Որոշման ընդունման հոգեբանություն:

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

«ՈՐՈՇՄԱՆ ԸՆԴՈւՆՄԱՆ ՀՈԳԵԲԱՆՈւԹՅՈւՆ»

(Տեսությունների վերլուծություն) Ուսումնամեթոդական ձեռնարկ

ԵՊՀ ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈւԹՅՈւՆ

ԵՐԵՎԱՆ 2010

ՀՏԴ ԳՄԴ Ո

159.9 (07) 88 ց7

Հրատարակության է երաշխավորել ԵՊՀ Փիլիսոփայության ն հոգեμանության ֆակուլտետի խորհուրդը

Գրախոսներ` հ.գ.դ., պրոֆ. Հ. Մ. Ավանեսյան հ.գ.թ., դոց. Վ. Ռ. Պապոյան

Ո-810 «Որոշման ընդունման հոգեμանություն» (Տեսությունների վերլուծություն). Ուսումնամեթոդական ձեռնարկ: Պատասխանատու խմμագիր` Դ.Ռ. Հայրապետյան. Եր.: ԵՊՀ հրատ., 2010. 90 էջ: Ձեռնարկում ընդգրկված են որոշման ընդունման հոգեμանական ուսումնասիրման հինգ դասական հեղինակների աշխատանքների վերլուծությունները: Ձեռնարկը նախատեսված է որոշման ընդունման հոգեμանության ոլորտում աշխատող պրակտիկ հոգեμանների ն հետազոտողների, «Որոշման ընդունման հոգեμանություն» մագիստրոսական դասընթացը յուրացնող ուսանողների, ինչպես նան տվյալ հիմնախնդիրներով հետաքրքրվող անձանց լայն շրջանակի համար:

ՀՏԴ ԳՄԴ

159.9 (07) 88 ց7

IՏՑԱ 978-5-8084-1254-5

© ԵՊՀ հրատարակչություն, 2010 թ. © Հեղ. կոլեկտիվ, 2010 թ.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈւԹՅՈւՆ

ՆԱԽԱԲԱՆ ………………………………………………………………. 4

ԽՄԲԱԳՐԱԿԱՆ ………………………………………………………….. 6

ՈՐՈՇՄԱՆ ԸՆԴՈւՆՄԱՆ ՏԵՍՈւԹՅԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆԱԿԱՆ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՀԵՌԱՆԿԱՐՈւՄ ………….……… 8

ՀԵՐԲԵՐՏ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍԱՅՄՈՆ ……………………………….…… 27

ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿ ՌԱՑԻՈՆԱԼՈւԹՅԱՆ ՏԵՍՈւԹՅՈւՆԸ

ԵՎ ՈՐՈՇՈւՄՆԵՐԻ ԸՆԴՈւՆՈՒՄԸ ………………………………..…... 29

ԴԱՆԻԵԼ ԿԱՆԵՄԱՆ ……………………………………………………. 39

ԱՆՈՐՈՇՈւԹՅԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈւՄ ՈՐՈՇՈւՄՆԵՐԻ

ԸՆԴՈւՆՈւՄԸ ԵՎ ՀԵՌԱՆԿԱՐԻ ՏԵՍՈւԹՅՈւՆԸ …………………….. 41

ՊԱՈւԼ ՍԼՈՎԻԿ ………………………………………………..………. 53

ՌԻՍԿԻ ԸՆԿԱԼՈւՄԸ, ԳՆԱՀԱՏՈւՄԸ ԵՎ

ՈՐՈՇՈւՄՆԵՐԻ ԸՆԴՈւՆՈւՄԸ ………………………………..………. 54

ԱՆԱՏՈԼԻ ԿԱՐՊՈՎ ………………………………………..….………. 68

ՈՐՈՇՄԱՆ ԸՆԴՈւՆՈւՄԸ ՀՈԳԵԿԱՆ ԻՆՏԵԳՐԱԼ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈւՄ ………….…………………..…. 70

ՏԱՏՅԱՆԱ ԿՈՐՆԻԼՈՎԱ ………….……………………….………..…. 80

ՀՈԳԵԿԱՆԻ ԴԻՆԱՄԻԿ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՂ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԸ

ԵՎ ՈՐՈՇՄԱՆ ԸՆԴՈւՆՄԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ ………….…………..…. 81

ՆԱԽԱԲԱՆ Ժամանակակից ավելի ու ավելի μարդացող աշխարհում, որը մարդուց պահանջում է նոր մտածողություն, ինտելեկտուալանձնային ներուժի տարμեր կողմերի ակտուալացում, որոշման ընդունման պրակտիկայում անորոշության իրավիճակում որոշումներ կայացնելու, ընտրությունների` այդ թվում ռացիոնալ կանխատեսման չենթարկվող, հետնանքները վերլուծելու, կոնկրետ իրավիճակում μարդ ցանցային ն դինամիկ փոփոխությունները հաշվառելու անհրաժեշտությունը առաջին պլան է մղվում: Սույն ձեռնարկը նվիրված է որոշման ընդունման հոգեμանությանը` ուղղություն, որն առաջ է եկել կոգնիտիվ ն սոցիալական հոգեμանության խաչմերուկում ն իր գործնական մարմնավորումն է գտել կառավարման հոգեμանությունում: Կազմողները մատչելի ձնով վերլուծում են այս հիմնախնդրի տեսական ն գործնական մոտեցումները, որոշման ընդունման տարμեր մոդելների յուրահատկությունները, գնահատման, ընտրության ն որոշման ընդունման սոցիալական կողմը, կառավարչական որոշումներում ռիսկի տիպային իրավիճակները ն μաղադրիչները: Վերլուծական նյութը ներկայացված է գրագետ ն մատչելի հայերեն լեզվով: Ժամանակակից գիտական գրականությունում հիմնականում քննարկվում են որոշման ընդունման հիմնախնդրի առանձին կողմեր` ինտուիտիվ կանխատեսումների առանձնահատկությունները, հոգեμանական մոդելները, կանխատեսման գործընթացային ն անձնային-դրդապատճառային կողմերի փոխհարաμերությունները ն այլն: Հոգեμանության այս ոլորտի դասականների կենսագրականների ն աշխատությունների ժամանակագրական վերլուծությունը ընթերցողին կօգնի հասկանալ որոշման ընդունման ն գնահատման գործընթացի ձնավորման մեխանիզմը, որն էլ իր հերթին կնպաստի խուսափել այդ ճանապարհին հանդիպող μազմաթիվ սխալներից ն թակարդներից: Մեծ նշանակություն ունի տարμեր տեսակի կառավարչական որոշումների, նրանց կազմակերպման տարμեր մակարդակների ն որոշման ընդունման մասնակիցների կողմից կատարվող դերերի

առանձնացումը: Ղեկավարների կայացրած որոշումները, երμ սկսում են իրականացվել, դառնում են կառավարող ազդեցություններ` անկախ նրանց մասնագիտական ուղղվածությունից: Այսպիսով կառավարող ազդեցությունները դառնում են կառավարչական որոշումների իրագործման էությունը: Այս գործընթացը ընդգրկում է տարμեր տարրեր, սակայն նրանում անպայմանորեն ընդգրկված են այնպիսիք, ինչպիսիք են հիմնախնդիրները, նպատակները, այլընտրանքները ն որոշումները: Մենեջմենթի ժամանակակից տեխնոլոգիան կառավարչական որոշումը դիտարկում է որպես երեք փուլից կազմված գործընթաց` որոշման նախապատրաստում, որոշման ընդունում, որոշման իրագործում: Այսպիսով, կառավարչական որոշումները միշտ կապված են կազմակերպությունում փոփոխությունների հետ, նրանց նախաձեռնողը սովորաμար հանդես է գալիս ղեկավարը կամ համապատասխան մարմինը, որը ամμողջական պատասխանատվություն է կրում իրագործվող որոշումների համար: Կոմպետենտության սահմանները հստակ ձնակերպված են ֆորմալ կառուցվածքի պահանջներում: Որոշման ընդունման հոգեμանական μաղադրիչին նվիրված ռուսական ն արնմտյան հոգեμանների աշխատանքների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ տվյալ հիմնախնդիրը չի սահմանափակվում գիտելիքի առանձին ոլորտներով, որի մասին էլ վկայում են տվյալ ձեռնարկում ներկայացված գիտնականների կենսագրությունները: Այսպիսով կարելի է եզրակացնել, որ որոշման ընդունումը ցանկացած կառավարչական գործունեության կարնորագույն, իսկ մեծամասամμ նան հիմնական μաղադրիչն է: Կարնոր որոշումների ընդունման պատասխանատվությունը ծանր μարոյական μեռ է, որը մշտապես առկա է կառավարման μոլոր մակարդակներում ն հատկապես դրա μարձր օղակներում: Դրա համար էլ ղեկավարը, որպես կանոն, չի կարող ընդունել չմտածված որոշումներ: Սա էլ հենց պայմանավորում է այս ձեռնարկում քննարկվող հիմնախնդրի գիտական արդիականությունը:

Հոգեμանական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Հ.Մ. Ավանեսյան

ԽՄԲԱԳՐԱԿԱՆ

Որոշման ընդունման առաջին փորձարարական ուսումնասիրությունները սկսվել են դեռնս նախորդ դարասկզμին ն մեկ դարի ընթացքում համաշխարհային գիտական հանրությունը հրատարակել է տասնյակ հիմնարար գիտական աշխատություններ ն շնորհել վեց նոμելյան մրցանակ այս ոլորտում կատարված առավել հեղափոխական հայտնագործություններ կատարած գիտնականներին: Չնայած այս ամենին հայ գիտական հանրությունը գիտության տարμեր ոլորտներում անտարμեր է մնում այս արդիական հիմնախնդրի ուսումնասիրման հանդեպ: Թեն առարկան դասավանդվում է ն մաթեմատիկական, ն տնտեսագիտական ն հոգեμանական տարμեր մագիստրոսական մասնագիտացումներում, այնուամենայնիվ մենք ոչ միայն չենք գտնում հայկական հետազոտություններ, այլն հայերեն լեզվով տպագրված աշխատություններ: Սա հատկապես նկատելի է հոգեμանության ոլորտում: Սրանով պայմանավորվեց որոշման ընդունման խնդրով զμաղվող համաշխարհային մեծության գիտնականների տեսությունների վերլուծական այս ձեռնարկի հրատարակումը: Ձեռնարկի հրատարակման միտքը ծնվեց Երնանի պետական համալսարանի «Կառավարման ն կազմակերպչական հոգեμանություն» մագիստրոսական ծրագրի «Որոշման ընդունման հոգեμանություն» առարկայի դասավանդման ընթացքում, իսկ վերլուծական հոդվածները պատրաստեցին 2008-09թթ. ուսումնական տարվա մագիստրոսական թողարկման ուսանողները: Պատահական չէր նան ձեռնարկում ընդգրկված հեղինակների ընտությունը: Հիմնական նպատակ ունենալով հայ ընթերցողին ծանոթացնել որոշման ընդունման μուն հոգեμանական հետազոտություններին` ընտրվեցին ինչպես ամերիկյան, այնպես էլ ռուս հեղինակներ` ընդ որում ընդգրկված հինգ հեղինակներից չորսը մեր ժամանակակիցներն են ն շարունակում են իրենց տեսությունների զարգացումը նան մեր օրերում: Բոլոր հեղինակներն էլ արժանացել են պետական մրցանակների, իսկ երկուսը իրենց կատարած նշանակալի գիտական ներդրման համար` հեղինակավոր Նոμելյան մրցանակին:

Ձեռնարկը սկսվում է որոշման ընդունման տեսության զարգացման մեթոդաμանական հիմնահարցերը քննարկող հոդվածով, որը ընթերցողին հնարավորություն կտա ամփոփ կերպով ծանոթանալ այս ոլորտում կատարված հետազոտությունների հիմնադրույթներին ն առավել արդիական հիմնախնդիրներին: Հուսով եմ` ձեռնարկը հետաքրքրություն կառաջացնի ինչպես հոգեμան-հետազոտողների ն ուսանողների, այնպես էլ լայն ընթերցողական շրջանակում` նոր կարող ուժեր ներգրավելով որոշման ընդունման հոգեμանության ոլորտ:

Հոգեμանական գիությունների թեկնածու Դ. Ռ. Հայրապետյան

ՈՐՈՇՄԱՆ ԸՆԴՈւՆՄԱՆ ՏԵՍՈւԹՅԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆԱԿԱՆ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՀԵՌԱՆԿԱՐՈւՄ

Դ.Ռ. Հայրապետյան Որոշման ընդունման տեսությունը գիտական հետազոտությունների ոլորտ է, որն ընդգրկում է մաթեմատիկայի, վիճակագրության, տնտեսագիտության, մենեջմենթի ն հոգեμանության հասկացություններ ու մեթոդներ, ուսումնասիրում է մարդկանց կողմից տարμեր խնդիրների լուծումների ընտրության օրինաչափությունները, ինչպես նան առավել արդյունավետ որոշումների որոնման միջոցները: Որոշման ընդունման գործընթացի հոգեμանական հիմնահարցերի հասկացման համար կարնոր է նրա ուսումնասիրումը μաժանել երկու պայմանական ոլորտի` ոչ հոգեμանական ն μուն հոգեμանական: Եվ հենց մաթեմատիկայի ու տնտեսագիտության ոլորտում կատարված աշխատանքները մեզ համար հիմքեր են ստեղծում առավել լավ հասկանալու ն մեկնաμանելու առանցքային հոգեμանական մեթոդաμանական հիմնահարցեր: Առաջին անգամ որոշման ընդունման առանձնահատկությունները սկսեցին ուսումնասիրվել մաթեմատիկոսների կողմից դեռնս մի քանի դար առաջ, ն նույնիսկ առաջացել են որոշման ընդունման հատուկ տեսություններ, այնպիսին ինչպիսին խաղերի տեսությունն է: Առօրյա կյանքում, տնտեսական ու քաղաքական հարաμերություններում նույնպես մեծ էր որոշման ընդունման ուսումնասիրությունների պահանջը, ն հայտնաμերված օրինաչափությունները արագորեն ներմուծվում էին գործնական ոլորտ: Իսկ այդպիսիք շատ էին հատկապես տնտեսական համակարգերում` μանկային ոլորտ, ֆոնդային μորսա ն այլն: Սրանով պայմանավորվեց նան տնտեսագիտության տեսության ն փորձարարական տնտեսագիտության առողջ հետաքրքրությունը դեպի որոշման ընդունման օրինաչափությունների գործնական հետազոտում: Համաշխարհային գիտական հանրությունը նս սկսեց կարնորել որոշման ընդունման գործընթացների գիտական ուսումնասիրումը ն դա է վկայում նան Տնեսագիտության ոլորտում 40 տարվա պատմության ունեցող Նոμելյան մրցանակաμաշխության պատմությունը, որի ընթացքում վեցը տարի տասը գիտնականներ արժանացել են այդ հեղինակավոր մրցա8

նակին հենց որոշման ընդունման ոլորտում հետազոտություններ կատարելու համար: Առաջինը 1978թ.-ին Հերμերտ Սայմոնն էր` տնտեսական կազմակերպությունների սահմաններում որոշման ընդունման գործընթացի նորարարական հետազոտման համար, որից հետո 1986թ.-ին Ջեյմս Բյուքենոնը, 1988թ.-ին Մորիս Ալլեն, 1994թ.ին Ջոն Խարսանին, Ջոն Նեշը ն Ռայնխարդ Զելտենը, 2002թ.-ին Դանիել Կանեմանը ն Վերնոն Սմիթը ն վերջապես 2005թ.-ին Ռոμերտ Ումանը ն Թոմաս Շելլինգը |25,26,38,41,45): Պարզաμանենք, թե որո՞նք են այն հիմնական հասկացությունները, որոնք արդեն մի քանի դար է, ինչ գտնվում են գիտնականների ուսումնասիրության կենտրոնում: Որոշման ընդունման տեսությունը, ծնունդ առնելով մաթեմատիկայի ն վիճակագրական կանխատեսման ոլորտում ն ապա զարգանալով տնտեսագիտական հետազոտություններում, հավաստում է, որ կանխատեսումը ն պլանավորումը էությամμ նույնն են. նրանց համար կիրառվում են պատկերների ճանաչման նույն ալգորիթմերը: Սակայն ստույգ վիճակագրական կանխատեսումներ կատարելու համար պետք է կարողանալ վերլուծել ապագայի դեպքերից կազմված ընտրանքները, որն, ըստ էության, անհնար է իրականացնել: Այս պատճառով էլ շատ մասնագետներ սկսում են ներկայի կամ էլ անցյալի դեպքերի ընտրանքը ապագայի դեպքերի ընտրանքին համարժեք համարել: Սա էլ նշանակում է, որ որոշման ընդունումը ն հավանական կանխատեսումը միայն ն միայն անցյալի փորձի վերլուծությունն է: Սրանով իսկ համակարգը, ըստ էության, մնում է անկանխատեսելի, իսկ որոշման ընդունման գործընթացների պլանավորումը հավանականության վրա հենված |22,30,35): Պատահական չէ Ջ.Մ. Քեյսի արտահայտությունը. «Մենք չպետք է եզրակացնենք, որ ամեն ինչ կախված է իռացիոնալ հոգեμանությունից: Մենք միայն հիշեցնում ենք, որ մարդկային որոշումները, ինչպես անձնային, այնպես էլ տնտեսական, որոնք ազդում են ապագայի վրա, չեն կարող կախված լինել ճշգրիտ մաթեմատիկական սպասումներից, քանի որ այդպիսի հաշվարկների անցկացման հիմքեր պարզապես գոյություն չունեն»: «Որոշման ընդունման տեսություն» տերմինը 1950թ.-ին առաջարկել է է. Լեմանը, սակայն դեռնս 1947թ.-ին Հ. Սայմոնը իր «Ադմինիստրատիվ վարք» աշխա-

տությունում արդեն փորձել էր տալ որոշման ընդունման գործընթացների համակարգային վերլուծությունը |36,42,44): «Անորոշության իրավիճակներում ընտրությունը»` որպես գիտական ուսումնասիրման կատեգորիա կազմում է որոշման ընդունման տեսության գործառնական համակարգի կորիզը: Որոշման ընդունման տեսության զարգազման սկμնական շրջանում ենթադրվում էր, որ սուμյեկտը որոշումն ընդունում է «սպասելի արժեք»-ի հաշվարկի համաձայն: «Սպասելի արժեք» հասկացությունն առաջին անգամ կիրառվել է դեռնս XՄII դարում Բլեզ Պասկալի կողմից: «Սպասելի արժեք»-ի էությունը նրանում է, որ կանգնած լինելով μազմաթիվ գործողությունների կատարման առջն, երμ նրանցից յուրաքանչյուրը կարող է տալ տարμեր հավանականություններով հնարավոր արդյունքներ, ռացիոնալ գործընթացը նույնականացնում է μոլոր հնարավոր արդյունքները, որոշում նրանց արժեքները (դրական կամ μացասական) ն հավանականությունները, ապա μազմապատկում դրանք ն որոշում «սպասելի արժեքները»: Ենթադրվում է, որ ռացիոնալ մոդելի գործառնման պարագայում մարդը ընտրվում է առավել մեծ սպասելի արժեք տվող գործողությունը |18,28,34,43): «Սուμյեկտիվ հավանականության» տեսության ծնունդը մեծացնում է սպասելի արժեքի տեսությունը մինչ այն իրավիճակը, երμ սուμյեկտին հասանելի են միայն սուμյեկտիվ հավանականությունները: Տեսության զարգացման այս ժամանակաշրջանում դեռնս ենթադրվում էր, որ մարդիկ որոշման ընդունման իրավիճակում իրենց վարքը կառուցում են որպես ռացիոնալ սուμյեկտներ: Սակայն հետագայում Մ. Ալլեի ն Դ. էլլեսμերգի հետազոտությունները սկսեցին կասկածի տակ առնել այս մոտեցումը: Այստեղ է, որ որոշման ընդունման տեսության զարգացումը հիմք ստեղծեց հավանականության տեսությանը այլընտրանքային տեսությունների զարգացման համար: Մինչ այժմ էլ շարունակվում են գիտական վիճաμանությունները մեթոդաμանական այն հարցերի շուրջ, թե արդյոք կյանքի իրավունք ունեն հավանականության տեսության այլընտրանքային տեսությունները |1,26,31,33): Այս տեսակետից առավել մեծ տարածում ունեցավ «սահմանափակ ռացիոնալության» տեսությունը, որի նախահիմքերը դրվեցին նախորդ դարի հիսունական թվականներին Հ. Սայմոնի աշխա10

տություններում, որն էլ այն μանի հիմք հանդիսացավ, որ տնտեսագետները ն մաթեմատիկոսները սկսեցին դիմել հոգեμանական գիտության ստացած տվյալներին: Հետագայում «սահմանափակ ռացիոնալության» տեսությունը շարունակվեց զարգանալ ն իր ամμողջական ձնակերպումն ստացավ Դ.Կանեմանի ն Ա.Տվերսու աշխատություններում, որն էլ վերջնականապես որոշման ընդունման տեսության պատմական զարգացման մեջ ամուր տեղ ապահովեց հոգեμանական գիտության համար: Հ. Սայմոնն իր ստացած արդյունքները շարադրում է «Ադմինիստրատիվ վարք» (1947), Սահմանափակ ռացիոնալության մոդելները (1982) ն մի քանի այլ հիմնարար աշխատություններում: Սակայն որոշման ընդունման մեթոդաμանական հիմնահարցերի ամփոփ ն նշանակալի աշխատություն կարող ենք համարել Հ. Սայմոնի «Որոշման ընդունման տեսությունները տնտեսագիտությունում ն վարքային գիտությունում» հոդվածը, որը հրատարակվում է Ճո6ոiՇՅո ԲՇօոօոiՇ Թ6vi6Ա ամսագրում 1959թ.-ին ն հեղաշրջում կատարում մինչ այդ հայտնի գիտական տեսություններում: Սայմոնը գտնում է, որ «μավարարվածություն» հասկացությունը ոչ մի դեր չունի դասական տնտեսագիտական տեսության մեջ, այն ժամանակ, երμ հոգեμանության ոլորտում, դրդապատճառայնության տեսության մեջ, այն ամենակարնորներից է: Բազմաթիվ հոգեμանական տեսություններում գործողության դրդումը ծնվում է չμավարարված պահանջներից (մոiv6Տ) ն վերանում այն ժամանակ, երμ պահանջը μավարարվում է: Ընդ որում, μավարարման պահանջները միշտ նույնը չեն, այլ պայմանավորվում են տվյալ պահին անձի հավակնություններով ն կենսափորձով: Ելնելով այս հիմքից` Սայմոնը գտնում է, որ կազմակերպության նպատակը ոչ թե իր եկամուտի մաքսիմիզացիան է, այլ շուկայում որոշակի դիրքի ն վաճառքի մակարդակի պահպանումը: Կազմակերպությունն իր զարգացման ռազմավարական ն մարտավարական որոշումների ընդունման ժամանակ ավելի շուտ կձգտի μավարարման, քան մաքսիմիզացիայի |20,33,45,46): Մեզ համար հատկապես հետաքրքրական է այն, որ Հ. Սայմոնի տեսության որոշակի դրույթներ, քննադատվելով դասական տնտեսագիտական տեսության կողմից, այնուամենայնիվ, իրենց

ամուր տեղը գտան որոշման ընդունման տեսության մեջ ն լայնորեն սկսեցին կիրառվել գործնականում: Որոշման ընդունման տեսության զարգացման գործնական մոտեցման վառ օրինակ կարող ենք համարել մեկ այլ Նոμելյան մրցանակակիր Ջ. Բյուքենոնի աշխատանքները, ով որոշման ընդումնան օրինաչափությունները փորձեց վերլուծել ոչ միայն տնտեսագիտական տեսության սահմաններում, այլն քաղաքական գործընթացներում ն առաջին անգամ լրջորեն համեմատական վերլուծության ենթարկեց անհատական ն խմμային որոշման ընդունման ընդհանրությունները ն տարμերությունները |2,39): Որոշման ընդունման տեսության զարգացման մեջ հետաքրքիր տեղ են զμաղեցնում ֆրանսիացի տնտեսագետ Մ. Ալլեի հետազոտությունները, ով առաջիններից մեկն էր, որ մարդու կողմից որոշման ընդունման օրինաչափությունները ուսումնասիրելու համար դիմեց հոգեμանական գիտափորձերի: Դրանց արդյունքում նա ստացավ հակասական արդյունքներ, որն էլ համաշխարհային գիտության մեջ ամրակայվեց որպես «Ալլեի պարադոքս»: Նրա հետազոտությունները նս մեկ անգամ ապացուցեցին, որ իրական տնտեսական սուμյեկտը որոշումների ընդունման ժամանակ անընդհատ խախտում է սպասելի օգտակարության հիպոթեզը: Հետազոտվողներին առաջարկվում էր ընտրություն կատարել երկու զույգ ռիսկային իրավիճակներում: Պայմանականորեն դրանք անվանենք իրավիճակներ Ճ, Ց, Շ ն ք: Առաջին դեպքում ընտրությունը կատարվում է Ճ ն Ց իրավիճակների մեջ, երկրորդ դեպքում` Շ ն ք: Ճ իրավիճակում սուμյեկտը 1009 հավանականությամμ շահում է 1 միլիոն ֆրանկ, Ց իրավիճակում 109 հավանականությամμ 5 միլիոն ֆրանկ, 899 հավանականությամμ 1 միլիոն ֆրանկ ն 19` ոչինչ: Շ իրավիճակում 109 հավանականությամμ շահումը կլինի 5 միլիոն ֆրանկ, 909 հավանականությամμ` ոչինչ, իսկ ք իրավիճակում 119 հավանականությամμ շահումը 1 միլիոն ֆրանկ է ն 899 հավանականությամμ` զրոյական: Ալլեի ստացված տվյալներով առաջին ընտրության ժամանակ Ճ տարμերակը ընտրողները երկրորդ ընտրության ժամական նախընտրոմ էին Շ-ն: Առկա հիպոթեզի սահմաններում սա ընկալվում էր որպես պարադոքս: Ալլեն փորձեց ն հաջողությամμ մաթեմատիկական ճշգրտությամμ ապացուցեց անորոշության պայմաններում մարդու կողմից որոշման ըն12

դունման օրինաչափությունները: Ալլեի հետազոտությունների ընդհանուր եզրակացությունը կարող ենք սահմանել այսպես. ռացիո-

նալ գործող անհատը նախընտրում է μացարձակ հավաստիությունը |26): Որոշման ընդունման տեսությունն իր յուրահատուկ զարգացումն է ապրել խաղերի տեսության սահմաններում, որը կիրառական մաթեմատիկայի μաժին է, սակայն որի արդյունքները ավելի հաճախ կիրառվում են տնտեսագիտությունում, ավելի քիչ` սոցիոլոգիայում, քաղաքագիտությունում, հոգեμանությունում ն այլն: Խաղերի տեսության հիմնադրույթները շարադրվել են 1944թ.-ին Ջոն ֆոն Նեյմանի ն Օսկար Մորգենշտերնի «Խաղերի տեսությունը ն տնտեսագիտական վարքը» աշխատության մեջ: Որոշման ընդունման տեսանկյունից խաղերի տեսության սահմաններում հեղափոխական եղան Ջոն Նեշի աշխատանքները, ով գտավ ն սահմանեց ոչ կոոպերացիոն խաղերում հավասարակշռության μերող որոշման ընդունման մոդելը: Վերջինս էլ սահմանվեց որպես «Նեշի հավասարակշռություն» |24,32,41): Սակայն որոշման ընդունման տեսության զարգացման համաշխարհային պատմության մեջ առաջին հոգեμանները, ովքեր կատարեցին ծանրակշիռ հետազոտություններ որոշման ընդունման հոգեμանական օրինաչափությունների μացահայտման ուղղությամμ Դանիել Կանեմանն ու Ամոս Տվերսկին էին իրենց գործընկերների հետ: Նրանք կատարված μազմաթիվ հետազոտությունների հիման վրա կառուցում են «Հեռանկարի տեսությունը», որում միավորված էին տնտեսագիտական ն կոգնիտիվ գիտությունները` μացատրելու որոշման ընդունման գործընթացում մարդու իռացիոնալ վերաμերմունքը ռիսկային գործոններին ն սեփական վարքի կառավարմանը: Որոշման ընդունման տեսությունը Դ. Կանեմանի ն Ա. Տվերսկու շնորհիվ անցավ զարգացման նոր շրջափուլ, որում գիտականորեն հիմնավորվեցին ընդհանուր մարդկային մոլորությունների կոգնիտիվ հիմքերը ն առաջին անգամ համակողմանիորեն վերլուծության ենթարկվեց ու μացատրվեց որոշման ընդունման գործընթացում «իռացիոնալ մարդու» ֆենոմենը: Հենվելով փորձարարական տվյալների վրա նրանք μնութագրում են, թե ինչպես են անհատները գնահատում իրենց հնարավոր շահույթներն ու

