Օսմանյան կայսրության պատմություն

Հարգելի´ ընթերցող.

ԵՊՀ հրատարակչությունը, չհետապնդելով որևէ եկամուտ, ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտի համացանցային կայքերում ներկայացնում է իր հայագիտական հրատարակությունները: Գիրքը այլ համացանցային կայքերում տեղադրելու համար պետք է ստանալ հրատարակչության համապատասխան թույլտվությունը և նշել անհրաժեշտ տվյալները:

ԵՐԵՎԱՆի ՊԵՏԱկԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ì²Ð²Ü ´²Ú´àôð¸Ú²Ü

úêزÜÚ²Ü Î²ÚêðàôÂÚ²Ü ä²îØàôÂÚàôÜ

ºðºì²Ü ºäÐ Ðð²î²ð²ÎâàôÂÚàôÜ

ՀՏԴ 93/99 ԳՄԴ 63.3 Բ 260

Բ 260

Տպադրված է ԵՊՀ Միջաղդային Հարաµերությունների ֆակուլւեւի խորՀրդի երաչխավորությամµ

Բայµուրդյան Վ. Ա. 0սմանյան կայսրության պաւմություն/Վ. Ա. Բայµուրդյան.- Եր.: ԵՊՀ Հրաւ., 2011, 718 էջ, + 12 էջ ներդիր: Գրքում լուսաµանվում է 0սմանյան կայսրության պաւմությունը սկսած Փոքր Ասիայում թուրքերի Հայւնվելու ժամանակներից մինչն աոաջին ՀամաչխարՀային պաւերաղմի ավարւը, երµ այդ Հսկայածավալ կայսրությունը կործանվեց, ն նրա փլաւակների վրա ծնունդ աոավ թուրքական Հանրապեւությունը: Ցույց է ւրվում, որ կայսրությունն իր µնույթով եղել է ոաղմամոլ ու անղուսպ նվաճողական Հակումներ ունեցող, ինչպես նան կրոնա-ասւվածապեւական Հիմքերի վրա կաոուցված պեւություն, որն իր վեց Հարյուրամյա դոյության ընթացքում մչւապես արդելակել ու խոչընդուել է այնւեղ ապրող µաղմաթիվ ժողովուրդների µնականոն ղարդացումը ն կասեցրել նրանց ւնւեսական, քաղաքական ն Հոդնոր-մչակութային աոաջընթացը: Նախաւեսված է պաւմաµանների, միջաղդայնադեւների, քաղաքադեւների, µարձրադույն ուսումնական Հասւաւությունների դասախոսների ն ուսանողների, ինչպես նան ընթերցող լայն Հասարակայնության Համար:

ՄAHAԻ 8AԱ8UԱTԱAԻ

HԱSTՕԱY ՕF THE ՕTTՕԽAԻ EԽPԱԱE

ՀՏԴ 93/99 ԳՄԴ 63.3

ԱS8Ի 978-5-8084-1377-1

© ԵՊՀ Հրաւարակչություն, 2011 թ. © Բայµուրդյան Վ. Ա., 2011 թ.

ՀԵՂիՆԱկի կՈՂՄիՑ Միջին դարերում Թուրքեսւանի ն Եվրասիայի անծայրածիր ւափասւաններից ծայր էր աոել թյուրքալեղու վաչկաւուն ցեղերի Հուժկու դաղթարչավ դեպի Արնմոււք: Հանդրվանելով Հնադույն քաղաքակրթությունների օրրան Փոքր Ասիայում` նրանց Հաջողվեց սւեղծել պեւական կաղմավորումներ, որոնք ասւիճանաµար Հղորանալով ու ծավալվելով, կարողացան խորւակել երµեմնի Հղոր Բյուղանդական կայսրությունը ն նրա փլաւակների վրա սւեղծել մի նոր աչխարՀակալություն, որը պաւմության մեջ է մւել 0սմանյան կայսրություն անունով: Այդ պեւությունը սւեղծվել է Հայերից ն Հույներից ղավթված Հողերի վրա: իր Հղորությամµ ու ւարածական չափերով 0սմանյան պեւությունը վերջին ամենախոչոր կայսրությունն էր Մերձավոր ու Միջին Արնելքում' Սասանյան իրանից ու Արաµական խալիֆայությունից Հեւո: Նրա թները ւարածվում էին երեք մայրցամաքների' Ասիայի, Եվրոպայի ն Աֆրիկայի վրա: Այդ µոնաւիրական աչխարՀակալ պեւության ւիրապեւության ւակ էին Հայւնվել նչված մայրցամաքների µաղում երկրներ ու ժողովուրդներ: 0սմանյան կայսրությունը իր µնույթով եղել է ոաղմամոլ ու ոաղմաչունչ, անղուսպ նվաճողական Հակումներ ունեցող պեւություն: Բոլոր դարաչրջաններում նրա Հենարանն է Հանդիսացել µանակը ն ղինվորականությունը: ի սկղµանե օսմանյան պեւությունը Հիմնվել է որպես մի ղինվորական իչխանություն: իսկ ղինվորական իչխանությունը կարող էր լինել միայն µոնապեւական: Բնավ պաւաՀական չէ, որ այդ կայսրության սանձարձակ իչխանությունը նս Հեւնանք էր պեւության ոաղմա-ղինվորական µնույթի: Նրա դոյության ու կենսունակության աոաջին պայմանը եղել է անվերապաՀ Հնաղանդությունն ու երկաթյա ոաղմական կարդապաՀությունը: Դարեր չարունակ 0սմանյան կայսրությունը Հանդիսացել է նան կրոնա-ասւվածապեւական Հիմքերի վրա կաոուցված պեւություն: 0սմանյան սուլթանները իրենց վերադրել են Համայն աչխարՀի մաՀմեդականների Հոդնոր աոաջնորդի' խալիֆի կարդավիճակը: Հիրավի,

Հուժկու թափով մւնելով պաւմության ասպարեղ, թուրքերը վերածնեցին ն նոր չունչ Հաղորդեցին իսլամական աչխարՀին: Հարյուրամյակներ չարունակ Հանդես դալով որպես մաՀմեդական երկրների աոաջաւար ուժ` ւնական ժամանակամիջոցի ընթացքում 0սմանյան կայսրությունը կարնոր դեր էր խաղում նան քրիսւոնեական Եվրոպայի Հեւ մաՀմեդական աչխարՀի Հակամարւության µնադավաոում: իսլամի Հաղթական դրոչի ւարածման պաւրվակի ներքո օսմանցիները կաղմակերպում էին անընդմեջ կողոպւչական արչավանքներ: Անժխւելի է այդ պեւության կարնոր դերակաւարությունը ժամանակի միջաղդային Հարաµերություններում: ՊաւաՀական չէ, որ 0սմանյան կայսրությունը Համարվել է մերձավորարնելյան Հավասարակչոության կարնոր դործոն: Դա µաղմաղդ ու µաղմակրոն պեւություն էր, որւեղ, սակայն, ւիրապեւողը թուրքերն էին, իսկ մնացած ժողովուրդները' Հպաւակներ: կայսրության մեջ անխախւ սկղµունք էր մաՀմեդականների ն աոաջին Հերթին թուրք մաՀմեդականների թելադրող ու ւիրապեւող դիրքը: իր դոյության 600 ւարիների ընթացքում այդ պեւությունը մչւապես արդելակել ու խոչընդուել է ւարµեր ժողովուրդների µնականոն ղարդացումը, կասեցրել նրանց ւնւեսական, քաղաքական ն Հոդնոր-մչակութային աոաջընթացը: Դարեր չարունակ Հայ ժողովրդի խոչորադույն Հաւվածի' արնմւաՀայության վրա նս ծանրացած է եղել օսմանյան լուծը: Այդ անադորույն լծի ներքո արնմւաՀայության մի քանի դարերի պաւմական ւարեդրությունը ողողված է արցունքով: Հայերը ղրկված են եղել իրենց դարավոր Հայրենիքի ւարածքում ինքնուրույն քաղաքական կյանք ունենալու ն անկաչկանդ ղարդացման իրավունքից օդւվելու Հնարավորությունից: Մեծ Հաչվով, օսմանյան ւիրապեւությունը Հանդիսացել է այն դլխավոր խանդարիչ ուժը, որը Հնարավորություն չի ւվել Հայ ժողովրդին µոնելու քաղաքական Համախմµման ուղին ն այսպես կոչված ԹուրքաՀայասւանի, ՊարսկաՀայասւանի ն ՌուսաՀայասւանի մասնաւված ու քաղաքական սաՀմաններով ւարանջաւված ւարածքներում կերւել միասնական Հայկական պեւություն կամ Հայ ժողովրդի ւեսլական Հանդիսացող Միացյալ ն անկախ Հայասւան: Այնուամենայնիվ, որքան էլ որ 0սմանյան կայսրության Հեւ Հայ ժողովրդի պաւմական աոնչությունները մթադնված են ւխուր ն դաոն էջերով, մենք չենք կարող Հաչվի չնսւել այն իրողության Հեւ, որ դարերի ընթացքում Հայ ժողովրդի պաւմական ղարդացումը ըն4

թացել է թուրք ժողովրդի պաւմության Հեւ սերւ աոնչությամµ: Հեւնաµար Թուրքիայի պաւմության ւարµեր չրջանների խորը ն Համակողմանի ուսումնասիրությունը մեղ Համար ունի ինչպես դիւական ու ճանաչողական, այնպես էլ դործնական նչանակություն: «Հայ կյանքի պաւմադիրն,- իրավացիորեն դրում է Լեոն,- սւիպված է ավելի նս ընդարձակ ւեղ ւալ Հայոց պաւմության մեջ այն աղդություններին ու աղդեցություններին, որոնք քաղաքականապես ն կուլւուրապես ւիրապեւող են Հանդիսացել մեր երկրում: Եվ որովՀեւն Թուրքիան ու Պարսկասւանն էին այն ւիրապեւողները, որոնց պաւկանում էր Հայասւանը, ուսւի կարնոր է ուսումնասիրել այդ երկու պեւությունների քաղաքական ն վարչական կաղմը, Հասարակական իրավակարդը ն այն պայմանները, որոնք սւեղծված էին Հաւկապես Հպաւակ աղդերի Համար»: 0սմանյան կայսրության պաւմության ամենաւարµեր Հարցերին ւարµեր երկրներում ն ւարµեր լեղուներով նվիրված են Հարյուրավոր ամենաµաղմապիսի պաւմադիւական աչխաւություններ: Սակայն կասկածից վեր է, որ թուրքադիւության ղարդացմանը ն նոր աղµյուրների ու դրականության Հրապարակմանը ղուդընթաց, անՀրաժեչւություն է ղդացվում դեթ յուրաքանչյուր քաոորդ դարը մեկ նոր իմասւավորման ենթարկել այդ երկրի պաւմությունը: կես Հարյուրամյակ չարունակ ղµաղվելով արնելադիւական պրպւումներով ն իմ Հիմնական Հեւաքրքրությունները կենւրոնացնելով իրանի պաւմության Հարցերի վրա` ինձ միաժամանակ մչւապես Հեւաքրքրել են նան Թուրքիայի պաւմության Հեւ աոնչվող խնդիրները: Սույն աչխաւանքը ձեոնարկելիս ես ցանկացել եմ իմ ուժերի ներածին չափով մեր սովորող երիւասարդությանը ն աոՀասարակ ընթերցող լայն Հասարակայնությանը ծանոթացնել մեր Հարնան երկրի պաւմության Հեւ, մի երկրի, որի Հեւ մեր պաւմական ղարդացման ընթացքը այսուՀեւն նս չարունակվելու է փոխադարձ չփումների ու աոնչությունների µաղմաճյուղ չավիղներով: Մեր կողմից դրիչ վերցնելու մյուս պաւճաոը կայանում է նրանում, որ մեր Հայրենական պաւմադիւական դրականության մեջ աո այսօր դոյություն չուներ որնէ աչխաւություն, որը թեկուղ դիւաՀանրամաւչելի ձնով ն աղաւ չարադրանքով, µայց ն Հարաղաւ մնալով պաւմական փասւերին ու իրողություններին, մեր ընթերցողին մաւուցեր նման մի դործ: Սույն աչխաւությունը կարելի է անվանել նան ակնարկներ 0սմանյան կայսրության պաւմության վերաµերյալ, քանի որ այդ պեւության քաղաքական պաւմության, ւնւեսական

ն Հասարակական Հարաµերությունների, էթնիկական ու մչակութային պաւմության չաւ Հարցեր մեր կողմից չեն չոչափվել: Մենք µնավ Հավակնություն չունենք ենթադրելու, որ սույն աչխաւությունը թե՛ իր մւաՀղացմամµ ն թե՛ µարձրացված խնդիրների մեկնաµանությունների աոումով անթերի է: Սակայն դործը ձեոնարկելիս մեղ ոդնորել է այն դիւակցությունը, որ լինելով իր ւեսակի մեջ աոաջինը, այն կարող է օդոււ µերել մեր ուսանողությանը ն ընթերցող լայն չրջաններին: Հավաւացած ենք, որ մեր խսւապաՀանջ, դիւակ ն անաչաո ընթերցողները Հավուր պաւչաճի կդնաՀաւեն մեր ւարիների աչխաւանքը, իսկ թերությունների Համար կդրսնորեն մեծաՀոդություն:

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱԶիՆ

ԹՅՈՒՐՔԱԼԵԶՈՒ ՑԵՂԵՐի ՆԵՐԹԱՓԱՆՑՈՒՄԸ ՓՈՔՐ ԱՍիԱ:

ՌՈՒՄի (իկՈՆիԱՅի) ՍԵԼԶՈՒկՅԱՆ ՍՈՒԼԹԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

1. ԹՅՈՒՐՔԱկԱՆ ՑԵՂԵՐի ԳԱՂԹԱՐՇԱՎԸ ԴԵՊի ՓՈՔՐ ԱՍիԱ

Դեոնս մեր թվարկության աոաջին դարերին, այսպես կոչված ժողովուրդների մեծ դաղթի ժամանակներում, եվրասիական անծայրածիր ւափասւաններից վրանաµնակ վաչկաւուն թյուրքական ցեղերը մերթ ղանդվածորեն, մերթ ավելի փոքր խմµերով, սակայն անընդմեջ ու անդադար, ալիք աո ալիք, չարժվում էին դեպի Արնմոււք: Ժողովուրդների այդ մեծ դաղթը ւեղի էր ունենում ւրորված ճանապարՀներով' կովկասի ու իրանի, Մերձսնծովյան չրջանների ու Բալկանների վրայով: Վաղ ժամանակներում այդ ցեղերը նույնացվում էին Հոների Հեւ: Հայւնի է, օրինակ, որ ԱՄ դարում Հոները ղանդվածաµար դաղթել են Հյուսիսային կովկաս, ապա' Դոնի ավաղան ն Հյուսիսային մերձսնծովյան չրջաններ: Մ դարից նրանց անունով Դերµենւի անցքը կոչվել է «Հոնաց պաՀակ»: Ռաղմական դեմոկրաւիայի պայմաններում ապրող Հոների ցեղամիավորումը իր Հղորության դադաթնակեւին է Հասել Աթիլլայի օրոք (434-453 թթ.): Նրա կաղմակերպած մեծ արչավանքների ժամանակ թյուրքալեղու ցեղերի վիթխարի ղանդվածներ Հորդում էին Փոքր Ասիայի ւարածքը: Անասունների Համար արուավայրերի մչւական փնւրւուքները, իրենց Հեւնից եկող անթիվ ու անՀամար քոչվորների ճնչումից ու թչնամական աոճակաւումից ձերµաղաւվելու ձդւումը ն այլ պաւճաոներ, սւիպում էին այդ ոաղմիկ Հովվական ցեղերին անընդՀաւ չարժվել` ժամանակավոր ու մչւական µնակության Համար որոնելով Համեմաւաµար Հարմար ն անվւանդ ջրաոաւ ու խուաոաւ վայրեր: ՄԱ-ՄԱԱ դարերում խոչոր ղանդվածներով Փոքր Ասիա էին ներթափանցում նան µուլղարներ, խաղարներ ն սուվարներ, իսկ քիչ ավելի ուչ նան ավարներ:

Թյուրքերի µուն նախաՀայրենիքը Թուրքեսւանն էր, որի աչխարՀադրական սաՀմանները խիսւ դժվար է դծել: Սակայն Հավասւի Հայւնի է, որ թյուրքալեղու ցեղերը ւարածված էին Զինասւանի Հյուսիսային սաՀմաններից սկսած եվրասիական վիթխարի ւարածքների վրա: Այդ ցեղերին չինացիներն անվանում էին թու-քյուե, կամ թյու-քյու (Հավանաµար թյուրղյութ թուրքական ձնից): Որոչ չինական աղµյուրներ նրանց կոչում են Հիոն նու, որ µաոացի նչանակում է «ըմµոսւ սւրուկներ»: Այդ նույն չինական աղµյուրները նրանց նկարադրում են որպես ոաղմաչունչ ավյունով լեցուն, արադ ւեղաչարժվելու ունակությամµ օժւված, եոանդուն ու պաւերաղմիկ, դոյության Համար պայքարի µովում թրծված, չուրջ ւարին µնության ուժերի Հեւ դուեմարւի մեջ դւնվող մի ցեղ: Արաµները թյուրքեր էին անվանում Միջին ու կենւրոնական Ասիայի µոլոր քոչվորներին, անկախ իրենց լեղվից: Գիւությունը դեոնս Հսւակ պաւասխան չունի թյուրքերի ծադման (էթնոդենեղի) վերաµերյալ, թեն այդ աոթիվ դիւնականների կողմից աոաջ են քաչվել ւարµեր վարկածներ: Թյուրքական ցեղերի պաչւամունքը աչքի է ընկել µաղմաղանությամµ: Նրանց մեծ մասը եղել է կոապաչւներ (ւարածված է եղել Հողի, օդի, ջրի ու կրակի պաչւամունքը ն այլն), մի ղդալի մասն էլ դավանել է չամանականությունը: Միայն ԱՃ դարում Փոքր Ասիայում Հասւաւված թյուրքերը Հրաժարվել են իրենց Հեթանոսական Հավաւալիքներից ն ընդունել են իսլամը: Թյուրքերի ւուեմը դայլն էր: Ըսւ թյուրքական աոասպելներից մեկի` թյուրքերը իրենց ծադումը վերադրում էին դայլին, ուսւի նրանց դրոչների վրա պաւկերված էր դորչ դայլի դլուխ: Վաղ միջնադարում թյուրքալեղու ժողովուրդներն ունեցել են նան իրենց պեւականությունը' այսպես կոչված թյուրքական խաքանությունը (խաղանաթը), որը ՄԱ դարում Հասել է մեծ Հղորության, ւարածվելով Զինասւանի Հարակից երկրամասերից մինչն Բյուղանդական կայսրության սաՀմանները: Բյուղանդական ճկուն դիվանադիւությունը, Հաւկապես Հուսւինիանոսի ժամանակներում, թյուրքալեղու ժողովուրդների ասպաւակություններից պաչւպանվելու Համար դիմում էր այդ ցեղերին միմյանց դեմ ՀրաՀրելու փորձված քաղաքականությանը: իրանը ն Բյուղանդիան նան Հարուսւ նվերների միջոցով թյուրքական խաքանության Հեւ ձեոք էին µերում խաղաղություն, իսկ աոանձին դեպքերում նույնիսկ դաչինք: Թյուրքական այդ պեւության ն Բյուղանդական կայսրության միջն

չփումները ամենայն Հավանականությամµ կրել են այն ասւիճանի ծավալուն µնույթ, որ կողմերը միմյանց Հեւ կապված են եղել դինասւիական ամուսնություններով: 745 թ. ներքին Հակասությունների ն արւաքին Հարձակումների Հեւնանքով թյուրքական այդ խաքանությունը կործանվել է: կենւրոնական Ասիայում կամ Թուրքեսւանում վաչկաւուն-քոչվորական կյանքով ապրող µաղմաթիվ ցեղերի մեջ կային նան այնպիսիները, որոնք սկսում են Հանդես դալ սեփական անուններով (ղըրղըղներ, ղփչաղներ, օղուղներ, ույղուրներ, թուրքմեններ, խաքասներ ն այլն): ՇնորՀիվ ցեղային կաղմակերպության, թյուրք-քոչվորների մու չափաղանց ուժեղ է եղել ցեղային ու լեղվական ընդՀանրության ղդացումը, մի Հանդամանք, որն անկասկած նպասւել է ւարµեր ժամանակներում նրանց կողմից պեւականության կերւմանը: Բացի կենւրոնական Ասիայից, ցեղերի չարժումը դեպի Փոքր Ասիա սնուցող կարնոր կենւրոն է Հանդիսացել նան իրանի Հյուսիսարնելյան Խորասան նաՀանդը, որւեղ աոկա էին թյուրքերի խոչոր կոււակումներ: Սասանյան պեւությունը փորձում էր իրեն Հաւուկ Հեոաւես ու ճկուն դիվանադիւությամµ կասեցնել այդ ցեղերի չարժումը դեպի իրանական պեւության սաՀմանները: Դիվանադիւության անղորության դեպքում դործողության մեջ էր մւնում ղենքի ուժը: Պաւմությամµ վկայված է, որ Սասանյան Խոսրով Անուչիրվան թադավորը 562 թ. իր աոաջին Հաղթանակն է ւարել դեպի Արնմոււք չարժվող քոչվորների նկաւմամµ: Այսպիսով, ծայր էր աոնում իրանի ն Թուրանի անվերջանալի դուեմարւը, որն ուղեկցվում էր կործանարար ն արյունու պաւերաղմներով: 589 թ. Սասանյան ղորավար, Հայասւանի մարղպան ԲաՀրամ Զուµինը Հերաթի մու ջախջախեց 300 Հաղարանոց թյուրքական µանակը, իրանը փրկելով վերաՀաս կործանումից: Դրանից Հեւո երկու ւասնյակ ւարի չարունակ թյուրքերը չէին Համարձակվում խախւել իրանի սաՀմանները: Բյուղանդական կայսրերը խոչընդուներ չէին Հարուցում թյուրքախոս ցեղերի չարժման աոջն դեպի իրենց փոքրասիական ւիրույթները, նպաւակ ունենալով օդւադործել նրանց ոաղմական ուժը թե՛ ներքին օդւադործման, այսինքն կայսրության ներսում ապսւամµությունների ու խոովությունների ճնչման ն թե՛ արւաքին նվաճումների Համար: Ավելին, կոսւանդնուպոլսի Համաձայնությամµ, µյուղանդական իչխանությունները այդ ցեղերին ւեղավորում էին իրենց անաւոլիական ւիրույթներում, Հաճախ նրանց չնորՀելով լայն իրավունքներ ու արւոնություններ:

ԱՄ-ՄԱԱ դարերում թյուրքերի այդ նախասկղµնական թափանցումը Փոքր Ասիա այնուամենայնիվ, Հեւքեր չի թողել այդ երկրամասի էթնիկական պաւմության մեջ: Նախ ներթափանցումը քանակապես եղել է չաւ աննչան դերակչիո դեր խաղալու Համար: Ներթափանցած թյուրքական ւարրերը արադ կլանվում էին ւեղական էթնոսի կողմից, Համաձուլվում նրա մեջ, ի վիճակի չլինելով Հիմնավոր փոփոխության ենթարկելու Փոքր Ասիայի էթնիկական պաւկերը: Թյուրքական ղանդվածը դեոնս ի ղորու չէր նան Համախմµվելու ն իր թելադրիչ պայմանները դնելու Բյուղանդական պեւության աոջն, ինչպես դա կաւարվեց ավելի ուչ չրջանում: ՄԱԱ դարում խորը անՀայւության միջից Հախուոն թափով պաւմության ասպարեղ մւած արաµները նս չաւ արադ դնաՀաւեցին թյուրքական ցեղերի մարւական Հաւկանիչները: Քոչվորական դժվարին կյանքը այդ ցեղերին դարձրել էր պաւրասւի ղինվորներ: Թյուրք ոաղմիկներն աչքի էին ընկնում իրենց ւոկունությամµ, ներքին կարդապաՀությամµ, մարւական ոդով, ցեղային Համերաչխության ղդացումներով, դժվարություններին դիմանալու ն սակավապեւ լինելու քոչվորներին Հաւուկ Հաւկանիչներով: Նրանք µացաոիկ ճարպիկ Հեծյալներ էին ն Հիանալի նչանաոու նեւաձիդներ: Հաւկապես Աµµասյան խալիֆները լայնորեն օդւադործում էին թյուրքական ցեղերին դեպի Փոքր Ասիայի Հարուսւ ու µարեµեր չրջանները ասպաւակ սփոելու, Հարուսւ ավար ձեոք µերելու ն իրենց ւիրապեւությունների սաՀմանները օւար ներխուժումներից պաչւպանելու Համար: Արաµները Անաւոլիայում մաՀմեդականացած թյուրքերից կաղմեցին «ղաղիների» («Հավաւի մարւիկներ») ջոկաւներ, որոնց միջոցով չոչափելի Հարվածներ էին Հասցնում Բյուղանդիայի կենսական կենւրոններին: Թյուրք ոաղմիկներից մաՀմեդականություն ընդունածները Հնարավորություն ունեին այսպես կոչված «ավադ սւրուկների» կարդավիճակից µարձրանալ վերն ն խալիֆայության ոաղմական ու քաղաքական Համակարդում ղµաղեցնել µարձր պաչւոններ: Արդեն ԱՃ դարի վերջին խալիֆայությունում ղինվորական պաչւոնների մեծ մասը ն µաղմաթիվ քաղաքական պաչւոններ ղµաղեցնում էին թյուրք-մաՀմեդականները: Աµµասյան խալիֆաները թյուրքալեղու ցեղերին µնակեցնում էին խալիֆայության արնմւյան մարղերում' նրանց օդւադործելով որպես ոաղմական ուժ իրենց ւիրապեւությունների սաՀմանները պաչւպանելու Համար: Այդ քաղաքականության Հեւնանքով Փոքր Ասիայի արնելքում` Բյուղանդիայի սաՀմանների մու, սկսեցին երնան դալ թյուրքական ցեղերի µնակավայրեր:

Այսպիսով, ն՛ Բյուղանդական կայսրությունը ն՛ Աµµասյան խալիֆայությունը իրենց քաղաքականությամµ նպասւում էին Փոքր Ասիայի ապադա թյուրքացմանը: Սակայն դոյություն ուներ նան այդ դործընթացին նպասւող մեկ այլ, ոչ պակաս կարնոր դործոն: Բանը նրանումն է, որ կենւրոնական Ասիայից ւասնյակ Հաղարավոր թափաոաչրջիկներ, Հանցադործներ, խոովարարներ, սովալլուկ ու անդործ մարդիկ, որոնք փնւրում էին ապրուսւի միջոցներ, Հոծ խմµերով չարժվում էին դեպի արնմոււք, մաՀմեդական աչխարՀից դուրս դւնվող երկրներ, այդ թվում նան Փոքր Ասիա: Նրանց մեջ մեծ թիվ էին կաղմում նան «Հավաւի ղինվորները»' ղաղիները, որոնք իրենց կյանքի նպաւակն էին Հոչակել պայքարը «անՀավաւների» դեմ, սակայն իրականում նրանց µոլորի իրական նպաւակը կողոպոււն ու թալանն էր: Այդ կաղմակերպված ու մեծաթիվ ավաղակախմµերը անընդՀաւ Համալրվում էին թյուրքական այն ւարրերով, որոնք փնւրում էին արուավայրեր ու քոչավայրեր: Այդ ղինված ավաղակախմµերը Հաճախ անցնում էին Բյուղանդիայի սաՀմանը ն ղարՀուրելի ասպաւակ սփոում, մանավանդ այն ժամանակ, երµ կայսրությունը դրսնորում էր թուլության ակնաոու նչաններ, ն ի վիճակի չէր լինում կաղմակերպել իր սաՀմանների արդյունավեւ պաչւպանություն: Փոքր Ասիան ասպաւակող թյուրքական ավարաոու Հորդաների մի մասը արչավանքից Հեւո չէր վերադաոնում Հեւ, դերադասելով Հասւաւվել այդ երկրամասի Հարուսւ ու µարեկեցիկ վայրերում, ոաղմական ուժի օդնությամµ այնւեղ ձեոք µերելով ւիրապեւող դիրքեր: Այդ նորելուկների աոանձին աոաջնորդներ սկսեցին իրենց դրսնորել որպես ինքնադլուխ ու անկախ ւիրակալներ, ամµողջ չրջաններ ենթարկելով իրենց Հսկողությանը: Ճ դարը նչանավորվեց Միջին Ասիայից ն Խորասանից թյուրքական ցեղերի նոր Հուժկու Հոսքով դեպի Փոքր Ասիա: Գաղթի այդ նոր ալիքը պայմանավորված էր նրանով, որ արուավայրերի ու ւիրապեւության Համար Մերձարալյան չրջանում թյուրքալեղու ցեղերի միջն µորµոքված արյունախանձ պաւերաղմների Հեւնանքով, պարւված ցեղերը Հարկադրված էին լքել իրենց µնակավայրերը ն փնւրել նոր «կենսական ւարածքներ» իրենց դոյությունը չարունակելու Համար: Գոյության կովում պարւություն կրած այդ ցեղերը Հուժկու ալիքով արդեն սովորական դարձած ճանապարՀներով սկսեցին չարժվել դեպի Արնմոււք' ցրվելով դլխավորապես Արնմւյան Հայասւանի ն Անաւոլիայի ղանաղան մասերում: Ճ-ՃԱԱ դարերում

թյուրքական ցեղերը' պեչենեդները, ուղերը, կումանները (ղփչաղները, պոլովեցները) չդադարող Հոսքով Փոքր Ասիա էին ներթափանցում նան Բալկանների կողմից: ինչպես Արնելքից եկած իրենց ցեղակիցները, այնպես էլ դրանք, որպես կանոն, ոաղմական ծաոայության էին անցնում µյուղանդական կայսրերի մու: ՃԱ դարում կենւրոնական Ասիայից Փոքր Ասիայի սաՀմաններին մուեցավ թյուրքալեղու ցեղերի մի նոր Հուժկու դաղթի ալիք, որոնք ընդՀանրական անվան ւակ Հայւնի էին իµրն օղուղներ: Արաµները ն պարսիկները նրանց անվանում էին դուղղ: 0ղուղական էթնոսի ձնավորումը սկղµնավորվել է այսպես կոչված Արնմւյան Յոթ դեւերի չրջանում: ՄԱԱ դ. սկղµին Թյուրքական խաքանության կաղմում աոաջացել էր «թոքուղ օղուղի» (µաոացի ինն օղուղ) ցեղային միությունը, որում, Հավանաµար, դերիչխող դիրք են ունեցել ույղուրները: 745 թ. թյուրքական խաղանաթի անկումից Հեւո այդ ցեղերը սկսում են չարժվել դեպի Սիր Դարյա դեւի սւորին Հոսանքները, որւեղ ԱՃ դ. կեսերին աոաջանում է սիրդարյական այսպես կոչված յաµդուների պեւական կաղմավորումը, որն իրենից ներկայացնում էր քոչվորական ցեղերի մի Համադաչնություն: ԱՃ դ. վերջին ն Ճ դ. սկղµին օղուղների ցեղամիություն է աոաջացել նան Մերձարալյան ն Հյուսիսային Մերձկասպյան ւափասւաններում: Սիրդարյական յաµդուների ւերության մեջ մւած ցեղերը ժամանակի ընթացքում սւացան «օղուղներ» ընդՀանրական անվանումը: Ընդ որում, արդեն ԱՃ դարից սկսած ընդՀուպ մինչն ՃԱ դ. սկիղµը աոանձնանում են էթնիկական երկու ընդՀանրություն' արնմւյան ն արնելյան օղուղները: ՃԱ դարում Սիրդարյայի Հարթավայրերում աոաջացել է օղուղների պեւությունը, որը ՃԱ դարի կեսերին կործանել են արնելքից եկած ղփչաղները: 0ղուղների մի մասը քաչվել է արնմոււք ն µնակություն Հասւաւել Հարավոուսական ւափասւաններում, մնացածը' սելջուկյան թուրքերին միանալով չարժվել է դեպի Աոաջավոր Ասիայի երկրները: 0ղուղների արնելյան ճյուղը Հաճախ անվանում են նան «թուրքմեններ»: Ճ դարում օղուղա-թուրքմենական քընըք ցեղից µարձրանում է Սելջուկի ցեղը: իր անվանումը նա սւացել է կիսաաոասպելական Սելջուկի անունով, որը ն Հանդիսացավ Սելջուկյան դինասւիայի Հիմնադիր: Այդ դինասւիայի (1038-1194) իչխանությունը ճանաչած օղուղներին նս սկսեցին անվանել սելջուկներ: 0ղուղների խորՀրդանիչը աոասպելական դորչ դայլն էր, իսկ

կրոնը' Հեթանոսությունը: Ճ-ՃԱ դարերում իսլամն ընդունած Սելջուկյանները պայքար ծավալեցին օղուղական Հեթանոս ցեղախմµերի ու նրանց աոաջնորդների դեմ, նրանց պարւադրելով իրենց իչխանությունը ն կրոնը: Սելջուկյանները իրենց աոաջին Հարվածը Հասցրին Ղաղննիների ուժեղ թյուրքական պեւությանը, որի կորիղը իրանի Խորասան նաՀանդն էր: 1040 թ. մայիսին Մերվից արնելք ընկած Դանդանաքան կոչված վայրի մու Սելջուկյանները խորւակեցին Ղաղննիների Հղոր պեւութունը: Այդ իրադարձությունն իրենով նչանավորում էր Արնմւյան Ասիայում նոր ւերության ծնունդը, որը Հայւնի է Սելջուկյան պեւություն անունով: Լեոյի արւաՀայւությամµ, այսպիսով Հրապարակ էր դալիս «անՀաչւ ու մոլեոանդ իսլամի մի նոր ւեսակ' թուրքական իսլամ»: Սելջուկների մասին Թովմա Արծրունի պաւմիչը դրել է. «Նրանք ունեն արյունարµու դաղանների µնություն: ԱՀավոր կերպարանք ունեցող ցեղեր են, քանի որ նրանց դեմքերի ւեսքը ղարՀուրում է ու աՀաµեկում դիւողներին: Նրանք վայրի դաղանների նման µնակվում են լեոներում, դաչւերում ն անապաւներում ն դիչակեր են դաղանների պես: Զեն պաւվում մեծամեծներին, չեն խնայում ծերունիների սպիւակ մաղերը ն պաւկաոելիությունը, չեն խղճում երիւասարդներին ու մանուկներին, ոչ էլ խնայում են մանկությունը: Զար ն ժանւ ժողովուրդ են...»: Սելջուկյան պեւության կաղմավորումն էլ ավելի խթանեց օղուղա-թուրքմենական ցեղերի դաղթային չարժումը դեպի Փոքր Ասիա: Ավելի չոււ դա թյուրքախոս ցեղերի մի Հեղեղ էր դեպի այդ երկրամասը: Գաղթի այդ Հուժկու ալիքը ոդեչնչվում էր իսլամի կողմից, որպես Հավաւի մարւիկների' ղաղիների սրµաղան պաւերաղմ («ջիՀադ», «ղաղավաթ») «անՀավաւների» դեմ: Պաւերաղմը Հանդիսանում էր իսլամը ւարածելու ու Հասւաւելու դլխավոր միջոց: 0ղուղա-թուրքմենական դաղթային չարժումները այսուՀեւն դաոնում էին Արնմւյան Ասիայի ՃԱ-ՃԱԱ դդ. պաւմության մչւական դործոն: Սելջուկյան սուլթաններն իրենց Հերթին աչխաւում էին ոաղմաւենչ քոչվորական Հորդաներին ուղղել դեպի արնմոււք' իրանի ն Բյուղանդիայի ւարածքներում նվաճումներ կաւարելու Համար: Դեոնս 1017 թվականից սկսած ւեղի էին ունենում օղուղների ղանդվածային դաղթեր դեպի իրան: Այդ ժամանակ իրանի արնելքում դոյություն չուներ քաղաքական ն ոաղմական այնպիսի մի ուժ,

որն ի վիճակի լիներ Հակաղդելու սելջուկյան ջոկաւների Հաղթական աոաջխաղացմանը: Արդեն ՃԱ դ. 30-40-ական թվականներին սելջուկները մի քանի ոաղմական Հարձակումներ կաւարեցին դեպի Անդրկովկաս ն Փոքր Ասիա, որոնց աոաջնորդներն են եղել սելջուկյան աոաջին սուլթան Թողրուլ µեկի (1038-1063) Հորեղµոր որդիներ իµրաՀիմ Յընալը ն Քութալմըչը: «Այդ օրերին,- դրում է դեպքերին ականաւես պաւմիչ Մաւթեոս ՈւոՀայեցին,- արյունարµու ն դաղաղած ժողովուրդը... սփովեց աչխարՀի երեսով մեկ, ոչ մի դավաո Հանդիսւ չթողնելով: Քրիսւոնյաների µոլոր երկրները մաւնվեցին սրի ն դերության, երկրից չքացան երկրադործական մթերքները, սպաովեց Հացը, մչակն ու աչխաւավորը սրի քաչվեցին, ամենուրեք ւարածվեց սովը: Բաղում դավաոներ մարդաթափ եղան, քանդվեց աչխարՀն Արնելից, ավերակ դարձավ Հոոոմոց երկիրը...»: «Այդ օրերին,- չարունակում է ՈւոՀայեցին,- անՀավաւների խուժադուժ աղդը, որ թուրք է կոչվում, արչավելով մւավ Հայասւանի Վասպուրական դավաոը, սկսեց անդթաµար սրի քաչել քրիսւոնյաներին... Սա արյունարµու դաղանների աոաջին Հանդես դալն էր... Մինչ այն ժամանակ ոչ ոք չէր ւեսել թուրքական Հեծելաղոր, Հանդիպելով ւեսան նրանց ւարօրինակ արւաքինը. նրանք աղեղնավորներ էին, կանանց նման Հերարձակ»: Հայասւանի ւարածքում սելջուկները 1048-1049 թթ. Հանդիպել են µյուղանդական կոնսւանդինոս ԱՃ Մոնոմախ կայսեր արնելյան µանակի ն նրա դաչնակիցների' Հայկական ն վրացական ղորամասերի Հեւ: Սելջուկները աոաջին լուրջ պարւությունը Հասցրին քրիսւոնյաների միացյալ ուժերին: Արդեն ՃԱ դարի 40-ական թվականների վերջին սելջուկյան ղորքերը Հասան Բյուղանդական կայսրության ւիրույթների սաՀմաններին: Արիսւակես Լասւիվերւցի պաւմիչը դրում է. «... Յարձակեցան ի վերայ քրիսւոնէից իµրն դայլս քաղցեալս արձակեալ ի կերակրոյ, ն եկեալ մինչն ի դաւաոն Բասեան... քանդեալ ապականեցին դաւաոս քսան ն չորս սրով ն Հրով ն դերութեամµ»: «Մեծ սելջուկյանների» նչանավոր սուլթան Ալփ Արսլանը (10631072, «խիղախ աոյուծ») 1067-1068 թթ. դաՀաժաոանդ Մելիք չաՀի Հեւ անձամµ էր դլխավորում արչավանքները դեպի Փոքր Ասիա' թյուրքական ցեղերի ոաղմական եոանդն ուղղելով նախ դեպի քրիսւոնյա Հայասւանը, իսկ ապա դեպի Բյուղանդիա: Հայկական աղµյուրներում «մաՀաչունչ ու արյունարµու դաղան», «մարդախողխող սուլթան» կոչեցյալ Ալփ-Արսլանը 1064 թ. դրավեց ու ավերածու14

թյան մաւնեց Հայոց Բադրաւունյաց պեւության մայրաքաղաք Անին, սրի քաչելով նրա µնակչության մի մասին: «Այս ւարիներին երկնքի µարկության դուոը µացվեց մեր աչխարՀի վրա: Թուրքեսւանից եկան µաղմաթիվ ղորքեր, որոնց երիվարները սրընթաց էին արծիվների պես. նրանց սմµակներն ամուր էին ինչպես ապաոաժ: Նրանք սասւիկ սպաոաղինված էին. աղեղները լարված, նեւերը միչւ սուր»,- ասում է ՈւոՀայեցին: Արդեն ՃԱ դ. 70-90-ական թվականներին սելջուկյան աչխարՀակալության Հյուսիսային սաՀմանն անցնում էր կովկասյան դլխավոր լեոնաչղթայով ու Սն ծովով, Հարավում' Պարսից ծոցով ու Սիրիական անապաւով, արնելքում նրանց ւիրույթները սկսվում էին կաչկարից ու Արալի ծովից, իսկ Արնմոււքում Հասնում մինչն Միջերկրական ու Մարմարա ծովերը: Գնալով ավելի ու ավելի Համաո էր դաոնում սելջուկների ճնչումը µյուղանդական կայսրության վրա: Նրանք Բյուղանդիային սեղմում էին իրենց սաՀմանամերձ ւարածքներում դոյություն ունեցող պաՀակային կեւերով, այսպես կոչված «ուչերով կամ ուջերով», որոնք կաղմում էին խոչոր ոաղմա-վարչական միավորներ' ուչµեյություններ: Նրանցում լիովին իչխում էին կաոավարման աչիրեթային (ւոՀմա-ցեղային) ձները: Բյուղանդիան փորձում էր իր սաՀմանապաՀ ղորամասերի' «աքրիթների» միջոցով երկիրը պաչւպանել քոչվորների ավերիչ ասպաւակություններից, սակայն ապարդյուն: Թուրք-սելջուկների ճնչման ւակ Բյուղանդիան նաՀանջում էր դեպի Արնմոււք: Բյուղանդական կաոավարող չրջանների Համար կարճ ժամանակ պաՀանջվեց Համողվելու Համար, որ սելջուկները սովորական ավարաոու քոչվորներ չեն, որ ւարµեր ժամանակներում Հողմի պես դալիս ու անցնում էին ընդարձակ կայսրության սաՀմաններից: Նրանք Համողվել էին, որ այդ «µարµարոսները» եկել են որ մնան: Սելջուկների Հաջողության կարնոր դրավական էր Հանդիսանում այն, որ թեն ՃԱ դարում Բյուղանդիան Հանդիսանում էր ղարդացած ավաւական պեւություն, սակայն այն թնակոխել էր իր վայրէջքի ու մայրամոււի չրջանը ն դարի երկրորդ կեսին ծվաւվում էր ներքին Հակասությունների, երկպաոակությունների, դաՀակալական արյունու ընդՀարումների, ծայրամասային չրջանների կաոավարիչների ինքնադլխության ն անջաւողական չարժումների պաւճաոով: Բավական է ասել, որ միայն 1057-1081 թվականների ընթացքում Բյուղանդական դաՀի վրա փոխվել է Հինդ կայսր:

Փոքր Ասիայում թուրք-սելջուկների Հաջողություններին մեծապես նպասւում էին Հենց իրենք' µյուղանդական կայսրերն ու աոՀասարակ իչխող վերնախավը: Բյուղանդիան փորձում էր ոաղմաչունչ թյուրքական ցեղերի (պեչենեդների, կալաչների, կարլուքների, ղփչաղների, ղուղերի (օղուղների) ն այլն) միջոցով կանդնեցնել թուրք-սելջուկների աոաջխաղացումը: Դա վերին ասւիճանի վւանդավոր ձեոնարկ էր ն ենթարկվեց կաւարյալ ձախողման: Այդ ցեղերը ոչ միայն արդյունավեւ պայքար չձեոնարկեցին սելջուկների դեմ, այլն աոաջնորդվելով քոչվորական-ցեղային ղդացումներով` Հաճախ անցնում էին Հակաոակորդի կողմը կամ պարղապես չէին դիմադրում նրան: կասկածից վեր է, որ Հայասւանը կարող էր խաղալ կուո պաւնեչի դեր արնելքից դեպի Բյուղանդիայի սաՀմանները Հորդացող վաչկաւուն ցեղերի, այդ թվում նան թուրք-սեջլուկների աոջն: Սակայն նվաճելով Հայասւանը, µյուղանդացիները Հայ իչխաններից չաւերին, ինչպես նան µնակչության խոչոր ղանդվածների, ւեղափոխեցին կենւրոնական Անաւոլիա, կիլիկիա, Թրակիա, Հյուսիսային Սիրիա ն այլն, դրանով իսկ մերկացնելով իրենց պեւության արնելյան սաՀմանները ն դրանք դարձնելով խոցելի ու անպաչւպան: իսկ ամենաարւաոոցը թերնս այն էր, որ դրսնորելով քաղաքական կուրություն ն Հանցավոր անՀեոաւեսություն, Բյուղանդական կայսրությունը աջակցություն ցույց չւվեց Հայ ժողովրդի դիմադրության չարժմանը թուրք-սելջուկների ն թյուրքալեղու այլ ցեղերի դեմ: Հիրավի, Նիկողայոս Ադոնցի արւաՀայւությամµ, Բյուղանդիան «մաւնեց Հայասւանը սելջուկյան Հորդաների ձեոքը» ն ճանապարՀ Հարթեց իր իսկ կործանման Համար: 1068 թ. դաՀ µարձրացած նչանավոր ղինվորական Ռոմանոս ԱՄ Դիոդենեսը (1068-1071) այնուամենայնիվ դիւակցել էր, թե իրենց Հոոի քաղաքականության Հեւնանքով ինչպիսի աՀոելի սպաոնալիք է կախված աոանց այն էլ ոաղմական ու քաղաքական Հոդեվարքի մեջ դւնվող կայսրության վրա: Նա մեծադույն եոանդով ձեոնամուխ եղավ սելջուկների Հեւադա աոաջխաղացմանը դեպի Արնմոււք կասեցնելու դործին: Այդ ծրադրի նպաւակն էր նան վերականդնել իր պեւության Հսկողությունը Հայասւանի նկաւմամµ, որը փասւորեն արդեն կորած էր կայսրության Համար: Սակայն Ռոմանոս ԱՄ-ի այդ ձեոնարկը ուչացած էր, ն դեպքերի ղարդացումների մեջ µեկում մւցնելու Հավանականությունը ուղղակի չնչին: կաւարելով ղորաՀավաք` կայսրը կարողացավ իր դրոչի ներքո

Համախմµել ութսուն Հաղարանոց մի µանակ ու անձամµ դլխավորելով այն, ղորաչարժ կաւարեց դեպի արնելք: Մինչն 1071 թվականը, այսինքն' սելջուկյան դլխավոր ուժերի Հեւ վճոական µախումը, իր ոաղմարչավի ընթացքում կայսրը ձեոք µերեց որոչ Հաջողություններ: կողմերի միջն վճոական ճակաւամարւը ւեղի ունեցավ 1071 թ. օդոսւոսի 19-ին, Փոքր Ասիայի արնելքում, Մանաղկերւ քաղաքի մու: Այդ ճակաւամարւը իր Հեւնանքներով Հանդիսացավ ՀամաչխարՀային պաւմության µախւորոչ անցքերից մեկը: Դա թչնամական աՀոելի ուժերի սովորական µախում չէր, այլ կենաց ու մաՀու դուեմարւ երկու վիթխարի կայսրությունների ն ՀամաչխարՀային երկու կրոնների միջն: Այդ ժամանակ դեոնս ոչ ոք չէր դիւակցում, որ այդ ճակաւամարւը ունենալու է ճակաւադրական նչանակություն ոչ միայն Բյուղանդական կայսրության, այլն աոՀասարակ ողջ Աոաջավոր Ասիայի Համար: Շւապ Հավաքված ու մեծ մասամµ վարձկան ղինվորներից կաղմված µյուղանդական µանակում µացակայում էր կարդապաՀությունը, Հավաւարմությունը, մարւական ոդին ն Հաղթանակի Հասնելու ձդւումը: Զորավարների մեջ կային Ռոմանոս ԱՄ Դիոդենեսին անձամµ ոխերիմ թչնամիներ, որոնց դործողություններին ուղղություն էր ւրվում կայսեր նկաւմամµ թչնամաµար ւրամադրված կոսւանդնուպոլսի աղնվականության µարձր չրջանների կողմից: Ճակաւամարւի Հենց աոաջին օրը ւեղի ունեցան դավադրության ու մաւնության դեպքեր, իսկ երկրորդ օրը, կովի վճոական պաՀին, մարւի դաչւը դավաճանաµար լքեց ղորավար Անդրոնիկոս Դուկասը, որը կայսեր ամենաոխերիմ թչնամիներից մեկի որդին էր: Նրա օրինակին Հեւնեցին նան այլ ղորապեւներ: Ավելին, ճակաւամարւի ընթացքում µանակի մեջ խուճապ աոաջացնելու նպաւակով, Դուկասը կեղծ լուրեր ւարածեց, թե իµր ղորքերի աոաջապաՀ ղորամիավորումները կրել են ջախջախիչ պարւություն ն ոաղմի դաչւից դիմել են խուճապաՀար փախուսւի: Բյուղանդացիների պարւությանը նպասւեց նան այն, որ նրանց µանակի կաղմում կային վարձկան պեչենեդներ, ղուղեր, ղփչաղներ ն թյուրքական մի քանի այլ ժողովուրդներ, որոնք վճոական պաՀին Հակաոակորդի ղորքերի մեջ ւեսնելով իրենց ցեղակիցներին, դավաճանեցին µյուղանդական կայսրին ն անցան թչնամու կողմը: Մանաղկերւի ճակաւամարւն ավարւվեց µյուղանդական ղորքերի սոսկալի պարւությամµ: Ռոմանոս Դիոդենես կայսրը, որը ճակաւամարւի ժամանակ դրսնորեց անվեՀեր խիղախություն ու անձնա17

ղոՀություն, դերի ընկավ Ալփ-Արսլանի ձեոքը: Այդ աղեւից Հեւո սելջուկների աոջն այլնս µաց էր ճանապարՀը դեպի Փոքր Ասիա: «1071 թ. Մանաղկերւի պարւության ճակաւադրական սարսափելի օրը,- դրում է դերմանացի µյուղանդադեւ պրոֆեսոր Հ. Գելցերը,Բյուղանդական մեծ պեւության մաՀվան օրն էր: Թեն նրա Հեւնանքներն իրենց µոլոր աՀավորությամµ անմիջապես ղդալի չեղան, սակայն Փոքր Ասիայի արնելյան մասերը, Հայասւանը ն կապադովկիան, որոնք այնքան կայսրեր ն ղորապեւներ էին ւվել ն կաղմում էին պեւության իսկական ուժը' ընդմիչւ կորած էին կայսրության Համար ն թափաոական թուրքը Հասւաւեց Հին Հոոմեական փաոաՀեղության ավերակների վրա իր վրանը»: իսկապես, սելջուկթուրքերը այլնս իրենց դեմ չունենալով սաՀմանային արդելքներ, Հորդեցին դեպի նոր Հողերը: Ճակաւամարւից Հեւո կողմերի միջն կնքվեց խաղաղության դաչնադիր: Ռոմանոս Դիոդենեսը որպես փրկադին իր դերությունից աղաւվելու Համար պարւավորվում էր վերադարձնել թուրք դերիներին ն վճարել ւարեկան Հաղար դինար ւուրք: Նա իր փոքրասիական ւիրույթների մի ղդալի մասը, այդ թվում Մանաղկերւը, Եդեսիան, Մանµիջը ն Անւիոքը Հանձնում էր սելջուկներին որպես երաչխիք այն µանի, որ ինքը Հավաւարիմ կմնա իր կնքած պայմանադրին: Գերությունից աղաւվելուց ն մայրաքաղաք վերադաոնալուց Հեւո Բյուղանդիայի պալաւական չրջանները չընդունեցին Ալփ-Արսլանի Հեւ կնքված դաչնադիրը, այն Համարելով նվասւացուցիչ ու դավաճանական, կուրացրին Ռոմանոս Դիոդենեսին ն դաՀընկեց արեցին նրան: Մանաղկերւի Հաղթական ճակաւամարւից Հեւո, 1073 թ. սկսած, սելջուկները Ալփ-Արսլանի որդի Սուլեյման իµն Քութալմըչի (Ղութուլմըչ) դլխավորությամµ սկսեցին Փոքր Ասիայի նվաճումը: Նրանց Հաղթական աոաջխաղացմանը մեծապես նպասւում էին Բյուղանդիայի ներքին դաՀակալական կոիվները, ղորավարների անընդմեջ երկպաոակությունները ն այլն: Փոքր Ասիայի ւեղական µնակչությունը նս թույլ դիմադրություն էր ցույց ւալիս ղավթիչներին: Դա դլխավորապես պայմանավորված էր նրանով, որ µյուղանդական իչխանությունների կողմից ճորւաւիրական անլուր չաՀադործման ենթարկվող դյուղացիությունը խորը աւելությամµ էր լցված µյուղանդական աղնվականության նկաւմամµ: Շաւերը նույնիսկ թուրքերին դերադասում էին µյուղանդացիներից: Սուլեյմանը վարպեւորեն օդւվեց այդ ւրամադրություններից:

Բյուղանդական Ալեքսիոս Ա կոմնենոս կայսրը Հարկադրված էր Սուլեյմանի Հեւ, որին արաµ պաւմիչներն անվանել են «Անաւոլիայի նվաճող», կնքել պայմանադիր, որով մինչն Դրակոն (կըղըլ իրմաք) դեւն ընկած Հողերը ղիջում էր սելջուկներին: Մանաղկերւի աղեւը ցնցել էր նան քրիսւոնյա աչխարՀը: Ճակաւամարւից երեք ւարի անց, 1074 թ. Հոոմի Գրիդորիոս ՄԱԱ պապը կոչով դիմեց այն քրիսւոնյաներին, որոնք պաւրասւ են «պաչւպանել քրիսւոնեության սուրµ լույսը»: կոչում ասվում էր. «Հեթանոս ժողովուրդը, քրիսւոնյաների կայսրության դեմ անսպասելիորեն Հղորանալով, խղճալի դաժանությամµ Հասել է մինչն կոսւանդնուպոլսի պարիսպներ, ճանապարՀին µոլոր քաղաքները ոչնչացրել ն դաժան µոնապեւություն է Հասւաւել այնպես, որ µաղմաՀաղար քրիսւոնեական Հուը ոչխարի նման մորթվել է»: Այդ կոչում աոաջին անդամ չոչափվում էր «ծովից այն կողմ ապրող» քրիսւոնյաներին ոաղմական օդնություն ցուցաµերելու անՀրաժեչւությունը, նչելով, որ Հանուն Քրիսւոսի' Ասւծո որդիները մաՀացու վւանդի պաՀին պեւք է Համախմµվեն ն ինչպես Փրկիչն է «մեղ Համար իր կյանքը ւվել, այնպես էլ մենք մեր եղµայրների փրկության Համար մեր կյանքը պեւք է ւանք»: Պապը խոսւանում էր, որ Հեթանոսների դեմ արչավանքը անձամµ դլխավորելու է ինքը' որպես Սուրµ Պեւրոսի փոխանորդ ն քրիսւոնեական աչխարՀի մեծադույն աոաջնորդ: Սակայն քաղաքական Հանդամանքների µերումով Գրիդորիոս ՄԱԱ-ի արնելքում խաչակրաց արչավանք կաղմակերպելու կոչը եվրոպական ւերությունների մու արձադանք չդւավ: Մինչդեո Բյուղանդիան Հայւնվել էր կրակե օղակի մեջ: Սելջուկներից µացի նրան նեղում էին նան նորմանները, որոնք Հասւաւվել էին Հարավային իւալիայում ն ՃԱ դ. 80-ական թվականների սկղµից չարունակ ամայացնում էին էպիրոսը ն Դալմացիայի ծովափը: իսկ 1088 թ. կայսր Ալեքսիոս Ա կոմնենոսին (10811118) Դորոսւոլի մու ւեղի ունեցած ճակաւամարւում ծանր պարւության մաւնեցին պեչենեդները, որոնք Բյուղանդիայի վրա էին արչավում Հյուսիսից: Տնական ժամանակ Փոքր Ասիայում ւեր ու ւնօրինություն էին անում փասւորեն որնէ պեւության իչխանություն չճանաչող թյուրքական աոանձին ցեղեր կամ աոանձին նվաճողների ելուղակային ջոկաւներ, որոնք նույնպես մչւական սպաոնալիք էին Հանդիսանում µյուղանդական սաՀմանների Համար:

Սելջուկյաններն իրենց Հասւաւումը Փոքր Ասիայում սկսեցին մի միջոցաոումից, որը ոուս թուրքադեւ Վ. Ա. Գորդլնսկին անվանել է Սուլեյման իµն Քութալմըչի «սոցիալական µարեփոխում»: Դրա էությունը կայանում էր նրանում, որ «Փոքր Ասիայի լաւիֆունդիաներում աչխաւող ճորւերին ու սւրուկներին նա աղաւ Հայւարարեց ն նրանք ղանդվածաµար սկսեցին ընդունել իսլամ»: Դարձյալ նույն Սուլեյման Քութալմըչի վիթխարի եոանդի ու կաղմակերպչական ւաղանդի չնորՀիվ 1077 թ. կոնիայի ու կայսերիի միջն դւնվող ընդարձակ դաչւավայրում ծնունդ է աոնում Փոքր Ասիայի սելջուկյան մի նոր պեւության աոաջին կորիղը, որի սուլթան է Հոչակվում Հենց ինքը' Սուլեյման Քութալմըչը: Նորասւեղծ այդ պեւությունը իր դոյության աոաջին իսկ օրերից դրսնորեց անղուսպ ծավալապաչւական նկրւումներ ն ոաղմական փաոք ձեոք µերելու անՀադ ծարավ: Շարժվելով դեպի արնմոււք` այդ երիւասարդ ն ավյունով լի ոաղմա-քոչվորական պեւական կաղմավորումը 1081 թ. դրավեց Փոքր Ասիայի նչանավոր ւնւեսական, քաղաքական ու մչակութային կենւրոն Նիկեա քաղաքը (թուրքերեն իղնիք) ն այն դարձրեց իր մայրաքաղաքը: Սակայն Սուլեյման իµն Քութալմըչի Հաղթական երթը կանդնեցվեց Մելիք չաՀ Ա-ի (1072-1092) եղµոր` Սիրիայի ամիրա Թութուչի կողմից: 1086 թ. նա ջախջախեց Քութալմըչի ղորքերին ն մարւի դաչւում սպանեց նրան: Վերջինիս փոքրասիական ւիրույթները մնացին նրա ժաոանդորդների ձեոքերում:

2. ՌՈՒՄի (իկՈՆիԱՅի) ՍԵԼԶՈՒկՅԱՆ ՍՈՒԼԹԱՆՈՒԹՅԱՆ կԱԶՄԱՎՈՐՈՒՄԸ ԵՎ ՆՐԱ ՔԱՂԱՔԱկԱՆ ԳՈՅՈՒԹՅՈՒՆԸ

Մելիք չաՀ Ա-ի մաՀվանից Հեւո (1092) «Մեծ Սելջուկյանների» կայսրությունը փասւորեն կորցրեց իր միասնականությունը ն նրա աոանձին մարղերի ւիրակալներն իրենց Հայւարարեցին ինքնուրույն սուլթաններ: Այդ նորասւեղծ սուլթանություններից էր նան Ռումի սելջուկյան պեւությունը: «Ռում» անվան ւակ այդ ժամանակներում արնելքում Հասկացվում էր «Հոոոմների» կամ «Հույների երկիր»: ԱոՀասարակ Արնելքի մաՀմեդականները «Ռում» (Հոոմ) էին անվանում ԱրնելաՀոոմեական, այսինքն` Բյուղանդական կայսրությունը, իսկ Հաճախ նան Բյուղանդիային պաւկանող Փոքր Ասիան: Հեւադայում այդ անվանումը պաՀպանվեց նան նախկին µյուղանդական ւարածքներում Հասւաւված թուրքերի ւիրույթների Համար:

Ռումի սուլթանությունը արւաքուսւ ընդունում էր «Մեծ Սելջուկյանների» իչխանությունը, µայց փասւորեն անկախ էր: Շարունակելով չարժվել դեպի արնմոււք` 1085 թ. Ռումի սելջուկյան պեւությունը դրավեց Փոքր Ասիայի ծայր արնմոււքում դւնվող իղմիր (Զմյուոնիա) քաղաքը: Համեմաւաµար կարճ ժամանակամիջոցի ընթացքում այդ սուլթանությունը վերածվեց խոչոր, ուժեղ ն ծաղկող պեւության: Մինչն ՃԱԱ դարի կեսերը այն Հանդիսանում էր Մեծ Սելջուկների աչխարՀակալ ւերության մասերից մեկը, մի պեւության, որի թները ւարածվում էին կենւրոնական Ասիայի Սիրդարյա դեւից մինչն Նեղոս, կասպից ծովից մինչն Միջերկրական ծով: Ռումի սուլթանությունը ձնական կախման մեջ էր դւնվում ն ճանաչում էր Մեծ Սելջուկների դերադույն իչխանությունը, քանի որ իրեն «ընւանիքից» դուրս Հայւարարելու դեպքում կարող էր լուրջ խնդիրներ ունենալ նրա Հեւ: Այդ կախման դրսնորումներից մեկն էլ այն էր, որ Ռումի սուլթանությունը ղուրկ էր սեփական դրամ Հաւելու իրավունքից, մի Հանդամանք, որն այդ ժամանակներում դիւվում էր որպես ինքնուրույնության կարնորադույն Հաւկանիչ: Ռումի սուլթանությունից µացի դեոնս ՃԱ դ. 60-70-ական թվականներին Փոքր Ասիայում սւեղծվեցին թյուրքական ցեղերի մի քանի այլ պեւական կաղմավորումներ նս, որոնց թվին էին պաւկանում թուրքմենական ցեղերի կողմից սւեղծված Դանիչմենդների (Դանիչմենդիների) կամ Դանեչմանդյանների ամիրայությունը, Փոքր Ասիայի Հարավարնելյան մասում' Սըվաս (Սեµասւիա) մայրաքաղաքով, Արթուկիների ամիրայությունը Մարդինի չրջանում ն այլն: Դանիչմենդների ամիրայության երնան դալը վերադրվում է 1067 թվականին: Ենթադրություն կա, որ Հենց նրանք են Հասւաւել աոաջին թյուրքական պեւական կաղմավորումը Փոքր Ասիայում: Այդ ամիրայության կաղմի մեջ էին մւնում նան Թոքաթ, Ամասիա, Մալաթիա քաղաքները: Դանիչմենդները իրենց Համարում էին ոաղմաչունչ իսլամի «Հավաւի մարւիկներ» («ղաղի») ն իրենց ծադումը վերադրում էին աոասպելական ոաղմիկ Սեյիդ Բաթթալին: Տեղական քրիսւոնյա µնակչության նկաւմամµ նրանք աչքի չէին ընկնում կրոնական Հանդուրժողականությամµ: Դանեչմանդյանները Սելջուկյանների Համար ներկայացնում էին քաղաքական սպաոնալիք: ՃԱԱ դ. աոաջին կեսին նրանք փորձում էին սելջուկյանների Հեւ վիճարկել իչխանությունը: Լինում էին նույնիսկ պաՀեր, երµ պաւմության կչեոքը թեքվում էր դեպի Դանեչմանդյանների կողմը: Սելջուկների ն Դանեչմանդյանների դարավոր պայքարն ավարւվեց սելջուկյանների

Հաղթանակով ն 1184 թ. Դանեչմանդյանների պեւությունը դադարեց դոյություն ունենալուց: Տնական ժամանակ Փոքր Ասիայում աոկա էին նան փասւորեն որնէ պեւության իչխանություն չճանաչող թյուրքական աոանձին ցեղեր կամ աոանձին նվաճողների ջոկաւներ: ԱնընդՀաւ ւեղի էին ունենում ցեղերի ւեղափոխություններ, վերախմµավորումներ ու միախաոնումներ, կաղմավորվում էին նոր ւիպի էթնիկական ընդՀանրություններ: Անաւոլիայում քոչվոր թյուրքերի խոչոր ղանդվածների նսւակեցության անցնելը Հանդիսացավ այն աոաջին քայլը, որ նրանք ամուր µնակություն Հասւաւեն իրենց ղավթած ւարածքներում, խաոնվեն ւեղական µնակչության Հեւ ն Հեւադայում նրանց ձուլեն իրենց մեջ: Նսւակյաց դարձած փոքրասիական թյուրք µնակչության չրջանում սկսեց օդւադործվել նրանց ընդՀանուր «թուրք» (türk) ցեղանունը, որը, սակայն, ւնական ժամանակ չէր կարողանում լայն ւարածում ձեոք µերել, քանի որ նսւակյաց դարձած µնակչության մեջ անդամ աոաջին պլանում Հանդես էր դալիս ոչ թե էթնիկական, այլ կրոնական ինքնադիւակցությունը: ՃԱ դարում սելջուկները լուրջ սպաոնալիք էին սւեղծել ոչ միայն Բյուղանդական կայսրության ու նրա մայրաքաղաքի, այլն ողջ Հարավ-Արնելյան Եվրոպայի Համար: Արչավանքները դեպի քրիսւոնյաների Հողերը նրանք ներկայացնում էին որպես ասւվածաՀաճո դործ: Միանդամայն անսպասելի կերպով կայսրության Համար µացվեց վւանդի նս մեկ ճակաւ: Թրակիա ներխուժեցին պեչենեդները, որոնք դործում էին Բուլղարիայում ն Հարավսլավոնական մի քանի երկրներում այսպես կոչված Բոդոմիլյան Հերեւիկոսության ձն ընդունած Հակաֆեոդալական ժողովրդական չարժման մասնակիցների ն սելջուկների Համաձայնությամµ ու Հավանությամµ: Անչուչւ կոսւանդնուպոլսում դիւակցում էին կայսրության վրա կախված սպաոնալիքի աՀադնությունը: Ներսի ն դրսի աՀեղ սպաոնալիքների աոջն կանդնած կայսր Ալեքսիոս Ա կոմնենոսը, ՀաղթաՀարելով իր անվսւաՀությունն ու ղղվանքը կաթոլիկ արնմոււքի նկաւմամµ, 1090-1094 թվականների ընթացքում օդնության խնդրանքով µաղմիցս դիմումներ էր կաւարում Հոոմի Ուրµանոս ԱԱ պապին ն արնմւյան քրիսւոնյա միապեւներին` նրանցից աղերսելով օդնություն ընդդեմ սելջուկների: «Քրիսւոնյաների սրµաղան կայսրությունը,- Ռոµերւ Ֆլանդրացուն ուղղված նամակում դրում էր կայսրը,ուժդին կերպով սեղմվում է պեչենեդների ն թուրքերի կողմից:

Մենք դերադասում ենք դւնվել ձեր լաւինների իչխանության ներքո, քան Հեթանոս-կոապաչւների լծի ւակ»: Անսալով կայսեր այդ թախանձադին աղերսներին` Արնմոււքը կաղմակերպեց իր աոաջին խաչակրաց արչավանքը (1096-1099 թթ.): Սակայն երµ խաչակիր ասպեւները սկսել էին ժամանել կայսրության ւարածքը, Բյուղանդիան արդեն սեփական ուժերով կարողացել էր ՀաղթաՀարել պեչենեդներին, ուսւի ն խաչակիրների ուժերն ուղղեց Փոքր Ասիայի թյուրքերի դեմ: 1097 թ. խաչակիրները ջախջախեցին Ռումի սելջուկյաններին, դրավելով նրանց մայրաքաղաքը' Նիկեան (իղնիք), իսկ ապա նս մեկ խոչոր Հաղթանակ ւանելով Դորիլեայի (էսկիչեՀիր) մու, նրանց չպրւեցին դեպի արնելք' Անաւոլիայի խորքերը: Այսպիսով խաչակիրները արդելք Հանդիսացան թուրքերի ներխուժմանը Հարավ-Արնելյան Եվրոպա: Այդ չչմեցուցիչ Հարվածները, սակայն, ի վիճակի չեղան կործանման Հասցնելու Ռումի սուլթանությանը, աոավել նս, որ խաչակիրների պայքարը նրանց դեմ կրում էր դիպվածային µնույթ ն նրանք մւադրություն չէին դրսնորում «արնելյան µարµարոսների» Հեւ µոնվելու ւնական պայքարի: իսկապես, խաչակիրները երկար չմնացին Փոքր Ասիայում ն արադ Հեոացան Սիրիա: ՊաՀանջվեց ընդամենը մի քանի ւարի, որպեսղի Ռումի սելջուկյան պեւությունը ուչքի դա իրեն Հասցված Հարվածներից, Հավաքի ու վերադասավորի իր ուժերը ն վերականդնի իչխանությունը Համարյա ողջ Անաւոլիայի նկաւմամµ: Արնմոււքից սպասվող նոր խաչակրաց արչավանքի սպաոնալիքից պաչւպանվելու Համար 1116 թ. սելջուկյաններն իրենց մայրաքաղաքը Նիկեայից, որն արդեն կորցրել էին, ւեղափոխեցին դեպի արնելք, կենւրոնական Անաւոլիայի կոնիա կամ իկոնիա քաղաքը, որի անունով ն Ռումի սուլթանությունն անվանվեց կոնիայի կամ իկոնիայի սուլթանություն: Հաճախ նախկինի պես այն անվանում էին նան Ռումի սուլթանություն: Մինչն ՃԱԱԱ դարը դրեթե ամµողջ Անաւոլիայի միավորման դործընթացը միասնական թուրքական պեւության չրջանակներում ընթանում էր իկոնիայի սուլթանության մականի ներքո: Այդ դործընթացը ակնաոու կերպով սկսում էր ւալ դրական արդյունքներ: Անաւոլիայում աչխուժանում էր աոնւուրը, Սիրիայից, որը խաչակրաց արչավանքների Հեւնանքով դարձել էր կաւաղի պաւերաղմների թաւերաµեմ, Անաւոլիա էին փոխադրվում միջաղդային քարավանային կարնորադույն ճանապարՀները: Քաղաքներում, Հաւկապես

կոնիայում, կայսերիում, Սըվասում, էրղրումում ն այլն, ղարդացում ապրեցին արՀեսւները: իկոնիայի սուլթանությունում նկաւվում էր նան թյուրք-իսլամական մչակույթի որոչակի ղարդացում: Այդ պեւության մայրաքաղաքում Մերձավոր ու Միջին Արնելքի երկրներից Հավաքվում էին դիւնականներ, ժամանակի անվանի µանասւեղծներ, փիլիսոփաներ ն այլն: իկոնիայի սելջուկյան սուլթանությունը ւիպիկ ավաւական միապեւություն էր կամ ավելի ճիչւ ոաղմա-քոչվորական պեւություն: Նրանում կայուն կերպով արմաւավորված էին քոչվոր-նոմադական կենսաձնի µոլոր սկղµունքները: 0րինակ, Հայւնի է, որ թյուրք քոչվորների ասպաւականությունների ժամանակ այն քաղաքներն ու µնակավայրերը, որոնց µնակչությունը դիմադրություն էր ցույց ւալիս իրենց, որպես կանոն ղավթիչները քանդում ն ավերում էին, իսկ µնակիչներին կուորում կամ քչում սւրկության կողոպոււի ենթարկելով նրանց ունեցվածքը: Ռումի սուլթանությունը ճչւիվ Հեւնում էր քոչվորների այդ ավանդույթին: Այդ պեւությունը խիսւ խայւաµղեւ էր էթնիկական ւեսակեւից. այնւեղ ապրում էին ծադումով ւարµեր թյուրքական ցեղեր, էթնիկապես միմյանցից ն թյուրքերից Հեոու µնիկ ժողովուրդներ (Հայեր, Հույներ, արաµներ, վրացիներ ն այլն): Սուլթանությունում կային մեծ թվով սւրուկներ, որոնք ձեոք էին µերվում դլխավորապես պաւերաղմներում դերի ընկած մարդկանցից: Երկրում ծաղկում էր սւրկավաճաոությունը: Բաղմաթիվ քաղաքներում ու µնակավայրերում դործում էին «եսիր µաղարներ»' սւրկավաճաոանոցներ: Սւրուկներին օդւադործում էին ւնւեսության, Հողադործության, անասնապաՀության մեջ ն այլն: Պեւության դլուխ էր կանդնած սուլթանը, որը սակայն դւնվում էր «մեծ» կամ «Հին» խոչոր µեյերից կախման մեջ, որոնք նրան ընւրում էին ցեղերի ժողովում' «ղուոուլթայում»: Սուլթաններն աչխաւում էին աղաւվել այդ կախվածությունից, Հենվելով «միջին» µեյերի վրա: Սուլթանությունում աոկա էր խոչոր µանակ, որը երµեմն ըսւ որոչ աղµյուրների, Հասնում էր 250 Հաղարի: Սուլթանը Հիմնականում Հենվում էր իր Հեւնակ ու Հեծյալ թիկնաղորի վրա, որը µաղկացած էր սւրուկներից ու վարձկաններից: Գոյություն ունեին նան ավաւական ու ցեղային աչխարՀաղորեր: Ցեղերի աոաջնորդների ւրամադրության ւակ նս կային որոչակի թվով ղինված ջոկաւներ, որոնք Հաճախ մեծ սպաոնալիք էին Հանդիսանում կենւրոնական իչխանության Համար:

Նոր կրոնը' իսլամը, որ թյուրքերն ընդունել էին արաµներից, կաւարելապես Համապաւասխանում էր քոչվոր ավադանու չաՀերին, ԱլլաՀի Համար Հաճո դործ Հոչակելով պաւերաղմը «անՀավաւների» դեմ, սպանությունները, կողոպոււները, ուրիչների Հողերի դրավումը, այդ պաւերաղմում ընկած ամեն մի մարւիկի Հոչակելով «չաՀիդ»' կրոնի նաՀաւակ ն դրախւի արժանի Հերոս: ինչպես µոլոր մուսուլմանական երկրներում, այնպես էլ իկոնիայի սելջուկյան սուլթանությունում, որպես Հիմնական օրենսդիրք ծաոայում էր չարիաթը: Սակայն նրա Հեւ միաժամանակ լայնորեն կիրաովում էր նան օղուղական քոչվորական ցեղերի սովորութական իրավունքը' «թյուրեն», որի սկղµունքները չարադրված էին «օղուղնամե»-ում: Սուլթանության պեւական ապարաւում մեծ դեր էին խաղում իրանցիները: Պարսկերեն լեղուն Հանդիսանում էր դրադրության Հիմնական լեղու: Սելջուկյան սուլթանները Հաճախ իրենց վեղիրներ էին ընւրում պարսիկներից: Ռուս թուրքադեւ Վ. Ա. Գորդլնսկին դրում է, որ այդ պեւության մեջ դրադեւ մարդիկ µոլորը իրանցիներ էին, իսկ դրական լեղուն պարսկերենն էր: Այդ ժամանակների պաւմիչների' իµն-Բիµիի, Աքսարայի ժամանակադրությունները, Աֆլյաքիի Հուչադրությունները դրված են պարսկերեն: Ֆարսերենը կրթված մարդկանց չրջանում օդւադործվում էր նան իµրն խոսակցական լեղու: Թյուրքական Ալփ-Արսլան, կըլըչ Արսլան, Քութուլմըչ ն արաµամուսուլմանական Սուլեյման, Ղիյաս-էդ-դին, Ալա-էդ-դին ն այլ անուններից µացի սուլթաններին ւալիս էին նան պարսկական անուններ' Քեյ-Խյուսրն, Քեյ-Քուµաթ, Քեյ-Քավուս ն այլն: Գիւության մեջ ընդունված է այն ւեսակեւը, որ ՃԱ-ՃԱԱԱ դարերի ժամանակաչրջանն ըսւ էության Թուրքիայի նախապաւմությունն է ն Ռումի սուլթանությունը դեո չի կարող անվանվել թուրքական պեւություն: Դա Հիմնավորվում է նրանով, որ նչված չրջանում Փոքր Ասիան դեո չէր ենթարկվել «թուրքականացման», կամ թյուրքալեղու µնակչությունը այդ երկրամասում դեո չէր ձեոք µերել դերակա (դոմինանւ) µնույթ, թեն թյուրքականացման դործընթացը այլնս դաոնում էր անչրջելի: Փոքր Ասիայի µնակչության մեծամասնությունը դեոնս µաղկացած էր քրիսւոնյաների ւարµեր խմµերից (Հույներ, Հայեր ն այլն): Այդ մասին Հավասւի ւեղեկություն է Հաղորդում արաµ ճանապարՀորդ իµն-Բաթութան, որը ՃԱՄ դ. 30-ական թվականների սկղµին անցել է Անաւոլիայով: Նա վկայում է, որ այդ ւարածքներում ապրում էին մեծ թվով քրիսւոնյաներ:

Անկասկած կրոնների (իսլամի ն քրիսւոնեության) ւարµերությունը էականորեն կասեցնում էր Փոքր Ասիայի ւարµեր ժողովուրդների փոխադարձ էթնիկական մերձեցման դործընթացը: Այդ ւարµերությունը խանդարում էր սելջուկ թուրքերին' արադ ձուլվելու մեծամասնություն կաղմող ւեղական µնակչության Հեւ (նրանց միաձուլումը ւեղի էր ունենում այդ µնակչության իսլամացման պայմանով միայն): Ուչադրավ է նչել, որ ականավոր միսւիկ փիլիսոփա, մնլնի դերվիչական միաµնության Հիմնադիր, µանասւեղծ Զելալ-էդ-դին Ռումին (1207-1273) փորձում էր վերափոխել իսլամը` այն մուեցնելով քրիսւոնեությանը: Նա ձդւում էր սւեղծել սինկրեւիկ (չւարµերակված) մի կրոն, որը միավորեր քրիսւոնյաներին ու մուսուլմաններին' որպես մոնոթեիսւական (միասւվածություն դավանող) կրոնի Հեւնորդների ն միասնական Ասւծո Հավաւացյալների: Դրա նպաւակն էր մեղմել այդ երկու կրոնների Հեւնորդների անւադոնիղմը ն նրանց մերձեցնել միմյանց Հեւ: Սելջուկյան արչավանքները ն աոՀասարակ Փոքր Ասիայի ւարածքում եկվոր վաչկաւուն թյուրքալելու ցեղերի Հասւաւումը աոավել ծանր անդրադարձներ ունեցան Արնմւյան Հայասւանի Համար: Երµեմնի այդ ծաղկուն երկրամասը, որը մեծապես ւուժել էր Բյուղանդական կայսրության անՀեոաւես ու Հոոի քաղաքականության Հեւնանքով, քոչվոր-վրանաµնակների ւիրապեւության չրջանում Հիմնովին կողոպւվեց ու ավերվեց: Աոնւրա-արՀեսւավորական ղարդացած կենւրոնները քայքայվեցին ու անչքացան: Հողերն անցան սելջուկյան աղնվականության ձեոքը: Հայ Հողաւեր-աղնվականական դասը ունեղրկվեց ու դուրս մղվեց: Զարդացած երկրադործական չրջանները ենթարկվեցին նոմադականացման (քոչվորականացման): Զավթիչներին անՀրաժեչւ էին միայն արուավայրեր, ուսւի Հաճախ նրանք կւրում ու ոչնչացնում էին այդիները, դրանք վերածում արուավայրերի: Սելջուկները ն աոՀասարակ Փոքր Ասիայի թյուրքալեղու ցեղերը մինչն կիսաքոչվորական կամ նսւակյաց կյանքին անցնելը ամենուրեք արմաւավորում էին իրենց թափաոաչրջիկքոչվորական կենսաձնը: Սակայն այն Հանդամանքը, որ նվաճվածները (Հայերը, Հույները ն այլն) իրենց քաղաքակրթության մակարդակով չաւ ավելի µարձր էին քան նվաճողները, անխուսափելիորեն ունեցավ այն Հեւնանքը, որ սելջուկյան Հասարակությունը ւեղական µնակչության սոցիալ-ւնւեսական ն մչակութային ավանդույթների ուժեղ աղդեցության ներքո µավականին արադացված ւեմպերով

թնակոխեց ավաւական Հարաµերությունների ղարդացման փուլը: Սելջուկները խիսւ վերաձնեցին նան Հայասւանի քաղաքական քարւեղը: Երկիրը µաժան-µաժան եղավ նրանց ենթակա ւեղական մի քանի մանր իչխանությունների ն ամիրայությունների միջն: Սակայն Արնմւյան Հայասւանի քաղաքներում ու դյուղական վայրերում ղավթիչներն այնուամենայնիվ կաղմում էին µնակչության փոքրամասնությունը: Որպես դրա ապացույց կարող է ծաոայել, օրինակ, այն փասւը, որ նույնիսկ ՃԱԱԱ դարում որպես Ռումի կամ իկոնիայի սուլթանության եկամւի կարնորադույն աղµյուր չարունակում էր մնալ ոչ մաՀմեդականներից դանձվող դլխաՀարկը' ջիղիեն: Մու մեկ Հարյուրամյակ իկոնիայի սուլթանությունը ուժեղ ն կենսունակ պեւություն էր: Այն իր Հղորության դադաթնակեւին Հասավ ՃԱԱԱ դարի 20-30-ական թվականներին, որը Համընկավ սուլթաններ Ալա-էդ-դին Քեյ-Քուµաթ Ա-ի (1219-1236) ն Ղիյաս-էդ-դին Քեյ-Խյուսրն ԱԱ-ի (1236-1245) կաոավարման չրջանի Հեւ: Այդ ժամանակաչրջանում սելջուկները իրենց ւիրապեւությունը Հասւաւեցին Հայկական µարձրավանդակի մեծ մասի ն Համարյա ողջ Փոքր Ասիայի նկաւմամµ: ԸնդՀուպ մինչն ՃԱԱ դարի 70-80-ական թվականները իկոնիայի սուլթանությունը ւնական պաւերաղմներ էր մղում Դանիչմենդյանների պեւության դեմ: Այդ արյունու ու անղիջում ոաղմական դիմակայությունն, ինչպես նչվել է վերնում, ի վերջո ավարւվեց սելջուկների Հաղթանակով ն 1174 թ. Դանիչմենդյանների պեւությունը դադարեց դոյություն ունենալուց: Բնականաµար դա արձակելու էր իկոնիայի սուլթանության ձեոքերը, որը Հնարավորություն սւացավ Արնմոււքում ծավալելու եոանդուն Հարձակողական քաղաքականություն դեպի µյուղանդական ւիրույթները: Հաւկապես ՃԱԱԱ դ. սկղµին սուլթանությունը ձեոք µերեց խոչոր Հաջողություններ, դրավելով Անթալիան Միջերկրական ծովում, Սինոպը Սն ծովում, դուրս դալով Փոքր Ասիայի ափերը ողողող աոափնյա չրջանները: Այդ ժամանակ իկոնիայի սուլթանությունը իրենից ներկայացնում էր խոչոր ն ուժեղ պեւություն, որը վերաՀսկում էր Համարյա ողջ Փոքր Ասիան: իկոնիայի սուլթանության արադ Հաղթանակների պաւճաոները µացաւրվում են նրանով, որ նախ' նրա Հիմնական Հակաոակորդը' Բյուղանդիան, այդ ժամանակ խիսւ թուլացել էր Արնմոււքում իր թչնամիների դեմ մղած պայքարից ն, դլխավորը, ներքին Հակասություններից ու երկպաոակություններից: Երկրորդ` սելջուկյանների Հիմնական Հարվածային ուժը օղուղական ն թուրքմենական քոչվոր ցե27

ղերն էին, որոնք միմյանց Հեւ կապված էին ւոՀմացեղային ավանդական կապերով ն աչքի էին ընկնում իրենց կարդապաՀությամµ: Նրանք ունեին ղորական դերաղանց Հաւկանիչներ. յուրաքանչյուր քոչվոր իրենից ներկայացնում էր Հիանալի վարժված ն լավ ղինված Հեծյալ ղինվոր: Երրորդ` Անաւոլիայի µնակչությունը, որը Հեծում էր µյուղանդական µոնակալության լծի ւակ, Հաճախ Հանձինս սելջուկների ւեսնում էր իր աղաւարարներին: Այլ µան է, որ Հեւադայում իրենք Համողվեցին, որ չարաչար ու դաժանորեն սխալվել են: Սելջուկյանների քաղաքականության µաղկացուցիչ մասն էր թյուրքալեղու քոչվոր ցեղերին դեպի պեւության սաՀմաններն ուղարկելը' µյուղանդացիների, Հայերի, վրացիների դեմ պաւերաղմելու Համար: Դրանով նրանք Հեւապնդում էին երկու նպաւակ. նախ` ւերության ներքին չրջանները աղաւվում էին անՀանդիսւ ոաղմաչունչ քոչվորների խժդժություններից, աոավել նս, որ նրանք մչւապես պաւրասւ էին խոովություն µարձրացնելու նան կենւրոնական իչխանության դեմ, ն երկրորդ` ամրացվում էին սաՀմանները, ապաՀովվում նոր Հողերի նվաճումները ն թալանված ավարի իրացումը: Ցեղերը սաՀմանամերձ չրջաններն էին քոչում ընւանիքներով, վրաններով ու անասունների Հուերով: Ցեղապեւը ուչում (ուջ, «սաՀման») սւանում էր ուչ-µեյի, այսինքն' «սաՀմանը պաՀպանողի» կարդավիճակ: Բոլորը, անդամ կանայք ն երեխաները, ղինված էին: իկոնիայի պեւությունը նս իրեն Համարում էր Հավաւի Համար մարւնչողների («ղաղի») ւերություն: Սակայն ի ւարµերություն Դանիչմենդյանների, որոնք ւեղական ոչ մաՀմեդական µնակչության նկաւմամµ չէին դրսնորում կրոնական Հանդուրժողականություն, իսլամի Հանիֆիական մաղՀաµի Հեւնորդ թուրք-սելջուկները կրոնական քաղաքականության Հարցերում ավելի ւոլերանւ ու Հանդուրժող էին: Սա անչուչւ չէր նչանակում, որ այդ պեւության մեջ ներքին ընդդիմությունը µացակայում էր: Այն դոյություն ուներ ոչ միայն քրիսւոնյա µնակչության, այլն դավանակից, սուլթանական ճնչումից դժդոՀ օղուղաթուրքմենական ցեղերի չրջանում, ուր Հաւկապես ժողովրդականություն էին վայելում չիական դաղափարներ քարողող այսպես կոչված «µաµաները»: իկոնիայի սուլթանությունում մեծ Հեղինակություն էր վայելում նան մնլնիների կրոնական-դերվիչական (սուֆիական) միաµանությունը, որը մեծ աղդեցություն ուներ իսլամ Հավաւացյալ ղանդվածների վրա: Անւարակույս չի կարելի չափաղանցնել իկոնիայի սուլթանու28

թյան կրոնական Հանդուրժողականությունը: ի վերջո, դա Հավաւի Համար մարւնչողների' ղաղիների պեւություն էր: Նրանում դործում էին նան ոչ մաՀմեդականների Համար սաՀմանված ղոււ իսլամական սաՀմանափակումներ, որոնք µխում էին Ղուրանից, չարիաթից ն Հադիսներից: Հեւնաµար, Ռումի սելջուկյան պեւության դոյության ողջ ժամանակաչրջանում Փոքր Ասիայի ւեղական ոչ թյուրք µնակչությունը ասւիճանաµար իսլամականացվում ու թյուրքականացվում էր: Դա ւեղի էր ունենում ինչպես իսլամը µոնի պարւադրելու, այնպես էլ այն կամավոր ընդունելու ճանապարՀով: Այդ վերջին դեպքում իսլամն ընդունած նորաթուխ մաՀմեդականները ոչ միայն դավանափոխության ճանապարՀով ձդւում էին աղաւվել µյուղանդական ւիրապեւությամµ Հասւաւված իրենց ճորւական վիճակից, այլն դաոնալով իսլամական Համայնքի (ումմայի) լիարժեք անդամ, ձեոք էին µերում մաՀմեդականների Հեւ Հավասար իրավունքներ: Արնմոււքում սելջուկ-µյուղանդական ոաղմական մրցակցությունը ընդունել էր ւնական ու չարունակական µնույթ: Հարձակվող կողմը չարունակում էին մնալ սելջուկները, իսկ µյուղանդացիները պաչւպանվում էին: Թեն պեւք է նչել, որ ժամանակ աո ժամանակ Հաջողությունը ուղեկցում էր նան µյուղանդացիներին: ՃԱԱ դ. 60-ական թվականների սկղµին սելջուկյան սուլթան Ղլիչ-Արսլան ԱԱ-ը նույնիսկ սւիպված էր աոժամանակ Հրաժարվել իր ծավալապաչւական նկրւումներից կայսեր ւիրույթների նկաւմամµ: Սակայն դա ժամանակավոր ն ըսւ էության խաµուսիկ երնույթ էր, պաւաՀականություն ն ոչ օրինաչափություն: Խելոք ն չրջաՀայաց µյուղանդական Մանուել կայսրը քաջ դիւակցում էր այդ Հանդամանքը ն աչխաւում էր անՀարկի չսրել իր Հարաµերությունները աՀարկու ն վւանդավոր Հակաոակորդի Հեւ: Ավելին, նա աչխաւում էր սիրաչաՀել ն ջերմ ուչադրության նչաններ ցուցաµերել Ղլիչ-Արսլանի նկաւմամµ, երµ նա ն սուլթանին ուղեկցող µաղմամարդ չքախումµը, ինչպես նան Հաղարից ավել սելջուկյան Հեծյալ ոաղմիկները, մեկ ամսից ավել Հյուրընկալվում էին կոսւանդնուպոլսում: Սուլթանին Հաճոյանալու ն նրա µարյացակամ վերաµերմունքին արժանանալու Համար µյուղանդական կայսրը կաղմակերպում էր չքեղ ւոնաՀանդեսներ, մարւական մրցախաղեր ն այլն: Սակայն աոավել մեծ կարնորություն էր ւրվում անասելի Հարուսւ ու թանկարժեք նվերներով սելջուկյան աՀեղ սուլթանի Համակրանքը չաՀելու մարւավարությանը, որը ոչ այլ ինչ էր, քան կաչաոք խաղաղություն դնելու դիմաց: Սակայն մեծ Հաչվով կայսեր դործադրած ջանքերը ապարդյուն

էին, քանի որ դրանք չէին ւեղավորվում անՀադ փաոասիրությամµ ւարված սուլթանի փայփայած ծրադրերի չրջանակներում: Ավելին, խորամանկ ու նենդ Ղլիչ-Արսլանը իր ներկայությունը կոսւանդնուպոլսում օդւադործեց իր Հակաոակորդի ոաղմական կարողությունների ն քաղաքական կայունության խորքային Հեւախուղման Համար: Թեն 1162 թ. կայսեր ն սուլթանի միջն կնքված պայմանադրով վերջինս պարւավորվում էր կայսերը ղիջել նախկինում դրավված մի չարք µյուղանդական ւիրույթներ, սակայն դրժելով իր պայմանադրային պարւավորությունը, սուլթանը կւրականապես Հրաժարվեց դրավյալ Հողերը վերադարձնել Մանուել կայսերը: Հարաµերությունները Բյուղանդիայի ն իկոնիայի սուլթանության միջն դնալով Հարաճուն կերպով սրվում ու վաւթարանում էին: Բյուղանդական արքունիքում դա մեկնաµանվեց որպես ւերության արնելյան սաՀմանների անվւանդության վրա կախված լուրջ սպաոնալիք: Դա սւիպեց կայսերը կաւարել ղորաՀավաք ն 1176 թ. ղորքերը չարժել Ղլիչ-Արսլանի դեմ: Բյուղանդական Հսկայական ու ծանրաչարժ µանակը, որի մեջ ընդդրկված էին նան որոչակի թվով արնմւյան ասպեւներ, դուրս եկավ ոաղմերթի, Փոքր Ասիայի լեոնային դժվարանցանելի ճանապարՀներով չարժվելով դեպի նպաւակակեւը' կոնիա: 1176 թ. սեպւեմµերին, երµ կայսերական µանակը անցում էր կաւարում Միրիոկեֆալոնեից (Բույուկ-Մենդերես դեւի վերին Հոսանքի մու) ոչ Հեոու դւնվող Ցիվրիցա կոչվող լեոնային նեղ կիրճով, անակնկալ կերպով Հայւնված սելջուկները դրոՀում են µյուղանդացիների վրա: Սելջուկյան նեւերի ւարափը ուղղակի Հնձում էր Հույն ղինվորներին, որոնք խուճապի մաւնված ւրորում էին մեկը մյուսին: Մարդկանց ն կենդանիների դիակների կույւերը, ջախջախված սայլերը ն այլն ուղղակի անՀնարին էին դարձնում µյուղանդական ղինվորների չարժումը: Աղµյուրների վկայությամµ, կիրճի մեջ արյունը Հոսում էր դեւի նման: Բյուղանդացի պաւմիչ Նիկիւա Ակոմինաւի արւաՀայւությամµ, «Հույներին փակեցին նեղ անցքի մեջ ն ոչխարի Հուի նման կուորեցին»: Սակայն խիղախությունը չէր լքում կայսերական ղինվորներին: Ճակաւամարւում փրկվածները Հավաքվեցին Մանուել կայսեր չուրջը, որպեսղի աոավույան դեմ չարունակեն մարւը: Մինչդեո Համարելով, որ դործն արդեն արված է ն իր ւարած Հաղթանակը կաւարյալ, Ղլիչ-Արսլանը որոչեց դադարեցնել կուորածը ն µանակցություններ սկսել կայսեր Հեւ: կնքվեց Հաչւության պայմանադիր, որի կեւերից մեկն էլ այն էր, որ µյուղանդական կայսրը

պարւավորվում էր քանդել ու Հողին Հավասարեցնել սելջուկների ւիրույթներին սաՀմանակից մի չարք քաղաքների ամրությունները, որոնք ոչ չաւ վաղուց կաոուցվել էին իր իսկ Հրամանով: Սելջուկների Հաղթանակը իսկապես ցնցող էր: Մանուել կայսրը իր ջախջախիչ պարւությունը Համեմաւում էր Մանաղկերւի ճակաւամարւի ողµերդական ելքի Հեւ: Ընդ որում, նա նկաւի չուներ միայն Հարցի ոաղմական կողմը, այլ աչքի աոաջ ուներ նան այդ իրադարձության Հեոու դնացող քաղաքական Հեւնանքները: Հիրավի, եթե Մանաղկերւի ճակաւամարւը սելջուկների աոջն µաց արեց ճանապարՀը դեպի Փոքր Ասիա, ապա Միրիոկեֆալոնեի մու ւեղի ունեցածը ւնական ժամանակների Համար ապաՀովեց սելջուկների անµաժան ւիրապեւությունը փոքրասիական Հողերի նկամամµ: Ավելին, վերջնականապես խորւակվեց սելջուկներին Փոքր Ասիայից դուրս մղելու Հույսը: ՊաւաՀական չէ, որ այդ իրադարձությունը Եվրոպայում ընկալվեց որպես Համաքրիսւոնեական ւարողություն ունեցող աղեւ, որը ուժդին Հարված էր Հասցնում նան «անՀավաւների» դեմ խաչակիրների փայփայած ծրադրերին, նսեմացնելով խաչակրության ողջ դաղափարախոսությունը: կարծես ճակաւադրի ծաղր էր, որ Միրիոկեֆալոնեի մու ւեղի ունեցածից քաոորդ դար անց խաչակիրները մի այնպիսի ծաոայություն մաւուցեցին սելջուկյան սուլթաններին, որը µախւորոչ նչանակություն ունեցավ ոչ միայն µյուղանդական կայսրության, այլն ողջ ւարածաչրջանի Համար: ՃԱԱԱ դ. սկղµին չորրորդ խաչակրաց արչավանքի մասնակից լաւինական ասպեւները չարժվեցին ոչ թե դեպի Պաղեսւին' «Տիրոջ դերեղմանը ն Սրµաղան Հողերը անՀավաւներից աղաւադրելու» Համար, ինչպես նախապես ծրադրված էր, այլ Հանդես եկան Հավաւի դծով իրենց եղµայրների' կոսւանդնուպոլսի քրիսւոնյաների դեմ: 1204 թ. նրանք դրոՀով դրավեցին Արնելքի քրիսւոնեության պաւվար Համարվող այդ քաղաքը ն այն մաւնեցին կողոպոււի ու ավերածության: իսկ Բյուղանդիայի Հսկողության ւակ դեոնս մնացած եվրոպական ւարածքներում խաչակիրները սւեղծեցին լաւինական կայսրություն, որը սակայն չկարողացավ դրսնորել կենսունակություն, դոյություն ունենալով կես դարից քիչ ավել: Խաչակիրների կողմից Բյուղանդական կայսրությանը Հասցված այդ Հարվածը իսկապես մաՀացու էր: Եվ թեն Փոքր Ասիայի Հյուսիսարնմւյան մասում, µյուղանդական ւիրույթների փլաւակների վրա սւեղծված Նիկեյան կայսրության թադակիր ւիրակալը կարողացավ

1261 թ. µյուղանդացիներին վերադարձնել իրենց Հին ու փաոաµանված մայրաքաղաքը, սակայն դաոն ու անուղղելի իրողությունն այն էր, որ այլնս անՀնար էր վերադարձնել երµեմնի Հղոր µյուղանդական կայսրության մեծությունը, փաոքն ու Հղորությունը: կարնոր էր նան այն, որ Բյուղանդիան Հիասթափվեց խաչակիրներից: Թույլ ւալով, որ նրանք մոււք դործեն իր ւարածքը, µյուղանդական պեւությունը ձդւում էր խաչակիրների օդնությամµ սելջուկներից Հեւ վերցնել Փոքր Ասիայում կորցրած իր ւարածքները: Սակայն պարղվեց, որ խաչակիր-ասպեւներին դեպի Արնելք է մղում կողոպոււի ու Հարսւանալու անղուսպ ձդւումը ն ոչ թե «Տիրոջ դերեղմանը աղաւադրելու» ն Արնելքի քրիսւոնյաներին անՀավաւների լծից աղաւադրելու ձդւումը: ի դեմս խաչակիրների, Բյուղանդիայի քրիսւոնյա µնակչությունը սկսեց ւեսնել Արնմոււքից եկող սովորական ղավթիչների ն նրանց նկաւմամµ լցվեց խորը աւելությամµ: Այսպիսով, Բյուղանդիայի ն խաչակիրների ճանապարՀները µաժանվեցին միմյանցից: Թեն դրանից Հեւո Բյուղանդիային Հաջողվեց նս երկու Հարյուրամյակ պաՀպանել իր դոյությունը, սակայն ՀամաչխարՀային ւերության ու քաղաքակրթության կենւրոնի նրա դերը վերջնականապես խամրել էր: Բյուղանդիան իրար Հեւնից կորցրեց Բուլղարիան, Սերµիան, Մակեդոնիան: Այն, ինչ որ մնացել էր նրան Արնմոււքում, անցավ վենեւիկցիներին ու ջենովացիներին: Միաժամանակ լաւինական երկրների ու պապականության Հեւ կրոնական թչնամանքը Հասավ ծայրաՀեղ չափերի: Խաթարվել էր նան կայսերական ւան ներքին միասնությունը, որի Հեւնանքով պեւությունը ծվաւվում էր երկպաոակությունների ու փոխադարձ թչնամանքի Հորձանոււում: կայսրության երµեմնի չքեղ ու Հարուսւ մայրաքաղաքը, որը Համարվում էր Արնելքի ու Արնմոււքի միջն կապող ոսկե կամուրջ, դնալով անչքանում, խամրում ու ղրկվում էր իր µնակչությունից: Պաոակւված ժողովրդի մու վերջնականապես չքացել էր ինքնավսւաՀությունը ն ապադայի նկաւմամµ Հավաւը: Բյուղանդական µանակը կորցրել էր իր մարւունակությունը ն ոաղմաչունչ ոդին: կայսրերը սւիպված էին µանակը Համալրելու Համար Հավաքադրել թյուրք վարձկանների, որը Հեոանկարային աոումով խիսւ վւանդավոր էր, քանի որ ուժ Հավաքելով ու Հղորանալով, այդ ոաղմաչունչ թյուրքերը վաղ թե ուչ պեւք է թելադրեին իրենց պայմանները, ինչպես դա ւեղի ունեցավ երեք դար աոաջ, Աµµասյան խալիֆայության ժամանակներում: Մի խոսքով, կայսրությունը անկասելի ընթացքով չարժվում էր դեպի իր կործանումը:

Միանդամայն պարղ է, որ այդ µոլորը սելջուկյան սուլթաններին ընձեոում էին լայն Հնարավորություններ: Նրանք սւիպեցին Նիկեայի ն Տրապիղոնի կայսրություններին, որոնք սւեղծվել էին խաչակիրների կողմից կոսւանդնուպոլիսը դրավելուց Հեւո, ինչպես նան կիլիկիայի Հայկական թադավորությանը, դաոնալ իրենց Հարկաւուն: Բյուղանդիայի ներքին թուլությունից ոդեչնչված սուլթան Ալա-էդԴին Քեյքուµաթ Ա-ի (1219-1237) ծավալապաչւական ձդւումները սկսեցին սավաոնել չաւ Հեոուները: Նրա նվիրական իղձերից մեկն էլ դարձավ սնծովյան աոնւրի նկաւմամµ Հսկողության սաՀմանումը: Այդ նպաւակով նա 1222 թ. արչավանք կաղմակերպեց դեպի Ղրիմ ն դրավեց Սուղդեյի (Սուդակ) Հունական դաղութը, որի ձեոքերում էր կենւրոնացված ւարածաչրջանի աոնւրի մեծադույն մասը: Նրա ժաոանդորդ սուլթան Ղիյասեդդին Քեյխոսրն ԱԱ-ը (1237-1245) իրեն կոչում էր «անՀավաւների ու անասւվածների կործանիչ», «Ռումի, Հայասւանի, Դիարµեքիրի ն Սիրիայի սուլթան, ծովափի ւիրակալ» (նկաւի ունի Փոքր Ասիայի ափերը ողողող ծովերը): իկոնիայի սուլթանությանը, սակայն, վիճակված չէր ունենալու ւնական քաղաքական կյանք: Արդեն ՃԱԱԱ դարի սկղµից նրանում սկսում են ակնՀայւորեն երնան դալ անկման նչաններ: ԱոՀասարակ ինչպես Սելջուկյանների դինասւիայի, այնպես էլ նրա մի ճյուղը կաղմող Ռումի սուլթանության պաւմությունը լեփ-լեցուն էր պալաւական Հեղաչրջումներով, µոնի սպանություններով, արյունու ՀաչվեՀարդարներով, դավադրություններով ն այլն: ԳաՀակալության Հասւաւուն կարդի µացակայությունը սուլթանի ամեն մի փոփոխության ժամանակ ծնում էր պալաւական չրջանների ն ցեղապեւերի ղանաղան խմµավորումների սուր µախումներ, որը ներսից կրծում ու թուլացնում էր պեւությունը: իկոնիայի սուլթանությունը Հյուծվում ու մաչվում էր նան ներքին ապսւամµությունների ու խոովությունների (օրինակ, 1239 թ. Բաµա իսՀաքի ապսւամµության), ինչպես նան Հարնան թյուրքական պեւական ու ոչ պեւական կաղմավորումների Հեւ անվերջ µախումների Հեւնանքով: Այդ պեւության ներքին թուլացման պաւճաոներից մեկն էլ ՃԱԱԱ դարի 30-ական թվականներին թուրքմենական քոչվոր ւարրի ուժեղացումն էր պեւական կաղմավորման ներսում: Սակայն այնուամենայնիվ, իկոնիայի սուլթանության կործանման պաւճաո դարձավ ոչ այնքան նրա ներքին անկայունությունը, որքան արւաքին ուժերի մաՀացու Հարվածը:

3. ՄՈՆՂՈԼՆԵՐի ՆԵՐԽՈՒԺՈՒՄԸ ՓՈՔՐ ԱՍիԱ ԵՎ իկՈՆիԱՅի ՍՈՒԼԹԱՆՈՒԹՅԱՆ ՆՎԱՃՈՒՄԸ: ՄՈՆՂՈԼՆԵՐի ՏիՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ՓՈՔՐ ԱՍիԱՅՈՒՄ

ՃԱԱԱ դարի Հենց արչալույսին Արնելյան Ասիայում Հայւնվեց մի նոր պայթյունավւանդ ուժ' մոնղոլները, որոնք իրենց աոաջնորդ Զինդիղ խանի (1155-1227) դլխավորությամµ սկսել էին իրենց աչխարՀավեր արչավանքները: Նրանց վիթխարի չափերի Հասնող ղինված Հորդաները կենւրոնական Ասիան ն իրանը նվաճելուց Հեւո անղուսպ ու անկասելի թափով չարժվում էին դեպի Արնմոււք, իրենց նվաճողական նպաւակակեւերից մեկը Համարելով Փոքր Ասիան: Թյուրք քոչվորները մոնղոլական Հորդաների սարսափից խուճապաՀար փախուսւի էին դիմում, փորձելով ապասւան ու պաչւպանություն դւնել իկոնիայի սուլթանությունում: Հսկայական ղանդվածների կոււակումը այդ պեւության մեջ աոաջ էր µերում ներքին լարվածություն: Մոնղոլների ն իկոնիայի սուլթանության µախումը այլնս անխուսափելի էր: Այն ւեղի ունեցավ 1243 թ. դարնանը Սըվասի (Սեµասւիա) ն էրղինջանի (Երղնկա) միջն ընկած մի դաչւավայրում: Այդ ճակաւամարւը պաւմության մեջ է մւել Քյոսե դաղի ճակաւամարւ անունով: Սելջուկյան սուլթան Ղիյաս-էդ-դին Քեյխոսրն ԱԱ-ը Հավաքել էր 180 Հաղարանոց մի Հսկայական µանակ, որի մաս էին կաղմում նան Հույներից, Հայերից, վրացիներից, արաµներից, քրդերից ու լաւինացիներից µաղկացած մի քանի Հաղար վարձկաններ: Սելջուկների µանակը ուժեղացնելու Համար µյուղանդական կայսրը ուղարկել էր նան օժանդակ ուժեր: Մոնղոլական µանակը, որի Հրամանաւարն էր փաոաµանված ղորաՀրամանաւար Բաչու-Նոյոնը, ընդամենը իր չարքերում ուներ 30 Հաղար մարւիկներ: Սակայն կաղմակերպվածությամµ, կարդապաՀությամµ ն մարւական ոդով այն մեծապես դերաղանցում էր Հակաոակորդին: Բացի այդ, մոնղոլները ավելի խնամքով էին նախապաւրասւվել ճակաւամարւին ն Հակաոակորդի մասին ունեին ավելի սւույդ, µաղմաղան ու արժեքավոր ւեղեկություններ: Մոնղոլական µանակում նս ընդդրկված էին Հայկական ն վրացական մի չարք իչխանների ջոկաւներ, որոնք մասնակցելու էին ճակաւամարւին որպես մոնղոլների նկաւմամµ սւանձնած վասալական պարւավորություն: Քյոսե դաղի ճակաւամարւում մոնղոլները դլխովին ջախջախեցին սելջուկներին` դրանով իսկ որոչելով իկոնիայի (Ռումի) սելջուկ34

յան սուլթանության ճակաւադիրը: իր կյանքը փրկելու Համար սուլթան Քեյխոսրն ԱԱ-ը դիմեց մաղապուրծ փախուսւի: ԱյսուՀեւն իկոնիայի սուլթանները պեւք է դաոնային մոնղոլական խաների վասալը ն նրանց վճարեին Հարկեր ն ւուրքեր: Հիրավի, Փոքր Ասիայի պաւմության ընթացքը µաոացիորեն մեկ օրվա ընթացքում արմաւական փոփոխության էր ենթարկվում: Մոնղոլները աննկարադրելի µարµարոսական ասպաւակ սփոեցին ընկճված թչնամու Հողերում` ամայացնելով ու ավերելով իրենց ճանապարՀին Հանդիպած ամեն ինչ: Ամµողջ չրջաններ վերածվեցին անապաւի: Աննչան դիմադրություն ցույց ւված քաղաքները ջնջվում էին երկրի երեսից: Ոչնչացվեցին ւասնյակ Հաղարավոր մարդիկ: Շաւերը դերության քչվեցին կենւրոնական Ասիա ն Մոնղոլիա: կիլիկիայի Հայկական պեւությունը, 1243 թ. մոնղոլների Հեւ կնքելով դաչնակցային պայմանադիր, կանխարդելեց նրանց չարժումը կիլիկիա, սակայն դաոնալով մոնղոլների Հարկաւուն ն ընդունելով նրանց ւիրապեւությունը: Մոնղոլական դերիչխանությունը Փոքր Ասիայում չարունակվեց մու 60 ւարի: Անկասկած, դա այդ երկրամասի Համար սարսափելի ավերածությունների, կողոպոււի, անլուր կեղեքումների, վայրենի սանձարձակությունների, դերության ու սւրկության մի մոայլ ու խավար ժամանակաչրջան էր այդ ւարածքում ապրող µոլոր ժողովուրդների Համար: Սւացած Հարվածից Հեւո իկոնիայի սուլթանությունը այլնս երµեք ուչքի չեկավ: Նրա մեծ մասը' Զոնդուլդակ-Բոլու-էսկիչեՀիր-ՔյութաՀյա-Աֆյոն կարաՀիսար-ԲեյչեՀիր-կարամանՄերսին դծից արնելք անցավ մոնղոլների անմիջական կաոավարման ներքո: իկոնիայի սուլթանության վերջին ւիրակալ Ղիյաս-էդ-դին Մեսուդ ԱԱԱ-ը մոնղոլների կողմից խեղդամաՀ արվեց ն 1307 թ. իկոնիայի (կոնիայի) կամ Ռումի սելջուկյան սուլթանությունը 230 ւարի քաղաքական կյանք ունենալուց Հեւո դադարեց դոյություն ունենալուց: Երµեմնի այդ Հղոր սուլթանությունից մնացած ւարածքի իչխողները կորցրեցին իրենց ինքնուրույնությունը ն դարձան մոնղոլական խանի Հարկաւուները: Անկասկած իկոնիայի սուլթանությունը դեո չէր կարող անվանվել թուրքական պեւություն: Մոնղոլները Հոդ չէին ւանում Փոքր Ասիայում սւեղծելու Համար պեւական կաոույցներ երկրամասում կայունություն Հասւաւելու Համար: ԸնդՀակաոակը, ընկճված µնակչության դիմադրությունը կուրելու Համար նրանք սելջուկյան պե35

ւությունը ւրոՀեցին աոանձին մասերի, ւեղական իչխողների միջն սկսեցին սերմանել երկպաոակություններ ն այլն: Նրանց ւիրապեւության չրջանում Փոքր Ասիայի ւարածքները վերածվեցին քաոսի: Անսանձ ւարրերը, որոնք չէին ենթարկվում ոչ մի իչխանության, կրկին դլուխ µարձրացրին: Փոքր Ասիայի մեծ մասը վերսւին վերադարձավ այսպես կոչված Հին սաՀմանային քաղաքակրթության ապրելակերպին, որի µնորոչ դիծը անիչխանությունն էր, քաոսը, µիրւ ուժի թելադրող կամքը: Յուրաքանչյուր µոնավորի իրավունքը դւնվում էր իր սրի ծայրին: Երկրի ծայրամասային չրջաններում ւեղակայված ղորամասերի ղինվորները, պեւության µացակայության պաւճաոով թողնված լինելով իրենց ճակաւադրին ն ղուրկ ապրուսւի ամեն մի միջոցից, Հանուն իրենց դոյաւնման, դիմեցին իրենց Հին արՀեսւը օդւադործելուն: կաղմելով ղինված խմµեր` նրանք սկսեցին ղարՀուրելի ասպաւակ սփոել, ավարի մաւնելով, թալանելով ու կողոպւելով ամեն ինչ: Նրանց նույնիսկ Հաջողվեց դրավել մի չարք մեծ ու փոքր քաղաքներ: Այդ ավաղակախմµերը դնալով դաոնում էին անկաոավարելի ու անսանձ աՀոելի µանակներ, քանի որ անընդՀաւ Համալրվում էին չդադարող Հոսքով Փոքր Ասիա թափանցող թուրքմենական ցեղերով, նախկին սելջուկյան պեւության փախսւականներով, ղաղիության դաղափարներով ներչնչված մոլեոանդ ոաղմիկներով, ղանաղան «սուրµ մարդկանցով», չեյխերով, դերվիչներով ն այլն, որոնք կենւրոնական Ասիայից ու իրանից անընդՀաւ Հորդում էին Անաւոլիա: Այդ ժամանակներում ցեղերի ւեղաչարժը ւեղի էր ունենում նան Հյուսիսից' Դեչթ-ի Ղփչաղից, որւեղից մեծ թվով թյուրքալեղու ղփչաղական ցեղեր թափանցում էին Փոքր Ասիա: Մարդկային վիթխարի ղանդվածներից µաղկացած այդ ղինված ամµոխը, Համարյա աոանց դիմադրության Հանդիպելու որնէ ուժի կողմից, Հեղեղի պես չարժվում էր աոաջ' դեպի Արնմւյան Փոքր Ասիա, որի նաՀանդների մեծ մասը ինչպես արնելքում, արդեն դործնականում դուրս էին եկել Բյուղանդիայի Հսկողությունից: Այսպիսով, մոնղոլական արչավանքը քաղաքական ն էթնիկական մեծ փոփոխություններ աոաջացրեց Անաւոլիայում: Բյուղանդական կայսրության փոքրասիական ւիրույթներում ըսւ էության սւեղծվել էր մի աՀոելի դաւարկություն (վակուում), որն անՀրաժեչւ էր արադ լցնել: Ուսւի ցեղերի կամ աոանձին ղինված խմµավորումների միջն ծայր աոավ անղիջում ու թեժ պայքար` «անւեր» մնացած նաՀանդներին ւեր դաոնալու Համար: Մասամµ

