է հետ­ևեն ո­րո­շա­կի կա­նո­նա­կար­գե­րի: Այդ կա­նոնա­կար­գե­րը

Գործընթացների վերահսկում | 49

մշակ­վել են նմուշ­նե­րի պահ­պան­ման և վթար­նե­րի դեպ­քում կեն­սա­բա­նա­կան վնա­սը նվա­զեց­նե­լու նպա­տա­կով: ­Գո­յու­թյուն ու­նեն նմուշ­նե­րի տե­ղա­փոխ­ման մի շարք կա­նո­նա­կար­գեր, նե­ րա­ռյալ` yy ­տե­ղա­փոխ­ման պե­տա­կան նոր­մա­տիվ­նե­րը yy ­քա­ղա­քա­ցի­ա­կան ա­վի­ա­ցի­այի մի­ջազ­գային կազ­մա­կեր­պու­թյան կա­ նոն­նե­րը (ICAO, IATA), ո­րոնք հրա­պա­րակ­վում են Օ­դային տրանս­պոր­տի մի­ջազ­գային ա­սո­ցի­ա­ցի­այի կող­մից­ yy եր­կա­թու­ղային և ավ­տո­ճա­նա­պար­հային տրանս­պոր­տային կազ­մա­ կեր­պու­թյուն­նե­րի կա­նոն­նե­րը yy ­փոս­տային ա­ռաք­ման ծա­ռա­յու­թյան կա­նոն­նե­րը: Սուր­հան­դա­կային ա­ռաք­ման մաս­նա­վոր ըն­կե­րու­թյուն­նե­րը կա­րող են ունե­նալ սե­փա­կան կա­նոն­ներ: Տ­րանս­պոր­տային կազ­մա­կեր­պու­թյուն­նե­րի կա­նո­նա­կար­գե­րի և նոր­մա­ տիվ­նե­րի կա­տա­րու­մը պար­տա­դիր է: Այդ կա­նոն­նե­րը խախ­տե­լու հա­մար անձնա­կազ­մին կա­րող են ներ­կա­յաց­վել հս­կա­յա­կան տու­գանք­ներ: Սպառ­նա­ լի­քի տակ կա­րող են հայտն­վել սուր­հան­դակ­նե­րի, տե­ղա­փո­խող­նե­րի և լա­ բո­րա­տո­րի­ա­նե­րի ան­ձնա­կազ­մի ան­վտան­գու­թյունը, ի­նչ­պես նաև ո­ւղ­ևոր­նե­ րի ան­վտան­գու­թյու­նը: ՄԱԿ-ի փոր­ձա­գետ­նե­րի կո­մի­տեն, ո­րը բաղ­կա­ցած է ձայ­նի ի­րա­վունք ու­նե­ցող ա­վե­լի քան 30 ե­րկրի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րից և ձայ­ նի ի­րա­վունք չու­նե­ցող տար­բեր կազ­մա­կեր­պու­թյուն­նե­րի խորհր­դա­տու­նե­րից, ա­ռա­ջար­կու­թյուն­ներ է մշա­կում վտան­գա­վոր բեռ­նե­րի փո­խադր­ման ո­ւղ­ղու­ թյամբ: Բազ­մա­թիվ ե­րկր­նե­րում ՄԱԿ-ի բո­լոր կա­նո­նա­կար­գերն ըն­դուն­վել են ի­բրև վտան­գա­վոր բեռ­նե­րի գծով պե­տա­կան նոր­մա­տիվ­ներ: Ո­րոշ ե­րկր­ներ մտց­նում են ի­րենց փո­փո­խու­թյուն­նե­րը: Պե­տա­կան վար­չու­թյուն­նե­րը պար­տա­ վոր են ներ­կա­յաց­նել ի­րենց ման­րա­մասն կոնկ­րետ պա­հանջ­նե­րը:

5.2. Ո­ՐԱ­ԿԻ ՎԵ­ՐԱՀՍ­ԿՈՒ­ՄԸ ԳՈՐ­ԾԸՆ­ԹԱՑ­ՆԵ­ՐԻ ՎԵ­ՐԱՀՍԿ­ՄԱՆ

ՇՐՋԱՆԱԿ­ՆԵ­ՐՈՒՄ­

Ո­րա­կի վե­րահսկ­ման (ՈՎ) մի­ջո­ցով ստուգ­վում են այն գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­ րը, ո­րոնք վե­րա­բե­րում են բուն հե­տա­զո­տու­թյա­նը կամ վեր­լու­ծա­կան հատ­վա­ ծին: Ո­րա­կի վե­րահսկ­ման նպա­տա­կը վեր­լու­ծա­կան հա­մա­կար­գի խն­դիր­նե­րի պատ­ճա­ռով ա­ռա­ջա­ցող սխալ­նե­րի հայտ­նա­բե­րումն է, գնա­հա­տու­մը և ո­ւղ­ ղու­մը մինչև ար­դյունք­նե­րի վե­րա­բե­րյալ հաշ­վետ­վու­թյուն տա­լը:­ Ինչ է ո­րա­կի վե­րահս­կու­մը։ Ո­րա­կի վե­րահս­կու­մը ո­րա­կի կա­ռա­վար­ ման այն հատ­վածն է, ո­րն ո­ւղղ­ված է ո­րա­կի պա­հանջ­նե­րի ի­րա­կա­նաց­մանը (ISO 9000:2000 [3.4.10]): Ա­վե­լի պարզ՝ ո­րա­կի վե­րահսկ­ման շր­ջա­նակ­նե­րում

50 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում հայտ­նի բա­ղադ­րու­թյումբ ստու­գիչ նյու­թե­րը հե­տա­զոտ­վում են հի­վանդ­նե­րի նմուշ­նե­րին զու­գա­հեռ, որ­պես­զի ստուգ­վի ամբո­ղ ջ վեր­լու­ծա­կան գոր­ծըն­ թացի ճշգրտու­թյունն ու կրկ­նե­լի­ու­թյու­նը: Ո­րա­կի վե­րահս­կու­մը պա­հանջ­ վում է հա­վա­տար­մագր­ման հա­մար: 1981թ. Ա­ՀԿ-ն կի­րա­ռեց «ո­րա­կի ներ­քին վե­րահս­կում» եզ­րույ­թը որ­պես «­լա­բո­րա­տո­րի­այի աշ­խա­տան­քի և ստաց­վող ար­դյունք­նե­րի շա­րու­նա­կա­կան գնա­հատ­ման ըն­թա­ցա­կար­գե­րի հա­վա­քա­ծու»: Ո­րա­կի վե­րահս­կում և ո­րա­կի ներ­քին վե­րահս­կում եզ­րույթ­նե­րը հա­ճախ կի­ րառ­վում են մե­կը մյու­սի փո­խա­րեն: Վեր­ջին տա­րի­նե­րին ո­րոշ ի­րա­վի­ճակ­նե­ րում «ո­րակի ներ­քին վե­րահս­կում» եզ­րույ­թը խառ­նաշ­փոթ է ա­ռա­ջաց­նում նրա հետ կապ­ված տար­բեր ի­մաստ­նե­րի պատ­ճա­ռով: Թեստ հա­մա­կար­գե­րի ո­րոշ ար­տադ­րող­ներ ո­րա­կա­կան հե­տազ­ոտու­թյուն­նե­րի հա­մար ի­րենց հա­վա­քա­ ծու­նե­րի մեջ նե­րա­ռել են «­ներ­կա­ռուց­ված» ստու­գիչ և այն ան­վա­նել են ներ­քին ստու­գիչ: Այլ ար­տադ­րող­ներ հա­վա­քա­ծո­ւի կազ­մի մեջ մտց­րել են ի­րենց ստու­ գիչ նյու­թը և նույն­պես ան­վա­նել են «­ներ­քին ստու­գիչ»՝ նկա­տի ու­նե­նա­լով, որ նյու­թը նա­խա­տես­ված է կոնկ­րետ այդ հա­վա­քա­ծո­ւի հա­մար: Եվ վեր­ջա­պես, մի խումբ էլ ներ­քին ստու­գիչ է ան­վա­նում ո­րա­կի վե­րահսկ­ման հա­մար կի­ րառ­վող ցան­կա­ցած նյութ, ո­րը և հա­մա­պա­տաս­խա­նում է 1981թ. Ա­ՀԿ սահ­ ման­մա­նը: Խառ­նաշ­փո­թից զերծ մնա­լու հա­մար այս­տեղ կի­րառ­վող «­ներ­քին ստու­գիչ» եզ­րույ­թը նշա­նա­կում է ցա­ն­կա­ցած ստու­գիչ նյու­թի կի­րա­ռում հե­տա­ զո­տու­թյան կամ վեր­լու­ծա­կան փու­լի ճշգր­տու­թյունն ու կրկ­նե­լի­ու­թյու­նը ստու­ գե­լու հա­մար:­ Ո­րա­կի վե­րահս­կում տար­բեր մե­թոդ­նե­րի հա­մար։ Ո­րա­կի վե­րահսկ­ման գոր­ծըն­թաց­նե­րը տար­բեր­վում են՝ կախ­ված լա­բո­րա­տոր հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­ րի հա­մար կի­րառ­վող մե­թոդ­նե­րից՝ քա­նա­կա­կան, կի­սա­քա­նա­կա­կան և ո­րա­ կա­կան մե­թոդ­ներ: Հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի այդ տի­պե­րի տար­բե­րու­թյուն­նե­րը հետ­ևյա­լն են. yy ­Քա­նա­կա­կան հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րը ո­ րո­ շում են նմու­ շի մեջ հե­ տա­զոտ­վող նյու­թի քա­նա­կը, և չա­փում­նե­րը պետք է լի­նեն ճշգրիտ ու կրկնե­լի: Չափ­ման ար­դյուն­քը ներ­կա­յաց­վում է թվային ար­ժե­քով, ո­րո­ շա­կի մի­ա­վոր­նե­րով: Օ­րի­նակ՝ ա­րյան մեջ գլյու­կո­զայի հե­տա­զո­տու­թյան ար­դյուն­քը կա­րե­լի է ներ­կա­յաց­նել որ­պես 3,5 մմոլ/լ:­ yy Ո­րա­կա­կան հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րը ո­րո­շում են հե­տա­զոտ­վող նյու­թի առ­կա­յու­թյու­նը կամ բա­ցա­կա­յու­թյու­նը կամ գնա­հա­տում են բջիջ­նե­ րի մոր­ֆո­լո­գի­ան: Ար­դյունք­նե­րը ար­տա­հայ­տում են ոչ թե թվե­րով, այլ ո­րա­կա­կան եզ­րույթ­նե­րով, ի­նչ­պի­սին են՝ «դ­րա­կան», «­բա­ցա­սա­կան», «­ռե­ակ­տիվ», «ոչ ռե­ակ­տիվ», «­նոր­մայի սահ­ման­նե­րում» կամ «պա­թո­լո­ գի­ա», «ա­ճի առ­կա­յու­թյուն» կամ «ա­ճի բա­ցա­կա­յու­թյու­ն»: Ո­րա­կա­կան հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի օ­րի­նակ են ման­րէ­ա­բա­նա­կան, շճա­բա­նա­կան հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րը:

Գործընթացների վերահսկում | 51

yy Կ ­ ի­սա­քա­նա­կա­կան հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րը նման են քա­նա­կա­կան հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րին նրա­նով, որ ար­դյունք­նե­րը ներ­կա­յաց­վում են թվային տես­քով: Տար­բե­րու­թյու­նն այն է, որ սրանք հե­տա­զոտ­վող նյու­ թի քա­նա­կի գնա­հա­տա­կանն են: Ար­դյունք­ներն ար­տա­հայտ­վում են հետ­ևյալ եզ­րույթ­նե­րով՝ «­հետ­քեր», «­չա­փա­վոր» կամ «1+», «2+», «3+»: Օ­րի­նակ՝ մե­զի թեստ-շեր­տիկ­նե­րը, կե­տո­նային մար­մին­նե­րի հայտ­նա­ բեր­ման հա­բե­րը, ա­գ­լ յու­տի­նա­ցի­այի շճա­բա­նա­կան թես­տե­րը: Ո­րոշ շճա­բա­նա­կան թես­տե­րում ար­դյունք­ներն ար­տա­հայտ­վում են տիտ­րե­ րով, տվյալ դեպ­քում կի­րա­ռե­լով թվեր, սա­կայն այդ թվերն ստաց­վել են գնա­հատ­ման, ոչ թե քա­նա­կի ճշգրիտ ո­րոշ­ման ար­դյուն­քում: Ման­ րա­դի­տա­կային որոշ հե­տա­զո­տու­թյուն­ներ հա­մար­վում են կի­սա­քա­ նա­կա­կան, քա­նի որ ար­դյունք­ներն ար­տա­հայ­տում են տե­սա­դաշ­տում բջիջ­նե­րի քա­նա­կի գնա­հա­տա­կա­նը փոքր կամ մեծ խոշո­րաց­ման տակ: Օ­րի­նակ՝ մե­զի ման­րա­դի­տա­կային հե­տա­զո­տու­թյու­նը կա­րող է տալ «0-5 է­րիթ­րո­ցիտ տե­սա­դաշ­տում մեծ խո­շո­րաց­ման տակ» ար­դյուն­քը:­ Ո­րա­կի վե­րահսկ­ման ծրագ­րի բա­ղադ­րիչ­նե­րը։ Ան­կախ հե­տա­զո­տու­թյան տե­սա­կից՝ ո­րա­կի վե­րահսկ­ման ծրագ­րի ներդր­ման և ի­րա­կա­նաց­ման փու­լե­րը նույնն են. yy ­Փաս­տաթղ­թա­վոր­ված կա­նոն­նե­րի և ըն­թա­ցա­կար­գե­րի մշա­կում, այդ թվում՝ ո­ւղ­ղիչ գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րի yy ­Լա­բո­րա­տո­րի­այի բո­լոր աշ­խա­տա­կից­նե­րի ու­սու­ցում yy ­Փաստաթղ­թե­րի ա­պա­հո­վում­ yy Ո­րա­կի վե­րահսկ­ման տվյալ­նե­րի ստու­գում:

52 |

ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

6. ­ՏԵ­ՂԵ­ԿԱՏ­ՎՈՒԹՅԱՆ ԿԱ­ՌԱ­ՎԱ­ՐՈՒ­Մ

­Տե­ղե­կատ­վու­թյան կա­ռա­վա­րու­մը մի հա­մա­կարգ է, ո­րը մի­ա­վո­րում է բո­ լոր այն գոր­ծըն­թաց­նե­րը, ո­րոնք պա­հանջ­վում են տվյալ­նե­րի ար­դյու­նա­վետ կա­ռա­վար­ման հա­մար (լա­բո­րա­տո­րի­ա մտ­նող և դուրս ե­կող տե­ղե­կատ­վու­ թյուն­ներ հի­վանդ­նե­րի մա­սին): Տե­ղե­կատ­վու­թյան կա­ռա­վա­րու­մը կա­րող է կազ­մա­կերպ­վել կա՛մ ամ­բող­ջո­վին թղ­թային կրիչ­նե­րի վրա, կա՛մ ամ­բող­ջո­ վին է­լեկտ­րո­նային կրիչ­նե­րի վրա պահ­պան­ված տես­քով, կա՛մ էլ կա­րող են կի­րառ­վել այդ եր­կու տար­բե­րակ­նե­րը՝ տար­բեր հա­մակ­ցու­թյուն­նե­րով:

Հիշե՛ք, որ տվյալները, մասնավորապես փորձաքննթյնների արդյնքները, համարվմ են լաբորատորիայի վերջնական արտադրանքը: ­ ա­բո­րա­տո­րի­այի ղե­կա­վար­նե­րը պետք է ա­պա­հո­վեն լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում Լ տե­ղե­կատ­վու­թյան կա­ռա­վար­ման ար­դյու­նա­վետ հա­մա­կար­գի առ­կա­յու­թյու­նը, որ­պես­զի տե­ղե­կատ­վու­թյու­նը հի­վան­դի վե­րա­բե­րյալ լի­նի մատ­չե­լի, ճիշտ, ժա­ մա­նա­կին, պաշտ­պան­ված և գաղտ­նի: Տե­ղե­կատ­վու­թյան կա­ռա­վար­ման հա­մա­կար­գի պլա­նա­վոր­ման և ստեղծ­ ման ժա­մա­նակ, ան­կախ նրա­նից՝ թղ­թայի՞ն տեսք ու­նի, թե՞ հա­մա­կարգ­չային, ան­հրա­ժեշտ է հաշ­վի առ­նել, որ դրա­նում պետք է ը­նդ­գրկ­ված լի­նեն հետ­ևյալ կար­ևոր տար­րե­րը. yy Հի­վանդ­նե­րի և փոր­ձան­մուշ­նե­րի նույ­նա­կա­նաց­ման ե­զա­կի հա­մար­ներ yy ­Հե­տա­զո­տու­թյան հայ­տե­րի և ու­ղեգ­րե­րի ստան­դարտ ձևաթղ­թեր yy Գ­րան­ցա­մա­տյան­ներ և աշ­խա­տան­քային ա­ղ յու­սակ­ներ yy Ս­տու­գիչ գոր­ծըն­թաց­ներ՝ գրառ­ման ճշ­տու­թյունն ու տվյալ­նե­րի փո­ խան­ցումն ա­պա­հո­վե­լու հա­մար yy Տ­վ յալ­նե­րի կորս­տի կան­խում և տվյալ­նե­րի պաշտ­պա­նու­թյուն yy ­Հի­վանդ­նե­րի ան­ձնա­կան կյան­քի և գաղտ­նի­ու­թյան պաշտ­պա­նու­թյուն yy ­Հաշ­վետ­վու­թյուն­նե­րի ար­դյու­նա­վետ հա­մա­կարգ yy ­Տե­ղե­կատ­վու­թյան ար­դյու­նա­վետ և ժա­մա­նա­կին փո­խան­ցում:­ Նույ­նա­կա­նաց­ման եզակի հա­մա­րը հա­մար­վում է տե­ղե­կատ­վու­թյան կա­ ռա­վար­ման կար­ևոր գոր­ծիք: Կախ­ված տե­ղա­կան կա­նո­նա­կար­գե­րից՝ կի­րառ­ վում են թե՛ հի­վանդ­նե­րի, թե՛ նմուշ­նե­րի նույ­նա­կա­նաց­ման ե­զա­կի հա­մար­ներ:

Տեղեկատվության կառավարում | 53

­ ի­վանդ­նե­րի նույ­նա­կա­նաց­ման հա­մա­րը։ Հի­վան­դա­նոց պառ­կեց­նե­լու Հ ժա­մա­նակ հի­վանդ­նե­րին երբեմն հատ­կաց­նում են նույ­նա­կա­նաց­ման ե­զա­ կի հա­մար, որ­պես­զի այն կի­րա­ռեն հոս­պի­տա­լաց­ման ամ­բողջ ըն­թաց­քում: Հիվան­դը կա­րող է ստա­նալ նույ­նա­կա­նաց­ման նոր հա­մար ա­մեն ան­գամ, ե­րբ դի­մում է բժշ­կի օգ­նու­թյա­նը կամ պառ­կում է ստացիոնար բուժման: Ո­րոշ ե­րկրնե­րում հի­վանդ­ներն ստա­նում են մշ­տա­կան չկրկն­վող նույ­նա­կա­նաց­ման հա­մար, ո­րը կի­րառ­վում է ա­մեն ան­գամ, ե­րբ հի­վանդն ա­ռնչ­վում է ա­ռող­ջա­ պա­հական հա­մա­կար­գի հետ: ­Փոր­ձան­մուշ­նե­րի նույ­նա­կա­նաց­ման հա­մա­րը։ Լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում հի­ վանդ­նե­րի փոր­ձան­մուշ­նե­րը պետք է ստա­նան նույ­նա­կա­նաց­ման ե­զա­կի հա­ մար, որ­պես­զի ա­պա­հով­վի նրանց հե­տագ­ծե­լի­ու­թյու­նը լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում: Նույ­նա­կա­նաց­ման եզակի հա­մար­նե­րի ստեղծ­ման և հատ­կաց­ման հա­մար կիրառ­վող մե­թո­դը, ո­րն օգ­տա­գործ­վում է տե­ղե­կատ­վու­թյան կա­ռա­վար­ման հա­մա­կար­գում, կախ­ված է տար­բեր գոր­ծոն­նե­րից: Ա­ռևտ­րային լա­բո­րա­տոր հա­մա­կարգ­չային որոշ հա­մա­կար­գե­րում զրո­յաց­ման հա­մա­կար­գը ներ­կա­ռուց­ ված է ծրագ­րային ա­պա­հով­ման մեջ: Թղ­թային հա­մա­կարգ կի­րա­ռող լա­բո­ րա­տո­րի­ա­նե­րին ան­հրա­ժեշտ է ստեղ­ծել զրո­յաց­ման սե­փա­կան հա­մա­կար­գը: Որպես չկրկն­վող նույ­նա­կա­նաց­ման հա­մա­րի ստեղծ­ման հա­սա­րակ հա­մա­ կար­գի օ­րի­նակ՝ հան­դես է գա­լիս այն թվե­րի օգ­տա­գոր­ծու­մը, ո­րոնք բաղ­կա­ ցած են ժա­մա­նա­կա­ցույ­ցից (տա­րի, ա­միս, օր) և քա­ռա­նիշ թվից. ՏՏԱԱՕՕXXXX: Յու­րա­քան­չ յուր օր­վա սկզ­բին վեր­ջին չորս թվան­շան­նե­րը սկս­վում են 0001-ից: Օ­րի­նակ՝ 0905130047 փոր­ձան­մու­շի հա­մա­րը կար­դաց­վում է որ­պես 09 05 13 0047, ո­րը նշա­նա­կում է № 47 փոր­ձան­մուշ, ո­րն ստաց­վել է 2009 թվա­կա­նի մայի­սի 13-ին: Կրկն­ությունից և նմուշ­նե­րի միջև ա­ռա­ջա­ցող հնա­րա­վոր խառ­նաշ­փո­թից խուսա­փե­լու նպա­տա­կով լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում ա­մե­նու­րեք օգ­տա­գործ­վում են փոր­ձան­մուշ­նե­րի նույ­նա­կա­նաց­ման հա­մար­նե­րը: Ա­ռն­վազն չկրկն­վող հա­մա­րը պետք է նշ­ված լի­նի փոր­ձան­մու­շի ա­լիք­վոտ­նե­րի, հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի հայ­ տե­րի, լա­բո­րա­տոր գրան­ցա­մա­տյան­նե­րի և փոր­ձաքն­նու­թյուն­նե­րի ար­դյունք­ նե­րի մա­սին հաշ­վետ­վու­թյուն­նե­րի մեջ: Ան­կախ նրա­նից, թե որ հա­մա­կարգն է ը­նտր­վել լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում, որ­պես­զի բա­ցառ­վի նմուշ­նե­րի հետ կապ­ված խառ­նաշ­փո­թը, և հեշ­տու­թյամբ գտն­վեն փոր­ձան­մուշ­ներն ու տե­ղե­կատ­վու­ թյու­նը, պետք է կի­րառ­վեն նույ­նա­կա­նաց­ման ե­զա­կի հա­մար­ներ: ­Հե­տա­զո­տու­թյան հայ­տեր, ու­ղեգ­րեր, գրան­ցա­մա­տյան­ներ և աշ­խատան­քային մա­տյան­ներ։ Հե­տա­զո­տու­թյան հայ­տը կամ ու­ղե­գիրն այն է, ին­ չից սկս­վում է հե­տա­զո­տու­թյան ամբո­ղ ջ գոր­ծըն­թա­ցը, և այն եր­կու հա­մա­ կար­գե­րի հա­մար էլ (թղ­թային և է­լեկտ­րո­նային) հա­վա­սա­րա­պես կար­ևոր է: Որ­պես­զի հե­տա­զո­տու­թյան հայտն օպ­տի­մա­լաց­վի, ան­հրա­ժեշտ է մշա­կել հայ­տի ստան­դարտ ձևա­թուղթ, ո­րի մեջ նշ­վում է, թե ինչ տե­ղե­կատ­վու­թյուն

54 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում պետք է տրա­ մադր­ վի, և պետք է հա­ մա­ պա­ տաս­ խան տեղ հատ­ կաց­ վի այն շա­րադ­րե­լու հա­մար: Կար­ևոր է, որ հե­տա­զո­տու­թյան հայ­տը լրաց­ված լի­նի ամ­բող­ջա­պես: Հա­կա­ռակ դեպ­քում պետք է կապ­վել պատ­վի­րա­տո­ւի հետ և ստա­նալ բա­ցա­կայող ան­հրա­ժեշտ տե­ղե­կատ­վու­թյու­նը: Եր­բեմն հարկ է լի­նում հրա­ժար­վել ոչ հրա­տապ փոր­ձաքն­նու­թյունն ի­րա­կա­նաց­նե­լուց այն­քան ժա­ մա­նակ, մինչև հայտն ամ­բող­ջու­թյամբ լրաց­վի: Շատ կար­ևոր նշա­նա­կու­թյուն ու­նեն գրան­ցա­մա­տյան­նե­րը, ո­րոնց մեջ լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում լրաց­վում են հետա­զո­տու­թյա­նը վե­րա­բե­րող տվյալ­նե­րը՝ վեր­ջին­նե­րիս ստաց­ման պա­հին, և աշ­խա­տան­քային այն գրան­ցա­մա­տյան­նե­րը, ո­րոն­ցում լրաց­վում են, թե հատ­ կա­պես որ պա­րա­մետ­րերն են հե­տա­զոտ­վում: Թղ­թային հա­մա­կար­գը կի­րա­ ռե­լիս նշ­ված տե­ղե­կատ­վու­թյու­նը կլի­նի տետ­րե­րում կամ թղ­թա­պա­նակ­նե­րի մեջ տե­ղադր­ված գրա­ռում­նե­րի ձևով: Է­լեկտ­րո­նային հա­մա­կարգ կի­րա­ռե­լիս գրան­ցա­մա­տյան­ներն ու աշ­խա­տան­քային մա­տյան­նե­րը կա­րող են ստեղծ­վել հենց հա­մա­կար­գիչ­նե­րի մեջ: Հար­կա­վոր է մտա­ծել այն մա­սին, թե ի­նչ տե­ղե­ կատ­վու­թյուն պետք է գրան­ցել: Ո­րո­շա­կի ի­րա­վի­ճակ­նե­րում, տվյալ­նե­րի հետ աշ­խա­տե­լիս հեշ­տու­թյամբ կա­րե­լի է սխալ­ներ թույլ տալ, օ­րի­նակ՝ հե­տա­զոտ­ ման հայ­տից հի­վան­դի մա­սին տվյալ­նե­րը գրան­ցա­մա­տյա­նի մեջ ձեռ­քով ար­ տագ­րե­լիս, է­լեկտ­րո­նային տվյալ­նե­րի մուտ­քագր­ման ժա­մա­նակ կամ աշ­խա­ տան­քային ա­ղ յու­սակ­նե­րից հաշ­վետ­վու­թյուն­նե­րի մեջ տվյալ­ներ փո­խան­ցե­ լու ժա­մա­նակ: Լա­բո­րա­տո­րի­ան պետք է ներդ­նի մի գոր­ծըն­թաց, ո­րը կկան­խի սխալ­ներ թույլ տալն այդպիսի ի­րա­վի­ճակ­նե­րում: Հնա­րա­վոր է, որ պա­հանջ­վի մտց­նել ստուգ­ման մի պաշ­տո­նա­կան գոր­ծըն­թաց, որ­պես­զի ա­պա­հով­վի գրա­ ռում­նե­րի ճշ­տու­թյու­նը և տե­ղե­կատ­վու­թյան փո­խան­ցու­մը ձեռ­քով կամ հա­մա­ կարգ­չի ստեղ­նա­շա­րի մի­ջո­ցով: Ստուգ­ման հա­սա­րակ գոր­ծըն­թա­ցի օ­րի­նակ է երկու աշ­խա­տա­կից­նե­րի կող­մից ան­ցկաց­վող կրկ­նա­կի ստու­գու­մը, որ­պես­զի ա­պա­հով­վի մուտ­քագր­ման ճշ­տու­թյու­նը: Ո­րոշ հա­մա­կարգ­չային հա­մա­կար­գեր ունեն է­լեկտ­րո­նային ստու­գում ան­ցկաց­նող ներ­կա­ռուց­ված հա­մա­կարգ, ո­րը պա­հան­ջում է տվյալ­նե­րի մուտ­քագ­րում կա­տա­րել եր­կու ան­գամ: Ե­թե կրկնա­ կի մուտ­քագր­վող տվյալ­նե­րը չեն հա­մընկ­նում, ա­պա տվյալ­նե­րը մուտ­քագ­րող աշ­խա­տա­կի­ցը կս­տա­նա հա­տուկ ազ­դան­շան, ո­րը կվ­կայի սխա­լի առ­կա­յու­ թյան մա­սին: Տե­ղե­կատ­վու­թյան պաշտ­պա­նու­թյու­նը։ Կար­ևոր է մի­ջոց­ներ ձեռ­նար­ կել տվյալ­նե­րի կո­րուս­տը կան­խե­լու ո­ւղ­ղու­թյամբ: Թղ­թային հա­մա­կար­գում պա­հանջ­վում է հու­սա­լի նյու­թե­րի օգ­տա­գոր­ծում և գրա­ռում­նե­րի պատ­շաճ պահ­պա­նում: Հա­մա­կարգ­չային հա­մա­կար­գի հա­մար շատ կար­ևոր նշա­նա­ կու­թյուն կու­նե­նա պլա­նային և կա­նո­նա­կարգ­ված պա­հուս­տային պատ­ճե­ նու­մը: Հատ­կա­պես կար­ևոր է հա­մար­վում հի­վան­դի ան­ձնա­կան տե­ղե­կատ­ վու­թյան պաշտ­պա­նու­թյու­նը, և այդ ա­ռու­մով պետք է ձեռ­նարկ­վեն մի­ջո­ցա­ ռում­ներ՝ ո­ւղղված լա­բո­րա­տոր տվյալ­նե­րի գաղտ­նի­ու­թյան պահ­պան­մա­նը:

Տեղեկատվության կառավարում | 55

Հի­վանդ­նե­րի վե­րա­բե­րյալ տե­ղե­կատ­վու­թյան գաղտ­նի­ու­թյան ա­պա­հով­ման հա­մար կա­նոն­նե­րի և ըն­թա­ցա­կար­գե­րի ներդ­րու­մը հա­մար­վում է լա­բո­րա­տո­ րի­այի ղե­կա­վարի պա­տաս­խա­նատ­վու­թյուն­նե­րից մե­կը: ­Հե­տա­զո­տու­թյան պա­տաս­խան կամ հաշ­վետ­վու­թյուն։ Լա­բո­րա­տո­ րիայի վերջ­նա­կան ար­դյուն­քը հա­մար­վում է հե­տա­զո­տու­թյան պա­տաս­ խա­նը և դրա մա­սին գր­ված եզ­րա­կա­ցու­թյու­նը կամ հաշ­վետ­վու­թյու­նը, ո­րը բժշկին կամ հան­րային ա­ռող ­ջա­պա­հու­թյան հա­մա­կար­գի աշ­խա­տակ­ցին պետք է ա­պա­հովի ան­հրա­ժեշտ ամբո­ղ ջ տե­ղե­կատ­վու­թյամբ: Այն պետք է պա­րու­նա­կի բո­լոր ման­րա­մաս­ները, ի­նչ­պես օ­րի­նակ՝ «ն­մու­շը հե­մո­լի­զ ի է են­ թարկ­ված» կամ «կրկ­նա­կի հե­տա­զոտ­վող նմուշ»: Հաշ­վետ­վու­թյու­նը պետք է ստուգ­վ ի և ստո­րագր­վ ի լա­բո­րա­տո­րի­այի հա­մա­պա­տաս­խան աշ­խա­տակ­ ցի կող­մից: Անկախ նրա­նից՝ հաշ­վետ­վու­թյան թղ­թային թե հա­մա­կարգ­չային տար­բե­րակն է կի­րառ­վում, լա­բո­րա­տո­րի­ան պետք է ա­պա­հովի դրանց ա­ռա­ քու­մը ժա­մա­նա­կին և ճիշտ տե­ղ: Հաշ­վետ­վու­թյու­նը լա­բո­րա­տո­րի­այի աշ­խա­ տակիցը կա­րող է ու­ղարկել ա­ռա­քի­չի կամ լա­բո­րա­տոր տե­ղե­կա­տվու­թյան կա­ռա­վար­ման է­լեկտ­րո­նային հա­մա­կար­գի մի­ջո­ցով: Հրա­տապ տե­ղե­կատ­ վու­թյուն­նե­րի հա­ղորդ­ման հա­մար հա­ճախ օ­գտ­վում են հե­ռա­խո­սա­կա­պից: Զան­գա­հա­րո­ղ ը պետք է հե­ռա­խո­սա­զան­գը գրան­ցի հա­տուկ մա­տյա­նում, նշի ա­մի­սը, ամ­սա­թի­վ ը, հնա­րա­վո­րու­թյան դեպ­քում գրի այն ան­ձի ա­նունը, ո­ւմ զան­գա­հա­րել է, և վեր­ջում ստո­րագ­րի: Հե­ռա­խո­սա­կա­պի մի­ջո­ցով ար­ դյունք­նե­րի մա­սին տե­ղե­կաց­նե­լուց հե­տո պետք է ուղարկ­վ ի նաև գրա­վոր հաշ­վետ­վու­թյուն: Հա­ճա­խորդ­նե­րի հետա­զո­տու­թյուն­նե­րի արդյունք­նե­րի մա­սին հաշ­վետ­վու­թյուն­նե­րի հի­ման վրա ձևա­վոր­վում է պատ­կե­րա­ցում լա­ բո­րա­տո­րի­այի վե­րա­բե­րյալ: ­Տե­ղե­կատ­վու­թյան կա­ռա­վար­ման շր­ջա­նա­կ­նե­րում հա­ճա­խա­կի հանդի­պող խն­դիր­ներ։ Լա­բո­րա­տոր տե­ղե­կատ­վու­թյան կա­ռա­վար­ման ժա­մա­նակ մի շարք ի­րա­վի­ճակ­նե­րում հնա­րա­վոր են ո­րո­շա­կի խն­դիր­ներ: Հա­ճա­խա­կի հան­դի­պող խն­դիր­նե­րից են. yy Անհ­րա­ժեշտ տվյալ­նե­րի ան­բա­վա­րա­րու­թյու­նը և ա­նըն­թեռ­նե­լի նույ­ նա­կա­նաց­ման հա­մա­րը: Հա­մա­կար­գե­րը պետք է պլա­նա­վոր­ված լի­նեն այն­պես, որ­պես­զի նվա­զա­գույ­նի հասց­վեն նման ի­րա­վիճակնե­րը: Օ­րի­ նակ, է­լեկտ­րո­նային հա­մա­կար­գի օգ­տա­գործ­ման ժա­մա­նակ պետք է այն­պես ծրագ­րա­վոր­վել, որ այս կամ այն տե­ղե­կատ­վու­թյան բա­ցա­կա­ յու­թյան դեպ­քում տվյալ­նե­րի մուտ­քագ­րումն ան­հնար լի­նի ա­վար­տին հասց­նե­լը:­ yy Ան­հա­մա­պա­տաս­խան կազմ­ված հայ­տե­րը, ո­րոնք լա­բո­րա­տո­րի­այի և հա­ճա­խոդ­նե­րի պա­հանջ­նե­րը չեն բա­վա­րա­րում:­ yy Ու­րիշ­նե­րի կող­մից ստեղծ­ված ստան­դարտ ձևաթղ­թե­րը, ո­րոնք լա­բո­ րա­տո­րի­այի կա­րիք­նե­րին և պա­հանջ­նե­րին չեն հա­մա­պա­տաս­խա­նում:

56 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում yy Տ­վ յալ­նե­րի վե­րա­կանգ­նման ան­հնա­րի­նու­թյու­նը, ո­րի պատ­ճառը ար­ խի­վաց­ման վատ գոր­ծըն­թա­ցն է կամ ոչ լի­ար­ժեք պա­հուս­տային պատ­ ճե­նու­մը: yy Տ­վ յալ­նե­րի հա­վա­քագր­ման ոչ պատ­շաճ կազ­մա­կեր­պու­մը, ո­րը հե­տա­ գա­յում կա­րող է խոչըն­դո­տել հե­տա­զո­տա­կան կամ այլ կա­րիք­նե­րի հա­ մար ան­ցկաց­վող տվյալ­նե­րի ճիշտ վեր­լու­ծու­թյա­նը: yy Տ­վ յալ­նե­րի հա­մա­կարգ­չային հա­մա­կար­գի կամ այլ է­լեկտ­րո­նային հա­ մա­կար­գե­րի ան­հա­մա­հունչ լի­նե­լը, ո­րը տվյալ­նե­րի փո­խանց­ման ժա­ մա­նակ հան­գեց­նում է խն­դիր­նե­րի ա­ռա­ջաց­ման: ­Տե­ղե­կատ­վու­թյան գրանց­ման թղ­թային հա­մա­կար­գեր։ Ֆի­նան­սա­կան մի­ջոց­նե­րի ան­բա­վա­րա­րու­թյու­նից ել­նե­լով՝ լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում տե­ղե­կատ­վու­ թյան կա­ռա­վար­ման հա­մար կա­րող է ը­նտր­վել թղ­թային հա­մա­կար­գը: Գրան­ ցա­մա­տյան­ները, աշ­խա­տան­քային մա­տյան­ներն ու ա­ղ յու­սակ­նե­րը լայ­նո­րեն կի­րառ­վում են, և լա­բո­րա­տո­րի­այի աշ­խա­տա­կից­նե­րի մե­ծ ­մաս­ը քա­ջա­տե­ղ յակ են թղ­թային հա­մա­կար­գին: Նույ­նիսկ այն լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րում, որ­տեղ հա­ մա­կարգ­չայ­նաց­ման ո­րո­շա­կի մա­կար­դակ կա, հա­ճախ կա­րե­լի է տեսնել մաս­ նա­կի­ո­րեն կամ ամ­բող­ջա­պես ձե­ռա­գիր լրաց­ված աշ­խա­տան­քային ա­ղ յու­ սակ­ներ: Ն­մուշ­նե­րի գրանց­ման հա­մար կան տար­բեր ձևա­չա­փե­րի գրան­ցա­մա­տյան­ ներ, սա­կայն գործ­նա­կա­նո­րեն յու­րա­քան­չ յուր լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում կի­րառ­վում է դրան­ցից մե­կը: Տե­ղե­կատ­վու­թյան կա­ռա­վար­ման կա­րիք­նե­րի վեր­լու­ծու­թյան ժա­մա­նակ ան­հրա­ժեշտ է քն­նար­կել՝ առ­կա գրան­ցա­մա­տյա­նը բա­վա­րա­րո՞ւմ է բո­լոր պա­հանջ­նե­րը, թե՞ ան­հրա­ժեշտ է վե­րա­նայել դրա կա­ռուց­ված­քը: Պատ­ շաճ ձևով կազմ­ված գրան­ցա­մա­տյան­նե­րը և աշ­խա­տան­քային մա­տյան­նե­րը՝ yy գործ­նա­կա­նում հար­մար են կի­րա­ռե­լու և լրաց­նե­լու տե­սա­կե­տից yy հեշ­տաց­նում են տվյալ­նե­րի ո­րոն­ման աշ­խա­տանք­նե­րը yy ­հեշ­տաց­նում են տվյալ­նե­րի ը­նդ­հան­րա­ցումն ու հաշ­վետ­վու­թյուն­նե­րի կազ­մու­մը: Գ­րան­ցա­մա­տյա­նը կա­րող է հա­մալր­վել ա­մեն օր լրաց­վող աշ­խա­տան­ քային մա­տյան­նե­րի մի­ջո­ցով: Օ­րի­նակ՝ կա­րե­լի է օգ­տա­գոր­ծել ա­ռան­ձին մա­ տյան­ներ՝ հի­վանդ­նե­րի և փոր­ձան­մուշ­նե­րի թվա­քա­նա­կի հե­տագ­ծե­լի­ու­թյունն ա­պա­հո­վե­լու հա­մար, կամ կա­րե­լի է մշա­կել ա­ռան­ձին մա­տյան­ներ՝ ը­ստ փոր­ ձաքն­նու­թյան տե­սա­կի: Ո­րոշ բա­ժին­նե­րի հա­մար, ի­նչ­պես օ­րի­նակ ման­րէ­ա­բա­ նու­թյան կամ մա­կա­բու­ծա­բա­նու­թյան, լա­բո­րա­տո­րի­ան կա­րող է պա­հել հա­ տուկ մա­տյան, որ­տեղ գրանց­վում են փոր­ձաքն­նու­թյուն­նե­րի ը­նդ­հա­նուր թի­վը և դրա­կան ար­դյունք­նե­րի տո­կո­սը: Գ­րան­ցա­մա­տյան­նե­րը և աշ­խա­տան­քային մա­տյան­նե­րը հա­մար­վում են տե­ղե­կատ­վու­թյան յու­րա­հա­տուկ աղ­բյուր­ներ՝ վի­ճա­կագ­րա­կան վեր­լու­ծու­ թյուն­ներ կա­տա­րե­լու, ի­նչ­պես նաև հաշ­վետ­վու­թյուն­նե­րի պատ­րաստ­ման