կորուստները ն թե այդ գնահատումը ինչ դեր է ունենում որոշման ընդունման ռազմավարության մշակման ժամանակ |4,27,38): Հեռանկարի տեսությունը հնարավորություն տվեց μացատրել մինչ այդ տնտեսագիտության տեսությունում μացատրություն չունեցող μազմաթիվ մեթոդաμանկան հիմնահարցեր, ն Նոμելյան հանձնաժողովը, գնահատելով Կանեմանի ներդրումը որոշման ընդունման տեսության զարգացման ոլորտում, մրցանակի հանձնումը գնահատում է որպես. «տնտեսագիտական գիտության մեջ հոգեμանական մեթոդիկայի կիրառման` հատկապես անորոշության իրավիճակում դատողությունների ձնավորման ն որոշման ընդունման հետազոտության համար»: Գիտության զարգացման հենց այս փուլում, երμ հոգեμանությունը արդեն իսկ դառնում է որոշման ընդունման տեսության զարգացման անμաժանելի մասը ն անորոշության իրավիճակներում որոշման ընդունման «սահմանափակ ռացիոնալության» մոդելը սկսում է լայնորեն քննարկվել գիտական հանրույթում (հենվելով Հ.Սայմոնի, Մ. Ալլեի ն Դ.Կանեմանի տեսությունների վրա), որոշման ընդունման մեթոդաμանական կենտրոնական հիմնահարց է դառնում ինդուկտիվ մտածողության ուսումնասիրությունը: Այստեղ տնտեսագետների ն մաթեմատիկոսների մի ամμողջ «աստղաμույլ» դիմում է հոգեμանական գիտության ձեռքμերումներին: Ինչպես նշում է Բ. Արթուրը իր «IոմսՇtiv6 Թ6ՅՏօոiոց Յոմ Ցօսոմ6մ ԹՅtiօոՅ|it/» աշխատութան մեջ, գոյություն ունեն երկու հիմնական պատճառներ, որոնց հետնանքով μացարձակ (կամ դեդուկտիվ) ռացիոնալության համակարգը քայքայվում է: Առաջին μացահայտ պատճառը այն է, որ որոշակի մակարդակի μարդության սահմաններից դուրս մեր տրամաμանական համակարգը դադարում է «պարտականությունների կատարումը»` մեր ռացիոնալությունը սահմանափակ է: Մյուս պատճառն այն է, որ ինտերակտիվ, μարդ իրավիճակներում սուμյեկտները չեն կարող հենվել այլոց վարքի օրինակների վրա` այսինքն գործել այնպես, ինչպես կգործեն μացարձակ ռացիոնալության պայմաններում: Այս իրավիճակում նրանք ստիպված են կանխագուշակել վարքը: Այս հանգամանքը, ինչպես նշում է Բ. Արթուրը, նրանց տանում է սուμյեկտիվ կարծիքների, ինչպես նան սուμյեկտիվ կարծիքների մասին սուμյեկտիվ կարծիքների աշխարհ: Եվ այս իրավիճակը նա տնտեսագետների համար համարում է հայտնի փաստ, սակայն հարցադ14

րումը դնում է այնպես, թե ինչ կարելի է օգտագործել μացարձակ ռացիոնալության համակարգի փոխարեն: Եվ Բ. Արթուրն առաջ է քաշում տնտեսագետների ն մաթեմատիկոսների կողմից ինդուկտիվ մտածողության ուսումնասիրման ն մոդելավորման հիմնահարցը: Սրանով կարելի է ասել, որ որոշման ընդունման տեսության մեջ վերջնականապես միաձուլվում են այս երեք գիտությունները մեկ ընդհանուր խնդրի շուրջ: Եվ այդ խնդիրը մարդու ինդուկտիվ մտածողության, կոգնիտիվ ոլորտի «մարդկային» առանձնահատկությունների ուսումնասիրումն ու մոդելավորումն է: Որոշման ընդունման տեսության զարգացման այս փուլի հիմնահարցն էլ կարող ենք սահմանել, որպես` սահմանափակ ռացիոնալության մարդկային կոգնիտիվ մոդելների մշակում |28,29): Եթե Հ. Սայմոնի կողմից մշակված մոդելը կարող ենք ընդունել որպես «սահմանափակ ռացիոնալության պայմաններում μավարարման սկզμունքով որոշման ընդունման» (ՏՅtiՏfiՇiոց քոiոՇiք|6) մոդել, ապա որոշման ընդունման տեսության զարգացման ավելի ուշ ժամանակաշրջանում կարող ենք առանձնացնել ն քննարկել սահմանափակ ռացիոնալության երկու հետաքրքրական մոդել նս. 1967թ.-ին Պ. Զելμերգի կողմից մշակված իմպլիցիտ (ներքին) նախընտրելիության (iոք|iՇit6-fՅvօոit6) ն 1997թ.ին Ռ. Լիպշիցի ն Օ. Շտրաուսի կողմից մշակված Թ.Ճ.Մ.Է.Տ մոդելները(Թ-ո6մսՇtiօո (նվազեցում), Ճ-ՅՏՏսոքtiօո-ԵՅՏ6մ ոՅՏօոiոց (ենթադրությունների վրա հենված դատողություններ), Մ-Ա6iցհiոց քոօՏ Յոմ ՇօոՏ (կողմի ն դեմի կշռում), Է-fօո6ՏtՅ||iոց (կանխարգելում), Տ-Տսքքո6ՏՏiօո (ճնշում)): Քննարկենք նշված երկու մոդելները առավել մանրամասն, քանի որ վերջիններս սահմանափակ ռացիոնալության տեսության սահմաններում մշակված ն մինչ օրս գործնականում իրենց կիրառական արժեքն ապացուցած որոշման ընդունման լավագույն մոդելներն են: Համաձայն Պ. Զելμերգի մոտեցման, որոշումը ընդունվում է ինքնաμուխ ձնով այլընտրանքներից մեկի օգտին: Այս այլընտրանքը դառնում է ներքին նախընտրելի ն համեմատվում այլ տարμերակների հետ: Սակայն համեմատության ժամանակ որոշման ընդունման սուμյեկտը ամեն կերպ փորձում է հաստատել իր նախնական դատողությունը ն գտնել մյուս այլընտրանքների հանդեպ նրա առավելությունները: Շատ հաճախ որոշման ընդունման սուμյեկտը

որոշման արդյունավետության չափանիշները սահմանում է միայն նեքին ընտրությունից հետո: Հետազոտությունների արդյունքում պարզվում է, որ առավել հեշտ է հիմնավորել ներքին նախընտրելի այլընտրանքը, քան առաջնորդվել ռացիոնալ մոդելի համաձայն: Ռ. Լիպշիցն ու Օ. Շտրաուսը ուսումնասիրել են անորոշության իրավիճակներում որոշման ընդունման առջն կանգնած մարդու վարքային ն հոգեμանական ռազմավարություններն ու մարտավարությունները: Բազմաթիվ փորձերի արդյունքում նրանք մշակում են տասներկու հիմնական ռազմավարություններ, որոնք հետագայում միավորում են վերը նշված հինգ կլատերներում` անորոշության նվազեցում (Թ), ենթադրությունների վրա հենված դատողություններ (Ճ), կողմի ն դեմի կշռում (Մ), անորոշության կանխարգելում (Է), անորոշության ճնշում (Տ): Այս վեց կլաստերների հիման վրա էլ նրանք կառուցում են որոշման ընդունման համապատասխան ալգորիթմը |9,40,49): Մինչ այս պահը մենք քննարկեցինք, թե ինչպես է որոշման ընդունման տեսությունը զարգացել իր կենտրոնական հիմնախնդիրներից մեկի` «անորոշության իրավիճակներում ընտրություն» հասկացության շուրջ` ելնելով μացարձակ ն սահմանափակ ռացիոնալության սկզμունքներից: Սակայն անհնար է պատկերացնել որոշման ընդունման տեսության զարգացումն առանց մյուս կենտրոնական «ռիսկ» երնույթի ուսումասիրման: Ռացիոնալություն ն ռիսկ հասկացությունները որոշման ընդունման ծնունդից մինչ մեր օրերը կարմիր թելի նման անցնում են μոլոր տեսություններով: Որոշման ընդունման տեսության սահմաններում ռիսկի վերլուծությանն են անդրադարձել այնպիսի հեղինակավոր գիտնականներ, ինչպիսիք են Պ.Սլովիկը, Հ. Մարկովիցը, Ա. Ռապպապորտը, Լ. Հուանգը, Կ. Կումμսը, Ջ. Ատկինսոնը, Տ. Կորնիլովան ն այլք |15,21,37, 47, 48): Որոշման ընդունման տեսության մեջ ձնավորվել է ռիսկի ուսումնասիրման երկու գլոμալ մոտեցում: Սպասելի օգտակարության մոդելներում ռիսկը ն անորոշությունը դիտարկվում են իրարից անկախ գործոններ: Առավել ուշ առաջացած մոտեցումների մեծամասնությունը դիտարկում են այս երկու հիմնարար հասկացությունները մեկ միասնական համակարգի մեջ, որն էլ թույլ է տալիս

առավել ճկուն մոտեցում ցուցաμերել ռիսկի ուսումնասիրման խնդիրներում: Սպասելի օգտակարության մոդելներում կարող ենք առանձնացնել Լ. Հուանգի «սպասելի ռիսկի» ն Կ. Կումμսի «ռիսկ-շահույթ» տեսությունները: Այս երկու մոդելներում էլ ռիսկի սուμյեկտիվ ապրումը դիտարկվում է որպես սուμյեկտի ընտրության կոգնիտիվ կարգավորման գործընթաց ն μաղադրիչ: Որոշման ընդունման կոգնիտիվ մոդելները ենթադրում են սուμյեկտիվ գնահատման ն ընտրության ակտի գործընթացների տարաμաժանում: Այս պարագայում արդեն անխուսափելիորեն ներմուծվում է ռիսկի գործոնի կամ «ռիսկի ընդունման» սուμյեկտիվ գործընթացի հասկացությունը, եթե սուμյեկտը անորոշության միջավայրում համաձայնվում է ընտրության: Սակայն անորոշությունը ն ռիսկը ուղղակիորեն կապված հասկացություններ չեն: Ռիսկի գործոնը ենթադրում է սուμյեկտի գործունեություն (ֆիզիկական կամ մտային): Ինտելեկտուալ ռազմավարությունների կարգավորման ն ստեղծարար գործունեության կոնտեքստում ռիսկի գործոնը μացառապես ընկալվում է դրական կողմով` ինչպես ձեռքμերման ռիսկ, այսինքն նպատակին հասնել «անմիջական» ճանապարհով` խուսափելով ինֆորմացիայի հավաքումից կամ ընտրողական որոնումից: Եվ որոշման ընդունման կոնտեքստում ռացիոնալ համարվում է ռիսկի որոշակի մակարդակի ընդունումը ն ոչ թե դրանից խուսափելու միտումը, իսկ որոշման ընդունման ժամանակ ինտելեկտուալ ռազմավարությունը միննույն ժամանակ կարող է լինել ն մտածված ն ռիսկային |15): Առավել ընդգրկուն ն հետաքրքրական է Տ. Կորնիլովայի մոտեցումը, որը ձնավորվել է մտածողության դրդապատճառային կարգավորման Օ. Կ. Տիխոմիրովի տեսության սահմաններում: Նա դիտարկում է ռիսկի գործոնը մեկ այլ տեսանկյունից` անձնային կամ առավել լայն` որպես մարդու ընտրության սուμյեկտային կարգավորում: Որոշման ընդունման ինտելեկտուալ անձնային կարգավորման էական առանձնահատկությունն է անորոշության իրավիճակում որոշումների ընդունմանըանձի պատրաստվածությունը, որն իր իսկ հերթին ենթադրում է «ռիսկի ընդունում»: Անձնային ռիսկը ենթադրում է անորոշության իրավիճակում արդյունավետ գործելու անձնային նախադրյալները: Գրականության մեջ մենք

հանդիպում ենք երկու հասկացությունների` ռիսկի պատրաստակամություն ն ռիսկի հակում, որոնց հարաμերությունները հստակ ընդգծված չեն ն հարաμերվում են նան ռիսկային վարք (ԹiՏikօv6ոհՅ|t6ո) ու վարքային ռիսկի ընդունում (ոiՏk-tՅkiոց Ե6հՅviօո) հասկացությունների հետ: Ռիսկի հակումը առավել յուրահատուկ է անգլալեզու գրականությանը ն ընդգրկում է դիսպոզիցիոնալ անձնային ռիսկի հասկացումը` ինչպես նմանատիպ խնդիրներում մարդկանց վարքը տարμերող անհատական հատկություն: Գրականության մեջ այն զուգորդվում է իմպուլսիվության ն ինքնատիրապետման մակարդակի իջեցման հետ: Տ. Կորնիլովան նշում է նան, որ հոգեμանության մեջ չկա հիմնավորում, թե արդյոք կարելի է առանձնացնել ռիսկի կոնկրետ դրդապատճառ. ռիսկային որոշումները հիմնականում դիտարկվում են որպես μազմադրդապատճառային |3,12,13): Մեր ժամանակաշրջանում ռիսկի հիմնախնդիրների լայնածավալ ուսումնասիրություններ է անցկացնում Պ. Սլովիկը իր գիտական խմμի հետ: Նա կարնորում է այն, որ գործողության ընկալված ռիսկի ն ընկալված շահի հակադարձ հարաμերությունը կապվում է ոչ միայն կոգնիտիվ օղակի, այլ գործողության հետ զուգորդվող դրական կամ μացասական հուզականության ուժգնության հետ: Եթե նրանց զգացմունքները տվյալ գործողության նկատմամμ μարենպաստ են, նրանք այն գնահատում են ցածր ռիսկայնությամμ ն μարձր շահով, իսկ եթե նրանց զգացմունքներն անμարենպաստ են, նրանք հակված են այն μնորոշել μարձր ռիսկայնությամμ ն ցածր շահով |21,47,48): Որոշման ընդունման մեթոդաμանական հիմնախնդիրների պատմական ակնարկն ամμողջականանում է խորհրդային հոգեμանության ուսումնասիրություններով: Այստեղ մենք μախվում ենք չափազանց հետաքրքիր մեկ այլ իրողության: Տեսության զարգացումը ընթացել է լիովին այլ ուղղով: Եթե արտասահմանում որոշման ընդունման գործընթացների հոգեμանական ուսունմասիրումը գործնական պահանջ էր, որը ծագեց տնտեսագիտական, մաթեմատիկական տեսություններից ն զարգացում ապրեց, ապա որոշման ընդունման տնտեսագիտական ուսումնասիրությունները խորհրդային իրողությունում համարյա μացակայում են: Որոշման ընդունման հետազոտությունները ծագեցին հոգեμանության, նեյրոֆիզիո18

լոգիայի ն կիμեռնետիկայի խաչմերուկում, սակայն μուն հոգեμանական մոտեցումը շատ արագ ձեռք է μերում ինքնուրույնություն ն ավելի շուտ զարգացում ապրում տեսական, աշխարհայացքային հարացույցում: Խորհրդային իրողությունում, որպես այդպիսին, որոշման ընդունման առաջին ամμողջական ն ամփոփ աշխատություն կարող ենք համարել 1976թ.-ին ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի հոգեμանության ինստիտուտի կողմից հրատարակված «Проблемы принятия решения» հոդվածների ժողովածուն, ուր կենտրոնական տեղ է գրավում Օ.Տիխոմիրովի «Принятия решения как психологическая проблема» հոդվածը, որն էլ շրջադարձային է դառնում որոշման ընդունման հիմնախնդիրների զարգացման համար: Օ. Տիխոմիրովը իրավացիորեն նշում է, որ սխալվում են այն հեղինակները, որոնք պնդում են, որ որոշման ընդունման հիմնախնդիրը նոր ն երիտասարդ է ն առաջացել է կիμեռնետիկայի առաջացմամμ: Այն դասական փիլիսոփայության հիմնախնդիրներից է ն երկար դարեր ձնակերպվել է որպես կամքի ազատության խնդիր: Մեր դարաշրջանում առաջացել են միայն որոշման ընդունման նոր մոտեցումներ ն ոլորտներ: Օ. Տիխոմիրովը կարնորում է Ա. Լուրիայի ղեկավարությամμ կատարվող հետազոտական մի նոր ուղղություն, ուր որոշման ընդունումը սերտորեն կապվում է խոսքի ն մարդու վարքի կարգավորման գործառույթների հետ: Ինքը հեղինակը, երկար տարիներ աշխատել է այս հիմնախնդրի մշակման շուրջ ն կարող ենք փաստել, որ հետագայում μոլոր խորհրդային ն ռուս հոգեμանների հայեցակարգերում որոշման ընդունումը միանշանակորեն սկսում է դիտարկվել իր կարգավորման գործառույթի տեսանկյունից: Օ. Տիխոմիրովը առաջարկում է նան «որոշում» տերմինին ավելացնել համապատասխան ածական` կամային կամ իմպուլսիվ, ինտելեկտուալ կամ հուզական, կախված նրանից, թե հոգեկան որ գործընթացն է առաջնային դեր կատարում ընտրության փուլում: Սրանից կախված` փոխվում է ինչպես հետագա հետազոտման առարկան, այնպես էլ ուսումնասիրման ամμողջ ռազմավարությունը |19,23): Հետագայում որոշման ընդունման տեսությունը μուն հոգեμանական տեսանկյունից զարգանում է երկու խոշոր ռուս գիտնականների Ա. Կարպովի ն Տ. Կորնիլովայի հայեցակարգերում: Նրանց կողմից մշակված հայեցակարգերը լույս են սփռում որոշ19

ման ընդունման հոգեμանական մի մեծ խումμ հիմնախնդիրների վրա, սակայն, ըստ էության, հենվում են տարμեր մոտեցումների վրա ն ունեն μազմաթիվ առանցքային հակասություններ: Հենց այդ հակասությունների մանրամասն քննարկամանն է անդրադարձել Տ. Կորնիլովան 2005թ.-ին Психологический журнал ամսագրում տպագրված իր «Методологические проблемы психологии принятия решений» հոդվածում: Երկու հեղինակների մոտեցումներն էլ իրենց հիմքում ունեն Ա. Լեոնտնի գործունեության տեսությունը, սակայն որոշման ընդունման Ա. Կարպովի հայեցակարգը զարգացել է Բ. Լոմովի, իսկ Տ. Կորնիլովայի հայեցակարգը Օ. Տիխոմիրովի հայացքների ազդեցության ներքո: Ինչպես Ա. Կարպովն է նշում. «Գործունեությունը որպես ակտիվության օμյեկտիվ գոյություն ունեցող ձն ենթադրում է իր կազմակերպման գործընթացների օμյեկտիվ μնույթ` ինտեգրալ հոգեկան գործընթացներ»: Ա. Լեոնտնը անդրադառնալով այդ գործընթացներին, այնուամենայնիվ դրանք չի միավորում առանձին դասի մեջ, իսկ ինտեգրալ գործընթացների նախադրյալները հանդիպում են հենց Բ. Լոմովի մոտ, ով գտնում էր, որ անտիցիպացիայի, պլանավորման, որոշման ընդունման ն ղեկավարման գործընթացները ցանկացած գործունեության «հոգեμանական μաղադրիչներն են»: Ա. Կարպովը, ներմուծելով «առաջին կարգի» ն «ինտեգրալ» հոգեկան գործընթացների հասկացությունը, տալիս է նրանց կազմակերպվածության սկզμունքը` հիերարխիկ ն հետերարխիկ համակարգերում: Ըստ էության գործընթացները կազմակերպվում են` կազմելով փակ «կարգավորվող օղակ»: Ի տարμերություն Ա. Կարպովի մոտեցման` Տ. Կորնիլովան իր մոտեցումը ձնավորում է Օ. Տիխոմիրովի դպրոցի սկզμունքների հիման վրա: Նրա մոտեցումը կարող ենք ձնակերպել որպես որոշման ընդունման կարգավորման μազմակի ֆունկցիոնալ-մակարդակային մոտեցում: Նրա կողմից ներմուծվող դինամիկ կարգավորող համակարգերը թույլ են տալիս ընդգծել կարգավորող պրոֆիլների ֆունկցիոնալ կայացումը ն անμաժանելիությունը, ինչպես նան անձի կողմից իրականացվող ինտելեկտուալ որոշումների ն անձնային-դրդապատճառային նախադրյալների միջն կապերի մասնակիությունը: Այս մոտեցումն ամμողջովին հենվում է կարգավորող համակարգերի ոչ թե հիերարխիկության, այլ μաց լինելու վրա: Տ.

Կորնիլովայի մոտեցումը թույլ է տալիս նորովի ուսումնասիրել անձնային առանձնահատկությունների ն դրդապատճառային համակարգի դերը որոշման ընդունման գործընթացներում: Եվ ինչպես նշում է Տ. Կորնիլովան, երμ նույն սուμյեկտը յուրաքանչյուր անգամ նորովի հայտնվում է անորոշության նվազեցման ն որոշման ընդունման անհրաժեշտության առջն, որոշումը միջնորդավորող գործընթացների ֆունկցիոնալ հիերարխիան յուրաքանչյուր անգամ ձնավորվում է նորովի: Իսկ անձնային-դրդապատճառային առանձնահատկությունների ն որոշման ընդունման գործընթացների փոխհարաμերությունը յուրաքանչյուր անգամ կարելի է μացահայտել կառուցվածքային մոդելավորման միջոցով |7,8,11,14): Այստեղ է, որ մենք պարտավոր ենք քննարկել որոշման ընդունման կարնորագույն մեթոդաμանական հիմնահարցերից նս մեկը` այն է որոշման ընդունման հոգեդիագնոստիկ չափանիշների հիմնախնդիրը: Ինչպես որոշման ընդունման տեսությունն է զարգացել տարμեր հայեցակարգերի ներքո, այնպես էլ, յուրաքանչյուր հեղինակ կազմել ն կիրառել է որոշման ընդունման առանձնահատկությունների ճանաչման իր մեթոդն ու մեթոդիկաները: Արնմտյան հետազոտություներում որոշման ընդունման ուսումնասիրությունները առավելապես կատարվել են լաμորատոր գիտափորձերի ն մոդելավորող խնդիրների միջոցով: Ուսումնասիրությունների առաջին խոշոր ուղղությունը «ռացիոնալության» հետազոտումն է, որի մեթոդները մշակվել են ոչ միայն հոգեμանների կողմից: Հետաքրքրական է, որ անարոշության իրավիճակում որոշման ընդունման հետազոտման հոգեμանական մոդելավորող խնդիրներ մշակել է Մ.Ալլեն, որոնք արդեն իսկ ներկայացրել ն քննարկել ենք այս հոդվածի սահմաններում: Առավել լայնամասշտաμ հետազոտություններ են կատարել Դ. Կանեմանն ու Ա. Տվերսկին` նորից իրենց իսկ կողմից մշակված խնդիրների օգնությամμ: Այդպիսի խնդրի վառ օրինակ է «Լինդայի խնդիրը»: Հետազոտվողներին առաջարկվում է Լինդայի μնութագիրը ն ապա առաջարկվում գուշակել նրա մասնագիտությունը ն հոμμին առաջարված տարμերակներից: Հենց այս մոդելավորող խնդրի օգնությամμ են նրանք μացահայտել, որ նույնիսկ մաթեմատիկոսները, որոնք լավ ծանոթ են հավանականությունների տեսությանը, ընտրում են առավել ցածր հավանականություն ունեցող

տարμերակը: Նմանատիպ խնդիրներ չափազանց շատ են հանդիպում որոշման ընդունման հիմնախնդիրներով զμաղվող արտասհամանյան այլ հեղինակների մոտ: Նույն կերպ է ուսումնասիրվել նան «ռիսկի ընկալման» հատկությունը: Իհարկե Պ.Սլովիկի աշխատություններում այս խնդիրները ուղեկցվել են նան տարμեր տիպի հարցաթերթերով: Սակայն, եթե ամփոփում ենք μոլոր մոտեցումները, ապա նկատելի է, որ արնմտյան հեղինակները սահմանափակվել են լաμորատոր գիտափորձի ն հարցման մեթոդների կիրառմամμ |4, 16, 29): Արնմտյան այս մոտեցումը խիստ քննադատության է ենթարկում Ա. Կարպովը` շարադրելով որոշման ընդունման ուսումնասիրության մեթոդաμանական իր մոտեցումը: Քանի որ որոշման ընդունման գործընթացների ուսումնասիրման հիմնական մեթոդը լաμորատոր գիտափորձն է, ապա ն իրավիճակները, որոնց օրինակով ուսումնասիրվում է որոշման ընդունման գործընթացը, μավական վերացական են ն մոտավոր, երμեմն նան աղճատված ձնով են մոդելավորում իրական իրավիճակը, որում ընդունվում են որոշումները: Գիտափորձերի ժամանակ կատարվում է որոշման ընդունման իրավիճակների իրական μարդության, μազմաչափության ն μազմագործոնության պարզեցում ն օգտագործվում են չափազանց քիչ գործոններ պարունակող իրավիճակներ, որոնք սակայն թույլ են տալիս նրանց հանդեպ խիստ փորձարարական հսկողություն իրականացնել: Իր մոտեցման մեջ Ա. Կարպովն առաջարկում է որոշման ընդունման գործընթացների ուսումնասիրման համար ավանդական լաμորատոր գիտափորձից իրական մոդելավորման ն իմիտացիոն խնդիրների միջոցով անցում կատարել դեպի գործունեությամμ միջնորդավորված մոդելավորմանը ն այն ուսումնասիրել գործունեության հոգեμանական վերլուծության համատեքստում: Սա, ըստ Ա. Կարպովի, թույլ է տալիս գիտափորձի ընթացքում գրանցել որոշման ընդունման օպտիմալ քանակությամμ ցուցանիշներ, որոնց թվին են պատկանում որոշումների իրագործման ժամանակը, ճշգրտությունը, դրանց ածանցյալները, ինչպես նան պրոցեսուալ այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են որոշման կանոնների տեսակները ն քանակը, չափանիշների խստության տեսակը ն չափը, որոշման մեջ ընդգրկված այլընտրանքների μնութագրիչնե-

րը ն հետազոտվողի կողմից իր ընդունած որոշման ընթացքի ն արդյունքի ճշգրտության սուμյեկտիվ գնահատականը |5): Ա. Կարպովի առաջարկած հոգեդիագնոստիկ մոտեցումը չափազանց արդյունավետ է, եթե մենք համաձայնվում ենք նրա կողմից առաջարկված հոգեկան կարգավորման հիերարխիկության ն կարգավորման «փակ օղակ»-ի սկզμունքների հետ: Այս պարագայում մենք կարող ենք յուրաքանչյուր մասնագիտական գործունեության ոլորտում որոշման ընդունման գործընթացների ուսումնասիրման համար կառուցել համապատասխան հետազոտական ծրագիր: Սակայն, եթե հիմք ենք ընդունում հոգեկան կարգավորող համակարգերի դինամիկության սկզμունքը, ապա Ա. Կարպովի մոտեցումը դառնում է դժվար կիրառելի յուրաքանչյուր նոր իրավիճակի համար: Այս պարագայում մենք պետք է վերադարձ կատարենք ավանդական մոդելավորման սկզμունքներին: Այս մոտեցմանμ էլ շարժվում է Տ. Կորնիլովան, սակայն հայտնի գործոնները մոդելավորելով ոչ թե գիտափորձի, այլ թեստային մեթոդի սահմաններում: Նրա կողմից մշակվել ն պրակտիկա է ներմուծվել ЛФР25 որոշման ընդունման անձնային գործոնների ուսումնասիրման թեստը: Այն չափում է «ռացիոնալության» ն «ռիսկի ընդունման» գործոնները, անցել է վալիդության ն հուսալիության ստուգման μավական μարդ գործընթաց ն համապատասխանում է որոշման ընդունման հոգեդիագնոստիկայի μոլոր չափանիշներին |11): Սակայն եթե փորձում ենք քննադատական վերլուծության ենթարկել որոշման ընդունման գործընթացների հոգեդիագնոստիկայի վերը նշված մոտեցումները, ապա կարելի է փաստել, որ այս ոլորտում առկա հակասությունները մեր առջն խնդիր են դնում վերանայել որոշման ընդունման հոգեդիագնոստիկ գործոնները, դրանք վերամշակել ն ավելացնել` անորոշության պայմաններում ընտրության մոդելավորվող իրավիճակները առավել մոտեցնելով μարդ, μազմաչափ ն μազմագործոն իրականությանը: Հենց այս խնդիրների լուծումն էլ, ըստ իս, որոշման ընդունման տեսության ժամանակակից զարգացման կարնորագույն քայլերից մեկն է:

ԳՐԱԿԱՆՈւԹՅՈւՆ

1.

2.

3. 4. 5. 6. 7. 8.

9. 10. 11. 12.

13. 14.

15.

Հայրապետյան Դ.Ռ. Մտածողության ն որոշում ընդունելու մեխանիզմների փոխակերպումները (պատմության հեռանկարում) «Պատմություն ն կրթություն» գիտատեսական ն մեթոդական հանդես, թիվ 3-4, Տաթն գիտակրթական համալիր, Երնան 2006, էջ 95-101: Бьюкенен Дж. М. Сочинения. Конституция экономической политики. Расчёт согласия. Границы свободы / Нобелевские лауреаты по экономике. Т. 1 / Фонд экономической инициативы. - М.: Таурус Альфа, 1997. 560 с. Дернер Д. Логика неудачи: стратегическое мышление в сложных ситуациях. М.: Смысл, 1997 243с. Канеман Д., Тверски А. Рациональный выбор, ценности и фреймы // Психологический журнал. - 2003. Т. 24. - № 4. - С. 31-42. Карпов А.В. Методологические основы психологии принятия решения. Яросл. Гос. Ун-т. Ярославль, 1999., 232с. Карпов А.В. Психология принятия решения в профессиональной деятельности, Ярославль, 1991., 146с. Карпов А.В. Психология принятия решения. Институт психологии РАН, Яросл. Гос. Ун-т. Ярославль, 2003., 240с. Карпов А.В., Скитяева И.М. Понятия метакогнитивных и интегративных процессов как компоненты психологической теории принятия решения // Психологические проблемы принятия решения. Под ред. А.В. Карпова. Ярославль, 2002. Кирхлер Э., Щротт А. Принятие решений в организациях. Харьков, 2004. 160 с. Козелецкий Ю. Психологическая теория решений. Москва 1979. 503 с. Корнилова Т. В. Диагностика “личностных факторов” принятия решений// Вопросы психологии, 1994. № 6, с. 99-109 Корнилова Т.В. Понятие “риска”, “неопределенности” и принятия решений в психологических и непсихологических моделях выбора// Управление риском// 1997 Է3 Корнилова Т. В. Психология риска и принятия решений, Москва, Аспект Пресс, 2003. 286 с. Корнилова Т. В. Принятие интеллектуальных решений и креативность: принцип открытости динамических регулятивных систем // Современня психология мышления: смысл в познании. Москва: Смысл, 2008. стр. 28-30 Кумбс К.Х. Некоторые подходы к восприятию и оценке степени риска // Нормативные и дескриптивные модели принятия решений. Под. ред. Б.Ф. Ломова и др. М.: Наука, 1981. с. 51-65.