այդ պայքարի, իսկ ավելի չաւ սելջուկյան սուլթանության ւրոՀման Հեւնանքով, Փոքր Ասիայում ծնունդ աոան ւասից ավելի (այլ ւվյալներով մինչն ւասնվեց) ինքնուրույն թյուրքական իչխանություններ կամ µեյություններ (µեյլիքներ), որոնցից աոավել աչքի էին ընկնում Գերմիյանի, կարամանի (կարասի), Այդընի, Մենթեչեի, Սարուխանի, Ռամաղանօղլուի, կարա-իսանի, Թեքեի, Համիդի, կասւամոնուի, Հյուդավենդըդյարի µեյլիքները կամ իչխանապեւությունները: Բոլոր այս պեւական կաղմավորումները սւեղծվել էին ցեղային Հիմքի վրա' որպես քոչվոր ու կիսաքոչվոր թյուրքական ցեղերի միավորումներ: Այդ µեյությունների ուժի ն Հղորության մասին դաղափար կաղմելու Համար µավական է ասել, որ ըսւ որոչ ւվյալների, Գերմիյանն ուներ 200 Հաղարանոց µանակ, կարամանը' 50 Հաղարի Հասնող ղորքեր ն քոչվորների մեծաթիվ ջոկաւներ, կասւամոնուն' 200 Հաղար, Մենթեչեն' 100 Հաղար, կարասին' 40 Հաղար, Սարուխանը' 20 Հաղար ոաղմիկներ: Պայքարելով օւարերկրյա ղավթիչների' մոնղոլների դեմ ն ւեսնելով սելջուկյանների թուլությունն ու անդամ նրանց դավաճանությունը Անաւոլիայի ընդՀանուր թյուրքական չաՀերին` վերը Հիչաւակված որոչ µեյլիքներ փորձեցին իրենց վրա վերցնել Փոքր Ասիայի թյուրքական µոլոր ցեղերի իրավունքների պաչւպանությունը ն կաղմակերպել ՀակաՀարված մոնղոլներին: Այդ դործում աոանձնապես մեծ Հաջողության Հասան կարամանի µեյերը: Նրանց այդ վարքադիծը, որն անվանել են «Հայրենասիրություն», դրսնորվեց նան այն µանում, որ նրանք պայքար սկսեցին նան Փոքր Ասիայում իրանական աղդեցության դեմ: Այդ պեւության աոաջնորդներից ՄեՀմեդ-µեյը (1261-1277) սելջուկյանների կողմից որպես դրադրության լեղու օդւադործած պարսկերենի փոխարեն' իր µեյությունում որպես պեւական լեղու արմաւավորեց թուրքերենը: Այդ ժամանակ Հենց այդ լեղվով էլ սկսեցին սւեղծվել աոաջին դեղարվեսւական սւեղծադործությունները: կարամանների µեյությունը կաղմավորվել էր Արնմւյան կիլիկիայի լեոնային չրջաններում: Թուրքադեւ Վ. Ա. Գորդլնսկին դւնում է, որ կարամանյանների իչխանության Հիմնադիրը եղել է իսլամ ընդունած Հայ: Ասւիճանաµար կարամանի µեյերի իչխանությունը դարձավ խոչորադույններից մեկը Փոքր Ասիայում ն ամենաՀղորը' 0սմանյան իչխանության µարձրացմանը նախորդած ժամանակաչրջանում: Նրանք նույնիսկ ւիրեցին Սելջուկյանների պեւության մայրաքաղաքին' կոնիային (ՃԱՄ դ.) ն այն դարձրին իրենց մայրաքաղաքը: Սակայն Անաւոլիան միավորելու ուղղությամµ կարամանների

ծավալած չարժումը, ինչպես ն թյուրքերենը իրենց պեւության լիիրավ լեղու դարձնելու ձդւումը, Հաջողությամµ չպսակվեց: Մոնղոլական ւիրապեւության դեմ Համաո ն անղիջում պայքար էր մղում նան կարամանների µեյության ախոյան Գերմիյան µեյլիքը, որի մայրաքաղաքը ՔյութաՀյան էր: 1299 թ. մոնղոլները նույնիսկ Հարկադրված եղան ճանաչել աոանձնակի Հղորության Հասած այդ իչխանապեւության անկախությունը: ՃԱԱԱ դ. վերջերին Գերմիյանը կարողացավ իր իչխանությունը ւարածել ընդՀուպ մինչն Անկարա: Այս µեյությունը նս մչւապես «ղաղավաթ» («սրµաղան պաւերաղմ») էր մղում իր Հարնան «անՀավաւներով» µնակեցված ւարածքների նկաւմամµ: Նրանց Հիչողության մեջ դեոնս թարմ էին կենւրոնական Ասիայից իրենց Հեւ µերված դյուցաղունների' ալփերի մասին եղած էպիկական ավանդապաւումները, որոնք միաՀյուսվում էին «Հավաւի մարւիկների»' ղաղիների մասին իսլամական պաւկերացումների Հեւ: կարասի, Սարուխան ն Հաւկապես Այդին ծովափնյա µեյությունները, ունենալով իրենց սեփական նավաւորմը, աոանձնակի ակւիվ էին Բյուղանդիայի դեմ մղված պայքարում, թեն լայնորեն ղµաղվում էին նան ծովաՀենությամµ ու սւրկավաճաոությամµ` ավելի չաւ մւաՀոդված լինելով իրենց սեփական դոյությունը պաչւպանելու ն Հարսւանալու Հարցերով: Ծովափնյա µեյությունները, Մենթեչեն, Սարուխանը ն Հաւկապես Այդինը աոնւրական լայն կապերի մեջ էին եվրոպական ւերությունների Հեւ: Հայւնի է, օրինակ, որ 1348-1351 թթ. Վենեւիկը, իսկ ապա նան Զենովան, Հոոմի պապի միջնորդությամµ, աոնւրական պայմանադիր էին կնքել Այդինի µեյերից մեկի' կադիրի Հեւ: Նչված µեյությունները սերւ աոնւրական կապերի մեջ էին դւնվում նան իղմիր քաղաքի քրիսւոնյա իչխանությունների Հեւ: 1343-1344 թթ. ֆրանսիական Ֆիլիպ ՄԱ թադավորի, Բյուղանդիայի, Վենեւիկի, էդեյան ն Միջերկրական ծովերի կղղիների ավաւական աոանձին իչխանների, Նեապոլի թադավորի ն Հոոմի պապի մաս նակցությամµ կաղմակերպված խաչակրաց արչավանքի Հեւնանքով աոնւրական խոչոր կենւրոն իղմիր քաղաքը, որը պաւկանում էր Այդին µեյությանը, անցել էր խաչակիրներին: Այսպիսով, Փոքր Ասիայում ծնունդ աոած թյուրքական իչխանապեւությունները չկարողացան միավորել իրենց ուժերը մոնղոլական նվաճողականությանը ՀակաՀարված ւալու, թյուրքական ցեղերին Համախմµելու ն մեկ միասնական թյուրքական պեւություն սւեղծելով' Փոքր Ասիայի նկաւմամµ Հասւաւելու իրենց անµաժան ւիրապեւությունը:

ԳԼՈՒԽ ԵՐկՐՈՐԴ

ԹՈՒՐՔ-0ՍՄԱՆՆԵՐի ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ կԱԶՄԱՎՈՐՈՒՄԸ

1. ԹՈՒՐՔԵՐԸ կԱՅՍՐՈՒԹՅԱՆ ՍՏԵՂԾՄԱՆ ՃԱՆԱՊԱՐՀիՆ

ՃԱԱԱ դարի վերջին ւասնամյակներում Փոքր Ասիայի Հյուսիսարնմոււքում ծնունդ աոավ նս մի ինքնուրույն µեյլիք (իչխանություն), որը պաւմության մեջ մւավ օսմանյան µեյություն անունով: Սկղµնապես այդ փոքր ու աննչան պեւական կաղմավորմանը Հեւադայում վիճակված էր խաղալու անաւոլիական µոլոր Հողերը իր իչխանության ւակ միավորողի, ինչպես նան Անաւոլիայում թյուրքական միասնական էթնիկական ընդՀանրության կաղմավորման դեր: Ժամանակի ընթացքում այդ պեւությունը դարձավ միջնադարի ուժեղադույն ւերություններից մեկը, ավելի ճիչւ ՀամաչխարՀային կայսրություն, որը դալիս էր լցնելու այն դաւարկությունը, որն աոաջացել էր Բյուղանդական կայսրության քայքայման ու անկման Հեւնանքով: 0սմանների µեյության պաւմության սկղµնական փուլերի մասին ւեղեկությունները կրում են աոասպելական µնույթ: Հնարավոր է, որ ՃԱՄ-ՃՄ դարերի օսմանյան ժամանակադիրների Հաղորդմամµ մեղ Հասած աոանձին ւեղեկություններ ավելի ուչ չրջանի դիւակցված Հորինվածքներ են, որոնք նպաւակ են Հեւապնդում ցույց ւալ 0սմանյան դինասւիայի Հիմնադիր 0սմանի ցեղի պաւմության աոանձնաՀաւուկ Հերոսականությունը ն ապացուցել այդ դինասւիայի իչխանության լեդիւիմությունը: Համաձայն թուրքական պաւմական ավանդույթի` 0սմանյան µեյլիքի սւեղծման պաւմությունը Հեւնյալն է. 1219-1221 թվականներին դեպի Միջին Ասիա Զինդիղ-խանի դլխավորությամµ կաղմակերպված արչավանքից Հեւո օղուղ-թուրքմենական կայա (կայը) վաչկաւուն քոչվորական ցեղը իր աոաջնորդ էրթողրուլի դլխավորությամµ թուրքմենական ւափասւաններից դաղթում է դեպի Արն39

մոււք ն ՃԱԱԱ դարի 30-ական թվականներին Հայւնվում Փոքր Ասիայում: Այդ ցեղը սկղµնապես իր քոչավայր է ընւրում ներկայիս Անկարայից արնմոււք ընկած Գարաջադաղի Հողերը: ԱյնուՀեւն արուավայրերի մչւական փնւրւուքների ընթացքում ցեղի ւարµեր ճյուղերը թափանցում են Արնմւյան Հայասւան (Ախլաթ, էրղրում, Երղնկա ն այլն), կամ չարժվում դեպի Սիրիայի կողմերը: կայա ցեղի մեկ այլ Հաւված Հասւաւվում է Զուկուրովի չրջանում, որւեղից, ավանդության Համաձայն, 400-500 վրաններից µաղկացած ցեղի մի ոչ մեծ ճյուղ էրթողրուլի դլխավորությամµ, փրկություն որոնելով մոնղոլների Հալածանքներից, ւեղափոխվում է սելջուկյան սուլթան Ալա-էդ-դին Քեյքուµաթ Ա-ի (1219-1236) ւիրույթները` նրանից խնդրելով Հովանավորություն: Անդլիացի թուրքադեւ Սւ. Շաույի արւաՀայւությամµ «Աոանց արմաւների քոչվորական այդ ցեղը իր ծաոայությունը վաճաոում էր այն կաոավարչին, ով ավելի չաւ էր վճարում»: էրթողրուլի կյանքի ն նրա դործերի մասին մեղ Հասած ւեղեկությունները վերին ասւիճանի սուղ են ն ամենայն Հավանականությամµ ոչ Հավասւի: ՃԱՄ-ՃՄ դարերի թուրք ւարեդիրները որպես կանոն նրա մասին Հաղորդում են աոասպելախաոն ւեղեկություններ: Դրանցից մեկում պաւմվում է, որ երµ էրթողրուլը իր մու 400 Հեծյալների Հեւ ճակաւամարւի դաչւում Հայւնվում է իր Համար անՀայւ երկու Հակաոակորդների միջն, խորՀրդակցելով իր մարդկանց Հեւ, ասպեւական կեցվածքով անցնում է թույլերի կողմը` ապաՀովելով նրանց Հաղթանակը: Հեւադայում պարղվում է, որ ինքը օդնել է սելջուկյան սուլթան Ալա-էդ-դին Քեյքուµաթ Ա-ին, որը կովում էր մոնղոլների դեմ: ի նչան երախւադիւության, սուլթանը էրթողրուլին Հադցնում է պաւվո խալաթ, պաւերաղմական ավարը µաժանում նրա ղինվորներին ն Մելանդիի (թուրքերեն ԳարաջաՀիսար) ն Սյողութի (էսկիչեՀիրից Հյուսիս-արնմոււք) չրջաններում էրթողրուլին պարդնում է µյուղանդացիների Հողերից խլված մի ուչ (ուջ)1' այնւեղ µնակվելու իրավունքով: Այդ ուչը (ուչµեյությունը) քրիսւոնյաներով µնակեցված ւարածք էր, Հեւնաµար կողոպոււի ն ՀարսւաՀարության Հիանալի օµյեկւ: էրթողրուլի ողջ ցեղը, ներաոյալ նան կանայք ու երեխաները, ղµաղված էին քրիսւոնյա նսւակյացՀողադործ µնակչության կողոպոււով: Որպես վասալական պարւա1 Ուչը ՃԱ-ՃԱԱ դարերում Փոքր Ասիայում ոաղմա-ավաւական ինսւիւոււ էր: Ըսւ էության այն իրենից ներկայացնում էր ավաւակալվածք, որին ւիրապեւողը կոչվում էր ուչ-µեյ:

վորություն` էրթողրուլը պարւավոր էր պաչւպանել ինչպես իրեն Հանձնված ուչµեյության ւարածքը, այնպես էլ սելջուկյանների ւերության Հյուսիս-արնմւյան սաՀմանները: էրթողրուլին Հաւկացված ուչը մեծ չէր ն դւնվում էր Բյուղանդական կայսրության ծայրամասային անՀանդիսւ չրջաններում: Սակայն եոանդուն ու փաոասեր ուչµեյը անմիջապես ներչնչվում է այն մեծացնելու, ընդարձակելու ն կաւարելապես ինքնուրույն դարձնելու մղումներով: Բոլորովին ուժասպաո եղած Բյուղանդիայի Հարնանությունը նպասւում էր նրա այդ ձդւումներին: իր փոքրաթիվ, µայց ն մարւունակ ջոկաւի դլուխ անցած, էրթողրուլը սկսում է արչավներ կաղմակերպել ն ասպաւակ սփոել Հարնան µյուղանդական Հողերում` ավարի ու կողոպոււի մաւնելով քաղաքներն ու µնակավայրերը: իր ավաղակային ասպաւակությունների ժամանակ դիմադրության Հանդիպելու դեպքում, էրթողրուլը անխնա ոչնչացնում էր դիմադրողներին: Նրան Հաջողվում է Բյուղանդիայի սաՀմանային չրջանների Հաչվին որոչ չափով ընդլայնել իր ուչի սաՀմանները: Մասնավորապես նա Հույներից դրավում է ԳարաջաՀիսարի µերդն ու կոււինիայի մերձակայքում դւնվող այլ վայրեր: Քանի որ սելջուկյան պեւության օրենքներով ուչերի նկաւմամµ իրավունքը ժաոանդական էր, էրթողրուլի մաՀվանից Հեւո (1281 թ.) սուլթան Ալա-էդ-դին Քեյ-Քուµաթ ԱԱԱ-ի Հրամանով նրան չնորՀված ավաւակալվածքը անցավ իր ավադ որդուն' 0սմանին (1258-1324), որը 24 ւարեկան Հասակում Հաջորդում է իր Հորը (1281 թ.): Հենց 0սմանի անունով էլ ն՛ µեյությունը ն՛ դինասւիան Հեւադայում կոչվեցին 0սմանյան (0սմանլը): Այսպիսով, թեն էրթողրուլն է Հանդիսանում օսմանյան պեւության Հիմնադիրը, սակայն դինասւիան իր անվանակոչումը սւացել է 0սմանի անունով: Վերջինիս կողմից Հիմնադրված Հարսւությունը աոանց ընդմիջվելու Թուրքիայում կաոավարեց մինչն 1922 թվականը, այսինքն մինչն քեմալականների կողմից սուլթանության (սուլթանաթի) վերացումը (ընդամենը կաոավարել են 37 սուլթաններ): Աղµյուրների վկայությամµ, եղել են մարդիկ, որոնք կողմնակից են եղել իչխանությունը փոխանցելու էրթողրուլի եղµորը' Դյունդարին: Սակայն վերջինս Համարձակություն չի ունենում Հանդես դալու իր եղµորորդու դեմ, քանի որ ակնաոու կերպով ւեսնում էր, որ նա օդւվում է մեծամասնության աջակցությունից ն ուժը նրա կողմն է: Դյունդարին Համարելով Հավանական մրցակից, մի քանի ւարի Հեւո սպանում են:

0սմանյան ժամանակադիրներից մեկը' Աչըք փաչա-ղադեն (1400-1495) µերում է մի չարք աոասպելական µնույթի ավանդություններ 0սմանի մասին: Դրանցից մեկում պաւմվում է, որ մի անդամ 0սմանը դիչերում է մի µարեպաչւ մաՀմեդականի ւանը: Մինչն անկողին մւնելը ւանւերը նրա սենյակն է µերում մի դիրք: 0սմանի այն Հարցին, թե դա ինչ դիրք է, ւանւերը պաւասխանում է. «Դա Ղուրան է, Ասւծո խոսքը, որն աչխարՀին է ներկայացվել նրա մարդարեի' ՄուՀամմեդի կողմից»: 0սմանը սկսում է կլանված կարդալ դիրքը` ուքի վրա ընթերցանությունը չարունակելով ողջ դիչերը: Քուն է մւնում լուսադեմին, ճիչւ այն ժամին, որն ըսւ մաՀմեդական Հավաւալիքների, աոավել µարենպասւ ժամանակ է մարդարեական մւորումների Համար: 0սմանին քնի մեջ Հայւնվում է մի Հրեչւակ, որն արւաµերում է Հեւնյալ խոսքերը. «Քանի որ դու այդպիսի մեծադույն Հարդանքով ու ակնածանքով կարդացիր իմ Հավերժական խոսքը, քո ղավակներին ն քո ղավակների ղավակներին պեւք է սերնդից սերունդ Հարդանք մաւուցեն»: Վկայակոչելով այս աոասպելը` կարծիք է Հայւնվել, որ 0սմանը ն նրա ժողովուրդը էսկիչեՀիրի չրջանում µնակություն Հասւաւելու ժամանակ ըսւ երնույթին դեոնս մաՀմեդականություն չէին ընդունել: Որպես փասւարկ µերվում է Հեւնյալ Հիմնավորումը. ՃԱ դարի սկղµից Փոքր Ասիա մոււք դործած թուրք վերաµնակիչները մեծ մասամµ արդեն µաղկացած էին իսլամն ընդունած ցեղերից, նրանց վաղ չփումների Հեւնանքով արաµա-մուսուլմանական աչխարՀի Հեւ: Սակայն դրանց Հաջորդ ալիքը, որը ՃԱԱԱ դարում Հուժկու թափով չարժվեց դեպի փոքրասիական ւարածքները, աոավելապես µաղկացած էր Հեթանոս ցեղերից: Ուսւի ենթադրվում է, որ էրթողրուլի կամ օսմանների ցեղը Հենց մաս էր կաղմում այդ ալիքին: Մոնղոլական Հեթանոս Հորդաների Հուժկու ճնչման Հեւնանքով այդ ցեղերը, որպես Հալածական փախսւականներ, չարժվելով դեպի արնմոււք, Հանդրվան էին դւել Փոքր Ասիայում: 0սմանը ծնվել էր մուավորապես 1258 թ. Սյողութում, որը նոսր µնակեցված լեոնային մի չրջան էր, Հարուսւ ամաոային արուավայրերով ն ձմեոային քոչավայրերով: Սակայն այդ ուչի ամենակարնոր աոավելությունը քոչվորների Համար այն էր, որ այն ընկած էր µյուղանդական Հողերի Հեւ Հարնանությամµ, ուսւի ն Հնարավորություն էր ընձեոում Հարսւանալու ասպաւակությունների Հաչվին: Այդ Հնարավորությունը վերին ասւիճանի Հրապուրիչ էր նան այլ µեյլիքներում ն ուչµեյություններում ապրող թյուրքական այլնայլ ցե42

ղերի Համար, որոնք սկսեցին անդամադրվել 0սմանի ավարաոու ջոկաւներին: Այսպիսով, 0սմանի ուչµեյությունը վեր էր ածվում մինչն աւամները ղինված ելուղակախմµերի Հավաքաւեղու1 : Նրանց Համար ոչ մաՀմեդականներին պաւկանող Հողերի դրավումը կամ նրանց µնակչության կողոպոււը իսլամի օրենքների Համաձայն դիւվում էր որպես ասւվածաՀաճո դործ («ղաղվ», ղաղավաթ»): «Սրµաղան պաւերաղմը» («ջիՀադ») անՀավաւների դեմ մի միջոց էր նան ղենքի ուժով քրիսւոնյաների չրջանում իսլամը ւարածելու Համար: իրենց «ղաղիներ» կամ «Հավաւի մարւիկներ» Հոչակած 0սմանի մոլեոանդ կողմնակիցները իրենց Համարում էին «անՀավաւների» դեմ ղինված պայքարի աոաջամարւիկներ: Նվաճողների այդ ւարացեղ ղանդվածի չրջանում ղդալի աղդեցություն ունեին կրոնամիսւիկական-դերվիչական ղանաղան «թարիքաթների» (եղµայրությունների), «ախիների», «մարւնչող կանանց» ն այլ µաղմապիսի ոաղմաչունչ-կրոնական սկղµունքներով աոաջնորդվող կաղմակերպությունները: Բանակի կաոուցվածքի վրա մեծ աղդեցություն ունեին կրոնական եղµայրությունները ն Անաւոլիայի ցեղերը: Աչըդ Փաչաղադեն Հիչաւակում է Անաւոլիայում դոյություն ունեցող չորս կրոնական խմµերի մասին: Դրանք էին' աոաջինը «Ղաղիյան-ի Ռում», այսինքն Անաւոլիայի ղաղիներ: Անաւոլիայում «ղաղի» արաµական ւիւղոսի Հեւ միաժամանակ օդւադործվում էր նան թուրքական «ալփ» ւիւղոսը: Համաձայն այդ նույն Աչըդ Փաչաղադեի, որպեսղի մեկը դաոնար ալփ, պեւք է ունենար Հեւնյալ ինը Հաւկանիչները. խիղախ սիրւ, ուժեղ ձեոքեր, µուոն ձդւում, լավ ձի, Հաւուկ ղդեսւ, նեւ ու աղեղ, լավ սուր, նիղակ ն լավ ղինակիր»: Երկրորդ կրոնական խումµը կոչվում էր «Աµդալան-ի Ռում». սրանք ւարµեր մաՀմեդական երկրներից եկած դերվիչներ էին, որոնք իսլամի ոաղմաչունչ քարողիչներն էին: Նրանց Հիմնական սկղµունքը սրµաղան պաւերաղմն էր անՀավաւների դեմ ն իսլամի քարողչությունը քրիսւոնյա µնակչության չրջանում: 0ւարեկրյա այդ

Տեղաµնակ քրիսւոնյա խաղաղ µնակչության կողոպոււը ավելի արդյունավեւ

կերպով կաղմակերպելու Համար, 0սմանի ժամանակ սւեղծվում են այսպես կոչված աքընջըների ոչ կանոնավոր Հեծելաղորային ջոկաւներ, որոնք ըսւ էության լավ ղինված Հրոսակախմµեր էին: 0սմանի ուչµեյութանը µնորոչ էր կաոավարման ւոՀմացեղային կամ աչիրեթական ձնը: Ողջ Հողաւարածքը µաժանվում էր ցեղի անդամների միջն սելջուկյան սուլթանությունից ժաոանդած իքթաների, այսինքն պայմանական ւիրույթների ձնով:

դերվիչները Հարում էին ղանաղան կրոնական եղµայրությունների, ինչպես օրինակ, Մնլնի, ԱՀմեդի, Հալվեթի, իսխաքի, կալենդերի, Յասնի, Հայդարի ն այլն: Երրորդ խումµը «Բաջիյան-ի Ռում» կանացի կաղմակերպությունն էր: Այն դւնվում էր Հաջի Բեքթաչի միաµանության աղդեցության ներքո: Դա ղինված կին-քոչվորների կաղմակերպություն էր: Բերւրանդոն դե լյա Բրոկյերի վկայությամµ, ՃՄ դ. սկղµին Զուլքադար µեյլիքի ղորքերի մեջ Հաչվվում էր մու 30 Հաղար կին: Զորրորդ խումµը կոչվում էր «Ախիյան-ի Ռում»: Այն µաղկացած էր Անաւոլիայի ախիներից: Ախիները Հանդիսանում էին արՀեսւավորների կաղմակերպություններ ն միաժամանակ կաղմում էին որոչակի կրոնական աղանդ: ԱրՀեսւավորների այդ միավորումը իրենից ներկայացնում էր խոչոր քաղաքական ուժ: Այն ւոդորված էր կրոնական մոլեոանդությամµ ն միսւիկական ուսմունքներով: Ախիների անդամներ էին ոչ միայն արՀեսւավորները, այլն ւիրապեւող դասակարդի ներկայացուցիչները: ՄաՀմեդական մոլեոանդ կղերի µարձրադույն ներկայացուցիչները' ուլեմները (ուլեմաները) ուղղորդում էին կողոպոււի մոլուցքով ւարված այդ Հսկայական ղանդվածների ավերիչ դործողությունները: ի դեպ, Հենց նրանք էլ ղեկավարում էին ձնավորվող պեւական կաոույցների մեծ մասը: կարնոր է նչել, որ երµ ՃԱԱԱ դարի երկրորդ կեսին անաւոլիական µեյլիքների ւիրակալները նոր ւիրույթներ ձեոք µերելու Համար արյունախանձ կոիվների մեջ վաւնում էին իրենց ուժերը, 0սմանի ոաղմիկները ղավթում էին «անՀավաւ» µյուղանդացիների Հողերը ն ընդարձակում օսմանյան ւիրույթների սաՀմանները: 1291 թ. 0սմանին Հաջողվում է Բյուղանդիայից ղավթել Մելանդիյա (ԳարաջաՀիսար) փոքրիկ քաղաքը ն այն դարձնել իր նսւավայրը: Քանի որ այդ քաղաքի µնակիչները դեոնս թուրքերի դալուց աոաջ փախուսւի էին դիմել, 0սմանը Գերմիյանների µեյությունից ն Անաւոլիայի այլ վայրերից µերված մարդկանցով µնակեցրեց այն: Նրա Հրամանով ւեղական քրիսւոնեական ւաճարը վերածվեց մղկիթի, որւեղ ուրµաթօրյա դոՀաµանական աղոթքի ժամանակ («Հութµա») Հիչաւակվեց 0սմանի անունը որպես ւիրակալի: Հենց այդ ժամանակ, օդւվելով նրանից, որ «Մեծ Սելջուկների» սուլթանի իչխանությունը Անաւոլիայում դարձել էր կաւարելապես երնութական, 0սմանին Հաջողվում է աոանց մեծ ջանքեր դործադրելու նրանից սւանալ µեյի ւիւղոս ն այն խորՀրդանչող այնպիսի աոանձնանչան44

ներ, ինչպիսիք էին դրոչը, թուրը, թմµուկը ն µունչուկը (ձիու պոչի մաղից մի ծոպ, որը վկայում էր Հաւուկ աղնվաղարմության ն Համապաւասխան ւիւղոսի մասին): ի Հավելումն այդ µոլորի` նա սուլթանից սւացավ նան իր անվամµ դրամ Հաւելու արւոնություն: Հավասւի Հայւնի է, որ արդեն 1299 թ. 0սմանների µեյությունը լրիվ աղաւվել էր սելջուկյան սուլթանի դերիչխանությունից, թեպեւ չարունակում էր ճանաչել իլխանների քաղաքական դերիչխանությունը` պարւավորված լինելով նան ոչ մեծ ւարեկան Հարկ վճարելու նրանց: Այսպիսով, 0սմանյան µեյլիքի պաւմության մեջ կարնորադույն փուլ Հանդիսացավ 1299 թվականը, երµ օդւվելով նրանից, որ մոնղոլական դրածո սելջուկյան սուլթան Ալա-էդ-դին Քեյքուµաթ ԱԱ-ի սաՀմանած անադորույն լծի դեմ µոնկել էր ապսւամµություն, որի Հեւնանքով սուլթանը փախուսւի էր դիմել իր մայրաքաղաք կոնիայից, 0սմանը սկսեց կաոավարել միանդամայն անկախ ն ինքնադլուխ կերպով: Նա իր ուչը Հոչակեց ինքնուրույն պեւություն, իսկ իրեն' անկախ ւիրակալ: Ընդունեց սուլթան ն փադիչաՀ ւիւղոսները` իր աթոոանիսւը դարձնելով ԵնիչեՀիր քաղաքը: 0սմանի ցեղակիցները Հեւադայում սկսեցին կոչվել օսմանլը, այսինքն օսմանցիներ: 1299 թվականը ընդունված է Համարել անկախ օսմանյան պեւության դոյության սկիղµը: Դաոնալով կաւարելապես անկախ ու ինքնիչխան` 0սմանը ձեոնամուխ եղավ իր պեւության կայունացմանը: Երµ 1307 թ. սելջուկյան սուլթանությունը դադարեց դոյություն ունենալուց, 0սմանը ճանաչեց մոնղոլական Հուլաղուիդների (Հուլավյանների) դինասւիայի դերադույն իչխանությունը` նրան վճարելով ւարեկան Հարկ: Այդ կիսակախյալ վիճակից 0սմանյան µեյլիքն աղաւվեց ավելի ուչ, 0սմանի որդու' 0րխանի օրոք: Ոդեչնչված իր Հաջողություններով` 0սմանը ձեոնամուխ եղավ µյուղանդական պեւության Հաչվին իր նորասւեղծ պեւության սաՀմանների էլ ավելի ընդարձակմանը: Ընդ որում, նա որոչեց ծավալվել փոքրասիական ւարածքներում: Այդ աոումով նրա քաղաքականությունը էականորեն ւարµերվում էր մյուս սաՀմանամերձ µեյությունների դործելակերպից, որոնք նավաւորմ ունեին ն իրենց նվաճողական քաղաքականությունը ղարդացնում էին Բալկանյան թերակղղու ուղղությամµ: Բյուղանդացիների դեմ պայքարը նչանակալիորեն Հեչւանում էր նրանով, որ 0սմանյան µեյլիքը դեոնս սուր Հակասություններ չուներ իր անմիջական Հարնանների Հեւ, որոնք նրա նկաւմամµ չէին դրսնո45

րում թչնամական ւրամադրություններ: Գերմիյան ուժեղ µեյլիքը, օրինակ, անընդՀաւ պաւերաղմների մեջ էր մերթ մոնղոլների, մերթ µյուղանդացիների Հեւ: Քարեսի (Գարասի) µեյլիքը Հաչվի մեջ չէր, որովՀեւն թույլ էր ն անկարող: Թեն Անաւոլիայի Հյուսիս-արնմոււքում դւնվող Զանդար-օղլու (Զանդարիթներ) µեյլիքը µավականաչափ ուժեղ էր, սակայն µնավ չէր անՀանդսւացնում 0սմանի µեյլիքին, քանի որ մչւապես ղµաղված էր մոնղոլների դեմ պաւերաղմներով: Հեւնաµար 0սմանյան µեյլիքի ձեոքերը կաւարելապես աղաւ էին ն նա կարող էր իր ողջ ուժերն օդւադործել նվաճումներ իրականացնելու Համար: Վիֆինիայի դրավումից Հեւո 0սմանը Հավակնություններ ուներ իր ուչին միացնելու Բրուսայի (թուրքերեն Բուրսա), Բելոկոմայի (Բիլեջիք) ն Նիկոմեդիայի (իղմիթ) չրջանները նս: 1301 թ. նրան Հաջողվեց դրավել ԵնիչեՀիրը, դրանով իսկ նախապաւրասւելով Բրուսայի ղավթումը: 0սմանը չէր չւապում ուղղակի կոնֆլիկւի մեջ մւնել Բյուղանդիայի կայսերական ղորքերի Հեւ: Նա Համµերաւար կերպով սպասում էր իր ժամին: Միայն իչխանության դլուխ դալուց Հեւո ւասներկու ւարի անց' որոչեց իր ուժերը չափել երµեմնի փաոաµանված µյուղանդական µանակի Հեւ: 1302 թ. Բաֆեոնի (թուրքերեն' կոյունՀիսար) մու ւեղի ունեցած ճակաւամարւում 0սմանը ջախջախեց Բրուսայի µյուղանդական ւեղապաՀի ղորքերը: Դա µյուղանդացիների նկաւմամµ թուրք-օսմանների ւարած աոաջին խոչոր Հաղթանակն էր: Ըսւ էության միայն այդ ճակաւամարւից Հեւո կոսւանդնուպոլսում սկսեցին դիւակցել, որ դործ ունեն ոչ թե սովորական ավարաոուի, այլ վերին ասւիճանի վւանդավոր Հակաոակորդի Հեւ: Ուսւի սկսեցին լրջադույն ձնով Հաչվի նսւել 0սմանի ն նրա ոաղմաչունչ ոդով ւոդորված պեւության Հեւ, դիւակցելով, որ աոաջիկայում իրենց սպասում են աՀեղ դուեմարւեր: Բաֆեոնի մու ձեոք µերված Հաղթանակը մեծ փաոք µերեց 0սմանին: Անաւոլիայի µոլոր անկյուններից Հախուոն թափով նրա դրոչի ւակ սկսեցին Հավաքվել «Հավաւի ոաղմիկներ»' ղաղիներ: Եվ նույնիսկ սաՀմանային դուիների Հույն մարւիկներից' աքրիդներից չաւերը Հակված էին անցնելու 0սմանի կողմը, քանի որ իրենք միանդամայն լքված էին ղդում կոսւանդնուպոլսի կողմից, որն ուղղակի նրանց թողել էր ճակաւադրի քմաՀաճույքին ն այլնս ոչ ոք իրենց չէր վարձաւրում սաՀմանապաՀ ոաղմական ծաոայության դիմաց: Բաֆեոնի մու ձեոք µերված Հաջողությունը աննախընթաց կեր46

պով ամրապնդեց 0սմանի իչխանության Հիմքերը, իսկ ամենակարնորը նրան ներչնչեց ինքնավսւաՀություն: 1305 թ. Լնկեյի մու ւեղի ունեցած արյունալի ճակաւամարւում µյուղանդացիներին Հաջողվեց ոնանչ վերցնել ն պարւության մաւնել 0սմանին: Այդ Հաղթանակի մեջ մեծ ներդրում ունեցան µյուղանդական Անդրոնիկոս ԱԱ կայսեր մու ծաոայության մեջ դւնվող վարձկան քրիսւոնյաների կաթալոնական ջոկաւները Ռոժե դե Ֆլորայի Հրամանաւարությամµ, որի ղինվորները ներչնչված քրիսւոնյաներ էին: Սակայն կոսւանդնուպոլսին չՀաջողվեց ղարդացնել այդ Հաջողությունը, որովՀեւն կայսրության մեջ կրկին սկսվեցին երկպաոակություններ: 0սմանցիները կարողացան փայլուն կերպով օդւադործել այդ Հանդամանքը: Նրանց Հաջողվեց նույնիսկ աոանց մեծ ջանքեր դործադրելու դրավել սնծովյան ափամերձ չրջանների µյուղանդական մի չարք քաղաքներ: Միաժամանակ թուրք-օսմանները աոաջին անդամ սկսեցին ասպաւակ սփոել Բյուղանդիայի ւարածքի եվրոպական մասերում նս, Հաւկապես Դարդանելի չրջանում: ԱյնուՀեւն դրավելով դեպի Բրուսա ւանող ճանապարՀին ընկած մի չարք ամրոցներ ն պաչւպանական ամրություններով օժւված µնակավայրեր, օսմանները սկսեցին ւենդորեն նախապաւրասւվել այդ քաղաքը դրավելու Համար: Արդեն 1315 թ. դործնականում Բրուսան չրջապաւված էր թուրքերի Հսկողության ներքո դւնվող ամրոցների չղթայով: Սակայն 0սմանին վիճակված չէր իրականացնելու իր այդ նվիրական իղձը' Բրուսայի դրավումը: Դրան խանդարեց նրա մաՀը: Ավելի ուչ Հոր այդ ծրադիրն իրականացրեց որդին' 0րխանը: 0սմանի նվաճողական նկրւումները դնում էին չաւ Հեոուները: իրար Հեւնից ղավթելով µյուղանդական Հողերը ն դրանք միացնելով իր µեյլիքին, նա դերադույն նպաւակ էր Համարում կոսւանդնուպոլսի դրավումը: 0սմանի մասին Հյուսված լեդենդներից մեկում պաւմվում է, որ մի անդամ երաղում նա ւեսնում է մի ծաո, որը Հուժկու թափով աճելով, իր ճյուղերով ծածկում է ողջ աչխարՀը: Այդ ծաոի ւակ 0սմանը նկաւում է չորս լեոնաչղթաներ' կովկասյան, Աւլասյան, Տավրոսի ն Բալկանյան: Նրանց սւորուներից սկիղµ էին աոնում չորս դեւեր' Տիդրիսը, Եփրաւը, Նեղոսը ն Դանուµը: Դաչւերում աճում էր Հարուսւ µերք, իսկ լեոները պաւած էին խիւ անւաոներով: Հովիւներում երնում էին քաղաքներ, որոնք ղարդարված էին դմµեթներով, µուրդերով, սլացիկ սյուներով ու աչւարակներով, որոնց µոլորի վրա դրոչմված էր կիսալուսինը: Միանդամայն անակնկալ կերպով ծաոի ճյուղերի ւերնները սկսում են ձդվել ու եր47

կարել` վերածվելով սրերի սայրերի: Բարձրանում է փոթորիկ, որն այդ սրերը ւանում է դեպի կոսւանդնուպոլսի կողմը: Այս լեդենդի թաքնված իմասւը նախ այն է, որ 0սմանի ծավալապաչւական երաղանքների Հանդրվանը կոսւանդնուպոլիսն էր: Սակայն ամµողջությամµ վերցրած աչխարՀակալ կայսրություն սւեղծելու վերաµերյալ դա մի ամµողջ քաղաքական ծրադիր էր, որ 0սմանը ավանդ էր թողնում իր ժաոանդորդներին: 0սմանցիների կողմից այդ ծրադիրն իրականացվեց Հեւադա դարերի ընթացքում, երµ 0սմանյան վիթխարի կայսրության թները ւարածվեցին կովկասյան լեոնաչղթայի սւորուներից մինչն Հյուսիսային Աֆրիկա ն Աւլասյան լեոնաչղթա, Տավրոսի լեոներից ու կարմիր ծովից մինչն Բալկաններ: 0սմանի մու Հավաքված ղաղիները չարունակ ուղում էին պաւերաղմել, քանի որ «Հավաւի Համար» պաւերաղմը ըսւ էության ճանապարՀ էր Հարսւանալու ն Հողեր ձեոք µերելու Համար: Նրանց աոաջնորդը, որը նույնպես կրում էր ղաղի ւիւղոսը («ղաղի 0սման»), Հաճույքով ընդաոաջում էր իր ղորականների այդ պաՀանջներին: իր կյանքի մայրամոււին 0սմանը իր ղորքերը չարժեց ԱքՀիսար քաղաք-ամրոցը դրավելու Համար, որը ւիրապեւող դիրքեր ուներ Սաքարյա (Հունարեն' Սանդարիուս) դեւի ավաղանում: Գրավելով այդ ամրոցը, դրանով իսկ օսմանները իրենց Համար ճանապարՀ µաց արեցին դեպի ծովը: Շոււով նրանք Հայւնվեցին Բոսֆորի ափերին ն այնուՀեւն ասւիճանաµար դրավելով նեղուցի արնելյան ափերին դւնվող նավաՀանդիսւներն ու ամրոցները, իրենց Համար սւեղծեցին Հուսալի ու կայուն Հենակեւեր: Զարդացնելով իրենց Հաջողությունները, օսմանները դրավեցին կալոլիմինի կղղին: Դա նչանակում էր, որ կոսւանդնուպոլիսը չրջափակելու ուղղությամµ կաւարվել է աոաջին լուրջ քայլը: Հարկ է նչել, որ թուրքերը մչակել էին քաղաքներ դրավելու մի մարւավարություն, որը նրանք կիրաոում էին նան Հեւադա դարերի ընթացքում: Սկղµում դրավում էին նվաճման ենթակա քաղաքի չրջակայքը, նրա µնակչությանը մասամµ վոնդելով, մասամµ էլ սւրկացնելով: ԱյնուՀեւն այդ ւարածքները µնակեցվում էին այլ վայրերից µերված թուրք µնակչությամµ: Այդպիսով քաղաքը Հայւնվում էր թչնամական օղակի մեջ ն նրա µնակիչների վրա կախվում էր սովաՀար լինելու ու ոչնչանալու սպաոնալիքը: Դրանից Հեւո քաղաքի դրավումը դաոնում էր աննչան ղոՀեր պաՀանջող դործ: ի նչանավորումն 0սմանի մեծ երաղանքի' կոսւանդնուպոլիսը դրավելու վերաµերյալ, մաՀանալուց Հեւո (1326 թ.) նրան թաղեցին

0լիմպոս լեոների սւորուին, որւեղ կաոուցեցին մի դամµարան, որը ծովաՀայաց կողմով նայում էր դեպի Բյուղանդիայի մայրաքաղաքը` կարծես ցանկանալով 0սմանի Հեւնորդներին ամեն վայրկյան Հիչեցնել «դերադույն նպաւակի»' կոսւանդնուպոլիսը դրավելու Հույժ անՀրաժեչւության մասին: (Հեւադայում 0սմանի չիրիմը դարձավ Հոչակավոր ուխւաւեղի Գյումուչդումփեթ անունով): Թուրքական պաւմական ավանդույթի մաւուցմամµ, դւնվելով մաՀվան մաՀճում, 0սմանը իր որդուն' 0րխանին, պաւվիրել է. «Ուրախացրու իմ թոչող ոդին Հաղթանակների փայլուն չարքով, քո ձեոքերով ւարածիր կրոնը»: իր կյանքի ընթացքում 0սմանը դրսնորել էր ոչ միայն ոաղմիկի, այլն վարչարարի ու կաղմակերպչի ակնաոու ընդունակություններ: Նրա Հաջողությունների մեջ իր որոչակի լուման է ունեցել վեղիրի պաչւոնը ղµաղեցրած իր աները' էդեµ Ալին: Անկասկած 0սմանի ցեղի մարդկանց կողմից իսլամի ընդունումը նոր ոաղմաչուչ ոդի էր Հաղորդել աոանց այն էլ մարւական Հաւկանիչներով օժւված քոչվորներին: 0սմանը ն նրա ղինակիցները դրսնորեցին նան µացաոիկ կարողություն իրենց ոաղմական նվաճումների արդյունքները արդյունավեւ քաղաքական մեխանիղմի մեջ աոարկայացնելու ուղղությամµ: Դեոնս 0սմանի ժամանակներից սկսած թուրքերը ճկունություն ունեցան լայնորեն օդւադործելու ւեղական, Հաւկապես քրիսւոնյա µնակչության մւավոր, արւադրական, վարչական, աոնւրական ունակությունները, նրանց դիւելիքները ն փորձը: Մասնավորապես նրանք խնամքով ու ջանասիրաµար ուսումնասիրում ն օդւադործում էին Բյուղանդական կայսրության կաոավարման մեթոդները: 0սմանի ւիրույթների Հարնանության մեջ դւնվող դյուղերի ն ամրոցների ւերերը որպես կանոն Հույներ էին: 0սմանն աչխաւում էր նրանց իսլամը պարւադրելու դնով Հակել իր կողմը: իսկապես, նրանցից չաւերը ընդունեցին մաՀմեդականությունը ն դարձան 0սմանին նվիրված կողմնակիցներ (օրինակ, Միխալօղլի, Մարկողօղլի ն այլ Հայւնի ընւանիքները): 0սմանի ժամանակ դեոնս ւեղի չէր ունենում ւեղական µնակչության Համաւարած իսլամականացում: Սակայն µոնի պարւադրանքից µացի քիչ չէին նան մաՀմեդականությունը սեփական ընւրությամµ ընդունելու դեպքերը: 0սմանների Հաջողությանը նպասւող կարնոր դործոններից մեկը նան այն էր, որ կոսւանդնուպոլսում կենւրոնական իչխանության քայքայմանն ու անդամալուծմանը ղուդընթաց, մարդիկ իրենց ղդում էին իչխողների կողմից կաւարելապես լքված, µախւի քմաՀաճույ49

քին թողնված, իրենց անվւանդությունը վւանդված ու խաթարված: Հոդնոր պլանում կարնոր նչանակություն ուներ այն Հանդամանքը, որ Բյուղանդական կայսրության մեջ ուղղափաո եկեղեցու Հեղինակության անկման պայմաններում կայսրության ասիական մասում ապրող Հույները չափաղանց արադ արձադանքեցին նոր կրոնի' իսլամի Հրավերներին: Դրան դալիս էին ավելացնելու թուրքերի ու Հույների միջն խաոը ամուսնությունները, որոնք դարձել էին սովորական երնույթ: իՀարկե, կասկածից վեր է, որ իրենց Հեւադա կայսերական ճակաւադրով օսմանները պարւական էին, անդլիացի լորդ Քինրոսի µնորոչմամµ, «աչխարՀադրական պաւաՀականությանը»: Այսինքն օսմանների պեւությունը Փոքր Ասիայի Հյուսիս-արնմւյան անկյունում, Բյուղանդական կայսրության ասիական ւիրույթների անմիջական Հարնանությամµ, ղµաղեցնում էր կարնորադույն ոաղմավարական դիրք, մի դործոն, որ 0սմանյան կայսրությունը վերին ասւիճանի ճկուն ու արդյունավեւ կերպով օդւադործել է իր դոյության ողջ ընթացքում: Վերջապես այդ պեւության Համար աոավելություն էր, կամ ավելի ճիչւ µարեպաւեՀ աոիթ, որ նա ծնունդ աոավ Բյուղանդական կայսրության մայրամոււի ն անկման չրջանում: Հարկ է նչել, որ օսմանյան աոաջին կաոավարողները, ըսւ էության, միայն ցեղապեւեր էին, որոնք Հենվում էին քոչվոր աչխարՀաղորի ուժի վրա, որին միանում էին ուրիչ µեյություններից եկածներն իրենց ցեղապեւերի ու դերվիչ-սուֆիների աոաջնորդությամµ, ինչպես նան քրիսւոնյա աոանձին ուրացյալներ: 0սմանյան µեյը միայն աոաջինն էր Հավասարների մեջ, որին, որպես ղորաՀրամանաւարի, Հասնում էր ավարի Հինդերորդ մասը (փենջիքը): Որպես ւիպիկ ոաղմական պեւության ղեկավար, 0սմանը դիւակցել է մարւունակ µանակ սւեղծելու անՀրաժեչւությունը ն այդ ուղղությամµ կաւարել է որոչակի քայլեր: Նա, օրինակ, էրթողրուլի ժամանակներում իրենց ունեցած չորս Հարյուր ոաղմիկներից µաղկացած ջոկաւը անընդՀաւ մեծացրել ն Հասցրել է, ըսւ որոչ աղµյուրների, չորս Հաղար մարդուց µաղկացած մարւունակ ղորամիավորման: 0սմանի օրոք նրա µեյլիքում դեոնս ւիրապեւում էին սոցիալական այնպիսի Հարաµերությունները, որոնք µնորոչ էին ւոՀմա-ցեղային կենցաղին ն աչիրեթային կաոուցվածքին: Լինելով արդեն կայացած պեւության ղեկավար` 0սմանը ն նրա ցեղը չարունակում էին վարել կիսաքոչվորական կյանք: Նա իր որդիներին որպես Հարսւություն ոչինչ չէր թողել, µացի «Հիանալի ձիերի մի քանի երամակից ու ոչխարի Հուերից»: Երµ նա ղավթումների չնորՀիվ ընդարձակեց իր պեւության

սաՀմանները, լայնորեն սկսեց օդւադործել ոաղմական ու քաղաքացիական ծաոայության դիմաց Հողեր µաչխելու Համակարդը, որն իր ընդՀանուր դծերով ժաոանդված էր սելջուկներից: իր մերձավորներին «կերակրման» Համար µաժանված այդ չնորՀումները, որոնք կրում էին թիմարներ անվանումը, Հաւկացվում էին ղորաՀրամանաւարներին ու Հասարակ ղինվորներին որպես պայմանական ւիրույթ: Դրանց ւրամադրման դերադույն իրավունքը պաւկանում էր 0սմանին: Թուրք ւարեդիր ԱՀմեդ Աչըք Փաչաղադեի վկայությամµ` 0սմանը անձամµ էր µաժանում թիմարները: Թուրքական ւարեդրություններում Հեւնյալ կերպ է ներկայացվում 0սմանի Հրամանադիրը Հողային Հաւկացումների պայմանների մասին. «Այն թիմարը, որը ես ւալիս եմ որնէ մեկին, թող աոանց պաւճաոի չխլեն նրա ձեոքից: իսկ եթե նա, ում ես ւվել եմ թիմարը, մաՀանա, թող այն Հաւկացնեն նրա որդուն: Եթե որդին փոքր ւարիքի է, ապա միննույնն է, թող նրան փոխանցեն, որպեսղի պաւերաղմի ժամանակ նրա ծաոաները մեկնեն արչավանքի մինչն այն ժամանակ, երµ ինքը անձամµ պիւանի կլինի այդ դործի Համար»: Թիմարաւերերը (թիմարիոթները) իրավունք ունեին իրենց ւիրույթները փոխանցել սերնդից սերունդ, եթե իրենց ժաոանդները նս չարունակեին կաւարել ոաղմական ծաոայություններ: Թուրք ժամանակադիրները Հաղորդում են, որ 0սմանը «յուրաքանչյուրին µարերարություն էր անում իր արժանիքների Համեմաւ»: Աոանձին ղաղիների նա նույնիսկ Հաւկացնում էր ամµողջ դյուղեր: իր որդի 0րխանին նա չնորՀել էր ԳարաջաՀիսար սանջակը: Թիմարային Համակարդը, որը ոաղմա-ավաւական Համակարդի ւարաւեսակներից էր, ժամանակի ընթացքում դարձավ օսմանյան պեւության սոցիալական կաոույցի Հիմքը: Ավելի ուչ, ՃՄ դարի կեսերից սկսած թիմարներ սկսեցին Հաւկացվել նան որոչ µարձրադույն ասւիճանավորների: Հանձինս թիմարաւերերի, 0սմանը ձդւում էր իր իչխանության Համար սւեղծել կայուն ու Հավաւարիմ ոաղմական ու սոցիալ-քաղաքական Հենարան: ինչպես նչվել է վերնում, 0սմանյան պեւական ինսւիւոււների ձնավորման դործում մեծ դեր է խաղացել մաՀմեդական Հոդնորականությունը: Ասւվածաµան-ուլեմները իրադործում էին µաղմաթիվ վարչական դործաոույթներ: Նրանց ձեոքում էր կենւրոնացած արդարադաւությունը, լուսավորությունը ն այլն: 0սմանը սերւ կապեր էր Հասւաւել մեվլնի ն µեքթաչի դերվիչական միաµանությունների, ինչպես նան կրոնա-Համքարային «ախի» կոչված եղµայրության Հեւ, որն օդւվում էր մեծ աղդեցությունից Փոքր Ասիայի քաղաքնե51

րի արՀեսւավորական խավերի չրջանում: Հենվելով ուլեմների, դերվիչական ու սուֆիական միաµանությունների ու ախիների վերնախավի վրա` 0սմանը ն նրա ժաոանդորդները ոչ միայն ամրապնդում էին իրենց իչխանությունը, այլն «Հավաւի Համար պայքարի»' ջիՀադի կարդախոսի ներքո Հիմնավորում էին իրենց ղավթողական արչավանքները: Անւարակույս արւաքուսւ կամ ձնով մնալով ոաղմաւենչ իսլամի ն ադրեսիվ նոմադականության (քոչվորության) նույն դաղափարների կրողներ, ինչպես, օրինակ, Դանիչմենդյանները ՃԱ դարում, օսմանները, սակայն, դւնվում էին սոցիալական ղարդացման արդեն նոր, ավելի µարձր ասւիճանի վրա: Ընդ որում, արդեն 0սմանի օրոք նրա պեւության մեջ, µնակչության ճնչող մասի մու, նկաւվում էր քոչվորությունից Հրաժարվելու ն նսւակեցության անցնելու միւումներ ու դործընթաց: Անկասկած, 0սմանի պաւմական դերը կայանում էր նան նրանում, որ Հանդես դալով որպես ցեղային աոաջնորդ, նա կարողացավ իր չուրջը Համախմµել իր ժողովրդին ն օդւադործել նրա եոանդը Հանուն ուժեղ պեւության սւեղծման: ԱրւաՀայւելով այդ դաղափարը, ՃԱՃ դարի օսմանյան µանասւեղծներից մեկը դրել է. «Մենք կարողացանք ցեղից աճեցնել աչխարՀակալ մի ւերություն»: Հարկ է նչել, որ 0սմանից Հեւո եկած սերունդները իրենց Համարում էին ոչ թե պարղապես թուրքեր, այլ 0սմանի Հեւնորդներ' օսմանցիներ («օսմանլը»): Պաւմությանը Հայւնի են 0սմանի վեց որդիների անուններ (0րխան, Զոµան, Մելեք, Համիդ, Պաղարլու ն Ալա-էդ-դին): Հոր կողմից ժաոանդորդ էր ճանաչվել 0րխանը, որը ն 0սմանի մաՀվանից Հեւո սւանձնեց µեյությունը (1324-1360): Հոր ընւրության Հարցում կարնոր դեր էր խաղացել այն, որ 0րխանը դեո վաղ պաւանեկության չրջանից դրսնորել էր ղինվորական ձիրք: Մինչդեո 0սմանի ավադ որդին, Ալա-էդ-դինը, այլ Հակումների ւեր մարդ էր: Նա ւարված էր օրենքի ն կրոնի ուսումնասիրությամµ ն աոՀասարակ նրան Հրապուրում էր դիւությունը: Ըսւ ժամանակակիցների կողմից Հյուսված լեդենդի` Ալա-էդ-դինը Հրաժարվել է իր կրւսեր եղµոր աոաջարկից, իրար մեջ µաժանելու Հորից մնացած ժաոանդությունը: Ուսւի դիմելով նրան` 0րխանը ասել է. «Եղµայր իմ, քանի որ դու չես վերցնում անասունների Հուերը, ես աոաջարկում եմ քեղ դաոնալու իմ ժողովրդի Հովիվը: Դարձիր իմ վեղիրը»: Աղµյուրների մաւուցմամµ` այդ պաչւոնը սւանձնելուց Հեւո յոթ ւարի չարունակ, ընդՀուպ մինչն իր մաՀը, Ալա-էդ-դինը ղµաղվում էր պեւության կաոա52

վարման, µանակի կաղմակերպման ն նոր օրենսդրության մչակման Հարցերով: իսկ 0րխանը, սւանձնելով իր պեւության ղեկը, ժաոանդեց նան իր Հոր ղաղի ւիւղոսը, իրեն Հոչակելով «Սուլթան», «ղաղի սուլթանի որդի, ղաղի ղաղիի որդի, Համայն ւիեղերքի Հավաւի կենւրոն»: 0րխանը իր աոաջնաՀերթ խնդիրն էր Համարում իր Հոր կիսաւ թողած դործը ավարւին Հասցնելը ն այն չարունակելը ավելի Հուժկու թափով ու նպաւակասլացությամµ: Նա իր աոջն խնդիր էր դրել ամրապնդել Հոր կողմից նվաճված Հողերը ն ընդլայնել դրանք: 0րխանը խուսափում էր Հարնան թուրքական µեյությունների Հեւ անՀարկի ոաղմական կոնֆլիկւներից ն պաւերաղմների մեջ ներքաչվելուց, որպեսղի չւուժի իր դլխավոր նպաւակը: Ուժը Համարելով իր նպաւակին Հասնելու դլխավոր միջոցը` միաժամանակ նա կարնոր նչանակություն էր ւալիս դիվանադիւական ճանապարՀով իր պեւության սաՀմանները ընդլայնելու Հնարավորությանը: Նախ անՀրաժեչւ էր դրավել Բրուսան, մի µան, որն իր Հորը չէր Հաջողվել անել: Նկաւի ունենալով, որ իր µանակը Հիմնականում µաղկացած էր Հեծելաղորից ն իր ւրամադրության ւակ չուներ պաչարողական Հարմարանքներ, 0րխանը որոչեց չդիմել քաղաքը դրոՀով վերցնելու քայլին, մանավանդ որ Բրուսան չրջապաւված էր Հղոր պաչւպանողական ամրությունների չղթայով: Ուսւի 0րխանը դիմեց քաղաքներ դրավելու ավանդական թուրքական մարւավարությանը: Նա խորքային ձնով պաչարեց քաղաքը, կւրելով նրա ամեն ւեսակի կապերը արւաքին աչխարՀի Հեւ ն քաղաքի պաչւպաններին ղրկելով մաւակարարման աղµյուրներից: Բնակչության վրա կախվեց սովամաՀ լինելու սպաոնալիքը: ԱյնուՀեւն 0րխանը դրավեց քաղաքի չրջակա ւարածքները, այնւեղից քչելով ւեղական Հույն µնակչությանը, կամ նրանց վերածելով սւրուկների: Այդ ւարածքները նա µնակեցրեց այլ վայրերից µերված թյուրքալեղու µնակչությամµ, որի Հեւնանքով Բրուսան Հայւնվեց թչնամական օղակի մեջ: Գնալով այդ օղակը սեղմվում էր այն ասւիճան, որ քաղաքի թաղամասերն անդամ անցան թուրքերի ձեոքը: Բրուսայի պաչարումը ւնեց ւասը ւարի: ի վերջո քաղաքի Հունական կայաղորը, որը կոսւանդնուպոլսից ոչ մի օդնություն չէր սւանում, Հասավ այն ասւիճանի µարոյալքման, որ կայաղորի Հրամանաւար էվրենոսը քաղաքի մի չարք աղդեցիկ Հույների Հեւ մասին, Հանձնեց քաղաքը (1326 թ.) ն ընդունեց իսլամական կրոնը: Թուրքերը, իրենց Համար այդ ավեւաµեր լուրը 0սմանին Հասցրին, երµ նա դւնվում էր մաՀվան մաՀճում: Հաղթողները Բրուսան վերանվանեցին Բուրսայի ն Հենց այսւեղ'

0լիմպոս լեոան փեչերին, նրանք այդ քաղաքը դարձրին իրենց մայրաքաղաքը' 0սմանյան պեւության աոաջին մայրաքաղաքը: կարճ ժամանակամիջոցի ընթացքում Բուրսան սկսեց ծաղկել, կաոուցվեցին իրենց ճարւարապեւական լուծումներով աչքի ընկնող չինություններ, այն դարձավ աոնւրական խոչոր կենւրոն, միաժամանակ իսլամական աչխարՀում արվեսւի ն դիւության նչանավոր քաղաք: Բուրսան 0սմանյան կայսրության պաւմության մեջ է մւել որպես «սրµաղան քաղաք»: 1327 թ. իր մայրաքաղաքում 0րխանը Հրամայեց Հաւել աոաջին օսմանյան արծաթե դրամը' աքչեն, որը փոխարինելու էր չրջանաոության մեջ դւնվող սելջուկյան դրամին: Աքչեի վրա դրոչմված էին Հեւնյալ µաոերը. «Թող Ասւված ւնական դարձնի 0սմանի որդու, 0րխանի կայսրության օրերը»: Սեփական դրամ ունենալու այդ իրողությունը նս կոչված էր Հասւաւելու, որ էրթողրուլի երµեմնի փոքր ն աննչան µեյլիքը արդեն կայացել է որպես պեւություն, քանի որ միջնադարում սեփական դրամ Հաւելը նչանակում էր ինքնուրույնություն ն անկախություն որնէ այլ պեւությունից: 0րխանը որոչեց իր նվաճումները չարունակել այս անդամ Հյուսիսում: Նախ նա որոչեց դրավել Նիկեան, որը մեկ դար աոաջ, կոսւանդնուպոլսի լաւինական դրավման չրջանում, Հանդիսանում էր կայսրության մայրաքաղաքը: 1329 թ., երµ 0րխանը ղորաչարժ կաւարեց այդ քաղաքը դրավելու Համար, µյուղանդական կայսր Անդրոնիկոս ԱԱԱ-ը օդնության Հասավ Նիկեային: 1330 թ. Պելեկանոնեի (ներկայումս Մանյաս) մու ւեղի ունեցած ճակաւամարւում վիրավորված կայսրը լքեց մարւի դաչւը ն իր ղինվորներին ու վերադարձավ կոսւանդնուպոլիս: Խուճապի մաւնված նրա ղորքը Հեւնեց կայսրի օրինակին: Նիկեայի ամրոցի կայաղորը սւիպված էր անձնաւուր լինել: 0րխանը իր որդուն' Սուլեյմանին, նչանակեց այդ քաղաքի կաոավարիչ: 0սմանները Անաւոլիայից Նիկեա ւեղափոխեցին թուրք µնակչության խոչոր խմµեր ն քաղաքը վերանվանվեց թուրքական անվամµ' իղնիք: Նիկեայի դրավումով թուրքերի աոջն µացվեց ճանապարՀը դեպի Բյուղանդիայի մայրաքաղաքի ասիական մասը: իսկ 1337 թ. իննամյա պաչարումից Հեւո 0րխանը դրավեց Մարմարա ծովի ափին դւնվող Նիկոմեդիան (իղմիր): Այդ երկու քաղաքամրոցների դրավումից Հեւո թուրքերը ւիրեցին իղմիրի ծոցից Հյուսիս' մինչն Բոսֆոր ընկած µոլոր Հողերը: Ընդ որում, իղմիրը դարձավ օսմանների նոր ծնունդ աոնող նավաւորմի նավաչինարանը ն նավաՀանդիսւը: Թուրքերի դուրս դալը Մարմարա ծովի ն Բոսֆորի ա54

փերը նրանց Հնարավորություն ւվեց արչավանքներ կաղմակերպել դեպի Թրակիա: 1338 թվականից սկսած օսմանները սկսեցին պարµերաµար ասպաւակ սփոել Թրակիայում: Այսպիսով, սկիղµ աոավ օսմանցիների կողմից եվրոպական ւարածքների ոաղմակալումը: Անաւոլիայից թուրքերի ղանդվածը ալիք աո ալիք սկսեց ւեղափոխվել նոր դրավված Հողերը ն µնակություն Հասւաւել փախուսւի դիմած քրիսւոնյաների Հողերի վրա: Վերաµնակեցված թուրքերը իրենց դաղութները Հիմնում էին ոաղմավարական նչանակություն ունեցող վայրերում: կրոնական ն դերվիչական միաµանությունները սուլթանից որպես վաքըֆ սւացած Հողերից սւեղծում էին իրենց Հանդրվանները (թեքքե), որոնք Հեւադայում պեւք է դաոնային նոր թուրքական դյուղերի կորիղը: Բյուղանդական կայսրության եվրոպական մասի դաղութացումը աոաջ էր դնում ինւենսիվ ու չափաղանց արադ ւեմպերով: Տեղական քրիսւոնյա µնակչության Համար դոյություն ուներ երկու ճանապարՀ. կամ լքել իրենց µնակավայրերն ու Հեոանալ այնւեղից ն կամ կամովին Հնաղանդվել թուրքերին: Ընդ որում, օսմանների իչխանությունը միակը չէր, որ ավաղակային ասպաւակություններ էր կաղմակերպում Բյուղանդիայի եվրոպական ւիրույթներում: Դրան մասնակցում էին Փոքր Ասիայի ւարµեր µեյլիքները, ինչպես նան Ղրիմի թաթարները: Փոքր Ասիայի թյուրքական Այդին իչխանության ծովաՀեններն, օրինակ, անխնա կողոպոււի էին մաւնում էդեյան ծովի կղղիների քրիսւոնյա µնակչությանը: Ամենայն Հավանականությամµ, կոսւանդնուպոլսի պաչւպանունակության մակարդակը չոչափելու նպաւակով 1338 թ. 0րխանը երեք ւասնյակ նավերով Հայւնվեց Բյուղանդիայի մայրաքաղաքի պաւերի մու: Տեղի ունեցած ճակաւամարւում, սակայն, նրա ջոկաւը ջախջախվեց µյուղանդացիների կողմից: Բյուղանդիայում Անդրոնիկոս ԱԱԱ կայսրի մաՀվանից Հեւո (1341 թ.) դաՀի Համար ծավալվել էր սուր պայքար երկու Հավակնորդների' օրինական ժաոանդորդ ՀովՀաննես Մ Պալեոլոդոսի ն «մեծ դոմեսւիկոս» ՀովՀաննես ՄԱ կանւակուղինոսի միջն, որը ապօրինի կերպով ղավթել էր դաՀը' իրեն Հոչակելով կայսր: Այդ Հողի վրա պեւության մեջ մոլեդնում էր քաղաքացիական պաւերաղմը: Միաժամանակ դյուղացիների ն արՀեսւավորների Հուժկու ապսւամµություն էր µոնկել ավադանու կամայականությունների դեմ: ԳաՀի երկու Հավակնորդներն էլ օդնության խնդրանքով դիմեցին թուրքերին' Պալեոլոդոսը Այդին µեյությանը, իսկ ՀովՀաննես ՄԱ կանւակուղինոսը'

0րխանին: Ընդ որում, վերջինիս Համաձայնությունը սւանալու Համար µոնաւիրողը իր աղջկա' Թեոդորայի ձեոքը աոաջարկեց օսմանների աոաջնորդին: Աոաջարկն անՀապաղ ընդունվեց 0րխանի կողմից: 1345 թ. մու վեց Հաղար օսմանյան ղորքեր մեկնեցին Եվրոպա, օդնելու իչխանությունը Հափչւակած կայսրին, միաժամանակ այնւեղ ամրապնդելու Համար իրենց դիրքերը: Բյուղանդացիների անխոՀեմ ու անՀեոաւես քաղաքականությունը թուրք-օսմանների Համար ճանապարՀ էր µաց անում դեպի եվրոպական Հողերը: 1350 թ. կանւակուղինոսը կրկին դիմեց թուրքերի օդնությանը, որպեսղի Սալոնիկը պաչւպանի Սերµիայի ւիրակալ Սւեֆան Դուչանի Հարձակումներից: 0րխանը անմիջապես ուղարկեց քսան Հաղարանոց Հեծելաղոր: Երկու ւարի անց նա օդնում էր ջենովացիներին, իրենց ավանդական աոնւրական մրցակից վենեւիկցիների դեմ մղվող պաւերաղմում: Այդ նույն 1352 թ., երµ վենեւիկցիները µուլղաների Հեւ միասին Հանդես եկան ՀովՀաննես Պալեոլոդոսի կողմից, կանւակուղինոսը կրկին դիմեց 0րխանի օդնությանը իր մրցակցի եոանդը չափավորելու Համար: Ընդ որում, նա կողոպւեց կոսւանդնուպոլսի եկեղեցիները, որպեսղի վճարի իրեն օդնության Հասած օսմանյան Հեծելաղորի ծախսերը: Ըսւ երնույթին, թուրքերը դա Համարել էին չափաղանց քիչ ն կանւակուղինոսը 0րխանին խոսւացավ նան մի ամրոց Թրակիայի Խերսոնեսում: 1345 թ. 0րխանին Հաջողվեց օդւվել կարասի µեյլիքում µոնկած ներքին երկպաոակություններից ն իր ւիրույթներին միացնել այդ µեյլիքի Հողերի մեծ մասը, որոնք ղµաղեցնում էին Մարմարա ն էդեյան ծովերի ափամերձ ւարածքները, ն այդպիսով դուրս դալ Դարդանել նեղուցի արնելյան ափերը: Դա Հիանալի Հենակեւ կարող էր ծաոայել Բալկանյան թերակղղու վրա ապադա Հարձակումների Համար: 1345-1348 թթ. 0րխանի որդի Սուլեյմանը խոչոր մասչւաµի ոաղմական դործողություններ էր վարում Գալլիպոլի թերակղղում ն Թրակիայում: 1349 թ. օդւվելով նրանից, որ կանւակուղինոսը խնդրել էր թուրքերին ճնչել Թեսաղոնիկեում µոնկած ապսւամµությունը, որի պաւճաոը µյուղանդական ավադանու կամայականություններն էին, Սուլեյմանը իր µանակի ւեղակայման վայրերից սկսեց Հարձակումներ դործել դեպի Սերµիայի ն Բուլղարիայի ւարածքները: ի դեպ, այդ օդնության դիմաց Գալլիպոլիի (թուրքերեն' Գելիµոլու) թերակղղում թուրքերը սւացան Ցիմպե ամրոցը (1352 թ.): 1354 թ. օդւվելով նրանից, որ նույն թվականի դարնանը ւեղի ունեցած երկրաչարժը խորւակել էր Գալլիպոլի քաղաքի պաւերը, օսմանները

դրավեցին այն ն դարձրին ամրացված քաղաք-Հենակեւ դեպի Հյուսիս արչավելու ն µուլղարական Հողերը ղավթելու Համար: Մեծ թվով թուրք µնակչություն փոխադրվեց Գալլիպոլի: 1347-1349 թթ. օսմանցիները իրենց են ենթարկում նան Գերմիյանի ն Զանդարլըի էմիրությունները: 1352 թվականից սկսվեց թուրք-օսմանների կողմից Բալկանյան թերակղղու Հեւնողական նվաճումը: Այդ նոր փուլում դեպի Բալկաններ կաղմակերպվում էին ոչ թե դիպվածային ասպաւակություններ, այլ ւարածքի վերջնական նվաճում: Հենց այդ չրջանում Բոսֆորից այն կողմ ընկած եվրոպական ւարածքներում սկսեցին ծնունդ աոնել օսմանցիների աոաջին դաղութ-µնակավայրերը: Փոքր Ասիայից մեծ թվով դաղութաµնակներ ւեղափոխվում էին այդ վայրերը, ղµաղեցնելով փախուսւի դիմած Հողաւեր-քրիսւոնյաների ընդարձակ Հողերը: իրար Հեւնից ծնունդ էին աոնում թուրքական դաղութներ: Սուլեյմանը միակ թուրք նվաճողը չէր, որ այդ ժամանակ դործում էր Բալկանյան թերակղղում: Սարուխան, կարասի, Այդին µեյություններից նույնպես Հարձակումներ էին դործում µյուղանդական ւիրապեւության ներքո դւնվող այդ ւարածքների վրա: Անաւոլիական այդ µեյությունները, որոնք դործում էին ինքնուրույն, աոանց օսմանյան µեյության Հեւ կապեր ունենալու, 1359 թվականին աոաջին անդամ փորձ կաւարեցին դրոՀելու կոսւանդնուպոլսի պարիսպները: Թուրքերի Հեւ Համադործակցելու, ավելին, փասւորեն նրանց Հեւ դաչնակցելու պաւճաոով, կանւակուղինոսը լրիվ վարկաµեկվեց: Քրիսւոնեական Սերµիան ն Բուլղարիան կւրականապես Հրաժարվեցին նրան աջակցություն ցուցաµերելուց: կանւակուղինոսի դեմ ապսւամµեց նան կոսւանդնուպոլսի µնակչությունը, որը կայսրին մեղադրեց քաղաքը օսմանցիներին Հանձնելու մւադրության մեջ: Ապսւամµները ՀովՀաննես Պալեոլոդոսին ճանաչեցին որպես օրինական կայսր: կանւակուղինոսին այլնս ոչինչ չէր մնում, եթե ոչ Հրաժարվել դաՀից ն մեկնել Սպարւայի մու դւնվող Միսւրե վանքը: Այսւեղ իոասաֆոս անվան ւակ նա անց կացրեց իր կյանքի վերջին երեսուն ւարիները, չարադրելով իր ժամանակի պաւմության վերաµերյալ ւաղանդավոր դրչով դրված Հայւնի ւարեդրությունը: 1356 թ. օսմանցիների µանակը Սուլեյմանի Հրամանաւարությամµ կւրեց անցավ Դարդանելը, նպաւակ ունենալով դրավելու Ադրիանոպոլիս (թուրքերեն' էդիրնե) քաղաքը: Այդ ոաղմերթի ընթացքում դրավվեցին մի չարք քաղաքներ' Դիմոթիքան, Ձորիլլոսը

(թուրքերեն Զորլու): Նվաճված Հողերը արադորեն µնակեցվում էին թուրքերով: Սակայն Սուլեյմանին այնուամենայնիվ չՀաջողվեց իրականացնել Ադրիանոպոլսի դրավումը: 1357 թ. µաղեներով որսի ժամանակ նա ընկավ ձիուց ն մաՀացավ: Այսպիսով, օսմանյան նվաճողականությունը արնմւյան ուղղությամµ քայլ աո քայլ, սակայն Համաո ու անչեղ Հեւնողականությամµ աոաջ էր ընթանում: Արչավող µանակի թիկունքում, դեպի Դանուµ ւանող ճանապարՀների կարնորադույն Հանդույցներում, սւեղծվում էին անաւոլիական թուրքերի նորանոր µնակավայրեր: Բալկաններում ղավթիչները իրենց նվաճումներն իրականացնում էին ւեղական µնակչության Համեմաւաµար թույլ դիմադրության պայմաններում: Մի չարք Հեւաղուողներ դա µացաւրում են նրանով, որ օսմանցիները նվաճված Հողերի քրիսւոնյա µնակչության վրա դնում էին Համեմաւաµար թեթն Հարկեր, քան նրանք պարւավոր էին վճարել իրենց նախկին քրիսւոնյա ֆեոդալներին կամ µյուղանդական պեւությանը: Այդ Հեւաղուողները Հակված են նույնիսկ դա անվանել սոցիալական Հեղափոխություն, նչելով, որ թուրքերը Բալկաններից դուրս մղեցին Հողաւերերի Հիերարխիական դասակարդը, որը մինչ այդ ճնչում ու չաՀադործում էր իր դյուղացիությանը: Դրա փոխարեն օսմանները սաՀմանեցին Հսկողության ավելի աղաւ ն ոչ ուղղակի ձն, դյուղացիներից դանձելով սաՀմանափակ չափերի Հասնող Հարկեր: Այլ կերպ ասած, ւվյալ ժամանակաչրջանում µյուղանդական կայսրության սոցիալական ն քաղաքական ճդնաժամի պայմաններում նրանք կաւարեցին ուժեղ կենւրոնացված պեւական Հսկողության Համակարդի ապակենւրոնացում: Այդ µոլորի Հեւնանքով, ւեղական քրիսւոնյա Հողաւերերը սկսեցին ճանաչել սուլթանի իչխանությունը ն որպես նրա վասալներ վճարել ոչ մեծ ւարեկան Հարկ ի նչան իրենց Հնաղանդության իսլամական պեւությանը: ՎերոՀիչյալ Հեւաղուողների կողմից նչվում է նան, որ իµր Հենց սկղµից օսմանյան պեւությունը քրիսւոնյա µնակչության նկաւմամµ վարում էր լոյալ քաղաքականություն, դրանով իսկ երաչխիք սւեղծելով, որ դյուղացիությունը չի միանա իր ավաւաւերերին օսմանցիների կողմից իրենց երկրի ոաղմակալմանը դիմադրելու Համար, որ ընդՀակաոակը, թուրքերը խրախուսում էին իրենց քրիսւոնյա Հպաւակ դյուղացիներին, որպեսղի նրանք ապսւամµեն իրենց իսկ ավաւաւերերի դեմ: իսլամական ուղղադավան ասւվածաµանները' ուլեմները, որոնք նչանակալի կչիո ունեին պեւության մեջ ն արքունիքում, իµր պաՀանջում էին ոչ թե ւեղական µնակչության

ղանդվածային µոնի իսլամացում, այլ լոկ Հնաղանդեցում ն Հարկաւվություն: Դա պայմանավորված էր նրանով, որ քրիսւոնյան իսլամն ընդունելու դեպքում աղաւվում էր Հարկերից: իՀարկե, դա չէր նչանակում, որ Հոդնորականության չրջանում µացակայում էին ոաղմաւենչ իսլամի Հեւնորդները, որոնք ձդւում էին քրիսւոնեական µնակչությանը անպայման դարձնել մուսուլմաններ, իսկ եկեղեցիները վերածել մղկիթների: Անդլիացի Հեւաղուող լորդ Քինրոսը դւնում է, որ օսմանների վերոՀիչյալ քաղաքականության Հեւնանքով µալկանյան դյուղացին չաւ չոււով եկավ այն Համողման, որ մաՀմեդական ղավթիչների կողմից իրենց Հողերի նվաճումը իրեն µերում է աղաւադրում քրիսւոնյա ավաւաւերերի կողմից իրենց վրա դրված ծանր լծից, նրանց անսանձ կամայականություններից, չարաչաՀումներից, µոնություններից ն այլն: Մանավանդ որ այդ անւանելի լուծը դնալով ավելի ու ավելի էր ծանրանում վանքապաւկան Հողերի ընդլայնման Հեւնանքով: իրականում թուրք-օսմանների «սոցիալական Հեղափոխությունը» Բալկաններում նպաւակ ուներ դեթ ժամանակավորապես կանխել ւեղական µնակչության դիմադրությունը ղավթիչներին, մինչն որ նվաճված Հողերում նրանք կարողանային ամրապնդել իրենց դիրքերը: ՀանրաՀայւ իրողություն է, որ երµ թուրքերը վերջնականապես ամրապնդվեցին Բալկաններում, նրանք ւեղական քրիսւոնյա µնակչության վրա անմիջապես դրեցին ծանր Հարկային լուծ, միաժամանակ վարելով քրիսւոնյա µնակչության ւուալ Համաձուլման ու իսլամականացման քաղաքականություն: Բալկանյան երկրների մերօրյա Հեւաղուողները µաղմաթիվ Համողիչ փասւերով ապացուցել են, որ Բալկանները նվաճելու չրջանում օսմանները սելջուկների նման քանդում ն ավերում էին իրենց դիմադրություն ցույց ւված քաղաքներն ու դյուղերը, ոչնչացնում µնակչությանը, կրակի մաւնում ցանքսերը, կւրաւում պւղաւու այդիները, սւրկացնում դերի ընկածներին: Նրանք պղծում էին եկեղեցիները, կամ դրանք վերածում մղկիթների: Եվ եթե նրանք խնայում էին ւեղական µնակչությանը, միայն նրա Համար, որ նրանք իրենց անՀրաժեչւ էին որպես աչխաւուժ ն Հարկեր վճարող ղանդված: Բաղմաթիվ փասւեր կան նան այն մասին, որ այս կամ այն վայրում թուրքերի Հայւնվելու դեպքում Հաճախ µնակչությունը լքում էր իր µնակավայրը: Գրավելով այս կամ այն ւարածքը, սուլթանները Հրաման էին արձակում, որպեսղի µնակչությունը մնա իր ւեղում: Այդ իրողությունը իրավունք է ւալիս եղրակացնելու, որ թուրքերի երնալուց Հեւո, եթե իսկապես դյուղացիների վիճակը µարելավվեր,

ապա սուլթանները կարիք չէին ունենա Հրապարակելու կարդադրություններ, µնակչությանը ուժով ւեղում պաՀելու Համար: Այսպիսով, եթե նույնիսկ µյուղանդական ֆեոդալների կողմից ծայր ասւիճանի քայքայված դյուղացիները երµեմն աջակցում էին թուրքերին, սակայն դա ւեղի էր ունենում ընդՀուպ մինչն այն պաՀը, երµ դյուղացիները իրենց մաչկի վրա ղդում էին թուրքական նոր ավաւաւերերի անլուր չաՀադործման լուծը: Թուրքերի Հեւ Համադործակցող կանւակուղինոս կայսեր Հեոացումը իչխանության ղեկի մուից ոչինչ չփոխեց µյուղանդական արքունիքի քաղաքականության մեջ ոաղմական օկուպանւի կողմից իրականացվող ծավալապաչւական քաղաքականության նկաւմամµ: ՀովՀաննես Պալեոլոդոսը նս ընդունակ չդւնվեց կանխարդելելու նրանց ունձդությունները իր ւիրույթների նկաւմամµ: Ավելին, նա կախման մեջ ընկավ թուրքերից ն այդ կախվածությունը Հասել էր այնպիսի չափերի, որ ժամանակ աո ժամանակ 0րխանը նրան թելադրում էր իր կամքը: Պալեոլոդոսը նան ի վիճակի չեղավ դեթ ինչ որ չափով կասեցնելու թուրքերի կողմից իր եվրոպական ւիրույթների յուրացումը ն Բալկաններում թուրքական µնակավայրերի Հիմնումը: Թեն 0րխանը խուսափում էր երկու ճակաւով պաւերաղմներ մղելուց, սակայն աոիթը ներկայանալու դեպքում նա իր ծավալապաչւական քաղաքականությունը իրադործում էր նան արնելյան ուղղությամµ: 0րինակ, ՃԱՄ դ. 40-ական թվականներին, օդւվելով Քարեսի µեյլիքի ներսում ծայր աոած արյունու երկպաոակություններից, 0րխանին Հաջողվեց իր պե ւու թյա նը մի աց նել այդ µեյ լի քը, որի ւիրույթները Հասնում էին մինչն Դարդանել նեղուցի արնելյան ափերը: Ժամանակ աո ժամանակ 0րխանը իր ուժերը չափում էր նան մոնղոլների Հեւ: 1354 թ., օրինակ, նա կարողացավ նրանցից խլել Անկարան: Ժամանակակիցները 0րխանի ն նրա եղµայր, վեղիր Ալա-էդ-դինի Հեւ կապում են պեւության մեջ իրականացված մի չարք կարնոր նորամուծություններ: 0րինակ, նրանք ձեոնամուխ եղան µանակի ընդլայնման ու ամրապնդման դործին: Ռաղմական նվաճողականության ուղին µոնած պեւությանը անՀրաժեչւ էր ուժեղ ն մարւունակ µանակ: Ուսւի պեւությունը աոանձնակի Հոդաւարություն էր դրսնորում ղինված ուժերի նկաւմամµ: 0րխանի Հոր' 0սմանի µանակը կաղմված էր դլխավորապես անկանոն թյուրքական ջոկաւներից, որոնք կոչվում էին «աքընջի» (աքըն' Հարձակում): Դրանք կամավորների Հեծյալ ջոկաւներ էին, որոնց Հրապուրում էր ոաղմաավար ղավթելու ն թիմարներ սւանա60

լու Հեոանկարը: Աքընջիները իրենց Հեւ ման էին ածում երկու ձի (մեկը իրենց Համար, մյուսը' ավարը µաոնալու Համար): Նրանք ղինված էին սրով, թուրքական կեո դաչույնով, իսկ երµեմն պարղապես մաՀակով: Աքընջիների ղորամասը դոյություն ունեցավ մինչն ՃՄԱԱ դարի սկիղµը, երµ նրա ֆունկցիաները վերջնականապես անցան Ղրիմի թաթարներին: ԱնՀրաժեչւության դեպքում մունեւիկների «յուրաքանչյուր ոք, ով ցանկանում է կովել» կոչով աքընջիները իրենց ղենքերով որոչակի վայրում Հավաքվում էին մարւի դաչւ մեկնելու Համար: Մինչդեո 0րխանը ն իր եղµայրը կաղմակերպեցին կանոնավոր µանակ, մի µան, որ Հեւադա երկու դարերի ընթացքում Եվրոպայում ի վիճակի չեղան իրադործել: Նախ կաղմակերպվեցին Հեծելաղորային ղորամասեր (սուվարի), որոնց անձնակաղմը ոաղմական դործողություններին մասնակցելու ժամանակ դանձարանից սւանում էր ոոճիկ, իսկ խաղաղ ժամանակ նրանց ապրուսւն ապաՀովելու Համար Հաւկացվում էին Հողակւորներ, որոնք Հարկման ենթակա չէին: Այդ Հեծելաղորայինների նվիրվածությունը սուլթանին Հաւուցվում էր լավադույն Հողակւորների µաչխմամµ: կաղմակերպվեցին նան Հաւուկ Հեծելաղորային ղորամասեր, որոնք կոչվում էին մյուսելլեմ: Դրանք վերին ասւիճանի չարժունակ, կարդապաՀ ն մարւունակ, արդյունավեւ կերպով դործող ուժեր էին ն նախաւեսված էին թչնամու թներից ու թիկունքից չեչւակի Հարվածներ Հասցնելու Համար: Ամրոցներ ն ամրացված քաղաքներ դրավելու Համար միայն Հեծելաղորը µավարար չէր, ուսւի 0րխանը որոչեց սւեղծել նան Հեւնակային կանոնավոր ղորամասեր (1329 թ.), որոնք կոչվում էին յայա: Հեւնակայինները նս արչավանքների ժամանակ սւանում էին ոոճիկ, իսկ խաղաղ ժամանակ ղµաղված էին իրենց պաւկանող Հողերի մչակմամµ: Ընդ որում, նրանք աղաւվում էին Հարկեր վճարելու պարւավորությունից: կաղմակերպվեց նան անկանոն Հեւնակ' աղաµներ: Սրանք Հավաքադրվում էին միայն պաւերաղմների ժամանակ ն ոաղմական դործողությունների ընթացքում նույնպես սւանում էին աչխաւավարձ: Աղաµները ղորքերի ւեսակ էր, որոնց կարելի էր չխնայել: Նրանք կոչված էին դործել Հարձակման աոաջին դծում ն պեւք է իրենց վրա ընդունեին Հակաոակորդի աոաջին Հարվածը: Յուրաքանչյուր 15-30 դյուղական ւնւեսություն պարւավոր էր Հաւկացնել մեկ աղաµ: Գյուղացիները պարւավոր էին իրենց Հաչվին ղինել աղաµներին ն Հոդ ւանել նրանց ապրուսւի Համար: Նրանք փադիչաՀի աոջն պաւասխանաւու էին աղաµների µարեՀուսության Համար: Աղաµները ծաոայում էին ոչ միայն Հեւնակում, այլն նավաւորմում:

Այդ նոր կանոնավոր օսմանյան ղորքերի ուժը կայանում էր նրանում, որ նրանք լավ մարղված, Համախումµ ն մարւնչելու Համար միչւ պաւրասւ ղորամասեր էին: ի ւարµերություն այդ ժամանակներում դոյություն ունեցող վարձկանների, օսմանների µանակը ներչնչված էր սուլթանին անվերապաՀ նվիրվածության ոդով, նրա կաւարած դործը Համարելով իրենց սեփական դործը: Մինչն 0րխանը ղորքը Հաւուկ Հադուսւ չուներ ն ւարµերակիչ որնէ սկղµունք դոյություն չուներ սիփաՀիի (Հեծյալի)' այսինքն ւիրոջ ն ոայաթի' Հասարակ ժողովրդի միջն: Սուլթան 0րխանը կարդադրեց, որ իր ղորքը կրի սպիւակ թասակներ: Աոաջին Հայացքից այդ աննչան թվացող կարդադրությունը իրենով նչանավորեց օսմանյան Հասարակության դասային µաժանման ձնավորման սկիղµը: Պաւմական դրականության մեջ ւեսակեւ կա այն մասին, որ «ենիչերի» (Հայկական աղµյուրներում «յանիչարի» - նոր ղորքեր) կոչված ղորամասերի աոաջին սւեղծողները նս եղել են Հենց 0րխանը ն նրա եղµայր Ալա-էդ-դինը: Այդ ղորամասերի ձնավորումը որպես µանակի կարնորադույն Հարվածող ուժի ւեղի ունեցավ, սակայն, սուլթան Մուրադ Ա-ի ժամանակներում: Նչված պրոֆեսիոնալ մչւական ղորամասերը ընդՀուպ մինչն ՃԱՃ դարի 20-ական թվականները Հանդիսանում էին օսմանյան µանակի կորիղը: Նույնիսկ եվրոպական աղµյուրների վկայությամµ, 0րխանի µանակը միչւ կաղմ ու պաւրասւ էր Հընթացս մարւի մեջ մւնելու Համար: Նրան Հնարավոր չէր Հանկարծակիի µերել: Այդ µանակը աչքի էր ընկնում իր կարդապաՀությամµ ն արադ չարժվելու ունակությամµ: Զինվորները, որոնք անցել էին քոչվորական կյանքի µոլոր դժվարությունների µովով, արյունախանձ կոիվների մեջ, աչքի էին ընկնում իրենց ւոկունությամµ, Համաոությամµ, դժվարություններին դիմանալու ն Հաղթանակի Հասնելու կամքով: Նրանք աչքի էին ընկնում նան սակավապեւությամµ: «Հավաւի մարւիկները»' ղաղիները, իրենց Համարում էին «դար-ալ-իսլամի» («իսլամի աչխարՀ») անµաժանելի մասնիկը ն միչւ պաւրասւ էին պաւերաղմելու «դար-ալ-Հարµի», այսինքն «պաւերաղմի աչխարՀի», ասել է թե թչնամական աչխարՀի ու «անՀավաւների» դեմ: ՇաՀիդության կամ նաՀաւակության դաղափարը ն Հավաւը Հանդերձյալ կյանքի դոյության ու դրախւի մասին ղաղիներին աղաւում էր մաՀվան սարսափից: Մեղ են Հասել նան ւվյալներ այն մասին, որ 0րխանի µանակը Հադեցված էր Հեւախուղության աոաջնակարդ ծաոայությամµ, ուներ ուղեցուցորդների (չավուչների) Հիանալի ծաոայություն, որի

ղինվորները կարողանում էին µանակը ւանել ամենաՀարմար ու կարճ ճանապարՀներով: Բանակի Հեւնից դնում էին վաճաոականները, որոնք ւեղնոււեղը ոաղմիկներից դնում էին կողոպւված դույքը ն դերված ու սւրկացված մարդկանց: 0րխանի կաոավարման վերջին չրջանում նրա պեւության µնակչության թիվը Հասավ Համարյա կես միլիոն մարդու: Հիրավի, դա կարելի է Համարել ապչեցուցիչ մի µան, մանավանդ եթե նկաւի ունենանք, որ էրթողրուլը պեւության Հիմնադրումը սկսել էր չորս Հարյուրակ Հեծյալներով: 0րխանի ժամանակ նրա µեյլիքը ւիպիկ մաՀմեդական պեւություն էր, որւեղ իսլամական ումմայի սկղµունքով աղդությունը որոչվում էր ըսւ կրոնական Հաւկանիչի: Թեն թուրքական աղµյուրների Հավասւմամµ, 0րխանը այլադավանների նկաւմամµ վարում էր ւոլերանւության ու կրոնական Հանդուրժողականության քաղաքականություն, µայց եթե նույնիսկ Հավաւանք դրան, նրա պեւության մեջ µնականաµար ւարµերությունները մաՀմեդականների ու քրիսւոնյաների միջն ունենում էին չեչւված դրսնորումներ: Գործում էին նան այլադավանների Համար սաՀմանված իսլամական սաՀմանափակումները: Այդ ւարµերությունները ցցուն ձնով դրսնորվում էին նան Հողային Հարցի ն Հողը թիմարային սկղµունքով µաչխելու խնդրում: Քանի որ միայն մաՀմեդականներն իրավունք ունեին կաւարելու ղինվորական ծաոայություն, Հեւնաµար նան միայն նրանք էին իրավասու ւիրելու Հողերի' ղինվորական ծաոայության դիմաց: Նման Համակարդի աոկայության պայմաններում, µնականաµար, քրիսւոնյաները ղրկված էին Հողի նկաւմամµ իրավունքներ ունենալու Հնարավորությունից: Նրանք պարւավոր էին նան չունչ դլուխ վճարել Հաւուկ Հարկ µանակը պաՀելու Համար: Գյուղական վայրերում նման կարդի դոյությունը Հանդեցնում էր նրան, որ քրիսւոնյաները Հայւնվում էին Հողաւեր մաՀմեդականների Հպաւակների' ոայայի նվասւացուցիչ կարդավիճակում: Հենց այդ պաւճաոով քրիսւոնյաները դերադասում էին ապրել քաղաքներում կամ քաղաքաւիպ µնակավայրերում, որւեղ նրանց սւորադաս քաղաքացիական իրավունքները ինչ որ չափով Հավասարակչովում էին իրենց ունեցած ւնւեսական աոավելություններով (աոնւրի, արՀեսւադործության ն այլ µնադավաոներում): կամավոր կերպով իսլամն ընդունած քրիսւոնյան ինքնաµերաµար դաոնում էր «օսմանլը», այսւեղից µխող µոլոր աոավելություններով: Նա դաոնում էր իսլամական Համայնքի' ումմայի լիարժեք ան63

դամ, աղաւվում էր քրիսւոնյաների Համար սաՀմանված Հարկեր, այդ թվում նան նվասւացուցիչ ջիղիե (դլխաՀարկ) մուծելու պարւականությունից, ձեոք էր µերում Հողեր ունենալու իրավունք, աոաջխաղացման ն կաոավարող մաՀմեդական վերնախավի եկամոււներից µաժին սւանալու Հնարավորություն ն այլ արւոնություններ ու իրավունքներ: Հենց դրանով է µացաւրվում այն Հանդամանքը, որ օսմանյան պաւմության նչված էւապում իսլամ ընդունած քրիսւոնյա µնակչության թիվը Հարաճուն կերպով մեծանում էր: 0րխանի օրոք սկսեց ձնավորվել օսմանյան պեւության կաոավարման Համակարդը կամ պեւականության կորիղը: Պեւության դերադույն կաոավարիչ էր Հանդիսանում սուլթանը, որի իչխանությունը անսաՀմանափակ էր: ԱոՀասարակ օսմանյան պեւության կաղմավորման Հենց սկղµնական չրջանից սաՀմանվել էր մենիչխանություն: Պեւության դործերը ղեկավարելու Համար սուլթանն ուներ օդնական-վեղիրներ, որոնք ընւրվում էին ուլեմների կամ սուլթանի մերձավորադույն աղդականների չրջանից: Հեւադայում սուլթան Մուրադ Ա-ի օրոք սւեղծվեց մեծ վեղիրի պաչւոնը, որն իր ձեոքում էր կենւրոնացնում ինչպես ղինվորական, այնպես էլ քաղաքացիական կաոավարումը: Վեղիրը սւանում էր Համապաւասխան պաչւոնեական խորՀրդանչան' µունչուկ (ձիու պոչի մաղից մի ծոպ): 0րինակ, սանջակµեյը ն այդ ասւիճանին Համապաւասխանող պաչւոններ ղµաղեցնող անձինք սւանում էին մեկ µունչուկ, µեյլերµեյը' երկու, վեղիրը' երեք, սուլթանին Հասնում էր չորս µունչուկ: Հանդիսանալով µոնաւեր, սուլթանը սակայն Հանդուրժում էր խորՀրդակցական մարմնի դոյությունը, որը կոչվում էր «Դիվան»: Աոաջին դիվանը դումարվել էր 0րխանի օրոք: Սուլթանին կից խորՀրդակցական մարմինը' դիվանը, կաղմված էր վեղիրներից ու µարձր պաչւոնեությունից: Երկիրը µաժանվեց նաՀանդների ն դավաոների, որոնք կաոավարում էին սուլթանի կողմից նչանակված նաՀանդապեւերը: Վերջիններս իրականացնում էին ոաղմական ն վարչական դործաոույթներ: 0րխանի ժամանակ սկղµնապես դաւակրոնական ֆունկցիաները իրականացնում էր Բուրսայի կադին: Քիչ ավելի ուչ, 1360-1362 թթ. Հիմնվեց կադիասկերի Հաւուկ պաչւոն: Դաւական դործաոույթներն իրականացնելիս աոաջնորդվում էին չարիաթով: Սակայն կենցաղում, Հաւկապես քոչվորների մու, չարունակում էր կիրաովել թյուրքական սովորական իրավունքը' թյուրեն: Ֆինանսական դերաւեսչություն դեո դոյութուն չուներ: Սուլթանի անձնական ն պեւա64

կան դանձարանը միասնական էր կամ նույնն էր, այն անջաւվեց Մուրադ Ա օրոք: 0րխանի ժամանակ պաւաՀում էին դեպքեր, երµ Հերթական ղավթողական արչավանք կաղմակերպելու Համար µեյլիքի ւիրակալը ֆինանսական միջոցների սուր կարիք էր ղդում: Թուրքական միջնադարյան ւարեդիր Հյուսեինը µերում է մի ուչադրավ պաւմություն այն մասին, որ 0րխանը դերեվարված µյուղանդական մի ասւիճանավորի վաճաոում է Նիկոմեդիայի արխոնւին, որպեսղի այդ փողով ղորքեր Հավաքի ն դրանց ուղարկի Հենց այդ քաղաքի դեմ: Որպես պեւության Հիմնական վարչական միավոր ընդունվել էին սանջակները, որը թարդմանաµար նչանակում է «դրոչակ»: Սանջակը դա վարչական µաժանման ն ղինվորական կաղմակերպության մի միասնություն էր: Քրիսւոնեական նախկին պեւությունները, որոնք ենթարկվել էին օսմաններին, իրենց ներքին դործերում պաՀպանում էին որոչ անկախություն, µայց վճարում էին ամենամյա Հարկ ն որոչակի ղորակաղմեր մաւակարարում օսմանյան սուլթաններին: Ըսւ էության, օսմանյան սուլթանների Հարկաւուն էր նան µյուղանդական կայսրը: Վերջինս որպես վասալական պարւականություն ժամանակ աո ժամանակ պարւավորված է եղել ոաղմական օդնություն ցույց ւալու սուլթանին, նրա թչնամիների դեմ մղված պաւերաղմներում: 0րինակ, թուրքերի կողմից Անաւոլիայի Հունական վերջին Փիլադելփիա (ԱլաչեՀիր) քաղաքի պաչարման ժամանակ µյուղանդական դաՀաժաոանդ Մանուիլը Հույն ղորքերի ջոկաւով մասնակցել է ճակաւամարւին թուրքերի կողմում' ընդդեմ µյուղանդական կայաղորի:

2. 0ՍՄԱՆՑիՆԵՐի ՆՎԱՃՈՂԱկԱՆ ՔԱՂԱՔԱկԱՆՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԵԼՔԸ

ՃԱՄ ԴԱՐի ԵՐկՐՈՐԴ կԵՍիՆ

1360 թ. 0րխանը մաՀացավ (նրա մաՀվան ճչդրիւ թվականը Հայւնի չէ, սովորաµար նչվում է 1359, 1360 ն 1362 թվականները): Նրա կրւսեր որդին' Մուրադը ժաոանդեց Հոր իչխանությունը Մուրադ Ա դաՀակալական անունով (1360-1389): Աղµյուրները Հիչաւակում են, որ նրան ւրվել էր Հուդավենդիդյար (ւիրակալ) ւիւղոսը: Քաոասնամյա այս նոր սուլթանը իր դործունեությունը սկսեց նրանով, որ ՀաչվեՀարդար ւեսավ սուլթանական իչխանության նկաւմամµ Հավակնություններ ներկայացնող իր արյունակից եղµայրների նկաւմամµ: իµրաՀիմին նրա Հրամանով սպանեցին, իսկ Խալիլը, որը

1356 թ. դերի էր վերցվել ծովաՀենների կողմից ն Հեւադայում փրկադնով աղաւվել, մաՀացավ Հանելուկային պայմաններում: Եվրոպացի պաւմաµանների մու մենք դւնում ենք Մուրադի, որպես դործչի ու անՀաւականության Հեւնյալ µնութադրումը. խաոնվածքով դաժան, իր ամµողջ էությամµ ոաղմիկ, իմասւուն ու Հմոււ ոաղմավար: Գիւեր պաւերաղմներ մղել, µայց ն միաժամանակ դնաՀաւում էր խաղաղությունը: Մարւի ժամանակ վսւաՀում էր իր ղորաՀրամանաւարներին ն թույլաւրում նրանց դրսնորել նախաձեոնություն: Որպես քաղաքական դործչի` Մուրադի մեծությունը կայանում էր նրանում, որ նա չաւ արադ Հասկացել էր, որ կաոավարման ոչ մի օսմանյան ավանդույթ նույնությամµ չի կարելի օդւադործել եվրոպական Հողերը կաոավարելու Համար, որ աոՀասարակ անՀրաժեչւ է սւեղծել վարչական կաոավարման նոր Համակարդ, որը Համապաւասխաներ ն՛ ժամանակի ն՛ օսմանյան ավանդույթների պայմաններին: Նա ընդլայնեց օսմանների ւարածքները մինչն Բալկանյան թերակղղու Հեոավոր սաՀմանները` ամրապնդելով այն նվաճումները, որոնք օսմանների ձեոքերում պեւք է մնային Հեւադա Հինդ դարերի ընթացքում: իր ւրամադրության ւակ ունենալով ուժեղ ն մարւունակ µանակ` նա այն օդւադործում էր ոչ միայն նոր նվաճումներ կաւարելու, այլն որպես աղդու կովան դիվանադիւական ճակաւում նս Հաջողություններ արձանադրելու Համար: Մուրադ Ա-ի Հայացքը նս ուղղված էր դեպի Եվրոպա: Սակայն նախ անՀրաժեչւ էր ամրապնդել ու անվւանդ դարձնել թիկունքը: Նրան Հաջողվեց µավականին արադ վերացնել Հարնան թյուրքական µեյլիքների µեյերի կողմից իր պեւության Համար սւեղծված վւանդը: Մուրադ Ա-ի օրոք օսմանյան նվաճողականությունը Արնելյան Եվրոպայում Համընկավ Արնմոււքի երկրներում ոաղմական ու քաղաքական անկման ն Հեւընթացի Հեւ: Քրիսւոնեական աչխարՀն ապրում էր ներքին խորը ճդնաժամ: Երկպաոակությունները, միջավաւական պաւերաղմները, դյուղացիական Հուժկու ապսւամµությունները ծվաւում ու անդամալուծում էին եվրոպական երկրները: ՃԱԱԱ դ. կեսերին Երուսաղեմի վերջնական կորսւից Հեւո խաչակրաց արչավանքներ կաղմակերպելու դաղափարները «արնելքի քրիսւոնյաներին» ն «սրµաղան վայրերը» աղաւադրելու վերաµերյալ կաւարելապես վարկաµեկված էին: իսկ մոնղոլների Փոքր Ասիա ներխուժումից Հեւո այլնս ոչ ոք չէր Հավաւում, որ քրիսւոնյա աչխարՀի սաՀմանները կարելի է ծավալել դեպի արնելք: Եվրոպայում ծայր աոած ֆինանսական ն ւնւեսական անկումը Հանդեցրել էր Հա66

մընդՀանուր ու ւնական սոցիալական ճդնաժամի: իւալիայի µանկային ւները, որոնք ֆինանսավորում էին խաչակիրներին, իրար Հեւնից սնանկանում ու քայքայվում էին, Փոքր Ասիայի վրայով կաւարվող աոնւուրը անկում էր ապրում: Ճկունությամµ ու կենսունակությամµ աչքի չընկնող եվրոպական Հասարակությունը դնում էր դեպի արադընթաց վայրէջք: Տարերային աղեւները էլ ավելի էին µարդացնում իրավիճակը: Այսպես, Արնելքից եկած ժանւախւը ամայացրել ու մարդաթափ էր արել Միջերկրածովյան ավաղանի երկրները: Այն իր մաՀաµեր չունչը ւարածել էր նան Արնմւյան Եվրոպայում` խուճապի ու ՀուսաՀաւության մաւնելով միլիոնավոր մարդկանց: Բնականµար, քրիսւոնյա աչխարՀին Համակած ճդնաժամը թուրքերի Համար µաց էր անելու նոր Հնարավորություններ, աոավել նս, որ ի Հակադրություն Եվրոպայի, օսմանյան պեւությունը թնակոխել էր իր վերելքի չրջանը: 1360 թ. չրջանցելով կոսւանդնուպոլիսը` Մուրադ Ա-ը ղորաչարժ կաւարեց դեպի արնմոււք: Ընդամենը ւասնՀինդ ամիսների ընթացքում նա կարողացավ արդյունավեւ Հսկողություն սաՀմանել ողջ Թրակիայի նկաւմամµ' ընդՀուպ մինչն Բալկանյան լեոնաչղթան: Այդ ւարածքի µոլոր Հիմնական ամրոցներն ու ոաղմավարական կարնոր կեւերն անցան թուրքերի ձեոքը: Զորլույում ւեղական թուրքական կայաղորի ոչնչացումը ն նրա Հրամանաւարի դլխաւումը թուրքերի կողմից օդւադործվեց Բալկանների µնակչության աՀաµեկման Համար: Թրակիայի նվաճումը օսմանների µանակի Համար ճանապարՀ էր µաց անում դեպի Բուլղարիա ն Մակեդոնիա: 1362 թ. նրանք դրավեցին µուլղարական խոչոր ու Հարուսւ քաղաք Ֆիլիպպոպոլը (Պլովդիվ): Մուրադ Ա-ը օդւվեց նրանից, որ µուլղարական թադավորի մաՀվանից Հեւո երկիրը µաժանված էր իրար Հեւ մրցակցող երեք եղµայր-ժաոանդորդների միջն, որոնցից ավադը' իչխան Շիչմանը, իրեն Հոչակել էր թադավոր: Սւեղծվել էր մի վիճակ, երµ մի ամµողջ սերնդի կյանքի ընթացքում փասւացի կերպով դոյություն ուներ «երեք Բուլղարիա»: Այդ երեք թադավորությունները անընդՀաւ պայքար էին մղում միմյանց դեմ: Բուլղարական µաղմաթիվ ավաւաւերեր իրենց ւիրույթները փրկելու Համար ընդունում էին իսլամը ն անցնում թչնամու կողմը: Հեւնելով ՀովՀաննես Պալեոլոդոսի օրինակին, Շիչմանը դարձել էր օսմանների սուլթանի Հարկաւուն, ընդ որում, նրա քույրը Համալրեց Մուրադ Ա-ի µաղմամարդ Հարեմը: Սուլթանի ղորքերի օդնությամµ Շիչմանը կարողացավ Բուլղա67

րիայից քչել Հունդարացիներին, սակայն ի վիճակի չեղավ իր կրւսեր եղµայրներից խլել նրանց Հսկողության ւակ դւնվող Հողերը: 1361-1363 թթ. միջն ընկած չրջանում օսմանները դրավեցին Ադրիանոպոլիսը (էդիրնե), որը Բուրսայի փոխարեն չոււով (1365 թ.) դարձավ իրենց մայրաքաղաքը: Այսպիսով թուրքերը Հայւնվեցին Բյուղանդիայի մայրաքաղաքի խորը թիկունքում: Հենց այդ ժամանակ Հիմնվեց նոր նվաճված µյուղանդական ւարածքի օսմանական միացյալ ղինվորական կաոավարչությունը' Ռումելիական µեյլերµեյությունը' էդիրնե կենւրոնով: Սա նչանակում էր, որ օսմանյան պեւության կենւրոնը ՃԱՄ դ. երկրորդ կեսին փոխադրվում է Եվրոպա: Այլնս իր ինքնուրույնությունը կաւարելապես կորցրած ն ըսւ էության նախկին կայսերական իչխանության սւվեր դարձած ՀովՀաննես Պալեոլոդոս կայսրը սւիպված էր թուրքերի Հեւ կնքել սւորացուցիչ պայմանադիր, որը պարւավորեցնում էր նրան փորձեր չկաւարել Թրակիայում օսմանցիների կողմից նվաճված ւարածքները Հեւ դրավելու ուղղությամµ, աջակցություն ցույց չւալ սերµերի ու µուլղարացիների դիմադրությանը թուրքերի աոաջխաղացման դեմ ն վերջիններիս ցուցաµերել ամեն ւեսակի օդնություն Փոքր Ասիայում նրանց մղած պայքարում իրենց մրցակիցների դեմ: Սա դեո չարյաց փոքրադույնն էր: իսկ ընդամենը ւաս ւարուց Հեւո Պալեոլոդոսը պարղապես վերածվեց սուլթան Մուրադի վասալի, նրան ճանաչելով որպես իր դերադույն սյուղերեն-ավաւիչխան ն ծաոայության անցնելով թուրքական µանակում: Դժվար չէ նկաւել, որ օսմանների ոաղմական Հաջողությունները ամրակայվում էին դիվանադիւական խոչոր ձեոքµերումներով: Երµ ունաւակ ւալով Բուլղարիան, Մակեդոնիան ն Սերµիան թուրքերը սկսեցին ասպաւակ սփոել նան Հունդարիայում, Հոոմեական կաթոլիկ եկեղեցու այդ պաւվարում ն աոՀասարակ անղուսպ ձդւում դրսնորել խորանալու Եվրոպայում, խուճապի մաւնված քրիսւոնեական պեւությունները Ուրµանոս Մ պապի դլխավորությամµ որոչեցին դիմել վճոական քայլերի քրիսւոնյա աչխարՀը «անՀավաւների» սպաոնալիքից աղաւելու Համար: Սակայն խաչակրության կոչին արձադանքեցին միայն սերµերն ու Հունդարացիները, որոնք ն ղորաՀավաք անելով 1363 թ. անցան Մարիցա դեւը ն սկսեցին չարժվել Ադրիանապոլսի ուղղությամµ: Այդ Հախուոն ու անկաղմակերպ արչավանքն ունեցավ ողµերդական վախճան: Երµ քրիսւոնյա ասպեւները դեւը աոանց պաւաՀարների անցնելուց Հեւո որոչեցին նչել այդ Հաջողությունը ն ամµողջ դիչերը ւարված էին դի68

նարµուքով, վաղ աոավույան միանդամայն անսպասելիորեն թուրքերը Հարձակվեցին նրանց վրա ն սկսեցին սրի քաչել դիմադրության Համար Համարյա անընդունակ դարձած քրիսւոնյա ասպեւներին: Թուրք պաւմիչ Սաադեդդինը պաւկերավոր կերպով դա անվանել է «վայրի դաղանի որս իր որջում»: Քրիսւոնյաների µանակը դլխովին ոչնչացվեց: Հեւադայում թեն կաւարվեցին նս մի չարք նոր փորձեր «խաչակրաց արչավանք» կաղմակերպելու ուղղությամµ, սակայն դրանք µոլորն ավարւվում էին ձախողմամµ, նան այն պաւճաոով, որ Հոոմեա-կաթոլիկական ն Հունական եկեղեցիների միջն դոյություն ուներ խորը պաոակւում, որը µացաոում էր Համաւեղ ճակաւով Հանդես դալու ամեն մի Հնարավորություն: Այդ իրողությունը ն աոՀասարակ կաթոլիկական երկրներում ւիրող մւայնությունը Հիանալի արւաՀայւված է Պեւրարկայի նամակում ուղղված Ուրµանոս պապին. «0սմանները պարղապես մեր թչնամիներն են, µայց Հույն-Հերձվածող Հերեւիկոսները ավելի վաւն են, քան թչնամիները»: ՀովՀաննես Պալեոլոդոսի Համար միանդամայն պարղ էր, որ ինքը կարող է Եվրոպայում դւնել դաչնակիցներ միայն այն դեպքում, եթե կամովին խոսւանար Հունական եկեղեցին ենթարկել Հոոմի պապին ն կաթոլիկ եկեղեցուն: իր կայսերական Հպարւությունը վաղուց կորցրած ն անելանելի վիճակի աոջն Հայւնված ՀուսաՀաւ ն վՀաւված Պալեոլոդոսը ճարաՀաւյալ որոչեց դնալ նույնիսկ դրան, Համաձայնվելով դարձի դալ ն Հրաժարվել ուղղափաո եկեղեցու «մոլորությունից» ն ընդունել «ճչմարիւ Հավաւը», դրա փոխարեն աչխաւելով խոսւում ձեոք µերել, որ կաթոլիկ քրիսւոնյա աչխարՀը օդնության ձեոք կմեկնի իրեն թուրքերի դեմ մղված պայքարում: Այդ նպաւակով կայսրը դաղւնի այց կաւարեց Հունդարիա: Սակայն ինչ-որ ճանապարՀով նրա այդ քայլը Հայւնի էր դարձել ուղղափաո µուլղարներին ն Հեւդարձի ճանապարՀին նա ձերµակալվեց ու µանւարկության ենթարկվեց ամրոցներից մեկում: Բուլղարացիների այդ Հանդուդն քայլը որոչեց օդւադործել Բյուղանդիայի կայսրի Հորեղµայր Ամադեո Սավոյացին, որը 1366 թ. նախաձեոնեց կաթոլիկների մի նոր խաչակրաց արչավանք: Նա թուրքերից Հեւ խլեց Գալլիպոլին (Գելիµոլու), սակայն փոխանակ ղարդացնելու իր Հաջողությունը, Սավոյացին իր µանակը անսպասելիորեն չարժեց դեպի Սն ծովի կողմը, որպեսղի պաւերաղմի µոնվի ուղղափաո µուլղարների դեմ: Այդ արչավանքի Հեւնանքով ֆրանցիսկյանների կաթոլիկական միաµանության միսիոներների կողմից մու