Տեղեկատվության կառավարում | 57

Նկար 1. Գրանցամատյան

հա­մար՝ չնա­յած դրանք սովորաբար հս­կա­յա­կան չափ­սեր ու­նեն և, հա­մե­մա­ տած տե­ղե­կատ­վու­թյան հա­մա­կարգ­չային հա­մա­կար­գի հետ, դրան­ցով աշ­խա­ տելն այն­քան էլ հար­մար չէ: Թղ­թային հա­մա­կար­գի օգ­տա­գործ­ման ժա­մա­նակ ան­հրա­ժեշտ է աշ­խա­ տա­կից­նե­րի ու­շադ­րու­թյու­նը սևե­ռել այն հան­գա­ման­քի վրա, որ բո­լոր տվյալ­ նե­րը պետք է գրառ­վեն ամ­բող­ջու­թյամբ: Հա­մա­կարգ­չային հա­մա­կար­գը սո­ վո­րա­բար պա­հան­ջում է, որ­պես­զի պար­տա­դիր լրաց­վե­լիք բո­լոր դաշ­տե­րը պա­րու­նա­կեն տվյալ­ներ, մինչ­դեռ ձե­ռա­գիր լրաց­նե­լիս նմա­նա­տիպ ստու­գու­մը բա­ցա­կա­յում է:­ Ա­նըն­թեռ­նե­լի ձե­ռա­գի­րը կա­րող է խնդ­րա­հա­րույց լի­նել, ո­ւս­տի աշ­խա­տա­ կից­նե­րը պետք է ու­շադ­րու­թյուն դարձ­նեն ըն­թեռ­նե­լի ձե­ռագ­րի կար­ևո­րու­ թյանը: Ու­շադ­րու­թյամբ քն­նար­կեք հե­տա­զո­տու­թյան ար­դյունք­նե­րի վե­րա­բեր­ յալ վերջ­նա­կան հաշ­վետ­վու­թյան ըն­թեռ­նե­լի­ու­թյան և օգ­տա­գործ­ման հար­ մա­րա­վե­տու­թյունը, քա­նի որ այն հա­մար­վում է լա­բո­րա­տո­րի­այի հիմ­նա­կան ար­տադ­րան­քը: Այն պետք է ձևա­կերպ­ված լի­նի ճիշտ և ար­հես­տա­վար­ժո­րեն:­ Ե­թե տրա­մադր­վում է ձե­ռա­գիր լրաց­ված հաշ­վետ­վու­թյուն, ա­պա լա­բո­րա­ տո­րի­ա­նե­րին ան­հրա­ժեշտ է ու­նե­նալ դրա պատ­ճենը՝ փաս­տաթղ­թա­վոր­ման և ար­խի­վաց­ման հա­մար: Հաշ­վետ­վու­թյան ճշգրիտ պատ­ճե­նի բա­ցա­կա­յու­թյու­ նը կա­րող է հան­գեց­նել խն­դիր­նե­րի, ե­թե տվյալ­նե­րի ար­տագր­ման ժա­մա­նակ թույլ է տր­վել սխալ: ­Խիստ կար­ևոր է պահ­պա­նել գրա­ռում­նե­րը հու­սա­լի տեղում, որ­տե­ղից դրանք կա­րող են հեշ­տու­թյամբ վերց­վել:

58 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում

Նկար 2. Սխալ լրացված գրանցամատյան

Թղ­թային նյու­թե­րի պահ­պա­նում։ Թղ­թային նյու­թե­րը պահ­պան­վում են, որ­պես­զի հնա­րա­վոր լի­նի ան­հրա­ժեշ­տու­թյան դեպ­քում գտնել ար­դյունք­նե­րը, հետ­ևել նմուշ­նե­րի հետ կապ­ված բո­լոր գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րին՝ լա­բո­րա­տոր գոր­ ծըն­թա­ցի ամ­բողջ ժա­մա­նա­կա­հատ­վա­ծում, ի­նչ­պես նաև գնա­հա­տել ծագած խն­դիր­ներն ու ի­րա­վի­ճակ­նե­րը՝ դրանց ա­ռա­ջաց­ման աղ­բյու­րներն ու պատ­ ճառ­նե­րը բա­ցա­հայ­տե­լու հա­մար: yy Անհ­րա­ժեշտ է պահ­պա­նել ա­մեն ի­նչ, սա­կայն մշա­կել մի հա­մա­կարգ, ո­րը կո­րո­շի՝ ե­՞րբ և ի­նչ­պե՞ս պետք է ո­չն­չաց­վեն պահ­պան­ված նյու­թե­րը:­ yy Անհ­րա­ժեշտ է պահ­պա­նել հի­վանդ­նե­րի մա­սին ե­ղած տե­ղե­կու­թյուն­նե­ րի գաղտ­նի­ու­թյու­նը:­ yy Անհ­րա­ժեշտ է ա­պա­հո­վել տե­ղե­կատ­վու­թյան հեշտ հա­սա­նե­լի­ու­թյունն այն ան­ձանց հա­մար, ով­քեր դրանց կա­րիքն ու­նեն:­ yy Անհ­րա­ժեշտ է կի­րա­ռել կազ­մա­կերպ­ման և պահ­պան­ման խե­լա­միտ հա­մա­կարգ:­ yy Անհ­րա­ժեշտ է հա­մա­րա­կա­լել ա­մեն ի­նչ և թղ­թե­րը դա­սա­վո­րել ժա­մա­ նա­կագ­րա­կան կար­գով: yy Թուղ­թը հա­րատև չէ և կա­րող է վնաս­վել ջրից, կրա­կից, խո­նա­վու­թյու­ նից, տար­բեր վնա­սա­տու­նե­րից (կր­ծող­ներ և մի­ջատ­ներ և այլն): Պահ­ պան­ման հա­մար օգ­տա­գոր­ծել այն­պի­սի վայ­րեր, որ­տեղ թղ­թային նյու­ թերն ա­ռա­վե­լա­գույն չա­փով պաշտ­պան­ված կլի­նեն: ­Լա­բո­րա­տոր տե­ղե­կատ­վու­թյան հա­մա­կարգ­չային հա­մա­կար­գը։ Լա­ բո­րա­տոր տվյալ­նե­րի հա­մա­կարգ­չային հա­մա­կար­գը սո­վո­րա­բար կոչ­վում է

ՏեղեԿաՏվության Կառավարում | 59

Նկար 3. Անընթեռնելի գրանցամատյան

լաբորատոր տեղեկատվության կառավարման համակարգ (Laboratory information management system) և հակիրճ անվանում են ԼՏԿՀ (LIMS) կամ ԼՏՀ (LIS)։ Ամբողջ աշխարհում լաբորատոր համակարգչային համակարգերը գնալով ավելի ու ավելի լայն կիրառություն են ստանում: Կլինիկական լաբորատորիաներում պատշաճ մշակված և հաստատված ԼՏԿՀ-ն նպաստում է նմուշների և տվյալների տեղափոխման ճշտությանը և մատչելիությանը: Լաբորատոր տեղեկատվության համակարգչային համակարգի ներդրում կատարել ցանկացողների համար կա մի քանի տարբերակ: Որոշ լաբորատորիաներ ստեղծում են իրենց անհատական համակարգչային ցանցը և օգտագործում են այն համակարգը, որը մշակել են իրենք՝ հիմնվելով տվյալների բազաների հետ աշխատող այնպիսի ծրագրերի վրա, ինչպիսին է, օրինակ, Microsoft Access-ը: Ոմանք էլ որոշում են գնել արդեն պատրաստի լաբորատոր տեղեկատվական համակարգ, որը սովորաբար ընդգրկում է համակարգիչներ, համակարգչային ծրագրային ապահովվածություն և ուսուցում: Եթե համակարգի գնման որոշումն ընդունվում է ոչ թե ամբողջ լաբորատորիայի կողմից, այլ, օրինակ, տեղեկատվական համակարգերի բաժնի կողմից, ապա լաբորատորիայի ղեկավարը պետք է տեղեկատվություն տրամադրի, որը կնպաստի ընտրել այնպիսի սարքավորում ներ, որոնք առավելագույն չափով կբավարարեն լաբորատորիայի կարիքները: Ամենաարդիական սարքերի և ծրագրային ապահովվածությունների ընտրությունը կարող է հանգեցնել ոչ

60 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում թե լա­բո­րա­տո­րի­այի աշ­խա­տան­քի բա­րե­լավ­մա­նը, այլ, ը­նդ­հա­կա­ռա­կը, մեծ ծախ­սե­րի ա­ռջև կկանգ­նեց­նի: Օ­րի­նակ՝ տվյալ­նե­րի մշա­կու­մը կդառ­նա ա­ռա­ վել աշ­խա­տա­տար գոր­ծըն­թաց, ե­թե կի­րառ­վի մի հա­մա­կարգ­չային ծրա­գիր, ո­րը նա­խա­տես­ված է ոչ թե լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում, այլ, ա­սենք, հաշ­վա­պա­հու­թյու­ նում կամ գնում­նե­րի բաժ­նում կի­րա­ռե­լու հա­մար: ­Տե­ղե­կատ­վու­թյան հա­մա­կարգ­չային հա­մա­կար­գի կի­րա­ռումն ու­նի մի շարք ա­ռա­վե­լու­թյուն­ներ. yy Ա­վե­լի քիչ սխալ­ներ։ Սխալ­նե­րի հայտ­նա­բեր­ման գործառույթով օ­ժտված և լավ պլա­նա­վոր­ված հա­մա­կարգ­չային հա­մա­կար­գը օգ­տա­ գոր­ծո­ղին կօգ­նի նկա­տել ան­հա­մա­պա­տաս­խա­նու­թյուն­նե­րը և դրա­նով ի­սկ կն­վա­զեց­նի սխալ­նե­րի թիվը: Այն նաև կտ­րա­մադ­րի ըն­թեռ­նե­լի և հաս­կա­նա­լի տե­ղե­կատ­վու­թյուն:­ yy Ո­րա­կի վե­րահսկ­ման կա­ռա­վա­րու­մը։ Այս­պի­սի հա­մա­կար­գի մի­ջո­ցով հեշտ է կա­տա­րել ո­րա­կի վե­րահսկ­ման ար­դյունք­նե­րի պատ­շաճ գրա­ ռում­նե­րը, դրանց վեր­լու­ծու­թյու­նը և ի­նք­նա­բե­րա­բար՝ վի­ճա­կագ­րա­կան մշա­կու­մը: yy Տ­վ յալ­նե­րի ո­րոն­ման տար­բե­րակ­նե­րի տրա­մադ­րում։ Տվյալ­ների ո­րոն­ման և ձեռք­բեր­ման հա­մար կա­րե­լի է օգ­տա­գոր­ծել տար­բեր պա­ րա­մետ­րեր, օ­րի­նակ՝ սո­վո­րա­բար կա­րե­լի է տվյալ­ներ քա­ղել ը­ստ ա­նուն­նե­րի, լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րի կամ հի­վանդ­նե­րի հա­մար­նե­րի, ի­սկ եր­բեմն է­լ՝ հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի ար­դյունք­նե­րի և ան­ցկաց­ված հե­տա­ զո­տու­թյան տե­սա­կի: Ո­րոն­ման նմա­նա­տիպ տար­բե­րակ գործ­նա­կա­ նում հնա­րա­վոր չէ կի­րա­ռել թղ­թային հա­մա­կար­գի դեպ­քում: yy ­Հի­վան­դի մա­սին տե­ղե­կատ­վու­թյան մատ­չե­լի­ու­թյուն։ Հա­մա­կարգ­ չայ­նաց­ված հա­մա­կար­գե­րի մեծ մա­սը մատ­չե­լի են դարձ­նում կոնկ­րետ հի­վան­դի լա­բո­րա­տոր տվյալ­նե­րը: Շատ օգ­տա­կար է ա­մե­նա­վեր­ջին ար­դյունք­նե­րը նա­խորդ­նե­րի հետ հա­մե­մա­տե­լիս ու­շադ­րու­թյուն դարձ­ նել ցու­ցա­նիշ­նե­րի փո­փո­խու­թյան վրա: Դա շատ լավ քայլ է հա­մար­ վում և օգ­նում է հայտ­նա­բե­րել հնա­րա­վոր սխալ­նե­րը: Հա­մա­կարգ­չային որոշ հա­մա­կար­գե­րում կա­րե­լի է ստա­նալ այլ տե­ղե­կատ­վու­թյուն ևս: Օ­րի­նակ՝ հոս­պի­տա­լաց­վե­լու պա­հին ախ­տո­րո­շու­մը և նմա­նա­տիպ այլ օգ­տա­կար տվյալ­ներ՝ կապ­ված հի­վան­դու­թյան հետ: yy ­Հաշ­վետ­վու­թյուն­նե­րի կազ­մու­մը։ Այս հա­մա­կար­գի մի­ջո­ցով հեշ­տու­ թյամբ կա­րե­լի է կազ­մել ման­րա­մասն և ըն­թեռ­նե­լի հաշ­վետ­վու­թյուն­ ներ: ԼԻՄՍ-ի շնոր­հիվ կա­րե­լի է կազ­մել ստան­դարտ կամ հա­ճա­խոր­դի պա­հանջ­նե­րին հա­մա­պա­տաս­խան փո­փոխ­ված հաշ­վետ­վու­թյուն­ներ: yy Հաշ­վետ­վու­թյուն­նե­րի հե­տագ­ծե­լի­ու­թյան հնա­րա­վո­րու­թյուն։ Հա­ մա­կարգ­չային հա­մա­կար­գով զգա­լի­ո­րեն ա­վե­լի հեշտ է հետ­ևել հաշ­ վետ­վու­թյուն­նե­րին, ի­մա­նալ, թե երբ է ա­վարտ­վել աշ­խա­տան­քը, ով է

Տեղեկատվության կառավարում | 61

այն ի­րա­կա­նաց­րել, երբ են տվյալ­նե­րը քն­նարկ­վել, և երբ է հանձն­վել հաշ­վետ­վու­թյու­նը: yy Մի­տում­նե­րին հետ­ևե­լու և վեր­լու­ծե­լու հնա­րա­վո­րու­թյու­նը։ Հա­մա­ կար­գի­չը՝ տվյալ­նե­րի բա­զայի հետ մեկ­տեղ, ո­րոն­ման լայն հնա­րա­վո­ րու­թյուն­ներ է տա­լիս, և խե­լա­միտ պլա­նա­վոր­ման ժա­մա­նակ կա­րե­լի է մեծ քա­նա­կու­թյամբ տե­ղե­կու­թյուն­ներ կոր­զել ու ար­դյու­նա­վետ կեր­պով դրանք կի­րա­ռել հե­տագ­ծե­լի­ու­թյան և տար­բեր բնույ­թի մի­տում­նե­րի վեր­լու­ծու­թյան հա­մար: yy ­Հի­վանդ­նե­րի մա­սին տվյալ­նե­րի գաղտ­նի­ու­թյան ա­ռա­վել հու­սալի պաշտ­պա­նու­թյուն։ Հա­ճախ ա­վե­լի հեշտ է պահ­պա­նել լա­բո­րա­տոր տվյալ­նե­րի գաղտ­նի­ու­թյու­նը հա­մա­կարգ­չի օգ­նու­թյամբ, քան թղթային տար­բե­րա­կով ձևաթղ­թե­րի ձե­ռա­գիր լրաց­ման ժա­մա­նակ է: Այդ նպա­ տա­կով հա­մա­կար­գիչ­նե­րի օգ­տա­տե­րե­րի հա­մար սահ­ման­վում են գաղտ­նա­բա­ռեր, ո­րոնք վե­րահս­կում են տվյալ­նե­րի մատ­չե­լի­ու­թյու­նը: yy Ֆի­նանս­նե­րի կա­ռա­վա­րու­մը։ Ո­րոշ հա­մա­կար­գեր թույլ են տա­լիս կա­ ռա­վա­րել դրա­մա­կան մի­ջոց­նե­րը: Որ­պես օ­րի­նակ՝ ծա­ռա­յում է հի­վանդ­ նե­րի հա­շիվ­նե­րի ձևա­կեր­պու­մը: yy ­Լա­բո­րա­տո­րի­այից դուրս գտն­վող վայ­րե­րի ին­տեգ­րու­մը։ ԼՏԿՀ-ն կա­րող է այն­պես կար­գա­վոր­ված լի­նել, որ տվյալ­նե­րը մուտ­քագր­վեն լա­բո­րա­տոր հա­մա­կարգ ան­մի­ջա­պես հա­ճա­խորդ­նե­րի կամ հի­վանդ­ նե­րի գրանց­ման վայ­րից: Կա­րի­քի դեպ­քում տվյալ­նե­րը կա­րող են փո­ խանց­վել տար­բեր բա­ժին­ներ և աշ­խա­տա­վայ­րեր: Դրանք կա­րող են փո­խանց­վել ան­մի­ջա­պես այն հա­մա­կար­գիչ­նե­րի մի­ջո­ցով, ո­րոնց օգ­ տա­տե­րերն են բժիշկ­նե­րը կամ հան­րային ա­ռող­ջա­պա­հու­թյան պաշ­ տո­նյա­նե­րը: Հա­մա­կար­գիչ­նե­րի մի­ջո­ցով կա­րե­լի է տվյալ­ներ մուտ­ քագ­րել լա­բո­րա­տոր տվյալ­նե­րի ազ­գային բա­զայի մեջ, ի­նչ­պես նաև կա­տա­րել դրանց հետ կապ­ված ցան­կա­ցած գոր­ծո­ղու­թյուն: yy Ու­սուց­ման ան­ցկա­ցում ար­տադ­րո­ղի հետ: Լա­բո­րա­տոր տե­ղե­կատ­ վու­թյան հա­մա­կար­գի ար­ժե­քի մեջ հա­ճա­խ մտ­նում է նաև տե­ղում աշ­ խա­տա­կից­նե­րի ու­սու­ցում կազ­մա­կեր­պե­լու վճարը: Որ­պես­զի օգ­տա­ գործ­վեն հա­մա­կար­գի բո­լոր հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե­րը, շատ կար­ևոր է աշ­խա­տա­կազ­մի հետ ու­սու­ցում ան­ցկաց­նել կա՛մ տե­ղում, կա՛մ էլ ար­ տադ­րող կազ­մա­կեր­պու­թյան գրա­սե­նյակ­նե­րում: ­Սա­կայն կան նաև ո­րոշ թե­րու­թյուն­ներ. yy Անհ­րա­ժեշտ է աշ­խա­տա­կազ­մին ու­սու­ցա­նել: ԼՏԿՀ-ի բար­դու­թյան պատ­ճա­ռով ու­սու­ցու­մը կա­րող է լի­նել եր­կա­րատև և ծախ­սա­տար գոր­ ծըն­թաց: yy ­Նոր հա­մա­կար­գին հար­մար­վե­լու հա­մար հար­կա­վոր է ժա­մանակ։ Ե­րբ հա­մա­կարգ­չային հա­մա­կար­գը դր­վում է շա­հա­գործ­ման, այն

62 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում կա­րող է աշ­խա­տա­կից­նե­րին թվալ ան­հար­մար և դժ­վար կա­ռա­վա­ րե­լի: Ան­ձանց, ով­քեր սո­վոր են ձե­ռա­գիր գրա­ռում­ներ և գրան­ցում­ ներ կատա­րե­լուն, կա­րող է պարզ չլի­նել այն­պի­սի գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րի ի­րա­կա­նա­ցումը, ի­նչ­պի­սին է, օ­րի­նակ, սխալ­նե­րի հայտ­նա­բեր­ման հետ կապ­ված ստու­գում­ներ ան­ցկաց­նե­լը կամ դաշ­տե­րի մեջ լրա­ցում­ներ ա­նե­լը և այլն:­ yy Ար­ժե­քը։ Տե­ղե­կատ­վու­թյան հա­մա­կարգ­չային հա­մա­կար­գի գն­ման ժա­ մա­նակ գնու­մը և սպա­սար­կու­մը հա­մար­վում են հա­մե­մա­տա­բար խո­շոր ծախ­սեր, և ո­րոշ լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րի հա­մար դրանք ան­հաղ­թա­հա­րե­ լի են: Բա­ցի դրանից, ո­րոշ տարածաշրջան­նե­րում տե­ղա­կան ծա­ռա­յու­ թյուն­նե­րի մա­տու­ցու­մը մատ­չե­լի չէ: Որ­քան էլ տա­րօ­րի­նակ թվա, սա­ կայն հա­մա­կար­գիչ­ներն ա­վե­լի շատ թուղթ են ծախ­սում, և դրա ծախ­ սե­րը պետք է պլա­նա­վոր­վեն: Նաև հի­շե՛ք, որ տեխ­նո­լո­գի­ա­ներն ա­րագ փո­փոխ­վում են, և որ հա­մա­կար­գի­չը կա­րող է օպ­տի­մալ ձևով ծա­ռայել ըն­դա­մե­նը մի քա­նի տա­րի: Ար­դի­ա­կան մա­կար­դա­կը, ի­նչ­պես նաև հա­ մա­տե­ղե­լի­ու­թյունն այլ հա­մա­կար­գե­րի հետ պահ­պա­նե­լու հա­մար կպա­ հանջ­վի նոր հա­մա­կարգ­չային սար­քա­վո­րում­նե­րի կա­նո­նա­կարգ­ված գնում­ներ կա­տա­րել: yy Ֆի­զի­կա­կան սահ­մա­նա­փա­կում­ներ։ Պա­ հանջ­ վում է անհրաժեշտ մակերեսով տա­րածք, կան նաև է­լեկտ­րա­մա­տա­կա­րար­ման, ջե­ռուց­ ման հա­մա­կար­գից հե­ռու տե­ղադ­րե­լու, խո­նա­վու­թյու­նից ու փո­շուց զերծ պա­հե­լու ո­րո­շա­կի պա­հանջ­ներ: yy ­Պա­հուս­տային պատ­ճեն­ման հա­մա­կար­գի ան­հրա­ժեշ­տու­թյուն։ Հա­ մա­կարգ­չային ամբո­ղ ջ տե­ղե­կատ­վու­թյու­նը պետք է կա­նո­նա­վորապես պատ­ճեն­վի: Սկա­վա­ռա­կի վնաս­ման կամ հա­մա­կար­գի ձա­խող­ման դեպ­քերն ան­թույ­լատ­րե­լի են, ո­ւս­տի պա­հուս­տային պատ­ճեն­ման հա­ մա­կար­գի ստեղ­ծու­մը ծայ­րա­հեղ ան­հրա­ժեշ­տու­թյուն է:

| 63

ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐ ԵՎ ԳՐԱՆՑՈՒՄՆԵՐ

7. ՓԱՍ­ՏԱԹՂ­ԹԵ­ՐԻ ԵՎ ԳՐԱՆ­ՑՈՒՄ­ՆԵ­ՐԻ ԿԱ­ՌԱ­ՎԱ­ՐՈՒՄ

­ աս­տաթղ­թե­րի և գրան­ցում­նե­րի կա­ռա­վա­րու­մը ո­րա­կի կա­ռա­վար­ման Փ 12 բա­ղադ­րիչ­նե­րից մե­կն է. նպա­տակը ան­հրա­ժեշտ տե­ղե­կատ­վու­թյան մատ­ չե­լի­ու­թյան ա­պա­հո­վու­մ ն է: Փաս­տաթղ­թեր են հա­մար­վում լա­բո­րա­տո­րի­այի քա­ղա­քա­կա­նու­թյուն­նե­րը, գոր­ծըն­թաց­նե­րը և ըն­թա­ցա­կար­գե­րը: ­Փաս­տաթղ­թե­րի և գրան­ցում­նե­րի տար­բե­րու­թյու­նը։ Փաս­տաթղ­թե­րը տե­ղե­կատ­վու­թյուն են պա­րու­նա­կում լա­բո­րա­տո­րի­այի քա­ղա­քա­կա­նու­թյուն­ նե­րի, գոր­ծըն­թաց­նե­րի և ըն­թա­ցա­կար­գե­րի վե­րա­բե­րյալ, նա­խա­տես­ված են լա­բո­րա­տո­րի­այի աշ­խա­տա­կից­նե­րի, շա­հա­ռու­նե­րի և հա­ճա­խորդ­նե­րի հա­մար, պետք է թար­մաց­վեն և պահ­պան­վեն: Քա­ղա­քա­կա­նու­թյուն­նե­րի, գոր­ծըն­թաց­ նե­րի և ըն­թա­ցա­կար­գե­րի փո­փո­խու­թյան դեպ­քում պետք է փո­փո­խու­թյուն­ ներ ար­վեն հա­մա­պատաս­խան փաս­տաթղ­թե­րում: Փաս­տաթղ­թե­րի մի­ջո­ցով սահ­ման­վում են գրան­ցա­մա­տյան­նե­րը, աշ­խա­տան­քային ա­ղ յու­սակ­նե­րը և այլ ձևաթղ­թեր: Փաս­տաթղ­թի օ­րի­նակ են «Ո­րա­կի ձեռ­նար­կը», գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­ րի ստան­դարտ ըն­թա­ցա­կար­գե­րը և աշ­խա­տան­քային հրա­հանգ­նե­րը: Գրան­ ցում­նե­րը պա­րու­նա­կում են լա­բո­րա­տոր հե­տա­զո­տու­թյան ըն­թաց­քում ստաց­ ված տե­ղե­կատ­վու­թյու­նը, ո­րը են­թա­կա չէ փո­փո­խու­թյան, օ­րի­նակ՝ նմուշ­նե­րի գրան­ցում­նե­րը, պա­ցի­են­տի տվյալ­նե­րը, ո­րա­կի հս­կո­ղու­թյան ար­դյունք­նե­րը, հե­տա­զո­տու­թյան ար­դյունք­նե­րը, լրաց­ված ձևաթղ­թե­րը: Քա­ղա­քա­կա­նու­թյուն­ներ։ Հա­մա­ձայն CLSI-ի՝ քա­ղա­քա­կա­նու­թյուն­նե­րը «­կազ­մա­կեր­պու­թյան աշ­խա­տա­կից­նե­րի մշակ­ած և ղե­կա­վա­րու­թյան հա­վա­ նու­թյանն ար­ժա­նա­ցած ը­նդ­հա­նուր մո­տե­ցում­նե­րի և ո­ւղ­ղու­թյուն­նե­րի փաս­ տաթղ­թա­վոր­ված շա­րադ­րում­ներն են»1: Ը­նդ­հա­նուր առ­մամբ քա­ղա­քա­կա­նու­ թյուն­նե­րը սահ­մա­նում են ո­րա­կի հա­մա­կար­գի սկզ­բունք­նե­րը և տե­ղե­կաց­նում են բո­լո­րին, թե «ինչ պետք է ար­վի», ներ­կա­յաց­նում են կազ­մա­կեր­պու­թյան ա­ռա­քե­լու­թյու­նը, նպա­տակ­նե­րը և խն­դիր­նե­րը, հիմք են ո­րա­կի հա­մա­կար­գի հա­մար և պետք է ներ­կա­յաց­վեն «Ո­րա­կի ձեռ­նար­կում»: ­Գոր­ծըն­թաց­ներ։ Գոր­ծըն­թաց­նե­րը ո­րա­կի քա­ղա­քա­կա­նու­թյուն­նե­րի ի­րա­կա­նաց­ման փո­լե­րն են: Հա­մա­ձայն ISO 9000-ի [4.3.1]2՝ գոր­ծըն­թաց­նե­ րը «­փոխ­կա­պակց­ված կամ մի­մյանց վրա ազ­դող մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի շարք են,

CLSI/NCCLS. A Quality Management System Model for Health Care; Approved Guideline Second Edition. CLSI/NCCLS document HS1-A2. Wayne, PA: NCCLS; 2004. ИСО 9000:2005. Системы управления качеством. Основные положения и словарь. Женева. Международная организация по стандартизации, 2005.

64 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում ո­րոնք մուտ­քային տվյալ­նե­րը վե­րա­ծում են ել­քային տվյալ­նե­րի»: Մուտ­քային տվյալ­նե­րի օ­րի­նակ­ներ են հե­տա­զոտ­ման հայ­տե­րը, նմուշ­նե­րը և տե­ղե­կու­ թյուն­նե­րի տրա­մադր­ման հայ­տե­րը և այլն, ի­սկ ել­քային տվյա­լը հե­տա­զո­տու­ թյան ար­դյուն­քն է: Գոր­ծըն­թաց­նե­րը նկա­րագ­րում են, թե «ին­պես է դա տեղի ու­նե­նում»: Դրանք հա­ճախ ներ­կա­յաց­վում են բլոկ-ս­խե­մա­նե­րի ձևով, ո­րոնք պատ­կե­րում են քայ­լե­րի հա­ջոր­դա­կա­նու­թյու­նը ժա­մա­նա­կի ըն­թաց­քում: Ըն­թա­ցա­կար­գեր։ Ըն­թա­ցա­կար­գե­րը գոր­ծըն­թա­ցի ի­րա­կա­նաց­ման կոնկ­ րետ մի­ջո­ցա­ռում­ներն են ը­ստ ISO 9000-ի [3.4]: Լա­բո­րա­տո­րի­այի աշ­խա­տա­ կից­նե­րը լավ ծա­նոթ են ըն­թա­ցա­կար­գե­րին՝ հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի ի­րա­կա­ նաց­մա­նը: Ըն­թա­ցա­կար­գե­րը ներ­կա­յաց­նում են, թե «ինչ­պես ա­նել», և պա­ րու­նա­կում են ման­րա­մասն հրա­հանգ­ներ, ո­րոնց ան­շե­ղո­րեն պետք է հետ­ևեն լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րի աշ­խա­տա­կից­նե­րը: Նման հրա­հանգ­ներն ան­վա­նում են «­գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րի ստան­դարտ ըն­թա­ցա­կար­գեր» (Գ­ՍԸ): ԳՍԸ-նե­րը պետք է ա­պա­հո­վեն հետ­ևե­լի­ու­թյու­նը, ո­րի շնոր­հիվ հնա­րա­վոր է հետ­ևել միև­ նույն պա­ցի­են­տի հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի դի­նա­մի­կային, ժա­մա­նա­կային փո­փո­ խու­թյուն­նե­րին: ԳՍԸ-նե­րը պետք է ա­պա­հո­վեն ստան­դարտ մո­տե­ցու­մը.տար­ բեր աշ­խա­տա­կից­նե­րի կող­մից միև­նույն հե­տա­զո­տու­թյունն ի­րա­կա­նաց­վում է միև­նույն ձևով, տար­բեր լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րի կող­մից միև­նույն ԳՍԸ-ն կի­ րա­ռե­լու պայ­ման­նե­րում հն­արա­վոր է դառ­նում ի­րա­կա­նաց­նել ար­դյունք­նե­րի հա­մե­մա­տու­թյուն: Ստան­դարտ մո­տե­ցու­մը նվա­զեց­նում է սխա­լի հա­վա­նա­կա­ նու­թյու­նը և մե­ծաց­նում հե­տա­զո­տու­թյան ի­րա­կա­նաց­ման ճշգր­տու­թյան աս­ տի­ճա­նը, հետ­ևա­բար նաև ար­դյունք­նե­րի վս­տա­հե­լի­ու­թյու­նը: ԳՍԸ-ն պետք է լի­նի պարզ, հս­տակ, հաս­կա­նա­լի, լի­ար­ժեք, ան­հրա­ժեշտ տե­ղե­կատ­վու­թյամբ հա­գե­ցած՝ նե­րա­ռյալ ըն­թա­ցա­կար­գային ման­րա­մաս­նե­րը: ԳՍԸ-ն պետք է վե­ րա­նայ­վի, բա­րե­լավ­վի, թար­մաց­վի, հա­մա­պա­տաս­խա­նի ժա­մա­նա­կի պա­հան­ ջին և հաս­տատ­վի ղե­կա­վա­րու­թյան կող­մից: Աշ­խա­տան­քային հրա­հանգ­ները։ ԳՍԸ-նե­րի հա­կիրճ տար­բե­րակ­ներն են, ո­րոնք կա­րող են տե­ղա­կայ­վել աշ­խա­տան­քային սե­ղան­նե­րի մոտ որ­պես ընթա­ցա­կար­գե­րի ի­րա­կա­նաց­ման ու­ղե­ցույ­ցներ: Աշ­խա­տան­քային հրա­հանգ­ նե­րը տր­վում են ի լրա­ցում ԳՍԸ-նե­րի, բայց չեն փո­խա­րի­նում ԳՍԸ-նե­րին: Ար­տադ­րո­ղի հրա­հանգ­ներ։ Ար­տադ­րո­ղի հրա­հանգ­նե­րը ներ­կա­յաց­վում են ներ­դիր-թեր­թիկ­նե­րի ձևով: Դրանք կա­րող են պա­րու­նա­կել տե­ղե­կատ­վու­ թյուն հե­տա­զո­տու­թյան ի­րա­կա­նաց­ման վե­րա­բե­րյալ, սա­կայն չեն ներ­կա­յաց­ նում կոնկ­րետ լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում ըն­դուն­ված ան­վտան­գու­թյան, գրան­ցում­նե­ րի, հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի ի­րա­կա­նաց­ման հա­ջոր­դա­կա­նու­թյուն­նե­րի, ա­ռաջ­ նա­հեր­թու­թյուն­նե­րի վե­րա­բե­րյալ պա­հանջ­ներ: Դրանք կա­րող են պա­րու­նա­ կել տվյալ հե­տա­զո­տու­թյան ո­րա­կի ա­պա­հով­ման վե­րա­բե­րյալ պա­հանջ­ներ, սա­կայն չեն կա­րող լի­ար­ժեք լի­նել: Ճիշտ չէ պատ­րաս­տել ԳՍԸ-ն՝ հիմն­վե­լով մի­այն ներ­դիր-թեր­թի­կի տե­ղե­կատ­վու­թյան վրա:

Փաստաթղթեր եվ գրանցումներ | 65

­ աս­տաթղ­թե­րի հի­ե­րար­խի­ա։ Քա­ղա­քա­կա­նու­թյուն­նե­րի, գոր­ծըն­թաց­ Փ ների և ըն­թա­ցա­կար­գե­րի փոխ­հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րը կա­րե­լի է դի­տար­կել ծառի տես­քով, որ­տեղ քա­ղա­քա­կա­նու­թյուն­նե­րը ար­մատ­նե­ր են և հիմք են մնա­ցած բա­ղադ­րիչ­նե­րի հա­մար, գո­րծըն­թաց­նե­րը ծա­ռի բունն են և ներ­կա­ յաց­նում են հա­ջոր­դա­կան քայ­լե­րը, ի­սկ ըն­թա­ցա­կար­գե­րը տերև­ներն ե­ն՝ ի­րենց ամբո­ղ ջ բազ­մա­զա­նու­թյամբ:

Գծապատկեր 10. Որակի փաստաթղթերի հիերարխիան

«Ո­րա­կի ձեռ­նար­կը» ո­րա­կի այն հիմ­նա­կան փաս­տա­թուղթն է, ո­րը նե­րա­ ռում է ո­րա­կի փաս­տաթղ­թե­րի ամբո­ղ ջ հի­ե­րար­խի­ան: Հա­մա­ձայն ISO 15189-ի՝ «Ո­րա­կի ձեռ­նար­կը» նկա­րագ­րում է տվյալ կազ­մա­կեր­պու­թյան ո­րա­կի կա­ռա­ վար­ման հա­մա­կար­գը: «Ո­րա­կի ձեռ­նարկն» ար­տա­ցո­լում է ղե­կա­վա­րու­թյան ո­րա­կի հա­մա­կար­գի ներդր­ման և պահ­պան­ման հանձ­նա­ռու­թյու­նը, հիմք է ո­րա­կի կա­ռա­վա­ր­ման հա­մա­կար­գի պա­հանջ­նե­րի ի­րա­կա­նաց­ման հա­մար և տրա­մադ­րում է հս­տակ տե­ղե­կատ­վու­թյուն: Այն լա­բո­րա­տո­րի­այի կար­ևո­րա­ գույն փաս­տա­թուղ­թն է, և աշ­խա­տա­կից­նե­րը պետք է հրա­հան­գա­վոր­ված լի­ նեն ձեռ­նար­կի և նրա կի­րա­ռու­թյան վե­րա­բե­րյալ: Ա­նհ­րա­ժեշտ է ու­նե­նե­ալ ո­րա­ կի ձեռ­նար­կի պա­տաս­խա­նա­տու, որը պա­տաս­խա­նատ­վու­թյուն է կրում դրա թար­մա­ցում­նե­րի, հա­սա­նե­լի­ու­թյան հա­մար: Այս փաս­տա­թուղ­թը մշակ­վում է կոնկ­րետ լա­բո­րա­տո­րի­այի հա­մար՝ կոնկ­րետ պա­հանջ­նե­րը հաշ­վի առ­նե­լով: Այն պետք է պա­րու­նա­կի ո­րա­կի բոլոր 12 բա­ղադ­րիչ­նե­րի քա­ղա­քա­կա­նու­թյուն­ նե­րը, գոր­ծըն­թաց­նե­րը և հղում­ներ ԳՍԸ-նե­րին: «Ո­րա­կի ձեռ­նար­կը» պետք է լի­նի մի­ակ պաշ­տո­նա­կան օ­րի­նա­կով, այն եր­բեք ա­վարտ­ուն չէ և մշ­տա­պես

66 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում բա­ րե­ լավ­ վում է։ «Որակի ձեռնարկը» պետք է կար­ դան և ըն­ կալեն բո­ լո­ րը, պետք է ստո­րագր­ի ղե­կա­վա­րու­թյունը՝ ամ­սաթ­վի պար­տա­դիր նշու­մով: Գ­րա­վոր փաս­տաթղ­թե­րի առ­կա­յու­թյու­նը պար­տա­դիր է բո­լոր լա­բո­րա­տոր ստան­դարտ­նե­րով և շատ կար­ևոր է հա­վա­տար­մագր­ման գոր­ծըն­թաց­նե­րում՝ ստու­գում­նե­րի, աու­դիտ­նե­րի ժա­մա­նակ: Փաս­տաթղ­թե­րը կար­ևոր են նաև այն տե­սան­կ յու­նից, որ բա­նա­վոր հրա­հանգ­նե­րը կա­րող են սխալ ըն­կալ­վել, մո­ ռաց­վել, ի­սկ գրա­վոր փաս­տաթղ­թե­րը պետք է հա­սա­նե­լի լի­նեն բո­լոր աշ­խա­ տա­կից­նե­րին: Կա ոս­կե կա­նոն.