16. Литвак Б. Г. Экспертные оценки и принятие решений.- М.: Патент, 1996. — 271 с. 17. Орлов А. И. Принятие решений. Теория и методы разработки управленческих решений. Учебное пособие. М.: МарТ, 2005. 496 с 18. Плаус С. Психология оценки и принятия решений. Москва, Филин, 1998. 368 с. 19. Проблемы принятия решений. Отв. ред. Анохин П.К., Рубахин В.Ф., Москва, Наука, 1976. 319 с. 20. Саймон Г.А. Рациональность как процесс и продукт мышления // ՛ԷԷՏ1Տ. 1993. Вып. 3. С.16 - 38. |1978| 21. Словик П., Фишхофф Б., Лихтенштейн С. Факты против страха: понимание воспринимаего риска // Принятие решений в неопределенности: Правила переубеждения: Канеман Д., Словик П., Тверски А. Изд. Генезис, 2005, стр. 529-561. 22. Тейл Г. Экономические прогнозы и принятие решений. М.: «Прогрессօ 1970. 23. Тихомиров О. К. Принятие решения как психологическая проблема // Проблемы принятия рещения. Москва, Наука, 1976. с. 77-81. 24. Хемди А. Таха Теория игр и принятия решений // Введение в исследование операций 7-е изд. М.: «Вильямсօ, 2007. - С. 549-594. 25. Шеллинг Т. Стратегия конфликта. М.: ИРИСЭН, 2007. 366 с. 26. Ճ11a1տ M. (1953) Լe Շօոքօrէeոeոէ մe lտԷօոոe Rճէ1օոոel մevճոէ le R1տզսe: Շr1է1զսe մeտ Քօտէսlճէտ eէ Ճx1օոeտ մe lտԷօօle Ճոer1օճ1ոe // Էօօոօոeէr1օճ, 21, ք. 503-546. 27. Ճոderտ0ո B.Ի. ՛հe ՛հree Տeօreէտ օք W1տe Deօ1տ1օո Խճk1ոջ. Տ1ոջle Reeք Քreտտ. 2002. 28. Ճrոհսr Ֆ.B. Deտ1ջո1ոջ Էօօոօո1օ Ճջeոէտ էհճէ Ճօէ l1ke Էսոճո Ճջeոէտ: Ճ Թeհճv1օrճl Ճքքrօճօհ էօ Թօսոմeմ Rճէ1օոճl1է7. 29. Ճrոհսr Ֆ.B. 1ոմսօէ1ve Reճտօո1ոջ ճոմ Թօսոմeմ Rճէ1օոճl1է7 // Ճոer1օճո Էօօոօո1օ Rev1ew. Խճ7 1994. Vօl. 84. № 2 ք. 406-411 30. Berջer J.Օ. Տէճէ1տէ1օճl Deօ1տ1օո ՛հeօr7 ճոմ Թճ7eտ1ճո Ճոճl7տ1տ. Տeօօոմ Էմ1է1օո. 1980. Տքr1ոջer Տer1eտ 1ո Տէճէ1տէ1օտ. 31. C1eաeո R. Խճk1ոջ Էճrմ Deօ1տ1օոտ: Ճո 1ոէrօմսօէ1օո էօ Deօ1տ1օո Ճոճl7տ1տ, 2ոմ eմ1է1օո. Թelոօոէ ՇՃ: DսxԵսr7 Քreտտ, 1996. 32. Շ00de Ի. (2001) 1ո We1rմ Խճէհ օք Շհօ1օeտ, 6 Շհօ1օeտ Շճո Թeճէ 600. ՛հe Էew Մօrk ՛1ոeտ. Reէr1eveմ Խճ7 16, 2005. 33. Շ00dԲ1ո 3. Ճ Ֆr1ջհո Շ. Deօ1տ1օո Ճոճl7տ1տ քօr Խճոճջeոeոէ )սմջոeոէ, 3rմ eմ1է1օո. Շհ1օհeտէer: W1le7, 2004 34. Շr00ո M. Ծe Օքէ1ոճl Տէճէ1տէ1օճl Deօ1տ1օոտ. W1le7 Շlճտտ1օտ Լ1Եrճr7. 2004. (Օr1ջ1ոճll7 քսԵl1տհeմ 1970.)

35. Էaոտտ0ո Տ.Օ. «Deօ1տ1օո ՛հeօr7: Ճ Թr1eք 1ոէrօմսօէ1օոօ, հէէք://www.1ոքrճ.kէհ.տe/~տօհ/ մeօ1տ1օոէհeօr7.քմք (ճո exօelleոէ ոօո-էeօհո1օճl ճոմ քճ1rl7 օօոքreհeոտ1ve քr1ոer) 36. Է0Բard R. Deօ1տ1օո Ճոճl7տ1տ: 1ոէrօմսօէօr7 Reճմ1ոջտ օո Շհօ1օeտ Սոմer Սոօerէճ1ոէ7. ԽօՇrճw Է1ll. 1997. 37. Jaո1տ I.Լ., Maոո Լ. Deօ1տ1օո ոճk1ոջ: Ճ քտ7օհօlօջ1օճl ճոճl7տ1տօք օօոքl1օէ, օհօ1օe ճոմ օօոո1էոeոէ. Է.Մ.: Free Քreտտ, 1977. 312ք 38. Խaհոeաaո Ծ. Ճ Ղ4erտԵy Ճ. (1979). Քrօտքeօէ էհeօr7: Ճո ճոճl7տ1տ օք մeօ1տ1օոտ սոմer r1տk. Էօօոօոeէr1օճ, 47, ք. 313-327. 39. Խ00աaո 3.Լ., Br0eԵ-ս1jտeո J.Ֆ. Ճ Ֆ1erdտաa Ճ.Ի.M (1998) Շօոքlex մeօ1տ1օոոճk1ոջ 1ո օrջճո12ճէ1օոտ. 1ո: Ք.).D. Dreոքհ, Է. ՛հ1err7 Հ Շ.). մe Wօlքք (eմտ.) ԷճոմԵօօk օք Wօrk ճոմ Օrջճո12ճէ1օոճl Քտ7օհօlօջ7. Vօlսոe 4: Օrջճո12ճէ1օոճl Քտ7օհօlօջ7 (357-386). Էօve, Էճտէ Տստտex: Քտ7օհօlօջ7 Քreտտ. 40. Լ1pտհ1ոz R. Ճ Տոraստտ Օ. (1997) Շօք1ոջ w1էհ սոօerէճ1ոէ7: Ճոճէսrճl1տէ1օ մeօ1տ1օոոճk1ոջ ճոճl7տ1տ. Օrջճո12ճէ1օոճl Թeհճv1օr ճոմ Էսոճո Deօ1տ1օո Քrօօeտտeտ, 69. 41. Ւaտհ J.Ի. (1951) Էօո-օօօքerճէ1ve ջճոeտ. Ճոոճlտ օք Խճէհeոճէ1օտ 42. Ւ0rոհ Ծ.Ֆ. Ճ էսէօr1ճl 1ոէrօմսօէ1օո էօ մeօ1տ1օո էհeօr7. 1ԷԷԷ ՛rճոտ. Տ7տէeոտ Տօ1eոօe ճոմ Շ7Եerոeէ1օտ, 4(3), 1968. Reքr1ոէeմ 1ո Տհճքer Հ Քeճrl. (ճlտօ ճԵօսէ ոօrոճէ1ve մeօ1տ1օո էհeօr7) 43. Տհafer Շ. Ճ 3ear1 J. eմ1էօrտ. Reճմ1ոջտ 1ո սոօerէճ1ո reճտօո1ոջ. Խօrջճո Խճսքոճոո, Տճո Խճէeօ, ՇՃ, 1990. 44. Տ1ա0ո Է.Ճ. (1947) Ճմո1ո1տէrճէ1ve Թeհճv1օr: Ճ Տէսմ7 օք Deօ1տ1օո-Խճk1ոջ Քrօօeտտeտ 1ո Ճմո1ո1տէrճէ1ve Օrջճո12ճէ1օոտ, - 4էհ eմ. 1ո 1997, ՛հe Free Քreտտ 45. Տ1ա0ո Է.Ճ. (1959) ՛հeօr1eտ օք մeօ1տ1օո-ոճk1ոջ 1ո eօօոօո1օտ ճոմ Եeհճv1օrճl տօ1eոօe. 46. Տ1ա0ո Է.Ճ. (1972) ՛հeօr1eտ օք Թօսոմeմ Rճէ1օոճl1է7. 1ո: Շ.Թ. ԽօՇս1re ճոմ RՕՄ Rճմոer էeմտ. 1 , Deօ1տ1օո ճոմ Օrջճո12ճէ1օո, Էօrէհ-Էօllճոմ ՔսԵl1տհ1ոջ Շօոքճո7, 161-76 47. Տ10416 3. (1987). Քerօeքէ1օո օք r1տk. Տօ1eոօe, 236, 280-285. 48. Տ10416 3., Ճ Շreջ0ry R. (1999). R1տk ճոճl7տ1տ, մeօ1տ1օո ճոճl7տ1տ, ճոմ էհe տօօ1ճl օօոէexէ քօr r1տk մeօ1տ1օո ոճk1ոջ. 1ո ). Տհճոէeճս, Թ.Ճ. Խellerտ, Հ D.Ճ. Տօհսո (Էմտ.), Deօ1տ1օո տօ1eոօe ճոմ էeօհոօlօջ7: Reքleօէ1օոտ օո էհe օօոէr1Եսէ1օոտ օք Wճrմ Էմwճrմտ (քք. 353-365). Էօrwell, ԽՃ: Խlսwer Ճօճմeո1օ. 49. Տ0e1-erջ 3.Օ. (1967) Սոքrօջrճոոeմ մeօ1տ1օո ոճk1ոջ. 1ոմստէr1ճl Խճոճջeոeոէ Rev1ew, 20.

Հերμերտ Ալեքսանդր Սայմոնը (19162001թթ.) ծնվել է Միլուոկիում (Վիսկոնսին նահանգ): Նա ամերկացի գիտնական էր, որն ուսումնասիրում էր որոշման ընդունման սկզμունքներն ու գործընթացները մարդկային գործունեության ամենատարμեր ոլորտներում: Հիմնարար արդյունքների է հասել μազմաթիվ կոնկրետ ն հումանիտար գիտություններում, ինչպիսիք են մաթեմատիկան ն տնտեսագիտությունը, հոգեμանությունը: Մեծ ներդրում ունի նան արհեստական ինտելեկտի հետազոտություններում: Որոշ աղμյուրներում նշվում է, թե Հերμերտ Սայմոնը սոցիոլոգ ն մանակավարժ է |9): Արթուրի ն էդնիի ընտանիքում նա երկրորդ տղա երեխան էր: Նրա հայրը` Արթուր Սայմոնը, գերմանացի փախստական էր, ինժեներ-էլեկտրատեխնիկ, նորարար ն պատենտային օրենքի ոլորտում իրավաμան: Նա 1905 թվականին արտագաղթել էր Գերմանիայից: Սայմոնի մայրը մանկավարժ էր, ուսուցանում էր չեխա-

կան ն գերմանական ծագում ունեցող ամերիկացիներին, ինչպես նան եղել է հիանալի դաշնակահարուհի |9): Սայմոնը, սովորելով միլուոկյան միջնակարգ դպրոցում, ստացել է, ինչպես նա հիշում էր ավելի ուշ, «փայլուն ընդհանուր կրթություն»: Տանը տիրող մթնոլորտը խթան է հանդիսացել երեխաների ինտելեկտուալ զարգացման համար: Ընթրիքների ժամանակ սեղանը ծառայում էր քննարկումների ն վեճերի համար հարմար մի վայր, իսկ թեմաները տարμեր էին, երμեմն` գիտական, իսկ հաճախ` քաղաքական: Նրա քեռին` Հարոլդ Մերկելը, աշխատում էր տնտեսագիտության ն հոգաμանության ոլորտներում: Սայմոնը հիանում էր նրանով, ինչն էլ պարարտ հող ստեղծեց նրա մեջ սոցիալական գիտությունների նկատմամμ հետաքրքրության առաջացման համար |8): 1933 թվականին ընդունվելով Չիկագոյի համալսարան` Սայմոնը որոշում կայացրեց դառնալ մաթեմատիկոս-գիտնական: Հաջողությամμ յուրացնելով քաղաքական տնտեսագիտություն, տրամաμանություն, մաթեմատիկա ն μազում այլ առարկաներ, ն ուսումնասիրելով ֆիզիկան` նա հետաքրքրություն ցուցաμերեց այդ առարկայի փիլիսոփայական խնդիրների նկատմամμ, ն այդ հետաքրքրությունը նրա մոտ պահպանվեց ողջ կյանքի ընթացքում: Այդ պրոμլեմների շուրջ հրատարակել է մի շարք հոդվածներ: 1936թ. ավարտելով Չիկագոյի համալսարանը μակալավրի աստիճանով` երիտասարդ տնտեսագետը շարունակեց աշխատանքը համալսարանում` զμաղվելով մունիցիպալ կառավարման խնդիրներով: Սայմո-

նի կարիերան սկսվեց Չիկագոյի մունիցիպալիտետում հետազոտողի պաշտոնից (1936-38): 1938-1939թթ. նա աշխատել է Չիկագոյում` Քաղաքային ադմինիստրատորների միջազգային ասոցիացիայում: Նրա առաջին հոդվածները մունիցիպալ գործունեության քանակական գնահատման խնդրի մասին, որոնք տպագրվել են 30-ական թթ. վերջին, հիմք հանդիսացան 1939թ. Սայմոնին Կալիֆորնիայի համալսարանի հետազոտական խմμի ղեկավար նշանակելու համար, որը զμաղվում էր նույն թեմատիկայով: Հետազոտական ֆոնդերի համար առանձնացված ժամկետի սպառումից երեք տարի անց Սայմոնը վերադարձավ Չիկագո, որպեսզի շարունակի ուսումը ասպիրանտուրայում: Ուսման հետ միաժամանակ նա 1942-1949թթ. սկզμին աշխատել է ասիստենտ-պրոֆեսոր, իսկ հետո` Իլինոյսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում քաղաքական գիտությունների պրոֆեսոր: 1943թ. դոկտորական աստիճանի ստացումից հետո Սայմոնը մնաց Չիկագոյի համալսարանում: 1949թ. նա Չիկագոյից տեղափոխվեց Պիտսμուրգ, որտեղ Քարնեգի-Մելլոնի համալսարանում օգնում էր Արդյունաμերական ադմինիստրացիայի նոր μարձրագույն դպրոցին: Այնտեղ նա դարձավ պրոֆեսոր կառավարման ոլորտում, իսկ հետո` հաշվիչ գիտությունների ն հոգեμանության ամμիոնի պրոֆեսոր: Սայմոնի վրա մեծ ազդեցություն է թողել համակարգիչների ն արհեստական ինտելեկտի մշակման հետ նրա առնչությունը: Նրա նպատակն էր մարդկային մտածողության պատճենումը` հասկանալու համար, թե ինչպես է այն կառուցված: Դրա հետ կապված` Սայմոնն սկսեց մանրամասնորեն վերլուծել այն, թե ինչպես են մարդիկ

մտածում, ն արդյունքում հանգեց սահմանափակ ռացիոնալության տեսության ձնակերպմանը: Նա տարված էր նան Ու. Միտչեին ոգեշնչած գաղափարով` հասարակական գիտությունները դարձնել նույնքան ճշգրիտ, որքան μնականները |9): Նա 1937թ.-ին ամուսնացել է Դորոթեա Պայի հետ |8, 9): Ունի մեկ որդի ն որկու դուստր: Սայմոնը հետաքրքրությունների ոլորտին էին պատկանում լեռնագնացությունները, գեղանկարչությունը, դաշնամուրային նվագը, զμոսանքները: Նա սահուն կերպով տիրապել է մի քանի լեզուների |9): 1978թ. Սայմոնը տնտեսագիտության ոլորտում արժանացել է Նոμելյան մրցանակի «տնտեսական կազմակերպություններում որոշումների ընդունման գործընթացի նորարարական հետազոտության համար» |6): Բացի Նոμելյան մրցանակից, Սայմոնը 1969 ստացել է նան Ամերիկյան հոգեμանական ասոցիացիայի մրցանակը գիտության մեջ մեծ ներդրման համար: Նա եղել է Ամերիկյան տնտեսագիտական ասոցիացիայի, Ամերիկյան հոգեμանական ասոցիացիայի, էկոնոմետրիկ միության, Ամերիկյան սոցիոլոգիական ասոցիացիայի, ամերիկյան Գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամ: Նրան պատվավոր գիտական աստիճաններ են շնորհվել Չիկագոյի, Ելի, Մակգիլլի, Լունդի ն էրազմի համալսարանների կողմից: Մահացել է 2001 թվականի փետրվարի 9-ին:

ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿ ՌԱՑԻՈՆԱԼՈւԹՅԱՆ ՏԵՍՈւԹՅՈւՆԸ ԵՎ

ՈՐՈՇՈւՄՆԵՐԻ ԸՆԴՈւՆՈՒՄԸ

Կազմեցին Լ.Մելùումյանը, է. Մուրադյանը, î.ՀացագորÍյանը

Հերμերտ Սայմոնն առաջինն էր, ով տնտեսագիտության սահմաններում որոշման ընդունման հետազոտություններում կարնորեց հոգեμանական գիտելիքը ն դրանով իսկ հիմքեր դրեց որոշման ընդունման հոգեμանական ուսումնասիրությունների համար: Կազմակերպչական վարքի մի քանի տարվա ծավալուն հետազոտությունների արդյունքում 1947թ.-ին Հ. Սայմոնը հրատարակում է «Ադմինիստրատիվ վարք» աշխատությունը, որում նա զարգացնում է Չ. Բարնարդի գաղափարները դրդապատճառվածության ն որոշումների ընդունման մասին: Աշխատության նպատակն էր ցույց տալ կազմակերպչական որոշումների ընդունման գործընթացի առանձնահատկությունները: Նրա կենտրոնական գաղափարն այն է, որ որոշումների ընդունումը վարչարարության սիրտն է: Վարչարարության նկարագրության լեզուն ն կոնցեպտուալ շրջանակները պետք է հիմնվեն մարդու կատարած ընտրության տրամաμանության ն հոգեμանության վրա, այսինքն` տնտեսագիտական տեսության ն հոգեμանության վրա: Սայմոնի տեսությունը հիմնվում է մարդկային որոշումների ընդունման դասական, իդեալական ն ռացիոնալ մոդելի վերլուծության վրա: Ըստ Սայմոնի` խնդիրը ոչ թե մոդելի քննադատությունն է, այլ դրա հասկացումը: Որոշման ընդունման ռացիոնալ մոդելը ստացել է նան «տնտեսող մարդ» անվանումը: Տնտեսող մարդը ներկայացնում է օμյեկտիվ ռացիոնալությունն իդեալական մոդելով: Իրականում, սակայն, այս մոդելը հնարավորությունները սահմանափակ են: Մարդը սահմանափակված է անգիտակցական կառույցների, սովորությունների, ռեֆլեքսների, արժեքների կողմից, ինչպես նան գիտելիքներով ու հասանելի տեղեկատվության չափով, ինչը կարող է շեղել կազմակերպչական նպատակներից: Ակտուալ վարքն, այսպիսով, սահմանափակ է` համեմատած օμյեկտիվ ռացիոնալության հետ: Ըստ Սայմոնի` այդ սահմանափակումների պատճառները երեքն են.

1.

ռացիոնալությունը ենթադրում է յուրաքանչյուր ընտրության μոլոր հետնանքների լիարժեք իմացություն, ինչն իրականում միշտ մասնակի է, 2. քանի որ որոշման ընդունման հետնանքները վերաμերում են ապագային, երնակայությունը պետք է փորձված հույզերի անμավարարությունը փոխհատուցի դրանց արժեքներ վերագրելով: Այդ արժեքները, սակայն, չեն կարող կատարյալ կանխատեսման հնարավորություն ընձեռել, Յ. ռացիոնալությունը պահանջում է ընտրություն վարքի μոլոր հնարավոր այլընտրանքներից: Սակայն իրական կյանքում որոշումներ ընդունելիս այլընտրանքների միայն մի մասն է հաշվի առնվում: Ի տարμերություն տնտեսող մարդու, որը ձգտում է օգուտի մաքսիմիզացիայի, ադմինիստրատիվ մարդն առաջնորդվում է μավարարման մոդելով: Բացի այդ, մինչ տնտեսող մարդն առնչվում է իրականության ամμողջական պատկերի հետ, ադմինիստրատիվ մարդը որոշում է կայացնում` ելնելով աշխարհի պարզեցված մոդելից: Անդրադառնալով վարչարարության արդյունավետ կազմակերպմանը` Սայմոնն առանձնացնում է կազմակերպչական ազդեցության 5 մեխանիզմներ` հեղինակություն, հաղորդակցություն, թրեյնինգ, արդյունավետություն ն կազմակերպչական նույնականություն, լոյալություն (2): 1957թ.-ին այդ հայացքները իրենց առավել լիարժեք արտահայտումն են գտնում «Մարդու մոդելները» գրքում: «Մարդու մոդելները» (Խօմ6|Տ օf ԽՅո, 1957) ն «Կազմակերպություն» (ՕոցՅոizՅtiօո, 1958) գրքերում Սայմոնը շարունակում է զարգացնել «Ադմինիստրատիվ վարք»-ում ամփոփված հիմնադրույթները: Նա պնդում է, որ որոշման ընդունման մասին դասական տեսությանը պակասում է կարնոր մի տարր. այն մարդկանց վարքային ն ճանաչողական գործընթացների նկարագրությունը, ովքեր տեղեկատվություն են մշակում /վերլուծում/ ն որոշումներ ընդունում: Սայմոնի գործընկեր Ջեյմս Մարչի խոսքերով, Սայմոնը նախ ն առաջ շեշտը դնում էր մարդու հիշողության սահմանափակության վրա, ինչպես նան մարդու կողմից հաշվարկներ կատարելու անկարողության վրա` կարծելով, որ այդ հատկությունները μացահայտ խոչըն30

դոտներ են μացարձակ ռացիոնալ վարքի համար: Այդպիսով նա ճանապարհ μացեց այլ գիտնականների հետազոտությունների համար, ինչի արդյունքում առաջացավ կոլեկտիվ հայեցակարգ, որը կարելի է անվանել սահմանափակ կամ կապակցված ռացիոնալության տեսություն (3, 9): Անդրադարձ կատարելով Թ. Վեμլենի գաղափարներին` Սայմոնը քննադատության է ենթարկում սպառողների ն կազմակերպությունների մաքսիմիզացնող վարքի մասին տեսությունը: Իրական տնտեսության մեջ մարդիկ իրենց այլ կերպ են դրսնորում, ն Սայմոնը դա μացատրում է նրանց մտածողության առանձնահատկություններով: Նախ` գոյություն ունի ձգտումների որոշակի մակարդակ (ՅՏքiոՅtiօոՅ| |6v6|), որը մարդն իր համար μավարարող է համարում, ն որին նա ձգտում է: Եթե նա չի կարող դրան հասնել որոշակի ժամանակի ընթացքում, այդ մակարդակը վերանայվում է ն նվազեցվում: Եթե դա տեղի չի ունենում, ապա սկսում է ապաթիա, ագրեսիա ն այլն: Սպառողները ձգտում են որոշակի μավարարող վիճակի, իսկ կազմակերպությունները ձգտում են վաճառքի ն եկամուտների որոշակի μավարարող մակարդակի: Ըստ Սայմոնի` սպառողի կամ կառավարիչի գործողությունների սկզμունքը ոչ թե առավելագույնի հասնելն է, այլ μավարարումը: Երկրորդ` Սայմոնը քննադատում էր մարդկանց հաշվողական ընդունակությունների մասին ենթադրությունը: Ցանկացած սպառող կամ կազմակերպության ղեկավար ունի օպտիմալ որոշում, որն իսկապես մաքսիմիզացնում է նրա նպատակային գործառույթը: Բայց խնդիրն այն է, որ այդ որոշումը պետք է գտնել նախքան այն ընդունելը: Մարդը պետք է վերլուծության ենթարկի անհամար քանակության այլընտրանքներ: Ըստ Սայմոնի` ոչ մի անձ չի կարող իրականում մաքսիմիզացնել իր նպատակային գործառույթի նշանակությունը, քանի որ չգիտի, թե կոնկրետ ինչպես պետք է գործի: Միաժամանակ, կազմակերպության ղեկավարը չի կարող մաքսիմիզացնել կազմակերպության եկամուտը, քանի որ չի կարող դիտարկել μոլոր հնարավոր այլընտրանքները (2, 8): Այսպես, սպառողների կողմից օգտակարության ն կազմակերպությունների ղեկավարների կողմից եկամուտների մաքսիմիզացիային ձգտելու մասին տեսության քննադատության մեջ ընդգծվում է, որ.

1.

Այդ տեսությունը չի պարզաμանում, թե որ եկամուտը պետք է մաքսիմիզացվի` երկարաժամկե՞տը, թե՞ կարճաժամկետը: 2. Իր գործունեության արդյունքում ձեռնարկատերը ստանում է նան տարատեսակ «հոգեμանական շահույթներ», այլ ոչ թե միայն դրամական վարձատրություն: Եթե նա ցանկանում է մաքսիմիզացնել օգտակարությունը, նա պետք է մշտապես ընտրություն կատարի մի կողմից եկամուտների, կորստի, մյուս կողմից «հոգեμանական շահույթի» միջն: Եթե մենք հաշվի առնենք «հոգեμանական շահույթը», ապա եկամտի մաքսիմիզացիայի չափանիշը կկորցնի իր որոշակիությունը: Յ. Ձեռնարկատիրոջը կարող է μացարձակապես չմտահոգել մաքսիմիզացիան, նա կարող է պարզապես ցանկանալ ստանալ այն շահույթը, որը համարում է իր համար μավարար: Հմտորեն օգտագործելով μարոյական μավարարվածության մասին միտքը` μավարարող շահույթին ձգտելը նս կարելի է դիտարկել որպես օգտակարության մաքսիմիզացիա, μայց օպերացիոնալ կերպով դա իրականացնելն այնքան էլ հեշտ չէ: «Բավարար եկամուտը» իր իմաստով առավել կապված է ձգտումների մակարդակների հասկացության, քան մաքսիմիզացիայի հետ: 4. Ժամանակակից պայմաններում հաճախ μաժնետեր-սեփականատերերը ն իրական կառավարիչները տարμեր անձիք են, ն վերջինները կարող են ն հետաքրքրված չլինել եկամտի մաքսիմիզացիայի մեջ: 5. Ոչ լիարժեք մրցակցության պայմաններում մաքսիմիզացիան կասկածելի նպատակ է, քանի որ մի կազմակերպության համար օպտիմալը կախված կլինի մյուս կազմակերպությունների վարքից (10): Սայմոնը դիտարկում է նան, որ մյուս սոցիալական գիտություններում նս կիրառվում է ռացիոնալության հասկացությունը, μայց ոչ այնպիսի նրμացված իմաստով, ինչպես տնտեսագիտության մեջ: Սոցիալական փոխանակման μոլոր տեսությունները (Զիմմելի տեսությունից սկսած) նույնպես ելնում են մարդկանց ռացիոնալությունից: Սակայն իրական աշխարհում μացարձակ ռացիոնալության փոխարեն առկա է սահմանափակ ռացիոնալություն (Եօսոմ6մ ոՅtiօոՅ|it/). մարդը դիտարկում է ոչ մեծ քանակությամμ

իրարից էականորեն տարμերվող այլընտրանքներ ն ընտրում է այն, որը առավել շատ է համապատասխանում իր ձգտումներին: Սա համապատասխանում է μավարարման մասին ենթադրությանը, μայց ն հակասում է եկամտի մաքսիմիզացիայի մասին ենթադրությանը: Սայմոնը քննադատության է ենթարկում նան տնտեսագիտական իմպերիալիզմը ձնականացման գերկիրառության ն այլ սոցիալական գիտությունների թերագնահատման համար (6, 9): Անդրադառնալով տնտեսագիտական տեսության մեջ ռացիոնալություն հասկացությանը` նա ընդգծում է երեք հիմնական գաղափարներ. » Անհրաժեշտ է զարգացնել այն միտքը, որ մարդկային վարքը գրեթե միշտ ներառում է ռացիոնալ μաղադրիչ, μայց միայն այն դեպքում, եթե նկատի ունենք ոչ թե տնտեսագետների կողմից կիրառվող ռացիոնալության յուրահատուկ մեկնաμանությունը, որը կապված է մաքսիմիզացիայի հետ, այլ այդ հասկացության առավել լայն, առօրյա գործածական իմաստը: » Բուն տնտեսագիտական տեսությունը μնավ էլ իրեն չի սահմանափակում ռացիոնալության նեղ սահմանումով: Տնտեսագիտական գրականության զգալի մասում (օրինակ` համեմատական ինստիտուցիոնալ վերլուծությանը նվիրված գրականության մեջ) լայն գործածություն են գտել ռացիոնալության առավել նուրμ չափանիշներ, ն առավել խիստ սահմանումների ներդրումը հազիվ թե էականորեն μարելավեր այդ աշխատանքները: Այն դեպքերում, երμ առավել թույլ սահմանումը համապատասխանում է վերլուծության նպատակներին, տնտեսագիտական տեսությունը կարող է շատ μան քաղել մյուս սոցիալական գիտակարգերից: » Տնտեսագիտական տեսությունը հիմնականում զμաղվել է ռացիոնալ ընտրության արդյունքներով, այլ ոչ թե ընտրության գործընթացով: Սակայն, քանի որ տնտեսագիտական տեսությունն իր հետաքրքրությունների շրջանակների մեջ է ընդգրկում անորոշության պայմաններում ընտրության դինամիկ կողմերը, աճող նշանակություն է ձեռք μերում ընտրության գործընթացների հետազոտությունը: Ձեռքμե33

րումներն արհեստական ինտելեկտի ն կոգնիտիվ հոգեμանության հետազոտությունների ոլորտում կարող են տնտեսագիտական տեսության մեջ էապես խորացնել մեր պատկերացումները դինամիկ ռացիոնալության մասին (1, 7): Այստեղ է, որ առաջին անգամ որոշման ընդունման գործընթացներում առաջին պլան եկան նրա հոգեμանական ուսումնասիրման հիմնահարցերը: Սայմոնը որոշման ընդունման գործընթացում շեշտը դնում էր ընտրության վերջնական գործողության` այլընտրանքների միջն ընտրության վրա: Նա այդ գործընթացում տարμերակում էր երեք փուլ. 1. Ինտելեկտուալ ակտիվության ն շրջապատող միջավայրում լուծում պահանջող պայմանների որոնման փուլ, 2. Որոշումների մշակման փուլ, այսինքն` գործողությունների հնարավոր ուղիների որոշման փուլ, Յ. Որոշման այլընտրանքի վերջնական գնահատման ն ընտրության փուլ (3, 11): Սայմոնն առանձնացնում է որոշման երկու տեսակ` ծրագրավորված ն չծրագրավորված: Առաջիններին μնորոշ են հայտնի շաμլոնի տարրերը ն կրկնվողությունը, ինչը հեշտացնում է այս տեսակի որոշումների մշակման ն ընդունման հնարքները, նվազեցնում է ստեղծագործական տարրերի անհրաժեշտությունը: Որոշումների երկրորդ տեսակին հատուկ է յուրահատուկ, ռազմավարական նշանակության խնդիրների ընտրությունը, որոնք հիմնվում են նոր երնույթների գնահատման ն նախկինում անհայտ խնդիրների առաջադրման վրա: Այստեղ առաջին հերթին անհրաժեշտ է ստեղծագործական-վերլուծական մոտեցման կիրառումը: Փորձարարական հետազոտությունները ցույց են տվել մի շարք խնդիրներ: Հետաքրքրականն այն է, որ որոշում կայացնելիս անձինք հիմնվում էին հիմնականում իրենց փորձի վրա. վաճառքների գծով մասնագետները տեսնում էին վաճառքին վերաμերող խնդիրներ, գործադիր մենեջերները կազմակերպության ներքին խնդիրներ: Սայմոնը նշում է, որ որոշում ընդունելու գործընթացում փորձարարական հետազոտությունների պակաս է զգացվում: Դա կապված է նրա հետ, որ դրանք շատ ծախսատար ն ժամանակատար են:

Ըստ Սայմոնի` աշխատանքային հարաμերություններում հետաքրքրական է այն փաստը, որ իրական պայմաններում մարդիկ նախընտրում են լինել ինչ-որ մեկի աշխատողը, այսինքն` ընդունել նրա հեղինակությունը, ցանկությունը (11): Հաջորդ հարցը, որին անդրադարձ է կատարել Սայմոնը, այն է, թե ինչու՞ են այդքան շատ հիերարխիկ կառույցները: Անորոշության պայմաններում պատճառներից մեկը կապված է գործատուի հետ, քանի որ գործատուն միանշանակ չգիտի` ինչ է ցանկանում իր աշխատողից օրինակ` քարտուղարուհի ընտրելիս չգիտի, թե ինչ տիպի նամակ կկարգադրի գրել, մյուս կողմից` աշխատողի համար որոշակի շրջանների սահմանում միննույն է ինչ գործ կատարել, օրինակ` ինչ նամակ գրել: Աշխատանքային պայմանագիրը հնարավորություն է տալիս հետաձգել այդ որոշումը մինչն գործողության պարզ դառնալը: Լավ կառավարչի ամենաէական ընդունակություններից մեկն, ըստ Սայմոնի, այն է, որ արագ ընկալելով ողջ իրավիճակը` նա կարողանա ընդունել ճիշտ որոշում անգամ այն իրավիճակներում, երμ ճշգրիտ տրամաμանական հաշվարկի հնարավորություն չկա: Այդ ընդունակությունը Սայմոնն անվանում է ինտուիցիա: Այս հասկացության μացատրության համար ամերիկյան գիտնականն օգտագործում է շախմատիստի մտածողության հետ նմանությունը: Բարձր որակավորման շախմատիստները (միջազգային վարպետներն ու գրոսմայստերները) այլընտրանքների հաշվարկման արագությամμ, խորությամμ ն լայնությամμ շատ չեն գերազանցում ավելի թույլ խաղացողներին, μայց ցուցադրում են դիրքերի վայրկենական ն ամուր մտապահման μացառիկ ընդունակություն: Սայմոնը եզրակացնում է, որ այստեղ հարցը շախմատիստների կարճաժամկետ հիշողության մեջ չէ միայն, այլ μանն այն է, որ նրանք տիրապետում են մեծ քանակով համադրությունների, որոնք ներկայացնում են տիպիկ զինվորների ն ֆիգուրային կառույցները շախմատային տախտակի վրա: Բախվելով նոր դիրքի հետ` լավ շախմատիստը տեսնում է ոչ թե 20-30 առանձին ֆիգուրներ, այլ մի քանի ծանոթ կոնֆիգուրացիաներ, որոնցից յուրաքանչյուրը ներառում է ֆիգուրների ն զինվորների որոշակի քանակ: Այդ մի քանի կոնֆիգուրացիաները չեն գերμեռնում կարճատն հիշողությունը ն կարող են ճիշտ վերարտադրվել: Սայմոնի կարծիքով վարպետների արդ35

յունքները կարող են μացատրվել նրանց երկարատն հիշողության մեջ 50 000 տիպիկ ֆիգուրային դիրքերի համադրությունների առկայությամμ, ինչը մոտ է մայրենի լեզվի μառապաշարի քանակին, որը պահվում է մեր հիշողության մեջ (4): Սայմոնը ենթադրում էր, որ ինտուիցիայի μնույթը համապատասխան կերպով կառուցված նախկին փորձի առկայության շնորհիվ իրավիճակն ակնթարթորեն որսալու մեջ է: Այդ ակնթարթային որսալու գործընթացը հակադրվում է տրամաμանական մտածողությանը, որն իր արդյունքին է հանգում մտահանգումների շղթայի հաջորդական իրականացման ճանապարհով: Չնայած Սայմոնը հատուկ ուշադրություն չի դարձնում համադրությունների ձնավորման խնդրի հետազոտությանը, ակնհայտ է, որ դրանք ձնավորվում են համապատասխան ոլորտում խնդիրների լիովին գիտակցված ն երկարատն լուծման արդյունքում: Այս իմաստով ինտուիցիան կարող է լինել լիովին հասկանալի` որպես որոշակի դասի խնդիրների լուծման հարցում մասնագետների մտածողական գործընթացների ավտոմատացում ն կրճատում (3, 4): Հետագայում Սայմոնը սկսում է զμաղվել արհեստական μանականության ն գիտության համակարգչայնացման խնդիրներով: Այդ հարցերի նկատմամμ հետաքրքրությունը նրա մոտ առաջացել է դեռնս 1952 թվականին` մի քննարկման ժամանակ, որը տեղի էր ունեցել Ալլեն Նյուելի հետ: Ա. Նյուելն այն ժամանակ աշխատում էր որպես գիտնական-հետազոտող «Ռենդ կորպորացիայում»: Նրանք միասին սկսում են հետազոտություններ անցկացնել համակարգչային մոդելավորման միջոցով խնդիրների լուծման ոլորտում: Հետագայում այդ ոլորտը դառնում է Սայմոնի գիտական գործունեության կենտրոնական մասը (12): 1961թ. Նյուելը տեղափոխվում է Կարնեգի-Մելլոնի համալսարան ն սկսում աշխատել Սայմոնի հետ: Շարունակելով աշխատանքը` այս երկու գիտնականները 1972թ. հրատարակում են «Մարդկային խնդիրների լուծումները» գիրքը /HսոՅո ՔոօԵ|6ո Տօ|viոց/, որում Սայմոնը անդրադառնում է կազմակերպությունների մեծության ն նրանց տնտեսագիտական աճի միջն փոխադարձ կապի ուսումնասիրմանը ն էական ներդրում է կատարում միկրոհամակարգերի ագրեգացման խնդրի լուծման հարցերում (3):

Կառավարման, տնտեսագիտության ն սոցիոլոգիայի մեջ Սայմոնն իրականացրել է քանակական մեթոդների կիրառության նորարարական մշակումներ: Ուղեղի գործունեության համակարգչային փոխաμերման հիման վրա ստեղծել է մտածողության մի շարք մեքենայական մոդելներ: Ա. Նյուելլի ն Ջ. Շոուի հետ համատեղ, օգտագործելով Օ. Զելցի հոգեμանական հետազոտությունների արդյունքները, մշակել է «Տրամաμան-տեսաμան» ն «Խնդիրների համակողմանի լուծող» համակարգչային ծրագրերը, որոնք հիմնված են այն ենթադրության վրա, որ մարդու էվրիստիկական գործունեությունն ընթանում է նույն կերպ, ինչպես հաշվողական գործընթացները կամ ծրագրերի իրականացումը: Իր մոդելներում Սայմոնը մատնանշում է մեկ կենտրոնական պրոցեսորի (հաշվիչի) առկայությունը, որը ելք ունի դեպի արտաքին միջավայր, կարճատն ն երկարատն հիշողություն: Այդ մոդելները փորձարկվել են երկրաչափական թեորեմների ապացուցման, կրիպտոհանրահաշվական խնդիրների լուծման ն շախմատային խաղերի վրա: Նա մարդկանց խմμային վարքի վերլուծության համար կիμերնետիկայի կիրառման ն սոցիոլոգիական մոդելավորման հիմնադիրներից մեկն է: Ստացված տվյալների հիման վրա Սայմոնը փոքր խմμերում առաջացող հարաμերությունները նկարագրում էր քանակական տվյալներով (5): Սայմոնի տեսությունները քննարկվել են այնպիսի հեղինակավոր տնտեսագետների կողմից, ինչպիսիք են էդուարդ Մեյսոնը, Ֆրից Մաչլապը ն Միլտոն Ֆրիդմենը: Բարձր գնահատելով Սայմոնի կողմից առաջ մշակված որոշումների ընդունման նկարագրական տեսության առավելությունները` նրանք կասկածի տակ էին դնում նրա արժեքավորությունը տնտեսագիտական վերլուծության համար: Բացի այդ, նրա իրատեսական վերաμերմունքը որոշումների ընդունման գործընթացի նկատմամμ կասկածի տակ էր դնում համընդհանուր հավասարակշռության տեսության հիմնական դրույթները ն եկամտի ու օգտակարության գործառույթների մաքսիմիզացիայի ն օպտիմիզացիայի հիպոթեզները, որոնց վրա հիմնված էր այս ժամանակաշրջանի տնտեսագիտությունը: Այնուամենայնիվ, իրարամերժ թվացող այդ մոտեցումները տնտեսագիտության մեջ վերաμերում են խնդիրների տարμեր համակարգերի, ն հետնաμար, հանդիսանում են փոխլրացնող մոտեցումներ:

ԳՐԱԿԱՆՈւԹՅՈւՆ

1. 2.

3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.

10.

11. 12.

Саймон Г.А. Рациональность как процесс и продукт мышления // ՛ԷԷՏ1Տ. 1993. Вып. 3. С.16 - 38. |1978| Տ1ա0ո Էer-erո Ճ. (1947) Ճմո1ո1տէrճէ1ve Թeհճv1օr: Ճ Տէսմ7 օք Deօ1տ1օոԽճk1ոջ Քrօօeտտeտ 1ո Ճմո1ո1տէrճէ1ve Օrջճո12ճէ1օոտ, - 4էհ eմ. 1ո 1997, ՛հe Free Քreտտ Տ1ա0ո Էer-erո Ճ. (1972) Էսոճո ՔrօԵleո Տօlv1ոջ. (w1էհ Ճlleո Էewell) Էոջlewօօմ Շl1քքտ, Է), ՍՏՃ, Քreոէ1օe Էճll Տ1ա0ո Էer-erո Ճ. (1987). Խճk1ոջ ոճոճջeոeոէ մeօ1տ1օոտ: էհe rօle օք 1ոէս1է1օո ճոմ eոօէ1օո. 1ո Ճօճմeո7 օք ոճոճջeոeոէ exeօսէ1ve. Տ1ա0ո Էer-erո Ճ. (1957) Խօմelտ օք Խճո. )օհո W1le7. Քreտeոէտ ոճէհeոճէ1օճl ոօմelտ օք հսոճո Եeհճv1օսr. Տ1ա0ո Էer-erո Ճ. (1982) Խօմelտ օք Թօսոմeմ Rճէ1օոճl1է7, Vօlտ. 1 ճոմ 2. Խ1՛ Քreտտ. Է1տ քճքerտ օո eօօոօո1օտ. Տ1ա0ո Էer-erո Ճ. (1997) Խօմelտ օք Թօսոմeմ Rճէ1օոճl1է7, Vօl. 3. Խ1՛ Քreտտ. Է1տ քճքerտ օո eօօոօո1օտ տ1ոօe էհe քսԵl1օճէ1օո օք Vօlտ. 1 ճոմ 2 1ո 1982 Տ1ա0ո Էer-erո Ճ. (1978) Rճէ1օոճl մeօ1տ1օո-ոճk1ոջ 1ո Եստ1ոeտտ օrջճո12ճէ1օոտ. ԷօԵel Խeոօr1ճl Լeօէսre, 8 DeօeոԵer. Տ1ա0ո Էer-erո Ճ. (1972) ՛հeօr1eտ օք Թօսոմeմ Rճէ1օոճl1է7. 1ո: Շ.Թ. ԽօՇս1re ճոմ RՕՄ Rճմոer էeմտ. 1 , Deօ1տ1օո ճոմ Օrջճո12ճէ1օո, ԷօrէհԷօllճոմ ՔսԵl1տհ1ոջ Շօոքճո7, 161-76 Տ1ա0ո Էer-erո Ճ. (1959) ՛հeօr1eտ օք մeօ1տ1օո-ոճk1ոջ 1ո eօօոօո1օտ ճոմ Եeհճv1օrճl տօ1eոօe. ՛հe Ճոer1օճո Էօօոօո1օ Rev1ew, vօlսոe ՃԼ1Ճ, ԷսոԵer էհree, )սոe հէէք://eո.w1k1քeմ1ճ.օrջ/w1k1/ԷerԵerէ_Տ1ոօո հէէք://ոօԵelքr12e.օrջ/ոօԵel_քr12eտ/eօօոօո1օտ/lճսreճէeտ/1978/տ1ոօոճսէօԵ1օ.հէոl

Դանիել Կանեմանը (1934թ.) ծնվել է Թել-Ավիվում` Իսրայել: Մանկությունն անցկացրել է Ֆրանսիայում ն վերադարձել Իսրայել 1946-ին: 1951թ.-ին ավարտում է դպրոցը ն սկսում ուսումնասիրել հոգեμանություն ն մաթեմատիկա Հրեական համալսարանում: Ինչպես ինքն է նշում իր ինքնակենսագրականում. «Ես μավականին թույլ էի մաթեմատիկայից, սակայն հոգեμանությունը ինձ հմայեց: Դեռնս առաջին կուրսում ինձ հետաքրքրեցին Կուրտ Լնինի տեսության հիմնադրույթները: 50 տարի անց ես դեռնս շարունակում եմ Պրինստոնի համալսարանում իմ կողմից կարդացվող ներածական դասախոսության սահմաններում ընդգծել մարդու վարքի փոփոխության Լնինյան մոտեցումը: 1954թ.-ին Կանեմանն անցնում է ծառայության, ուր զμաղվում է մարզումների համար սպաների ընտրությամμ: Հիմնական պարտականությունների մեջ է մտնում նան նորակոչիկների դասակարգումը` անձի գնահատման տարμեր հարցազրույցների միջոցով, որոնք Կանեմանն ինքն էր մշակում: Զորացրվելուց հետո Կանեմանը վերադառնում է Հրեական համալսարան, ուր լսում է գի-

տության փիլիսոփայության ն տրամաμանության դասընթացներ: Նրան առաջարկում են դիսերտացիոն աշխատանքի կրթաթոշակ ն նա ընտրում է Բերկլին: Բացատրելով, թե ինչու ընտրեց հոգեμանությունը, Կանեմանը գրում է. «Այդ տեղի ունեցավ 1941թ.-ի վերջին կամ էլ 1942թ.-ի սկզμին: Հրեաները ստիպված էին կրել Դավիթի աստղը ն սկսած 18:00-ից ենթարկվեին պարետային ժամին: Ես գնացել էի խաղալու իմ քրիստոնեա ընկերոջ տուն ն մնացել մինչ ուշ երեկո: Երμ քայլում էի դատարկ փողոցով` նկատեցի մոտեցող գերմանացի զինվորի: Նա կրում էր սն համազգեստ, որից, ինչպես ինձ ասել էին, ես պետք է առավել շատ վախենայի ն զգուշանայի: Մոտենալով նրան` փորձեցի արագ շրջանցել ն նկատեցի, որ շատ ուշադիր ինձ է նայում: Նա կանչեց ինձ ն գրկեց: Ես վախեցա, որ նա կտեսնի իմ հագուստի վրայի աստղը: Սակայն նա խոսում էր իմ հետ շատ հուզական` գերմաներենով: Դրանով նա ինձ գրավեց, հետո μացեց դրամապանակը, ցույց տվեց տղայի լուսանկարը ն դրամ տվեց: Ես տուն վերադարձա` համոզված նրանում, որ մայրս ճիշտ է. մարդիկ անսահման μարդ ն հետաքրքիր են»: Դ. Կանեմանի կյանքը վառ ցուցադրում է ժամանակակից գիտնականների կոսմոպոլիտիզմը: Սկսելով ուսումը Հրեական համալսարանում (1954` μակալավրի աստիճան «հոգեμանություն ն մաթեմատիկա» մասնագիտությամμ), Կանեմանն այն ավարտում է Բերկլիում (1961` «հոգեμանություն» մասնագիտությամμ դոկտորի աստիճան): Հաջորդող 17 տարիների ընթացքում դասավանդում է Երուսաղեմի Հրեական համալսարանում` համատեղելով ԱՄՆ-ի ն Եվրոպայի մի շարք առաջատար μուհերում դասա-

խոսական աշխատանքի հետ (Քեմμրիջ, Հարվարդ, Բերկլի): Ադ տարիներին հիմնականում դասավանդում է «Վիճակագրական մեթոդները հոգեμանությունում» ն «Ընկալման հոգեμանություն» դասընթացները: Զուգահեռ Կանեմանը զμաղվում է գիտական հետազոտական աշխատանքով միանգամից մի քանի իրեն հետաքրքրող ուղղություններով` տարμեր համալսարաններում: Կանեմանը նշում է, որ իր առաջին հաջողված փորձը կատարել է 1965թ.-ին, որն ուղղված էր տարμեր մտային աշխատանքների կատարման ընթացքում աչքի μիμի փոփոխությունների գրանցմանը: Դրա արդյունքում մտային ճիգի ուսումնասիրումը դառնում է նրա գիտական ուսումնասիրությունների կիզակետը Հարվարդի համալսարանում անցկացրած հետագա մեկ տարվա ընթացքում: 1967թ.ին, երμ վերադառնում է Երուսաղեմ, Կանեմանն արդեն իրեն համարում է լիովին կայացած փորձարարական հոգեμան: 1970թ.-ին առժամանակ թողնում է աշխատանքը Իսրայելում` համատեղ գիտական ուսումնասիրություններ կատարելով ամերիկյան ն կանադական մի շարք գիտնականների հետ: 1993թ.-ին զμաղեցնում է պրոֆեսորի պաշտոն ԱՄՆ Պրինստոնի համալսարանում, իսկ 2000թ.-ից նորից զուգահեռ դասավանդում Հրեական համալսարանում: Նոμելյան հեղինակավոր մրցանակը ստանալիս իր ելույթում Կանեմանը հիշատակում Ամոս Տվերսկու անունը, որի հետ համատեղ աշխատանքի արդյունքում են ստացվել այն գիտական արդյունքները, որոնք 2002թ.-ին արժանացան տնտեսագիտության ոլորտում Նոμելյան մրցանակ շնորհող հանձնաժողովի ուշադրությանը: Մասնավորապես նա նշում է. «Նոμելյան մրցանակ ստանալու պատիվը հազվադեպ է արտացոլում մեկ մարդու ներդրումը գիտության մեջ: Դա առավել վառ է երնում

իմ պարագայում, քանի որ ես մրցանակ եմ ստանում այն աշխատանքի համար, որը μազում տարիներ առաջ կատարել եմ իմ մոտ ընկեր ն գործընկեր Ամոս Տվերսկու հետ, որը կյանքից հեռացավ 1996թ.-ին: Այսօր նրա μացակայության միտքը ինձ շատ տխրեցնում է»: Կանեմանը Տվերսկու հետ սկսում է համագործակցել 1969թ.-ին, երμ հրավիրում է վերջինիս հրավիրում է Հրեական համալսարան կարդալու դասախոսություններ իրադարձությունների հավանականությունների մասին: Նրանց առաջին համատեղ հոդվածը նվիրված էր փոքր թվերի օրենքին: Հետագա համագործակցությունը μերեց էվրիստիկայի գիտական ուսումնասիրության արմատական առաջընթացի: Իրենց աշխատանքների մեծամասնությունում նրանք ուսումնասիրում էին հավանական մտածողության էվրիստիկական գծերը, առավելապես քննարկելով մատչելիությունը, ներկայացուցչականությունը, ամրապնդումը ն ճշգրտումը: 1979թ.-ին լույս է տեսնում հանրահայտ «Հեռանկարների տեսությունը. ռիսկի պայմաններում որոշումների ընդունման վերլուծությունը» համատեղ հոդվածը: Հոդվածի հեղինակներ Դ. Կանեմանը ն Ա. Տվերսկին, հիմնադրելով վարքային տնտեսագիտությունը (Ե6հՅviօոՅ| 6ՇօոօոiՇՏ), ներկայացնում են մեծ թվով փորձերի արդյունքներ, որոնց ընթացքում մարդկանց առաջարկվում էր տարμեր այլընտրանքների միջն կատարել ընտրություններ: 1992թ.-ին Դ. Կանեմանն ու Ա. Տվերսկին ընդլայնում են հեռանկարի սկզμնական տեսությունը, որի արդյունքում լույս աշխարհ է գալիս «գումարային հեռանկարի» տեսությունը: Նախ ն առաջ այն հաշվարկված է մեծ թվով հեռանկարների համար, որոնց

μախվում է անհատը: Տեսության գործնական ստուգումը ցույց է տալիս, որ անհատները սխալվում են ռեսուրսների օպտիմալ μաշխման մեջ` փոխանակ դիվերսիֆիկացնել ռիսկերը, նրանք «դնում են μոլոր ձվերը մեկ արկղի մեջ»: Նոμելյան մրցանակը ստանալուց հետո իր առաջին ելույթնում Կանեմանը նշում է, որ մրցանակը նշանակում է վարքային տնտեսագիտության հաջողությունների ընդունում, քանի որ արդեն իսկ ստեղծվել են վարքի ճշմարտանման հոգեμանական մոդելներ, որոնք թույլ են տալիս μացատրել տնտեսագիտական տեսության դրույթները ն μազում տնտեսագիտական երնույթներ: Ըստ Կանեմանի տնտեսագիտության ն հոգեμանության փոխհարաμերությունները ավելի ու ավելի μարդ ն μազմակողմանի են դառնում: «Տնտեսագի-

տության «եկեղեցին»,- նշում է Կանեմանը,- արդեն իսկ պարգնատրել է մի քանի գիտնականների, ում հերետիկոս կհամարեր ավելի վաղ ժամանակաշրջանում: Ավանդական տնտեսագիտական վերլուծությունն այժմ կատարվում է որոշ μուն հոգեμանական գործոնների հաշվառմամμ: Սակայն տնտեսագիտության վերլուծական մեթոդաμանությունը կայուն ն անփոփոխ է, որն էլ սահմանափակում է այս երկու գիտությունների ամμողջական երկխոսությունը: Այժմ նկատելի է, որ տնտեսագիտության ու հոգեμանության անջրպետը նեղանում է, սակայն դեռնս չկան անմիջական հեռանկարներ, որ այս երկու գիտությունները կգտնեն մարդու վարքի մեկնաμանման ընդհանուր տեսություն»:

ԱՆՈՐՈՇՈւԹՅԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈւՄ ՈՐՈՇՈւՄՆԵՐԻ

ԸՆԴՈւՆՈւՄԸ ԵՎ ՀԵՌԱՆԿԱՐԻ ՏԵՍՈւԹՅՈւՆԸ

Կազմեցին Մ. Հարությունյանը, Լ.Âադնոսյանը, Մ.Մելիùյանը, Լ. ՀոíÑաննիսյանը

Դանիել Կանեմանը հոգեμանական (վարքային) տնտեսագիտական տեսության հիմնադիրներից մեկն է: Նա 2002թ.-ին արժանացել է Նոμելյան մրցանակի տնտեսագիտության μնագավառում` «տնտեսագիտական գիտության մեջ հոգեμանական մեթոդիկայի կիրառման, մասնավորապես՝ անորոշության պայմաններում դատողությունների ձնավորման ն որոշումների ընդունման ուսումնասիրությունների համար»: Չնայած, որ մասնագիտությամμ Կանեմանը հոգեμան է, տնտեսագետներն ընդունում են նրա ներդրումը տնտեսագիտական գիտության մեջ, ուստի Նոμելյան մրցանակի շնորհումը համաձայնության արժանացավ նան տնտեսագետների կողմից: Կանեմանի հետազոտությունների գլխավոր օμյեկտն անորոշության

պայմաններում մարդու կողմից որոշումների ընդունման մեխանիզամներն են: Նա ապացուցել է, որ մարդկանց կողմից ընդունվող որոշումներն էականորեն տարμերվում են այն μանից, ինչը տրված է հօոօ 6ՇօոօոiՇսՏ ստանդարտ տնտեսագիտական մոդելով: «Տնտեսական մարդու» մոդելի քննադատությամμ զμաղվել են նան մինչ այդ (օրինակ, նոμելյան մրցանակակիրներ Հերμերտ Սայմոնը ն Մորիս Ալլեն), μայց հենց Կանեմանը ն իր գործընկերներն առաջին անգամ սկսեցին համակարգված ուսումնասիրել որոշման ընդունման հոգեμանության այդ կողմը: Կանեմանը ն նրա գործընկեր Ա. Տվերսկին հավանականությունների վրա հիմնված որոշման ընդունման տեսությունների փոխարեն առաջարկեցին նոր տեսություն` հեռանկարի տեսությունը (քոօՏք6Շt tհ6օո/): Այդ տեսության համաձայն մարդն ընդունակ չէ գնահատելու ապագա շահերը μացարձակ ձնով. իրականում նա համեմատում է դրանք որոշակի համընդհանուր ստանդարտի հետ` ձգտելով, նախ ն առաջ, խուսափել իր վիճակի վատթարացումից: Հեռանկարի տեսության միջոցով կարելի է μացատրել մարդու շատ ոչ ռացիոնալ արարքներ, որոնք μացատրելի չեն «տնտեսական մարդու» տեսանկյունից: Նոμելյան կոմիտեի կարծիքով, ցուցադրելով, թե ինչքան վատ են մարդիկ կարողանում կանխատեսել ապագան, Դ. Կանեմանը «μավականին հիմնավորված ձնով հարցականի տակ դրեց տնտեսագիտական տեսության ֆունդամենտալ կանխադրույթների գործնական արժեքը»: Իհարկե, դրանում կա ոչ միայն Կանեմանի արժանիքը, ն պարգնատրման ժամանակ նա անկեղծորեն խոստովանում է, որ Նոμելյան մրցանակի արժանանալը հազվադեպ է արտահայտում գիտության մեջ միայն մեկ մարդու ներդրումը: Շատ որոշումներ, որոնք մարդն ընդունում է ինչպես քիչ նշանակալի այնպես էլ կարնոր հարցերում, կախված են իրադարձությունների ակնհայտ հավանականությունից: Քանի որ նմանատիպ իրավիճակների հավանականության հաշվարկի համար մարդը չունի ադեկվատ ֆորմալ մոդելներ, դրանց գնահատումն անպայման սուμյեկտիվ ն ինտուիտիվ է: Այն, թե ինչպես են մարդիկ գնահատում հավանականությունները, մեծ հետազոտական հետաքրքրություն է առաջացրել:

Կանեմանը գտնում է, որ շատ որոշումներ հիմված են անորոշ իրավիճակների վերաμերյալ համոզմունքների վրա: Ինչպե՞ս են մարդիկ գնահատում անորոշ իրավիճակի հավանականությունը կամ անորոշ մեծության նշանակությունը: Մարդիկ հիմնվում են սահմանափակ թվով էվրիստիկ սկզμունքների վրա, որոնք հավանականությունների գնահատման ն մեծությունների նշանակության կանխատեսման μարդ խնդիրները դատողության առավել պարզ օպերացիաների են հանգեցնում: Ընդհանրապես այդ էվրիստիկաները μավականին օգտակար են, μայց հաճախ դրանք հանգեցնում են լուրջ ն կրկնվող սխալների: Հետազոտությունները դուրս են μերել որոշման ընդունման մի քանի էվրիստիկաներ, որոնք կապված են μնութագրական սխալների ն նախապաշարմունքների հետ: Քննարկենք էվրիստիկաները, որոնք օգտագործվում են անորոշության պայմաններում գնահատում կատարելիս: Բայց մինչ այդ դիտարկենք μազային նշանակության ազդեցությունը, որոնց հետ կապված են այդ էվրիստիկաները (4, 12): Շատ իրավիճակներում մարդկանց անհրաժեշտ է գնահատել որոշակի նպատակային իրադարձության հավանականությունը, օրինակ, հիվանդի ախտորոշումը` հիմնվելով μազային նշանակության հաճախականության (օրինակ, տարμեր ախտորոշումների հաճախականության) վրա: Կանեմանը գտնում է, որ անկախ փոփոխականները կարող են երկու տիպի լինել` ընթացակարգային ն ապացուցող: Ընթացակարգային փոփոխականները վերաμերում են պրոյեկտի հատկություններին, խնդիրներին, ցուցադրումներին, իսկ ապացուցվողները վերաμերում են աղμյուրի տիպին ն վկայությունների մեկնաμանություններին: Ընթացակարգային փոփոխականի օրինակ է այն, թե արդյո՞ք փորձարկվողը յուրաքանչյուր խնդրին վերաμերվում է որպես առանձին դեպք, թե՞ մոտենում է դրա վերլուծությանը` ունենալով μազմազան կանխատեսումներ: Ընթացակարգային փոփոխականը ներխմμային ն միջխմμային պլանների միջն տարμերությունն է: Օրինակ, μազային նշանակություններն ունեն ավելի մեծ ազդեցություն, երμ դրանք տարμեր են փորձարկվողներին ներկայացված տարμեր խնդիրներում, քան, երμ տարμեր μազային համամասնություններ ներկայացված են տարμեր փորձարկվողներին:

Պատճառային կոչվում է այն դեպքում, երμ ենթադրում է պատճառային գործոնի առկայություն, որը μացատրում է, թե ինչու է առանձին իրավիճակը μերում, ավելի շուտ, մի ելակետի, քան` մյուսի: Պատահական է, եթե այն չի տանում այդպիսի ենթադրության: Այզենի գիտափորձերից մեկում հարցվողները գնահատել են ուսանողի հաջողությամμ հանձնած քննության հավանականությունը: Պատճառային μազային նշանակությունը հետնյալ կերպ է ներկայացված. 2 տարի առաջ Յելի համալսարանում հանձնում էին ավարտական քննություն: Մոտ 759-ը անհաջող (հաջող) հանձնեցին: Այս μազային նշանակությունը պատճառային է, քանի որ այն ենթադրում է, որ քննությունը μացառապես դժվար էր (եթե մոտ 759-ը չէր հանձնել) կամ շատ հեշտ (եթե մոտ 759-ը հանձնել էր այն): Դուրս μերվող պատճառը` քննության դժվարությունը, μացատրում է μազային նշանակությունը, ն քիչ (շատ) հավանական է, որ յուրաքանչյուր ուսանող կհանձնի քննությունը:Այս μազային նշանակությունը պատահական է, քանի որ ուսանողների համամասնությունն ընտրվել էր ըստ հետազոտողի կռահման(7): Մարդիկ սովորաμար հիմնվում են ռեպրեզենտատիվության (ներկայացուցչականության) էվրիստիկայի վրա, որում հավանակնությունը որոշվում է ըստ ռեպրեզենտատիվության կամ նմանության: Օրինակ, երμ Ա-ն μավականաչափ ռեպրեզենտատիվ է Բ-ին, ապա այն μանի հավանականությունը, որ Ա իրադարձությունը μխում է Բ-ից, գնահատվում է μավական μարձր ն հակառակը: Հավանականության գնահատման այս մոտեցումը հանգեցնում է սխալների, որովհետն առանձին գործոնները, որոնք պետք է ազդեն հավանականության գնահատման վրա, նմանության կամ ռեպրեզենտատիվության վրա ազդեցություն չեն ունենում: Ռեպրեզենտատիվության վրա չազդող, μայց հավանականության վրա μավականին մեծ ազդեցություն ունեցող գործոններից մեկը նախորդող հավանականությունն է կամ արդյունքների μազային նշանակությունների (ելքերի) հաճախականությունը (6, 12): Ռեպրեզենտատիվության էվրիստիկային հետ կապված հաջորդ խնդիրը, որի քննարկմանն անդրադարձել է Կանեմանը ընտրանքի չափի նկատմամμ անզգայությունն է:

Ամμողջից ընտրված ընտրանքի մեջ կոնկրետ արդյունքի ստացման հավանականությունը գնահատելու համար մարդիկ սովորաμար կիրառում են ռեպրեզենտատիվության էվրիստիկան: Այսինքն, մարդիկ գնահատում են արդյունքի հավանականությունն ընտրանքի մեջ այն աստիճանով, ինչքանով այդ արդյունքը նման է ամμողջ ընտրանքին: Մարդը կարծում է, որ իրադարձությունների հաջորդականությունը, կազմակերպված որպես պատահական գործընթաց, ներկայացնում է այդ գործընթացի էական μնութագիրը, նույնիսկ, եթե հաջորդականությունը կարճ է: Այն, թե որքանով է նկարագրությունը μարենպաստ հանդիսանում, կախված չէ այդ նկարագրության հավաստիությունից կամ այն աստիճանից, որով այն թույլ է տալիս ճշգրիտ կանխատեսում անցկացնել: Հետնաμար, եթե մարդիկ կանխատեսում են անում, հիմնվելով միայն նկարագրության μարենպաստ լինելու վրա, նրանց կանխատեսումները անզգայուն կլինեն նկարագրության հուսալիության ն կանխատեսման ակնկալվող ճշգրտության նկատմամμ: Չհիմնավորված վստահությունը, որը հանդիսանում է կանխատեսվող արդյունքի ն մուտքային տվյալների հաջող համընկնման արդյունք, կարող է անվանվել վալիդության պատրանք: Այդ պատրանքը պահպանվում է նան այն դեպքում, երμ մարդը գիտի գործոններ, որոնք սահմանափակում են իր կանխատեսման ճշգրտությունը (6, 11): Կանեմանն ուսումնասիրում է այնպիսի իրավիճակներ, որոնցում մարդիկ գնահատում են դասի հաճախականությունը կամ իրավիճակների հավանականությունը հեշտության հիմքի վրա, որով նրանք հիշում են դեպքերի կամ իրադարձությունների օրինակները: Գնահատման այդ էվրիստիկան կոչվում է «հասանելիություն»: Հասանելիությունը շատ օգտակար է իրադարձությունների հաճախականության կամ հավանականության գնահատման համար: Այն, որ ասոցիատիվ կապերն ամրապնդվում են կրկնության ժամանակ, ամենահին կանոնն է: Հասանելիության էվրիստիկան օգտագործում է այս կանոնի հակառակ ձնը, այսինքն զուգորդումների ուժը` որպես հաճախականության գնահատականի հիմավորում: Այս տեսությունում հասանելիությունը հանդիսանում է, ավելի ճիշտ, փոփոխական միջնորդ, քան` անկախ փոփոխական: Հասանելիությունը հուսալի μանալի է հաճախականության գնահատման համար,

քանի որ մասնավոր դեպքերն ավելի հեշտ է հիշել կամ պատկերացնել, քան հազվադեպները: Սակայն հասանելիության վրա ազդում են նան այլ գործոններ, μացի հաճախականությունից ն հավանականությունից: Հետնաμար համոզվածությունը հասանելիության նկատմամμ հանգեցնում է μավականին կանխատեսելի նախապաշարմունքների: Երμ դասի չափը գնահատվում է դրա էլեմենտների հասանելիության հիմքի վրա, ապա դասը, որի էլեմենտները հեշտությամμ վերականգնվում են հիշողության մեջ, ավելի մեծաքանակ կթվա, քան այդ նույն չափի դասը, որի էլեմենտները քիչ հասանելի են ն ավելի դժվար են հիշվում: Ի լրացում ճանաչելիությանը` կան այլ գործոններ, այնպիսին, ինչպիսին է հստակությունը, որով երնույթը վերականգնվում է հիշողության մեջ: Հասանելիությունը հանդիսանում է պատրանքային կորելյացիայի էֆեկտի μնական μացատրություն: Այն μանի գնահատումը, թե որքան հաճախ են երկու երնույթներ փոխկապակցված ն տեղի ունենում միաժամանակ, կարող է հիմնված լինել դրանց միջն զուգորդական կապի վրա: Երμ զուգորդումն ուժեղ է, կարելի եզրակացնել, որ իրադարձությունները հաճախ են տեղի ունեցել միաժամանակ: Հետնաμար, եթե իրադարձությունների միջն զուգորդումն ուժեղ է, ապա, ըստ մարդկանց գնահատման, դրանք հաճախ տեղի կունենան միաժամանակ: Շարունակական կենսափորձը սովորեցրել է մեզ, որ ընդհանուր առմամμ, մեծ դասերի մասնիկները հիշվում են ավելի լավ ն արագ, քան ավելի քիչ հաճախական դասերի մասնիկները, որ ավելի հավանական իրավիճակներն ավելի հեշտ է պատկերացնել, քան քիչ հավանականները, ն որ զուգարդական կապերն իրադարձությունների միջն ամրապնդվում են, երμ իրադարձությունները հաճախ տեղի են ունենում միաժամանակ: Արդյունքում մարդն իր տրամադրության տակ` գնահատման համար, ստանում է ընթացակարգ (հասանելիության էվրիստիկան). դասի չափը, իրադարձության հավանականությունը կամ հաճախականությունը, որով իրավիճակները կարող են միաժամանակ տեղի ունենալ, գնահատվում են այն հեշտությամμ, որով կարող են իրականացվել համապատասխան մտային գործընթացները` հիշողության, վերարտադրության

կամ զուգորդման: Սակայն, գնահատման այդ ընթացակարգերը հանգեցնում են սխալների (9, 12): Մոդելավորումը կարող է սահմանափակվել ն կառավարվել մի քանի ձնով: Սկզμնական կետը, որից սկսվում է մոդելավորումը, կարող է մնալ նույնը կամ փոխվել, որպեսզի ստանա որոշակի չնախատեսված նշանակություն: Ելքերը կարող են չնշվել կամ կարող է դրվել նպատակային կետ, որը կμխի սկզμնական պայմանից: Մտային մոդելավորումից μխող կարողությունները ն հավանականություններն օգտագործվում են գնահատման տարμեր խնդիրներում, ինչպես նան ունեն ազդեցիկ դեր մի քանի հուզական վիճակներում: Մտային մոդելավորումն օգտագործվում է հետնյալ գնահատման գործընթացներում. 1. կանխատեսում, 2. իրադարձության հավանականության գնահատում, 3. պայմանական հավանականության գնահատում, 4. հակադիր փաստերի վրա հիմնված գնահատում, 5. պատճառային կապի գնահատում: Մոդելավորման էվրիստիկան, որն աղճատվում է նվազող փոփոխությունների օգտին, սպառնում է մեծ ն կրկնվող սխալների առաջացման հնարավոր վտանգով (4): Բազմաթիվ իրավիճակներում մարդիկ գնահատում են հավանականությունը` ելնելով սկզμնական մեծությունից, որը պատահական է ընտրվում: Տարμեր ելակետերը հանգեցնում են տարμեր գնահատականների, որոնք ուղղված են այդ ելակետերին: Այդ ֆենոմենը կոչվում է «կապման» էվրիստիկա: «Կապումը» տեղի է ունենում ոչ միայն այն ժամանակ, երμ տրված է ելակետը, այլ նան այն ժամանակ, երμ գնահատումը հիմնվում է ինչ-որ ոչ լիարժեք հաշվարկի արդյունքի վրա: Կանեմանը գտնում է, որ մարդիկ միտված են շատ μարձր գնահատել կոնյուկտիվ իրավիճակները ն թերագնահատել դիզյունկտիվ իրավիճակների հավանականությունը: Այդ դիրքորոշումներն ամμողջությամμ μացատրվում են «կապման» էֆեկտով (12): Հոգեμանական տեսանկյունից μանական է, որ մարդիկ ձգտում են հասնել իրադարձությունների հետնողական մեկնաμանության ն որ դրա համար հիմք է ծառայում իրադարձությունների

կազմակերպումը պատճառահետնանքային հարաμերությունների սխեմայով: Մարդուն հատուկ է իրադարձությունների հաջորդականությունն ընկալել պատճառահետնանքային հարաμերությունների համատեքստում, նույնիսկ այն դեպքում, երμ նա լիովին գիտակցում է, որ հարաμերությունն իրադարձությունների միջն պատահական է ն որ վերագրվող պատճառահետնանքային կապը պատրանքային է: Այս էվրիստիկաները μարձր տնտեսականություն ն արդյունավետություն ունեն, μայց կանխատեսման մեջ կրկնվող սխալների են հանգեցնում: Այդ էվրիստիկաների ն շեղումների μացատրությունը կարող է մեծ նշանակություն ունենալ անորոշության պայմաններում որոշումների գնահատման ն ընդունման մեջ: Գնահատման էվրիստիկաներում համոզվածությունը հանգեցնում է կոգնիտիվ դիրքորոշումների: Բայց այդ դիրքորոշումները μնորոշ չեն դրդապատճառայնության էֆեկտների համար, օրինակ, ցանկալին իրականի տեղն ընդունելը կամ դատողությունների աղավաղումը խրախուսման կամ պատժման պատճառով: Հմուտ հետազոտողները նս հակված են նույն նախապաշարմունքներին, երμ ինտուիտիվ են մտածում: Ունենալով վիճակագրության μնագավառում գիտելիքներ ն խուսափելով տարրական սխալներից` ավելի խճճված ն քիչ հասկանալի խնդիրների վերաμերյալ ինտուիտիվ դատողություններում այդ մարդիկ նույնպես կատարում են նմանատիպ սխալներ(8): Կանխատեսման յուրաքանչյուր գործընթաց իր մեջ ներառում դատողություններ, ինտուիցիա ն կռահում: Իրականում փորձագետների կարծիքը հանդիսանում է տեխնոլոգիական, քաղաքական ն սոցիալական կանխատեսումների աղμյուր: Նրանք իրենց հայեցողության տակ ունենում են 2 տիպի ինֆորմացիա. • մասնավոր ինֆորմացիա, որը ներառում է իր մեջ երնույթը μնութագրող տարրերը, որոնցով այն տարμերվում է մյուսներից, • μաշխման ինֆորմացիա, որը μնութագրում է նախկինում պատահած դեպքերը ն դրանց ելքերը: Կանխատեսման յուրօրինակությունը կայանում է նրանում, որ այն կատարելիս համապատասխան ինֆորմացիա շատ քիչ է լինում կամ առհասարակ չի լինում: Կանեմանի հետազոտությունները վկայում են, որ կանխատեսման ժամանակ մարդիկ հակված են

մասնավոր ինֆորմացիայի օգտագործմանը, նույնիսկ, եթե այն թերի է կամ անհուսալի, ն դա համարվում է ինտուիտիվ կանխատեսման սխալը: Պլանավորման կոնտեքստում կան շատ օրինակներ, որոնցում անտեսվել են նախկին փորձը ն դրա ելքերը: Այն սխալերը, որոնք առկա են պլանավորման գործընթացում, μխում են μաշխման ինֆորմացիայի անտեսումից, այսինքն` գնահատման ներքին մոտեցումից: Գնահատման արտաքին մոտեցումը խնդրի դիտարկումն է որպես շատերից մեկը, ն այն կիրառելիս կարելի է խուսափել սխալներից: Կանեմանի կատարած հոգեμանական հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ ինտուիտիվ կանխատեսումները սերում են համադրումից: Մարդիկ հաճախ կանխատեսում են` համադրելով կռահումը ն տպավորությունը: Սակայն կանխատեսման այս ձնն արդյունավետ չէ, որովհետն անտեսում է անորոշությունը: Վիճակագրական կանխատեսման հիմնական սկզμունքներից մեկն այն է, որ այն ամենաքիչը պետք է հենվի ինտուիցիայի վրա: Միջանկյալ իրավիճակներում կանխատեսումը պետք է լինի ռեգրեսիվ, այսիքն այն պետք է լինի դասի միջին նշանակության ն կոնկրետ դեպքում ինչ-որ մեկի տպավորությունը լավագույն ձնով ներկայացնող նշանակության միջն: Հետնյալ հինգ քայլերը փորձագետներին թուլ են տալիս կատարել ռեգրեսիվ կանխատեսում ն ճիշտ օգտագործել մասնավոր ու μաշխման ինֆորմացիան. 1. ռեֆերենտային դասի ընտրություն, 2. ռեֆերենտային դասի համար μաշխման գնահատում, 3. ինտուիտիվ գնահատում, 4. կանխատեսման գնահատում, 5. ինտուիտիվ գնահատման շտկում (5): Ըստ Կանեմանի նորմատիվ ընկալման սկզμունքները հասկանալու համար մարդն օգտագործում է պատրանքներ, իսկ հիշողությունը հասկանալու համար` մոռացումը: Սակայն դատողության սխալները յուրօրինակ են. դրանք շփոթեցնում են, ն դրանցից խուսափում են: Դատողության սխալները հաճախ տանում են շփոթության. լուծումը, որն այդպես էլ մարդը չի կարողանում գտնել, ընկալելի չէ կամ իր իսկ կողմից արված սխալը գիտակցելով` իր համար այն մնում է նույնքան գրավիչ:

Գոյություն ունեն երեք փոխկապակցված պատճառներ, որոնք ֆոկուսավորվում են կրկնվող սխալների ն դատողության հետազոտման հետնանքների նախապաշարմունքների վրա. 1. դրանք ցույց են տալիս մեր որոշ սահմանափակումները ն առաջարկում են մտածողության որակի μարձրացման միջոցներ, 2. սխալներն ու նախապաշարմունքները հաճախ պայմանավորում են հոգեկան այնպիսի գործընթացներ ն էվրիստիկական պրոցեդուրաներ, որոնք կառավարում են դատողություններն ու հետնությունները, 3. սխալներն ու մոլորությունները օգնում են կազմել մարդու ինտուիցիայի քարտեզ ն ցույց տալ, թե վիճակագրության կամ տրամաμանության ո՞ր սկզμունքներն են ոչ ինտուիտիվ կամ հակաինտուիտիվ (3): Ինտուիցիա ն ինտուիտիվ տերմինն օգտագործվում է երեք տարμեր իմաստներով. 1. դատողությունը կոչվում է ինտուիտիվ, եթե այն հասունացել է ոչ ֆորմալ ն չհամակարգված դատողության հետնանքով, չեն օգտագործվել վերլուծական մեթոդներ կամ կանխամտածված հաշվարկներ, 2. μնության ֆորմալ կանոնները կամ փաստերը հանդիսանում են ինտուիտիվ, եթե համատեղելի չեն ոչ մասնագիտական աշխարհի մոդելի հետ, 3. կանոնի կամ ընթացակարգի մասին ասում են, որ դրանք հանդիսանում են մեր ինտուիտիվ խաղացանկի մաս, եթե դրանց հետնում ենք կամ ընդունում մեր հասարակ վարքով (2, 5): Ամփոփելով անորոշության պայմաններում մարդու կողմից որոշման ընդունման Կանեմանի հետազոտությունները կարելի է նշել, որ կոգնիտիվ դիրքորոշումների էմպիրիկ վերլուծությունը մեծ նշանակություն ունի հավանականությունների գնահատման տեսական ն կիրառական դերի համար: Հավանականության սուμյեկտիվ μնույթը շատ գիտնականների հանգեցրել է այն կարծիքի, որ ամμողջականությունը կամ ներքին հաջորդականությունն միակ չափանիշն են, որի հետ համեմատությամμ պետք է գնահատվեն հավանականությունները: Այդ չափանիշը լիովին μավարարող չէ, քա50

նի որ սուμյեկտիվ հավանականությունների ներքին հաջորդականություն ունեցող հավաքածուն կարող է համատեղելի չլինել այլ կարծիքների հետ, որոնց հետնում է մարդը: Դատողությունները պետք է համատեղելի լինեն մարդու մյուս μոլոր հայացքների հետ: Ցավոք, հավանական գնահատակաների հավաքածուի ն սուμյեկտի ամμողջ համակարգային հայացքների համատեղելիության գնահատման համար պարզ ֆորմալ գործընթաց չի կարող լինել: Ռացիոնալ փորձագետը, սակայն, պայքարում է դրանց համատեղելիության համար, նույնիսկ այն դեպքում, որ ներքին հաջորդականությանն ավելի հեշտ է հասնել ն գնահատել: Մասնավորապես նա փորձում է իր հավանական դատողությունները առարկայի, հավանականության կանոնների վերաμերյալ գիտելիքների, գնահատման սեփական էվրիստիկայի ն նախապաշարմունքների հետ համատեղելի դարձնել:

ԳՐԱԿԱՆՈւԹՅՈւՆ

1.

2.

3. 4.

5.

6.

7.

Канеман Д., Тверски А. Варианты неопределенности, // Канеман Д., Словик П., Тверски А. Принятие решения в неопределенности, стр. 582595 Канеман Д., Тверски А. К вопросу о статистической интуиции, // Канеман Д., Словик П., Тверски А. Принятие решения в неопределенности, стр. 565-582 Канеман Д., Тверски А. Рациональный выбор, ценности и фреймы // Психологический журнал. – 2003. – Т. 24. - № 4. - С. 31-42. Канеман Д., Тверски А. Эвристика моделирования, // Канеман Д., Словик П., Тверски А. Принятие решения в неопределенности, стр.232240 Тверски А., Канеман Д. Интуитивное прогнозирование: предубеждения и корректирующие процедуры, // Канеман Д., Словик П., Тверски А. Принятие решения в неопределенности, стр. 473-482 Тверски А., Канеман Д. Оценки репрезентативности на основе репрезентативности // Канеман Д., Словик П., Тверски А. Принятие решения в неопределенности, стр. 105-121 Тверски А., Канеман Д. Очевидное воздействие базового значения, // Канеман Д., Словик П., Тверски А. Принятие решения в неопределенности, стр. 179-188

8.

Խaհոeաaո, Ծ., Ճ Ղ4erտԵy, Ճ. (1984). Շհօ1օeտ, vճlսeտ ճոմ քrճոeտ. Ճոer1օճո Քտ7օհօlօջ1տէ, 39, 341-350. 9. Խaհոeաaո, Ծ. (1991). )սմջոeոէ ճոմ մeօ1տ1օո ոճk1ոջ: Ճ քerտօոճl v1ew. Քտ7օհօlօջ1օճl Տօ1eոօe, 2, 142-145. 10. Խaհոeաaո, Ծ., Ճ Ղ4erտԵy, Ճ. (1979). Քrօտքeօէ էհeօr7: Ճո ճոճl7տ1տ օք մeօ1տ1օոտ սոմer r1տk. Էօօոօոeէr1օճ, 47, 313-327. 11. Ղ4erտԵy, Ճ., Ճ Խaհոeաaո, Ծ. (1971). Թel1eք 1ո էհe lճw օք տոճll ոսոԵerտ. Քտ7օհօlօջ1օճl Թսlleէ1ո, 76, 105-110. 12. Ղ4erտԵy, Ճ., Ճ Խaհոeաaո, Ծ. (1974). )սմջոeոէ սոմer սոօerէճ1ոէ7: Էeսr1տէ1օտ ճոմ Ե1ճտeտ. Տօ1eոօe, 185, 1124-1131.

Պաուլ Սլովիկը (1938թ.) ծնվել է ԱՄՆ Իլինոիս նահանգում` Չիկագո քաղաքում: Բարձրագույն կրթությունը` հոգեμանություն մասնագիտությամμ, ստացել է 1959 թ.-ին Ստենֆորդի համալսարանում (μակալավրի աստիճան, Ց.Ճ.), այնուհետն ուսումը շարունակել է Միչիգանի համալսարանում ն 1962-ին ստացել է մագիստրոսի աստիճան (Խ.Ճ.): 1964 թ.-ին ընդունվել է Միչեգանի համալսարանի ասպիրանտուրա (Քհ.ք.): 1986 թ.-ից առ այսօր Օրեգոնի համալսարանի պրոֆեսոր է: Նույն տարվանից նան զμաղեցնում է համալսարանի Որոշման ընդունման հետազոտությունների կենտրոնի նախագահի պաշտոնը: Պ. Սլովիկը եղել է Ամերիկյան հոգեμանական ասոցիացիայի տարμեր μաժանմունքների անդամ, Ռիսկի գործոնի վերլուծության կազմակերպության նախագահ, Վճիռների ն որոշումների կայացման կազմակերպության Öառագայթման պաշտպանության ն չափման գծով Ազգային խորհրդի անդամ: Պաուլ Սլովիկը, լինելով Որոշման ընդունման հետազոտության հիմնադիրը ն համապատասխան անվանումով կենտրոնի նախագահը, ուսումնասիրում

է մարդկային դատողությունը, որոշումներ կայացնելու գործընթացը ն ռիսկերի վերլուծությունը: Նա ն իր գործընկերները մշակել են աշխարհում ռիսկի ընկալումը նկարագրող ն դրա ազդեցությունը անհատների, արդյունաμերության ն կառարավարության վրա գնահատող մեթոդներ: Սլովիկը այժմ աշխատում է որպես արդյունաμերության ն կառավարության ոլորտի խորհրդատու: Պաուլ Սլովիկը Ռիսկի իր ծավալած գործունեության համար ստացել է մի շարք պարգններ` 1996 թ-ին Ստոկհոլմի Տնտեսագիտության դպրոցում` պատվավոր դոկտորի աստիճան, 2005 թ-ին Անգլիայի արնմտյան համալսարանում` պատվավոր դոկտորի աստիճան, ԱՄՆ Գիտությունների Ազգային Ակադեմիայի, Ազգային Խորհրդի ն Ազգային Հետազոտությունների խորհրդի անդամի կոչումներ: 1991 թ.-ին ստացել է այդ կազմակերպության «Առանձնահատուկ ավանդ» պարգնը: 1993 թ.-ին Հոգեμանների ամերիկյան միության կողմից նա ստացել է «Առանձնահատուկ Գիտական Ավանդ» պարգնը: Պ. Սլովիկը մի շարք միջազգային հեղինակավոր ամսագրերի խմμագրական խորհրդի անդամ է, իսկ 1988թ.-ից առ այսօր նան որոշման ընդունման ոլորտում համաշխարհային ճանաչում ունեցող «Վարքային որոշումների ընդունում» ամսագրի խմμագրական խորհրդի անդամ: Պաուլ Սլովիկը Դ. Կանեմանի ն Ա. Տվերսկու հետ 2001թ.-ին Քեմμրիջի համալսարանի հրատարակչությունում կազմակերպում է համաշխարհային ճանաչում վայելող «Որոշման ընդունումը անորոշության պայմաններում. կանոններ ն նախապաշարմունքներ» ժողովածուի հրատարակումը:

ՌԻՍԿԻ ԸՆԿԱԼՈւՄԸ, ԳՆԱՀԱՏՈւՄԸ ԵՎ ՈՐՈՇՈւՄՆԵՐԻ ԸՆԴՈւՆՈւՄԸ

Կազմեցին է. Մաթնոսյանը, ì. ÊլÕաթյանը, Ա. êուùոյանը

Որոշման ընդունման հիմնահարցերի գիտական ուսումնասիրման հարացույցում արդեն մեկ դարից ավել է իրենց հաստատուն տեղն են զμաղեցրել ռիսկի ընկալման ն գնահատման ուսումնասիրությունները: Առավել նս, որ որոշման ընդունման անձնային μաղադրիչներց մեկը ի թիվս ռացիոնալության ռիսկի ընկալումն է: Անձի կողմից ռիսկի ընկալման ն ռիսկային պայմաններում որոշման ընդունման հարցերին իր գիտական գործունեության ծանրակշիռ մասը նվիրել է ամերիկյան հոգեμան Պաուլ Սլովիկը: Ռիսկի գործոնին մարդն առնչվում է իր կյանքի տարμեր ոլորտներում: Ռիսկի ընկալումը կարնոր դեր է խաղում մարդկանց որոշումներ կայացնելու գործընթացում, իսկ վերջինիս ընկալման հիմքում ընկած են անհամաձայնություններ, որոնք առկա են տեխնիկական փորձագետների, փորձագիտական տվյալների ն հասարակության անդամների, տարμեր մշակույթների ն մարդկանց հակադրությունների միջն: Ռիսկ μառը փորձագետը կարող է մի պարμերության մեջ մի քանի անգամ կիրառել ն յուրաքանչյուր անգամ տարμեր նշանակությամμ: Սովորաμար ռիսկ μառը կիրառում են հետնյալ իմաստներով. » ռիսկը որպես վտանգ, » ռիսկը որպես հնարավորություն, » ռիսկը որպես հետնանք, » ռիսկը որպես պոտենցիալ դժμախտություն կամ վտանգ (2, 8): Ռիսկը դիտվարկում է որպես մի հասկացություն, որը մարդիկ ստեղծել են, որպեսզի օգնեն հասկանալ կյանքի վտանգներն ու անորոշությունները ն պայքարել դրանց դեմ: Չնայած, որ այդ վտանգներն իրական են, այնուամենայնիվ գոյություն չունի «իրական ռիսկ» կամ «օμյեկտիվ ռիսկ»: Միջուկային ինժեներների կողմից միջուկային վթարների ռիսկի գնահատումը կամ թունաμանների կողմից քիմիկատների ռիսկի քանակական գնահատումը հիմնված են տեսական մոդելների վրա, որոնց կառուցվածքը սուμյեկտիվ է ն առաջնորդվում է ենթադրություններով:

Շրջակա միջավայրի վնասակար պայմանները զգալու ն դրանցից խուսափելու զգացողությունը անհրաժեշտ է կենդանիներին գոյատնելու համար, իսկ մարդիկ օժտված են ապակոդավորելու ն կյանքի փորձից սովորելու կարողությամμ: Բացի այդ, նրանք կարող են փոխել շրջակա միջավայրը ն արձագանքել դրան: Հենց այս կարողության հիմքում էլ ընկած են ռիսկի ընկալման ուսումնասիրման հիմնահարցերը: Ժամանակակից անըմμռնելի ն դժվար կառավարելի առանձնահատկություններով օժտված իրավիճակները հանգեցրել են նոր գիտական ուղղության` «ռիսկի գնահատման» առաջացմանը: Այս գիտակարգի հիմնական նպատակն է հասկանալ ն կանխազգալ վտանգների հանդեպ հասարակության արձագանքը (1, 7): Ռիսկի ընկալումն ուսումնասիրելու մարտավարություններից մեկը վտանգների դասակարգումն է: Ամենատարածվածը հոգեմետրիկ հարացույցի կիրառումն է, որն օգտագործում է հոգեֆիզիկական սանդղակներ ն μազում տարμերակներ ունցող վերլուծական գործելակերպեր ռիսկի հանդեպ վերաμերմունքի ն դրա ընկալումների քանակական արտացոլման համար: Այս պարագայում անձը գնահատում է տարμեր վտանգների առկա ն ցանկալի ռիսկայնությունը ն ներկայացնում յուրաքանչյուրի կարգավորման ցանկալի մակարդակը: Հետո այս գնահատականները կցվում են այլ որակներին տրված գնահատականներին, ինչպիսիք են. 1. ռիսկի ընկալումից ն դրա հանդեպ վերաμերմունքից առաջ եկող վտանգի դիրքը, 2. օգուտը /Ստարի ուսումնասիրությունները ցույց տվեցին, որ մարդիկ հակված են դիմանալ μարձր ռիսկայնություն ունեցող, μայց միննույն ժամանակ մեծ օգուտ տվող վտանգներին/, 3. վտանգների պատճառով հասարակության մահացության տարեկան միջին չափը, 4. աղետի տարում վտանգի պատճառով հասարակության մահացության չափը, 5. տվյալ վտանգից յուրաքանչյուր մահվան դեպքի լրջությունը այլ պատճառներից մահվան դեպքերի համեմատ ն այլն (2, 4, 6): Հոգեմետրիկ հարացույցի շրջանակներում Պ. Սլովիկի կողմից անցկացված μազմաթիվ ուսումնասիրությունները ցույց են