երկու Հարյուր Հաղար µուլղարներ «դարձի µերվեցին» ն վերածվեցին կաթոլիկների' երկրում դուո µացելով նոր պաոակւումների Համար: Փրկադնի վճարումով կայսրին աղաւելով µանւարկությունից, մոլեոանդ կաթոլիկ Ամադեո Սավոյացին պաՀանջեց, որ Պալեոլոդոսը անՀապաղ ենթարկվի Հոոմեա-կաթոլիկական եկեղեցուն: ՃարաՀաւյալ կայսրը ենթարկվեց այդ կարդադրությանը ն մեկնելով Հոոմ Հրաժարվեց ուղղափաո եկեղեցու «մոլորությունից»: Դրա փոխարեն նա սւացավ կաթոլիկ քրիսւոնյա աչխարՀի խոսւումը օդնել իրեն թուրքերի դեմ պայքարում: Սակայն անցնում էր ժամանակը, իսկ Հոոմի ւված խոսւումները չէին իրականացվում: Վերադաոնալով կոսւանդնուպոլիս` Պալեոլոդոսը Համողվեց, որ իր ենթակայությունը Հոոմին ն կաթոլիկ եկեղեցուն µացարձակապես անընդունելի է իր ժողովրդի Համար: Այդ µոլորին ավելանում էր այն, որ կայսրին մեծ դաոնություն էր պաւճաոել իր ւիրույթներում Սավոյացու ասպեւների կողմից իրադործված վայրադությունները, իր պեւության մեջ միսիոներների կաւարած «Հոդիների որսը» ն այլն: Այդ µոլորի Հեւնանքով կաւարելապես Հիասթափված ու ընկճված կայսրը այլ ելք չդւավ, µացի իր Հնաղանդությունը Մուրադին Հայւնելուց ն նրա վասալը դաոնալուց: կասկածից վեր է, որ օսմանյան դիվանադիւությունը ուչի ուչով Հեւնում էր Բալկաններում ղարդացող իրադարձություններին: էդիրնեում ակնաոու կերպով ւեսնում էին, որ µալկանյան քրիսւոնյաները ոչ միայն խորը աւելությամµ են լցված դեպի Հոոմեա-կաթոլիկական եկեղեցին, այլն քաղաքական անµարյացակամություն են դրսնորում իրենց իսկ Հարնան դավանակիցների նկաւմամµ: Նրանց աչքից չէր կարող վրիպել նան Բալկաններում ւիրող այն մւայնությունը, որ ուղղափաո քրիսւոնյա µնակչությունը այն ասւիճանի մեծ ոխով ու թչնամանքով է լցված կաթոլիկ եկեղեցու դեմ, որ ավելի չոււ կդերադասեր օսմանցիների ւիրապեւությունը, քան դիցուք թե կաթոլիկ Հունդարների: Այս նախաւրամադրվածությունը ղուդորդվելով Բալկաններում Սն մաՀվան' ժանւախւի դործած ավերածությունների Հեւ, կաւարյալ µարոյալքման էր Հասցրել Բուլղարիայի, Մակեդոնիայի ն Սերµիայի սլավոն µնակչությանը` միաժամանակ Հիանալի Հեոանկարներ µաց անելով Մուրադ Ա-ի ն նրա ոաղմական ու դիվանադիւական դործիչների Համար: 1371 թ. թուրքերի Համար միանդամայն անսպասելի կերպով, իրենց նկաւմամµ վասալական պարւավորություններ սւանձնած µուլղարական թադավոր Շիչմանը սերµերի օդնությամµ ղենքն ուղ70

ղեց օսմանների դեմ: Սակայն Սամակովոյի մու ւեղի ունեցած ճակաւամարւում նա կրեց վճոական պարւություն ն իր կյանքը փրկելու Համար փախուսւի դիմեց լեոները, դրանով իսկ µոլորովին մերկացնելով ու անպաչւպան թողնելով դեպի Սոֆիա ւանող լեոնային ճանապարՀները: Սակայն թուրքերը չէին պաւրասւվում մուենալ ն դրոՀով վերցնել քաղաքը, այլ Հավաւարիմ իրենց մարւավարությանը, նրանք աչխաւում էին օղակի մեջ վերցնել այն, որից Հեւո նրա դրավումը կարելի կլիներ իրադործել Համեմաւաµար փոքր մարդկային ն նյութական կորուսւների դնով: Նախ 1371 թ. ոմն Հաջի իլµեյ Մարիցա դեւի ափին ւեղի ունեցած ճակաւամարւում ջախջախեց սերµ իչխաններին: ԱյնուՀեւն ՃԱՄ դարի 70-ական թվականների սկղµին օսմանները ձեոնամուխ եղան Մակեդոնիայի նվաճմանը: Այսւեղ նս, աոավել քան Սերµիայում ն Բուլղարիայում, ներքին երկպաոակությունները ծվաւում էին երկիրը: Ըսւ էության այն մաւնված էր անիչխանության ու քաղաքացիական պաւերաղմի: 1372 թ. թուրքերի µանակն անցավ Վարդար դեւը ն արադ երթով դրավեց մակեդոնական Հողերը: Բնակչությունը մասամµ թուրքացվեց, մասամµ էլ երկիրը µնակեցվեց ւարµեր վայրերից µերված թուրք վերաµնակիչներով: Եկեղեցիները վերածվեցին մղկիթների: Մուրադ Ա-ը վերջ ւվեց Սւեֆան Դուչանի մակեդոնական պեւությանը: 0սմանների Հեւ միաժամանակ Եվրոպայում ղավթումներ էին կաւարում նան թուրքական այլ µեյլիքներ: Ընդ որում, նրանց դործողություններն արդեն պարղ թալանչիական ասպաւակություններ չէին: Ճիչւ է, աոանձին ղորապեւներ ոաղմաավար ղավթելով վերադաոնում էին Անաւոլիա, սակայն նրանց նչանակալից մասը մնում ն Հիմնավորվում էր Բալկաններում, սւեղծելով ցաք ու ցրիվ մանր µեյություններ: Մուրադ Ա-ը աչխաւում էր կամ այդ µեյերին դրավել իր կողմը ն կամ ծայրաՀեղ դեպքում նրանց նկաւմամµ ձեոք µերել աղդեցություն: Այդ µեյերի մեջ կային նան նախկինում օսմանների մու ծաոայության մեջ եղած ղորապեւեր, ինչպես, օրինակ, Հույն ուրացյալ էվրենոս µեյը, որն օսմանցիների կողմն էր անցել դեո Բիււինիայի (Բյութանիայի) նվաճման ժամանակ: Միաոժամանակ ներքին µարդությունների Հեւնանքով Մուրադ Ա-ի ուչադրությունը չեղվեց եվրոպական դործերից: Նրա որդին, դաՀաժաոանդ Սավջին, 1373 թ. Թրակիայում խոովություն µարձրացրեց Հոր դեմ: Նա կապեր Հասւաւեց µյուղանդական դաՀաժաոանդ Անդրոնիկոսի Հեւ, որը նույնպես Հանդես էր եկել իր Հոր' կայսր ՀովՀաննես Մ-ի դեմ, նպաւակ ունենալով ղավթել իչխանությունը: իր

որդու µարձրացրած խոովությունը սուլթանը Համարեց խիսւ վւանդավոր, որովՀեւն նա ւեղեկություններ ուներ, որ մի չարք աղդեցիկ µեյեր դաղւնի Համադործակցում են նրա Հեւ: Այդ պաւճաոով սուլթանը ինքը անձամµ դլխավորեց µանակը ապսւամµ որդու դեմ: Երµ սուլթանական այդ µաղմաՀաղարանոց µանակը մուեցավ Թրակիայի Դիմոթիքե քաղաքին, որւեղ կենւրոնացել էին Սավջին ն իր կողմնակիցները, կաւարելով ուժերի Հաչվարկ ն վախենալով սուլթանի դաւասւանից, խոովարար իչխանաղունի կողմնակիցները լքեցին նրան: Սավջին µոնվեց ն ենթարկվեց ւանջալից մաՀվան. սկղµում Հանեցին նրա աչքերը, իսկ ապա' դլխաւեցին: Մուրադ Ա Հրամայեց ապսւամµությանը մասնակից թուրք երիւասարդների Հայրերին Հեւնել իր օրինակին ն նախ կուրացնել, իսկ ապա դլխաւել իրենց սեփական ղավակներին: Բոլորը կաւարեցին այդ Հրամանը, µացի երկուսից, որոնք դլխաւվեցին իրենց ղավակների փոխարեն: իսկ Սավջիի µյուղանդացի ՀամախոՀներին Մուրադ Ա-ի Հրամանով µերդի µարձր պարիսպներից նեւեցին անդունդը: Սուլթանը µյուղանդական կայսրից պաՀանջեց, որ ինքը նս կուրացնի իր խոովարար որդուն: Հայրը սւիպված էր անսալ այդ Հրամանին: իչխանաղունին կուրացրին եոացրած քացախով (Հեւադայում, սակայն, նրա ւեսողությունը վերականդնվեց ն պաւիժը չկրկնվեց): Անդրոնիկոսին այնուամենայնիվ Հաջողվեց 1376 թ. ջենովացիների օդնությամµ դաՀ µարձրանալ: Նորաթուխ դաՀակալը Մուրադ Աի ղայրույթը ինչ որ չափով մեղմելու Համար Գալլիպոլի թերակղղին վերադարձրեց օսմաններին, իր աղջիկներին կնության ւվեց Մուրադ Ա-ին ն նրա երկու որդիներին: Արդեն ՃԱՄ դարի 70-80-ական թթ. թուրքական ղորքերը դրավել էին Բալկաններում µյուղանդական µոլոր ւիրույթները: Մուրադ Ա-ը մչւապես խուսափում էր միաժամանակ երկու ճակաւով' Եվրոպայում ն Ասիայում ոաղմական դործողություններ վարելուց: Որքան էլ որ մեծ էին նրա Հաջողությունները եվրոպական ճակաւում, նրա Համար կենւրոնական Անաւոլիան Հանդիսանում էր կարնորադույն ճակաւ, որպես թրքության Համախմµման ու կենւրոնացման վայր: Անաւոլիայում իր ւիրույթների ընդարձակման նպաւակով Մուրադ Ա-ի Համար µոլոր միջոցները պիւանի էին: Այսպես, Գերմիյանի µեյլիքի ու ոաղմավարական աոումով նրա կարնորադույն քաղաք ՔյութաՀյայի նկաւմամµ իր իչխանությունը ւարածելու նպաւակով սուլթանն իր անդրանիկ որդի Բայաղիդին ամուսնացրեց µեյի աղջկա Հեւ: Հարսանյաց Հանդեսը կաւարվեց

մեծ չուքով: Հարսը, ԴնլեթչաՀ անունով, որպես օժիւ իր Հեւ µերեց կոււինա, էյրիկյող, Թավչանլը ն Գյումուչ քաղաքների µանալիները, որով այդ քաղաքներն ու նրանց Հարակից ւարածքներն անցան օսմանցիների ձեոքը: Գերմիյանի ն կարաման պեւության միջն ընկած ընդարձակ ւարածքը, որը պաւկանում էր Համիդ µեյությանը, Մուրադ Ա-ը դնեց ւեղի էմիրից, որը մւավախություն ուներ, որ եթե ինքը չՀամաձայնվի սուլթանի կողմից աոաջարկված այդ դործարքին, ապա պարղապես օսմանները իր երկիրը կդրավեն ղենքի ուժով: Այդ վայրից Հարավ ընկած Թեքե կոչված ւարածքին ւիրանալու Համար Մուրադը սւիպված էր պաւերաղմել: 0սմանների Համար աչքի փուչ էր Համարվում կարամանների Հղոր µեյլիքը, որի Ալա-էդ-դին µեյը µաղմիցս ապացուցել էր, որ ինքը երµեք կամովին չի Հրաժարվելու իր ինքնուրույնությունից ն վասալական կախման մեջ ընկնելու օսմանյան սուլթաններից: 0դւվելով նրանից, որ Ալա-էդ-դին µեյը Հերթական անդամ ցուցադրելով իր ինքնադլխության Հասւաւակամությունը խոովություն էր µարձրացրել Մուրադ Ա-ի դեմ, վերջինս որոչեց օդւվել այդ աոիթից ն մեկ անդամ ընդմիչւ լուծել կարաման µեյլիքի ճակաւադիրը: Սակայն այսւեղ կար մի դժվարություն ն դա այն էր, որ «անՀավաւների դեմ սրµաղան պաւերաղմի» կարդախոսը չէր կարող աչխաւել, քանի որ կարամանների µեյությունը մուսուլմանական էր: Ուսւի պաւերաղմը դաղափարական աոումով Հիմնավորելու Համար, Մուրադ Ա-ը օդւադործեց այդ պեւության Հարաµերությունները «անՀավաւների», այսինքն` Վենեւիկի, Սերµիայի ն Հոոմի պապի Հեւ, որոնք փորձում էին դաչնակցային Հարաµերություններ Հասւաւել կարամանների µեյության Հեւ ն նրան ապսւամµության դրդել օսմանների դեմ: կոնիայի դաչւավայրում ւեղի ունեցած ճակաւամարւում Մուրադ Ա-ը դլխովին ջախջախեց իր Հակաոակորդին: ի դեպ, այդ պաւերաղմի ժամանակ օսմաններն աոաջին անդամ օդւադործեցին Հրաղեն' թնդանոթներ ն մուչկեթներ: Ալա-էդ-դինը սւիպված էր խնդրել Հաչւություն (1387 թ.), որն ընդունվեց Մուրադի կողմից: Վերջինս նույնիսկ Հաչւվեց կարամանի µեյի Հեւ ն ի նչան ոխակալության µացակայության, Համµուրեց µեյի ձեոքը: Այդ պաւերաղմի ընթացքում Անկարան անցավ օսմաններին, որն ի դեպ արդեն մեկ անդամ եղել էր նրանցը: Դա կարնոր ձեոքµերում էր, քանի որ կենւրոնական Անաւոլիայի այդ քաղաքը օժւված էր աոաջնակարդ ոաղմավարական դիրքով: Այն Հայւնի էր նան իր ւնւեսական նչանակությամµ, մասնավորապես անդորական այծերի µրդով ն ւեղական արՀեսւավորների կողմից արւադրված

µրդյա իրերով: կարամանյան µեյլիքի Հեւ պաւերաղմում թեն Մուրադն ունեցավ որոչ ձեոքµերումներ, սակայն այն չէր կարելի անվանել Հաղթանակ: Դա Հասկանում էր նան ինքը' Մուրադը, ուսւի ն Համաձայնվեց կնքել Հաչւություն, որւեղ խոսք անդամ չկար այն մասին, որ կարամանի էմիրը խոսւանում է լինել սուլթանի Հարկաւուն, կամ պարւավորվում է նրա մղած պաւերաղմների ժամանակ ցուցաµերել ոաղմական օդնություն: Սւացվում էր, որ Բալկանների քրիսւոնյաների Հեւ պաւերաղմներում միչւ Հաղթական Մուրադ Ա-ը Անաւոլիայում Հանդիպել էր իրեն Հավասար մի Հակաոակորդի Հեւ' ի դեմս Հղոր մաՀմեդական մի ւիրակալի ն ի վիճակի չէր Ասիայում իր ւիրույթներն ընդարձակել դեպի արնելք: կարամանյան µեյլիքի Հեւ պաւերաղմից Հեւո Մուրադ Ա-ը Անաւոլիայում կաւարեց վարչական վերակաոուցում. նա այդ երկրամասում դւնվող իր ւիրույթները µաժանեց Հինդ սանջակների, նրանց կաոավարիչ (սանջակµեյ) նչանակելով իրեն Հավաւարիմ ու նվիրված մարդկանց: Դրանից Հեւո նա իր ղորքերով վերադարձավ Բալկաններ, նրա նվաճումը ավարւին Հասցնելու Համար: 1388 թ. թուրքերը վերսկսեցին իրենց նվաճումները Բուլղարիայում, այդ երկրի ոաղմակալումը իր ավարւին Հասցնելու Համար: Նրանց Հաջողվեց դրավել ոաղմավարական նչանակություն ունեցող մի չարք քաղաքներ ու ամրություններ: ԱյնուՀեւն նրանք պաչարեցին Նիկոպոլը, այնւեղ դւնվող թադավոր Շիչմանին դերելու Համար: Համաո դիմադրությունից Հեւո վերջինս սւիպված էր Հանձնվել ն Հայցելով սուլթանի ողորմածությունը նրան դավաճանելու Համար, իրեն կրկին ճանաչել որպես նրա վասալ: Բալկաններում իր դիրքերն ամրապնդելու Համար Մուրադ Ա-ին անՀրաժեչւ էր դրավել նս երեք Հանդուցային քաղաքներ' Սոֆիան, Նիչը ն Մոնասւիրը: Նրա ղորավարները լուծեցին այդ խնդիրը նս: Այդ նվաճումներից Հեւո փասւորեն Բոսֆորից մինչն Ադրիաւիկ ծովն ընկած ոաղմավարական ճանապարՀն ամµողջությամµ անցնում էր օսմաններին պաւկանող ւարածքներով: Թուրքերը իրենց ւիրապեւությունը Հասւաւեցին ողջ Հյուսիսային ու կենւրոնական Բուլղարիայի նկաւմամµ' ընդՀուպ մինչն Դանուµ դեւը: Զավթումների Հաջորդ թիրախը Բոսնիան էր: Գիւակցելով, որ նրա նվաճումից Հեւո Հերթական ղոՀը լինելու է Սերµիան, սերµական իչխան Լաղարը կաւարեց մեծ ղորաՀավաք: Նրան Հաջողվեց սւեղծել նան Համասերµական դաչինք: Այդ դաչինքի անդամ երկր74

ների ն օսմանների միջն Պլոչնիկի մու ւեղի ունեցած ճակաւամարւում վերջիններս պարւություն կրեցին, ւալով նան մեծաթիվ ղոՀեր: Փասւորեն, աոաջին անդամ Եվրոպայում Մուրադի ւարած Հաղթանակների չղթայում ւեղի ունեցավ խղում: Դա µալկանյան սլավոնների մու աոաջ µերեց մարւական ոդու մեծ վերելք: Ավելին, սերµերը, µոսնիացիները, µուլղարները, վալախները ն Հունդարները Հավաւացին իրենց ուժերին ն սկսեցին Համախմµվել Լաղարի չուրջը, ներչնչվելով թուրքերին Եվրոպայից վոնդելու վճոականությամµ: Սակայն Մուրադը չէր չւապում չոււափույթ կերպով վրեժ լուծել իր պարւության Համար: Նրան ժամանակ էր Հարկավոր ոչ միայն իր կորուսւները վերականդնելու, այլն Հեւնելու, թե որքան երկար կարող է ւնել իր թչնամիների միասնությունն ու դաչինքը: Անցյալ ւարիների ն իր կյանքի փորձով նա դիւեր, որ µալկանյան ժողովուրդների Համերաչխությունը չէր կարող ւնական լինել, որ վաղ թե ուչ ձեոք µերված Հաղթանակի Հեւնանքով ղդացմունքային µոնկումը մարելու է: ի վերջո, 1389 թ. Հունիսին մի Հսկայական µանակի դլուխ անցած 70-ամյա Մուրադը անձամµ օսմանյան µանակը ոաղմերթի դուրս µերեց սերµերի դեմ: կոսովոյի դաչւավայրում (թուրքերն այն անվանում էին կարա Թափու օվա), որը դւնվում էր Բոսնիայի, Սերµիայի ն Ալµանիայի սաՀմանադծում, ն այն ժամանակ ավելի Հայւնի էր Դրողդովյան Հովիւ անունով, օսմանյան µանակը ճամµար դրեց: Ճակաւամարւը որոչելու էր անկախ Սերµիայի ճակաւադիրը: Թուրքերի Հակաոակորդի դլխավոր ուժերը µաղկացած էին սերµերի ն µոսնիացիների ղորամասերից, որոնց աջակցում էին նան ալµանացիների, Հերցոդովինցիների, լեՀերի ու Հունդարացիների ջոկաւները: կոսովոյի ճակաւամարւը սկսվեց 1389 թ. Հունիսի 15-ին: Թուրք ւարեդիրների վկայությամµ, ճակաւամարւից աոաջ ողջ դիչերը Մուրադը աղոթում էր, որ ԱլլաՀը պաչւպանի օսմանցիներին ն իրեն պաւվի արժանացնի մեոնելու նաՀաւակի մաՀով Հանուն «ճչմարիւ» կրոնի Հաղթանակի: Նրա աղոթքը լսելի դարձավ Բարձրյալին ն Մուրադը ընկավ ոաղմի դաչւում: Մեկ այլ վարկածով, ճակաւամարւը սկսվելու օրը, վաղ աոավույան, երµ Մուրադը Հադնում էր իր մարւական ղդեսւները, նրա վրանը µերեցին Հակաոակորդի ճամµարից փախած Միլոչ 0µիլիչ անունով մի ղինվորի, որը խոսւացել էր արժեքավոր ւեղեկություններ Հաղորդել յուրայինների մասին: Երµ Միլոչին µերեցին սուլթանի վրանը, Մուրադը, խախւելով անվւանդության կանոնները, թույլ ւվեց, որ իր պաՀակաղորի ղինվորները µաց թողնեն ղինվորի ձեոքերը, ն երµ մուեցավ սերµ ղինվորին,

վերջինս դաչույնը խրեց սուլթանի սիրւը: ՊաՀակաղորի ենիչերիները ւեղնոււեղը սրաւեցին անձնաղոՀ ու Հայրենասեր սերµ ղինվորին: Մուրադի մաՀվան վերաµերյալ դոյություն ունի նան մեկ այլ վարկած: Ըսւ դրա` Լաղարը իր փեսային' Միլոչ 0µիլիչին, Հանիրավի մեղադրել էր դավաճանության մեջ: Վերջինս լինելով անմեղ ն աղնիվ ու պաւվասեր մարդ` մաւնվում է ծանր ապրումների: ի վերջո որոչում է խելաՀեղ խիղախությամµ ապացուցել իր անմեղությունը: Ճակաւամարւի նախօրյակին, երեկոյան, ձնացնելով թե ինքը անցնում է թուրքերի կողմը, նա դալիս է օսմանցիների ճամµարը ն պաՀանջում, որ նկաւի ունենալով իր µարձր ասւիճանը, սուլթանն անՀապաղ ընդունի իրեն: Երµ ունկնդրությունը թույլաւրվեց, Միլոչը չինծու Հեղությամµ ծնկի եկավ սուլթանի աոջն ն երµ վերջինս մուեցավ նրան դաչույնը խրեց նրա կուրծքը: Սակայն անվեՀեր ղինվորի խիղախ արաքը չաղդեց ճակաւամարւի ելքի վրա: Այդ արյունաՀեղ ու Համաո ճակաւամարւն ավարւվեց օսմանցիների կաւարյալ Հաղթանակով: Սերµերի աոաջնորդ' իչխան Լաղարը դերվեց ն մաՀացու վերքից սւացած ւանջալի դալարումների մեջ դւնվող Մուրադ Ա-ի աչքի աոջն դլխաւվեց: կոսովոյի ճակաւամարւից Հեւո մինչն ՃՄ դարի կեսերը Սերµիան ընկավ սուլթանից վասալական կախման մեջ ն դարձավ նրա Հարկաւուն, իսկ ավելի ուչ այն մւցվեց 0սմանյան պեւության կաղմի մեջ որպես նրա նաՀանդներից մեկը: Այդ ճակաւամարւի Հեւնանքով օսմանները դարձան Բալկանների լիիրավ ւերը: Այսպիսով, իր ավարւին Հասավ Մուրադ Ա-ի (1359-1389) կաոավարման չրջանը, որին Համարում են 0սմանյան կայսրության մեծ սուլթանը: իր իչխանության ւարիներին նա կարողացավ իր նախնիների Հիմնադրած պեւությունը µարձրացնել ու Հասցնել կայսրության մակարդակի, որին վիճակված էր դաոնալ Հղոր ՀամաչխարՀային ւերություն: Նրա օրոք օսմանների աՀոելի ուժից սարսափաՀար µյուղանդացիները քայլ աո քայլ ընկրկում ու նաՀանջում էին նրանց աոջն, նույնիսկ դաոնալով սուլթանի Հարկաւուները: Ավելին, կայսրը Հարկադրված էր իր աղջիկներին կնության ւալ Մուրադին ն նրա երկու որդիներին: Արդեն ՃԱՄ դ. 70-80-ական թվականներին Բալկաններում Համարյա µոլոր µյուղանդական ւիրույթներն անցել էին թուրքական Հսկողության ւակ, իսկ կոսւանդնուպոլսի վրա կախվել էր թուրքական ներխուժման մչւական սպաոնալիքը: Երµ Ռադուղայի (Դուµրովնիկ) Հանրապեւությունը Մուրադ Ա-ին 1388 թ. աոաջարկեց կնքել աոնւրական պայմանադիր, նրանում սուլ76

թանի սւաւուսը ներկայացվում էր որպես Բյուղանդական կայսրության ժաոանդորդ: Այդ պայմանադիրը Հասւաւված է Մուրադի µութ մաւի մաւնաՀեւքով, քանի որ նա դրել կարդալ չդիւեր: Դրանով սկիղµ էր աոնում այսպես կոչված «թուղրա» Հասկացությունը, որը ճանաչվում էր որպես օսմանյան դինասւիայի պաչւոնական կնիք: Եվրոպացիները Մուրադին կոչել են «չարիքի ղավակ», «Սուրµ Խաչի ոխերիմ թչնամի» ն այլն: Եվրոպայում ոաղմակալման ենթարկելով ընդարձակ ւարածքներ, Մուրադ Ա-ի աոջն Հաոնում էր մի µարդ խնդիր. նվաճված ւարածքների µնակչությունը իր թվաքանակով նվաճողների Համեմաւ խիսւ մեծաթիվ էր: Հարց էր աոաջանում, ինչպես կարող էին փոքրամասնություն կաղմող թուրքերը կաոավարել այլացեղ ու այլադավան µնակչություն ունեցող ն ջախջախիչ մեծամասնություն կաղմող այդ ժողովուրդներին ն իրենց Համար ապաՀովել կայուն ու անվւանդ վիճակ այդ երկրներում: Սուլթանի Համար մի µան պարղ էր, որ այդ խնդրի լուծման լավադույն ճանապարՀը Հիչյալ ժողովուրդների Համաձուլումն էր: Սակայն նա քաջ դիւակցում էր, որ կրոնական Հողի վրա Համաձուլումը իսլամի µոնի պարւադրման ճանապարՀով ոեալ չէ, քանի որ քրիսւոնյաները կաղմում էին մեծ ղանդված: իսլամի կամավոր ընդունումը նորաթուխ մաՀմեդականներին ղանաղան իրավունքներ ու արւոնություններ Հաւկացնելու միջոցով նույնպես Հարցի լուծում չէր, որովՀեւն դա չէր կարող փոխել երկրամասի ժողովրդադրական պաւկերը: ԱնՀնարին էր նան այդ խնդրի լուծումն իրականացնել քրիսւոնյա µնակչության ւուալ ոչնչացման ճանապարՀով, աոավել նս, որ µացաովում էր ոչնչացվածներին փոխարինելը այլ վայրերից µերված մաՀմեդական վերաµնակիչներով, քանի որ պեւության մեջ µացակայում էին մարդկային այդպիսի ոեսուրսները: Նչված խնդիրը դնալով ձեոք էր µերում ավելի ու ավելի լուրջ µնույթ, որովՀեւն չարունակելով պաւերաղմները Եվրոպայում, թուրքերին անՀրաժեչւ էին ավելորդ պաՀեսւային ղինված ուժեր նվաճված ժողովուրդների նկաւմամµ ոսւիկանական Հսկողություն իրականացնելու ն նրանց Հնաղանդության մեջ պաՀելու Համար: իրեն մւաՀոդող այդ մեծ ու կարնոր խնդրի լուծման Համար Մուրադ Ա-ը օդւադործում էր µաղմապիսի ձներ ու մեթոդներ: Նախ Բալկանները «թուրքականացնելու» նպաւակով օսմանները Անաւոլիայից այդ երկրամասն էին վերաµնակեցնում նսւակեցության անցած թյուրքերի, ինչպես նան ղինվորական µնակչության ղանաղան խմµե77

րի (աքընջիներ, մյուսելլեմներ, սիփաՀիներ ն այլն): ԱյնուՀեւն Մուրադ Ա-ը սկսեց իր µանակի մեջ ներդրավել ն պաւերաղմների ժամանակ լայնորեն օդւադործել քրիսւոնեական ծադում ունեցող Հաղարավոր ու ւասնյակ Հաղարավոր ոաղմիկների, ընդ որում, իրենց սեփական իչխանների ու ւիրակալների դլխավորությամµ: Որպես ոաղմական այդ ծաոայության դիմաց փոխՀաւուցում, նրանք աղաւվում էին Հարկերից ու ւուրքերից, ինչպես նան Հողերի պեւական ֆոնդից նրանց Հաւկացվում էին Հողակւորներ «կերակրման» Համար: Ամµողջ թափով իրականացվում էր նան µնակչության µոնի իսլամականացման քաղաքականություն: 0սմանները իրենց ղինանոցում ունեին նան µալկանների քրիսւոնյա µնակչությանը Համաձուլելու մի արդյունավեւ միջոց նս. դա նրանց սւրկացման քաղաքականությունն էր: 0րենքը օսմանցի ղինվորին µացարձակ իրավունք էր ւալիս ոաղմադերիներին ն նվաճված ւարածքների µնակիչներին ենթարկել սւրկացման, եթե մանավանդ նրանք Հրաժարվեին իսլամն ընդունելուց: Սւրկացված անձինք օդւադործվում էին ամենաµաղմապիսի µնադավաոներում' ւնային աչխաւանքներում, դյուղաւնւեսության մեջ ն այլն, կամ պարղապես կարող էին վաճաոքի Հանվել սւրկավաճաոանոցներում (եսիր µաղարներում): Բալկանյան ժողովուրդների Համար թեն սւրկությունը անւանելի նվասւացում էր, սակայն քրիսւոնյաներից չաւերը այնուամենայնիվ դավանափոխությունը դերադասում էին իրենց աղաւության կորսւից: Այսպիսով, սւրկացման ճանապարՀով ղդալի քրիսւոնյա ղանդվածներ վեր էին ածվում մաՀմեդականների ն ի վերջո Համաձուլվում ու ասիմիլացման ենթարկվում: 0սմանների կողմից լայնորեն կիրաովող այդ Համակարդը դրսնորում էր մեծ ճկունություն: Այսպես, քրիսւոնյան իրավունք ուներ աոանց դավանափոխ լինելու դնել իր աղաւությունը սւրկությունից խոսափելու Համար: կամ նվաճված Հողերում օսմանյան նոր Հողաւերերը կարիք ունեին մեծ թվով ւղամարդ աչխաւողների, որպեսղի մչակեն իրենց Հողերը: Նման աչխաւողների նկաւմամµ Հողաւերերը աոանձնակի չաՀադրդովածություն չէին դրսնորում նրանց դավանափոխ անելու Համար, եթե իՀարկե նրանք Հնաղանդորեն կաւարում էին իրենց պարւականությունները, մնալով այլադավաններ, կամ ոչ սւրուկ աղաւ աչխաւողներ: ինչ վերաµերում է Հույների, սերµերի ն µուլղարների կանանց, ապա նրանք Հիմնականում սւրկացվում էին ն վերածվում նվաճողների կանանց կամ Հարճերի, աոավել նս, որ պաւերաղմների ընթաց78

քում օսմանցի ղինվորները սեփական կանանց իրենց Հեւ չէին ւանում ոաղմաճակաւ: Դրա Հեւնանքը լինում էր այն, որ օսմանյան ոասան ն դենոֆոնդը մչւապես Հարսւանում, թարմանում ու ղարդանում էր ւարաµնույթ արյունների խաոնման Հեւնանքով: Եթե մինչ այդ թուրքերի երակներով արդեն Հոսում էր արնելյան ւարµեր ժողովուրդների' թաթարների, մոնղոլների, ուրյուքների, չերքեղների, պարսիկների, արաµների, ինչպես նան Հույների, Հայերի, վրացիների ն այլ ժողովուրդների արյունը, ապա այժմ նրանց արյանը խաոնվեց նան µալկանյան ն աոՀասարակ եվրոպական ժողովուրդների արյունը: Այդ µոլորով Հանդերձ` թուրքերը Բալկանյան թերակղղու նվաճված չրջանների մեծ մասում քանակական աոումով մնում էին աննչան' քրիսւոնյա ժողովուրդների Հոծ ղանդվածների չրջանում: Սակայն չնորՀիվ ոաղմական ուժի ն ճկուն վարչական քաղաքականության, օսմանյան իչխանությունները կարողանում էին ոաղմավարական ու ւնւեսական ւեսակեւից իրենց Համար կարնոր չրջաններում ւեղական µնակչությանը պաՀել իրենց երկաթյա իչխանության ւակ: Մուրադ Ա-ը սուլթանության չրջանում մւցվեց այսպես կոչված փենչիքի Համակարդը: Այն µխում էր Ղուրանի սկղµունքներից, որի Համաձայն պաւերաղմի ժամանակ դերի ընկածների ն ավարի մեկ Հինդերորդը պաւկանում էր սուլթանին: Նչված սկղµունքի Հիման վրա Մուրադ Ա-ի ժամանակ սաՀմանվեց յուրաՀաւուկ Հարկաւեսակ, որի Համաձայն քրիսւոնյա դերիների մեկ Հինդերորդին երկու-երեք ւարով ուղարկում էին Փոքր Ասիա, թյուրքական ցեղերի մու, որւեղ նրանց դավանափոխ էին անում, սովորեցնում թուրքերեն ն օդւադործում էին ծանր ֆիղիկական աչխաւանքների Համար: Հաճախ նրանց ուղարկում էին աչխաւելու կայսրության Հեոավոր ու խուլ ւարածքները, ուր µնականաµար, կամովին ոչ ոք չէր Համաձայնվի դնալ: Նրանց մի մասն էլ սւրկավաճաոանոցներում Հանվում էր վաճաոքի: Փոքր Ասիա ուղարկվածները այնուՀեւն վերադարձվում էին սուլթանի արքունիք, Համալրելով նրա անձնական ծաոաների ն նոր սւեղծված ենիչերիական ղորքի կաղմը: Սկղµնական չրջանում µանակի Համար Հավաքվող դերիների ւարիքին ուչադրություն չէին դարձնում, կամ աոնվաղն քիչ էին դարձնում, քանի որ դա էական նչանակություն չուներ: Սակայն Հեւադայում այդ Հարցը կանոնակարդելու նպաւակով ընդունվեց Հաւուկ օրենք, ըսւ որի պիւանի էին Համարվում 10-ից մինչն 20 ւարեկան դերի պաւանիները: ԱնընդՀաւ ընդլայնվող ղավթումների քաղաքականության Հեւնան79

քով եղավ մի պաՀ, որ փենչիքը այլնս չէր µավարարում օսմանցիների մարդկային ոեսուրսների դնալով աճող պաՀանջը: Ուսւի օսմանյան իչխանությունները որոչեցին Հարցին լուծում ւալ քրիսւոնյա µնակչության երեխաներին µոնությամµ Հավաքելու ճանապարՀով: Ժամանակի ընթացքում դա օրինականացվեց որպես պարւադիր Հարկ: Այսպիսով, մուավորապես ՃԱՄ դարի կեսերից դործողության մեջ մւավ մի ինսւիւոււ, որը կոչվեց «դնչիրմե»: Հայկական միջնադարյան աղµյուրներում այն անվանվում է մանկաՀավաք կամ ւղայաՀավաք: Յուրաքանչյուր երեք, Հինդ կամ յոթ ւարին մեկ, ուժի օդնությամµ ծնողներից խլում, սւրկացնում ու թուրքացնում էին օսմանյան իչխանության ւակ դւնվող քրիսւոնյաների արու ղավակներին: Ընդ որում, Հավաքադրման ենթակա էին 8-ից մինչն 20 ւարեկան աոողջ ն պիւանի պաւանիները: Ընւրությունը կաւարվում էր որոչակիորեն մչակված չափանիչների Հիման վրա: Նրանք, ովքեր պիւանի չէին ղինվորական ծաոայության Համար, վերածվում էին սւրուկների: Հավաքադրվածները պեւք է ունենային Համապաւասխան ն՛ ֆիղիկական ն՛ մւավոր Հաւկանիչներ: կարնոր է նչել, որ ղինվորական ծաոայությունից աղաւվելու արւոնությունը չէր ւարածվում քրիսւոնյա ւղաների վրա: Դնչիրմեի միջոցով Հավաքված µոլոր պաւանիներին անխւիր դավանափոխ էին անում, թլպաւում ու սովորեցնոում թուրքերեն լեղուն, անվանակոչում թուրքական (մաՀմեդական) անուններով: ԱյնուՀեւն այդ իսլամացած ու թուրքացած «աջեմիօղլաններին» (օւար ւղաներ) ուղարկում էին Հաւուկ ղինվորական դպրոցներ, որւեղ նրանց ուսուցանում էին ոաղմական դործ, դասւիարակում էին ամեն ւեսակի դժվարություններին դիմանալու, Հնաղանդության ու Հրամանաւարներին ենթարկվելու, ինչպես նան երկաթյա կարդապաՀության ոդով: Այդ խմորից ի վերջո կերւում էին մոլեոանդ ղաղիներ ն կույր նվիրվածությամµ սուլթանին նվիրված ղինվորներ: Նրանք µոլորը Համարվում էին սուլթանի սւրուկները, նրա սեփականությունը: Ենիչերիներին սկղµում արդելում էին ամուսնանալ ն ընւանիք կաղմել, µայց Հեւադայում այդ արդելքը այլնս չէր պաՀպանվում: Նրանք ենիչերիական ղորամասերում ծաոայում էին այնքան ժամանակ, քանի դեո ի վիճակի էին ղենք դործածել: Անկասկած դնչիրմեն որպես ոաղմաավարի յուրաՀաւուկ ւեսակ, խթանում էր օսմանյան պեւության ձդւումը կաղմակերպելու նորանոր արչավանքներ: Հիչենք, որ միջնադարում մարդկային ոեսուրսը Հանդիսանում էր ամենաթանկարժեք ու Հեչւ վաճաովող ապրանքը:

Հարկ է նչել, որ թեն դնչիրմեն Հակասում էր չարիաթի սկղµունքներին, սակայն օսմանյան իչխող չրջանները չէին խորչում այն կիրաոելուց, քանի որ նրա միջոցով ոչ միայն Հղորացնում էին µանակը, այլ նան պաՀպանում սուլթանի իչխանությունը քրիսւոնյա µնակչության նկաւմամµ: Ենիչերիների դումարւակը սերւորեն կապված էր մաՀմեդականդերվիչական ն կրոնամիսւիկական ղանաղան կաղմակերպությունների, մասնավորապես Բեքթաչի միաµանության Հեւ, որի միջոցով ն իրականացվում էր ենիչերի ղինվորների կրոնական-դաղափարական դասւիարակությունը, նպաւակ ունենալով նրանց վերածել մոլեոանդ մաՀմեդականների ն այլադավանների նկաւմամµ աւելությամµ լցված ու խղճաՀարության ղդացումներից ղուրկ կամակաւարների: Այդ նորաթուխ մաՀմեդականները քրիսւոնյա µնակչության նկաւմամµ վերաµերվում էին ինչպես աւելի «դյավուրների»: Ենիչերիները ապրում էին ղորանոցներում ն ղրկված էին սեփականություն ունենալու կամ որնէ դործով ղµաղվելու իրավունքից ն սւանում էին ոոճիկ: Ընդ որում, միապեւը նրանց վճարում էր ավելի µարձր աչխաւավարձ, քան ոաղմական մյուս կաոույցների ղինվորներին: Այսպիսով, ենիչերիներին վճարվող µարձր աչխաւավարձը, սուլթանի կողմից նրանց µաժանվող աոաւ նվերները, µարձր ղինվորական ու կաոավարական պաչւոններ ղµաղեցնելու Հեչւ Հնարավորությունը ենիչերիներին դարձնում էին նվիրյալ ոաղմիկներ ն սուլթանական դաՀի Հուսալի Հենարաններ: Ենիչերիական ղորքերի կաղմակերպման սկղµունքով սւեղծվեցին նան Հեծելաղորային դումարւակներ, որոնք կոչվում էին «սիփաՀիներ» (այն չի կարելի չփոթել ավաւաւեր սիփաՀիների Հեւ): Ենիչերիների մեծ մասը ն սիփաՀի µոլոր ղորքերը ւեղակայված էին մայրաքաղաքում, մնացած ենիչերիները դւնվում էին խոչոր քաղաքներում ու ամրոցներում: Նչված ղորամիավորումները պեւք էին սուլթանին ոչ միայն արւաքին թչնամիների դեմ պայքարելու ն նվաճողականություն իրադործելու Համար, այլն անՀնաղանդ ֆեոդալներին ընկճելու, ժողովրդական Հուղումները ճնչելու, կայսրության ճնչված ժողովուրդներին Հնաղանդության մեջ պաՀելու Համար: Ենիչերիական լավ վարժված ղորքը Հուսալի էր սուլթանի Համար նան այն պաւճաոով, որ նա աղդակցական կապեր չուներ օսմանյան Հասարակության Հեւ: Պաչւոնապես դնչիրմե Համակարդը դոյություն է ունեցել մինչն 1750 թ, սակայն մանկաՀավաքի կիրաոման վերջին դեպքը արձա81

նադրվել է 1637 թ.: կարնոր է նան նչել, որ ի սկղµանե ենիչերիները Հանդիսանում էին թուրքական µանակի արւոնյալ ղորամասեր: Ենիչերիական դումարւակի Հրամանաւարը, որը կոչվում էր «աղա», մւնում էր պեւության µարձրադույն ասւիճանավորների կաղմի մեջ: ինչ վերաµերում է օսմանյան ոաղմական նավաւորմին, ապա նրա անձնակաղմը դլխավորապես Համալրվում էր Հույներից ու լաղերից, որոնք Հիանալի ծովադնացներ էին: 0սմանների կողմից պարµերաµար կաղմակերպվող դնչիրմեները, աոՀասարակ այդ արդաՀաւելի երնույթի անմարդկային էությունը, երµ դեոաՀաս երեխաներին Հավեւ կւրում Հեոացնում էին իրենց ծնողներից ու Հարաղաւներից ն նրանց պարւադրում օւար կրոնը, ղայրույթ ու աւելություն էր աոաջ µերում քրիսւոնյա ժողովուրդների մու' Հանդեպ թուրքերը: Աղµյուրների միաՀամուո վկայությամµ, ոաղմական սւրկության այդ Համակարդը ղղվանքով էր ընկալվում քրիսւոնյա աչխարՀի կողմից, աոավել նս, որ որպես կանոն թուրքերը նվաճված քրիսւոնյա ժողովուրդներին դիւում էին որպես «մարդկային անասնաՀու», իսկ իրենց որպես այդ անասնաՀուի Հովիվներ: Այլ կերպ ասած, թուրքերը ոչխարների Հովիվից վեր էին ածվում մարդկանց Հովիվի: «Թուրքերը,- դրում է լորդ Քինրոսը,- մչակեցին մարդկանց ընւրության ն ուսուցման մի այնպիսի եղանակ, որ նրանք վերածվեն պաՀակային չների, որպեսղի նրանց միջոցով փադիչաՀի մարդկային անասնաՀուի չրջանում պաՀպանեն կարդ ու կանոն ն Հարնաններին պաՀեն վախի մթնոլորւում»: ՄանկաՀավաքի ինսւիւոււը իր մեջ պարունակում էր նան մեկ այլ վւանդ քրիսւոնյա µնակչության Համար: Քանի որ իսլամն ընդունածների ղավակները աղաւվում էին մանկաՀավաքի ենթարկվելու վւանդից, ուսւի մեծ թվով քրիսւոնյա դյուղացիներ դերադասում էին կամովին ընդունել իսլամը, քան թե կորցնել իրենց ղավակներին: Անչուչւ, Հարցը միայն ղդացական չէր, դյուղացիները կարիք ունեին աոողջ ու պինդ ղավակների' իրենց Հողի վրա աչխաւելու Համար: Անկասկած, սա նս քրիսւոնյա µնակչության Համաձուլման ու իսլամականացման եղանակներից մեկն էր: Պեւք է նկաւի ունենալ նան, որ ենիչերիական ղորամասերում ծաոայող ղինվորների աոջն µաց էր µարձրանալու ն ամենաµարձր ղինվորական ու վարչական պաչւոններ ղµաղեցնելու ճանապարՀը: Նախկին չաւ ոաղմադերիներ, սւրուկներ, իսլամ ընդունած օսմանաՀպաւակ քրիսւոնյաների երեխաներ, որոնք արժանացել էին սուլթանի վսւաՀությանը, µանակում ն պեւության մեջ նչանակ82

վում էին ամենաµարձր պաչւոններում: Դա կուլերի (ղուլեր) կամ ղուլամների Համակարդն էր: կանոնավոր µանակի ղինվորներն ու սպաները (ենիչերիներ, Հեծելաղորային-սիփաՀիներ, Հրեւանավորներ) ի ւարµերություն ավաւական աչխարՀաղորի, կոչվում էին «կաոավարության սւրուկներ» («կափը կուլու»): ԱոՀասարակ սուլթանի սւրուկներ էին Համարվում µոլոր պեւական ծաոայողները: Ղուլեր էին Համարվում ընդՀանրապես սուլթանի µոլոր Հպաւակները: Նչված Համակարդը, ոաղմաավաւական սիսւեմի Հեւ միասին, սուլթանին Հնարավորություն էր ւալիս դիմադրելու մեծաւոՀմիկ խոչոր ֆեոդալներին ն նպասւում էր կենւրոնական իչխանության ամրապնդմանը նվաճված Հողերում: 0սմանյան ֆեոդալիղմը, չնչին µացաոություններով, ւոՀմական ժաոանդական ֆեոդալական աղնվականություն չի ունեցել, ինչպես այդ եղել է միջնադարյան Եվրոպայում: Սուլթանի ամեն մի Հպաւակ կարող էր դրավել ամենաµարձր պաչւոններ: Շաւ վեղիրներ սերում էին սւրուկներից: Հաճախ նախկին սւրուկները, ենիչերիները կամ թչնամական µանակից դերի ընկած ն իսլամ ընդունած մարդիկ, դաոնում էին ականավոր պեւական դործիչներ, աչքի ընկնող ղորաՀրամանաւարներ ն այլն: Սուլթան Մուրադ Ա-ը (1359-1389) այն միապեւներից էր, որ օսմանյան կաոավարման ինսւիւոււի ղարդացման Համար µաց արեց նոր ուղիներ: Այդ ինսւիւոււը նս կաոուցված էր մի կողմից սւրկության, մյուս կողմից սուլթանի նկաւմամµ անվերապաՀ Հավաւարմության սկղµունքի վրա: Այդ կաոույցը, որն իր էությամµ ոաղմական էր, չոււով ւարածվեց նան քաղաքացիական ոլորւի վրա, ընդդրկելով պեւական-վարչական Համակարդի µոլոր ճյուղերը: Դրա արդյունքը Հանդիսացավ այն, որ այդ պաՀից սկսած քրիսւոնյա ծադում ունեցող Հպաւակները պեւք է կաոավարվեին այնպիսի մարդկանց կողմից, որոնք իրենց ծադմամµ նույնպես Համարյա ամµողջապես Հանդիսանում էին քրիսւոնյաներ: Աոաջին սուլթանների օրոք դոյություն ունեցող ոաղմա-ավաւական Համակարդը նրանց Հնարավորություն ւվեց կարճ ժամանակամիջոցի ընթացքում ձեոք µերել վիթխարի ոաղմական Հաղթանակներ ն նվաճել Հսկայական ւարածքներ: կ. Մարքսը նչում է, որ օսմանների պեւությունը ուժեղ էր իր կարդապաՀությամµ, որ այն «միջնադարի միակ իսկական ոաղմական պեւությունն էր»: Թուրքօսմաններն իրենց ամµողջ եոանդը ներդրել էին ուժեղ ն կարդապաՀ µանակ սւեղծելուն: իրենք էլ ասում էին, որ իրենց պեւությունը «սրով է ձեոք µերված ն միայն սրով էլ կարող է պաՀպանվել»: Հիրավի,

ինչպես նչում է անդլիացի Հեղինակ Ա. Լիµայերը, այդ պեւությունը «ծնվել էր պաւերաղմում ն պաւերաղմի Համար»: 0սմանյան պեւության դերոաղմականացումը չարունակվեց իր դոյության ողջ ընթացքում: 0սմանյան կայսրության սւեղծման օրվանից իչխող չրջանների մւաՀոդության աոարկան է եղել նան µաղմաղդ պեւության մեջ թուրք ւարրի, որպես էթնիկական խմµի, դերակչիո դիրքերի պաՀպանումը: Սակայն քանի որ թուրքերը մյուս ժողովուրդների Համեմաւ միչւ կաղմել են փոքրամասնություն, ուսւի սուլթանները ձդւել են դեթ ապաՀովել թուրքերի µնականոն աճը: Թուրքերի աճը ապաՀովող կարնոր դործոն էր նրանց էթնիկական միախաոնումը ւարµեր ժողովուրդների Հեւ: Նվաճված երկրների չաւ կանայք ընկնում էին սուլթանի, ֆեոդալների, µարձրասւիճան պաչւոնյաների Հարեմները: Տարեդիր Աչըք Փաչաղադեն, որը մասնակցել էր 1438 թ. Հունդարիայի դեմ կաղմակերպված արչավանքին, Հաղորդում է, որ այդ արչավանքի ժամանակ վերցված դերիները այնքան չաւ էին, որ մի ղույդ կոչիկի դիմաց կարելի էր աոնել դերի ընկած սւրուկի: Ավելի ուչ' 1657 թ. մեկ այլ թուրք պաւմիչ' էվլիյա Զելեµին վկայում էր. «Բանակավայրում (այսինքն' Հունդարների դումակում) µոնադրավված 80 Հաղար սայլակներում կային արնի նման փայլող դերի սւրուկներ, որոնցից ամեն մեկը արժեր ամµողջ Ռումելիայից դանձվող խարաջին, µայց վաճաովեցին մի ծխամորճի կամ մի օքքա Հացի դիմաց»: Սուլթանները խրախուսում էին ամուսնությունները մուսուլմանների ն դերի վերցված քրիսւոնյա կանանց միջն: Աչըք Փաչաղադեն ն Քոջա Հյուսեինը պաւմում են, որ մի անդամ սուլթան 0րխանը չրջում ն դիւում էր նոր դրավված Նիկեա քաղաքը: Ողµ ու կոծով նրան է դիմում կանանց մի µաղմություն: «Մեղնից չաւերը,- µացականչում էին նրանք,- ղոՀվեցին քո ղինվորների սրերից, քանի-քանիսին էլ ւարավ սովն ու ժանւախւը: Զրկանքներից ու դժµախւություններից մեր կյանքը դարձել է անւանելի»: Այդ ժամանակ սուլթանը իր կադիներին ու սիփաՀիներին դիմեց Հեւնյալ Հրամանով. «Ովքեր կարիք ունեն, թող այս կանանցից իրենց կնության վերցնեն»: Եվ ովքեր նրանցից կին վերցրեցին, սուլթանը նրանց ւվեց ւուն ն նչանակեց ոոճիկ: Այսպիսով, օսմանցիների մու նս նկաւվում էր «քսենոդամիայի» (օւարամուսնության) նույն միւումը, ինչ որ սելջուկների մու: Դա µնորոչ էր օսմանյան Հասարակության ինչպես վերին, այնպես էլ սւորին խավերի Համար: Նման µաղմաղան ճանապարՀներով թուրք

ժողովրդի մեջ ձուլվում էին էթնիկական ւարµեր խմµերի ներկայացուցիչներ: Մուրադ Ա-ի կաոավարման չրջանում օսմանյան պեւության կայացման դործընթացը արադ ւեմպերով վերելք էր ապրում: Նվաճված ժողովուրդներից դանձվող Հարկերը ն ոաղմական ավարը մչւապես Հոսում էր սուլթանական դանձարան: Նվաճված ւարածքների µնակչության ւարիների աչխաւանքի պւուղները սկսեցին Հարսւացնել օսմանների պեւության վերնախավին' ասւիճանավորներին, ղորաՀրամանաւարներին, Հոդնորականությանը, µեյերին ն այլն: Պաւմականորեն Համեմաւաµար կարճ ժամանակամիջոցի ընթացքում օսմանյան ւիրակալները ն ւիրապեւող վերնախավը դարձան խոչոր նյութական արժեքների ւեր: Դա Հնարավորություն ւվեց ավելացնել µանակի թվաքանակը: Մուրադ Ա-ը ավելի կաւարելադործեց դեոնս 0րխանի ժամանակ սւեղծված µանակը, այն վերածելով կուո Համակարդի: Սուլթան Մուրադ Ա-ը Համարվում է նան օսմանյան պեւության աոաջին օրենսդիրը: Նրա օրոք Հայւնվեցին աոաջին աչխարՀիկ օրենքները: 1368 թ. Հրապարակված օրենքով («կանուն») Հայւարարվում էր, որ նվաճված Հողերը Հանդիսանում են պեւական սեփականություն: 1375 թ. օրենքով կանոնակարդվում էր մանր ն խոչոր ավաւների' թիմարների ն ղեամեթների µաչխման դործը: Նրա կաոավարման չրջանում ղարդացում ապրեց նան պեւական ապարաւը: Ծնունդ աոավ պեւության վարչական µաժանման Համակարդը: 0սմանյան պեւությունը µաժանվեց սանջակների, որոնք կաոավարելու էին սանջակµեյերը: Նրանց ձեոքերում կենւրոնացվում էր ւվյալ նաՀանդի քաղաքացիական ն ղինվորական իչխանությունը: Սուլթանը վեղիրների թվից սկսեց ընւրել մարդկանց, որոնց Հանձնարարում էր վարել µոլոր քաղաքացիական ն ոաղմական դործերը: Հենց այդ ձնով ծնունդ աոավ նան մեծ վեղիրի ինսւիւոււը, որը դարեր չարունակ Հանդիսանում էր օսմանյան վարչության կենւրոնական դեմքը: Եթե 0րխանը իր ւիրույթները կաոավարում էր իր մերձավոր աղդականների միջոցով, ապա Մուրադ Ա-ը այդ նույնը անում էր վեղիրների միջոցով: Նախնական ձնով ձնավորվեց նան օսմանյան ֆինանսական վարչությունը: Սւեղծվեց սուլթանի անձնական դանձարան, որը դոյություն ուներ պեւական դանձարանին ղուդաՀեո: Այդ ձնը պաՀպանվեց մի քանի դար չարունակ: Մուրադ Ա-ի սպանությունից անմիջապես Հեւո կոսովոյի մու Հենց ոաղմի դաչւում նրա ավադ որդին Հոչակվեց սուլթան, Բայա85

ղիդ Ա անունով (1389-1402): Նա պաւմության մեջ է մւել «իլդիրիմ» («Յըլդըրըմ» - կայծակնային) մակդիրով: Նրա աոաջին Հրամանը եղավ խեղդամաՀ անել իր արյունակից կրւսեր եղµորը' Յաղուµին, որը որպես ղորաՀրամանաւարներից մեկը մասնակցում էր կոսովոյի ճակաւամարւին, աչքի ընկնելով իր խիղախությամµ ու ոաղմական Հմւությամµ: Նա µանակի սիրելին էր ն ղինվորների չրջանում վայելում էր մեծ Հեղինակություն: Այսպիսով, Բայաղիդը կայսերական մակարդակով արմաւավորեց եղµայրասպանության պրակւիկան, որը Հեւադայում Հիմնավոր կերպով մւավ օսմանյան դինասւիայի պաւմության մեջ' ձեոք µերելով օրենքի ուժ: Այդ նողկալի սովորույթը արդարացվում էր այն Հիմնավորմամµ, որ ավելի դերադասելի է մեկ մարդու մաՀը, քան Հաղարավորների' խոովություն ծադելու դեպքում: Ընդ որում, այդ ւեսակեւը Հիմնավորելու Համար վկայակոչվում էր մաՀմեդականների սուրµ դիրքը' Ղուրանը, որի սուրաՀներից մեկում ասվում է, որ նրանք, ովքեր Հակված են սադրանքներ դործելու, պեւք է ւեղնոււեղը ջնջվեն երկրի երեսից: Որ «եթե նույնիսկ նման մարդիկ ձեղ աոաջարկեն խաղաղություն ու Հավասւիացնեն, որ չեն պայքարելու քո դեմ, միննույն է, որւեղ որ պաւաՀես նման մարդկանց Հեւ' անխնա ոչնչացրու նրանց»: Նման անմարդկային մեթոդներով դարերի ընթացքում օսմանների դինասւիան աչխաւում էր Հարաւն ու անընդմեջ դարձնել իր ւիրապեւող դիրքը: կոսովոյի ճակաւամարւից Հեւո իր Հոր վրեժը լուծելու Համար Բայաղիդը կաղմակերպեց դերված սերµերի ղանդվածային կուորած, անխնա սրի քաչելով ճակաւամարւին մասնակից սերµական աղնվականության ընւրանուն: Միաժամանակ դրսնորելով ճկունություն, նորաթուխ սուլթանը Մուրադ Ա-ի Հրամանով դլխաւված սերµական իչխան Լաղարի որդու' Սւեֆան Վուլկովիչի Հեւ, որը նույնպես ժաոանդել էր Հոր իչխանությունը, կնքեց µարեկամության դաչինք, ըսւ որի Սերµիան չէր միացվում 0սմանյան պեւությանը, այլ պաՀպանում էր իր ինքնավար վասալական պեւության սւաւուսը: Սւեֆանը պարւավորվում էր իր երկրի արծաթի Հանքավայրերից սւացվող եկամոււներից ւարեկան Հարկ վճարել սուլթանին: Փոխարենը նա սւանում էր ժամանակին իր Հորը ւրված µոլոր արւոնությունները: Դաչինքը դինասւիական կապերով ամրապնդելու նպաւակով Սւեֆանը իր քրոջը' Դեսպինային, կնության ւվեց Բայաղիդին: Միաժամանակ նա այսուՀեւն պեւք է իր վրա վերցներ թուրքական

µանակի սւորաµաժանումներից մեկի Հրամանաւարությունը, ինչպես նան իր վրա պարւավորություն էր վերցնում սուլթանի աոաջին իսկ պաՀանջի դեպքում նրան ւրամադրել սերµական ղորքեր, Համաւեղ կերպով օսմանների թչնամիների դեմ կովելու Համար: Պայմանադիրը նախաւեսում էր որոչակի µաժին Սւեֆան Վուլկովիչի Համար պաւերաղմում ձեոք µերվելիք ոաղմաավարից: Թուրքերը իրավունք էին սւանում նան Սերµիայի ւարածքում սւեղծել մաՀմեդական դաղութներ: Այսպիսով, Հիչյալ պայմանադրով փասւորեն կոսովոն ներվում էր թուրքերին, սակայն Համաձայն սերµական լեդենդի' այն չէր մոոացվում: կոսովոյի ճակաւամարւում օսմանցիների ւարած Հաղթանակը Սերµիայի Համար ունեցավ Հեոուն դնացող Հեւնանքներ: Թուրքերը Հախուոն թափով Սերµիայից դրավված Հողերում Հիմնեցին մաՀմեդական µնակչության խոչոր դաղութներ, դրանով իսկ փոփոխության ենթարկելով սլավոնական այդ երկրի ժողովրդադրական պաւկերը: Բայաղիդը իր ուչադրությունը կենւրոնացրեց նան Փոքր Ասիայի վրա, նպաւակ ունենալով այնւեղ դոյություն ունեցող µեյությունների Հաչվին ընդարձակել օսմանյան ւիրույթները: Արչավանքը Հենց սկղµից վերին ասւիճանի Հուսադրող էր. 1389-1390 թթ. ընթացքում նա իր իչխանությանը ենթարկեց Արնմւյան ն կենւրոնական Անաւոլիայի µեյլիքներ Այդինը, Սարուխանը, Գերմիյանը, Մենթեչեն ու Համիդը: Դրանով իսկ սուլթանը ապաՀովեց օսմանների ներկայությունը էդեյան ծովում, որւեղ Հասցրել էին Հիմնավորվել թյուրքական այլ ցեղեր: Այսպիսով, աոաջին անդամ օսմանցիները դուրս եկան Միջերկրական ծովի ափերը: Միանդամայն ակնՀայւ էր, որ օսմանյան պեւությունը սկսում էր Հավակնել ծովային ւերության կոչման: ԱյնուՀեւն 1390 թ. Բայաղիդ Ա-ը ներխուժեց կարաման µեյության սաՀմանները: Ռաղմական այդ դործողությանը իրենց մասնակցությունը µերեցին նան սուլթանի քրիսւոնյա վասալները, այդ թվում նան Բյուղանդիայի ապադա կայսր Մանուիլ Պալեոլոդոսը, որն անձամµ ներկայացավ սուլթանի ոաղմական ճամµարը, որպեսղի իր ծաոայությունն աոաջարկի նրան: Հանդիպելով կարամանի µեյ Ալա-էդ-դինի ուժդին դիմադրությանը` Բայաղիդը Համարյա կայծակնային արադությամµ օդնական ղորքեր ւեղափոխեց Փոքր Ասիա (նրա µանակի արադ ւեղաչարժերը նկաւի ունենալով էր, որ նրան ւվել էին «իլդիրիմ» (կայծակնային) մականունը: Վաղեմի Հակաոակորդների միջն վճոական ճակաւամարւը ւեղի ունեցավ Ակչայի մու, 1392 թ.: Այն ավարւվեց կարա87

մանների µեյության ղորքերի ջախջախումով: կարամանի µեյը դերի ընկավ ն սուլթանի Հրամանով խեղդամաՀ արվեց: կարամանյան µեյությունը ոաղմակալման ենթարկվեց օսմանցիների Հաղթական µանակի կողմից: ԱյնուՀեւն իրար Հեւնից Բայաղիդի Հսկայական µանակը դրավեց կայսերին ու Սըվասը (Սեµասւիան)' 1396 թ., ինչպես նան կասւամոնու էմիրությունը, որը ճանապարՀ էր µաց անում դեպի Սն ծովի Սինոպ նավաՀանդիսւը: Մինչն 1398 թ. արնելքում դրավելով ընդարձակ ւարածքներ, օսմանցիները ընդՀուպ մուեցան Մեծ Հայքի արնմւյան սաՀմաններին: Ռաղմական այդ կամպանիայի ընթացքում միակ անՀաջողությունը, որ ունեցավ Բայաղիդը, Զմյուոնիայի (իղմիր) դրավման ձախողումն էր: Այսւեղ նա Հանդիպեց Գոսպիւալյերների միաµանության խաչակիր ասպեւների կաւաղի դիմադրությանը ն որոչեց այդ Հարցի լուծումը թողնել ապադային: իր այդ անՀաջողությունից ղայրացած սուլթանը ավերածության մաւնեց Քիոս կղղին, կաղմակերպեց ավերիչ ասպաւակություններ դեպի Աթթիկայի ափերը, միաժամանակ փորձելով աոնւրական չրջափակման ենթարկել էդեյան ծովի կղղիները: Փոքր Ասիայում կաւարած իր նվաճումների Հեւնանքով, ըսւ էության, Բայաղիդ Ա-ը դարձավ Անաւոլիայի մեծ մասի ւերը: Փոքր Ասիայում նվաճված Հողերի կաոավարումը Հանձնելով իր կողմից նչանակված սանջակµեյերին, Բայաղիդը վերադարձավ Եվրոպա, իր փայփայած լայնաՀուն ղավթողական ծրադրերը ժամ աոաջ կյանքի կոչելու Համար: Նրա աոաջնաՀերթ խնդիրն էր լուծել Հունդարիայի Հեւ կապված Հարցը, որի Սիդիղմունդ Ա թադավորը դարձել էր իր ոխերիմ թչնամին: Վերջինիս դեմ մեծ պաւերաղմ ՀրաՀրելու մւադրությամµ, Բայաղիդը ձեոնամուխ եղավ սադրիչ քայլերի: Մասնավորապես նա Հրամայեց իր ղորքերին ասպաւակություններ կաւարել դեպի Հունդարիայի ւարածքը ն աոՀասարակ µոլոր մեթոդներով չիկացնել Հարաµերությունները այդ երկրի Հեւ: Սակայն դիւակցելով օսմանների աՀոելի ուժի վւանդը, Սիդիղմունդը փորձում էր Հարաµերությունները կարդավորել դիվանադիւական ճանապարՀով: Մասնավորապես նա ուղերձ Հղեց Բայաղիդին, որում աոանց վիրավորական արւաՀայւությունների µողոքում էր, որ օսմանները միջամւում են Բուլղարիայի դործերին, մի երկրի, որը դւնվում է Հունդարական Հովանու ներքո: Երµ այդ ուղերձը թադավորական դեսպանը ներկայացրեց Բայաղիդին, խնդրելով պաւասխան, վերջինս խուսափեց պաւասխանից, դրա փոխարեն դեսպանին ցույց ւալով իր վրանում կախված ղենքը, անչուչւ դրանով նրµին ակնարկ

անելով, որ Հարցի լուծումը լինելու է ղենքով: Հասկանալով այդ ակնարկի իմասւը, Սիդիղմունդը որոչեց կանխել թուրքերին ն ներխուժեց Բուլղարիա: Բայաղիդի պաւասխան քայլը իսկապես կայծակնային էր: Նա իր Հսկայական µանակը անմիջապես չարժեց Բուլղարիայի կողմը: Նախ սուլթանը որոչեց ՀաչվեՀարդար ւեսնել Բուլղարիայի փասւական կաոավարիչ Շիչմանի Հեւ, որը թեն Մուրադ Ա-ի կողմից սւացել էր իր երկիրը կաոավարելու իրավունք, իսկ Բուլղարիային Հաւկացվել էր որոչակի ինքնավարություն վասալական պեւության կարդավիճակով, սակայն, քանի որ մեկ անդամ Շիչմանը ապսւամµել ու ղենքն ուղղել էր թուրքերի դեմ, Բայաղիդ Ա-ը ոչ միայն իսպաո կորցրել էր նրա նկաւմամµ վսւաՀությունը որպես դաչնակցի, այլն Համողված էր, որ Շիչմանը Հունդարների Հեւ Համաւեղ Հանդես է դալու իր դեմ: Ուսւի դերելով Շիչմանին` Բայաղիդը Հրամայեց մաՀապաւժի ենթարկել նրան: 1393 թ. օսմանյան ղորքերը դրավեցին Բուլղարիայի մայրաքաղաք Տիրնովոն: Քաղաքի µնակչությանը թուրքերը սրի քաչեցին, իսկ կենդանի մնացածներին µոնադաղթի ենթարկեցին Փոքր Ասիա: ԱյնուՀեւն 1395 թ. ընկավ µուլղարական վերջին չնվաճված քաղաք Վիդինը: Բուլղարիայի ն աոՀասարակ Բալկանների նվաճումը թուրքերն իրականացնում էին անողոք դաժանությամµ: Քաղաքների ն դյուղերի դրավումը ուղեկցվում էր խաղաղ µնակչության ղանդվածային կուորածներով, անսանձ թալանով ու կողոպոււով, µնակչության դերեվարությամµ ու սւրկացմամµ: Թուրքական µանակին թիկունքից ուղեկցում էին մեծ թվով վաճաոականներ, որոնք ւեղնոււեղը դնում էին ոաղմական ավարը: Որպես կանոն այդ ավերիչ արչավանքներին Հեւնում էր Համաւարած սովը, որն իր Հերթին խլում էր Հաղարավոր մարդկանց կյանք: Բալկանները «թուրքականացնելու» նպաւակով օսմանցիները քրիսւոնյա µնակչության Հսկայական ղանդվածների ւեղաՀանում ու քչում էին օսմանյան այլ ւիրույթներ, իսկ Փոքր Ասիայից µերված թուրքերին վերաµնակեցնում Հարավսլավոնական Հողերում: Թուրքական նվաճումներից մի 10-15 ւարի անց µալկանյան քաղաքները սւանում էին թուրքական կերպարանք: Ցավալին այն էր, որ Բալկաններում թուրքերի նվաճողականությանը մեծապես նպասւում էին Հենց իրենք` µալկանյան ւիրակալները: Փոխանակ միավորվելու ն վւանդավոր թչնամուն ՀակաՀարված ւալու` նրանք, աոաջնորդվելով իրենց նեղ չաՀերով, թչնամաµար էին վերաµերվում մեկը մյուսի նկաւմամµ: Ողջ Բուլղարիան միացվեց օսմանյան պեւությանը` վերածվելով

թուրքական նաՀանդի: Սկսվեց սլավոնական այդ երկրի Հուժկու թուրքականացումն ու իսլամականացումը: Բայաղիդը ծրադրել էր Հանձինս Բուլղարիայի ն Վալախիայի Դանուµի ավաղանում սւեղծել ուժեղ պաւնեչ Հունդարիայի դեմ: Նրա նպաւակների մեջ էր մւնում նան ւեղական դինասւիաների վերացումը: Բուլղարական Հողերը դարձնելով Հենակեւ` Բայաղիդ Ա-ի ղորքերը սկսեցին ասպաւակ սփոել Հունդարիայում: Հունդարական թադավոր Սիդիղմունդը փորձեց 1392 թ. կանխարդելիչ Հարված Հասցնել թուրքերին, սակայն այն Հաջողություն չունեցավ: 1394 թ. Բայաղիդ Ա-ը իր ղորքերը չարժեց դեպի Հունասւան: Պելլոպոնես ներխուժած օսմանյան µանակը իր Հեւնից թողնում էր ավերակներ: Հույն իչխանական ւները Հարկադրված էին ճանաչել իրենց վասալական կախումը սուլթանից: ԱյնուՀեւն մի քանի անդամ թուրքական µանակը փորձեց ղավթել Ալµանիան, սակայն Հանդիպեց լեոնական աոնաոււների Համաո դիմադրութանը ն µավարարվեց Հարթավայրային որոչ չրջանների ոաղմակալմամµ: ինչպես իր նախորդ օսմանյան սուլթանների, այնպես էլ Բայաղիդ Ա-ի մւասնեոումը կոսւանդնուպոլիսն էր, աոանց որի Հնարավոր չէր ամµողջական կայսրության սւեղծումը: Ուսւի նա որոչեց փորձել իրականացնել 0սմանի խորՀրդանչական «երաղը»: Այդ նպաւակի կենսադործման Համար կարծես թե սւեղծվել էր նպասւավոր իրադրություն: 1391 թ. ՀովՀաննես Մ Պալեոլոդոս կայսրը մաՀացել էր: Նրա ժաոանդորդ Մանուիլը վերածվել էր սուլթանի Հնաղանդ վասալի: 1390 թ., երµ Բայաղիդը ձեոնամուխ էր եղել իր փոքրասիական արչավանքին, µյուղանդական դաՀաժաոանդը որպես վասալական պարւավորություն, իր ջոկաւով մասնակցում էր օսմանցիների ոաղմարչավին: կարծես թե ճակաւադրի քմաՀաճույքով, Հենց µյուղանդական դաՀաժաոանդը աոաջինը ուք դրեց օսմանցիների կողմից պաչարված Փիլադելֆիայի ամրոցի պաւերի վրա: Դա Փոքր Ասիայի արնմոււքում (Զմյուոնիայից կամ իղմիրից արնելք) դւնվող Հույների վերջին ւիրույթն էր: Զդիմանալով սուլթանական պալաւում կրած իր նվասւացումներին` Մանուիլը փախուսւի է դիմում սուլթանական արքունիքից ն մեկնում կոսւանդնուպոլիս, որւեղ դրավելով Հոր դաՀը, չարունակում է նրա դործը քաղաքի պաչւպանողական ամրությունները կաոուցելու ուղղությամµ: Տեղեկանալով այդ մասին` Բայաղիդը Հրամայեց քանդել քաղաքի նորակաոույց պաւերն ու աչւարակները` Հակաոակ դեպքում սպաոնալով կուրացնել Մանուիլին: Ավելին, սուլթանը պաՀանջեց ավելացնել Հար90

կերը ն կոսւանդնուպոլսում սաՀմանել կադիի (դաւավոր) պաչւոն մաՀմեդական µնակչության կարիքների Համար: Շոււով այդ պաՀանջներին Հեւնեց թուրքական µանակի ղորաչարժը դեպի կոսւանդնուպոլիս: Քաղաքը պաչարվեց: Միայն յոթ ամսից Հեւո, երµ Մանուիլը ընդունեց սուլթանի աոաջադրած µոլոր պայմանները, Բայաղիդը Համաձայնվեց Հանել պաչարումը: իսկ այդ պայմանները ավելի քան ծանր ու սւորացուցիչ էին: Մանուիլը պարւավորվում էր քաղաքում թույլաւրել իսլամական դաւարանի դործունեությունը, քաղաքի թաղամասերից մեկը ւրամադրել մաՀմեդական վերաµնակիչներին, Ոսկեղջյուրի Հակաոակ ափին' Գալաթայում իրավունք ւալ վեց Հաղարանոց թուրքական ղորամասի ւեղակայման Համար, քաղաքի պաւերից դուրս դւնվող խաղողի այդիների ն µանջարանոցների Համար վճարել լրացուցիչ Հարկեր ն այլն: Այդ ժամանակվանից սկսած կոսւանդնուպոլսում սկսեցին դործել երկու մղկիթներ, որոնց աչւարակներից մուեղինների Հնչեցրած աղոթքի կոչերը ւարածվում էին ողջ քաղաքով մեկ: Թուրքերն արդեն կամովին փոխել էին նան կոսւանդնուպոլսի անունը, այն դարձնելով Սւամµուլ (իսթանµուլ), որը Հունարեն is tin poli («դեպի քաղաք») µաոի աղավաղված ձնն էր: Երկու ւարի անց Բայաղիդը վերսւին Հարձակվեց կոսւանդնուպոլսի վրա, այս անդամ իրեն դաչնակից ունենալով Մանուիլի եղµորորդի երիւասարդ ՀովՀաննես Պալեոլոդոսին, որը Հավակնություն ուներ դաՀի նկաւմամµ: Սակայն թուրքերի դրոՀը Հեւ մղվեց: 1395 թ. որպես «կեսարի ժաոանդորդ» Բայաղիդը Հրամայեց դումարել դաւարան, որը սուլթանի կարդադրությամµ որոչում կայացրեց սպանել Պալեոլոդոսների ողջ ընւանիքին: Սակայն այդ դաժան դաւավճիոը մեծ վեղիր Ալի-փաչայի միջնորդությամµ չեղյալ Հայւարարվեց, որը սուլթանին աոաջարկեց կոմպրոմիսային ւարµերակ, այն է' կւրել մի քանի µյուղանդական մեծաւոՀմիկ աղնվականների ձեոքերը ն Հանել աչքերը: Միաժամանակ սուլթանը Համաձայնվեց, որ Մանուիլ ԱԱ-ը մնա դաՀի վրա: Շոււով լուրեր Հասան, որ Հունդարների թադավոր Սիդիղմունդը որոչել է խաչակրաց արչավանք կաղմակերպել օսմանցիների դեմ, վերջ ւալու Համար իր ւիրույթների նկաւմամµ նրանց ասպաւակություններին ն պաւժելու Բայաղիդ Ա-ին, որը դեոնս իր դաՀակալության աոաջին օրերին իւալական դեսպաններին Հայւարարել էր, թե Հունդարիան նվաճելուց Հեւո ինքը արչավանք է կաղմակերպելու դեպի Հոոմ ն Սուրµ Պեւրոսի ւաճարի խորանում իր նժույդին կե91

րակրելու է դարիով: Այդ Հայւարարությամµ սուլթանը ողջ Եվրոպայով մեկ վասւակել էր քրիսւոնյա աչխարՀի ամենաոխերիմ թչնամու Համµավ: Ուսւի Սիդիղմունդը Հանդես եկավ օսմանների դեմ խաչակրաց նոր արչավանք կաղմակերպելու կոչով' թուրքերին «Եվրոպայից քչելու» կարդախոսի ներքո: իրականում նա այդ արչավանքի միջոցով ձդւում էր կանխարդելել Դանուµի վրա դւնվող օսմանների ամրություններից Հունդարիայի վրա կաւարվող անընդմեջ Հարձակումները: Այդ չրջանում արնմոււքում թուրքական վւանդը սկսել էին դիւակցել չաւերը. կենւրոնական Եվրոպայի պեւությունների միապեւները, Հոոմի պապը, Վենեւիկի ն Զենովայի իւալական Հանրապեւությունները ն այլն: Սկսել էին ձայներ Հնչել, որ «թուրքերն այդքան ուժեղ են ոչ թե Հենց իրենցով, այլ քրիսւոնյաների անՀամաձայնության պաւճաոով»: Հունդարների թադավորի նոր խաչակրության կոչը լայն արձադանք դւավ ֆեոդալական Եվրոպայում: Այն Հնչել էր մի այնպիսի µարենպասւ ժամանակ, երµ Հարյուրամյա պաւերաղմը նոր էր ավարւվել ն Սրµաղան Հոոմեական կայսրության մեջ Հասւաւվել էր խաղաղություն: Սիդիղմունդին Հաջողվեց իր խաչակիր դրոչի ներքո Հավաքել ոչ միայն մեծաթիվ Հունդար ոաղմիկների, այլն եվրոպական ւարµեր երկրների' Անդլիայի, Շուլանդիայի, Ֆրանսիայի, իւալիայի, Գերմանիայի, Ֆլանդրիայի, Լոմµարդիայի, Զեխիայի, ԼեՀասւանի, իսպանիայի ն այլ երկրների Հաղարավոր ասպեւ-ոաղմիկների, արկածախնդիրների, Հարսւանալու ւենչով ւարված մարդկանց ն այլն: Սակայն ամµողջությամµ վերցրած, դա մի µանակ էր, որի մեջ Հավաքվել էր եվրոպական ասպեւականության սերուցքը, ներչնչված ոչ միայն կրոնական-քրիսւոնեական դաղափարներով, այլն օսմանների կայծակնային երթը դեպի Եվրոպա կանդնեցնելու ն թուրքերին Բալկաններից վերջնականապես վոնդելու վճոականությամµ: Խաչակիր ասպեւների µանակի թվաքանակը Հասնում էր 60-ից մինչն 100 Հաղար մարդու: Դա քրիսւոնյաների ամենախոչոր µանակն էր, որը երµնիցե դուրս էր եկել դիմակայելու «անՀավաւներին»: Սակայն նրան վիճակված էր մարւի մեջ մւնել իրեն կրկնակի անդամ դերաղանցող սուլթանական µանակի Հեւ: 1396 թ. ամոան սկղµին Եվրոպայի ւարµեր անկյուններից ղորաջոկաւները Հավաքվեցին Բուդայում, որպեսղի ղորաչարժ կաւարեն թչնամու կողմը: Ասպեւները անՀամµեր էին ժամ աոաջ Հանդիպելու թուրքերի µանակի Հեւ ն կաւարելու ոաղմական սխրանքներ: Սա92

կայն սկղµից նեթ ակնՀայւ էր, որ խաչակիրների µանակը ունի լուրջ թերություններ: Այն նան անչարժունակ էր ու անկարդապաՀ: կաթոլիկ ասպեւները թչնամաµար էին վերաµերվում µալկանների ւեղական ուղղափաո µնակչության նկաւմամµ: Հակաոակորդների Հանդիպումը ւեղի ունեցավ Դանուµի աջ ափին դւնվող µուլղարական Նիկոպոլ քաղաք-ամրոցի մու, որն արդեն դրավված էր թուրքերի կողմից: Սիդիղմունդի խաչակիրները պաչարեցին այն, սակայն չունենալով անՀրաժեչւ պաչարողական ւեխնիկա, նրանք նսւած էին պաւերի ւակ, Հույս ունենալով, որ պաչարվածները սովի կմաւնվեն ն կՀանձնեն քաղաքը: իսկ Բայաղիդի µանակը այդպես էլ չէր երնում: Ձանձրանալով անդործությունից` արնմւյան ասպեւները իրենց ւվեցին Հարµեցողության, դինարµուքի ու կանանց չրջապաւում ղվարճալիքների, ղանաղան մոլեխաղերի ն այլն: Ասպեւներին Հաւուկ մեծամւությամµ նրանք ծաղրում էին թչնամուն` Հակաոակորդի ղինվորներին անվանելով «վախկու նապասւակներ»: Այն ոաղմիկները, որոնք Համարձակվում էին այլ կերպ մւածել, նրանց մեղադրում էին պարւվողական ւրամադրությունների մեջ ն կւրում էին ականջները: Տարµեր աղդությունների ղինվորների միջն Հաճախ ծադում էին վեճեր, որոնք ավարւվում էին ծեծ ու ջարդով, իսկ Հաճախ նան ղոՀերով: Միանդամայն անսպասելի կերպով, ինչպես µնորոչ էր Բայաղիդի µանակին, թուրքերը Հայւնվեցին քաղաքի պաւերի մու: Դա Հիանալի մարղված, կարդապաՀ ու չարժունակ մի µանակ էր, որի թվաքանակը Հասնում էր մու երկու Հարյուր Հաղար մարդու: ի ւարµերություն ասպեւների, որոնք երµեք դործ չէին ունեցել թուրքերի Հեւ ն նրանց մասին լսել էին միայն աոասպելախաոն պաւմություններ, Սիդիղմունդը Հիանալի ճանաչում էր թուրքական µանակը, ուսւի դւնում էր, որ նրան Հաղթելու Համար անՀրաժեչւ է ունենալ խնամքով մչակված ն Համաձայնեցված դործողությունների ծրադիր: Սակայն ասպեւների ւարµեր խմµեր մեկը մյուսի Հեւ կաւաղի վեճերի էր µոնվում, թե ում է պաւկանելու Հաղթանակի ու փաոքի դափնիները: Հեւնաµար միասնական ու Համաձայնեցված դործողությունների մասին խոսք անդամ լինել չէր կարող: Ասպեւները նույնիսկ մեղադրեցին Սիդիղմունդին, որ նա ձդւում է անձամµ ւիրանալ փաոքին: Ֆրանսիացի կոմս դ’էլյուն աոՀասարակ Հրաժարվեց ենթարկվել Սիդիղմունդին ն ինքնադլուխ կերպով, աոանց դլխավոր Հրամանաւարի թույլւվության, իր յոթ Հարյուր Հոդիանոց ջոկաւով Հարձակվեց թուրքերի վրա:

Գլխավոր ճակաւամարւը ւեղի ունեցավ 1396 թ. սեպւեմµերի 25-ին: Դա մի արյունաՀեղ ու µացաոիկ Համաո ճակաւամարւ էր: Եվրոպական ասպեւները որոչել էին կամ մեոնել, կամ փաոքով պսակել իրենց անունը: Հակաոակորդները ոչ մի կերպ չէին ցանկանում ղիջել իրենց դիրքերը: Ճակաւամարւի սկիղµը Հուսադրող էր խաչակիրների Համար: Ֆրանսիական ասպեւները կործանիչ Հարված Հասցրեցին թչնամու աոաջապաՀ ուժերին: Սակայն թուրքերին Հաջողվեց ժամանակին օդնություն Հասցնել այդ դժվարին ւեղամասում դւնվող ենիչերիներին: Թուրքական Հեծելաղորը սրընթաց դրոՀով փոխեց ճակաւամարւի պաւկերը: Հաղթանակ ձեոք µերելու դործում ոչ պակաս կարնոր դեր խաղաց նան սուլթանի վասալ սերµական իչխան Սւեֆան Լաղարնիչի 15-Հաղարանոց ղորամասը, որի անկասելի դրոՀը, այն էլ ճակաւամարւի վճոական պաՀին, խուճապ աոաջ µերեց Հակաոակորդի ճամµարում: Սիդիղմունդի µանակը ջախջախիչ պարւություն կրեց: Եվրոպական ասպեւականության սերուցքը Նիկոպոլիսի պաւերի ւակ սրի քաչվեց, իսկ մի մասն էլ դերի ընկավ թուրքերի ձեոքը: կենդանի մնացածները դիմեցին խուճապաՀար ու անկանոն փախուսւի: Սիդիղմունդը իր մերձավորների մի փոքրիկ խմµի Հեւ, որոնց թվում էր նան ասպեւ-դոսպիւալյերների միաµանության Մեծ Մադիսւրոսը, կարողացավ դուրս պրծնել թուրքերի օղակումից ն չարժվել դեպի Դանուµ դեւը, որւեղ նրան սպասում էր Դանուµի վրա դործող վենեւիկա-մալթայական ոաղմական նավաւորմի նավերից մեկը: Թուրքերի մու դերի ընկած խաչակիրների թիվը Հասնում էր մու 10 Հաղար մարդու: Սուլթանի Հրամանով նրանց մի մասը դլխաւվեց, իսկ մի մասն էլ ւանջալից մաՀով սպանվեց լախւերի ու մաՀակների Հարվածներով: Այդ արյունու սպանդի ւեսարանը, որը աոավուից ւնեց մինչն ուչ դիչեր, այն ասւիճանի ցնցող էր, որ նույնիսկ սուլթանի մերձավորների ու ղորաՀրամանաւարների նյարդերը չդիմացան դրան ն նրանք սկսեցին թախանձել, որ Բայաղիդը Հրամայի վերջ ւալ դրան: Նրանց թախանձանքների Հեւնանքով սուլթանը ներումն չնորՀեց լոկ պաւանիների մի փոքր խմµի` որոնց սւրկացնելով µաժանեց իր ղորաՀրամանաւարների միջն: իսկ մի չարք ամենաերնելի ու աղնվաւոՀմ ասպեւների, այդ թվում նան կոմս Նեվերսկուն, Բայաղիդը մեծ փրկադնի դիմաց Հանձնեց ֆրանսիական թադավոր կարլոս ՄԱ-ին: Ֆրանսիական ւարեդիրները Հաղորդում են, որ այդ փրկադնի 200 Հաղար ոսկե դուկաւները սուլթանին Հանձնվեցին ջենովական դրամաւերերի կողմից: Փրկադնի մեջ էին

մւնում նան մեծ քանակությամµ ւարµեր արժեքներ, այդ թվում նան ընւիր կւորեղեն' Ալեքսանդր Մակեդոնացու կյանքից դաջված պաւկերներով, նորվեդական սպիւակ µաղեներ ն այլն: Ֆրանսիական թադավորի Հանձնակաւարներից սւանալով փրկադինը, Բայաղիդը նրանց մեկնելու նախօրյակին կաղմակերպեց իր չքեղությամµ ու թափով մի աննախընթաց որս, որին մասնակցում էին Հաղարավոր µաղեակիրներ, որսի չներ ն այլն: Որսի այդ ւեսարանը նպաւակ ուներ ֆրանսիական կայսրին ցուցադրել ոչ միայն սուլթանական իչխանության վեՀությունն ու Հղորությունը, այլն նրա Հարսւությունն ու ճոխությունը: Թադավորի Համար ուղարկվող նվերների մեջ էր նան թուրքական ոաղմիկի մի լրիվ սպաոաղինություն, այդ թվում նան վեց նեւեր մարդկային կաչվից պաւրասւված աղեղալարով: Դրանով սուլթանը նրµին ակնարկ էր անում այն մասին, որ Նիկոպոլիսի մու ինքը ւարել է փայլուն Հաղթանակ: ի դեպ, արՀամարՀանքով լի Հրաժեչւի իր ճաոում սուլթանը ասպեւներին Հրավիրում էր վերսւին վերադաոնալ ն մեկ անդամ նս չափվել իր անպարւելի ղորքերի Հեւ: Այսպիսով, խաչակրաց արչավանքներից վերջինը ավարւվեց մաՀմեդականների ւարած ջախջախիչ Հաղթանակով, այն էլ քրիսւոնեական Եվրոպայի ուղիղ սրւում: Այդ պարւությունը ունեցավ Հեոուն ւանող Հեւնանքներ: Արնելյան Եվրոպայում աննախընթաց ուժեղացան օսմանների դիրքերը: Նրանք իրենց ենթարկեցին Վալախիան, որի դոսպոդարները Հարկադրված էին ճանաչել սուլթանի դերիչխանությունը, µուլղարական Հողերը վերջնականապես անցան թուրքերի իչխանության ւակ ն այլն: իսկ ամենակարնորը խաչակրաց արչավանքի µուն դաղափարին Հասցված էր մաՀացու Հարված: 0սմանցիների այդ Հաջողությունները աոաջին Հերթին պայմանավորված էին նրանով, որ Բալկանների ավաւական պեւությունների միջն դոյություն չուներ միասնություն, որը ն թույլ չէր ւալիս միասնական ճակաւով Հանդես դալու աՀարկու թչնամու դեմ: 0դւվելով դրանից, օսմանյան սուլթանները Համեմաւական Հեչւությամµ աոանձին-աոանձին ջախջախեցին նրանց ն ենթարկեցին իրենց իչխանությանը: կարնոր դեր խաղաց նան այն, որ ամեն մի ավաւաւեր փորձում էր իր ւիրույթները պաչւպանել սեփական ուժերով, չցանկանալով իր դիմադրության ջանքերը միավորել այլ ֆեոդալների Հեւ: Ավելին, մի չարք մանր ու խոչոր ավաւաւերեր, իրենց ւիրույթները ն իչխանությունը կործանումից փրկելու նպաւակով սուլթանի մու անցնում էին ծաոայության ն նրա ղորքերի Հեւ Համաւեղ մասնակից դաոնում Հարավսլավոնական ւարածքների նվաճ95

մանը: Սլավոնական ւարµեր իչխանների միջն ւեղի էին ունենում երկպաոակւչական արյունախանձ կոիվներ ու պաւերաղմներ, որոնց ընթացքում եղµայրը Հանդես էր դալիս եղµոր դեմ, որդին Հոր դեմ ն այլն: իսկ օսմանները ոչ միայն օդւվում էին դրանից, այլն վարպեւացել էին այդպիսի երկպաոակություններ ՀրաՀրելու դործում: Մեկը մյուսի նկաւմամµ աւելությամµ ու ոխով վաոված ֆեոդալները, Հնարավորություն չունենալով սեփական ուժերով ծնկի µերելու կամ ոչնչացնելու իրենց Հակաոակորդին, Հաճախ դիմում էին թուրքերի օդնությանը' Հարնանների Հեւ ՀաչվեՀարդար ւեսնելու Համար: Այսպես, երµ 1403 թ. սերµական իչխաններից մեկը' Սւեֆանը, ղինված պայքար սկսեց թուրքերի դեմ, վերջիններիս կողմից անմիջապես Հանդես եկավ նրա Հարաղաւ Հորեղµորորդի Յուրի Բրանկովիչը: Նման դեպքերը եղակի չէին, կարելի է ասել, որ նույնիսկ դարձել էին օրինաչափություն: ԳոՀանալով Բալկաններում ւարած իր մեծ Հաղթանակով` սուլթան Բայաղիդը չցանկացավ այն ղարդացնել, աոավել նս որ իր նախանչած ծրադրերում կային անՀեւաձդելի դործեր: 1397 թ. նրա ղորքերը ներխուժեցին Հունասւանի ւարածքը' Աթթիկա ն Պելլոպոննես: Թեսալիայում ունենալով մի չարք կարնոր ձեոքµերումներ` այնուՀեւն սուլթանը Հրամայեց իր ղորավարներին Մորեայում նս չարունակելու իր նվաճումները, որպեսղի այնւեղ ւեղ µացվի Անաւոլիայից µերվելիք թուրքերով դաղութներ սւեղծելու Համար: Հունասւանում Բայաղիդը կնության վերցրեց նս մի քրիսւոնյա Հարսնացուի' կանւակուղինոսի դուսւր Ելենային: Այդ օրերին նա այնպես էր ւարված Բյուղանդիայի մայրաքաղաքը դրավելու իր վաղեմի ծրադրով, որ նույնիսկ Հեւաձդեց Աթենքի դրավումը: Բայաղիդը 1400 թ. ցամաքի կողմից չրջափակեց կոսւանդնուպոլիսը, ասպաւակ սփոեց ու ավերեց նրա չրջակայքը ն պաչարման ենթարկեց այն: Սակայն քաղաքի դրավման այս փորձը նս ավարւվեց անՀաջողությամµ, որովՀեւն µյուղանդական մայրաքաղաքը ուժեղ ամրացված քաղաք էր ն աոանց պաչարողական ւեխնիկայի ն ուժեղ նավաւորմի, որն անՀրաժեչւ էր ծովային չրջափակում իրականացնելու Համար, անՀնար էր այն դրավելը: Պաչարված կոսւանդնուպոլսին օդնության Հասավ ֆրանսիական մարչալ Բուսիկոյի նավաւորմը, որը Դարդանելի մու ջախջախիչ պարւության մաւնելով սուլթանի ոաղմանավերին, դրանց Հալածեց մինչն Բոսֆորի ասիական ափերը: ի դեպ, այդ մարչալը Նիկոպոլիսի մու ւեղի ունեցած ճակաւամարւում կենդանի մնացած միակ մարդն էր, որն ընդունել էր սուլթանի մարւաՀրավերը կրկին Հանդիպելու ոաղմի դաչւում:

Այսպիսով, Բյուղանդիայի մայրաքաղաքը այս անդամ էլ փրկվեց թուրքերի դրավումից: իր նպաւակի իրադործումը թողնելով ապադային` այնուամենայնիվ Բայաղիդը իր ղորքերը թողեց կոսւանդնուպոլսի մաւույցներում` այն ենթարկելով լայն օղակով չրջապաւման: Թուրքերի կողմից կոսւանդնուպոլսի դրավման ձախողումից Հեւո Մանուիլ կայսրը մարչալ Բուսիկոյի Հեւ մեկնեց Եվրոպա, քրիսւոնյա պեւություններից օդնություն Հայցելու նպաւակով: Նա փաոավոր ընդունելություն դւավ իւալիայում, Ֆրանսիայում ն Անդլիայում, սակայն ւուն վերադարձավ դաւարկ ձեոքերով: Այդ ուղնորության ժամանակ կայսրը Համողվեց, որ այլնս խաչակրաց արչավանք չի լինելու: Մինչդեո Բյուղանդիայի մայրաքաղաքը արդեն վեց ւարի դւնվում էր լայն օղակով չրջափակման վիճակում ն մու էր սովամաՀ լինելու: Նրա µնակիչները պարաններով իջնում էին պաւերից ն դերի էին Հանձնվում թուրքերին: կայսերական դանձարանը լրիվ դաւարկ էր: Քաղաքի µնակչությանը Համակել էր ՀուսաՀաւությունը, ամենուրեք թնածում էին դիմադրությունը դադարեցնելու ն Հանձնվելու ւրամադրութունները: Մինչդեո Բայաղիդը անընդՀաւ չոչափում էր մայրաքաղաքի պաչւպանունակության Հնարավորութունները: Ռաղմական դործողությունների դադարների ժամանակ սուլթանը իրեն ւալիս էր ղդայական Հաճույքներին. ղµաղվում էր Հարµեցողությամµ ու սեոական սանձարձակությամµ Հարեմի կանանց ու ւղաների Հեւ:

3. ԼԵՆկ ԹԵՄՈՒՐի ԱՐՇԱՎԱՆՔԸ ՓՈՔՐ ԱՍիԱ ԵՎ ՆՐԱ կՈՂՄիՑ 0ՍՄԱՆՑիՆԵՐիՆ ՀԱՍՑՎԱԾ կՈՐԾԱՆիԶ ՀԱՐՎԱԾԸ

Շոււով իրադարձությունները դասավորվեցին մի այնպիսի ձնով, երµ միաոժամանակ կոսւանդնուպոլսի դրավումը դուրս էր դալիս Բայաղիդ Ա-ի քաղաքականության աոաջնաՀերթությունների ցանկից: ՃՄ դ. Հենց արչալույսին օսմանյան պեւության վրա կախվեց մի աՀավոր սպաոնալիք: 1402 թ. դարնանը Հեղեղի պես կենւրոնական Ասիայից Փոքր Ասիա ներխուժեցին մի նոր արնելյան µոնավորի' Լենկ Թեմուրի (Լանկ Թեմուր, եվրոպացիները նրան անվանում էին Թամերլան) Հորդաները: Նրա անվան Լանկ նախդիրը նչանակում էր կաղ, իսկ Թամուր անունը երկաթ' թուրքերեն դամուր µաոից: Լենկ Թեմուրը (1336-1405) սերում էր թուրքացած մոնղոլական µարլաս ցեղից, որը մւել էր Զինդիղ-խանի երկրորդ որդու' Զաղաթայի ուլուսի քայքայման Հեւնանքով կաղմավորված Զաղաթայական պեւության կաղմի մեջ: ՃԱՄ դարի վերջին Թեմուրին Հաջողվեց սւեղծել մի վիթխարի

կայսրություն: Նա իր աոջն խնդիր էր դրել նան թուրք-օսմանների պեւության ոչնչացումը: Թեմուրը ձդւում էր դաոնալ աչխարՀակալ, դա Հիմնավորելով նրանով, որ «եթե երկնքում կա միայն մեկ Ասւված, ապա երկրի վրա նս պեւք է լինի մեկ կաոավարիչ»: Թեմուրը անօրինակ խիղախության, վիթխարի եոանդի, ղեկավարի ու ղորաՀրամանաւարի µացաոիկ ւաղանդով օժւված անձնավորություն էր: Նրա սւեղծած Հղոր µանակը Համարյա պարւություն չդիւեր: իսկ նրա իչխանությունը µացարձակ էր, ոչ մի օրենքով չսաՀմանափակված: Թեմուրը վերին ասւիճանի քչախոս ու լոակյաց էր, նվիրյալ մաՀմեդական: Արդարության մասին ուներ իր սեփական պաւկերացումները: իսկ ամենակարնորը ծրադրող ուղեղի ւեր էր: Նա Հաչվարկի ու պլանավորման մեծ վարպեւ էր: Սիրում էր իր ժամանակն անց կացնել Հսկայական չափերի Հասնող ճաւրակի սեղանի աոջն: Նա իր մայրաքաղաքը դարձրեց Սամարղանդը, որւեղից կաոավարում էր իր ընդարձակ կայսրությունը, որը ւարածվում էր արնելքում մինչն Զինական մեծ պարիսպը, Հյուսիսում' Ռուսասւանի ւափասւանները, Հարավում մինչն Գանդես դեւն ու Պարսից ծոցը, արնմոււքում այն իր մեջ ներաոում էր իրանը, Հայասւանը, Հասնելով մինչն Եփրաւի ու Տիդրիսի վերին ակունքները, այսինքն մինչն Փոքր Ասիայի սաՀմանները: Դրանից արնմոււք ւարածվում էր օսմանների ընդարձակ պեւությունը: Բնական է, որ անղուսպ նվաճողական Հակումներով ւարված այդ երկու մրցակից պեւությունների ւիրակալները' Թեմուրը ն Բայաղիդը չէին կարող խաղաղ Հարնաններ լինել: Անդրկովկասը նվաճելուց Հեւո Թեմուրը այնւեղից Հարձակումներ էր դործում ն ասպաւակ սփոում Բայաղիդի արնելյան ւիրույթների նկաւմամµ: Գնալով կողմերի միջն Հարաµերությունները չիկանում էին: Խաոնվածքով Հպարւ ու ւասը ւարի չարունակ թչնամիների նկաւմամµ միայն Հաղթանակ ւարած Բայաղիդը ւարված էր իր անպարւելիության պաւրանքով, ուսւի թերադնաՀաւում էր իր թչնամուն: Թեմուրը ն Բայաղիդը փոխանակեցին մի քանի նամակներ, որոնցում չէին խորչում նան միմյանց Հասցնելու անձնական վիրավորանք: Թեմուրին ավելի խորը վիրավորանք ու կսկիծ պաւճաոելու նպաւակով Բայաղիդը նամակներում իր անունը դրում էր խոչոր ոսկյա ւաոերով, իսկ Թեմուրի անունը մանր սն ւաոերով: Այլնս պաւերաղմն անխուսափելի էր: 1386 թ. իր Հերթական ասպաւակություններից մեկի ժամանակ Երղնկայի (էրղինջանի) մու Թեմուրը ջախջախեց անաւոլիական µեյերի միացյալ ղորքերին ն 1387 թ. դրավեց էրղրումը: Երղնկացի Գնորդ դրիչն այդ աոթիվ դրում է.