Արա այն, ինչ գրված է, գրիր այն, ինչ անմ ես: ­ ա­բո­րա­տոր փաս­տաթղ­թե­րը հա­մար­վում են ո­րա­կ յալ, ե­թե գր­ված են Լ պարզ, հս­տակ, ա­ռանց ա­վե­լորդ բա­ցատ­րու­թյուն­նե­րի, ստան­դարտ մո­տե­ ցում­նե­րի հի­ման վրա, մատ­չե­լի են և հաս­կա­նա­լի ան­գամ նոր ըն­դուն­ված աշ­խա­տա­կից­նե­րի հա­մար, եր­կի­մաստ չեն, հս­տակ նկա­րագ­րում են պա­հանջ­ նե­րը, պա­տաս­խա­նատ­վու­թյուն­նե­րը, բա­րե­լավ­վում են այն­պես, որ մշ­տա­պես հա­մա­պա­տաս­խա­նեն ժա­մա­նա­կի պա­հան­ջին: Գ­րան­ցում ­ներ։ Գրան­ցում­նե­րը հա­մար­վում են լա­բո­րա­տոր տե­ղե­կատ­ վու­թյուն և, ան­կախ նրա­նից՝ դրանք գր­ված են ձեռ­քով թե հա­մա­կարգ­չով, կա­րևո­րա­գույն փաս­տաթղ­թեր են: Գրան­ցում­նե­րը են­թա­կա չեն վե­րա­նայ­ ման, լրամ­շակ­ման, փո­փո­խու­թյան և ան­ժամ­կետ են: Գրան­ցում ­նե­րը պետք է լի­նեն հս­տակ, ըն­թեռ­նե­լի, ան­հրա­ժեշտ տվյալ­նե­րի պա­րու­նա­կու­թյամբ, պետք է ա­պա­հո­վեն նմուշ­նե­րի և հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի հետ­ևե­լի­ու­թյու­նը: Որ­ևէ փո­փո­խու­թյուն կա­տա­րե­լու դեպ­քում գրան­ցում­նե­րում պետք է նշել՝ ով և ե­րբ է կա­տա­րել փո­փո­խու­թյու­նը, և հաս­տա­տել ստո­րագ­րու­թյամբ: Գրան­ ցում­նե­րի օ­րի­նակ­ներ են գրան­ցա­մա­տյան­նե­րը, լա­բո­րա­տո­րի­այի աշ­խա­ տան­քային մա­տյան­նե­րը, սար­քե­րի աշ­խա­տան­քի գրան­ցում­նե­րը, սար­քե­րի սպա­սարկ­ման մա­տյան­նե­րը, ո­րա­կի հս­կո­ղու­թյանն ա­ռնչ­վող գրա­ռում­նե­րը, ի­րա­զե­կու­թյան և ո­րա­կի ար­տա­քին գնա­հատ­ման փաս­տաթղ­թե­րը, հե­տա­զո­ տու­թյուն­նե­րի ար­դյունք­նե­րի գրան­ցում­նե­րը, ներ­քին և ար­տա­քին աուդիտ­ նե­րի փաս­տաթղ­թե­րը, գոր­ծըն­թաց­նե­րի բա­րե­լավ­ման ծրագ­րե­րը, պա­տա­ հար­նե­րի ար­ձա­նագ­րու­թյուն­նե­րը, հա­ճա­խորդ­նե­րի բա­վա­րա­ր­վա­ծու­թյան շուրջ հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րը և կար­ծիք­նե­րը, կար­ևոր նա­մա­կագ­րու­թյու­նը, վե­րա­դա­սից ստաց­ված հրա­ման­նե­րը, կադ­րային փաս­տաթղ­թե­րը, գույ­քի հաշ­վառ­ման ա­ղ յու­սակ­նե­րը և այլն: Փաստաթղ­թե­րի հս­կո­ղու­թյուն։ Փաս­տաթղ­թե­րի հս­կո­ղու­թյան հա­մա­ կարգը պետք է պա­րու­նա­կի­ փաստաթղ­թե­րի պահ­պան­ման, բա­րե­լավ­ման,

Փաստաթղթեր եվ գրանցումներ | 67

թար­մաց­ման, վե­րահսկ­ման, ակ­տո­ւալ տար­բե­րակ­նե­րի տրա­մադր­ման, հա­ սա­նե­լի­ու­թյան ա­պա­հով­ման և այլ ըն­թա­ցա­կար­գեր: Փաս­տաթղ­թե­րի հս­կո­ղու­ թյունն ա­պա­հո­վե­լու հա­մար ան­հրա­ժեշտ է ներդ­նել հս­կո­ղու­թյան ծրագ­րի այն­ պի­սի բա­ղադ­րիչ­ներ, ի­նչ­պի­սիք են փաս­տաթղ­թե­րի մի­աս­նա­կան, ստան­դարտ ձևան­մուշ­նե­րը, հա­մա­րա­կալ­ման հա­մա­կարգը, գրանց­ման և հաշ­վառ­ման պա­ հանջ­ները, նոր և վե­րա­նայ­ված փաս­տաթղ­թե­րի հաս­տատ­ման կարգը, ար­խի­ վաց­ման և ո­չն­չաց­ման կարգը, վե­րա­նայ­ման ժա­մա­նա­կա­ցույցը և այլն: Պար­ տա­դիր վե­րահսկ­ման են­թա­կա են ԳՍԸ-նե­րը, հրա­հանգ­նե­րը, սար­քա­վո­րում­ նե­րի շա­հա­գործ­ման ձեռ­նարկ­նե­րը, այն բո­լոր ու­ղե­ցույց­ներն ու գր­քե­րը, ո­րոնց հղում է ար­ված ԳՍԸ-նե­րի մեջ: Փաս­տաթղ­թե­րի հս­կո­ղու­թյան հա­մա­կար­գի բացա­կա­յու­թյան դեպ­քում հա­ճախ հան­դի­պում են մի շարք խն­դիր­ներ, մաս­ նավո­րա­պես՝ հնա­ցած փաս­տաթղ­թե­րը շա­րու­նա­կում են մնալ շր­ջա­նա­ռու­ թյան մեջ, բազ­մա­թիվ պատ­ճեն­նե­րի առ­կա­յու­թյու­նը դժ­վա­րաց­նում է դրանց հս­կո­ղու­թյու­նը, եր­բեմն ար­տա­քին աղ­բյուր­նե­րից ստաց­ված փաս­տաթղ­թե­րը դուրս են մնում վե­րահս­կո­ղու­թյու­նից:

68 |

ՍԽԱԼՆԵՐԻ ԵՎ ՊԱՏԱՀԱՐՆԵՐԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

8. Ս­ԽԱԼ­ՆԵ­ՐԻ ԵՎ ՊԱ­ՏԱ­ՀԱՐ­ՆԵ­ՐԻ ԿԱ­ՌԱ­ՎԱ­ՐՈՒՄ

Ս­խա­լը կամ պա­տա­հա­րը ցան­կա­ցած ի­րա­դար­ձու­թյունն է, ո­րի հետևանքը բա­ցա­սա­կան ազ­դե­ցու­թյունն է կազ­մա­կեր­պու­թյան, նե­րա­ռյալ՝ ան­ձնա­կազ­մի, ար­դյուն­քի, սար­քա­վո­րում­նե­րի կամ շր­ջա­կա մի­ջա­վայ­րի վրա: Բո­լոր նման ի­րա­դար­ձու­թյուն­նե­րը պետք է դի­տարկ­վեն սխալ­նե­րի և պա­տա­հար­նե­րի կա­ ռա­վար­ման ծրագ­րի կող­մից: Սխալ­նե­րի և պա­տա­հար­նե­րի կա­ռա­վա­րու­մը կամ լա­բո­րա­տոր սխալ­նե­րի ար­ձա­գան­քու­մը կար­ևոր է ո­րա­կ յալ լա­բո­րա­տոր ծա­ռա­յու­թյուն­նե­րի ա­պա­հով­ման հա­մար: Սխալ­նե­րի և պա­տա­հար­նե­րի կա­ռա­ վա­րու­մը ո­րա­կի կա­ռա­վար­ման տաս­ներ­կու բա­ղադ­րիչ­նե­րից մեկն է և վե­րա­ բեր­ում է լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում ո­րա­կի կա­ռա­վար­մա­նը: Սխալ­նե­րի և պա­տա­հար­ նե­րի կա­ռա­վա­րու­մը կար­ևոր նշա­նա­կու­թյուն ու­նի շա­րու­նա­կա­կան բա­րե­լավ­ ման ծրագ­րում: Այն կի­րառ­վում է սխալ­նե­րի կամ սխա­լի սահ­մա­նում գտն­վող ի­րա­վի­ճակ­նե­րի հայտ­նա­բեր­ման և ար­ձա­գանք­ման նպա­տա­կով: Սխալ­նե­րի և պա­տա­հար­նե­րի կա­ռա­վար­ման ծրագ­րի նպա­տա­կը լա­բո­րա­տոր հե­տա­զո­տու­ թյուն­նե­րի, տե­ղե­կատ­վու­թյան տրա­մադր­ման ժա­մա­նակ հնա­րա­վոր սխալ­նե­ րի ո­ւղ­ղումն է և գոր­ծըն­թաց­նե­րի այն­պի­սի փո­փո­խու­թյու­նը, ո­րը կն­վա­զեց­նի սխալ­նե­րի կրկն­ման հա­վա­նա­կա­նու­թյու­նը: Բա­ցի դրանից՝ լավ կա­ռա­վար­վող լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րը վեր­լու­ծում են հա­մա­կար­գը և հայտ­նա­բե­րում խն­դիր­նե­րը՝ այդ­պի­սով կան­խե­լով սխալ­նե­րը: Լա­բո­րա­տոր սխալ­ներ։ Լա­բո­րա­տոր սխալ­նե­րի ո­րոշ տի­պիկ դեպ­քեր կա­րե­լի է հեշ­տու­թյամբ նկա­տել և ո­ւղ­ղել: Օ­րի­նակ՝ ո­րոշ սխալ­ներ տե­ղի են ու­նե­նում, քա­նի որ աշ­խա­տա­կից­նե­րին պարզ չէ, թե ով է պա­տաս­խա­նա­ տու կոնկ­րետ աշ­խա­տան­քի հա­մար, և այդ պատ­ճա­ռով տվյալ աշ­խա­տան­քը մնում է ան­կա­տար: Նման սխալ­նե­րը կան­խե­լու հա­մար ան­հրա­ժեշտ է հս­տակ նշել պար­տա­կա­նու­թյուն­նե­րը և տե­ղե­կաց­նել աշ­խա­տա­կից­նե­րին: Սխալ­ներ տեղի են ու­նե­նում նաև այն ժա­մա­նակ, ե­րբ գոր­ծըն­թաց­նե­րը չեն ի­րա­կա­նա­ նում կամ բա­ցա­կա­յում են, կամ ե­րբ ան­ձնա­կազ­մը բա­վա­րար ու­սու­ցան­ված չէ: Գր­ված գոր­ծըն­թաց­նե­րը ձեռ­նարկ են, ո­րի շնոր­հիվ յու­րա­քան­չ յու­րը գիտի իր ա­նե­լիք­նե­րը: Շատ կար­ևոր է, որ աշ­խա­տա­կից­նե­րը հետ­ևեն գր­ված գոր­ծըն­ թաց­նե­րին: Բա­ցի հա­ճա­խա­կի հան­դի­պող սխալ­նե­րից՝ կան նաև այլ սխալ­նե­ր: Այդպիսիք պա­տա­հում են նա­խա­հե­տա­զո­տա­կան և հե­տա­զո­տա­կան փու­լում: Լա­բո­րա­տոր սխալ­նե­րի ըն­կալ­ման տե­սան­կ յու­նից կար­ևոր են ա­վստ­րա­լի­ացի և ա­մե­րի­կացի բժիշկ­նե­րի հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րը: Ա­վստ­րա­լի­ա­կան լա­բո­րա­ տո­րի­ա­նե­րի տվյալ­նե­րի հե­տա­հա­յաց հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րը ցույց են տվել,

Սխալների եվ պատահարների կառավարում | 69

որ գրա­ռում­նե­րի սխալ­նե­րը կազ­մում են 39%, ի­սկ սխալ ար­դյունք­նե­րը՝ 26%3: Ա­մե­րի­կ յան ախ­տա­բան­նե­րի կո­լե­գի­այի և Ա­Մ Ն ՀՎԿ բուժ­ման ար­դյունք­նե­րի աշ­խա­տան­քային խմ­բի հա­մա­տեղ հաշ­վետ­վու­թյան մեջ ներ­կա­յաց­ված էր, որ 88000 սխալ­ի 41%-ը վերաբերում է նա­խա­հե­տա­զո­տա­կան, 55%-ը՝ հետ­հե­տա­ զո­տա­կան, և 4%-ը՝ հե­տա­զո­տա­կան փու­լին4: ­Նա­խա­հե­տա­զո­տա­կան սխալ­ներ։ Նա­խա­հե­տա­զո­տա­կան սխալ­նե­ր են. yy Ս­խալ նմուշ վերց­նե­լը yy Ն­մու­շի սխալ մակն­շու­մը կամ պի­տա­կի բա­ցա­կա­յու­թյու­նը yy Ն­մու­շի սխալ պահ­պա­նու­մը մինչև հե­տա­զո­տու­թյունն սկ­սե­լը, ո­րը պատ­ճառ է դառ­նում նմու­շի ո­րա­կազրկ­ման հա­մար yy Ն­մու­շի տե­ղա­փո­խու­մը ոչ ճիշտ պայ­ման­նե­րում, ո­րը կա­րող է հան­գեց­ նել նմու­շի ո­րա­կազրկ­ման կամ վտան­գա­վոր լի­նել աշ­խա­տա­կից­նե­րի կամ բնակ­չու­թյան ան­վտան­գու­թյան տե­սան­կ յու­նից yy ­Ռե­ա­գենտ­նե­րի կամ թեստ-հա­մա­կար­գե­րի ո­րա­կազր­կում սխալ պահ­ պան­ման հետ­ևան­քով: ­Հե­տա­զո­տա­կան փու­լի սխալ­ներ։ Հե­տա­զո­տա­կան փու­լի սխալ­նե­ր են. yy ­Հաս­տատ­ված ար­ձա­նագ­րու­թյա­նը կամ հրա­հանգ­նե­րին չհետ­ևե­լը­ yy Ար­դյունք­նե­րի տրա­մադ­րու­մը, ե­րբ ստու­գիչ նյու­թի մե­ծու­թյու­նը ստաց­ վել է ո­րոշ­ված սահ­ման­նե­րից դուրս yy Ն­մու­շի կամ ռե­ա­գենտ­նե­րի սխալ չա­փա­բա­ժին­նե­րի կի­րա­ռու­մը՝ սո­վո­ րա­բար, նոս­րա­ցում­նե­րի կամ կա­թո­ցա­վոր­ման ժա­մա­նակ yy Ս­խալ պահ­ված կամ ժամ­կե­տանց ռե­ա­գենտ­նե­րի կի­րա­ռու­մը: ­Հետ­հե­տա­զո­տա­կան փու­լի սխալ­ներ։ Շատ լա­բո­րա­տոր սխալ­ներ պա­ տա­հում են հետ­հե­տա­զո­տա­կան փու­լում, և դրանց մի մա­սը դժ­վար է բա­ցա­ հայ­տել: Հետ­հե­տա­զո­տա­կան փու­լի սխալ­նե­ր են. yy Ար­դյունք­նե­րի ար­ձա­նագր­ման սխալ­նե­րը yy Ա­նըն­թեռ­նե­լի հաշ­վետ­վու­թյուն­նե­րը՝ սո­վո­րա­բար, վատ ձե­ռագ­րի կամ թղ­թի վնաս­ման հետևանքով yy Հաշ­վետ­վու­թյու­նը սխալ հաս­ցե­ա­տի­րո­ջը տրա­մադ­րե­լը, ինչի պատ­ճա­ ռով հաշ­վետ­վու­թյուն­նե­րը հա­ճախ կոր­չում են yy ­Հաշ­վետ­վու­թյուն­նե­րը չուղարկելը: ­Լա­բո­րա­տոր սխալ­նե­րի հետ­ևանք­ներ։ Լա­բո­րա­տո­րի­ան ա­ռող­ջա­պա­ հու­թյան հա­մա­կար­գի կար­ևո­րա­գույն գոր­ծըն­կե­րն է, և այն պետք է լի­ար­ժեք

Khoury M, Burnett L, Mark A Mackay MA. Error rates in Australian chemical pathology laboratories. Խ6ժ/cճ/ Jօսrոճ/ օք 4սstrճ//ճ. 1996; 165: 128-130. Доступно на сайте: https://www.mja.com.

au/journal/1996/165/3/error-rates-australian-chemical-pathology-laboratories

Bonini P, Plebani M, Ceriotti F, Rubboli F. Errors in laboratory medicine. Clinical Chemistry; 2002; 48:691-698. Доступно на сайте: http://www.clinchem.org/cgi/content/full/48/5/691. См. Таблицу 1 в этой статье.

70 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում ի­րա­կա­նաց­նի իր գոր­ծա­ռույթ­նե­րը: Լա­բո­րա­տոր սխալ­նե­րը կա­րող են նշա­նա­ կա­լի ազ­դե­ցու­թյուն ու­նե­նալ, և հնա­րա­վոր են հետ­ևյալ հետ­ևանք­ները. yy Ան­հա­մա­պա­տաս­խան կամ սխալ բու­ժում yy Բ­նակ­չու­թյան ա­ռող­ջու­թյան պահ­պան­ման ան­հա­մա­պա­տաս­խան մի­ ջո­ցա­ռում­ներ yy ­Վա­րա­կիչ հի­վան­դու­թյուն­նե­րի չբա­ցա­հայտ­ված բռն­կում­ներ­ yy Ա­նի­մաստ ծախս­ված ռե­սուրս­ներ yy ­Մահ­վան ե­լ ք: Ս­խալ­նե­րի կա­ռա­վար­ման ցիկ­լը նե­րա­ռում է սխալ­նե­րի կամ պա­տահար­նե­րի հե­տաքն­նու­թյու­նը։ Սխալ­նե­րի և պա­տա­հար­նե­րի կա­ռա­վա­րու­մը ի­րա­դար­ձու­թյուն­նե­րի ցիկլ է: Խնդ­րի աղ­բյու­րը բա­ցա­հայ­տե­լու հա­մար ան­ հրա­ժեշտ է հե­տաքն­նել բո­լոր բա­ցա­հայտ­ված ան­կան­խա­տե­սելի ի­րա­վի­ճակ­ նե­րը: Հե­տաքն­նու­թյու­նը հնարավորություն կտա ո­րո­շել այն գոր­ծո­ղու­թյուն­ նե­րը, ո­րոնք ան­հրա­ժեշտ են խն­դի­րը լու­ծե­լու և կրկ­նու­թյուն­նե­րը կան­խե­լու հա­մար: Ա­նհ­րա­ժեշտ է տե­ղե­կաց­նել բո­լոր շա­հագր­գիռ կող­մե­րին, այդ թվում նաև այն բժիշկ­նե­րին, որոնց հի­վանդ­նե­րին վե­րա­բեր­ում են տվյալ ի­րա­դար­ ձու­թյուն­նե­րը: Ս­խալ­նե­րի կամ պա­տա­հար­նե­րի հայտ­նա­բե­րում։ Սխալ­նե­րի և պա­ տա­հար­նե­րի հայտ­նա­բեր­ման նպա­տա­կով կի­րառ­վում են հե­տաքն­նու­թյան տար­բեր մե­թոդ­ներ: Շատ տե­ղե­կատ­վա­կան են բո­ղոք­նե­րի վեր­լու­ծու­թյու­նը

Ուշադրություն

Տեղեկացրեք Հետաքննեք

Գործեք

Գծապատկեր 11. Սխալների կառավարման ցիկլը

Սխալների եվ պատահարների կառավարում | 71

և հա­ճա­խորդ­նե­րի բա­վա­րար­վա­ծու­թյան վե­րա­բե­րյալ հար­ցում­նե­րը: Թե­րու­ թյուն­նե­րը բա­ցա­հայտ­վում են նաև այն ժա­մա­նակ, ե­րբ ներդր­վում են ո­րա­կի ցու­ցա­նիշ­ներ, և սկ­սում են հետ­ևել այդ ցու­ցա­նիշ­նե­րին ու վեր­լու­ծել դրանք: Շատ օգ­տա­կար են նաև ո­րա­կի ար­տա­քին գնա­հատ­ման գոր­ծիք­նե­րը, ի­նչ­պես, օ­րի­նակ, մաս­նա­գի­տա­կան թես­տա­վո­րու­մը (PT), ո­րա­կի ար­տա­քին գնա­հա­տու­ մը, հա­վա­տար­մագ­րումն ու հա­վաս­տագ­րու­մը: Կար­ևոր են նաև ներ­քին աու­դիտ­նե­րը, ո­րոնք կա­րե­լի է կազ­մա­կեր­պել ցան­ կա­ցած ժա­մա­նակ: Ղե­կա­վա­րու­թյան պար­տա­կա­նու­թյուն­նե­րի մեջ մտնում է ամբո­ղ ջ տե­ղե­կատ­վու­թյան վեր­լու­ծու­թյու­նը օ­րի­նա­չա­փու­թյուն­նե­րի և կրկնվող սխալ­նե­րի հա­վա­նա­կան աղ­բյուր­նե­րի հայտ­նա­բեր­ման հա­մար: ­Հե­տաքն­նու­թյու­նը նե­րա­ռում է դեպ­քի վե­րա­բե­րյալ լի­ար­ժեք և ման­րա­մասն տե­ղե­կատ­վու­թյան հա­վա­քում, խո­ր վեր­լու­ծու­թյուն խնդ­րա­հա­րույց բո­լոր գոր­ ծոն­նե­րի բա­ցա­հայտ­ման նպա­տա­կով: Լա­բո­րա­տոր գոր­ծըն­թաց­նե­րի բա­րե­լավ­ման ջան­քե­րը հայտ­նա­բե­րում են բա­րե­լավ­ման հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե­րը:­ Ար­մա­տա­կան պատ­ճառ­նե­րի վեր­լու­ծու­թյուն։ Խնդ­րի ար­մա­տա­կան պատ­ճառ­նե­րի հայտ­նա­բե­րու­մը սխալ­նե­րի և պա­տա­հար­նե­րի ար­ձա­գանք­ման ա­մե­նաար­դյու­նա­վետ մի­ջոցն է: Սա պար­զա­պես ման­րա­մասն ու­սում­նա­սի­րու­ թյուն չէ, այլ կազ­մա­կերպ­ված և ծրագ­ր­ված մո­տե­ցում մա­կե­րե­սային և խո­ր, ար­մա­տա­կան պատ­ճառ­նե­րի հայտ­նա­բեր­ման ո­ւղ­ղու­թյամբ: Ո­րոշ դեպ­քե­րում բնո­րոշ է այն, որ դրանք կրկն­վում են այն­քան ժա­մա­նակ, քա­նի դեռ չեն հայտ­ նա­բեր­վել հիմ­նա­կան ար­մա­տա­կան պատ­ճառ­նե­րը: Ս­տորև ներ­կա­յաց­ված է ա­րյան փոխ­նե­րարկ­ման ժա­մա­նակ ա­ռա­ջա­ցած լուրջ ռե­ակ­ցի­այի ար­մա­տա­կան պատ­ճառ­նե­րի վեր­լու­ծու­թյան օ­րի­նակ: Ս­խալ­նե­րի շտ­կում։ Կա մի քա­նի ո­ւղ­ղու­թյուն, ո­րոնց մի­ջո­ցով կա­րե­լի է ձեռ­նար­կել գոր­ծո­ղու­թյուն­ներ սխալ­ներն ո­ւղ­ղե­լու հա­մար: yy Կան­խար­գե­լիչ գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րը նե­րա­ռում են գոր­ծըն­թաց­նե­րի և գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րի կազ­մա­կերպ­ված և ծրագ­ր­ված գնա­հա­տում հա­ վա­նա­կան թույլ կե­տե­րը հայտ­նա­բե­րե­լու հա­մար: Կան­խար­գե­լիչ գոր­ ծո­ղու­թյուն­նե­րը պա­հան­ջում են ծրագ­րում և ամբո­ղ ջ խմ­բի մաս­նակ­ ցու­թյուն:­ yy Ան­հա­պաղ գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րը կամ սխա­լի ո­ւղ­ղու­մը սխա­լի ցան­կա­ ցած հետ­ևան­քի լու­ծումն ու հար­թումն է: Օ­րի­նակ՝ ե­թե սխալ պա­տաս­ խա­նը ար­դեն տր­վել է, ա­պա ան­հրա­ժեշտ է սխա­լի մա­սին ան­հա­պաղ հայտ­նել բո­լոր ներգ­րավ­ված ան­ձանց և տրա­մադ­րել նոր ճշտ­ված հաշ­ վետ­վու­թյուն:­ yy Ուղ­ղիչ գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րը ո­ւղղ­ված են սխա­լի պատ­ճա­ռի հայտ­նա­ բեր­մա­նը: Ե­թե վեր­լու­ծու­թյու­նն ի­րա­կա­նաց­վել է ոչ ճիշտ, և ստաց­վել է սխալ ար­դյունք, ա­պա ո­ւղ­ղիչ գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րը կօգ­նեն ո­րո­շել,

72 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում

Գծապատկեր 12. Սխալների և պատահարների վերլուծություն

թե ի­նչ քայ­լեր պետք է ձեռ­նար­կել կրկ­նու­թյու­նից խու­սա­փե­լու հա­մար: Օ­րի­նակ՝ ե­թե սար­քա­վո­րու­մը սխալ է աշ­խա­տել, ա­պա ո­ւղ­ղիչ գոր­ծո­ ղու­թյու­նը տրա­մա­չա­փար­կումն է, վե­րա­նո­րո­գու­մը կամ այլ գոր­ծո­ղու­ թյու­նը սար­քա­վոր­ման նկատ­մամբ: Ս­խալ­նե­րի և պա­տա­հար­նե­րի կա­ռա­վա­րում։ Լա­բո­րա­տո­րի­ան պետք է մշա­կի յու­րա­քան­չ յուր լա­բո­րա­տոր սխա­լի կամ խնդ­րի ան­հա­պաղ հե­տա­ քննման հա­մա­կարգ: Սխալ­նե­րի ար­ձա­գանք­ման գոր­ծըն­թա­ցը նե­րա­ռում է մի քա­նի քայ­լ. yy ­Կի­րա­ռե­լով մատ­չե­լի մի­ջոց­ներ՝ ներդ­րեք խն­դիր­նե­րի հայտ­նա­բեր­ման գոր­ծըն­թաց: Հի­շեք, որ խն­դիր­նե­րը կա­րող են գաղտ­նի մնալ այն­քան ժա­մա­նակ, քա­նի դեռ ներդր­ված չեն դրանց հայտ­նա­բեր­ման հա­մա­ կար­գեր: yy ­Վա­րեք խնդ­րա­հա­րույց ի­րավիճակ­նե­րի ար­ձա­նագր­ման մա­տյան, ո­րում գրա­ռեք բո­լոր սխալ­նե­րը, հե­տաքն­նու­թյան գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րը և կի­րառ­ված գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րը: yy Հե­տաքն­նեք հայտ­նա­բեր­ված խն­դիր­նե­րի բո­լոր պատ­ճառ­նե­րը և վեր­ լու­ծեք առ­կա տե­ղե­կատ­վու­թյու­նը: yy ­Կի­րա­ռեք ան­հրա­ժեշտ ան­հա­պաղ և ո­ւղ­ղիչ գոր­ծո­ղու­թյուն­ներ, ի­սկ ե­թե խն­դի­րը հայտ­նա­բեր­վել է մինչև սխա­լը, ա­պա՝ կան­խար­գե­լիչ գոր­ ծո­ղու­թյուն­ներ: yy ­Դի­տար­կեք սխալները, հետ­ևեք դրանց կրկ­նու­թյուն­նե­րին՝ մի­ա­ժա­մա­ նակ հի­շե­լով, որ խն­դի­րը կա­րող է լի­նել հա­մա­կար­գային:

Սխալների եվ պատահարների կառավարում | 73

Գծապատկեր 13. Սխալների արմատական պատճառների վերլուծություն

Տե­ղե­կատ­վու­թյուն տրա­մադ­րեք բո­լոր նրանց, ո­ւմ ան­հրա­ժեշտ է, կամ ո­ւմ վե­րա­բեր­ում է այդ սխա­լը: ­Պա­տաս­խա­նատ­վու­թյուն։ Լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում ան­կան­խա­տե­սե­լի ի­րա­վի­ ճակ­նե­րին հետ­ևե­լը յու­րա­քան­չ յուր աշ­խա­տակ­ցի պա­տաս­խա­նատ­վու­թյունն է: Սա­կայն կար­ևոր է, որ մեկ ան­ձ պա­տաս­խա­նա­տու լի­նի կա­ռա­վար­ման ար­ դյու­նա­վետ գոր­ծըն­թա­ցի հա­մար՝ կազ­մա­կեր­պե­լով բո­լոր աշ­խա­տա­կից­նե­րի ջան­քերն ու գոր­ծու­նե­ու­թյու­նը: Սո­վո­րա­բար դա լա­բո­րա­տո­րի­այի ղե­կա­վա­րի կամ ո­րա­կի մե­նե­ջե­րի պա­տաս­խա­նատ­վու­թյունն է:

74 |

ԳՆԱՀԱՏՈՒՄ

9. Գ­ՆԱ­ՀԱ­ՏՈՒՄ

­ ա­բո­րա­տո­րի­ա­յում ո­րա­կի կա­ռա­վար­ման հա­մա­կար­գի ար­դյու­նա­վե­տու­ Լ թյան ո­րո­շումն ի­րա­կա­նաց­վում է գնա­հատ­ման մի­ջո­ցով: Այդ նպա­տա­կով կի­րառ­վում ե­ն ներ­քին և ար­տա­քին աու­դիտ­ները, ի­նչ­պես նաև մաս­նակ­ցու­ թյու­նը ո­րա­կի ար­տա­քին գնա­հատ­ման (ՈԱԳ) ծրագ­րե­րին և այլն: Գնա­հա­ տու­մը ո­րա­կի կա­ռա­վար­ման հա­մա­կար­գի ո­րոշ կամ եր­բեմն նույ­նիսկ բո­լոր բաղ­կա­ցու­ցիչ մա­սե­րի պար­բե­րա­բար կրկն­վող ստու­գումն է, ո­րի նպա­տակն է ցույց տալ բո­լոր շա­հագր­գիռ ան­ձանց, որ լա­բո­րա­տո­րի­այի գոր­ծու­նե­ու­թյու­նը հա­մա­պա­տաս­խա­նում է նոր­մա­տիվ­նե­րի, հա­վա­տար­մագր­ման և պատ­վի­րա­ տու­նե­րի պա­հանջ­նե­րին: Կենտ­րո­նա­կան լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րը, որ­պես կա­նոն, քա­ջա­տե­ղ յակ են գնա­հա­տում ան­ցկաց­նե­լու գոր­ծըն­թա­ցին, քա­նի որ դրանց մե­ծա­մաս­նու­թյունն ան­ցել է ար­տա­քին կազ­մա­կեր­պու­թյան կող­մից կա­տար­ված գնա­հատ­ման որ­ևէ տի­պի մի­ջով: Ըն­դուն­ված մի­ջազ­գային, պե­տա­կան և տե­ղա­ կան ստան­դարտ­նե­րը կամ հա­վա­տար­մագ­րող մար­մին­նե­րի կող­մից մշակ­ված ստան­դարտ­նե­րը լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րի գնա­հատ­ման հիմքն են կազ­մում: Այս ա­ռու­մով գնա­հա­տու­մը սերտորեն կապ­ված է հա­վա­տար­մագր­ման հետ: Գ­նա­հա­տում ան­ցկաց­նե­լիս տր­վում են հետ­ևյալ հար­ցե­րը. yy Ինչ­պի­սի՞ գոր­ծըն­թաց­նե­րով և ըն­թա­ցա­կար­գե­րով են ա­ռաջ­նորդ­վում լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում: Ի­նչ­պե՞ս է ի­րա­կա­նաց­վում աշ­խա­տան­քը:­ yy Ի­րա­կա­նում կի­րառ­վող ըն­թա­ցա­կար­գերն ու գոր­ծըն­թաց­ները հա­մա­ պա­տաս­խա­նո՞ւմ են ա­րդյոք գր­ված գոր­ծըն­թաց­նե­րին և ըն­թա­ցա­կար­ գե­րին: Լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում կա՞ն գր­ված ըն­թա­ցա­կար­գեր: yy Հա­մա­պա­տաս­խա­նո՞ւմ են ա­րդյոք գր­ված գոր­ծըն­թաց­ներն ու ըն­թա­ ցա­կար­գե­րը նոր­մա­տիվ փաս­տաթղ­թե­րին, ստան­դարտ­նե­րին և պա­ հանջ­նե­րին: Գ­նա­հա­տու­մը կա­տար­վում է տար­բեր մե­թոդ­նե­րով և տար­բեր հան­գա­ մանք­նե­րում: Ի­ՍՕ-ի ստան­դարտ­նե­րը շատ կոնկ­րետ են լա­բո­րա­տո­րի­այի գնա­ հա­տու­մը ան­ցկաց­նե­լու ա­ռու­մով, և դրան­ցում «գ­նա­հա­տում» բա­ռի փո­խա­րեն կի­րառ­վում է «աու­դիտ» բա­ռը: Այս տեր­մին­ներն օգ­տա­գործ­վում են փո­խա­րի­ նա­բար: Ի­ՍՕ-ն աու­դի­տը սահ­մա­նում է որ­պես «­պար­բե­րա­կան բնույթ կրող, ան­կախ և փաս­տաթղ­թա­վոր­ված գոր­ծըն­թաց, ո­րը կա­տար­վում է տե­ղե­կատ­ վու­թյուն ստա­նա­լու և վեր­ջի­նիս օբյեկ­տիվ գնա­հա­տա­կան տա­լու նպա­տա­կով, որ­պես­զի ո­րոշ­վի ներ­կա­յաց­ված պա­հանջ­նե­րի բա­վա­րար­ման աս­տի­ճա­նը»: Գնա­հա­տու­մը կամ աու­դի­տը թույլ են տա­լիս հաս­կա­նալ, թե լա­բո­րա­տո­րի­այի

Գնահատում | 75

աշ­խա­տան­քը հա­մա­պա­տաս­խա­նո՞ւմ է ըն­դուն­ված ստան­դար­տին, թե՞ ոչ: Հայտնաբերված ցան­կա­ցած թե­րու­թյուն կամ ան­հա­մա­պա­տաս­խա­նու­թյուն ցույց է տա­լիս, որ լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում կի­րառ­վող կա­նոն­նե­րը և ըն­թա­ցա­կար­ գե­րը վե­րա­նայ­ման կա­րիք ու­նեն, և որ դրանք չեն կի­րառ­վում: Լա­բո­րա­տո­ րիային ան­հրա­ժեշտ է այս տե­ղե­կատ­վու­թյունն իր ան­ձնա­կան գոր­ծու­նե­ու­թյան վե­րա­բե­րյալ, որ­պես­զի ճիշտ պլա­նա­վո­րի և ներդ­նի ո­րա­կի կա­ռա­վար­ման հա­ մա­կար­գը, ա­պա­հո­վի ո­րա­կի կա­ռա­վար­ման հա­մա­կար­գի հե­տագ­ծե­լի­ու­թյու­ նը, վե­րաց­նի հայտ­նա­բեր­ված թե­րու­թյուն­նե­րը, ի­րա­կա­նաց­նի շա­րու­նա­կա­կան բա­րե­լավ­ման աշ­խա­տանք­ներ։

9.1. ԱՈՒ­ԴԻՏ­ՆԵՐ

Գնա­հա­տում­նե­րը, ո­րոնք իրականաց­վում են այլ կազ­մա­կեր­պու­թյուն­նե­րի կամ գոր­ծա­կա­լու­թյուն­նե­րի կող­մից, կոչ­վում են ար­տա­քին աու­դիտ: Դրանց թվին են պատ­կա­նում այն գնա­հա­տում­նե­րը, ո­րոնք կա­տար­վում են հա­վա­ տար­մագր­ման կամ լի­ցեն­զա­վոր­ման նպա­տա­կով: ­Լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րում կի­րառ­վող գնա­հատ­ման մյուս տե­սա­կը ներ­քին աու­դիտն է, ո­րի ժա­մա­նակ որևէ կազ­մա­կեր­պու­թյան, լա­բո­րա­տո­րի­այի աշ­ խա­տա­կից­նե­րից կազմ­ված խում­բը գնա­հա­տում է ­նույն լա­բո­րա­տո­րի­այի մեկ այլ բաժ­նի աշ­խա­տանք­նե­րը: Ներ­քին աու­դի­տը թույլ է տա­լիս հեշտ և ա­րագ գնա­հա­տել լա­բո­րա­տո­րի­այի աշ­խա­տան­քը, ի­նչ­պես նաև ո­րո­շել, թե լա­բո­րա­ տո­րի­այի գոր­ծու­նե­ու­թյու­նը որ­քա­նով է հա­մա­պա­տաս­խա­նում ներ­կա­յաց­ված պա­հանջ­նե­րին:­ Աու­դի­տի ժա­մա­նակ կա­տար­վում է լա­բո­րա­տոր տեխ­նո­լո­գի­ա­կան շղ­թայի բո­լոր օ­ղակ­նե­րի գնա­հա­տում: Աու­դի­տը պետք է ի վի­ճա­կի լի­նի հայտ­նա­բե­րել լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում կի­րառ­վող գոր­ծըն­թաց­նե­րի բո­լոր փու­լե­րի խն­դիր­նե­րը, թույլ տե­ղե­րը: Աու­դի­տի ան­ցկաց­ման ըն­թաց­քում տե­ղե­կատ­վու­թյուն է հա­վաք­ վում գոր­ծըն­թաց­նե­րի և գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րի ստան­դարտ ըն­թա­ցա­կար­գե­րի, աշ­խա­տա­կից­նե­րի գոր­ծի­մա­ցու­թյան և ու­սու­ցան­ման, սար­քա­վո­րում­նե­րի վե­ րա­բե­րյալ, շր­ջա­պա­տող աշ­խա­տան­քային մի­ջա­վայ­րի, նմուշ­նե­րի հետ վար­վե­ լու վե­րա­բե­րյալ, ո­րա­կի վե­րահսկ­ման և ար­դյունք­նե­րի հաս­տատ­ման, գրան­ ցում­նե­րի և հաշ­վետ­վու­թյուն­նե­րի ներ­կա­յաց­ման վե­րա­բե­րյալ: Հա­վաք­ված տե­ղե­կատ­վու­թյու­նը հա­մե­մա­տում են ներ­քին լա­բո­րա­տոր նոր­մա­տիվ փաս­ տաթղ­թե­րի, ի­նչ­պես նաև ստան­դար­տի կամ ար­տա­քին է­տա­լո­նի հետ: Այս­պես հայտ­նա­բե­րում են հա­մա­կար­գում առ­կա ցան­կա­ցած խախ­տում կամ շե­ղում ըն­թա­ցա­կար­գից:­ Ար­տա­քին աու­դիտ։ Այլ կազ­մա­կեր­պու­թյուն­նե­րի կամ գոր­ծա­կա­լու­ թյան կող­մից կա­տար­ված գնա­հա­տու­մը կոչ­վում է ար­տա­քին աու­դիտ: Օ­րի­ նակ՝ ա­ռող­ջա­պա­հու­թյան լի­ա­զոր­ված կազ­մա­կեր­պու­թյուն­նե­րը կա­րող են