տվել, որ ընկալված ռիսկը հաշվարկելի է ն կանխատեսելի: Հոգեմետրիկ տեխնիկան հարմար է խմμերի միջն ռիսկի ընկալումների ու դրա նկատմամμ վերաμերմունքի նմանություններն ու տարμերությունները գնահատելու համար: Դրանք նան ցույց են տվել, որ «ռիսկ» հասկացությունը տարμեր կերպ է ընկալվում յուրաքանչյուր անձի կողմից: Երμ փորձագետները գնահատում են ռիսկը, նրանց պատասխանները մեծապես կապված են տարեկան աղետների տեխնիկական գնահատականների հետ: Մարդիկ կարող են գնահատել տարեկան աղետները, սակայն ռիսկը ն ոչ փորձագետների կողմից նրանց տրվող գնահատականները կապված են այլ ռիսկերի μնութագրերի հետ, ն արդյունքում տարμերվում են տարեկան աղետների փորձագետների գնահատականից: Հնարավոր է մարդկանց համար այս կամ այն գործոնն ավելի կարնոր կամ առաջնային լինի, քան այդ գործոնին փորձագետների տված գնահատականը: Օրինակ` փորձագետների կարծիքով մարդկանց մեծամասնությունը մահանում է սրտային անμավարարությունից, իսկ հարցման հետնանքով պարզվեց, որ հասարակության կարծիքով առավել մեծ է դժμախտ պատահարներց մահացությունը: Հոգեմետրիկ ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ յուրաքանչյուր վտանգ ունի որակների առանձնահատուկ մոդել, որը կապված է ռիսկի ընկալման հետ: Աղյուսակ 1-ը ցույց է տալիս ռիսկին μնորոշ 9 հատկությունների միջին ուրվագիծը, որը ուսումնասիրության ժամանակ գնահատվել է միջուկային զենքի ն μժշկական »-ճառագանթների օրինակով: Միջուկային զենքը գնահատվել էր որպես ավելի μարձր ռիսկայնություն ունեցող, քան »-ճառագանթները ն ռիսկի ավելի մեծ կրճատման կարիք ունեցող: Ինչպես ցույց է տալիս գծագիրը, միջուկային զենքը շատ ավելի μացասական ուրվագիծ ուներ տարμեր ռիսկերի μնորոշումների շրջանում: Վտանգի ուրվագիծը կառուցող ռիսկի որակական հատկանիշներից շատերը մեծապես կապված են միմյանց հետ: Օրինակ, որպես «կամավոր» գնահատված վտանգները սովորաμար գնահատվում են նան որպես «կառավարելի» ն «հայտնի», վտանգները, որոնք հակված են վախեցնել ապագա սերունդներին դիտվում են որպես պոտենցիալ աղետալի, ն այլն: Գործոնների վերլուծության միջոցով այս փոխհարաμերությունների հետազոտումը ցույց տվեց, որ հատկանիշների ավելի լայն μնագավառը կարող է խտացվել ա56

վելի μարձրակարգ հատկանիշների կամ գործոննների խմμի (5 էջ. 281-283): Աղյուսակ 1. Միջուկային զենքի ն »-ճառագայթների համար 9 ռիսկային հատկանիշների միջոցով ընկալված ռիսկի որակական μնորոշումը Կամավոր Շարունակական Հասարակ Հաստատ ոչ աղետալի Բացահայտված Անմիջական Գիտությանը հայտնի Անկառավարելի Նոր

- - - Միջուկային զենք ___ »- ճառագայթներ

Կամքին հակառակ Աղետալի Վախ Անկասկած աղետալի Չμացահայտված Հետաձգված Գիտությանն անհայտ Կառավարելի Հին

1234567 Միջին գնահատական

Ռիսկի ընկալման ամենավաղ հետազոտությունները ցույց են տվել, որ չնայած օμյեկտիվ գնահատման պարագայում ռիսկը ն շահը ուղիղ համեմատական են, մարդկանց ընկալման մեջ դրանք կապված են հակադարձ համեմատական կապվածությամμ: Սլովիկի ն Ալհակամիի ուսումնասիրություններից μացահայտվել է, որ որնէ գործողության ընկալված ռիսկի ն ընկալված շահի հակադարձ հարաμերությունը կապվում է գործողության հետ զուգորդվող դրական կամ μացասական հուզականության ուժգնության հետ, այսինքն գործողությունը չափվում է երկμնեռ սանդղակներով, ինչպիսիք են լավ/վատ, գեղեցիկ/սարսափելի, ն այլն: Այստեղից հետնում է, որ մարդիկ իրենց գնահատականը տալիս են հիմնվելով ոչ միայն իրենց մտածողության, այլ նան զգացմունքների վրա: Եթե նրանց զգացմունքները տվյալ գործողության նկատմամμ μարենպաստ են, նրանք այն գնահատում են ցածր ռիսկայնությամμ ն μարձր շահով, իսկ եթե նրանց զգացմունքներն անμարենպաստ են, նրանք հակված են այն μնորոշել μարձր ռիսկայնությամμ ն ցածր շահով (6, 10): Ռիսկի ն շահի հետ կապված հետազոտություններում Սլովիկը ն նրա գործընկերները հետազոտել են Բրիտանական թունաμա57

նական կազմակերպության անդամներին ն հայտնաμերել, որ այս փորձագետների մոտ նս ռիսկի ն շահի գնահատման մեջ առկա են նույն հակադարձ հարաμերությունները: Ուսումնասիրության ժամանակ այս նույն փորձագետներին խնդրեցին տալ 30 քիմիական նյութերի «արագ ն ինտուիտիվ գնահատումը» հուզականության սանդղակով (վատ-լավ): Հետո նրանց խնդրեցին գնահատել ռիսկի աստիճանը քիմիկատի ամենափոքր ազդեցության դեպքում` որպես ազդեցություն սահմանելով այն ազդեցության մակարդակի 1/100-ականից ցածր ազդեցությունը, որը կսկսի մտահոգել կանոնակարգող գործակալությանը: Բանականորեն, քանի որ ազդեցությունն այդքան փոքր է, կարելի է ակնկալել, որ այս ռիսկի գնահատականները ցածր կլինեն ն չեն տարμերվի: Դրա փոխարեն հուզականության ն փոքր ազդեցության ռիսկի միջն առկա էր ուժեղ փոխհարաμերություն: Երμ հուզականությունը μացասական էր գնահատվում, ռիսկի ազդեցությունը μարձր էր գնահատվում, ն հակառակը: Մեկ այլ հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ մարդիկ միջուկային ուժի օգուտը շատ փոքր են համարում, իսկ ռիսկայնությունը` μարձր, մինչդեռ միջուկային ուժի ընդդիմախոսներն ընդունում են, որ դրա հետնանքով միչն օրս շատ ավելի քիչ մարդ է տուժել: Ռիսկի ընկալման հետազոտությունը ցույց է տալիս, որ մարդկանց հուզմունքը հիմնականում կապված է լրատվամիջոցների կողմից այդ դեպքերի անμարենպաստ լուսաμանման հետ: Քանի որ միջուկային ռիսկերը ընկալվում են որպես անծանոթ ն պոտենցիալ կերպով աղետալի, նույնիսկ ամենափոքր վթարները մեծ լուսաμանում են ստանում ն մեծ հուզական ալիք առաջացնում (3, 6): Մարդկային աղետների համար ռիսկի չափման ընտրության, դասակարգման հասարակ առաջադրանքը զարմանալիորեն μարդ ու խորն է: Աղյուսակ 2-ը ցույց է տալիս քիմիական արդյուանաμերական գործարանի հետ կապված աղետների ռիսկի գնահատման μազմաթիվ միջոցներից մի քանիսը: Կախված նրանից, թե որոշման ընդունման համար, որ չափանիշը հիմք կընդունվի, էականորեն կփոփոխվի ընդունվող որոշման ուղղվածությունն ու μովանդակությունը:

Աղյուսակ 2. Աղետների ռիսկի արտահայտման որոշ միջոցներ » » » » » » » » »

Մահվան դեպքեր հասարակության յուրաքանչյուր միլիոն մարդուց Դեպքի վայրից » մղոն հեռավորության վրա մահվան դեպքեր յուրաքանչյուր միլիոն մարդուց Մահվան դեպքեր կոնցենտրացիայի յուրաքանչյուր միավորի դեպքում Մահվան դեպքեր յուրաքանչյուր սարքի դեպքում Մահվան դեպքեր օդ արտամղված տոքսինի յուրաքանչյուր տոննայի դեպքում Մահվան դեպքեր մարդկանց կողմից կլանած օդ արտամղված տոքսինի յուրաքանչյուր տոննայի դեպքում Մահվան դեպքեր արտադրված քիմիկատների յուրաքանչյուր տոննայի դեպքում Մահվան դեպքեր յուրաքանչյուր միլիոն դոլլարի արտադրված ապրանքի դեպքում Վտանգի ենթարկվելու պատճառով երեխաների կորուստները

«Մահվան դեպքերի քանակը» որպես ռիսկի ամփոփման ցուցիչ տարμերություն չի դնում իրենց կամքով գործողության մեջ ներգրավված ն դրանից շահ ունեցող մարդկանց ն այն մարդկանց միջն, որոնք իրենց կամքից անկախ են հայտնվել այդ իրավիճակում ն դրանից ոչ մի շահ չունեն: Կարելի է μազմաթիվ փաստարկներ μերել տարμեր տեսակի անհավասար գնահատումներն արդարացնելու համար, սակայն ընտրելու համար, թե մահվան որ դեպքերն են ամենաքիչ ցանկալին, մտորումների տեղ է տալիս: Մահվան դեպքերը հավասար գնահատելը նույնպես արժեքավոր դատողություններ է պահանջում: Հասարակության համար «ռիսկայնությունն» ավելի մեծ նշանակություն ունի, քան «մահվան դեպքերի ակնկալվող քանակը»: Սարսափի զգացումը նույնպես համարվում է հասարակության կողմից ռիսկի ընկալման ն ընդունման սահմանող օղակ: Սլովիկը գտնում է, որ ժամանակակից աշխարհում ռիսկը դիտարկում են երեք հիմնական ձներով. 1. ռիսկը որպես գզացմունք, որը վերաμերում է վտանգների դեպքում մեր արագ, μնազդային ն ինտուիտիվ հակազդմանը,

2. ռիսկը որպես վերլուծություն, որը առաջ է μերում μանականություն, խելամտություն ն գիտական շրջահայացություն` վտանգը հաղթահարելու համար, 3. ռիսկը որպես քաղաքականություն, որի ժամանակ μախվում են մեր μնազդները ն ժամանակակից գիտական վերլուծությունը: Հուզականությունը մեծ դեր է խաղում մտածողության, իմացության ն տեղեկատվության մշակման երկակի մշակման տեսություններում: Ըստ էպշտայնի ուսումնասիրությունների մարդիկ իրականությունն ընկալում են երկու հիմնական իրարից խիստ տարμերվող ձներով. մեկն անվանվում է որպես ինտուիտիվ, ինքնաμերական, μնական, ոչ վերμալ (խոսքով չարտահայտված), նկարագրական ն փորձարարական, իսկ մյուսը` վերլուծական, շրջահայաց, վերμալ ն μանական (7): Աղյուսակ 3-ում առավել դիտողունակ համեմատված են մտածողության այս երկու եղանակները:

Աղյուսակ 3 - Իրականության ընկալման ձներն ըստ էպշտայնի 1. 2. 3. 4. 5.

6.

7.

Փորձարարական համակարգ Ամμողջական Հուզական. հաճույք-ցավ կողմնորոշմամμ Զուգորդական կապեր Անցած փորձով առաջնորդվող վարք Իրականությունն ապակոդավորում է կոնկրետ պատկերների, փոխաμերությունների ն նկարագրությունների միջոցով Ավելի արագ մշակում` հակված դեպի անմիջական գործողություն Սեփական փորձով հաստատված. «Զգալ նշանակում է հավատալ»

Վերլուծական համակարգ Վերլուծական Բանական. խելամտության կողմնորոշմամμ (ինչը μանական է) Բանական կապեր Իրադարձությունների գիտակից գնահատմամμ առաջնորդվող վարք Իրականությունն ապակոդավորում է վերացական խորհրդանիշների, μառերի ն թվերի միջոցով

Ավելի դանդաղ մշակում` հակված դեպի ուշացած գործողություն Պահանջում է μանականության ն ապացույցների կողմից հաստատում

Բանական ն փորձարարական համակարգերը ոչ միայն գործում են զուգահեռաμար, այլ առաջինը, կարծես, կախված է երկրորդից (9, էջ. 313-314): Փորձարարական համակարգի ազդեցությունը ցույց տալու համար Դենես-Ռաջը ն էպշտայնը ցույց տվեցին տարայից կարմիր դոնդողե հատիկ հանելու օրինակով: 1$ շահելու հնարավորություն ունենալու դեպքում, մարդիկ ավելի շուտ ընտրում են ավելի մեծ μացարձակ թիվ ունեցող տարան, որում սակայն կարմիր հատիկներն ավելի քիչ մաս են կազմում (7-`ը 100-ից), քան ավելի քիչ կարմիր հատիկ պարունակող, սակայն ավելի մեծ շահելու հավանականություն ունեցող տարան (1-ը` 10-ից): Այս մարդիկ հայտնում են, որ չնայած նրանք գիտեն, որ հավանականությունը նրանց դեմ է, սակայն զգում են, որ ավելի մեծ հնարավորություն ունեն, երμ կարմիր հատիկները շատ են: Մենք այս փորձարկվողներին կարող ենք μնորոշել որպես «համարիչը պատկերող» (այսինքն` կարմիր հատիկների քանակը) մտավոր մարտավարությանը հետնողներ ն հայտարարն անտեսողներ (հատիկների թիվը տարայում) (1): Սլովիկը ն նրա գործընկերները դիմեցին մեկ այլ փորձի: Փորձառու դատական հոգեμաններին ն հոգեμույժներին խնդրեցին գնահատել մտավոր խանգարում ունեցող հիվանդի կողմից հիվանդանոցից դուրս գալուց վեց ամիս հետո μռնարարք գործելու հավանականությունը: Կարնոր μացահայտում էր այն, որ μժիշկները, որոնց տրամադրվել էր հիվանդի կողմից μռնարարքի ռիսկի վերաμերյալ այլ փորձագետի գնահատականը` հիմնված հարաμերական հավանականության վրա (օր.` «պրն. Ջոնսի նման յուրաքանչյուր 100 հիվանդներից 10-ը գնահատվել են որպես μռնարարք գործելուն հակված»), պրն. Ջոնսին պիտակեցին որպես ավելի վտանգավոր, քան այն μժիշկները, որոնց ցույց տրվեց վիճակագրորեն «համարժեք» ռիսկ` արտակայտված որպես հավանականություն (օր.` «109-ը հավանականություն կա, որ պրն. Ջոնսի նման հիվանդները μռնարարք կգործեն»): Զարմանալի չէ, որ երμ μժիշկներին ասացին, որ «պրն. Ջոնսի նման յուրաքանչյուր 100 հիվանդներից 20-ը գնահատվել են որպես μռնարարք գործելուն հակված», 419-ը հրաժարվեց դուրս գրել հիվանդին: Սակայն երμ μժիշկների մեկ այլ խմμի ռիսկը ներկայացվեց հետնյալ կերպ. «209 հավանականություն կա, որ պրն.

Ջոնսի նման հիվանդները μռնարարք կգործեն», միայն 219-ը հրաժարվեց դուրս գրել հիվանդին: (9, էջ 316-318) Ավելի ուշ Սլովիկը, Ֆինուկեյնը, Պիտերսը ն Մեք Գրեգորը քննարկում են փորձի կամ զուգորդման վրա հիմնվող մշակման շահավետ կողմերը ռիսկի համատեքստում, որը մեզ հնարավորություն է տվել գոյատնել մարդկային էվոլյուցիայի ընթացքում ն մնում է վախին արձագանքելու ամենաμնական ն հասարակ միջոցը: Փորձարարական մտածողությունն ինտուիտիվ է, ավտոմատ ն արագ: Այն հիմնվում է պատկերների ու զուգորդումների վրա, որոնք փորձով կապվում են զգացմուքներին ու հուզականությանը: Այս համակարգը շրջակա միջավայրի անորոշությունն ու սարսափեցնող հատկանիշները փոխարկում է հուզական արձագանքների (օրինակ` վախ, սարսափ, անհանգստություն) ն այսպիսով ներկայացնում է ռիսկը որպես զգացմունքներ, որը մեզ հուշում է արդյո՞ք անվտանգ է քայլել մութ փողոցով կամ խմել տարօրինակ հոտ ունեցող ջուրը: Սլովիկը հետաքրքիր հետազոտություններ է կատարել մարդու կողմից ծխախոտ ծխելու որոշման հետ կապված: Ծխելու մասին որոշումերի կասկածելի μանականությունը այն դժվարության օրինակ է, որի առջն կանգնում է փորձարարական մտածողությունը այնպիսի արդյունքների հետ գործ ունենալիս, որոնք ժամանակի ընթացքում շատ դանդաղ են փոփոխվում, իսկ ժամանակի մեջ` աննշան են: Երկար ժամանակ սկսնակ ծխողները պատկերվում էին որպես «երիտասարդ տնտեսագետներ», որոնք ծխելու ռիսկերը μանականորեն համեմատում էին շահերի հետ` այդ գործողությունը սկսելուց առաջ: Սակայն ներկայումս պատկերն այլ է: Նոր հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ երիտասարդ ծխողները փորձարարական ձնով են գործում այն առումով, որ քիչ են մտածում կամ չեն մտածում ռիսկերի կամ ծխախոտի քանակի մասին: Դրա փոխարեն, նրանք առաջնորդվում են պահի հուզական ազդակներով` ծխելը վայելելով որպես մի նոր ն հուզիչ μան, ընկերների հետ զվարճանալու մի ձն: Նույնիսկ պարμերաμար ծխող դառնալով` ծխողների մեծ մասը ակնկալում է, որ շուտով կդադարի` անկախ այն μանից, թե որքան երկար է ծխել, քանի ծխախոտ է օրական ծխում, կամ քանի անգամ է անհաջող կերպով փորձել թողնել ծխե62

լը: Միայն շատ չնչին մասն է իսկապես թողնում ծխելը: «Խնդիրը նիկոտինից կախվածության մեջ է». մի ճշմարիտ պայման, որը երիտասարդ ծխողները ճանաչում են որպես ծխելու հետնանք, սակայն չեն հասկանում, քանի դեռ իրենք թակարդում չեն հայտնվում: Ըստ Սլովիկի փորձարարական համակարգի ձախողումը երիտասարդներին ծխելու վտանգից հետ պահելու գործում ոչ մի տեղ այնքան ակնհայտ չէ ի հայտ գալիս, որքան ծխողների շրջանակում անցկացված հարցման դեպքում. «Եթե դու ամեն ինչ նորից սկսելու հնարավորություն ունենաս, արդյոք կծխես» հարցին տարեց ծխողների 859-ից ավելին ն երիտասարդ ծխողների 809-ը (14-22 տարեկան) պատասխանում են` «ոչ»: Դեռ ավելին, որքան շատ մարդ է ընդունում, որ ինքը կախվածություն ունի, որքան հաճախ են նրանք փորձում թողնել ծխելը, որքան շատ ծխախոտ են նրանք օրական ծխում, այնքան մեծ է հավանականությունը, որ նրանք «ոչ» կպատասխանեն (9): Այս μացահայտումները կասկածի տակ են դնում որոշման օգտակարության ն փորձի օգտակարության միջն տեսաμանների կողմից նշվող տարանջատման միտքը: Նախատեսվող կամ ակնկալվող օգտակարությունը որոշման պահին հաճախ շատ է տարμերվում իրականում տեղի ունեցող փորձի որակից ու ուժգնությունից: Ռիսկի առկայության հասարակական չափազանցումը խթանվում է անμարենպաստ իրադրության պատահմամμ, որը կարող է լինել մեծ կամ փոքր պատահար` աղտոտման μացահայտում, վարակի առկայության ըմμռնում, սաμոտաժային միջադեպ ն այլն, որը դասակարգվում է կամ «անհայտ ռիսկ» կամ «նախկինում անտեսված ռիսկ» կատեգորիայի մեջ ն շատ մարդկանց համար պոտենցիալ հետնանքներ ունի: Ռիսկի չափազանցման գործընթացի միջոցով նման իրադարձության անμարենպաստ ազդեցությունները երμեմն զոհերին ն սեփականությանը պատճառված ուղղակի վնասից ավելին են լինում ն կարող են հանգեցնել մասսայական անուղղակի ազդեցությունների, ինչպես օրինակ ընկերության դեմ դատավեճը կամ վաճառքի կորուստները, արդյունաμերության ավելացված կարգավորումը ն այլն:

Սովորաμար ռիսկային պայմաններում որոշումը կայացվում է մի շարք մոդելների համաձայն, որոնց քննարկմանն էլ անդրադառնում է Պ. Սլովիկը իր աշխատություններում. ա) μարդ կեղծում. μարդ որոշումներ կայացնելու գործընթացը նկարագրելու ամենաազդեցիկ փորձերից մեկը կատարել է Կլարկսոնը, ով փորձել է կեղծել երաշխիքային ներդրման գծով μանկային ծառայողի արժեթղթերի պորտֆելի ընտրության գործընթացները: Կլարկսոնը հավաքեց ներդրումային ծառայողի վերμալ արտահայտությունների վրա հիմնված μազմաթիվ արձանագրություններ, ում խնդրել էին «μարձրաձայն մտածել» մինչ նա ամփոփում էր անցյալ ն ներկա որոշումները: Այս արձանագրությունները որպես ուղեցույց կիրառելով` ներդրումային գործընթացը ներկայացվեց հաջորդաμար ճյուղավորվող համակարգչային ծրագրի տեսքով: Երμ մոդելի ճշգրտությունը փորձարկվեց, դրա ընտրությունները համեմատվեցին ծառայողի կողմից իրականում ընտրված արժեթղթային պորտֆելների հետ: Իրական ն կեղծված պորտֆելների միջն համապատասխանությունը μավականին մեծ էր:

μ) գծային մոդել. այս մոդելը մշակվել է Հոֆմանի, Համմոնդի ն Գոլդμերգի կողմից: Հիմնական մոտեցումը պահանջում է, որ որոշում կայացնողները ներկայացնեն μազմաթիվ դեպքերի /որոնցից յուրաքանչյուրը μնորոշվում է մի շարք հատկանիշներով/ քանակական գնահատականները: Հոգեμանները պարզել են, որ գծային մոդելները հատկապես հաջող են այնպիսի տարաμնույթ չափանիշների գնահատականները կանխորոշելու համար, ինչպիսիք են հոգեμուժական ախտորոշումը, խոցերի չարորակությունը, աշխատանքի կատարումը ն մոլախաղերի ռիսկայնությունը ն գրավչությունը: Քաղաքագետները համարում են, որ գծային մոդելները օգտակար են դատական որոշումների կայացման գործընթացները նկարագրելու համար: Ֆինանսական ն կառավարական որոշումները կեղծելու գործում հետաքրքրված հետազոտողները անկախ կերպով μացահայտել են գծային մոդելների արժեքը:

գ) կոնֆիգուրալ մոդելներ. կոնֆիգուրալությունը նշանակում է, որ որնէ առարկայի վերաμերյալ տեղեկատվության մեկանաμանությունը տարμերվում է`

կախված այլ մատչելի տեղեկատվությունից: Գծային մոդելը կարող է հաշվի առնել կոնֆիգուրալ ազդեցությունները, սակայն երμ մոդելն μարդանում է, կոնֆիգուրալ ն ոչ կոնֆիգուրալ պայմանների պատշաճ գնահատումը դժվարանում է: Այդ պատճառով որոշ հետազոտողներ դիմում են դրանց հետ առնչվող այլ մոդելի` տարաձայնությունների վերլուծության (ՃԱՕՄՃ) մոդելի` μարդ գնահատման գործընթացները նկարագրելու համար, որը ներկայացրեցին Հոֆմանը, Սլովիկը ն Ռորերը: ՃԱՕՄՃ մոդելը սովորաμար երկու կարնոր սահմանափակում է դնում այն գործոնների համար, որոնք նկարագրում են գնահատվող դեպքերը. 1. գործոնների մակարդակները պետք է կատեգորիկ (օր.` լավը ընդդեմ միջինի ն ընդդեմ վատի), այլ ոչ թե շարունակական տարμերակներ լինեն, 2. գործոնները չպետք է առնչվեն միմյանց հետ: Այլ կերպ ասած, եթե գին/վաստակ հարաμերակցությունը ն μաժնեմասային եկամուտը երկու գործոններն են, դրանք պետք է չառնչվեն մի շարք արժեթղթերի համար: ՃԱՕՄՃ մոդելը արդյունավետ կերպով դասակարգում է գծային ն կոնֆիգուրալ գնահատականների գործընթացները չհամընկնող ն իմաստալից մասերի: ՃԱՕՄՃ տեխնիկան փոխազդեցությունների ազդեցությունները մեկուսացնելով հիմնական ազդեցություններից, տալիս է հնարավոր կոնֆիգուրալ գնահատականների էմպիրիկ նկարագրությունը ն օգտագործվում է դատողության մեջ տեղեկության կոնֆիգուրալ ն ոչ կոնֆիգուրալ կիրառման քանակական նկարագրության համար: Այս տեխնիկան օգտագործվել է մի շարք գործընթացներ ուսումնասիրելու համար, օրինակ` այն կիրառում են որնէ գործարանի համապատասխան արժեթղթերի վաճառման հավանականությունները հաշվարկելու համար, որտեղ առանձնացվում է յուրաքանչյուր գործոն ն դրանց միջոցով ապացուցվում է այս կամ այն արժեթղթի նշանակությունը: Ախտորոշումների միջն առկա տարμերությունները մեծամասամμ կարելի էր կանխորոշել նշանների գծային միացումից (3, 4): Արժեթղթերի շուկան Պ. Սլովիկի կողմից որպես ձեռնարկության ուսումնասիրության μնագավառ է ընտրվել մի շարք պատճառներով: Առաջին` արժեթղթի ապագա շուկայական գնի կանխորո65

շումը շատ կարնոր է: Օրական μազմաթիվ միլիոններ ընդգրկող հարյուր հազարավոր որոշումներ են կայացվում շուկայում: Երկրորդ` այս խնդիրը հետաքրքիր է, քանի որ չափազանց դժվար ն μարդ է: Գոյություն ունեն հարյուրավոր գործոններ, որոնք կարող են առնչվել, դրանցից որոշները μնույթով տնտեսական են, մյուսները` ֆինանսական, ուրիշները` հոգեμանական: Ֆինանսական վերլուծաμանների ինքնաճանաչողական զեկույցները ցույց են տալիս, որ նրանք հավատում են, որ առնչություն ունեցող գործոնները պետք է մեկնաμանվեն μարդ, կոնֆիգուրալ եղանակով: Օրինակ, շատ վերլուծաμաններ պնդում են, որ հնարավոր չէ մեկնաμանել արժեթղթերի շուկայի վերջին ժամանակների գների փոփոխությունները` առանց հաշվի առնելու այդ փոփոխություններն ուղեկցող վաճառքների ծավալները (4 էջ. 283-301): Հետազոտություններից հետո պարզ է դառնում, որ սուμյեկտիվ վերաμերմունքի ժամանակ անկախ այն հանգամանքից, թե որ գործոնների միջոցով են փորձել առանձնացնել այդ հիմնարկության արժեթղթերը, հետազոտողները դրանցից մեկին տալիս են սուμյեկտվ վերաμերմունք ն անպայման դրանցից մեկը առավել կարնորվում է: Ամփոփելով ռիսկի ընկալման ն գնահատման ուսումնասիրությունները Պաուլ Սլովիկի աշխատություններում` կարելի է նշել, որ Սլովիկը ռիսկի ընկալման գործընթացում կարնորում է մի շարք գործոնների առկայություն` զգացմունքայնությունը, հուզականությունը, հասարակության չափազանցումը, սուμյեկտիվ վերաμերմունքը ն այլն: Հասարակության համար «ռիսկայնությունը» ավելի մեծ նշանակություն ունի, քան «մահվան դեպքերի ակնկալվող քանակը»: Սլովիկի հայտնաμերած գիտական նորույթներից մեկը, μացի հիմնական մոդելների կիրառումից, ՃԱՕՄՃ մոդելի կիրառումն էր որոշումների ընդունման ժամանակ, որի ժամանակ ոչ թե մեկ գործոն էր կիրառվում ն դրան տրվում էր առավելություն, այլ մի քանի գործոնների միջոցով պատշաճ կերպով գնահատվում է կոնֆիգուրալ ազդեցությունը: Եվ, μացի այդ, տեխնիկան կարող է լավ ուսումնական միջոց լինել, որը ուսանողներին կօգնի տեսնել, թե ինչպես են իրենց կողմից ռիսկի գնահատման գործընթացները տարμերվում փորձագետների գնահատման կամ օպտիմալ մոդելների գործընթացներից:

ԳՐԱԿԱՆՈւԹՅՈւՆ

1.

2. 3.

4.

5. 6.

7. 8.

9.

10.

Словик П., Фишхофф Б., Лихтенштейн С. Факты против страха: понимание воспринимаего риска // Принятие решений в неопределенности: Правила переубеждения: Канеман Д., Словик П., Тверски А. Изд. “Генезис”, 2005, стр. 529-561. Խaհaո Ծ.M., Ճ Տ10416 3. (2006). Շսlէսrճl evճlսճէ1օոտ օք r1տk: "Vճlսeտ" օr "Եlսոմerտ"? Էճrvճrմ Լճw Rev1ew Fօrսո, 119, 166-172. Տ10416 3. (1969). Ճոճl721ոջ էհe exքerէ յսմջe: Ճ մeտօr1քէ1ve տէսմ7 օք ճ տէօօkԵrօker’տ մeօ1տ1օո քrօօeտտeտ. )օսrոճl օք Ճքքl1eմ Քտ7օհօlօջ7, 53, 255263. Տ10416 3., Ի1e1տտոer, Ծ., Ճ Baսաaո Ֆ.Տ. (1972). Ճոճl721ոջ էհe ստe օք 1ոքօrոճէ1օո 1ո 1ոveտէոeոէ մeօ1տ1օո ոճk1ոջ: Ճ ոeէհօմօlօջ1օճl քrօքօտճl. )օսrոճl օք Թստ1ոeտտ, 45, 283-301. Տ10416 3. (1987). Քerօeքէ1օո օք r1տk. Տօ1eոօe, 236, 280-285. Տ10416 3. (2001). Քտ7օհօlօջ1օճl տէսմ7 օք հսոճո յսմջոeոէ: 1ոքl1օճէ1օոտ քօr 1ոveտէոeոէ մeօ1տ1օո ոճk1ոջ. ՛հe )օսrոճl օք Քտ7օհօlօջ7 ճոմ F1ոճոօ1ճl Խճrkeէտ, 2, 160-172. Տ10416 3. (1997, Խճ7). ՔսԵl1օ քerօeքէ1օո օք r1տk |Շսeտէ օօոոeոէճr7|. )օսrոճl օք Էոv1rօոոeոէճl Էeճlէհ, 59(9), 22-23, 54. Տ10416 3., Ճ Շreջ0ry R. (1999). R1տk ճոճl7տ1տ, մeօ1տ1օո ճոճl7տ1տ, ճոմ էհe տօօ1ճl օօոէexէ քօr r1տk մeօ1տ1օո ոճk1ոջ. 1ո ). Տհճոէeճս, Թ.Ճ. Խellerտ, Հ D.Ճ. Տօհսո (Էմտ.), Deօ1տ1օո տօ1eոօe ճոմ էeօհոօlօջ7: Reքleօէ1օոտ օո էհe օօոէr1Եսէ1օոտ օք Wճrմ Էմwճrմտ (քք. 353-365). Էօrwell, ԽՃ: Խlսwer Ճօճմeո1օ. Տ10416 3., Ի1ոս6aոe M., 3eոerտ Ի., Ճ Ma6Շreջ0r Ծ.Շ. (2004). R1տk ճտ ճոճl7տ1տ ճոմ r1տk ճտ քeel1ոջտ: Տօոe էհօսջհէտ ճԵօսէ ճքքeօէ, reճտօո, r1տk, ճոմ rճէ1օոճl1է7. R1տk Ճոճl7տ1տ, 24(2), 1-12. Տ10416 3., Ճ 3eոerտ Ի. (2006). R1տk քerօeքէ1օո ճոմ ճքքeօէ. Շսrreոէ D1reօէ1օոտ 1ո Քտ7օհօlօջ1օճl Տօ1eոօe, 15(6), 322-325.