«Յայսմն ժամանակի, յորում էր թուական Հայոց ՊԼԶ (1387), ելաւ աղդն խուժադուժ յարնելից, ի կողմանոց Հիւսիսոյ, որ կոչէր Լանկ Թամուր, ն եկն մինչն յԱրղրում, ն µաղում ոճիրս դործեաց»: 1395 թ. Թեմուրը Հասավ մինչն Սըվաս (Սեµասւիա)` իր ճանապարՀին կործանելով ու ոչնչացնելով ամեն ինչ: Սեµասւիայում նա Հրամայեց կենդանի թաղել չորս Հաղար դերված Հայերի, որոնք մեծադույն խիղախությամµ քաղաքը պաչւպանում էին թչնամուց: Մնացած µնակիչներին Թեմուրի ղինվորները անխնա սրի քաչեցին, չխնայելով ոչ կանանց, ոչ երեխաներին ն ոչ էլ ծերերին: Սպանվածների թվում էր նան Բայաղիդի որդին' էրթողրուլը, որը քաղաքը պաչւպանելու Համար Թեսալիայում դւնվող իր Հորից խնդրել էր օդնական ղորքեր, սակայն այդպես էլ ոչ մի պաւասխան չէր սւացել: Սըվասից Թեմուրը իր µանակը չարժեց դեպի արաµական Հողերը ն դրավեց Հալեպը, Դամասկոսը ն Բաղդադը: Այս վերջին քաղաքը նա մինչն Հիմք քանդեց ու ավերեց` քաղաքի պաչւպանների կւրված դլուխներից կաոուցելով µուրդեր: Աոաջին անդամ Հանդիպելով իր Հեւ Հավասար Հակաոակորդի` Բայաղիդը ցնցված ու չփոթված էր Սըվասի մու կրած պարւությունից: Այդ ծանր Հարվածը անդամալուծել էր նրա կամքը: Սուլթանը ի վիճակի չեղավ իրեն Հաւուկ արադությամµ Թեմուրին Հասցնել Հաւուցման պաւասխան Հարված, նա մաւնվել էր անդործության: Երµ Բայաղիդ Ա-ի ղորքերը դւնվում էին կոսւանդնուպոլսի պաւերի ւակ, նրա ոաղմական ճամµարը ժամանեցին Թեմուրի դեսպանները` կւրուկ ւոնով պաՀանջելով µյուղանդացիներին վերադարձնել թուրք-օսմանների կողմից նրանցից նվաճված µոլոր Հողերը: Սուլթանը դրան պաւասխանեց վիրավորական արւաՀայւություններով: 1402 թ. ամոանը Թեմուրը վերջնական որոչում կայացրեց իր µանակը չարժել օսմանցիների վրա ն կործանիչ Հարված Հասցնել Բայաղիդին: Տեղեկանալով նրա այդ որոչման մասին` Զենովան ն եվրոպական մի չարք այլ երկրներ սկսեցին դաչինք փնւրել Թեմուրի Հեւ: Անաւոլիական µեյերը նս, որոնք ւարµեր պաւճաոներով Հալածանքների էին ենթարկվել Բայաղիդի կողմից կամ ունեղրկվել էին, անմիջապես վաղեցին Թեմուրի մու, խնդրելով, որ նա վերականդնի իրենց նախկին իրավունքները: 1402 թ. ամոանը մի Հսկայական µանակի դլուխ անցած Թեմուրը կրկին մոււք դործեց Փոքր Ասիա` այս անդամ նպաւակ ունենալով վերջ ւալ թուրք- օսմանների իչխանությանը: Տեղեկանալով այդ մասին` սուլթան Բայաղիդը որոչեց իր µանակի Հիմնական մասը նեւել

Ասիա: Ամաոային աՀավոր չոդերի պայմաններում µանակը արնելք էր չարժվում անջուր Անաւոլիական µարձրավանդակի վրայով, նպաւակ ունենալով Հասնել երկրի ճիչւ կենւրոնում դւնվող Անդորա ամրոցը: Բայաղիդը թչնամու դեմ Հանեց 120-ից մինչն 160 Հաղարանոց մի µանակ: Դա մարւերում թրծված, µարձր կարդապաՀությամµ ն մարւական վարպեւությամµ աչքի ընկնող մի µանակ էր: Թեմուրի ղորքերի թվաքանակի մասին Հավասւի ւեղեկություններ դոյություն չունեն: Սակայն անկասկած դա Հսկայական մի µանակ էր: Թեմուրը ավելի լավ էր նախապաւրասւվել այդ ճակաւամարւին: Թչնամու ճամµարում դւնվող նրա լրւեսները սւույդ ւեղեկություններ էին Հաղորդում օսմացիների ղորքերի ւեղաµաչխման, նրանց չարժումների ն µանակում ւիրող ընդՀանուր ւրամադրությունների մասին: Ուժասպաոող չոդի պայմաններում µանակի երկարաւն անցումների Հեւնանքով ղինվորները ծայրաՀեղ Հոդնած էին, սակայն Բայաղիդը թույլ չէր ւալիս Հանդսւանալ ն վերականդնել իրենց ուժերը: Բանակի մարւական ոդու անկում էր նկաւվում նան այն պաւճաոով, որ սուլթանը չէր Հրամայում µաց անել դանձարանը ն վճարել աչխաւավարձ: կարդապաՀությունը նս այլնս պաւչաճ մակարդակի վրա չէր: Բայաղիդի ղորաՀրամանաւարները Համաձայն չէին նրա աոաջարկած անՀապաղ ճակաւ աո ճակաւ թչնամու Հեւ ճակաւամարւի մեջ մւնելու պլանին: Նրանք Համողում էին սուլթանին, որ Հակաոակորդի խոչոր թվական դերակչոության պայմաններում անՀրաժեչւ է նախ µանակը մի որոչ ժամանակ թաքցնել լեոներում, Հանդիսւ ւալ ղինվորներին ն սւիպել Թեմուրին, որ µարձրավանդակում Հյուծիչ ւապի ու ջրի սակավության պայմաններում ուժեր վաւնի օսմանների µանակը դւնելու Համար: Սակայն Բայաղիդը կւրականապես մերժեց այդ աոաջարկը, վսւաՀ լինելով իր µանակի անպարւելիության վրա: Շրջակա ւեղանքը դործնականում անջուր էր ն Բայաղիդի ղինվորները Հաղարներով մեոնում էին ծարավից ու Հոդնածությունից: Թեմուրը նախապես Հրամայել էր քանդել կամ թունավորել թուրքական µանակի չարժման ճանապարՀին դործող աղµյուրները ն ջրՀորները: Մի քանի օր անց Բայաղիդի Հեւախույղները ւադնապալից լուր µերեցին, որ սրընթաց անցում կաւարելով, Թեմուրն անցել է օսմանյան µանակի թիկունքը ն պաւրասւվում է Հարված Հասցնել այնւեղից: Վճոական ճակաւամարւը ւեղի ունեցավ Անդորայի (ներկա100

յումս Անկարա) մու 1402 թ. Հուլիսի 25-ին: Մարւը սկսվեց վաղ լուսաµացին: Թեմուրի µանակի աոաջին չարքերում կային երեսուն մարւական փղեր, որոնք օսմանյան ղորքերի վրա թողեցին ցնցող ւպավորություն: Ճակաւամարւին որպես ղորաՀրամանաւարներ մասնակցում էին նան Բայաղիդի երեք որդիները' Սուլեյմանը, ՄեՀմեդը ն Մուսան, ինչպես նան սուլթանի աներորդի Սւեֆան Լաղարնիչը իր սերµական ղորամասերի Հեւ: 0սմանյան µանակի կենւրոնը ղµաղեցրել էր ինքը' Բայաղիդը, դլխավորելով ենիչերիական ղորամասերը: Նա ծանր մարւական կացինը ձեոքին, վկայում է թուրք ւարեդիրը, կովում էր անվեՀեր խիղախությամµ: Ճակաւամարւը վերին ասւիճանի Համաո էր ու ւնական: Թեն օսմանցիները կովում էին աննկուն Համաոությամµ, սակայն ի վերջո մեծ կորուսւներ ւալով ընկրկեցին: Երµ օսմանյան µանակը Համարյա լրիվ ջախջախված էր, սուլթանը փորձեց փախուսւի միջոցով փրկել իր կյանքը: Սակայն Հակաոակորդի ղինվորները Հասան նրա Հեւնից, ձիուց ցած դցեցին ն կապկպելով ւարան Թեմուրի վրանը, որւեղ նա Հանդիսւ նսւած ճաւրակ էր խաղում իր որդու Հեւ: Բայաղիդի Հեւ դերի ընկան նան նրա որդիները: Թեմուրը սկղµում սուլթանին արժանացրեց պաւիվների որպես ինքնակալի, սակայն Հեւադայում սկսեց նվասւացնել նրան որպես դերու: Անաւոլիան անցնելու ժամանակ նրան ւանում էին մեւաղյա վանդակի մեջ: Աոկա են µաղմաթիվ աոասպելներ, թե ինչպես էր Թեմուրը նվասւացնում Բայաղիդին. իµր դիչերները նրան պաՀում էին չղթայակապ վիճակում, որ իµր նա Թեմուրի Համար ծաոայում էր որպես Հենակ ձի նսւելու Համար, որ դրավելով Բայաղիդի Հարեմը, Թեմուրը նվասւացնում էր նրա կնոջը' սերµուՀի Դեսպինային, նրան սւիպելով, որ ամուսնու ներկայությամµ մերկ վիճակում իրեն մաւուցի կերակուրներ: Այդ նվասւացումներն ու ւաոապանքները կուրեցին Բայաղիդին: Ութ ամիս Հեւո նա մաՀացավ կաթվածից (1403 թ.): Մեկ այլ վարկածի Համաձայն` ւեղեկանալով, որ Թեմուրը մւադիր է իրեն ւանել Սամարղանդ` թույն ընդունելով ինքնասպան եղավ ԱկչեՀիր քաղաքում: Մեոնելու ժամանակ սուլթանը 44 ւարեկան էր: Նրա մարմինը Հանձնվեց իր Մուսա որդուն, որպեսղի նա ւանի Բուրսա թաղելու Համար: Բայաղիդ Ա-ի մաՀով փակվում էր օսմանյան պեւության պաւմության ձնավորման ու ղարդացման մի կարնոր փուլը: Բայաղիդը աոաջին սուլթանն էր, որը սկսեց վարել օսմանյան պեւությունը կենւրոնացնելու քաղաքականություն: Նրա օրոք ղդալի փոփոխություններ ւեղի ունեցան պեւության պեւական ու սոցիալական կա101

ոուցվածքում: Որպես պեւական դործիչ Բայաղիդ Ա-ը անկանխաւեսելի էր իր արարքներում: Բնությունը նրան չէր օժւել Համµերաւարությամµ, նա վերին ասւիճանի իմպուլսիվ էր ու µոնկուն: Սակայն օժւված էր վիթխարի եոանդով ն ուներ ընդունակ ղորաՀրամանաւարի µոլոր Հաւկանիչները: Միաժամանակ նա դերի էր ղդացական Հաճույքների, Հաճախ իրեն ւալով Հարµեցողության ն սանձարձակ անաոակության Հարեմի կանանց ու պաւանիների Հեւ: Ժամանակակիցները նրան ներկայացնում են նան որպես կրոնասեր անձնավորություն: Թեմուրի µանակը սկսեց ասպաւակ սփոել ողջ Փոքր Ասիայում: Նախ ավերեցին ու կողոպւեցին կոնիան, այնուՀեւն դրավեցին Բուրսան, քաղաքի մղկիթները վերածեցին ախոոների, կողոպւեցին ու կրակի մաւնեցին Համարյա ողջ քաղաքը, իրենց Հեւ ւանելով µոլոր երիւասարդ կանանց ու աղջիկներին: Դենիղլի քաղաքը նս մաւնելով նույն ճակաւադրին, այնուՀեւն Թեմուրը իր µանակը չարժեց դեպի իղմիր, որը դւնվում էր Հոոդոսի քրիսւոնյա-ասպեւների ւիրապեւության ւակ: Գրավելով քաղաքը` նա ասպեւներին դաւապարւեց ւաժանակրության' նավերի վրա թիավարելու, ովքեր պիւանի չէին դրա Համար, Հրամայեց դլխաւել ն կւրված դլուխներից կաոուցել µուրդ: իսկ քաղաքի ողջ µնակչությունը սրի քաչվեց: Թեմուրի µանակը Հրով ու սրով անցավ Փոքր Ասիայով, ամայացնելով ամµողջ չրջաններ, ավերելով չաւ քաղաքներ` դերի վերցնելով կամ ոչնչացնելով Հաղարավոր µնակիչների: Վկայելով այդ մասին, µյուղանդացի պաւմիչ Դուկան դրում էր. «Տեղաչարժվելով քաղաքից քաղաք, նա (Թեմուրը - Վ. Բ.) այն ասւիճանի ավերածության էր մաւնում երկիրը, որ այժմ արդեն չէր լսվում ոչ չան կաղկանձ, ոչ աքլորի կանչ, ն ոչ էլ մանկան լաց: ինչպես որ ձկնորսը ջրի խորքերից ցամաք է դուրս քաչում իր ուոկանը, որսալով այն ամենը, ինչ ընկնում է նրա մեջ, այնպես էլ նա ամայացրեց ողջ Ասիան»: Արնմւյան Հայասւանում Լենկ Թեմուրի Հրոսակները անլուր ւաոապանքներ պաւճաոեցին Հայ ժողովրդին: 1388 թ. դրված ձեոադրի մի Հիչաւակարանում Որդի Ալեքսանի դրիչը դրում է. «... Զոմանս դերեաց, ն ղոմանս դաՀավիժեաց, ն ղայլս ի սուր սուսերի մաչեաց ն ղերկիրն Հրով ճարակեաց»: Հայկական աղµյուրներում Թեմուրին Համեմաւում են Նեոի Հեւ. «Զւղայսն աոաթուր ձիոց աոնէին, ղկանայսն խայւաոակէին, ղմանկունս նոցին, դերի վարէին, իµրն ղկալ կամնասայլից ղւղայսն ձիովք կասէին, ն փոխան ցորենոյ արիւնս դեւոց µղխէին, ն փոխանակ յարդի ղոսկերս իµրն ղփոչի յերկիր Հոսէին»,- ասվում է ձեոադիր Հիչաւակարաններից մեկում:

Երµ Թեմուրի µանակը մուեցավ Փոքր Ասիայի աննչան քաղաքներից մեկին, քաղաքի մանուկները Ղուրանը ձեոքներին կարդալով µոնավորի դիմացն ելան: Երµ նա ւեղեկացավ, որ մանուկները դալիս են իր դութը չարժելու Համար, Հրամայեց իր Հեծելաղորին ունակոխ անել այդ անմեղ մանուկներին: Թեմուրը աոաջ չչարժվեց դեպի Եվրոպայում քրիսւոնեական պեւությունների ւիրույթները: Նրա արչավանքը չդիպավ նան օսմանյան սուլթանների µալկանյան ւիրույթներին: Բոնավորը մւադրություն չուներ Հիմնավորվելու Փոքր Ասիայում: Նա այնւեղ մնաց ընդամենը չորս ւարի: 1403 թ. մեկնեց Սամարղանդ, որպեսղի այլնս երµեք Հեւ չվերադաոնա: Սակայն մինչն իր Հեոանալը, նա օսմանյան պեւությունը ւրոՀեց ու մասնաւեց աոանձին մասերի, որպեսղի այն կորցնի ղորավոր ուժային կենւրոնի իր նչանակությունը: ԱչխարՀակալության մոլուցքով ւարված Թեմուրը պաւրասւվում էր ընկճել Զինասւանը, սակայն չինական արչավանքի ճանապարՀին' 1405 թ. նա մաՀացավ, իրենից Հեւո թողնելով կաւարյալ քաոս: Նա Փոքր Ասիայից µոնադաղթի ենթարկեց ն իր մայրաքաղաք Սամարղանդ ւարավ Հաղարավոր դերիներ, որոնց մեջ մեծ թիվ էին կաղմում արՀեսւավորները: Թեմուրի արչավանքի կապակցությամµ ւեղի ունեցան նան դաղթային չարժումներ: Այսպես, օրինակ, քոչվոր կարաթաթարները Փոքր Ասիայից Թեմուրի Հեւ դնացին Միջին Ասիա, իսկ թյուրքական մի չարք ցեղեր Անաւոլիայից փոխադրվեցին Ռումելիա: 4. 0ՍՄԱՆՅԱՆ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆԸ ՀԱՄԱկԱԾ ՆԵՐՔիՆ ՔԱՂԱՔԱկԱՆ ՃԳՆԱԺԱՄԸ ԼԵՆկ ԹԵՄՈՒՐի ԱՐՇԱՎԱՆՔիՑ ՀԵՏՈ ԵՎ ՆՐԱ ՀԱՂԹԱՀԱՐՈՒՄԸ

0սմանցիների ջախջախիչ պարւությունից Հեւո կենւրոնացված օսմանյան պեւությունը 11 ւարի ժամանակավորապես դադարեց դոյություն ունենալուց: Փոքր Ասիայից Հեոանալուց աոաջ Թեմուրը վերականդնեց անաւոլիական Այդին, Գերմիյան, կարաման, Համիդ, Սարուխան, Մենթեչե ն Թեքե µեյությունների ինքնուրույնությունը: Անաւոլիայի արնելքում սւեղծվեցին թյուրքական քոչվոր ցեղերի նոր պեւական կաղմավորումներ, որոնք անընդմեջ ասպաւակություններ էին կաղմակերպում դեպի իրանի ն Անդրկովկասի ւարածքը: իսկ այն երկրամասերը, որոնք Թեմուրը Հնարավոր Համարեց թողնել 0սմանի դինասւիային, µաժանեց Բայաղիդի չորս որդիների միջն (Բայաղիդն ուներ վեց որդիներ), դրանով իսկ դուո µացելով նրանց միջն մեկ ւասնամյակից ավելի ւնած արյունաՀեղ երկպա103

ոակությունների ն եղµայրասպան պաւերաղմների Համար: Երեք որդիները ւիրույթներ սւացան Փոքր Ասիայում, իսկ չորրորդ որդուն' Սուլեյմանին, որը Բայաղիդի ավադ որդին էր, µաժին Հասավ օսմանցիների եվրոպական ւիրույթները: Նա Հիմնավորվեց իր Հոր մայրաքաղաքում' էդիրնեյում' Հավակնելով սուլթանի կարդավիճակին: ԳաՀի նկաւմամµ իր Հակաոակորդների դիմադրությունը կուրելու նպաւակով նա փորձում էր ապավինել µյուղանդական կայսր Մանուիլ ԱԱ-ի աջակցությանը: Սուլեյմանը կայսրին վերադարձրեց Թեսաղոնիկեն ն Թրակիայի մի չարք այլ քաղաքներ ն նույնիսկ խոսւացավ ապադայում վերադարձնել նան µյուղանդական մյուս ասիական ւիրույթները, որոնք այդ պաՀին դւնվում էին իր ախոյան եղµայրների Հսկողության ներքո: կայսրը Հաճույքով ընդաոաջ դնաց Սուլեյմանի խոսւումներին ն որպեսղի ամրապնդի նրա Հակումը դեպի Բյուղանդիայի Հեւ Համադործակցությունը, նրան կնության ւվեց իր եղµոր աղջկան: իր Հերթին Սուլեյմանը որպես պաւանդ կոսւանդնուպոլիս ուղարկեց իր կրւսեր եղµայր Ղասեմին: Բացի այդ, Սուլեյմանը Համաձայնություն էր կնքել նան սերµերի, Զենովայի, Վենեւիկի ն Հոոդոսի ասպեւների Հեւ, որոչ ղիջումներով դնելով նրանց չեղոքությունը, իսկ Հոոդոսի ասպեւներին խոսւանալով վերադարձնել Սալոնիկի նավաՀանդիսւը: իսկ Բայաղիդի մյուս որդի Մուսան, որը թեն Հանդես էր դալիս որպես ղաղիների դործի չարունակող ն «անՀավաւների դեմ պայքարի մարւիկ», նույնպես իր Համար դաչնակիցներ էր փնւրում քրիսւոնեական պեւությունների չրջանում: 0րինակ, նա աջակցություն էր սւանում վալախական դոսպոդար Միրչա Ծերուկից (1386-1418): Դրա փոխարեն Մուսան աղաւել էր վալախներին Հարկ վճարելու պարւավորությունից ն թույլ էր ւվել, որ Միրչան իր ւիրույթներն ընդարձակի անդրդանուµյան մի չարք ամ րոց ների Հաչ վին: Բացի այդ, Բալ կան նե րում Մուսան Հենվում էր նան աքընջիների ու նրանց µեյերի վրա: Հաւկանչական է, որ պայքարը այս կամ այն Հավակնորդի ւիրապեւությունը Հասւաւելու Համար մղվում էր ամենից աոաջ օսմանյան պեւության եվրոպական չրջաններում: Հեւնաµար, Հենց այդ չրջաններն էին դարձել օսմանյան իչխանության դլխավոր Հենարանը: Անչուչւ, ներդինասւիական պայքարը պարղապես աոանձին անՀաւների պայքար չէր: Դա ակնՀայւ վկայություն էր այն իրողության, որ պեւության մեջ սրվել են սոցիալական ն այլ µնույթի Հակասությունները: Բայաղիդի որդիները սւիպված էին Հենվել այս կամ այն խմµավորման վրա, որոնք աջակցելով դաՀի ւվյալ Հավակնորդին, անկասկած Հեւապնդում էին սեփական չաՀեր: Սուլեյմա104

նին, օրինակ, սկղµում, աջակցում էին օսմանների եվրոպական ւիրույթների խոչոր µեյերը: Ավելի ուչ նա Հենվում էր ենիչերիների ն մի չարք վասալական քրիսւոնյա իչխանների վրա, որոնք փորձում էին այդ ճանապարՀով Հեւ վերադարձնել նախկինում իրենց պաւկանած Հողերի դեթ մի մասը: Այսպիսով, մասնաւված կայսրության ւարածքը փասւորեն µաժանվել էր երկու մասի' Եվրոպայի ն Անաւոլիայի միջն: Եղµայրների միջն µորµոքված պայքարը վերին ասւիճանի դաժան էր ն անողոք: Գթասրւությունը կամ ներողամւությունը այդ պայքարում ւեղ չուներ: Յուրաքանչյուրը պայքարում էր իր ւիրույթների ընդարձակման Համար մյուսի Հաչվին: Մարւի դաչւում Սուլեյմանը երեք անդամ ջախջախեց իր եղµայրներից նս մեկին' իսային, որին աջակցում էին Սարուխանի ն Մենթեչեի µեյերը: ի վերջո 1405 թ. նա դերի ընկավ եղµոր ձեոքը ն Սուլեյմանը սաոնասրւորեն սպանեց նրան: 1408 թ. Սուլեյմանին Հաջողվեց ջախջախել նան իր մյուս եղµորը' Մուսային: Այդ արյունաՀեղ ճակաւամարւը ւեղի էր ունեցել կոսւանդնուպոլսի մերձակայքում 1405 թ.: Սակայն այդ Հաջողությունները ի վիճակի չեղան կայուն կերպով ամրապնդելու Սուլեյմանի դիրքերը ն նրան µերելու վերջնական Հաղթանակ: Ասւիճանաµար նա ղրկվեց ւեղական թուրք µեյերի աջակցությունից, ն ամենից աոաջ ժամանակի աոավել Հղոր µեյական ընւանիքներից մեկի' Զանդարլը ընւանիքի աջակցությունից: Միաժամանակ իրեն ւալով Հարµեցողության` Սուլեյմանը Հաճախ լքում էր պեւական դործերը: ի վերջո նա կորցրեց իր Հեղինակությունը ոչ միայն µանակում, այլն իր մերձավորների չրջանում: Նրա եղµայրը' Մուսան, Հիանալի օդւադործեց այդ Հանդամանքը: Նա վարպեւ քարողչությամµ վարկաµեկեց Սուլեյմանին նրա µյուղանդամեւ քաղաքականության ն «սրµաղան Հավաւի Հիմքերից Հեոանալու» մեղադրանքով: Այդ µոլորի Հեւնանքը եղավ այն, որ Սուլեյմանի ղորքերը սկսեցին ասւիճանաµար լքել իրեն ն անցնել Մուսայի կողմը: Զդալով իր վիճակի վւանդավորությունը` 1409 թ. Սուլեյմանը փորձեց փախուսւի միջոցով փրկել իր կյանքը ն ապասւան դւնել µյուղանդական մայրաքաղաքում: Սակայն µոնվեց ն 1410 թ. սպանվեց արյունակից եղµոր կողմից: Սուլթանական դաՀը անցավ Մուսային (1409), որն իր նսւավայր ընւրեց էդիրնեն: Մուսան իչխանության դլուխ անցավ որպես ղաղիների դործի չարունակող: Քաջ դիւակցելով իր վիճակի ՀեղՀեղուկությունը` Մուսան փորձում էր իր Համար սւեղծել կայուն սոցիալական Հենարան, մեղմացնել պեւության կենւրոնական վարչության ն սաՀմանակից չրջան105

ների µեյերի միջն եղած Հակասությունները, մրցակցող կողմերին չնորՀելով ղանաղան արւոնություններ ն իրավունքներ: էդիրնեում Մուսան µեյլերµեյ նչանակեց մաՀմեդականացած Հույն Միխալ օղլի Հայւնի ընւանիքի ներկայացուցիչներից մեկին: Մուսային աոանձնապես անՀանդսւացնում էր պեւության ղինվորական խավի մեջ ւեղ դւած սուր Հակասությունները, որոնք դնալով ընդունում էին սպաոնալից µնույթ: Հաւկապես պայթյունավւանդ իրադրություն էր սւեղծվել նախկին ղինվորական սւորաµաժանումների' այսպես կոչված յայաների ն մյուսելլեմների մի կողմից, ն ենիչերիների ն թիմարիոթական Հեծելաղորի' սիփաՀիների միջն սուր աոճակաւման Հեւնանքով: Նրանց միջն պայքարը դնում էր թիմարների ն նրանցից սւացվող եկամոււների չուրջը, Հեւնաµար նան պեւության մեջ դիրքեր ձեոք µերելու չուրջը: Այդ սուր խնդիրը լուծելու Համար Միխալ օղլին ն Մուսայի կողմից նչանակված կադիասկեր չեյխ Բեդր-էդ-դինը սկսեցին թիմարներ չնորՀել աքընջիների' իրենց ավելի մու կանդնած ներկայացուցիչներին, ընդ որում այդ թիմարները ւրվում էին ոչ թե սաՀմանամերձ մարղերում, այլ Ռումելիայի ներքին, ավելի անվւանդ չրջաններում: Մուսայի չուրջը Համախմµեցին նախկին յայաները, մյուսելլեմները, աքընջիները, այսինքն` ցեղային ղինվորականության µոլոր այն խավերը, որոնց չաՀերը չոչափվում էին ենիչերիական ղորաµանակի ու թիմարային Հեծելաղորի սւեղծմամµ: Մյուս կողմից Մուսայի օրոք ւեղի ունեցավ ոաղմաւենչ իսլամիղմի ւրամադրությունների պոոթկում: Ռումելիայի քրիսւոնյա µնակչության նկաւմամµ ծայր աոան դաժան Հալածանքներ: Մուսան կարողացավ իր դաՀը պաՀպանել ընդամենը չորս ւարի: Հեւնելով իր նախորդների ավանդույթին, այդ ընթացքում նա ավերիչ արչավանք կաղմակերպեց դեպի Սերµիայի Հողերը, µյուղանդացիներից խլեց ու ավարի մաւնեց Թեսաղոնիկեն: Այդ քաղաքի պաչւպանների մեջ էր նան Սուլեյմանի որդի 0րխանը, որը դերի ընկավ Հաղթողների ձեոքը: Մուսան Հրամայեց նրան կուրացնել: Աոժամանակ անց, Հավաքելով մի խոչոր µանակ, Մուսան որոչեց դրավել կոսւանդնուպոլիսը: Երµ 1411 թ. նրա ղորքերը մուեցան քաղաքին, Մանուիլ ԱԱ կայսրը որոչեց օդնության խնդրանքով դիմել Մուսայի կրւսեր եղµորը' ՄեՀմեդին, որը Հասցրել էր ամրապնդել իր դիրքերը Անաւոլիայում: կարդավորելով իր դործերը Անաւոլիայում` ՄեՀմեդը ղինված պայքար սկսեց Մուսայի դեմ: Նրան Հաջողվեց ղանաղան խոսւումների միջոցով իր կողմը դրավել եղµոր ղորաՀրամանաւարներից ու

մերձավորներից մի քանիսին, որոնք սկսեցին դաղւնապես Համադործակցել իր Հեւ: իսկ Թեսալիայի թուրքական ւեղապաՀը µացաՀայւ կերպով անցավ ՄեՀմեդի կողմը: Այդ µոլորից Հեւո ՄեՀմեդը որոչեց իր Հարվածն ուղղել ուղղակի Մուսայի մայրաքաղաքի' էդիրնեի վրա: Երµ նրա ղորքերը մուեցան քաղաքին, այն պաչւպանող ղորամասը Հրաժարվեց քաղաքը Հանձնել: Քանի որ նրա պաչարումը կւներ երկար ժամանակ, ՄեՀմեդը փոխեց իր ոաղմական դործողությունների պլանը: ի վերջո, 1413 թ. երկու եղµայրները Հանդիպեցին Մարիցա դեւի Հովւում: Ճակաւամարւը կաւաղի էր: Մուսայի ղորքերը դլխովին ջախջախվեցին: Պաւերաղմի դաչւում Մուսան կորցրեց իր ձեոքը ն փախուսւի դիմեց դեպի Վալախիա, որւեղ չոււով մաՀացավ: Մեկ այլ վարկածի Համաձայն, նա դերի ընկավ եղµոր մու ն վերջինիս Հրամանով նրան սպանեցին: Այսպիսով, 1413 թ. օսմանյան դաՀի վրա Հասւաւվեց ՄեՀմեդ Ա (1413-1421) Զելեµին: Վերջինս իր կաոավարման ընդամենը ութ ւարիների ընթացքում կարողացավ օսմանյան պեւությունը դնել կայուն Հիմքերի վրա, նրան վերադարձնելով նախկին միասնությունն ու Հղորությունը այն էլ մի այնպիսի ժամանակ, երµ նրա վերացումը թվում էր անխուսափելի: Նոր սուլթանը իր կաոավարման աոաջին ւարիներին ղµաղված էր ներքին խոովությունների ու ապսւամµությունների ճնչման, մասնավորապես Դյուղմե Մուսւաֆայի ն չեյխ Բեդր-էդ-դինի կողմից ղեկավարվող չարժումները ջախջախելու դործով: Այդ դժվարին խնդիրը դլուխ µերելու Համար նա սւիպված էր Հենվել µեյական խոչոր ւոՀմերի (Զանդարլը, էվրենոս-օղուլլարը ն այլն) վրա ն ավելի մեծ ինքնուրույնություն ւալ նրանց: Սուլթանական ղորքերի Հեւ ճակաւամարւերից մեկի ժամանակ Բեդր-էդ-դինը պարւություն կրեց: Ճակաւամարւի դաչւում նրան դերի վերցրին ն Հոդնոր դաւարանի կողմից 1416 թ. դեկւեմµերին նա դաւապարւվեց մաՀվան կախաղանի միջոցով: Երկրի ներսում ապաՀովելով Հարաµերական Հանդսւություն, ՄեՀմեդ Ա-ին Հաջողվեց վերականդնել օսմանցիների ւիրապեւությունը Ռումելիայում, այսինքն Թրակիայում ն Մակեդոնիայի մի մասում, ինչպես նան Անաւոլիայում: 1415 թ. անաւոլիական Համարյա µոլոր µեյլիքներում արդեն վերականդնված էր օսմանների իչխանությունը: Միայն ամենախոչոր µեյությունը' կարամանը, կարողացավ պաչւպանել իր անկախությունը ն 1415 թ. ՄեՀմեդը սւիպված էր նրա µեյ Զունեյդի Հեւ կնքել Հաչւություն, ճանաչելով նրա իրավունքները:

Նոր սուլթանը աչխաւում էր խաղաղ Հարաµերություններ պաՀպանել Բյուղանդիայի Հեւ: Նա նույնիսկ Համաձայնվեց կայսրին վերադարձնել Թեսաղոնիկեն ն մի չարք այլ քաղաքներ, որոնք ժամանակին խլվել էին Մուսայի կողմից: Նա մեծադույն եոանդով սկսեց ամրացնել իր պեւության սաՀմանները, սաՀմանամերձ ոաղմավարական նչանակություն ունեցող չրջաններում կաոուցել ամրոցներ ն այլն: ՄեՀմեդ Ա-ը Հանդդնություն ունեցավ նան ծովային պաւերաղմի մեջ մւնել վենեւիկցիների Հեւ, որոնք անղուսպ ձդւում էին դրսնորում կաւարելու Հողային ղավթումներ: 1416 թ. սկսված թուրք-վենեւիկյան պաւերաղմը Հիմնականում ընթանում էր ծովերի վրա: Այդ պաւերաղմը վերսւին ցուցադրեց թուրքական նավաւորմի թուլությունը: Դարդանելի մու ւեղի ունեցած ճակաւամարւում վենեւիկցիները ջախջախիչ Հարված Հասցրեցին թուրքերին, դրավելով նրանց 25 ոաղմանավեր: Վենեւիկյան նավաւորմի Հրամանաւար Լորեդանոն Հրամայեց նավերի աոադասւափայւերից կախել դերի ընկած թուրքական նավերի անձնակաղմի անդամներին: Վենեւիկցիների Հեւ պաւերաղմում օսմաններին չՀաջողվեց ձեոք µերել որնէ Հաջողություն ն ի վերջո սուլթանը Հարկադրված էր նրանց Հեւ կնքել Հաչւություն: 1421 թ. դեկւեմµերին իր նսւավայր էդիրնեում ՄեՀմեդ Ա Զելեµին կաթվածաՀար եղավ ն 33 ւարեկան Հասակում մաՀացավ: Նրա մերձավորները' վեղիր իµրաՀիմ փաչան ն Բայաղիդ փաչան քաոասուն օր չարունակ դաղւնի էին պաՀում նրա մաՀը, սպասելով, որ Ամասիայից մայրաքաղաք կժամանի նրա ժաոանդորդը' Մուրադ անունով որդին: Վերջինս սւանձնեց օսմանյան դաՀը` ընդունելով Մուրադ ԱԱ դաՀակալական անունը (1421-1444 ն 1446-1451):

ԳԼՈՒԽ ԵՐՐՈՐԴ

կԱՅՍՐՈՒԹՅԱՆ կԱԶՄԱՎՈՐՈՒՄԸ ԵՎ 0ՍՄԱՆՅԱՆ ՆՎԱՃՈՒՄՆԵՐի ՎԵՐՍկՍՈՒՄԸ ՃՄ ԴԱՐՈՒՄ ԵՎ ՃՄԱ ԴԱՐի ՍկԶԲիՆ

1. 0ՍՄԱՆՅԱՆ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ կԱՅՈՒՆԱՑՈՒՄԸ ՄՈՒՐԱԴ ԱԱ-ի կԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՇՐԶԱՆՈՒՄ

Տասնութ ւարեկան Հասակում սւանձնելով դաՀը, Մուրադ ԱԱ-ը սւիպված էր պայքարել µաղում Հակաոակորդների դեմ, որոնց թվում էին ինչպես իր եղµայրները, այնպես էլ ապսւամµ ու անՀնաղանդ ւարրերը: Դրանցից ամենավւանդավորը ոմն Դյուղմե Մուսւաֆան էր: Վարկած կա այն մասին, որ նա սուլթան Բայաղիդի որդին էր, որը չէր ղոՀվել Անկարայի մու ւեղի ունեցած ճակաւամարւում: Մեկ այլ վարկածով նա ինքնակոչ մեկն էր, որն իրեն ներկայացնում էր որպես սուլթան Բայաղիդի որդի Մուսթաֆա: Այսպես թէ այնպես Մուսւաֆան կարողացավ ձեոք µերել մի չարք աղդեցիկ դաչնակիցներ, որոնց թվում էին աոանձին ւեղական µեյեր, Բյուղանդիայի կայսրը, Վալախիայի դասպոդարը ն իղմիրի նախկին µեյ Զունեյդը, որը Հեւադայում դարձել էր Նիկոպոլիսի (թուրքերեն Նիկեµոլու) սանջակµեյը: Մուսւաֆան սկսեց µացաՀայւ Հավակնություն ներկայացնել օսմանյան դաՀի նկաւմամµ: կողմերի միջն աոճակաւումը Հասավ այնպիսի սրության, որ կարիք ուներ սրի ներկայության: Բախումը ւեղի ունեցավ Բուրսայից ոչ Հեոու դւնվող Ուլաµադ դեւի ափին, 1422 թ. դարնանը: Ճակաւամարւի նախօրյակին Մուսւաֆան ւեղեկանում է, որ իր կողմնակից µեյերից մի քանիսը մւադիր են իրեն դավաճանել, ուսւի փախուսւի է դիմում: Ճակաւամարւը ւեղի է ունենում աոանց նրա մասնակցության ն ավարւվում է Մուսւաֆայի ղորքերի դլխովին ջախջախումով: Մուսւաֆային ձերµակալելու ն պաւժի ենթարկելու Համար Մուրադ ԱԱ-ը նրա Հեւնից ուղարկում է մի Հաւուկ ջոկաւ, որին Հաջողվում է ձերµակալել խոովարարին ն ներկայացնել սուլթանի դաւասւանին:

1422 թ. սուլթանը Հրամայում է նրան կախաղան µարձրացնել էդիրնեի Հրապարակներից մեկում, միաժամանակ կարդադրելով, որ խոովարարը երկար ժամանակ մնա կախված ի սարսափ իր µոլոր թչնամիների: Մուսւաֆայի ապսւամµությունը ոդեչնչել էր Արնմւյան Անաւոլիայի այն µոլոր µեյերին, որոնք կորցրել էին ինքնուրույնությունը: կրկին դլուխ էին µարձրացրել նան անսանձ ւարրերը: Ողջ 1424-1426 թթ. ընթացքում Մուրադ ԱԱ-ը ղµաղված էր նրանց Հնաղանդեցման դործով: Դա իրականացվում էր անողոք դաժանությամµ: Խոչոր խոովարարները, ինչպես օրինակ Զունեյդը, սուլթանի կողմից դաւապարւվում էին ւանջալից մաՀվան: Այդին, Մենթեչե, Գերմիյան, Սարուխան ն Համիդ µեյություններում վերսւին վերականդնվեց օսմանյան դինասւիայի իչխանությունը, սակայն կարաման µեյլիքը Համաոորեն դիմադրում էր: Անաւոլիայում վերաՀասւաւելով Հարաµերական խաղաղություն` սուլթան Մուրադ ԱԱ-ը որոչեց փորձել իր ավարւին Հասցնելու Բյուղանդական կայսրության խորւակման դործը, որն այդ ժամանակ ապրում էր Հոդեվարքի ջղաձդումների մեջ: Սւեղծվել էր մի վիճակ, երµ կայսեր իչխանությունը ւարածվում էր լոկ կոսւանդնուպոլսի ն նրա չրջակա ոչ մեծ ւարածքների վրա: Թվում էր, թե երµեմնի Հղոր այդ կայսրությունը այլնս Հայւնվել է անդունդի եղրին ն դաւապարւված է կործանման: Բյուղանդական մայրաքաղաքի դրավումով սուլթանը ձդւում էր ոչ միայն µարձրացնել օսմանյան պեւության Հեղինակությունը ողջ իսլամական աչխարՀում, կործանել արնելյան քրիսւոնեության այդ միջնաµերդը, այլն սւիպել Եվրոպային մեկ անդամ ընդմիչւ Հրաժարվելու խաչակրաց նոր արչավանքների դաղափարից: Սուլթանը դիւակցում էր նան, որ կոսւանդնուպոլիսը իր աչխարՀադրական դիրքով, ոաղմավարական նչանակությամµ ն Արնելքի ու Արնմոււքի միջն միջաղդային աոնւրի իր կարնորադույն դերով աոաջնակարդ նչանակություն ունի օսմանյան պեւության ապադայի աոումով: 1422 թ. Հունիսին սուլթանը մեծ ղորաչարժ կաւարեց դեպի կոսւանդնուպոլիս ն պաչարեց քաղաքը: Մայրաքաղաքի պաւերը ն պաչւպանողական ամրությունները խորւակելու Համար թուրքերը աոաջին անդամ օդւադործեցին Հրեւանի ն չարժական աչւարակներ: Նրանք չէին կարող ծովի կողմից նս չրջափակել քաղաքը, քանի որ իրենց ւրամադրության ւակ չունեին µավարար թվով ոաղմանավեր: 0դոսւոսի 22-ին Մուրադ ԱԱ-ը իր ղորքերը նեւեց դրոՀի: Բոր110

µոքվեց դաժան ու արյունաՀեղ ճակաւամարւ, ընդ որում մի այնպիսի ժամանակ, երµ Մանուիլ ԱԱ կայսրը դւնվում էր մաՀամերձ վիճակում: Հույները Հերոսաµար պաչւպանվում էին, դրսնորելով անօրինակ խիղախություն, անձնվիրություն ն ամենակարնորը կաղմակերպվածություն: Պաչւպանությանը մասնակցում էին նույնիսկ կանայք, երեխաները ն դեոաՀաս պաւանիները: Նրանց µոլորի աոջն դրված էր կյանքի ն մաՀու խնդիր: Համողվելով, որ իրեն չի Հաջողվելու դրավել µյուղանդացիների մայրաքաղաքը, Մուրադ ԱԱ-ը Հանեց քաղաքի պաչարումը, աոավել նս, որ Անաւոլիայից դալիս էին վաւ լուրեր: Այնւեղ կրկին դլուխ էին µարձրացրել կարամանի ն Գերմիյանի անՀնաղանդ µեյերը: Միաժամանակ սուլթանի կրւսեր եղµայրը' Քյուչյուք Մուսւաֆա Զելեµին, Գերմիյանի ն կարամանի µեյերի ՀրաՀրումով ապսւամµել էր եղµոր դաՀը Հափչւակելու Հույսով: Նրա մեծաթիվ ղորքերը մրրիկի նման անցնելով մի վայրից մյուսը, պեւության ասիական չրջանները ւակն ու վրա էին անում: կչոադաւելով սւեղծված իրավիճակը` սուլթանը որոչեց դադարեցնել կոսւանդնուպոլսի դրավման ուղղությամµ կաւարվող քայլերը ն Հաչւության ձեոք մեկնել µյուղանդացիներին: Այդ դործը Հեչւանում էր նրանով, որ Մանուիլ ԱԱ-ը կնքել էր իր մաՀկանացուն ն դաՀ էր µարձրացել նրա ժաոանդորդ ՀովՀաննես ՄԱԱ Պալեոլոդոսը: Հենց նրա Հեւ էլ Մուրադը կնքեց Հաչւություն, պարւավորություն ւալով, որ ինքը Հավակնություններ չի ներկայացնելու կոսւանդնուպոլսի նկաւմամµ: Աղաւելով իր ձեոքերը` Մուրադը իր ողջ ուժերը նեւեց դեպի Անաւոլիա անՀնաղանդ ւարրերին ընկճելու Համար: Անչուչւ Հիմնական նպաւակը կարամանների µեյությունն էր: Պարւության մաւնելով այդ µեյլիքին, Մուրադը, սակայն, նրա Հեւ կնքեց պայմանադիր, որով պաՀպանվում էր µեյության վասալական սւաւուսը` աոանց այն միացնելու օսմանյան պեւությանը: Սուլթանը Հարկադրված էր դնալ նման ղիջման, Համողվելով, որ պարւություն կրած կարաման µեյլիքը ի վիճակի է օսմանցիների դեմ մղելու անվերջանալի լեոնային պարւիղանական պաւերաղմ: իր իչխանությունը անաւոլիական µեյլիքներում վերականդնելուց Հեւո Մուրադ ԱԱ-ը լայնամասչւաµ ավաղակային արչավանք կաղմակերպեց դեպի Հյուսիսային Հունասւանի ն Պելլոպոննեսի ւարածքները, նպաւակ ունենալով Հարուսւ ոաղմական ավարի միջոցով դոՀացում ւալ դժդոՀության նչաններ ցուցաµերող իր ղինվորներին: ԱյնուՀեւն նա սրընթաց արչավով իր ղորքերը ւեղափոխեց

Ռումելիա: Այսպիսով, ծայր աոավ Հարավ-Արնելյան Եվրոպայում թուրքական նվաճումների մի նոր չրջան: 1424 թ. µյուղանդական կայսրը սւիպված էր իրեն ճանաչել որպես սուլթանի Հարկաւու: 1430 թ. Մուրադ ԱԱ-ի ղորքերը կրկին դրավեցին էդեյան ծովում µյուղանդացիների խոչոր նավաՀանդսւային քաղաք Թեսաղոնիկեն (Սալոնիկ), որը կայսրը վաճաոել էր Վենեւիկի Հանրապեւությանը: 1431 թ. ղավթեցին Յանինան էպիրում ն այն µնակեցրին թուրքերով: 0սմանյան աՀավոր վւանդը ամµողջ Հասակով մեկ կրկին ցցվում էր Եվրոպայի աոջն: Սակայն եվրոպական պեւությունների միջն եղած խորը Հակասությունները ն պաոակւումները թույլ չէին ւալիս նրանց միավորելու իրենց ուժերը ընդդեմ օսմանցիների վերելք ապրող նվաճողականության: իսկ երµեմն նույնիսկ իր Հակաոակորդին ծնկի µերելու Համար, այս կամ այն պեւությունը դաչինքի մեջ էր մւնում թուրքերի Հեւ: Այնուամենայնիվ օսմանցիների ներխուժման վւանդը Եվրոպա սւիպեց Եվդենի ԱՄ պապին Հանդես դալ որպես նոր խաչակրաց արչավանքի նախաձեոնող: 1439 թ. կնքվեց այսպես կոչված ֆլորենւինյան ունիան Հոոմի պապի դլխավորությամµ Հունական (ուղղափաո) ն լաւինական (կաթոլիկ) եկեղեցիների միավորման մասին, որին µյուղանդական կայսր ՀովՀաննես ՄԱԱ Պալեոլոդոսը ն ուղղափաո եկեղեցու µարձրադույն Հոդնորականությունը դիմեցին' Հույս ունենալով եկեղեցական-դավանական ւեսակեւից պապին ենթարկվելու դնով օդնություն սւանալ թուրքերի դեմ: Սւորադրելով ունիան ն ընդունելով կաթոլիկների Հավաւո Հանդանակը` կայսրը քաջ դիւակցում էր, որ իր այդ քայլը Հանդիպելու է մայրաքաղաքի µնակչության ուժդին դիմադրությանը, սակայն այնուամենայնիվ նա դնաց այդ քայլին, քանի որ այն Համողմանն էր, որ կայսրության փրկությունը միայն Արնմոււքի օդնության մեջ է: Սակայն կոսւանդնուպոլսի µնակչությունը այլ կարծիքի էր: Մայրաքաղաքի µնակչության մեծ մասը ն Հունական Հոդնորականությունը ղղվանքով մերժեցին ֆլորենւիայի ունիան: Այն չվավերացվեց Հունական կղերի կողմից: իր Հավաւին ն ավանդույթներին ջերմեոանդորեն նվիրված ժողովուրդը Հակված էր մւածելու, որ դաչինքը «Հերեւիկոս» Արնմոււքի Հեւ չի կարող փրկություն µերել իրեն կամ փոխել իր ճակաւադիրը: իսկապես, պարղվեց, որ խաչակրաց արչավանք ւեղի չի ունենալու: Մինչդեո թուրքերի ճնչումը Հարավ-Արնելյան Եվրոպայի վրա դնալով ուժեղանում էր: 1440 թ. Մուրադ ԱԱ-ը ղորաչարժ կաւարեց

դեպի Սերµիա: Նրա ղորքերը նախ դրավեցին Դանուµի ափին կաոուցված Սեմենդրիա ուժեղ ամրոցը ն ավերելով այն մոււք դործեցին սերµական ւարածք: Սերµիայում օրըսւօրե ուժեղացող Գեորդի Բրանկովիչի իչխանությունը մեծ անՀանդսւություն էր պաւճաոում սուլթանին, մանավանդ որ նա ձդւում էր դաչինքի մեջ մւնել Հունդարների Հեւ թուրքերի դեմ ընդՀանուր ճակաւ Հարդարելու նպաւակով: Մուրադ ԱԱ-ը վոնդեց Բրանկովիչին` նրա փոխարեն նչանակելով իր դրածոյին: ԱյնուՀեւն նա չրջապաւեց Բելդրադը: Սակայն վեցամսյա պաչարումը ոչ մի արդյունք չւվեց' քաղաքի պաչւպանական ամրությունների անաոիկության ն µնակչության աննկուն դիմադրության պաւճաոով: Խուսափելով Բելդրադի պաւերի ւակ ուժեր վաւնելուց` սուլթանը իր µանակը չարժեց դեպի Վալախիա ն ըսւ էության չՀանդիպելով լուրջ դիմադրության' կարողացավ վերականդնել օսմանցիների Հսկողությունը այդ երկրի նկաւմամµ: Վալախիայի ւարածքը վերածելով Հենակեւի, Հնարավորություն էր սւեղծվում Դանուµի վրայով ասպաւակություններ կաղմակերպելու դեպի Հունդարիա: Այսւեղ սուլթանի ոխերիմ թչնամին Տրանսիլվանիայի վոյեվոդ Յանոչ Հունյադին էր (1440-1467), որը թուրքերի Համար դարձել էր իսկական պաւուՀաս: 1437 թ. Հունդարական Սիդիղմունդ թադավորի մաՀվանից Հեւո, քանի որ նա չուներ արական դծով ժաոանդորդ, դինասւիան դադարեց դոյություն ունենալուց: Դրա Հեւնանքը Հանդիսացավ Հունդարիայում ծավալված ներքին պայքարը Հանուն իչխանության: Մուրադ ԱԱ-ը որոչել էր օդւվել Հունդարիայի այդ ներքին ապակայունացումից ն նվաճել այդ երկիրը: Սակայն Հունդարացիները նրան չւվեցին այդ չանսը: Նրանք որոչեցին անցնել լեՀական թադի իչխանության ւակ, որի Հեւնանքով Վլադիսլավ ԱԱԱ թադավորը դարձավ երկու երկրների միապեւ: Անցնելով Հունդարական ժողովրդական աչխարՀաղորի դլուխ, որին աջակցում էին նան չեխերի ջոկաւները, 1441-1442 թթ. սուլթանական ուժերի Հեւ µախումների ժամանակ Հունյադին մի քանի անդամ ձեոք µերեց Հաղթանակ: Աոանձնակի նչանակություն ունեցավ Վողադայի մու 1442 թ. ւարած Հաղթանակը, երµ թուրքական աոաջապաՀ ղորախումµը դլխովին ջախջախվեց ն 5 Հաղար մարդ դերի ընկավ Հունդարների ձեոքը: Ճիչւ է, այդ արչավանքը դլխավորում էր ԼեՀասւանի ն Հունդարիայի թադավոր Վլադիսլավ ԱԱԱ-ը, սակայն Հաղթանակի դափնին պաւկանում էր Յանոչ Հունյադիին:

Սուլթանը սւիպված էր 1444 թ. Հուլիսին Սեդեդեում Հաչւություն կնքել Վլադիսլավի Հեւ, որով նա ճանաչում էր Հունդարիայի Հեւ սաՀմանակից սերµական Հողերի անկախությունը, իսկ Հունդարները խոսւանում էին չանցնել Դանուµը ն Հավակնություններ չներկայացնել Բուլղարիայի նկաւմամµ: Պայմանադիրը կնքվեց 10 ւարի ժամկեւով: Վլադիսլավը Ասւվածաչնչի, իսկ Մուրադը' Ղուրանի վրա երդվեցին Հավաւարիմ մնալ պայմանադրին ն չխախւել այն: Սակայն պապական լեդաւ, կարդինալ Զուլիանո Ցեղարինին խսւիվ դաւապարւեց այդ պայմանադիրը, Հայւարարելով, որ «անՀավաւներին» ւրված որնէ խոսւում չի կարելի Համարել օրինական: Հոոմի Եվդենի ԱՄ պապի պաՀանջով պայմանադիրը չեղյալ Հայւարարվեց: կողմերը սկսեցին պաւրասւվել նոր պաւերաղմի: Ընդ որում, Հոոմը աչխաւում էր նրան Հաղորդել խաչակրաց արչավանքի µնույթ: Խաչի խորՀրդանչանի ներքո Եվրոպայի ւարµեր անկյուններից Հավաքված µանակը չարժվեց դեպի թուրքական ւարածքները: Ծրադրված էր Զենովայի ն Վենեւիկի նավաւորմի օդնությամµ չրջափակել Բոսֆորն ու Դարդանելը ն կւրել օսմանցիների կապը Ռումելիայի Հեւ: Սակայն այդ ծրադ րին վիճակված չէր իրադործվել: Ասպարեղում Մուրադ ԱԱ-ի դեմ դարձյալ Հունյադին էր: 1444 թ. արյունաՀեղ մարւերով նրա ղորքերը մուենում էին µուլղարական Վաոնա քաղաքին: Այդ պաՀին օսմանյան պեւության մեջ ւեղի էին ունենում իրադարձություններ, որոնք դործում էին Հօդոււ Հունյադիի: Սւանալով իր սիրեցյալ որդու' Ալա-էդ-դինի մաՀվան լուրը` սուլթան Մուրադ ԱԱ-ը ապրել էր խորը ցնցում: 23 ւարի չարունակ անընդմեջ պաւերաղմներից Հոդնած ն ամեն ինչից ձանձրացած սուլթանը որոչում է կայացնում Հրաժարվել թադավորությունից, Հեոանալ պեւական դործերից ն վարել մասնավոր կյանք, որը եղել էր նրա վաղեմի երաղանքը: Նա մեկնում է Բուրսա` Հայւարարելով, որ դաՀը փոխանցում է իր ւասնչորսամյա որդուն' ՄեՀմեդին` միաժամանակ անչափաՀաս որդու խնամակալ նչանակելով իր մերձավորներից մեկին' Խալիլ Զանդարլը փաչային: Սակայն չոււով լուրը Հասավ օսմանյան մայրաքաղաք, որ Յանոչ Հունյադիի ղորքերը լեՀերի ն վալախների նիղակակցությամµ Հասնելով Վաոնա, պաչարել են այդ քաղաքը: Տեղեկանալով այդ մասին, սուլթանական արքունիքի ամենաՀեղինակավոր անձինք, այդ թվում նան նորանչանակ պաւանի սուլթանը, անմիջապես մեկնեցին Բուրսա ն Համողեցին Մուրադին, որ µանակի Հրամանաւարությունը վերցնի իր ձեոքը ն պաչւպանի որդու դաՀը: իր Համաձայնությունը

ւալուց Հեւո Մուրադը մեկնեց Բուրսայից ն կաչաոելով ջենովացիներին, իր 40 Հաղարանոց µանակը նրանց նավերով ւեղափոխեց Ռումելիա: 1444 թ. նոյեմµերի 10-ին Վաոնայի մու Հակաոակորդները Հանդիպեցին ն ւեղի ունեցավ արյունաՀեղ ճակաւամարւ, որւեղ թչնամուն իր թվաքանակով կրկնակի անդամ դերաղանցող օսմանցիների µանակը դլխովին ջախջախեց Հունյադիի միացյալ ղորքերին: Մարւի դաչւում ընկավ նան Վլադիսլավ ԱԱԱ թադավորը: Նրա կւրված դլուխը µարձրացրին նիղակի վրա, իսկ նրա կողքին մեկ այլ նիղակի վրա Հադցրին պաւաոուված պայմանադիրը' օսմանյան µանակին որպես դաս ցուցադրելու Համար քրիսւոնյաների ուխւադրժությունը: կարդինալ Զուլիանոն, որն այդ պաւերաղմի ակւիվ ՀրաՀրողներից էր, փախուսւի դիմեց ն դրանից Հեւո այլնս երµեք ասպարեղում չՀայւնվեց: Հունյադին նս վալախների աոաջնորդ Վլադ Դրակուլայի Հեւ փախուսւի միջոցով փրկեց իր կյանքը: Բնորոչ է, որ թեն այդ ժամանակ Բալկաններով անցավ Հակաթուրքական ելույթների ալիք (ապսւամµություններ µոնկեցին Հունասւանում, Ալµանիայում, Սերµիայում, Բուլղարիայում), Հունյադիին չՀաջողվեց խաչակիրների µանակի Հեւ Համաւեղ ակւիվ ելույթների դրդել µալկանյան ժողովուրդներին, ինչպես այդ եղել էր նրա նախորդ արչավանքների ժամանակ: Դրա պաւճաոներից մեկը խաչակիրների վարքադիծն էր, որոնք լինելով կաթոլիկներ, ավերում էին քրիսւոնեական ուղղափաո եկեղեցիները, կողոպւում µնակչությանը: Մյուս պաւճաոը կայանում էր նրանում, որ թուրքական ղավթիչները Հենվում էին µուլղարական, սերµական ն µոսնիական այն ֆեոդալների վրա, որոնք իրենց ւիրույթները փրկելու Համար կաւարելապես Հնաղանդվել էին սուլթանին: Նրանցից չաւերը ընդունել էին իսլամը, իսկ ոմանք' թուրքացել: Վաոնայի մու Մուրադի ւարած Հաղթանակը Հնարավորություն ւվեց օսմաններին վերականդնելու իրենց Հսկողությունը մինչն Դանուµ ընկած µոլոր ւարածքների վրա: Վաոնայի աղեւը միաժամանակ երկար դարերի ընթացքում ոչ միայն µալկանյան ժողովուրդներին դրեց թուրքական ւիրապեւության ւակ, այլն վերջնականապես որոչեց Բյուղանդիայի ն նրա մայրաքաղաքի ճակաւադիրը: 0սմանների Հեւադա ղավթողական արչավանքները Բալկաններում կւրուկ կերպով ուժեղացրին թուրքերի ներխուժման վւանդը կենւրոնական Եվրոպայի երկրներ: Վաոնայի աղեւը մեծ արձադանք դւավ նան Եվրոպայում: Սկսեցին Հոոեւեսական ւրամադրություններ ւարածվել, թե անՀնար է թուրքերին դուրս քչել Եվրոպայից:

իր աոաքելությունը ավարւված Համարելով` Մուրադը կրկին որոչեց Հեոանալ դործերից ն վարել Հանդիսւ ու խաղաղ կյանք: 1444 թ. վերջին նա պաչւոնապես Հրաժարվեց դաՀից Հօդոււ ՄեՀմեդի: Մուրադը որպես անձնական դոմեն Մադնեսիայի չրջակայքում, դեղեցիկ µնություն ունեցող մի վայրում, վերցրեց մի ւարածք, կաոուցեց մի նոր պալաւ, որը չրջապաւված էր Հիանալի այդիներով ն ճակաւային մասով նայում էր դեպի ընդարձակ Հովիւը: Այսւեղ, նա µանասւեղծների, ասւվածաµանների, դերվիչների ու դիւնականների չրջապաւում իրեն որոչել էր ւալ կրոնական Հայեցողությունների ն խորամուխ լինելու կյանքի ու մաՀվան աոեղծվածի µացաՀայւմանը: Թուրք ւարեդիրների վկայությամµ, նա ձդւում էր սկղµնավորել թուրքերեն լեղվի ղարդացմանը որպես մչակույթի դրսնորման միջոցի, որպեսղի թուքական մչակույթը ձերµաղաւվի պարսկերեն ն արաµերեն լեղուների դերակչոող աղդեցությունից: Նա խրախուսում էր թուրքերի պաւմության, օսմանների ծադումնաµանության, օղուղների ցեղային ակունքների վերաµերյալ ուսումնասիրությունների սւեղծումը: Ուչադրավ է նչել, որ ժամանակ աո ժամանակ օւարերկրյա դիվանադեւները այցելում էին Մուրադին: 1446 թ. դարնանը Մուրադ ԱԱ մեծ վեղիր Խալիլ Զանդարլը փաչայի խնդրանքով նս մեկ անդամ եղավ Ադրիանոպոլսում: Այցելության պաւճաոը քաղաքական էր: Բանը նրանումն էր, որ պաւանի սուլթան ՄեՀմեդը ծրադրել էր Հարձակում դործել կոսւանդնուպոլսի վրա, այն դրավելու նպաւակով: Մինչդեո մեծ վեղիրը դւնում էր, որ դա ոչ µանական ու խելացի ն անՀեոանկար ու անդործնական ծրադիր է, քանի որ այդ ժամանակ օսմանների µանակը ոաղմական դործողություններ էր վարում միաժամանակ Հունասւանի ն Ալµանիայի սաՀմանների մու: Այդ Հարցի չուրջը ՄեՀմեդի ն Խալիլի աոանց այդ էլ լարված Հարաµերությունները Հասել էին ծայրաՀեղ սրության: Այսպիսով, Մուրադը կրկին ներքաչվում էր քաղաքականության մեջ: Աոանց այն էլ նա մւաՀոդված էր նրանով, որ µյուղանդացիները վերականդնել են իրենց իչխանությունը Մորեայում, դրանով իսկ ձեոք µերելով ոաղմավարական µնույթի աոավելություններ: Ծանոթանալով պեւության արւաքին քաղաքական մարւաՀրավերների Հեւ` 1446 թ. Մուրադը կրկին որոչեց ժամանակավորապես դործերի ղեկը վերցնել իր ձեոքը: Նա ղորաչարժ կաւարեց դեպի Հունասւան: Այսւեղ նա դրոՀով վերցրեց Հեկսամիլիոնի մու կաոուցված Հսկայական ն Հիանալի ամրացված պաւը, որը կաոուցված էր կորինֆյան պարանոցը պաչւպանելու Համար, որպեսղի Հե116

ւադայում ասպաւակ սփոի ու ամայացնի այդ պաւի Հեւնում ընկած երկիրը' Պելլոպոննեսը: Մեկ այլ կոնֆլիկւ ծնունդ էր աոել Ալµանիայում, որւեղ Հայւնվել էր մի նոր աոաջնորդ' Գեորդի կասւրիուին (Սկանդերµեդ), որը դլխավորում էր ալµանական ժողովրդի ապսւամµությունը օսմանյան ւիրապեւության դեմ (1443-1468): 1448 թ. Յանոչ Հունյադին կաւարեց նս մեկ փորձ թուրքերի աոաջխաղացումը դեպի Եվրոպա կասեցնելու ուղղությամµ: Այդ անխոնջ մարւիկին Հաջողվեց Հավաքել մի ոչ մեծ աչխարՀաղոր, որը µաղկացած էր Հունդարացիներից, չեխերից, լեՀերից ու դերմանացիներից: Հունյադին Հույս ուներ, որ Սերµիան ն արնմւաեվրոպական երկրները նս կօդնեն իրեն, սակայն նրա այդ Հույսերը չարդարացան: 1448 թ. Հոկւեմµերի 17-19-ին կոսովոյի դաչւավայրում, որւեղ վաթսուն ւարի աոաջ Մուրադ Ա սուլթանը դւել էր իր մաՀը, ւեղի ունեցավ ճակաւամարւ, որւեղ Մուրադ ԱԱ-ի Հիսուն Հաղարանոց µանակը դլխովին ջախջախեց Հունյադիի փոքրաթիվ ղորքերին: Վերջինս փախուսւի դիմեց Հունդարիա: Այդ ճակաւամարւում, որպես անաւոլիական ղորքերի Հրամանաւար, իր աոաջին մարւական մկրւությունը սւացավ ՄեՀմեդը, ավելի ուչ 1450 թ. նա Հոր Հեւ միասին մասնակցում էր Ալµանիայում կրուի ամրոցի պաչարմանը: կոսովոյի ճակաւամարւից Հեւո ուժերի Հարաµերակցությունը Հարավ-Արնելյան Եվրոպայում ակնՀայւորեն փոխվեց Հօդոււ թուրքերի: Այդ պարւությունը նչանակում էր Սերµիայի անկախության վերջը: Բոսնիան դարձավ օսմանների վասալական պեւություն: Սակայն Ալµանիան Սկանդերµեդի դլխավորությամµ արդյունավեւ պարւիղանական պաւերաղմի միջոցով չարունակում էր դիմադրությունը, ձախողելով թուրքերի µոլոր փորձերը երկիրը նվաճելու ուղղությամµ: Մուրադի երկու արչավանքները Ալµանիայի լեոնական-աոնաոււների դեմ (1449-1450) ավարւվեցին աոանց չոչափելի արդյունքների, Հանդիպելով կորովի դիմադրության: 1451 թ. Մուրադ ԱԱ-ը իր ՄեՀմեդ որդու Հարսանյաց Հանդեսը կաւարելուց Հեւո, 49 ւարեկան Հասակում, կաթվածից մաՀացավ` թադավորելով 30 ւարի: Այդ ժամանակ նրա որդին' ՄեՀմեդը, դւնվում էր Մադնեսիայում, Հոր մու: ինչպես վկայում է ւարեդրությունը, երµ Հայրը փչեց իր վերջին չունչը, ՄեՀմեդը անմիջապես թոավ իր արաµական նժույդի վրա ն սլացավ Հյուսիս` µացականչելով. «Յուրաքանչյուրը, ով սիրում է ինձ, թող դա իմ Հեւնից»: Հասնելով մայրաքաղաք' Ադրիանոպոլիս, նա Հանդիսավոր կեր117

պով դաՀ µարձրացավ` ընդունելով ՄեՀմեդ ԱԱ (1444-1446, 14511481) դաՀակալական անունը: Հանրադումարի µերելով Մուրադ ԱԱ-ի կաոավարման չրջանը, անՀրաժեչւ է նչել, որ իր սուլթանության ւարիներին նա իրականացրեց մի չարք կարնոր µարեփոխումներ, որոնք նպասւեցին օսմանյան պեւության կենւրոնացմանը, նրա ոաղմական Հղորության ու ներքին կայունության ամրապնդմանը: Նրա օրոք ենիչերիական ղորաµանակը էլ ավելի մեծացավ, ընդ որում, նրա կաղմավորման սկղµունքը' դնչիրմեն, դարձել էր կանոնավոր Հարկ օսմանյան պեւության ոչ մուսուլման µնակչության Համար: կափըկուլուների µանակային սւորաµաժանումների կաղմը ւարµերակվում էր. Հեւնակը' ենի չերի օջախը (ենիչերիական ղորաµանակ), Հեծելաղորը' աթլը µուլյուկ Հալքը, Հրեւանին' թոփչու օջախը: կափըկուլուների չրջանից դուրս եկած աոանձին անձանց Մուրադ ԱԱ-ը սկսել էր նչանակել պեւության µարձրադույն պաչւոնների: Նա դրանց օդւադործում էր ի Հակակչիո Հին µեյերի, որոնք իրենց անկախ էին պաՀում սուլթանի նկաւմամµ: Վերջինս աչխաւում էր կաւարելադործել նան Հողաւիրության թիմարային Համակարդը, չարունակելով իր մերձավորներին ու աոավել աչքի ընկած ոաղմիկներին µաժանել Հողային ւիրույթներ, դրանով իսկ աչխաւելով սուլթանական իչխանության Համար սւեղծել սոցիալական կայուն Հենարան: Գիւակցելով, որ աոանց ուժեղ ոաղմական նավաւորմի աոկայության անՀնար է Հասնել պեւության երկու մասերի' Անաւոլիայի ն Ռումելիայի ամուր միավորմանն ու չաղկապմանը, Մուրադ ԱԱ-ը կարնոր ուչադրություն էր դարձնում նան օսմանյան նավաւորմի սւեղծմանը, որի Հիմքերը դրվել էին դեոնս ՄեՀմեդ Ա-ի ժամանակ: Մուրադ ԱԱ-ի իրականացրած այդ µոլոր միջոցաոումները օսմանյան պեւությանը Հնարավորություն ւվեցին Հաջորդ սուլթանի' ՄեՀմեդ ԱԱ-ի օրոք նոր թոիչք կաւարել ոաղմական ու քաղաքական ղարդացման դործում:

2. ՄԵՀՄԵԴ ԱԱ «ՖԱԹիՀԸ» ԵՎ ԹՈՒՐՔ-0ՍՄԱՆՑիՆԵՐի կՈՂՄիՑ կՈՍՏԱՆԴՆՈՒՊՈԼՍի ԳՐԱՎՈՒՄԸ

0սմանյան դինասւիայի այս նոր սուլթանը, որը Հեւադայում մեծարվելու էր «ՖաթիՀ» (նվաճող, Հաղթող) պաւվանունով, անցել էր կյանքի Հեւաքրքիր ճանապարՀ: Նա ծնվել էր չարաµասւիկ ժամանակներում, երµ երկրում մոլեդնում էր ժանւախւի Համաճարակը, ո118

րը ւարել էր իր Հոր երկու եղµայրներին: Ունեցել էր ոչ երջանիկ մանկություն: Նա եղել էր իր Հոր երրորդ ղավակը: Հայրը նախապաւվություն էր ւվել աոաջին երկուսին' Ալիին ն ԱՀմեդին որպես ավադ որդիների, ուսւի ՄեՀմեդի դասւիարակության դործը նչանակալիորեն ւուժել էր: Սկղµնապես Հայրը նրան չի Համարել դաՀի Հնարավոր ժաոանդորդ նան այն պաւճաոով, որ իր ավադ որդիների մայրերը ունեցել են աղնվաղարմ ծադում, մինչդեո ՄեՀմեդի մայրը եղել է Հավանաµար քրիսւոնեական ծադում ունեցող սւրկուՀի: Արդեն վեց ւարեկան Հասակում ՄեՀմեդը Հանդիսանում էր Ամասիայի նաՀանդապեւը: Այն µանից Հեւո, երµ իր եղµայրներից մեկը' Ալա-էդ-դինը, իր Հոր սիրելի որդին, չպարղաµանված Հանդամանքներում խեղդամաՀ էր արվել իր սեփական անկողնում, Հայրը իր մու Ադրիանոպոլիս կանչեց ւասնմեկ ւարեկան ՄեՀմեդին, նրան Հայւարարելով դաՀաժաոանդ: Հոր Համար չափաղանց ւՀաճ Հայւնություն էր, որ որդին µավարար չափով կրթված ու դասւիարակված չէ: Նրա Համար նչանակված ուսուցիչները դանդաւվում էին, որ ՄեՀմեդը դժվար աչակերւ է, չի ցանկանում սովորել ն Հաւկապես խուսափում է կրոնական աոարկաներ ուսումնասիրելուց: Աոկա է դրավոր մի Հիչաւակում, որ սուլթանը իր որդու ուսուցչին ւվել է մի մաՀակ ն թույլաւրել նրան իր Հայեցողությամµ այն օդւադործել իր որդու վրա, Հանուն նրա դասւիարակության: Այդ ուսուցիչը կամ մոլլան սկսում է ղµաղվել իր աչակերւի կրթությամµ, մչւապես մաՀակը պաՀելով իր ձեոքում: Այսպես թե այնպես, ժամանակակիցների վկայությամµ, դաՀի ժաոանդորդը ձեոք է µերում µավականին լավ կրթություն: Սակայն նրան ավելի չաւ Հեւաքրքրում էին պեւական դործերը: Այդ µնադավաոում նրա ուսուցիչներն են Հանդիսացել իր Հայրը ն մեծ վեղիր Խալիլ Զանդարլը-փաչան: Վաղ մանկության ւարիներից դրսնորվում են ՄեՀմեդի µնավորության µնորոչ դծերը. ինքնավսւաՀություն, մեծամւություն ու դոոողություն, ինքնամփոփություն, աներնակայելի ծածկամւություն, իչխանաւենչություն, չեչւված արժանապաւվության ղդացում: Միաժամանակ նա եղել է սաոը դաւողության ն աչխույժ խելքի ւեր` օժւված վիթխարի եոանդով ու նպաւակին Հասնելու անՀողդողդ կամքով: իր դաժանության ու սանձարձակ µոնակալության Հեւ միաժամանակ, ՄեՀմեդ ԱԱ-ը, ըսւ թուրք ւարեդիրների (որը վիճելի է ն չի Հասւաւվում այլ աղµյուրներով) ւիրապեւել է մի քանի լեղուների, Հրապուրվել է ասւղադիւությամµ, մաթեմաւիկայով, փիլիսոփայությամµ, կրոնական ղանաղան ուսմունքներով ն այլն: Նրա թա119

փանցող ու սուր Հայացքից ոչինչ չէր վրիպում: Բնավորության µնորոչ դծերից է եղել մարդկանց մչւական լարվածության մեջ պաՀելը: Քանի դեո Հայրը կենդանի էր, ՄեՀմեդը նույնիսկ սուլթանական դաՀը ղµաղեցնելու ւարիներին իրեն պաՀում էր Համեմաւաµար ղուսպ ն Հավաքված: Հոր մաՀվանից Հեւո նս, աոաջին ամիսներին, նա ընդունել էր խաղաղասերի կեցվածք: «Նրա չրթների վրա խաղաղություն էր,- դրում է Գիµµոնը,- սակայն սրւում պաւերաղմ էր»: Ընդունելով օւարերկրյա դեսպաններին, նա Համողիչ ւոնով Հավասւիացնում էր նրանց, որ ինքը Հավաւարիմ է մնալու իր Հոր Հեւ կնքված µոլոր պայմանադրերին ու Համաձայնադրերին: Երµ կոսւանդնուպոլսից կոնսւանդին ՃԱ Պալեոլոդոս Դրադասի (14491453) դեսպանները ժամանեցին իր մայրաքաղաք էդիրնե, նրանք Հաճելիորեն ղարմացել էին ՄեՀմեդ ԱԱ-ի կողմից նրանց նկաւմամµ ցուցաµերած սիրալիր, մեղմ ու µարյացակամ վերաµերմունքից: Սուլթանը ոչ միայն Ղուրանի վրա երդվեց Հարդել Բյուղանդիայի ւարածքային ամµողջականությունը, այլն խոսւացավ կայսրին վճարել ւարեկան Հարկ' երեք Հաղար ասպերի չափով: կոսւանդնուպոլսում ՄեՀմեդի այդ խաղաղասեր ու մեղմ վարքադիծը մեկնաµանվեց որպես թուլության նչան ն Հակում դեպի կոմպրոմիսների քաղաքականությունը: Դա պարղապես մոլորություն էր: Նրա խաղաղասիրական վարքադիծը չինծու ն կեղծ էր: Նրան ձեոնւու էր աոայժմ խնամքով թաքցնել իր նվաճողական մեծ ծրադրերը: իրականում սուլթանը այրվում էր ժամ աոաջ կոսւանւնուպոլիսը դրավելու ն «ոոմերի» կայսրությունը կործանելու մարմաջով: Նա ցանկանում էր միավորել թուրքերի եվրոպական ն ասիական ւիրույթները, որոնց արանքում սեպի պես խրված էր Բյուղանդիայի մայրաքաղաքը, վերացնել կայսրության վերջին մնացուկները ն այդ Հիանալի քաղաքը դարձնել իր մայրաքաղաքը: Հոր մաՀից Հեւո ասւիճանաµար ցայւուն կերպով դրսնորվեց ՄեՀմեդի նենդ ու դավադիր ն ծայրաՀեղ դաժան խաոնվածքը: «Սուլթան ՄեՀմեդ ՖաթիՀը,- դրում է ֆրանսիացի պաւմաµան Գուսւավ Շլումµերժեն,- փորձում էր իր վայրադությունը քողարկել մեղմ ու քաղաքավարի ձներով. մաՀավճիոը կւար ժպւալով ն մորուքը չոյելով»: Մչւական վախ ունենալով իր իչխանության Համար, նա անխնա ոչնչացնում էր դաՀի µոլոր Հավանական թեկնածուներին: Նրա միայն անունը սարսափ էր աղդում իր Հպաւակների վրա: Աղµյուրները վկայում են, որ երµ իւալացի Հայւնի նկարիչ Զենւիլե Բելլինին նկարում էր նրա դիմանկարը, մի աոիթով նա սուլթանին ցույց է ւա120

լիս իր նկարներից մեկը, որը պաւկերում էր ՀովՀաննես Մկրւչի դլխաւման ւեսարանը: ՄեՀմեդ ԱԱ-ը անմիջապես Հրամայում է կւրել սւրուկներից մեկի դլուխը, կենդանի օրինակով նկարչին ցույց ւալու Համար դլխաւումից Հեւո վղի մկանների կծկման ձնը' ուղղելու Համար նկարչի սխալը: Պաւմվում է նան, որ երµ Անաւոլիայից ՄեՀմեդի էդիրնե ժամանելու կապակցությամµ 1451 թ. փեւրվարի 18-ին պալաւում կաղմակերպվում է Հանդիսավոր ընդունելություն, Մուրադի այրին, օսմանյան աղնվաղարմ ընւանիքներից սերած մի կին, մուենում է ՄեՀմեդին, որպեսղի ցավակցություն Հայւնի Հոր մաՀվան կապակցությամµ ն չնորՀավորի դաՀ µարձրանալու աոթիվ: Մինչդեո Հենց այդ նույն պաՀին, ՄեՀմեդի Հրամանով, Հարեմի լողարանում խեղդամաՀ էին անում այդ կնոջ իննամսյա որդուն' ԱՀմեդին, որն իր խորթ եղµայրն էր: իսկ դժµախւ մանուկի մայրը ւեղնոււեղը կնության ւրվեց Մուրադ ԱԱ-ի վեղիրներից մեկին' իսխաք-փաչային, որը նչանակվել էր Անաւոլիայի µեյլերµեյ: Երկաթյա ձեոքով նորընծա սուլթանը պալաւում Հասւաւեց կարդ ու կանոն, Հանդուցային պաչւոններում նչանակեց իր նկաւմամµ անվերապաՀ Հավաւարմությամµ աչքի ընկած մարդկանց, իսկ անվսւաՀելիներին մասամµ Հեոացրեց պաչւոններից, մասամµ վերացրեց: Նա անողոք դաժանությամµ ճնչեց Բուրսայում µոնկած ենիչերիների խոովությունը: Սակայն այդ ոաղմական կաոույցը ամµողջապես իրեն ենթարկելու Համար' ՄեՀմեդը µարձրացրեց նրանց աչխաւավարձը, որը թեն իր կողմից կաւարված Հեոաւես քայլ էր, սակայն Հեւադա սուլթանների Համար սւեղծեց µավականին դժվարին նախադեպ: Միաժամանակ նա պալաւական որսորդներից ու µաղեակիրներից սւեղծեց մի քանի նոր, ուժեղ ղինվորական սւորաµաժանումներ, որոնք խաղալու էին իր Համար թիկնաղորի դեր ն որոնց չարքերից ինքը կարող էր ընւրել մարդկանց ենիչերիական աղայի (պեւի) պաչւոնի Համար: Նման կարդի վերակաոուցումներից Հեւո ենիչերիները վերածվեցին օսմանյան µանակի էլ ավելի Հղոր կորիղի, քան նրանք երµնիցե եղել էին: ՄեՀմեդ ԱԱ-ի դաՀակալության Հենց սկղµից կոնսւանդին կայսրը փորձում էր Հնարավորինս նվաղեցնել իր կախումը օսմանցիների ւիրակալից: Այդ նպաւակով նա դեսպաններ ուղարկեց նորաթուխ սուլթանի մու, պաՀանջելով անՀապաղ վճարել իչխանաղուն 0րխանի կեցության ծախսերը կոսւանդնուպոլսում: Բանը նրանումն էր, որ 0րխանը դեոնս Մուրադ ԱԱ-ի ժամանակ դաՀի նկաւմամµ ներկա121

յացրել էր Հավակնություններ ն Հաջողության չՀասնելով ապասւանել էր Բյուղանդիայի մայրաքաղաքում որպես «Հյուր», իսկ իրականում քաղաքական վւարանդու կարդավիճակով: Դեսպանները նրµին կերպով Հասկացրել էին ՄեՀմեդին, որ անՀրաժեչւության դեպքում մայրաքաղաքում դւնվող դաՀի Հավակնորդ 0րխանը կարող է Հանդես դալ «Հանուն իր իրավունքների պաչւպանության»: Դա թափանցիկ սպաոնալիք էր ՄեՀմեդին ն նա դա այդպես էլ ընկալեց: Սակայն սուլթանը սիրալիր ու անուչ խոսքերով Հանդսւացրեց դեսպաններին ն նրանց Հեւ ուղարկեց կոսւանդնուպոլիս` ոխը պաՀելով իր սրւում: Մեծ վեղիր Խալիլ Զանդարլը փաչան Հիանալի ծանոթ լինելով պաւանի ինքնակալի µնավորությանը, Հարկ էր Համարել նախաղդուչացնել դեսպաններին, որ նրանք «խաղում են կրակի Հեւ», որ ՄեՀմեդին «չի կարող կանդնեցնել ոչ մի օրենք ն ոչ մի արդելք չի կարող կասեցնել նրա մւադրությունները»: Հակաոակ դեպքում, ասել էր նա դեսպաններին, «դուք միայն կարադացնեք ձեր կործանումը»: իսկապես, 0րխանի Հեւ կապված պաւմությունը, Հաւկապես µյուղանդական ճնչումը, արադացրեց իրադարձությունների ընթացքը: Պեւության կաոավարման ղեկը վերցնելով իր ձեոքը` ՄեՀմեդը ծրադրել էր իրականացնել այն, ինչ չէր Հաջողվել իր նախորդներին' կոսւանդնուպոլսի դրավումը: իր այդ վաղեմի երաղանքի իրականացմանը երիւասարդ սուլթանը դնում էր քայլ աո քայլ, խորքային եղանակով նախապաւրասւելով այդ մեծ դործը: Դա մուսուլմանական աչխարՀում դեո արաµական նվաճումների ժամանակներից Համարվում էր «անՀավաւների դեմ սրµաղան պաւերաղմի»' ջիՀադի դլխավոր նպաւակը: Սուլթանը դիւակցում էր, որ կոսւանդնուպոլսի դրավումը ոաղմավարական µնույթի անՀրաժեչւություն էր իր պեւության Համար, քանի որ որքան էլ ընդարձակվեր ու մեծանար այն ասիական մասում, միչւ կմնար սպաոնալիքի ւակ' քանի դեո Բյուղանդական կայսրությունը երկու ծովերի µանալին պաՀելու լիներ իր ձեոքում: 0սմանցիների պեւությունը չէր կարող ապադա ունենալ, եթե կայուն կերպով չՀիմնավորվեր եվրոպական ափում: Նույնիսկ Եվրոպայի ւարածքների մեծ մասը դրավելու դեպքում անՀնարին կլիներ այնւեղ երկար ժամանակ դիմանալ, եթե կոսւանդնուպոլիսը չլիներ իրենց ձեոքում ն մնար թիկունքում: Բյուղանդիայի մայրաքաղաքը օսմանյան պեւության Համար մեծ վւանդ էր ներկայացնում նան այն աոումով, որ նա մչւապես քաջալերում ու խրախուսում էր օսմանյան պեւության ներքին ընդդիմությանը` ապաս122

ւան ւալով դաՀի պուենցիալ Հավակնորդներին ն Հյուրընկալելով սուլթանական իչխանության ամեն ւեսակի Հակաոակորդներին: Պալաւում իր Հավանական ու երնակայական թչնամիներից աղաւվելուց Հեւո ՄեՀմեդ ԱԱ-ը իրականացրեց մի չարք քայլեր` կոսւանդնուպոլսի դրավումը նախապաւրասւելու Համար: Նախ նա մի չարք պայմանադրեր կնքեց վենեւիկցիների, Հունդարացիների, սերµերի, վալախների, Լեսµոս ն Խիոս կղղիների Հույների Հեւ: Ընդ որում, նա կարողանում էր վարպեւորեն ապակողմնորոչել այդ երկրների դեսպաններին ն թաքցնել իր իսկական նպաւակները: ԱյնուՀեւն նա կարնոր ուչադրություն դարձրեց օսմանյան պեւության փոքրասիական ւիրույթներում իր իչխանությունը ամրապնդելու դործին: Այդ ուղղությամµ նրա կարնորադույն խնդիրն էր կարաման µեյլիքի ւիրակալի Հեւ լարված Հարաµերությունների կարդավորումը: ՄեՀմեդ ԱԱ-ին Հաջողվեց պայմանադիր կնքել նրա Հեւ: ԱյնուՀեւն սուլթանն անցավ պեւության մեջ իր Համար կայուն Հենարան սւեղծելու դործին: ՄեՀմեդի նենդ ու դավադիր, ծայրաՀեղ դաժան խաոնվածքը µացաոում էր քաղաքական ընդդիմության նույնիսկ չնչին դոյությունը: Նրա միայն անունը սարսափ էր աղդում իր Հպաւակների վրա: Դեոնս 1396 թ. Բոսֆորի ասիական ափին սուլթան Բայաղիդ Ա-ը կաոուցել էր ԱնադոլուՀիսար ամրոցը: ՄեՀմեդ ԱԱ-ը 1452 թ. մարւին Հրամայեց Բոսֆորի Հակաոակ եվրոպական ափին, նեղուցի ամենանեղ ւեղում, ԱնդոլուՀիսարի դեմ դիմաց կաոուցել ՌումելիՀիսար ամրոցը: Այդ երկու ամրոցների դոյությունը Հնարավորություն էր ւալու թուրքերին ցանկացած պաՀին կոսւանդնուպոլիսը կւրել Սն ծովից ն դրանով իսկ դադարեցնել մերձսնծովյան չրջաններից Հացի մաւակարարումը µյուղանդական մայրաքաղաքին, Հսկողություն սաՀմանել նեղուցների նկաւմամµ ն ուժեղ Հենակեւ սւեղծել կոսւանդնուպոլսի չրջապաւման Համար: ՌումելիՀիսարի չինարարության վրա չորս ամիս չարունակ դիչեր ու ցերեկ աչխաւում էր վեց Հաղար մարդ: Այդ նպաւակով օսմանցիների ւիրույթներից Հավաքել ու µերել էին Հմոււ քարւաչների, պաւչարների ն այլ արՀեսւավորների, որոնց թվում նան մու Հաղար Հոդի Հայ որմնադիրների: Ամրոցն ունենալու էր µարձր ու անմաւչելի պաւեր, դիւակեւեր ն Հինդ աչւարակներ: Ամենուրեք ւեղի էր ունենում չինանյութերի µոնադրավում: Շինանյութ ձեոք µերելու Համար նույնիսկ քանդվում էին եկեղեցիներն ու մաւուոները: Ամրոցի Հաւակադիծը դծել էր ինքը' սուլթանը: Շինարարության նկաւմամµ Հսկողությունը նս սուլթանն անձամµ վերցրել էր իր վրա`

այն չոււափույթ ավարւին Հասցնելու Համար: Ընդամենը չորս ու կես ամսվա ընթացքում ամրոցը կաոուցվեց (1452 թ.): Թուրքերն այն կոչեցին «µողաղ քյասան» (կոկորդ կւրող), իսկ Հույները Ռումելի Հիսար, որ µաոացի նչանակում էր ոումերի Հողի վրա կաոուցված ամրոց: Այդ նոր ամրոցում սուլթանը ւեղակայեց մի ուժեղ ն լավ մարղված կայաղոր, ւեղադրեց խոչոր ւրամաչափի թնդանոթներ ն Հրամայեց մաքսային սւուդման ենթարկել Բոսֆորի նեղուցով անցնող µոլոր նավերը: Ցանկացած նավ ամրոցի դիմաց պեւք է իջեցներ իր աոադասւներն ու կանդ աոներ' նեղուցից անցնելու վարձը վճարելու ն Հեւադա նավարկության թույլւվություն սւանալու Համար: Այդ Հրամանին չենթարկվելու դեպքում կարդադրված էր Հրեւանային կրակով խորւակել նավը: 0րինակ, երµ վենեւիկյան մի խոչոր նավ չցանկացավ ենթարկվել սուլթանի Հրամանին, այն ջրասույղ արվեց, իսկ անձնակաղմի անդամները մաՀապաւժի ենթարկվեցին: կոսւանդնուպոլսում ՌումելիՀիսար ամրոցի չինարարության լուրը ընդունվեց մեծ անՀանդսւությամµ: Այնւեղ Հսւակ դնաՀաւական ւվեցին նան դրա Հնարավոր Հեւնանքների վերաµերյալ: Ուսւի կոնսւանդին ՃԱ կայսրը սուլթանի մու ուղարկեց մի դեսպանություն, որին Հրամայված էր µողոք ներկայացնել այն կապակցությամµ, որ թուրքերը ամրոց են կաոուցում µյուղանդական պեւությանը պաւկանող Հողերի վրա: ՄեՀմեդ ԱԱ-ը մեղադրվում էր դոյություն ունեցող պայմանադրի խախւման մեջ: Ընդ որում, դեսպաններին Հանձնարարված էր Հիչեցնել սուլթանին, որ երµ Բայաղիդը Բոսֆորի ասիական ափին ժամանակին կաոուցեց ԱնադոլուՀիսար ամրոցը, նա թույլւվություն էր խնդրել կոսւանդնուպոլսից: Սակայն սուլթանը նույնիսկ Հարկ չՀամարեց ընդունելու դեսպանությանը, դրանով իսկ չեչւելով իր արՀամարանքը կայսեր ն նրա իչխանության նկաւմամµ: Երµ ամրոցի չինարարությունը արդեն Հասել էր իր ավարւին, կայսրը կրկին մի դեսպանություն ուղարկեց ՄեՀմեդ ԱԱ-ի մու, նրանց Հեւ դնելով Հարուսւ ընծաներ, խմիչքներ ն այլն, որպեսղի դեթ երաչխիքներ սւանա, որ նոր ամրոցը իրենից սպաոնալիք չի ներկայացնի µյուղանդական մայրաքաղաքի Համար: Սակայն ՄեՀմեդը Հրամայեց ղնդան նեւել դեսպաններին, իսկ այնուՀեւն փոխելով իր որոչումը, Հրամայեց նրանց µոլորին դլխաւել: Դա փասւորեն նչանակում էր պաւերաղմի Հայւարարում: կոնսւանդին կայսրը այնուամենայնիվ կաւարեց նս մեկ քայլ սուլթանի Հեւ µախումից խուսափելու Համար: Նա պաՀանջեց երաչխիքներ ւալ, որ ամրոցի կաոու124

ցումը չի Հանդիսանա կոսւանդնուպոլսի վրա Հարձակման նախանչան: Նրա դեսպանները սուլթանին Հայւարարեցին, որ կոնսւանդին թադավորը պաւրասւ է ընդունելու նրա ցանկացած պայմանը: Որպես պաւասխան ՄեՀմեդը պաՀանջեց Հանձնել մայրաքաղաքը, որպես դրա Հաւուցում կայսերն աոաջարկելով Մորեան, որը Բյուղանդիայի Հին մայրաքաղաքն էր: Սակայն կայսրը կւրականապես մերժեց այդ աոաջարկը, Հայւարարելով, որ նման խայւաոակությանը դերադասում է պաւվավոր մաՀը ճակաւամարւի դաչւում: Այդ պաՀից սկսած կոսւանդնուպոլսոմ ամենուրեք իչխում էր Համաւարած սարսափը. «Դա քաղաքի վերջն է, մեր ժողովրդի վերջը: Դա Նեոի դալուսւն է»,- ողµում էր մայրաքաղաքի µնակչությունը: ՌումելիՀիսար ամրոցի չինարարության ավարւից Հեւո ՄեՀմեդ ԱԱ-ը իր µանակը չարժեց ընդուպ մինչն կոսւանդնուպոլսի պաւերը ն երեք օր չարունակ ուչադիր ղննում էր քաղաքի ամրությունները ն կաւարում ւեղանքի ղննում: Միաժամանակ նա ձեոնամուխ էր եղել սւեղծելու Հղոր Հրեւանային ղորամասեր: Այդ դործում նրան մեծ ծաոայություններ էր մաւուցում Հունդարացի ինժեներ Ուրµանոսը, որը թնդանոթներ ձուլելու խոչոր մասնադեւ էր: Նրա չնորՀիվ սուլթանական µանակն ապաՀովվեց մեծ ու փոքր ւրամաչափի µաղմաթիվ թնդանոթներով: 1452 թ. ձմոանը սուլթանը դիչեր-ցերեկ ղµաղված էր կոսւանդնուպոլսի պաչարման նախապաւրասւական աչխաւանքներով: Նա անքուն դիչերներ էր անց կացնում, ուսումնասիրելով քաղաքի պաչւպանության դծադրերը, պլանավորում էր իր ղորքերի ւեղակայման վայրերը, որոչում պաչարողական Հարմարանքների ն թնդանոթների ւեղադրման կեւերը ն այլն: իր ժողովրդի ն µանակի ւրամադրությունները չոչափելու Համար, սուլթանը սովորություն ուներ Հասարակ ղինվորի ղդեսւներով, երկու-երեք թիկնապաՀների ուղեկցությամµ, չրջել Ադրիանոպոլսի փողոցներում ն Հարցուփորձ անել մարդկանց: Եթե որնէ մեկը ճանաչեր ծպւված սուլթանին, վերջինս, որ µացարձակապես անւարµեր էր մարդկային կյանքի նկաւմամµ, ւեղնոււեղը դաչույնով սպանում էր իրեն ճանաչողին: կոսւանդնուպոլիսը դրավելու Համար սուլթանին Հաջողվեց կայսրության ւարµեր նաՀանդներից Հավաքել մի քանի Հարյուր Հաղար մարդ, ն սւեղծել մի Հսկայական µանակ, որի կորիղը կաղմում էին քսան Հաղար ենիչերիները: Սուլթանը անձամµ Հսկում էր µանակի սպաոաղինման դործը: Երµ կոսւանդնուպոլսում կաւարվեց µնակչության մարդաՀամար, պարղվեց, որ մայրաքաղաքի µնակչու125

թյունը կրճաւվել է, ն այնւեղ մնացել է ընդամենը Հիսուն Հաղարից էլ պակաս մարդ, իսկ քաղաքը պաչւպանելու Համար ղենք կրելու ընդունակ մարդկանց թիվը չի դերաղանցում Հինդ Հաղարը: 0ւարերկրյա վարձկանների, դլխավորապես ջենովական ն վենեւիկյան վարձկանների ջոկաւների Հեւ կոսւանդնուպոլսի պաչւպանության ուժերը կաղմում էին ընդամենը 7 Հաղար ոաղմիկներ: Այդ ուժերով µյուղանդացիները պեւք է պաչւպանեին ւասնչորս մղոն քաղաքային պարիսպներ` իրենց ւրամադրության ւակ ունենալով միայն թեթն Հրանոթներ: Քաղաքի արդյունավեւ պաչւպանության Համար ունենալով ոչ միայն մարդկանց, այլն դրամական միջոցների սուր պակաս, կայսրը Հիմնեց պաչւպանության ֆոնդ, որին իրենց կամավոր նվիրաւվություններն էին անում մասնավոր անձինք, եկեղեցիներն ու վանքերը: Սկսեցին նույնիսկ ձուլել եկեղեցիների արծաթե սպասքեղենը, որը դնում էր դրամ Հաւելու վրա: Բյուղանդական մեծ թվով դործիչների Համար միանդամայն պարղ էր, որ աոանց Արնմոււքի օդնության մայրաքաղաքը ն աոՀասարակ կայսրությունը ի վիճակի չէ չարունակելու իր դոյությունը: Անչուչւ կային նան դործիչներ, որոնք թերաՀավաւ էին, որ Արնմոււքը երµնիցէ ի վիճակի կլինի փրկելու Բյուղանդիան: Թեն Հղոր Հակաոակորդի դիմաց µյուղանդական մայրաքաղաքի ոաղմական թուլութունը ակնՀայւ էր, սակայն այդպես էլ ոչ ոք օդնության ձեոք չմեկնեց կոսւանդնուպոլսին: Եվրոպական պեւություններից յուրաքանչյուրը իր սեփական ւանը ուներ µաղում խնդիրներ: Ուսւի նրանցից ոչ մեկը ցանկություն չուներ ղորքեր ն ֆինանսական միջոցներ ւրամադրելու Արնելքում ինչ որ նոր արկածախնդրության Համար: Թեն Եվրոպայում դւնվող Հույն քաղաքական վւարանդիները Համողում էին կաթոլիկ երկրների միապեւներին, որ անՀրաժեչւ է աոանց վայրկրան իսկ ուչացնելու Հավաքել µանակ ն այն չարժել դեպի Արնելք, սակայն այդ Հորդորները մնացին անպաւասխան: իսկ 1447 թ. դաՀակալած Նիկողայոս Մ պապը թեն անւարµեր չէր Հունական դործերի նկաւմամµ, սակայն չդիւեր, թե Եվրոպայի աչխարՀիկ ւիրակալներից ում կարող էր դիմել օդնության կոչով: Բացի այդ, պապը աոանձնապես Հակված չէր օդնելու մի քաղաքի, որը չարունակում էր Հրաժարվել կաւարելու ֆլորենւիայում իր Հպաւակների անունից կայսեր կողմից սւորադրված ունիայի պայմանները: Նիկողայոս Մ պապը սաՀմանափակվեց լոկ 1453 թ. մարւին սննդամթերքի ն ղենքի մի խմµաքանակի աոաքմամµ, որը

մայրաքաղաք µերեցին երեք ջենովական նավեր: Միակ ոդնորիչ Հանդամանքը այն էր, որ Հունվարին µյուղանդական մայրաքաղաք ժամանեց պաչւպանողական ամրությունների դծով Հայւնի մասնադեւ ջենովացի Զովաննի Զուսւինիանին' 700 Հոդուց µաղկացած ն Հիանալի ղինված ջենովական ոաղմիկների ուղեկցությամµ: կայսրը նրան Հանձնարարեց քաղաքի պաչւպանության դործը: Զենովացին անմիջապես ձեոնամուխ եղավ դործի: Քաղաքի µնակչության եոանդուն աջակցությամµ նա սկսեց µարելավել մայրաքաղաքի պաչւպանողական ամրությունների ողջ Համակարդը: ինչ վերաµերում է վենեւիկցիներին, ապա նրանց ոաղմական օդնությունը ղոււ խորՀրդանչական էր: Միայն վենեւիկյան երկու ոաղմանավեր չարժվեցին դեպի կոսւանդնուպոլիս, այն էլ միայն պաչարումը սկսվելուց երկու չաµաթ Հեւո: Այդ օրերին µյուղանդական դիվանադիւությունը լծվել էր եոանդուն դործունեության, կյանքի կոչելու Համար կաթոլիկ Արնմոււքի ծավալուն պաչւպանողական մի դաչինք: Ընդ որում, եվրոպական պեւություններին ներչնչվում էր այն միւքը, որ թուրքերի կողմից կոսւանդնուպոլսի դրավման դեպքում մաՀացու վւանդ է սւեղծվելու նան ողջ քրիսւոնյա աչխարի Համար: 1452 թ. կոնսւանդին ՃԱ կայսրը օդնության թախանձանքով վերջին անդամ դիմեց Արնմոււքին, սակայն դարձյալ ապարդյուն: Այսպիսով կոսւանդնուպոլսին մնում էր միայն Հույսը դնել սեփական ուժերի վրա: Սակայն ամµողջ խնդիրը կայանում էր նրանում, որ այն արդեն կւրվել էր մնացած քրիսւոնեական աչխարՀից: Միանդամայն ակնՀայւ էր, որ դեոնս մինչն թուրքերի կողմից ոաղմական դործողությունների սկսումը, Բյուղանդիայի մայրաքաղաքը արդեն դաւապարւված էր: 0սմանյան նվաճումները Հասել էին մինչն Դանուµի ափերը ն սպաոնում էին կենւրոնական Եվրոպային: Բյուղանդական կայսրությունը, որն ըսւ էության µաղկացած էր միայն մեկ, այն էլ դեդրադացվող քաղաքից, չէր կարող դիմակայել մի այնպիսի պեւությանը, որը ղµաղեցնում էր Բալկանյան թերակղղու ն Փոքր Ասիայի ւարածքի մեծ մասը, մի պեւության, որն իր ւրամադրության ւակ ուներ ժամանակի ամենաՀղոր µանակը: Մինչդեո կոսւանդնուպոլսում դրությունը չափաղանց ծանր էր: Մայրաքաղաքը դւնվում էր դինասւիական ճդնաժամի, քաղաքական անկման ն ներքին խորը երկպաոակությունների մեջ: Վեճերն ու անՀամաձայնությունը Համակել էին ոչ միայն ւիրապեւող չրջաններին ու վերնախավին, այլն քաղաքի µնակչությանը: Շարունակվում էր եկեղեցական պաոակւումը ուղղափաո Հույների ն կաթոլիկ լաւին127

ների միջն: Այդ դավանական վեճերի պաւճաոով ջլաւված ն Հոդեկան կորովը կորցրած ժողովուրդը մաւնվել էր ւադնապի: Մայրաքաղաքում ընթանում էր Համարյա չդադարող պայքար աղնվականության լաւինամեւ մասի ն ունիայի Հակաոակորդների միջն: Այսպիսով մայրաքաղաքն իր ծոցում սնուցում էր դժդոՀների մի ամµողջ դաս: ԱոՀասարակ կոսւանդնուպոլիսն այդ ժամանակ դեդրադացվող ու անկում ապրող մի քաղաք էր: Նրա µնակչությունը, որը ՃԱԱ դարում իր չրջակա վայրերի Հեւ միասին կաղմում էր մու մեկ միլիոն մարդ, այժմ Հաչվվում էր ոչ ավել, քան Հարյուր Հաղար, ընդ որում, µնակչության կողմից քաղաքը ղանդվածորեն լքելու պաւճաոով մարդկանց թիվը դնալով նվաղում էր: Երµ թուրքերի Հարձակման նախօրյակին քաղաքում կաւարվեց µնակչության մարդաՀամար, պարղվեց, որ մայրաքաղաքում մնացել է ընդամենը Հիսուն Հաղարից էլ պակաս մարդ, իսկ քաղաքը պաչւպանելու Համար ղենք կրելու ընդունակ մարդկանց թիվը չի դերաղանցում Հինդ Հաղարը: կոսւանդնուպոլսի անկման նախօրյակին մայրաքաղաքում սուր պայքարի մեջ էին երեք քաղաքական Հոսանքներ' աղդային-ուղղափաոական կուսակցությունը, արնմւական-լաւինասիրական կուսակցությունը ն թուրքասիրական կուսակցությունը: 1452 թ. նոյեմµերին կոսւանդնուպոլիս ժամանեց պապական լեդաւ կարդինալ իսիդորը: Երµ Քրիսւոսի ծննդյան նախօրեին Ս. Սոֆիայի ւաճարում նա կայսրի, պալաւականների ն µարձրասւիճան Հոդնորականների ներկայությամµ կաթոլիկական ծեսով պաւարադ մաւուցեց ն Հրապարակեց Ֆլորենւինյան ունիայի դրույթները ուղղափաո ն կաթոլիկ եկեղեցիների միջն կայացած դաչինքի մասին, քաղաքում սկսվեցին Հուղումներ, որոնք ընթանում էին Հեւնյալ կարդախոսի ներքո. «Մեղ պեւք չէ ոչ լաւինների օդնությունը ն ոչ էլ միավորումը նրանց Հեւ»: Գրդոված ժողովուրդը ն Հոդնորականների Հոծ խմµերը լցվեցին փողոցները աղաղակելով ու անեծք կարդալով լաւինների դեմ: Թափորը չարժվեց դեպի Պանւոկրաւորի վանքը, ուր դւնվում էր Գենադիոս անունով դիւնական վանականը ն նրանից պաՀանջեցին ճչւել իրենց Հեւնելիք ուղին: Գենաւիոսը ւվեց իր դրավոր պաւասխանը, որւեղ նա ասում էր, որ լաւինները վիրավորում են իրենց պապենական Հավաւքը ն խոսում էր այն ասւվածային պաւժի մասին, որ անպայման կդա սրµապղծության պաւճաոով: Այդ լարված ու ճդնաժամային պաՀին µյուղանդական նավաւորմի Հրամանաւար Լուկա Նուարասը նեւեց Հեւնյալ արւաՀայւությունը. «Ավելի լավ է քաղաքում որպես թադավոր ւեսնել թուրքական չալման, քան պապական խույրը»:

կարդինալ իսիդորի կոսւանդնուպոլսում կաւարած դերի մասին կ. Մարքսը դրում էր. «Ծիրանի քղամիդի ներկայությունը քաղաքում Հենց այն ժամանակ, երµ ամեն օր թուրքերը դրոՀում էին քաղաքի վրա, պաոակւում աոաջացրեց այնւեղ»: ԱµրաՀամ Անկյուրացին «Ողµ ի վերայ աոման կոսւանդնուպոլսոյ ի ւաճկաց» դրվածքում «անդութ լաւինների» միջամւության Հեւնանք էր Համարում µյուղանդական մայրաքաղաքի ողµերդությունը: Թեն Հուղումները ասւիճանաµար մարեցին, սակայն քաղաքացիներն ամեն պաՀ µացաՀայւ ցուցադրում էին, որ իրենք չեն ընդունում ֆլորենւինյան ժողովի ընդունած որոչումը: կոսւանդնուպոլսի µնակիչների մեծ մասը աղոթելու էր դնում միայն այն եկեղեցիները, որոնց Հոդնորականները µացաՀայւ կերպով չէին ընդունում ունիան: Այսպիսով, աՀեղ վւանդի պաՀին ոչ միայն պաչարվածների միջն միասնություն դոյություն չուներ, այլն մայրաքաղաքի µնակչությունը Հոդեպես ընկճված էր ն Հույս չուներ, որ կարող է Հաղթել աՀարկու թչնամուն: Քաղաքում պււվում էին ամեն ւեսակի սն կանխադուչակություններ կայսրության մուալոււ վախճանի վերաµերյալ: Քաղաքը պաչարողները, ընդՀակաոակը, լցված էին վայրադ ոդնորությամµ: Ավարի ւենչը մի կողմից' կրոնական մոլեոանդությունը մյուս կողմից, դրդոում էին թուրք ղինվորների ոաղմաչունչ եոանդը: Նրանց չարքերում նս չրջում էին կանխադուչակություններ իրենց մուալոււ Հաղթանակի մասին: Այսպիսին էր Բյուղանդիայի մայրաքաղաքի ներքին դրությունը, երµ սուլթան ՄեՀմեդ ԱԱ-ը պաւդամ ուղարկեց իր Հսկողության ներքո դւնվող µոլոր չրջանները, որ ովքեր ընդունակ են սուր µոնելու, դան ն միանան իրեն: Արձադանքելով այդ կոչին` կոսւանդնուպոլսի պաւերի ւակ կենւրոնանում էին նորանոր ղորամիավորումներ: 1452 թ. աչնանը թուրքերը դրավեցին µյուղանդական կայսրերին պաւկանող վերջին քաղաքները' Մեսիմորիան, Անխիալը, Վիղան, Սիլիվրիան: Ըսւ էության մայրաքաղաքը Հայւնվել էր կրակե օղակով չրջապաւված կղղու վիճակում: Երµ 1452-1453 թթ. ձմոանը թուրքական Հեծյալ ղորամասերը Պերայի չրջանում քաղաքային դարպասների մու ճամµար դրեցին, Գալաթա թաղամասում Հիմնավորված ջենովացիները անմիջապես չւապեցին թուրքական ոաղմական ճամµարը' իրենց µարեկամական ղդացումները թուրքերին ցուցադրելու Համար: Բնականաµար այդ լուրը ճնչող ւպավորություն էր թողնելու քաղաքի պաչւպանների վրա: Ամµողջ ձմեոը էդիրնեում ընթանում էին վերջին նախապաւրաս129

ւությունները կոսւանդնուպոլսի վրա վճոական դրոՀ կաղմակերպելու Համար: ՄեՀմեդը մանրաղնին կերպով ուսումնասիրում էր քաղաքի Հաւակադիծը, նրա ամրությունների դասավորությունը: Ընդ որում, նա դա անում էր խորը դաղւնիության պայմաններում: Պաչարման սկղµի ն քաղաքի դրավման ժամկեւների, ինչպես նան դործողության µուն պլանի մասին նա որնիցե մեկի Հեւ չէր խորՀրդակցում կամ կիսվում: ԱոՀասարակ նա ոչ մեկին չէր վսւաՀում: Սուլթանը իր ողջ ուչադրությունը կենւրոնացրել էր թուրքական ղորքերի մարւունակության µարձրացման ն նրան պաչարողական ւեխնիկայով ապաՀովելու դործին: էդիրնեի չրջակայքում սւեղծվել էր մի արՀեսւանոց, որւեղ Հոչակավոր Հունդարացի վարպեւ Ուրµանոսի Հսկողության ներքո ձուլվում էին ւարµեր ւրամաչափի Հղոր թնդանոթներ: Այդ թնդանոթներից մեկը ուներ իսկապես վիթխարի չափեր: Նրա փողի չաոավիղը 12 ափաչափ էր: Այդ թնդանոթը կրակում էր 30 փութ ծանրությամµ քարե դնդեր: Աղµյուրները վկայում են, որ Հիչյալ թնդանոթը էդիրնեից կոսւանդնուպոլսի պաւերի մու են µերել 60 լծկան եղներ' երկու ամսվա ընթացքում: Անկասկած սուլթանը Հիանալի Հասկանում էր, որ կոսւանդնուպոլսի նախկին պաչարումները ավարւվել են անՀաջողությամµ դլխավորապես այն պաւճաոով, որ քաղաքը դրոՀի էր ենթարկվում միայն ցամաքի կողմից: 0դւվելով ծովի վրա իրենց ունեցած աոավելությունից` µյուղանդացիները փասւորեն պաչարումը դարձնում էին անարդյունավեւ, որովՀեւն ծովով իրենք կարող էին սւանալ այն ամենը, ինչ իրենց անՀրաժեչւ էր: Ուսւի ՄեՀմեդը Հսւակորեն դիւակցում էր, որ քաղաքի չրջապաւումը կաւարյալ դարձնելու ն ի վերջո այն դրավելու Համար կենսականորեն անՀրաժեչւ է, որ իր ւրամադրության ւակ ունենա նան ոաղմանավեր ու µեոնաւար նավեր: Ուսւի նա մեծադույն եոանդով սկսեց սւեղծել ոաղմական ու ւրանսպորւային նավաւորմ` օդւադործելով ինչպես Հին նավերը, այնպես էլ էդեյան ծովի նավաչինարաններում կաոուցելով նորերը: ի վերջո նա կարողացավ թուրքական դրոչի ներքո Հավաքել ւարµեր ջրաւարողություն ն կրակային Հղորություն ունեցող մու 125 ոաղմանավեր, չՀաչված մեծ թիվ կաղմող օժանդակ նավերը: Երµ 1453 թ. դարնանը այդ Հսկայական նավաւորմը դուրս եկավ Գալլիպոլիից, որպեսղի մւնի Մարմարա ծով, Հույները ղարմանքով ու սարսափով նկաւեցին, որ թուրքերը սւեղծել են մի նավաւորմ, որը Հինդ անդամ դերաղանցում է իրենց ունեցածին: 1453 թ. Հունվարի վերջին ՄեՀմեդ ԱԱ-ը Հավաքեց արքունիքի

պաչւոնական անձանց ու իր մերձավորներին, որպեսղի Հրապարակի իր պաւերաղմական ծրադրերը ն Հավանություն ձեոք µերի դրանք կենսադործելու Համար: Այդ Հավաքի ժամանակ նա Հայւարարեց, որ ինքը իր պեւության անվւանդությունը ապաՀովված կՀամարի միայն այն ժամանակ, երµ µյուղանդական մայրաքաղաքը դւնվի թուրքերի ձեոքերում: Ընդ որում, սուլթանը փասւարկներ µերեց այն մասին, որ կոսւանդնուպոլսի դրավման պլանը կաոուցված է իրաւեսական Հիմքերի վրա ն որ ինքը ոաղմական աոումով կոսւանդնուպոլիսը չի Համարում անաոիկ: Աոաջին անդամ նա Հրապարակեց նան պեւական դաղւնիքը' օսմաններն արդեն ւիրապեւում են ծովի վրա: ՄեՀմեդը իր մերձավորների ուչադրությունը Հրավիրեց նան այն µանի վրա, որ քաղաքում ւիրող կրոնական կոնֆլիկւները թուլացնում են քաղաքի պաչւպանունակությունը: Շարունակելով իր խոսքը` սուլթանը նչեց, որ թեն µյուղանդացիները ոաղմական աոումով թույլ են, µայց դրանով Հանդերձ ՀանրաՀայւ իրողություն է, թե ինչպիսի վարպեւությամµ նրանք կարողանում են նրµին սադրանքներ Հյուսել թուրքերի թչնամիների չրջանում: Նա չեչւեց, որ կոսւանդնուպոլիսը այնքան էլ անաոիկ չէ, ինչպես պաւկերացնում են: Նախկին պաչարումները Հաջողությամµ չեն պսակվել արւաքին պաւճաոների Հեւնանքով: Այժմ սւեղծվել է միանդամայն Հարմար պաՀ: կրոնական երկպաոակությունները ծվաւում են քաղաքը: իւալացիները անՀուսալի են իµրն դաչնակիցներ ն նրանցից չաւերը պաւրասւ են դավաճանության դիմելու: Նիսւը նա եղրափակեց Հեւնյալ խոսքերով. անձամµ իր Համար պարղ է մի µան. եթե ինքը չկարողանա կաոավարել կայսրությունը աոանց կոսւանդնուպոլսի, ապա կդերադասեր այն աոՀասարակ չկաոավարել: Հավաքի մասնակիցները ապչած էին, թե µացարձակ դաղւնիության պայմաններում ինչպիսի լայնաՀուն ծրադրեր է մչակել սուլթանը: Նույնիսկ կաոավարության այն անդամները, որոնք ներքուսւ Հավանություն չէին ւալիս ՄեՀմեդ ԱԱ-ի նկաւաոումներին, չՀամարձակվեցին µարձրացնել իրենց աոարկությունները: Վեղիրները միաՀամուո կերպով պաչւպանեցին սուլթանի որոչումը ն քվեարկեցին Հօդոււ պաւերաղմի: Այսպիսով, Բյուղանդիայի մայրաքաղաքի դրավման Հարցը մւնում էր օրակարդ ն սպասում էր իր լուծմանը: ՄաՀմեդական Հոդնորականությունը նս Հանդես եկավ սուլթանի ծրադրի պաչւպանությամµ: Ասւվածաµան-ուլեմները ն Հասարակ մոլլաները սկսեցին դաղափարական մչակման ենթարկել µանակը:

Զինվորներին ներչնչում էին, որ նա, ով աոաջինը կներխուժի քաղաք, ՄուՀամմեդ մարդարեի կողմից կարժանանա դրախւի Հավեւ երանությանը: Փեւրվարի 26-ի դիչերը յոթ նավեր Պյեւրո Դավանցոյի ընդՀանուր Հրամանաւարությամµ (վեցը կրեւե կղղուց, մեկը' Վենեւիկից), որոնց վրա կային 700 իւալացիներ, դուրս դալով Ոսկեղջյուրից, ճողոպրեցին: Նրանց փախուսւը լրջորեն թուլացրեց կոսւանդնուպոլսի պաչւպանությունը: Սակայն դրանից Հեւո այլնս ոչ մի մարդ' լիներ Հույն կամ իւալացի, այլնս չդրսնորեց նման փոքրոդություն ն չՀեւնեց նրանց օրինակին: 1453 թ. ապրիլի 2-ին կայսրը Հրամայեց քանդել խանդակների վրա եղած կամուրջները ն փակել քաղաքի դարպասները: Նույն օրը նա կարդադրեց Ոսկեղջյուրի մոււքի մու մեկ ափից մյուս ափը քաչել երկաթյա չղթա, նավերի մոււքը արդելակելու Համար: 1453 թ. մարւին օսմանյան պեւության µոլոր մասերից ղորաչարժ կաւարվեց դեպի կոսւանդնուպոլիս: Ապրիլի 5-ին վերջին ղորամիավորումների Հեւ ժամանեց նան µանակը դլխավորող սուլթանը: Ապրիլի 6-ին մայրաքաղաքը վերցվեց պաչարման օղակի մեջ: Հակաոակորդների ուժերը աներնակայելի չափով անՀավասար էին: Քաղաքի մեկ ղինված պաչւպանին ընկնում էր ավելի քան քսան թուրք ոաղմիկ: Թուրքական նավաւորմը Բալթաօղլուի Հրամանաւարությամµ Հրաման էր սւացել չրջափակել ծովափը, որպեսղի քաղաքը ծովի կողմից չսւանա որնէ օդնություն: Մարմարա ծովի ափերի երկայնքով մչւապես երթնեկում էին թուրքական ոաղմանավերը` թույլ չւալով, որ որնէ նավ մուենա նավաՀանդիսւներին: Սակայն Բալթաօղլուի դլխավոր խնդիրը ծովի կողմից քաղաքի ներխուժումն էր: Որպես իր Հրամանաւարական կենւրոն` սուլթանը ընւրեց ւեղանքի ամենաµարձր կեւը' մայրաքաղաքի Ադրիանոպոլսյան դարպասների դեմ-դիմաց' որի չուրջը ւեղակայվեցին ենիչերիական ղորամասերը: Հենց այնւեղ էլ Հիմնեցին Հրեւանու կրակակեւ' ւեղադրելով Ուրµանոսի սարսափաղդու թնդանոթը ն այլ ւարµեր ւրամաչափերի թնդանոթներ: իր Հերթին կայսրը որպես ոաղմակայան ընւրեց Սուրµ Ռոմանոսի դարպասների մու դւնվող վայրը' սուլթանի չւաµի ուղիղ դիմացը: Սուլթանի µանակը µաղկացած էր մու 150 Հաղար ղինվորներից, իսկ նավաւորմը 80 ոաղմանավերից ն ավելի քան 300 µեոնանավերից: Պաչարողների աջ թնը, որը ձդվում էր մինչն Ոսկյա դարպասները, µաղկացած էր փոքր Ասիայում Հավաքված ղորքերից, որոնց Հրամանաւարը փորձաոու իսխակ-փաչան էր:

Սուլթանի եվրոպական ւիրույթներում Հավաքված դնդերը (մու 50 Հաղար ոաղմիկներ, որոնք Բաղկացած էին Բուլղարիայի, Սերµիայի ն Հունասւանի եվրոպական վասալների ւրամադրած ղինվորներից) կաղմեցին պաչարողների ձախ թնը, որը ձդվում էր մինչն Ոսկեղջյուրի ափերը: Դրանց Հրամանաւարն էր ոչ պակաս փորձաոու կարաջա-µեյը: իր ղորքերի թիկունքում սուլթանը ւեղաµաչխեց Հեծելաղորը: Պերայի µլուրների վրա ւեղավորվեցին Սաղան-փաչայի ղորամասերը, որոնց խնդիրն էր իրականացնել Հսկողությունը Ոսկեղջյուրի մոււքի նկաւմամµ: Հենց այդ նույն նպաւակով թուրքական նավաւորմի մի մասը ւեղակայվեց Բոսֆորի ջրերի այն մասում, որը միաձուլվում էր Ոսկեղջուրի Հեւ: կոսւանդնուպոլսի ղորաՀրամանաւարները դլուխ էին ջարդում Հեւնյալ դժվարին խնդրի լուծումը դւնելու Համար. ինչպես ւեղաµաչխել ուժերը ամրությունների ողջ դծով, որոնց երկարությունը կաղմում էր մու 52 կիլոմեւր: Հույս ունենալով, որ թուրքերը չեն դրոՀի քաղաքի վրա Մարմարա ծովի կողմից, µյուղանդացիները նվաղադույն թվով ղինվորներ աոանձնացրին քաղաքի ծովային պաւերը պաչւպանելու Համար: Ոսկեղջյուրի ափերի պաչւպանությունը Հանձնարարվեց վենեւիկյան ն ջենովական նավասւիներին: Պաչւպանության կենւրոնում, Սրµ. Ռոմանոսի դարպասների մու ւեղակայված էին իւալական, դերաղանցապես ջենովական, վարձկանների ջոկաւները: Քաղաքային պաւերի մնացած ւեղամասերը պաչւպանում էին µյուղանդացիների ն լաւին-վարձկանների խաոը ջոկաւները: Քաղաքի պաչւպանները ղինված էին նիղակներով ն նեւ ու աղեղներով, երկարափող Հրացաններով ն քար նեւող Հարմարանքներով: Նրանք դործնականում Հրեւանի չունեին: Այն մի քանի թնդանոթները, որ դւնվեցին քաղաքում, պարղվեցին, որ օդւադործման Համար պիւանի չեն: Քաղաքի ղորամասը, սակայն, ինչպես ցույց ւվեցին Հեւադա իրադարձությունները, օժւված էր µարձր մարւական Հաւկանիչներով: Նրա ղինվորները Հաճախ անակընկալ Հարձակումներ էին դործում թուրքերի վրա, ձդւելով խանդարել նրանց, որպեսղի չկարողանան քաղաքի պաւերին մուեցնել պաչարողական ւեխնիկա: Որպեսղի ցույց ւա, որ Վենեւիկից քրիսւոնյաները եկել են իրեն օդնության, կայսրը Հրամայեց, որ պաւերի վրա մչւապես երնան Վենեւիկից ժամանած նավասւիները: կոսւանդնուպոլսի եկեղեցիներում մեկ չաµաթ չարունակ ժողովուրդն աղոթում էր` Ասւծուց Հայցելով փրկություն: 1453 թ. ապրիլի 6-ին սուլթանի պաւդամաµերները սպիւակ

դրոչները ձեոքներին մոււք դործեցին քաղաք, կայսերը Հանձնելու Համար ՄեՀմեդ ԱԱ-ի վերջին ուղերձը: Նրանում ասվում էր, որ մաՀմեդականների օրենքի Համաձայն, սուլթանը կերաչխավորի քաղաքի µնակիչների կյանքի ն դույքի ապաՀովություն, եթե քաղաքը աոանց դիմադրության, կամովին Հանձնվի իրեն: Հակաոակ պարադայում սուլթանը ներումն չէր խոսւանում քաղաքի պաչւպաններից ն ոչ մեկին: Աոաջարկը մերժվեց, քանի որ նախ քաղաքի µնակիչները չէին Հավաւում սուլթանի խոսւումներին ն ապա չէին ցանկանում դավաճանել իրենց կայսրին: Պաւասխան ուղերձում կայսրը դրում էր. «Քանի որ միանդամայն ակներն է, որ դու ավելի չաւ ես ցանկանում պաւերաղմ, քան խաղաղություն... ես քեղ աղաւում եմ ինձ քո ւված µոլոր երդումներից ն ինձ Հեւ կնքած µոլոր պայմանադրերից ն փակելով իմ մայրաքաղաքի դոները' ես կպաչւպանեմ իմ ժողովրդին մինչն իմ արյան վերջին կաթիլը»: Այնժամ թուրքական թնդանոթները որուացին: Թեն մի քանի օր չարունակ Հրեւանին անընդՀաւ ոմµակոծում էր քաղաքը, սակայն նրան Հաջողվեց միայն մասնակիորեն ավերել աոանձին ամրություններ: Դրա պաւճաոը ոչ միայն կոսւանդնուպոլսի պաւերի ամրությունն էր, այլն թուրք Հրեւանավորների անփորձությունը: Հրեւակոծության ժամանակ սարսափաղդու աՀոելի մեծության Ուրµանոսի թնդանոթը պայթեց, վիրավորելով նրա սւեղծողին: Ապրիլի 18-ին սուլթանը Հրամայեց սկսել քաղաքի դրոՀը: Բորµոքվեց աներնակայելի դաժան ն արյունաՀեղ ճակաւամարւ: Լուսաµացին թուրք ղինվորները նեւվեցին դեպի թնդանոթի դնդերից պաւերի մեջ µացված անցքերը: Խորը փոսերն ու խանդակները լցնելով ավաղե պարկեր ն սպանվածների դիակներ, թուրքերը նրանց վրայով դրոՀում էին աոաջ: Բյուղանդացիները թուրքերի վրա նեւում էին քարեր, լցնում էին եոացող խեժ, խոցում էին նեւերով ու նիղակներով: կոսւանդնուպոլսի պաչարման ականաւեսներից մեկը' Նեսւոր իսքանդերը, որը Հեղինակ է «Պաւմվածք Ցարդրադի, նրա Հիմնադրման ու թուրքերի կողմից դրավման» երկի, Հեւնյալ կերպ է նկարադրում այդ µոլորը. «կրակող թնդանոթների ն Հրացանների որուումից, ղանդերի ու մարւնչող մարդկանց ձայնից, ղենքերի µախումից լսվող չաչյունից, մարդկանց լացից ու Հեծեծանքից թվում էր թե երկինքն ու երկիրը խաոնվել ու չարժվում են: Հնարավոր չէր մեկը մյուսին լսել. մարդկանց Հեկեկանքները, լացն ու ողµը դումարվել էին ճակաւամարւի աղմուկի ն ղանդերի ղողանջի Հեւ'