76 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում կա­տա­րել լա­բո­րա­տո­րի­այի գնա­հա­տում, որ­պես­զի ո­րո­շեն դրանց աշ­խա­ տան­քի ո­րա­կը կամ պե­տա­կան նոր­մա­տիվ­նե­րին և լի­ցեն­զա­վոր­ման պա­ հանջ­նե­րին դրանց հա­մա­պա­տաս­խա­նու­թյու­նը: Նմա­նա­տիպ գնա­հա­տում կա­րող է կա­տար­վել նաև որ­պես լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րի հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե­ րի և կա­րո­ղու­թյուն­նե­րի մե­ծաց­մանն ո­ւղղ­ված գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րի պլա­նի մի մաս կամ հան­րային ա­ռող ­ջա­պա­հու­թյան ծրագ­րե­րի կա­րիք­նե­րի բա­վա­ րար­ման հա­մար: Աու­դիտ ի­րա­կա­նաց­վում է նաև հա­վա­տար­մագր­ման գործ­ ըն­թաց­նե­րի շր­ջա­նակ­նե­րում: Ե­թե լա­բո­րա­տո­րի­ան ցան­կա­նում է ստա­նալ հա­վա­տար­մագ­րում, ա­պա ստան­դարտ­նե­րին հա­մա­պա­տաս­խա­նե­լի­ու­թյու­ նը գնա­հա­տե­լու հա­մար ան­հրա­ժեշտ կլի­նի ան­ցկաց­նել ա­ռա­ջին աու­դի­տը: Հա­վա­տար­մագ­րող մար­մին­նե­րը հաս­տա­տում են աու­դիտ­նե­րի ան­ցկաց­ման պար­բե­րա­կա­նու­թյու­նը, ո­րն ան­հրա­ժեշտ է հա­վա­տար­մագր­ման կար­գա­վի­ ճա­կը պահ­պա­նե­լու հա­մար:­ Աու­դի­տի ան­ցկա­ցու­մը կա­րող է պա­հանջ­վել հան­րային ա­ռող­ջա­պա­հու­ թյան խո­շոր ծրագ­րե­րի կող­մից կամ այն կազ­մա­կեր­պու­թյուն­նե­րի կող­մից, ո­րոնք ծրագ­րեր են ֆի­նան­սա­վո­րում: Այդ կազ­մա­կեր­պու­թյուն­նե­րը ցան­կա­ նում են հա­մոզ­ված լի­նել, որ ո­րա­կի ստան­դարտ­նե­րը պահ­պան­վում են և կի­րառ­վում: Այն­պի­սի մի­ջազ­գային ծրագ­րեր, ի­նչ­պես օ­րի­նակ Ա­ՀԿ-ի նա­խա­ ձեռ­նու­թյու­նը՝ կապ­ված պո­լի­ո­մի­ե­լի­տի վե­րաց­ման հետ, կա­նո­նա­վոր կեր­պով գնա­հա­տում են կոնկ­րետ լա­բո­րա­տո­րի­ա­ներ՝ կի­րա­ռե­լով ի­րենց անհատա­ կան ստան­դարտ­նե­րը և ստու­գա­թեր­թե­րը: Որ­պես այդ­պի­սի ստան­դարտ­նե­րի օ­րի­նակ հան­դես են գա­լիս Ա­ՀԿ-ի հա­վա­տար­մագր­ման լա­բո­րա­տոր ստան­ դարտ­նե­րը: Ար­տա­քին աու­դիտ­նե­րի ան­ցկաց­ման ժա­մա­նակ աու­դի­տոր­ները ստու­գում են, թե փաս­տաթղ­թագր­վա՞ծ են ա­րդյո՞ք լա­բո­րա­տոր քա­ղա­քա­ կա­նու­թյուն­նե­րը, գոր­ծըն­թաց­նե­րը և ըն­թա­ցա­կար­գե­րը, և դրանք հա­մա­պա­ տաս­խա­նո՞ւմ են պա­հանջ­վող չա­փո­րո­շիչ­նե­րին, թե՞ ոչ: Գնա­հատ­ման հա­մար կա­րող են կի­րառ­վել տար­բեր ստան­դարտ­ներ՝ թե՛ մի­ջազ­գայինից, թե՛ տե­ ղա­կան:­ Որ­պես­զի աու­դի­տը հեշտ ըն­թա­նա թե՛ աու­դի­տոր­նե­րի և թե՛ ­լա­բո­րա­տո­րի­այի աշ­խա­տա­կից­նե­րի հա­մար, և գնա­հա­տու­մը լի­նի ա­ռա­վե­լա­գույնս տե­ղե­կատ­ վա­կան ու ար­դյու­նա­վետ, լա­բո­րա­տո­րի­ան պետք է պատ­րաստ­վի ար­տա­քին աու­դի­տին: Ար­տա­քին աու­դի­տին նա­խա­պատ­րաստ­վե­լու հա­մար ան­հրա­ ժեշտ է ան­ցկաց­նել ման­րակր­կիտ և ու­շա­դիր պլա­նա­վո­րում, ա­մեն ի­նչ նա­ խապես կար­գի բե­րել, նե­րա­ռյալ՝ փաս­տաթղ­թերն ու գրա­ռում­նե­րը, որ­պեսզի աու­դի­տի ըն­թաց­քում թան­կար­ժեք ժա­մա­նա­կը ան­տե­ղի չվատնվի: Բո­լոր աշ­խա­տա­կից­նե­րին ան­հրա­ժեշտ է տե­ղե­կաց­նել աու­դի­տի մա­սին, որ­պես­զի հեր­թա­փոխ­ներն այն­պես դա­սա­վո­րեն, որ այն աշ­խա­տա­կից­նե­րը, ո­րոնց մաս­ նակ­ցու­թյու­նը աու­դի­տի ըն­թաց­քում ան­հրա­ժեշտ է, լի­նեն ի­րենց աշ­խա­տա­տե­ ղե­րում: Եր­բեմն ար­տա­քին աու­դիտ­նե­րը կա­րող են ան­ցկաց­վել ա­ռանց որ­ևէ

Գնահատում | 77

զգու­շաց­ման: Այդ դեպ­քում լա­բո­րա­տո­րի­ան չի կա­րող հա­տուկ պատ­րաս­տու­ թյուն տես­նել, ո­ւս­տի լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում պետք է տի­րի այն վստա­հու­թյու­նը, որ աշ­խա­տան­քը մշ­տա­պես ճիշտ է կա­տար­վում:­ Ար­տա­քին աու­դի­տի հաշ­վետ­վու­թյու­նը և գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րի պլա­նը։ Ստու­գում­նե­րից հե­տո աու­դի­տոր­նե­րը սո­վո­րա­բար լա­բո­րա­տո­րի­այի ղե­կա­ վար­նե­րին և աշ­խա­տա­կից­նե­րին ներ­կա­յաց­նում են ի­րենց ա­ռա­ջար­կու­թյուն­ ներն ու հանձ­նա­րարա­կան­նե­րը՝ բա­նա­վոր եզ­րա­կա­ցու­թյան տես­քով, ո­րին հա­ջոր­դում է գրա­վոր շա­րադր­ված ման­րա­մասն հաշ­վետ­վու­թյու­նը: Ար­տա­ քին աու­դի­տից հե­տո լա­բո­րա­տո­րի­ան պար­տա­վոր է վեր­լու­ծել աու­դի­տոր­նե­ րի հանձ­նա­րա­րա­կան­նե­րը, հայտ­նա­բե­րել ան­հա­մա­պա­տաս­խա­նու­թյուն­ները և թե­րու­թյուն­նե­րը, կազ­մել բո­լոր ո­ւղ­ղիչ գոր­ծո­ղու­թյուն­ներն ը­նդ­գր­կող ան­ հա­մա­պա­տաս­խա­նու­թյուն­նե­րի վե­րաց­ման պլա­նը՝ նշե­լով դրանց կա­տար­ման ժամ­կետ­ները, ի­նչ­պես նաև այն ան­ձանց ա­նուն­նե­րը, ով­քեր պա­տաս­խա­նա­ տու են լի­նե­լու այդ գոր­ծո­ղու­թյուն­ներն ա­վար­տին հասց­նե­լու հա­մար: Ի­նչ­պես նաև գրան­ցել բո­լոր ար­դյունք­ներն ու ձեռ­նարկ­ված գոր­ծո­ղու­թյուն­ներն այն­ պես, որ լա­բո­րա­տո­րի­ան տնօ­րի­նի այդ մի­ջո­ցառ­ման ար­ձա­նագ­րու­թյու­նը: Հա­ ճախ ամ­բող­ջա­կան տե­ղե­կատ­վու­թյան պահ­պան­ման հա­մար պատ­րաս­տում են գրա­վոր հաշ­վետ­վու­թյուն: ­Ներ­քին աու­դիտ։ Կենտ­րո­նա­կան լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րի աշ­խա­տա­կից­ների մե­ծա­մաս­նու­թյու­նը պատ­կե­րա­ցում ու­նեն ար­տա­քին աու­դիտ­նե­րի մա­սին, սա­կայն ներ­քին աու­դիտ ան­ցկաց­նե­լու վե­րա­բե­րյալ միտ­քը կա­րող է ո­մանց համար նո­րու­թյուն թվալ: Ներ­քին աու­դի­տը լա­բո­րա­տո­րի­ային հնա­րա­վո­րու­ թյուն է տալիս ան­ձամբ հետ­ևել սե­փա­կան գոր­ծըն­թաց­նե­րին: Ի տար­բե­րու­ թյուն ար­տա­քին աու­դիտ­նե­րի՝ ներ­քին աու­դիտ­նե­րի ա­ռա­վե­լու­թյու­նն այն է, որ լա­բո­րա­տո­րի­ան դրանք կա­րող է ան­ցկաց­նել այն­պի­սի հա­ճա­խա­կա­նու­թյամբ, որ­քան որ պա­հանջ­վում է, ը­նդ ո­րում՝ գործ­նա­կա­նում ա­ռանց ծախ­սե­րի: Ներ­ քին աու­դիտ­նե­րը պետք է կազ­մեն յու­րա­քան­չ յուր լա­բո­րա­տո­րի­այի ո­րա­կի հա­ մա­կար­գի բաղ­կա­ցու­ցիչ մա­սը, և դրանց ան­ցկա­ցումն Ի­ՍՕ5 ստան­դարտ­նե­րի պա­հանջ­նե­րից մեկն է:­ Աու­դիտ­նե­րի ան­ցկա­ցու­մը պետք է պար­բե­րա­կան բնույթ կրի, և աուդիտ պետք է ի­րա­կա­նաց­վի նաև խն­դիր­նե­րի հայտ­նա­բեր­ման դեպ­քում: Օ­րի­նակ՝ ներ­քին աու­դիտ պետք է ան­ցկաց­նել, երբ մաս­նա­գի­տա­կան գոր­ծի­մա­ցու­թյան ստուգ­ման ըն­թաց­քում վատ ար­դյունք­ներ են ստացվում, ո­րոշ հե­տա­զո­տու­ թյուն­նե­րի դեպքում ստաց­ված կաս­կա­ծե­լի ար­դյունք­նե­րի քանակը մեծանում է, կամ երկարում է հե­տա­զո­տու­թյան ան­ցկաց­ման հա­մար ան­հրա­ժեշտ ժա­մա­ նա­կը: Ներ­քին աու­դիտ­նե­րը լա­բո­րա­տո­րի­ային կօգ­նեն նա­խա­պատ­րաստ­վել

ISO 19011:2002. Ուղեցույցներ որակի և/կամ ﬕջավայրի համակարգերի աուդիտի հա­ մար: Ժնև. Ստանդարտացման ﬕջազգային կազմակերպություն։

78 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում ար­տա­քին աու­դի­տին, աշ­խա­տա­կից­նե­րի ու­շադ­րու­թյունն ա­վե­լի կենտ­րո­ նաց­նել ո­րա­կի հա­մա­կար­գի պա­հանջ­նե­րի ո­ւղ­ղու­թյամբ, բա­ցա­հայ­տել թե­ րու­թյուն­ներն ու ան­հա­մա­պա­տաս­խա­նու­թյուն­նե­րը, հաս­կա­նալ, թե որ­տեղ է պա­հանջ­վում կան­խար­գե­լիչ կամ ո­ւղ­ղիչ գոր­ծո­ղու­թյուն, բա­ցա­հայ­տել այն բնա­գա­վառ­նե­րը, որ­տեղ ան­հրա­ժեշտ է կազ­մա­կեր­պել ու­սու­ցում, ո­րո­շել լա­ բո­րա­տո­րի­այի հա­մա­պա­տաս­խա­նու­թյունն իր ի­սկ ո­րա­կի ստան­դարտ­նե­րին: ISO ստան­դարտ­նե­րը ներ­քին աու­դիտ­նե­րին մեծ նշա­նա­կու­թյուն են տա­լիս, և այն լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րի հա­մար, ո­րոնք ցան­կա­նում են ձեռք բե­րել ISO հա­ վա­տար­մա­գիր, ներ­քին աու­դիտ­նե­րի ան­ցկա­ցու­մը հա­մար­վում է պար­տա­դիր պայ­ման: Ը­ստ ISO ստան­դարտ­նե­րի՝ լա­բո­րա­տո­րի­ան պետք է ու­նե­նա աու­դիտ­ նե­րի ծրա­գիր, աու­դի­տոր­նե­րը պետք է կախ­վա­ծու­թյուն չու­նե­նան ստուգ­ման գոր­ծու­նե­ու­թյու­նից, աու­դիտ­նե­րը պետք է փաս­տաթղ­թե­րով ձևա­կերպ­ված լի­նեն, և հաշ­վետ­վու­թյուն­նե­րը պահ­պան­վեն, ար­դյունք­նե­րը պետք է ներ­կա­ յաց­վեն ղե­կա­վա­րու­թյա­նը՝ վեր­լու­ծու­թյան նպա­տա­կով, աու­դի­տի ըն­թաց­քում հայտ­նա­բեր­ված խն­դիր­նե­րը պետք է ան­մի­ջա­պես քն­նարկ­վեն, և հա­մա­պա­ տաս­խան մի­ջո­ցա­ռում­ներ ձեռ­նարկ­վեն: ­Լա­բո­րա­տո­րի­այի ղե­կա­վա­րը պա­տաս­խա­նատ­վու­թյուն է կրում ներ­քին աու­դիտ­նե­րի ծրագ­րի կա­նոն­նե­րի և սկզ­բունք­նե­րի մշակ­ման հա­մար: Ղե­կա­ վա­րը պետք է նաև նշա­նա­կի մի աշ­խա­տակ­ցի, ո­րը պա­տաս­խա­նատ­վու­թյուն է կրե­լու ծրագ­րի հա­մար (որ­պես կա­նոն, դա ո­րա­կի կա­ռա­վա­րիչն է կամ ո­րա­կի վե­րահսկ­ման գծով պա­տաս­խա­նա­տու մեկ այլ աշ­խա­տա­կից) և նպաս­տի պա­ հանջ­վող ո­ւղ­ղիչ գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րի ի­րա­կա­նաց­մա­նը: Շատ կար­ևոր է, որ­ լա­ բո­րա­տո­րի­այի ղե­կա­վա­րը ամ­բող­ջա­կան տե­ղե­կատ­վու­թյուն ստա­նա ներ­քին աու­դիտ­նե­րի ար­դյունք­նե­րի վե­րա­բե­րյալ: Ո­րա­կի կա­ռա­վա­րի­չը պա­տաս­խա­ նա­տու է աու­դիտ­նե­րի կազ­մա­կերպ­ման և ներ­քին աու­դիտ­նե­րի լա­բո­րա­տոր ծրագ­րի ի­րա­կա­նաց­ման հա­մար: Այս­տեղ կարևոր են աու­դիտ­ների ան­ցկաց­ ման ժամ­կետ­նե­րի սահ­մա­նու­մը, աու­դի­տոր­նե­րի ը­նտ­րու­թյունն ու ուսու­ցու­մը և ամ­բողջ գոր­ծըն­թա­ցի հա­մա­կար­գու­մը: Աու­դիտ­նե­րի ար­դյունք­նե­րի հետ կապ­ված մի­ջո­ցա­ռում­նե­րը նույն­պես ո­րա­կի կա­ռա­վա­ր­չի պա­տաս­խա­նա­ տ­վու­թյուն­նե­րի շր­ջա­նակում են և ը­նդ­գր­կում են թե­րու­թյուն­նե­րի վե­րաց­ման հետ կապ­ված ամ­բողջ գոր­ծու­նե­ու­թյան կա­ռա­վա­րու­մը: Ո­րա­կի կա­ռա­վա­րի­չը

Լաբորատորիայի ղեկավարթյան և որակի կառավարչի ներգրավվածթյնը կարևոր գործոն է ներքին ադիտների գործընթացի հաջող ներդրման համար:

Գնահատում | 79

պետք է լա­բո­րա­տո­րի­այի ղե­կա­վա­րու­թյա­նը և աշ­խա­տա­կից­նե­րին ա­պա­հո­վի աու­դի­տի ար­դյունք­նե­րի վե­րա­բե­րյալ ամ­բող­ջա­կան տե­ղե­կատ­վու­թյամբ: Ո­րա­կի մե­նե­ջե­րը կամ նշա­նակ­ված մեկ այլ ո­րա­կա­վոր­ված աշ­խա­տա­կից ներ­քին աու­դի­տի կազ­մա­կերպ­ման ըն­թաց­քում պետք է հետ­ևի հետ­ևյալ գոր­ծ­ ըն­թաց­նե­րի ի­րա­կա­նաց­մանն ու կազ­մա­կերպ­մա­նը. yy Պ­լա­նի մշա­կում yy Ս­տու­գա­թեր­թիկ­նե­րի նա­խա­պատ­րաս­տում ը­նտր­ված հանձ­նա­րա­րա­ կան­նե­րի և ստան­դարտ­նե­րի հի­ման վրա yy Հան­դի­պում բո­լոր աշ­խա­տա­կից­նե­րի հետ և աու­դի­տի գոր­ծըն­թա­ցի քննար­կում­ yy Այն աշ­խա­տա­կից­նե­րի ը­նտ­րու­թյուն, ով­քեր ստանձ­նե­լու են աու­դի­տոր­ նե­րի գոր­ծա­ռույ­թը yy Տե­ղե­կատ­վու­թյան հա­վա­քագ­րում և վեր­լու­ծու­թյուն­ yy Աշ­խա­տա­կից­նե­րի ծա­նո­թա­ցում ար­դյունք­նե­րին yy ­Հաշ­վետ­վու­թյան կազ­մում yy ­Հաշ­վետ­վու­թյան ներ­կա­յա­ցում ղե­կա­վա­րու­թյա­նը yy ­Հաշ­վետ­վու­թյան պահ­պա­նում որ­պես մշ­տա­կան լա­բո­րա­տոր փաս­տա­ թուղթ:­ Որ­պես­զի ներ­քին աու­դիտ­ի գոր­ծըն­թա­ցը հա­ջող ըն­թա­նա, ա­վե­լի լավ է այն չբար­դաց­նել: Կենտ­րո­նա­ցեք լա­բո­րա­տոր գոր­ծու­նե­ու­թյան կոնկ­րետ տեղա­մա­ սե­րի վրա, ո­րոնք բա­ցա­հայտ­վել են պատ­վի­րա­տո­ւի բո­ղոք­նե­րի կամ ո­րա­կի վե­րահսկ­ման հետ եղած խնդ­րի ար­դյուն­քում: Աու­դի­տի սահ­մա­նա­փա­կու­ մը կոնկ­րետ մեկ գոր­ծըն­թա­ցով հա­մա­պա­տաս­խա­նու­թյան ստուգ­ման շրջա­ նակ­նե­րում կտն­տե­սի կազ­մա­կեր­պիչ­նե­րի ժա­մա­նա­կը և ու­ժե­րը: Ա­վե­լի լավ է անցկաց­նել կար­ճատև և հա­ճա­խա­կի աու­դիտ­ներ, քան տա­րին մեկ ան­գամ սկ­սել հա­մա­պար­փակ ստու­գում­ներ: ISO 15189:2007 [4.14.2] ստան­դար­տում աս­վում է. «Ո­րա­կի վե­րահսկ­ման համա­կար­գի հիմ­նա­կան տար­րե­րը պետք է, որ­պես կա­նոն, 12 ա­մի­սը մեկ ան­գամ ներ­քին աու­դի­տի են­թարկ­վեն»: Այս պա­հան­ջը չի նշա­նա­կում, որ ամ­ բող­ջա­կան աու­դի­տը պետք է ան­ցկաց­վի տա­րին մեկ ան­գամ: Սա նշա­նա­ կում է, որ տար­վա ըն­թաց­քում լա­բո­րա­տո­րի­այի յու­րա­քան­չյուր բա­ժին պետք է ա­ռնվազն մեկ ստու­գում ան­ցնի: Կոնկ­րետ աշ­խա­տա­տե­ղե­րին կամ տե­ղա­ մա­սե­րին ո­ւղղ­ված, ո­րո­շա­կի քա­նա­կու­թյամբ ոչ մեծ ծա­վա­լով աու­դիտ­ներ ան­ցկաց­նե­լը զգա­լի­ո­րեն ա­վե­լի հեշտ է, քան այդ բո­լո­րը մի­ան­գա­մից մի­ա­սին մի­ա­ժա­մա­նակ կա­տա­րե­լը: Ամ­բող­ջու­թյամբ վերց­ված, ան­ցկաց­րեք կա­նո­նա­կարգ­ված աու­դիտ­ներ հանձ­նա­րա­րե­լի պար­բե­րա­կա­նու­թյամբ՝ 3-6 ա­մի­սը մեկ ան­գամ: Այն դեպ­քե­ րում, ե­րբ աու­դի­տի ար­դյուն­քում բա­ցա­հայտ­վել է կոնկ­րետ խն­դիր, հնա­րա­վոր է՝ կա­րիք լի­նի մե­ծաց­նել աու­դիտ­նե­րի հա­ճա­խա­կա­նու­թյու­նը:

80 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում ­ եր­քին աո­դիտ­նե­րի հա­մար ստու­գա­թեր­թիկ­ներ պատ­րաս­տե­լիս ան­ Ն հրա­ժեշտ է հաշ­վի առ­նել բո­լոր պե­տա­կան նոր­մա­տիվ­նե­րը և ստան­դարտ­ նե­րը: Օ­րի­նակ՝ ե­րկր­նե­րի մեծ մասն ու­նի ՄԻ­ԱՎ/­ՁԻ­ԱՀ-ի և տու­բեր­կուլյո­զի փոր­ձաքն­նու­թյան հա­մար ստան­դարտ­ներ: Այդ­պի­սի փոր­ձաքն­նու­թյուն­ներ անցկաց­նող լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րում ստու­գա­թեր­թիկ­նե­րը պետք է ար­տա­ցո­ լեն այդ ստան­դարտ­նե­րը: Ստու­գա­թեր­թիկ­նե­րը պետք է կազմ­վեն այն­պես, որ հար­մար լի­նեն օգ­տա­գործ­ման հա­մար, և որ դրանց վրա տե­ղե­կատ­վու­թյու­նը լրաց­նե­լու բա­վա­րար տեղ լի­նի:­ Անհ­րա­ժեշտ է քն­նու­թյան են­թար­կել ո­րա­կի վե­րահսկ­ման հա­մա­կար­գի բո­լոր կող­մե­րը: Ե­թե ի­մու­նա­ֆեր­մեն­տային հե­տա­զո­տու­թյունն է են­թարկ­վում աու­դի­տի, ա­պա պետք է ստու­գել դրանց հետ ա­ռն­չու­թյուն ու­նե­ցող ան­ձնա­ կազ­մի մաս­նա­գի­տա­կան ու­նա­կու­թյու­նը, սար­քա­վո­րում­նե­րի սպա­սար­կումը, փոր­ձան­մուշ­նե­րի հետ վար­վե­ցո­ղու­թյու­նը և ո­րա­կի վե­րահս­կո­ղու­թյու­նը: Ձևաթղ­թերն ան­հրա­ժեշտ կլի­նեն հաշ­վետ­վու­թյուն­ներ գրե­լու և ո­ւղ­ղիչ գոր­ծո­ ղու­թյուն­նե­րի ի­րա­կա­նաց­ման հա­մար:­ Երբ լա­բո­րա­տո­րի­ան սկ­սում է ներ­քին աու­դիտ­նե­րի ծրա­գի­րը, ա­ռա­ջին փու­լե­րից մե­կը աու­դի­տոր­նե­րի ը­նտ­րու­թյունն է: Շատ կար­ևոր է, որ­ աու­դի­ տոր­ներն ան­կախ լի­նեն այն բնա­գա­վա­ռից, որ­տեղ որ պետք է ան­ցկաց­վի աու­դիտ: Սա ISO ստան­դարտ­նե­րի պա­հանջ­նե­րից մեկն է: Պետք է հաշ­վի առ­ նել անձնա­կազ­մի քա­նա­կը և մաս­նա­գի­տա­կան գոր­ծի­մա­ցու­թյու­նը: Աու­դի­տի տար­բեր բնա­գա­վառ­նե­րի կա­րող են հա­մա­պա­տաս­խա­նել գոր­ծի­մա­ցու­թյան տար­բեր ո­լորտ­ներ: Օ­րի­նակ՝ ե­թե լա­բո­րա­տո­րի­ան քն­նու­թյան է են­թար­կում կեն­սանվ­տան­գու­թյան հար­ցե­րը, ա­պա հար­մար թեկ­նա­ծու կա­րող է լինել հաս­տա­տու­թյու­նում աշ­խա­տող մի մաս­նա­գետ, ո­րն ու­նի հի­վան­դա­նո­ցային ան­վտան­գու­թյան տեխ­նի­կային տի­րա­պե­տե­լու հմ­տու­թյուն­ներ, կամ նույ­նիսկ մե­կը, որը մաս­նա­գի­տաց­ած է հիմ­նար­կու­թյու­նում մաք­րու­թյան և կարգուկա­ նո­նի պահ­պան­ման հար­ցե­րով: Հա­ ­ ճախ հարց է ծա­ գում. ար­ ժե՞ ա­ րդյոք խորհր­ դա­ տու վար­ ձել, և դրա հետևան­քով աու­դի­տի տե­սա­կը ներ­քի­նից չի՞ փո­խա­կերպ­վի ար­տա­քի­նի: Ներ­ քին աու­դի­տը պլա­նա­վոր­վում է հենց լա­բո­րա­տո­րի­այի կող­մից՝ ա­ռանց որևէ արտա­քին պար­տա­կա­նու­թյուն­նե­րի, ի­սկ լա­բո­րա­տո­րի­այի կող­մից կոնկ­րետ տվյալ աու­դի­տի հա­մար վարձ­ված փոր­ձա­գետ­նե­րը կամ խորհր­դա­տու­ներն օգնում են լա­բո­րա­տո­րի­այի աշ­խա­տա­կից­նե­րին ի­րա­կա­նաց­նել աու­դիտը:­

Ներքին ադիտը կարող է անցկացնել ոչ ﬕայն կառավարիչը կամ ղեկավարը՝ այլ նաև լաբորատորիայի ցանկացած բանիմաց աշխատակից:

Գնահատում | 81

Աու­դի­տի հա­մար աշ­խա­տա­կից­ներ ը­նտ­րե­լիս հաշ­վի ա­ռեք այն հմ­տու­ թյուն­նե­րը, ո­րոնք պա­հանջ­վում են լավ ար­դյունք­ներ ստա­նա­լու հա­մար: Լավ աուդի­տո­րը ու­շա­դիր է ման­րա­մաս­նե­րի նկատ­մամբ, օ­րի­նակ՝ կս­տու­գի ռե­ա­ գենտ­նե­րի պի­տա­նե­լի­ու­թյան վերջ­նա­ժամ­կետ­նե­րը, կբա­ցի և կս­տու­գի սառ­ նա­րան­նե­րը և մյուս պա­հա­րան­նե­րը, ի վի­ճա­կի է մարդ­կանց հետ հա­մա­գոր­ ծակ­ցել ոչ մի­այն ար­դյու­նա­վե­տո­րեն, այլ նաև դի­վա­նա­գի­տո­րեն: Դի­վա­նա­ գի­տական մոտեցումը կար­ևոր հատ­կու­թյուն է, քա­նի որ ստու­գու­մը հա­ճա­ խա­կի ըն­կալ­վում է որ­պես քն­նա­դա­տու­թյուն: Ը­նտր­ված աու­դի­տոր­նե­րը պետք է տիրա­պե­տեն հա­տուկ գի­տե­լիք­նե­րի, ո­րոնք հնարավորություն են տա­լիս գնա­հա­տել այն ո­լոր­տը, ո­րն աու­դի­տի է են­թարկ­վում: Նրանք պետք է նաև լավ հաս­կա­նան, թե ի­նչ է Ո­րա­կի վե­րահսկ­ման հա­մա­կար­գը: Ո­րոշ աշ­խա­տա­ կից­ներ կա­րող են այն­պի­սի նեղ մաս­նա­գի­տու­թյուն­ներ ու­նե­նալ, ի­նչ­պի­սիք են փոր­ձան­մուշ­նե­րի փո­խադ­րումը կամ տն­տե­սու­թյան ղե­կա­վա­րումը, բայց նրանք լի­ո­վին ի վի­ճա­կի են տվյալ բնա­գա­վա­ռում հան­դես գալ որ­պես աու­ դի­տոր­ներ: Այն ան­ձանց հա­մար, ով­քեր պետք է աու­դիտ ան­ցկաց­նեն, տե­ղում հար­կա­վոր է ու­սու­ցում կազ­մա­կեր­պել այդ թե­մայի շուրջ:­ Ե­թե աու­դի­տոր­նե­րի ը­նտ­րու­թյու­նը ճիշտ չի կա­տար­վել, ա­պա աու­դի­տի ար­դյու­նա­վե­տու­թյու­նը կլի­նի ցածր: Աու­դի­տը ի­նք­նան­պա­տակ գոր­ծըն­թաց չէ, և աու­դիտ­նե­րից հե­տո պետք է հա­մա­պա­տաս­խան գոր­ծո­ղու­թյուն­ներ կա­տար­վեն: Չէ՞ որ լա­բո­րա­տո­րի­ան աու­դի­տն ան­ցկաց­նում է իր աշ­խա­տան­քի ան­դա­դար բա­րե­լավ­ման գոր­ծըն­ թա­ցին նպաս­տե­լու նպա­տա­կով: Աու­դիտ­նե­րի շնոր­հիվ բա­ցա­հայտ­վում են

Գծապատկեր 14. Աուդիտորների հմտությունները

82 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում բա­րե­լավ­ման հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե­րը: Կան­խար­գե­լիչ և ո­ւղ­ղիչ գոր­ծո­ղու­թյուն­ ներն այն քայ­լերն են, ո­րոնք ձեռ­նարկ­վում են որ­ևէ գոր­ծըն­թա­ցի բա­րե­լավ­ման կամ որ­ևէ թե­րու­թյան վե­րաց­ման նպա­տա­կով: Բա­րե­լավ­ման հնա­րա­վո­րու­թյուն­ները, ի­նչ­պես նաև ձեռ­նարկ­վող գոր­ծո­ ղու­թյուն­նե­րը պետք է փաս­տաթղ­թագր­վեն ու գրանց­վեն: Կան­խար­գե­լիչ և ո­ւղ­ղիչ գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րը պետք է կա­տար­վեն նա­խա­պես հա­մա­ձայ­նեց­ված ժամ­կետ­նե­րում: Սո­վո­րա­բար որա­կի մե­նե­ջերն է պա­տաս­խա­նա­տու ո­րո­շում­ նե­րի ի­րա­կա­նաց­ման հա­մար:­ Ո­րոշ դեպ­քե­րում խնդ­րի ծագ­ման աղ­բյու­րը պարզ չէ, կամ հեշտ չէ այն հայտ­նա­բե­րե­լը: Նման դեպ­քե­րում խնդ­րի լու­ծումն ի­րա­կա­նաց­նող թի­մին ան­ հրա­ժեշտ է ո­րո­նել ար­մա­տա­կան պատ­ճառ­նե­րը, մշա­կել ո­ւղ­ղիչ գոր­ծո­ղու­ թյուն­նե­րի պլան, ի­րա­կա­նաց­նել ը­նտր­ված գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րը, ստու­գել՝ ո­ւղ­ ղիչ գոր­ծո­ղու­թյուն­ներն ար­դյու­նա­վե՞տ են, թե՞ ոչ, ո­րոշ ժա­մա­նա­կա­հատ­ված հետ­ևել գոր­ծըն­թաց­նե­րին: Բո­լոր գոր­ծո­ղու­թյուն­ներն ու հե­տա­զոտ­ման ըն­ թաց­քում ձեռք բեր­ված տե­ղե­կու­թյուն­նե­րը պետք է գրի ա­ռն­վեն: Ար­դյուն­քում լա­բո­րա­տո­րի­ան կսո­վո­րի սեփական փոր­ձի վրա: Ո­րա­կի վե­րահսկ­ման հա­մա­կար­գի հա­ջո­ղու­թյան կար­ևոր գրա­վա­կա­նը մշտա­կան բնույթ կրող հե­տագ­ծե­լի­ու­թյան ա­պա­հո­վումն է: Հենց այս գոր­ծըն­ թա­ցի շնոր­հիվ կա­րե­լի է հաս­նել ան­դա­դար բա­րե­լավ­ման, ո­րն էլ ո­րա­կի կա­ ռա­վար­ման հա­մա­կար­գի գլ­խա­վոր նպա­տա­կն է:

9.2. Ո­ՐԱ­ԿԻ ԱՐ­ՏԱ­ՔԻՆ ԳՆԱ­ՀԱ­ՏՈՒՄ

Գ­նա­հա­տու­մը լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում ո­րա­կի կա­ռա­վար­ման կար­ևոր մա­սն է և կա­րող է ի­րա­կա­նաց­վել տար­բեր ե­ղա­նակ­նե­րով: Գնա­հատ­ման հա­ճա­խա­կի կի­րառ­վող ե­ղա­նակ­նե­րից մե­կը Ո­րակի ար­տա­քին գնա­հատ­ման (ՈԱԳ) մե­թո­դն է: ՈԱԳ եզ­րույթն օգ­տա­գործ­վում է մի մե­թո­դի հա­մար, ո­րը հնարավորություն է տա­լիս հա­մե­մա­տել լա­բո­րա­տո­րի­այի աշ­խա­տանքն այն աղ­բյուր­նե­րի հետ, ո­րոնք գտն­վում են տվյալ լա­բո­րա­տո­րի­այից դուրս: Այդ­պի­սի հա­մե­մա­տու­ թյուն կա­րող է ան­ցկաց­վել նմա­նա­տիպ լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րի մի խմ­բի կամ ռե­ ֆե­րենս լա­բո­րա­տո­րի­այի աշ­խա­տան­քի հետ: ­Սո­վո­րա­բար կի­րա­ռում են ՈԱԳ-ի մի քա­նի մե­թոդ­. Մաս­նա­գի­տա­կան թես­տա­վո­րում։ Ար­տա­քին կազ­մա­կեր­պու­թյու­նը մի խումբ լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րի տրա­մադ­րում է ան­հայտ նմուշ­ներ հե­տա­զո­տու­ թյան հա­մար, այ­նու­հետև, հետ ստա­նա­լով ար­դյունք­նե­րը, մշա­կում է, հա­մե­ մա­տում մի­մյանց հետ և հաշ­վետ­վու­թյուն ու­ղար­կում մաս­նա­կից լա­բո­րա­տո­ րի­ա­նե­րին: yy Կրկ­նա­կի ստու­գում կամ կրկ­նա­կի հե­տա­զո­տու­թյուն։ Հե­տա­զոտ­ված քսուք­նե­րը կրկ­նա­կի ստուգ­վում են ռե­ֆե­րենս լա­բո­րա­տո­րի­այի կող­մից:

Գնահատում | 83

ՈԱԳ-ը ﬕ համակարգ է, որի ﬕջոցով իրականացվմ է լաբորատորիայի աշխատանքների օբյեկտիվ ստգմը, և որմ ներգրավվմ են արտաքին հիﬓարկներ կամ կազմակերպթյններ: Հե­տա­զոտ­ված նմուշ­նե­րը կր­կին հե­տա­զոտ­վում են միջ­լա­բո­րա­տոր հա­մե­մա­տու­թյուն­նե­րի շր­ջա­նակ­նե­րում: yy Գ­նա­հա­տում տե­ղում։ Տե­ղում գնա­հատ­ման մե­թո­դը սո­վո­րա­բար կի­ րառ­վում է այն ժա­մա­նակ, ե­րբ դժ­վար է ի­րա­կա­նաց­նել մաս­նա­գի­տա­ կան թես­տա­վո­րում կամ կրկ­նա­կի ստու­գում: Միջ­լա­բո­րա­տոր հա­մե­մա­տու­թյան մե­թոդ­նե­րից է նաև լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­ րի միջև նմուշ­նե­րի փո­խա­նա­կու­մը: Այս մե­թո­դը սո­վո­րա­բար կի­րառ­վում է հա­տուկ հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի հա­մար, ո­րոնց վե­րա­բե­րյալ չկա մաս­նա­գի­ տա­կան թես­տա­վո­րում և օգ­տա­գոր­ծում է կա՛մ մաս­նա­գի­տաց­ված լա­բո­րա­ տո­րի­ա­նե­րում, կա՛մ բարձր տեխ­նի­կա­կան մա­կար­դակ ու­նե­ցող լա­բո­րա­տո­ րի­ա­նե­րում: Մաս­նակ­ցու­թյու­նը ո­րա­կի ար­տա­քին գնա­հատ­ման ծրագ­րին կտ­րա­մադ­րի ար­ժե­քա­վոր տվյալ­ներ և տե­ղե­կատ­վու­թյուն, ո­րը. yy հնարավորություն կտա հա­մե­մա­տել տար­բեր լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րի աշ­ խա­տանք­ներն ու ար­դյունք­նե­րը yy կզ­գու­շաց­նի պար­բե­րա­բար կրկն­վող այն խն­դիր­նե­րի մա­սին, ո­րոնք կապ­ված են փոր­ձարկ­ման հա­մա­կար­գե­րի կամ ըն­թա­ցա­կար­գե­րի հետ yy կտ­րա­մադ­րի օբյեկ­տիվ տվյալ­ներ հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի ո­րա­կի վե­րա­ բե­րյալ yy կ­բա­ցա­հայ­տի այն աս­պեկտ­նե­րը, ո­րոնք բա­րե­լավ­ման կա­րիք ու­նեն yy կ­հայտ­նա­բե­րի այն բնա­գա­վառ­նե­րը, ո­րոնց շուրջ կա­րիք կա ու­սու­ցում­ ներ ան­ցկաց­նել:­ ՈԱԳ-ը վս­տա­հու­թյուն կներշն­չի հա­ճա­խորդ­նե­րին (բ­ժիշկ­ներ, հի­վանդ­ ներ և ա­ռող­ջա­պա­հա­կան գե­րա­տես­չու­թյուն­ներ) լա­բո­րա­տո­րի­այի տրա­մադ­ րած ար­դյունք­նե­րի հու­սա­լի­ու­թյան վե­րա­բե­րյալ: Լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րը կա­րող են կի­րա­ռել ՈԱԳ-ը, որ­պես­զի ի­րենց լա­բո­րա­տոր գործ­նա­կան աշ­խա­տան­քում բա­ցա­հայ­տեն խն­դիր­նե­րը, ը­նդ ո­րում՝ նա­խա­տե­սե­լով հա­մա­պա­տաս­խան ո­ւղ­ ղիչ գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րը: ՈԱԳ ծրագ­րին մաս­նակ­ցե­լը հնարավորություն կտա գնա­հա­տել մե­թոդ­նե­րի, նյու­թե­րի և սար­քա­վո­րում­նե­րի հու­սա­լի­ու­թյունը, ի­նչ­ պես նաև ստու­գել ու­սուց­ման ար­դյու­նա­վե­տու­թյու­նը:­ Ե­թե լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րը հե­տա­զո­տու­թյուն­ներ են ի­րա­կա­նաց­նում բնակ­ չու­թյան ա­ռող­ջու­թյան պահ­պան­ման, հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան հս­կո­ղու­թյան