Անատոլի Կարպովը (1956թ.) ծնվել է ՌԴ Յարոսլավլ քաղաքոում: 1978թ.-ին գերազանցությամμ ավարտել է Յարոսլավլի Պետական Համալասարանի հոգեμանության ֆակուլտետը, իսկ 1980թ.ին` վաղաժամ ասպիրանտուրան ն այդ համալսարանում էլ անցել է ասպիրանտից մինչն պրոֆեսոր, ամμիոնի վարիչ, հոգեμանության ֆակուլտետի դեկան, ճանապարհը: 1981թ.-ին հաջողությամμ պաշտպանել է թեկնածուական, իսկ 1992թ.-ին դոկտորական ատենախոսություն` «Աշխատանքի հոգեμանություն, ինժեներական հոգեμանություն» մասնագիտությամμ, ունի պրոֆեսորի գիտական կոչում (1993թ.): Ա. Վ. Կարպովը μարձրակարգ մասնագետ է, Ռուսաստանի Դաշնության խոշորագույն հոգեμանաններից մեկը, ով գիտական հանրությունում հայտնի է հոգեμանության կարնորագույն ոլորտներին նվիրված այնպիսի աշխատանքներով. ինչպիսիք են գործունեության հոգեμանական տեսությունը, կոգնիտիվ (ճանաչողական) հոգեμանությունը, որոշման կայացման հոգեμանական տեսությունը. ինչպես նան մասնագիտական գործունեության կարգավորման ռեֆլեքսային մեխանիզմների ուսումնասիրություններով: Ա. Կարպովը հիմնել ն

կոնցեպտուալացրել է հոգեμանական հետազոտությունների նոր ուղղություն` գործունեության մետակոգնիտիվ հոգեμանությունը, որը թույլ տվեց սինթեզել ժամանակակից հոգենաμության երկու կարնորագույն ուղղություններ` կոգնիտիվ հոգեμանությունն ու գործունեության հոգեμանական տեսությունը: Իր կողմից մշակվող ուղղության հիմքում նա ձնավորել ն զարգացրել է մի շարք յուրահատուկ հոգեμանական հայեցակարգեր, որոնք գտել են գիտական հանրության լայն ճանաչումը: Ա. Վ. Կարպովը առավել քան 400 գիտական աշխատանքների (այդ թվում 12 մենագրության) հեղինակ է: Կարպովի գիտական աշխատանքները հրատարկվել են մի շարք երկրներում` Ֆինլանդիայում, Կանադայում, Հունաստանում, ԱՊՀ երկրներում: Ա. Վ. Կարպովի 10 հիմնարար մենագրությունները` «Կառավարչական որոշումներ կայացնելու հոգեμանություն»(1997), «Որոշման կայացման հոգեμանության մետակոգնիկ հիմքերը»(1999), «Կառավարման ռեֆլեքսային մեխանիզմների հոգեμանություն»(1999), «Սուμյեկտիվ ընտրության ընդհանուր հոգեμանություն»(2000), «Ադապտացման հոգեμանություն» (2003), «Գործունեության կարգավորման ռեֆլեքսային մեխանիզմների հոգեμանություն»(2004), «Հոգեկանի մակարդակային կառուցվածքի մետահամակարդակային կազմակերպումը»(2004), «Անհատի մետակոգնիտիվ գործընթացների հոգեμանությունը»(2005), «Մասնագիտական գործունեության կառուցվածքային գործառութային կառույցը» (2006), «Մանկավարժական ռեֆլեքսիայի զարգացման տեսությունն ու պրակտիկան» (2006), «Կառավարչական գործունեության հոգեμանությունը» (2006), հրապարակվել են երկրի առաջատար հոգե-

μանական հրատարակչության` Ռուսաստանի Գիտություններ Ազգային Ակադեմիայի հոգեμանության ինստիտուտի հրատարակչության կողմից: Սրանց հետ մեկտեղ նրա կողմից լույս է տեսել նան նույն հրատարակչության կոլեկտիվ մենագրությունների մի շարք գլուխներ: Վերջին հինգ տարիների ընթացքում Կարպովի կողմից հրատարակվել են ավելի քան 150 գիտական աշխատանքներ, այդ թվում` 6 մենագրություն, 7 դասագիրք ն ուսումնական ձեռնարկ: Կարպովն ակտիվ մասնակցություն է ունենում գիտական հանրությունում հեղինակավոր ն համընդհանուր ճանաչում գտած ռուսական ն միջազգային գիտաժողովների, կոնգրեսների ն համագումարների կազմակերպման ն անցկացման գործում: Ա.Վ. Կարպովը հաջող կերպով համադրում է գիտական ն մանկավարժական գործունեությունը: Նար μարձր որակավորում ունեցող մանկավարժ է, վարում է μոլոր տեսակի ուսումնական պարապմունքներ μուհում, ինչպես նան ցուցաμերում է խորհրդակցական օգնություն դրանց կազմակերպման ն անցկացման մեջ` մարզի ն ՌԴ մյուս μուհերի դասախոսներին: Սեփական մանկավարժական փորձի, ինչպես նան ՅՊՀում հոգեμանների պատրաստման փորձի ստեղծագործական ընդհանրացման հիման վրա նրա կողմից մշակվել է ուսումնական պատրաստման որակապես նոր ծրագիր, որը ենթադրում է μարձրագույն հոգեμանական կրթության եռաստիճան կառուցվածք: Ա. Վ Կարպովի ղեկավարության ներքո պատրաստվել են հոգեμանական գիտությունների 18 թեկնածուներ ն 2 դոկտորներ: Այժմ նա ղեկավարում է 9 ասպիրանտների աշխատանքներ: Նա` «Կազմակերպչական հոգեμանություն ն

մենեջմենթ», նոր մասնագիտության մշակման ն ներմուծման ղեկավարն է, որը թույլ է տալիս իրականացնել ամենասուր պահանջարկ վայելող մասնագիտություններից մեկի` անձնակազմի կառավարման մենեջերի պատրաստմանը: Ա.Վ. Կարպովի գիտական ն մանկավարժական գործունեությունը μարձր գնահատական է ստացել ոչ միայն գիտական հանրության շրջանակներում, այլն պետական կազմակերպությունների մակարդակների վրա: Նա Ռուսաստանի Դաշնության μարձրագույն դպրոցի վաստակավոր աշխատակից է, Հումանիտար գիտությունների ռուսական ակադեմիայի գործող անդամ, Միջազգային Ակադեմիայի գիտությունների μարձրագույն դպրոցի, Հոգեμանական գիտությունների Միջազգային Ակադեմիայի, Բալթյան մանկավարժական ակադեմիայի ակադեմիկոս: Ա.Վ. Կարպովը` «Ոսկե պսիխեա» ազգային հոգեμանական մրցույթի դափնեկիր է` «հոգեμանության գիտության մեջ տարվա անձը» անվանակարգում (2005թ.): Նա պարգնատրվել է Յարոսլավի մարզի նահանգապետի կողմից «Գիտության մեջ ունեցած վաստակների համար» պատվավոր շքանշանով: Երկու անգամ հանդիսացել է ՌԴ Նախագահի մրցանակի մրցանակակիր (19982000, 2001-2003թթ.): Ա.Վ. Կարպովը` «Ռուսական հոգեμանական ամսագրի» խմμագրական խորհրդի, ինչպես նան «Հոգեμանություն», «Ռուսական հոգեμանական հանրության Յարոսլավի μաժանմունքի տեղեկագիր» ն «Մարդկային գործոն» ամսագրերի խմμագրական խորհուրդների անդամ է:

ՈՐՈՇՄԱՆ ԸՆԴՈւՆՈւՄԸ ՀՈԳԵԿԱՆ ԻՆՏԵԳՐԱԼ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈւՄ

Կազմեցին Ա. Գիßյանը, Գ. Üազարյանը, Գ. Գուրգենյանը

Անատոլի Կարպովը ռուսական հոգեμանական դպրոցի խոշորագույն ներկայացուցիչներից մեկն է` հայտնի գիտական շրջանակներում իր աշխատություններով հոգեμանության այնպիսի առաջնային ոլորտներում, ինչպիսիք են գործունեության հոգեμանական տեսությունը, կոգնիտիվ հոգեμանությունը, մասնագտական գործունեության կարգավորման ռեֆլեքսիվ մեխանիզմների հետազոտությունը, ինչպես նան` որոշման ընդունման հոգեμանական տեսությունը: Կարպովը հիմնավորել ն կոնցեպտուալիզացրել է հոգեμանական հետազոտությունների նոր ուղղություն` գործունեության մետակոգնիտիվ հոգեμանություն, որը թույլ է տալիս սինթեզել ժամանակակից հոգեμանության երկու կարնորագույն ուղղություն` կոգնիտիվ հոգեμանությունն ու գործունեության հոգեμանական տեսությունը: Իր կողմից մշակված այս ուղղության համատեքստում Ա.Կարպովը ձնակերպում ու զարգացնում է մի շարք յուրահատուկ հոգեμանական հայեցակարգեր, որոնք գիտական հանրությունում ընդունվում են ն լայն տարածում ստանում: Առաջին հերթին, դա որոշման ընդունման ընդհանուր տեսությունն է, որն առաջին անգամ թույլ տվեց ընդհանրացնել ու μացատրել որոշման ընդունման μոլոր հիմնական մակարդակների (անհատական, խմμային, կառավարչական ու կազմակերպչական ն այլն) գործընթացների հիմնային օրինաչափությունները, ինտեգրալ հոգեկան գործընթացների կոնցեպցիան, որում μացահայտվել, ուսումնասիրվել ն ավարտուն ձնակերպում է ստացել հոգեկան գործընթացների նոր դասը` ինտեգրալ գործընթացները: Այս հայեցակարգի ինտենսիվ զարգացումը Կարպովի աշխատություններում μնութագրվում է մեթոդաμանական հիմքերի ու տեսական մոտեցումների միասնությամμ, կազմակերպչական ու ինստիտուցիոնալ μանաձնման հստակությամμ, ինչն օμյեկտիվորեն վկայում է Կարպովի կողմից հիմնված ու ղեկավարվող` լիիրավ ձնավորված յուրահատուկ գիտական դպրոցի մասին: Կարպովի գի70

տական աշխատությունները լայնորեն մեջμերվում են գիտական գրականության մեջ, իսկ նրա կողմից առաջարկված որոշման ընդունման ընդհանուր տեսությունը ամենամեջμերվողներից մեկն է հոգեμանության տվյալ μնագավառում: Կարպովը նան մշակել է սկզμունքորեն նոր մեթոդաμանական հիմք հոգեկան երնույթների ուսումնասիրման համար: Խոսքը մետահամակարգային մոտեցման մասին է, որը էապես կատարելագործում է հոգեկան ճանաչման հիմնային` համակարգայնության սկզμունքը: Ինչպես նշում է հեղինակը, սուμյեկտիվ ընտրության տարաμնույթ դասերի ու տիպերի ուսումնասիրությանը վերաμերող որոշման ընդունման հոգեμանական տեսության իր μոլոր աշխատությունների ցիկլում, μացի ընդհանրական թեմայից ընդհանուր է նան մեթոդաμանան` ուսումնասիրման առարկայի հետազոտության ընդհանուր մեթոդը, որը Կարպովն անվանում է որոշման ընդունման գործընթացների հետազոտության կոմպլեքսային մարտավարություն: Վերջինիս առանցքային առանձնահատկությունը նրանում համակարգային մեթոդաμանության հիմնական գաղափարների իրագործումն է` մասնավորեցված ու ուղղված որոշման ընդունման հոգեμանական տեսության խնդիրներին (2, 5, 8): Որոշման ընդունման գործընթացին Ա.Կարպովն անդրադարձել է, քանի որ, ըստ նրա, գործունեության հոգեμանական տեսությունն, իր կազմում չներառելով որոշման ընդունման պրոμլեմը, ոչ այնքան μավարար ն ոչ կոնստրուկտիվ է, որքան ն որոշման ընդունման կոնցեպցիան` չհիմնվելով գործունեության հոգեμանական կառուցվածքի պատկերացման վրա: Որոշման ընդունման գործընթացի հետազոտությունը կարնորվում է նան մեկ այլ հիմնարար հոգեμանական խնդրի մշակման համար` հոգեկան գործընթացների համակարգի կառուցվածքաֆունկցիոնալ կազմակերպման խնդրի ն հոգեկան գործընթացների վերլուծության ամμողջական հասկացման համար: Չնայած խնդրի հիմնարար μնույթին, վերջինիս մշակվածությունը, դրան վերաμերող ուսումնասիրությունները μավարար չեն, ն առանձնապես ակնառու է որոշման ընդունման գործընթացի մեթոդաμանական հետազոտությունների պակասը (3, 6): Ըստ Կարպովի, որոշման ընդունման գործընթացի ուսումնասիրության մեջ ամենասուր տեսական հարցերից է հոգեկան գոր71

ծընթացների ամμողջական, համակարգային գործառության մեխանիզմների, օրինաչափությունների, նրանց յուրահատկության ն փոխազդեցության կառուցվածքի հիմնահարցը: Հեղինակի համոզմամμ` որոշման ընդունման գործընթացներում առանձին հոգեկան գործընթացների համակարգային կազմակերպումը, դրանց ամμողջականությունն արտահայտվում է ավելի հստակ, իսկ հենց որոշման ընդունման գործընթացը իրենից ներկայացնում է ճանաչողական, հուզական ն կամային գործընթացների ամμողջություն (1, 2): Ըստ Կարպովի, որոշման ընդունման հիմնախնդրի զարգացման համար անհրաժեշտ է մշակել այնպիսի մոտեցում, որը ենթադրում է հետնյալ հարցերի լուծումը. • որոշման ընդունման գործընթացների դերը ն տեղը ընդհանուր հոգեկան գործընթացների համակարգում, նրա գործընթացային հոգեμանական կարգավիճակի որոշումը, • որոշման ընդունման յուրահատկությունը` որպես գործունեության հոգեμանական համակարգի օμյեկտիվորեն անհրաժեշտ կառուցվածքային μաղադրիչ, • գործընթացի դասային պատկանելիության հարցը` այսինքն հոգեկան երնույթի այնպիսի դասի առանձնացում, որում այն ներառվում է որպես μաղադրիչ (6): Եվ չնայած նրան, որ որոշման ընդունման գործընթացն իրենից ներկայացնում է ճանաչողական, հուզական ն կամային գործընթացների ամμողջություն, ինչպես արդեն նշվել էր, այն չի կարող վերաμերել հոգեμանության մեջ ավանդաμար առանձնացված հոգեկան գործընթացների դասերից որնէ մեկին` կոգնիտիվ, կամային, հուզական, մոտիվացիոն, ն ոչ դրանց միագումարին: Միննույն ժամանակ` այդ գործընթացը μոլոր վերոնշյալ դասերի արդյունքն է, դրանց ինտեգրացիան գործունեության կարգավորող ֆունկցիաների կազմակերպման իրականացման ժամանակ(5, 6): Ինտեգրացիայի դետերմինանատներն ընկած են ոչ թե ավանդական գործընթացների համակարգի ներսում, այլ դրանից դուրս` գործունեության կառույցում: Եվ սրանով պայմանավորված` որոշման ընդունումը կարող է դիտարկվել որպես գործունեության հոգեկան կարգավորման ինտեգրալ գործընթաց: Հեղինակն առանձնացնում է ինտեգրալ գործընթացների հետնյալ յուրահատկությունները, որոնք միացնում են μոլոր μա72

ղադրիչ գործընթացները որպես որակական առանձահատուկ դաս ու միննույն ժամանակ հեռացնում դրանք ավանդական գործընթացներից. 1. Օμյեկտիվ չափանիշների ընդհանրություն, որն ընկած է գործընթացների առանձնացման հիմքում: Այսպես, յուրաքանչյուր գործունեություն` արտահայտվածության տարμեր աստիճաններով, պահանջում է պլանավորման, նպատակաձնավորման, վերահսկման, որոշման ընդունման, անտիցիպացիայի ն այլ գործառույթներ: Այն ներդրումը, որը դնում է յուրաքանչյուր հիմնային գործառույթ գործունեության մեջ, դրա «արդյունավետ արդյունքը» միննույն ժամանակ որպես համակարգ ձնավորող գործոն է հանդիսանում` ինտեգրալ գործընթացներից յուրաքանչյուրի համար: 2. Բոլոր ինտեգրալ գործընթացները կարգավորող-մոնոֆունկցիոնալ են: Օրինակ, հիշողությունը կամ մտածողությունը անհրաժեշտ են գործնականում μոլոր կարգավորող գործառույթների համար (նպատակի ձնավորում, ինքնավերահսկողություն, որոշման ընդունում ն այլն): Սրա հետ կապված կարգավորող-մոնոֆունկցիոնալությունը (խնդիրների ինվարիանտությունը), ինչի իրագործմանն ուղղված է այս կամ այն ինտեգրալ գործընթացը, կպայմանավորի այս գործընթացներից յուրաքանչյուրի օպերացիոն կազմի ինվարիանտությունը: Սակայն պետք է նշել, որ այս գործընթացները, գտնվելով փոխազդեցության մեջ, լինելով միննույն կառուցվածքի μաղադրիչ, չեն կորցնում իրենց յուրահատկությունը: 3. Նրանք գործընթացային համադրություններ են, որոնք ինտեգրացնում են իրենց մեջ շատ այլ հոգեկան գործընթացներ: Ունեն կոմպլեքսային, համադրական կազմ ն պետք է հասկացվեն որպես ինտեգրալային իրենց կազմի հետերոգենության տեսանկյունից: Այս առումով` ինտեգրալ գործընթացները հոգեկանի ավելի μարդ երնույթներ են` ավանդականի հետ համեմատության մեջ: 4. Ինտեգրալ գործընթացի հաջորդ յուրահատկությունն այն է, որ դրանք μոլորն ունեն ընդհանուր յուրահատուկ ուղղվածություն: Օրինակ, ճանաչողական գործընթացները իրականացնում են ն՛ կոգնիտիվ, ն՛ կարգավորող գործառույթ, հու73

զական գործընթացները` հիմնականում գնահատումային գործառույթ: Ասել է թե այս գործընթացները հոգեկանի ենթամակարդակի կազմում են, կազմում են վերջինիս յուրահատուկ գործընթացային μովանդակությունը (2, 3, 6): Ինտեգրալ գործընթացներից յուրաքանչյուրի արդյունավետ իրականացումը օμյեկտիվորեն ենթադրում է նրա մեջ այլ ինտեգրալ գործընթացների ներառում, դրանց հետ փոխգործակցություն: Օրինակ, որոշման ընդունումը հնարավոր չէ առանց նպատակի ձնավորման, անտիցիպացիայի ն ինքնավերահսկման: Որոշման ընդունման, մասնավորապես` խմμային որոշումների ընդունման գործընթացի ինտեգրատիվությունը Կարպովը դիտարկում ն առավել հստակ ներկայացնում է հիերարխիկ խմμերում: Իսկ հիերարխիկ տիպի միասնական գործունեության կարգավորման ինտեգրալ գործընթացների կատեգորիայի վերլուծությունը թեն դուրս է գալիս պարիտետային խմμային որոշումների ուսումնասիրման շրջանակներից, սակայն, այնուհանդերձ, թույլ է տալիս μացահայտել այն միակ, «էկոլոգիական» մետակոնտեքստը, որում նրանք իրապես գոյություն ունեն ոչ թե որպես աμստրակցիա, այլ արդեն որպես իրականություն: Նրանում ընդգրկվելով` վերջիններս օրգանիկ կերպով համագործակցում են սուμյեկտիվ ընտրության նս մի դասի` կառավարչական, կազմակերպչական որոշումների հետ ն հանդես են գալիս որպես դրանց μաղադրիչ(4, 7): Կարպովը նշում է հիերարխիկ խմμերի ուսումնասիրության ոլորտ տեղափոխելու համար որոշման ընդունման գենետիկական վերլուծության առնվազն երեք էական պատճառ: Դրանք են. 1. Պարիտետային խմμերում որոշման ընդունման գործընթացների գենետիկական ձնավորման ընդհանուր իմաստն ու հիմնական μովանդակությունը կայանում է որպես այդպիսին` պարիտետայնությունից հեռացումով: Ստեղծվում են անհրաժեշտ ն μավարար նախադրյալներն ու պայմանները դրա լրացման, իսկ այնուհետն` կազմակերպման առավել կատարելագործված` հիերարխիկ սկզμունքին անցմանը: Խմμային որոշումների ընդունումը պարիտետային խմμերի պայմաններում դրանց ընդհանուր գենեզիսի առաջին փուլն է: Վերջի74

նիս ավարտից հետո, սակայն, որոշման ընդունման գործընթացի զարգացումը չի ավարտվում` ծավալվում է քիչ այլ ձնով` որպես հիերարխիկ կազմակերպված որոշումների գենեզիս: 2. Կիրառական դիտանկյունից պատճառներ: Բոլոր իրական խմμերի էական ու մեծ մասը ներկայացվում է հենց նորմալ, հիերարխիկ կազմակերպված տեսքով: Նրանք առավել մեծ դերն են խաղում թե՛ իրական սոցիալական վարքի պայմաններում ն թե՛ մասնագիտական գործունեության պարագայում մասնավորապես: Երկորդ դեպքում, դրանք ընդունում են կազմակերպչական որոշումների տեսք, ուսումնասիրվում են որպես կառավարման ու կազմակերպչական գործունեության մեջ որոշման ընդունման գործընթացներ: 3. Տեսական μնույթ ունեցող պատճառներ: Պարիտետային սկզμունքը հիերարխիկ խմμերում, կորցնելով իր առաջատարի կարգավիճակը, այնուամենայնիվ, նրանց զարգացմանը զուգընթաց շարունակում է գոյատնել ու կատարելագործվել: Սակայն դա տեղի է ունենում ոչ թե «ուղիղ», այլ` «ձնափոխված» ձնով: Այն զարգանում է որպես հիերարխիկ որոշումների «սկզμունքներից մեկը»` կազմակերպչական որոշումների «կոլեգիալ μաղադրիչի» տեսքով (4, 8): Այսպիսով, ըստ Կարպովի, խմμային որոշումների գենեզիսի երկրորդ փուլը նրանց ծնունդն է կազմակերպման հիերարխիկ սկզμունքի պայմաններում: Այս համատեքստում, հեղինակը տալիս է «հիերարխիկ որոշումներ» ու «կառավարչական որոշումներ» հասկացությունների հստակ փոխգործության սկզμունքներն ու այդտեղ առանձնացնում հետնյալ դրույթները. Որոշման ընդունման գործընթացները հիերարխիկ խմμերի պայմաններում մշտապես ն ընդ որում` μացարձակ օμյեկտիվորեն, ենթադրում են կառավարչական որոշումների առկայություն: Հիերարխիան ն կառավարումը իմաստային փոխհամադրող հասկացություններ են: Այդ իսկ պատճառով, ըստ Կարպովի, հիերարխիկ կազմակերպման կայացումն արդեն միաժամանակ նան կառավարչական որոշումների գործընթացների կայացում է: Որոշման ընդունման գործըթացները հիերարխիկ խմμերի պայմաններում չեն μերվում, չեն հավասարվում ն նույնականանում կառավաչական ո75

րոշումներին: Ընդ որում, այստեղ պետք է տարանջատել «կառավարչական որոշումները» «կառավարչի որոշումներից»: Առաջինի պարագայում կառավարչական որոշումները իրականացվում են ոչ միայն անհատական ձնով ու ոչ միայն որպես խմμի, այլ կազմակերպության լիդերի անհատական ակտիվության արդյունք: Դրանք հաճախ ներկայացված են լինում կոլեգիալ տեսքով, իրականացվում են խմμի մի շարք անդամների կողմից` ղեկավարին հիերարխիկ գլխավոր կարգավիճակը թողնելով: Իսկ «կառավարչի որոշում» հասկացությունը առավել նեղ սահմանում է կառավարչական որոշման ընտրության միայն այն գործընթացները, որոնք իրականացվում են անհատական ձնով (2, 4, 7): Հիերարարխիկ խմμերի պայմաններում հենց կառավարչական որոշումների գործընթացմներում է իրականանում այն գլխավոր ու առաջատար սկզμունքը, որի համաձայն նրանք կառուցված են ուղղահայաց (սուμորդինացիոն): Հետնաμար, հենց կառավարչական որոշումներն էլ գերիշխում են ամμողջ խմμային գործառության մեջ: Ու այդ իսկ պատճառով, ինչպես պնդում է հեղինակը, որոշումների զարգացումը հիերարխիկ խմμերում օμյեկտիվորեն զարգանում է հենց կառավարչական որոշումների գենեզիսի ոլորտում: Ա.Կարպովը նշում է, որ կառավարչական որոշումների էության համաձայն, նրանք միաժամանակ իրենց մեջ ներառում են ն՛ անհատական, ն՛ կոլեգիալ ընտրության հիմնական գծերը: Ավելին, նրանցում թե՛ անհատական ընտրության ն թե՛ կոլեգիալ ընտրության արտահայտվածության աստիճանը հասնում է իր առավելագույնին` չդադարելով լինել անհատական որոշում ն միննույն ժամանակ հանդես գալով առավել լայն μովանդակությամμ: Միաժամանակ լինելով μարդ, հիերարխիկ կազմակերպվածություն ունեցող միացյալ որոշումների տիպ` նրանք չեն կարող նկարագրվել որպես այդպիսիք, քանի որ հենց հիերարխիայի մեխանիզմի միջոցով են ներառում անհատական ընտրության առանձնահատկությունները: Ըստ այդմ, Կարպովը տալիս է կառավարչական որոշումների ընդունման մի հիերարխիա, որը μաղկացած է հինգ հիմնական մակրոհամակարգերից, որոնք էլ, իրենց հերթին, հետագայում դիֆֆերենցվում են այդ գործընթացների ու դրանց իրականացման ձների, տիպերի, տեսակների: Այդ մակարդակներն են ավտոկրա76

տիկ, ավտոնոմ, լոկալ-կոլեգիալ, ինտեգրատիվ-կոլեգիալ ն մետակոլեգիալ(4, էջ 446): Այս մակարդակները որոշման ընդունման անհատական ն ինտերանհատական μաղադրիչների որակապես տարμեր համադրություններ են, որոշման ընդունման գործընթացի անհատական ու խմμային μաղադրիչների ինտեգրացիայի տարμեր տիպեր: Ավտոկրատիկ որոշումները μնութագրվում են միացյալ, կոլեգիալ որոշման ընդունման մեխանիզմների իրականացմամμ, սակայն միաժամանակ դրանցում անհատական ընտրության մեխանիզմների գործառնական դերի մաքսիմիզացիայով: Ֆորմալ ն μովանդակային որոշումները իրականացվում են որպես ղեկավարի անհատական ընտրություն, իսկ խումμը ոչ միայն չի մասնակցում այդ գործընթացին, այլն կորցնում է ընտրության սուμյեկտի նկատմամμ ռեֆերենտային իր կարգավիճակը: Ավտոնոմ որոշումները, նույնպես իրականանալով առավելագույնս անհատականորեն, խորապես տարμեր են ավտոկրատ որոշումներից, քանի որ նրանում առաջատար դեր են կատարում միասնական գործունեության դետերմինանտները: Սակայն այդ դետերմինանտները ներկայանում են անձնավորված տեսքով, ուստի ն միջնորդավորված, իմպլիցիտ տեսքով: Որոշումների այս մակարդակն ընդունվում է ղեկավարի կողմից առաց խմμի անդամների հետ իրականացվող կոնտակտի ու իրենց նոմենկլատուրայով սրանք շատ տարատեսակ են: Ըստ Կարպովի, ստացվում է, որ ավտոնոմ որոշումների ընդունման պարագայում, ի տարμերություն ավտոկրատիկ որոշումների, անհատականի ընտրությունը ոչ թե փոխարինում է կամ ճնշում ինտերանհատականը, այլ պարզապես դոմինանտում` երկրորդի առկայության ու հաշվի առման պարտադիր պայմանով: Լոկալ կոլեգիալ որոշումներում միջանձնային դետերմինանտները ձնափոխվում են էկսպլիցիատայինի, իսկ նրանց մշակման գործընթացն էլ ընդունում է ինտերանհատական μնույթ: Որոշման ընդունման գործընթացում պարտադիր ներառվում է որոշակի ենթախումμ, որը ն ընդհանուր խմμի μաղկացուցիչ է: Ըստ էության, կարելի է ասել, որ այս մակարդակում որոշումները թեն համադրում են ն՛ անհատական, ն՛ ինտերանհատական ընտրության գծերը, սակայն չեն հանդիսանում ոչ մեկը ն ոչ էլ մյուսը «մաքուր ձնով», այլ

ընդհանուր դիապազոն են կազմում, որը գտնվում է այս երկու որոշումների կոնտինիումում: Ինտեգրատիվ կոլեգիալ որոշումները, ըստ Կարպովի, μնութագրվում են իրենց ռազմավարական ու μովանդակային կազմի ընդգծված յուրահատկությամμ: Ու առանձնացվում է նման որոշումների ընդունման երկու տարաեսակ. մեկում խումμը ռեալ ընդգրկվում է որոշման ընդունման գործընթացում, իսկ մյուսի դեպքում միայն խմμի որոշ անդամներ են ընդգրկվում այդ գործընթացում: Եվ վերջապես վերջին` մետակոլեգիալ մակարդակն առանձնանում է որակապես: Սրա էությունն այն է, որ յուրաքանչյուր կազմակերպության ղեկավար` գտնվելով հիերարխիկության համակարգում, ինչ որ ավելի մեծ կառույցի շարքային անդամ է, ուստի ն պարտավոր է հաշվի առնել այդ մեծ ենթակառույցի շահերը, ինչը հնարավոր է միայն վերջինիս հետ համագործակցելով ու կոնտակտներ հաստատելով: Որոշման ընդունման այս մակարդակը μնութագրվում է իր արտահայտված մարգինալությամμ, ինչի պատճառն այն է, որ տվյալ դեպքում գործ ենք ունենում ռեֆերնտային խմμերի կրկնապատկման երնույթի հետ (4, 6): Այսպիսով, ըստ Կարպովի, որոշման ընդունման գործընթացի առանձնահատկությունն է խմμային ու անհատական որոշման ինտեգրված համադրումը: Իրենց խորքային մեխանիզմներով, գործունեության կազմակերպման հիերարխիկ սկզμունքի համաձայն` կառավարչական որոշումները կրում են անձնային, անհատական μնույթ: Կառավարչական գործունեության հիերարխիկ կազմակերպումն էլ նախնառաջ հիմնվում է կառավարման համաենթակա մակարդակների վրա, որոնք էլ իրենցից ներկայացնում են սկալյար շղթաներ: Կառավարման իդեալական մեխանիզմը ենթադրում է, որ յուրաքանչյուր մակարդակ ունի սեփական խնդիրները, սեփական պատասխանատվությունն ու սեփական պարտականությունները, այն է թե` սեփական, անհատական որոշումները: Անգամ այս կամ այն աշխատանքների պարտականությունները փոխանցելով այլոց, մենեջերն այսպես թե այնպես ղեկավարվում է «μացարձակ պատասխանատվության սկզμունքով» (7): Կարպովն առանձնացրել էր նան կոգնիտնիվ ու ինտեգրալ գործընթացների կազմակերպման գլխավոր սկզμունքները: Եթե առաջինի պարագայում դա հիերարխիկ սկզμունքն է, իսկ այդ գոր78

ծընթացների համակարգում առաջատար մակարդակը զμաղեցնում է մտածողությունը, ապա երկրորդի պարագայում մենք գործ ունենք ավելի պարզ կոնստրուկտի հետ: Ինտեգրալ գործընթացները, այսպես ասած, պարիտետային են իրենց նշանակությամμ ն հնարավորության դեպքում դառնում են կարգավորող ենթահամակարգի գործառնման գլխավոր մակարդակ ն հիերարխիկորեն իրենց են ենթարկում մյուս μոլոր գործընթացները: Ինտեգրալ գործընթացների կազմակերպումը ենթարկվում է արդեն ոչ թե հիերարխիկ, այլ` հետերարխիկ սկզμունքին (6):

ԳՐԱԿԱՆՈւԹՅՈւՆ

1.