դաոնալով մի միասնական աղմուկ, որը նման էր ուժդին որուի: Բաղմաթիվ կրակներից, թնդանոթներից ու Հրացաններից դուրս եկած ծուխը պաւել էր ողջ քաղաքը ն ղորքերին. մարդիկ չէին կարող ւեսնել մեկ-մեկու, չաւերը խեղդվեցին վաոոդի ծխից»: ԳրոՀի աոաջին իսկ ժամը ցույց ւվեց, որ թեն կոսւանդնուպոլսի պաչւպանների թիվը մեծ չէր, սակայն նրանցից յուրաքանչյուրը պաւրասւ էր մարւնչելու մինչն վերջ: Սուլթանին սպասում էր նան մեկ այլ ւՀաճ անակնկալ: Ապրիլի 20-ին, ՄեՀմեդի Համար միանդամայն անսպասելի կերպով, թուրքերը ւանուլ ւվեցին ծովային ճակաւամարւը: Զենովական երեք թիանավեր, որոնք Հոոմի պապի կողմից կ. Պոլիս էին ւանում ղենք, ոաղմամթերք ն պարեն, ինչպես նան µյուղանդացիներին պաւկանող մի մեծ µեոնաւար նավ ցորենի µեոով, որը ղինված էր «Հունական կրակի» ղենքով, կարողացան անցնել Դարդանելը ն Հայւնվել քաղաքի մու: Տեղեկանալով այդ մասին, սուլթանը ձիով սուրաց ծովակալի մու, Հրամայելով կամ դրավել, կամ խորւակել Հակաոակորդի նավերը: Նա նախաղդուչացրեց ծովակալին, որ եթե վերջինս չկարողանա կաւարել իր Հրամանը, թող կենդանի չվերադաոնա: Բորµոքվեց կաւաղի ծովամարւ: Քրիսւոնյաների նավերը, որոնք ավելի լավ էին ղինված ն ավելի չարժունակ ու լավ կաոավարելի էին, այդ անՀավասար մարւում կարողացան ձեոք µերել Հաղթանակ: Թուրքերը կորցրին µաղմաթիվ նավեր, որոնք այրվեցին «Հունական կրակի» միջոցով: Զենովացիների ն µյուղանդացիների նավերը կարողացան ՀաղթաՀարել թուրքերի ծովային պաւնեչը ն մոււք դործելով Ոսկեղջյուր' միացան այնւեղ կանդնած կայսերական նավաւորմին: Սուլթանը, որը Պերայի չրջանում Բոսֆորի ափերի µարձրունքներից դիւում էր այդ ծովային ճակաւամարւը, կաւաղության մեջ էր: Քիչ էր մնացել, որ թուրքական նավաւորմի Հրամանաւար Բալթաօղլուին մաՀապաւժի ենթարկեն: Սակայն ի վերջո նրան պաւժեցին մաՀակի Հարվածներով, ղրկելով µոլոր ասւիճաններից ու կոչումներից, ինչպես նան ունեցվածքից, որը µաժանվեց ենիչերիների միջն: Այդ անՀաջողությունից Հեւո ՄեՀմեդը դիմեց մի քայլի, որը Հավանաµար նրան Հուչել էր իր մու ծաոայության մեջ դւնվող մի իւալացի: Նա Հրամայեց ցամաքով իր նավերի մի մասը Հասցնել Ոսկեղջյուր: Այդ նպաւակով կաոուցվեց մի Հսկա փայւյա Հարթակ, որը ւեղադրեցին Գալաթայի պաւերի մու: Մեկ դիչերվա ընթացքում այդ Հարթակի վրայով, որի վրա քսված էր յուղի Հասւ

չերւ, թուրքերը եղներին կապված պարաններով 70 ծանր նավեր քաչեցին մինչն Ոսկեղջյուրի Հյուսիսային ափը ն դրանք իջեցրին ծով: Ապրիլի 22-ի աոավույան քաղաքի պաչւպանների աչքի աոջն, Հույների պաչւպանության Հենց կենւրոնում, Հաոնեց թուրքական նավաւորմը իր µարձրացված աոադասւներով ու ծածանվող դրոչներով: Տպավորությունն այնպիսին էր, որ կարծես այդ նավերը ծնունդ են աոել Հենց ծովից, քանի որ այնւեղ մւնելու ճանապարՀ չկար: Ոսկեղջյուրի Հենց մոււքի մու, մարւական Հարձակողական դիրքով չարք էին կաղմել յոթանասուն թուրքական նավեր: Ոչ ոք չէր սպասում Հարձակում այդ կողմից, որը Հանդիսանում էր քաղաքի պաչւպանության ամենաթույլ ու խոցելի ւեղամասը: Միանդամից սպաոնալիքի ւակ Հայւնվեցին նան ծովախորչի մոււքը պաչւպանող µյուղանդացիների նավերը: Բյուղանդական ն լաւինական ծովային Հրամանաւարները որոչեցին փորձել կրակի մաւնելու թուրքական նավաւորմը: Բյուղանդական մի նավ վենեւիկցի կոկկոյի Հրամանաւարությամµ, անչչուկ ու դաղւադողի մուեցավ թուրքական նավաւորմի կանդաոման վայրը: Սակայն ՄեՀմեդը Հակաոակորդի մւադրության մասին նախաղդուչացված էր Գալաթայի ջենովացիների կողմից: կոկկոյի նավը Հրեւակոծվեց ու խորւակվեց: Անձնակաղմի նավասւիների կենդանի մնացած մասը փորձեց լողալով փրկություն դւնել, սակայն թուրքերը որսացին µոլորին ն քաղաքի պաչւպանների աչքի աոջն նրանց µոլորին մաՀապաւժի ենթարկեցին: Որպես պաւասխան, կայսրը Հրամայեց դլխաւել 260 դերի թուրք ղինվորների ն նրանց դլուխները ցուցադրել քաղաքային պարիսպների վրա: Այսպես թե այնպես, Ոսկեղջյուրի նկաւմամµ Հույները այլնս անդարձ կորցրել էին իրենց Հսկողությունը: իսկ թուրքերը Հնարավորություն էին սւացել դործելու նրանց թիկունքում: Մինչդեո քաղաքի պաչւպանների վիճակը դնալով դաոնում էր աղեւալի: կւրուկ վաւթարացել էր սննդամթերքով ն այլ ապրանքներով մաւակարարման դործը: Ծովային ճանապարՀով Վենեւիկից սննդամթերքներ ձեոք µերելու փորձը ավարւվեց անՀաջողությամµ: Պաչւպանվողների Հոդեկան վիճակը նս դնալով ավելի ու ավելի էր ծանրանում: Մարդիկ, որոնք ւրված էին մայրաքաղաքում չրջանաովող վաւ կանխադուչակումներին, իրենց ճակաւադիրը արդեն Համարում էին վճոված ն այդ վճիոը, ըսւ իրենց, երկնքից էր դալիս: Մինչդեո թուրքերը, ընդՀակաոակը, լցված էին վայրադ մոլեոանդությամµ, վսւաՀ իրենց Հաղթանակին: Ավարի

ւենչը մի կողմից' ն կրոնական մոլեոանդությունը մյուս կողմից' ուժ էին ւալիս Հարձակման թափին: Մայրաքաղաքում ժամանակ աո ժամանակ արյունաՀեղ կոիվներ էին ծադում վաղեմի ավանդական թչնամիների' վենեւիկցիների ու ջենովացիների միջն: Շաւերը կասկածամւությամµ էին վերաµերվում օւարերկրյա վարձկանների նկաւմամµ: Այդ µոլորին ավելանում էր նան µյուղանդական Հոդնորականության դժդոՀությունը կայսեր նկաւմամµ, որը պաչւպանության Համար միջոցներ որոնելու փնւրւուքներում ունձդություն էր կաւարում եկեղեցական դույքի նկաւմամµ: իսկ ամենավւանդավորը այն էր, որ կայսերը չրջապաւող պալաւականնե րի չր ջա նում սկ սել է ին վե րելք ապ րել պարւ վո ղա կան ւրամադրությունները: Մի խումµ մերձավորներ խորՀուրդ էին ւալիս կոնսւանդինին Հանձնվել, մեկ այլ խումµ փորձում էր Համողել նրան, որ լքի քաղաքը ն դիմադրություն կաղմակերպի նրա պաւերից դուրս: Սա կայն կայս րը մնում էր ան դրդ վե լի: Ա վե լին, նա աչ խա ւում էր ան ձնա կան օ րի նա կով µարձ րաց նել պա չար ված նե րի մար ւա կան ոդին ն Համախմµել նրանց: Նա չրջում էր ամրությունները, անձամµ սւուդում ղոր քե րի մարւունակությունը, նրանց ներչն չում ինք նավս ւա Հու թյուն ն Հա վաւ Հաղ թա նա կի նկաւմամµ: 1453 թ. մայիսի սկղµին քաղաքի Հրեւակոծությունը ուժեղացավ: Վերանորոդումից Հեւո կրկին չարք էր մւել Ուրµանոսի Հսկա թնդանոթը, որի կրակոցները փլուղում էին կ. Պոլսի անաոիկ Համարվող պաւերը: Պաչւպանության ւեղամասերից մեկում փլված պաւերի ուղղությամµ թուրքական ղորքերը մի քանի ժամ չարունակ դրոՀում էին, սակայն աոանց Հասնելու Հաջողության: Մայիսի կեսերին թուրք սակրավորները սկսեցին Հորաւման աչխաւանքներ իրականացնել պաւերի ւակ: Բյուղանդացիներին Հաջողվեց ւեղեկանալ այդ մասին ն Հորաւում կաւարել Հանդիպակած կողմից: Նրանց Հաջողվեց թափանցել թուրքերի փորած թունելի մեջ ն այրել ւանիքը պաՀող փայւյա Հենակները, աոաջ µերելով փլուղում: Մեծ թվով թուրքեր կենդանի թաղվեցին Հողի ւակ: Մայիսի 23-ին µյուղանդացիներին Հաջողվեց դերել մի քանի Հորաւողների ն կււանքների միջոցով սւիպել նրանց ցույց ւալու այն µոլոր ւեղերը, որւեղ թուրքերը կաւարում էին Հորաւումներ: Այդ µոլոր կեւերը վնասաղերծվեցին: Դա պաչարվածների խոչոր Հաջողությունն էր: Գնալով լարվածությունը երկուսւեք մեծանում էր: ԱնընդՀաւ

դրոՀները ծայր ասւիճան Հոդնեցրել էին թուրքական ղորքերին: Այն ղդացումը, որ Հսկայական µանակը ոչ մի կերպ չի կարողանում ընկճել µյուղանդական մայրաքաղաքի մի µուո պաչւպաններին, չէր կարող նրանց չµարոյալքել: Թերնս Հենց այդ պաւճաոով մեծ վեղիր Խալիլի խորՀրդով սուլթանը µանակցությունների մեջ մւավ կայսրի Հեւ: Նա իր աներոջը' իսֆենդիար-օղլույին ուղարկեց կայսեր մու: Նրան աոաջարկվեց կամ Համաձայնվել թուրքերին վճարելու ւարեկան 100 Հաղար ոսկյա վիղանւինի չափով Հարկ ն կամ ողջ µնակչության Հեւ Հեոանալ քաղաքից: Վերջին դեպքում ՄեՀմեդը խոսւանում էր վնաս չպաւճաոել Հեոացողներին ն թույլ ւալ, որ իրենց ունեցվածքը վերցնեն իրենց Հեւ: Անձամµ կայսրին աոաջարկվում էր մի վասալական թադավորություն Պելլոպոնեսում: կոնսւանդինը դումարեց արքունական խորՀրդի նիսւ սուլթանի աոաջարկը քննարկելու Համար: Որոչվեց երկու աոաջարկներն էլ մերժել: Այդպիսի աներնակայելի մեծ ւուրք µյուղանդացիները երµեք չէին կարողանա Հավաքել, իսկ իրենց քաղաքը թչնամուն ղիջելուն ոչ կայսրը ն ոչ էլ նրա մերձավորները Համաձայն չէին: կայսրը պաւասխանեց, որ ինքը մինչն իր վերջին չունչը պաչւպանելու է այն պեւությունը, որ Ասւված ւվել է իրեն: կայսեր µացասական պաւասխանը Հունից Հանեց սուլթանին, որը µացականչեց, որ այսուՀեւն Հույները այլ ընւրություն չունեն µացի սրի քաչվելուց, դերի Հանձնվելուց կամ իսլամն ընդուներուց: Նա անմիջապես դումարեց խորՀուրդ, որոչելու Համար Հեւադա անելիքը: Մեծ վեղիր Խալիլ-փաչան Համարձակություն ունեցավ աոաջարկելու, որ սուլթանը դադարեցնի անՀաջող ընթացք ունեցող չրջապաւումը ն µյուղանդացիների Հեւ կնքի Հաչւություն: Սակայն ղորաՀրամանաւարները ն սուլթանի մերձավորների մեծադույն մասը աոարկեցին այդ աոաջարկին, պնդելով, որ ընդՀակաոակը, անՀրաժեչւ է դիմել վճոական դրոՀի: Բյուղանդացի պաւմիչ Գեորդի Ֆրանձին վկայում է, որ խորՀրդակցության ժամանակ սուլթանի ղորաՀրամանաւարներից մեկը' Սաղան-փաչան պնդում էր, որ կ. Պոլիսը դաւապարւված է, քանի որ ոչ մի ւեղից չի կարող սպասել ոեալ օդնություն: Ավելին, իւալական ն այլ արնմւյան ւիրակալների միջն µացակայում է ՀամախոՀությունն ու միասնությունը: Եթե նույնիսկ նրանցից ոմանք մեծ դժվարությամµ ն µաղում վերապաՀումներով Հանդեն միասնական ւեսակեւի, միննույնն է, նրանց դաչինքը կարճ ժամանակ անց կփլուղվի, քանի որ նրանք դավում ն խարդավանքներ են նյութում մեկը մյուսի դեմ ն

ամµողջապես ւարված են նրանով, թե ինչպես Հափչւակեն ուրիչին պաւկանածը: Ուչադիր լսելով թեր ու դեմ µոլոր փասւարկումները` սուլթանը կայացրեց իր որոչումը. µանակը պեւք է նախապաւրասւվի վճոական դրոՀի: Դեպի քաղաք թոան նեւեր, որոնց ամրացված թղթերի վրա Հայւնվում էր սուլթանի որոչման մասին: Քաղաքի պաչւպաններին ոդեչնչելու նպաւակով կոնսւանդին կայսրը իր Հպաւակներին դիմեց µոցաչունչ կոչով. քրիսւոնյա ւղամարդը միչւ պեւք է պաւրասւ լինի մեոնելու Հանուն իր Հավաւի, իր երկրի, իր ընւանիքի ն իր միապեւի: Այժմ եկել է պաՀը, որ յուրաքանչյուրը պեւք է պաւրասւ լինի մեոնելու միանդամից այդ µոլոր արժեքների Համար: ԱյնուՀեւն կայսրը Հիչեցրեց մեծ մայրաքաղաքի փաոքի ու փաոավոր ավանդույթների մասին, նչելով, որ ուխւադրուժ սուլթանը ցանկանում է կործանել ճչմարիւ քրիսւոնեական Հավաւը, այն փոխարինելու Համար «անՀավաւ» մաՀմեդականությամµ: Նա Հորդորում էր, որ քաղաքի պաչւպանները արժանի լինեն իրենց նախնիներին' Հունասւանի ն Հոոմի Հին Հերոսներին: Վերջում կայսրը µացականչում է, որ Ասւծո օդնությամµ իրենք Հաղթելու են: Պաւմաµան Գիµµոնի արւաՀայւությամµ, աՀա այսպիսին էր «Հոոմեական կայսրության վերաµերյալ մաՀախոսականը»: Մայիսի 28-ին սուլթանը կաւարեց ղորքերի սւուդայց: Նա թույլ ւվեց, որ այդ օրը µանակը Հանդսւանա: ԱյնուՀեւն նա իր վրանը Հրավիրեց վեղիրներին ու ղորաՀրամանաւարներին ն դիմելով նրանց ասաց. դարերի ընթացքում քրիսւոնյաների մայրաքաղաքի դրավումը Համարվել է ուղղադավան մաՀմեդականի սուրµ պարւականությունը: Վաղը ինքը իր ղինվորներին ալիք աո ալիք ուղարկելու է քաղաքը դրոՀելու այնքան ժամանակ, մինչն որ նրա պաչւպանները Հանձնվեն: Վերջում սուլթանը կոչ է անում իր Հրամանաւարներին դրսնորել արիություն ն պաՀպանել խսւադույն կարդապաՀություն: Սուլթանի Հրամանով մունեւիկները Հայւարարում են, որ իսլամական սովորույթի Համաձայն թույլաւրվելու է, որ երեք օր քաղաքը մաւնվի կողոպոււի ն ավարաոության: Այն ղինվորները, որոնք աոաջինը կմւնեն քաղաք, կպարդնաւրվեն կալվածքներով կամ µարձր պաչւոններով: Պաւմիչ Դուկան Հաղորդում է, որ սուլթանը ասել էր իր ղինվորներին, որ կ. Պոլսում ինքը անձամµ չի փնւրում այլ ավար, «µացի քաղաքի չենքերից ու պաւերից: իսկ մնացած µոլոր դանձերն ու դերիները թող լինեն ձեր ավարը»:

Մի պաՀ կ. Պոլսի պաւերից այն կողմ ւիրում էր անսովոր լոություն: Մայրաքաղաքի µնակչության Համար պարղ էր դարձել, որ մուենում է ծանր փորձությունների ժամը: Լոությունը խախւվեց ցերեկը, երµ քաղաքի միջով սրµապաւկերները ձեոքերին անցավ մի խոչոր թափոր, որին մասնակցում էր նան կայսրը: Ուչադրավն այն էր, որ այդ թափորի մեջ կային ն՛ ուղղափաոներ ն՛ կաթոլիկներ: ՏադնապաՀար ղողանջում էին եկեղեցիների ղանդերը: Արնամոււին Հսկայական թափորը չարժվեց դեպի Սµ. Սոֆիայի ւաճարը, որւեղ ուղղափաո Հույները արդեն Հինդ ամիս է ինչ ուք չէին դրել, Համարելով, որ լաւինները իրենց ներկայությամµ սրµապղծել են այն: Այդ օրը ւաճարում կողք կողքի ջերմեոանդորեն աղոթեցին ունիայի կողմնակիցներն ու Հակաոակորդները: Սուլթանը Հայւարարեց, որ մայիսի 29-ին, լուսադեմին, սկսվում է վճոական դրոՀը: Գիչերը թուրքական µանակի ճամµարում ամենուրեք վաովում էին խարույկները ն որուում թմµուկները: Մոլլաներն ու դերվիչները µորµոքում էին ղինվորների մոլեոանդությունը, Ղուրանից վկայակոչումներ էին անում չաՀիդների' պաւերաղմի նաՀաւակների կողմից դրախւի վայելքները ըմµոչխնելու մասին: 1453 թ. մայիսի 29-ի վաղ արչալույսին թուրքական չեփորների աղմուկը, սրերի չաչյունը, թմµուկների խլացնող ձայները աղդանչան Հանդիսացան դրոՀը սկսվելու վերաµերյալ: Թուրքական Հրեւանու Հուժկու Համաղարկերից Հեւո սկսվեց կաւաղի ճակաւամարւ: Քաղաքի պաչւպանները մարւնչում էին դաւապարւվածի կաւաղությամµ: Ցամաքի կողմից թուրքերի աոաջին դրոՀները Հեւ մղվեցին: Տեղամասերից մեկում պաչւպանությունը ղեկավարում էր թուրք իչխանաղուն 0րխանը' մերձավորների մի խմµի Հեւ: Նրանք Հեւ էին մղում իրենց աղդակիցների դրոՀները կողք կողքի կովելով µյուղանդական վանականների Հեւ: Այդ ւեղամասում պաչւպանությունը ճեղքելու փորձերն ավարւվեցին անՀաջողությամµ: 0սմանցիների դրոՀը ւեղի էր ունենում երեք միմյանց Հաջորդող ալիքներով: Աոաջինը դրոՀի նեւվեց µաղմալեղու անկանոն ղորքը' µաչիµուղուկները, որոնց աոաջ էր մղում ոաղմական ոսւիկանությունը մւրակների ն երկաթյա ձողերի Հարվածներով: Նրանք կովեցին ավելի քան երկու ժամ ն ՄեՀմեդի Հրամանով Հեւ քաչվեցին, կաւարելով թչնամուն Հնարավորին չափ ուժասպաո անելու իրենց աոջն դրված խնդիրը: ԱյնուՀեւն Սուրµ Ռոմանոսի դարպասների ւեղամասում մարւի մեջ մւցվեցին լավ ղինված ու

մարղված ն µարձր կարդապաՀությամµ աչքի ընկնող անաւոլիական կանոնավոր ղորքերի դնդերը իսխակ-փաչայի Հրամանաւարությամµ: Նրանք կովում էին µացաոիկ Համաոությամµ: Երµ Ուրµանոսի Հսկա թնդանոթի քարե դնդերից մեկը լայն անցք µաց արեց ամրոցի պաւի մեջ, անաւոլիական ղորամասերի մի քանի Հարյուր ղինվորներ անմիջապես ներխուժեցին այդ անցքը: Սակայն քաղաքի պաչւպաններին Հաջողվեց Հեւ մղել դրոՀը, որի մասնակիցների մեծ մասը կուորվեց, իսկ մնացածը դուրս մղվեց: Այնժամ սուլթանը մարւի մեջ մւցրեց ընւիր ղորամասեր, միաժամանակ Հրամայելով ուժեղացնել Հրեւանային կրակը: Ուրµանոսի Հսկա թնդանոթը դարձյալ Սուրµ Ռոմանոսի դարպասների չրջանում ավերեց պաւի մի խոչոր Հաւված: Այդ ւեղամասը պաչւպանող ջենովացիների չարքերը երերացին: Նրանց Հրամանաւար Զուսւինիանը ծանր վիրավորվեց: Տաոապելով ուժեղ ցավից` նա աղերսում էր իրեն դուրս µերել մարւի դաչւից: Մինչդեո կայսրը թախանձում էր, որ նա չլքի իրեն, ասելով, որ «միայն քեղանից է կախված այս քաղաքի փրկությունը»: Սակայն Զուսւինիանի մարդիկ նրան ւարան Ոսկեղջյուր, որւեղ պաոկեցրին ջենովական նավի մեջ: Տեսնելով, որ Զուսւինիանը վիրավորված է ն այլնս չի մասնակցում ճակաւամարւին, չաւ ջենովացիներ չւապեցին լքել ճակաւամարւի դաչւը ն Հեոանալ, ենթադրելով, որ այն ւանուլ է ւրված: Զուսւինիանի դասալքությունը քաղաքի պաչւպանների ճամµարում աոաջ µերեց չփոթմունք: Եվ դա ւեղի ունեցավ Հենց այն պաՀին, երµ ՄեՀմեդը մարւի մեջ նեւեց իր լավադույն ոաղմիկներին' ենիչերիական ղորամասերին: Շոււով թուրքերի մի խմµի Հաջողվեց µարձրանալ պաւի վրա ն դրավել Սուրµ Ռոմանոսի դարպասների մու դւնվող աչւարակներից մեկը: Դա Հնարավորություն ւվեց մյուս դրոՀող ջոկաւներին µարձրանալու պաւերի վրա ն թափանցելու Սուրµ Ռոմանոսի դարպասների ւեղամասը: Այդ դարպասները µացվեցին ն մոլեդնած ենիչերիները Հորդեցին քաղաք: կ. Պոլսի պաւերի վրա փողփողաց թուրքական աոաջին դրոչը: կայսրը փորձեց Հավաքել քաղաքի պաչւպանների մնացուկներին ն փակել թուրքերի աոաջխաղացման ճանապարՀը: Սակայն դա նրան չՀաջողվեց: Վերջին անդամ փորձելով ոդնորել քաղաքի պաչւպաններին` կայսրը սակայն Համողվեց, որ ճակաւամարւը ւանուլ է ւրված: Բացականչելով «քաղաքը վերցված է, իսկ ես դեո ողջ եմ»` նա իր վրայից պոկեց արքայական ւարµերանչանները ն նեւվեց իր վերջին մարւին ենիչերիների Հեւ: կ. Պոլսի

պաչւպանների մեծ մասը մինչն վերջ դիմադրեց ն ղոՀվեց: Նրանց թվում էր նան µյուղանդական վերջին կայսր կոնսւանդին ՃԱ Պալեոլոդոսը: Նրա կւրված դլուխը µերեցին ն դրեցին սուլթանի ուքերի ւակ: Վերջինս Հրամայեց այն ցուցադրել, որպեսղի µյուղանդացիները Հավասւիանան, որ իրենց կայսրը սպանվել է: ԱյնուՀեւն կոնսւանդինի դլուխը դրեցին Հաւուկ ապակյա ամանի մեջ, ւարµեր վայրերի մաՀմեդական ւիրակալներին ցուցադրելու Համար իսլամի «փաոավոր Հաղթանակը» քրիսւոնյա Բյուղանդիայի նկաւմամµ: Այսպիսով, 1453 թ. մայիսի 29-ին Հիսուներեքօրյա պաչարումից Հեւո Արնելյան Հոոմեական կայսրության Հին մայրաքաղաքն ընկավ: Այն անցավ օսմանցիների սուլթան' 23-ամյա ՄեՀմեդ ԱԱ-ի ձեոքը, որին այդ Հաղթանակի աոթիվ կոչեցին «ՖաթիՀ» (Հաղթական): Թուրքական ղորքերը մի քանի դարպասներից ներխուժելով քաղաք, սկսեցին անխնա կուորել µնակիչներին: Դեպքերին ականաւես պաւմիչ Նեսւոր իսքանդերը դունեղ կերպով նկարադրում է փողոցային մարւերի ժամանակ քաղաքի պաչւպանների Հերոսական դիմադրությունը: Նույնիսկ կանայք ն երեխաները թուրքական ղինվորների վրա նեւում էին աղյուսներ ու կղմինդրներ, այրում էին իրենց ւները ն թչնամու վրա նեւում վաովող փայւերը: Տեղեկանալով, որ թուրքերը ներխուժել են քաղաք, Ոսկեղջյուրի մոււքի մու խարիսխ նեւած իւալացիների ու µյուղանդացիների նավերը քաչեցին իրենց խարիսխները, պաւրասւվելով փախուսւի միջոցով փրկվել: Քաղաքի µնակչությունը Հոծ ղանդվածներով լցվեց նավաՀանդիսւը, Հույս ունենալով µարձրանալ փախչող նավերի ւախւակամածը: Սակայն դա Հաջողվեց ոչ մեծ թվով մարդկանց: Մու քսան նավեր, օդւվելով նրանից, որ թուրքական նավաւորմի ծովայինները չւապում էին դեպի քաղաք, որպեսղի չուչանան ավար ձեոք µերելուց, կարողացան ՀաղթաՀարել ծոցի մոււքը փակած թուրքական նավաւորմի արդելքը ն դուրս դալ µաց ծով: Սուլթանի թույլւվությամµ սկսվեց թալանն ու կողոպոււը: Երեք օր ու դիչեր կ. Պոլիսը թողնված էր ղինվորների ւիրապեւությանը: կողոպւում էին եկեղեցիներն ու պալաւները, կանանց մենասւաններն ու ւները, իրենց Հեւ ւանելով ոչ միայն նրանցում եղած դույքը, այլն µնակիչներին: Դեպքերին ականաւես µյուղանդացի ւարեդիր Ֆրանձիսը վկայում է. «Նրանց, ովքեր պաղաւում էին խնայել իրենց, թուրքերը նախ կողոպւում էին ն ապա դերու142

թյան վերցնում, իսկ նրանց, ովքեր դիմադրում էին, սպանում էին: Որոչ վայրերում դիակները այնքան չաւ էին, որ µնավ դեւինը չէր երնում: Եվ կարելի էր ւեսնել անսովոր մի ւեսարան. Հաոաչ ու լաց, ն սւրկացում անՀամար աղնվաղարմ ու աղնվաւոՀմ կանանց, աղջիկների ն ասւծուն նվիրված միանձնուՀիների: Զնայած նրանց աղիողորմ լացին` թուրքերը նրանց Հյուսերից µոնած դուրս էին քաչում եկեղեցիներից: Երեխաների ճիչն ու լացը ն սուրµ ւաճարների կողոպւված Հոդնորականների Հաոաչանքները µոնել էին աչխարՀը... Ամենուրեք թուրքերը µոնանում են, ոչ մի ւեղ չմնաց, որ նրանք չթափանցեն ու չկողոպւեն»: Գերյալների չարանը ձդվում էր դեպի պեւության ւարµեր մասերում դւնվող սւրկավաճաոանոցները: Հաղարավոր մարդիկ փորձում էին ապասւան դւնել Սուրµ Սոֆիայի ւաճարում: Այդ ւաճարի աՀավոր կողոպոււի նկարադրությունը իր «Բյուղանդական պաւմության» մեջ ւալիս է Դուկա պաւմիչը: «Վաղվղելով µոլոր կողմերը, սպանելով ու դերեվարելով մարդկանց, իրենց ճանապարՀին ոչնչացնելով ամեն ինչ, թուրքերը վերջապես մուեցան ւաճարին, որւեղ պաւսպարվածները Հույսեր էին փայփայում, որ կՀայւնվի Հրեչւակը ն կփրկի իրենց: Տեսնելով, որ դարպասները փակ են, ղինվորները անմիջապես դրանք կացիններով ջարդեցին: Երµ նրանք սրերով ղինված, ներխուժեցին ներս ն ւեսան անՀամար մի ամµոխի, յուրաքանչյուրը սկսեց կապկպել իր դերուն... Ո՞վ կարող է պաւմել մանուկների լացի ու ճիչերի մասին, մայրերի Հաոաչանքի ու արցունքների մասին, Հայրերի Հեկեկոցների մասին: ՍւրկուՀուն կապեցին իր ւիրուՀու Հեւ, ւիրոջը իր սւրուկի Հեւ, վարդապեւին դոնապանի Հեւ, նուրµ պաւանիներին կույսերի Հեւ... Բոնանում էին կողոպւիչները, Ասւծո այդ պաւուՀասները, ն µոլորին կարելի էր ւեսնել կապկպված վիճակում. ւղամարդկանց պարաններով, իսկ կանանց իրենց իսկ վրայից պոկված ղդեսւներով ու դլխաչորերով... Թուրքերը ակնթարթորեն կւրաւեցին սրµապաւկերները, Հափչւակեցին եկեղեցական իրերը, սուրµ սեղանի ղդեսւները` ւաճարը թողնելով դաւարկ ու կողոպւված, ոչ մի µան չթողնելով այնւեղ: Զինվորները կաւաղի կերպով վիճում էին իրար Հեւ աղջիկներին ու երիւասարդ կանանց ւիրանալու Համար»: Սոֆիայի ւաճարի կողոպոււի նկարադրությունը մենք դւնում ենք նան ւարեդիր Ֆրանձիսի մու. «Ներխուժելով Սոֆիա եկեղեցին,դրում է նա,- թուրքերն այնւեղ ոււում խմում էին ն իրականացնում

իրենց անաոակ ցանկություններն ու ւոփանքը կանանց, աղջիկների ու անչափաՀաս ւղաների նկաւմամµ... Ամենուրեք լսվում էին ւղամարդկանց Հաոաչանքը, կանանց Հեծկլւոցը: Մարդկանց µոնի µաժանում էին իրարից ն քչում դեպի դերություն... Հրապարակներում, փողոցներում ն µոլոր վայրերում կաւարվում էին անօրինակ վայրադություններ»: Զավթիչները µարµարոսաµար կործանեցին µաղմաթիվ ճարւարապեւական ն արվեսւի Հուչարձաններ, կրակի ճարակ դարձրին թանկարժեք ձեոադրեր: կ. Պոլիսը դրավելուց երեք օր Հեւո ղորքերին Հրամայելով դադարեցնել կողոպոււը, ՄեՀմեդ ԱԱ-ը, սպիւակ ձիու վրա Հեծած, դիակներով լցված ն արյան լճակներով լի փողոցներով մոււք դործեց մայրաքաղաք: Հանդիսավոր թափորը սուլթանի դլխավորությամµ չարժվեց դեպի Սուրµ Սոֆիայի ւաճարը, որի դոների մու ՄեՀմեդը կոացավ ն դեւնից վերցնելով մի µուո Հող, լցրեց իր դլխին ի նչան Հնաղանդության իր ասւծուն: ԱյնուՀեւն դիւելով ւաճարը, սուլթանը Հրամայեց ի նչանավորումն մաՀմեդականների Հաղթանակի «անՀավաւների» նկաւմամµ, քրիսւոնեական այդ սրµավայրը վեր ածել մղկիթի, այն անվանակոչելով «Այա Սոֆիա»: Տաճարի դմµեթի խաչը փոխարինվեց կիսալուսնով' թուրքերի խորՀրդանչանով: ի դեպ, իսլամի խորՀրդանչան դարձած կիսալուսինը նս օսմանցիները վերցրին µյուղանդացիներից: Այդ խորՀրդանչանը եղել է կ. Պոլսի ղինանչանը' մինչն նրա դրավումը թուրքերի կողմից: Աղµյուրները Հաղորդում են, որ ւաճարում սուլթանը նկաւեց մի ղինվորի, որը փորձում էր Հանել Հաւակի մի կւոր մարմարը: Շրջվելով դեպի նրա կողմը սուլթանը Հարցնում է, թե ինչու է նա քանդում Հաւակը: «Հանուն Հավաւի»,- պաւասխանում է ղինվորը: Սուլթանը նրան սրախողխող է անում ասելով. «Քեղ Համար µավական է Հարսւություններն ու դերիները: Քաղաքի չենքերը իմն են»: Սոֆիայի ւաճարից սուլթանը չարժվում է դեպի խիսւ ավերված կայսերական պալաւը, որւեղ ընկնելով կյանքի ունայնության վերաµերյալ փիլիսոփայական խոՀերի դիրկը, Հիչում է պարսիկ µանասւեղծի ւողերը. «Սարդը Հյուսում է իր սարդոսւայնը կեսարների պալաւում: Բուն կոնչում է Աֆրասյաµի աչւարակների վրա»: Անկասկած որոչակի քաղաքական խորՀուրդ կար նան այն µանի մեջ, որ սուլթան ՄեՀմեդը Բյուղանդիայի երµեմնի փաոապանծ մայրաքաղաքը դարձրեց իր վերելք ապրող պեւության կենւրոնը, որին պաւմությունը նախանչել էր դաոնալու մի նոր, Հսկայածավալ կայսրու144

թյան մայրաքաղաքը: Թուրքերը կոսւանդնուպոլիսը կոչեցին Սւամµուլ (թուրքերեն իսթամµուլ): 1453 թ. Հունիսի 9-ին, չաµաթ օրը, կրեւե կղղու կանդիա քաղաքի նավաՀանդիսւը մոււք դործեցին երեք նավեր: Նրանցից երկուսի վրա դւնվում էին կրեւացի նավասւիներ, որոնք մասնակցել էին µյուղանդական մայրաքաղաքի պաչւպանությանը: Այդ ճանապարՀով Եվրոպա Հասավ անՀավաւալի թվացող լուրը թուրքերի կողմից Բյուղանդիայի մայրաքաղաքի դրավման մասին: Այդ լուրից Եվրոպան ապրեց իսկական ցնցում: «Արնմւյան քրիսւոնեության Համար խեղդող իրականություն էր դաոնում, որ ղինված իսլամը սպաոնում է իր դրոչը ւնկել Եվրոպայի սրւում» (Լեո): Թեն թուրք-օսմանների կողմից կոսւանդնուպոլսի դրավումը իրենից նչանավորում էր Բյուղանդական կայսրության կործանումը, սակայն իրականում դրա պաւմական Հեւնանքները դնում էին չաւ ավելի Հեոուները: Նախ Եվրոպայից Ասիա ն Միջերկրական ծովից դեպի Սն ծով ւանող այդպիսի խոչոր Հանդուցային կեւի անցումը թուրքերի ձեոքը ունեցավ Համաեվրոպական նչանակության µաղմաթիվ Հեւնանքներ. թուրքերը սւացան ոաղմաՀենադաչւ դեպի Արնմոււք Հեւադա Հարձակման Համար ն այդ կապակցությամµ կւրուկ մեծացավ դեոնս իրենց անկախությունը պաՀպանող մերձդանուµյան երկրների ն նույնիսկ Արնմւյան Եվրոպայի սւրկացման վւանդը: ԱոՀասարակ, այդ աղեւը սպաոնալիք էր սւեղծում ողջ արնմւյան քաղաքակրթության Համար: Այն նան Համաեվրոպական մչակույթին Հասցված ուժդին Հարված էր: ԱյնուՀեւն, Մերձավոր Արնելքի քրիսւոնեությունը սւանում էր ծանրադույն Հարված: Տարածաչրջանում ապաՀովվում էր իսլամի Հաղթական երթը: Մի պաՀ խղվում էին Արնելքի ն Արնմոււքի միջն աոնւրաւնւեսական կապերը, լուրջ ճդնաժամ աոաջ µերելով Եվրոպայի ն Ասիայի միջն իրականացվող միջաղդային աոնւրում: Բյուղանդական մայրաքաղաքի դրավումը ոչ միայն թուրքերի աոջն µաց արեց նոր, µացաոիկ µարենպասւ Հնարավորություններ Եվրոպայում Հեւադա նվաճումների Համար, այլն աոանց չափաղանցության կարելի է ասել, որ կոսւանդնուպոլսի նվաճումը վճոական դեր խաղաց թուրք-օսմանների պեւության վերածման դործում 0սմանյան կայսրության: 1453 թվականից Հեւո, պաւմական ավանդույթով, օսմանյան պեւության նկաւմամµ կիրաովում է 0սմանյան կայսրություն անվանումը: կասկածից վեր է, որ կոսւանդնուպոլսի դրավումից Հեւո քրիսւոնեությունը դարձավ մի ւեսակ «դլխաւված մարմին», քանի որ

այդ քաղաքը քրիսւոնյա աչխարի կողմից ընկալվում էր որպես «քրիսւոնյաների փաոք» ն քրիսւոնեության կուո միջնաµերդ: Համաքրիսւոնեական մւածողության Համաձայն` µյուղանդական կայսրը «կայսր էր Ասւծո կամոք' «Մւcaուuտ Շսուտէ»», ուսւի կայսրն էր Համայն քրիսւոնեության: Հեւնաµար կոսւանդնուպոլսի դրավումը սկղµնավորելու էր նոր փուլ Համաքրիսւոնեական քաղաքական մւածողության մեջ: Սուրµ երկրի' Պաղեսւինի ն Երուսաղեմի աղաւադրման դաղափարն ասւիճանաµար սկսեց իր ւեղը ղիջել թուրքական վւանդին Համաւեղ դիմակայելու, թուրքերին Եվրոպայից դուրս մղելու ն կոսւանդնուպոլիսն աղաւադրելու դաղափարին: Հիրավի, այսուՀեւն կոսւանդնուպոլսի աղաւադրումը դաոնում էր քրիսւոնյա աչխարՀի արւաքին քաղաքականության դերակա խնդիրներից մեկը: ՊաւաՀական չէ, որ կոսւանդնուպոլսի անկումից չորս ամիս անց Նիկողայոս Մ (1447-1455) պապը Հաւուկ կոնդակով նոր խաչակրաց արչավանք Հայւարարեց թուրքական սուլթանի, այդ «երկրորդ Սենեքերիմի» դեմ: Պապը իր դեսպաններին ուղարկեց Եվրոպայի քրիսւոնյա պեւությունների ւիրակալների մու` նրանց կոչ անելու Համար միավորվել քրիսւոնյա աչխարՀի վրա կախված աՀեղ վւանդը վանելու Համար: Եկեղեցու Հրավերը արձադանք դւավ ղանաղան երկրներում: Եվ թեն Հարցն այնքան ձդձդվեց, որ պապը մեոավ, սակայն թուրքերի դեմ խաչակրաց արչավանքներ կաղմակերպելու դաղափարը դարձավ մի սրµաղան պարւավորություն, որ կարդինալների ժողովը դնում էր յուրաքանչյուր նոր ընւրվող պապի աոջն: Այսպես, օրինակ, Նիկողայոս Մ պապական դաՀի վրա փոխարինած կալիքսւրոս պապը (1455-1458) Արնելք ուղարկեց մինորիթ կրոնավոր Լուդովիկոս Բոլոնացուն: 1459-1460 թթ. ընթացքում վերջինս կապվեց Տրապիղոնի Դավիթ կայսեր, Աµխաղիայի ու Վրասւանի թադավորների, Սամցխեի, Գուրիայի ն Սամեդրելոյի ւերերի ն մաՀմեդական մի չարք իչխանների Հեւ, որոնք խոսւացել էին իրենց մասնակցությունը µերել Հակաթուրքական արչավանքին: կնքված պայմանի Համաձայն` արչավանքի ընդՀանուր ղեկավարությունը Հանձնվելու էր Բուրդունդիայի իչխան Ֆիլիպին: Գլխավոր խնդիրը կոսւանդնուպոլսի նվաճումն էր: Դրանով պիւի վերջ դրվեր թուրքերի ւիրապեւությանը ն թուրքական Հեւադա նվաճողականությանը: Ասիայի ն Եվրոպայի ճանապարՀների խաչմերուկում դւնվող ն ոաղմավարական կարնորադույն նչանակություն ունեցող վայրում կայսրության Համար նոր մայրաքաղաքի Հիմնումը թուրքերի Համար

ապաՀովում էր մչւական ներկայություն եվրոպական մայրցամաքում: Դա աննախընթաց կերպով մեծացնում էր նրանց ուժն ու Հղորությունը: իսկապես, կոսւանդնուպոլսի նվաճումից Հեւո օսմանյան պեւության աղդեցությունը միջաղդային իրադրության վրա կւրուկ մեծացավ: կ. Պոլսի անկման Հեւնանքով Եվրոպայից Ասիա ն Միջերկրական ծովից դեպի Սն ծով ւանող միջաղդային աոնւրական ճանապարՀը փակվեց: Դրանից աոաջին Հերթին ւուժեցին Վենեւիկի ն Զենովայի վաճաոականները, որոնց ձեոքերում էր դւնվում ողջ լնանւյան աոնւուրը: Թուրքական Հսկողության սաՀմանումը նեղուցների' Բոսֆորի ն Դարդանելի նկաւմամµ սպաոնալիքի ւակ դրեցին ջենովական դաղութների դոյությունը Սն ծովի Հյուսիսային ափերին: Հաւկապես կործանման վւանդի աոջն կանդնեց կաֆա քաղաքը Ղրիմում, որի վրայով Զենովան աոնւրական կապերի մեջ էր թաթարների ն կենւրոնական Ասիայի երկրների Հեւ: ՊաւաՀական չէ, որ ընդամենը կես Հարյուրամյակի ընթացքում Սն ծովում դոյություն ունեցող ջենովական մի ամµողջ «կայսրություն» թուրքերի ն նրանց դաչնակից թաթարների Հարվածների ւակ անՀեւ կործանվեց: իսկ վենեւիկցիները սւիպված էին կամ Հսկայական մաքսաւուրքեր վճարել ն կամ ընդմիչւ Հեոանալ Մերձավոր Արնելքի ու էդեյան ծովի իրենց աոնւրական Հենակեւերից: Հեւադա ւարիների ընթացքում սուլթանի ւիրապեւության ւակ անցավ Ադրիաւիկ ծովի ու Հունդարիայի սաՀմաններից մինչն Պարսից ծոց Հասնող աոնւրական ուղին: իսկ Տրապիղոնի կայսրության (1467) ն Ղրիմի նվաճումից Հեւո (1475 թ.) Սն ծովը ուղղակի վերածվեց թուրքական «ներքին լճի»: Այս µոլորը արնմւյան աչխարՀը ղրկում էր Արնելքի Հեւ չփումներ ունենալու Հնարավորությունից: Գիւության մեջ Հայւնվել է այն ւեսակեւը, որ կ. Պոլսի անկումից Հեւո ընկնում էր Միջերկրական ծովի ն Թուրքիայի ցամաքային ճանապարՀների µացաոիկ նչանակությունը: Սկիղµ էր աոնում ու աճում օվկիանոսային Հաղորդակցությունն ու աոնւուրը: Արնելքի Հեւ կապվելու Համար նչանակություն էին ձեոք µերում Բալթիկ ն Սպիւակ ծովերը: ԱոՀասարակ պեւք է նչել, որ կ. Պոլսի' Արնելքի ու Մերձսնծովյան չրջանի Հեւ ւարանցիկ աոնւրի այդ դլխավոր կենւրոնի դրավումը թուրքերի կողմից Հանդիսացավ լուրջ խթանիչ դործոն, որը սւիպեց եվրոպական վաճաոականներին ու ծովադնացներին սկսել դեպի Հնդկասւան ւանող նոր ծովային ճանապարՀի եոանդուն որոնումներ:

Բյուղանդական կայսրության, ուղղափաո քրիսւոնեության այդ պաւվարի անկումից Հեւո «Մոսկվան սկսեց µարձրանալ մինչն Երրորդ Հոոմի ասւիճանի»: Ռուսները դարձան ուղղափաոության դլխավոր ջաւադովներն ու պաչւպանները: Սակայն մյուս կողմից թուրքական պեւության ւիրույթների ընդլայնումն ու ծավալումը Ռուսիայի Համար ուժեղացրին մչւական սպաոնալիքը Ղրիմի խանի ն Մերձսնծովյան ւափասւաններում թուրքերի օդնությամµ Հասւաւված թաթարների կողմից: Նրանք դարձան Ռուսական պեւության Համար ոխերիմ թչնամիներ, որոնց մեջքին միչւ կանդնած էր Հղոր օսմանյան ւերությունը: Վերջապես կ. Պոլսի անկումը նչանակում էր µյուղանդական µարձր քաղաքակրթության ավարւը: Տասնմեկ Հարյուրամյակ չարունակ այդ քաղաքը Հանդիսանում էր դիւության, մչակույթի ու լուսավորության կարնորադույն կենւրոն: կ. Պոլիսը նան մի քաղաք էր, որւեղ «ծաղկում էր դաղափարների աղաւ փոխանակությունը ն նրա µնակիչները իրենց Համարում էին ոչ թե ինչ-որ ժողովուրդ, այլ Հունասւանի ն Հոոմի ժաոանդորդներ, լուսավորված քրիսւոնեական Հավաւով»: կ. Պոլսի ն աոՀասարակ Բյուղանդիայի նվաճումը թուրքերի կողմից ամµողջ դարաչրջաններ արդելակեց այն երկրների ւնւեսական ու մչակութային ղարդացումը, որոնք Հարկադրաµար մւցվեցին օսմանյան պեւության կաղմի մեջ` իրենց վրա կրելով թուրքական անադորույն լուծը: կ. Պոլսի անկման լուրը խորը ցնցում աոաջ µերեց նան Հայասւանում: Մինչ այդ, Հայերը Հույների ն իւալացիների Հեւ միասին անձնվիրաµար մասնակցել էին կ. Պոլսի Հերոսական պաչւպանությանը: Այդ դեպքերի նկարադրությանն են նվիրված ՃՄ դարի երկու նչանավոր Հիչաւակարաններ' ԱµրաՀամ Անկյուրացու ն Աոաքել Բաղիչեցու ուանավոր Ողµերը: Պաչւպանելով Հունական ուղղափաոների ւեսակեւը` Անկյուրացին դաւապարւում է եվրոպացիներին, որոնք իրենցից խնդրված օդնությունը պայմանավորում էին Հույների Համար դավանական ղիջումներով: կ. Պոլսի անկման լուրը ծանր ւպավորություն ն խորը ՀուսաՀաւություն էր աոաջ µերել Հայասւանում նան այն պաւճաոով, որ իր աղաւադրական ոդորումներում Հայ ժողովուրդը իր փրկությունը ւեսնում էր ֆրանկներից: Դեոնս ՃԱԱԱ դարում ինչ-որ Ադադրոն փիլիսոփայի վերադրված մարդարեության մեջ արւացոլված էր քաղաքական այն ակնկալիքը, որ Հայերն ունեին Բյուղանդիայից: Տարված լինելով նմանաւիպ քաղաքական սպասումներով` Աոաքել Բաղիչեցին դրում էր.

«Գայցեն ծովով ն ցամաքով Որպես ղասւեղս որ ոչ թըւին Յորդորելով ղամենեսին Ասւուածաոաք պաւերաղմին: Նախ ղԸսւըմպօլ քաղաքն աոնուն Ամենաղօր կամօք փրկչին, Ապա յաոաջ Համարձակին, Եւ ի µոլոր աչխարՀ սըփոին»: Միանդամայն ակնՀայւ է, որ կ. Պոլսի անկման Հեւ միասին Հայերը կորցնում էին իրենց աղաւադրման Հույսերի Հղոր կովանը, ուսւի նրանց պարուրում էր խաչակրաց արչավանքների երաղապաւիր Հույսերը, որոնք այդքան անպաճույճ µաոերով ներկայացնում է Բաղիչեցին, փորձելով Համողել, որ Արնմոււքից ի վերջո դալու է օդնությունը: Անւարակույս կ. Պոլսի անկման մեջ չափաղանց մեծ էր կաթոլիկ եկեղեցու մեղքը: կաթոլիկ Եվրոպան ն Հաւկապես Հոոմի պապը, որոնք ոդի ի µոին ձդւում էին µյուղանդական ուղղափաո եկեղեցին ն աոՀասարակ Բյուղանդիան ենթարկել Հոոմեական դաՀին, դործուն աջակցություն չցուցաµերեցին µյուղանդացիներին: իսկ իւալական երկու Հղոր Հանրապեւությունները' Վենեւիկը ն Զենովան, Հանձինս Բյուղանդիայի ւեսնում էին իրենց մրցակցի, իսկ երµեմն նան Հակաոակորդի: Միայն կ. Պոլսի անկումից Հեւո, երµ սուլթանը սկսեց վենեւիկցիներին ու ջենովացիներին դուրս մղել Սն ն Միջերկրական ծովերի ավաղաններից, այդ պեւությունների ղեկավար չրջանները եոանդուն կերպով կրկին մեջւեղ µերեցին թուրքերի դեմ խաչակրաց արչավանքի դաղափարը: Սակայն դա արդեն ուչացած ու ժամանակավրեպ քայլ էր: ԱոՀասարակ Արնմոււքում մեծ ուչացումով դիւակցեցին կ. Պոլսի անկման ճակաւադրական նչանակությունը արնմւյան ողջ քաղաքակրթության Համար: Թեն իրականում ճչմարւությունը պաՀանջում է նչել, որ Արնոււքի քրիսւոնյա աչխարՀը կ. Պոլիսը կորցրել էր դեոնս մեկ Հարյուրամյակ աոաջ ն այդ վերջին պաՀին դժվար թե Հնարավոր լիներ նրա անկման կանխումը կամ դեթ Հեւաձդումը: Զµաղված լինելով իր ւեղական Հոդսերով, Արնմոււքը կույր ու խուլ դւնվեց Մերձավոր Արնելքում ծավալվող իրողությունների նկաւմամµ, չկարողանալով կանխաւեսել այդ ողµերդական աղեւի Հնարավորությունը:

Այսպես թե այնպես, նախկին քրիսւոնեական Հղոր պեւության Հպաւակները դաոնում էին իրավաղուրկ ոայա, µաոացիորեն «անասունների Հու», իսկ քրիսւոնյա եկեղեցին այսուՀեւն ենթարկվելու էր իսլամական պեւությանը ն պարւավոր էր վճարել Հարկեր: Ուչադրավ է նչել, որ նկաւի ունենալով այդ µոլորը, ՃՄ դարի Հայ Հեղինակներ ԱµրաՀամ Անկյուրացին, Աոաքել Բաղիչեցին, պաւմիչ Երեմիա Քյոմուրճյանը ն ուրիչներ, իրենց ողµերում մեծադույն չարիք են Համարել թուրքերի կողմից կ. Պոլսի դրավումը: Բյուղանդիայի մայրաքաղաքի անկումից Հեւո ողջ մնացած Հույն քաղաքաµնակների մեծ մասն ուղարկվեց էդիրնե, Բուրսա, Գելիµոլու, Պլովդիվ ն այլ վայրեր: Նրանց ւեղը ՄեՀմեդ ԱԱ-ը µնակեցրեց Փոքր Ասիայից ն Բալկաններից ւեղափոխված թուրքերի ն այլ մաՀմեդականների: Միաժամանակ թուրքերը կաֆֆայից, Տրապիղոնից, Պելլոպոնեսից, էդեյան ծովի կղղիներից, փոքրասիական քաղաքներից ն այլն Հույներին, Բուրսայից ու Արնմւյան Հայասւանից Հայերին, Բալկաններից ն այլ վայրերից Հրեաներին, ղանդվածորեն ւեղափոխում էին կ. Պոլիս ն այնւեղ µնակեցնում: Նոր թուրքական մայրաքաղաքի µնակչությունը արադ աճում էր: Արդեն ՃՄ դ. վերջին այն ուներ 200 Հաղար µնակչություն: Սուլթանը չաՀադրդոված էր, որ իր նոր մայրաքաղաքը կյանք վերադաոնա ն վերածվի Արնելքի ու Արնմոււքի միջն միջաղդային աոնւրի կենւրոնի: ՄեՀմեդ ԱԱ-ը կրոնական փոքրամասնություններին կաղմակերպեց միլլեթների կամ ջամիաթների Համակարդով: Ըսւ այդ Համակարդի` Հույների, Հայերի ն Հրեաների Հոդնոր ն մի չարք քաղաքացիական դործերով (ամուսնության ն ամուսնալուծության, դույքային ն ժաոանդության Հարցերի ն այլն) պեւք է ղµաղվեին նրանց կրոնական Համայնքները' միլլեթները: Այլ կերպ ասած, միլլեթները դրանք ինքնակաոավարվող կրոնական Համայնքներ էին, որոնք ունենալու էին իրենց սեփական օրենքները ն կաոավարվելու էին ւվյալ կրոնական փոքրամասնության աոաջնորդի կողմից, որը պաւասխանաւու էր կենւրոնական իչխանության աոջն իր ղեկավարած Հուի Համար: Ըսւ էության միլլեթների Համակարդը կրոնական փոքրամասնությունների սւաւուսի երաչխիքների մի Համակարդ էր: Միլլեթներն ունեին սոսկ եկեղեցական-կրթական ինքնավարություն' աոանց քաղաքական իրավունքների: Միլլեթների դլխավորների միջոցով սուլթանական իչխանությունները ոչ մաՀմեդականներից դանձում էին ղանաղան Հարկեր ն ւուրքեր: Այսպիսով, Հույն-ուղղափաո ն Հայ-աոաքելական Համայնքների պաւրի150

արքները, ինչպես նան Հրեական Համայնքի դլխավոր ոաµµին, Հանդես էին դալիս միջնորդի դերում սուլթանի ն ոչ մաՀմեդական µնակչության միջն: Սուլթանները Հովանավորում էին Համայնքների ղեկավարներին, նրանց ցուցաµերում աջակցություն ն ամեն ւեսակի չնորՀներ, որի դիմաց Համայնքապեւերը պարւավոր էին իրենց Հուը պաՀել սուլթանական իչխանությունից Հնաղանդության վիճակում: ՄեՀմեդը Հիանալի Հասկանում էր, որ պարւվածները կարող են օդւավեւ դաոնալ իր պեւության Համար, քանի որ նրանց մու ղարդացած էր արդյունադործությունը, աոնւուրը, արՀեսւները ն այլն: Նա Հարդանքով էր վերµերվում նան նրանց մու կոււակված դիւելիքների ու փորձի նկաւմամµ: Ուսւի նա կրոնական փոքրամասնությունների Հանդեպ իր քաղաքականությունը կաոուցում էր նրանց ապրելու ն պեւության Համար արդյունավեւ դործունեություն ծավալելու սկղµունքի վրա: Գերմանացի դիւնական Ֆրանց Բաµինդերը վկայակոչում է մեկ այլ դերմանացի Հեղինակի' Հայնրիխ Ֆոն Թրեյչքեի կարծիքն այն մասին, որ ՄեՀմեդ ԱԱ-ի Հանդուրժողականությունը ոայաների նկաւմամµ արդյունք էր «սւրկացնելու նրµին արվեսւի»: «ՄեՀմեդ ԱԱ-ի այդքան փաոաµանված Հանդուրժողականությունը,- դրում է Ֆոն Թրեյչքեն,- պարղապես ցույց է ւալիս, թե որքան ղարդացած էր սւրկացնելու սիսւեմը. սուլթանը չէր ցանկանում իսլամացնել ճնչված ժողովուրդներին, որովՀեւն ոայա աղդերը «անՀավաւ չներ» մնալով միայն իսլամը կարող էր չոքել նրանց պարանոցին»: 1454 թ. Հունվարին սուլթանի կողմից Հույն վանական Գեննադին կամ Գեորդի Սխոլարիան նչանակվեց Հունական եկեղեցու պաւրիարք: ՄեՀմեդն անձամµ Գեննադիին Հանձնեց նրա ասւիճանը խորՀրդանչող պիւույքները: Այսպիսով Գեննադին սւացավ Ռումի միլլեթի կամ Արնելա-Հոոմեական (Բյուղանդական) քրիսւոնյա Համայնքի նկաւմամµ լիիրավ իչխանություն, միաժամանակ նրան չնորՀվեց փաչայի արարողակարդային ասւիճան երեք µունչուկներով: Նա իր ւրամադրության ւակ ունենալու էր սեփական քաղաքացիական դաւարան ն µանւ կ. Պոլսի Ֆանար Հունական թաղամասում: Հանձնելով պաւրիարքական իչխանության խորՀրդանիչները` սուլթան ՄեՀմեդը դիմեց Գեննադիին Հեւնյալ µաոերով. «Դարձիր պաւրիարք երջանիկ ճակաւադրով ն վսւաՀ եղիր մեր µարեկամության վրա, պաՀպանելով այն µոլոր արւոնությունները, որոնք

մինչն քեղ ունեցել են µոլոր պաւրիարքները»: Որպես նսւավայր սուլթանը Հունական պաւրիարքությանը չնորՀեց Սուրµ Աոաքյալների եկեղեցին: ինչ վերաµերում է Նախկին պաչւոնաւար անձանց ն աոՀասարակ կայսեր դլխավոր ասւիճանավորները Հանդիսացած աղնվաղարմ Հույներին, ապա ՄեՀմեդը որոչեց ֆիղիկապես նրանց վերացնել: Սուլթանի Հրամանով նրանց µոլորին մաՀապաւժի ենթարկեցին: 1461 թ. ՄեՀմեդ ԱԱ-ի ֆերմանով (Հրամանադիր) կ. Պոլսում ՃԱՄ դարից դոյություն ունեցող Հոդնոր աոաջնորդությունը վերածվեց Հայոց պաւրիարքության: Դա մեծապես նպասւեց Հայերի ներՀոսքին կ. Պոլիս, որը պաւմական կարճ ժամանակաընթացքում դարձավ Հայ մչակութային ն կրթական երնելի կենւրոն, իսկ պաւրիարքը' Հայոց Հոդնոր ն աչխարՀիկ կյանքի աոաջնորդը: Այսինքն ն՛ Հունական, ն՛ Հայկական պաւրիարքները սւացան Բ. Դոան աոջն իրենց աղդի անունից Հանդես դալու իրավունք, որն անկասկած նչանակում էր, որ պաւրիարքությունները դաոնում էին իսկական քաղաքական կաղմակերպություններ: Հայոց աոաջին պաւրիարքը դարձավ Հովակիմ եպիսկոպոսը, որը մինչ այդ դւնվում էր Բուրսայում: Սկղµնական չրջանում Հայերը պաւրիարքությունն անվանում էին «Հայրապեւություն»: կասկածից վեր է, որ ՄեՀմեդ ՖաթիՀի կողմից Հայոց պաւրիարքության սւեղծումը իր մեջ պարունակում էր քաղաքական ենթաւեքսւ: Բանը նրանումն էր, որ 1441 թ. Հայոց կաթողիկոսությունը Սսից նորից ւեղափոխվել էր էջմիածին: կոսւանդնուպոլսի պաւրիարքության սւեղծումով թուրքաՀայ Հոդնոր վիճակները (թեմերը) այլնս չէին ենթարկվելու օսմանցիների Հսկողությունից դուրս դւնվող էջմիածնին, որը Հանդիսանում էր Հայության Հոդնոր կենւրոնը: կոսւանդնուպոլսի Հայոց պաւրիարքությանը չնորՀվեց որոչ կրոնակրթական ինքնավարություն Հայ Համայնքների չրջանակներում: Այն իրավասու էր Հայ µնակչությունից դանձել ղանաղան Հարկեր (ծեսերի, մկրւության, ամուսնության, Հոդու փրկության ն այլնի Համար): իր Հերթին Հայ եկեղեցին կոսւանդնուպոլսի պաւրիարքության միջոցով Հարկ էր ւալիս օսմանյան պեւությանը: «կ. Պոլիսը Հոչակելով 0սմանյան կայսրության մայրաքաղաք,դրում է Մաղաքիա արքեպ. 0րմանյանը,- սուլթանը ուղեց անոր մեջ Հայկական Հոծ դաղթականություն մը Հասւաւել, իµր Հակակչոող Հունական µնակչութեան, քրիսւոնեաներու դիմաց քրիսւոնեաներ դնելով»: իՀարկե Հարցը միայն դա չէր: Սուլթանը ցան152

կանում էր իր մայրաքաղաքում Հավաքել Հոծ µնակչություն, այդ թվում նան Հմոււ արՀեսւավորներ, վաճաոականներ ն այլն, ապաՀովելու Համար նրա արադ ու վերընթաց ղարդացումը: Արդեն ՃԱՄ դ. կեսերին ձնավորվում է կ. Պոլսի Հայկական դաղութը: ՄեՀմեդ ԱԱ-ը թույլ ւվեց նան, որ կ. Պոլսում դործի Հրեաների դերադույն ոաµµին: Սուլթանի աոջն կանդնած կարնորադույն խնդիրներից մեկն էր Սւամµուլը իր µնականոն կյանքին վերադարձնելը: Նրա µնակիչների թիվը կւրուկ կրճաւվել ն մնացել էր 30-35 Հաղար մարդ: Քաղաքի չաւ չրջաններ մարդաթափ էին եղել, իսկ չենքերը ավերվել: Սուլթանը Հրամայեց կարդի µերել քաղաքը, մաքրել փողոցները, վերականդնել պաւերը: Բոլոր նրանց, ովքեր լքել էին քաղաքը, աոաջարկվեց վերադաոնալ, խոսւանալով պաչւպանել նրանց սեփականությունը, ապաՀովել պեւության կողմից աջակցությունը' ւները, խանութներն ու արՀեսւանոցները վերականդնելու Համար, միաժամանակ երաչխավորելով իրենց կրոնը դավանելու աղաւ իրավունք: Սուլթանը դերեվարված Հույներին աղաւեց դերությունից ն նրանց µնակեցնելով Սւամµուլի Ֆանար թաղամասում, որոչակի ժամկեւով աղաւեց Հարկերից: Ռումելիայի ն Անաւոլիայի µեյլերµեյերին պարւավորեցրին, որ նրանք Սւամµուլ ուղարկեն քրիսւոնյա ն մաՀմեդական չորս Հաղար ընւանիք, որպեսղի նրանք ղµաղեցնեն դաւարկ ւները: Մու 30 Հաղար դյուղացիների, որոնք դերեվարվել էին ոաղմական դործողությունների ժամանակ, ւեղաµաչխեցին Սւամµուլի չուրջը լքված դյուղերի Հողերի վրա, որպեսղի նրանք քաղաքը մաւակարարեն սննդամթերքներով: Սուլթանի Հրամանով կայսրության ւարµեր քաղաքներից Սւամµուլ ւեղափոխեցին մեծ թվով ուննոր մարդկանց' վաճաոականների, արՀեսւավորների, չինարարների, որպեսղի նրանք նպասւեն աոնւրի ու արՀեսւադործության ղարդացմանը: Սալոնիկից ն Եվրոպայից Սւամµուլ ւեղափոխվեցին նան մեծ թվով Հրեաներ: կարճ ժամանակամիջոցի ընթացքում Հրեաները իրենց թվաքանակով վերածվեցին նոր մայրաքաղաքի µնակչության թվով երրորդ խոչոր խումµը մաՀմեդականներից ու քրիսւոնյաներից Հեւո: Շոււով Սւամµուլը դարձավ ծաղկող քաղաք ն իր չափերով երեք-չորս անդամ ավելի մեծացավ: Այն իր µաղմաղդ ու խաոը µնակչությամµ դարձավ դործարար ակւիվության աչքի ընկնող կենւրոն: Ընդամենը մեկ Հարյուրամյակի ընթացքում քաղաքի µնակչությունը Հասավ կես միլիոնի, որի միայն Հիսուն ւոկոսն էին

կաղմում թուրքերը: Սւամµուլը դերաղանցեց Բուրսային ն էդիրնեին որպես կայսրության խոչոր աոնւրական կենւրոն` ղµաղեցնելով ւիրապեւող դիրք Սն ն Միջերկրական ծովերով ու ասիական մայրցամաքով անցնող աոնւրական-քարավանային ու ծովային ճանապարՀների վրա: ՄեՀմեդը Սւամµուլում Հրամայեց կաոուցել իր սեփական մղկիթը, որը ժողովրդի չրջանում սւացավ «ՖաթիՀ» (նվաճող) անվանումը: Այն իր չափերով դերաղանցում էր Այա Սոֆիային: Նա դրեց նան էյուµ կոչված մղկիթի Հիմքի աոաջին քարը, իր Համար կաոուցեց մի չքեղ պալաւ ն այլն: Բնականաµար կ. Պոլսի անկումը չաւ µան էր փոխելու եվրոպացիների պաւկերացումների մեջ թուրք-օսմանների ն նրանց պեւության վերաµերյալ: Համենայն դեպս µոլորի Համար ակնՀայւ դարձավ, որ անՀրաժեչւ է Եվրոպայի նկաւմամµ թուրքերի փայփայած մւադրություններին Հակադարձել ինչ-որ µան: Մինչդեո կ. Պոլսի նվաճումից Հեւո օսմանյան պեւության միջաղդային Հեղինակությունը աննախընթաց կերպով մեծացավ: Այդ իրողությունը ընդունում էին ինչպես մուսուլմանական աչխարՀում, այնպես էլ Եվրոպայում: 0սմանյան սուլթանները, սկսած ՄեՀմեդ ՖաթիՀից, սկսեցին իրենց Համարել µյուղանդական կայսրերի ժաոանդորդներ, որով Հիմնավորում էին իրենց Հավակնությունները' իչխելու քրիսւոնեական աչխարՀի վրա: Նույնիսկ օսմանյան սուլթանների ւիւղոսների մեջ երնան եկավ «կայսեր-ի Ռում» ւիւղոսը, որը նչանակում էր արնելա-Հոոմեական կայսր: կ. Պոլսի անկումը ն դրան Հաջորդած թուրքերի նվաճողական Հաջողություններն ասւիճանաµար եվրոպացիներին նս սւիպեցին փոխել իրենց վերաµերմունքը օսմանյան սուլթանների նկաւմամµ, ընդունելով նրանց կայսերական արժանապաւվությունը:

ԳԼՈՒԽ ԶՈՐՐՈՐԴ

ՆՎԱՃՈՂԱկԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄՆԵՐի ՆՈՐ ՓՈՒԼԸ

ԱՐԵՎՄՈՒՏՔՈՒՄ ԵՎ ԱՐԵՎԵԼՔՈՒՄ

1. ՄԵՀՄԵԴ ԱԱ-ի ՆՎԱՃՈՂԱկԱՆ ՔԱՂԱՔԱկԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎՐՈՊԱՅՈՒՄ ԵՎ ԱՍիԱՅՈՒՄ

Սւամµուլը դրավելուց Հեւո թե՛ ներքին ն թե՛ արւաքին քաղաքականության µնադավաոում ՄեՀմեդ ԱԱ-ը ծրադրերը չաւ Հեոուներն էին դնում: ԱոաջնաՀերթ խնդիրն անչուչւ երկրի ներքին վիճակի կայունացումն էր ն սաՀմանների ընդլայնման ուղղությամµ կիսաւ մնացած դործերը ավարւին Հասցնելը: ինչպես որ արչավանքների ժամանակ նա չէր վսւաՀում իր µանակը ոչ ոքի ն անձամµ էր դլխավորում այն, այնպես էլ այդ վերին ասւիճանի ծածկամիւ մարդը իր ոաղմական ու քաղաքական ծրադրերի վերաµերյալ չէր կիսվում նույնիսկ իր ամենամերձավորադույն մարդկանց Հեւ: Հենց այդ պաւճաոով, որպես կանոն, սուլթանը չէր դումարում նան ոաղմական խորՀրդի նիսւեր: Մեկ անդամ, երµ նրա ղորաՀրամանաւարներից մեկը Հարցնում է սուլթանին, թե որ ուղղությամµ է ւեղի ունենալու նրա Հաջորդ արչավանքը ն ինչ նպաւակ է Հեւապնդելու այն, ՄեՀմեդ ՖաթիՀը պաւասխանում է, որ եթե իր մորուքի թեկուղ մեկ մաղ ւեղյակ լինի իր մւադրությունների մասին, ինքը արմաւից կպոկի այն ու կնեւի կրակի մեջ: Որպես ժաոանդություն` ՄեՀմեդին էին անցել իր Հոր ոխերիմ թչնամիները' Յանոչ Հունյադին Հունդարիայում, Գեորդի Բրանկովիչը' Սերµիայում, Սկանդերµեկը' Ալµանիայում, վենեւիկցիները' Հունասւանում ն էդեյան ծովի ավաղանում: Սուլթանը որոչել էր մեկ աո մեկ ջախջախել նրանց: Նա իր µանակի աոաջին Հարվածն ուղղեց Սերµիայի դեմ: 1456 թ. 150-Հաղարնոց µանակի դլուխ անցած ՄեՀմեդ ՖաթիՀը չարժվեց Բելդրադի վրա: Միաժամանակ Դանուµով դե155

պի այդ քաղաքն էր չարժվում թուրքական դեւային նավաւորմը: Բելդրադը պաչւպանում էին Յանոչ Հունյադիի աչխարՀաղորայինները: կողմերի միջն µորµոքվեց կաւաղի ճակաւամարւ: Աղµյուրների վկայությամµ, Դանուµի ջրերը կարմրել էին աոաւ արյունից: Գեւի վրա ւեղի ունեցած այդ արյունաՀեղ ճակաւամարւում թուրքերին Հասցվեց կործանիչ Հարված: 0սմանցիների նավերի մնացուկները փորձեցին փախուսւի ճանապարՀով փրկություն դւնել, սակայն մւավախություն ունենալով, որ նավերը կարող են ընկնել թչնամու ձեոքը, ՄեՀմեդ ԱԱ-ը Հրամայեց դրանք կրակի մաւնել: Զնայած այդ անՀաջողությանը` սուլթանը այնուամենայնիվ իր µանակը ւարավ դրոՀի Բելդրադի վրա: 1456 թ. Հուլիսի 27-ին քաղաքի պաւերի մու ւեղի ունեցած ճակաւամարւում աննկուն մարւիկ Յանոչ Հունյադիի Հրամանաւարությամµ դործող ժողովրդական աչխարՀաղորը, որի մեջ մւնում էին Հունդարացիների, չեխերի ու դերմանացիների ջոկաւները, սուլթանի ղորքերին ծանր պարւության մաւնեցին, թեն թուրքական ղորքերը կրկնակի անդամ դերաղանցում էին Հակաոակորդին ն իրենց ւրամադրության ւակ ունեին 300 թնդանոթներ: Բելդրադի ճակաւամարւին մասնակցում էր նան µոցաչունչ խաչակիր-վանական կապիսւրանոն իր ասպեւների Հեւ: Թուրքերի կողմից ոաղմական դործողություններին անձամµ մասնակցում էր ՄեՀմեդ ԱԱ-ը: Ընդ որում, նեւաՀարվելով սուլթանը վիրավորվեց, իսկ ենիչերիների ղորամիավորումների աղա (Հրամանաւար) Հասան աղան սպանվեց: Բելդրադի պաւերի մու պարւություն կրած թուրքական ղորքերը դիմեցին անկանոն նաՀանջի, որը վերածվեց խուճապաՀար փախուսւի: 0սմանցիները որպես ոաղմական ավար թչնամուն թողեցին մեծ քանակությամµ թնդանոթներ, ղենք, ղինամթերք, սննդամթերք ն այլն: Քրիսւոնյաների այդ Հաղթանակը Եվրոպայում աոաջ µերեց ՀամընդՀանուր ցնծություն: Անպարւելի Համարվող օսմանյան µանակի վարկը աոաջին անդամ լրջորեն սասանվեց: Մի քանի ւասնամյակ ղավթիչները չՀայւնվեցին Հունդարական Հողերի մերձակայքում: Սակայն թուրքերի այդ անՀաջողությունը անչուչւ չէր կարող աղդել Բալկաններում իրադարձությունների ընդՀանուր ընթացքի վրա: Փաոավոր Հաղթությունից Հեւո Հունյադին դիմեց Արնմոււքի միապեւներին, նրանց Հորդորելով, որ միանան թուրքերի դեմ մղվող պայքարին: Այդ խիղախ ու անվեՀեր մարդը ներչնչում էր µոլորին, որ Հնարավոր է Հաղթել թչնամուն ն Եվրոպան մաքրել թուրքերից: Թեն ամեն ւեղ Հիացմունք պաւճաոեց Բելդրադի Հաղթությունը, µայց այդպես էլ ոչ ոք օդնության ձեոք չմեկնեց Հունյադիին: Եվրոպայում

յուրաքանչյուր իչխող իր դործերով էր ղµաղված: Խաչակրաց արչավանքների ժամանակը անդաոնալիորեն անցել էր: Սուլթանն անչուչւ ւեղյակ էր, որ քրիսւոնյա աչխարՀը փորձում է միավորվել իր դեմ: Սակայն նա Հիանալի ըմµոնել էր, որ քրիսւոնյա ժողովուրդների միջն աոկա Հակասությունները թույլ չեն ւա այդ միության իրականացումը: Ոչ մի պեւություն չէր Համաձայնվի, որ կոսւանդնուպոլիսը պաւկանի ոչ թե իրեն, այլ ինչ-որ մեկին: Այդ քաղաքի Հարցում, Հիրավի, µացաովում էր Համաձայնության կայացումը պեւությունների միջն: Բելդրադյան իրադարձություններից քիչ ժամանակ անց, 1456 թ. Հունյադին ն կապիսւրանոն մաՀացան ժանւախւից, որը մոլեդնում էր Սերµիայում, մարդաթափ անելով Բելդրադն ու իր չրջակայքը: Նույն 1456 թ. խորը ծերության Հասակում իր մաՀկանացուն կնքեց նան Գեորդի Բրանկովիչը: Սերµիայի µնակչությունը պաոակւվեց թուրքամեւ ու Հունդարամեւ ւրամադրություններ ունեցող մասերի ն մխրճվեց դինասւիական ու կրոնական երկպաոակությունների Հորձանոււը: Դա Հեչւացրեց թուրքերի դործը: կաղմակերպելով երկու Հաջող արչավանքներ` 1459 թ. նրանք նվաճեցին ողջ Սերµիան ն այն միացրին 0սմանյան կայսրությանը: Սերµիան վերածվեց թուրքական պեւության նաՀանդներից մեկի ն այսուՀեւն մի քանի դարերի ընթացքում մնալու էր օսմանյան անադորույն լծի ներքո: 0սմանցիները ավելի քան 200 Հաղար սերµերի քչեցին սւրկության: Սուլթանի կողմից նվաճված սերµական Հողերը անմիջապես µնակեցվեցին Անաւոլիայից ն կայսրության այլ վայրերից µերված թուրք µնակչությամµ: կոսւանդնուպոլսի անկումից Հեւո նախկին ընդարձակ Բյուղանդական կայսրությունից մնացել էին երկու ոչ մեծ Հունական իչխանություններ Մորեայում ն Հունական Տրապիղոնյան կայսրությունը Փոքր Ասիայում: 1458 թ. ՄեՀմեդ ԱԱ-ը ձեոնամուխ եղավ Մորեայի նվաճմանը: Այնւեղ կաոավարում էին Բյուղանդիայի վերջին կայսր կոնսւանդինի երկու եղµայրները' Դմիւրին ն Ֆոման, որոնք մչւական վեճերի ու երկպաոակությունների մեջ էին մեկը մյուսի Հեւ: Նրանց ւիրույթներում ապասւան էին դւել Բյուղանդիայի կաոավարող չրջանների µաղմաթիվ ներկայացուցիչներ: Սկղµում ՄեՀմեդը դրավեց ու կողոպոււի մաւնեց Արնմւյան Մորեայի մեծ մասը, իսկ ապա, քիչ ժամանակ անց, դրոՀով վերցրեց երկրամասի դլխավոր ամրոցը' կորինֆոսը: Այդ նույն 1458 թ. թուրքերին Հաջողվեց Ֆլորենցիայի դքսից դրավել նան Աթենքը: ՄեՀմեդ ՖաթիՀը անձամµ այ157

ցելեց այդ «իմասւության քաղաքը»: Նրա վրա մեծ ւպավորություն էին թողել այդ Հնադույն ու փաոաՀեղ քաղաքի անւիկ դասական արվեսւի կոթողները, Հաւկապես Ակրոպոլիսը: Հունասւանից սուլթանի մեկնումից Հեւո երկու եղµայրների' Դմիւրիի ն Ֆոմայի միջն եղµայրասպան պաւերաղմը µորµոքվեց նոր թափով, ընդ որում, Դմիւրին Հանդես էր դալիս որպես թուրքերի կողմնակից ն ճանաչում էր նրանց Հեւ կնքված պայմանադիրը, մինչդեո Ֆոման խախւելով այն, օդնության խնդրանքով դիմեց Հոոմի պապին: 1460 թ. ՄեՀմեդը նս մեկ արչավանք կաղմակերպեց դեպի Հունասւան: Հակաոակ Դմիւրիի թուրքամեւ ւրամադրությունների` սուլթանը նախ իր ղորքերը չարժեց նրա դեմ: Լքելով իր ւիրույթները` Դմիւրին փախուսւի դիմեց: ՇնորՀիվ պապական ղորքերի, նրան մնաց լոկ Մոնեմվաղիա քաղաքը: ԱյնուՀեւն սուլթանը իր ղորքերը ւարավ նան Ֆոմայի դեմ, որը նույնպես դիմեց մաղապուրծ փախուսւի, իր երկիրը ն ժողովրդին թողնելով թչնամու քմաՀաճույքին: Այսպիսով, 1460 թ. օսմանները իրենց ւիրապեւությունը Հասւաւեցին ողջ Հունական թերակղղու նկաւմամµ, µացաոությամµ մի քանի ծովափնյա Հենակեւերի, որոնք մնացին վենեւիկցիների ձեոքերում: Հունասւանում Հասւաւվեց «Պակս 0սմանիկում»: Ուչադրավ է նչել, որ ՄեՀմեդ ՖաթիՀը Հունասւանի նկաւմամµ որդեդրեց Համեմաւաµար մեղմ քաղաքականություն: ի ւարµերություն մյուս երկրների, Հույների վրա դրված Հարկային լուծը µավականաչափ մեղմ էր: Նա Հույներին աղաւեց նան Հարկաւվության երեխաներ Հաւկացնելու ձնից, թույլ ւվեց, որ ընւրեն իրենց սեփական ւեղական իչխանությունը, աղաւ աոնւուր անեն ն այլն: Այդ µոլորն, անչուչւ, պարունակում էր քաղաքական ենթաւեքսւ: Սուլթանը դիւակցում էր, որ Արնմոււքի քրիսւոնեական աչխարՀի Համար միանդամայն ցանկալի էր, որ քրիսւոնյա այդ Հին ժողովուրդը' Հույները, երնային որպես այլադավան մաՀմեդականների կողմից ճնչված ժողովուրդ, որը երաղում է աղաւադրվել լաւինացիների ձեոքերով: Սուլթանի քաղաքական այդ կանխաւեսումը միանդամայն ճիչւ դուրս եկավ: իրերի µերումով Հեւադա ժամանակների ընթացքում Հունասւանը, մասնավորապես Աթենքը, կարծես թե եկավ փոխարինելու կ. Պոլսին ն նույնիսկ Սրµաղան Հողին, որպես եվրոպական µոլոր խանդավաո ւարրերի խաչակրաց արչավանքի նպաւակ: 1463 թ. ՄեՀմեդ ՖաթիՀը իր ղորքերը չարժեց դեպի Բոսնիա, որը

թեն դւնվում էր Հարկաւուի վիճակում, սակայն նրա ներքին իրադրությունը խոցելի էր դինասւիական վեճերի ն կրոնական երկպաոակության պաւճաոով: Երµեմնի ուղղափաո դավանանքի Հեւնորդ այդ երկիրը «դարձի էր µերվել» Հոոմի կողմից ն ընդունել «ճչմարիւ Հավաւը»' կաթոլիկությունը: Բացի այդ, Բոսնիայում ապասւան էր դւել Հոոմի կողմից Հերեւիկոսական Հոչակված «Բոդոմիլների» աղանդը, որին Հակակչոելու, իսկ Հնարավորության դեպքում ոչնչացնելու նպաւակով, Հոոմի պապը այդ երկիրն էր ուղարկել Ֆրանցիսկյանների միաµանության միսիոներներին: Այսպիսով, Բոսնիան ալեկոծվում էր կրոնական պայքարի µովում, որն ըսւ էության վեր էր ածվել ներքին քաղաքացիական պաւերաղմի: Մարւնչող թույլ կողմը' աղանդավորները այլ ելք չունեին, ուսւի թուրքերից խնդրեցին պաչւպանություն, որոնք ն չղլացան այն ւրամադրել, որովՀեւն իրենց միջամւությամµ նրանք կարող էին մեկ անդամ ընդմիչւ լուծել µոսնիական թնջուկը: Բոսնիայի վերջին թադավոր Սւեֆան Տոմաչնիչին մեղադրելով Հակաթուրքական կեցվածքի մեջ` սուլթանը Հրամայեց դլխաւել նրան: Վարկած կա այն մասին, որ դլխաւումը ւեղի ունեցավ սուլթանի ներկայությամµ, դուցե ն անձամµ նրա կողմից: Բոսնիան ենթարկվեց թուրքերին: Դրանից Հեւո Բոսնիայի µնակչությունը արադորեն սկսեց իսլամականալ: Հարնան Հերցեդովինայի լեոնային ւարածքը միաոժամանակ պաՀպանեց իր Հարաµերական անկախությունը: Հեւադայում, սակայն, ՄեՀմեդ ՖաթիՀի որդի սուլթան Բայաղիդ ԱԱ-ը այն նս կցեց կայսրությանը: 0սմանցիները իրենց ենթարկեցին նան դանուµյան իչխանությունները. Մոլդավիան սւիպված էր ճանաչել սուլթանի դերիչխանությունը ն դաոնալ Հարկաւու դեոնս 1456 թ.: Սակայն Դանուµից Հյուսիս դւնվող Վալախիան դեո պաՀպանում էր իր անկախությունը: Այնւեղ կաոավարում էր Վլադ Դրակուլը կամ Դրակուլան, ՀամաչխարՀային պաւմության Հրեչներից մեկը, որի անադորույն դաժանությունները մարդկանց մու աոաջ էին µերում սարսափի ճիչ: Նրան վերադրվել է սաւանայական ծադում: Զնայած այն Հանդամանքին, որ նրա անմարդկային արարքների լուրերը Հասնում էին սուլթանի ականջին, սակայն քանի դեո Դրակուլը կանոնավոր կերպով մուծում էր Հարկերը ն չէր անՀանդսւացնում թուրքերին, ՄեՀմեդը նրան Հանդիսւ էր թողնում: Սակայն պարղվեց, որ 1461 թ. Դրակուլը դաչինք է կնքել Հունդարիայի թա159

դավոր Մաւիաչ կորվինի Հեւ, որը Հունյադիից Հեւո Հանդիսանում էր Հունդարիայի կաոավարիչը: Տեղեկանալով այդ մասին` ՄեՀմեդը դեսպան ուղարկեց Դրակուլի մու, պաՀանջելով, որ նա ժամանի Սւամµուլ, իր Հեւ µերելով դեոնս չմուծված Հարկերի դումարները ն վալախական մի ղորամաս օսմանյան µանակի Համար' որպես վասալական պարւավորություն: Միաժամանակ Դանուµի չրջանի իր ղորքերի Հրամանաւարին սուլթանն ուղարկեց դաղւնի ՀրաՀանդ, որ նա Դրակուլի Սւամµուլ մեկնելու ճանապարՀին դարան սարքի, դերեվարի նրան ու չղթայակապ µերի իր մու: Սակայն այդ ծրադիրը կաւարյալ ձախողման մաւնվեց, քանի որ Դրակուլը ջախջախեց ու փախուսւի մաւնեց դարանակալ թուրքերին, իսկ դեսպանին ու ղորքերի Հրամանաւարին ցից µարձրացրեց: ԱյնուՀեւն անցնելով Դանուµը` նա իր µանակով ներխուժեց Բուլղարիա ն աՀավոր ավերածության մաւնեց թուրքերին պաւկանող ւարածքը: Նրա ավերիչ ասպաւակությունը ուղեկցվում էր այդ ւարածքի µնակչության ղանդվածային ջարդերով: Վրիժաոությամµ լցված ՄեՀմեդ ԱԱ-ը մի մեծ պաւժիչ µանակ չարժեց դեպի Վալախիա: Այդ արչավանքի ժամանակ Բուլղարիայում թուրքերը ականաւես եղան ցնցող ւեսարանի. նրանց դեմ Հաոնեց քսան Հաղար µուլղարների ն թուրքերի նեխող դիակների մի «անւաո»: Նրանց µոլորին ցից էր µարձրացրել կամ խաչել Դրակուլը' ի ւես թուրքերի: Տնական անցումների Հեւնանքով Հոդնած ն ուժասպաո եղած օսմանյան µանակի Համար µավականին անսովոր ու դժվար էր պայքարել Դրակուլի ուժերի դեմ, մանավանդ որ վերջինս Հաջողությամµ օդւադործում էր պարւիղանական կովի մեթոդները, վերին ասւիճանի արադաչարժ էր ու չարժուն: Սակայն օդւադործելով իրենց թվական դերակչոութունը` թուրքերին այնուամենայնիվ Հաջողվեց պարւության մաւնել Դրակուլին, որը փախուսւի դիմեց Մոլդավիա: Մնում էր իրականացնել վրիժաոության դործողությունը ն օսմանյան µանակի Հրամանաւարը սուլթանի ուքերի աոջն դրեց երկու Հաղար վալախների կւրված դլուխներ: ՄեՀմեդի Հրամանով, որպես Վալախիայի կաոավարիչ Վլադ Դրակուլին փոխարինեց նրա եղµայր Ռադուն, որը մինչ այդ պաւանդի վիճակում դւնվում էր Սւամµուլում: Այսպիսով, 1476 թ. Վալախիան նս վերածվեց թուրքական նաՀանդի' պաՀպանելով որոչ ինքնավարություն: Ընդ որում, սուլթանը դանուµյան իչխանությունների' Մոլդավիայի ն Վալախիայի µոյարներին չղրկեց իրենց իչխաններին ընւրելու իրավունքից: 1458-1463 թթ. ընթացքում Բալկաններում 0սմանյան կայսրությունը ղավթեց նախ160

կին µյուղանդական ւիրույթների վերջին մնացուկները, ներաոյալ նան նրանք, որոնք դւնվում էին վենեւիկցիների ձեոքերում: ՄեՀմեդ ՖաթիՀի աոաջնաՀերթ խնդիրներից մեկն էր նան Ալµանիայի նվաճումը, մի երկրի, որն ուներ ոաղմավարական կարնոր նչանակություն: իր անկախության Համար այդ փոքր երկիրը չաւ µանով պարւական էր ինչպես իր անաոիկ լեոնաչղթաներին, այնպես էլ ալµանական ժողովրդի' աոնավոււների մարւական ոդուն: Այդ երկիրը նվաճելու µաղում փորձերի ժամանակ թուրքերը կարողանում էին դրավել միայն դաչւավայրերն ու Հովիւները, իսկ լեոնային չրջաններում միչւ կրում էին անՀաջողություն: Ալµանացիների անկախության պայքարը ւնական ժամանակ ղեկավարում էր ւաղանդավոր ղորավար Գեորդի կասւրիուին (Սկանդերµեկ կամ իսքանդեր µեկ), որին Հոոմի պապն անվանում էր «քրիսւոնեության պաչւպան»: Թուրքերի դեմ պայքարում նրան աջակցում էին Հունդարները, Վենեւիկի Հանրապեւությունը ն իւալական մյուս պեւությունները: Սկանդերµեկը, որը քրիսւոնյայի ղավակ էր, պաւանեկության ւարիներին դերվել էր թուրքերի կողմից ն µոնի դավանափոխ եղել: 1443 թ. նրան Հաջողվել էր փախչել դերությունից ն դալով Հայրենիք պայքար էր սկսել թուրք ղավթիչների դեմ: Քսանչորս ւարի չարունակ ալµանացիները Սկանդերµեկի դլխավորությամµ Հեւ էին մղում թուրքական ղորքերի Հարձակումները ն իրենց Հերթին նրանց Հասցնում ծանր Հարվածներ: Սկանդերµեկի ամենաՀանդուդն դործողություններից մեկը կրույա կոչված ամրոցի դրավումն էր: Մի անցաթղթի միջոցով, որը սւորադրված էր օսմանյան պեւության µարձր պաչւոնյաներից մեկի կողմից, Սկանդերµեկին Հաջողվում է թափանցել այդ ամրոցը: ԱյնուՀեւն դիչերվա քողի ւակ նա քաղաք-ամրոց է մւցնում 600 Հոդուց µաղկացած ալµանական մի ջոկաւ, որը ոչնչացնում է թուրքական ղորամասը: Համարյա քաոորդ դար լեոներում ամրացած խիղախ աոնավոււները Սկանդերµեկի դլխավորությամµ արիաµար մարւնչում էին թուրքերի դեմ` նրանց Հասցնելով մեծ ու փոքր պարւություններ: Ալµանական կնճիոը մեկ անդամ ընդմիչւ լուծելու նպաւակով, սուլթան ՄեՀմեդ ՖաթիՀը 1466 թ. անձամµ Ալµանիայի վրա չարժեց մի մեծ µանակ: Սակայն Հաջողությունը դարձյալ չուղեկցեց օսմանցիներին, որոնք ոչինչ չկարողացան Հակադրել լեոներում մղվող պարւիղանական պաւերաղմին: Սուլթանը նույնիսկ չկարողացավ դրավել կրույա ամրոցը: Սակայն 1467 թ. Սկանդերµեկի մաՀվանից Հեւո

թուրքերին Հաջողվեց ալµանական Հարցում µեկում մւցնել: Տեղեկանալով այդ անվեՀեր ղինվորի մաՀվան մասին, սուլթան ՄեՀմեդը µացականչել էր. «Վերջապես Եվրոպան ն Ասիան պաւկանում են ինձ: Թչվաո քրիսւոնյաներ: Նրանք կորցրին ն՛ իրենց սուրը, ն՛ վաՀանը»: 0սմանցիներին Հաջողվեց Ալµանիայում ՀրաՀրել ֆեոդալների երկպաոակություններ: Մի չարք ֆեոդալներ դավաճանեցին իրենց Հայրենիքին ն անցան թուրքերի կողմը: 1476 թ. օսմանցիները կրկին պաչարեցին կրույան: Մեկ ւարվա պաչարումից Հեւո սովը սւիպեց քաղաք-ամրոցի պաչւպաններին Հանձնվել, նախապես սւանալով թուրքերի խոսւումը նրանց անձեոնմխելիությունը երաչխավորելու վերաµերյալ: Սակայն ուխւադրժորեն սուլթանը ենիչերիներին Հրամայեց մինչն վերջին մարդը դլխաւել քաղաքի կայաղորի ղինվորներին: ի վերջո խոչոր ղոՀերի դնով օսմանցիներին Հաջողվեց 1478-1479 թթ. ընթացքում ընկճել Ալµանիան, իրենց իչխանությունը Հասւաւելով նրա ւարածքի մեծ մասի վրա: Եվրոպայում թուրքական նվաճումները Հանդիպեցին Վենեւիկի Հանրապեւության ուժդին դիմադրությանը: Վենեւիկն ու 0սմանյան կայսրությունը, այդ վաղեմի Հակաոակորդ-մրցակիցները վաղուց ի վեր միմյանց Հեւ վիճարկում էին ծովային կարնորադույն Հենակեւերի նկաւմամµ իրենց ւիրապեւությունը Հասւաւելու իրավունքը: ՄեՀմեդ ՖաթիՀը Վենեւիկը Համարում էր Հոոմի դուսւրը ն դեոնս 1451 թ. ասել էր, որ ւիրելով դսւրին, կւիրանա նան նրա մորը: Միջերկրական ծովի արնելյան մասում Վենեւիկը ղµաղեցնում էր ւիրապեւող դիրքեր: Նրա ձեոքում էր դւնվում Արնելքի Հեւ եվրոպական երկրների աոնւրի մեծ մասը: Թուրքական նվաճումները նրա Հեւաքրքրությունների դուում նրան սպաոնում էին մեծ կորուսւներ ունենալու: Ուսւի Վենեւիկը ն 0սմանյան կայսրությունը միմյանց Համար Հանդիսանում էին ոխերիմ թչնամիներ: կողմերի միջն օրըսւօրե սրվող Հարաµերությունները ի վերջո 1463 թ. Հանդեցրին թուրք-վենեւիկյան պաւերաղմի, որը ւնեց ւասնվեց ւարի (14631479): Պաւերաղմն ընթանում էր ինչպես Միջերկրական ն էդեյան ծովերի, այնպես էլ ցամաքի վրա: Պաւերաղմի աոաջին չրջանն ընթանում էր փոփոխակի Հաջողությամµ, սակայն ասւիճանաµար աոավելությունն անցավ օսմանցիներին: ՄեՀմեդ ՖաթիՀին Հաջողվեց ոաղմական դործողությունները ւեղափոխել Ապենինյան թերակղղի, որւեղ 1477 թ. թուրքական Հեծելաղորը ղարՀուրելի ասպաւակություն սփոեց: Վենեւիկից Հյուսիս ւեղի ունեցած ճակաւամարւում

թուրքերը ւարան Հաղթանակ: Նրանք այնքան էին մուեցել քաղաքին, որ պարղ երնում էին այրվող դյուղերի ն օսմանցիների ոաղմական ճամµարի կրակները: Սուրµ Մարկոսի ւաճարի ղանդերը µնակչությանը աՀաղանդում էին քաղաքի վրա կախված մուալոււ վւանդի մասին: Աչնանը, սակայն, թուրքերը Հեոացան, իրենց Հեւ ւանելով Հարուսւ ոաղմական ավար, Հեւնում թողնելով այրված դյուղերի, չքեղ աոանձնաւների, ամրոցների ու պալաւների ավերակներ ու Համաւարած մոխիր: Հաջորդ ւարի ասպաւակությունը կրկնվեց ավելի մեծ թափով, որին մասնակցում էին ւասնյակ Հաղարավոր թուրքական անկանոն ղորքեր' µաչիµուղուկներ, աքընջիներ ն այլն, որոնք իրենց անադորույն դաժանությամµ ու վայրադ արարքներով ամերուրեք սփոում էին աՀ ու սարսափ: «ԱլլաՀու աքµար» (ԱլլաՀը մեծ է) ն «ՄեՀմեդ, ՄեՀմեդ, Ռոմա, Ռոմա» դոչելով, նրանք ասպաւակում ու ավերում էին իւալական ծաղկուն µնակավայրերը: Սարսափը պաւել էր ամµողջ Եվրոպային: Քրիսւոնեական աչխարՀի վրա սուրացող սպաոնալիքը աՀով էր Համակել µոլոր պեւություններին: Թուրք-վենեւիկյան պաւերաղմն ավարւվեց վենեւիկցիների պարւությամµ, որոնք սւիպված էին 1479 թ. Հունվարի 26-ին Սւամµուլում կնքել Հաչւության պայմանադիր: Վենեւիկի Հանրապեւությունը թուրքերին էր ղիջում էդեյան ծովի Լեմնոս, էվµեա ն մի չարք այլ կղղիներ' ի µացաոյալ կրեւեի ն կորֆուի: Վենեւիկցիների վրա դրվում էին ծանր Հարկեր ու ւուրքեր: Վենեւիկը պարւավորվում էր սուլթանին վճարել միաժամանակյա Հարկ 100 Հաղար դուկաւի չափով, ինչպես նան ւարեկան Հարկ' 10 Հաղար դուկաւ: Սակայն քանի որ թուրքերը չաՀադրդոված էին 0սմանյան պեւության Հեւ վենեւիկյան վաճաոականների աոնւրի մեջ, որը նրանց դանձարանին µերում էր խոչոր չաՀույթներ, սուլթանը պաՀպանեց այն µոլոր արւոնություններն ու իրավունքները, որոնք մինչ պաւերաղմը դեոնս 1451 թ. վենեւիկցիները սւացել էին ՄեՀմեդ ԱԱ-ի կողմից: Դրանք էին. 0սմանյան կայսրության ւարածքում անմաքս աոնւրի իրավունք, արւաերկրայնության իրավունք (Վենեւիկի Հպաւակները ենթակա չէին դաւվելու թուրքական օրենքներով, եթե Հանցանք կամ ղանցանք էին դործել սուլթանական ւիրույթներում), թույլաւրվում էր Սւամµուլում Հիմնել վենեւիկյան Հյուպաւոսություն իրենց վաճաոականների ն աոՀասարակ վենեւիկցիների քաղաքացիական ն աոնւրական իրավունքները պաչւպանելու Համար, ընդ

որում, վենեւիկյան Հյուպաւոսներին իրավունք էր վերապաՀվում Հանրապեւության Հպաւակներին դաւելու վենեւիկյան օրենքներով: 0սմանների Համար Հաղթական պաւերաղմի ավարւից Հեւո Վենեւիկ ուղարկվեց թուրքական մի դեսպանություն: Դա աոաջին դեպքն էր, որ օսմանյան կաոավարությունն իր դեսպանությունն էր ուղարկում Եվրոպա: Բանակցությունները ւեղի էին ունենում Միջերկրական ծովի չրջանում երկու պեւությունների Հնարավոր ոաղմական փոխդործողության մասին: Որպես արդյունք այդ µանակցությունների ն, ի Հավելումն, 1479 թ. թուրք-վենեւիկյան պայմանադրի, նույն թվականին կողմերի միջն կնքվեց նան ոաղմական դաչինք, ըսւ որի վենեւիկցիները իրենց վրա պարւավորություն վերցրին Հանրապեւության նավաւորմն ուղարկել թուրքերին օդնելու Համար, եթե Միջերկրածովյան ավաղանում որնէ պեւություն Հարձակում դործեր օսմանյան ւիրույթների վրա: իսկ սուլթան ՄեՀմեդ ԱԱ-ը պարւավորում էր անՀրաժեչւության դեպքում Վենեւիկին ցուցաµերել ոաղմական աջակցություն իր 100Հաղարանոց Հեծելաղորի միջոցով: Թուրք-վենեւիկյան խաղաղության պայմանադրի կնքումից Հեւո` մի քանի ամիս անց, սուլթանը Հոնիական ծովում դրավեց մի քանի կղղիներ, որոնք վերածվեցին ծովային Հենակեւերի' անՀրաժեչւության դեպքում իւալիայի ափերի վրա Հարձակումներ դործելու Համար: Որքան էլ որ անսպասելի էր, այդ ւարիներին սուլթանի ղորքերը Համաո դիմադրության Հանդիպեցին Զեոնոդորիայում: 1477 թ. Սկուդարի (Շկոդեր) ամրոցի Հերոսական պաչւպանությունը մւել է պաւմության մեջ որպես խիղախության ու անվեՀերության մի փայլուն օրինակ: Ամեն անդամ ենիչերիների դրոՀները Հանդիպելով ուժդին ՀակաՀարվածի, փչրվում ն ի չիք էին դաոնում: Մի քանի ամիս ւնած պաչարումից Հեւո, երµ պաչարվածները մաւնվել էին սովի ն կրակել իրենց վերջին փամփուչները, չեոնոդորցիներից, ալµանացիներից ն վենեւիկցիներից µաղկացած ամրոցի կայաղորը Համաձայնվեց Հեոանալ, եթե թուրքերը երաչխավորեն իրենց կյանքի անձեոնմխելիությունը: Ամրոցի պաչւպաններին թույլ ւրվեց իրենց լրիվ սպաոաղինությամµ անցնել թուրքական ղորքերի չղթայի միջով ն Հեոանալ: Դա այն µացաոիկ դեպքերից էր, երµ օսմանցիները չդրժեցին իրենց ւված խոսւումը: Թուրքական նվաճողականության Հաջորդ ղոՀը Եվրոպայում Հերցեդովինան էր, որը 1483 թ. դարձավ կայսրության ւիրույթը:

Եվրոպայում սուլթան ՄեՀմեդ ՖաթիՀի Հաղթական արչավանքների Հեւնանքով Բալկանյան թերակղղին Համարյա ամµողջությամµ անցավ օսմանցիների Հսկողության ւակ: Սակայն քրիսւոնեական խաչի նաՀանջը իսլամական մաՀիկի աոջն չէր դադարում: Թուրքական ղորքերը Համաո Հեւնողականությամµ սողոսկում էին դեպի Եվրոպայի սիրւը' կենւրոնական Եվրոպա: Քրիսւոնյա աչխարՀը չունչը պաՀած սարսափով Հեւնում էր իր սաՀմանների մերձակայքում ծավալվող աՀեղ իրադարձություններին: 0դւվելով վենեւիկցիների Հեւ պաւերաղմի կարճաւն դադարից, իր սովորության Համաձայն խորՀրդակցելով ասւղադուչակների Հեւ, 1472 թ. աչնանը ՄեՀմեդը կրկին ղորաչարժ կաւարեց դեպի Ասիա, որւեղ Հանձին Աղ-Ղոյունլու թյուրք-օղուղական քոչվորների պեւության սւեղծվել էր մի պաւկաոաղդու ուժային կենւրոն, որը սպաոնալիք կարող էր Հանդիսանալ օսմանյան պեւության Համար: Աղ-Ղոյունլուների պեւությունը (µաոացի «սպիւակ խոյավորներ», այդպիսին էր պեւության անվանումը, քանի որ նրանք իրենց դրոչի վրա պաւկերել էին սպիւակ խոյ) սւեղծվել էր ՃՄ դարի սկղµին: իր ամենաµարձր ծաղկման չրջանում, Ուղուն-Հասան սուլթանի օրոք (1453-1478) այդ պեւությունը նվաճել էր Աւրպաւականը, Հայասւանը, Արաµական իրաքը, իրանի ւարածքի ղդալի մասը (Արնմւյան իրանը, իսկ արնելքում մինչն Խորասան): Հարավում նրա ւիրույթները Հասնում էին մինչն Պարսից ծոցի չրջանը: Սակայն չµավարարվելով դրանով, Ուղուն-Հասանը անղուսպ ձդւում էր դրսնորում չարժվելու դեպի արնմոււք' օսմանյան ւիրույթները: Նա դիւակցում էր, որ վաղ թե ուչ օսմանցիների Հեւ µախումը անխուսափելի է, ուսւի Հեւնողականորեն փնւրում էր դաչնակիցներ: Նրան Հաջողվեց, օրինակ, քաղաքական դաչինք կնքել Սւամµուլի ոխերիմ թչնամու' կարամանների թյուրքական պեւության Հեւ: Ուղուն-Հասանի չուրջը Հավաքվել էին ՄեՀմեդ ԱԱ-ից դժդոՀ անաւոլիական չաւ µեյեր, որոնք Հույս ունեին Աղ-Ղոյունլուների սուլթանի օդնությամµ ւիրանալ իրենց նախկին դիրքերին: Ուղուն-Հասանը դիվանադիւական ակւիվ Հարաµերություններ էր Հասւաւել նան Հոոդոսի ն կիպրոսի Հեւ: Այսպիսով Ուղուն-Հասանին Հաջողվեց Արնելյան Անաւոլիայում սւեղծել օսմանների նկաւմամµ Հղոր ընդդիմադիր մի ճակաւ, որը միավորում էր ւեղական մի չարք թյուրք կաոավարիչներին, ինչպես նան, ըսւ որոչ աղµյուրների, Վրասւանի քրիսւոնյա իչխաններին: ՄեՀմեդ ԱԱ-ին աոանձնապես մւաՀոդում էր իր սւա165

ցած ւեղեկություններն այն մասին, որ Վենեւիկը ն պապականության Հեւ կապված մյուս իւալական, ինչպես նան Եվրոպայի այլ քրիսւոնեական պեւությունները, դիվանադիւական չփումների մեջ են դւնվում Աղ-Ղոյունլուների Հեւ Հակաօսմանյան ոաղմա-քաղաքական դաչինք Հարդարելու նպաւակով: ի դեպ, վենեւիկյան դեսպաններ կաւերինո Զենոն, իոսաֆաթ Բարµարոն, Ավրոսի կոնւարինին, Զովաննի Անջոյելլոն Հեւաքրքիր Հուչեր են թողել այդ Հարաµերությունների մասին: Վենեւիկցիների Հեւ Հակաթուրքական ճակաւ կաղմելու µանակցություններում միջնորդի դերում Հանդես էին դալիս կարամանիայի ն կիպրոսի (Լուսինյանների պեւության) ներկայացուցիչները: Քանի որ թուրքերի ւիրապեւությունն ու նրանց սաՀմանած մաքսային ոեժիմը խոչընդու էր սւեղծել Եվրոպայի ն Ասիայի միջն ւեղի ունեցող քարավանային աոնւրի աոաջ' ՈւղունՀասանի µանակցություններին մասնակցում էին նան միջաղդային աոնւրով ղµաղվող իրանաՀայ վաճաոականները: 1469 թ., օրինակ, Ուղուն-Հասանի կողմից որպես դեսպան Վենեւիկ ն Հոոմ մեկնեց Հայաղդի վաճաոական խոջա Միրաքը: Այսպիսով, միանդամայն ակնՀայւ էր, որ Արնմոււքը ՀրաՀրում է Արնելքին Արնելքի դեմ` փորձելով դեթ այդ ճանապարՀով կանխել թուրքերի աոաջխաղացումը դեպի Եվրոպա: Ուղուն-Հասանը ոչ միայն պաւրասւ էր արձադանքելու Արնմոււքի կողմից Հակաօսմանյան դաչինք կնքելու աոաջարկներին, այլն ինքն էր դրսնորում նախաձեոնություն` դեսպանություններ ուղարկելով Վենեւիկի դոժի ն եվրոպական այլ ւիրակալների մու: Որպես նրա դեսպաններ` Հաճախ Հանդես էին դալիս նան միջաղդային աոնւրով ղµաղվող Հայ վաճաոական-խոջաները: Ուղուն-Հասանը, սակայն, չէր սաՀմանափակվում լոկ եվրոպացիների Հեւ Հակաթուրքական դաչինք կոելու ջանքերով: էրղինջանում Հավաքելով մի Հսկայական µանակ, նա սկսեց չարժվել դեպի արնմոււք, 0սմանյան ւիրույթները, դրավեց կայսերին, ասպաւակ սփոեց Անդորայի չրջանում ն թափանցեց մինչն ԱքչեՀիր: Այնժամ սուլթան ՄեՀմեդը որոչեց, որ այլնս եկել է Հաւուցման ժամը: Մինչն µախումը, կողմերը միմյանց Հեւ փոխանակեցին սպաոնալից նամակներ: իր Հանդուդն ոճով դրված նամակում Ուղուն-Հասանը պարծենում էր իրանում ւարած իր Հաղթանակներով ն Հայւարարում, որ ինքը այնքան Հղոր է, որ չի վախենում ոչ մի թչնամուց: Պաւասխան նամակում ՄեՀմեդը Ուղուն-Հասանին անվանում էր չարքային պարսկական խան, նպաւակ ունենալով նվաս166

ւացնել նրան, ն սպաոնում էր, որ չոււով նրա իչխանությունը կկործանվի ն կուլ կդնա անւակ խարխորաւը: Սուլթանը նախ իր ղորքերը չարժեց Ուղուն-Հասանի դաչնակից կարամանի µեյի վրա, որի դեմ ւասներկու ւարի Համարյա անընդմեջ պաւերաղմ էր մղում: 1472 թ. Հերթական անդամ պարւության մաւնելով նրան, սուլթանը մեծ ղորաչարժ կաւարեց դեպի Աղ-Ղույունլուների պեւության կողմը: Հակաոակորդների Հանդիպումը ւեղի ունեցավ 1473 թ. օդոսւոսի 11-ին, Բայµուրդի (Բաµերդի) ն էրղրումի միջն ընկած Դերջան կոչված վայրում: Ճակաւամարւը ւնեց չաւ կարճ' ընդամենը ութ ժամ, սակայն այն, ինչպես որ սպասելի էր, դաժան էր ն արյունալի: «Սպիւակ խոյավորների» աոաջնորդի ղորքերը չդիմացան թուրքական Հրեւանու Հուժկու Հարվածներին ու ենիչերիների անկասելի դրոՀին: Նրանք խուճապաՀար փախուսւի դիմեցին, ւալով ւասն անդամ ավելի չաւ ղոՀեր, քան Հակաոակորդը: Ուղուն-Հասանի ողջ ոաղմական ճամµարը ընկավ օսմանցիների ձեոքը: Ճակաւամարւից Հեւո երեք օր չարունակ սուլթանն անց կացրեց ոաղմի դաչւում, դիւելով դերիների մաՀապաւիժը: Նրա Հրամանով դերված արՀեսւավորներին ն «դիւուն մարդկանց» ուղարկեցին Սւամµուլ, իսկ մնացածներին անխնա սրի քաչեցին: Երµ ՄեՀմեդի µանակը ուղղություն վերցրեց դեպի արնմոււք, նա իր Հեւ ւանում էր երեք Հաղար դերյալների, որոնց, ժամանակ չկորցնելու Համար, Հընթացս մաՀապաւժի էին ենթարկում' օրը չորս Հարյուր մարդ Հաչվով: Դերջանի մու ւարած Հաղթանակի Հեւնանքով Մեծ Հայքի Հյուսիս-արնմւյան մասը (էրղրումը, կամախը, Դերջանը, Բաµերդը ն այլն) միացվեցին օսմանյան պեւությանը: Աղ-Ղոյունլուների դեմ մղված պաւերաղմում ակնՀայւորեն երնաց օսմանցիների ոաղմական դերաղանցությունը, Հաւկապես µանակի ւեխնիկական Հադեցվածության ւեսակեւից: Քոչվորական Հեծելաղորը չդիմացավ օսմանյան Հրեւանու կրակին: Թեն Ուղուն-Հասանը դեոնս վերջնականապես ջախջախված չէր, սակայն նրանից աոայժմ սուլթանը նոր վւանդ չէր սպասում: իսկ մի քանի ւարի անց, 1478 թ. «Սպիւակ խոյավորների» աոաջնորդը կնքեց իր մաՀկանացուն ն աոՀասարակ Աղ-Ղոյունլուներից սպասվող վւանդը վերացավ: ԱյսուՀեւն իր սաՀմաններից Արնելք օսմանյան պեւությունը այլնս չուներ լուրջ Հակաոակորդներ: ՄեՀմեդ ԱԱ-ը որոչեց Հարված Հասցնել նան իր թչնամիներից մեկին' Զենովային: Զենովայի իւալական Հանրապեւությունը Վենե167

ւիկի Հեւ միասին իր ձեոքն էր վերցրել Միջերկրական ու Սն ծովի ավաղանի երկրների ն Արնմոււքի միջն իրականացվող միջաղդային աոնւրի կարնոր լծակները: Զենովացիները Ղրիմի թերակղղու Հարավային չրջաններում նս Հիմնել էին µաղմաթիվ աոնւրական դաղութներ, որոնց վրայով իրադործում էին մեծ չափերի Հասնող աոնւրափոխանակություն Արնելքի ն Արնմոււքի միջն: Սակայն կոսւանդնուպոլիսը օսմանցիների կողմից նվաճելուց Հեւո ջենովական վաճաոականների կապը Ղրիմի իրենց դաղութների Հեւ չափաղանց դժվարացել էր: Ուսւի Հաճախ, Հաչվի չնսւելով թուրքերի Հեւ, ջենովական նավերը ուժ դործադրելու օդնությամµ անցնում էին նեղուցները, իսկ երµեմն նույնիսկ ջենովական ոաղմանավերը µաց ծովում Հարձակումներ էին դործում թուրքական նավերի վրա ն այրում ու ջրասույղ անում նրանց: ՄեՀմեդ ԱԱ-ը որոչեց վերջ ւալ այդ µոլորին ն միաժամանակ դաոնալ Սն ծովի վրայով կաւարվող միջաղդային աոնւրի լիիրավ ւերը: 1475 թ. 270 նավերով սուլթանը Ղրիմի ափերն ուղարկեց մի մեծաթիվ µանակ: Թուրքերը նվաճեցին կաֆան, կերչը, Սուդակը ն Սն ու Աղովի ծովերի ափերին մի չարք այլ քաղաքներ: Աղովի ծովի Թանու քաղաքում օսմանցիները կաոուցեցին Աղաք (Աղով) ամրոցը: Ղրիմի ծովափնյա դուին մւցվեց սուլթանի ւիրույթների մեջ, իսկ թերակղղու ւափասւանային մասը ն Դնեսւրի սւորին Հոսանքի չրջանում դւնվող Հողերը Հանձնվեցին Ղրիմի խանին: Այսպիսով, Արնելքի ն Արնմոււքի միջն միջաղդային աոնւրին Հասցվում էր նոր ծանր Հարված: Թուրքերը ամµողջապես իրենց Հսկողության ւակ էին վերցնում այդ աոնւուրը, որը օսմանյան դանձարանին µերում էր Հսկայական եկամոււներ: Միջերկրական ծովի արնելյան մասում ն Սն ծովում միջաղդային աոնւրի աոջն Հարուցված դժվարությունները կարնորադույն պաւճաոներից էին, որ սւիպեցին եվրոպական ւերություններին որոնել Արնելքի Հեւ աոնւրի նոր' ծովային ճանապարՀներ: ինչպես Հայւնի է, այդ որոնումները ՃՄ դ. վերջին ավարւվեցին Հաջողությամµ, երµ ւեղի ունեցավ աչխարՀադրական մեծ Հայւնադործություն' µացվեց Աֆրիկայի չուրջ ծովային նոր ճանապարՀը: Ղրիմն անցավ թուրքերի ձեոքը ն Ղրիմի խանը իրեն ճանաչեց որպես սուլթանի Հարկաւու-վասալը: Այդ ժամանակվանից սկսած 0սմանյան կայսրությունը դարձավ Սն ծովի լիիրավ ւերը: Ղրիմի խանության ենթարկումը թուրքերին ոեալ վւանդ էր սւեղծում, որ Արնելյան Եվրոպայի µոլոր թաթարական յուրդերը, որոնք Ոսկե Հոր168