84 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում շր­ջա­նակ­նե­րում, ա­պա ՈԱԳ ծրագ­րի շնոր­հիվ տար­բեր լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րում ստաց­ված ար­դյունք­նե­րը կլի­նեն հա­մե­մա­տե­լի: ­Հա­վա­տար­մագր­ման հա­մար սո­վո­րա­բար պա­հանջ­վում է մաս­նակ­ցու­թյուն ՈԱԳ ծրագ­րին: Բա­ցի դրանից ՈԱԳ ծրագ­րին մաս­նակ­ցե­լը ստեղ­ծում է տե­ ղե­կատ­վու­թյան փո­խա­նակ­ման մի ցանց և լավ մի­ջոց է ազ­գային լա­բո­րա­տոր ցան­ցի ամ­րապնդ­ման հա­մար: ՈԱԳ ծրագ­րի այն նմուշ­նե­րը, ո­րոնք ստաց­վել են հե­տա­զո­տու­թյուն ան­ցկաց­նե­լու հա­մար, ի­նչ­պես նաև այն տե­ղե­կատ­վու­ թյու­նը, ո­րը տրա­մադր­վել է ՈԱԳ ծրագ­րի մաս­նա­կից­նե­րի կող­մից, օգ­տա­կար կլի­նեն կր­թու­թյու­նը շա­րու­նա­կե­լուն ո­ւղղ­ված մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի իրականաց­ ման հա­մար:­ ՈԱԳ ծրագ­րե­րի հիմ­նա­կան բնու­թագ­րե­րը։ ՈԱԳ ծրագ­րե­րը կա­րող են տար­բեր­վել, սա­կայն դրանց հիմ­նա­կան բնու­թագ­րե­րը հետ­ևյալն են. yy ՈԱԳ ծրագ­րե­րը կա­րող են լի­նել ան­վճար և վճա­րո­վի: Ա­նվ­ճար ծրա­ գ­րե­րը ա­ռա­ջար­կում են ար­տադ­րող­նե­րը, որ­պես­զի հա­մոզ­վեն ի­րենց ար­տադ­րած սար­քա­վոր­ման ճիշտ ու ան­խա­փան աշ­խա­տան­քի մեջ: Շրջա­նային և ազ­գային ծրագ­րե­րը նույն­պես ա­ռա­ջար­կում են ծրագ­րեր ո­րա­կի բա­րե­լավ­ման նպա­տա­կով:­ yy ՈԱԳ-ի ո­րոշ ծրագ­րեր պար­տա­դիր են, քա­նի որ դրան­ց մաս­նակ­ցե­լը պա­հանջում է կամ հա­վա­տար­մագ­րող մար­մին­նե­րը, կամ էլ օ­րեն­քը: Մյուս ծրագ­րե­րը կա­մա­վոր բնույ­թի են, և ո­րա­կի մե­նե­ջերն է ո­րո­շում՝ մաս­նակ­ցե՞լ ՈԱԳ-ն ծրագ­րին, որ­պես­զի լա­բո­րա­տո­րի­այի աշ­խա­տանք­ նե­րի ո­րա­կը բա­րե­լավ­վի, թե՞ ոչ:­ yy ՈԱԳ ծրա­գի­րը կա­րող է կազ­մա­կերպ­վել տար­բեր մա­կար­դակ­նե­րով՝ շր­ջա­նային, ազ­գային և մի­ջազ­գային:­ yy Ա­ռան­ձին լա­բո­րա­տո­րի­այի ՈԱԳ ծրագ­րի ար­դյունք­նե­րը գաղտ­նի են: Որ­պես կա­նոն, դրանք հայտ­նի են լի­նում մի­այն մաս­նա­կից լա­բո­րա­տո­ րի­ա­նե­րին և ՈԱԳ-ն կազ­մա­կերպ­չին: Սո­վո­րա­բար տր­վում է եզ­րա­կա­ ցու­թյուն, ո­րը հնա­րա­վո­րու­թյուն է տալիս համեմատել մաս­նա­կից­նե­րից յու­րա­քան­չ յու­րի ար­դյուն­քը:­ yy ՈԱԳ ո­րոշ ծրագ­րեր վե­րա­բե­րում են մի­այն մեկ հի­վան­դու­թյան: Օ­րի­ նակ՝ կա­րող է լի­նել տու­բեր­կուլյո­զին վե­րա­բե­րող ՈԱԳ ծրա­գիր: Կան այլ ծրագ­րեր, ո­րոնք նե­րա­ռում են լա­բո­րա­տոր հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի տար­բեր տի­պե­րի, ի­նչ­պես օ­րի­նակ, բո­լոր ման­րէ­ա­բա­նա­կան հե­տա­զո­ տու­թյուն­նե­րի ստու­գու­մը: Նման ծրագ­րի օ­րի­նակ է Ֆրան­սի­ա­յում ման­ րէ­ա­բա­նու­թյան ՈԱԳ ազ­գային ծրա­գի­րը, ո­րն ը­նդ­գրկում է տար­բեր հի­ վան­դու­թյուն­ներ ու զա­նա­զան հե­տա­զո­տու­թյուն­ներ և լա­բո­րա­տո­րի­ա­ նե­րի հա­մար հա­մար­վում է պար­տա­դիր:­ ՈԱԳ ծրագ­րի բա­րե­հա­ջող ի­րա­կա­նա­ցու­մը վկա­յում է լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում ո­րա­կի կա­ռա­վար­ման ար­դյու­նա­վե­տու­թյան մա­սին և հնա­րա­վոր է դարձ­նում

Գնահատում | 85

ար­տա­քին մար­մին­նե­րի կող­մից լա­բո­րա­տո­րի­այի աշ­խա­տան­քի բարձր ո­րա­կի պաշ­տո­նա­պես ճա­նա­չումն ու ըն­դու­նու­մը: Գաղտնիություն Կամավոր

Մեկ բաղադրիչով Բազմաբաղադրիչ

Պարտադիր Որակի արտաքին գնահատում

Ճանաչում Ուսուցում

Անվճար Շրջանային

Վճարովի

Ազգային Միջազգային Գծապատկեր 15. Որակի արտաքին գնահատում

­Մաս­նա­գի­տա­կան թես­տա­վո­րում (ՄԹ)։ Մաս­նա­գի­տա­կան թես­տա­վո­ րու­մը լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րը կի­րառ­ում են ար­դեն եր­կար տա­րի­ներ: Այն ՈԱԳ ծրագ­րի ա­վե­լի մեծ տա­րա­ծում ու­նե­ցող տար­բե­րակ է, ո­րը կի­րա­ռե­լի է տար­բեր լա­բո­րա­տոր մե­թոդ­նե­րի հա­մար: Մաս­նա­գի­տա­կան թես­տա­վո­րու­մը կա­րե­լի է ի­րա­կա­նաց­նել քի­մի­ա­կան, հե­մա­տո­լո­գիա­կան, ման­րէ­ա­բա­նա­կան և ի­մու­նա­ բա­նա­կան հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի նկատ­մամբ: Օպ­տի­մալ է հա­մար­վում տա­րե­ կան 3-4 ան­գամ մաս­նա­գի­տա­կան թես­տա­վոր­ման ի­րա­կա­նա­ցու­մը: Լա­բո­րա­ տոր ա­ռա­ջա­դ­րանք­նե­րի բա­րե­հա­ջող ի­րա­կա­նաց­ման նպա­տա­կով հար­կա­վոր է ճիշտ հետևել ՄԹ հրա­հանգ­նե­րին, ճիշտ փաս­տաթղ­թագ­րել և ներ­կա­յաց­նել ար­դյունք­նե­րը սահ­ման­ված ժամ­կետ­նե­րում, գրան­ցում­ներն ու գրա­ռում­նե­րը պետք է պահ­պան­վեն սահ­ման­ված ժամ­կե­տի ամբո­ղ ջ ըն­թաց­քում: ՄԹ-ն լա­բո­րա­տո­րի­այի աշ­խա­տան­քի գնա­հատ­ման մի­ջոց է, ո­ւս­տի թե՛ ՄԹ փոր­ձան­մուշ­նե­րին, թե՛ հա­ճա­խոր­դի ներ­կա­յաց­րած փոր­ձան­մուշ­նե­րին պետք է վե­րա­բեր­վել ­նույն կերպ՝ սո­վո­րա­կան ա­նա­լի­տիկ մե­թոդ­նե­րով և այն աշ­խա­տա­կից­նե­րի կող­մից, ով­քեր սո­վո­րա­բար կա­տա­րում են այդ հե­տա­զո­ տու­թյուն­նե­րը: ­Կազ­մա­կեր­պիչ­նե­րը կամ կենտ­րո­նա­կան գե­րա­տես­չու­թյուն­նե­րը սո­վո­րա­ բար ար­գե­լում են ՄԹ ար­դյունք­նե­րի քն­նար­կու­մը այլ լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րի հետ՝ բա­ցա­ռու­թյամբ այն դեպ­քե­րի, ե­րբ ՄԹ ան­ց է կաց­վում որ­պես ո­րա­կի

86 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում բարձ­րաց­մանն ո­ւղղ­ված ներ­քին մի­ջո­ցա­ռում: ՄԹ ո­րոշ կազ­մա­կեր­պիչ­ներ, որ­պես­զի խու­սա­փեն միջ­լա­բո­րա­տոր քն­նար­կում­նե­րից, լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րի տար­բեր խմ­բե­րին ու­ղար­կում են տար­բեր փոր­ձան­մուշ­ներ:

ՄԹ-ն արժեքավոր է այն ժամանակ, երբ ստացված տեղեկատվթյնն ղղվել է լաբորատորիայի աշխատանքի որակը բարելավել նպատակով: Ս­տան­դար­տաց­ման կազ­մա­կեր­պու­թյուն­նե­րը մեծ տեղ են հատկացնում այս մե­թո­դի կար­ևո­րու­թյա­նը: Ստորև ներ­կա­յաց­վում են սահ­մա­նում­նե­րի օ­րի­ նակ­ներ, ո­րոնք կի­րա­ռում են վե­րոն­շ յալ կազ­մա­կեր­պու­թյուն­նե­րը. yy /ՏO//EՇ ձեռ­նարկ 43-1:1997: «­Մաս­նա­գի­տա­կան թես­տա­վոր­ման ծրագ­րե­րը միջ­լա­բո­րա­տոր հա­մե­մա­տու­թյուն­ներ են, ո­րոնք կա­նո­նա­կարգ­ ված կեր­պով ան­ց են կաց­վում ա­նա­լի­տիկ լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րի աշ­խա­ տան­քի և լա­բո­րա­տո­րի­այի ան­ձնա­կազ­մի ի­րա­զե­կու­թյան գնա­հատ­ման նպա­տա­կով»: yy CLSI: «­Սա մի ծրա­գիր է, ը­ստ ո­րի՝ փոր­ձան­մուշ­նե­րը պար­բե­րա­բար ուղարկ­վում են լա­բո­րա­տո­րի­ա­ներ՝ հե­տա­զո­տու­թյուն կամ նույ­նա­կա­նա­ ցում ի­րա­կա­նաց­նե­լու նպա­տա­կով: Ամեն մի լա­բո­րա­տո­րի­այի կող­մից ստաց­ված ար­դյունք­նե­րը հա­մե­մատ­վում են մնա­ցած լա­բո­րա­տո­րի­ա­ նե­րի ար­դյունք­նե­րի և/­կամ տր­ված ար­ժեք­նե­րի հետ ու տե­ղե­կաց­վում են մաս­նա­կից լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րին և այլ կազ­մա­կեր­պու­թյուն­նե­րին»:­ ՈԱԳ-ն այլ մե­թոդ­նե­րի կի­րա­ռու­մը։ Այն դեպ­քե­րի հա­մար, ե­րբ դր­սից լաբո­րա­տո­րի­ային հա­մա­պա­տաս­խան նմուշ­նե­րով ա­պա­հո­վե­լը կապ­ված է բար­դու­թյուն­նե­րի հետ, կամ ե­րբ ո­րա­կի վե­րահսկ­ման սո­վո­րա­կան լա­բո­րա­ տոր մե­թոդ­նե­րը կի­րա­ռե­լի չեն, մշակ­վել և օգ­տա­գործ­վում են ՈԱԳ այլ մե­թոդ­ ներ, օ­րի­նակ՝ yy Վերս­տու­գու­մը/կրկ­նա­կի հե­տա­զո­տու­թյու­նը սո­վո­րա­բար կի­րառ­ վում է թթ­վա­կա­յուն ման­րէ­նե­րի քսուք­նե­րի ման­րա­դի­տա­կային հե­տա­ զո­տու­թյան, ի­նչ­պես նաև ՄԻ­ԱՎ-ի է­քսպ­րես փոր­ձար­կում­նե­րի ՈԱԳ հա­մար: Այս մե­թո­դը կա­րող է օգ­տա­գործ­վել նաև այլ ի­րա­վի­ճակ­նե­ րում, սա­կայն սո­վո­րա­բար այն չի օգ­տա­գործ­վում, ե­թե հնա­րա­վոր է կազ­մա­կեր­պել ՄԹ: Կրկ­նա­կի հե­տա­զո­տու­թյուն­ներ ան­ցկաց­նե­լու հա­մար բա­ցա­ռա­պես կար­ ևոր է ռե­ֆե­րենս հա­մա­պա­տաս­խան նե­րու­ժով լա­բո­րա­տո­րի­այի առ­կա­յու­թյուն: Ռե­ֆե­րենս լա­բո­րա­տո­րի­այի ներգ­րա­վու­մը գոր­ծում կա­պա­հո­վի վերս­տուգ­ ման հա­վաս­տի ար­դյունք­նե­րով: Կրկ­նա­կի հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի կա­տա­րու­մը

Գնահատում | 87

պետք է ժա­մա­նա­կին ար­վի այն­պես, որ ո­ւղ­ղիչ գոր­ծո­ղու­թյուն­ներն ան­ցկաց­ վեն ա­ռանց հա­պաղ­ելու: Սո­վո­րա­բար կրկ­նա­կի հե­տա­զո­տու­թյու­նը. yy Անցկաց­վում է ռե­ֆե­րենս Լա­բո­րա­տո­րի­այի կող­մից, որ­պես­զի ո­րակ ա­պա­հով­վի­ yy ի­րա­կա­նաց­վում է չո­րաց­ված ա­րյան նմու­շի կամ շի­ճու­կի մի­ջո­ցով, ո­րը վերց­վել է է­քսպ­րես փոր­ձարկ­ման ան­ցկաց­ման ժա­մա­նակ yy ­կույր ե­ղա­նա­կով չի ան­ցկաց­վում, քա­նի որ դրա կա­րի­քը չի զգաց­վում yy կրկ­նա­կի հե­տա­զոտ­ման հա­մար ան­հրա­ժեշտ նմուշ­նե­րի քա­նա­կը պետք է բա­վա­րար լի­նի վի­ճա­կագ­րո­րեն նշա­նա­կա­լի ար­դյունք­ներ ստա­նա­ լու հա­մար: Դա կա­րող է դժ­վա­րու­թյուն­ներ ստեղ­ծել այնտեղ, որ­տեղ ան­ցկաց­վում են ոչ շատ է­քսպ­րես փոր­ձար­կում­ներ: Վի­ճա­կա­գ­րու­թյան հար­ցե­րի ման­րա­մասն քն­նար­կու­մը կրկ­նա­կի հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­ րի ժա­մա­նակ կա­րե­լի է գտ­նել, օ­րի­նակ, Ա­ՀԿ/ԱՄՆ ՀՎԿ հանձ­նա­րա­ րա­կան­նե­րում Gս/ժ6//ո6s քօr 4ssսr/ոց tհ6 4ccսrճc» ճոժ R6//ճՕ///t» օք H/V Rճք/ժ T6st/ոց: 4քք/»/ոց ճ Qսճ//t» Տ»st6ո 4քքrօճcհ (ՄԻ­ԱՎ-ի նկատ­մամբ է­քսպ­րես փոր­ձարկ­ման ճշգր­տու­թյան և հու­սա­լի­ու­թյան ա­պա­հով­ման ա­ռա­ջարկ­ներ և հանձ­նա­րարական­ներ: Ո­րա­կի հա­մա­կար­գի մո­տեց­ ման կի­րա­ռու­թյու­նը): ­Վերս­տուգ­ման գոր­ծըն­թաց։ Այս մե­թո­դը լայ­նո­րեն կի­րառ­վում է ե­լա­ կե­տային լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում փոր­ձաքն­նու­թյան և վեր­լու­ծու­թյան են­թարկ­ ված թթ­վա­կա­յուն ման­րէ­նե­րի և ա­ռար­կա­յա­կան ա­պա­կի­նե­րի վրա վերց­ված քսուք­նե­րի նկատմամբ: «Վերս­տուգ­վում են» կենտ­րո­նա­կան ռե­ֆե­րենս լա­բո­ րա­տորի­ա­յում: Վերս­տու­գու­մը հնարավորություն է տա­լիս գնա­հա­տել ի­նչ­պես ե­լա­կե­տային արդյունք­նե­րի ստույգությունը, այն­պես էլ քսուք­նե­րի պատ­րաստ­ ման և ներ­կման ո­րա­կը: Վերս­տուգ­ման ըն­թա­ցա­կար­գե­րի ան­ցկաց­ման ժա­մա­ նակ կար­ևոր են հետ­ևյալ սկզ­բունք­նե­րը. yy Ա­ռար­կա­յա­կան ա­պա­կի­նե­րը կրկ­նա­կի հե­տա­զո­տու­թյան հա­մար պետք է ը­նտր­վեն պա­տա­հա­կա­նու­թյան սկզ­բուն­քով: Հար­կա­վոր է ջանք չխնայել, որ­պես­զի կա­տար­վի ներ­կա­յա­ցուց­չա­կան ը­նտ­րու­թյուն: yy ­Վերս­տու­գու­մը պետք է հիմն­ված լի­նի վի­ճա­կագ­րա­կան սկզ­բունք­նե­ րի վրա: Սո­վո­րա­բար կենտ­րո­նա­կան լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում վերս­տուգ­ման են­թա­կա են 10% բա­ցա­սա­կան և 100% դրա­կան քսուք­նե­րը: yy Ե­թե բա­ցա­հայտ­վել են ան­հա­մա­պա­տաս­խա­նու­թյուն­ներ, ա­պա պետք է լի­նեն հա­մա­պա­տաս­խան ըն­թա­ցա­կար­գեր դրանց լուծ­ման հա­մար: yy ­Վերս­տուգ­ման ար­դյունք­նե­րը պետք է են­թարկ­վեն վեր­լու­ծու­թյան, որ­ պես­զի ա­պա­հով­վի ար­դյու­նա­վետ և ժա­մա­նա­կին ներ­կա­յաց­ված հե­ տա­դարձ կապ: ­Կույր մե­թո­դով վերս­տուգ­ման ա­ռա­վե­լու­թյու­նը։ Սո­վո­րա­բար, խոր­ հուրդ է տր­վում ան­ցկաց­նել վերս­տու­գում կույր մե­թո­դով այն­պես, որ այն

88 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում ի­րա­կա­նաց­նող աշ­խա­տա­կի­ցը նա­խապես չի­մա­նա ե­լա­կե­տային ար­դյունք­ նե­րի մասին: yy ­Տե­ղում գնա­հա­տում կա­րե­լի է ի­րա­կա­նաց­նել թթ­վա­կա­յուն ման­րէ­նե­րի քսուք­նե­րի ման­րա­դի­տա­կային հե­տա­զո­տու­թյան, ի­նչ­պես նաև ՄԻ­ԱՎ-ի է­քսպ­րես փոր­ձար­կում­նե­րի ժա­մա­նակ: Այս մե­թո­դը հնա­րա­վո­րու­թյուն է տա­լիս տե­ղում ան­ցկաց­նել ո­րա­կի ար­տա­քին գնա­հա­տում և այն կա­ րող է հա­մա­տեղ­վել ՄԹ կամ վերս­տուգ­ման/կրկ­նա­կի հե­տա­զո­տու­ թյան հետ: Նշված ըն­թա­ցա­կար­գե­րը ծախ­սա­տար են ժա­մա­նա­կային և ֆի­նան­սա­ կան ա­ռում­նե­րով, ո­ւս­տի դրանք օգ­տա­գործ­վում են մի­այն այն ժա­մա­նակ, ե­րբ այլընտ­րան­քային տար­բե­րակ­նե­ր չկան։ Լա­բո­րա­տո­րի­այի գնա­հատ­ման հա­մար փոր­ձա­գետ­նե­րի պար­բե­րա­կան այ­ցե­րը կի­րառ­վում են այն ժա­մա­նակ, ե­րբ ՈԱԳ-ն մյուս մե­թոդ­նե­րն ան­հնար է կիրառել, կամ ար­դյու­նա­վետ չեն: Այս մե­թոդը, ի­նչ­պես նաև վերս­տու­գու­մը/ կրկ­նա­կի հե­տա­զո­տու­թյու­նը, ա­ռա­վել հա­ճա­խ կի­րառ­վում են այն տե­ղա­մա­սե­ րի գնա­հատ­ման հա­մար, որ­տեղ ի­րա­կա­նաց­վում են թթ­վա­կա­յուն ման­րէ­նե­րի ման­րա­դի­տա­կային հե­տա­զո­տու­թյուն և ՄԻ­ԱՎ-ի է­քսպ­րես փոր­ձար­կում­ներ: ­Տե­ղում գնա­հա­տու­մը չափազանց օգ­տա­կար կլի­նի, որպեսզի՝ yy ի­րա­տե­սա­կան պատ­կե­րա­ցում ս­տաց­վի լա­բո­րա­տոր աշ­խա­տա­կար­գի վե­րա­բե­րյալ՝ լա­բո­րա­տո­րի­այի ա­մե­նօ­րյա աշ­խա­տան­քի դի­տարկ­ման մի­ջո­ցով, պար­զե­լու հա­մար, թե աշ­խա­տանք­նե­րը բա­վա­րա­րո՞ւմ են արդյոք ո­րա­կի պա­հանջ­նե­րը, թե՞ ոչ. yy տե­ղե­կատ­վու­թյուն ս­տաց­վի ներ­քին գոր­ծըն­թաց­նե­րը բա­րե­լա­վե­լու հա­մար. yy ­բա­ցա­հայտ­վեն խն­դիր­նե­րը և թե­րի կող­մե­րը, և պատ­կե­րա­ցում կազմվի, թե ինչպիսին են մեր գոր­ծերը տվյալ պա­հին». yy օ­ժան­դա­կու­թյուն ցու­ցա­բեր­վի լա­բո­րա­տո­րի­ային ու­սուց­ման ծրագ­րե­ րի պլա­նա­վոր­ման և ի­րա­կա­նաց­ման, հե­տագ­ծե­լի­ու­թյան ա­պա­հով­ման և ո­ւղ­ղիչ գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րի ան­ցկաց­ման հա­մար ան­հրա­ժեշտ տե­ղե­ կատ­վու­թյան ձեռքբեր­ման հար­ցում: ­Տե­ղում գնա­հա­տու­մը ՈԱԳ-ն նպա­տա­կով կա­րող է ի­րա­կա­նաց­վել կենտ­ րո­նա­կան ռե­ֆե­րենս լա­բո­րա­տո­րի­այի կամ ա­ռող­ջա­պա­հա­կան մեկ այլ լի­ա­ զոր մարմ­նի ու­ժե­րով: Ա­ռա­վել ծա­վա­լուն տե­ղե­կատ­վա­կան բո­վան­դա­կու­թյուն ա­պա­հո­վե­լու նպա­տա­կով տե­ղում գնա­հա­տու­մը կա­րող է ան­ցկաց­վել վերստուգ­մանը կամ կրկ­նա­կի հե­տա­զո­տու­թյանը զու­գընթաց:

Գնահատում | 89

Ա­ղ յու­սակ 1. Ո­րա­կի ար­տա­քին գնա­հատ­ման մե­թոդ­նե­րի հա­մե­մա­տու­թյու­նը Մաս­նա­գի­տա­կան թես­տա­վոր­ման (ՄԹ) և վերս­տուգ­ման (ՎՍ) բնու­թագ­րե­րի հա­ﬔ­մա­տու­թյու­նը Մե­թոդ/բ­նու­թագ­րեր

ՄԹ

ՎՍ

Միջ­լա­բո­րա­տոր հա­ﬔ­մա­տու­թյուն

Այո

Այո

Ար­հես­տա­կան փոր­ձան­մուշ­ներ

Այո

Ոչ

Այո /Ոչ

Այո

Ա­վե­լի քիչ

Ա­վե­լի շատ

Շա­տե­րի

Մի քա­նի­սի­

Իս­կա­կան փոր­ձան­մուշ­ներ Պա­հանջ­վող ժա­մա­նա­կը և ռե­սուրս­նե­րը Ռե­ակ­տիﬖ ­ն ե­րի ստու­գու­մը

ՄԹ-ը տա­լիս է լա­բո­րա­տո­րի­այի աշ­խա­տան­քի հու­սա­լի, օբյեկ­տիվ գնա­ հա­տա­կան, կա­րող է կազ­մա­կերպ­վել տար­բեր տե­սա­կի լա­բո­րա­տոր փոր­ձա­ քն­նու­թյուն­նե­րի մե­ծ մաս­ամբ ստուգ­ման հա­մար, ու­նի ար­դյունք­նե­րի և ծախ­ սե­րի լավ հա­րա­բե­րակ­ցու­թյուն, ո­ւս­տի կա­րող է հա­ճա­խ ան­ց­կաց­վել: Կրկ­նա­կի հե­տա­զո­տու­թյուն/­վերս­տու­գու­մը կի­րառ­վում է այնպիսի դեպ­քե­ րում, ե­րբ հե­տա­զո­տու­թյան ամ­բողջ գոր­ծըն­թա­ցի ստուգ­ման հա­մար նմուշ­ նե­րի նա­խա­պատ­րաստ­ման մա­սը դժ­վար է կամ ան­հնա­ր, պա­հանջ­վում են զգա­լի ֆի­նան­սա­կան ծախ­սեր և աշ­խա­տա­կազ­մի նշա­նա­կա­լից աշ­խա­տա­ժա­ մա­նակ: ­Տե­ղում գնա­հա­տու­մը հնա­րա­վո­րու­թյուն կտա օբյեկ­տի­վո­րեն նկա­րագ­րել լա­բո­րա­տո­րի­այի աշ­խա­տանքն ամ­բող­ջու­թյամբ և ան­մի­ջա­պես տեղում խոր­ հուրդ­ներ տալ ան­հրա­ժեշտ բա­րե­լա­վում­նե­րի ի­րա­կա­նաց­ման համար, հա­վա­ նա­բար ա­վե­լի ծախ­սա­տար է, քա­նի որ դրա ի­րա­կա­նաց­ման հա­մար պա­հանջ­ վում է աշ­խա­տա­կազ­մի աշ­խա­տան­քի և գոր­ծու­ղում­նե­րի վրա ծախս­վե­լիք ժա­ մա­նակ, ի­նչ­պես նաև աշ­խա­տան­քի վար­ձատ­րում և այն մարդ­կանց ծախ­սե­րի փոխ­հա­տու­ցում, ով­քեր իրականաց­նում են գնա­հա­տու­մը:

90 |

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԻ ԲԱՐԵԼԱՎՈՒՄ

10. ­ԳՈՐ­ԾԸՆ­ԹԱՑ­ՆԵ­ՐԻ ԲԱ­ՐԵ­ԼԱ­ՎՈՒՄ

­ որ­ծըն­թաց­նե­րի բա­րե­լա­վու­մը ո­րա­կի կա­ռա­վար­ման հա­մա­կար­գի 12 Գ տար­րե­րից մեկն է և ըն­կած է ժա­մա­նա­կի ըն­թաց­քում լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում ո­րա­ կի շա­րու­նա­կա­կան բա­րե­լավ­ման ա­պա­հով­ման ծրագ­րի հիմ­քում: Լա­բո­րա­տոր գոր­ծըն­թաց­նե­րի շա­րու­նա­կա­կան բա­րե­լա­վու­մը շատ կար­ևոր է ո­րա­կի կա­ռա­ վար­ման հա­մա­կար­գում: Բա­րե­լավ­ման հայե­ցա­կար­գի հիմ­նա­դիր­նե­րից մե­կը Վ. Էդ­վարդս Դե­ մինգն է: Սկ­սած 1940թ. նա աշ­խա­տել է ար­տադ­րու­թյան և ար­տա­դ­րա­կան գոր­ծըն­թաց­նե­րի հետ և մշա­կել է ո­րա­կի բա­րե­լավ­ման բազ­մա­թիվ գոր­ծիք­ ներ: Նրա սկզ­բունք­նե­րը այ­սօր էլ կի­րառ­վում են վս­տա­հե­լի և ո­րա­կ յալ լա­բո­ րա­տոր ար­դյունք­ներ ա­պա­հո­վե­լու գոր­ծում: Դե­մին­գը ա­ռանձ­նաց­րել է ո­րա­կի 14 սկզ­բունք, ո­րոնց մի մա­սը հեշ­տու­թյամբ կի­րա­ռե­լի է լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րի նկատմամբ: Լա­բո­րա­տոր ո­րա­կի կա­ռա­վա­րման տե­սան­կ յու­նից շատ կար­ևոր է հատ­կա­պես եր­կու սկզ­բունք­. ­Հա­վա­տա­րիմ ե­ղեք բա­րե­լավ­ման նպա­տա­կին։ Սա նշա­նա­կում է, որ ան­ հրա­ժեշտ է մշ­տա­կան աշ­խա­տանք տա­նել գոր­ծըն­թաց­նե­րի բա­րե­լավ­ման ո­ւղ­ ղու­թյամբ: Մ­շ­տա­պես բա­րե­լա­վեք. այ­սօր և միշտ։ Սա ը­նդ­գծում է, որ ա­նընդ­մեջ բա­ րե­լա­վու­մը մշ­տա­կան նպա­տակ է: Կա­տա­րե­լու­թյան հաս­նելն ան­հնար է, բայց դրան պետք է ձգ­տել միշտ: Բա­րե­լավ­ման գոր­ծըն­թա­ցը եր­բեք չի ա­վարտ­վում և շա­րու­նակ­վում է «­միշտ»: Դե­մին­գի ցիկ­լը՝ «Պ­լա­նա­վո­րել - Կա­տա­րել - Ստու­գել - Գոր­ծել», ցույց է տա­ լիս ի­նչ­պես հաս­նել շա­րու­նա­կա­կան բա­րե­լավ­ման ցան­կա­ցած գոր­ծըն­թա­ցում: yy Պ­լա­նա­վո­րել։ Ա­նհ­րա­ժեշտ է բա­ցա­հայ­տել խն­դիր­նե­րը, հա­մա­կար­գի թույլ կե­տե­րը, սխալ­նե­րի հա­վա­նա­կան աղ­բյուր­նե­րը, սահ­մա­նել այն քայ­լե­րը, ո­րոնք պետք է ի­րա­կա­նաց­նել տե­ղե­կատ­վու­թյուն հա­վա­քե­լու հա­մար: Ար­դյու­նա­վետ է հետ­ևյալ հար­ցադ­րու­մը. «Ինչ­պե՞ս ա­վե­լի լավ գնա­հա­տել ըն­թա­ցիկ ի­րա­վի­ճա­կը և վեր­լու­ծել խն­դիր­նե­րի ար­մա­տա­ կան պատ­ճառ­նե­րը»: Օգ­տա­գոր­ծե­լով հա­վաք­ված տե­ղե­կատ­վու­թյու­նը՝ ան­հրա­ժեշտ է մշա­կել բա­րե­լավ­ման ծրա­գիր: yy ­Կա­տա­րել։ Հա­ջորդ քայ­լը մշակ­ված ծրագ­րե­րի ներդ­րումն է, այ­սինքն՝ գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րի կա­տա­րու­մը: yy Ս­տու­գել։ Սա հս­կո­ղու­թյան փուլն է: Շատ կար­ևոր է գնա­հա­տել ի­րա­ կա­նաց­ված գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րի ար­դյու­նա­վե­տու­թյու­նը: Այս նպա­տա­կի

Գործընթացների բարելավում | 91

Պլանավորել

Կատարել

Գործել

Ստուգել

Գծապատկեր 16. Դեմինգի ցիկլը

հա­մար կի­րա­ռե­լի են աու­դի­տը և թի­րա­խային վեր­լու­ծու­թյու­նը: Ե­թե հայտ­նա­բեր­վում է հա­մա­կար­գային սխալ, ա­պա սխա­լը ճիշտ գնա­հա­ տե­լու և հա­մա­կար­գային բո­լոր բա­ղադ­րիչ­նե­րը բա­ցա­հայ­տե­լու հա­մար հնա­րա­վոր է, որ կա­րիք լի­նի փոր­ձի ի­րա­կա­նաց­ման: Ստու­գու­մից հե­տո ան­հրա­ժեշտ է մշա­կել այն­պի­սի ծրագ­րային փո­փո­խու­թյուն­ներ, ո­րոնք կա­պա­հո­վեն բա­րե­լա­վու­մը: yy Գոր­ծել։ Այս փու­լում ի­րա­կա­նաց­վում են ո­ւղ­ղիչ գոր­ծո­ղու­թյուն­ներ և կա­տար­վում է վերս­տու­գում՝ հա­մոզ­վե­լու հա­մար, որ խն­դի­րը լուծ­վել է: Սա ա­նընդ­մեջ ցիկլ է, և վեր­ջին փու­լին նո­րից հա­ջոր­դում է պլա­նա­վո­րու­մը: Բա­րե­լավ­ման գոր­ծըն­թա­ցը կի­րա­ռե­լի է տեխ­նո­լո­գի­ա­կան շղ­թայի բո­լոր լա­բո­ րա­տոր գոր­ծըն­թաց­նե­րի հա­մար: ISO 15189-ը [4.12] նկա­րագ­րում է լա­բո­րա­տոր գոր­ծըն­թաց­նե­րի շա­րու­նա­կա­ կան բա­րե­լավ­մա­նը մոտ քայ­լեր, ո­րոնք ներ­կա­յաց­վում են հետ­ևյալ ձևով. yy հայտ­նա­բե­րել սխալ­նե­րի հա­վա­նա­կան աղ­բյուր­նե­րը և հա­մա­կար­գի թույլ կե­տե­րը yy մ­շա­կել բա­րե­լավ­ման պլան yy ներդ­նել պլա­նը yy ­վեր­լու­ծել գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րի ար­դյու­նա­վե­տու­թյու­նը թի­րա­խային վեր­ լու­ծու­թյան և աու­դի­տի մի­ջո­ցով yy փո­խել գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րի պլա­նը yy ի­րա­կա­նաց­նել հա­մա­կար­գի մո­դի­ֆի­կա­ցի­ա: Գոր­ծըն­թաց­նե­րը ար­դյուն­քին հաս­նե­լու գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րի հա­ջոր­դա­կա­ նու­թյուն են: Յու­րա­քան­չ յուր դեպ­քում մուտ­քային տվյալ­նե­րը կամ նյու­թե­րը փո­ խա­կերպ­վում են ել­քային տվյալ­նե­րի կամ նյու­թե­րի շնոր­հիվ ի­րա­կա­նաց­ված

92 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում ո­րո­շա­կի աշ­խա­տան­քի: Գոր­ծըն­թաց­նե­րի բա­րե­լա­վու­մը պար­բե­րա­կան և կա­ նո­նա­վոր գոր­ծըն­թաց է՝ ո­ւղղ­ված մուտ­քային և ել­քային տվյալ­նե­րի լա­բո­ րա­տոր ո­րա­կի բա­րե­լավ­մանը: Սա խն­դիր­նե­րի լուծ­ման ու­ղի է: Ան­գամ ա­մե­ նադժվար բա­ցա­հայտ­վող խնդ­րի դեպ­քում պա­հանջ­վում է մեկ կամ մի քա­նի գոր­ծըն­թաց­նե­րի բա­րե­լա­վում: Որակի ծրագիր

Ներքին աուդիտ

Արտաքին աուդիտ

Որակի գնահատում

Որակի հսկողություն

Բարելավման հնարավորություններ

Որակի նպատակ

Գծապատկեր 17. Որակի ծրագիր

­ ա­րե­լավ­ման ա­վան­դա­կան գործ­քի­ներ։ Գոր­ծըն­թաց­նե­րի բա­րե­լավ­ման Բ նպա­տա­կով մշակ­վել են մի շարք գոր­ծիք­ներ, օ­րի­նակ՝ ներ­քին և ար­տա­քին աու­դիտ­նե­րը, մաս­նակ­ցու­թյու­նը ո­րա­կի ար­տա­քին գնա­հատ­ման ծրագ­րե­րին և այլն: Կար­ևոր է, որ ցան­կա­ցած մե­թո­դի կի­րառ­ման ժա­մա­նակ հա­վաք­ված տե­ղե­կատ­վու­թյու­նը ման­րա­մասն վեր­լուծ­վի ղե­կա­վա­րու­թյան կող­մից: Բա­ցի դրանից՝ ու­սում­նա­սիր­ման են­թա­կա են, օ­րի­նակ, ո­րա­կի հս­կո­ղու­ թյանն ա­ռնչ­վող գրա­ռում­նե­րը, լա­բո­րա­տոր գրան­ցա­մա­տյան­նե­րը, գույ­քի և ծախ­սա­նյու­թե­րի հաշ­վառ­ման մա­տյան­նե­րը, սար­քա­վո­րում­նե­րի սպա­սարկ­ ման մա­տյան­նե­րը և այլն: Այս գրա­ռում­նե­րը շատ օգ­տա­կար կլի­նեն բա­րե­ լավ­ման կա­րիք ու­նե­ցող ո­լորտ­նե­րը բա­ցա­հայ­տե­լու հա­մար: Վեր­լու­ծու­թյան և աու­դիտ­նե­րի հի­ման վրա հա­վա­ք­ված տե­ղե­կատ­վու­թյու­նը, բա­ղոք­նե­րը, սխալ­ նե­րը և պա­տա­հար­նե­րը վեր­լու­ծե­լով՝ կա­րե­լի է բա­ցա­հայ­տել բա­րե­լավ­ման հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե­րը և սահ­մա­նել ո­ւղ­ղիչ գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րը: ­Վեր­լու­ծու­թյուն­ներն ու աու­դիտ­նե­րը կազ­մա­կեր­պե­լիս կար­ևոր է սահ­ մա­նել նպա­տա­կը կամ աշ­խա­տան­քի ի­րա­կա­նաց­ման ստան­դար­տը, ո­ւս­տի

Գործընթացների բարելավում | 93

ան­հրա­ժեշտ են ո­րա­կի ցու­ցա­նիշ­ներ: Պլա­նա­վո­րու­մը տա­նում է դե­պի նպա­ տակ, բա­րե­լավ­ման հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե­րի բա­ցա­հայ­տու­մը՝ դե­պի նոր պլա­նի մշա­կում, ի­սկ ամ­բողջ գոր­ծըն­թա­ցը՝ դե­պի շա­րու­նա­կա­կան բա­րե­լա­վում: Բա­րե­լավ­ման ժա­մա­նա­կա­կից գործ­իք­ներ։ Բազ­մա­թիվ նոր մո­տե­ցում­ ներ, ո­րոնք վե­րա­բե­րում են գոր­ծըն­թաց­նե­րի բա­րե­լավ­մա­նը, սկիզբ են առ­նում ար­տադ­րու­թյու­նից և ար­դյու­նա­վե­տո­րեն կի­րա­ռե­լի են լա­բո­րա­տոր ո­րակի կա­ ռա­վար­ման ո­լոր­տում, օ­րի­նակ՝ «Խ­նայո­ղու­թյուն» (Lean) և «­Վեց սիգ­մա» (Six sigma) գոր­ծիք­նե­րը: «Խ­նայո­ղու­թյուն» գոր­ծիքն ո­ւղղ­ված է ար­տադ­րա­կան գոր­ծու­նե­ու­թյան տա­րա­ծա­կան, ժա­մա­նա­կային և գոր­ծառ­նա­կան օ­պտի­մա­լաց­մա­նը: Այս գոր­ ծի­քի կի­րա­ռու­թյամբ ի­րա­կա­նաց­ված վեր­լու­ծու­թյու­նը կա­րող է բե­րել, օ­րի­նակ, լա­բո­րա­տո­րի­այի նա­խագ­ծային փո­փո­խու­թյուն­նե­րի՝ տա­րած­քի, ծախս­վող ֆինան­սա­կան մի­ջոց­նե­րի տն­տես­ման և տեխ­նո­լո­գի­ա­կան շղ­թայի ըն­թաց­քում հա­վա­նա­կան սխալ­նե­րի նվա­զեց­ման մի­տու­մով: «­Վեց սիգ­մա» գոր­ծի­քի կի­րառ­ման նպա­տա­կը հա­վա­նա­կան սխալ­ների թվի նվա­զե­ցումն է: Այս հայե­ցա­կար­գում դիտարկ­վում են մի շարք գոր­ծըն­թաց­ներ՝ «­սահ­մա­նիր, չա­փիր, վեր­լու­ծիր, բա­րե­լա­վիր և հս­կիր», որոնք ապահովում են խոտանից զերծ գործունեության վիճակագրական ապահովում 1.5 ստանդարտ շեղման՝ 6 սիգմայի շրջանակներում։ «­ Վեց սիգման» այս գոր­ծըն­թաց­նե­րի իրականաց­ման հա­մար կի­րա­ռում է խստորեն կազ­մա­կերպ­ված մե­թոդները:

10.1. Ո­ՐԱ­ԿԻ ՑՈՒ­ՑԱ­ՆԻՇ­ՆԵՐ

Ո­րա­կի ցու­ցա­նի­շը ցույց է տա­լիս, թե որ­քան լավ է կազ­մա­կեր­պու­թյու­նը ի­րա­կա­նաց­նում աշ­խա­տան­քը և բա­վա­րա­րում ա­կն­կա­լիք­նե­րը: Ո­րա­կի ցու­ցա­ նիշ­նե­րը դի­տարկ­վել են ISO 9001-ի և ISO 15189-ի շր­ջա­նակ­նե­րում: ISO 9001-ը պա­հան­ջում է կոնկ­րետ տե­ղե­կատ­վու­թյան հա­վաք և վեր­լու­ծու­թյուն, ո­րոնց հի­ման վրա կա­րե­լի է գնա­հա­տել ար­դյու­նա­վե­տու­թյունն ու ա­նընդ­մեջ բա­րե­ լավ­ման գոր­ծըն­թաց­նե­րը: Ո­րա­կի ցու­ցա­նիշ­նե­րի մի մա­սը հա­ճա­խորդ­նե­րի բա­վա­րար­վա­ծու­թյունն է, ար­տադ­րան­քի հա­մա­պա­տաս­խա­նու­թյու­նը շահա­ ռո­ւի պա­հանջ­նե­րին, ի­նչ­պես նաև մա­տա­կա­րար­նե­րի կող­մից տրա­մադրվող նյու­թե­րի, հա­վա­քա­ծու­նե­րի ո­րա­կը: ISO 15189-ը [4.12.4] սահ­մա­նում է, որ լա­բո­րա­տո­րի­ան պետք է մշա­կի ո­րա­կի ցու­ցա­նիշ­ներ պա­ցի­ենտ­նե­րի բուժ­ման հար­ցում լա­բո­րա­տո­րի­այի ներդ­րում­նե­ րի գնա­հատ­ման և կա­նո­նա­վոր հետ­ևե­լի­ու­թյան ա­պա­հով­ման հա­մար:­ Ո­րա­կի ցու­ցա­նի­շը չա­փե­լի տե­ղե­կատ­վու­թյուն է: Այն տե­ղե­կատ­վու­թյուն է տրա­մադ­րում գոր­ծըն­թաց­նե­րի ար­դյու­նա­վե­տու­թյան, ծա­ռա­յու­թյուն­նե­րի ո­րա­ կի, ո­րա­կին ա­ռնչ­վող հա­վա­նա­կան խն­դիր­նե­րի վե­րա­բե­րյալ և հայտ­նա­բե­ րում է այն ո­լորտ­նե­րը, ո­րոնք ան­հրա­ժեշտ է լրա­ցու­ցիչ ու­սում­նա­սի­րել: Ո­րա­կի

94 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում ցու­ցա­նիշ­նե­րը հնարավորություն են տա­լիս հետ­ևել դի­նա­մի­կային: Մարկ Գրեմ Բրաու­նը, որն աշ­խա­տան­քի ո­րա­կի գնա­հատ­ման ա­ռա­ջա­տար մաս­նա­գետ­նե­ րից է, ո­րա­կի ցու­ցա­նիշ­ներ ը­նտ­րե­լու հա­մար ա­ռա­ջար­կում է6. yy Ա­վե­լի լավ է ու­նե­նալ քիչ քա­նա­կով ցու­ցա­նիշ­ներ, ո­րոնց հնա­րա­վոր կլի­նի հետ­ևել: Մի­այն ե­զա­կի լա­բո­րա­տո­րի­ա­ներ կա­րող են մի­ա­ժա­մա­ նակ հետ­ևել հինգ կամ վեց ցու­ցա­նիշ­ի:­ yy Ընտ­րեք այն­պի­սի ցու­ցա­նիշ­ներ, ո­րոնք ա­ռա­վել նշա­նա­կա­լի են լա­բո­ րա­տո­րի­այի հա­մար և ա­ռնչ­վում են խնդ­րա­հա­րույց ո­լորտ­նե­րին: Կապ ստեղ­ծեք ը­նտր­ված ո­րա­կի ցու­ցա­նի­շի և լա­բո­րա­տո­րի­այի հա­ջո­ղու­ թյան միջև:­ yy Ո­րա­կի ցու­ցա­նի­շի ը­նտ­րու­թյան հիմ­քում դրեք հա­ճա­խոր­դի կամ որ­ևէ այլ շա­հա­ռո­ւի պա­հան­ջը:­ yy Ընտ­րեք այն­պի­սի ցու­ցա­նիշ, ո­րի գնա­հա­տու­մը կառնչ­վի լա­բո­րա­տո­ րիայի բո­լոր մա­կար­դակ­նե­րի հետ՝ սկ­սած բարձր ղե­կա­վա­րու­թյու­նից: yy ­Ցու­ցա­նիշ­նե­րը պետք է փո­խել և թար­մաց­նել՝ կապ­ված լա­բո­րա­տո­ րիայի ռազ­մա­վա­րու­թյան փո­փո­խու­թյուն­նե­րի հետ: ­Ցու­ցա­նիշ­նե­րի նպա­տակ­ներն ու խն­դիր­նե­րը պետք է հիմն­վեն գի­տակց­ ված, ոչ թե հար­մա­րա­վետ մե­ծու­թյուն­նե­րի վրա: Ո­րա­կի ցու­ցա­նիշ­նե­րը սահ­ մա­նե­լիս կազ­մա­կեր­պու­թյու­նը պետք է մշա­կի. yy Ն­պա­տա­կ։ Այն պետք է լի­նի չա­փե­լի և կախ­վա­ծու­թյուն չու­նե­նա սուբյեկ­տիվ կար­ծիք­նե­րից: Ա­նհ­րա­ժեշտ է հս­տակ փաս­տեր ու­նե­նալ առ այն, որ ի­րա­դար­ձու­թյու­նը (ցու­ցա­նի­շը) տե­ղի է ու­նե­ցել, կամ խն­դիրն ի­րա­կա­նաց­վել է: yy Մատ­չե­լի մե­թոդ­ներ։ Հա­մոզ­վեք, որ լա­բո­րա­տո­րի­ան ու­նի չա­փում­ ների ի­րա­կա­նաց­ման հա­մար ան­հրա­ժեշտ մի­ջոց­ներ: yy ­Սահ­ման­ներ։ Լա­բո­րա­տո­րի­ան պետք է նա­խա­պես ի­մա­նա ար­ժեք­նե­րի ստո­րին և վե­րին թույ­լատ­րե­լի սահ­ման­նե­րը: Օ­րի­նակ՝ ա­մս­վա ըն­թաց­ քում քա­նի ու­շաց­ված հաշ­վետ­վու­թյու­նը կհա­մար­վի ըն­դու­նե­լի, և որ քա­նա­կի դեպ­քում պետք է սկս­վեն ո­ւղ­ղիչ գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րը, ի­սկ որ քա­նա­կի դեպ­քում պետք է ան­մի­ջա­պես ի­րա­կա­նաց­նել ամ­բող­ջա­կան պլա­նի վե­րա­նա­յում: yy ­Մեկ­նա­բա­նու­թյուն (ին­տերպ­րի­տա­ցի­ա)։ Մինչ չա­փում­ները սկ­սելն ան­հրա­ժեշտ է ո­րո­շել, թե ի­նչ­պես ­պետք է մեկ­նա­բան­վեն ցու­ցա­նիշ­ նե­րը: Օ­րի­նակ՝ ե­թե ստուգ­վում է հե­տա­զո­տու­թյան հայ­տե­րի լրաց­ման ճշգր­տու­թյունը, ա­պա ան­հրա­ժեշտ է ճշ­տել՝ քա­նի նմուշ է ըն­դուն­վել,

Brown M. G. Baldridge Award Winning Quality-15th ed.: How to interpret the Baldridge criteria for performance excellence. Milwaukee (WI): ASQ Quality Press; 2006.

Գործընթացների բարելավում | 95

ա­րդյոք միև­նույն աղ­բյու­րի՞ց են նմուշ­նե­րը, թե՞ տար­բեր, ի­նչ­ տե­սա­կի նմուշ­ներ են ըն­դուն­վել: yy ­Սահ­մա­նա­փա­կում­ներ։ Կազ­մա­կեր­պու­թյու­նը պետք է հս­տակ հաս­կա­ նա, թե ին­չը կա­րե­լի է գնա­հա­տել տվյալ ցու­ցա­նի­շի մի­ջո­ցով, ին­չը՝ ոչ: Օ­րի­նակ՝ կա­րո՞ղ եք ա­րդյոք վս­տահ լի­նել, որ վթա­րնե­րի կամ սխալ­նե­ րի թվի մա­սին տե­ղե­կատ­վու­թյու­նը վկայում է, որ բո­լոր վթար­ներն ու սխալ­նե­րը հա­ղորդ­վել են ղե­կա­վա­րու­թյա­նը: yy Տե­ղե­կատ­վու­թյան տրա­մադ­րում։ Ղե­կա­վա­րու­թյու­նը պետք է ո­րո­շի, թե ի­նչ տես­քով պետք է տրա­մադր­վի տե­ղե­կատ­վու­թյու­նը՝ ա­ղ յու­սա­կի՞, տեքս­տի՞, գրա­ֆի­կի՞, թե՞ որ­ևէ այլ տար­բե­րա­կով: yy ­Գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րի պլան։ Մինչ ցու­ցա­նի­շը կի­րա­ռե­լը ան­հրա­ժեշտ է մտա­ծել, թե ի­նչ պետք է ա­նել, ե­թե ցու­ցա­նի­շի վեր­լու­ծու­թյու­նը հայտ­ նա­բե­րի խնդ­րի առ­կա­յու­թյու­ն: Պլա­նը պետք է նե­րա­ռի նաև տե­ղե­կատ­ վու­թյան հա­վաք­ման տևո­ղու­թյու­նը, ե­ղա­նա­կը և թե՝ ո­ւմ մի­ջո­ցով պետք է հա­վա­քագ­րի տեղ­եկատ­վու­թյու­նը: yy ­Գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րի պլա­նի ա­վար­տը։ Ա­նհ­րա­ժեշտ է հս­տակ պլա­նա­ վո­րել գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րի ա­վար­տը՝ հիմն­ված ցու­ցա­նի­շի կի­րառ­ման դա­դա­րեց­ման վրա: Սո­վո­րա­բար գործողությունները դա­դա­րեց­վում են այն ժա­մա­նակ, ե­րբ հա­վաս­տի­ա­նում են, որ գոր­ծըն­թացն աշ­խա­տում է և կա­յուն է: ­Ցու­ցա­նիշ­ներ մշա­կե­լիս ցան­կա­լի է ներգ­րա­վել տե­ղում աշ­խա­տող աշ­խա­ տա­կից­նե­րի, քա­նի որ նրանք շատ լավ գի­տեն խն­դիր­ներն ու ար­դյունք­նե­ րը: Հա­մա­տեղ խմ­բով մշակ­ված պլանն ա­վե­լի ար­դյու­նա­վետ է, քան ե­թե այն մշակի մի­այն ո­րա­կի մե­նե­ջե­րը:

96 |

ՀԱ­ՃԱ­ԽՈՐԴ­ՆԵ­ՐԻ ՍՊԱ­ՍԱՐ­ԿՈՒՄ

11. ՀԱ­ՃԱ­ԽՈՐԴ­ՆԵ­ՐԻ ՍՊԱ­ՍԱՐ­ԿՈՒՄ

­ ա­ճա­խորդ­նե­րի բա­վա­րար­վա­ծու­թյու­նը ո­րա­կի կա­ռա­վար­ման հա­մա­կար­ Հ գի կար­ևոր ցու­ցա­նիշ է, և ISO ստան­դարտ­նե­րը մեծ ու­շադ­րու­թյուն են դարձ­նում դրան: Ի վեր­ջո, լա­բո­րա­տո­րի­ան հա­ճա­խորդ­նե­րի հա­մար ու­նի իր ար­տա­դրան­ քը՝ հե­տա­զո­տու­թյան ար­դյունք­նե­րը: Ե­թե ­հա­ճա­խորդ­նե­րը չեն ստա­նում լավ ծա­ռա­յու­թյուն, ա­պա լա­բո­րա­տո­րի­ան չի կա­տա­րում իր հիմ­նա­կան խն­դի­րը:­ Ո­րա­կի տե­սու­թյան հիմ­նա­դիր­նե­րից Ֆի­լիպ Կրոբ­սին ո­րա­կ յալ աշ­խա­տան­ քի սահ­մա­նու­մը տվել է որ­պես հա­ճա­խորդ­նե­րի բա­վա­րար­վա­ծու­թյուն: Նա կի­ րա­ռել է ո­րա­կ յալ աշ­խա­տան­քի այդ սկզ­բուն­քը բիզ­նե­սի և ար­դյու­նա­բե­րու­թյան մեջ, սա­կայն դա հա­վա­սա­րա­պես կար­ևոր է նաև բժշ­կա­կան լա­բո­րա­տո­րի­ա­ նե­րի հա­մար: Բժշ­կա­կան լա­բո­րա­տո­րի­ային ան­հրա­ժեշտ է ի­մա­նալ, թե ով­քեր են ի­րենց հա­ճա­խորդ­նե­րը, և հաս­կա­նալ նրանց կա­րիք­ներն ու պա­հանջ­նե­րը: Բժշ­կա­կան լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րի հա­ճա­խորդ­ներ են հի­վանդ­նե­րը, բժիշկ­նե­ րը, այն վար­չու­թյուն­նե­րը, գոր­ծա­կա­լու­թյուն­նե­րը, նա­խա­րա­րու­թյու­նը և այլն, ո­րոնք կապ ու­նեն հան­րային ա­ռող­ջու­թյան հետ, ի­նչ­պես նաև լա­բո­րա­տո­ րիայի շր­ջա­կայ­քում ապ­րող մար­դիկ: ­Լա­բո­րա­տո­րի­այի վա­րի­չի պա­տաս­խա­նատ­վու­թյունն է ա­պա­հո­վել հա­ճա­ խորդ­նե­րի կա­րիք­նե­րը: Ո­րա­կի մե­նե­ջե­րը կամ ո­րա­կի պա­տաս­խա­նա­տուն պա­ տաս­խա­նա­տու են հա­ճա­խորդ­նե­րի բա­վա­րար­վա­ծու­թյան չափ­ման հա­մար, ո­րն ի­րա­կա­նաց­վում է հար­ցա­թեր­թիկ­նե­րի, կա­տա­րո­ղա­կան ցու­ցա­նիշ­նե­րի և աու­դի­տի միջոցով, ը­ստ ո­րի ո­րոշ­վում են արդյունքները, և կա­տար­վում են ո­ւղ­ղիչ ու կան­խար­գե­լիչ մի­ջո­ցա­ռում­ներ: Լա­բո­րա­տոր ան­ձնա­կազ­մը պետք է հաս­կա­նա հա­ճա­խորդ­նե­րի բա­վա­րար­վա­ծու­թյան կար­ևո­րու­թյու­նը: Լա­բո­րա­ տորիայի ամեն մի աշ­խա­տա­կից պետք է մշտապես հա­մա­գոր­ծակ­ցի հա­ճա­ խորդ­նե­րի հետ, տրա­մադ­րի ան­հրա­ժեշտ ամբողջ տե­ղե­կատ­վու­թյու­նը և լի­նի քա­ղա­քա­վա­րի: ­Հա­ճա­խորդ­նե­րի գո­հու­նա­կու­թյու­նը մեծացնե­լու հա­մար ան­հրա­ժեշտ է. ­Պար­տա­վո­րու­թյուն­նե­րի սահ­մա­նում։ Հա­ճա­խորդ­նե­րի բա­վա­րար­վա­ծու­ թյու­նը լա­բո­րա­տոր ո­րա­կի մի շարք մի­ջազ­գային չա­փա­նիշ­նե­րի պար­տա­դիր պա­հանջ է, բայց եր­բեմն լա­բո­րա­տորիայի աշ­խա­տող­ներն այն ըն­կա­լում են որ­պես ե­րկ­րոր­դա­կան նշա­նա­կու­թյան՝ ո­րա­կ յալ կա­տար­ված հե­տա­զո­տու­թյան համեմատ: Քա­նի որ հա­ճա­խորդ­նե­րի բա­վա­րար­վա­ծու­թյու­նը կար­ևոր է ո­րա­ կի ամեն մի հա­մա­կար­գում, ո­ւս­տի լա­բո­րա­տոր ան­ձնա­կազ­մը պետք է ակ­տի­ վո­րեն նպաս­տի դրա ա­պա­հով­մա­նը:

Հա­ճա­խորդ­նե­րի սպա­սար­կում | 97

Պ­լա­նա­վո­րում։ Հա­ճա­խորդ­նե­րի գո­հու­նա­կու­թյա­նը պատ­շաճ հետ­ևե­լու հա­մար կպա­հանջ­վի ժա­մա­նակ և պլա­նա­վո­րում: Նախ­քան տե­ղե­կատ­վու­թյուն հա­վա­քագ­րե­լը պետք է զար­գաց­նել հետ­ևե­լու հա­մա­պա­տաս­խան մե­թոդ­ներ: Վատ պլա­նա­վոր­ման հետ­ևան­քով կս­տաց­վեն ոչ ա­դեկ­վատ տե­ղե­կու­թյուն­ներ, ո­րոնք դժ­վար կլի­նի մեկ­նա­բա­նել: ­Գի­տե­լիք­նե­րի ա­պա­հո­վում։ Հետևելու հա­մար օգ­տա­գործ­վող մե­թոդ­նե­ րի զար­գա­ցու­մը պա­հան­ջում է հա­տուկ գի­տե­լիք­ներ: Ե­թե լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում չ­կան այդպի­սի գի­տե­լիք­նե­րով մար­դիկ, ա­պա ան­հրա­ժեշտ է աշ­խա­տակ­ցին ու­ղար­կել հա­տուկ դա­սըն­թաց­նե­րի կամ վար­ձել խորհր­դա­տու: ­Ռե­սուրս­նե­րի ա­պա­հո­վում։ Գոր­ծըն­թա­ցն ինքնին չի պա­հան­ջում շատ ռեսուրս­ներ, բայց դա ո­րո­շա­կի ժա­մա­նակ է խլում: Այդ ժամ­կե­տը կա­րե­լի է կր­ճա­տել, ե­թե ձեռք բեր­վեն հաշ­վիչ­ներ, հա­մա­կար­գիչ­ներ, ծրագ­րեր, և ա­պա­ հով­վի հա­մա­ցան­ցային ու ներ­քին ցան­ցային հա­սա­նե­լի­ու­թյուն: ­Լա­բո­րա­տո­րի­ան և հա­ճա­խորդ­նե­րը։ Լա­բո­րա­տո­րի­ան ու­նի բազ­մա­թիվ հա­ճա­խորդ­ներ, և բո­լոր հա­ճա­խորդ­նե­րի կա­րիք­նե­րին պետք է զգոն վե­րա­ բեր­վել: Հա­ճա­խորդ­նե­րի շր­ջա­նում կենտ­րո­նա­կան դեր ու­նեն բժիշկ­նե­րը և բժշկա­կան ան­ձնա­կազ­մը: Ծա­ռա­յու­թյուն­նե­րի մա­սին նախ­նա­կան հար­ցում­ ներն ստաց­վում են հենց նրան­ցից, և լա­բո­րա­տոր ան­ձնա­կազ­մը սո­վո­րա­բար բժշկին հա­մա­րում է հիմ­նա­կան հա­ճա­խոր­դ: Հի­շե՛ք. հի­վան­դա­նո­ցի պայ­ման­ նե­րում շատ այլ մար­դիկ են օգ­նում բժշ­կին, մաս­նա­վո­րա­պես՝ բուժ­քույ­րերը, բու­ժակ­նե­րը, քար­տու­ղար­նե­րը և վար­չա­կան այլ աշ­խա­տողներ: Այս շատ կար­ևոր աշ­խա­տա­կից­նե­րին նույն­պես պետք է դի­տար­կել որ­պես լա­բո­ րա­տո­րի­այի հա­ճա­խորդ­ներ՝ հաշ­վի առ­նե­լով նրանց բո­լոր կա­րիք­նե­րը: Մեկ այլ կարևոր հա­ճա­խորդ է հի­վան­դը՝ սո­վո­րա­բար, ըն­տա­նի­քի ան­դամ­նե­րի հետ: Ըն­տա­նի­քի ան­դամ­նե­րը կա­րող են կար­ևոր դեր խա­ղալ հի­վան­դի սպա­ սարկ­ման գոր­ծում և օգ­նել նրան հա­վա­քել ու տե­ղա­փո­խել կեն­սա­բա­նա­կան նմուշը: Ե­թե ­լա­բո­րա­տո­րի­ան ի­րա­կա­նաց­նում է հե­տա­զո­տու­թյուն­ներ հան­ րային ա­ռող­ջու­թյան կա­րիք­նե­րի հա­մար, ա­պա պաշ­տո­նյա­նե­րը և ա­ռող­ջապա­հու­թյան վար­չու­թյուն­նե­րի աշ­խա­տա­կազ­մը ևս դառ­ նում են լա­ բո­ րա­ տո­րի­այի հա­ճա­խորդ­ներ: Լա­բո­րա­տո­րի­ան հա­մա­ճա­րա­կային հս­կո­ղու­թյան ա­մե­նա­կար­ևոր գոր­ծըն­կե­րն է, հի­վան­դու­թյուն­նե­րի հայտ­նա­բեր­ման ու կան­ խար­գել­ման, ի­նչ­պես նաև ա­ռող­ջա­պա­հա­կան ծրագ­րե­րում: Լա­բո­րա­տո­րի­ա­ նե­րը պետք է բա­վա­րա­րեն ա­ռող­ջու­թյան ստո­րա­բա­ժա­նում­նե­րի աշ­խա­տա­ կազ­մի կա­րիք­նե­րը, ինչը կօգ­նի լու­ծել նրանց խն­դիր­նե­րը: Եր­բեմն լա­բո­րա­ տո­րի­ան պետք է տրա­մադ­րի տե­ղե­կատ­վու­թյուն՝ ա­ռանց խախ­տե­լու հա­ճա­ խոր­դի մա­սին գաղտ­նի­ու­թյան սկզ­բուն­քը: Սննդա­մ­թերք ար­տադ­րող­նե­րը և ջրա­մա­տա­կա­րար­ման հա­մա­կար­գե­րի աշ­խա­տա­կից­նե­րը կա­րող են լինել այն­պի­սի լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րի հա­ճա­խորդ­ներ, ո­րոնք մաս­նա­գի­տացած են սնն­դի կամ ջրի հե­տա­զո­տու­թյան ոլորտում: Տա­րած­քի բնա­կիչ­նե­րը, որ­տեղ

98 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում գտն­վում է լա­բո­րա­տո­րի­ան, կա­րող են հա­մար­վել հա­ճա­խորդ­ներ այն ա­ռու­ մով, որ նրանք շա­հագրգռ­ված են լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րում հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­ րի պատ­շաճ կա­տար­ման հարցում: Նրանք պետք է վս­տահ լի­նեն, որ լա­բո­րա­ տո­րի­այի աշ­խա­տան­քը չի սպառ­նում ան­ձնա­կազ­մի, այ­ցե­լու­նե­րի և շր­ջա­կա բնակ­չու­թյան ա­ռող­ջու­թյա­նը: ­Շատ ե­րկր­նե­րում լա­բո­րա­տոր հե­տա­զո­տու­թյու­նը կա­րող է պատ­վիր­վել միայն ա­ռող­ջա­պա­հա­կան հա­մա­կար­գի կող­մից լի­ցեն­զա­վոր­ված աշ­խա­տո­ղից՝ բժշ­կից կամ բուժք­րո­ջից: Այլ ե­րկր­նե­րում հի­վան­դը կա­րող է ին­քը պատ­վի­րել հե­տա­զո­տու­թյու­նը՝ ա­ռանց բժշ­կի կամ բուժք­րոջ ու­ղեգ­րի: Ո­րոշ հի­վանդ­ներ չու­նեն հա­մա­պա­տաս­խան գի­տե­լիք­ներ, որ­պես­զի ճիշտ ը­նտ­րեն հե­տա­զո­տու­ թյու­նը կամ մեկ­նա­բա­նեն ար­դյունք­նե­րը: Լա­բո­րա­տոր աշ­խա­տակ­ցից կա­րող է պա­հանջ­վել ա­ջակ­ցու­թյուն հե­տա­զո­տու­թյան ը­նտ­րու­թյան և ար­դյունք­նե­րի մեկ­նա­բա­նու­թյան հար­ցում:­ Ի­րա­վա­բա­նա­կան նույ­նա­կա­նա­ցում։ Մի­ջազ­գային ստան­դարտ­նե­րում պա­հանջ­վում է, որ յու­րա­քան­չ յուր լա­բո­րա­տո­րի­ա հս­տակ նույ­նա­կա­նաց­նի ի­րեն հան­րու­թյա­նը՝ նշե­լով, թե ով է ղե­կա­վա­րը, և ի­նչ­պես կապ­վել նրա հետ: Որ­պես կա­նոն, պետք է հայտ­նի լի­նի յու­րա­քան­չ յուր լա­բո­րա­տո­րի­այի ա­նու­նը, հաս­ցեն, ղե­կա­վա­րի ա­նու­նը և կոն­տակ­տային տե­ղե­կու­թյուն­ներ: Բ­ժիշկ­նե­րի և բու­ժա­կան մնա­ցյալ ան­ձ նա­կազ­մի պա­հանջ­նե­րը։ Բու­ ժա­կան ան­ձնա­կազմն ա­կն­կա­լում է ստա­նալ ճշգրիտ, կլի­նի­կո­րեն ի­մաս­տա­ լից, հաս­կա­նա­լի տվյալ­ներ, ո­րոնք կա­րող են օգ­տա­գործ­վել ժա­մա­նա­կին: Նաև պետք է վս­տահ լի­նեն, որ լա­բո­րա­տո­րի­ան պա­տաս­խա­նա­տու է հե­ տա­զո­տու­թյան ամբո­ղ ջ գոր­ծըն­թա­ցի հա­մար, ո­րոնք են նա­խա­հե­տա­զո­տա­ կան, հե­տա­զո­տա­կան և ա­վար­տա­կան փու­լե­րը: Մինչ­հե­տա­զո­տա­կան փու­ լում բժիշ­կը հե­տաքրքր­ված կլի­նի հատ­կա­պես կա­տար­վող թես­տե­րի ցան­ կով: Բժշ­կին կա­րող են օգ­տա­կար լի­նել ճշգրիտ նմու­շառ­ման վե­րա­բե­րյալ ման­րա­մասն հրա­հանգ­նե­րը, հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի մա­սին հարց­ման հար­ մա­րա­վետ ձևա­չա­փե­րը և ժա­մա­նա­կին ա­ռաք­ման հա­մա­կար­գը: Վեր­լու­ծա­ կան կամ ուսում­նա­սի­րու­թյան փու­լում բժիշ­կը կցան­կա­նար վս­տահ լի­նել, որ գործ ու­նի հմուտ ու ի­րա­վա­սու աշ­խա­տա­կազ­մի հետ: Բժիշ­կը պետք է հա­ մոզ­ված լի­նի, որ հե­տա­զո­տու­թյունն ի­րա­կա­նաց­վում է ստուգ­ված մե­թո­դով, ամբո­ղ ջ գոր­ծըն­թա­ցը պատ­շաճ հս­կո­ղու­թյան տակ է, և կի­րառ­վում են ո­րա­ կի կա­ռա­վար­ման ըն­թա­ցա­կար­գե­րը: Ան­բա­րեն­պաստ ի­րա­դար­ձու­թյուն­նե­ րի կամ սխալ­նե­րի հետ­ևան­քով ա­ռա­ջա­ցած բո­լոր ի­րա­վի­ճակ­նե­րի հա­մար հա­մա­պա­տաս­խան լու­ծում գտ­նե­լը զգա­լի­ո­րեն ազ­դում է լա­բո­րա­տո­րի­այի գրավ ­չու­թյան վրա: Բժիշ­կը պետք է վս­տահ լի­նի, որ լա­բո­րա­տո­րի­ան կա­ նի իր գոր­ծը նաև ուսում­նա­սի­րու­թյան ա­վար­տից հե­տո, քա­նի որ դա կլի­նի բժշ­կի հա­մար վճռո­րոշ քայլ հե­տա­զո­տու­թյան ար­դյունք­նե­րի ստաց­ման հա­ մար: Վս­տա­հե­լի լա­բո­րա­տոր տե­ղե­կատ­վա­կան հա­մա­կարգը, ար­դյունք­նե­րի

Հա­ճա­խորդ­նե­րի սպա­սար­կում | 99

հաս­տատ­ման ե­ղա­նա­կը և հս­տակ ու ժա­մա­նա­կին ա­ռա­քու­մը ճիշտ հաս­ցե­ա­ տի­րո­ջը չա­փա­զանց կարևոր են: ­Հա­ճա­խորդ­նե­րի կա­րիք­նե­րը։ Հի­վանդ­ներն ա­կն­կա­լում են ու­շա­դիր և հո­գա­տար վե­րա­բեր­մունք, հար­մա­րա­վե­տու­թյուն և հար­գանք ի­րենց հանդեպ: Նրանք նաև սպա­սում են, որ վեր­լու­ծու­թյուն­նե­րը կի­րա­կա­նաց­վեն ճիշտ և պատ­շաճ կեր­պով, և որ բժիշ­կը ժա­մա­նա­կին կս­տա­նա ար­դյունք­նե­րը:­ Որ­պես­զի բա­վա­րա­րի հա­ճա­խորդ­նե­րի կա­րիք­նե­րը, լա­բո­րա­տո­րի­ան պետք է. yy ա­պա­հո­վի հա­մա­պա­տաս­խան տե­ղե­կատ­վու­թյուն ի­նչ­պես նմու­շառ­ ման, այն­պես էլ լա­բո­րա­տո­րի­այի վե­րա­բե­րյալ yy ա­պա­հո­վի նմու­շառ­ման պատ­շաճ պայ­ման­ներ­ yy ու­նե­նա փոր­ձա­ռու և բա­նի­մաց աշ­խա­տա­կազմ. լա­բո­րա­տո­րի­այի աշ­ խա­տա­կից­նե­րը պետք է ի­մա­նան, թե ի­նչ­պես կա­տա­րել ճիշտ նմու­շա­ ռում, և ունակ լինեն հա­ճա­խորդ­նե­րի հանդեպ ցու­ցա­բե­րե­լու բա­րե­կիրթ վե­րա­բեր­մունք yy ա­պա­հո­վի վս­տա­հու­թյուն, որ լա­բո­րա­տոր փաս­տաթղ­թե­րը պահ­ պան­վում են պատ­շաճ, հարկ ե­ղած դեպ­քում կա­րող են հեշ­տու­թյամբ գտնվել, և պահ­պան­վում է գաղտ­նի­ու­թյու­նը:­ Ա­ռող­ջա­պա­հական մար­մին­նե­րի կա­րիք­նե­րը։ Հան­րային ա­ռող­ջա­պա­ հա­կան մար­մին­նե­րի աշ­խա­տա­կից­նե­րի կա­րիք­նե­րը նույնն են, ի­նչ որ բժշ­կա­ կան ան­ձնա­կազ­մի­նը: Նրանց հա­մար կար­ևոր է, որ հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի բո­լոր փու­լե­րը՝ սկզ­բից մինչև վերջ, կա­տար­վեն պատ­շաճ ե­ղա­նա­կով: Նրանց կա­րող է ան­հրա­ժեշտ լի­նել հա­տուկ տե­ղե­կատ­վու­թյուն հի­վան­դու­թյան բռնկում­նե­րի կամ հա­մա­ճա­րակ­նե­րի ըն­թաց­քում ի­րա­կա­նաց­վող մի­ջո­ցա­ռում­ նե­րի մա­սին, ի­նչ­պի­սիք են, օ­րի­նակ, նմու­շառ­ման ստու­գո­ղա­կան մե­թոդ­նե­րի կամ հա­տուկ ծրագ­րե­րի ու հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի հա­մար մշակ­ված ձևաթղ­թե­ րի կի­րա­ռու­մը: Ա­ռող­ջա­պա­հա­կան մար­մին­նե­րի աշ­խա­տա­կից­նե­րը կա­րող են մտա­հոգ­ված լի­նել հատ­կա­պես ան­վտան­գու­թյան և վա­րա­կիչ նյու­թե­րի պահ­ պան­ման պայ­ման­նե­րով: Սնն­դամ­թեր­քի ար­տադ­րու­թյան և ջրա­մա­տա­կա­րար­ման հա­մա­կար­գե­րի աշ­խա­տող­նե­րը շա­հագր­գիռ են լա­բո­րա­տո­րի­այից ստա­նա­լու տե­ղե­կու­թյուն­ ներ, ո­ րը նրանց հնարավորություն կտա ա­ պա­ հո­ վել ո­ րա­ կի կոնկ­ րետ պա­ հանջ­նե­րը: Բ­նակ­չու­թյան պա­հանջ­նե­րը։ Լա­բո­րա­տո­րի­այի տա­րած­քի բնա­կիչ­նե­րը ա­կն­կա­լում են, որ վտան­գա­վոր նյու­թե­րը կմ­նան լա­բո­րա­տո­րի­այի տա­րած­ քում, և որ լա­բո­րա­տոր աշ­խա­տա­կից­նե­րը վտան­գի չեն են­թարկ­վի: Բնա­կիչ­նե­ րը պետք է տե­ղ յակ լի­նեն վտան­գա­վոր վա­րա­կի դեպ­քում հն­չող ա­հա­զան­գե­ րի մա­սին, ի­նչ­պես նաև պետք է տե­ղե­կաց­ված լի­նեն հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան հս­կո­ղու­թյան և պա­տաս­խան գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րի մա­սին: Լա­բո­րա­տո­րի­ան պա­տաս­խա­նա­տու է ան­վտան­գու­թյան ա­պա­հով­ման, վա­րա­կիչ նյու­թե­րի ճիշտ

100 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում պահ­պան­ման, թա­փոն­նե­րի պատ­շաճ հե­ռաց­ման և վտան­գա­վոր նյու­թե­րի տե­ ղա­փոխ­ման բո­լոր կա­նոն­նե­րի պահ­պան­ման հա­մար: ­Բո­լոր հա­ճա­խորդ­նե­րի պատ­շաճ սպա­սար­կում։ Ե­թե ​​­լա­բո­րա­տո­րի­ան ո­րո­շում է ներդ­նել ո­րա­կի հա­մա­կարգ և ցան­կա­նում է ստա­նալ ճա­նա­չում՝ համա­պա­տաս­խա­նե­լով ա­մե­նա­բարձր չա­փա­նիշ­նե­րին, ա­պա դրա­նից շա­հում են բո­լոր հա­ճա­խորդ­նե­րը: Այդ­պի­սի մո­տե­ցու­մը վս­տա­հեց­նում է, որ լա­բո­րա­ տո­րի­ան կա­տա­րում է ո­րա­կ յալ աշ­խա­տանք և տա­լիս է ճիշտ ու հու­սա­լի ար­ դ­­յունք­ներ: ­Հա­ճա­խորդ­նե­րի պատ­շաճ սպա­սար­կու­մը՝ yy ­կա­պա­հո­վի կար­ևոր տե­ղե­կու­թյուն­ներ հի­վանդ­նե­րի լա­վա­գույն բուժ­ ման հա­մար yy կտ­րա­մադ­րի կար­ևոր տե­ղե­կու­թյուն­ներ հա­մա­ճա­րա­կա­բա­նա­կան հսկո­ղու­թյան բա­րե­լավ­ման և հան­րային ա­ռող­ջու­թյան պահ­պան­ման հա­մար yy ­կա­պա­հո­վի լա­բո­րա­տո­րի­այի մաս­նա­գի­տա­կան ­վար­կա­նի­շը։ ­Հա­ճա­խորդ­նե­րի սպա­սար­կու­մը ո­րա­կի կա­ռա­վար­ման հա­մա­կար­գի ան­ բա­ժա­նե­լի մասն է: Գ­նա­հատ­ման մե­թոդ­ներ։ Ե­րբ լա­բո­րա­տո­րի­ա են դի­մում ծա­գած խնդիր­ ների կա­պակ­ցու­թյամբ, յու­րա­քան­չ յուր դեպք կա­րող է տեղե­կատ­վու­թյան օգ­ տա­կար աղ­բյուր լինել: Յու­րա­քան­չ յուր բո­ղոք պետք է ու­շադիր ուսում­նա­սի­րել և ձեռ­նար­կել ո­ւղ­ղիչ գոր­ծո­ղու­թյուն­ներ: Այ­նո­ւա­մե­նայ­նիվ, պետք է հի­շել, որ ներ­կա­յաց­ված բո­ղոք­նե­րը ար­տա­ցո­լում են մի­այն «այս­բեր­գի գա­գա­թը», քա­նի որ շատ մար­դիկ չեն բո­ղո­քում: Բո­ղոք­նե­րի գրան­ցու­մը չպետք է լի­նի հա­ճա­ խորդ­նե­րի գո­հու­նա­կու­թյու­նը գնա­հա­տող մի­ակ ճա­նա­պար­հը: Լա­բո­րա­տո­րի­այի աշ­խա­տան­քի օբյեկ­տիվ վկա­յու­թյուն­ներ են ո­րա­կի ցուցա­նիշ­նե­րը: Օ­րի­նակ՝ կա­րե­լի է մշա­կել այն­պի­սի ցու­ցա­նիշ­ներ, ո­րոնք հաշ­վի կառ­նեն բո­ղոք­նե­րը, հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի ժա­մա­նա­կին կա­տա­րումը, հե­տա­ զո­տու­թյուն­նե­րի ի­րա­կա­նա­ցու­մից հրա­ժար­վե­լը և կորց­ված ու հե­տաձգ­ված հաշ­վետ­վու­թյուն­նե­րը: Այդ ցու­ցա­նիշ­նե­րին հետ­ևե­լը օգ­տա­կար տե­ղե­կու­թյուն­ ներ կտա հա­ճա­խորդ­նե­րի կա­րիք­նե­րի և դրանց բա­վա­րար­ման մա­սին: ­Լա­բո­րա­տո­րի­այի աշ­խա­տան­քի ո­րոշ աս­պեկտ­ներ, ո­րոնք ազ­դում են հա­ ճա­խորդ­նե­րի գո­հու­նա­կու­թյան վրա, կա­րե­լի է գնա­հա­տել ներ­քին աու­դի­տի ժա­մա­նակ: Օ­րի­նակ՝ գնա­հա­տել հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի կա­տար­ման տևո­ղու­ թյու­նը, ո­րը բժիշկ­նե­րին և այլ բու­ժաշ­խա­տող­նե­րին ա­ռա­վել հու­զող հարցն է: ­Բո­լոր ար­դյունք­նե­րը պետք է շատ ու­շա­դիր վեր­լուծ­վեն ղե­կա­վա­րու­թյան կող­մից, և ձեռ­նարկ­վեն հա­մա­պա­տաս­խան մի­ջոց­ներ: ­Բա­վա­րար­վա­ծու­թյան ու­սում ­նա­սի­րու­թյուն­նե­րը։ Հա­ճա­խորդ­նե­րի կող­մից լա­բո­րա­տոր ծա­ռա­յու­թյուն­նե­րի գնա­հատ­ման մա­սին տե­ղե­կատ­վու­ թյու­նը պետք է ձեռք ­բեր­վի՝ հար­ցում ­ներ ի­րա­կա­նաց­նե­լով (թղ­թային կամ