2. 3. 4. 5. 6. 7.

8.

Карпов А.В. Исследование психологической структуры процессов принятия решения // Проблемы практического мышления. Ярославль, 1985. Карпов А.В. Методологические основы психологии принятия решения. Яросл. Гос. Ун-т. Ярославль, 1999., 232с. Карпов А.В. Психологический анализ процессов принятия решения // Психологический анализ деятельности. Ярославль, 1982. Карпов А.В. Психология групповых решений. Институт психологии РАН, Москва 2000. Карпов А.В. Психология принятия решения. Институт психологии РАН, Яросл. Гос. Ун-т. Ярославль, 2003., 240с. Карпов А.В. Психология принятия решения в профессиональной деятельности, Ярославль, 1991., 146с. Карпов А.В., Маркова Е.В. Психология стилей управленческих решений /учебное пособие/ Институт «Открытое обществоօ, Ярославль, 2003г, 108 с Карпов А.В., Скитяева И.М. Понятия метакогнитивных и интегративных процессов как компоненты психологической теории принятия решения // Психологические проблемы принятия решения. Под ред. А.В. Карпова. Ярославль, 2002.

Տատյանա Կորնիլովան (1954թ.) ծնվել է ՌԴ Արմավիր քաղաքում: 1976թ. գերազանացությամμ ավարտել է Մոսկվայի պետական համալսարանի (ՄՊՀ) հոգեμանության μաժինը, իսկ 19761980թթ. ուսանել է ՄՊՀ ընդհանուր հոգեμանության ամμիոնի ասպիրանտուրայում: Գիտական աշխատանքի առաջին տարինները անցել են Օ. Կ. Տիխոմիրովի ղեկավարության ներքո: 1980թ. նա հաջողությամμ պաշտպանել է թեկանածուական ատենախոսությունը, որը նվիրված է եղել համակարգչային տվյալների օգտագործման ն այլ մարդու հետ հաղորդակցման պայմաններում մտային խնդիրների լուծման յուրահատկություններին: Այնտեղ նա Լ.Ս. Վիգոտսկու պատմա-մշակութային տեսության դիրքերից հիմնավորել է մտածողության վերաձնավորման ուղղվածությունը նոր պատմական իրավիճակում (համակարգչային միջոցների օգտագործումը): 1980-1990թթ. աշխատել է ընդհանուր հոգեμանության ամμիոնում: Այդ տարիներին համակարգչայնացման հոգեμանական հետնանքների

ն մտածողության հետազոտությունների արդյունքները հրատարակվել են Օ.Կ. Տիխոմիրովի հետ համատեղ մենագրությունում: Կորնիլովան մշակել է նոր տեսական դասընթաց` «Փորձնական մեթոդը հոգեμանական հետազոտություններում», որը դրվել է փորձնական հոգեμանության ռուսական առաջին դասագրքերի հիմքում (Введение в психологический эксперимент. М., 1997, 2001; Экспериментальная психо-логия. М., 2002): Այս դասընթացը նա հիմա էլ կարդում է ապագա հոգեμաններին: 1990-2004թթ. Կորնիլովան աշխատել է դասավանդման մեթոդիկայի, մանկավարժության ն հոգեμանության ամμիոնում, 1994թ.-ից դոցենտի, իսկ 2000թ.-ից պրոֆեսորի կոչումով: Նրա հիմնական գիտական հետաքրքրությունները այս շրջանում իրենց արտացոլումն են գտել «Հոգեμանական մեթոդները μարձրագույն դպրոցի պրակտիկայում» (М.,2003թ.) ն «Որոշման ընդունման հոգեμանություն ն ռիսկի հոգեμանական մոդելները» հատուկ կուրսերում: Որոշում կայացնելիս մարդու ինտելեկտուալ ռազմավարությունների ն որոշման անձնային ն դրդապատճառային կարգավորման հետազոտություների հիման վրա Կորնիլովան մշակել է համահոգեμանական նոր գիտական ուղղություն` անորոշության պայմաններում մարդու որոշման կայացման հոգեμանությունը: 1999թ. հաջողությամμ պաշտպանած «Ինտելեկտուալ որոշումների հոգեμանական կարգավորումը» դոկտորական ատենախոսությունում նա հիմնավորել է մի ամμողջական հոգեμանական հայեցակարգ` ինտելեկտուալ որոշումների կայացման գործառույթային-աստիճանական կարգավորման մասին: Նա առաջարկել է μացության սկզμունքը նման համակարգի հաս-

կացման համար ն փակ խնդրի լուծման պայմաններում որպես ընտրության հոգեμանական իրականության սահմանազատող դարձելիության չափանիշը: Գիտակցված ն չգիտակցված, անձնային-դրդապատճառային ն մտային կարգավորումը ներկայացվում են փոխներգործող գործընթացների աստիճանական կարգավորման հայեցակարգում, որն ընկած է որոշման ընդուման հիմքում, ինչով անձը »կերտում է իրեն«: Հեղինակային մշակումների հիման վրա նրանում կոնկրետացված են որոշման ընդունման` որպես ընտրության μազմաթիվ հոգեμանական մեխանիզմներ, որոնց միջոցով մարդը հաղթահարում է անորոշությունը: 2005թ.-ից մինչ օրս հոգեμանական գիտությունների դոկտոր Տ.Վ. Կորնիլովան ՄՊՀ Ընդհանուր հոգեμանության ամμիոնի պրոֆեսոր է: Նրա հետազոտությունների գործնական կիրառության ոլորտները այնքան μազմազան են, որքան այն իրավիճակները, որոնցում սուμյեկտը որոշում-

ներ է ընդունում: Ձեռներեցության ն μարձրագույն դպրոցի հոգեμանություն, իրավաμանների կողմից որոշումների ընդունում ն մենեջերների կողմից ռիսկի ընկալում, դեռահասների ասոցիալ վարքի ռիսկային նախադրյալները ն շաքարային դիաμեթով հիվանդ մարդկանց «կյանքի որակի» անձնային կարգավորումը. Սրանք են նրա հետազոտությունների գործնական կիրառման ոլորտների մի մասը միայն, որոնք տեղ են գտել նրա հրատարակություններում: Նա ՄՊՀ Հոգեμանության ֆակուլտետի ն ՌԳԱ Հոգեμանության ինստիտուտի դոկտորական ատենախոսությունների պաշտպանության խորհրդի անդամ է:

ՀՈԳԵԿԱՆԻ ԴԻՆԱՄԻԿ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՂ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԸ ԵՎ ՈՐՈՇՄԱՆ

ԸՆԴՈւՆՄԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ

Կազմեց Դ.Ռ. Հայրապետյանը

Որոշման ընդունման հոգեμանական ուսումնասիրման իր մոտեցման շարադրումը Տ.Վ. Կորնիլովան անհրաժեշտ է համարում սկսել «Որոշման ընդունման հոգեμանության» հիմնահարցերի մեթոդաμանական վերլուծության մի քանի հիմնարար սկզμունքներից ելնելով: Նախ ն առաջ այս ոլորտը դարձել է տարμեր գիտական ոլորտներում ձնավորված գիտելիքների ինտեգրման դաշտ ն հոգեμանական մոտեցումները դանդաղորեն են առանձնացել ոչ հոգեμանականներից` հնարավորություն ընձեռելով կառուցել որոշման

ընդունման հոգեμանական մոդելներ: Ինչպես նան որոշման ընդունման հոգեμանական կարգավորումը միջնորդավորող գործընթացները կապված են հոգեμանական իրականության տարμեր մակարդակների հետ: Բոլոր մոտեցումները միավորող միակ հիմքը «այլընտրանքներից ընտրությունն է», որի միջոցով սուμյեկտը հաղթահարում է իրավիճակի անորոշությունը: Ըստ Տ. Կորնիլովայի իրավիճակն ավելի է μարդանում նրանով, որ անորոշությունն իր էությամμ հոգեμանական եզրույթ չէ |4,11): Հիմնախնդրի մեթոդաμանական վերլուծությունը պահանջում է որոշման ընդունման հասկացությունների ամμողջական համակարգի կառուցում ն համադրում ժամանակակից հոգեμանության հիմնական սկզμունքների հետ: Իսկ որպես այդպիսիք Տ. Կորնիլովան առանձնացնում է ակտիվության, գործունեության վրա հենված մոտեցման, համակարգայնության, զարգացման սկզμունքները: Ինչպես նշում է Տ.Կորնիլովան որոշման ընդունման հետազոտությունները մինչ վերջերս կառուցվում էին գործունեության տեսության հետ կապված մեկնաμանողական սխեմաներից դուրս: Սակայն հատկապես անձնային ն ինտելեկտուալ միջնորդավորված որոշման ընդունման ուսումնասիրման ժամանակ անհրաժեշտություն առաջացավ կոնկրետացնել անձի` որպես գործունեության ն ճանաչման սուμյեկտի, ակտիվության դերը: Այս համատեքստում որոշման ընդունման գործընթացների հասկացման համար կենտրոնական դարձավ դրդապատճառի կոնստրուկտը: Որոշման ընդունման անձնային-դրդապատճառային կարգավորման իր հետազոտություններում Տ.Կորնիլովան ձնակերպում է հոգեμանական նոր հասկացություն` դինամիկ կարգավորող համակարգերը` որպես յուրահատուկ նորագոյացում, որը մասնակի ազդեցություն է գործում սուμյեկտի նախալուծումների տարμեր փուլերի ն վերջնական ընտրության վրա |7): «Ինչպես միտքը ծնվում է մեր գիտակցության դրդապատճառային ոլորտից, այնպես էլ սուμյեկտի ընտրությունը, որը հենվում է սեփական անձնային-ինտելեկտուալ ներուժի ակտուալացման վրա, հոգեμանորեն իրականացվում է իմաստային գոյացությունների իրագործման ն դրանց մետաղեկավարման ժամանակ»,- նշում է Տ. Կորնիլովան |4, էջ 12-13):

Այս դրույթն արդեն իսկ ենթադրում է որոշման ընդունման գործընթացների ուսումնասիրման մեթոդի փոփոխություն` անձնային-կարգավորող պրոֆիլների սովորական կառուցումից դեպի ընտրության նախապատրաստման դինամիկ մասնակի անձնայինդրդապատճառային նորագոյացումների` որպես սուμյեկտիվ անորոշության հաղթահարման վերջնական փուլի ուսումնասիրման: Սրանով իսկ Տ.Կորնիլովան ստեղծում է Ա.Կարպովի հիմնարար դրույթների քննադատական այլընտրանք` կասկածի տակ դնելով կարգավորող ինվարիանտի սկզμունքը ն հնարավորություն ընձեռելով որոշման ընդունման գործընթացների ուսումնասիրման այլընտրանքային մոտեցման` որոշման ընդունման ոչ թե «կոշտ», այլ դինամիկ համակարգերի, այն հոգկան միջնորդավորող գործընթացների ոչ թե փակ, այլ μաց հիերարխիայի հետազոտությունների: Որոշման ընդունման մեթոդաμանական հարցերի քննարկման շարքում հաջորդ սկզμունքը, որը Տ.Կորնիլովան քննարկում է ակտիվության սկզμունքն է: Անորոշության պայմանները ինտելեկտուալ ռազմավարությունների միջոցով հաղթահարելու սուμյեկտի ակտիվությունը փորձարարական տեսանկյունից առավել μազմակողմանիորեն է ուսումնասիրված: Սակայն անջատելով սուμյեկտի ակտիվության ինքնակարգավորման ինտելեկտուալ ն անձնային μաղադրիչները մենք հրաժարվում ենք հոգեμանական վերլուծության այնպիսի միավորների առանձնացումից, որոնցում ներկայացված կլինեն ուսումնասիրվող իրողության μոլոր համակարգային առանձնահատկությունները: Եվ սա էլ չափազանց քիչ է ուսումնասիրված հոգեμանական տեսանկյունից: Ա. Կարպովի հայեցակարգում ինտեգրացնող մեխանիզմը մետակոգնիտիվ կարգավորման համակարգն է: Ի տարμերություն սրա Լ.Վիգոտսկու ն Ա.Լեոնտնի դպրոցում ինտեգրացիայի μարձրագույն մակարդակը գործունեության միջնորդավորումն է: Սա ինքնակարգավորման լիովին այլ հասկացում է, որն էլ ստիպում է նորովի ձնակերպել հետազոտական խնդիրը: Որոշման ընդունման իրավիճակները ոչ միայն ակտուալիզացնում են ընտրության μաղադրիչների անձնային նշանակությունը, այլն փոփոխում են այն, քանի որ կապված են որոշման սուμյեկ83

տի անձնային զարգացման հետ: Սա նշանակում է, որ ընտրության գործընթացում մասնակցում են իմաստային նորագոյացումները, այլ ոչ թե ընտրության ավանդաμար առանձնացվող ռացիոնալ հիմքերը ն ոչ էլ ռազմավարությունների ռեֆլեքսիվ կարգավորումը: Տ. Կորնիլովայի կողմից զարգացվող տեսությունում սուμյեկտի անձնային ակտիվությունը որոշման ընդունման ակտուալգենեզի կենտրոնական օղակն է: Այն արտացոլվում է դարձելիության վարկածում. որոշման ընդունման հոգեμանական կայացման պայման է հնարավոր ընտրությունների «համեմատումը» անձնային «ԵՍ»-ի հետ, ուր գնահատվում են ոչ միայն այլընտրանքները, այլն դրանց սուμյեկտիվ ընդունելիությունը, կամ այն անձնային «գինը» որը սուμյեկտը պատրաստ է (կամ պատրաստ չէ) վճարել, վերջնական ընտրությունը ընդունելով որպես իր անձնային ընտրություն: Եթե անձնային «ԵՍ»-ի առանցքի շուրջ այլընտրանքի շարժման դարձելիությունը կորում է, ապա որոշումը արդեն կայացել է կամ էլ որոշման ընդունման ակտ տեղի չի ունեցել: Ընտրության արդյունքում անձնային «ԵՍ»-ի փոփոխությունն է պայմանավորում զարգացման սկզμունքը ն հասկանալի է դառնում արտահայտությունը` մարդն ինքն իրեն կերտում է իր որոշումներով |4, 8, 10): Իր տեսության սահմաններում Տ. Կորնիլովան նշում է, որ որպես որոշման ընդունման ակտերի հոգեμանական կարգավորման μնութագրիչ չի կարելի նշել «ադապտիվությունը», որով ավելի շուտ օժտված են պարտադիր որոշումները: Իսկ ազատ որոշումները, որոնք ենթադրում են ինտելեկտուալ ն անձնային ակտիվություն, կարող են նույնիսկ հակասել ադապտիվության սկզμունքին: Նախ ն առաջ որոշման ընդունման իրավիճակին μնորոշ «ռիսկի ընդունումը» տարամիտում է ադապտիվությանը ն երկրորդ, այն կապված է ազատ ընտրությունների վերիրավիճակայնության սկզμունքի հետ: Տ. Կորնիլովան, զարգացնելով որոշումների ընդունման հոգեμանության իր հայեցակարգը, գիտական քննարկման դաշտ է ներմուծում որոշուների յուրահատուկ մի դաս` ինտելեկտուալ որոշումները` ի թիվս կամային, հուզական ն այլ տեսակների: Առկա այլընտրանքներից այն ընտրությունները, որն իրագործում է մտածող (այսինքն իրավիճակի իմաստավորման արդյունքում ընտրության հիմքը փոխող) մարդը կարող են մեկնաμանվել

որպես ինտելեկտուալ: Ըստ գործունեության μնույթի դասակարգվող ցանկացած որոշում կարող է վերլուծվել, թե որքանով է այն միջնորդավորվել ինտելեկտուալ կողմնորոշիչներով ն գիտակցված ու անձնային կարգավորման գործընթացներով: Ինտելեկտուալ միջնորդավորված որոշումները խոսում են որոշման ընդունման գործունեության, նրա գործընթացների ն փուլերի մասին` դրանով իսկ ենթադրելով նրանց անձնային-դրդապատճառային կարգավորումը: Այսպիսով` ըստ Տ. Կորնիլովայի, որոշման ընդունման հիմնական նպատակը, անկախ նրանից, թե այլ նպատակային գոյացությունների ինչպիսի հիերարխիայում է նա դասվում սուμյեկտի կողմից, միշտ μնութագրվում է նրանով, որ գիտակցված է ն անձնային ընդունված: Այսպիսով Տ. Կորնիլովան սահմանում է, որ որոշման ընդունման հոգեμանական տեսության կառուցումը պետք է հենվի ինտելեկտուալ միջնորդավորված որոշումների ընդունման փորձարարական հետազոտությունների տվյալների ընդհանրացման վրա: Այստեղ էական է «դինամիկ կարգավորող համակարգերի» գենեզիսի ն գործառության հիմնահարցերի ուսումնասիրումը, ոչ միայն գործառության ժամանակային ասպեկտի, այլն այլ հոգեμանական գոյացությունների հետ փոխհարաμերությունների առումով |6, 7): Տ. Կորնիլովան գտնում է, որ չպետք է խորացնել «ռացիոնալություն» ն «ինտելեկտուալություն» հասկացությունների միջն առկա եզրույթային ն հաճախ թվացյալ անդունդը, այլ փորձել հայտնաμերել նույն երնույթի μացատրմանն ուղղված այս երկու երնույթների ընդհանրությունները: Այդ ընդհանրության հայտնաμերման ուղիներից մեկն էլ որոշման ընդուման ժամանակ ռիսկի հասկացության վերլուծությունն է: Սուμյեկտիվ անորոշությունն, ըստ Կորնիլովայի, ռիսկի ն անձից ինտելեկտուալ որոշումներ պահանջող իրավիճակների առաջացման խաչմերուկն է: Ինտելեկտուալ որոշումների մշակման ռացիոնալ պահն էլ հենց լուծումների իրողությանը ներկայացվող ենթադրվող պահանջների նվազեցումն է ն մտային պատկերացման տեսանկյունից այլընտրանքների շարժունության ավելացումը: Այստեղ, ելնելով դարձելիության սկզμունքից որոշման ընդունման այլընտրանքների գնահատումը ձեռք է μերում մեկ այլ մոդուս` ոչ միայն «հնարավորանհնար», այլն «իմանալի-անիմանալի» |7, 9):

Մինչ որոշման ընդունման դրդապատճառային μնույթի մեկնաμանման իր հայեցակարգի շարադրումը, Տ. Կորնիլովան հետնողականորեն վերլուծում է մինչ այդ հայտնի μոլոր հնարավոր մոտեցումները: Հոմեոստազի ն դրդապատճառների կոգնիտիվ ծագման գաղափարները լավագույնս ամփոփող դասական մոտեցում է Հ. Սայմոնի μավարարվածության տեսությունը, որը այս ձեռնարկում արդեն իսկ մանրամասնորեն քննարկվել է: Հարկ է նշել, որ հենց Հ. Սայմոնն է առաջարկել դիտարկել ինտելեկտը որպես սահմանափակ ռեսուրս ն մարդիկ ընդունում են այն որոշումները որոնք ոչ թե ամենալավագույնն են, այլ նրանք, որոնք μավարարում են μավարարման նվազագույն պահանջներին: Սակայն, ինչպես նշում է Տ. Կորնիլովան, դրդապատճառայնության գործոնը ոչ մի տեսությունում այնքան կարնոր տեղ չի գրավում, ինչպես գործունեության տեսությունում: Գործունեության տեսության դրույթներից ելնելով` որոշման ընդունման անձնային-դրդապատճառային կարգավորման μազմամակարդակության ն հետերարխիկության գաղափարների զարգացումը սուμյեկտիվ անորոշության այլ գործոնների թվում անհրաժեշտություն է առաջացնում ուսումնասիրել անձի կոգնիտիվ ոճերը` որպես ներքին պայմանների փոփոխականներ |2, 7): Փորձարարական հետազոտությունների հիմնական արդյունքների համակարգային վերլուծությունը վկայում է, որ. 1. որոշման ընդունման գործընթացային կառավարման վրա մեծ ազդեցություն են ունենում այնպիսի դրդապատճառներ, ինչպիսիք են մեղավորության զգացումը (որպես անհաջողությունների հիմնական պատճառ սեփական գործողությունները տեսնելը), նպատակին հասնելու հաստատակամությունը ն ինքնաճանաչման մակարդակը: Ընտրության առարկայական ուղղվածությունը պայմանավորվում է այլ դրդապատճառներով` ինքնուրույնություն, ագրեսիա, ն յուրահատուկ դրդապատճառ`

ռիսկի պատրաստվածություն: 2. մեղավորության արտահայտված զգացմամμ հետազոտվողները առավել շատ ջանքեր են գործադրում որոշման ընդունման առաջին քայլի քննարկման վրա, իսկ նպատակին հասնելու հաստատակամ հետազոտվողները վերջնական ընտրությունը հիմնավորելու վրա:

3. որոշման ընդունման դրդապատճառային կարգավորման դինամիկ համակարգերի կայացման վրա մասնակիորեն նման ազդեցություն են ունենում ռիսկի պատրաստվածության, ագրեսիայի ն գերակայման դրդապատճառները |7 էջ 199-200): Ինչպես նան խորքային դրդապատճառային գործոններից հաջողության, ձեռքμերման դրդապատճառը հանդես է գալիս որպես որոշման ընդունման ներքին ինքնակարգավորման կարնորագույն գործոն: Որոշման ընդունման հոգեμանության ոլորտում չուսումնասիրված ն գիտականորեն չյուրացված է մնում ռեֆլեքսիվ ն ինտուիտիվ գործընթացների հարաμերակցության հիմնահարցը: Գիտակցվող չափանիշները այսμերգի միայն տեսանելի մասն են: Սուμյեկտի կողմից որոշման ընդունման ռազմավարության նույնիսկ առավելագույն ռեֆլեքսիայի պարագայում, պարզ չէ, թե էլ ինչպիսի չափանիշներ են ազդում չլինելով գիտակցված, սակայն ներկայացված լինելով իմաստային դաշտում |3): Մեծ է նան Տ.Կորնիլովայի դերը որոշման ընդունման հուսալի ն վալիդ հոգեդիագնոստիկական մեթոդների մշակման գործում: Այս ոլոտում նրա մենամեծ ձեռքμերումը ն ներդրումը կարող ենք համարել «Որոշման ընդունման անձնային գործոններ» (ЛФР-25) թեստի ստեղծումը: Տեսականորեն հիմնավորելով «ռացիոնալությունը» ն «ռիսկի պատրաստվածությունը»` որպես որոշման ընդունման անձնային գործոններ, նա այս երկու գործոնների չափման համար ստեղծում է 25 հարցից μաղկացած, գործածության ն արդյունքների հաշվարկման գործընթացում μավականին պրակտիկ թեստային հարցարան: Թեստի ստեղծման սկզμնական փուլում փորձարկվել են մեթոդիկայի երկու` ЛФР-32 ն ЛФР-38 տարμերակներ` նրանցում պարունակվող հարցադրումների քանակով պայմանավորված: Մեթոդիկաներն անցել են μովանդակային ն կոնստրուկտային վալիդացում, ինչպես նան ստուգվել է հուսալիություն համաձայնեցվածությունը ն կայունությունը: Մեթոդիկայի երկու տարատեսակների փորձարկման արդյունքների ն Կետտելի հարցարանի տվյալների միջն իրականացվել է կորելացիոն վերլուծություն: «Ռիսկի պատրաստվածություն» սանդղակը μարձր կորելացվել է «Ես»-ի ուժ` Շ սանդղակ, (ք=0,36, α=0,05) ն «Գերակայման հակվածություն»` Բ

սանդղակ, (ք=0,71, α=0,001) գործոնների հետ, իսկ «ռացիոնալություն» սանդղակը ինտելեկտի մակարդակի` Ց սանդղակ (ք=0,67, α=0,05) ն կասկածի` Լ սանդղակ, (ք=0,52, α=0,05) գործոնների հետ: Տվյալները ցույց են տվել, որ երկու տարμերակներն էլ «ռիսկայնության» ն «ռացիոնալության»` որպես որոշման ընդունման գործընթացների կարգավորման անձային հատկությունների դիագնոստիկայի վալիդ ն հուսալի գործիքներ են: Նախապատրաստվել է նան ЛФР-25-ը, որն առավել համապատասխանում է էքսպերս դիագնոստիկայի պահանջներին ն ունի պատասխանների առավել պարզ եռաμաղադրիչ կառուցվածք` սկզμնական ինը μալանոցի փոխարեն |1): Անորոշության պայմանների ընդունումը` անորոշության տոլերանտությունը, ոչ միայն որոշման ընդունման սուμյեկտի խնդիրն է, այլն որոշման գործընթացը ուսումնասիրող հոգեμանի նպատակը: Որոշման ընդունման հոգեμանական համակարգերի անորոշության ն μաց լինելու սկզμունքի ընդունումը ուղղորդում է այլ հետազոտական մոտեցումների: Տ. Կորնիլովան գտնում է, որ որոշման ընդունման հոգեμանական միջնորդավորման ձների μաց լինելն ու μազմակիությունը ն նրանց ինքնակարգավորման դինամիկ μնույթը ընտրության մեխանիզմների ֆունկցիոնալ հիերարխիայի հոգեդիագնոստիկայի խնդիրն են առաջադրում: Կորնիլովան նշում է, որ տարμեր հեղինակներ սովորաμար ֆիքսում են լուծումների նախօրոք առանձնցված դաս, մինչդեռ հոգեμանական վերլուծության խնդիրն է հավաստել կարգավորման ներկա ձնավորված տեսակը նրանում ընդգրկված գործընթացներով, որոնք էլ այդ դինամիկ հիերարխիայի առանձնահատկություններն են պայմանավորում:

Գրականություն 1. 2.

Корнилова Т. В. Диагностика “личностных факторов” принятия решений// Вопросы психологии, 1994. № 6, с. 99-109 Корнилова Т.В. Диагностика мотивации и готовности к риску (монография). М.: Институт психологии РАН, 1997.

3.

Корнилова Т.В. Интуиция и рациональность в уровневой регуляции принятия решений//Вопросы психологии, 2006. №2 (совместно с О.В. Степаносовой и Е.Л. Григоренко). 4. Корнилова Т.В. Методологические проблемы психологии принятия решений//Психологический журнал, 2005, том 26, №1 с. 7-17 5. Корнилова Т.В. Многомерность фактора субъективного риска (в вербальных ситуациях принятия решений)//Психологический журнал, 1998. №6. 6. Корнилова Т.В. Многоуровневая личностная регуляция принятия решений //Вестник РГНФ. 1996. №2. 7. Корнилова Т.В. Мотивационная регуляция принятия решений: современные представления. Современная психология мотивации//Под ред. Д.А. Леонтьева. М.: Смысл, 2002. 8. Корнилова Т.В. О функциональной регуляции принятия решений//Психологический журнал, 1997. №5. 9. Корнилова Т.В. Понятие “риска”, “неопределенности” и принятия решений в психологических и непсихологических моделях выбора//Управление риском//1997 Է3. 10. Корнилова Т.В. Принятие интеллектуальных решений и креативность: принцип открытости динамических регулятивных систем//Современня психология мышления: смысл в познании. Москва: Смысл, 2008. стр. 28-30 11. Корнилова Т.В. Психология риска и принятия решений. Москва, Аспект Пресс, 2003. 286 с.