դայի քայքայումից Հեւո դեոնս պաՀպանում էին իրենց դոյությունը, կՀայւնվեն 0սմանյան կայսրության Հովանու ներքո: Այդ վւանդը Հաւկապես ուժեղացավ այն µանից Հեւո, երµ կաղանում իչխանության դլուխ անցան ղրիմյան Գիրեյները: կոսւանդնուպոլսի անկումից Հեւո նախկին ընդարձակ Բյուղանդական կայսրությունից դեոնս պաՀպանվում էր իր ւարածքով ոչ մեծ, սակայն աոնւրական ւեսակեւից կարնոր նչանակություն ունեցող Տրապիղոնի պեւությունը Փոքր Ասիայի Հյուսիսում, որը կոչում էին «Տրապիղոնի կայսրություն»: Այդ փոքր «կայսրությունը» չնորՀիվ իր մայրաքաղաքի' նավաՀանդսւային քաղաք Տրապիղոնի, խաղում էր չափաղանց կարնոր դեր եվրոպական երկրների աոնւրում իրանի, Հնդկասւանի, Զինասւանի, կենւրոնական Ասիայի ն այլ Հեոավոր ու մու երկրների Հեւ: Այդ աոնւրից «կայսրությունը» սւանում էր Հսկայական եկամոււներ, որոնք կոււակվում էին երկրում: Բնականաµար դա դայթակղեցուցիչ խայծ էր սուլթանի Համար ն նա որոչել էր ւեր դաոնալ այդ Հարսւություններին, ինչպես նան այն եկամոււներին, որ աոաւորեն µերում էր Արնելքի ն Արնմոււքի միջն միջաղդային աոնւուրը: Սակայն դա միայն Հարցի մի կողմն էր, թեն չափաղանց կարնոր կողմը: Խնդիրը պարունակում էր նան քաղաքական ենթաւեքսւ: Նախ սուլթանի Համար վերին ասւիճանի ւՀաճ ու մւաՀոդիչ էր այն, որ Տրապիղոնի կայսրը անընդՀաւ չփումների մեջ էր ն դաչնակցային Հարաµերություններ էր Հասւաւել 0սմանյան կայսրության ոխերիմ թչնամիների' Աղ-Ղոյունլու պեւության ն կարամանի էմիրի Հեւ: Եվ աՀա եկել էր այն պաՀը, որ ՄեՀմեդ ՖաթիՀը որոչել էր նրանց µոլորին Հերթով ջախջախել ու ոչնչացնել: Հերթական ղոՀը լինելու էր Տրապիղոնի կայսրությունը: Ընդ որում, «կայսր» Հորջորջվածը իր անխոՀեմ քայլով Հենց ինքը արադացրեց իր կործանումը: Զուրկ լինելով ոեալականության ղդացումից` նա Ուղուն-Հասանի դեսպանների միջոցով կոսւանդնուպոլսում սուլթանին ներկայացրել էր մի չարք Հավակնու պաՀանջներ, այդ թվում նան վերացնելու ժամանակին իր Հոր վրա դրված պարւականությունը Հարկ վճարելու վերաµերյալ: Դա Հունից Հանել էր սուլթանին, որը ն վճոել էր, որ եկել է Տրապիղոնյան կայսրության ճակաւադիրը վերջնականապես որոչելու ժամը: Թուրքական պաւմական աղµյուրները վկայում են, որ ՄեՀմեդ ԱԱ -ը աոՀասարակ որոչել էր կենդանի չթողնել «µյուղանդական Հույներից որնէ մեկին, որին կարելի էր անվանել թադավոր»: Նա արդեն վերացրել էր Պալեոլոդոսներին, այժմ Հերթը կոմնիններինն էր, որոնք

դլխավորում էին Տրապիղոնի կայսրությունը: Մեծ կոմնին Հորջորջված ՀովՀան (ՀովՀաննես) ԱՄ կայսեր մաՀվանից Հեւո Տրապիղոնում կաոավարում էր նրա կրւսեր եղµայր Դավիթը: Վերջինս դաչնակցելով Վենեւիկի, Զենովայի ն պապականության, իսկ Ասիայում Ուղուն-Հասանի Հեւ, որը կոմնինների Հեւ կապված էր ամուսնական դաչինքով, փորձում էր ճակաւ կաղմել սուլթանի դեմ: 1461 թ. ՄեՀմեդը ծովային ու ցամաքային արչավանք կաղմակերպեց դեպի Ասիա: Գլխավոր թիրախը Տրապիղոնյան կայսրությունն էր: Նախ նա դրավեց Ամասւրիս նավաՀանդիսւը, որը Հանդիսանում էր Սն ծովում ջենովացիների վերջին աոնւրական Հենակեւը: ԱյնուՀեւն ղորքերը ն նավաւորմը չարժեց դեպի Սինոպ, որը թուրքերը դրավեցին աոանց մարւի Տրապիղոնի (թուրքերեն' Տրապղոն) ւեղապաՀի դավաճանության չնորՀիվ: Այնւեղից սուլթանը ղորաչարժ կաւարեց Աղ-ղոյունլուների դեմ, որոնք կարամանի էմիրի իրենց դաչնակցից չսւանալով օդնություն, սկսեցին նաՀանջել դեպի արնելք, խուսափելով Հակաոակորդի Հեւ µախումից: Ուղուն-Հասանի մայրը, ասորական ծադում ունեցող քրիսւոնյա իչխանուՀի Սարան, նվերներով ներկայացավ ՄեՀմեդին ն իր որդու անունից աոաջարկեց կնքել խաղաղության պայմանադիր, ըսւ որի Ուղուն-Հասանը Համաձայն էր պարւավորություն ւալու, որ ինքը չի օդնի Տրապիղոնի կոմնիններին: Երµ իչխանուՀին փորձում էր Համողել սուլթանին, որ նա Հրաժարվի Տրապիղոնը դրավելու մւքից, դրանով իսկ անձամµ իրեն ենթարկելով վւանդի, ՄեՀմեդ ՖաթիՀը պաւասխանեց. «Մայրիկ, իմ ձեոքերում իսլամի սուրն է»: Տասնութօրյա դժվարին անցում կաւարելով Պոնւական լեոներով, օսմանյան µանակը մեծ վեղիր ՄաՀմուդ փաչայի Հրամանաւարությամµ մուեցավ Տրապիղոնին, իսկ ծովի կողմից քաղաքը չրջափակվեց թուրքական նավաւորմի կողմից: Քաղաքի պաչւպանները Համարյա մեկ ամիս չարունակ կորովի դիմադրություն էին ցույց ւալիս: Սակայն քաղաքի ճակաւադիրը որոչեց ւրապիղոնյան աղնվականության սւոր դավաճանությունը: Թեն Տրապիղոնի պարիսպները ն քաղաքում եղած սննդամթերքի պաչարները Հնարավորություն էին ւալիս ւնական ժամանակ դիմադրություն ցույց ւալու թչնամուն, սակայն դրսնորելով վախկուություն, փոքրոդություն ու սեփական կաչին փրկելու ձդւում, Տրապիղոնի վերնախավը սկսեց դրսնորել պարւվողական ւրամադրություններ, որը քաղաքում աոաջ µերեց խուճապ ն թչնամուն Հանձնվելու պաւրասւակամություն: Զսւանալով իր դաչնակիցների օդնությունը` իսկ ամենակարնո170

րը չունենալով ոաղմիկի Հաւկանիչներ, մեկամսյա դիմադրությունից Հեւո Դավիթ կայսրը ընդունեց թուրքական ղորքերի Հրամանաւար ՄաՀմուդ փաչայի աոաջարկը Հանձնելու քաղաքը: Փաչան խոսւացել էր իր այդ պայմանը ընդունելու դեպքում կայսերը ն նրա մերձավորներին ւրամադրել կյանքի անձեոնմխելիություն ն ծովով Հեոանալու իրավունք: Քաղաքի µնակչությանը թողնելով µախւի քմաՀաճույքին` կայսրը ւմարդի կերպով Հեոացավ Տրապիղոնից: Հաղթական օսմանյան µանակը մոււք դործեց քաղաք, այն մաւնելով կողոպոււի ու ավերածության: Տղամարդկանց ու կանանց վերածեցին սւրուկների ն µաժանեցին սուլթանի ու նրա ղորաՀրամանաւարների միջն, չաւերին ւարադրեցին Սւամµուլ, ավելի քան Հաղար Հինդ Հարյուր պաւանիների ուղարկեցին ենիչերիական ղորամասերը, մեծ թվով ընւանիքների ղրկեցին սեփականությունից: Սուլթանի Հրամանով Տրապիղոնի վերջին կայսրը' Դավիթը, իր ընւանիքով ւեղափոխվեց կոսւանդնուպոլիս` իր Հեւ ւանելով ւարիների ընթացքում կոււակած Հսկայական Հարսւությունը: Մայրաքաղաքում դաՀաղուրկ կայսրին իր ընւանիքով Հանդերձ µանւարկեցին նորակաոույց «Յոթ աչւարականի» ամրոցում, որւեղ որոչ ժամանակ անց նրան, իր յոթ ղավակներին, եղµորը ն կոմնինների դերդասւանի մյուս անդամներին խեղդամաՀ արեցին: Սուլթանը Հրամայեց նրանց մարմինը չՀանձնել Հողին, այլ նեւել թափաոող չների ու դիչաւիչ թոչունների աոջն Հոչուելու: Տրապիղոնյան արչավանքի ընթացքում ՄեՀմեդը իր կայսրությանը միացրեց Փոքր Ասիայի Հյուսիսային Հաւվածի ծովափնյա չրջանի մեծ մասը Սն ծովի կարնոր նավաՀանդիսւներով Հանդերձ: 1464 թ. կարամանի մեծ էմիր իµրաՀիմ-µեյի մաՀվանից Հեւո' ՄեՀմեդ ՖաթիՀի ոաղմավարական ծրադրերում Հաջորդ ղոՀը լինելու էր կարամանի µեյությունը, որը վերջին Հարյուր Հիսուն ւարիների ընթացքում Հանդիսանում էր թուրքերի ախոյանը: 1473 թ. պարւության մաւնելով այդ µեյությանը, սուլթանը այն ենթարկեց իրեն: Սակայն դրանից Հեւո նս, այնուամենայնիվ, պաՀպանելով որոչակի ինքնավարություն, ՃՄ դարի վերջին այն վերջնականապես մւցվեց 0սմանյան կայսրության կաղմի մեջ: Դրանով ճանապարՀ Հարթվեց կիլիկիայի ն Միջերկրական ծովի ասիական ափի նկաւմամµ օսմանցիների µացարձակ Հսկողություն Հասւաւելու Համար: 1475 թ. ՄեՀմեդ ԱԱ-ը նոր կործանիչ Հարված Հասցրեց ՈւղունՀասանին ն Փոքր Ասիայում նրա ունեցած ւիրույթները միացրեց իր պեւությանը: Աղ-ղոյունլու պեւությունը վերջնականապես վերա171

ցավ պաւմության ասպարեղից, երµ իրանում սւեղծված Սեֆյան պեւությունը 1508 թ. նրան Հասցրեց կործանիչ Հարված: Այսպիսով, ՃՄ դարի երկրորդ կեսին ավարւվեց Փոքր Ասիայի, թուրքական պեւության այդ Հիմնական Հենակեւի միավորումը 0սմանյան կայսրության չրջանակներում: Արնելքում ապաՀովելով իր թիկունքը, ՄեՀմեդ ՖաթիՀը կրկին իր Հայացքն ուղղեց դեպի Արնմոււք` նպաւակ ունենալով կայսրությունն ընդարձակել դեպի Արնմւյան Եվրոպայի կողմը: Նրա լայնաՀուն ծրադրի աոաջնաՀերթություններից էր Հունդարիայի, իւալիայի ն Գերմանիայի նվաճումը: 1480 թ. օսմանյան 100 Հաղարանոց µանակը ծովակալ Գեդիկ ԱՀմեդ փաչայի Հրամանաւարությամµ մու 300 նավերով Ադրիաւիկ ծովով ւեղափոխվեց Հարավային իւալիա ն պաչարեց 0ւրանդո քաղաքը: Երկչաµաթյա դիմադրությունից Հեւո այն ընկավ: Քաղաքի µնակչության Հեւ թուրքական ղորքերի ՀաչվեՀարդարը անողոք էր: Բնակիչների կեսին նրանք սրի քաչեցին, ութ Հարյուր Հոդու մաՀապաւժի ենթարկեցին իսլամը ընդունելուց Հրաժարվելու Համար, իսկ ութ Հաղար մարդու քչեցին սւրկության: Բաչիµուղուկները ն ենիչերիները 0ւրանդոն ն նրա չրջակայքը մաւնեցին աՀավոր կողոպոււի ն ավերածության: Եվրոպայի սրւում դւնվող այդ քաղաքի դրավումը ողջ եվրոպական մայր ցամաքում աոաջ µերեց նոր, աննախընթաց խուճապ, մանավանդ որ լուրեր էին ւարածվում, որ չոււով ՄեՀմեդը պաւրասւվում է մի Հսկայական µանակի դլուխ անցած անձամµ դալու իւալիա: Թուրքերի այդ Հավանական ներխուժման վւանդը Ապենինյան թերակղղի այն ասւիճանի մեծ էր, որ Հոոմի պապը մւածում էր փախուսւի դիմել ն ապասւանել Ավինյոնում: 0ւրանդոյի µնակիչների Հեւ արյունու ՀաչվեՀարդարը ողջ իւալիայի µնակչությանը ակնաոու կերպով ցույց ւվեց, թե ինչ ճակաւադիր է սպասում նրան թուրքական սուլթանի կողմից իրենց երկիրը նվաճելու դեպքում: Ուսւի իւալացիները Համախմµեցին իրենց ուժերը: Հոոմի պապի Հորդորներով, նրանց օդնության ձեոք մեկնեցին նան Զենովան, իսպանիան ն Պորւուդալիան: Այդ միացյալ ուժերը մի քանի չոչափելի Հարվածներ Հասցրեցին թուրքերին, որը վճոորոչ նչանակություն ունեցավ իւալիան օսմանյան նվաճումից ղերծ պաՀելու դործում: ՄեՀմեդ ԱԱ-ի իւալական արչավանքը անՀաջողությամµ ավարւվեց նան այն պաւճաոով, որ թուրքական ղորքերը ղդում էին սննդամթերքի սուր պակաս: Սուլթանը որոչեց փոխել իր Հարձակողական դործողությունների

ուղղությունը դեպի արնելք: Հեոանալով իւալական Հողերից, նա իր ղորքերը չարժեց դեպի Հոոդոս կղղին, որւեղ դոյություն ունեցող Հղոր ամրոցը կարնոր դեր կարող էր ունենալ Անաւոլիայի պաչւպանության Համար: Այդ ամրոցում ամրացել էին սուրµ ՀովՀաննեսի միաµանության ասպեւները: Հոոդոս կղղու ոաղմավարական աոաջնակարդ դերը կայանում էր նան նրանում, որ այն արդելակում էր թուրքերի ծովային ւիրապեւության Հասւաւումը Միջերկրական ծովի արնելյան մասի նկաւմամµ: ՄեսիՀ-փաչայի Հրամանաւարությամµ, որը սերում էր µյուղանդական արքայական Պալեոլոդոսների ւոՀմից, թուրքերը յոթանասուն Հաղարանոց մի µանակ չարժեցին դեպի Հոոդոս: Այդ վիթխարի ուժին ծովով ուղեկցում էր Հիսուն ոաղմանավերից µաղկացած նավաւորմը: Ասպեւները այդ ուժին Հակադրեցին իրենց խիղախությունն ու անձնաղոՀությունը ն արՀեսւավարժ ոաղմիկի իրենց µոլոր Հաւկանիչները: Հակաոակորդների միջն ւեղի ունեցած ճակաւամարւը կաւաղի ու անղիջում էր: ի վերջո թուրքերը, ականաւեսի վկայությամµ, «ինչպես խողեր» խուճապաՀար փախուսւի դիմեցին, անխնա Հեւապնդվելով ասպեւների կողմից: Թեն Հոոդոս քաղաքը ավերակների մեջ էր, սակայն երկնքում նրա վրա ծածանվում էր ասպեւների դրոչը' սուրµ ՀովՀաննեսի սպիւակ խաչը դրոչի կարմիր ֆոնի վրա: ի դեպ, նրան վիճակված էր ծածանվելու նս կես Հարյուրամյակ: Թուրքերի նվաճումները Բալկաններում, Փոքր Ասիայում ն Սն ծովի Հուսիսային ափերում 0սմանյան կայրությունը վերածեցին մեծ, ուժեղ կայսրության, որը սարսափ էր աղդում եվրոպական ն ասիական պեւությունների վրա: կարծես ճակաւադրի քմաՀաճույքով, ՖաթիՀ (Հաղթական) Հորջորջված ՄեՀմեդ ԱԱ-ը իր անցած փաոքի ճանապարՀը ավարւում էր պարւությամµ: Նա մաՀացավ դեոնս մինչն իւալիայից կաւարված նաՀանջը' 1481 թ. մայիսի 4-ին, քաոասունինը ւարեկան Հասակում: Ընդ որում, նա մաՀացավ ոչ µնական մաՀով. թունավորվել էր սեփական µժչկի կողմից, որին այդ Հանցադործությանը մղել էր դաՀաժաոանդ-իչխանաղուն Բայաղիդը, որը Համµերություն չուներ, որ µնականոն ճանապարՀով ժաոանդեր իր Հոր դաՀը: կարծես թե Հայրասպանությունը եղµայրասպանության Հեւ մեկւեղ դաոնում էր օսմանների դինասւիայի անկապւելի նորմը: ԱոՀասարակ պեւք է նչել, որ օսմանցիների մու դաՀաժաոանդության Հարցը դրված էր արյունու Հիմքերի վրա: Հենց ինքը' ՄեՀ173

մեդ ԱԱ-ը անմիջականորեն մասնակից էր անողոք ու դաժան Համակարդի սւեղծմանը: 1478 թ. նա Հրապարակել էր մի օրենք, որն օրինականցնում էր եղµայրասպանության պրակւիկան, թեն աոանց այն էլ այն կիրաովում էր օսմանյան դինասւիայի կողմից: Նրանում ասվում էր. «իմ ղավակներից նա, որին Ասւված չնորՀում է սուլթանությունը, կարող է օրինական Հիմքի վրա իր եղµայրներին դաւապարւել մաՀվան, Հանուն պեւության µարեկեցության ն որպեսղի երկրի վրա ւիրի կարդ ու կանոն: Այդ իրավունքը Հավանության է արժանացել իրավադեւների մեծ մասի կողմից»: Թեն նչված օրենքի մեջ Հայրասպանության վերաµերյալ խոսք չկար, սակայն ՄեՀմեդ ՖաթիՀի Հայրասպան որդին' Բայաղիդը, իր քսւմնելի արարքով ավելի ղարդացրեց այդ նողկալի օրենքը: Այսպիսով, փակվում էր ՄեՀմեդ ՖաթիՀի դարաչրջանը: Նրա մաՀը Եվրոպայում ընկալվեց որպես ավեւիս, ասւվածային չնորՀ ու պարդն: Եվրոպայի µոլոր ծայրերում քրիսւոնեական եկեղեցիները Հնչեցրին ղանդեր, ւաճարներում մաւուցվեցին դոՀաµանական աղոթքներ: Վենեւիկի Հանրապեւություն ուղարկված Հանձնակաւարը այդ լուրը Հաղորդեց Հեւնյալ արւաՀայւությամµ. «Մեծ արծիվը մեոած է»: Վերջապես Արնմոււքը կարող էր թեթնացած չունչ քաչել: ՄեՀմեդի մասին պաւմությունը Հյուսել է Հակասական կարծիքներ: իր ժամանակակիցները, մանավանդ µյուղանդացիները, ինչպես նան միջնադարյան պաւմիչները ն Հեւադա ժամանակների պաւմաµանների մի մասը մոայլ դույներով է ներկայացնում նրա դիմադիծը. որ նա ուներ ապականված µարµարոսի µոլոր մոլությունները, վավաչու, անդութ, վայրադ, լրµենի վարքի ւեր: Որ սոււ է այն ւեղեկությունը, որ նա ւիրապեւում էր վեց լեղուների' թուրքերենի, Հունարենի, արաµերենի, լաւիներենի, պարսկերենի ն Հրեերենի: Որ իրականում նա թուրքերենից µացի ուրիչ ոչ մի լեղվի չէր ւիրապեւում: Սակայն այդ սուլթանի վերաµերյալ կան նան Հակաոակ ւեսակեւներ, որ իµր ուներ Հիմնավոր դիւելիքներ իսլամական ն Հունական դրականության µնադավաոում, իրեն Հեւաքրքրում էր նան փիլիսոփայությունը ն ւարµեր դիւություններ, որ նա անկեղծ Հարդանք էր դրսնորում ինչպես արնելյան, այնպես էլ արնմւյան մչակույթի նկաւմամµ, որ կոսւանդնուպոլսի նվաճումից Հեւո նա իր արքունիքն էր Հրավիրում µաղմաթիվ իւալացիների, ներաոյալ նան լաւինական Հումանիսւական դպրոցի ներկայացուցիչներին ն դիւելիքների այլ µնադավաոների մասնադեւների, որ Հեւաքրքրվում

էր ւարµեր ժողովուրդների պաւմության ու աչխարՀադրության, կրոնների, նրանց ներքին Հակամարւությունների, ղինված ուժերի Հարցերով, Հորինում էր µանասւեղծություններ ն Հովանավորում µանասւեղծներին, որ իµր սիրում էր իր պալաւում կաղմակերպել ղրույցներ ժամանակի Հայւնի դիւնականների ու ասւվածաµանների Հեւ ն այլն: Ֆրանսիացի դիւնական Լուի Անոն ՄեՀմեդի մասին Հայւնել է այն կարծիքը, որ նա մեծ եղավ որքան չարիքի, նույնքան ն µարության Համար: «իր ընդարձակ միւքը,- դրում է նա,- ընդդրկում էր ամեն ինչ: Սիրում էր դպրությունները, Հովանավորում էր դիւնականներին, ոսկի էր նեւում µանասւեղծներին: ինքը նս Հորինում էր µանասւեղծություններ: ինչպես µոլոր իսկապես վայրադ մարդիկ' իր վայրադությունը սքողում էր մեղմ ու քաղաքավարի ձների ւակ: իր µարքերի ապականությունը դերաղանցեց Հոոմեական անկման չրջանի µոլոր դայթակղությունները: իր կյանքը ուրիչ µան չեղավ, µայց եթե ոչ մի անարդանք ընդդեմ µնության»: Վենեւիկցիները մչւապես փորձեր էին կաւարում սպանելու ՄեՀմեդին: Նրա կաոավարման 20 ւարիների ընթացքում իրենց դործակալների միջոցով աոնվաղն ւասնչորս անդամ փորձել են թունավորել սուլթանին: Այդ նպաւակով նրանք Հաւկապես աչխաւում էին օդւադործել ավելի քան երեսուն ւարի սուլթանի պալաւում որպես µժիչկ ծաոայած իւալացի անվանի µժիչկ Յակոµո դե Գաեւեյին, որը Յաղուµ-փաչա անվամµ Հասավ մինչն վեղիրի ասւիճանի ն սուլթանական պալաւում օդւվում էր մեծ աղդեցությունից ինչպես որպես µժիչկ, այնպես էլ ֆինանսիսւ: Սակայն Յաղուµ-փաչան այդպես էլ չդավաճանեց սուլթանին ն չթունավորեց նրան: Դա կա ւա րեց սուլթանին սպասարկող մեկ այլ µժիչկ' իր Հարաղաւ որդու դրդմամµ: ՄեՀմեդի աոողջությունը դեոնս երիւասարդ ւարիքում սկսել էր խաթարվել: Երեսուն ւարեկան Հասակում նա սկսեց չափից ավելի դիրանալ: Ժաոանդաµար նրան էր անցել Հոդաµորµ Հիվանդությունը, որը ժամանակ աո ժամանակ չաւ ցավադին էր դարձնում ձիու թամµի վրա նսւելը: Սուլթանը չափից ավելի ւարված էր մարմնական Հաճույքներով' սիրում էր չաւ ոււել, Հաւուկ Հակում ուներ դեպի դինին, թեն դա արդելված էր իսլամական օրենքներով, ուներ նան սեոական ոչ չափավոր Հակումներ:

2. 0ՍՄԱՆՅԱՆ կԱՅՍՐՈՒԹՅԱՆ ՊԵՏԱկԱՆ կԱՐԳԸ, ՎԱՐԶԱ-ՔԱՂԱՔԱկԱՆ կԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ ԵՎ ՍՈՑիԱԼԱկԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՄԵՀՄԵԴ ԱԱ-ի կԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՇՐԶԱՆՈՒՄ

ՄեՀմեդ նվաճողի կաոավարման չրջանում վերջնականապես ձնավորվեց 0սմանյան կայսրության սոցիալական ն քաղաքական կաոուցվածքը, որը Հեւադայում միայն կաւարելադործվում էր, µայց իր էությամµ մնաց անփոփոխ ընդՀուպ մինչն ՃՄԱԱ դարը: Որպես պեւական դործիչ նա կայսրության ներսում կերւեց իսլամական պեւության նոր ն ամուր կաոույցը: 0սմանյան կայսրությունը իսլամական կայսրություն էր: ՄաՀմեդականը ն թուրքը Համարժեք Հասկացողություն էր: Թուրքական կայսրության ողջ քաղաքականությունը ուղղված էր նրան, որպեսղի Հնարավորին չափ չաւ այլադավան ու այլաղդի ւարրեր խաոնվեն թուրքերի Հեւ ն որպեսղի չրջապաւում µոլորը դաոնան թուրքեր: ՄեՀմեդ ՖաթիՀը անկասկած միջնադարի անվանի միապեւներից էր ն ականավոր ոաղմա-քաղաքական դործիչներից մեկը: Նրա պեւությունը ոաղմական ասւվածապեւություն էր, որը մարմնավորում էր «Ասւծո կաոավարման» սկղµունքը: Սուլթանը որպես Ասւծո ընւրալ (օծյալ)` միայն ինքը կարող էր կաոավարել: Որպեսղի երաչխավորված լինի ասւվածային այդ նախասաՀմանման մչւական նորացումն ու վերարւադրությունը, նա օրինականացրեց եղµայրասպանության պրակւիկան: Նրա քաղաքական ձդւումների µարձրակեւը ՀամաչխարՀային նոր իսլամական կայսրության սւեղծումն էր: Եվ թեն ՄեՀմեդը չկարողացավ կյանքի կոչել իր այդ մւաՀղացումը, սակայն կասկածից վեր է, որ ամրապնդեց նրա Հիմքերը: Ուչադրավ է նչել, որ նրա պեւության մւավոր ն կաոավարչական µնադավաոում ծաոայում էին մեծ թվով պարսիկներ' իրավադեւներ, µանասւեղծներ ն այլն: Անձամµ ինքը' սուլթանը, մեծ Հակում է ունեցել դեպի իրանը, Հաւկապես դեպի չիականությունը (չիիղմը): Սակայն նա դիւակցել է, որ այդ Հարցում չի կարելի չաւ խորանալ, քանի որ ինչպես ասվում էր թուրքական ասացվածքում, «նա, ով կարդում է պարսկերեն սւեղծադործություններ, կորցնում է իր Հավաւի կեսը»: Սուլթանը անչուչւ Հասկանում էր, որ չիիղմը անՀարիր է ուղղադավան-սուննիթական իսլամին, իսկ ինքը Հենց ուղղադավան իսլամական պեւության միապեւ է: ՄեՀմեդ ՖաթիՀի ժամանակ սուլթանը µացարձակ միապեւ էր:

0սմանյան պեւության մեջ նրան Հաճախ կոչում էին նան «փադիչաՀ», որի Հեւ սովորաµար դործ էր ածվում նան «ալեմ-փանաՀ» («աչխարՀի ապավեն») ւիւղոս-պաւվանունը: Հին նոմադական աչխարՀայացքը արւաՀայւվում էր սուլթանի կրած «խան», «խաքան» ւիւղոսի մեջ: իր Հպաւակների նկաւմամµ սուլթանը օժւված էր µացարձակ իչխանությամµ: Նա կարող էր իր մի խոսքով մարդուն ղրկել կյանքից, աոանց դաւ ու դաւասւանի: իղուր չէ, որ Հայկական աղµյուրներում սուլթանն անվանվում է «խոնդքար», որը պարսկերեն µաո է «խունքյար», ն նչանակում է արյունախում, արյուն Հեղող: Սուլթանը Համարվում էր իր մաՀմեդական-սուննի Հպաւակների Հոդնոր աոաջնորդը ն որպես այդպիսին կոչվում էր «ուղղադավանների էմիր» («էմիր ալ-մյումինին»): Միապեւական սկղµունքի ասւվածացումը չեչւելու Համար Հաճախ նա անվանվում էր «ղիլ-ուլլաՀ»: Ըսւ իսլամական օրենքի' սուլթանի իչխանությունը սուրµ էր ն µոլոր Հանդամանքներում նա դործում է ասւվածային մղումով: Այդ µացաւրությունը ւեղ չէր թողնում, որ որնիցե դժդոՀություն լինի Հավաւացյալ Հպաւակների չրջանում: «ԸնդՀակաոակը,- դրում է Լեոն,- Հավաւացյալներին թելադրվում էր, որ սուլթանի ձեոքով կամ նրա Հրամանով սպանվելը լավադույն վիճակն է Հոդու փրկության ւեսակեւից: Շաւ մաՀմեդականներ, անցկացնելով իրենց կյանքը սուլթանի ծաոայության մեջ, ւենչում էին այդպիսի մաՀվան պաւվին' Հավիւենական երջանկության Հասնելու Համար»: Բոլոր Հպաւակները Համարվում էին սուլթանի սւրուկները, որոնց ինքը կարծես ժաոանդություն էր սւացել իր նախնիներից: «Համարվում էր, որ µոլորը, մեծ թե փոքր, ապրում են սուլթանի ողորմությամµ, նրանից են սւանում ապրուսւի միջոցները, նրա Հացով են կերակրվում»,- նկաւում է Լեոն: Սուլթանը նան իր ղորքերի կամ «իսլամական µանակի» դլխավոր Հրամանաւարն էր, որը փասւացի նչանակում էր ղենք կրելու ընդունակ µոլոր մաՀմեդական ւղամարդկանց դերադույն աոաջնորդ, քանի որ կրոնը նրանց µոլորին պարւավորեցնում էր «սրµաղան պաւերաղմ» մղել «անՀավաւների» դեմ («ջիՀադ»), ընկճել նրանց ն նվաճել նրանց Հողերը: Սուլթանը ինքն էր նչանակում µարձրադույն պեւական պաչւոնյաներին, ղորաՀրամանաւարներին, սանջակների կաոավարիչներին, ինքն էր µաժանում թիմարները ն կաւարում այլ Հողային Հաւկացումներ: ի ւարµերություն անաւոլիական այլ իչխանությունների, որւեղ ւիրակալների ժաոանդորդների միջն ընթանում էր անընդմեջ պայքար Հանուն իչխանության, օսմա177

նյան պեւության մեջ նրա կաղմակերպման Հենց սկղµից Հասւաւվել էր մենիչխանություն: ԶիՀադի ոաղմաչունչ դաղափարախոսությանը ՀամաՀունչ մչակված էր մի արարողություն, որը կիրաովում էր սուլթանի դաՀակալման ժամանակ: Նոր սուլթանը մեկնում էր Ոսկեղջյուրի ափին դւնվող էյուµի մղկիթը, որւեղ ւեղի էր ունենում սուլթանին «սրµաղան սրով» դունորելու արարողություն: Դեպի պալաւ Հեւդարձի ճանապարՀին սուլթանն անցնում էր ենիչերիների ղորանոցների մուով, որւեղ ենիչերիական վաչւերից մեկի Հրամանաւարը սուլթանին մաւուցում էր մի դավաթ չերµեթ: Ըմպելով չերµեթը ն դավաթը լցնելով ոսկե դրամներով` սուլթանն ասում էր. «կըղըլ էլմադա դյորուչյուրուղ» («Մենք կրկին կՀանդիպենք Ոսկե խնձորի երկրում»): Դա նչանակում էր, որ նա խոսւանում էր չոււով կաղմակերպել արչավանք դեպի արնմոււք' քրիսւոնեական նոր Հողեր նվաճելու Համար, որը թուրքերի մու այլաµանորեն կոչվում էր «Ոսկե խնձոր»: Անաւոլիայի մի չարք էյալեթներ նախաւեսված էին որպես սուլթանի ղավակների' իչխանաղունների Համար մի ւեսակ փոխարքայություններ: Այդպիսիք էին Մանիսան, ՔյութաՀյան, Տրապիղոնը ն այլն: ԳաՀաժաոանդորդի Համար նախաւեսված էր Մանիսան, որը մու էր դւնվում մայրաքաղաքին: Դրա իմասւը այն էր, որ սուլթանի մաՀվան դեպքում դաՀի թեկնածուն անմիջապես Հասնի Սւամµուլ, որպեսղի դաՀի Հավակնորդ իր եղµայրները չՀասցնեն նրան խանդարել: Նման կարդը դոյություն ունեցավ մինչն ՃՄԱ դարի վերջը: Եթե աոաջին սուլթանները պարղ նաՀապեւական նոմադներ էին, ապա սուլթան ՄեՀմեդ ԱԱ-ը այլնս այդպիսին չէր: Նա Հրաժարվել էր ապրելու քոչվորական կանոններով: Միանդամայն իրավացի է թուրք պաւմաµան Քաֆեսօղլուն, որը դրում է, որ ասւիճանաµար «Սուլթանները կւրվեցին օղուղական ղանդվածներից, որոնց ուժերով նվաճվել էր կայսրությունը. նրանք արդեն ոչ թե ցեղերի նախկին աոաջնորդներ էին, այլ իսլամի սուլթաններ, որոնք Հաճախ անարդարացի էին վարվում թուրքմենների Հեւ»: Այդ երնույթը սկսվել էր դեոնս սելջուկյանների ւիրապեւության չրջանում, երµ, ինչպես դրում է ոուս Հեւաղուող Դ. Երեմենը,- «թյուրք» µաոը դարձավ նախաւական' որպես «ոամիկի», «պլեµեյի» Հոմանիչ: 0սմանյան կայսրության պեւական կաոուցվածքի ձնավորումը սկսվեց 0րխանի ժամանակ, որը Հիմնականում իր ավարւին Հասավ ՃՄ դ. երկրորդ կեսին, Հաւկապես ՄեՀմեդ ԱԱ-ի ժամանակ: Այդ ժամանակներում սւեղծված պեւական կաոույցների Հիմնական ձները

պաՀպանվեցին ընդՀուպ մինչն ՃԱՃ դ. 30-40-ական թվականները: 0սմանյան պեւական կաոույցը իրենից ներկայացնում էր ւիպիկ ոաղմական մի կաղմակերպություն, որում դոյություն ուներ վերնից մինչն ներքն ղինվորական աոաջնորդների ասւիճանակարդ: կայսրության կենւրոնական կաոավարման մարմինները µաժանվում էին երեք անկախ, միմյանց չենթարկվող Համակարդերի. ա) ղինվորական-վարչական (թիմարաւիրոջից, սանջակµեյից մինչն մեծ վեղիրը, µ) վարչակրոնական Համակարդ, որն ընդդրկում էր ւեղերի կադի դաւավորներին ն կադիասկերների միջոցով ենթարկված էր չեյխ-ուլ-իսլամին ն վերջապես դ) ֆինանսական վարչությունը, որը ենթարկվում էր դեֆթերդարին: Գործաոույթները կաոավարման այդ Համակարդերի միջն Հսւակորեն µաժանված էին: 0րինակ, կադին վճիոներ էր կայացնում, որոնք իրավասու էր ի կաւար ածելու միայն µեյլերµեյը: Սուլթանից Հեւո պեւության մեջ երկրորդ դեմքը կաոավարության ղեկավարն էր' մեծ վեղիրը, որի մու էր պաՀվում պեւական կնիքը: Մեծ վեղիրը, որպես սուլթանի ւեղակալ, ուներ լայն աչխարՀիկ լիաղորություններ: Նա էր քաղաքացիական վարչության յուրաքանչյուր ճյուղի պաւասխանաւուն: Մեծ վեղիրի ւարµերանչանը մյուս վեղիրներից Հինդ µունչուկանոց դրոչն էր, մինչդեո սովորական վեղիրներինը' եոաµունչուկ էր: Բոլոր պեւական դործերը մեծ վեղիրը քննարկում էր մյուս վեղիրների ն µաչդեֆթերդարի (ֆինանսական դերաւեսչության դլխավոր պաչւոնյայի) Հեւ: Մեծ վեղիրը իրավունք ուներ աոանց սուլթանի իմացության Հաւկացնել որոչ թիմարներ: ՃԱՄ դ. երկրորդ կեսից սկսած մեծ վեղիրի վրա էր դրված µանակի Հրամանաւարությունը իրադործելու պարւականությունը: Սուլթան ՄեՀմեդ ԱԱ-ի մեծ վեղիրը միապեւի Հրամանների Հլու Հնաղանդ կաւարողն էր: Թեն նա լիաղորություններ չուներ պեւական կարնորադույն դործերի վերաµերյալ ինքնուրույն որոչումներ կայացնելու Համար, սակայն նա օդւվում էր ավելի լայն իրավունքներից, քան իր նախորդները: կաոավարման աոանձին µնադավաոները ղեկավարում էին վեղիրները: Նրանք թեն պեւական իչխանության իրենց վսւաՀված կաոույցներում օժւված էին ինքնավար իրավունքներով, սակայն անմիջականորեն Հաչվեւու էին սուլթանին: Քաղաքացիական վարչության դոկւրինը Հիմնված էր կայսրության «չորս սյուների» վրա: Այդ Հասկացության ծադման աղµյուրը Հեւնյալն էր: ինչպես որ վրանը Հենվում էր չորս սյուների վրա, այնպես էլ օսմանյան վարչա179

կան կաոույցը' չորս Հենարանների վրա: Աոաջին սյունը ինքը' մեծ վեղիրն էր: Նա կրում էր փաչայի պաւվավոր ւիւղոս: Նրան Հաճախ անվանում էին «սուլթանի ուքը»: Երկրորդ սյունը միավորում էր µոլոր նրանց, ովքեր պաւասխանաւու էին արդարադաւության Համար. դրանք երկու կադիասկերներն էին, µանակային դաւավորները, որոնց պարւականությունն էր այլ դաւավորների նչանակումը, մեկը Անաւոլիայի, մյուսը' Ռումելիայի Համար: Երրորդ սյունը կաղմում էին դեֆթերդարները' ՀաչվապաՀները, պեւական դանձարանի չորս դանձապաՀները, որոնք պաւասխանաւու էին ֆինանսական վարչության Համար: Զորրորդ սյունը նիչանչիներն էին կամ պեւական քարւուղարները, որոնք պաւրասւում էին սուլթանի Հրամանադրերը ն նրանց վրա դնում էին նրա սւորադրության դրոչմվածքը' թուղրուն կամ նիչանը, որպես կնիք: Վերջապես կային նան աղաներ, դրանք Հրամանաւարներ էին կամ սպաներ, որոնք µաժանված էին երկու դասի' արւաքին, որոնք ինչպես ենիչերիների աղան կաւարում էին արւաքին դործաոույթ ն ներքին, որոնք ամµողջապես ղµաղվում էին սուլթանական արքունիքի դործերով: Վեղիրներից ն աղնվականության ներկայացուցիչներից կաղմված էր խորՀրդակցական մի մարմին, որը կոչվում էր «Դիվան» կամ «Դիվան-ի Հումայուն», որը դլխավորում էր մեծ վեղիրը: Աոաջին Դիվանը կամ պեւական խորՀուրդը սւեղծվել էր 0րխանի ժամանակներում: Դիվանը սկղµնապես դումարվում էր սուլթանի նախադաՀությամµ: Սակայն Հեւադայում ՄեՀմեդ ԱԱ-ը իր այդ իրավունքը Հանձնեց մեծ վեղիրին, Հաճախ դադարելով Հաճախել Դիվանի նիսւերին: Սակայն մնալով անւեսանելի, նա նիսւերի դաՀլիճում Հաւուկ սարքավորված դաղւնի անցքից, որը կոչվում էր «Սուլթանի աչքը», Հեւնում էր Դիվանի անդամների դործունեությանը: Դիվանի µոլոր որոչումները պարւադիր կերպով պեւք է Հասւաւվեին սուլթանի կողմից: Որպես կանոն Դիվանի անդամներ էին Հանդիսանում մեծ վեղիրը, µոլոր մյուս վեղիրները, կադիասկերը, դեֆթերդարը ն նիչանչին: Նրանցից µացի Դիվանի նիսւերին մասնակցում էին սուլթանական դրասենյակի ավադ քարւուղարը ն ղորքերի Հրամանաւարը: Դիվանի նիսւերին µացի µարձրադույն պեւական դործիչներից, կարող էին մասնակցել նան խոչոր ֆեոդալները: ՄեՀմեդ ԱԱ-ի կաոավարման վերջին չրջանում նրա ցուցումով կաղմվեց մի «կանուն-նամե», այսինքն օրենքների ժողովածու, որւեղ մանրամասն չարադրված էր պեւական ասւիճանավորների ասւիճանակարդը, նրանց պարւականությունները, սովորույթների,

արարողությունների, պեւական ինսւիւոււների, պեւության եկամոււների ու ւուդանքների նկարադրությունը, որոնք պեւությունը լիաղորված էր մւցնել դործողության մեջ: կանուն-նամեն արւացոլում էր ոչ թե պեւականության իսլամական, այլ թուրքական ավանդույթները: Համաձայն օսմանյան ավանդույթի, որպես փադիչաՀ, սուլթանը µացարձակ իրավունք ուներ աոանց իսլամական իրավական ինսւիւոււի µարձրադույն անձանց միջամւության ընդունելու օրենքներ կամ Հրապարակելու կանուննամեներ: Սակայն այդ օրենքները, որոնք Հայւնի են ուրֆ անվան ւակ, պեւք է անպայման µխեին Ղուրանի, չարիաթի կամ սուննայի սկղµունքներից ն չՀակասեին նրանց Հիմնարար դրույթներին: Սուլթանի կայսերական Հրովարւակները կամ Հաթթը-չերիֆները նս պեւք է ենթակա լինեին չարիաթի օրենքներին: Սուլթանի կողմից իրականացվող ցանկացած քաղաքական ակւ պեւք է նախնական Հավանության արժանանար դլխավոր մուֆթիի կողմից, որը իսլամական իրավունքի µնադավաոում Հանդես էր դալիս որպես դլխավոր Հեղինակություն: 0սմանյան կայսրությունը, մյուս մաՀմեդական պեւությունների նման, կաոավարվում էր Ղուրանի ն չարիաթական իրավունքի նորմերով: Սակայն պեւության ւարածքային ընդարձակման Հեւ ղուդընթաց, երµ կաոավարման դործընթացը ավելի էր µարդանում, անՀրաժեչւություն աոաջացավ չարիաթական իրավունքները Հավելել պեւական իրավունքի նորմերով, որոնք կոչված էին Հարմարեցման ենթարկել դրանք փոփոխվող Հասարակական պայմաններին: կանուն-նամեներում նկարադրվում էր նան արքունիքի արարողակարդը: ինչպես ն Բյուղանդիայում, այնպիսի Հարցեր, ինչպես պալաւական արարողակարդը, ղդեսւները, վարվեցողության կանոնները ն այլն չարադրվում էին ամենայն մանրամասնությամµ: իր Հերթին ՄեՀմեդը Հաւուկ Հրամանադրով որոչեց, որ յուրաքանչյուր պալաւական ասւիճանավորի ասւիճանն ու պարւականությունները պեւական ասւիճանակարդում պեւք է ճանաչվի իրենց Հադուսւի դույնով: 0րինակ, վեղիրները կրելու էին կանաչ, դանձապաՀները' վաո կարմիր, Հոդնորական-մուֆթիները' սպիւակ, ուլեմները' մանուչակադույն, մոլլաները' կապույւ դույնի ղդեսւներ: կոչիկի դույնը նույնպես ուներ իր նչանակությունը: Պեւական ծաոայողները կրելու էին կանաչ դույնի կոչիկներ, պալաւի ծաոայողները' µաց կարմիր դույնի: Գույնից µացի նչանակություն ուներ ոճը, թնքերի

ձնը, ղդեսւը ղարդարող մորթին, սակայն ավելի կարնոր էր չալմայի ձնը ն այն կրողի մորուքի կւրվածքը: ՄեՀմեդ ԱԱ-ը անձամµ ավանդապաչւ էր ն Հեւնում էր իր նախնիների ավանդույթներին: Սակայն կային դեպքեր, երµ նա չեղվում էր այդ ավանդույթներից: 0րինակ, նախկինում սուլթանները որպես կանոն չփվում էին իրենց Հպաւակների Հեւ, նրանք կարող էին իրենց Հպաւակների Հեւ սեղան նսւել ն այլն: ՄեՀմեդը սնվում էր միայնակ: Նա Հրապարակեց Հրամանադիր, ըսւ որի µոլոր վեղիրները ն ցանկացած ասւիճանի պալաւականներ իրավունք չունեին սուլթանի Հեւ նսւել սեղան: 1465 թ. նախկին µյուղանդական Ակրոպոլիսի կենւրոնում սուլթանը սկսեց կաոուցել իր նոր պալաւը' Սերալը, որն իր չափերով մի Հսկայական չինություն էր ն չրջապաւված էր չքեղ այդիներով: Այնւեղ, ձմեոային ամիսներին, երµ ոաղմական դործողությունները դադարեցվում էին, սուլթանը թաքնվում էր ամµոխի Հայացքից, քաղաքի փողոցներում Հայւնվելով միայն պեւական դործերի անՀրաժեչւության դեպքում, ուժեղ պաՀակաղորի ուղեկցությամµ: Պալաւում աոկա էին այսպես կոչված սպիւակ ն սն ներքինիներ: Սպիւակ ներքինիների աղան սուլթանի դաղւնի դործակալն էր: Վաղ օսմանյան սուլթանների չրջանում ներքինիներ պաՀելու սովորույթ չի եղել: Դա նրանք փոխ են աոել Բյուղանդիայից: Քանի որ իսլամն արդելում էր ամորձաւումը (ներքինացումը), ուսւի օսմանցիները ներքինիներ էին ներմուծում այլ երկրներից: Գլխավոր սպիւակ ներքինին կամ ներքինիների աղան, վերաՀսկում էր սուլթանի արքունիքի ողջ անձնակաղմը: Հենց նա էլ իրականացնում էր սուլթանական Սերալի կապը արւաքին աչխարՀի Հեւ: Սն ներքինիների աղան սպասարկում էր Հարեմը ն կանանց Համար Հաւկացված չինությունները: 0սմանյան պեւության Համար µոլոր µարիքների աղµյուրը Համարվում էր պաւերաղմը: Պաւերաղմը դա թուրքերի ոդին էր: Այդ պեւության Հիմնական ֆունկցիան պաւերաղմ մղելն էր, իսկ ւնւեսական ու վարչական ֆունկցիաները երկրորդական էին: Հանուն ԱլլաՀի սրով նվաճված Հողը իրավական աոումով դւնվում էր դլխավոր ոաղմական աոաջնորդի' սուլթանի իրավասության ներքո, որն իր անձի մեջ մարմնավորում էր դլխավոր Հրամանաւարի, կաոավարչի ն µարձրադույն կրոնական Հեղինակության (խալիֆի) պարւականությունները: Ռաղմա-վարչական նկաւաոումներով 0սմանյան կայսրությունը

µաժանված էր երկու մասի' մի մասը կաղմում էր Անաւոլիան, մյուսը' Ռումելիան: Այդ մասերից յուրաքանչյուրը դւնվում էր µեյլերµեյի Հսկողության ւակ, որը Հանդիսանում էր «երկµունչուկանոց փաչա»: Դրանք իրենց Հերթին µաժանվում էին սանջակների, որոնք վերաՀսկվում էին սանջակ-µեյերի, կամ ղինվորական նաՀանդապեւերի կողմից, որոնցից յուրաքանչյուրը սւանում էր դրոչ որպես սուլթանի իչխանության խորՀրդանիչ: Սանջակµեյը մեկ µունչուկանոց փաչա էր, որի պարւականությունն էր իր ւիրույթի սաՀմաններում ապաՀովել ղինվորական ծաոայության իրադործումը ն սուլթանի ղորքերի ոսւիկանության ղեկավարումը ի չաՀ Հասարակական անվւանդության ապաՀովման ն Հարկերի կանոնավոր մուծումներն ապաՀովելու: ՄեՀմեդ ՖաթիՀի ժամանակ Ասիայում Հաչվվում էին 20 սանջակներ, իսկ Եվրոպայում' 28: Այդ նաՀանդներից յուրաքանչյուրն իր Հերթին µաժանվում էր մեծ ու փոքր ֆեոդալական ավաւների' ղեամեթների ու թիմարների: Դրանք ւրամադրվում էին թուրքական ծադում ունեցող Հեծելաղորայիններին' սիփաՀիներին, այդ Հողերի վրա ապրող դյուղացիների Հեւ միասին: Այդ Հեծելաղորայինները կաղմում էին կայսրության ղինված ուժերի կորիղը: Նրանք պարւավոր էին սանջակ-µեյի աոաջին իսկ պաՀանջով, ցանկացած պաՀին, պաւրասւ լինել իրենց ղինված մարդկանցով ներկայանալու նրան: Այն դեպքում, եթե սիփաՀին չկարողանար Հավաքել ոաղմիկների, նա ղրկվում էր իր ւիրույթից: Այլ կերպ ասած, նրա սւացած ավաւը ոչ մի դեպքում չէր կարող լինել ժաոանդական, ինչպես Արնմոււքի երկրներում էր: ՍիփաՀիի մաՀվան դեպքում միայն ավաւի մի փոքր մասը կարող էր անցնել իր որդուն, որը կարող էր ավելի խոչոր ւիրույթներ սւանալու իրավունք ձեոք µերել միայն պաւերաղմներին մասնակցելու ն ոաղմական սխրանքներ կաւարելու ճանապարՀով: կայսրության ւարածքում դյուղաւնւեսության Համար պիւանի Հողերի Հիմնական մասը պաւկանում էր պեւությանը ն կաոավարությունը կենւրոնացված ձնով վերաՀսկում էր դրանք: ՄեՀմեդ ԱԱ-ը Հողաւեր քրիսւոնյաների խոչոր կալվածքները ն վանքերի ու եկեղեցիների Հողերը վերածեց թիմարների: Այդ Հողերի մի ղդալի մասը որպես արքունական կամ դաՀապաւկան Հողեր µաժանվեցին վեղիրների ն պեւության ասւիճանավորների միջն, սակայն Հիմնական մասը µաչխվեց որպես ոաղմա-ավաւական ւիրույթներ Հեծելաղորի թվաքանակն ավելացնելու Համար: ինչ վերաµերում է դյուղացի ոայային, ապա նա մչակում էր Հողը

ն օդւվում նրա ւված µարիքներից, դրա դիմաց վճարելով Հարկեր: Նրա մաՀվանից Հեւո Հողն անցնում էր իր որդիներին: Բանակի դլխավոր ուժը կաղմում էին ենիչերիների Հեւնակային ղորամասերը, որոնք, ինչպես նչվել է, µաղկացած էին քրիսւոնեական ծադում ունեցող սւրուկներից, որոնց թիվը ՄեՀմեդի ժամանակներում կաղմում էր 10 Հաղար մարդ: Նրանք սւանում էին աչխաւավարձ ն ղինված էին Հրաղենով ու սրերով: Ենիչերիական ղորամասը կաղմում էր Հեւնակի կորիղը: ինչպես նախորդ սուլթանների, այնպես էլ ՄեՀմեդ ՖաթիՀի ժամանակ µանակը պեւության կենւրոնական ւարրն էր: 0սմանյան µանակի պաւմության միջոցով կարելի է չարադրել 0սմանյան կայսրության ողջ պաւմությունը: Թուրքերի մու ւիրապեւող ոաղմաչունչ ոդին ու նվաճողի Հոդեµանությունը այդ ժողովրդի մու ձնավորեց այն մւայնությունը, որ թուրքը միչւ պեւք է ւիրապեւող լինի ն իր կամքը թելադրի մյուս ժողովուրդներին: ՄեՀմեդ ՖաթիՀի պեւության ողջ դաղափարախոսությունը ուղղված էր նրան, որ թուրքի մու ձնավորվի նվաճողի ինքնադիւակցություն, սեփական դերաղանցության ղդացում օւար ւարրերի նկաւմամµ, որ թուրքը իրեն Համարի արւոնյալ: Եվ եթե թուրքերը քրիսւոնյաների նկաւմամµ վերաµերվում էին արՀամարՀանքով, ապա դրա պաւճաոը ոչ միայն կրոնների ւարµերությունն էր, այլն այն, որ նրանք քրիսւոնյաներին Համարում էին իրենց ենթակա ոայաներ: 0սմանյան Հասարակությունը կաոուցված էր այնպիսի սկղµունքի վրա, երµ ծաոան ն սւրուկը կարող էին որոչակի պայմաններում µարձրանալ ն ղµաղեցնել µարձր ղինվորական ու քաղաքացիական պաչւոններ, իսկ µարձր ասւիճանավորները ընդՀակաոակը, կարող էին դաՀավեժ անկում ապրել ն վերածվել ոչնչության կամ ուղղակի ֆիղիկապես ոչնչացվել: 0սմանյան կայսրության մեջ ծադումը Հաչվի աոնող արւոնություններ ըսւ էության դոյություն չունեին, ինչպես դա աոկա էր Արնմոււքի երկրներում: Սուլթանից ցածր ասւիճանի վրա դւնվող µոլոր մարդիկ օրենքի աոջն Հավասար էին: Այդ պեւությունը մերիւոկրաւիա էր, որւեղ անՀրաժեչւ էր արւոնությունները վասւակել: 0սմանյան կայսրության վերնախավի (էլիւայի) մեծադույն մասը µաղկացած էր թրքացած այլաղդիներից: իր ծադմամµ կոսմոպոլիւական µնույթ ունեցող կայսրության ւիրապեւող դասակարդը նս µաղկացած էր ւարµեր ժողովուրդներից: Պեւության եկամոււները աոաջին Հերթին դոյանում էին չնչա184

Հարկից, որը վճարում էին միայն նվաճված երկրների ոչ մաՀմեդական ոայաները: Նրանք կաղմում էին դյուղացիական µնակչության մեծամասնությունը ն քաղաքային µնակչության նչանակալից մասը, Հաւկապես կայսրության եվրոպական մասերում: իրենք, թուրքմաՀմեդականները ն իսլամն ընդունած դավանափոխները չէին վճարում այդ Հարկը, սակայն իրենց µնակության վայրերում ոաղմական դործողություններ ծավալվելու դեպքում նրանք պարւավոր էին իրենց ունեցվածքից, ներաոյալ անասնաՀուերը, ՀացաՀաւիկի, µրնձի µերքը, մեղվի փեթակները ն այլն վճարել ւասանորդ: Եթե ւվյալ վայրը ճակաւամարւի ժամանակ ձեոք էր µերում ոաղմավարական նչանակություն, ապա այդ չրջանի µնակիչները, լինեին նրանք ոայա թե ոչ, աղաւվում էին Հարկեր վճարելուց, µայց դրա փոխարեն պեւք է անվճար ւարµեր ւեսակի օդնություն ցուցաµերեին ղորքերին: կայսրության եկամոււների Հիմնական մասը դոյանում էր ղանաղան պեւական Հիմնարկություններից ու ձեոնարկություններից' մաքսաւներից, նավաՀանդիսւներից, ջրաղացներից, լասւային փոխադրումներից ն այլն դանձվող դումարներից, ինչպես նան մի չարք ապրանքների' աղի, օճաոի, մեղրամոմի ն այլն վաճաոքի մենաչնորՀից: ինչպես միջնադարի µոլոր երկրներում, 0սմանյան կայսրությունում նս Հողը Հանդիսանում էր Հարսւության ն կենսաապաՀովման կարնորադույն աղµյուրը: Միջին դարերում օսմանյան պեւության մեջ դոյություն ունեցող Հողային Հարաµերությունները ձնավորվել էին դեոնս սելջուկների ժամանակ, սակայն իրենց իրավական ձնավորումը սւացան միայն ՃԱՄ դարի 60-70-ական թվականներին: 1368 թ. օրենքի ուժ սւացավ այն կարդը, որ µոլոր նվաճված ւարածքները Համարվում էին սուլթանի, Հեւնաµար պեւության սեփականությունը: Սուլթանը իրավասու էր իր Հպաւակներին չնորՀել Հողային ւիրույթներ, µայց ոչ որպես սեփականություն (մյուլք), այլ լոկ ւնւեսական չաՀադործման Համար. դրանք արդելվում էր վաճաոել, դրավ դնել ն այլն: Թուրքական ավաւները, ի ւարµերություն եվրոպականի, միմյանցից ւարµերվում էին ոչ թե ըսւ իրենց ղµաղեցրած ւարածքի կամ ճորւերի թվի, այլ նրանցից սւացվող եկամոււների չափով: Այդ չափերը որոչվում էին ըսւ դործող օրենքի ն դրանցվում էին Հաւուկ մաւյաններում: Հողային չնորՀումների µոլոր ւեսակներն ՃԱՄ-ՃՄ դարերի աղµյուրներում կրում են «թիմար» անունը: Այսւեղից էլ ավաւական չնորՀումների ողջ Համակարդը ընդունված է անվանել «թիմարային Համակարդ»: Սակայն այս µաոի նեղ ըմµոնմամµ թի185

մարը Հողային Համեմաւաµար ոչ մեծ չնորՀում էր: Զինվորական ծաոայության Համար ւրվում էին նան ավելի խոչոր Հողային չնորՀումներ, որոնք կոչվում էին ղեամեթներ: Թիմարից սւացվող եկամոււը դնաՀաւվում էր 3-ից մինչն 20 Հաղար աքչե, ղեամեթինը' 20 Հաղարից մինչն 100 Հաղար աքչե, խասինը' սկսած 100 Հաղար աքչեից: Ընդ որում, որպես կանոն, փասւացի եկամոււները ւարµերվում էին դրանցվածներից: Ռաղմիկը թիմար կամ ղեամեթ էր սւանում որպես պայմանական ւիրույթ, այսինքն Հողը սւանում էր ոաղմական ծաոայության դիմաց ն պարւավորություն էր վերցնում իր վրա մեկնել արչավանքի իր մերձակա ղորաՀրամանաւարի' սանջակ-µեյի դրոչի ներքո: Ամենախոչոր ւիրույթները խասերն էին, որոնք µաժանվում էին 3 ւեսակի, սուլթանին, դինասւիայի անդամներին պաւկանող խասերի, վեղիրներին ն նրանցից մեկ ասւիճան ցածր պաչւոնյաների խասերի: Խասերը Համարվում էին պայմանական ւիրույթներ: իր ղµաղեցրած պաչւոնից աղաւվելու դեպքում ւվյալ պաչւոնյան ղրկվում էր նան իրեն Հաւկացված խասից: ինչ վերաµերում է սուլթանի ն նրա ընւանիքի խասերին, ապա փասւորեն դրանք Հանդիսանում էին նրանց սեփականությունը: Գյուղացիների պարւականությունն էր Հողի մչակումը: Ավաւաւիրոջ կողմից իրեն Հաւկացված Հողից սւացած µերքի մի որոչ մասը Հարկի ձնով, ըսւ սաՀմանված կարդի, դյուղացին պարւավոր էր ւրամադրել ավաւաւիրոջը: Ավաւաւերերից կախյալ դյուղացիները կոչվում էին «ոայա», որ µաոացի նչանակում է «անասնաՀու», իսկ µաոի լայն աոումով Հարկաւու: Արաµերեն այդ ւերմինով էին կոչվում ոչ միայն կախյալ դյուղացիները, այլն քաղաքային Հարկաւու µնակչությունը' արՀեսւավորներն ու վաճաոականները: Գյուղացիները իրենց ավաւաւերերին, ինչպես նան պեւությանը, վճարում էին µաղմաթիվ ւարµեր µնամթերային ու դրամական Հարկեր: ՄաՀմեդականներից դանձվող աչար կոչված Հարկաւեսակը ւարµեր դյուղաւնւեսական մթերքներից դանձվող ւասանորդ էր: իսկ ոչ մաՀմեդականներից դանձվող µնամթերային Հարկը կաղմում էր ոչ թե µերքի մեկ ւասներորդ, այլ մեկ երրորդ մասից մինչն կեսը: Ոչ մաՀմեդականները պարւավոր էին վճարել նան Հաւուկ դրամական Հարկեր, որոնք իրենց դոյությամµ չեչւում էին նրանց անՀավասար վիճակը: Դրանցից դլխավորը «ջիղյեն» էր կամ դլխաՀարկը, որը վճարում էին µոլոր աչխաւունակ ոչ մաՀմեդականները (քրիսւոնյաները, Հրեաները ն այլն): Նրանից աղաւվում էին միայն

երեխաները, կանայք ն սւրուկները: Զիղյեից սւացվող Հասույթները մւնում էին պեւական դանձարան: ՃՄ դ. երկրորդ կեսին 0սմանյան կայսրությունում թուրքական վաչկաւուն-քոչվորական ցեղերը կաղմում էին µնակչության նչանակալից մասը: Տիրապեւող ավաւական դասակարդը µաղկացած էր երեք Հիմնական խավերից. ղինվորական («սրի մարդիկ») խավ, պաչւոնեություն ն Հոդնորականություն: Զինվորական խավը (ասկերներ) անմիջական մասնակցություն չէր ունենում ւնւեսական արւադրությանը: Բարձր Հոդնորականները, ուլեմները, արդարադաւության ներկայացուցիչները, ֆինանսական դերաւեսչության պաչւոնյաները ն այլն դասվում էին «դրչի մարդկանց» թվին: Սուլթանը Համարվում էր ոաղմա-ավաւական աղնվականության դլուխը: Նա միաժամանակ իր պեւության ուղղադավան (սուննի) մաՀմեդականների ղեկավարն էր, «իսլամական µանակի» դլխավոր Հրամանաւարը, որը կոչված էր «սրµաղան պաւերաղմ» մղել «անՀավաւների» դեմ, ընկճել նրանց ն նվաճել նրանց Հողերը: ՃՄ դարի կեսերից դնալով ուժեղանում էր սուլթանի ն վեղիրների ձդւումը իչխանությունը կենւրոնացնելու ուղղությամµ: Ըսւ այնմ նկաւվում էր կաոավարական ապարաւի մեծացում, ֆեոդալների եկամոււների նկաւմամµ ֆինանսական Հսկողության ուժեղացում, ոոճիկ սւացող ղորքերի թվաքանակի ավելացում, սուլթանի անձի աննախընթաց մեծարում ն այլն: Պաւերաղմները, µանակի ն սուլթանական արքունիքի ծախսերը պաՀանջում էին Հսկայական միջոցներ: Դրանց դլխավոր աղµյուրը նվաճված ժողովուրդների կողոպոււն էր ն կայսրության µնակչությունից դանձվող Հարկերն ու ւուրքերը: Բանակը ն նավաւորմը սուլթանի, նրա վեղիրների ն ողջ ավաւական դասակարդի Հոդածության դլխավոր աոարկաներն էին: Նրանք ապաՀովում էին նոր նվաճումներ ն ոաղմական ավար, իսկ երկրի ներսում ծաոայում էին որպես վարչակարդի Հենարան:

2. 0ՍՄԱՆՅԱՆ կԱՅՍՐՈՒԹՅԱՆ ՆԵՐՔիՆ ԵՎ ԱՐՏԱՔիՆ ԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԲԱՅԱԶիԴ ԱԱ-ի (1481-1512) կԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՏԱՐիՆԵՐիՆ

ՄեՀմեդ ՖաթիՀի մաՀվանից Հեւո թեն մեծ վեղիրը փորձում էր միաոժամանակ սուլթանի մաՀվան լուրը դաղւնի պաՀել, մինչն որ իր ժաոանդորդը սւանձներ դաՀը, սակայն չոււով այդ լուրը ւարածվեց µանակում: 0դւվելով ժամանակավոր անիչխանությունից`

ենիչերիները մայրաքաղաքում խոովություն µարձրացրին ն սկսեցին մեծաւունների ւների կողոպոււը: Երµ կյանքին Հրաժեչւ ւված սուլթանի երկու որդիները' Բայաղիդն ու նրա կրւսեր եղµայր Զեմը, ւեղեկացան իրենց Հոր մաՀվան մասին, նրանց միջն µորµոքվեց դաՀաժաոանդության Համար արյունու պայքար: Բայաղիդը դւնում էր, որ դաՀի օրինական ժաոանդորդը Հենց ինքն է: «կայսրությունը Հարսնացուի նման է,- ասել է նա,- որը չի կարելի µաժանել մրցակիցների միջն»: Լսելով Հոր մաՀվան դույժը` Բայաղիդը, որն Ամասիայի կուսակալն էր, անմիջապես 4000 Հեծյալների դլուխ անցած մեկնեց Սւամµուլ: Այնւեղ նա սկսեց աոաւորեն նվերներ ու դրամ µաժանել ենիչերիներին, խոսւացավ µավարարել նրանց µոլոր պաՀանջները, ուսւի նրանք երկու եղµայրներից նախապաւվությունը ւվեցին Բայաղիդին` նրան Համարելով ղաղիների ավանդույթները չարունակելու դծով աոավել նվիրյալ դործիչ: Ենիչերիները պալաւում խեղդամաՀ արեցին մեծ վեղիր կարամանլը ՄեՀմեդ փաչային, որը պաչւպանում էր Զեմին: Նրա կւրված դլուխը նիղակի վրա ցցած ենիչերիները պււեցնում էին քաղաքում, դրանով նան արւաՀայւելով իրենց աջակցությունն ու Հնաղանդությունը իրենց ընւրյալին' Բայաղիդին: Ենիչերիները նան ցից µարձրացրին Զեմի մյուս կողմնակիցներին, որից Հեւո Բայաղիդին Հոչակեցին սուլթան, որն ընդունեց Բայաղիդ ԱԱ (1481-1512) դաՀակալական անունը: Սակայն նորաթուխ սուլթանից ւասներկու ւարի փոքր Զեմը իր խաոնվածքով մարւիկ էր ն որոչել էր պայքարը չարունակել մինչն վերջ: իր չուրջը Հավաքելով մեծ թվով կողմնակիցների, նա ապսւամµեց եղµոր դեմ: Նրան օդնում էին կարաման µեյության ղորքերը ն Տավրոսի թյուրքական ցեղերը: Զեմը կարողացավ դրավել Բուրսան, որւեղ իրեն Հոչակեց սուլթան: Հենց այնւեղ նա Հաւեց սեփական դրամ, սւիպեց, որ մղկիթներում իր պաւվին Հութµա կարդան ն այլն: Նա իր եղµորն աոաջարկեց իրար մեջ µաժանել կայսրությունը այնպես, որ Բայաղիդը կաոավարեր Եվրոպայում, իսկ ինքը' Ասիայում: Սակայն սուլթանը կւրուկ մերժեց այդ աոաջարկը ն իր ղորքերը Գեդիկ ԱՀմեդ-փաչայի Հրամանաւարությամµ, որն իր Հոր լավադույն ղորավարն էր ն ենիչերիների Հերոսը, ուղարկեց Զեմի դեմ: Տեղի ունեցած երկու ճակաւամարւերի ընթացքում Բայաղիդը Հաղթանակ ւարավ Զեմի նկաւմամµ, որը փախավ կաՀիրե' մամլյուքների մու, որոնց սուլթանը սիրալիր ընդունելություն ցուցաµերեց նրա նկաւմամµ: ԱյնուՀեւն նա ուխւադնացության մեկնեց մաՀմեդական սրµավայրեր' Մեքքա ն Մեդինա: Այնւեղից վերադաոնալով Անաւոլիա` կարամանում նա կրկին կարողացավ իր չուրջը Համախմ188

µել մեծ թվով Համակիրների, սակայն Անդորայի մու իր µանակը լքեց իրեն ն նա փախուսւի դիմեց կիլիկիա: Ոչ մի կերպ չկարողանալով չարքից Հանել իր վւանդավոր մրցակից եղµորը` Բայաղիդը որոչեց որդեդրել խաղաղասիրական ւոն ն եղµորը աոաջարկեց կարաման իչխանության նչանակալի չափերի Հասնող եկամոււները, որւեղ Զեմը Համարվում էր նաՀանդապեւ: Դրա դիմաց պայմանը մեկն էր' Զեմը դադարեցնելու է պայքարը ն կամովին Հեոանալու է Երուսաղեմ: Այդ պայմանը չընդունելով Հանդերձ, Զեմը մեկնեց «սրµաղան քաղաք», Հովանավորություն ն աջակցություն խնդրելու Հույսով Երուսաղեմի սուրµ ՀովՀաննեսի ասպեւական միաµանության ն Հոոդոսի ասպեւներից: Երուսաղեմում Զեմին ընդունեց ասպեւական միաµանության մեծ մադիսւրոս դ’0µյուսոնը, նրան արժանացնելով կայսերական պաւիվների: Տեղեկանալով այդ մասին, Բայաղիդը կարողացավ պայմանավորվել ասպեւների Հեւ, որ նրանք Զեմին պաՀեն իրենց ձեոքի ւակ ն աղաւ չթողնեն: Դրա դիմաց նա խոսւացել էր իµրն վարձաւրություն նրանց վճարել ւարեկան 45 Հաղար ոսկի: Պայմանն ընդունվեց ն ասպեւները Զեմին ուղարկեցին Ֆրանսիա, որւեղ յոթ ւարի µերդում նրան պաՀեցին µանւարկության մեջ, իսկ ապա նրան ւեղափոխեցին իւալիա: Զեմի նկաւմամµ ասպեւների այդ վարքադիծը կապված չէր ղոււ նյութական չաՀի Հեւ, այլ ուներ սքողված քաղաքական ենթաւեքսւ: Նրանք ծրադրեր էին փայփայում, որ Հարմար պաՀին իրենց թուրք դերյալին կարձակեն չղթայից իրենց ոխերիմ թչնամու' օսմանյան սուլթանի դեմ: Սակայն ասպեւները չՀասցրին «իրացնել» այդ քաղաքական ծրադրերը, քանի որ Զեմի ոդիսականը չոււով ունեցավ ւխուր վախճան. Նեապոլում նա մաՀացավ անսպասելի ն խորՀրդավոր մաՀով: Հավանաµար իր մրցակից եղµոր անւեսանելի ձեոքը Հասել էր մինչն Հեոավոր Ադրիաւիկի ափերը. Զեմին թունավորել էին: Մեկ այլ վարկածի Համաձայն` իր µանւարկության օրերին Զեմը խաղալիք էր դարձել պապական դիվանադիւության ձեոքին: ի վերջո, 1494 թ. նա սպանվեց Հոոմի պապ Բորջիայի Հրամանով, որի Համար վերջինս Բայաղիդից սւացավ խոչոր դումար: Երկու դեպքում էլ սպանության պաւվիրաւուն Զեմի Հարաղաւ եղµայրն էր, սուլթան Բայաղիդ ԱԱ: Թուրքերի նոր միապեւը իր Հոր օրինակով ձեոնամուխ եղավ µանակի ն նավաւորմի ամրապնդմանը: Նա իր աոջն նպաւակ էր դրել Հասւաւել օսմանցիների կաւարյալ ւիրապեւությունը Միջերկրական ծովի ավաղանի նկաւմամµ: Այդ սուլթանի օրոք թուրքական նավաւորմը սկսեց իրականացնել ակւիվ ոեյդեր ոչ միայն Միջերկ189

րականի արնելյան, այլն արնմւյան ափերում, որոնք դուրս էին օսմանցիների Հսկողությունից: Այդ վայրերում իսպանիայի ն Հյուսիսային Աֆրիկայի մաՀմեդականները թուրք նավասւիներին ողջունում էին որպես «ծովային ղաղիներ»: Ռաղմական փաոքի ու նվաճումների Հեւ միաժամանակ Բայաղիդ ԱԱ-ը մեծ ձդւում էր դրսնորում ղարկ ւալու իր կայսրության աոնւրական ու ւնւեսական կապերին Արնելքի ու Արնմոււքի պեւությունների Հեւ: Այդ նպաւակով նա խրախուսում էր Հրեաների մոււքը իր ւիրույթները, որոնց ՃՄ դարի վերջին արւաքսել էին իսպանիայից: Սւամµուլը, Բուրսան, էդիրնեն, Գելիµոլուն ն այլ քաղաքներ վերածվեցին միջաղդային աոնւրի կարնորադույն կենւրոնների: կայսրության մեջ ապրող ոչ մաՀմեդական վաճաոականները' Հույները, Հայերը ն Հրեաները միջաղդային աոնւրի մեջ ղµաղեցրին կարնորադույն դիրքեր, Հանդես դալով որպես իւալական վաճաոականների լուրջ մրցակիցներ: Բայաղիդ ԱԱ-ը փորձեց կապեր Հասւաւել նան վերելք ապրող ոուսական պեւության Հեւ: 1492 թ. նա Մոսկվա ուղարկեց մի դեսպանություն, որը, սակայն, նպաւակին չՀասավ, քանի որ նրան չթողեցին անցնել լիւվական ւիրույթներով: Երկու երկրների ներկայացուցիչների միջն աոաջին չփումը ւեղի ունեցավ 1497 թ., երµ Սւամµուլ ժամանեց Մոսկովյան մի դեսպանություն Միխայիլ Պլեչչնի դլխավորությամµ: Այդ երկու պեւությունները Հաւկապես չաՀադրդոված էին ղարդացնելու իրենց աոնւրական Հարաµերությունները: Սուլթանը, Հույս ուներ µարիդրացիական Հարաµերություններ Հասւաւելով ոուսական ցար իվան ԱԱԱ-ի Հեւ, կանխել նրա մասնակցությունը արնմւաեվրոպական երկրների կողմից պլանավորվող Հակաթուրքական կոալիցիաներին Հնարավոր մասնակցությունից: իր Հերթին իվան ԱԱԱ-ը ձդւում էր դաչնակցային Հարաµերություններ Հասւաւել սուլթանի ու նրա վասալ' Ղրիմի խան Մենդլի Գիրեյի Հեւ, Հույս ունենալով սեփական նպաւակների Համար օդւադործել Ղրիմի խանի թչնամությունը Ոսկե Հորդայի, ԼեՀասւանի ն Լիւվայի Հեւ: Բայաղիդ ԱԱ-ը կաոավարման չրջանը նչանավորվեց նան ւարµեր երկրների Հեւ օսմանյան պեւության դիվանադիւական չփումների ակւիվացմամµ: Սկսեցին Սւամµուլ այցելել չաւ երկրների դեսպաններ: Եվրոպական ւերությունները սկսել էին լրջորեն Հաչվի նսւել թուրքական դործոնի Հեւ: Հերցեդովինան վերջնականապես ընկավ թուրքական ւիրապեւության ւակ:

Բայաղիդ ԱԱ-ի կաոավարման չրջանը Համընկավ իրանում մի նոր Հղոր պեւության' Սեֆյան պեւության կաղմավորման Հեւ: Արնելքում Հանձին իր Հղորության դադաթնակեւին մադլցող այդ պեւության' 0սմանյան կայսրության Համար µացվում էր նոր կոնֆլիկւների դուո, որն իր էությամµ թեն լինելու էր քաղաքական, սակայն արւաքուսւ Հանդես էր դալու կրոնական դրոչների ներքո: Նորասւեղծ այդ պեւությունը 0սմանյան կայսրության աոջն µարձրացնում էր մի կուո պաւնեչ Արնելքում նրա ծավալապաչւության ճանապարՀին: Հենց Բայաղիդի կաոավարման ւարիներին կայսրության արնելյան չրջաններում µնակվող թյուրքալեղու քոչվորական ցեղերի չրջանում լայնորեն սկսեց ւարածվել իսլամի չիիթական ուղղությունը, կամ «12 իմամների» վերաµերյալ ուսմունքը, որը պաւրասւվում էր մոլեդին դուեմարւի մեջ մւնել ուղղադավան իսլամի' սուննիթականության դեմ: իրանում ղղլµաչների չարժման դաղափարական ներչնչողն էր նորասւեղծ Սեֆյան պեւության չաՀ իսմայիլ Ա (15021514), որը մարւակոչ էր նեւել ողջ սուննիթական իսլամին: Հենվելով Փոքր Ասիայի թյուրքական քոչվորական ցեղերի վրա, որոնք ղանդվածորեն Հարել էին չիիղմին, նա µարձրացրեց չիական ծայրաՀեղականության դրոչը ն անցնելով իր Հպաւակ ղղլµաչների դլուխը, ձեոնամուխ եղավ լայն նվաճողական քաղաքականության իրականացման: Երիւասարդ չաՀի «Հավաւի ղինվորները» փոթորկի նման անցնելով օսմանյան ւիրույթներով, ավերիչ ասպաւակ էին սփոում Անաւոլիայում, թափանցելով չաւ Հեոուները, ընդՀուպ մինչն Հին մայրաքաղաքը' Բուրսա: Նրա մաւույցների մու ւեղի ունեցած ճակաւամարւերից մեկում ղոՀվեց օսմանցիների մեծ վեղիր Ալի փաչան: Ողջ Արնելյան ն Հարավային Անաւոլիան արդաձանքում էր չաՀ իսմայիլի Հակաօսմանյան կոչերին: Ղղլµաչների չարժումը ողջ մաՀմեդական Արնելքը ներքաչեց արյունու կրոնական պաւերաղմների ու ապսւամµությունների ջրապւույւի մեջ: 1502 թ. Եդիպւոսը դւնվում էր Սեֆյանների Հեւ պաւերաղմի չեմին: 1510 թ. Մերվի մու Շեյµանի խանի ուղµեկական ղորքերի ջախջախումը Սեֆյանների կողմից կաՀիրեում աոաջ µերեց խուճապ: Սպասվում էր ղղլµաչական ղորքերի ներխուժում Եդիպւոս: Պորւուդալական դեսպանի Հեւ ղրույցի ժամանակ չաՀ իսմայիլը չէր թաքցրել, որ նպաւակ ունի դրավել Մեքքան ն աոՀասարակ մամլյուքների ւիրապեւության ւակ դւնվող արաµական Հողերը:

ՇաՀ իսմայիլը փորձում էր դաչինքի մեջ մւնել Վենեւիկի Հանրապեւության Հեւ Արնմոււքից ն Արնելքից օսմանցիներին կրակե օղակի մեջ աոնելու Համար: ՃՄԱ դարի Հենց սկղµից Անաւոլիայում օսմանյան սուլթանի դեմ µոնկած Համարյա µոլոր ապսւամµությունները ուղղակի կամ անուղղակի կապ ունեին չաՀ իսմայիլի չիիթական քարողիչների դործունեության Հեւ: 1508 թ. Թոքաթի չրջանում µոնկեց ապսւամµություն ղղլµաչ Նուր-էդ-դինի (Նուր Ալի խալիֆա) դլխավորությամµ, որը չարունակվեց մի քանի ւարի: Ապսւամµներին Հաջողվեց մի քանի անդամ պարւության մաւնել իրենց դեմ ուղարկված սուլթանական ղորքերին: Նուր Ալի Խալիֆային նույնիսկ Հաջողվեց դրավել Թոքաթ քաղաքը: Ապսւամµությունը չարունակվեց մի քանի ւարի, սակայն ի վերջո մեծադույն դաժանությամµ ճնչվեց Սելիմ Ա-ի կողմից, որը դրանից Հեւո իր «Յավուղ» («աՀեղ», «արյունարµու») մականվանը ավելացրեց նան «չիաների Հալածիչ» անվանումը: 1511 թ. Անթալիայի չրջանում սկսվեց մի խոչոր ապսւամµություն թեքքելլյու ցեղից ղղլµաչ կարաµիյիք-օղլուի դլխավորությամµ, որը կրում էր ՇաՀ-կուլու Բաµա Թեքքելլյու («չաՀի սւրուկ») մականունը: Թուրքական աղµյուրները նրան ւվել են Շայթան-կուլու («սաւանայի սւրուկ») անունը: Ապսւամµները ընդվղել էին ասւիճանավորների µոնությունների ն կամայականությունների դեմ, կոչ էին անում չՀնաղանդվել իչխանություններին: ՇաՀկուլույին Հաջողվեց երկու անդամ ջախջախել Անաւոլիայի µեյլերµեյ կարադյող ԱՀմեդ-փաչայի ղորքերին: Սուլթանական ղորքերին մեծ դժվարությամµ Հաջողվեց ջախջախել այդ չարժումը (1511 թ.): Այդ ապսւամµությունները վկայում էին, որ Սեֆյան իրանը ծրադրել էր իր կողմնակիցների միջոցով 0սմանյան կայսրությունը նվաճել ներսից: Երկրի Արնելքում սկսված ւադնապը լրջորեն անՀանդսւացրել էր Բայաղիդ ԱԱ-ին: Սակայն նրա խաթարված աոողջությունը ն ֆիղիկական ուժերի սպաոումը թույլ չէր ւալիս ձեոնարկելու վճոական դործողություններ: Ավելի չոււ նա Հակված էր դաՀը Հանձնել իր ժաոանդորդին ն քաչվել դործերից: 3. ՍՈՒԼԹԱՆ ՍԵԼիՄ Ա ՅԱՎՈՒԶԸ (1512-1520) ԵՎ ՆՐԱ կՈՂՄիՑ ԱՐԱԲԱկԱՆ ԵՐկՐՆԵՐի ՆՎԱՃՈՒՄԸ: ՊԱՏԵՐԱԶՄՆԵՐՆ իՐԱՆի ԴԵՄ

Բայաղիդ ԱԱ-ի Հինդ ղավակներից երկրորդը` ԱՀմեդը, Հոր սիրելին էր, ուսւի Հիվանդ սուլթանը ցանկանում էր դաՀը Հանձնել նրան, աոավել նս, որ նա որպես Ամասիայի նաՀանդապեւ դրսնորել էր վար192

չական մեծ ընդունակություններ: Սակայն մայրաքաղաքում ենիչերիները µարձրացրին խոովություն ն թույլ չւվեցին, որ սուլթան Հոչակվի ԱՀմեդը: Բայաղիդի ղավակներից ամենափոքրը' Սելիմը, որն աչքի էր ընկնում եոանդուն ու ոաղմաչունչ խաոնվածքով, ինքն էր ձդւում ւիրանալու դաՀին ն մչւապես ծրադրեր էր փայփայում Հորից դաՀը Հափչւակելու ուղղությամµ: Այդ նպաւակով նա ամեն կերպ աչխաւում էր չաՀել ենիչերիական ղորքերի Համակրանքը: 1511 թ. նույնիսկ դործը Հասավ Հոր Հեւ ոաղմական ընդՀարման, սակայն Սելիմը անՀաջողություն կրեց: Տեղեկանալով, որ իր Հոր աոողջությունը լավ վիճակում չէ, Սելիմը, որը թաքնվում էր Ղրիմում, ոչ մեծ թվով ղորքերի դլուխ անցած անմիջապես մեկնեց Սւամµուլ, որւեղ դւավ ենիչերիների աջակցությունը: Վերջիններս խիսւ դժդոՀ էին Բայաղիդից իր ոաղմական անդործունեության Համար, որի Հեւնանքով նվաճումներ քիչ էին ւեղի ունենում ն իրենց Համար չորացել էր ոաղմական ավարի աղµյուրը: Սակայն Բայաղիդին Հաջողվեց խափանել կրւսեր որդու ծրադրերը: Վերջինս, իր կողմնակիցների օդնությամµ կարողացավ դրավել Ադրիանապոլիսը (էդիրնեն): Այդ նույն ժամանակ ԱՀմեդը, որը Հարել էր չիաղղլµաչներին, Հավաքեց ղորքեր Բուրսան դրավելու Համար: Դաոնալով չիա, Բայաղիդի նախկին սիրեցյալ որդին իրեն ղրկեց Հոր աջակցությունից: Սուլթանը Համաձայնվեց Հօդոււ Սելիմի Հրաժարվել դաՀից: Անչուչւ նրա այդ վճոի կայացմանը մեծապես նպասւել էին ենիչերիները, որոնք սպաոնում էին µարձրացնել խոովություն: էդիրնեից անմիջապես Սելիմը ենիչերիների մի ջոկաւի ուղեկցությամµ ժամանեց Սւամµուլ դաՀը սւանձնելու Համար: Պալաւի աոջն ենիչերիների սպաոնալից աղաղակների ներքո սուլթանը սւիպված էր Հայւարարել, որ ինքը «Հոժար կամքով իր թադավորությունը Հանձնում է իր որդի Սելիմին»: Այլնս դաՀաղուրկ Բայաղիդը խնդրեց որդուց, որ թույլ ւա իրեն մեկնելու իր ծննդավայրը' Դիմոթիկա: Սակայն ճանապարՀին նա մաՀացավ (66 ւարեկան Հասակում (1512 թ.)): Հավանաµար թունավորվել էր որդու Հրամանով: Այսպիսով, օսմանյան դաՀը սւանձնեց Սելիմ Ա-ը (1512-1520), որը պաւմության մեջ մւավ Սելիմ «Յավուղ» (աՀեղ, արյունարµու, անողորմ) մականունով: Նրա աոաջին դործը եղավ իր երկու եղµայրներին ն մերձավորադույն աղդականներին խեղդամաՀ անելը: Ընդ որում, որպես կանոն դա կաւարվում էր սուլթանի ներկայությամµ, որը անվրդով դեմքով լսում էր իր Հարաղաւների մաՀվան ճիչերը: Նման ղարՀուրելի եղանակով ապաՀովելով իր քաղաքական ապադան` Սելիմը ձեոնամուխ եղավ պեւության կաոավարմանը: Լինելով մոլե193

ոանդ մաՀմեդական` Սելիմ Յավուղը Հրամայել էր կամ իսլամացնել իր պեւության մեջ ապրող µոլոր քրիսւոնյաներին, կամ µնաջինջ կուորել: Այդ µարµարոսական միւքը ի կաւար չածվեց թուրք Հոդնորականության չնորՀիվ, որը Համողեց ինքնակալին չդիմել այդ քայլին: Պեւք է նչել, սակայն, որ Սելիմ Ա-ը արյունարµու ն կրոնական մոլեոանդ լինելու Հեւ միաժամանակ, նան եոանդուն ու չրջաՀայաց քաղաքադեւ էր ն նան խիղախ ոաղմիկ: Նրան լուրջ անՀանդսւություն էր պաւճաոում Սեֆյան իրանի արադ Հղորացումը, դեպի արնմոււք նրա ուժեղացող նվաճողականությունը ն ւարածաչրջանում քաղաքական կչոի մեծացումը: Սեֆյան իրանը արդելակում էր նան օսմանյան կայսրության նվաճողական քաղաքականության ծավալումը դեպի Արնելք, կասպից ծովի ն Պարսից ծոցի ավաղանները, կենւրոնական Ասիա ն Միջադեւք: Թեն երկու պեւությունների միջն Հակասություններն աոավելապես ունեին ւնւեսական ն քաղաքական ենթաՀող, սակայն նրանք երկուսն էլ մաՀացու դուեմարւի էին պաւրասւվում կրոնական դրոչների ներքո: Սուլթան Սելիմը ծրադրել էր օսմանյան վիթխարի ոաղմական մեքենան չարժել արնելք' Սեֆյան իրանին կործանիչ Հարված Հասցնելու Համար: Սակայն նախ անՀրաժեչւ էր իր պեւության արնելյան չրջաններում վերացնել լայն ւարածում դւած չիիթական «Հերձվածը», որի Հեւնորդները Հանդես էին դալիս որպես չաՀ իսմայիլ Ա-ի Հինդերորդ ղորասյուն: Ղղլµաչական վւանդի վերացումը սուլթանի Համար կենսական անՀրաժեչւություն էր նան Սեֆյան իրանի Հեւ աոաջիկա ոաղմական µախման ընթացքում թիկունքն ապաՀովելու աոումով: Սուլթանի դաղւնի դործակալների կողմից նախապես պաւրասւված ցուցակներով ոչնչացվեցին 7-ից մինչն 70 ւարեկան փոքրասիական ավելի քան 40-45 Հաղար ակւիվ չիաներ, որոնք պաւրասւ էին չաՀի աոաջին իսկ կոչով կենաց ու մաՀու պայքարի դուրս դալ օսմանյան µանակների դեմ: «Հերձվածող» չիաների ոչնչացումը մեծ մուֆթիի կողմից Հայւարարվել էր ասւվածաՀաճո դործ: Նա իր ֆեթվայով աղդարարում էր, որ ԱլլաՀի Համար մեկ չիայի սպանությունն ավելի Հաճելի էր, քան 70 քրիսւոնյայի: Շիաների նկաւմամµ իրականացված դաժան դործողությունը նպաւակ ուներ նան թչնամական ւարրերից մաքրել իրանի Հեւ սաՀմանակից նաՀանդները, որոնց վրայով սուլթանը մւադիր էր իր ղորքերը չարժել չաՀի դեմ: Թչնամական աոճակաւումը կողմերի միջն դնալով սրվում էր: Սելիմ Յավուղը «Հերձվածող» չիաների պարադլուխ չաՀ իսմայիլին դրեց մի չարք վիրավորական ն սադրիչ նամակներ: ՇաՀը նրան պաւաս194

խանում էր նույն ոդով: Դիվանադիւական այդ մենամարւը ուղեկցվում էր նան ոաղմական դիմակայությամµ: 0դւվելով այն Հանդամանքից, որ թուրքերը ղµաղված էին Վենեւիկի դեմ մղվող պաւերաղմով (1499-1502), կարամանի µեյը 1499 թ. ապսւամµել էր օսմանյան ւիրապեւության դեմ: 1501 թ. դարնանը մեծ վեղիր ՄեսիՀփաչայի պաւժիչ µանակը մւավ կարաման ն անողոք դաժանությամµ ձեոնամուխ եղավ ՀաչվեՀարդարի: կարամանցի վարսակ ն թողրութ ցեղերի աոաջնորդները օդնության խնդրանքով դիմեցին չաՀ իսմայիլին: Վերջինս այդ պաւրվակն օդւադործեց օսմանցիների նկաւմամµ պաւերաղմ սկսելու Համար: Մինչն 1507 թ. ընկած ժամանակաչրջանը չաՀը դրավեց Արնմւյան Հայասւանի մեծ մասը: ԱյնուՀեւն 1508 թ. նա իր ղորքերը չարժեց Միջադեւք ն դրավեց Բաղդադը: 1508-1509 թթ. կողմերի միջն թեժ մարւեր էին դնում Բայµուրդի (Բաµերդ) ն Երղնկայի չրջաններում: Դիմելով պաւասխան դործողությունների` 1514 թ. մայիսին Սելիմի µանակը դուրս եկավ ոաղմերթի` ուղղություն վերցնելով դեպի իրան: իր ոաղմարչավը սուլթանը Հայւարարեց ղաղիների պայքար Հերեւիկոսների դեմ: Պաւերաղմի սկղµում, Հեւնելով «այրված Հողի» մարւավարությանը, չաՀ իսմայիլի µանակը անընդՀաւ նաՀանջում էր, իր Հեւնում թողնելով մոխիր ու ավերակներ: Սակայն ի վերջո սւիպված էր ճակաւամարւ ւալ: 1514 թ. օդոսւոսի 23-ին Խոյից ոչ Հեոու դւնվող Զալդրան կոչված դաչւավայրում ւեղի ունեցավ մեծ ճակաւամարւ: Սելիմ Ա ւրամադրության ւակ կար 120 Հաղարանոց µանակ, մուավորապես նույնքան էլ կաղմում էին իրանական ղորքերը: Սակայն թուրքերը մեծ աոավելություն ունեին Հրաղենի դծով: Ենիչերիները ղինված էին Հրացաններով ն կային մեծ թվով Հրեւանային ղորամասեր: Եվրոպական աղµյուրների վկայությամµ, այդ ժամանակ թուրքերն ունեին աչխարՀում լավադույն թնդանոթները: Մինչդեո իրանական µանակում դրանք Համարյա իսպաո µացակայում էին, իսկ Հրացանակիրների ղորամասեր ընդՀանրապես դոյություն չունեին: Աղµյուրների Հավասւմամµ, ղղլµաչները մարւում Հրաղենի կիրաոումը Համարում էին վախկուության ն փոքրոդության դրսնորում: Սակայն դա ավելի չոււ իրենց Հեւամնացությունն ու անղորությունը արդարացնելուն միւված մի պաւճաոաµանություն էր: Թեն ղղլµաչները կովեցին անվեՀեր խիղախությամµ ն չաՀ իսմայիլ Ա-ը անձամµ սուրը ձեոքին նեւվեց թչնամու վրա, նրա թնդանոթների կործանիչ կրակի դեմ, սակայն ճակաւամարւի ելքը որոչեց

թուրքական Հրեւանին: Թնդանոթներն ու Հրացանները Հնձում էին չաՀական Հեծելաղորը: Զալդրանի ճակաւամարւում ոչ պակաս կարնոր դեր խաղաց նան օսմանյան µանակի ավելի կուո ոաղմական կաղմակերպությունը, ղորքերի կարդապաՀությունը, պաւերաղմական մեծ փորձը ն այլն: Թուրքերն ունեին նան Հիանալի Հեւախուղական ծաոայություն, թիկունքային կաոույցներ ն այլն: Զալդրանի ճակաւամարւն ավարւվեց չաՀ իսմայիլի µանակի կաւարյալ ջախջախմամµ: ինքը` չաՀը, վիրավորվեց, սակայն Հասցրեց փախուսւի դիմել: Մարւի դաչւում ոչնչացան սեֆյանների Հիսուն Հաղար ոաղմիկներ: Ղղլµաչները այն ասւիճանի խուճապաՀար նաՀանջի դիմեցին, որ նույնիսկ չաՀական Հարեմը ն աոՀասարակ ողջ ճամµարն ընկավ թուրքերի ձեոքը: Ենիչերիները Հենց ւեղում ոչնչացրին մեծ թվով դերիների: Զալդրանի ճակաւամարւից երկու չաµաթ անց' 1514 թ. սեպւեմµերի 5-ին օսմանյան ղորքերը մոււք դործեցին չաՀի մայրաքաղաքը' Թավրիղ: Սակայն ենիչերիների խլրւումների պաւճաոով, որոնց մեջ քիչ չէին ծպւված չիաները, սուլթան Սելիմը որոչեց չղարդացնել Հաջողությունը: իր Հեւ վերցնելով չաՀի դանձարանն ու Հարեմը` ինչպես նան մու Հաղար Հմոււ արՀեսւավորների, որոնց ղդալի մասը Հայեր էին, նա µոնեց ւունդարձի ճանապարՀը: Համաձայն Յուսուֆի «Սելիմնամեի»` նաՀանջող թուրքական µանակը վերադաոնում էր Անաւոլիա' Երնանի, Ուչքիլիսեի (էջմիածին), Մասւարայի (Թալին), կարսի վրայով: 1515 թ. չաՀ իսմաիլ Ա-ի ն Սելիմ ԱՀեղի միջն կնքվեց ղինադադար, ըսւ որի 0սմանյան կայսրության ւիրապեւության ւակ անցավ Արնմւյան Հայասւանը ն Միջադեւքի Հյուսիսը' Մոսուլով Հանդերձ: Արնելյան Հայասւանն ու Արնելյան Անդրկովկասը մնացին սեֆյանների դերիչխանության ւակ: Զալդրանի ճակաւամարւը, սակայն, չլուծեց թուրք-իրանական Հակամարւության Հանդուցային խնդիրները: Ուսւի կողմերի միջն պաւերաղմները չարունակվեցին նս ավելի քան մեկ Հարյուրամյակ: Զալդրանի ճակաւամարւի կարնորադույն նպաւակներից մեկը Հայկական µարձրավանդակին ւիրապեւելն էր: 0սմանցիները լուծեցին այդ խնդիրը, նվաճելով Արնմւյան Հայասւանը ն դրանով իսկ կայսրությունը ապաՀովելով µնական սւրաւեդիական ամրոցով արնելքից ամեն ւեսակի ներխուժումների դեմ, միաժամանակ արմաւապես փոխելով ուժերի Հարաµերակցությունը Ասիայում: ԱյսուՀեւն որպես µուֆերային դիրք ունեցող երկիր, Հայասւանը դաոնում էր ուքի կոխան երկու մարւնչող պեւությունների միջն, աղեւներ ն ավերածություններ µերելով Հայ ժո196

ղովրդի ղույդ Հաւվածներին: Թուրքերի ձեոքն անցան այնպիսի խոչոր քաղաքներ, ինչպիսիք էին էրղրումը, Վանը, Բիթլիսը ն Դիարµեքիրը: Սելիմը քրդերին µերեց ն ւեղավորեց Արնմւյան Հայասւանում: Աւրպաւականը ն Արաµական իրաքը մնացին Սեֆյան պեւության կաղմում: Ղղլµաչների ւիրապեւությունը պաՀպանվեց նան Հարավային կովկասի երկրներում: Սակայն Զալդրանի ճակաւամարւից Հեւո խորւակվեց չաՀ իսմայիլի այն Հույսը, որ ինքը կկարողանա Սեֆյանների պեւության սաՀմաններն ընդարձակել Փոքր Ասիայի ուղղությամµ: Թուրք-իրանական ախոյանությունը չէր սաՀմանափակվում լոկ քաղաքական, ոաղմական ն սւրաւեդիական խնդիրների չրջանակում, այլ ընդդրկում էր նան աոնւրաւնւեսական Հարցերի µնադավաոը: Պայքարն ընթանում էր Մերձավոր ու Միջին Արնելքի աոնւրական-քարավանային ճանապարՀների նկաւմամµ Հսկողություն ձեոք µերելու չուրջը: Մասնավորապես Փոքր Ասիայի քարավանային ճանապարՀների վրայով իրականացվում էր իրանական Հում մեւաքսի արւաՀանումը Լնանւի երկրներ ու Եվրոպա` չաՀական դանձարանին µերելով Հսկայական եկամոււներ: Որպես իրանի դեմ ւնւեսական ղենք` Սելիմը արդելեց կայսրության ւարածքներով մեւաքսի աոնւուրը: Նա Բուրսայում, որը Մերձավոր Արնելքում իրանական մեւաքսի աոնւրի խոչորադույն կենւրոնն էր, արդելեց այդ ապրանքի աոնւուրը, իսկ այնւեղ դործող իրանական վաճաոականներին, որոնց մեջ քիչ չէին նան միջաղդային աոնւրով ղµաղվող Հայ խոջաները, արւաքսեց Բալկաններ: ի դեպ, Հենց այդ նույն կերպ, որպես ւնւեսական պաւերաղմի ձն, Հեւադայում Սելիմը փորձեց արդելք Հանդիսանալ եդիպւական մամլյուքների սւրուկներով աոնւրին, որոնք կովկասից ն այլ վայրերից µերված սւրուկների վաճաոքից ձեոք էին µերում խոչոր եկամոււներ: Սեֆյան իրանի դեմ ւարած Հաղթանակից Հեւո Սելիմ Ա-ը նախապաւրասւեց մեծ արչավանք մամլյուքների* դեմ Եդիպւոսը նվաճելու նպաւակով: 1515 թ. դարնանը սկսեցին կաՀիրե Հասնել ւեղեկություններ, որ սուլթանը ոաղմական խոչոր նախապաւրասւություններ է ւես-

* Մամլյուքները (արաµերեն «սւրուկներ») սւրուկ ղինվորներ էին, որոնք ունեին կովկասյան (չերքեղներ, աµխաղներ, վրացիներ, Հայեր), Հարավոուսասւանյան (ղփչաղներ), քրդական ն այլն ծադում: Նրանցից էր µաղկացած Եդիպւոսում Այուµիների դինասւիայի (1169-1252) սուլթանների անձնական թիկնաղորը: ՃԱԱԱ դարի կեսերին մամլյուքները Եդիպւոսում ղավթեցին իչխանությունը` այն իրենց ձեոքերում պաՀելով µավականին ւնական ժամանակ:

նում µանակը ն նավաւորմը Եդիպւոսի ուղղությամµ չարժելու Համար: Այդ արչավանքի միջոցով սուլթանը ցանկանում էր նվաճել Հարուսւ ու µարեµեր Եդիպւոսը, այն դարձնել Հենակեւ Հյուսիսային Աֆրիկայում իր Հեւադա նվաճողականությունը ծավալելու Համար, ինչպես նան ւիրապեւող դիրքեր ձեոք µերել կարմիր ծովի ավաղանում: Սակայն աոկա էր նան Հարցի դաղափարական-կրոնական կողմը: Բանը նրանում էր, որ մինչն կ. Պոլսի դրավումը թուրքական սուլթանները անվերապաՀորեն ճանաչում էին մամլյուքյան սուլթանների կրոնական Հեղինակությունը որպես ուղղադավան-սուննի իսլամական աչխարՀի դերադույն ղեկավարներ: Սակայն կ. Պոլսի դրավումից Հեւո ՄեՀմեդ ՖաթիՀը ն մյուս սուլթանները այլնս չէին կարող Հանդուրժել այդ µանը, քանի որ նրանց կարծիքով օսմանյան պեւությունը Հանդիսանում էր իսլամական աչխարՀի աոաջաւար քաղաքական ուժը, Հեւնաµար Հենց նա էլ իրավասու էր լինելու մաՀմեդական աչխարՀի դերադույն Հոդնոր ղեկավարը: Այդ µարձր պաւվի ն իչխանության Համար պայքարը կողմերի միջն դնալով թեժանում էր, պաՀանջելով Հանդուցալուծում: կաՀիրեի ն Սւամµուլի միջն թչնամական աոճակաւման աոաջին µացաՀայւ նչաններից մեկը Հանդիսացավ այն, որ օսմանյան դեսպանը Հրաժարվեց ծնկի իջնել ն խորը դլուխ ւալ մամլյուքյան սուլթանի աոջն: Դա ւեղի էր ունեցել 1463 թ.: Դրանից Հեւո թչնամանքը կողմերի միջն դնալով աճում էր վերընթաց դծով: Սելիմ Ա ծավալեց վարպեւ դիվանադիւական խաղ եդիպւացիների Հեւ, մամլյուքյան սուլթանի մու պաւրանք սւեղծելու Համար, որ իµր µանակցությունների ճանապարՀով Հնարավոր է լուծել կողմերի միջն աոկա կնճոու Հարցերը ն խուսափել պաւերաղմից: Մինչդեո իրականում այդ ճանապարՀով սուլթանը մւադիր էր ժամանակ չաՀել իր ոաղմական նախապաւրասւությունները ավարւին Հասցնելու Համար: Նչված նպաւակով 1516 թ. Հուլիսին կաՀիրե ժամանեց օսմանյան մի դեսպանություն, որը սկսեց մամլյուքյան սուլթանի Հեւ երկար-µարակ քննարկել աոնւրական Հարցեր, մասնավորապես եդիպւական չաքարի դնումների վերաµերյալ: Թուրք փորձաոու դիվանադեւները այն ասւիճանի վարպեւորեն ւարան խաղը, որ մամլյուքների մու կասկած իսկ չմնաց, որ Սելիմը ւրամադրված է խաղաղասիրորեն: Մինչդեո մեկ ամիս էլ չանցած օսմանյան սուլթանը կաւարեց մեծ ղորաչարժ ն արդեն 1516 թ. օդոսւոսի 5-ին թուրքական ղորքերն անցան մամլյուքյան ւիրույթների սաՀմանները: Ընդ որում, սուլթան Սելիմ Յավուղին իր դործակալների միջոցով Հաջողվել էր պարղել, որ մամլյուքյան սուլթանի Հպաւակների չրջանում չափաղանց ու198

ժեղ են Հակակաոավարական ւրամադրությունները: Մասնավորապես դյուղացիական ղանդվածները աւելությամµ էին լցված սուլթան Ղանսուղ ալ-Գաուրիի նկաւմամµ, որը ծանր Հարկերով ու ւուրքերով ուղղակի «քամում» էր Հպաւակներին, միաժամանակ անպաւիժ թողնելով իր ղոլամ-ծաոաների սանձարձակությունները աչխաւավոր Հասարակ մարդկանց նկաւմամµ: Սելիմը իր դերվիչ դործակալների միջոցով նան ւեղեկացել էր, որ մամլյուքյան µանակում նս աոկա են ւրւունջներ, իսկ աոանձին դեպքերում նույնիսկ անՀնաղանդության նչաններ: Մասնավորապես ղինվորները Հայւարարում էին, որ իրենք պաւրասւ են կովելու եվրոպացի «անՀավաւների» դեմ, սակայն ոչ երµեք թուրք-մաՀմեդականների: 0սմանյան ն մամլյուքյան ղորքերի Հանդիպումը ւեղի ունեցավ Հալեպից մեկօրյա ճանապարՀի վրա դւնվող Դաµիքյան դաչւավայրում (Մարջ-Դաµիք): 1516 թ. օդոսւոսի 24-ին վաթսուն Հաղարանոց մամլյուքյան µանակը սուլթան Ղանսուղ ալ-Գաուրիի դլխավորությամµ փորձեց փակել օսմանյան ղորքերի ճանապարՀը դեպի Եդիպւոս: կողմերը µոնվեցին աՀեղ դուեմարւի: Երկուսւեք դրսնորում էին խիղախության ու անձնաղոՀության ապչեցուցիչ օրինակներ: Հենց ընդՀարման սկղµում ակնՀայւ դարձավ, որ մամլյուքյան Հեծելաղորը իր մարւական Հաւկանիչներով դերաղանցում է թուրքական սիփաՀի Հեծելաղորին: Սակայն ինչպես ն Զալդրանում, այսւեղ նս ճակաւամարւի ելքը որոչեց թուրքական Հրեւանին, որն ուղղակի Հնձեց մամլյուքյան Հեծելաղորի չարքերը: 0սմանյան µանակը ղինված էր ւարµեր ւրամաչափերի թնդանոթներով: Թեթն Հրանոթները ւեղադրված էին ձիերով քարչվող սայլերի վրա ն իրենց չարժունակության պաւճաոով դործում էին մեծ արդյունավեւությամµ: Ընդ որում, թուրքերը խնամքով քողարկել էին իրենց Հրեւանին ն թչնամին նեւվեց դրոՀի, Համողված լինելով, որ դործ է ունենալու միայն օսմանյան Հեծելաղորի ու Հեւնակի Հեւ: Ճակաւամարւի թեժ պաՀին, երµ մամլյուքյան ղորքերի չարքերը սկսել էին երերալ, ղինվորների չրջանում լուր ւարածվեց, որ Ղանսուղ ալ-Գաուրին (կանսոՀ ալ-Գուրի) իµր ինչ-ինչ պաւճաոներով սուլթանական թիկնաղորը պաՀում է պաՀեսւում ն չի ցանկանում մւցնել մարւի մեջ` դրանով իսկ Հարվածի ւակ դնելով ղորքերին: Դա ղեկավարի նկաւմամµ թչնամանք սերմանելու նախապես մւածված մի քայլ էր, որին Հեւնեց երկու աղդեցիկ ղորաՀրամանաւարների' Հալեպի նաՀանդապեւ Խայիր µեյի ն Համայի կաոավարիչ Զան Բիրդի ալ-Ղաղալիի դավաճանությունը: Ղեկավարության նկաւ199

մամµ անվսւաՀություն ւածող ղինվորների մի մասը լքելով իր մարւական դիրքերը Հեոացավ: 0դւվելով այդ µոլորից` թուրքերն անցան դրոՀի, որն ավարւվեց մամլյուքների անկանոն փախուսւով: Երµ պարւությունն այլնս դարձավ անխուսափելի, Ղանսուղ ալ-Գաուրին թույն ընդունեց: Տեղեկանալով իրենց Համար աւելի մամլյուքների պարւության մասին` Հալեպի, Այնթապի ն սիրիական մի չարք այլ քաղաքների µնակիչները ապսւամµելով վոնդեցին իրենց քաղաքներում ւեղակայված մամլյուքյան ղորամասերին ն քաղաքների դոները µաց արեցին օսմանցիների աոջն: 1516 թ. օդոսւոսի 28-ին սուլթան Սելիմ Յավուղը Հանդիսավոր կերպով մոււք դործեց Հալեպ: Հաջորդ օրը քաղաքի մղկիթներում ուրµաթօրյա աղոթքի ժամանակ մաւուցվեց Հութµա' դոՀաµանական աղոթք, որի ժամանակ Սելիմ Ա-ը մեծարվեց որպես երկու սրµաղան քաղաքների' Մեքքայի ն Մեդինայի «սպասարկու» պաւվանունով («Խադիմ ալ-խուրամեյն»): Դա մի պաւվանուն-ւիւղոս էր, որը ՍալաՀ-էդ-դինի ժամանակներից կրում էին Եդիպւոսի կաոավարիչները: Այն կրող սուլթանը ճանաչվում էր որպես մուսուլմանական աչխարՀի Հոդնոր ն աչխարՀիկ աոաջնորդ: ԱյսուՀեւն սուլթանը իրավասու էր անվանվելու «փադիչաՀ-ի իսլամ» («իսլամի սուլթան»): իսկ այդ նչանակում էր, որ Հեւայսու օսմանյան սուլթանին է անցնում Համայն աչխարՀի մաՀմեդականների Հոդնոր ու աչխարՀիկ ղեկավարի դերը: Բացի այդ, իսլամի սրµաղան քաղաքներ Մեքքան ն Մեդինան, որոնք մինչ այդ դւնվում էին մամլյուքների ւիրապեւության ւակ, այսուՀեւն անցնելու էին օսմանյան սուլթանի «µարձր Հովանավորության ներքո»: իսլամական աչխարՀում յուրացնելով մամլյուքյան սուլթանների աոանձնաչնորՀումը, այդ ժամանակվանից սկսած օսմանյան սուլթանները սկսեցին իրենց անվանել խալիֆներ, այսինքն` իսլամական աչխարՀի Հոդնոր աոաջնորդներ: Անկասկած, այդ µոլորը նչանակում էր մամլյուքյան վարչակարդի վերջը: Սելիմ Ա-ի իր ղորքի Հեւ Հալեպում մնաց մինչն Հոկւեմµեր ամիսը: 1516 թ. սեպւեմµերի ընթացքում Սելիմ Յավուղի µանակը Համարյա աոանց դիմադրության Հանդիպելու նվաճեց ողջ Սիրիայի ւարածքը, այդ թվում նան Լիµանանը ն Պաղեսւինը, որոնք այդ ժամանակ Հանդիսանում էին Սիրիայի կաղմի մեջ մւնող ւարածքներ: ԱյսուՀեւն Սիրիան օսմանցիների Համար ծաոայելու էր որպես ոաղմաՀենադաչւ արաµական մյուս երկրները նվաճելու Համար: Այդ նույն 1516 թ. թուրքական ղորքերը դրավեցին Հեջաղը (Արաµական թերակղղում): Դրանով իսկ իսլամական դլխավոր երկու սրµաղան քա200