Հա­ճա­խորդ­նե­րի սպա­սար­կում | 101

է­լեկտ­րո­նային ե­ղա­նա­կով) ֆո­կուս-խմ­բե­րում քն­նար­կում­ներ կամ հար­ցա­ զրույց­ներ վա­րե­լով: Լա­բո­րա­տո­րի­ան այդ մե­թոդ­նե­րով կա­րող է նպա­տա­ կա­յին ուսում­նա­սի­րել ա­ռա­վել խնդ­րա­հա­րույց աս­պեկտ­նե­րը, ո­րոնք սո­վո­ րա­բար առ­կա են բո­ղոք­նե­րում և չեն հայտ­նա­բեր­վում ներ­քին աու­դի­տի ժա­ մա­նակ: ISO ստան­դարտ­նե­րում մեծ ու­շադ­րու­թյուն է դարձ­վում հա­ճա­խորդ­նե­րի բա­վա­րար­վա­ծու­թյանը: Հա­ճա­խորդ­նե­րի բա­վա­րար­վա­ծու­թյան ու­սում­նա­սի­ րու­թյու­նը պա­հանջ­վում է ISO 9001-ով՝ որ­պես ո­րա­կի կա­ռա­վար­ման հա­մա­ կար­գի մի մաս: Ցան­կա­ցած լա­բո­րա­տո­րի­ա, ո­րը ներդ­նում է ո­րա­կի կա­ռա­ վար­ման հա­մա­կարգ, ան­կախ նրա­նից՝ հա­վա­տար­մագր­ված է թե ոչ, պետք է կի­րա­ռի գո­հու­նա­կու­թյան գնա­հատ­ման մե­թոդ­ներից որ­ևէ մե­կը՝ հաս­կա­նա­լու հա­մար, թե որ­քա­նով են բա­վա­րար­ված իր հա­ճա­խորդ­նե­րի կա­րիք­նե­րը:­ Որ­պես­զի հար­ցա­թեր­թիկ­նե­րի մի­ջո­ցով հե­տա­զո­տու­թյու­նը հա­ջող ի­րա­­կա­ նաց­վի, այն պետք է խնամ­քով ծրագ­րել և կազ­մա­կեր­պել: Կար­ևոր է ո­րո­շել, թե որ հա­ճա­խորդ­նե­րին խնդ­րել մաս­նակ­ցե­լու ու­սում­նա­սի­րու­թյա­նը: Ա­ռող­ ջա­պա­հու­թյան ո­լոր­տի աշ­խա­տող­նե­րի կար­ծիք­ներն ու­սում­նա­սի­րե­լը հա­ճախ ա­վե­լի հեշտ է, քան հի­վանդ­նե­րի­նը: Կա­րե­լի է նաև խնդ­րել, որ­պես­զի լա­բո­րա­ տոր ան­ձնա­կազ­մը ևս մաս­նակ­ցի ու­սում­նա­սի­րու­թյա­նը: Նրանց ա­ռա­ջար­կու­ թյուն­նե­րը կա­րող են օգ­նել ար­տադ­րա­կան գոր­ծըն­թա­ցի կար­գա­վոր­մա­նը և բա­րե­լա­վել ծա­ռա­յու­թյուն­նե­րի ո­րա­կը: ­Ցան­կա­ցած հար­ցա­թեր­թիկ պետք է նա­խա­պես փոր­ձար­կել պար­զու­թյան ա­ռու­մով: Հար­ցա­թեր­թիկ կազ­մե­լու ժա­մա­նակ պետք է խու­սա­փել ա­ռա­ջա­տար և կողմ­նա­կալ հար­ցե­րից: Ժա­մա­նա­կին վեր­լու­ծե­լով ար­դյունք­նե­րը՝ հնա­րա­վո­ րինս պետք է ա­պա­հո­վել հե­տա­դարձ կապ ու­սում­նա­սիր­ված խմ­բե­րի հետ:­ Ե­թե ​հե­տա­զո­տու­թյունն ի­րա­կա­նաց­վել է հար­ցազ­րույց­նե­րի մի­ջո­ցով, ա­պա կա­րող են օգ­տա­կար լի­նել հետ­ևյալ խոր­հուրդ­նե­րը. yy Նա­խա­պես կազ­մեք հար­ցա­շա­րն այն­պես, որ բո­լոր մաս­նա­կից­նե­րը պա­տաս­խա­նեն նույն հար­ցե­րին: yy ­Լա­բո­րա­տո­րի­այի ծա­ռա­յու­թյուն­նե­րից բա­վա­րար­վա­ծու­թյան մա­սին կոնկ­րետ հար­ցե­րից հե­տո հարց­րեք հա­ճա­խոր­դի ա­ռա­վել հան­գա­մա­ նա­լից կար­ծի­քը: Օ­րի­նակ՝ «Լա­բո­րա­տո­րի­ան ինչպե՞ս կա­րող է բա­րե­լա­ վել իր ծա­ռա­յու­թյուն­նե­րը»: ­Հա­ճա­խորդ­նե­րի բա­վա­րար­վա­ծու­թյան մա­սին տե­ղե­կատ­վու­թյուն հա­վա­ քե­լու հա­մար շատ օգ­տա­կար է օգ­տա­գոր­ծել ֆո­կուս-խմ­բեր: Քն­նարկ­ման ըն­թաց­քում խմ­բե­րի մաս­նա­կից­նե­րը հա­ճախ բարձ­րաց­նում են հար­ցեր և ար­ տա­հայ­տում մտ­քեր, ո­րոնք չեն կա­րող ձեռք բեր­վել այլ աղ­բյուր­նե­րից: Ֆո­կուսխմ­բե­րում քն­նար­կում­նե­րի ժա­մա­նակ հար­կա­վոր է ա­ռաջ­նորդ­վել հետ­ևյալ կա­նոն­նե­րով. yy ­Հա­վա­քեք փոքր խմ­բեր՝ ոչ ա­վե­լի, քան 8-10 մարդ։

102 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում yy Ներգ­րա­վեք մարդ­կանց սո­ցի­ա­լա­կան տար­բեր խմ­բե­րից և լա­բո­րա­տո­ րի­այի հան­դեպ տար­բեր պա­հանջ­նե­րով։ yy Սկ­սեք այն­պի­սի հար­ցե­րից, ո­րոնք կս­տեղ­ծեն վս­տա­հու­թյուն։ yy Մ­շա­կեք ա­ռա­ջար­կու­թյուն­ներ ֆո­կուս-խմ­բե­րի ը­նտ­րու­թյան հա­մար, որպես­զի ա­պա­հո­վեք ար­դյունք­նե­րի հա­մադ­րե­լի­ու­թյու­նը։ yy Տ­վեք այն­պի­սի հար­ցեր, ո­րոնց պա­տաս­խա­նե­լիս հա­ճա­խորդ­նե­րը կարող են ար­տա­հայ­տել ի­րենց կար­ծիք­նե­րը և ոչ թե պա­տաս­խա­նել «այո» կամ «ոչ»:­ Ամ­փո­փելք բո­լոր բա­նա­վոր պա­տաս­խան­նե­րը գրա­վոր զե­կույ­ցում, ո­րը հնա­րա­վոր կլի­նի օգ­տա­գոր­ծել լա­բո­րա­տո­րի­այի ծա­ռա­յու­թյուն­նե­րի ո­րա­կը բա­րե­լա­վե­լու հա­մար: ­Հա­ջող հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րը կբա­ցա­հայ­տեն բա­րե­լավ­ման հնա­րավո­րու­թյուն­նե­րը (ԲՀ)­։ Ե­թե հա­ճա­խորդ­նե­րի բա­վա­րար­վա­ծու­թյան գնա­հա­տու­մը հա­ջող է կա­ տար­վել, ա­պա ան­կախ նրա­նից՝ ստաց­վել է հար­ցում­նե­րի, աու­դի­տի թե ո­րակի ցու­ցա­նիշ­նե­րի մի­ջո­ցով, հնա­րա­վոր կլի­նի կոր­զել շատ օգ­տա­կար տե­ղե­կու­ թյուն­ներ: Այս տե­ղե­կատ­վու­թյու­նը և հա­ճա­խորդ­նե­րի հետ աշ­խա­տան­քի ա­վե­ լի խո­ր պատ­կե­րա­ցու­մը կա­րող է օգ­տա­գործ­վել լա­բո­րա­տո­րի­այի կող­մից հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե­րի բա­րե­լավ­ման բա­ցա­հայտ­ման հա­մար, ինչը կհան­ գեց­նի կան­խար­գե­լիչ և ո­ւղ­ղիչ մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի:

| 103

ՏԱՐԱԾՔՆԵՐ, ԵՆԹԱԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔՆԵՐ ԵՎ

ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆ

­12. ՏԱ­ՐԱԾՔ­ՆԵՐ, ԵՆ­ԹԱ­ԿԱ­ՌՈՒՑ­ՎԱԾՔ­ՆԵՐ ԵՎ

Ա­ՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆ

­Աշ­խա­տան­քային տա­րածք­ներն ու են­թա­կա­ռուց­վածք­նե­րը պետք է պլա­նա­ վոր­վեն այն­պես, որ աշ­խա­տա­նքային մի­ջա­վայ­րը բա­ցա­սա­բար չանդ­րա­դառ­ նա աշ­խա­տան­քի ո­րա­կի, լա­բո­րա­տոր և կլի­նի­կա­կան աշ­խա­տա­կից­նե­րի, հա­ ճա­խորդ­նե­րի և բնակ­չու­թյան ան­վտան­գու­թյան վրա: Այս գլ­խում ան­դրա­դարձ է կա­տար­վում լա­բո­րա­տո­րի­այի կազ­մա­կերպ­ման և ան­վտան­գու­թյան հիմ­նա­ կան սկզ­բունք­նե­րին, ո­րոնք ո­ւղղ­ված են կան­խար­գե­լելու և վե­րահս­կելու ֆի­ զի­կա­կան, կեն­սա­բա­նա­կան և քի­մի­ա­կան բնույ­թի հա­վա­նա­կան վտանգ­նե­րը: Անվտան­գու­թյան մի­ջոց­նե­րի կար­ևո­րու­թյու­նը։ Լա­բո­րա­տո­րի­այի ան­ վտան­գու­թյան ծրա­գի­րն ո­ւղղ­ված է պաշտ­պա­նե­լու ան­ձնա­կազ­մի, հա­ճա­խորդ­ նե­րի կյան­քը, ի­նչ­պես նաև լա­բո­րա­տոր սար­քա­վո­րում­նե­րը, տա­րածք­ները և շր­ջա­կա մի­ջա­վայ­րը: Ա­նվ­տան­գու­թյան պա­հանջ­նե­րի ան­տե­սու­մը ծախ­սա­ տար է ու վտան­գա­վոր և կա­րող է բե­րել մի շարք ե­րկ­րոր­դային հետևանք­նե­րի. yy հե­ղի­նա­կու­թյան կո­րուստ yy ­հա­ճա­խոր­դի կո­րուստ/­շա­հույ­թի կո­րուստ yy բա­ցա­սա­կան ազ­դե­ցու­թյուն ան­ձնա­կազ­մի վրա yy ­ծախ­սե­րի մե­ծա­ցում - դա­տա­կան հայ­ցեր, ա­պա­հո­վագ­րու­թյուն: ­Պա­տաս­խա­նատ­վու­թյուն­նե­րի բաշ­խում։ Լա­բո­րա­տոր գոր­ծըն­թաց­նե­րի ո­րա­կի և ան­վտան­գու­թյան ա­պա­հո­վու­մը լա­բո­րա­տո­րի­այի ղե­կա­վա­րի կար­ևո­ րա­գույն խն­դի­րն է: Հա­ճախ լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րը կա­ռուց­վում են լա­բո­րա­տո­ րի­այի կա­րիք­նե­րը չպատ­կե­րաց­նող ճար­տա­րա­պետ­նե­րի կող­մից, և դա դժ­վա­ րաց­նում է ղե­կա­վա­րի աշ­խա­տան­քը: Լա­բո­րա­տո­րի­այի ղե­կա­վա­րի հա­մար կար­ևոր է ակ­տիվորեն մաս­նակ­ցել լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րի վե­րա­նա­խագծ­ման, կազ­մա­կերպ­ման կամ նա­խագծ­ման աշ­խա­տանք­նե­րին, գնա­հա­տել բո­լոր հա­վա­նա­կան ռիս­կե­րը և կազ­մա­կերպ­ չա­կան հիմ­նա­կան սկզ­բունք­նե­րը լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում ան­վտանգ աշ­խա­տան­ քային պայ­ման­ներ ա­պա­հո­վե­լու հա­մար՝ նե­րա­ռյալ հա­ճա­խորդ­նե­րի սպա­սար­ կու­մը, գոր­ծու­նե­ու­թյան նոր տե­սակ­ներ մշա­կե­լիս և ներդ­նե­լիս հաշ­վի առ­նել լա­բո­րա­տո­րի­այի կազ­մա­կեր­պա­կան կա­ռուց­ված­քի հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե­րը: Ո­րա­կի պա­տաս­խա­նա­տուն կամ ան­վտան­գու­թյան պա­տաս­խանա­տուն պար­տա­վոր է մշա­կել ան­վտան­գու­թյան և լա­բո­րա­տո­րի­այի

104 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում կազ­մա­կերպ­ման հիմ­նա­կան պա­հանջ­նե­րը բո­լոր ման­րա­մաս­նե­րով և ա­պա­ հո­վել աշ­խա­տա­կից­նե­րի ու­սու­ցու­մը ան­վտան­գու­թյան պա­հանջ­նե­րի պահ­ պան­ման վե­րա­բե­ր­յալ գոր­ծու­նե­ու­թյան նոր տե­սակ­ներ կամ մե­թոդ­ներ ներ­ դ­նե­լիս, տի­րա­պե­տել քի­մի­ա­կան նյու­թե­րի և ախ­տած­նու­թյան չա­փա­վոր կամ ցածր խմ­բե­րի ախ­տա­ծին­նե­րի հետ աշ­խա­տան­քի ան­վտ­ան­գու­թյան և կեն­ սանվ­տան­գու­թյան կա­ռա­վար­ման հիմ­նա­կան սկզ­բունք­նե­րին, գոր­ծու­նե­ու­ թյան նոր տե­սակ­ներ և մե­թոդ­ներ ներդ­նե­լիս ի­րա­կա­նաց­նել ռիս­կե­րի բազ­ մա­կող­մա­նի գնա­հա­տում և լա­բո­րա­տո­րի­այի ստու­գում ան­վտան­գու­թյան ա­պա­հով­ման տե­սան­կ յու­նից: Լա­բո­րա­տո­րի­այի աշ­խա­տա­կից­նե­րը պետք է ի­մա­նան ան­վտան­գու­թյան հիմ­նա­կան կա­նոն­նե­րը և հա­մա­պա­տաս­խան ըն­թա­ցա­կար­գե­րը, հաս­կա­նան ան­վտ­ան­գու­թյան և կեն­սանվ­տան­գու­թյան հիմ­նա­կան սկզ­բուն­քնե­րը տոք­սիկ քի­մի­կատ­նե­րի, կեն­սա­բա­նա­կան նմուշ­նե­րի, ֆի­զի­կա­կան վտան­գի նե­րու­ժով նյու­թե­րի և հի­վանդ­նե­րի հետ աշ­խա­տե­լիս:

Աշխատանքի որակի և անվտանգթյան համար պատասխանատ են բոլոր աշխատակիցները: ­Լա­բո­րա­տո­րի­այի նա­խա­գիծ կազ­մե­լիս կար­ևոր է հա­տուկ ու­շադ­րու­ թյուն դարձ­նել մատ­չե­լի­ու­թյա­նը և տե­ղա­շար­ժի ու­ղի­նե­րին: Լա­բո­րա­տո­րի­ան նա­խագ­ծե­լիս և տեխ­նո­լո­գի­ա­կան շղ­թան մշա­կե­լիս ան­հրա­ժեշտ է նա­խա­ տե­սել հա­ճա­խորդ­նե­րի և նրանց նմուշ­նե­րի տե­ղա­շար­ժի ու­ղի­նե­րն այն­պես, որ դրանք չխաչ­վեն: Տե­ղա­շար­ժի ու­ղի­նե­րը կամ հոս­քե­րը ան­հրա­ժեշտ է պլա­ նա­վո­րել այն­պես, որ հա­ճա­խորդն ու կեն­սա­բա­նա­կան նյու­թը հան­դի­պեն մի­այն նմու­շառ­ման հա­մար նա­խա­տես­ված գո­տում: Հա­ճա­խորդ­նե­րի գրան­ ցու­մը պետք է կա­տար­վի ան­մի­ջա­պես մուտ­քի դռ­նե­րին հա­րող տա­րած­քում: Վտան­գա­վոր քի­մի­ա­կան նյու­թե­րի և այլ նյու­թե­րի պա­հես­տային տա­րածք­ նե­րը, նմուշ­նե­րի մշակ­ման և հե­տա­զոտ­ման տա­րածք­նե­րը մատ­չե­լի պետք է լի­նեն մի­այն հա­մա­պա­տաս­խան մուտ­քի թույլտ­վու­թյուն ու­նե­ցող աշ­խա­տա­ կից­նե­րի և սպա­սար­կող ան­ձնա­կազ­մի հա­մար: Մուտ­քի սահ­մա­նա­փա­կու­մը կա­րող է ի­րա­կա­նաց­վել դռ­նե­րի վրա նշան­ներ ամ­րաց­նե­լու, փա­կան­նե­րի, եր­բեմն նաև քար­տային հա­մա­կար­գի կի­րա­ռու­թյամբ: Խա­չաձև ախ­տա­հար­ ման ռիս­կե­րը նվա­զեց­նե­լու կամ կան­խար­գե­լե­լու ու­ղի­նե­րը հաս­կա­նա­լու հա­ մար ան­հրա­ժեշտ է հետ­ևել նմուշ­նե­րի տե­ղա­շար­ժին մինչև հե­տա­զո­տու­թյու­ նը, հե­տա­զո­տու­թյան ըն­թաց­քում և դրա­նից հե­տո: Ա­նհ­րա­ժեշտ է ու­սում­նա­ սի­րել հետ­ևյալ հոս­քե­րը.

Տարածքներ, ենթակառուցվածքներ եվ անվտանգություն | 105

yy Ն­մու­շառ­ման տա­րածք­ներ. հա­ճա­խորդ­նե­րի գրանց­ման և նմու­շառ­ման սե­նյակ­նե­րը պետք է նա­խագծ­վեն մուտ­քին մոտ, դա կտն­տե­սի ժա­մա­ նակն ու ջան­քե­րը: yy Ն­մուշ­նե­րի մշակ­ման տա­րածք­ներ. այս­տեղ նմուշ­նե­րը ան­հրա­ժեշ­տու­ թյան դեպ­քում ցենտ­րի­ֆուգ­վում են, բաշխ­վում ը­ստ ա­ռան­ձին հե­տա­ զո­տու­թյուն­նե­րի և ու­ղարկ­վում հա­մա­պա­տաս­խան լա­բո­րա­տո­րի­ա­ներ: Նմուշ­նե­րի մշակ­ման տա­րած­քը հնա­րա­վո­րինս պետք է ա­ռանձ­նաց­ված լի­նի հե­տա­զոտ­ման հա­մար նա­խա­տես­ված տա­րածք­նե­րից: yy Կեն­սա­բա­նա­կան նմուշ­նե­րի տե­ղա­շարժն ա­ռան­ձին լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րի միջև. այս ու­ղի­նե­րը պետք է գնա­հա­տել հա­վա­նա­կան կոն­տա­մի­նա­ ցիայի նվա­զեց­ման տե­սան­կ յու­նից: Հնա­րա­վո­րու­թյան դեպ­քում մա­քուր և կեղ­տոտ նյու­թե­րի շար­ժի ու­ղի­նե­րը պետք է չխաչ­վեն, ի­սկ կոն­տա­մի­ նաց­ված թա­փոն­նե­րի շար­ժը պետք է մե­կու­սաց­վի: yy Հետ­հե­տա­զո­տա­կան շար­ժի ու­ղի­նե­րը. հե­տա­զո­տու­թյու­նը ի­րա­կա­նաց­ նե­լուց հե­տո բո­լոր ար­դյունք­նե­րը պետք է գրանց­վեն և տրա­մադր­վեն հա­մա­պա­տաս­խան ան­ձին: Ա­նհ­րա­ժեշտ է ա­պա­հո­վել լա­բո­րա­տո­րի­ան ներ­քին և ար­տա­քին հա­ղոր­դակց­ման և կա­պի ան­հրա­ժեշտ մի­ջոց­նե­ րով: Դրանք պետք է լի­նեն լա­բո­րա­տո­րի­այի նա­խագ­ծի մաս: yy Լ­րա­ցու­ցիչ տա­րած­քնե­րի տե­ղա­կա­յու­մը. այն սե­նյակ­նե­րը, որ­տեղ գտնվում են ավ­տոկ­լավ­նե­րը, լա­բո­րա­տոր ա­պա­կե­ղե­նի լվա­ցա­րան­ նե­րը, մի­ջա­վայ­րե­րի պատ­րաստ­ման և ստե­րի­լի­զա­ցման սե­նյակ­նե­րը պետք է տե­ղա­կայ­վեն լա­բո­րա­տո­րի­այի կենտ­րո­նա­կան հատ­վա­ծում՝ տե­ղա­շար­ժե­րը կր­ճա­տե­լու և նմուշ­նե­րի ու նյու­թե­րի շար­ժը հեշ­տաց­նե­ լու հա­մար: Նշա­նակ­վում է տա­րածք­նե­րի մաքր­ման պա­տաս­խա­նա­տու: yy Հա­տուկ պա­հանջ­նե­րով աշ­խա­տան­քային տա­րածք­ներ. - ­մո­լե­կու­լ յար կեն­սա­բա­նու­թյուն. պա­հանջ­վում է առնվա­զն եր­կու սենյակ, որ­պես­զի ա­ռանձ­նաց­վի ԴՆԹ-է­քստ­րակ­ցի­ան ռե­ա­գենտ­ նե­րի պատ­րաս­տու­մից և ա­մպ­լի­ֆի­կա­ցի­այից - ֆ­լո­ւո­րես­ցենտ ման­րա­դի­տում. պա­հանջ­վում է մութ սե­նյակ հա­մա­ պա­տաս­խան օ­դա­փո­խու­թյամբ, որ­տեղ չի կա­րե­լի պա­հել պա­հուս­ տային քի­մի­կատ­ներ - մութ սե­նյակ և աչ­քե­րի պաշտ­պա­նու­թյան մի­ջոց­ներ. Ո­ՒՄ լու­սա­ վոր­ման հա­մա­կարգ ԴՆԹ գե­լե­րի ֆո­տոն­կա­րա­հան­ման հա­մար:­ Անհ­րա­ժեշտ է մի­ջոց­ներ ձեռ­նար­կել նմուշ­նե­րի խա­չաձև ախ­տա­հա­րու­մը կան­խե­լու հա­մար: Լա­բո­րա­տո­րի­ան նա­խագ­ծե­լիս լա­բո­րա­տո­րի­այի ղե­կա­վա­րը և աշ­խա­տա­ կից­նե­րը պետք է հաշ­վի առ­նեն սար­քե­րի ա­ռան­ձին պա­հանջ­նե­րը: Ա­նհ­րա­ժեշտ է ա­պա­հո­վել սար­քա­վո­րում­նե­րի տե­ղա­փոխ­ման և տե­ղադր­ման, սպա­սարկ­ ման հա­մար ան­հրա­ժեշտ բա­վա­րար տա­րածք: Չպետք է լի­նեն ֆի­զի­կա­կան

106 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում ար­գելք­ներ՝ պայ­մա­նա­վոր­ված դռ­նե­րի կամ վե­րե­լակ­նե­րի չա­փե­րով: Շատ կար­ևոր է նա­խա­պես հաշ­վի առ­նել ան­հրա­ժեշտ Է­լեկտ­րաս­նու­ցու­մը, է­լեկտ­ րաս­նուց­ման խա­փան­ման դեպ­քում ան­հրա­ժեշտ է­լեկտ­րա­կա­նու­թյան պա­հես­ տային աղ­բյուր­նե­րի, վթա­րային գե­նե­րա­տո­րի առ­կա­յու­թյու­նը և այլն: Նա­խագծ­ման փու­լում կա­րևոր է նաև հաշ­վի առ­նել հե­ղուկ թա­փոն­նե­րի հե­ռաց­ման կազ­մա­կեր­պու­մը: Հե­ղուկ ռե­ակ­տիվ­նե­րի, կողմ­նա­կի պրո­դուկտ­ նե­րի և թա­փոն­նե­րի հա­վա­քումն ու հե­ռա­ցու­մը լա­բո­րա­տո­րիայի հիմ­նա­կան խն­դիր­նե­րից մե­կն է: Լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում սար­քե­րը տե­ղադ­րե­լիս ան­պայ­ ման հաշ­վի ա­ռեք, թե ի­նչ­պես պետք է հա­վաք­վեն և հե­ռաց­վեն հե­ղուկ թա­ փոն­ները: Հե­ղուկ թա­փոն­նե­րի հե­ռա­ցու­մը կազ­մա­կեր­պե­լիս շատ կար­ևոր է հետևել տե­ղա­կան, պե­տա­կան նոր­մա­տիվ փաս­տաթղ­թե­րով սահ­ման­ված պա­հանջ­նե­րին: Լա­բո­րա­տո­րի­ան պետք է նա­խագծ­վի այն­պես, որ բո­լոր տա­րածք­ները պատ­շաճ օ­դա­փոխ­վեն, և բա­վա­րար տա­րածք լի­նի մարդ­կանց ու շար­ժա­ սայլակ­նե­րի տե­ղա­շար­ժի հա­մար: Տա­րածք­նե­րը պետք է ու­նե­նան բարձր ա­ռաս­տաղ­ներ՝ բա­վա­րար օ­դա­փո­խու­թյուն ա­պա­հո­վե­լու հա­մար, պա­տերն ու ա­ռաս­տա­ղը պատ­ված լի­նեն լվաց­վող և ախ­տա­հան­վող ներ­կով: Հա­տա­ կը ևս պետք է հեշտ մաքր­վի և ախ­տա­հան­վի: Հա­տա­կի և պա­տե­րի մի­աց­ման անկյուն­նե­րը պետք է կո­րաց­ված լի­նեն:

Լաբորատորիայի ճիշտ և արդյնավետ մշակված նախագիծն այն է, որտեղ փոխհամագործակցող բոլոր օղակները տեղակայված են ﬕմյանց մոտ: Հս­տակ պա­հանջ­ներ կան սահ­ման­ված՝ կապ­ված լա­բո­րա­տոր աշ­խա­տան­ քային սե­ղան­նե­րի հետ: Լա­բո­րա­տոր սե­ղան­նե­րը պետք է պատ­րաստ­վեն այն­պի­սի նյու­թից, ո­րը լի­նի ա­մուր, հեշտ մաքր­վի և ախ­տա­հան­վի: Ե­թե լա­բո­ րա­տո­րի­այի բյու­ջեն թույլ է տա­լիս, ա­պա սե­ղան­նե­րի մա­կե­րե­սը ցան­կա­լի է պատ­րաս­տել կե­րա­մի­կա­կան սա­լի­կից, ո­րը կա­յուն է ագ­րե­սիվ լվա­ցող և ախ­ տա­հա­նող նյու­թե­րի հան­դեպ: Միշտ պետք է հի­շել, որ աշ­խա­տան­քային մա­կե­ րես­նե­րին առ­կա կա­րե­րը կա­րող են լի­նել տար­բեր նյու­թե­րի կու­տակ­ման վայր, և դրանք ան­հրա­ժեշտ է կա­նո­նա­վոր մշա­կել, ախ­տա­հա­նել: Ցան­կա­լի չէ փայ­ տի կի­րա­ռու­մը, այն դժ­վար է մաքր­վում, ախ­տա­հան­վում, և ժա­մա­նա­կի ըն­ թաց­քում փչա­նում է լվա­ցող և ախ­տա­հա­նող մի­ջոց­նե­րի պատ­ճա­ռով: Խո­նավ կամ վնաս­ված փայ­տը միկ­րոօր­գա­նիզմ­նե­րի պահ­պան­ման լավ միջավայր է: Մե­տա­ղ յա մա­կե­րես­նե­րի թե­րու­թյու­նն այն է, որ քլոր պա­րու­նա­կող նյութ­ից այն ժան­գոտ­վում է: Աշ­խա­տան­քային սե­ղան­նե­րը պետք է տե­ղա­կայել ը­ստ

Տարածքներ, ենթակառուցվածքներ եվ անվտանգություն | 107

նշա­նա­կու­թյան ճիշտ բաշ­խե­լով և սե­ղա­նի վրա տե­ղա­վորե­լով սար­քա­վո­րում­ նե­րը, փաս­տաթղ­թե­րը, նյու­թե­րը: Խա­չաձև կոն­տա­մի­նա­ցի­ան կան­խե­լու նպա­ տա­կով ման­րէ­ա­բա­նա­կան հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի հա­մար ցան­կա­լի է նա­խա­ տե­սել ա­ռան­ձին սե­ղան­ներ: Մաք­րում։ Շատ կար­ևոր է կա­նո­նա­վոր մաք­րել բո­լոր աշ­խա­տան­քային տա­րածք­նե­րը և ա­պա­հո­վել դրանց պատ­շաճ աշ­խա­տան­քային վի­ճա­կը: Հա­ տուկ ու­շադ­րու­թյան են ար­ժա­նի հետ­ևյալ տա­րածք­նե­րը. yy սե­ղան­նե­րի մա­կե­րես­նե­րը. սրանք ան­հրա­ժեշտ է լրա­ցու­ցիչ մաք­րել և ախ­տա­հա­նել նյու­թերն ու ռե­ակ­տիվ­նե­րը սե­ղան­նե­րի վրա թափ­վե­լուց հե­տո: Սա հե­տա­զո­տու­թյունն ի­րա­կա­նաց­նող ան­ձնա­կազ­մի պար­տա­ կա­նու­թյունն է: yy հա­տա­կը. այն լվա­նում են տեխ­նի­կա­կան աշ­խա­տա­կից­նե­րը: Ե­թե տա­ րած­քը սահ­մա­նա­փակ մատ­չե­լի­ու­թյան գո­տի է, ա­պա մաք­րումն ի­րա­ կա­նաց­նում է լա­բո­րա­տոր ան­ձնա­կազ­մը: Մնա­ցած բոլոր լա­բո­րա­տոր տա­րածք­նե­րի մաքր­ման հա­մար սահ­ման­վում է ա­մե­նօ­րյա և շա­բա­թա­կան մաքր­ման աշ­խա­տանք­նե­րի գրա­ֆիկ՝ կախ­ված պա­հանջ­նե­րից: Օ­րի­նակ՝ ա­ռաս­տաղ­նե­րի և պա­տե­րի լվա­ցու­մը պետք է ի­րա­ կա­նաց­նել շա­բա­թը մեկ, մինչ­դեռ սառ­նա­րա­նային և պա­հես­տային գո­տի­նե­րի մաք­րու­մը կա­րե­լի է ի­րա­կա­նաց­նել ա­մի­սը մեկ: Ա­նհ­րա­ժեշտ է ար­ձա­նագ­րել մաքր­ման գոր­ծըն­թաց­նե­րը՝ նշե­լով մաքր­ման են­թա­կա գո­տու և ի­րա­կա­նաց­ նող ան­ձի ա­նու­նը:

12.1. ԼԱ­ԲՈ­ՐԱ­ՏՈ­ՐԻ­ԱՅԻ Ա­ՆՎ­ՏԱՆ­ԳՈՒԹՅԱՆ ԿԱ­ՌԱ­ՎԱՐ­ՄԱՆ

Ծ­ՐԱԳ­ՐԻ ՄՇԱ­ԿՈՒՄ­

Անվ­տան­գու­թյան ծրագ­րի մշա­կումն ու ան­վտան­գու­թյան ա­պա­հով­ման մի­ ջո­ցա­ռում­նե­րի կազ­մա­կեր­պու­մը ան­վտան­գու­թյան տեխ­նի­կայի ա­պա­հով­ման պա­տաս­խա­նա­տո­ւի պար­տա­կա­նու­թյուն­նե­րն են: Ոչ մեծ լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րում նման խն­դիր­նե­րը գտն­վում են լա­բո­րա­տո­րի­այի ղե­կա­վա­րու­թյան կամ ո­րա­կի պա­տաս­խա­նա­տո­ւի ի­րա­վա­սու­թյան ներ­քո: Ա­նվ­տան­գու­թյան ծրագ­րի նա­խա­ պա­տրաստ­ման քայ­լե­րը նե­րա­ռում են. yy Անվ­տան­գու­թյան ձեռ­նար­կի մշա­կում, ո­րը նկա­րագ­րում է ան­վտան­գու­ թյան և կեն­սանվ­տան­գու­թյան ըն­թա­ցա­կար­գե­րը: yy Անձ­նա­կազ­մի հա­մար ան­վտան­գու­թյան և կեն­սանվ­տան­գու­թյան պա­ հանջ­նե­րի ու­սու­ցումն ու վար­ժանք­նե­րի կազ­մա­կեր­պու­մը, ո­րի նպա­ տակն է ծա­նո­թաց­նել հա­վա­նա­կան ռիս­կե­րի ան­վտան­գու­թյան մի­ ջոց­նե­րին և մե­թոդ­նե­րին: Ու­սու­ցու­մը պետք է պատ­կե­րա­ցում տա ան­ վտան­գու­թյան ը­նդ­հա­նուր մի­ջոց­նե­րի, վա­րա­կի հս­կո­ղու­թյան, քի­միա­ կան և ճա­ռա­գայ­թային ան­վտան­գու­թյան, վտան­գա­վոր թա­փոն­նե­րի

108 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում հե­ռաց­ման, Ա­ՊՄ­-ի օգ­տա­գործ­ման և վթա­րային ի­րա­վի­ճակ­նե­րում ձեռ­նարկ­վող մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի մա­սին: yy ­Ռիս­կե­րի գնա­հատ­ման գոր­ծըն­թա­ցի կազ­մա­կեր­պում։ Այս գոր­ծըն­ թացը պետք է նե­րա­ռի ռիս­կե­րի նախ­նա­կան գնա­հա­տու­մը և ան­վտան­ գու­թյան մշ­տա­կան գնա­հա­տու­մը՝ հա­վա­նա­կան խն­դիր­նե­րը բա­ցա­հայ­ տե­լու նպա­տա­կով: Անվ­տան­գու­թյունն ա­պա­հո­վող սար­քա­վո­րում­ներ։ Ա­նվ­տան­գու­թյան պա­տաս­խա­նա­տո­ւի պար­տա­կա­նու­թյուն­նե­րից է նաև ան­վտան­գու­թյան և կեն­ սանվ­տան­գու­թյան ա­պա­հով­ման հա­մար ան­հրա­ժեշտ մի­ջոց­նե­րի բա­վա­րար քա­նակ­նե­րի ա­պա­հո­վու­մը. yy ան­հա­տա­կան պաշտ­պա­նու­թյան մի­ջոց­ներ (Ա­ՊՄ) yy կ­րակ­մա­րիչ­ներ և հա­կահր­դե­հային ծած­կեր yy հ­րավ­տանգ և տոք­սիկ քի­մի­ա­կան նյու­թե­րի պահ­ման պա­հա­րան­ներ yy վ­թա­րային ցն­ցուղ­նե­րի աչ­քե­րի լվաց­ման կա­յան­ներ yy ­թա­փոն­նե­րի հե­ռաց­ման մի­ջոց­ներ և սար­քեր­ yy ա­ռա­ջին բու­ժօգ­նու­թյան մի­ջոց­ներ:­ Անվ­տան­գու­թյան ը­նդ­հա­նուր մի­ջոց­ներ։ Ա­նհ­րա­ժեշտ է մշա­կել գոր­ծո­ ղու­թյուն­նե­րի հս­տակ ըն­թա­ցա­կար­գեր, ո­րոնք պետք է պահ­պա­նել լա­բո­րա­տո­ րի­ա­յում ան­վտան­գու­թյան ա­պա­հով­ման նպա­տա­կով: Ա­նվ­տան­գու­թյան ա­պա­ հով­ման ը­նդ­հա­նուր պա­հանջ­ներն են. yy Լա­բո­րա­տո­րի­այի մուտ­քի սա­հ­ման­ափա­կում կամ վե­րահս­կում։ yy Ձեռ­քե­րի լվա­ցում վա­րա­կիչ կամ վտան­գա­վոր նյու­թե­րի, կեն­դա­նի­նե­ րի հետ աշ­խա­տե­լիս՝ ձեռ­նոց­նե­րը հա­նե­լուց հե­տո և լա­բո­րա­տո­րի­այից դուրս գա­լուց ա­ռաջ։ yy Աշ­խա­տան­քային գո­տի­նե­րում ար­գել­վում է ու­տել, խմել, ծխել, հա­նել կամ դնել կոն­տակ­տային ո­սպ­նյակ­ներ, շպար­վել։ yy Ար­գել­վում է կա­թո­ցա­վո­րել բե­րա­նով։ yy Անհ­րա­ժեշտ է կի­րա­ռել այն­պի­սի մե­թոդ­ներ, ո­րոնք կն­վա­զեց­նեն աերո­ զոլ­նե­րի և ցայ­տուկ­նե­րի ա­ռա­ջաց­ման հա­վա­նա­կա­նու­թյու­նը: Բո­լոր այն դեպ­քե­րում, ե­րբ կա աե­րո­զոլ­նե­րի կամ ցայ­տուկ­նե­րի ա­ռա­ջաց­ման հա­ վա­նա­կա­նու­թյուն, կամ ե­րբ աշ­խա­տանք է տար­վում հա­րու­ցիչ­նե­րի մեծ խտու­թյուն­նե­րի հետ, ան­հրա­ժեշտ է աշ­խա­տել կեն­սա­բա­նա­կան ան­ վտան­գու­թյան պա­հա­րա­նում։ yy Ին­հա­լա­ցի­ոն ազ­դե­ցու­թյան կան­խար­գե­լում՝ գո­լոր­շի­նե­րից, գա­զե­րից, աե­րո­զոլ­նե­րից, փո­շուց պաշտ­պա­նող քար­շիչ պա­հա­րան­նե­րի կամ այլ մի­ջոց­նե­րի ու սար­քե­րի կի­րա­ռմամբ։ yy Քի­մի­ա­կան նյու­թե­րի պատ­շաճ պա­հես­տա­վո­րում՝ հիմն­ված դրանց հատ­կու­թյուն­նե­րի վրա: Հա­տուկ վտան­գա­վոր քի­մի­կատ­նե­րը պետք է պահ­վեն նվա­զա­գույն քա­նակ­նե­րով, կարճ ժամ­կե­տով և հա­տուկ

Տարածքներ, ենթակառուցվածքներ եվ անվտանգություն | 109

ան­վտանգ պայ­ման­նե­րում: Չի կա­րե­լի պա­հել հա­տա­կին դր­ված կամ քար­շիչ պա­հա­րա­նում։ yy Սեղմված գա­զե­րի բա­լոն­նե­րը պետք է ամ­րաց­ված լի­նեն։ yy ­Սահ­մա­նել աշ­խա­տան­քային մա­կե­րես­նե­րի ա­մե­նօ­րյա մաք­րում: yy Բո­լոր բակ­տե­րի­ալ, է­տա­լո­նային կուլ­տու­րա­նե­րի, վտան­գա­վոր թա­ փոն­նե­րի վա­րա­կա­զեր­ծում հե­ռաց­նե­լուց ա­ռաջ, ո­րը կա­րող է ի­րա­կա­ նաց­վել ավ­տոկ­լա­վաց­ման, քի­մի­ա­կան վա­րա­կա­զերծ­ման, այր­ման կամ այլ հաս­տատ­ված մե­թո­դով: yy Կր­ծող­նե­րի և մի­ջատ­նե­րի դեմ պայ­քա­րի ծրագ­րի մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի ի­րա­կա­նա­ցում:­ yy ԱՊՄ-ի օգ­տա­գոր­ծում՝ ձեռ­նոց­ներ, դի­մակ­ներ, ակ­նոց­ներ, դի­մային վա­ հա­նակ­ներ, լա­բո­րա­տոր խա­լաթ­ներ և այլն: yy Բաց ոտ­նա­ման­նե­րի օգ­տա­գործ­ման ար­գե­լում: yy ­Քի­մի­ա­կան, կեն­սա­բա­նա­կան թա­փոն­նե­րի հե­ռա­ցում ը­ստ ըն­դուն­ված կա­նոն­նե­րի: ­Վար­ժանք։ Ա­նհ­րա­ժեշտ է ան­ցկաց­նել ա­մե­նամ­սյա և ա­մե­նա­մյա վար­ ժանք­ներ հա­կահր­դե­հային մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի և լա­բո­րա­տո­րի­այի տա­ր­հան­ման գոր­ծըն­թաց­նե­րի վե­րա­բե­րյալ: Պա­տաս­խա­նա­տուն վար­ժանք­նե­րի ժա­մա­նակ աշ­խա­տա­կից­նե­րի ու­շադ­րու­թյու­նը բևե­ռում է այդ գոր­ծըն­թաց­նե­րին ա­ռնչ­վող ռիս­կե­րին: ­Թա­փոն­նե­րի հե­ռա­ցում։ Կար­ևո­րա­գույն հար­ցե­րից մե­կը լա­բո­րա­տոր թա­փոն­նե­րի հե­ռա­ցումն է: Բո­լոր հա­վա­նա­կան վտան­գա­վոր նյու­թե­րը, այդ թվում նաև հե­ղուկ­նե­րը, պա­հան­ջում են մշա­կում հե­ռաց­նե­լուց ա­ռաջ: Տար­ բեր տե­սա­կի թա­փոն­նե­րի հա­մար կա­րող են օգ­տա­գործ­վել ա­ռան­ձին տա­րա­ ներ, ո­րոնք հս­տակ մակնշ­ված են գու­նային կո­դով: Հա­տուկ ու­շադ­րու­թյան են ար­ժա­նի այն հա­վա­նա­կան վտան­գա­վոր կեղ­տոտ թա­փոն­նե­րը, ի­նչ­պի­սիք են ծա­կող պա­րա­գա­նե­րը, ա­սեղ­նե­րը և կոտ­րած ա­պա­կին: Սուր պա­րա­գա­նե­րի տա­րա­նե­րը պետք է լի­նեն սե­ղան­նե­րի վրա և հեշտ հա­սա­նե­լի: ­Մի­ջազ­գային պի­տակ­ներ։ Զգու­շաց­նող և ան­վտան­գու­թյան մի­ջոց­նե­րը մատ­նան­շող պի­տակ­նե­րի մեծ մա­սը մի­ջազ­գայ­նո­րեն ըն­դուն­ված է:

12.2. ՌԻՍ­ԿԵ­ՐԻ ԲԱ­ՑԱ­ՀԱՅ­ՏՈՒՄ

­ ա­բո­րա­տո­րի­ան վտան­գա­վոր աշ­խա­տան­քային մի­ջա­վայր է: Կախ­ված Լ գոր­ծու­նե­ու­թյան տե­սա­կից և ի­րա­կա­նաց­վող հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րից՝ լա­բո­րա­ տո­րի­ա­նե­րի աշ­խա­տա­կից­նե­րը հան­դի­պում են բազ­մա­թիվ ռիս­կե­րի: Ռիս­կե­ րը կա­ռա­վա­րե­լու և ան­ձնա­կազ­մի վրա դրանց ազ­դե­ցու­թյու­նը նվա­զեց­նե­լու հա­մար պար­տա­դիր պետք է գնա­հա­տել դրան: Հա­վա­նա­կան ռիս­կե­րը գնա­ հա­տե­լու և հա­մա­պա­տաս­խան կան­խար­գե­լիչ մի­ջո­ցա­ռում­ներ ձեռ­նար­կե­լու

110 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում հա­մար ան­հրա­ժեշտ է ան­վտան­գու­թյան պա­տաս­խա­նա­տո­ւի օգ­նու­թյու­նը: Կար­ևոր է մշա­կել ըն­թա­ցա­կար­գեր վթար­նե­րի, պա­տա­հար­նե­րի կամ կոն­տա­ մի­նա­ցիա­նե­րի ժա­մա­նակ ձեռ­նարկ­վող մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի հս­տակ նկա­րագ­րու­ թյամբ: Ա­նհ­րա­ժեշտ է հաշ­վա­ռել վնա­սա­կար գոր­ծո­նի ազ­դե­ցու­թյամբ տե­ղի ու­նե­ցած բո­լոր դեպ­քե­րը, կի­րառ­ված մի­ջո­ցա­ռում­նե­րը, ո­ւղ­ղիչ գոր­ծո­ղու­թյու­ նե­րը՝ հե­տա­գա կրկ­նու­թյուն­նե­րից խու­սա­փե­լու հա­մար:

Գծապատկեր 18. Հովարդ Հյուզի ինստիտուտի ֆիզիկական ռիսկերի վերլուծությունը

­ ի­զի­կա­կան ռիս­կե­րի վեր­լու­ծու­թյու­նն ի­րա­կա­նաց­րել է Հո­վարդ Հյու­զի Ֆ ի­նս­տի­տու­տը: Ար­դյունք­նե­րը ներ­կա­յաց­ված են գծա­պատ­կե­րում: Այդ աշ­խա­ տան­քում ներ­կա­յաց­ված են մի­այն ֆի­զի­կա­կան ռիս­կե­րը, բայց քիչ չեն դեպ­ քե­րը, ե­րբ տե­ղի է ու­նե­ցել լա­բո­րա­տոր ան­ձնա­կազ­մի վա­րա­կում: Ծանր, սուր ռես­պի­րա­տոր ախ­տա­նի­շով դեպ­քե­րի ար­ձանագ­րու­մը վկա­յում է, որ ան­ վտան­գու­թյան բարձր մա­կար­դա­կի լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րում ան­գամ հնա­րա­վոր չէ ռիս­կե­րը հա­վա­սա­րեց­նել զրոյի: ­Ֆի­զի­կա­կան ռիս­կեր։ Լա­բո­րա­տոր սար­քա­վո­րում­նե­րը լա­բո­րա­տոր աշ­ խա­տա­կից­նե­րի վնաս­վածք­նե­րի հա­վա­նա­կան աղ­բյուր են, ուստի պար­տա­դիր է կազմակերպել ան­վտանգ գոր­ծըն­թաց­նե­րի ուսու­ցում, և աշ­խա­տա­կից­նե­րը պար­տա­դիր պետք է ու­սու­ցան­վեն ան­վտանգ ըն­թա­ցա­կար­գե­րի կի­րառ­ման ո­ւղ­ղու­թյամբ: Ավ­տոկ­լավ­նե­րը, ցենտ­րի­ֆուգ­նե­րը, գա­զի բա­լոն­նե­րը, քար­շիչ պա­հա­րան­նե­րը այն սար­քերն են, ո­րոնց շա­հա­գոր­ծման տեխնիկան պար­ տա­դիր պետք է ու­սու­ցան­վի: Է­լեկտ­րա­հար­ման վտան­գը առ­կա է շատ սար­ քե­րի շա­հա­գործ­ման ըն­թաց­քում, ի­սկ ո­րոշ սար­քեր կա­րող են ճա­ռա­գայ­թել

Տարածքներ, ենթակառուցվածքներ եվ անվտանգություն | 111

վտան­գա­վոր միկ­րոա­լիք­ներ կամ ի­ո­նային ճա­ռա­գայթ­ներ: Սեղմ­ված գա­զե­րի պահ­պա­նու­մը լա­բո­ րա­տո­րի­ա­յում ևս ու­նի ո­րո­շա­կի պա­հանջ­ ներ: Բա­լոն­նե­րը պետք է ամ­րաց­ված լինեն շղ­թայով, բա­լո­նը տե­ղա­փո­խե­լիս կամ վե­ րա­լից­քա­վո­րե­լիս ան­պայ­ման տե­ղադր­վում է պաշտ­պա­նիչ փա­կան: Սուր և ծա­կող պա­րա­գա­ներ։ Ա­սեղ­ ները, կոտր­ված ա­պա­կին և այլ սուր պա­ րա­գա­ները պա­հան­ջում են պատ­շաճ մո­ տե­ցում­ներ վա­րակ­ման ռիս­կը նվա­զա­գույ­ նի հասց­նե­լու հա­մար: Սուր պա­րա­գա­նե­ րի հե­ռա­ցու­մը կազ­մա­կեր­պե­լիս պետք է Նկար 4. Սեղմված գազերի հետևել ան­հրա­ժեշտ կա­նոն­նե­րին. պահպանումը yy Չի կա­րե­լի հագց­նել կա­փա­րիչն օգ­ տա­գործ­ված ա­սե­ղի վրա: Ե­թե այ­ նո­ւա­մե­նայ­նիվ ան­հրա­ժեշտ է փա­կել կա­փա­րի­չը, ա­պա ա­սե­ղը պետք մտց­նել կա­փա­րի­չի մեջ մեկ ձեռ­քով՝ ա­ռանց ե­րկ­րորդ ձեռ­քով կա­փա­ րի­չին դիպ­չե­լու: yy Սուր պա­րա­գա­նե­րը պետք է հա­վա­քել ա­մուր, ծակվելու հան­դեպ կա­ յուն, անջրան­թա­փանց տա­րա­նե­րի մեջ: Տա­րան պետք է պի­տա­կա­վո­ րել «­Սուր պա­րա­գա­ներ» պի­տա­կով: Ե­թե սուր պա­րա­գա­նե­րը կեն­սա­ բա­նո­րեն վտան­գա­վոր չեն, ա­պա կա­րե­լի է հե­ռաց­նել բո­լոր պի­տակ­նե­ րը և ա­մուր փա­կել տա­րան: Պ­լաստ­մա­սսայե և ա­պա­կե լա­բո­րա­տոր տա­րա­նե­րը թա­փոն­նե­րի հե­ռաց­ ման ժա­մա­նակ «­սուր պա­րա­գա­ներ» չեն հա­մար­վում: Լա­բո­րա­տոր ա­մա­նե­ ղե­նը, սակայն, կա­րող է ծա­կել սո­վո­րա­կան փա­թե­թը՝ դրա­նով ի­սկ վտանգ ստեղ­ծե­լով թա­փոն­նե­րը հե­ռաց­նող ան­ձի հա­մար: Լա­բո­րա­տոր ա­մա­նե­ղե­ նը տե­ղա­փո­խե­լիս ցան­կա­լի է դրանք տե­ղադ­րել ստ­վա­րաթղ­թե տու­փի մեջ: Բավա­րա­րում է ցան­կա­ցած ստ­վա­րաթղ­թե տուփ, ո­րն ա­մուր է, տա­րո­ղու­նակ և կկշ­ռի 18 կգ-ից ոչ ա­վել: Կոն­տա­մի­նաց­ված լա­բո­րա­տոր ա­մա­նե­ղե­նը հե­ռաց­նե­լուց ա­ռաջ պետք է պատ­շաճ վա­րա­կա­զեր­ծել: Եր­բեք մի օգ­տա­գոր­ծեք ստ­վա­րաթղ­թե տու­փեր, ե­րբ թա­փում եք. yy սուր պա­րա­գա­ներ yy ­չավ­տոկ­լա­վաց­ված կեն­սա­բա­նա­կան վտան­գա­վոր նյու­թեր yy հե­ղուկ թա­փոն­ներ yy քի­մի­կատ­նե­րով աղ­տոտ­ված ա­պա­կե կամ պլաստ­մա­սե ա­պա­կե­ղեն

112 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում yy քի­մի­ա­կատ­նե­րի տա­րա­նե­րը, ո­րոնք չի թույ­լատր­վում թա­փել որ­պես ա­մուր թա­փոն­ներ: Վ­տան­գա­վոր քի­մի­ա­կան նյու­թեր։ Տոք­սիկ քի­մի­կատ­նե­րի ազ­դե­ցու­թյու­ նը ի­րա­կան խն­դիր է ան­ձնա­կազ­մի ա­ռող­ջու­թյան և ան­վտան­գու­թյան հա­մար: Քի­մի­ա­կան նյու­թե­րը ներ­թա­փան­ցում են օր­գա­նիզմ ե­րեք հիմ­նա­կան ու­ղի­ ներով. yy ­Ներշն­չե­լիս։ Սա հիմ­նա­կան ու­ղին է լու­ծիչ­նե­րի հետ աշ­խա­տե­լիս. գո­ լոր­շի­նե­րը ներշն­չե­լիս տե­ղի է ու­նե­նում դրանց ա­րագ ներծ­ծում: yy Մաշ­կի մի­ջո­ցով։ Սա կա­րող է ա­ռա­ջաց­նել ա­րագ թու­նա­վո­րում. աբսորբ­ ցի­այի ա­րա­գու­թյու­նը պայ­մա­նա­վոր­ված է մաշ­կի վի­ճա­կով: Նման վտանգ կա­րող են ներ­կա­յաց­նել օր­գա­նա­կան կա­պա­րը, լու­ծիչ­նե­րը, օ­րի­նակ՝ քսի­լո­լը, քլոր մե­թի­լե­նը, օր­գա­նո­ֆոս­ֆա­տը, պես­տի­ցիդ­նե­րը և ցի­ա­նիդ­նե­րը: yy Կլ­ման ժա­մա­նակ։ Նյու­թե­րի պա­տա­հա­կան կլում կա­րող է լի­նել սա­ նի­տա­րա­կան կա­նոն­նե­րը չպահ­պա­նե­լիս, օ­րի­նակ՝ լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում ուտե­լիս կամ ծխե­լիս: Տոք­սիկ քի­մի­կատ­նե­րի ազ­դե­ցու­թյան դեպ­քե­րը կա­խե­լու կամ նվա­զեց­նե­ լու հա­մար բո­լոր այն նյու­թե­րը, ո­րոնք գտն­վում են ոչ նախ­նա­կան փա­թե­թա­ վոր­ման տա­րա­նե­րում, պետք է ու­նե­նան պի­տակ­ներ, որ­տեղ կնշ­վի ա­նու­նը, խտու­թյու­նը վտան­գա­վոր հատ­կու­թյուն­նե­րը: Ա­նհ­րա­ժեշտ է նաև լրա­ցու­ցիչ տե­ղե­կատ­վու­թյուն զե­տե­ղել պի­տա­կի վրա, օրինակ՝ ստաց­ման և բա­ցե­լու ամ­ սաթ­վեր և պի­տա­նե­լի­ու­թյան ժամ­կետ: Շատ կար­ևոր է ճիշտ պա­հել քի­մի­ա­ կան նյու­թե­րը: Տոք­սիկ, ագ­րե­սիվ և բարձր ռե­ակ­տի­վու­թյամբ քի­մի­կատ­նե­րը պետք է պա­հել լավ օ­դա­փոխ­վող տա­րած­քում, սե­նյա­կային ջեր­մաս­տի­ճա­նում, հրավ­տանգ նյու­թե­րը պետք է պա­հել հրավ­տանգ նյու­թե­րի հա­մար նա­խա­տես­ ված պա­հա­րա­նում: Ռա­դի­ոակ­տիվ նյու­թե­րը պետք է պա­հել նա­խազ­գու­շա­կան հա­տուկ պայ­ ման­նե­րում, ո­րոնք նա­խա­տես­ված են ռա­դի­ոի­զո­տոպ­նե­րի հետ աշ­խա­տան­քի և պահ­ման հա­մար: Ա­նհ­րա­ժեշտ է ու­նե­նե­ալ պաշտ­պա­նու­թյան հա­տուկ մի­ջոց­ ներ (պ­լեք­սիգ­լաս, կա­պար) և թա­փոն­նե­րի հա­տուկ տա­րա­ներ: Նյու­թե­րի ան­վտան­գու­թյան թեր­թիկ (ՆԱԹ)։ ՆԱԹ-ը ձևա­թերթ է, ո­րը պա­րու­նա­կում է տե­ղե­կատ­վու­թյուն նյու­թե­րի հատ­կու­թյուն­նե­րի և կան­խար­ գել­ման մի­ջոց­նե­րի վե­րա­բե­րյալ: Ար­տադ­րո­ղը պետք է տրա­մադ­րի ՆԱԹ գնոր­դին: Լա­բո­րա­տո­րի­ան պետք է ու­շադ­րու­թյուն դարձ­նի ՆԱԹ-ո­ւմ ներ­կա­ յաց­ված մի­ջո­ցա­ռում­նե­րին քի­մի­ա­կան նյու­թե­րի հետ աշ­խա­տան­քի ան­վտ­նա­ գու­թյու­նը պատ­շաճ կազ­մա­կեր­պե­լու հա­մար: ՆԱԹ-ը պա­րու­նա­կում է հետ­ևյալ տե­ղե­կատ­վու­թյու­նը. yy ­տե­ղե­կու­թյուն նյու­թի վե­րա­բե­րյալ yy հր­դե­հի և պայ­թյու­նի կանխ­ման մի­ջո­ցա­ռում­ներ

Տարածքներ, ենթակառուցվածքներ եվ անվտանգություն | 113

yy yy yy yy yy

­ ու­նա­բա­նա­կան տվյալ­ներ­ թ ազ­դե­ցու­թյու­նը ա­ռող­ջու­թյան վրա ­խոր­հուրդ տր­վող Ա­ՊՄ-ն ­պահ­ման պայ­ման­նե­րը ­մի­ջո­ցա­ռում­նե­րը ար­տա­հոս­քի և թափ­վածք­նե­րի դեպ­քում yy թա­փոն­նե­րի հե­ռա­ցու­մը yy ա­ռա­ջին բու­ժօգ­նու­թյու­նը։ ՆԱԹ-ը պետք է. yy լի­նի մատ­չե­լի վտան­գա­վոր նյու­թեր օգ­տա­գոր­ծող բո­լոր աշ­խա­տա­կից­ նե­րի հա­մար yy գտն­վի վտան­գա­վոր նյու­թի օգ­տա­ գործ­ման և պահ­ման տե­ղում: ­Կեն­սա­բա­նա­կան վտանգ։ Բժշ­կա­կան լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րում եր­բեմն ար­ձա­նա­ Նկար 5. ՆԱԹ-ի տուփ՝ ամրացված լաբորատորիայի պատին գրվում են վա­րակ­ման դեպ­քեր: Ա­ղ յու­սա­ կում ներ­կա­յաց­ված են Ա­Մ Ն-ո­ւմ՝ լա­բո­րա­ տո­րի­ա­նե­րում վա­րակ­ման ա­մե­նա­հա­ճա­խա­կի դեպ­քե­րը 1979-1999թթ.

­ Ա­ղ յու­սակ 2. Lա­բո­րա­տոր վա­րակ­ման դեպ­քե­րը 1979-1999թթ. Ա­Մ Ն-ո­ւմ

Հի­վան­դու­թյու­նը կամ ախ­տա­ծի­նը

Դեպ­քե­րի թի­վը

Խ»cօՕճct6r/սո tսՕ6rcս/օs/s

Քու-տենդ

Հան­տա­վի­րուս

Հե­պա­տիտ B

Brսc6//ճ sp.

Տճ/ոօո6//ճ sp.

Տհ/ց6//ճ sp.

Հե­պա­տիտ (ոչ A, ոչ B)

Շr»քtօsքօr/ժ/սո sp.

Ըն­դա­ﬔ­նը

114 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում Ախ­տո­րո­շիչ լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րում կոն­տա­մի­նա­ցի­այի ա­մե­նա­հա­ճա­խա­կի աղ­բյու­րը աե­րո­զոլ­նե­րն են: Կոն­տա­մի­նա­ցի­ան կա­րող է լի­նել մեծ տա­րա­ծու­ թյուն­նե­րի վրա: Այդ պատ­ճա­ռով պաշտ­պա­նու­թյան հա­մա­կարգի հիմ­նա­կան նպա­տակը աե­րո­զոլ­նե­րի տա­րած­ման կան­խումն է լա­բո­րա­տո­րի­այի ներ­սում և դրա­նից դուրս: Կեն­սա­բա­նա­կան վտան­գի 2-րդ մա­կար­դա­կի լա­բո­րա­տո­րի­ա­ նե­րը, որ­տեղ աշ­խա­տում են չա­փա­վոր կամ ցածր ռիս­կի ախ­տա­ծին­նե­րի հետ, պետք է ու­նե­նան պատ­շաճ օ­դա­փո­խու­թյուն: Կեն­սա­բա­նա­կան վտան­գի ա­վե­լի բարձր մա­կար­դա­կի լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րում պետք է ա­պա­հով­վի օ­դի մշ­տա­կան հոսք, ի­նչ­պես նաև ար­տած­վող օ­դի լրիվ ֆիլտ­րում, որ­պես­զի կանխ­վի աե­րո­ զոլ­նե­րի տա­րա­ծումը աշ­խա­տան­քային գո­տուց դուրս:

­Ա­ղ յու­սակ 3. Վա­րակ­ման դեպ­քեր Հի­վան­դություն

Վա­րակ­ման հա­վա­նա­կան աղ­բյու­րը

Ա­ռա­վե­լա­գույն ­հե­ռա­վո­րությու­նը աղբյու­րից

Վա­րակված­նե­րի թի­վը

Ն­կու­ղից ﬕնչև 3-րդ հարկ

Կա­ռույ­ցի 2 հարկերը

Հա­տա­կին թափ­վել է վա­ րակ­ված մկան հյուս­ված­ քով փոր­ձա­նո­թը

Մոտ 1,5 մ

Բ­ծա­վոր տիֆ

Ինտ­րա­նա­զալ վա­րա­կում

Մոտ 1,8 մ

Տու­լա­րե­ﬕ­ա

Գ­ցել են Պետ­րի­ի 20 թասիկ

21,3 մ

Վե­նե­սո­ւե­ լյան էն­ցե­ֆա­ լիտ

Գ­ցել են լի­ոֆիլ կուլ­տու­ րայի 9 սրվակ

4-րդ հար­կի աստիճա­նա­վան­ դա­կից 3-րդ և 5-րդ հար­կե­րը

Բ­րու­ցե­լոզ

Ցենտ­րի­ֆու­գում

Կոկ­ցի­դի­ոի­ դոզ

Կուլ­տու­րայի փո­խա­ցանքս, պինդ ﬕ­ջա­վայր

Վա­րա­կում կոկ­սա­կի վիրու­սով

12.3. ԱՆ­ՀԱ­ՏԱ­ԿԱՆ ՊԱՇՏ­ՊԱ­ՆՈՒԹՅԱՆ ՄԻ­ՋՈՑ­ՆԵՐ (Ա­ՊՄ)­

Ընդ­հա­նուր տե­ղե­կու­թյուն­ներ։ Լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում աշ­խա­տան­քի ըն­թաց­ քում վա­րակ­ման հիմ­նա­կան ու­ղի­նե­րն են. yy ա­սե­ղով ծա­կե­լը yy լոր­ձա­թա­ղան­թի կոն­տակ­տը վա­րա­կիչ նյու­թե­րի հետ

Տարածքներ, ենթակառուցվածքներ եվ անվտանգություն | 115

yy պա­տա­հա­կան կուլ տա­լը: ­Կար­ևոր է, որ աշ­խա­տա­կից­նե­րի հա­մար հա­սա­նե­լի լի­նեն Ա­ՊՄ-ները, ի­նչ­ պես նաև նրանք տի­րա­պե­տեն Ա­ՊՄ-նե­րի կի­րա­ռու­թյա­նը, և Ա­ՊՄ օգ­տա­գոր­ ծե­լը մշ­տա­կան բնույթ կրի: Ե­թե աշ­խա­տա­կի­ցը աշ­խա­տում է վա­րա­կիչ կամ այլ վտան­գա­վոր նյու­թի հետ ԿԱՊ-ից դուրս, ա­պա ան­հրա­ժեշտ է կրել պաշտ­պա­ նիչ ակ­նոց­, դի­մային վա­հա­նակ, դի­մակ և այլ պաշտ­պա­նիչ մի­ջոց­ներ: ­Ձեռ­քե­րի պաշտ­պա­նու­թյուն. ձեռ­նոց­նե­րը պետք է օգ­տա­գոր­ծել մշտապես: Դրանք պետք է միշտ առ­կա լի­նեն լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում: Ձեռ­նոց­նե­րի արդյու­նա­վետ օգ­տա­գոր­ծու­մը կախ­ված է մի քա­նի հա­սա­րակ կա­նոն­նե­րի պա­հ­պա­նու­մից, ո­րոն­ցից են. yy Աշ­խա­տան­քային գո­տուց հե­ռա­նա­լիս փո­խել ձեռ­նոց­նե­րը, որ­պես­զի վա­րա­կը չտա­րած­վի մնա­ցած գո­տի­նե­րում, և տար­բեր ի­րեր չաղ­տոտ­ վեն (օ­րի­նակ՝ հե­ռա­խո­սը, դռան բռ­նա­կը, գրիչ­նե­րը և այլն): yy ­Չի կա­րե­լի օգ­տա­գոր­ծել կրկ­նա­կի ձեռ­նոց­նե­րը: Օգ­տա­գործ­ված ձեռ­ նոց­նե­րը պետք է հե­ռաց­վեն որ­պես վա­րա­կիչ թա­փոն­ներ: ­Դեմ­քի պաշտ­պա­նու­թյուն. պաշտ­պա­նիչ ակ­նոց­։ Հա­ճա­խորդ­ների նմուշ­ նե­րով տա­րա­նե­րը բա­ցե­լիս հա­ճախ ա­ռա­ջա­նում են ցայ­տուկ­ներ: Այդ ցայ­ տուկ­նե­րից պաշտ­պան­վե­լու հա­մար ան­հրա­ժեշտ է կրել ակ­նոց։ Դա պետք է կա­նո­նա­կարգ­ված լի­նի նշ­ված ըն­թա­ցա­կարգն ի­րա­կա­նաց­նելու ԳՍԸ-ով: Աչ­քե­րը կա­րե­լի է պաշտ­պա­նել նաև, ե­թե մա­նի­պու­լ յա­ցի­ա­ներն ի­րա­կա­նաց­ վում են ա­պա­կյա կամ պլեք­սիգ­լա­սե էկ­րա­նով կամ դեմ­քի պաշտ­պա­նիչ վա­ հա­նա­կով: Պաշտ­պա­նու­թյան այս մի­ջոց­նե­րը պար­տա­դիր են վտան­գա­վոր հե­ղուկ­նե­րի, օ­րի­նակ՝ հե­ղուկ ա­զո­տի և ո­րոշ լու­ծիչ­նե­րի հետ աշ­խա­տե­լիս: Կոն­տակ­տային ո­սպ­նյակ­նե­րը չեն պաշտ­պա­նում ցայ­տուկ­նե­րից: Ո­սպ­նյակ­ ներ օգ­տա­գոր­ծե­լիս ան­հրա­ժեշտ է աչ­քե­րի լրա­ցու­ցիչ պաշտ­պա­նու­թյուն: Դի­մակ­նե­րը պաշտ­պա­նում են ցայ­տուկ­նե­րից: Ի լրումն՝ խոր­ հուրդ է տրվում օգ­տա­գոր­ծել շն­չա­դի­մակ­ներ հա­մա­պա­տաս­խան ֆիլտ­րող սար­քե­րով (օ­րի­նակ՝ ԵՄ FFP2, ԱՄՆ N95), ո­րոնք կպաշտ­պա­նեն օ­դի հոս­քի հետ տե­ղա­ փոխ­վող հա­տուկ վտան­գա­վոր գոր­ծոն­նե­րից: ­Մարմ­նի պաշտ­պա­նու­թյուն։ Լա­բո­րա­տոր խա­լաթ­նե­րը պար­տա­դիր է կրել կեն­սա­բա­նա­կան վտան­գի 2-րդ մա­կար­դա­կի լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րում: Ա­նհրա­ժեշտ է ու­շադ­րու­թյուն դարձ­նել խա­լա­թի կտո­րի հյուս­ված­քի բա­ղա­ դրու­թյու­նը: Այն չպետք է պա­րու­նա­կի հրավ­տանգ նյու­թեր: Մի­ան­վագ օգ­տա­գործ­ման խա­լաթ­նե­րը պար­տա­դիր են կեն­սա­բա­նա­կան վտան­գի 3-րդ մա­կար­դա­կի լա­բո­րա­տո­րի­ա­նե­րում և այն դեպ­քե­րում, ե­րբ, օ­րի­ նակ, ի­րա­կա­նաց­վում է նմու­շա­ռում հա­տուկ վտան­գա­վոր վա­րա­կով կաս­կա­ ծելի հի­վան­դից:

116 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում

12.3. ԱՐ­ՏԱ­ԿԱՐԳ Ի­ՐԱ­ՎԻ­ՃԱԿ ԵՎ Ա­ՌԱՋ­ՆԱՅԻՆ ԲՈՒ­Ժ ՕԳ­ՆՈՒԹՅՈՒՆ­

Ար­տա­կարգ ի­րա­վի­ճակ։ Լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում ան­հրա­ժեշտ է ու­նե­նալ ար­ տա­կարգ ի­րա­վի­ճակ­նե­րում գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րի ի­րա­կա­նաց­ման հրա­հանգ: Ա­ռաջ­նային բու­ժօգ­նու­թյան կա­նոն­նե­րը պետք է լի­նեն գր­ված և ան­ձնա­կազ­մի հա­մար հա­սա­նե­լի, որ­պես­զի ոչ մեծ վնաս­վածք­նե­րի՝ կտր­վածք­ների, սալ­ջար­ դերի, լուրջ վեր­քե­րի, մաշ­կի կոն­տա­մի­նա­ցի­այի դեպ­քում յու­րա­քան­չ յուր աշ­ խա­տա­կից ի­մա­նա, թե ի­նչ պետք է ա­նի, ո­ւմ զան­գի և ո­ւմ տե­ղե­կաց­նի: ­Քի­մի­ա­կան նյու­թե­րի թափ­վե­լը հա­մար­վում է ան­նշան մի­այն այն դեպ­ քում, ե­րբ տվյալ քի­մի­ա­կան նյու­թը թա­փող անձը ծա­նոթ է տվյալ նյու­թին, նրա հա­վա­նա­կան ազ­դե­ցու­թյա­նը և թափ­ված­քը հա­վա­քե­լու տեխ­նի­կային: Գոր­ծո­ղու­թյուն­ներ, ո­րոնք պետք է ձեռ­նարկ­վեն ան­նշան թափ­վածք­նե­րի դեպ­քում. yy Զ­գու­շաց­նել աշ­խա­տա­կից­նե­րին, ո­րից հե­տո մաք­րել թափ­վածք­նե­րը։ yy Հետ­ևել թա­փոն­նե­րի հե­ռաց­ման կա­նոն­նե­րին։ yy Հա­վա­քել թափ­ված հե­ղու­կը համ­ապա­տաս­խան աբ­սոր­բենտ­նե­րի՝ կլա­ նող նյու­թե­րի մի­ջո­ցով. - ­հիմ­նային հե­ղուկ­նե­րի դեպ­քում կա­րե­լի է օգ­տա­գոր­ծել աբ­սորբ­ցող պո­լիպ­րո­պի­լե­նային ան­ձե­ռո­ցիկ­ներ կամ դի­ա­տո­մային հող - օք­սի­դաց­նող թթու­նե­րի թափ­վածք­նե­րի դեպ­քում՝ դի­ա­տո­մային հող - ա­նօր­գա­նա­կան թթու­նե­րի թափ­վածք­նե­րի դեպ­քում՝ կե­րակ­րի սո­ դա կամ պո­լիպ­րո­պի­լե­նային ան­ձե­ռո­ցիկ­ներ - դյու­րա­վառ հե­ղուկ­նե­րի թափ­վածք­նե­րի դեպ­քում՝ պո­լիպ­րո­պի­լե­ նային ան­ձե­ռո­ցիկ­ներ։ yy ­Չե­զո­քաց­նել նյու­թի մնա­ցորդ­նե­րը և մաք­րել տա­րած­քը: Այն բո­լոր թափ­վածք­նե­րը, ո­րոնք գե­րա­զան­ցում են ան­նշա­նը և պա­հան­ ջում են օգ­նու­թյուն դր­սից, հա­մար­վում են զգա­լի թափ­վածք­ներ: Ն­ման դեպ­քե­րում ան­հրա­ժեշտ է ի­րա­կա­նաց­նել հետ­ևյալ քայ­լե­րը. yy զ­գու­շաց­նել աշ­խա­տա­կից­նե­րին yy տե­ղա­փոխ­վել ան­վտանգ հատ­ված yy զան­գել և տե­ղե­կաց­նել ղե­կա­վա­րու­թյա­նը: Կեն­սա­բա­նա­կան նյու­թե­րի թափ­վածք­ներ։ Կեն­սա­բա­նա­կան նյու­թե­րի թափ­վե­լու հետ­ևան­քով մա­կե­րես­նե­րի աղ­տոտ­ման դեպ­քում ի­րա­կա­նաց­րեք հետ­ևյալ քայ­լե­րը. yy ո­րո­շեք և մե­կու­սաց­րեք աղ­տոտ­ված տա­րած­քը yy զգու­շաց­րեք աշ­խա­տա­կից­նե­րին yy կ­րեք հա­մա­պա­տաս­խան Ա­ՊՄ yy ­հա­վա­քեք ա­պա­կին և կտոր­տան­քը ու­նե­լի­ով և աղ­բա­թի­ով yy թափ­ված­քի վրա դրեք աբ­սորբ­ցող սր­բիչ, հա­վա­քեք և հե­ռաց­րեք թափ­ ված­քի հիմ­նա­կան մա­սը, նո­րից ծած­կեք սր­բի­չով

Տարածքներ, ենթակառուցվածքներ եվ անվտանգություն | 117

yy սր­բի­չի վրա ա­վե­լաց­րեք ախ­տա­հա­նող մի­ջոց* yy ­բա­վա­րար ժա­մա­նակ հատ­կաց­րեք կոն­տակ­տի հա­մար (20 րո­պե). yy հե­ռաց­րեք սր­բի­չը, հա­վա­քեք մնա­ցած հե­ղու­կը և մա­կե­րե­սը լվա­ցեք սպիր­տով կամ ջրով կամ օ­ճա­ռաջ­րով yy հե­ռաց­րեք օգ­տա­գործ­ված նյու­թե­րը հա­մա­ձայն թա­փոն­նե­րի հե­ռաց­ ման կա­նոն­նե­րի yy տե­ղե­կաց­րեք ղե­կա­վա­րին, ան­վտան­գու­թյան մաս­նա­գե­տին և այլ հա­ մա­պա­տաս­խան ան­ձանց: * Ախ­տա­հա­նող նյութ ­Թափ­վածք­նե­րի մեծ մա­սի ախ­տա­հան­ման հա­մար կա­րե­լի է օգ­տա­գոր­ծել սպի­տա­կեց­նող հե­ղուկ (նատ­րի­ու­մի հի­պոք­լո­րի­դի հե­ղուկ 50 գ/լ քլո­րի պա­ րու­նա­կու­թյամբ) 1:50 նոս­րա­ցու­մով (ք­լո­րի խտու­թյուն 1 գ/լ): Մեծ քա­նա­կով օր­գա­նա­կան նյու­թեր պա­րու­նա­կող թափ­վածք­նե­րը մշա­կե­լիս ար­դյու­նա­վետ է 1:10 նոս­րա­ցու­մով սպի­տա­կեց­նող հե­ղու­կի կամ այլ հաս­տատ­ված մի­կո­բակ­ տե­րիոցիդ նյու­թի կի­րա­ռու­մը: Ս­պիրտ­նե­րի կի­րա­ռու­մը մա­կե­րես­նե­րի մաքր­ման հա­մար ըն­դու­նե­լի չէ, քա­նի որ դրանք ա­րագ գո­լոր­շա­նում ե­ն՝ այդ­պի­սով նվա­զեց­նե­լով կոն­տակ­տի տևո­ղու­թյու­նը: Կեն­սա­բա­նա­կան նյու­թե­րի ցայտ­ման կամ թափ­վածք­նե­րի պատ­ճա­ռով լաբո­րա­տո­րի­այի ան­ձնա­կազ­մի կոն­տա­մի­նա­ցի­այի դեպ­քում ան­հրա­ժեշտ է ան­հա­պաղ ի­րա­կա­նա­ցնել հետ­ևյալ քայ­լե­րը. yy Կոն­տակ­տի են­թարկ­ված մարմ­նի հատ­վա­ծի լվա­ցում ջրով, օ­ճա­ռով, աչ­քե­րի ցն­ցու­ղի մի­ջո­ցով աչ­քե­րի լվա­ցում ջրով, կամ ֆի­զի­ո­լո­գի­ա­կան լու­ծույ­թով, ե­թե, օ­րի­նակ ան­ցել է բե­րա­նի խո­ռոչ:­ yy Ա­ռա­ջին բու­ժօգ­նու­թյան տրա­մադ­րում և այն­պի­սի գոր­ծո­ղու­թյուն­ների ի­րա­ կա­նա­ցում, ի­նչ­պի­սիք կի­րառ­վում են ար­տա­կարգ ի­րա­վի­ճա­կի դեպ­­քում. - տե­ղե­կա­ցում ղե­կա­վա­րին, ան­վտան­գու­թյան աշ­խա­տակ­ցին կամ կա­ռույ­ցի հեր­թա­պա­հին (ար­տա­ժա­մյա աշ­խա­տան­քի դեպ­քում) - հաշ­վետ­վու­թյան և տե­ղե­կաց­ման ըն­դա­նուր կար­գի պահ­պա­նում - ­դի­մում բժշ­կին բուժ­ման կամ խորհր­դատ­վու­թյան ան­հրա­ժեշ­տու­ թյան դեպ­քում: Հր­դեհ լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում։ Ա­նձ­նա­կազ­մը պետք է ու­շա­դիր լի­նի հր­դե­հա­ վտանգ նյու­թե­րի հետ աշ­խա­տե­լիս և հս­տակ պատ­կե­րաց­նի այն ի­րա­վի­ճակ­ նե­­րը, ո­րոնք կա­րող են բե­րել հր­դե­հի ա­ռա­ջաց­ման: Պետք է հի­շել, որ ցածր ջեր­մաս­տի­ճա­նային ար­ժեք­նե­րով հե­ղուկ­նե­րը դյու­րա­վառ են, ե­թե գտն­վում են ջեր­­մու­թյան աղ­բյու­րի մոտ՝ ջե­ռուց­ման աղ­բյուր­նե­րի կամ այն­պի­սի սար­քե­րի, ո­րոնք ջեր­մու­թյան կամ կայ­ծի աղ­բյուր են: Ոչ մեծ հր­դեհ է հա­մար­վում, ե­րբ այն կա­րե­լի է մա­րել 1-2 րո­պե­ի ըն­թաց­ քում: Այս դեպ­քում հա­մար­ժեք գոր­ծո­ղու­թյուն­ներ են. ծած­կել բո­ցը շուռ տված

118 | Որակի կառավարման համակարգը լաբորատորիայում լա­բո­րա­տոր բա­ժա­կով, խո­նավ թղ­թե ան­ձե­ռո­ցի­կով: Ե­թե դա չօգ­նի, օգ­տա­ գոր­ծել կրակ­մա­րիչ: Ա­վե­լի մեծ հր­դե­հի դեպ­քում ան­հրա­ժեշտ է զան­գել հա­մա­ պա­տաս­խան տե­ղա­կան ծա­ռա­յու­թյուն­նե­րին, որ­պես կանոն՝ հր­դե­հա­շիջ­ման բա­ժին և ոս­տի­կա­նու­թյուն: Լա­բո­րա­տո­րի­ա­յում պետք է լի­նի հա­մա­պա­տաս­խան դա­սի կրակ­մա­րիչ BC կամ ABC: Կրակ­մա­րիչ­նե­րը են­թա­կա են ա­մե­նա­մյա ստուգ­ման և փոխ­ման ը­ստ ան­հրա­ժեշ­տու­թյան: Լա­բո­րա­տո­րի­այի ան­ձնա­կազ­մը պետք է ան­ցնի ու­սու­ցում հր­դեհ­նե­րի տար­բեր տե­սակ­նե­րի հր­դե­հա­շիջ­ման վե­րա­բե­րյալ, ան­հրա­ժեշտ տեխ­նի­կայի կի­րա­ռու­թյամբ, պետք է կազ­մա­կեր­պել ան­վտան­գու­թյան ա­պա­հով­ման և վտան­գա­վոր թա­փոն­նե­րի հե­ռաց­ման ա­մե­նա­մյա վար­ժանք­ներ:

Գ­ՐԱ­ԿԱ­ՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. Laboratory quality management system: handbook. WHO 2. Key to quality. CLSI. 2nd ed. 3. ISO 15189:2007 Medical laboratories- Particular requirements for quality and competence. 4. ISO/IEC 17025:2005 General requirements for the competence of testing nad calibration laboratories 5. CLSI/NCCLS. Applcation of a quality management system model for laboratory services: approved guideline, 3rd edition. 6. CLSI/NCCLS. A quality management system model for health care, approved guideline 2nd ed.

QUՃԼIԼY ԽՃԱՃGԷԽԷԱԼ ՏYՏԼԷԽ IԱ ԼՃBՕՔՃԼՕՔY

Ճuthors: Gevorgyan Z. H. Kotsinyan N. Y. Danielyan A. R.

ՈՐԱԿԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

ԼԱԲՈՐԱՏՈՐԻԱՅՈՒՄ­

­Ու­սում­նա­կան ձեռ­նարկ

Նախատեսված է լաբորատոր մասնագետների համար

Տեխն. խմբագիր՝ Սրբագրիչ՝ Էջադրող՝ Կազմը՝

Արարատ Թովմասյան Անժելա Ավագյան Նարինե Հովհաննիսյան Վիտալի Ասրիևի

«Անտարես» հրատարակչատուն ՀՀ, Երևան 0009, Մաշտոցի պ. 50ա/1 Հեռ.՝ (+374 10) 58 10 59, 58 76 69 ՅոtՅreՏ@ՅոtՅreՏ.Յղ www.ՅոtՅreՏ.Յղ