ղաքները' Մեքքան ն Մեդինան անցնում էին օսմանյան սուլթանների ւիրապեւության ւակ: 1516 թ. Հոկւեմµերի 9-ին Սելիմ Յավուղը մոււք դործեց Դամասկոս, որւեղ ի պաւիվ նրա 0մայանների Հսկայական մղկիթում իսլամական անվանի Հեղինակությունները Հավաւացյալների խուոներամ ղանդվածների ներկայությամµ կաղմակերպեցին դոՀաµանական աղոթք: Մամլյուքների անադորույն լծից ւաոապած ն նրանց վարչակարդի նկաւմամµ ղղվանքով լցված արաµ µնակչությունը աոանց դիմադրության իր վրա վերցնում էր նոր լուծ: Սիրիացիները թուրքական ղորքերի աոջն իրենք էին µաց անում քաղաքային դարպասները: Բոլոր նվաճված քաղաքներում թուրքերը սւեղծում էին իրենց վարչությունը ն կարդում նաՀանդապեւեր: 1516 թ. նոյեմµերի վերջին օսմանյան µանակն ավարւեց Սիրիայի ն Պաղեսւինի ոաղմակալումը ն այնւեղից ղորաչարժ կաւարեց դեպի Եդիպւոս: Նախքան ոաղմական դործողություններ սկսելը, Սելիմ Ա-ը 1516 թ. դեկւեմµերին դեսպաններ ուղարկեց Թուման µայի մու, վերջինիս իր նամակ-ուղերձը Հանձնելու Համար: Նամակում կոպիւ արւաՀայւություններով աոաջադրվում էր երկու Հիմնական պաՀանջներ, որոնք ընդունելու դեպքում սուլթանը խոսւանում էր Թուման µային թողնել որպես Եդիպւոսում օսմանյան սուլթանի ւեղապաՀ: Այդ պաՀանջներն էին. ուրµաթօրյա աղոթքի' Հութµայի ժամանակ աոաջինը Հիչաւակել սուլթանի անունը ն երկրորդը' Եդիպւոսում Հաւվող դրամի վրա դնել Սելիմ Ա-ը պաւկերը: Թուման µայը ոչ միայն չընդունեց սուլթանի պաՀանջները, այլն Հրամայեց նրա դեսպաններին մաՀապաւժի ենթարկել, որը ոչ այլ ինչ էր, եթե ոչ պաւերաղմի Հայւարարում: Զորաչարժ կաւարելով դեպի Եդիպւոսի կողմը` Սելիմ Ա-ը ուխւադնացություն կաւարեց Երուսաղեմ` ԱլլաՀից Հայցելով օդնություն: Թուման µայը փորձեց ՀակաՀարված ւալ թուրքական աոաջխաղացմանը, սակայն Բեյսանի մու (Պաղեսւինում) 1516 թ. դեկւեմµերի 25-ին ւեղի ունեցած ճակաւամարւում օսմանյան ղորքերը Սինան Յուսուֆ-փաչայի Հրամանաւարությամµ ջախջախիչ պարւության մաւնեցին մամլյուքներին: Մեկ ամիս անց կաՀիրեի մաւույցներում, որւեղ Թուման µայը սւեղծել էր պաչւպանական ամրություններ ն ւեղադրել մու Հարյուր թնդանոթներ, ւեղի ունեցան թեժ մարւեր, որոնց Հեւնանքով 1517 թ. Հունվարի 23-ին մամլյուքները կրկին ջախջախվեցին: 1517 թ. Հունվարի 24-ին թուրքական ղորքերը Հաղթական երթով մոււք դործեցին Եդիպւոսի մայրաքաղաքը: Սակայն մի քանի օր անց, անվեՀեր մարդկանց մի ոչ մեծ ջոկաւով, դիչերով,

Թումանµայը ներխուժեց քաղաք, որւեղ սկսվեցին կաւաղի փողոցային մարւեր: ԶոՀվեցին մու Հիսուն Հաղար կաՀիրեի µնակիչներ: 1517 թ. Հունվարի 31-ին օսմանցիներին Հաջողվեց ճղմել մամլյուքների այդ դիմադրությունը նս: Սելիմ Յավուղը Հրամայեց ի ւես ժողովրդի' դլխաւել ութ Հարյուր մամլյուքյան µեյերի: Համաո ն անկուրում Թումանµայը, սակայն, ղենքը ցած չէր դնում: Նա երկու ամիս նս չարունակում էր պայքարը թուրքերի դեմ: Սակայն ի վերջո նրա ղինակիցները դավաճանեցին նրան ն Հանձնեցին Սելիմ Ա-ին (մեկ այլ վարկածով նրան թուրքերին Հանձնեցին արաµ µեդվինները): Հավանաµար այդ դործում թուրքական ոսկին խաղացել էր իր դերը: 1517 թ. ապրիլի 13-ին Եդիպւոսի վերջին մամլյուքյան սուլթանը կախաղան Հանվեց կաՀիրեի դարպասների կամարից: Եդիպւոսը նս նվաճված էր օսմանյան սուլթանի կողմից: Սելիմը կաՀիրեում մնաց մու վեց ամիս, որի ընթացքում նա մւմւում էր այդ նորանվաճ երկրի Հեւադա սւաւուսի մասին: կասկածից վեր էր, որ այն դաոնալու էր 0սմանյան կայսրությունից վասալական կախման մեջ դւնվող Հարկաւու պեւություն: 1517 թ. օդոսւոսին Սելիմ Ա-ը մեկնեց կաՀիրեից: Այդ իրադարձություններին ժամանակակից արաµ պաւմիչ իµն իյասը պաւմում է. «Ասում են, որ Հեոանալով Եդիպւոսից, 0սմանի ժաոանդորդը իր Հեւ ւարավ ոսկով ու արծաթով µեոնավորված Հաղար ուղւեր, չՀաչված այն ավարը, որ µաղկացած էր ղենքից, Հախճապակուց, µրոնղից, ձիերից, ջորիներից, ուղւերից ն այլն, չՀաչված նան Հիանալի մարմարը: Այդ µոլորից նա վերցրեց ամենալավադույնը, այն, ինչից երµեք Հաճույք չէին ունեցել օդւվելու նրա Հայրերն ու պապերը»: իր սովորության Համաձայն, Սելիմը կաՀիրեից Սւամµուլ ւարավ նան Հաղար Հմոււ արՀեսւավորների: Սիրիայից ն Եդիպւոսից Հեոանալուց աոաջ այդ ւարածքների կաոավարման դործը Սելիմը Հանձնեց իր կողմը անցած մամլյուքյան ղորականներին, ներքին դործերում նրանց չնորՀելով որոչ ինքնավարություն: Միաժամանակ խոչոր քաղաքներում նա ւեղակայեց ենիչերիական ղորամասեր: Քիչ ավելի ուչ, 1521-1522 թթ. նախապես չնորՀված ինքնավարությունը վերացվեց ն Սիրիան ու Եդիպւոսը վերածվեցին 0սմանյան կայսրության նաՀանդների, որոնք կաոավարվելու էին անմիջականորեն Սւամµուլին ենթակա ւեղապաՀների կողմից: 0սմանյան ւիրապեւությունը Հասւաւվեց նան Լիµանանի, Հորդանանի ն Պաղեսւինի նկաւմամµ: Դեոնս Սելիմ Ա-ի կաՀիրեում դւնվելու ժամանակ նրան այցելեց Հիջաղի կաոավարչի' չերիֆի ներկայացուցիչը, արւաՀայւելու Հա202

մար նրա Համակրալից վերաµերմունքը «մեծ օսմանցու» նկաւմամµ: Հարկ է նչել, որ Հիջաղի կաոավարիչները Համարվում էին ՄուՀամմադ մարդարեի սերունդներից, ուսւի մեծ Հեղինակություն էին վայելում ողջ արաµական աչխարՀում, աոավել նս, որ իսլամական աչխարՀի երկու կարնորադույն սրµակենւրոնները' Մեքքան ն Մեդինան, ենթարկվում էին նրանց: Շերիֆ Բարաքաթի դեսպանությունը դլխավորող նրա ւասներկուամյա որդին' Զամալ ադ-դին Աµու Նումեյ ՄուՀամմադը պաչւոնապես Հավասւեց Հիջաղի Հպաւակությունը օսմանյան սուլթանին` միաժամանակ Ղուրանի վրա նրան ւալով Հավաւարմության երդում: Դեսպանը չերիֆի անունից նան Հավասւիացրեց սուլթանին, որ նրան ճանաչում են որպես Համայն մաՀմեդականների Հոդնոր աոաջնորդ' խալիֆ: Հիջաղի չերիֆի այդ քայլը մեծապես նպասւեց իսլամական աչխարՀում սուլթան-խալիֆի դիրքերի ու Հեղինակության ամրապնդմանը: ի նչան երախւադիւության` Սելիմ Աը Հիջաղի չերիֆին իրավունք վերապաՀեց ներքին դործերում ունենալու կաւարյալ ինքնուրույնություն` միաժամանակ սուլթանական Հրամանադրով չերիֆի պաչւոնում Հասւաւելով Բարաքաթին: իսկ իրեն սուլթանը Հայւարարեց Մեքքայի ն Մեդինայի Հովանավոր: 0սմանյան կայսրության ւարածքները ծավալվում ու ընդարձակվում էին նան Միջերկրական ծովի աֆրիկյան ափերի չրջանում' չնորՀիվ թուրք ծովաՀենների ղավթումների: 1516 թ., օրինակ, նրանք ներխուժեցին իսպանական Հսկողության ներքո դւնվող Ալժիր ն դրավեցին նույնանուն նավաՀանդիսւն ու նրա Հարակից Հողերը: ԾովաՀենների աոաջնորդ Խայրադդինը, որին եվրոպացիները կնքել էին Բարµարոսա (Շիկամորուս) մականունը ն նրա եղµայրը 1518 թ. ճանաչեցին օսմանյան սուլթանի դերադույն իչխանությունը ն Սելիմ Ա-ից սւացան Ալժիրի µեյլերµեյի պաչւոնը: Այսպիսով, Հյուսիսային Աֆրիկայում Ալժիրը աոաջին արաµական երկիրն էր, որն անցավ օսմանյան ւիրապեւության ւակ: Հյուսիսային Աֆրիկայի արաµական երկրներում' Մաղրիµում, օսմանյան Հեւադա նվաճումներն ընդլայնելու նպաւակով Բ. Դուոը Խայրադդինի ւրամադրության ւակ դրեց ենիչերիների մի ուժեղ ղորախումµ: 0դւվելով Սւամµուլի անվերապաՀ աջակցությունից ն դրսնորելով նախաձեոնություն` Խայրադդինը կարճ ժամանակամիջոցի ընթացքում սւեղծեց վերին ասւիճանի պաւկաոաղդու ոաղմական նավաւորմ, որն ի վիճակի էր Միջերկրական ծովում չափվել ցանկացած եվրոպական երկրի նավաւորմի Հեւ: Սելիմ Ա-ի նվաճումները Բալկաններում, Հարավ-Արնելյան Անաւոլիայում, Արաµիայում ն Հյուսիսային Աֆրիկայում Համարյա երկու

անդամ մեծացրին օսմանյան սուլթանների ւիրույթները: Սուլթան Սելիմ Յավուղի մաՀվան պաՀին 0սմանյան կայսրության սաՀմանները ւարածվում էին Դանուµի ափերից մինչն Նեղոսի ափերը, Ադրիաւիկ ծովից մինչն Հնդկական օվկիանոս: Մերձավոր Արնելքում կայսրության ուժեղադույն մրցակիցներից մեկը' Եդիպւոսը, դադարեց դոյություն ունենալուց որպես ինքնուրույն պեւություն, իսկ մյուսը' իրանը, նչանակալիորեն թուլացավ ն կասեցվեց նրա աոաջխաղացումը դեպի Փոքր Ասիա: Այդ µոլորի չնորՀիվ, օսմանյան վերաՀսկողության ւակ անցան միջաղդային կարնորադույն աոնւրական ճանապարՀները' Հունդարիայի սաՀմաններից ն Ադրիաւիկ ծովի ջրերից մինչն Պարսից ծոց: կայսրության ւիրապեւության ւակ անցան նան Հսկայական µարեµեր Հողեր: Ուժեղացավ 0սմանյան կայսրության ոաղմական Հղորությունը ն մեծացավ նրա միջաղդային նչանակությունը: Բոլոր դեպքերում Սելիմ Ա-ը 0սմանյան կայսրության պաւմության մեջ մւել է որպես մեծ նվաճող: իր Հերթական արչավանքներից մեկի ժամանակ Սելիմ Ա-ը քաոասուներեք ւարեկան Հասակում ՀանկարծամաՀ եղավ (1520 թ.): Մեկ այլ վարկածով նա մաՀացավ քաղցկեղից: Այդ խոչորամարմին ւղամարդը դեմքի վայրադ արւաՀայւությամµ, կրակու աչքերով ն µոնկվող խաոնվածքով ոչ մի Հարդանք չէր ւածում մարդկային կյանքի նկաւմամµ: Նա ամենաչնչին ղանցանքի Համար իսկ մաՀապաւժի էր ենթարկում իր ծաոաներին ու Հպաւակներին, Հաճախ անձամµ իրադործելով պաւիժը: Սելիմը Հրամայում էր իր Համր ծաոաներին սպանել ցանկացած մարդու, ով կՀամարձակվեր աոարկել իրեն, կամ պարղապես ով ւվյալ պաՀին դուր չէր եկել իրեն: Այդ սուլթանի մեծ վեղիրների կյանքն ու դործունեությունը չաւ կարճ էին ւնում: Նրանցից յոթը «Յավուղի» Հրամանով դլխաւվեցին: Թուրքերեն լեղվում ւարածում դւավ Հեւնյալ դարձվածքը. «որ դու դաոնաս Սելիմի վեղիր»: Դա Հնչում էր որպես անեծք: Հենց այդ պաւճաոով վեղիրների չրջանում ւարածված էր մի սովորույթ. երµ նրանց կանչում էին սուլթանի մու, նրանք իրենց Հեւ վերցնում էին նախապես դրված կւակը: Պաւմվում է, որ վեղիրներից մեկը Համարձակություն է ունենում սուլթանին Հարցնել, թե երµ է իրեն ներկայացվելու մեղադրական վճիո, որպեսղի նախօրոք իմանալով ինքը ժամանակ ունենա կարդավորելու իր դործերը: Բարձր ծիծաղելով սուլթանը պաւասխանում է. «Ես մի ժամանակ մւածում էի, որ սպանեմ քեղ, սակայն ոչ մի Հարմար մարդ չդւա, որպեսղի ղµաղեցնի քո ւեղը, Հակաոակ դեպքում ես անմիջապես դա կանեի»:

ԳԼՈՒԽ ՀիՆԳԵՐՈՐԴ

0ՍՄԱՆՅԱՆ կԱՅՍՐՈՒԹՅՈՒՆԸ իՐ ՎԵՐԵԼՔի ՈՒ ԲԱՐՁՐԱԳՈՒՅՆ

ՀԶՈՐՈՒԹՅԱՆ ԺԱՄԱՆԱկԱՇՐԶԱՆՈՒՄ

1. ՍՈՒԼԹԱՆ ՍՈՒԼԵՅՄԱՆ Ա «կԱՆՈՒՆիի» ԳԱՀԱկԱԼՈՒՄԸ ԵՎ ՆՐԱ

ՆՎԱՃՈՂԱկԱՆ ՔԱՂԱՔԱկԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎՐՈՊԱՅՈՒՄ ՈՒ ՄիԶԵՐկՐԱկԱՆ ԾՈՎի ԱՎԱԶԱՆՈՒՄ

1520 թ. օսմանյան դաՀի վրա Սելիմ Յավուղին փոխարինեց նրա քսանամյա որդին Սուլեյման Ա-ը (1520-1566): Նա պաւմության մեջ է մւել «կանունի» («0րենսդիր») անվամµ, իսկ եվրոպացիները նրան մեծարել են նան «Հիասքանչ», «ՓաոաՀեղ», «Հոյակապ» մակդիրներով: Նա եղել է օսմանյան դաՀի վրա նսւած թվով ւասներորդ սուլթանը: Անկասկած Սուլեյման Ա-ի այսպես կոչված «դարաչրջանը» աոանձնանում է 0սմանյան կայսրության պաւմության մեջ որպես վերելքի ու µարձրադույն Հղորության դարաչրջան: Դաւելով թուրք պաւմիչների Հաղորդած ւեղեկություններից` օսմանյան պեւության այս միապեւը իր նախորդների Համեմաւ ունեցել է ավելի µարձր կրթական մակարդակ: Նա իր կրթությունը սւացել էր Սւամµուլի արքունական դպրոցում ն իր պաւանեկության ւարիներին ընթերցանության միջոցով Հեւամոււ է եղել դիւելիքներ ձեոք µերելուն: Սուլեյմանը լավ պաւրասւություն է ունեցել նան վարչական դործերում' մինչն իր դաՀակալումը պեւության երեք նաՀանդներում վարելով նաՀանդապեւի պաչւոն: Այսպիսով, որպես պեւական դործիչ նա իր մեջ Համաւեղել է դիւելիքներն ու փորձը: Լինելով կրոնական Համողմունքների ւեր մարդ ն Հեւնելով իր նախնիների ղաղիության ավանդույթներին` իր կաոավարման աոաջին իսկ օրերից նա իր աոաքելությունն է Համարել «անՀավաւների» նկաւմամµ Հաղթանակներ ւանելը, նրանց ընկճելը ն օսմանցիների ւիրապեւությանը ենթարկելը: Վկայություններ կան նան այն մասին, որ Սուլեյման Ա-ը ոդեչնչված է եղել Ալեքսանդր Մակեդո205

նացու աչխարՀակալ դաղափարներով: Խաոնվածքով եղել է վերին ասւիճանի փակ, լոակյաց ու քչախոս: Ոչ ոք չէր կարող կոաՀել, թե ինչ է մւածում, կամ ինչ է ցանկանում անել այդ սուլթանը: Սուլեյմանի դաՀակալության չրջանը Համընկավ եվրոպական քաղաքակրթության պաւմության մեջ չրջադարձային մի պաՀի Հեւ, երµ ուչ միջնադարի խավարը իր մեոնող ֆեոդալական ինսւիւոււներով իր ւեղը ղիջեց վերածնության չողչողուն լույսին: Սուլեյմանի արւաքին քաղաքականութան Հիմնական վեկւորը եվրոպական ուղղությունն էր: Նա ձդւել է նվաճումների միջոցով Արնմոււքում ունենալ այնպիսի ձեոքµերումներ, ինչպիսիք ունեցավ իր Հայրը Արնելքում: Հեւնաµար նրա կաոավարման չրջանում օսմանյան սպաոնալիքը քրիսւոնյա աչխարՀի վրա մչւապես կախված էր որպես մերկացված սուր: Սւանձնելով դաՀը` երիւասարդ սուլթանը ուչի ուչիով Հեւնում էր Եվրոպայում ծավալվող իրադարձություններին: Նրա Հեւաքրքրություններին Հադուրդ ւվող ւեղեկաւվական Հոսքը չափաղանց Հարուսւ էր ու µաղմաղան, քանի որ այդ ժամանակներում արդեն թուրքերը կարողացել էին սւեղծել լավ կաղմակերպված Հեւախուղական ծաոայություն, որը մչւապես Սւամµուլին Հաղորդում էր Հավասւի ւեղեկություններ Արնմւյան Եվրոպայում ւեղի ունեցող իրադարձությունների ն քաղաքական միւումների վերաµերյալ: Որպես թուրքերի դլխավոր իրաղեկիչներ Հանդես էին դալիս վենեւիկցիները, որոնք լավ ւեղեկացված էին եվրոպական դործերի վերաµերյալ: Այդ դործի կաղմակերպումը Հեչւանում էր նրանով, որ Եվրոպայի ն Լնանւի ւարµեր կենւրոններում Վենեւիկի Հանրապեւությունը ուներ Հյուպաւոսություններ ու դործակալական ծավալուն ցանց, իսկ Սւամµուլում, սուլթանի արքունիքում մչւական դիվանադիւական ներկայացուցչություն: Նմանաւիպ ճանապարՀով վենեւիկցիների այդ ամµողջ ցանցը արժեքավոր ւեղեկություններ էր մաւակարարում նան եվրոպական պեւություններին' 0սմանյան կայսրության վերաµերյալ: Սուլթան Սուլեյմանի Համար աոանձնակի Հեւաքրքրություն էին ներկայացնում Եվրոպայում ւիրող երկպաոակությունները ւարµեր պեւությունների միջն, որոնք µնականաµար թուրքերի Համար կարող էին սւեղծել նոր Հնարավորություններ: ինչպես Հայւնի է, այդ չրջանում Համաեվրոպական մասչւաµով մեծ աղդեցություն էր ձեոք µերել Սրµաղան Հոոմեական կայսրության կայսր կարլոս Մ-ը, որը վայելում էր քրիսւոնեության պաչւ206

պանի Համµավ: Նրա կայսրության սաՀմանները ւարածվում էին Բալթիկ ծովից մինչն Միջերկրական ծով, Նիդերլանդներից մինչն իսպանիա, ներաոյալ նան Գերմանիան ու Ավսւրիան: Այդ վիթխարի պեւության կաղմի մեջ էին մւնում նան Նեապոլի ու Սիցիլիայի թադավորությունները, ինչպես նան Մեքսիկայում ու Պերույում դւնվող ոաղմական Հենակեւերը: Այդ µոլորով Հանդերձ, ավսւրիական Ալպերից այն կողմ կարլոս Մ-ի Համար կար մի ոեալ սպաոնալիք Հանձինս թուրք-օսմանների: Ընդ որում, այդ սպաոնալիքը օրըսւօրե մեծանում էր, իսկ Եվրոպայում կարլոսի ամենաՀղոր ու ամենաակւիվ թչնամին Ֆրանսիայի Ֆրանցիսկ Ա թադավորն էր, որը Սրµաղան Հոոմեական կայսրության կայսրի թիկնոցի Հավակնորդի ընւրություններում եղել էր իր մրցակիցը ն պարւություն էր կրել: Սակայն դա թչնամանքի պաւճաոներից լոկ մեկն էր: Այդ երկու կայսրերի թչնամության աոավել լուրջ պաւճաոը կայնում էր նրանում, որ կարլոս Մ-ի փաոասիրական երաղանքն էր Հաµսµուրդների մականի ներքո Սրµաղան Հոոմեական կայսրության մեջ միավորել ողջ արնմւյան քրիսւոնեական աչխարՀը: Անւարակույս դա ամµողջ Եվրոպան նվաճելու մի Հանդուդն ծրադիր էր: Այդ վիթխարի ծրադրի իրականացման ճանապարՀին, սակայն, կար մի լուրջ արդելք, ն դա Ֆրանսիան էր: Ֆրանցիսկ Ա-ը, որը սկղµնապես Հանդես էր դալիս որպես Հոոմի պապի դրոչի ներքո թուրքերի դեմ խաչակրաց արչավանքի ջաւադով, չոււով սկսեց փնւրել թուրքերի աջակցությունը, քանի որ ի դեմս Հաµսµուրդների կայսրության, նրանք իրենց դեմ ունեին ընդՀանուր թչնամի: Թուրքերի Հեւ իր չփումները Ֆրանցիսկը իրականացնում էր դաղւնապես, սակայն նպաւակասլաց ու Համաո կերպով, քայլ աո քայլ քաղաքական չաՀերի Հիմքի վրա կոելով դաչինք չուչանի ն մաՀիկի միջն: իր Հերթին սուլթանը դաղւնի խողովակներով Ֆրանցիսկին Հաւկացնում էր դրամական միջոցներ, իսկ 1533 թ. նույնիսկ նրան ֆինանսավորեց մի խոչոր դումարով' Հարյուր Հաղար ոսկով, որպեսղի Ֆրանսիայի թադավորը նպասւի Անդլիայի ն Գերմանիայի մասնակցությամµ կարլոս Մ-ի դեմ կոալիցիայի սւեղծմանը: Երկու ւարի անց, Ֆրանցիսկը սուլթանից պաՀանջեց նս դրամական մի խոչոր Հաւկացում մեկ միլիոն դուկաւ դումարով: Վենեւիկյան դեսպանին Ֆրանսիայի թադավորը մի աոիթով ասել էր, որ ի դեմս 0սմանյան կայսրության ինքը ւեսնում է եղակի մի ուժ, որն ի վիճակի է ի Հակակչիո Հաµսµուրդների կայսրի' երաչխիք Հանդիսանալ եվրոպական պեւությունների դոյության Համար: Դժվար չէ նկաւել, որ արդեն ՃՄԱ դարի Եվրոպայում 0սմանյան կայսրությանը

Հաւկացվում էր Հավասարակչոողի դեր, մի Հանդամանք, որն անկասկած ոաղմական ու դիվանադիւական աոումով ուժեղացնում էր 0սմանյան կայսրության Հեղինակությունն ու դիրքերը: Այդ µոլոր նկաւաոումներն ու իրողությունները սուլթան Սուլեյմանը ճկուն կերպով սկսեց օդւադործել իր արւաքին քաղաքականության մեջ, եվրոպական ուղղությունը դարձնելով աոաջնաՀերթ ու դերակա ուղղություն: Նա իր աոաջին խնդիրը դարձրեց Հունդարիայի նվաճումը, որը Հաµսµուրդների Համար Հանդիսանում էր պաւնեչ օսմանյան նվաճողականության դեմ: Այդ երկիրը ՃՄ դ. վերջերից մչւապես ենթարկվում էր թուրքական ավերիչ ասպաւակությունների: Հունդարիայի նվաճումը ոչ միայն Հնարավորություն կւար օսմանցիներին ճանապարՀ µացելու կենւրոնական Եվրոպայում Հեւադա նվաճումների Համար, այլն Հսկողություն սաՀմանելու Եվրոպայում կարնորադույն աոնւրական ղարկերակի' Դանուµի նկաւմամµ: 1521 թ. թուրքերը պաչարեցին Բելդրադը, որն այդ ժամանակ մւնում էր Հունդարական թադավորության կաղմի մեջ: Նրա կայաղորը պաչւպանվում էր մեծ Համաոությամµ: Թուրքերը անընդմեջ Հրեւանային կրակ էին ւեղում քաղաքի վրա, մինչդեո պաչարվածների ուժերը դնալով նվաղում էին: Երµ քաղաքի պաչւպաններից կենդանի մնացին միայն չորս Հարյուր մարւիկներ, կայաղորը սւիպված էր ղենքը ցած դնել ն Հանձնվել: Գերիների մեծ մասը թուրքերի կողմից սրի քաչվեց: Այսպիսով, Հարավ-Արնելյան Եվրոպայի խոչորադույն քաղաք ամրոցներից մեկը անցավ թուրքերի ձեոքը: Բելդրադի դրավումից Հեւո սուլթան Սուլեյմանը մի որոչ ժամանակ դադարեցրեց ոաղմական դործողությունները Հունդարիայում: Նա իր ուչադրությունը կենւրոնական Եվրոպայից µնեոեց արնելյան միջերկրածովյան ավաղանի վրա: Այսւեղ Սւամµուլի ն Եդիպւոսի ու Սիրիայի նորանվաճ ւարածքների միջն, ծովային ճանապարՀների վրա ընկած էր քրիսւոնյաների լավ ամրացված ավանպոսւ' Հոոդոսի կղղին: Այն դւնվում էր Երուսաղեմի սուրµ ՀովՀաննեսի միաµանության այսպես կոչված ասպեւ-Գոսպիւալիերների պաչւպանության ներքո, որոնք Հայւնի էին որպես արՀեսւավարժ ծովադնացներ ու խիղախ ոաղմիկներ: Նրանք մչւական սպաոնալիք էին սւեղծել թուրքերի աոնւրին Ալեքսանդրիայի Հեւ, դրավում էին µեոներով Եդիպւոս դնացող նրանց նավերը, կողոպւում Սուեղից Մեքքա մեկնող մաՀմեդական ուխւավորներ ւեղափոխող նավերը, կաչկանդում ու արդելակում էին Միջերկրական ծովի ավաղանում դործող թուրք ծովաՀենների դործողությունները, աջակցում Սիրիայում թուր208

քական իչխանությունների դեմ պարµերաµար µոնկվող ապսւամµություններին ն այլն: Բացի այդ, Հոոդոսի ասպեւների ղեկավար, մեծ մադիսւրոս Վիլյեր դե Լ’իլ-Ադամը, որը վճոական ու արի ղինվորական էր ն քրիսւոնեական Հավաւին ու խաչակրության դաղափարներին անմնացորդ նվիրված մի մարդ, մչւական վւանդ էր ներկայացնում օսմանցիների Համար, քանի որ Հանդես էր դալիս նրանց դեմ որպես նոր խաչակրաց արչավանքի կաղմակերպման ջաւադով: Այդ µոլորի պաւճաոով Սուլեյմանը որոչել էր ինչ դնով էլ որ լինի դրավել Հոոդոսը: 1522 թ. Հուլիսին թուրքական ղորքերը ափ դուրս եկան Հոոդոսում ն պաչարեցին Համանուն ամրոցը: ԳրոՀից աոաջ սուլթանը մեծ մադիսւրոսին ներկայացրեց վերջնադիր, որով պաՀանջվում էր աոանց դիմադրության Հանձնել քաղաք-ամրոցը: Պաւասխանը կւրուկ մերժումն էր: Պաչարվածներին օդնության եկան քրիսւոնյա մի չարք երկրների ասպեւներ: Թուրքական Հրեւանին մեկ ամիս չարունակ սարսափելի Հրեւակոծության ենթարկեց Հոոդոսի ամրությունները: Միաժամանակ թուրքերը ականապաւում ու պայթեցնում էին ամրոցի ամենախոցելի ւեղերը, Հորաւում պաւերի ւակ ն այլն: Սակայն այդ µոլորը արդյունք չէր ւալիս, քանի որ ասպեւները մարւնչում էին անօրինակ խիղախությամµ: Տեսնելով, որ պաչարումը ձդձդվում է, սուլթանը Հոոդոս ուղարկեց Հարյուր Հաղարանոց մի µանակ: Ամրոցի պաչւպանների վիճակը ուղղակի դարձավ անՀուսալի: Սպաոաղինության ու սննդամթերքի պաչարները դնալով նվաղում էին: Քաղաքի պաչւպանների մեջ դւնվեցին մարդիկ, որոնք դւնում էին, որ Հեւադա դիմադրութունը անիմասւ է ն անՀրաժեչւ է Հանձնվել: Թեն դե Լ’իլԱդամը պաւրասւ էր դիմադրել մինչն մաՀ, սակայն Համողվել էր, որ իրադարձությունների ընթացքի մեջ µեկում մւցնելը ուղղակի դարձել է անՀնար, մանավանդ որ Հոոդոսը պաչւպանող ղորամասը դերադասում էր դադարեցնել դիմադրությունը` Հակաոակ դեպքում սպաոնալով ապսւամµությամµ: Այսպիսով, Հարյուր քաոասուն Հինդ օրյա պաչարումից Հեւո 1522 թ. դեկւեմµերի 25-ին Հոոդոսը Հանձնվեց: Սուլթանը կաւարեց իր խոսւումը թույլ ւալու, որպեսղի ասպեւները ն կղղու µնակիչները իրենց դույքով ու ունեցվածքով, որքան որ Հնարավոր էր իրենց Հեւ վերցնել, Հեոանան կղղուց: Նրանց, ովքեր որ դերադասում էին մնալ, երաչխավորվում էր կյանքի ն դույքի անձեոնմխելիություն, կաւարյալ կրոնական աղաւություն ն Հինդ ւարվա ընթացքում Հարկեր վճարելու պարւականությունից աղաւում: Սուլթանը խոս209

ւանում էր նան Հաւկացնել նավեր Հեոանալու ցանկություն ունեցողների Համար: Մեծ մադիսւրոսը կենդանի մնացած ասպեւների Հեւ ընդմիչւ Հեոացավ քաղաքից: Հինդ ւարի չարունակ ասպեւների այդ ջոկաւը մչւական Հանդրվանի ւեղ չուներ: ի վերջո, նրանց ւեղ Հաւկացրին Մալթայում, որւեղ ամրանալով նրանք չարունակեցին պայքարը թուրքերի դեմ: Ասպեւների Հեոացումը Հոոդոսից ուժդին Հարված էր քրիսւոնյա աչխարՀի Համար: ԱյսուՀեւն էդեյան ծովում ն Միջերկրական ծովի արնելյան մասում թուրքական ոաղմածովային ուժերի Համար այլնս ոչ մի ուժ չէր ներկայացնում լուրջ սպաոնալիք: Հոոդոսի դրավումը անչուչւ մեծ Հաջողություն էր օսմանցիների Համար, սակայն այն չաւ թանկ նսւեց նրանց վրա. նրանք ւվեցին Հիսուն Հաղար սպանվածներ: Վրիժաոությամµ վաոված ենիչերիները ՀիմնաՀաւակ ավերեցին քաղաքը: Տեղեկանալով, որ Հոոդոսում թաքնվում է սուլթան Բայաղիդ ԱԱ-ի եղµոր' Զեմի որդին, Սուլեյմանը Հրամայեց դւնել օսմանյան այդ իչխանաղունին ն նրա մանկաՀասակ որդու Հեւ միասին մաՀապաւժի ենթարկել: Հոոդոսը նվաճելուց Հեւո սուլթանը երեք ւարի չարունակ դադար ւվեց իր արչավանքներին: Այդ ընթացքում նա ղµաղված էր իր պեւության ներքին կաղմակերպչական Հարցերով: ԱյնուՀեւն ղորքեր ուղարկեց Եդիպւոս թուրքական նաՀանդապեւ ԱՀմեդ-փաչայի խոովությունը ճնչելու Համար: Մինչդեո Հյուսիսային Աֆրիկայում սուլթանի Համար նվաճումները չարունակում էր Խայրեդդին Բարµարոսան: Նա Սւամµուլ ուղարկեց մի նավ Սուլեյմանի Համար Հարուսւ նվերներով, վերսւին Հայւնելով իր Հպաւակությունը միապեւին: Վերջինս նրան նչանակեց Աֆրիկայի µեյլերµեյ, նրան ուղարկելով այդ պաչւոնի ավանդական խորՀրդանիչները' նժույդ, յաթաղան ն դրոչ: Սուլթանը Բարµարոսային չնորՀեց Հարկեր Հավաքելու իրավունք ն աոՀասարակ ենիչերիներին Հաւկացվող µոլոր արւոնությունները: Բացի այդ, µարձրադույն Հրամանով Բարµարոսան նչանակվեց կաµութան-փաչա' դլխավոր ծովակալ, միաժամանակ նրան Հանձնարարելով ղµաղվել ոաղմական նավաչինությամµ: ՇնորՀիվ Բարµարոսայի եոանդի ու ակւիվության, չոււով սուլթանի ծովային Հղորությունը ւարածվեց ողջ Միջերկրական ծովում ն Հյուսիսաֆրիկյան ծովափի մեծ մասի վրա: Թուրքական նավաւորմը այժմ քրիսւոնեական աչխարՀի Համար ներկայացնում էր մեծ վւանդ: ԳաՀ µարձրանալուց Հեւո աոաջին անդամ սուլթան Սուլեյմանը

մեկնեց էդիրնե, որւեղ իր ժամանակը դլխավորապես անց էր կացնում անձնական Հաճույքների վրա, Հաւկապես ղµաղվելով որսորդությամµ: էդիրնեից սուլթանը նոր էր վերադարձել Սւամµուլ, երµ 1525 թ. դարնանը մայրաքաղաքում µոնեց ենիչերիների մի Հուժկու ապսւամµություն: Վերջիններս խիսւ դժդոՀ էին, որ երեք ւարի չարունակ պաւերաղմներ ւեղի չեն ունենում, իրենք մաւնված են պարապության ն ղրկված կողոպոււի ու ավարի միջոցով եկամոււ ձեոք µերելու Հնարավորությունից: Այդ ժամանակ ենիչերիներն արդեն կաղմում էին սուլթանի մչւական µանակի քաոորդ մասը ն դնալով ավելի ու ավելի էին դիւակցում իրենց ուժն ու Հղորությունը ն դրան Համընթաց ավելի ու ավելի էին վերածվում անկչւում մի ղանդվածի ն սուլթանի ու պեւության Համար սպաոնալից ուժի: Խոովարարները կողոպոււի մաւնեցին մաքսաւները, մայրաքաղաքի Հրեական թաղամասը, µարձրասւիճան անձանց, Հարուսւների, սովորական մարդկանց ւները, խանութները ն այլն: Ենիչերիների մի խումµ ուժով ճանապարՀ µաց արեց դեպի սուլթանի ընդունարանը, որւեղ, ինչպես պաւմվում է, սուլթան Սուլեյմանը սեփական ձեոքերով սպանեց երեք խոովարարների: Երµ մյուսները իրենց նեւերն ուղղելով սուլթանի կողմը սպաոնացին, որ կսպանեն նրան, Սուլեյմանը սւիպված էր Հեոանալ: Սակայն, միապեւը չընկրկեց խոովարարների աոջն: Նա անողոք դաժանությամµ ճնչեց խոովությունը: Նրա Հրամանով ենիչերիների աղան ն մի քանի սպաներ մաՀապաւժի ենթարկվեցին, իսկ չաւերը Հեոացվեցին իրենց պաչւոններից: Սուլթանը կարողացավ Հանդսւացնել ենիչերիներին, նրանց µաժանելով լրացուցիչ դրամական պարդններ ն խոսւանալով, որ Հաջորդ ւարի կձեոնարկվեն ոաղմական արչավանքներ: Հավանական է, որ ենիչերիների խոովությունը արադացրեց դեպի Հունդարիա նոր արչավանք կաղմակերպելու սուլթանի մւադրությունը: Զի µացաովում, որ այդ որոչման կայացման Համար աղդեցություն ունեցավ նան այն Հանդամանքը, որ 1525 թ. Ֆրանցիսկ Ա-ը Պավիայի մու ւեղի ունեցած ճակաւամարւում կրել էր պարւություն ն դերի ընկել Հաµսµուրդների կայսրի ձեոքը: Ֆրանսիայի թադավորը Մադրիդում իր µանւից Սւամµուլ էր ուղարկել մի նամակ, որը թաքցված էր նամակաµերի կոչիկի ներµանի ւակ, սուլթանից խնդրելով արչավանք կաղմակերպել կարլոս Մ-ի դեմ իրեն դերությունից աղաւելու նպաւակով: Նամակում նա Համողում էր սուլթանին, որ եթե նա դա չանի, ապա Հաµսµուրդները կդաոնան «ծո211

վերի ւերը», այսինքն` կւիրապեւեն Միջերկրական ծովում: Անկասկած Ֆրանցիսկ Ա-ի խնդրանքը կաւարելապես Համընկնում էր Սուլեյմանի փայփայած անձնական ծրադրերի Հեւ: Այդ ժամանակ (1526 թ.) Հունդարիայի ներքին վիճակը խիսւ անկայուն էր: Երկրում ւեղի էին ունենում միջավաւական երկպաոակություններ ն դյուղացիական Հուղումներ: 0դւվելով դրանից` 1526 թ. դարնանը սուլթան Սուլեյմանը կաւարեց ղորաչարժ, անձամµ դեպի Հունդարիա ւանելով Հարյուր Հաղարանոց մի µանակ: Նրան ուղեկցում էր մեծ վեղիր իµրաՀիմ փաչան: Ցամաքային µանակի Հեւ միասին, Դանուµ դեւով չարժվում էին մի քանի Հարյուր ոչ մեծ թիանավեր, որոնք ւեղափոխում էին ենիչերիներին: Այդ վիթխարի ուժին կարելի էր Հակակչոել միայն ժողովրդական պաւերաղմի միջոցով, սակայն Հունդարական ֆեոդալները այն ասւիճանի վախեցած էին իրենց դյուղացիներից, որ չՀամարձակվեցին նրանց ղինել: Հուլիսին թուրքերը պաչարեցին Պեւերվարադին ամրոցը: Նրանց Հաջողվեց պաւի ւակ փորել ու ականապաւել: Հղոր պայթյունի Հեւնանքով աոաջացած µացվածքի միջով թուրքերը ներխուժեցին ամրոց: Պեւերվարադինը ընկավ, նրա կենդանի մնացած Հինդ Հարյուր պաչւպանները դլխաւվեցին, իսկ երեք Հարյուր մարդ քչվեց սւրկության: Հունդարական Հողերի Համար դլխավոր ճակաւամարւը ւեղի ունեցավ 1526 թ. օդոսւոսի 29-ին, Դանուµի աջ ափին, Հարթավայրային ճաՀճու մի վայրում դւնվող ՄոՀաչ քաղաքի մու: Հունդարաչեխական µանակը թե՛ իր թվաքանակով ն թե՛ ղինվածությամµ մեծապես ղիջում էր թուրքականին: Լայոչ ԱԱ թադավորն ուներ ընդամենը քսանՀինդ Հաղար ղինվոր ն ութսուն թնդանոթ, թուրքերի երեք Հարյուր թնդանոթների դիմաց: Նա Հնարավորություն ուներ ուժեղացնելու իր µանակը Տրանսիլվանիայից եկող ղորքերի միջոցով, որը Հունդարական մադնաւ Յանոչ Զապոլյաիի դլխավորությամµ դալիս էր միանալու թադավորի µանակին: Սակայն Լայոչ ԱԱ-ը որոչեց չսպասել նրանց դալսւյանը ն երµ թուրքերը Հայւնվեցին ՄոՀաչի մու, դրոՀեց նրանց վրա: Սուլեյմանը թույլ ւվեց, որ Հունդարական Հեծելաղորը պաւոի թուրքական աոաջապաՀ ղորքերի չարքերը: Երµ դրանից Հեւո Հունդարները Հայւնվեցին Համաչափ չարված թնդանոթների աոջն, թուրքերը ճակաւային փոթորկալից կրակով սկսեցին դնդակոծել թչնամուն: Համարյա ողջ Հունդարական µանակը ոչնչացավ: Ճակաւամարւի դաչւում ոչնչացավ նան մադյարական աղնվականու212

թյան մեծ մասը: Հունդարիայի թադավորը ծանր վիրավորվեց դլխից ն փորձում էր փախչել ճակաւամարւի դաչւից: Սակայն դա նրան չՀաջողվեց ն նա իր ձիու Հեւ ընկնելով ճաՀիճը կնքեց իր մաՀկանացուն: իր Հեւ մաՀացավ նան իր թադավորությունը, քանի որ նա ժաոանդորդ չուներ: Սուլթանը Հրամայել էր դերիներ չվերցնել: Նրա վաո կարմիր դույնի վրանի աոջն Հունդարական աղնվականների Հաղարավոր դլուխներից կաոուցվեց µուրդ: Ժամանակակիցները ՄոՀաչն անվանեցին «Հունդարական աղդի դերեղմանը»: Սուլթանի Հրամանով այդ քաղաքի µոլոր ւղամարդկանց սրի քաչեցին: ՄոՀաչը ավարի մաւնվեց ն Հրո ճարակ դարձավ: Այդ ճակաւամարւից Հեւո Հունդարիայի կողմից կաղմակերպված դիմադրություն այլնս դոյություն չուներ: ՃանապարՀը դեպի Հունդարական մայրաքաղաքը' Բուդա, այլնս µաց էր: Սեպւեմµերի 10-ին քաղաքը Հանձնվեց աոանց մարւի ն սուլթանը Հանդիսավոր կերպով սպիւակ ձիու վրա նսւած մոււք դործեց Բուդա: Թուրքերի դրածո, ւրանսիլվանական մադնաւ Յանոչ Զապոլյաին իրեն ճանաչեց սուլթանի վասալ, ուսւի Սուլեյմանը նրան կարդեց թադավոր: Թուրքերը այրեցին ու ոչնչացրին Բուդան: Համարելով, որ արչավանքը ավարւված է ն իր աոջն դրված խնդիրը կաւարված, սուլթանը Հրամայեց µանակին վերադաոնալ Սւամµուլ: Ռաղմական ավարը վերին ասւիճանի Հարուսւ էր. ւասնյակ Հաղարավոր դերիներ, Հունդարական թադավորի պալաւի ողջ Հարսւությունները, այդ թվում նան Հարուսւ դրադարանը: Հեւդարձի ճանապարՀին օսմանյան µանակը իր Հեւնից թողնում էր Հարյուրավոր ավերված ու կողոպւված քաղաքներ ու դյուղեր: Հունդարիան µաոացիորեն ավերվեց ու ամայացավ: Այն դւնվում էր մոխիրների մեջ: Հսկայական էին նան մարդկային կորուսւները' մու երկու Հարյուր Հաղար մարդ, որը կաղմում էր ողջ µնակչության Համարյա ւասներորդ մասը: Սուլթանը աոայժմ որոչեց Հունդարիան չմիացնել իր կայսրությանը որպես նրա նաՀանդ: Այդ աոթիվ պաւմիչ Քեմալ փաչաղադեն դրում էր. «Ժամանակը, երµ այդ նաՀանդը պեւք է միացվեր իսլամի ւիրույթներին, դեո չէր եկել: Գործը Հեւաձդվեց ավելի Հարմար ժամանակի»: Հունդարիայից սուլթանի Հեոանալուց Հեւո այնւեղ սւեղծվեց քաղաքական ու դինասւիական վակուում: Յանոչ Զապոլյաիի ն ավսւրիամեւ Հունդարական ֆեոդալների մի խմµի միջն սկսվեց անղիջում ու թեժ պայքար թադավորական դաՀի Համար: Այդ պայքարից Հաղթող դուրս եկավ կարլոս Մ-ի եղµայր, Ավսւրիայի էրցՀեր213

ցոդ Ֆերդինանդ Հաµսµուրդը, որը թադադրվեց որպես Հունդարիայի թադավոր` վերցնելով Ֆերդինանդ Ա-ի դաՀակալական անունը: Նա դրավեց Բուդան` այն դարձնելով իր մայրաքաղաքը ն սկսեց ծրադրեր մչակել Ավսւրիայի, ԲոՀեմիայի ն Հունդարիայի միավորման ճանապարՀով Հաµսµուրդների կենւրոնական-եվրոպական պեւություն սւեղծելու ուղղությամµ: Այդ ծրադրերը դուո էին µաց անում թուրք-ավսւրիական աոճակաւման Համար: իսկապես, այդ օրերից սկսած Թուրքիայի ն Ավսւրիայի միջն սկսվեց պայքար ն ղինված դիմակայություն Հունդարիայի Համար, որը ւնեց ավելի քան Հարյուր յոթանասուն ւարի: Ֆերդինանդը վոնդեց Յանոչ Զապոլյաիին: Պարւված Զապոլյաին փախուսւի դիմելով ապասւան էր դւել ԼեՀասւանում: Այնւեղից նա իր մարդուն ուղարկեց Սւամµուլ, Հայցելու սուլթան Սուլեյմանի օդնությունը: Վերջինս պաւասխանեց, որ ինքը Յանոչին ճանաչում է իµրն Հունդարիայի թադավոր ն խոսւանում է նրան պաչւպանել Ֆերդինանդից ն աոՀասարակ µոլոր թչնամիներից: Սւորադրվեց պայմանադիր, ըսւ որի Զապոլյաին իր վրա պարւավորություն էր վերցնում սուլթանին վճարելու ւարեկան Հարկ, յուրաքանչյուր ւաս ւարին մեկ նրա ւրամադրության ւակ դնել Հունդարիայի երկսեո µնակչության ւասներորդ մասը ն «Հավիւյանս Հավիւենից» նրան ւրամադրել թուրքական ղինված ուժերի Համար աղաւ անցման իրավունք իր ւարածքների վրայով: Ընդունելով այդ պայմանները, փասւորեն, Յանոչ Զապոլյաիի Հունդարիայի իրեն պաւկանող Հաւվածը դաոնում էր 0սմանյան պեւության Հովանու ներքո դւնվող արµանյակ-թադավորություն: իր Հերթին Ֆերդինանդը նս Սւամµուլ ուղարկեց դեսպանների, Հույս ունենալով սուլթանի Հեւ կնքել ղինադադար: Սակայն Սուլեյմանը ոչ միայն մերժեց այդ աոաջարկը, այլն Հրամայեց դեսպաններին µանւ նեւել: Սուլեյման Ա-ը որոչեց նոր արչավանք կաղմակերպել Հունդարիա, սակայն այն միաոժամանակ Հեւաձդվեց 1525-1526 թթ. կիլիկիայում ն Մալաթիայում µոնկած դուղացիական ապսւամµությունների ն մի չարք այլ վայրերում ներքին խմորումների պաւճաոով: Փոքր Ասիայում պաւժիչ դործողությունների ավարւից Հեւո Սուլեյման Ա-ի ձեոքերն աղաւվեցին ն նա սկսեց նոր արչավանքի նախապաւրասւություններ ւեսնել Ավսւրիային Հարված Հասցնելու Համար: 1529 թ. մայիսի 10-ին մեծ վեղիր իµրաՀիմ-փաչան մի Հսկայական

µանակի դլուխ անցած ղորաչարժ կաւարեց դեպի Ավսւրիա: ՄոՀաչի դաչւում Զապոլյաին վեց Հաղարանոց մի ղորաµանակի ուղեկցությամµ եկավ ողջունելու սուլթանին, որը նրան ընդունեց պաւչաճ Հարդանքով ն իր դրածոյի դլխին դրեց թադավորական թադ: ԱյնուՀեւն սուլթանի ն Զապոլյաիի միացյալ ղորքերը վերցրին Բուդան ն 1529 թ. սեպւեմµերի 27-ին մուեցան Վիեննայի պաւերին: Քաղաքի չուրջը Հայւնվեցին ւասնյակ Հաղարավոր սպիւակ վրաններ: Սուլթանը պաչարեց քաղաքը ն նամակ Հղեց Վիեննայի պաչւպաններին, որ դիմադրության դեպքում երեք օր Հեւո, սուրµ Միքայելի ւոնի օրը, ինքը կնախաճաչի Վիեննայում ն այնպես կավերի քաղաքը, որ այն այլնս երµեք դոյություն չի ունենա ն այնւեղ կենդանի չի թողնի ոչ մի մարդու: Պաչարվածները աղաւ արձակեցին օսմանցի մի դերու, որի միջոցով սուլթանին ուղարկեցին երկւող Հեւնյալ µովանդակությամµ. «իր նախաճաչը արդեն սաոել է, ուսւի ինքը կարող է µավարարվել միայն այն ոււելիքներով, որը իրեն կարող են մաւուցել քաղաքային պաւերի վրա դրված թնդանոթները»: Վիեննայի Համաո դիմադրության Հեւնանքով օսմանյան µանակի µարոյական ոդին այն ասւիճանի անկում էր ապրել, որ Հրամանաւարները սւիպված էին ղինվորներին մարւի ւանել մաՀակի ն մւրակի Հարվածներով: Սեպւեմµերի վերջից մինչն Հոկւեմµերի կեսերը թուրքերը անընդՀաւ դրոՀում էին քաղաքի վրա, աոանց չոչափելի Հաջողության: Վիեննայի պաչւպանները (նրանք ընդամենը 20 Հաղար Հոդի էին, Հարյուր քսան Հաղարանոց օսմանյան µանակի դեմ) դրսնորում էին անօրինակ խիղախություն ու անվեՀերություն: իµրաՀիմ-փաչան խոսւանում էր թչնամու յուրաքանչյուր դլխի կամ կարնոր դերու Համար աոաւորեն վարձաւրել ոսկով: Սակայն դա նս չէր օդնում: Հոկւեմµերի 12-ի երեկոյան սուլթանի ոաղմակայանում դումարվեց Դիվանի' կաոավարության ն ոաղմական խորՀրդի նիսւ' որոչում կայացնելու Համար' չարունակել Վիեննայի պաչարումը, թե՞ դադարեցնել: Բուոն քննարկումից Հեւո որոչվեց ձեոնարկել չորրորդ ն վերջին դլխավոր դրոՀը, ղորքերին խոսւանալով Հաջողության դեպքում պարդնաւրել µացաոիկ դրամական պարդններով: Վճոական դրոՀը սկսվեց Հոկւեմµերի 14-ին: Սակայն այն նս Հաջողությամµ չպսակվեց: Մինչդեո թուրքական µանակը սկսել էր ղդալ սննդամթերքի պակաս: Արդեն ձմեոնամոււ էր ն անձրններն ու ցուրւը խիսւ նեղում էին ղինվորներին: Ենիչերիական ղորամասերում սկսվեցին դժդոՀություններ, մանավանդ որ օսմանցիների կորուսւները կաղմում էին մու քաոասուն Հաղար մարդ:

Դարձյալ ծանր ու թեթն անելով սւեղծված վիճակը` վերջապես 1529 թ. Հոկւեմµերի 16-ին Սուլեյմանը Հրամայեց Հանել պաչարումը ն Հեոանալ Վիեննայից: Անկասկած դա թուրքական ղենքի խոչոր պարւությունն էր: Ամµողջ աչխարՀի աոջն սասանվեց անպարւելի Համարված սուլթան Սուլեյմանի ոաղմական ու քաղաքական Հեղինակությունը: Այդ անՀաջողությունը ցուցադրեց նան օսմանյան µանակի մեկ էական թերությունը. նա ընդունակ էր Հաջող ոաղմական դործողություններ վարել միայն ամոան ամիսներին: Պաչարումը Հանելուց Հեւո թուրքական ղորքերը այրեցին իրենց ոաղմական ճամµարը, սպանելով կամ կենդանի այրելով դերիներին, իսկ երիւասարդ երկսեո դերվածներին, մու ւասը Հաղար մարդու, քչեցին սւրկության: Հեւդարձի ճանապարՀին թուրքական µանակն ավերեց µաղմաթիվ քաղաքներ ու ամրոցներ ն դերության քչեց մեծ թվով մարդկանց: Զնայած այդ µոլորին` Վիեննան ցնծության մեջ էր: ի նչան Հաղթանակի որուում էին Հրեւանային Համաղարկերը: Վերջապես սկսեցին ղողանջել նան եկեղեցիների ղանդերը: Սուրµ Սւեփանոսի մայր ւաճարում մաւուցվեց Հանդիսավոր պաւարադ, որի ժամանակ Հնչեց 1Te Deuո” («Փաոաµանում ենք Քեղ, ւեր Ասւված») օրՀներդը: Վիեննայի պաչւպանների խիղախությունն ու անվեՀերությունը Ավսւրիան ն եվրոպական մյուս երկրները փրկեցին թուրքական նվաճման սարսափներից: Քրիսւոնեական Եվրոպայի սիրւը' Վիեննան չընկավ թուրքերի ձեոքը: Սուլթան Սուլեյմանը կրել էր իր աոաջին պարւությունը մի ուժի կողմից, որի թվական Հարաµերակցությունը օսմանյան µանակի Հեւ Հսկայական էր: Այդ ամոթալի իրողությունը նվասւացուցիչ էր սուլթանի Համար: Նրա Հեղինակությունը փրկելու Համար սուլթանական քարողչությունը սկսեց ւարածել մի վարկած, որ իµր Սուլեյմանը µնավ մւադրություն չի ունեցել դրավելու Վիեննան, այլ միայն ցանկացել է ճակաւամարւ ւալ էրցՀերցոդ Ֆերդինանդին, որն այդպես էլ չՀամարձակվեց իր դեմ դուրս դալ: իր այդ վարկածը սեփական Հպաւակներին Հալած յուղի ւեղ Հրամցնելու Համար, սուլթանը իր «Հաղթական» վերադարձը նչանավորեց ճոխ ւոնակաւարություններով, որոնց ընթացքում կաղմակերպվեց նան իր Հինդ ղավակների թլպաւման արարողությունը: Ամµողջ աչխարՀի աչքում սուլթանի Հեղինակությունը փրկվեց Ֆերդինանդի դեսպանների Սւամµուլ ժամանելու Հեւնանքով: 1530 թ. օսմանյան պեւության ն Ավսւրիայի միջն ընթանում էին

խաղաղության µանակցություններ, որոնց նախաձեոնող կողմը Ավսւրիան էր: Ֆերդինանդի դեսպանները սուլթանին աոաջարկեցին ղինադադար կամ Հաչւության պայմանադիր Հեւնյալ պայմաններով. էրցՀերցոդը պարւավորվում է անձամµ սուլթանին ն մեծ վեղիրին վճարել ւարեկան որոչակի դրամական «պարդն», եթե նրանք իրեն ճանաչեն որպես Հունդարիայի թադավոր, իրեն ղիջեն Բուդան ն Հրաժարվեն Զապոլյաիին աջակցելուց: Որպես պաւասխան մեծ վեղիր իµրաՀիմ-փաչան µաց է անում իր պալաւի պաւուՀանը ն Հպարւությամµ դեսպաններին ցույց ւալիս Յոթ աչւարականոց ամրոցը, որւեղ պաՀվում էին սուլթան Սուլեյմանի անՀամար Հարսւությունները: Դրանով նա Հասկացնում էր դեսպաններին, որ սուլթանը «պարդնի» կարիք չունի: իսկ ինչ վերաµերում է իրեն' մեծ վեղիրին, ապա ոչ մի կաչաոք նրան չի սւիպի դավաճանելու իր ւիրակալին: Վերջապես իµրաՀիմ-փաչան Հասկացրեց դեսպաններին, որ խաղաղություն կարող է Հասւաւվել միայն այն պայմաններով, որ կաոաջադրի ինքը' սուլթանը: Այսպիսով, սուլթան Սուլեյմանը էրցՀերցոդ Ֆերդինանդին Հրաժարվեց ճանաչել որպես Հունդարական թադավոր: Սուլթանը ուղղակի այրվում էր իսպանիայի թադավոր ն Սրµաղան Հոոմեական կայսրության կայսր կարլոս Մ-ի Հեւ իր ղենքը խաչաձնելու մարմաջով: Ուսւի նա 1532 թ. ապրիլի 26-ին կրկին կաւարեց ղորաչարժ: 0սմանյան Հսկայական µանակը դեւային նավաւորմի ուղեկցությամµ Դանուµ դեւով չարժվեց Բելդրադի ուղղությամµ: ՃանապարՀին Սուլեյմանին դիմավորեցին Ֆերդինանդի նոր դեսպանները, սուլթանին աոաջարկելով խաղաղության ավելի ձեոնւու պայմաններ: Սակայն Սուլեյմանը պաւասխանեց, որ իր թչնամին ոչ թե Ֆերդինանդն է, այլ կարլոս Մ-ը: Գիւակցելով թուրքական սպաոնալիքի աՀադնությունը ն Եվրոպան այդ սպաոնալիքից պաչւպանելու պաւասխանաւվությունը` Սրµաղան Հոոմեական կայսրությունը ն իսպանիայի կայսրը Հավաքեցին մի այնպիսի µանակ, որն ամենախոչորն էր ն ամենաուժեղը կայսերական այն µոլոր µանակներից, որոնք երµնիցե մարւնչել էին թուրքերի դեմ: Աոաջիկա պաւերաղմը ներկայացվում էր որպես քրիսւոնեության ու իսլամի միջն մի աՀեղ դուեմարւ: Հանուն մեծ նպաւակի կարլոսը սւիպված էր մի կողմ թողնել կրոնական ւարաձայնությունները ն Համաձայնության դալ լութերականների Հեւ: 1532 թ. Նյուրնµերդում կաթոլիկների ն µողոքականների միջն կնքվեց մի Համաձայնադիր, ըսւ որի կաթոլիկ կայսրը անորոչ ժամանակով Հեւաձդում էր կրոնական վեճի վերջնական լուծումը:

0սմանյան ղորքերի Հարձակումը Հունդարիայում Հանդիպեց Հերոսական դիմադրության: ի վերջո թուրքական Հարձակումը կանդնեցվեց կարլոս Մ-ի ղորքերի կողմից: Ըսւ էության ամµողջ արչավանքը ձախողվեց ն սուլթանը Հրաժարվեց Վիեննայի վրա կրկին դրոՀելու մւքից: Հեւդարձի ճանապարՀին օսմանյան µանակը անՀաջողության իր ողջ մաղձը թափեց Ավսւրիայի անպաչւպան դյուղերի ն ավանների վրա` ՀիմնաՀաւակ այրելով ու կործանելով դրանք ն ամµողջ չրջաններ վերածելով լերկ անապաւի: Որպեսղի փարաւվի իր նոր անՀաջողության վերաµերյալ անµարենպասւ Հասարակական կարծիքը, սուլթանական արքունիքը այս անդամ նս աոաջ քաչեց մի պաչւոնական վարկած, որ իµր սուլթանը արչավանք էր կաղմակերպել իր ոխերիմ թչնամի քրիսւոնյաների կայսեր դեմ, սակայն վերջինս այդպես էլ չՀամարձակվեց նրա աչքին երնալու ն ճողոպրելով դերադասեց ինչ-որ ւեղ թաքնվել: Այնուամենայնիվ Հաµսµուրդների ն օսմանցիների միջն սկսվեցին µանակցություններ, որոնք ավարւվեցին 1533 թ. Հուլիսի 23-ին Սւամµուլում կնքված ավսւրո-թուրքական խաղաղության պայմանադրի սւորադրմամµ, ըսւ որի Արնմւյան ն Հյուսիս-Արնմւյան Հունդարիան անցավ Ավսւրիային (ւվյալ դեպքում Ֆերդինանդին), որը պարւավորվում էր սուլթանին վճարել ւարեկան ւուրք ն չՀարձակվել արնելյան Հունդարիայի վրա, որւեղ իչխանությունը պաւկանում էր սուլթանի վասալ Յանոչ Զապոլյաիին: Այդ պայմանադիրը փասւորեն նչանակում էր Հունդարիայի µաժանում Ֆերդինանդի ն Զապոլյաիի միջն: Պայմանադրի ւեքսւում օսմանցիների Հպարւությանը ն Հեղինակությանը µավարարություն ւալու ն անձամµ սուլթանի ինքնասիրությունը չոյելու նպաւակով, Ֆերդինանդը օսմանցիների միապեւին դիմում էր ինչպես որդին Հորը: իր Հերթին Սուլեյմանը խոսւանում էր այսուՀեւն Ֆերդինանդի Հեւ վարվել ինչպես որդու Հեւ ն նրան խաղաղություն պարդնել «ոչ թե յոթ ւարով, ոչ թե քսանՀինդ ւարով, ոչ թե Հարյուր ւարով, այլ երկու Հարյուրամյակով, երեք դարով, իրականում ընդմիչւ, եթե Ֆերդինանդը ինքը չխախւի այն»: Այլ կերպ ասած, պայմանադիրը անժամկեւ էր: Զնայած խաղաղության Հասւաւմանը` Եվրոպան մչւապես չունչը պաՀած ամեն րոպե սպասում էր թուրքերի վերադարձին: Եվրոպական մայր ցամաքի Համար թուրքական վւանդը այլնս դարձել էր մչւական դործոն: Ենիչերիների կաւարած վայրադությունների Հիչողությունը միչւ թարմ էր մնում Հասարակ մարդկանց դիւակ218

ցության մեջ` նրանց պաՀելով մչւական լարվածության վիճակում: «Մեծ թուրքը», ինչպես Եվրոպայում անվանում էին Սուլեյման Ա, Արնմւյան Եվրոպայի ւիրակալներին ներչնչում էր վախ ու անվսւաՀություն: Եվրոպայում նրան Համարում էին քրիսւոնեական աչխարՀի «ուժեղ ն աՀեղ» թչնամի: Նրա օրոք օսմանյան µանակը դարձել էր էլ ավելի կուո ն Հղոր ոաղմական ուժ: Այդ µանակի մասին մի իւալացի ւվել է Հեւնյալ դնաՀաւականը. օսմանյան µանակի ղինվորներն օժւված են µարձր մարւական Հաւկանիչներով, աչքի են ընկնում իրենց կարդապաՀությամµ, նպաւակի միաՀամուո ղդացմամµ, ինքնաւիրապեւմամµ ն խանդավաոությամµ (էնւուղիաղմով): Նրանց ղինվորական կարդապաՀությունը,- չարունակում է իւալացին,- ավելի խիսւ է, քան Հին Հույների ու Հոոմեացիների µանակում: «Թուրքերը դերաղանցում են մեր ղինվորներին երեք աոումներով. նրանք արադորեն ենթարկվում են իրենց Հրամանաւարների Հրամաններին. ճակաւամարւի ժամանակ երµեք չեն դրսնորում վախի նչույլ իսկ իրենց կյանքի Համար, նրանք երկար ժամանակ կարող են դոյաւնել աոանց Հացի ու դինու, µավարարվելով լոկ դարիով ու ջրով»: Բնական է, որ ունենալով այդպիսի Համախմµված ու վիթխարի ոաղմական ուժ, 0սմանյան կայսրությունը ՃՄԱ դարում ավելի քան երµնէ դաոնում էր Արնելքի ու Արնմոււքի դործերում աղդեցիկ դործոն: Սուլեյման Ա-ը կարողանում էր իր ւրամադրության ւակ եղած Հսկայական ոաղմական մեքենայի օդնությամµ փոփոխության ենթարկել Եվրոպայում աոկա քաղաքական իրողությունները: 0րինակ, այն ժամանակներից սկսած, երµ Վենեւիկը պարւություն կրեց թուրքերի դեմ պաւերաղմներում ն կորցրեց իր ւիրապեւող դիրքերը Միջերկրական ծովի ավաղանում, լավ յուրացրեց թուրքական այն սկղµունքը, որ «այն ձեոքը, որը չՀաջողվեց կւրել, պեւք է Համµուրել ու դնել ճակաւին»: Հիրավի, սուլթան Սուլեյման Ա-ի դերը օսմանյան պաւմության մեջ Հենց կայանում է նրանում, որ նա կարողացավ իր պեւության ոաղմական ուժը վերածել քաղաքական դործոնի: ՃՄԱ դ. 30-ական թվականների երկրորդ կեսին չարունակվում էին «ոաղմական օկուպանւի» նվաճողական դործողությունները Հարավ-Արնելյան Եվրոպայում: 1538 թ. օսմանյան µանակը Հրով ու սրով անցավ Մոլդավիայի ւարածքով: Սուլեյման Ա-ը այդ երկրի կաոավարիչ նչանակեց իրեն Հնաղանդություն Հայւնած ւեղական µոյարներից մեկին, որը որպես վասալ պարւավորվում էր կանոնավոր կերպով սուլթանին վճարել Հարկեր ն ւուրքեր: ԱյնուՀեւն թուրքա219

կան ղորքերը ոաղմական դործողություններ ծավալեցին Պրոււ ն Դնեսւր դեւերի միջն ընկած ւարածքներում: Բեսարաµիայում նրանք սւեղծեցին ուժեղ ոաղմական Հենակեւ դեպի Ուկրաինայի Հողերը ասպաւակ սփոելու ն ավերիչ արչավանքներ կաղմակերպելու Համար, որոնք այն ժամանակ դւնվում էին ԼեՀասւանի ւիրապեւության ւակ: Այդ նույն ւարիներին թուրքերը աոավել խոչոր ոաղմական դործողություններ էին ծավալել ծովերի վրա, թեժ մարւեր մղելով կարլոս Մ-ի, Հոոմի պապի ն Վենեւիկի Հանրապեւության դեմ: Սուլթան Սուլեյմանը իր նվաճողական քաղաքականության Հիմնական օµյեկւ էր դարձրել Արնմւյան միջերկրածովյան ավաղանը: Ժամանակը միանդամայն նպասւավոր էր այդ վայրերում Հաջողություն ձեոք µերելու Համար: Ֆաթիմյանների երµեմնի Հղոր խալիֆայության անկումը ուղեկցվում էր նրանից կախյալ ւեղական մաՀմեդական դինասւիաների քայքայմամµ: Դրա Հեւնանքով Հյուսիսային Աֆրիկայի Բերµերյան ծովափն ընկել էր մանր ցեղային աոաջնորդների ձեոքը, որոնց ղµաղմունքը ծովաՀենությունն էր: Նրանք ակւիվ աջակցություն էին դւնում մավրերի կողմից, որոնք իսպանական քրիսւոնյաների Հալածանքների Հեւնանքով, Հաւկապես 1492 թ. Գրենադայի մուսուլմանական թադավորության անկումից Հեւո, փախուսւի դիմելով Հյուսիսային Աֆրիկա, վրիժաոության մոլուցքով լցված µերµերական աոաջնորդների Հեւ Համաւեղ ծովաՀենային ոեյդեր էին իրականացնում դեպի իսպանիայի Հարավային ափերը: իսպանացիները դրան պաւասխանում էին պաւժիչ դործողություններով, պաւերաղմը ւեղափոխելով Հյուսիսային Աֆրիկա ն Հսկողություն սաՀմանելով նրա մի չարք նավաՀանդիսւների նկաւմամµ: Արնմւյան Միջերկրածովյան ավաղանում ակւիվ ծովաՀենությամµ էին ղµաղվում նան թուրքաՀպաւակ 0րուջ ն Խայրեդդին Բարµարոսա («Շիկամորուս») եղµայրները: Վերջիններիս ն մավրերի չաՀերը Հակաիսպանական պայքարում ն ծովաՀենային դործերի մեջ միանդամայն Համընկնում էին: Դեոնս 1518 թ. 0րուջին Հաջողվել էր իսպանացիներին դուրս մղել Ալժիրից ն դրավել այն: Սակայն µախումներից մեկի ժամանակ նա ղոՀվեց: Նրա դործը ավելի լայն թափով ծավալեց իր եղµայրը' Խայրեդդինը, որը ծաոայության էր անցել թուրքական միջերկրածովյան նավաւորմում` ձեոք µերելով µարձր դիրք: ԾովաՀենային ավարից մի ամµողջ նավ Հարուսւ նվերներ ուղարկելով սուլթան Սելիմ Ա-ին` նա սւացավ Աֆրիկայի µեյլերµեյի պաչւոնը` դրա Հեւ միասին ձեոք µե220

րելով նան այդ պաչւոնի Համար նախաւեսված խորՀրդանիչները' նժույդ, թուրքական յաթաղան ն երկµունչուկանի դրոչ: Սուլթանը նրա ւրամադրության ւակ էր դրել նան լավ ղինված ու մարղված ենիչերիների մի խոչոր ջոկաւ: ԸնդՀուպ մինչն 1533 թ. սուլթան Սելիմի ժաոանդորդ Սուլեյմանը, որը դերաղանցապես ղµաղված էր Եվրոպայում իր արչավանքներով, Բարµարոսայի Հեւ չփումների մեջ չէր մւնում, թեն Հիանալի ւեղյակ էր նրա ծովաՀենային «սխրանքների» մասին: Սակայն, երµ 1532 թ. քրիսւոնյաների նավաւորմը Հայւնի ջենովացի ծովակալ Անդրեա Դորիայի Հրամանաւարությամµ, որը Հավաւարմության երդում էր ւվել Հաµսµուրդների կայսրին, Միջերկրական ծովի արնմւյան մասից թափանցեց արնելյան միջերկրածովյան ավաղան, մոււք դործելով ներքին թուրքական ջրերը, սուլթան Սուլեյման Ա-ը որոչեց անՀապաղ դիմել Բարµարոսայի ծաոայություններին: Դա նրա Համար Հույժ կարնոր էր նան մեկ այլ պաւճաոով: Սուլթանը Համողվել էր, որ ղµաղված լինելով ցամաքային պաւերաղմներով, ինքը պաւչաճ ուչադրություն չէր դարձրել ծովային ուժերի Հղորացման դործին, որի Հեւնանքով Միջերկրական ծովում թուրքական ոաղմական նավաւորմը իր նավերի քանակով ն նրանց կրակային Հղորությամµ դադարել էր Հավասար լինելուց Արնմոււքի ծովային ուժերի Հեւ Համեմաւած: Ուսւի անՀրաժեչւ էր ձեոնարկել վճոական ու անՀեւաձդելի միջոցաոումներ այդ վւանդավոր µացթողումը վերացնելու Համար: Սուլեյմանը Ալժիր ուղարկեց իր ներկայացուցչին, Հրամայելով, որ Բարµարոսան ժամանի Սւամµուլ: կարճ ժամանակ անց, վերջինս 40 նավերի ուղեկցությամµ, անցնելով Դարդանելը, մոււք դործեց Ոսկեղջյուր նավաՀանդիսւը, իր Հեւ µերելով սուլթանի Համար Հարուսւ նվերներ: Փաոավոր ընդունելությունից Հեւո Սուլեյման Ա-ը Խայրեդդինին նչանակեց կաµութան-փաչայի (դլխավոր ծովակալ) պաչւոնում, միաժամանակ նրան Հանձնարարելով կաոուցել մեծ թվով ոաղմանավեր' 0սմանյան կայսրության ոաղմա-ծովային Հղորությունը չեչւակի µարձրացնելու Համար: Սուլթանը որոչել էր կարլոս Մ-ի դեմ այսուՀեւն պայքարը չարունակել ավելի չաւ ծովերի վրա, քան ցամաքում: Նա միաժամանակ դւնում էր, որ անՀրաժեչւ է Միջերկրական ծովում Համադործակցել Հաµսµուրդների ախոյան Ֆրանսիայի Հեւ' ընդՀանուր թչնամու դեմ պայքարի լայն ճակաւ սւեղծելու Համար: Հենց այդ նպաւակով 1536 թ. կնքվեց թուրք-ֆրանսիական պաչւպանողականՀարձակողական դաչինք, որը պարունակում էր նան դաղւնի Հոդ221

վածներ փոխադարձ ոաղմական պաչւպանության վերաµերյալ: 1534 թ. ամոանը, ճիչւ այն ժամանակ, երµ սուլթան Սուլեյմանը իր ղորքերը չարժեց դեպի իրան, Բարµարոսայի նավաւորմը Դարդանելի նեղուցով դուրս եկավ Միջերկրական ծով' ուղղություն վերցնելով դեպի արնմոււք: 0դւվելով Թունիսում ծադած ներքին խաոնակություններից, Հենց նույն' 1534 թ. Խայրեդդինը ներխուժեց Թունիս ն դրավեց այն: 0սմանյան նորացված նավաւորմը Միջերկրական ծովում դործում էր անօրինակ ակւիվությամµ: Բավական է ասել, որ ընդամենը երկու ւարվա ընթացքում' 1537-1539 թթ., Բարµարոսան ավերածության մաւնեց ն Հարկաւու դարձրեց Ադրիաւիկ ծովի քսան կղղիներ, որոնք պաւկանում էին վենեւիկցիներին: Թուրքերը մեծ ասպաւակ սփոեցին ն ավերեցին µաղմաթիվ քաղաքներ ու դյուղեր նան Դալմացիայում: Եվրոպական դաչնակիցների դեմ մղած մեծ պաւերաղմի ժամանակ (1535-1540 թթ.) օսմանցիները դլխովին ջախջախեցին վենեւիկյան նավաւորմը ն կայսրությանը միացրին դալմաթական մի չարք քաղաքներ: Պարւություն կրած Վենեւիկը սւիպված էր սուլթանին վճարել խոչոր չափերի Հասնող ոաղմաւուդանք:

2. ՍՈՒԼԹԱՆ ՍՈՒԼԵՅՄԱՆ Ա-ի ԱՐԵՎԵԼՅԱՆ ՔԱՂԱՔԱկԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ՊԱՏԵՐԱԶՄՆԵՐՆ իՐԱՆի ԴԵՄ, ՊԱՐՍիՑ ԾՈՑՈՒՄ ԵՎ ՀՅՈՒՍիՍԱՅիՆ ԱՖՐիկԱՅՈՒՄ

ՃՄԱ դ. 30-40-ական թվականներին Սուլեյման Ա-ը պաւերաղմներ էր մղում փասւորեն երեք ճակաւներով' Արնելքում իրանի դեմ, Եվրոպայում Ավսւրիայի, իսկ Միջերկրական ծովի ավաղանում Սրµաղան Հոոմեական կայսրության դեմ: Այդ էւապում ոաղմական դործողությունների դլխավոր թաւերաµեմը Ասիան էր, որւեղ Սեֆնյան իրանը չարունակում էր իր ակւիվ նվաճողականությունը Միջադեւքի ն Արնմւյան Հայասւանի ուղղությամµ: 1533 թ. սեպւեմµերին սուլթանը իր 140-Հաղարանոց µանակը չարժեց դեպի Արնելք, իրանի դեմ պաւերաղմի ճակաւ µացելու Համար: Դա Սուլեյմանի աոաջին պաւերաղմն էր իր արնելյան Հարնանի դեմ: Սուլթանը որոչել էր կործանիչ Հարված Հասցնել Սեֆյաններին ն նվաճել Միջադեւքը: իրանի ներքին անկայունությունն ու խաոնակ վիճակը Հույս էր ներչնչում սուլթանին, որ արչավանքը Հաջող ավարւ կունենա:

Թեն ոաղմական դործողությունների իրականացումը Հանձնարարված էր Հոչակավոր մեծ վեղիր իµրաՀիմ փաչային, սակայն µանակը դլխավորում էր անձամµ սուլթանը: 0դւադործելով «այրված Հողի» իրենց Հայւնի մարւավարությունը ղղլµաչները անընդՀաւ նաՀանջում էին, իրենց Հեւնից այրելով ու ոչնչացնելով ամեն ինչ, որպեսղի դրավյալ ւարածքում թչնամին չդւնի ոււելիք ու կացարան µանակի, ն կեր կենդանիների Համար: իրանին Հնուց ի վեր ծանոթ այդ մարւավարության µաղկացուցիչ մասն էր Հանդիսանում նան ւեղական µնակչության ւեղաՀանությունը դեպի երկրի խորքերը: Սուլթան Սուլեյմանը չաՀ ԹաՀմաղ (ԹաՀմասպ) Ա-ին (1524-1576) դրեց մի նամակ, որւեղ նրան մեղադրում էր վախկուության մեջ ն պաՀանջում ընդունել ճակաւամարւը: իր պաւասխան նամակում ԹաՀմաղը դրում էր, որ ինքը խելադար չէ ն չի կարող ճակաւամարւի դուրս դալ մի թչնամու դեմ, այն էլ այնպիսի պայմաններում, երµ մեկ ղղլµաչի դեմ կանդնած են ւասը թուրքեր: 1534 թ. Հուլիսի 13-ին Համարյա աոանց դիմադրության Հանդիպելու օսմանյան ղորքերը դրավեցին Թավրիղը: Այսւեղ դործող µանակին այցելության եկավ անձամµ ինքը' Սուլեյման «Հիասքանչը»: ԱյնուՀեւն թուրքերը չարժվեցին Հարավ, դեպի Համադան: Այդպես էլ չՀանդիպելով Հակաոակորդի ուժերին, նրանք որոչեցին չարժվել Միջադեւք ձմեոելու: Բաղդադում իրանական կայաղորի պարեւ ՄոՀամմադ թեքքելլու µեկը` անիմասւ Համարելով µուն իրանից կւրված պայմաններում դիմադրությունը թչնամուն, որոչեց ղորքերը Հանել քաղաքից ու Հեոանալ: 1534 թ. նոյեմµերին թուրքական µանակը մոււք դործեց Բաղդադ: Այդ քաղաքում սուլթանը մնաց մու վեց ամիս: Նա վերականդնեց մուսուլմանական սուննիթական չորս մաղՀաµներից մեկի Հիմնադիր Աµու-Հանիֆի դերեղմանը, որը պղծվել էր չիաների կողմից ն նրա վրա կաոուցեց մի չքեղ դամµարան, դրանով իսկ ցանկանալով չեչւել, որ մաՀմեդականների սրµաղան քաղաքը աղաւադրվել է «չիա-Հերեւիկոսների» ւիրապեւությունից: Բաղդադում սուլթանը ղµաղվեց նան քաղաքի վերականդնմամµ ն կարդ ու կանոնի Հասւաւմամµ: Սուլթանը իրաքում չկաղմակերպեց ւեղական չիաների Հալածանքներ: ԸնդՀակաոակը, նրա Հրամանով վերականդնողական աչխաւանքներ կաւարվեցին չիաների սրµավայրեր Քարµալայում, էնՆաջաֆում, Քաղեմեյնում ն Սամարրայում, նրանց Հաւկացվեցին վաքֆային կալվածքներ ն այլն: Ավելին, Համարելով, որ իրաքը արդեն նվաճված է ն պաւկանում է իրեն, սուլթանը ձդւում էր Հաչւություն կայացնել չիաների ն սուննիների միջն:

0սմանյան ղորքերին Հաջողվեց ընդամենը չորս ւարվա ընթացքում' 1534-1538 թթ. իր ավարւին Հասցնել իրաքի նվաճումը: Եղան քաղաքներ, օրինակ Բասրան, որոնց կաոավարիչները նախապես իրենց քաղաքների µանալիները ուղարկում էին սուլթանին, միաժամանակ դրավոր Հայւնելով իրենց Հնաղանդությունը ն Սւամµուլի դերիչխանության ճանաչումը: իրաքի ւարածքը µաժանվեց 0սմանյան կայսրությունում ընդունված վարչական միավորների' էյալեթների, դործողության մեջ մւցվեց Հողօդւադործման ն ՀարկաՀավաքման օսմանյան Համակարդը: 1535 թ. դարնանը Սուլեյմանը Հեոացավ Բաղդադից, այնւեղ թողնելով ենիչերիների մի կայաղոր, իսկ ընդՀանուր աոմամµ իրաքում ւեղակայելով երեսուներկու Հաղարանոց մի µանակ: Բաղդադից սուլթանը կրկին մեկնեց Թավրիղ, որւեղ ոաղմական ավարի միջոցներից աոաւաձեոնորեն պարդններ չնորՀեց իր ղորքերին: Մի քանի ամիս Թավրիղում մնալուց Հեւո նա մեկնեց Սւամµուլ ն 1536 թ. Հունվարին Հանդիսավոր կերպով մոււք դործեց իր մայրաքաղաքը: ի դեպ, Թավրիղից մեկնելուց աոաջ նա ավարի մաւնեց այդ Հարուսւ քաղաքը: Այսպիսով, 1531-1535 թ. պաւերաղմների ընթացքում թուրքերին չՀաջողվեց Սեֆյան պեւությանը Հասցնել չոչափելի Հարված: Բացաոությամµ Բարձր Հայքի (Դերջան, էրղրում, կարս ն այլն), ամµողջ Արնմւյան Հայասւանը, փասւորեն, չարունակում էր մնալ իրանական պեւության ձեոքերում: Սուլեյման Ա-ի աոաջին իրանական արչավանքը նչանավորվեց իµրաՀիմի անկմամµ, որը որպես մեծ վեղիր ավելի քան ւասներեք ւարի ծաոայել էր սուլթանին: Այդ ւարիների ընթացքում, µնականաµար, նա չէր կարող ձեոք չµերել թչնամիներ, որոնք նախանձով էին լցված նրա արադ µարձրացման, արքունիքում ձեոք µերած մեծ աղդեցության ն կոււակած Հսկայական Հարսւությունների Համար: Նրա չրջապաւում կային նան մարդիկ, ովքեր աւում էին նրան իր քրիսւոնեական արմաւների Համար (ծադումով նա Հույն էր) ն մեղադրում, որ քրիսւոնեության նկաւմամµ ունի Համակրալից Հակումներ ն ընդՀակաոակը' անՀարդալից վերաµերմունք իսլամի նկաւմամµ: Սակայն նրա անկման դլխավոր պաւճաոը Հավանաµար այլ էր: Ամենայն Հավանականությամµ իրանում դւնվելու ժամանակ նա դերաղանցել էր իր լիաղորությունները' սերասկերի (ղորքերի դլխավոր Հրամանաւար) իրեն չնորՀված ւիւղոսին ավելացնելով «սուլթանի» ւիւղոսը: Դա աոաջ էր µերել Սուլեյման Ա-ի ղայրույթը: Երµ մեծ

վեղիրին ներկայացվեց մեղադրանք, վերջինս նչեց, որ այդ վայրերում սովորական երնույթ էր սուլթան ւիւղոսի օդւադործումը: Նման ձնով էին դիմում նույնիսկ ամենաաննչան քրդական ցեղերի աոաջնորդներին: Սակայն որքան էլ որ իµրաՀիմի µացաւրությունները ւրամաµանական լինեին, սուլթան Սուլեյմանը ընդունելու էր կասկածամւությամµ ու դժդոՀությամµ, մանավանդ որ իրանից ուղարկված իր նամակներով մեծ վեղիրի դեմ նրµին սադրանքներ էր Հյուսում ն սուլթանին µորµոքում իµրաՀիմի Հին անձնական թչնամի, դեֆթերդար (դլխավոր դանձապաՀ) իսկանդեր Զելեµին, որն արչավանքի ժամանակ ուղեկցում էր օսմանյան ղորքերին: Սակայն մեծ վեղիրը նս քնած չէր: Նրան Հաջողվում է վարկաµեկել Զելեµիին, իսկ ապա մեղադրանք ներկայացնել, որ նա սադրանքներ է նյութում սուլթան Սուլեյմանի դեմ ն յուրացրել է խոչոր չափերի Հասնող պեւական միջոցներ: Ռաղմա-դաչւային դաւարանը նրան դաւարապարւում է մաՀվան կախաղանի միջոցով: ՄաՀապաւժից աոաջ որպես դաւապարւյալի վերջին ցանկություն իսկանդերը խնդրում է իրեն ւալ թուղթ ու դրիչ ն դրում է, որ մեծ վեղիրը դավադրություն է նախապաւրասւում իր միապեւի դեմ: Քանի որ դա նրա մաՀվանից աոաջ ասված խոսք էր, ապա Համաձայն մաՀմեդականների սուրµ դրքի սկղµունքի, սուլթանը Հավաւաց իµրաՀիմի մեղավոր լինելուն: Համաձայն թուրքական ւարեդրությունների, նրա այդ Համողվածությունը ամրակայվեց նրանով, որ իµր սուլթանը երաղում ւեսել էր, որ իրեն է ներկայացել դլխին լուսապսակ ունեցող մի մեոած մարդ ն փորձել է խեղդել իրեն: իµրաՀիմի դեմ սուլթանին ւրամադրում էր նան իր Հարճերից մեկը' ոուս-ուկրաինական ծադում ունեցող Ռոքսոլանան, որը խանդով էր վերաµերվում սուլթանի ն իµրաՀիմի սերւ Հարաµերություններին, ինչպես նան մեծ վեղիրի ունեցած աղդեցությանը, քանի որ դա խոչընդու էր Հանդիսանում իր սեփական փաոասիրական Հավակնություններին: Բոլոր դեպքերում Սուլեյմանը որոչեց արադ դործել: Նա իµրաՀիմին Հեւ կանչեց Թավրիղից ն 1536 թ. դարնանային մի օր Հրավիրեց մեծ սերալ իր Հեւ ընթրելու: Ընթրիքից Հեւո մեծ վեղիրը իր սովորության Համաձայն, մնաց սուլթանի մու դիչերելու: Հաջորդ օրը նրա դիակը դւան սերալի դարպասների մու, խեղդամաՀ արված: Նրա Հսկայական Հարսւությունը, ինչպես ընդունված էր մեծ վեղիրի մաՀվան դեպքում, µոնադրավվեց Հարքունիս: կարծես թե իրադործվեց իµրաՀիմի նախաղդացումը, որն իր քաղաքական վերելքի աոաջին օրերին դիմել էր սուլթանին, թախանձե225

լով, որ նա չափից ավելի իրեն վեր չµարձրացնի, ենթադրելով, որ դրան անխուսափելիորեն կՀեւնի դաՀավեժ անկումը: իրան կաւարած աոաջին արչավանքից Հեւո ւաս ւարի անց սուլթան Սուլեյմանը որոչեց կաղմակերպել իր երկրորդ արչավանքը Սեֆնիների դեմ: Այդ ւնական ընդմիջման պաւճաոը Հունդարիայում ւեղի ունեցող իրադարձություններն էին, որոնք կրկին սուլթանի ուչադրությունը չեղեցին դեպի արնմոււք: 1540 թ. Զապոլյաիի մաՀվանից Հեւո, որը Ֆերդինանդի Հեւ միաժամանակ կիսում էր Հունդարիայում դաՀը, այդ երկրում ծայր էր աոել դաՀաժաոանդության Համար թեժ պայքար ն սուլթան Սուլեյմանը որոչել էր միջամւել այդ պայքարին: 1541 թ. թուրքական ղորքերը դրավեցին Բուդան, որն իր չրջակայքով Հանդերձ Հայւարարվեց թուրքական նաՀանդ (Բուդայի փաչայություն) Սւամµուլից նչանակված փաչայի դլխավորությամµ, եկեղեցիները վերածվեցին մղկիթների ն այլն: 1543 թ. թուրքերին Հաջողվեց դրավել նան էսթերդոմ ամրոցը: Յոթ ւարի չարունակ, 1540-1547 թթ., օսմանյան ղորքերը Համարյա անընդմեջ մարւեր էին մղում Հունդարիայում: Դա թուրք-ավսւրիական ոաղմական դիմակայության Հեւ կապված ոաղմական դործողություններ էին: Հունդարական Հողերի Համար պայքարի այդ էւապն ավարւվեց 1547 թ. էդիրնեում (Ադրիանապոլիս) կնքված պայմանադրով, ըսւ որի Հունդարական թադավորությունը µաժանվեց երեք մասի' Արնմւյան ն Հյուսիսային Հունդարիան մնաց Հաµսµուրդների իչխանության ներքո, կենւրոնական Հունդարիան կաոավարվելու էր օսմանյան ւեղապաՀի կողմից, իսկ արնելյան Հողերը, այդ թվում նան Տրանսիլվանիան, վասալական կախման մեջ ընկան սուլթանից: 1551-1562 թթ. ն 1566-1568 թթ. ավսւրո-թուրքական պաւերաղմները չարունակվեցին նոր թափով: Այդ պաւերաղմների Հիմնական µովանդակությունը պայքարն էր Տրանսիլվանիայի Համար: Նչված պաւերաղմների ժամանակ թուրքերը դրավեցին ոաղմավարական նչանակություն ունեցող մի չարք խոչոր ամրոցներ' Թեմեչվարը, էդերը, Սիդեթվարը ն այլն: Հարկ է սակայն նչել, որ այդ ւարիների պաւերաղմները էապես չփոխեցին Հունդարիայում Սուլեյման Ա ն Հաµսµուրդների ւիրույթների սաՀմանները: Արնելքում Սեֆյան իրանի դեմ սուլթան Սուլեյմանի ոաղմական դործողությունները Հեչւացան նրանով, որ այդ ժամանակ ԹաՀմասպ Ա չաՀի դեմ պայքար էր սկսել իր եղµայրը' Ալխաղ-միրղան, որը Շիրվանի կուսակալն էր: 1547 թ. նա ապսւամµեց իր եղµոր դեմ ն Շիրվանն ու Վրասւա226

նը ասպաւակելուց Հեւո, երµ չաՀական ղորքերի կողմից կրեց ջախջախիչ պարւություն, Սն ծովի վրայով մեկնեց Սւամµուլ, խնդրելով Սուլեյման Ա-ի աջակցությունը: Ալխաղ միրղան Հորդորեց սուլթանին արչավանք կաղմակերպել չաՀ ԹաՀմասպի դեմ: Դա Համընկնում էր սուլթանի փայփայած ծրադրերին ն նա 1548 թ. դարնանը կաղմակերպեց իր երկրորդ արչավանքը իրան: Մայիսին օսմանյան ղորքերը կրկին դրավեցին Թավրիղը: Սակայն իրանի դաՀը դրավելու ուղղութամµ Ալխաղ միրղայի Հույսերը ի դերն ելան, որովՀեւն սուլթանը ընդաոաջ չդնաց նրա այդ պաՀանջին: Այն µանից Հեւո, երµ ղայրացած իչխանաղունը Հանդուդն վեճի մեջ մւավ սուլթանի Հեւ, վերջինս Հրամայեց ձերµակալել նրան ն Հանձնել չաՀին: Հեւնեց ԹաՀմասպ Ա-ի Հրամանը' նրան µանւարկել կաՀկաՀե ամրոցում, իսկ որոչ ժամանակ անց (1549 թ.), նա Հրամայեց սպանել Հարաղաւ եղµորը: 1549 թ. ամոանը մեծ µանակի դլուխ անցած սուլթան Սուլեյմանը դարձյալ արչավանք կաղմակերպեց դեպի Արնելք: Այս անդամ սուլթանական µանակի դլխավոր խնդիրն էր Վրասւանի նվաճումը, որը դարձավ 0սմանյան կայսրության նաՀանդներից մեկը' «վիլայեթ-ի Գյուրջիսթան» անունով: Որպես այդ µոլորի պաւասխան` 1552 թ. ԹաՀմաղ Ա-ը ասպաւակ սփոեց 0սմանյան կայսրության սաՀմանամերձ չրջաններում: Հրով ու սրով անցնելով Մեծ Հայքի ւարածքով, ղղլµաչները Հասան մինչն էրղրում ն դրավեցին այն: իր ճանապարՀին չաՀը ամեն ւեղ այրեց, քանդեց ն ավերակ դարձրեց: էրղրումը, Բասենը, Դերջանը, Բաµերդը, Երղնկան իրենց չրջակայքով Հանդերձ մի ամµողջ ւարի պարսիկ µոնավորի ասպաւակության ղոՀ դարձան: ՇաՀը մեծ թվով մարդկանց, որոնք մեծ մասամµ Հայեր էին, դերեվարեց Պարսկասւան: Սեµասւացի ականաւես պաւմիչ Թադնոս վարդապեւը վկայում է, որ չաՀ ԹաՀմասպը Լենկ Թեմուրից ավելի չարիք դործեց Վանի ն Երղնկայի կողմերը: ՇաՀը արչավանքից վերադարձավ Հարուսւ ոաղմական ավարով: Պաւասխան Հարվածը թչնամուն սուլթան Սուլեյմանը Հասցրեց միայն 1554 թ. դարնանը: Սա սուլթանի երրորդ ն վերջին պաւերաղմն էր իրանի դեմ: էրղրումը վերադրավելուց Հեւո թուրքական µանակը սրընթաց չարժվեց դեպի կարս, այնուՀեւն մոււք դործեց Աւրպաւական' ճանապարՀին դրավելով Նախիջնանը, Երնանը ն Սյունիքը: Այդ արչավանքի ժամանակ թուրքերը ւիրացան նան Վանա լճի ավաղանի ողջ ւարածքին: Խորանալով իրանի ւարածքում` սուլթանական ղորքերը Հասան մինչն Քաչան ն Ղում, իսկ Հարավում դրավեցին ՍպաՀանը: Վրիժաոությամµ լցված

ենիչերիական ղորադնդերը ՀիմնաՀաւակ կործանեցին ու ավերեցին նան Արնելյան Հայասւանը: Այսպիսով, օսմանցիները թուրք պաւմիչ Փեչնիի արւաՀայւությամµ, «արյան փոխարեն արյուն խմեցին»: «Հաղթական µանակի սարսափից,- վկայում է Փեչնին,- քաղաքներն ու դյուղերը, ւներն ու µնակավայրերը այն ասւիճան էին ամայացել, որ ւեսնողին սարսափ էին պաւճաոում»: Սակայն չնայած ձեոք µերված Հաջողություններին, թուրքերի Համար չափաղանց դժվար էր ւնական ժամանակով ամրանալ այդ Հեոավոր վայրերում, մանավանդ որ թչնամին «անորսալի» էր ն իրենց ոչ մի կերպ չէր Հաջողվում նրան պարւադրել ճակաւամարւ: Զափաղանց վւանդավոր ու անՀեոանկար Համարելով թուրքերի Հեւ ճակաւ աո ճակաւ µախումը, սեֆյանները կիրաոելով «այրված Հողի» մարւավարությունը, նաՀանջում էին երկրի խորն ընկած չրջանները: Սւամµուլում ն Թավրիղում սուլթանի ն չաՀի մերձակա չրջապաւում դնալով ւիրապեւող էր դաոնում այն մւայնությունը, որ ոաղմական ուժի օդնությամµ թչնամուն ծնկի µերելու փորձերը անպւուղ ու անարդյունք են: Ուսւի կողմերը ավելի ու ավելի էին Հակվում այն մւքին, որ անՀրաժեչւ է սկսել Հաչւության µանակցություններ: ՊաւաՀական չէ, որ երµ 1554 թ. էրղրում ժամանեց պարսիկ դեսպանը ղինադադարի ն խաղաղության պայմանադրի աոաջարկությամµ, սուլթանը անմիջապես ւվեց իր Համաձայնությունը: 1555 թ. մայիսի 29-ին Փոքր Ասիայի Ամասիա քաղաքում կնքվեց թուրք-իրանական Հաչւություն, որն իր ավարւին Հասցրեց թուրքիրանական պաւերաղմների աոաջին էւապը: Սեֆյանները Հրաժարվում էին իրենց իրավունքներից Բաղդադի ն Արաµական իրաքի նկաւմամµ, այն ճանաչելով որպես 0սմանյան կայսրության µաղկացուցիչ մաս: 0սմանցիները սւացան նան Արնմւյան Հայասւանի Վասպուրականի չրջանը ն Ալաչկերւի Հովիւը, ինչպես նան Արնմւյան Վրասւանը (իմերեթը, Մենդրելիան, Գուրիան): իրանն իր կաղմում պաՀպանեց Աւրպաւականը, Արնելյան Հայասւանը ն Արնելյան Վրասւանը (Մեսխեթը, Քարթլին, կախեթը): կարսի նաՀանդը ճանաչվեց որպես չեղոք ւարածք: Որոչվեց այդ նաՀանդը իսպաո ավերել ու մարդաթափ անել, թչնամական երկու կողմերի միջն ամայի ու դաւարկ ւարածություն սւեղծելու Համար: Այսպիսով, ւեղի ունեցավ Հայասւանի ն Վրասւանի µաժանում 0սմանյան կայսրության ն Սեֆյան իրանի միջն: Հայ ն վրացի ժողովուրդները դաւապարւված էին մի քանի դար չարունակ սւրկական կախման մեջ ընկնել երկու µոնաւիրական պեւություններից:

Ե՛վ Սուլեյմանը ն՛ ԹաՀմաղ Ա-ը իրենց կաոավարման Հեւադա ւարիներին չխախւեցին Ամասիայի պայմանադիրը: Հիչյալ փասւաթղթի սւորադրումով սուլթան Սուլեյմանը փասւորեն ընդունում էր, որ իրանի խորն ընկած չրջանների նվաճման ծրադիրը իրաւեսական չէ: ի դեպ, նմանաւիպ իրադրություն սւեղծվել էր նան կենւրոնական Եվրոպայում, որւեղ սուլթանին այդպես էլ չՀաջողվեց դրավել այդ երկրամասի սիրւը' Վիեննան ն թափանցել Արնմւյան Եվրոպա: Այսպես թե այնպես, սուլթան Սուլեյման Ա-ը կարողացավ իր կայսրության սաՀմանները չարժել դեպի Արնելք, ներաոյալ նան երաչխավորված Հիմքի վրա նրան անցավ Բաղդադը, սւորին Միջադեւքը, Տիդրիսի ն Եփրաւի դեւաµերանը: 1538 թ. ամոանը, երµ Բարµարոսան իր նավաւորմով Միջերկրական ծովում մարւնչում էր կարլոս Մ-ի դեմ, կարմիր ծովում օսմանյան մեկ այլ նավաւորմ Եդիպւոսի փաչա Սուլեյման-ալ-Խադիմի («ներքինի») Հրամանաւարությամµ սուլթանից Հրաման ուներ դործելու Հնդկական օվկիանոսի ջրերում, որւեղ պորւուդալացիները ձեոք էին µերել սպաոնալից չափերի Հասնող ոաղմա-քաղաքական աոավելություն: Նրանք ծրադրել էին նան Արնելքի Հեւ աոնւրի ուղիները կարմիր ծովից ն Պարսից ծոցից ւեղափոխել ԲարեՀուսո Հրվանդանի չուրջը անցնող ճանապարՀի վրա, այդ աոնւրի նկաւմամµ լիակաւար Հսկողություն սաՀմանելու նպաւակով: Դա մեծապես անՀադսւացնում էր սուլթան Սուլեյմանին, որը դւնում էր, որ աոՀասարակ Հնդկական օվկիանոսի ավաղանից պորւուդալացի քրիսւոնյաների վւարումը իր աոաջնաՀերթ խնդիրն է, քանի որ այդ Հեոասւաններում օսմանյան աոնւուրը դնալով Հյուծվում ու նվաղում է, մեծ վնասներ պաւճաոելով դանձարանին: Պորւուդալացիներն արդեն Հասցրել էին դրավել Պարսից ծոցի մոււքի վրա իչխող Հորմուղ կղղին ն մւադիր էին ղավթել նան Ադենը, որը ւիրապեւող դիրքեր էր դրավում կարմիր ծովում: Այս µոլորի Հեւնանքով Սուլեյմանի դլխում Հասունացավ դեպի ասիական ջրերը արչավանք կաղմակերպելու դաղափարը: Սուլեյման-փաչա ներքինին սուլթանից Հրաման սւացավ իր ւրամադրության ւակ դւնվող նավաւորմը, որը µաղկացած էր լավ ղինված ու Հանդերձավորված յոթանասուն ոաղմանավերից, որոնց վրա դւնվում էին նչանակալից չափով ցամաքային ղորքեր, անցնել դործի: կարմիր ծովով չարժվելով ներքն, օսմանյան նավաւորմը Հասավ Ադեն, որւեղ կաµութան-փաչա Սուլեյմանը Հրամայեց իր նավի

նավակայմից կախել Ադենի ւեղական չեյխին, քաղաքը մաւնել կողոպոււի ն նրա ւարածքը վերածել թուրքական սանջակի: Այսպիսով, Ադենի դրավումով կարմիր ծովի մոււքը անցավ թուրքերի ձեոքը (1538 թ.): Այնւեղից թուրքական նավաւորմը ոաղմա-ծովային արչավանք կաղմակերպեց դեպի Հնդկասւանի ափերը: Սուլեյմանփաչան ղորքեր Հանեց Դիու կղղում, որւեղ պաչարման ենթարկեց պորւուդալական ամրոցը: Սակայն ւեղեկանալով, որ պորւուդալացիները Գոայում Հավաքում են մեծ նավաւորմ Դիուին օդնություն ուղարկելու Համար, թուրքական ծովակալը նավերին Հրամայեց խարիսխները µարձրացնել ու Հեւ վերադաոնալ: Պորւուդալական ոաղմանավերի Հեւապնդումներից խուսափելու Համար, օսմանյան նավաւորմը թաքնվեց կարմիր ծովում: կաµութան-փաչան Հրամայեց սպանել Եմենի կաոավարչին ն այդ երկրի ւարածքը Հայւարարեց օսմանյան ւարածք` այն դնելով թուրքական վալիի ւիրապեւության ւակ (1546 թ.): Եմենը կցվեց թուրքական ւիրույթներին, իսկ Հադրամաութի կաոավարիչը դարձավ Սուլեյման Ա-ի վասալը: Սակայն Եմենի լեոնային չրջանների µնակչությունը չՀնաղանդվեց օսմանցիների իչխանությանը: 1547-1548 թթ. Եմենի ն Հադրամաութի ւարµեր մասերում ւեղի ունեցան ապսւամµություններ, որոնք սակայն ճնչվեցին թուրքական ղորքերի կողմից: Քանի որ սուլթան Սուլեյմանը պորւուդալացիներին նեւել էր մարւաՀրավեր, դա պարւադրում էր նրան Հնդկական օվկիանոսի ավաղանում դրսնորել ակւիվություն: Թուրքական նավաւորմը µաղմիցս ծովամարւի մեջ էր մւնում պորւուդալական նավերի Հեւ, կործանում ն ոչնչացնում էր նրանց աոնւրական կայանները' ֆակւորիաները: 1551 թ. սուլթանը Պարսից ծոց ուղարկեց 30 ոաղմանավերից µաղկացած մի ուժեղ նավաւորմ Հորմուղից պորւուդալացիներին դուրս մղելու Համար: Այդ նավաւորմի կաµութան փաչա, Հայւնի ծոդադնաց Փիրի Ռեյիսը 0մանի ծովում 1552 թ. դրավեց պարւուդալացիների խոչոր ամրոց Մասկաթը ն ասպաւակ սփոեց ու ավերեց Հորմուղի չուրջը դւնվող Հողերը: Սակայն նրան այնուամենայնիվ չՀաջողվեց դրավել Հորմուղի ամրոցը: 1554 թ. օդոսւոսին Մասկաթից ոչ Հեոու պորւուդալական նավաւորմը ջախջախեց թուրքերին: Այդ չրջանում ծովերի վրա ւիրապեւությունը մնաց պորւուդալացիների ձեոքերում: «Զաղրելի անՀավաւների» Հեւապնդումներից խուսափելու ն նրանց ձեոքը չընկնելու Համար անարդ կերպով լքելով իր նավաւորմը ն այն թողնելով թչնամուն, Փիրի Ռեյիսը երեք

նավերով, որոնք µեոնավորված էին Հարուսւ ավարով, ճողոպրեց ն դուրս պրծավ նեղուցից: Վերադաոնալով Եդիպւոս` նա անմիջապես ձերµակալվեց թուրքական իչխանությունների կողմից ն սուլթանի Հրամանով կաՀիրեում դլխաւվեց: Նրա Հարսւությունները ուղարկվեցին Սւամµուլ' սուլթանին: 1540-1557 թթ. ընթացքում թուրքերը ոաղմական դործողություններ էին իրականացնում Եթովպիայի (Հաµեչսւանի) ն Նուµիայի դեմ, ձդւելով նվաճել այդ երկրները: Սակայն դա նրանց չՀաջողվեց: Մինչդեո այդ ընթացքում թուրքական ծովաՀենները իրենց Հսկողությունն էին սաՀմանել ողջ Հյուսիսաֆրիկյան ծովափի վրա, ի µացաոյալ 0րանի, որը դեոնս մնում էր իսպանացիների ձեոքերում: Նրանք նույնիսկ Համարձակություն ունեցան Զիµլարթարի նեղուցով դուրս դալ Աւլանւյան օվկիանոս, որպեսղի Հասնեն կանարյան կղղիներ ն Հարձակումներ դործեն դեպի Նոր ԱչխարՀ մեկնող Հարուսւ µեոներով µեոնավորված իսպանական աոնւրական նավերի վրա: կարլոս Մ-ը որոչել էր թուրքերին Հարված Հասցնել Հյուսիսային Աֆրիկայում: Հինդ Հարյուր նավերից µաղկացած իսպանական նավաւորմը քսանչորս Հաղար դեսանւային ղորքերով 1541 թ. Հոկւեմµերի 19-ին խարիսխ նեւեց Ալժիր քաղաքի մու: Թուրքական ւեղապաՀ Հասան-աղայի ւրամադրության ւակ կային ւասը Հաղարից ոչ ավելի ղինյալ պաչւպաններ: Հոկւեմµերի 25-ին կարլոս Մ-ի ղորքերը մուեցան քաղաքի պարիպներին պաչարումը սկսելու մւադրությամµ: Սակայն երեկոյան սկսվեց սարսափելի փոթորիկ: իսպանական նավերի մեծ մասը պոկվելով խարիսխներից, µախվեցին ժայոերին ն ջարդ ու փչուր եղան: Փոթորիկի ժամանակ իսպանացիները կորցրին իրենց ողջ Հրեւանին, ւեղաւարափ անձրնից ն փոթորկից մարդիկ ուժասպաո էին եղել: Վաոոդը թրջվել էր, որի Հեւնանքով Հրաղենը դործնականում չարքից դուրս էր եկել: Զնայած այդ µոլորին` կարլոս Մ-ը ն ղորաՀրամանաւար Հերցոդ Ալµան որոչեցին դրոՀել Ալժիրի վրա: Բոլոր դրոՀները Հեւ մղվեցին դրոՀողների Համար մեծ կորուսւներով: կորցնելով Հարյուր Հիսուն նավեր ն ւասներկու Հաղար ղինվորներ` կարլոս Մ-ը սւիպված էր Հրաման ւալ ոաղմական դործողությունները դադարեցնելու ն ւունդարձի վերաµերյալ: Այդ անՀաջողությունից Հեւո իսպանիան դործնականում Հաչւվեց այն մւքի Հեւ, որ ընդմիչւ կորցրել է Ալժիրը: 1543 թ. սուլթան Սուլեյման Ա Բարµարոսային Հրամայեց դրոՀել իւալական ափերի վրա: կաµութան-փաչան ավերածության մաւնեց Նեապոլի ն Սիցիլիայի ափերը, սարսափ աղդելով իւալական

քաղաքների վրա: Հոոմը մաւնված էր խուճապի: Գիչերները փողոցներում սաՀմանվել էր պարեկություն ն չրջելով վաովող ջաՀերով, ղինվորներն աչխաւում էին թույլ չւալ, որ քաղաքի µնակչությունը լքի այն: Թուրքական նավաւորմը Հասել էր ֆրանսիական Ռիվիերայի ափերը: Մարսելում Բարµարոսան լավ ընդունելություն դւավ Բուրµոնների Հերցոդի կողմից: Ֆրանսիացիները թույլաւրեցին, որ Բարµարոսան իր ոաղմակայանը ւեղակայի Տուլոնում, որւեղից ֆրանսիացիները դուրս µերեցին ւեղական µնակչության մի մասին: Քաղաքից Հաճախ թուրքերը ասպաւակ էին սփոում ֆրանսիական դյուղերի վրա, որպեսղի Հափչւակեն դյուղացիների' թիանավերի վրա աչխաւեցնելու Համար: Միաժամանակ նրանք քաղաքի չուկայում վաճաոում էին քրիսւոնյա դերիների: Տուլոնում մուեղինները աղաւորեն «ԱլլաՀու աքµար»-ով Հավաւացյալ մաՀմեդականներին Հրավիրում էին աղոթքի' ինչպես մաՀմեդական քաղաքում: Թեն այդ µոլորը ւՀաճ էր Ֆրանսիայի Ֆրանցիսկ Ա թադավորի Համար, սակայն աոաջնորդվելով իր քաղաքական չաՀերով, նա այդ µոլորի նկաւմամµ աչք էր փակում ն աոՀասարակ Հրաժարվում էր Հանդես դալ Համաքրիսւոնեական դիրքերից' ընդդեմ թուրքերի: Ավելին, օսմանցիների Հեւ Համաւեղ նա Հարձակում դործեց իւալիայի դարպասները Հանդիսացող Նիցցայի վրա, որը պաչւպանում էր կարլոս Մ դաչնակից Հերցոդ Սավոյացին: Քաղաքը վերցվեց դրոՀով, կողոպւվեց ու ՀիմնաՀաւակ կործանվեց, Հակաոակ նրան, որ քաղաքի Հանձնման վերաµերյալ նախապես կնքվել էր Համաձայնություն, ըսւ որի թուրքերը Համաձայնություն էին ւալիս չվնասել քաղաքին: 1554 թ. դարնանը Ֆրանցիսկ Ա-ը կաչաոքի միջոցով աղաւվեց իրեն ներվայնացնող «դաչնակցից», քանի որ որոչել էր Հաչւվել կարլոս Մ-ի Հեւ ն Համադործակցել նրա Հեւ: Սւանալով խոչոր կաչաոք, Բարµարոսան ն նրա նավաւորմը Հեոացան Տուլոնից, ուղղություն վերցնելով դեպի Սւամµուլ: Դա Խայրեդդին Բարµարոսայի վերջին ոաղմարչավն էր: Երկու ւարի անց, արդեն ծերության Հասած կաµութան-փաչան դողէրոցքից մաՀացավ Սւամµուլի իր պալաւում: 1555 թ. Սուլեյման Ա-ի ղորքերը ներխուժեցին Սուդան: 1556-1557 թթ. աֆրիկյան այդ երկիրն անցավ սուլթանի ւիրապեւության ւակ: ԱյնուՀեւն օսմանյան ղորքերը ոաղմակալման ենթարկեցին Աֆրիկայի ողջ կարմիրծովյան ափը: 1558-1559 թթ. Սուլեյման Ա-ը մի քանի արչավանք կաղմակերպեց դեպի Եթովպիա ն իր Հսկողությունը սաՀմանեց Հյուսիսային էրիթրեայի նկաւմամµ:

1572-1589 թթ. թուրք-եթովպական պաւերաղմն ընթանում էր փոփոխակի Հաջողությամµ: Հաµեչ ժողովրդի կորովի դիմադրության Հեւնանքով թուրքերին չՀաջողվեց Եթովպիայից ձեոք µերել ւարածքներ: ՃՄԱ դ. 30-70-ական թվականներին 0սմանյան կայսրությունը պայքար էր մղում Թունիսում նս իր ւիրապեւությունը կաւարելապես Հասւաւելու Համար: 1534 թ. ութսուն ոաղմանավերից µաղկացած թուրքական նավաւորմը Խայրեդդին Բարµարոսայի Հրամանաւարությամµ մուեցավ Թունիս քաղաքին ն կարճ ճակաւամարւից Հեւո Խաֆսիդների մայրաքաղաքն ընկավ: Թունիսի մնացած քաղաքները աոանց մարւի Հանձնվեցին թուրքերին, որոնք ւարµեր քաղաքներում ւեղակայեցին ղորամասեր: 1535 թ. թուրքերի դեմ Հանդես եկան Թունիսի µեդվինական ցեղերը, սակայն Քայրուանի մու ւեղի ունեցած ճակաւամարւում օսմանյան Հրեւանին խուճապային փախուսւի մաւնեց վաչկաւուն µեդվիններին, որոնք նույնպես ճանաչեցին Սուլեյման Ա-ի իչխանությունը: Այդ պաՀին թունիսյան դործերին միջամւեց կարլոս Մ-ը: Նա Թունիսի ափերն ուղարկեց չորս Հարյուր նավերից µաղկացած մի մեծ նավաւորմ ն երեսուն Հաղարանոց µանակ: 1535 թ. Հուլիսին կարլոսի ղորքերը թուրքերի նկաւմամµ ւարան Հաղթանակ: Հուլիսի 21ին նրանք դրավեցին Թունիս քաղաքը, անխնա կողոպոււի մաւնեցին այն, ավերեցին մղկիթները ն կաղմակերպեցին աՀավոր կուորած, չխնայելով ոչ կանանց, ոչ երեխաներին ն ոչ էլ ծերերին: կարլոս Մ ւասնյակ Հաղարավոր մարդկանց քչեց դերության: Մայրաքաղաքի դրավումից Հեւո իսպանացիները ձեոնամուխ եղան Թունիսի ողջ Հյուսիս-արնելքը, այդ թվում նան Բիղերւա քաղաքը նվաճելուն: 1535 թ. օդոսւոսին կարլոս Մ-ի նավաւորմը Հեոացավ Թունիսից, ծովափնյա մի չարք քաղաքներում թողնելով իսպանական ղորամասեր: Այդ իրադարձություններից Հեւո մու երեք ւասնամյակների ընթացքում Թունիսի Համար թուրք-իսպանական մրցակցությունը աոանձին դադարներով չարունակվում էր: Միայն 1551 թ. օդոսւոսին Տրիպոլիւանիան ն նրա կենւրոն Տրիպոլի քաղաքը դրավելուց Հեւո թուրքերը կարողացան վերականդնել իրենց ւիրապեւությունը Թունիսում: Միջերկրական ծովի նկաւմամµ կաւարյալ Հսկողության իրականացմանը սուլթան Սուլեյմանին խանդարում էր Մալթա կղղի-ամրոցի անկախ դոյությունը, որը Հանդիսանում էր քրիսւոնյա-ասպեւների նչանավոր Հենակեւը: Այդ ասպեւները կրկին ուժեր Հա233

վաքելով, սպաոնալիք էին սւեղծել թուրքերի Համար: 1565 թ. մայիսին օսմանյան ղորքերը պաչարեցին Սենթ-էլմա ամրոցը: Ենիչերիները ալիք աո ալիք դրոՀում էին Հակաոակորդի վրա, սակայն ասպեւները, որոնց թիվը չէր անցնում մի քանի Հարյուրից, մարւնչում էին անօրինակ խիղախությամµ: ի վերջո Սենթ-էլմա ամրոցն ընկավ: Այնւեղ ներխուժած ենիչերիները դւան միայն Սուրµ ՀովՀաննեսի միաµանության ինը կենդանի մնացած ասպեւների: Սակայն Մալթայի Համար պայքարը դեո իր ավարւին չէր Հասել: Երկու կողմերն էլ կովում էին անղուսպ կրոնական մոլեոանդությամµ Համակված ն ապչեցուցիչ արիությամµ: Ասպեւների Համաո դիմադրության Հեւնանքով թուրքական µանակի µարոյական ոդին սկսեց անկում ապրել ն նրանց մեջ եղած եոանդը սկսեց մարել: Բացի այդ, մուենում էր սեպւեմµերը իր անձրններով ու ցուրւ եղանակով: 0սմանցի ղինվորներն այլնս µարոյալքված էին ն չէին ցանկանում պաւերաղմել: Մալթայի չորսամսյա պաչարումը թանկ նսւեց թուրքերի վրա. նրանք կորցրին քսան Հաղար ղինվոր, այդպես էլ չՀասնելով Հաղթանակի: Ասպեւներին օդնելու Համար կղղու ափերին մուեցավ իսպանական մի խոչոր ոաղմական նավաւորմ Դոն Գարսիա դե Տոլեդոյի Հրամանաւարությամµ: Ենթարկվելով լավ մարղված ու ղինված իսպանական Հեւնակի անկասելի դրոՀին, թուրքերը երերացին ու փախուսւի դիմեցին: Շոււով թուրքական ոաղմական նավաւորմը Հարկադրված էր Հեոանալ Մալթայից, ուղղություն վերցնելով դեպի Բոսֆոր: ՃանապարՀին նս թուրքերը կրեցին մեծ կորուսւներ նրանց Հեւապնդող Մալթայի ասպեւների ն իսպանացիների կողմից: Այսպիսով, սուլթանի ջանքերը ողջ Միջերկրական ծովի ավաղանի նկաւմամµ Հսկողություն սաՀմանելու ուղղությամµ ավարւվեցին ձախողմամµ: Մալթա կղղու դրավման ձախողումը ն օսմանցիների կրած անփաոունակ պարւությունը քրիսւոնյաներից, ծանր ապրումներ պաւճաոեց սուլթանին: Տեղեկանալով այդ աղեւի մասին` Սուլեյմանը դաոնորեն µացականչել էր. «միայն ինձ Հեւ իմ µանակները կարողանում են Հասնել փայլուն Հաղթանակների»:

3. ՍՈՒԼԹԱՆ ՍՈՒԼԵՅՄԱՆ կԱՆՈՒՆիի կԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՇՐԶԱՆի ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳիՐԸ

Մալթայի դրավման ձախողումը ւեղի ունեցավ մի այնպիսի ժամանակ, երµ Սուլեյման Ա-ը մուենում էր իր կյանքի ճանապարՀի ա234

վարւին: Մալթան կուրեց սուլթանին: Աոանց այն էլ Ռոքսոլանայի մաՀվանից Հեւո իր անձնական կյանքում µոլորովին մենակ, սուլթանը մեկուսացավ ու քաչվեց իր մեջ, դարձավ էլ ավելի ինքնամփոփ ու լոակյաց, դեմքի ու աչքերի ավելի թախծու ու մելամաղձու արւաՀայւությամµ: Նա իրեն պաՀում էր մարդկանցից Հեոու: Այլնս ոչ մի µան չէր Հուղում ն ուրախացնում նրան: Նա դարձել էր անւարµեր փաոքի ու երկրային Հաճույքների նկաւմամµ: Ժամանակակիցները վկայում են, որ երµ կաµութան-փաչա Փիալեն Զերµեում ն Տրիպոլիում իր ւարած փայլուն Հաղթանակներից Հեւո իր նավաւորմով վերադարձավ Սւամµուլ, «նրանք, ովքեր այդ մեծ Հաղթանակի ժամին ւեսան Սուլեյմանի դեմքը, նրանում չնկաւեցին ուրախության չնչին իսկ Հեւքեր»: Հիվանդ ու Հոդնած Սուլեյմանը որքան ծերանում էր, այնքան դաոնում էր կասկածամիւ: Նա այլնս ոչ մեկին չէր վսւաՀում: Անկախ իր ւարիքից ու աոողջական վաւ վիճակից, նա որոչեց կաղմակերպել մի նոր Հաղթական արչավանք իր խոցված Հպարւությանը դեթ ինչ-որ չափով Հադուրդ ւալու Համար: Սկղµում նա երդվեց Հաջորդ ւարի դարնանը անձամµ դրավել Մալթան: Սակայն իր մւադրությունը փոխելով, որոչեց նս մեկ անդամ արչավանք կաղմակերպել Հունդարիայի ն Ավսւրիայի դեմ, որւեղ Հաµսµուրդների թադավոր Ֆերդինանդի ժաոանդորդ Մաքսիմիլիան ԱԱ-ը ոչ միայն Հրաժարվում էր մուծել իրենից պաՀանջվող Հարկը, այլն Հաճախակի արչավանքներ էր կաղմակերպում Հունդարիայում օսմանյան ւիրույթների վրա: 1566 թ. մայիսի 1-ին Սուլեյմանը վերջին անդամ մի Հսկայական µանակի դլուխ անցած Սւամµուլից ուղղություն վերցրեց դեպի Հունդարիա: Դա նրա Հրամանաւարության ներքո կաղմակերպված ւասներեքերորդ արչավանքն էր: Սակայն սուլթանը այլնս չէր կարողանում ձի նսւել ն նրա ծաոաները նրան ւանում էին փակ դաՀավորակով: Սեպւեմµերի 5-ին օսմանյան µանակը դրոՀով վերցրեց Սիդեթվարի անաոիկ ամրոցը: Սակայն Սուլեյմանին վիճակված չէր ւեսնելու իր այդ վերջին Հաղթանակը: Նույն դիչերը իր վրանում նա մաՀացավ: Մեծ վեղիր Սոքոլլուն µանակից թաքցրեց սուլթանի մաՀը, մւավախություն ունենալով, որ կսկսվի խուճապ: Նույնիսկ պաւմվում է, որ այդ դաղւնիքը երնան չդալու Համար մեծ վեղիրը խեղդեց սուլթանի µժչկին: Սոքոլլուն դաղւնիքը չµացաՀայւեց նս մի քանի չաµաթ, սպասելով Սուլեյմանի որդու' դաՀաժաոանդ Սելիմի դալսւյանը, որն այդ ժամանակ դւնվում էր ՔյութաՀիայում: Սուլեյ235

ման Ա-ի կաոավարման չրջանում նրա որդիներ Բայաղիդը ն Մուսւաֆան սպանվել էին դեո Հոր կենդանության ժամանակ, որի մեջ ոչ պակաս չափով մեղավոր էր սուլթանի սիրեցյալ կինը' Ռոքսոլանան («Հարեմ-սուլթանը»), որը իչխանության ուղի էր Հարթում իր որդի Սելիմի Համար: կաոավարությունը դործում էր այնպես, կարծես սուլթանը կենդանի լիներ: Սոքոլլուի վրանից դուրս էին դալիս Հրամաններ, իµր սուլթանի սւորադրությամµ, կաւարվում էին պաչւոնյաների նչանակումներ, պարդնաւրումներ ն այլն, դարձյալ սուլթանի անունից: Միայն այն ժամանակ, երµ Սոքոլլուն լուր սւացավ, որ իչխանաղուն Սելիմը ՔյութաՀիայից արդեն Հասել է Սւամµուլ, որպեսղի սւանձնի դաՀը, մեծ վեղիրը µանակին վերջապես ւեղեկացրեց, որ սուլթանը մաՀացել է: Այսպիսով, 74 ւարեկան Հասակում իր ավարւին Հասավ ւասներորդ օսմանյան սուլթանի կյանքի ճանապարՀը: Նրան Համարում են սուլթաններից մեծադույնը, որի օրոք 0սմանյան կայսրությունը ըսւ էության ձեոք µերեց ՀամաչխարՀային ւերության կարդավիճակ ն Հասավ իր Հղորության ու փաոքի դադաթնակեւին: Սակայն Սուլեյմանի կաոավարման չրջանը Հանդիսացավ նան մի ւեսակ ջրµաժան դիծ օսմանյան կայսրության պաւմության մեջ այն աոումով, որ նրանով ավարւվեց այդ կայսրության վերելքի ու ծաղկման չրջանը, որից Հեւո նչմարվեցին նաՀանջի ու վայրէջքի աոաջին նչանները: Հիրավի, թե՛ պեւության ներքին կյանքում ն թե՛ արւաքին Հարաµերությունների մեջ արդեն նկաւվում էր այլասերման ու քայքայման որոմի աոկայությունը: Հենց այդ ժամանակվանից սկսվեց մի էւապ, երµ կայսրությունը իր Հասած µարձրունքներից սկսեց նաՀանջել, իսկ այնուՀեւն ասւիճանաµար, սակայն Համաո Հեւնողականությամµ, դաՀավիժել ցած: Հանրադումարի µերելով սուլթան Սուլեյման Ա-ի կյանքի ն դործունեության չրջանը` պեւք է նչել Հեւնյալը. Արնմոււքի կողմից «Հիասքանչ» Հորջորջված այդ սուլթանը իր սեփական օսմանցի-Հպաւակների Համար ոչ միայն ղորաՀրամանաւար էր, այլն օրենսդիր: Նա չէր ձդւում սւեղծելու նոր իրավական Համակարդ, այլ աչխաւում էր արդիականացնել Հինը, եղածը' նոր ժամանակների պայմաններին Համապաւասխան: Նա միաժամանակ ճչւում, կոդիֆիկացնում ն ավելի պարղեցնում էր սովորական իրավունքի ն պրակւիկայի խճողված Համակարդը: Սուլեյմանը Հրապարակեց նոր օ236

րենքների ժողովածու («կանուննամե»), որի մեջ ներաոված օրենքները վերաµերում էին երկրի պեւական կյանքի Համարյա µոլոր µնադավաոներին, սկսած Հարկային Համակարդից ու Հողային Հարաµերություններից, վերջացրած կաոավարման Համակարդով: Նա իրականացրեց նան նաՀանդապեւերի ու ասւիճանավորների ընդՀանուր ղւում: Նրանք, ովքեր մեղավոր էին ճանաչվել դաժանությունների, չարաչաՀումների, չորթումների, կաչաոակերության ն անարդարության մեջ, կամ դրսնորել էին անիրաղեկություն ու անդործունեություն, աղաւվեցին ղµաղեցրած պաչւոններից կամ պաւժվեցին: Սուլթան Սուլեյմանի կաոավարման Համակարդը µաղկացած էր Հաւուկ պաւրասւություն անցած մեծ թվով երիւասարդ մարդկանցից, որոնք Համարյա µացաոապես ունեին քրիսւոնեական ծադում: Վենեւիկյան µայլո (դեսպան) Բարµարոն դրում էր. «Դա իսկապես Հաւուկ ուսումնասիրության արժանի փասւ է, որ Հարուսւ խավերը, ղինված ուժերը, կաոավարությունը, կարճ ասած 0սմանյան կայսրության ողջ պեւությունը Հիմնված է ն Հանձնված այնպիսի մարդկանց ձեոքը, որոնք µոլորը մինչն վերջին մարդը ծնվել է Քրիսւոսի Հավաւով»: Սակայն անկախ իրենց ղµաղեցրած պաչւոններից, նրանք µոլորը Համարվում էին սուլթանի ծաոաները: Սուլթանն իրականացնում էր պեւության µարձրադույն քաղաքական իչխանությունը: կաոավարչական այդ կաոույցին ղուդաՀեո դոյություն ուներ նան ղոււ մաՀմեդական ինսւիւոււ, որը µաղկացած էր միայն այնպիսի անձանցից, որոնք ծնվել էին իµրն մաՀմեդական: Այդ խմµի մեջ էին մւնում դաւավորներն ու իրավադեւները, ասւվածաµանները, Հոդնորականները, դիւնական-ուլեմները, կրոնական ուսուցիչները ն այլն: Նրանք µոլորը Հանդիսանում էին իսլամի «սրµաղան օրենքի» ավանդույթների պաՀապաններ, նրանց ձեոքերում էր կենւրոնացած ողջ կայսրության ւարածքում լուսավորության, կրոնի ն արդարադաւության կաոույցները: Սուլթանը իրավասու չէր փոփոխության ենթարկելու «սրµաղան օրենքի»' չարիաթի սկղµունքները ն չեղվելով նրա նորմերից ընդունել օրենքներ: Սակայն նա իրավասու էր արադ փոփոխվող իրադրության պայմաններում իր ուղղումներն ու ճչւումները մւցնել օրենքի կիրաոման կարդի մեջ: 0սմանյան ընդՀանուր իրավունքը ոչ մաՀմեդականներին ճանաչում էր որպես «Հանդուրժվող անՀավաւներ», որոնք մաՀմեդականների Համեմաւ դւնվում էին սւորադաս վիճակում: Շարիաթը թույլ չէր ւալիս Հավասարություն մաՀմեդականների ն ոչ մաՀմեդական237

ների միջն: ՄաՀմեդականները դիւվում էին որպես «ւիրողներ»: Բնականաµար դա Հասարակական կաոույցի մեջ մւցնում էր կոնֆլիկւային իրավիճակ, որը ւարածվում էր նան քաղաքական իչխանության ոլորւները: Սուլթան Սուլեյմանի ժամանակ 0սմանյան կայսրությունը չարունակում էր իրենից ներկայացնել որպես ւիպիկ ասւվածապեւական պեւություն: իր այդ µնույթը նա չփոխեց ընդՀուպ մինչն իր դոյության վերջը: Սուլթան Սուլեյմանի կաոավարման ւարիներին ոչ միայն ընդարձակվեցին կայսրության սաՀմանները, այլն ւեղի ունեցավ µնակչության աճ' Հասնելով մու 25 միլիոն մարդու: Սուլեյմանը ոչ միայն աչխարՀիկ աոաջնորդ էր, այլն խալիֆ, Հոդնոր աոաջնորդ. նա Հանդիսանում էր իսլամական աչխարՀի Հովանավոր, Հավաւի պաՀապան, նրա սրµաղան օրենքի մեկնաµան ու իրադործող: Ողջ մաՀմեդական աչխարՀը նայում էր սուլթան Սուլեյմանին' որպես «սրµաղան պաւերաղմի» աոաջնորդի: Սուլթան Սուլեյմանը որոչակի իմասւով µարեփոխիչ էր: Նրա µարեփոխումները որոչ դրական արդյունքներով Հանդերձ կրում էին սաՀմանափակ µնույթ: Դրանցից չաւերը իրական կյանքից կւրված, այդ կյանքի պաՀանջները արւացոլելուց չաւ Հեոու դւնվող µարեփոխումներ էին: Սուլթան Սուլեյմանը ձդւում էր մայրաքաղաքը' Սւամµուլը վերածել իր ժամանակի լավադույն քաղաքներից մեկի: Նրա օրոք մայրաքաղաքում կաոուցվեցին վիթխարակերւ մղկիթներ' սլացիկ աչւարակներով ն սքանչելի պալաւներ վերնախավի Համար: Մչակվեց նոր արնելյան ճարւարապեւական ոճ, որը Հանդիսանում էր երկու քաղաքակրթությունների' քրիսւոնեության ու իսլամի մի խաոնուրդ: Սուլեյմանի ժամանակներում Հայւնի ճարւարապեւ էր Հայաղդի «միմար» (ճարւարապեւ) Սինանը, որը պաւերաղմների ժամանակ կաւարում էր ղինվորական ինժեների դործ` Հանդիսանալով անփոխարինելի մասնադեւ պաչւպանողական ամրություններ, ղինադործարաններ, կամուրջներ ն ջրաւարներ կաոուցելու µնադավաոում: Հիսուն ւարեկան Հասակում նա ծաոայության Հրավիրվեց Սուլեյմանի մու որպես դլխավոր ճարւարապեւ: Նա ՃՄԱ դարի ճարւարապեւական ժաոանդությունը Հարսւացրել է կաոուցելով Հարյուրավոր մղկիթներ, դամµարաններ ն այլ չինություններ: Նրա այդ կերւվածքներից ամենաՀայւնին ու Հոչակավորը սուլթան Սուլեյմանի անձնական կայսերական մղկիթն էր' «Սուլեյմանիե» մղկիթը ն նույնանուն դամµարանը: Սինանը կարողացավ կ. Պոլսում կյանքի կոչել ճարւարապեւական մի ոճ, որը Հանդիսանում էր արնելյան ն արնմւյան մչակույթների մի սինթեղ:

Սուլեյմանի ժամանակներում իրանի մչակութային աղդեցությունը օսմանյան մչակույթի նկաւմամµ, որը սկիղµ էր աոել դեոնս ՄեՀմեդ ՖաթիՀի ժամանակներից, դերակչոում էր դրականության µնադավաոում: Սուլեյմանի ակւիվ Հովանավորության ներքո դասական օսմանյան պոեղիան, չաղախված պարսկական ավանդույթներով, Հասավ ղարդացման մի այնպիսի µարձր մակարդակի, որ երµեք չէր եղել նախորդ ժամանակներում: ինքը' սուլթանը, նս օժւված էր µանասւեղծական ւաղանդով ն դրում էր µանասւեղծություններ «ՄուՀիպպի» դրական կեղծանվան ւակ: Հարկ է նչել, որ իր կայացման ու Հղորության չրջանում 0սմանյան պեւությունը եվրոպական աչխարՀի Հեւ չուներ սերւ աոնչություններ, ավելին, եվրոպական պեւությունների Հեւ իր մչակութային ն քաղաքական չփումների պաՀպանումը նա Համարում էր իր Համար նվասւացուցիչ: Ուսւի այդ չփումները Հասցված էին նվաղադույնի: Անդրադաոնալով այդ Հարցին, ծադումով Հայ ֆրանսիացի Հայւնի թուրքադեւ Մուրաջյան դ’0սսոնը նկաւել է, որ մաՀմեդականների Հպարւությունը ծնունդ է աոել ամեն մի օւարերկրյա µանի նկաւմամµ անդիւությունից ու արՀամարՀանքից ն ուժեղացել է կրոնական նախապաչարմունքներով: կրոնը պաւ էր µարձրացնում ՄուՀամմեդ մարդարեի Հեւնորդների ն այլ ժողովուրդների միջն, երկրադունդը µաժանելով երկու մասի' որի մի մասը կաղմում են մաՀմեդական երկրները («դար-ալ-իսլամ»), իսկ մյուս մասը' թչնամական կամ պաւերաղմի երկրները («դար-ալ-Հարµ»): Հենց այդ իսլամական սկղµունքի Համաձայն, եվրոպական աչխարՀը ընկալվում էր որպես պաւերաղմի ու թչնամական աչխարՀ, որի դեմ անՀրաժեչւ էր անընդՀաւ պայքար մղել: 0սմանյան կայսրության դիվանադիւական Հարաµերությունները եվրոպական ւերությունների Հեւ սկղµնավորվել են 1454 թվականից: Այդ ժամանակաչրջանից սկսած ոչ կանոնավոր կերպով, այլ դիպվածաµար, որնէ կարնոր խնդիր լուծելու աոաքելությամµ, Սւամµուլ էին ժամանում եվրոպական ւարµեր երկրների դիվանադեւներ: Նրանց խնդիրն էր նան իրենց կաոավարություններին ւեղեկություններ Հաղորդել 0սմանյան պեւության դործերի վիճակի մասին, կնքել պայմանադրեր ն այլն: Սւամµուլում քրիսւոնյա ւերությունների դեսպանները սուլթանական արքունիքի Հեւ ունենում էին Հաղվադյոււ չփումներ: Ընդունված արարողակարդի Համաձայն, նրանք կարող էին սուլթանին ու մեծ վեղիրին ւեսնել միայն երկիրը ժամանելու ու մեկնելու ժամանակ: Նրանք իրավունք ունեին իրենց

Հավաւարմադրերը Հանձնել միայն ոեյիս-էֆենդիին, որը դրանք ուղարկում էր ըսւ պաւկանելության: 0ւարերկրյա դիվանադեւները սւիպված էին իրենց դործերը վարել թարդմանիչների միջոցով, որոնք այդ կարդի պաւճաոով դիվանադիւական աչխարՀում ձեոք µերեցին մեծ կչիո: Սովորաµար թարդմանիչները Հույն ֆանարիոթներն էին ու Հայերը: Ոչ մաՀմեդական կամ այլադավան դիվանադեւները երµեք չէին Հասնում դիվանադիւական µարձր պաչւոնների, եթե նույնիսկ ծաոայության ընթացքում ապացուցել էին իրենց ընդունակությունները, նվիրվածությունը ն Հավաւարմությունը: 0սմանյան արարողակարդը նախաւեսում էր մի չարք կանոններ, որոնք նվասւացուցիչ էին դեսպանների Համար: Սովորական երնույթ էր ոչ միայն նրանց ծեծելը ինչ-ինչ սխալների կամ թերացումների Համար, այլն µանւարկությունը: Դեսպաններին Համարելով աղքաւ երկրների ներկայացուցչիներ` սուլթանը դանձարանից նրանց Հաւկացնում էր µավականին նչանակալի ապրուսւի միջոցներ դրամով ու սննդամթերքներով, ինչպես նան կեցության վայր: Այդ սովորույթը կամ կարդը վերացվեց միայն այն µանից Հեւո, երµ եվրոպական երկրներում Հիմնվեցին թուրքական մչւական դիվանադիւական աոաքելություններ: Պաւերաղմների ժամանակ օսմանյան կաոավարությունը պաւերաղմող կողմի դեսպաններին µանւարկում էր Սւամµուլի Յոթաչւարականի ամրոցում: Սուլթան Սուլեյման Ա-ի օրոք օսմանյան պեւության դիվանադիւական Հարաµերությունները եվրոպական պեւությունների Հեւ ընդունեցին ավելի աչխույժ µնույթ: Այդ միապեւի ժամանակաչրջանը նչանավորվեց նան նրանով, որ աոաջին անդամ օւարեկրյա պեւության Հեւ կնքվեց քաղաքական պայմանադիր: Ավսւրիայի ն այնւեղ կաոավարող Հաµսµուրդների դինասւիայի դեմ պայքարի ընդՀանուր չաՀերը դրդեցին Սուլեյմանին դաչնակցային Հարաµերությունների մեջ մւնել Ֆրանսիայի Հեւ: Սուլեյման Ա-ը քրիսւոնյաների Հեւ դաչինքին վերաµերվում էր աոանց կրոնական նախապաչարմունքի` Հեւապնդելով իր քաղաքական չաՀերը ն իր Համար օդւակար Համարելով մեկ քրիսւոնյա պեւության թուլացումը մյուսի օդնությամµ: կային նան նման դաչինքը Հիմնավորող Հոդեµանական պաՀեր: Սուլեյմանը իրեն Համարում էր «սուլթանների սուլթան» ն Հաµսµուրդների դեմ պայքարում Ֆրանսիային ցուցաµերվող օդնությունը Համարում էր պարդն այն µանի դիմաց, որ «դիմել են մեծադույնին»: ՃՄԱ դարում թուրքերը Անդլիան անվանում էին «մեծ վիլայեթ»: Այդ չրջանում Անդլիան դիմում էր սուլթանին ինչպես «մեծ թուրքին»

(The Great Türk), այն դեպքում, երµ սուլթանը դիմում էր անդլիական թադուՀուն իµրն «անդլիական վիլայեթի թադուՀու»: 1535 թ. մեծ վեղիր իµրաՀիմ-փաչան Ֆրանիսիայի Ֆրանցիսկ Ա թադավորի Հեւ սւորադրեց «խաղաղության, µարեկամության ն աոնւրի մասին» պայմանադիր, որը ֆրանսիացիներին Հաւկացնում էր մի չարք կարնոր արւոնություններ ու իրավունքներ: Պայմանադիրը նախաւեսում էր սուլթանի ն ֆրանսիական թադավորի միջն Համադործակցություն Հաµսµուրդների միապեւի դեմ: Ֆրանսիական վաճաոականները իրավունք էին սւանում աղաւ ւեղաչարժվել 0սմանյան կայսրության ողջ ւարածքում ն աղաւ աոնւուր անել, սուլթանին վճարելով նույնքան մաքսաւուրքեր, որքան վճարում էին իրենք' թուրք վաճաոականները: Փոխադարձության Հիմքի վրա նման արւոնություններ սւանում էին նան թուրքերը Ֆրանսիայում: Պայմանադիրը ճանաչում էր ֆրանսիական Հյուպաւոսական դաւարանների իրավաղորությունը կայսրության ւարածքում: Ֆրանսիացիները սւանում էին արւաերկրայնության (էքսւերիւորիալության) իրավունք, այսինքն` նրանք իրավասու էին իրենց մեջ եղած վեճերը քննարկել իրենց իսկ միջավայրում, Հյուպաւոսների կամ դեսպանների մասնակցությամµ ն իրենց երկրների օրենքներով: Ֆրանսիացիները սւանում էին նան 0սմանյան կայսրությունում կաւարյալ կրոնական աղաւություն, նրանք իրավասու էին իրենց Հովանավորությունը ւարածել այդ պեւության ողջ կաթոլիկ µնակչության նկաւմամµ: Երկու պեւությունների Հպաւակները աղաւ իրավունք էին սւանում նավարկել, ճանապարՀորդել, µնակություն Հասւաւել, ձեոք µերել սեփականություն դաչնակիցներին պաւկանող երկրներում: «Եվրոպացին դիւեր,- նչում է Լեոն,- թե ինչ են օրենքները Թուրքիայում, ուսւի ձեոք µերեցին արւաերկրայնության իրավունք, այսինքն` ֆրանսիացին թուրքական Հողի վրա կարող էր դաւվել միմիայն իր Հյուպաւոսի ձեոքով, եթե դործ ունենար մի ուրիչ ֆրանսիացու Հեւ: Թուրք պաչւոնյաներին Հրամայված էր ի կաւար ածելու Հյուպաւոսների վճիոները»: Ֆրանցիսկ Ա-ի Հեւ կնքված վերոՀիչյալ պայմանադիրը µաժանված էր աոանձին դլուխների' «կապիւուլների»: Այդ µաոից էլ օւարերկրացիների կողմից սւացած արւոնություններն ու իրավունքները կոչվեցին «կապիւուլյացիաներ», իսկ պայմանադրերը' «կապիւուլյացիոն պայմանադրեր»: Սուլեյման Ա-ի կնքած պայմանադիրը չի կարելի Համարել անիրավաՀավասար: Այն Համարվում էր սուլթանի կողմից ֆրանսիացինե241

րին ւրված չնորՀ: Քանի որ Ղուրանը թչնամի է Հայւարարում ամեն մի օւարերկրացու, ապա պարղ է, ոչ ոք չի Հանդդնի աոանց նախաղդուչական միջոցների Հայւնվելու մուսուլմանական երկրում: Եվրոպական աոաջին վաճաոականները, որոնք իրենց վրա էին վերցրել այդպիսի ժողովրդի Հեւ աոնւուր անելու ոիսկը, փորձում էին նախ իրենց Համար ապաՀովել µացաոիկ պայմաններ ն արւոնություններ, որոնք սակայն, Հեւադայում ւարածվում էին նրանց ամµողջ աղդի վրա: Այդպիսին է կապիւալյուցիաների ծադումը: Դրանք արւոնություններ են, որ միակողմանի կերպով կաոավարությունը չնորՀել է, որը Հեւնաµար, կարող էր իր Հայեցողությամµ վերացնել դրանք: Բայց Հեւադայում դրությունը փոխվեց. կապիւուլյացիաները դարձան 0սմանյան կայսրության պայմանադրային պարւավորություններ, որ նրա կաոավարությունը իրավունք չուներ վերացնել միակողմանի կարդով: Այսպիսով, Սուլեյման Ա-ի ժամանակ սկիղµ դրվեց կապիւուլյացիոն ոեժիմի Հասւաւմանը: Դա նս վերսւին դալիս էր Հավասւելու, որ Հիչյալ սուլթանի օրոք Հարաµերությունները Եվրոպայի Հեւ կաւարում էին աոաջին քայլերը, ընդ որում պայմանադրային պարւավորությունների Հիմքի վրա:

Անկասկած սուլթան Սուլեյման Ա կանունիի կաոավարման չրջանը օսմանների պեւության վերելքի ժամանակաչրջանն էր: Նրա օրոք Հսկայածավալ նվաճումների չնորՀիվ ավարւվեց օսմանյան պեւության վերածումը կայսրության, որը սկղµնավորվել էր սուլթան ՄեՀմեդ ՖաթիՀի ժամանակներից: ՃՄ-ՃՄԱ դարերը Համարվում են 0սմանյան պեւության Հղորության դադաթնակեւը: Նչված Հարյուրամյակներում այդ կայսրությունը դարձավ ոչ միայն աչխարՀի ամենաուժեղ մաՀմեդական պեւությունը, այլն պեւությունների չարքում Հղորադույններից մեկը: Նոր նվաճումների Հեւնանքով 0սմանյան կայսրության ւիրույթները ընդարձակվելով ւարածվեցին երեք մայրցամաքների' Ասիայի, Եվրոպայի ն Աֆրիկայի վրա: Այդ վիթխարի պեւության կաղմի մեջ էին մւնում Ասիայում ողջ Անաւոլիան, Արնմւյան Հայասւանը, Քրդսւանը, Արնմւյան Վրասւանը, Արաµիան (Արաµական թերակղղին), Եմենը, Սիրիան, Լիµանանը, Պաղեսւինը, Միջադեւքը, Հորդանանը, Եվրոպայում' Ալµանիան, Բոսնիան, Հերցեդովինան, Բուլղարիան, Դալմացիան, Թրակիան, Հունդարիան, Հունասւանը, Մակեդոնիան, Մոլդավիան, Վալախիան, Պոդոլիան,

Տրանսիլվանիան, Սերµիան, Սն ծովի Հյուսիսային ափը մինչն կուµան ն նրա արնելյան ափի մի մասը, Աղովը, Ղրիմը, կիպրոս ն կրեւե կղղիները, Աֆրիկայում' Եդիպւոսը, Ալժիրը, Թունիսը, Տրիպոլիւանիան ն կիրենաիկան (ներկայումս Լիµիա): Այդ վիթխարի կայսրության ւարածքը կաղմում էր վեց միլիոն քաոակուսի կիլոմեւր: ՃՄԱ դարում նրա µնակչությունը անցնում էր 25 միլիոն մարդուց: (Համեմաւության կարդով նչենք, որ այդ նույն ժամանակ Ֆրանսիայի µնակչությունը 16 միլիոն էր, իւալիայինը' 12.5-13 միլիոն, իսպանիայինը' 8 միլիոն): Այդ նվաճումների Հեւնանքով թուրքական պեւությունը ոաղմական ավարի ն ղավթված ընդարձակ Հողերի Հաչվին աներնակայելի չափերով Հարսւացավ: Հղոր կայսրությունը ձեոք µերեց խոչոր միջաղդային կչիո: Եվրոպական պեւությունները սկսել էին նրա Հեւ փնւրել դաչինք կամ աոնվաղն փորձում էին ձեոք µերել նրա չեղոքությունը: Թուրքական դաղութացումը, սակայն, µացաոությամµ Բալկանների մի քանի չրջանների, թուրքերի ղանդվածային վերաµնակեցման µնույթ չէր կրում, այլ սաՀմանափակվում էր թուրքական կայաղորների կամ սուլթանի ւեղական վասալների ղորքերի ւեղավորմամµ: ՃՄԱ դարում 0սմանյան կայսրությունը ւիպիկ ոաղմաավաւական պեւություն էր: Հարյուրամյակներ ւնած պաւերաղմների ժամանակ թուրք-օսմանների մու ձնավորվել էր նպաւակների միասնություն: Նրանք իրենց ամµողջ եոանդը ւրամադրել էին µանակ սւեղծելուն: Հիրավի, 0սմանյան պեւությունը ծնվել էր պաւերաղմում ն ապրում էր պաւերաղմի Համար: Նույնիսկ կրոնը թուրք-օսմանների կողմից օդւադործվում էր ոաղմա-քաղաքական նպաւակներով: Թուրք պաւմաµան Խալիլ ինալջիքը իրավացիորեն նչում է, որ «ՃՄԱ դարում օսմանյան կաոավարիչները խալիֆաթին ւվեցին նոր իմասւ` այն կապելով «անՀավաւների» դեմ սրµաղան պաւերաղմ մղելու դաղափարին»: իսկապես, կայսրության ողջ ւարածքում թուրքիսլամական µնակչության չրջանում ամենուրեք թնածում էր պաւերաղմական ոդին: Երկրի ողջ ւարածքը Հադեցված էր ղինված ուժերով, նույնիսկ խաղաղ ժամանակաչրջանում: Բանակի Հղորությունն անՀրաժեչւ էր ոչ միայն նոր Հողեր նվաճելու, այլն դրավված Հողերը պաՀպանելու ն ընդվղող ժողովուրդների չարժումները ճնչելու Համար: Թեն ՃՄԱ դարում 0սմանյան կայսրությունը վերելքի մեջ էր, սակայն ներքին կյանքում ապրում էր ցնցումներ: Արդեն դարի աոաջին կեսին կայսրությունում ւեղի ունեցան խոչոր ապսւամµություններ, որոնց Հիմնական պաւճաոը Հարկային լծի ուժեղացումն էր: Գյուղա243

ցիությունը քայքայվում ն աղքաւանում էր նան անընդմեջ պաւերաղմների Հեւնանքով, որոնք ւնական ժամանակ նրանց կւրում էին իրենց ւնւեսությունից: Բաղմապիսի Հարկերի ու ւուրքերի ւակ կքած դյուղացիական ղանդվածները լքում էին իրենց դյուղերն ու Հողերը, փախչում էին լեոները, քաղաքները ն այլն: Մասնակիորեն Հարկերի աճը կապված էր արծաթի արժեղրկման Հեւ, որի Հեւնանքով այն ժամանակվա թուրքական Հիմնական դրամական միավորը' աքչեն, նս կւրուկ արժեքաղրկվեց: Որպեսղի դադարեցվի դյուղացիության փախուսւը իրենց µնակավայրերից, ՃՄԱ դ. 20-ական թվականներին ընդունվեց օրենք, որը ֆեոդալներին իրավունք էր ւալիս սւիպողական ձնով Հեւ վերադարձնել փախսւական դյուղացիներին, եթե նրանք իրենց µնակության նոր վայրում ապրել էին 15 ւարուց պակաս, իսկ քաղաքներում' 20 ւարուց պակաս: 0րենքի այդ դրույթը չէր ւարածվում այն դյուղացիների վրա, որոնք փախել էին Սւամµուլ: Այդ օրենքը, µնականաµար, նչանակալիորեն սաՀմանափակում էր դյուղացիության անձնական աղաւությունը, սակայն ոչ այնպիսի չափերով, ինչպես Արնելյան Եվրոպայի ճորւ դյուղացիներինը: Գյուղացիության դժդոՀությունը դրսնորվում էր ւարµեր ձներով. դրանցից մեկն էլ այն էր, որ Անաւոլիայում լայնորեն ւարածվեցին իսլամի չիական ուղղության ւարµեր Հերձվածներ, որի Հեւնորդները Հաճախ µարձրացնում էին ապսւամµություններ: Աոաջին այդպիսի ապսւամµություններից մեկը 1508 թ. Թոքաթի չրջանում µոնկած ապսւամµությունն էր ղղլµաչ* Նուր-էդ-դինի (Նուր Ալիխալիֆա) դլխավորությամµ: Ապսւամµները ձդւում էին աղաւադրվել օսմանյան սուլթանների լծից ն դաոնալ իրանական չաՀերի Հպաւակներ: Նուր Ալի-խալիֆային նույնիսկ Հաջողվեց դրավել Թոքաթ քաղաքը: Ապսւամµությունը չարունակվեց մի քանի ւարի ն ի վերջո ճնչվեց սուլթանական ղորքերի կողմից: 1511 թ. Անթալիայի ն նրա Հարակից չրջաններում µոնկեց էլ ավելի Հուժկու մի ապսւամµություն, որը դարձյալ դլխավորում էր թյուրքական թեքքելլյու ցեղից չիա-ղղլµաչ կարաµիյիք-օղլուն, որն *

Այդ ժամանակ «ղղլµաչ», այսինքն` «կարմրադլուխ» էին անվանում µոլոր նրանց, ովքեր Հեւնորդ էին իսլամի չիական ուղղությանը: Ղղլµաչ անվանումը չրջանաոության մեջ էր մւել դեոնս Սեֆյան չաՀ իսմայիլ Ա-ի ժամանակներից, երµ նրա ղինակիցներն ու Հեւնորդները իրենց դլուխների փաթթոցի (չալմայի) վրա կարում էին 12 կարմիր երիղներ, որոնք խորՀրդանչում էին չիաների կողմից սրµադործված ւասներկու իմամներին:

ուներ «ՇաՀ-կուլու»' այսինքն` «չաՀի սւրուկ» մականունը (նկաւի ունենալով Սեֆյան չաՀ իսմայիլ Ա): Թուրքական աղµյուրները նրան անվանում են «Շայթան-կուլու» («սաւանայի սւրուկ»): Ապսւամµները կարողացան իրենց դրոչի ւակ Հավաքել ավելի քան 20 Հաղար մարդու ն Հաղթանակներ ւանել մի չարք աղդեցիկ ֆեոդալների նկաւմամµ: ՇաՀ-կուլույին մասնավորապես Հաջողվեց ջախջախել Անաւոլիայի µեյլերµեյ կարադյող ԱՀմեդ-փաչայի ղորքերին, որը դերվեց ապսւամµների կողմից ն մաՀապաւժի ենթարկվեց: Սուլթանը սւիպված էր մեծ վեղիրի դլխավորությամµ մի խոչոր µանակ ուղարկել ապսւամµների դեմ, որոնք Համաո դիմադրությունից Հեւո ընկճվեցին: Մարւի դաչւում ղոՀվեց նան ապսւամµության ղեկավարը' ՇաՀկուլուն: Ութ ւարի անց, 1519 թ. Թուրխալի, Թոքաթի ն Ամասիայի չրջաններում ապսւամµության դրոչ պարղեց ոմն չեյխ Զելյալ: Վերջինս իրեն անվանում էր ՇաՀ-վելի (սուրµ չաՀ), ն նույնիսկ «մաՀդի» (մեսիա): Նրա չուրջը Հավաքվեցին ւասնյակ Հաղարավոր դժդոՀներ, որոնք կաղմեցին մի Հսկայական ապսւամµական µանակ: Այս անդամ նս սուլթանական ուժերի կողմից ապսւամµությունը ճնչվեց անօրինակ դաժանությամµ: Բոլոր նրանք, ովքեր ընկան պաւժիչների ձեոքը, անխւիր դլխաւվեցին: Սակայն ապսւամµության ղեկավարի' Զելյալի անունը դարձավ Հասարակ անուն. այդ ժամանակվանից սկսած թուրքական աղµյուրներում µոլոր ժողովրդական ապսւամµությունները սկսեցին կոչվել «ջելյալիլիք», այսինքն` «ջելյալիների չարժումներ»: 1526 թ. կիլիկիայում µոնկեց խոչոր ապսւամµություն կալենդեր Զելեµի (կալենդեր-օղլու) անունով մեկի դլխավորությամµ: Նա իր աոջն նպաւակ էր դրել ոչնչացնել օսմանյան դինասւիան ն սւեղծել կաոավարող նոր Հարսւություն: Նա իրեն անվանեց կալենդեր չաՀ: Արադորեն ծավալվելով, չարժումն ընդդրկեց ողջ կենւրոնական Անաւոլիան' Հասնելով մինչն նրա արնելյան սաՀմանները: կալենդերը, որի դրոչի ներքո Հավաքվել էին µաղմաՀաղար ուժեր, մի չարք խոչոր պարւություններ Հասցրեց սուլթանական ղորքերին: Ապսւամµները, օրինակ, դլխովին ջախջախեցին Անաւոլիայի µեյլերµեյի ղորքերին: 1527 թ. Սւամµուլը ապսւամµների դեմ ուղարկեց խոչոր պաւժիչ ուժեր, որոնք չարժումը խեղդեցին արյան մեջ: Ճակաւադրական դեր խաղացին ապսւամµությանը Հարած ֆեոդալները, որոնց մեծ վեղիրը կաչաոեց ն չրջեց կաոավարության կողմը: Փոքր Ասիայում ապսւամµությունների նոր ալիք սկսվեց ՃՄԱ դ.

վերջին ն ՃՄԱԱ դ. սկղµին, որը ծայրից ծայր ցնցեց այդ ընդարձակ երկրամասը: 1595 թ. սկսվեց իր Հղորությամµ ու թափով մի աննախընթաց Հուժկու չարժում, որը թուրքական աղµյուրներում նույնպես սւացել է «ջելյալիների խոովություններ» անվանումը: Նրանում աոավել եոանդուն մասնակցություն ցուցաµերեցին այսպես կոչված լնենդները' ապադասակարդայնացված դյուղացիները, որոնք կորցրել էին իրենց Հողերը: Այսպիսով, սուլթան Սուլեյման Ա կանունիի կաոավարման վերջին չրջանում, ինչպես նան դրան Հաջորդող աոաջին ւարիների ընթացքում, արդեն µոլոր նչանները կային, որ 0սմանյան կայսրությունը թնակոխում է իր լճացման չրջանը, որին անխուսափելիորեն Հեւնելու էր ասւիճանական վայրէջքը: 0սմանյան ւիրապեւող չրջանները փորձում էին դրությունից ելք դւնել նան նոր պաւերաղմների ու նվաճումների ճանապարՀով:

Գ ԼՈՒԽ ՎԵՑԵՐՈՐԴ

0ՍՄԱՆՅԱՆ կԱՅՍՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՆԱՀԱՆԶի

ԺԱՄԱՆԱկԱՇՐԶԱՆՈՒՄ

1. 0ՍՄԱՆՑիՆԵՐի ԱՌԱԶիՆ ՌԱԶՄԱկԱՆ ԲԱԽՈՒՄԸ ՌՈՒՍԱկԱՆ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՀԵՏ

Նախապես սուլթան Սուլեյման Ա-ը որոչել էր դաՀը Հանձնել իր Մուսւաֆա անունով որդուն, որը մարւերում µաղմիցս դրսնորել էր խիղախություն ն անձնաղոՀություն: Նա ենիչերիական µանակի սիրելին էր ն մեծ Հեղինակություն էր վայելում օսմանյան վերնախավի չրջանում: Սակայն Սուլեյմանի սիրեցյալ կինը' Ռոքսոլանան, որից ծնվել էին երեք որդիներ' Սելիմը, Բայաղիդը ն ԶՀանդիրը, ձդւում էր օսմանյան դաՀի վրա նսւեցնել նրանցից մեկնումեկին, µայց ոչ երµեք Մուսւաֆային, որի մայրը' ԳյուլµաՀարը Ռոքսոլանայի Հարեմական ախոյաններից էր: Այդ խորամանկ ու Հմայիչ սլավոն կինը վարպեւ սադրանքներով կարողացավ Մուսւաֆայի նկաւմամµ ՀրաՀրել Հոր կասկածամւությունը, որի Հեւնանքով Սուլեյմանի Հրամանով նրա Համր ծաոաները, որոնց պաչւոնի մեջ էր մւնում նան մարդ սպանելը, Հոր ներկայությամµ խեղդամաՀ արեցին Մուսւաֆային: Ռոքսոլանայի կրւսեր որդին ԶՀանդիրը, աչքի չէր ընկնում ոչ աոողջ µանականությամµ ն ոչ էլ ամուր աոողջությամµ (նա µնությունից սապաւավոր էր): Շոււով նա Հիվանդացավ ն Հրաժեչւ ւվեց կյանքին: իսկ քանի որ նրա մյուս երկու եղµայրները' Սելիմը ն Բայաղիդը աւելությամµ էին լցված միմյանց նկաւմամµ, Հայրը որոչեց նրանց µաժանել միմյանցից, կայսրության ւարµեր մասերում նրանց նչանակելով որպես ղորքերի Հրամանաւարներ: Սակայն միաոժամանակ անց, եղµայրները ղենքով դուրս եկան միմյանց դեմ, օդւադործելով իրենց ւրամադրության ւակ եղած µանակները: Այդ արյունաՀեղ ընդՀարումներից 1559 թ. Հաղթող դուրս եկավ Սելիմը, որը կոնիայի մուակայքում պարւության մաւնեց Բայաղիդին: Վերջինս

իր չորս որդիների ն իրեն Հավաւարիմ մնացած ղորքերի Հեւ ապասւան դւավ Սեֆյան չաՀ ԹաՀմասպի մու: ՇաՀամոլ µոնակալը որոչեց իր Հյուրին վաճաոել Սուլեյմանին: Դեսպանների միջոցով սուլթանի ն չաՀի միջն երկու ւարի չարունակ դնում էր դաղւնի սակարկություն Բայաղիդի դլխի չուրջը, որի նկաւմամµ Սւամµուլում ինչինչ մարդիկ Սուլեյմանին ներչնչել էին, որ նա խոովարար է ն ցանկանում է ղավթել Հոր դաՀը: Սուլթանը աոաջարկում էր կամ Բայաղիդին իրեն Հանձնել, կամ նրան մաՀապաւժի ենթարկել իրանում: իսկ չաՀը սկղµում սին Հույսեր էր փայփայում, որ իր մու դւնվող պաւանդին կարող է օդւադործել սուլթանից միջադեւքյան Հողերը Հեւ սւանալու Համար, ուսւի մերժում էր սուլթանի աոաջարկները: Բայց Համողվելով, որ դա դաւարկ Հույս է, որոչեց դեթ µարձրացնել Բայաղիդի դլխի դինը, սուլթանին մչւապես պաւասխանելով, որ իµր «մաՀմեդական Հյուրընկալության օրենքները» թույլ չեն ւալիս, որ ինքը վերադարձնի Բայաղիդին կամ սպանի նրան: Սակայն երµ կողմերը պայմանավորվեցին դնի չուրջը, չաՀը «մաՀմեդական Հյուրընկալությունը» դրեց մի կողմ, քաղաքական վւարանդուն Հանձնելով Սւամµուլից սուլթանի կողմից Հաւուկ ուղարկված դաՀճին` այդ նողկալի ու քսւմնելի արարքի ն սւորության Համար Սուլեյման Ա-ից սւանալով չորս Հարյուր Հաղար ոսկի: 1561 թ. Բայաղիդը Հենց իրանի Հողում խեղդամաՀ արվեց, իսկ նրա ղինվորներին չաՀն ընդդրկեց իր µանակի չարքերը: ԽեղդամաՀ արվեցին նան նրա չորս որդիները: Նրա Հինդերորդ որդուն, որն ընդամենը երեք ւարեկան էր, Սուլեյմանի Հրամանով նույն ճակաւադրին արժանացրին Բուրսայում: Այսպիսով, դեպի սուլթանական դաՀը ճանապարՀ Հարթվեց Սելիմի Համար, որը դաՀակալեց Սելիմ ԱԱ անունով (1566-1574): Նոր սուլթանը ցածրաՀասակ ու դեր, կարմիր դեմքով ու պղւոր աչքերով մեկն էր: Նա չաւ արադ սւացավ «Սելիմ Հարµեցող» մականունը: Ծույլ էր, անµարո, սանձարձակ, ինքն իրենով ն իր Հաճույքներով ւարված մի ոչնչություն: Նա դործնականում չէր օդւվում ոչ իր նախարարների ն ոչ էլ Հպաւակների Հարդանքից: Ցանկություն չունենալով անձամµ իր վրա կրել պաւերաղմների դժվարությունները ն Հեւաքրքրություն չդրսնորելով պեւական դործերի նկաւմամµ` նոր սուլթանը դրանք թողնում էր ուրիչների, դլխավորապես մեծ վեղիրի ւնօրինությանը, իսկ ինքը իր ժամանակի մեծ մասը անց էր կացնում սերալում, իր մերձավոր ընկերների ն չողոքորթների չրջանում: ԱոՀասարակ նա վարում էր աննպաւակ կյանք` դույղն-ինչ չափով չմւաՀոդվելով կայսրության ներկայի ն ապադայի

Համար: Հենց սրա օրոք սկսվեց 0սմանյան կայսրության դեոնս դանդաղ, սակայն նկաւելի վայրէջքը: Սելիմ ԱԱ-ը ամուսնացած էր պեւական դործչի անուրանալի µարձր Հաւկանիչներ ունեցող մեծ վեղիր Սոքոլլու-փաչայի աղջկա Հեւ: ինչպես նչվեց, ըսւ էության պեւության կաոավարումն իրադործվում էր Հենց այդ մարդու կողմից, որը ծադումով µոսնիացի սլավոն էր: Այսպիսով Սելիմ ԱԱ-ը, պեւության կաոավարման µնադավաոում սւեղծեց մի նախադեպ, որը կիրաոություն դւավ նան Հեւադա Հարյուրամյակներում. երµ ուժեղ մեծ վեղիրը, Հաճախ ծադումով քրիսւոնյա, իր արդյունավեւ դործունեությամµ Հավասարակչոում էր թույլ սուլթանին ն մանավանդ ճդնաժամային պաՀերին պեւության ղեկը փասւացի կերպով վերցնում էր իր ձեոքը: Այսպիսով, Սուլեյման Ա-ի կաոավարման չրջանին µնորոչ ւեմպը չնորՀիվ մեծ վեղիրի Համարյա անփոփոխ կերպով պաՀպանվեց: Սոքոլլուն սուլթան Սուլեյմանի ժամանակ նս մեծ վեղիր էր ն ուներ պեւության ներքին ն արւաքին քաղաքականության վերաµերյալ խնամքով մչակված ծրադրեր: ԱոՀասարակ այդ եոանդուն ու ընդունակ մարդը ւարված էր փաոասիրական Հեոուն դնացող մւքերով: Ուներ ծրադրող ուղեղ: Նրա դլխում աոկա էին µաղմապիսի մեծ ու փոքր ծրադրեր: Նրա աոաջին դործը եղավ Հունդարիայի դեմ Սուլեյմանի սկսած ոաղմարչավը իր ավարւին Հասցնելը: 1568 թ. Սոքոլլուն Հաµսµուրդների կայսրի Հեւ կնքեց պաւվավոր Հաչւություն ութ ւարի ժամանակով, որն անփոփոխ էր թողնում ւարածքային սւաւուս-քվոն: ԱյնուՀեւն մեծ վեղիրը որոչեց աոաջին անդամ օսմանյան µանակները չարժել նոր ուղղությամµ' դեպի Ռուսասւան: Դա մի ժամանակաչրջան էր, երµ միասնական Մոսկովյան պեւությունը դնալով Հղորանում ու վերելք էր ապրում: Մինչ այդ, ՃՄ դարում Հանձինս ոուսների, թուրքերն իրենց Համար չէին ւեսնում ոչ մի սպաոնալիք: 1492 թ. սկսած նրանց նույնիսկ թույլաւրվում էր աղաւ աոնւուր անել կայսրության ւարածքում: Սակայն երµ 1547 թ. իվան ԱՀեղը սւանձնեց Ռուսասւանի դաՀը, իրադրության մեջ ւեղի ունեցավ կւրուկ փոփոխություն: Նոր ցարը ձդւում էր իր պեւությունը վերածել կայսրության: Նրա պապը' իվան ԱԱԱ-ը, ամուսնացել էր Բյուղանդիայի վերջին կայսր կոնսւանդին Պալեոլոդոսի եղµոր աղջկա Հեւ, որը նրան աոիթ ւվեց Հայւարարելու իր Հավակնությունների մասին Արնելյան Հոոմեական կայսրության նկաւմամµ: Այդ Հավակնությունների ցայւուն դրսնորում Հանդիսացավ այն, որ որպես իր իչխանության խորՀրդանիչ իվան ԱԱԱ-ը վերցրեց µյուղանդական երկդլխա249

նի արծիվը: Այսպիսով, ՃՄԱ դարում Մոսկովյան մեծ իչխանությունը վերածվեց միասնական ն ուժեղ պեւության: Սւանձնելով Ռուսական պեւության դաՀը, իվան ԱՀեղը նվաճողական քաղաքականություն ծավալեց դեպի Հարավ' թաթարական խաների ւիրույթները: 1556 թ. նա դրավեց Ասւրախանը ն այն միացրեց իր պեւությանը: ԱյնուՀեւն արչավանք կաղմակերպեց Աղովի ուղղությամµ ն դեպի Ղրիմի ափերը: Դրանով նա ուղղակի ունձդություն էր անում օսմանյան չաՀերի դուու նկաւմամµ, մանավանդ որ Ղրիմը Հանդիսանում էր սուլթանի վասալ Ղրիմի խանի ւիրույթը: Գիւակցելով ոուսական վւանդի աՀադնությունը` Սոքոլլուն որոչեց միջամւել իրադարձություններին: Նա մչակել էր դործողությունների մի վիթխարածավալ ծրադիր, որի նպաւակն էր դադարեցնել ոուսների ծավալումը դեպի Հարավ ն միաժամանակ նպասւել թուրքերի աոաջխաղացմանը դեպի արնելք: Ըսւ այդ ծրադրի` Դոնի ն Վոլդայի միջն ընկած ամենանեղ Հաւվածում կաոուցվելու էր մի ջրանցք, որը կոչված էր միացնելու երկու ծովերը' Սն ծովը, որն արդեն ամµողջապես դւնվում էր օսմանցիների Հսկողության ւակ ն ըսւ էության դարձել էր թուրքական ներքին լիճ ն կասպից ծովը: Դա Հնարավորություն կւար կասպից ծովի վրայով, չրջանցիկ ճանապարՀով, ներթափանցել իրան` չրջանցելով Աւրպաւականի ն Թավրիղի վրայով երկար ու դժվարին ցամաքային ճանապարՀը դեպի Միջին Արնելք: Դժվար չէ նկաւել, որ այդ նախադծով թուրքերը ծրադրել էին նոր, ավելի կարճ ու Հարմարավեւ ճանապարՀ µաց անել իրենց Համար դեպի կովկաս, իրան ու կենւրոնական Ասիա: Ավելորդ չէ նչել, նան, որ այդ ջրանցքի կաոուցման դաղափարը ծնվել էր դեոնս ւասնութ դար աոաջ ն նրա Հեղինակը Ալեքսանդր Մակեդոնացու ղորավար Սելնկոս Նիկադորն էր: կասկածից վեր է, որ այդ ծրադիրը 0սմանյան կայսրության Համար կարող էր µաց անել ւարաµնույթ ոաղմավարական Հեոանկարներ, ինչպես նան մեծ Հնարավորություններ աոնւրի µնադավաոում: Հիչյալ ծրադրի µաղկացուցիչ մասն էր Հանդիսանում նան սւորին Պովոլժիեի նվաճումը: 1568 թ. Սոքոլլուն Սն ծովով մեծաթիվ ղորքեր ուղարկեց օսմանցիների ւիրապեւության ւակ դւնվող Աղով քաղաք-ամրոցը: Միաժամանակ մեծ վեղիրի Հուչումով նույն թվականի դարնանը Սելիմ ԱԱ-ը իր վասալ, Ղրիմի խան Դնլեթ-Գիրեյին ուղարկեց Հրաման' արչավանք կաղմակերպելու դեպի Ասւրախան, իր Հեւ վերցնելով կաֆայում դւնվող թուրքական ղորամասը: Սուլթանի մեկ այլ Հրամանով թիանավերով Աղով ուղարկվեց երեք Հաղար մարդ ջրանցքը փորե250

լու Համար: Թուրքական ղորքերը ն Հորաւողները Դոն դեւով նավերով մեկնեցին Դոն ն Վոլդա դեւերի միջն դւնվող այն վայրը, որւեղ փորվելու էր ջրանցքը: Միաժամանակ 1569 թ. ողջ ձմոանը ն դարնանը իրականացվում էին նախապաւրասւական աչխաւանքներ արչավանքը սկսելու Համար: 1569 թ. Հունիսի սկղµին Աղովից ու կաֆայից մի քանի Հաղար ենիչերիներ, որոնց ուղեկցում էին նան ղրիմյան ու նողայական թաթարները, ոաղմերթի դուրս եկան դեպի Ասւրախան: Դա լինելու էր 0սմանյան կայսրության ն ոուսական պեւության աոաջին ոաղմական ընդՀարումը: Թուրքական µանակը Ասւրախանին մուեցավ աոանց պաչարողական Հրեւանու ն µավարար քանակով սննդամթերքի ու Հանդերձանքի պաչարի, քանի որ նրանց չՀաջողվեց դրանք Դոնից ւեղափոխել Վոլդա դեւը: Մուենալով Ասւրախանին` օսմանցիներն անմիջապես սկսեցին դրոՀել քաղաք-ամրոցի վրա, սակայն Հանդիպելով Հուժկու դիմադրության, Հենց սկղµից ունեցան մեծ թվով ղոՀեր: Սեպւեմµերի կեսերին թուրքերը փորձեցին Հորաւել ամրոցի պարիսպների ւակ, դրանք պայթեցնելու նպաւակով, սակայն դա նրանց չՀաջողվեց ջրի մուիկության պաւճաոով: Շոււով պաչարվածներին օդնության Հասավ ոուսական մի ուժեղ ջոկաւ իչխան Սերեµրյաննոյի Հրամանաւարությամµ, որն անմիջապես թիկունքից Հարվածեց Հակաոակորդին: Թուրքերն ունեցան խոչոր կորուսւներ: Մուենում էր ձմեոամոււը ոուսական ցրւերով Հանդերձ, մինչդեո թուրքական µանակի µարոյական ոդին դնալով անկում էր ապրում: Ենիչերիների չրջանում, որոնք չէին ցանկանում ձմեոել Ասւրախանի ամրոցի պաւերի ւակ, սկսվեցին խլրւումներ, որոնք սպաոնում էին վերածվել խոովության: Նման պայմաններում թուրքական ղորաՀրամանաւար Ղասըմ-փաչան սեպւեմµերի վերջին սւիպված էր Հանել Ասւրախանի պաչարումը ն ղորքերին ւալ Հեւդարձի Հրաման դեպի Ղրիմ: Մեկնումից աոաջ թուրքերը կրակի ճարակ դարձրին Ասւրախանի քաղաքամերձ չրջանները: Այսպես կոչված «կաµարդինյան ճանապարՀով» ն Հյուսիսային կովկասի անջուր ւափասւաններով նաՀանջելու ժամանակ թուրքական µանակը մեծ կորուսւներ կրեց ջրի պակասի ն սովի պաւճաոով: Մեկ ամիս անց, Հոկւեմµերի վերջին, այդ նոսրացած µանակը մուեցավ Աղովին, որւեղից նրա մնացորդներին ծովով ուղարկեցին կաֆա: Սակայն ճանապարՀին նրանց սպասում էր նոր փորձություն: Ուժեղ փոթորիկի պաւճաոով նավերից չաւերը խորւակվեցին` ի251

րենց Հեւ ջրասույղ անելով մեծ թվով ենիչերիների: Վերջին Հաչվով Սւամµուլ Հասան միայն ասւրախանյան արչավանքի ընդամենը յոթ Հարյուր մասնակիցներ: Ձախողման մաւնվեց Սոքոլլու-փաչայի ծրադիրը ոչ միայն Ասւրախանն ու կաղանը ոուսներից դրավելու, այլն Դոնից Վոլդա ջրանցք µացելու ուղղությամµ: 1570 ն 1571 թթ. թուրքերի ՀրաՀրումով Ղրիմի թաթարները ավերիչ Հարձակումներ դործեցին ոուսական Հողերի վրա: 1571 թ. ամµողջովին այրվեց Մոսկվան: Դրանից Հեւո իվան ԱՄ ցարը ւեղեկացրեց Ղրիմի խանին, որ պաւրասւ է նրան ղիջելու Ասւրախանը, եթե նա Համաձայնվի Հաչւություն կնքել Ռուսասւանի Հեւ: Սակայն այդ աոաջարկը Համարելով ոչ µավարար, Ղրիմի խանը մերժեց այն: 1572 թ. ղրիմյան ն նողայական թաթարները երկրորդ անդամ Հարձակվեցին Մոսկվայի վրա, սակայն այս անդամ ոչ միայն Հանդիպեցին կաղմակերպված դիմադրության, այլն Մոսկվայից 45 վերսւ Հեոավորության վրա կրեցին ջախջախիչ պարւություն: Ռաղմական դործողությունները դադարելուց Հեւո իվան ԱՀեղը 1569 թ. վերջին Սւամµուլ ուղարկեց իր ներկայացուցիչ իվան Նովոսելցնին' խաղաղության պայմանադիր կնքելու աոաջարկով: կնքվեց ոուս-թուրքական Համաձայնադիր, ըսւ որի թուրքերը պաՀպանում էին իրենց ւիրապեւությունը Ղրիմի խանության նկաւմամµ ն Հրաժարվում էին Ասւրախանի նկաւմամµ ունեցած Հավակնություններից: Սոքոլլուի մու սնեոուն դաղափար էր նան Արնելքի Հեւ աոնւրի ընդլայնումը: Ըսւ այնմ, նա ծրադրեց իր երկրորդ ծավալուն նախաձեոնությունը' Սուեղի պարանոցի երկայնքով ջրանցքի կաոուցումը, որը Միջերկրական ծովը կապելու էր կարմիր ծովի Հեւ, որւեղից այնուՀեւն ճանապարՀը չարունակվելու էր դեպի Հնդկական օվկիանոս: Սակայն այդ ծրադրի իրադործումը նս խափանվեց Եմենում µոնկած Հուժկու ապսւամµության Հեւնանքով, որը թուրքերի կողմից ճնչվեց մեծ դժվարությամµ: 2. 0ՍՄԱՆՅԱՆ կԱՅՍՐՈՒԹՅԱՆ ՄՂԱԾ ՊԱՏԵՐԱԶՄՆԵՐԸ ԱՐԵՎՄՈՒՏՔՈՒՄ ԵՎ ԱՐԵՎԵԼՔՈՒՄ ՃՄԱ ԴԱՐի ԵՐկՐՈՐԴ կԵՍիՆ ԵՎ ՃՄԱԱ ԴԱՐՈՒՄ

1570 թ. Սելիմ ԱԱ-ը կաղմակերպեց ծովային արչավանք վենեւիկցիներին պաւկանող կիպրոս կղղին նվաճելու Համար: Սկսվեց թուրք-վենեւիկյան պաւերաղմ, որի ասպարեղ դարձան վենեւիկցիների Հսկողության ւակ դւնվող էդեյան ն Հոնիական ծովերում

դւնվող կղղիները ն Ադրիաւիկ ծովի արնելյան ափերի չրջանում Վենեւիկի Հողերը: Այդ պաւերաղմում վենեւիկցիներին աջակցում էին իսպանիայի թադավոր Ֆիլիպ ԱԱ-ը ն Հոոմի պապը: Վերջինիս նախաձեոնությամµ կաղմավորվեց «Սրµաղան դաչինք», որի չուրջը Համախմµվեցին Վենեւիկը, իսպանիան, Մալթան, Զենովան, Սավոյան ն իւալիայի մի չարք այլ պեւություններ' օսմանցիների դեմ խաչակրաց նոր արչավանք սկսելու Համար: 1570 թ. թուրքական ցամաքային ղորքերը Լալա Մուսւաֆա փաչայի Հրամանաւարությամµ ն ծովային ուժերը Փիալե փաչայի դլխավորությամµ ափ իջան կիպրոսում: Թուրքերի խոսւումներից խաµված ղդալի թվով Հույներ սկսեցին Համադործակցել նրանց Հեւ: Թուրքական Հրամանաւարության դլխավոր խնդիրն էր դրավել վենեւիկյան երկու ամրոցներ' Նիկողիան ն Ֆամադուսւան: Վեց չաµաթյա պաչարումից Հեւո Նիկողիան Հանձնվեց: Քաղաքի կայաղորի կենդանի մնացած պաչւպանները թուրքերի կողմից սրի քաչվեցին, իսկ քաղաքը մաւնվեց կողոպոււի ու ավերածության, եկեղեցիները վերածվեցին մղկիթների, երկսեո երիւասարդներին ուղարկեցին որպես սւրուկներ վաճաոելու: Հաջորդ ւարի երեքամսյա պաչարումից Հեւո թուրքերը դրավեցին Ֆամադուսւան, որի պաչւպանները թեն կովում էին մեծ խիղախությամµ, սակայն սննդամթերքի ու վաոոդի վերջանալու պաւճաոով քաղաքը սւիպված էր դադարեցնել իր դիմադրությունը: Լալա Մուսւաֆա փաչան դրժելով իր խոսւումը քաղաքի պաչւպանների կյանքի ն դույքի ապաՀովությունը երաչխավորելու վերաµերյալ` Հրամայեց Ֆամադուսւայի կայաղորի Հրամանաւար Մարկոս Անւոնիոս Բրադադինոյին չղթայել, իսկ ապա իր ձեոքով կւրեց նրա քիթն ու աջ ականջը: ԱյնուՀեւն նրան աոաջարկեցին ընդունել իսլամը. սւանալով մերժում, Բրադադինոյին սկղµում կենդանի մաչկաղերծ արեցին, իսկ ապա քաոաւեցին: ԱյնուՀեւն Մուսւաֆայի կարդադրությամµ նրա կաչվից սարքեցին խրւվիլակ ն ցուցադրեցին ժողովրդին' նրան աՀաµեկելու Համար: 1571 թ. Հոկւեմµերի 7-ին Լեպանւո քաղաքի մու (Հունասւան) ւեղի ունեցավ ծովային ճակաւամարւ, որը Հանդիսանում էր ՀամաչխարՀային պաւմության նչանավոր իրադարձություններից մեկը: «Սրµաղան դաչինքի» միացյալ նավաւորմը, որը µաղկացած էր Հիմնականում իսպանական ու վենեւիկյան նավերից ն որի Հրամանաւարը կարլոս Մ կայսեր որդի Դոն-Ժուան Դոթրիչն էր, մարւի մեջ մւավ թուրքական նավաւորմի Հեւ: Թուրքերի ւրամադրու253

թյան ւակ կային 230 նավեր, իսկ դաչնակիցների նավաւորմը µաղկացած էր 208 նավերից: Դա արյունաՀեղ ու Համաո մի ճակաւամարւ էր: Այդ իրադարձության ականաւեսներից մեկը դրել է. «Ծովը ճակաւամարւի վայրում Հանկարծ մարւիկներին թվաց կարմիր մարդկային արյունից»: Այդ ճակաւամարւում իր ձախ թնը կորցրեց ապադա իսպանական ՀանրաՀոչակ դրող, «Դոն-Քիչոթի» Հեղինակ Միդել Սերվանւեսը, որը դաչնակիցների կողմից մարւնչում էր թուրքերի դեմ: Ճակաւամարւի ընթացքում թուրքական ոաղմական նավաւորմը դլխովին ջախջախվեց: Թուրքերը կորցրին երկու Հարյուր նավ ն ւվեցին երեսուն Հաղար սպանվածներ ու վիրավորներ: Դաչնակիցների կորուսւները մեծ չէին' ընդամենը ւասը խոչոր թիանավեր ն յոթ Հաղար սպանվածներ: Թուրքերի պարւությունը Եվրոպայի վրա թողեց չչմեցուցիչ աղդեցություն: Քրիսւոնեական աչխարՀը ցնծության մեջ էր: իւալիայում ն իսպանիայում մաւուցվեցին դոՀաµանական աղոթքներ: Այդ Հաղթանակի արձադանքները Հասան նույնիսկ Հեոավոր Անդլիա: Սերվանւեսը իր «Դոն-Քիչու»-ում դրում էր, որ Լեպանւոյի ճակաւամարւը մնաց Հիչողության մեջ «որպես քրիսւոնեական աչխարՀի Համար այն ամենաերջանիկ օրը, երµ µոլոր աղդերը ձերµաղաւվեցին իրենց այն մոլորությունից, որ թուրքերը անպարւելի են»: իսկապես, օսմանցիները, որոնք կ. Պոլիսը դրավելու օրվանից Եվրոպան պաՀում էին վախի դերության մեջ, ջախջախիչ պարւություն էին կրել: Թուրքերի անպարւելիության աոասպելի փլուղումը քրիսւոնյաներին Հնարավորություն ւվեց աղաւ չունչ քաչել: Այդ ճակաւամարւը Հսկայական µարոյաքաղաքական նչանակություն ունեցավ եվրոպական պեւությունների Հեւադա պայքարի Համար ընդդեմ թուրքական նվաճողականության: Միաժամանակ Լեպանւոյի ճակաւամարւը ողջ Եվրոպային ցույց ւվեց, որ 0սմանյան կայսրության Հարձակողական Հղորությունը սկսում է նվաղել: Մինչդեո Սւամµուլը սուդի մեջ էր: Սուլթան Սելիմը երեք օր չարունակ աղոթում էր` ԱլլաՀին թախանձելով խղճալ իր ժողովրդին: ԱյնուՀեւն նա Հրամայեց կուորել իր ւիրույթներում դւնվող µոլոր իսպանացիներին ու վենեւիկցիներին, որը սակայն ի կաւար չածվեց չնորՀիվ ՄեՀմեդ Սոքոլլուի, որը Համողեց իր ւիրակալին չդիմել այդպիսի քայլի: Մեծ վեղիրը իր ւեսակեւն ուներ Լեպանւոյի աղեւի վերաµերյալ: Սւամµուլում Վենեւիկի ներկայացուցչի Հեւ Հանդիպման ժամանակ նա ասել է. «Մեծ ւարµերություն կա ձեր ն մեր կորուսւների միջն: Ձեղնից նվաճելով կիպրոսը, մենք կւրեցինք

ձեր ձեոքերից մեկը. մեր նավաւորմին պարւության մաւնելով, դուք ընդամենը սափրեցիք մեր մորուքը. կւրված ձեոքը այլնս չի աճի, µայց սափրված մորուքը կաճի ավելի խիւ, քան աոաջ էր»: իսկապես, թուրքերը ամµողջ ձմեոը ղµաղված էին նոր նավաւորմի կաոուցման դործով: Սուլթանը իր անձնական միջոցներից խոչոր դումար դրեց այդ դործի մեջ, միաժամանակ սերալի իր այդու մի մասը ւրամադրելով նավաչինարան դարձնելու Համար: 1572 թ. դարնանը, Լեպանւոյի ճակաւամարւից ընդամենը վեց ամիս անց նոր նավաւորմը, որը µաղկացած էր 250 նավերից, արդեն պաւրասւ էր: Այդ նավաւորմի Հայւնվելը ապչեցրեց դաչնակից-քրիսւոնյաներին: Միանդամայն ակնՀայւ էր, որ օսմանյան պեւությունը դեոնս չի կորցրել իր կենսունակությունը ն նրա նյութական պայմանները իրենց Հավասարը չունեն: Լեպանւոյից Հեւո, չնայած եվրոպական ւերությունների Հայւարարություններին, որ Ասւծո օդնությամµ իրենք մինչն վերջ ջախջախելու են աՀարկու թչնամուն, դաչնակիցների միջն ծայր աոան մանր վեճեր: Շոււով ընդՀանուր դործը այն ասւիճանի ենթարկվեց իրենց սեփական Հակասություններին, որ փասւորեն Լեպանւոյում ձեոք µերված Հաղթանակը Հավասարեցրեց ղերոյի: Սւացվեց այնպես, որ այդ Հաղթանակը վճոական դեր չխաղաց «Սրµաղան դաչինքի» Հեւ 0սմանյան կայսրության պաւերաղմի վրա ն թուրքերն այնուամենայնիվ չաՀեցին այդ պաւերաղմը: Վենեւիկում եկան այն Համողման, որ պաւերաղմը չարունակելու դեպքում իրենք ունենալու են նոր կորուսւներ: Բացի այդ, վենեւիկյան կաոավարության մեջ խաղաղության ուժեղ կուսակցությունը պնդում էր վերականդնել աոնւուրը օսմանյան ւարածքների Հեւ: ի վերջո, 1573 թ. մարւին Վենեւիկի ն 0սմանյան կայսրության միջն կնքվեց խաղաղության պայմանադիր, որով կիպրոսը անցնում էր թուրքերին ն Վենեւիկը պարւավորվում էր վճարել խոչոր ոաղմաւուդանք: կղղու Հողերը դարձան թուրքական պեւության սեփականությունը: 0սմանյան կաոավարությունը կենւրոնական Անաւոլիայից մեծ թվով թուրք վերաµնակիչների ւեղափոխեց կիպրոս: «Սրµաղան լիդայի» Հեւ պաւերաղմի ավարւից Հեւո` սուլթան Սելիմ ԱԱ-ը կրկին ծավալեց ոաղմական դործողություններ Թունիսի դեմ, որն աոաջին նվաճումից Հեւո փասւորեն դուրս էր եկել թուրքերի Հսկողությունից: 1574 թ. ամոան սկղµին նա այնւեղ ուղարկեց քաոասուն Հաղարանոց մի µանակ: Դեպի Թունիս ուղղություն վերցրած թուրքական նավաւորմը µաղկացած էր 300 նավերից: Հուլիսի

12-ին Համաո մարւերից Հեւո թուրքական ղորքերը ներխուժեցին Թունիս քաղաքը: ԱյնուՀեւն նրանք վերցրին Լա-Գուեււե ամրոցը, որւեղ ւեղակայված էր յոթ Հաղարանոց իսպանական մի ղորամաս: Նույն թվականի օդոսւոս-սեպւեմµերին ենիչերիներին Հաջողվեց դրավել նան անաոիկ Համարվող Ալ-Բասւիուն ամրոցը: Նչված վայրերի Համարյա µոլոր պաչւպանները մարւերի ընթացքում սպանվեցին, իսկ դերիներին թուրքերը անխնա սրի քաչեցին: Ալժիրի ն Տրիպոլիի Հեւ միաժամանակ Թունիսը վերածվեց թուրքական նաՀանդի: Քիչ ավելի ուչ' 1578 թ., թուրքերի աղդեցությունը ւարածվեց նան Մարոկկոյի վրա: Այսպիսով, Աֆրիկայի Հյուսիսում իսպանացիները կորցրին իրենց µոլոր ւիրույթները: իսպանական Ֆիլիպ ԱԱ թադավորը սւիպված էր 1581 թ. սուլթանի Հեւ կնքել ղինադադար: Գործնականում իր ավարւին Հասավ ւնական պայքարը Միջերկրական ծովի արնմւյան մասի µաժանման Համար: Այսպիսով, Միջերկրական ծովի արնելյան ափերից մինչն Մարոկկո ողջ Հյուսիսային Աֆրիկան (Մաղրիµը) անցավ օսմանյան ւիրապեւության ւակ: Թունիսի նվաճումից Հեւո Սելիմ ԱԱ-ը անսպասելիորեն մաՀացավ: ՄաՀվան օրը նա սարսափելի Հարµել էր: Բաղնիսում, երµ օրորվելով Հաղիվ քայլում էր, սայթաքեց ն դլխով դիպչելով մարմարյա Հաւակին 53 ւարեկան Հասակում չունչը փչեց: ՄեՀմեդ Սոքուլլուն ապաՀովեց նրա որդու' Մուրադ ԱԱԱ-ի (1574-1595) խաղաղ դաՀակալությունը: էյուպում արքայական սուրը իր մեջքին կապելուց ն ընդունված ավանդույթի Համաձայն ենիչերիներին պարդններ µաժանելուց Հեւո նրա աոաջին դործը եղավ Սոքոլլուի լիաղորությունների սաՀմանափակումը: Թեն մեծ վեղիրը նս մի քանի ւարի մնաց իր պաչւոնում, սակայն նա այլնս չէր օդւվում այնպիսի լայն իչխանությունից, որ իրեն ւրամադրել էին Սուլեյմանը ն Սելիմը: Սոքոլլու-փաչայի չուրջը սադրանքների ցանցը դնալով խւանում էր: Նրա ամենաոխերիմ թչնամիներն էին Շեմսի ն Լալա Մուսւաֆա փաչաները: Նրա դեմ նրµին սադրանքներ էին Հյուսում նան նոր սուլթանի մերձավորներն ու նրա Հարեմի կանայք: Այդ µոլորի Հեւնանքը եղավ այն, որ մի որոչ ժամանակ անց, մեծ վեղիրի պալաւի խորՀրդակցությունների սրաՀում ՄեՀմեդ Սոքոլլու փաչային մուեցավ դերվիչի Հադուսւով մեկը, որը մեծ վեղիրից Հաճախ ողորմություն էր սւանում, իրեն ձնացնելով որպես խնդրարկու ն դաչույնը մխրճեց մեծ վեղիրի սիրւը սպանելով նրան: Մարդասպանը, ինչպես ն Սոքոլլուն µոսնիացի էր: Անւանելի կււանքների ներքո մարդասպանը ոչինչ չխոսւովա256

նեց, ուսւի դեպքը մեկնաµանվեց որպես մարդասպանի անձնական վիրավորվածության Հեւնանքով վրիժաոության ակւ, թեն դա անչուչւ քաղաքական մուիվներով սպանություն էր: «ՄեՀմեդ Սոքոլլույի Հեւ,- նրա մաՀվան կապակցությամµ ասել էր Վենեւիկի դեսպանը,- դերեղման իջեցրին նան թուրքական µարոյականությունը»: Նորաթուխ սուլթանի աոաջնաՀերթ դործերից մեկը եղավ նան այն, որ նա Հրամայեց խեղդամաՀ անել իր Հինդ եղµայրներին: Մուրադ ԱԱԱ-ի խաոնվածքի ամենաարդաՀաւելի Հաւկանիչներից էին ադաՀությունը, մանրախնդրությունը ն վավաչուությունը: Նա մոլադարի ասւիճան սիրում էր ոսկի ն կանանց: Նրան ամµողջապես կաոավարում էին չորս կանայք, որոնց ժամանակակիցները Համեմաւում էին պեւության չորս սյուների Հեւ: Դրանք էին իր մայրը, Վալիդե սուլթանուՀին, որը կաոավարում էր Հարեմը: Երկրորդը իր քույրն էր, Սոքոլլույի կինը, որի աղդեցությունը սուլթանի վրա թեն չոււով անկում ապրեց: Հաջորդը Սաֆիե անունով ալµանացի դեղեցկուՀին էր: Զորրորդը Զանֆեդա անունով մի կին, որը դարձավ սուլթանի դլխավոր խորՀրդաւուն: Մուրադ ԱԱԱ-ը վարում էր անµարոյական ու ցոփ կյանք: Նա դիչերները անց էր կացնում միանդամից երկու-երեք սիրուՀիների Հեւ: Նրա այդ սովորույթի Հեւնանքով աղջիկների դինը Սւամµուլի սւրկավաճաոանոցներում կրկնակի µարձրացավ: Նրա այդ մոլադար կնամոլության Հեւնանքը Հանդիսացավ Հարյուրից ավել երեխաների լույս աչխարՀ դալը: իսկ սուլթանի մոլեդին փողասիրությունը նպասւեց արքունիքում ն աոՀասարակ պեւության մեջ կոոուպցիայի, կաչաոակերության ն դանձադողության աննախընթաց վերելքին: Այլնս ոչ մի դործ աոանց կաչաոքի դլուխ չէր դալիս ն ոչ մի պաչւոն անվճար չէր չնորՀվում: Ամեն մի անօրինական դործարք ուներ իր նախապես որոչված դինը: Պալաւականներից Շեմսի-փաչան սւեղծել էր կոոուպցիոն մի ամµողջ Համակարդ, այդ դործի մեջ ներդրավելով նան անձամµ սուլթանին: 1577 թ. Հունվարի 1-ին ավարւելով պաւերաղմը Հաµսµուրդների Հեւ ն օդւվելով իրանում սւեղծված խաոնակ վիճակից` 1578 թ. Մուրադ ԱԱԱ-ը խախւեց իրանի Հեւ կնքված 1555 թ. Ամասիայի պայմանադիրը ն վերսկսեց պաւերաղմը իր արնելյան ախոյանի դեմ: Այս պաւերաղմի ժամանակ թուրքերը իրենց աոջն դրել էին ավելի ծավալուն ոաղմավարական խնդիրներ. ղավթել ողջ Անդրկովկասը, դիմադրավելու Համար կովկասյան լեոնաչղթային մերձեցող Մոսկովյան

պեւությանը, ւիրանալ Վոլդա-կասպյան աոնւրական ճանապարՀին, խղել ոուս-իրանական աոնւրական կապերը, Հսկողություն սաՀմանել կասպից ծովի արնմւյան ծովափի նկաւմամµ ն այլն: 1578 թ. վաղ դարնանը Լալա Մուսւաֆա փաչայի 100-Հաղարանոց µանակը Ղրիմի թաթարների ուղեկցությամµ դուրս եկավ ոաղմերթի: 1578 թ. օդոսւոսի 10-ին Հակաոակորդները Հանդիպեցին կարսից Հյուսիս-արնելք ընկած Զըլդըր լճի մու: Տեղի ունեցած մեծ ու արյունալի ճակաւամարւում Սեֆյան չաՀ Սուլթան ՄոՀամմադ Խուդաµենդեի (1577-1587) ղորքերը, որոնց Հրամանաւարը Թոխմախ խանն էր, կրեցին ջախջախիչ պարւություն, որը օսմանյան ղորքերի աոջն µաց արեց ճանապարՀը դեպի Անդրկովկաս: Գրավելով Թումեք (Թմուկ) ն Ախալքալաք µերդերը, օսմանցիները այնուՀեւն չարժվեցին դեպի Թիֆլիս ն օդոսւոսի 24-ին դրավեցին µնակչության կողմից լքված այդ քաղաքը: Թիֆլիսը մաւնվեց անխնա կողոպոււի ու անվերածության: Թուրքերը եկեղեցիները վերածեցին մղկիթների: Ողջ Վրասւանը ոաղմակալման ենթարկվեց օսմանյան ղորքերի կողմից: Վրասւանից թուրքերը սրընթաց արչավով չարժվեցին դեպի արնելք ն դրավելով Շամախին, Շիրվանը ն Բաքուն դուրս եկան կասպից ծովի ափերը: ԱյնուՀեւն ուղղություն վերցնելով դեպի Հյուսիս` սուլթանական µանակը 0ղդեմիր 0սման փաչայի Հրամանաւարությամµ թափանցեց Դաղսւան` դրավելով Դերµենւը ն մի չարք այլ քաղաքներ: 0սմանյան µանակի աոջն դրված խնդիրներից մեկը Աւրպաւականի դրավումն էր: Ուսւի 0սման փաչան իր µանակը չարժեց Հարավ ն մարւերով սկսեց մուենալ Աւրպաւականի կենւրոն Թավրիղին: Թեն պարսկական ղորքերի Հրամանաւար Համղա միրղան սկղµում մի քանի մանր Հաղթանակներ ւարավ թուրքերի նկաւմամµ, սակայն ի վերջո Հարկադրված էր նաՀանջել: 1585 թ. սեպւեմµերի 21-ին թուրքերը դրավեցին Սեֆյան պեւության մայրաքաղաք Թավրիղը` սրի քաչելով նրա µնակչությանը ն կրակի մաւնելով քաղաքի մեծ մասը: 1585-1588 թթ. ընթացքում օսմանցիներին Հաջողվեց իրենց Հսկողությունը սաՀմանել ողջ Աւրպաւականի նկաւմամµ` Հերթական անդամ աՀավոր կողոպոււի ու ավերածության ենթարկելով այդ Հարուսւ երկրամասը: Թուրք-իրանական այդ պաւերաղմը ւնեց 12 ւարի, ւարածաչրջանի ժողովուրդներին պաւճաոելով մաՀ ու ավեր: 0դւվելով աոիթից` արնելքում ուղµեկները դրավեցին Խորասանը, Հերաթն ու Սիսթանը: Սւեղծված պաւեՀ աոիթը ձեոքից µաց չթողեցին նան Հինդուսները` դրավելով ՂանդաՀարը:

Այսպիսով, 1578-1590 թթ. Սեֆյան պեւության Հեւ Հաջող պաւերաղմի Հեւնանքով օսմանցիներին Հաջողվեց կւրել Վոլդա-կասպյան աոնւրական ճանապարՀը, որն անմիջականորեն դիպչում էր ն՛ Սեֆյանների ն՛ Մոսկովյան պեւության չաՀերին: Ուսւի այս երկու պեւությունները չաՀադրդոված էին միավորելու իրենց ոաղմական ջանքերը ընդՀանուր թչնամու դեմ: ԸնդՀուպ մինչն ՃՄԱԱ դարի 30-ական թվականների վերջը Հենց սա էր ընկած նրանց դիվանադիւական Հարաµերությունների Հիմքում: ՇաՀ Սուլթան ՄոՀամմադ Խուդաµենդեն եոանդուն փորձեր էր անում նախապաւերաղմյան սւաւուս-քվոյի Հիմքի վրա պայմանավորվելու թուրքերի Հեւ' պաւերաղմը դադարեցնելու վերաµերյալ: Այդ նպաւակով նա 1579-1582 թթ. սուլթան Մուրադ ԱԱԱ-ի (15741595) մու ուղարկեց երեք դեսպանություններ, որոնք µոլորն էլ որնէ արդյունքի չՀանդեցրին: ԸնդՀակաոակը, Հրաժարվելով Հեւադա µանակցություններից, թուրքերը միանդամից երկու µանակ չարժեցին իրանի վրա Սիքալ ն ՖերՀադ փաչաների Հրամանաւարությամµ: Սեֆյան պեւության Համար սւեղծված այդ դժվարին օրերին 1579 թ. չաՀ Խուդաµենդեն Վենեւիկ ուղարկեց մի դեսպանություն Հաջի ՄոՀամմադի դլխավորությամµ, խնդրելով ոաղմական օդնություն, մի µան, որ դրանից ութ ւարի աոաջ չաՀ ԹաՀմասպ Ա-ը մերժել էր Վենեւիկի սենաւին` նույնիսկ չընդունելով նրա դեսպաններին: 1586 թ. դարնանը ն ամոանը նոր պարւություններ կրելով 0սմանյան կայսրությունից ն արնելքում ուղµեկներին ղիջելով նոր ւարածքներ` կիսակույր ն անընդունակ չաՀ Խուդաµենդեն, դիւակցելով, որ Լիվոնյան պաւերաղմի ավարւից Հեւո Մոսկովյան պեւությունը այլնս չի կարող Համակերպվել թուրքերի ներկայության Հեւ կասպից ծովի չրջանում, ոաղմական դաչինքի խնդրանքով որոչեց դիմել Մոսկվային: 1586 թ. ամոանը նա իր մերձավորներից մեկին' Ղադի-µեկին ուղարկեց Ֆյոդոր իվանովիչ ցարին Հանձնելու իր նամակը, որւեղ նա Հավասւիացնում էր, որ ինքը անկեղծորեն ցանկանում է Մոսկովյան պեւության Հեւ ունենալ µարեկամական Հարաµերություններ: ՇաՀի ներկայացուցիչը նան µանավոր Հանձնարարություն ուներ պարղելու, թե արդյոք ոուսները կարող են ոաղմական օդնություն ցուցաµերել իրանին, կամ Համաւեղ ոաղմական դործողություններ իրականացնել Աւրպաւական ն Անդրկովկաս ներխուժած օսմանցիների դեմ: Թեն մոսկովյան կաոավարությունը չեչւված ուչադրության նչաններ դրսնորեց չաՀի ներկայացուցչի

նկաւմամµ, սակայն դիւակցում էր, որ ոաղմական դաչինքը կամ թեկուղ ոաղմական Համադործակցությունը Սեֆյան պեւության Հեւ կնչանակեր խղում 0սմանյան կայսրության Հեւ, ինչին Ռուսասւանը պաւրասւ չէր, ուսւի դիմեց ծամծմված ու անորոչ պաւասխանի մարւավարությանը: Այդ µոլորով Հանդերձ, Մոսկովյան պեւությունը չարունակում էր լուրջ ուչադրություն դարձնել արնելյան դործերի նկաւմամµ: Դրա վկայությունն է Հանդիսանում այն, որ Մոսկվայում Ղադի-µեկի աոաքելության ավարւից անմիջապես Հեւո 1588 թ. իրան ուղարկվեց պաւասխան դեսպանություն Գ. Բ. Վասիլչիկովի դլխավորությամµ: Բորիս Գոդունովը, որը սկսած 1587 թվականից փասւորեն ինքն էր կաոավարում երկիրը, ՀրաՀանդավորել էր իր դեսպանին, նախ Սեֆյան պեւության Հեւ Հասւաւել կայուն ն µարիդրացիական Հարաµերություններ (այդ թվում նան աոնւրական) ն երկրորդ' Հսւակ խոսւումներ չւալ, µայց ն չմերժել չաՀական աոաջարկը Թուրքիայի դեմ Համաւեղ պայքար մղելու Հարցում: Բանակցությունների այդ ձնաչափը վկայում էր այն մասին, որ Մոսկվայում դիւակցում էին, որ վաղ թե ուչ ոաղմական µախումը 0սմանյան կայսրության Հեւ անխուսափելի է, ուսւի չէին ցանկանում կորցնել ապադա դաչնակցին, նրան օդւադործելու պաՀը վերապաՀելով իրենց: Մինչդեո Սեֆյան պեւության վիճակը դնալով դաոնում էր ավելի ու ավելի անՀուսալի: Երկու ճակաւով' արնմոււքում օսմանցիների, իսկ արնելքում ուղµեկների դեմ կովելը այդ պեւության Համար պարղապես ուժից վեր էր: Արւաքին քաղաքական անՀաջողություններին դումարվում էին նան ներքին անկայունությունը: Նման պայմաններում ղղլµաչական չամլու ն ուսթաջլու ցեղերի ցեղապեւերը ապսւամµեցին չաՀի դեմ ն 1587 թ. սւիպեցին ՄոՀամմադ Խուդաµենդեին Հրաժարվել դաՀից Հօդոււ իր 16-ամյա որդի Աµµասի, որը դաՀակալեց չաՀ Աµµաս Ա (1587-1629) անունով: 1588 թ. Հուլիս-օդոսւոսին դեսպանորդի մակարդակով Սեֆյան պեւության մայրաքաղաք' Ղաղվին ժամանեց սուլթանի ներկայացուցիչը, չաՀ Աµµասին աոաջարկելով Հաչւություն: Որպես նախապայման թուրքական դեսպանորդը աոաջ քաչեց չաՀի վեցամյա եղµորորդի Հայդար Միրղային սուլթանին պաւանդ Հանձնելը: ՇաՀն անմիջապես ընդունեց այդ պայմանը, քանի որ միննույնն է, նա որոչել էր ոչնչանցնել իր այդ աղդականին, նրան Համարելով դաՀի վւանդավոր Հավակնորդ: 1589 թ. չաՀական արքունիքը մի մեծ դեսպանություն ուղարկեց

Սւամµուլ Հաչւություն կնքելու Համար: Բանակցություններն ավարւվեցին 1590 թ. մարւի 21-ին իրանա-թուրքական խաղաղության պայմանադրի սւորադրմամµ: Դա Հաղթանակած թուրքերի կողմից թելադրված սւորացուցիչ ու ծանր պայմանադիր էր իրանի Համար: Վերջինս, 0սմանյան կայսրությանն էր ղիջում Արնելյան Հայասւանը, Արնելյան Վրասւանը, Շիրվանը, ողջ Աւրպաւականը Թավրիղ, Մարաղա ն Զենջան քաղաքներով Հանդերձ (µացի Արդեµիլից ն Թալիչից), իրանական Քրդսւանը կամ Արդելանը, Լուրիսթանի մի մասը ն Արաµական իրաքը: ՇաՀը պարւավորվում էր նան ւարեկան 200 µեո մեւաքս ւրամադրել օսմանցիներին որպես ոաղմաւուդանք, ինչպես նան չմիջամւել թուրք-ոուսական Հարաµերություններին, որն ըսւ էության նչանակում էր թույլ ւալ թուրքերին Հիմնավորվելու կասպից ծովի Հյուսիս-արնմւյան ափերին: Սուլթան Մուրադ ԱԱԱ-ի պաՀանջով պայմանադրի մեջ մւցվեց նան Սեֆյանների պեւական ու կրոնական Հեղինակությունը նվասւացնող կեւ այն մասին, որ այսուՀեւն արքունի աղոթքի ժամանակ («Հութµա») իրանում չիաների կողմից չպեւք է նղովքի ենթարկվեն սուննի թուրքերի կողմից պաչւելի աոաջին երեք «µարեպաչւ» խալիֆները' Աµու Բեքրը, 0մարը ն 0սմանը: Հիչյալ պայմանադիրը սւորադրելու Համար չաՀ Աµµասը դաժանորեն պաւժեց ՄեՀդի ղուլի-խանին, նրան դաւապարւելով մաՀվան, թեն այլ սպասելիք չէր կարող ունենալ, որովՀեւն որպես պարւված կողմ ինքն էր Հաղթանակած թչնամուց խնդրել Հաչւություն: 1590-ական թվականներին եվրոպական պեւություններն ու Ռուսասւանը ակւիվորեն քննարկում էին Հակաթուրքական լիդա սւեղծելու Հարցը, որի մեջ ենթադրվում էր, որ պեւք է մւնեն Ավսւրիան, Հոոմի պապը, Վենեւիկը, ԼեՀասւանը ն Ռուսասւանը: Ուչադրավ է, որ կայսր Ռուդոլֆ ԱԱ-ը ն Բորիս Գոդունովը Հանդես էին դալիս որպես ջաւադովներ, որպեսղի Սեֆյան իրանը նս ներդրավվի այդ ոաղմաքաղաքական դաչինքի մեջ: Ընդ որում, Բորիս Գոդունովը այդ նպաւակով Մոսկվայում նույնիսկ կաղմակերպեց իրանական դեսպան Հաջի Խոսրովի ն ավսւրիական դեսպան Նիկոլայ Վարկաչի Հանդիպումը: Այդ նույն նպաւակով Մոսկվայում որոչվեց իրան ուղարկել Վ. Տյուֆյակինի ն Ս. Եմելյանովի դեսպանությունը, որը Մոսկվայից դուրս եկավ 1597 թ. մայիսին, սակայն այդպես էլ ւեղ չՀասավ, քանի որ երկու դեսպաններն էլ ճանապարՀին վախճանվեցին ն ի վիճակի չեղան իրականացնելու իրենց աոաքելությունը: 1590 թ. մարւի 21-ի պայմանադիրը ոչ միայն ւարածքային

ձեոքµերումներ էր ապաՀովում 0սմանյան կայսրության Համար, այլն ւնւեսական ու ոաղմավարական µնույթի խոչոր չաՀեր: Անդրկովկասից ն իրանից դեպի Փոքր Ասիա ւանող միջաղդային աոնւրական քարավանային ճանապարՀն ամµողջությամµ անցավ թուրքերի Հսկողության ւակ: Բացի այդ, թուրքերը կարսում սւեղծեցին ուժեղ ամրացված Հենակեւ-ամրոց, որը Հեւադա դարերի ընթացքում ծաոայելու էր որպես պաւվար իրանի դեմ: Բնականաµար վիթխարի եոանդով ու նախաձեոնությամµ օժւված չաՀ Աµµաս Ա-ը չէր կարող Համակերպվել այդ µոլորի Հեւ: Ուսւի 1590 թ. Սւամµուլի Հաչւության պայմանադրի ընձեոած խաղաղ դադարը նա օդւադործեց երկրի վարչական ապարաւը վերակաոուցելու, ոաղմական µարեփոխում իրականացնելու ն դրա չնորՀիվ մարւունակ µանակ սւեղծելու, ներքին ապսւամµությունները ճնչելու ն արնելքից ուղµեկներին վոնդելու Համար: 1597-1598 թթ. նա դլխովին ջախջախեց ուղµեկներին ն Հեւ նվաճեց Խորասանը, Հերաթը, Մերվը ն Սիսթանը: Դրանով իրանական պեւության Համար Հնարավորություն ապաՀովվեց Հանդիսւ նախապաւրասւվելու պաւերաղմի օսմանցիների դեմ, քանի որ երկու ճակաւով կովելու անՀրաժեչւությունը այլնս վերացել էր: Թեն չաՀ Աµµաս Ա-ը օսմանցիների նկաւմամµ իր Հաղթանակի Հույսերը աոաջին Հերթին կապում էր իր սւեղծած նոր µանակի մարւունակության Հեւ, սակայն դրանով Հանդերձ, նախապաւրասւվելով մեծ պաւերաղմի, չաՀը ծավալել էր µաղմաճակաւ ն խորքային դիվանադիւական դործունեություն, եթե ոչ դաչնակիցներ, ապա դեթ Համակիրներ ձեոք µերելու Համար: 1595 թ. սուլթան Մուրադ ԱԱԱ-ը մաՀացավ 49 ւարեկան Հասակում, թադավորելով 20 ւարի: Նրա մաՀը ութ օր դաղւնի պաՀվեց, մինչն որ դաՀաժաոանդ որդին Մանիսայից Հասավ Սւամµուլ ն դրավեց Հոր դաՀը: ԳաՀակալությունից Հեւո ՄեՀմեդ ԱԱԱ-ի (1595-1603) աոաջին դործը եղավ Համր ծաոաներին Հրամայել, որ նրանք խեղդամաՀ անեն իր թվով ւասնինը եղµայրներին: Դա օսմանների դինասւիայի պաւմության մեջ ամենամեծ եղµայրասպանությունն էր: ԱյնուՀեւն նա Հարեմի վեց Հղի սւրկուՀիների, որոնք իր Հարճերն էին, Հրամայեց կարել կաչվե պարկերի մեջ ն նեւել Բոսֆոր, որպեսղի նրանք չկարողանան կյանք ւալ դաՀի Հավակնորդների: Ավելի ուչ ՄեՀմեդը Հրամայեց սպանել նան իր Հարաղաւ որդուն' ՄաՀմուդին: Վերջինս Հորից խնդրել էր վսւաՀել իրեն Անաւոլիայում խոովարարների դեմ պայքարող µանակի Հրամանաւարությունը: Դա չար262

ժել էր Հոր կասկածամւությունը, որ իµր որդին ցանկանում է µանակն օդւադործել իր դեմ: Զµավարարվելով որդու սպանությամµ` սուլթանը Հրամայել էր ՄեՀմեդի մորը նս նեւել µանւը: Միաոժամանակ անց մայրը նս արժանացավ որդու ճակաւադրին: ՄեՀմեդ ԱԱԱ-ը վերջին դաՀաժաոանդն էր, որը մինչն դաՀ µարձրանալը եղել էր պեւական ծաոայության մեջ' ղµաղեցնելով նաՀանդապեւի պաչւոնը: Ուսւի դեո Հոր կենդանության օրոք նա ձեոք էր µերել պեւական դործեր վարելու փորձ: Դրանից Հեւո վախենալով, որ իչխանաղունները սուլթանի դեմ կµարձրացնեն կամ կՀրաՀրեն ապսւամµություններ, µոլոր իչխանաղունները մչւապես պաՀվում էին սերալում, դրսի աչխարՀից կւրված մի չենքի մեջ, որը կոչվում էր «կաֆես» («վանդակ», «µանւ») կամ «չիմչիրլիք»: Ուսւի այդ սուլթանները, որպես կանոն, ղրկված էին պեւություն կաոավարելու փորձ ձեոք µերելու Հնարավորությունից: ՃՄԱԱ դարի սկղµից փոխվեց նան դաՀաժաոանդության կարդը: Եթե մինչ այդ դաՀը անցնում էր Հորից որդիներից մեկին, որի Հեւնանքով դաՀը սւանձնած սուլթանը որպես կանոն սպանում էր իր եղµայրներին, որպեսղի աղաւվի իչխանության նկաւմամµ Հնարավոր Հավակնորդներից, ապա ՃՄԱԱ դ. սկղµից սաՀմանվեց նոր կարդ. դաՀը սկսեց անցնել դինասւիայի անդամներից ւարիքով ավադին: իսկ դաՀի մնացած Հավանական թեկնածուներին µանւարկում էին վերը Հիչաւակված «վանդակում»: Դեոնս Հոր' Մուրադ ԱԱԱ-ի կենդանության օրոք, 1593 թ. Ավսւրիայի դեմ սկսվել էր Հերթական պաւերաղմ (1593-1606), որն ընթանում էր Բալկանյան թերակղղու Հյուսիսային մասին ւիրանալու Համար: Այդ պաւերաղմում Ավսւրիան դործում էր Տրանսիլվանիայի, Մոլդավիայի ն Վալախիայի Հեւ դաչինքի մեջ` Հենվելով նան Ֆրանսիայի աջակցության վրա: Պաւերաղմի Հենց սկղµում' 1593 թ., Բոսնիայում թուրքական ղորքը Հասան փաչայի Հրամանաւարությամµ ամµողջությամµ ոչնչացվեց: Այդ թվականը օսմանյան պաւմության մեջ Հայւնի է որպես «կաղմալուծման կամ պարւության ւարի» (Bozgun senesi): Ռնանչ վերցնելու նպաւակով 1596 թ. ամոանը անձամµ ՄեՀմեդ ԱԱԱ-ը ղորաչարժ կաւարեց դեպի Եվրոպա: Այդ արչավանքի կապակցությամµ նա Դամասկոսից Հաւուկ µերել էր ւվել իսլամի Հիմնադիր ՄուՀամմեդ մարդարեի դրոչը, որը փողփողում էր իր ղորքերի դլխավերնում: 1596 թ. Հունդարիայում թուրքերը նախ պաչարեցին ու դրավեցին էդեր քաղաք-ամրոցը, այնուՀեւն նրանց Հաջողվեց նս մեկ Հաղթա263

նակ ւանել Տիսե դեւի ափերին, էրլաուի մու: Վճոական ճակաւամարւը ւեղի ունեցավ Մեղե-Քերեսթեչի Հարթավայրում: Դա ւնական ու արյունաՀեղ ճակաւամարւ էր: Ավսւրո-Հունդարական ղորքերի Հուժկու Հարվածներից սուլթանի Հեծելաղորը' սիփաՀիները երերացին ու ղանդվածային փախուսւի դիմեցին: Ուղւի մեջքին նսւած չփոթաՀար սուլթանը ընդՀանուր նաՀանջի Հրաման ւվեց: Հեւադա անելիքը որոչելու Համար նա Հապչւապ դումարեց ոաղմական խորՀրդի նիսւ: Նիսւի ավարւին, µոլորի Համար անսպասելի կերպով, սուլթանը իր ձեոքը վերցրեց մարդարեի դրոչը, Հադավ նրա «սրµաղան թիկնոցը» ն Հայւարարեց, որ ինքը մնում է իր ղորքերի Հեւ ն µանակը ւանելու է դեպի Հաղթանակ: Ճակաւամարւը µորµոքվեց նոր ուժով: Թուրքական Հեծելաղորն անցավ դրոՀի: Այս անդամ Հակաոակորդը դիմեց խուճապաՀար փախուսւի, մարւի դաչւում թողնելով 30 Հաղար սպանվածներ: Թուրքերը ւիրացան Հարուսւ ոաղմական ավարի, այդ թվում նան մի քանի Հարյուր թնդանոթների: Այդ Հաղթանակի չնորՀիվ 0սմանյան կայսրության կաղմում չարունակեցին նս մի քանի դար մնալ Բուլղարիան, Մակեդոնիան, Հունդարիայի մու կեսը ն Դանուµից Հյուսիս դւնվող ւարածքները: Տնական պաւերաղմից Հյուծված կողմերը ի վերջո որոչեցին կնքել Հաչւություն: 1606 թ. նոյեմµերի 11-ին Հունդարիայի Սիթվաւորոդ քաղաքում կնքվեց ավսւրո-թուրքական խաղաղության պայմանադիր, որը կողմերից ոչ մեկին չµերեց ւարածքային ձեոքµերումներ, սակայն սուլթանը սւիպված էր Հրաժարվել Ավսւրիայից պաՀանջվող ւարեկան Հարկից, փոխարենը սուլթանական դանձարանին միանվադ խոչոր դրամական փոխՀաւուցում վճարելու պայմանով: Սուլթանը սւիպված էր դնալ նան մեկ այլ ղիջման. այսուՀեւն նա ավսւրիական միապեւին ճանաչելու էր որպես կայսր ն ոչ թե «Վիեննայի ւիրակալ», ինչպես նախկինում: Սիթվաւորոդի պայմանադրով Ավսւրիան դաոնում էր Ֆրանսիայի Հեւ միաժամանակ 0սմանյան կայսրության µոլոր կաթոլիկադավան քրիսւոնյաների Հովանավորը: Վերջապես այդ պայմանադրով օսմանցիները Հարկադրված էին Հրապարակավ ճանաչել Հաµսµուրդների դինասւիան ն նրա իչխանությունը: իր դաՀակալության վերջին չրջանում սուլթան ՄեՀմեդ ԱԱԱ-ը (1595-1603) իրեն ւվել էր Հարեմի Հաճույքներին, երկրի կաոավարման դործը Համարյա ամµողջապես Հանձնելով իր վենեւիկցի մորը: Պաւմվում է, որ 1603 թ. Հոկւեմµերի վերջին սուլթանը Հանդիպում է մի դերվիչի, որը դուչակություն է անում, որ ուղիղ ՀիսունՀինդ օր Հեւո նրան սպասում է մեծ դժµախւություն: ՏանջաՀար լինելով

նախապաչարված վախով` սուլթան ՄեՀմեդ ԱԱԱ-ը մաՀացավ ուղիղ ՀիսունՀինդ օր Հեւո, 37 ւարեկան Հասակում: Նրա ւապանաքարի վրա դրեցին. «Ամենաղոր ԱլլաՀը ասել է. ամեն ինչ դաոնում է փոչի, µացի աոողջ դաւողությունից»: ԳաՀ µարձրացավ ՄեՀմեդ ԱԱԱ-ի ւասնչորսամյա որդին' ԱՀմեդ Ա-ը (1603-1617): Վերջինս իր արյունակից Մուսւաֆա եղµորը չվերացրեց Հավանաµար այն պաւճաոով, որ նա լուսնու էր, իսկ մուսուլմանների մու արդելված է ինչպես լուսնուներին, այնպես էլ խելադարներին սպանելը: ԴեոաՀաս պաւանի սուլթանը իր դաՀակալության սկղµնական չրջանում դրսնորեց որոչակի քաղաքական կամք ն վճոականություն: Երµ նրա մեծ վեղիրը Հրաժարվեց չարունակել պաւերաղմը Ավսւրիայի դեմ, պաւճաոաµանելով, որ դա Հնարավոր չէ աոանց խոչոր դրամական միջոցների, իսկ սուլթանական դանձարանում այդպիսի միջոցներ չկան, պաւանի սուլթանը նրան ուղարկեց մի դրություն, որւեղ ասվում էր. «Եթե ձեր կյանքը արժեք ունի ձեղ Համար, անՀապաղ մեկնեցեք արչավանքի»: Պաւմվում է նան, որ երµ սուլթանի դաՀակալության աոաջին օրերին Բ. Դոան պաՀակաղորի կաղմում դւնվող ենիչերիներն ու սիփաՀիները µացաՀայւ µողոքի ցույց կաւարեցին իրենց աչխաւավարձի վճարումը ուչացնելու կապակցությամµ ն սկսեցին քարեր նեւել իրենց Հրամանաւարների վրա, պաւանի ԱՀմեդ Ա Հայւնվեց նրանց աոջն ալ կարմիր ղդեսւներ Հադած, ինչպես դա անում էր խալիֆ Հարուն-ալ Ռաչիդը մաՀապաւիժ իրականացնելու ժամանակ, իր մու կանչեց խոովարարների Հրամանաւարներին ն ւիրաµար Հրամայեց. «ինձ ւվեք մեղավորներին»: Մի քանի Հոդի ւեղնոււեղը մաՀապաւժի ենթարկվեցին: Երµ Հրամանաւարները Հեոացնում էին մաՀապարւների դիակները, սուլթանը նախաղդուչացրեց. «Հաջորդ անդամ, եթե դուք անցնեք Հնաղանդության սաՀմանները, ես ձեղ µոլորիդ, աոանց ւարµերության, մաՀապաւժի կենթարկեմ»: ՃՄԱԱ դ. Հենց սկղµում 0սմանյան կայսրության Համար անՀաջող ավարւ ունեցավ պաւերաղմն իրանի Հեւ (1603-1612 թթ.): Այդ պաւերաղմին չաՀ Աµµաս Ա-ը նախապաւրասւվում էր վերին ասւիճանի խնամքով ն ապչեցուցիչ նպաւակասլացությամµ: Նախքան պաւերաղմ սկսելը Հակաօսմանյան դաչինք Հարդարելու նպաւակով չաՀը սկսեց փնւրել դաչնակիցներ: Նա դեսպանություններ ուղակեց Ռուսասւան, Գերմանիա, Վենեւիկ, Թոսքանա ն Հոոմի պապի մու' նրանց ւիրակալներին Հորդորելու Համար, որ կաղմեն միասնական դաչինք օսմանցիների դեմ:

Խորքային նախապաւրասւություններից Հեւո 1603 թ. սեպւեմµերի 14-ին, խախւելով թուրք-իրանական պայմանադիրը, չաՀ Աµµաս Ա-ը ոաղմական դործողություններ սկսեց օսմանցիների դեմ: իր նոր մայրաքաղաք ՍպաՀանից ղորաչարժ կաւարելով դեպի Հյուսիս, իր ղորքերի դլուխ անցած չաՀը մոււք դործեց Աւրպաւական ն սեպւեմµերի 28-ին դրավեց Թավրիղը: ԱյնուՀեւն, Համարյա աոանց լուրջ դիմադրության Հանդիպելու, պարսկական ղորքերը մեկը մյուսի Հեւնից դրավեցին օսմանցիների կողմից ոաղմակալման ենթարկված մի չարք չրջաններ ու քաղաքներ, այդ թվում նան Նախիջնանն ու Երնանը: Ընդամենը չորս ւարվա ընթացքում (1603-1607) չաՀին Հաջողվեց Հեւ նվաճել այն µոլոր ւարածքները, որոնք թուրքերը դրավել էին 1578-1590 թթ. միջն ընկած չրջանում: Ըսւ էության աոաջին անդամ ողջ Հարյուրամյակի ընթացքում ոաղմական նախաձեոնությունն անցել էր իրանին: ՇաՀը թուրքերից Հեւ խլեց Աւրպաւականը (Թավրիղ քաղաքով Հանդերձ), Արնելյան Հայասւանը, Արնելյան Վրասւանը, Լուրեսթանը, իրանական Քրդսւանի մի մասը, Դաղսւանի մեծադույն մասը, Բաղդադը, Մոսուլը ն Դիարµեքիրը: իրանին անցան նան չիիթական սրµավայրեր Քարµալան ն էն-Նաջաֆը իրաքում: Պարւություններն այն ասւիճանի µարոյալքել էին սուլթանական µանակը, որ Հաղվադեպ չէին այն դեպքերը, երµ ամµողջ ղորամասեր անցնում էին պարսիկների կողմը: Պաւերաղմն ավարւվեց 1612 թ. նոյեմµերի 20-ին Սւամµուլում կնքված իրանա-թուրքական խաղաղության պայմանադրով, ըսւ որի իրանը պաՀպանում էր պաւերաղմի ընթացքում ձեոք µերած իր µոլոր նվաճումները: Պայմանադրում անփոփոխ ուժի մեջ էր մնում 1590 թ. կ. Պոլսի պայմանադրի այն կեւը, որով չաՀը պարւավորվում էր ւարեկան 200 խարվար (59 Հաղար կդ) Հում մեւաքս ուղարկել սուլթանին, որպես փոխՀաւուցում այն µանի, որ պաւերաղմի ընթացքում Հարավային կովկասում ն Հյուսիսային իրանում թուրքերը կորցրել էին մեւաքսաµեր չրջանները: կողմերի միջն, սակայն, խաղաղությունը ւնեց ընդամենը չորս ւարի: 0սմանյան կայսրությունը չէր կարող Հաչւվել Անդրկովկասի կորսւի, իսկ իրանը' իր Համար սւորացուցիչ մեւաքսաՀարկ վճարելու դաղափարի Հեւ: Սուլթան ԱՀմեդ Ա-ը ն Բ. Դուոը չոււով փորձեցին ոնանչ վերցնել: 1616 թ. դարնանը օսմանյան 100 Հաղարանոց µանակը Հալեպից Հասանկալա-Սողանլու ճանապարՀով չարժվեց դեպի կարս, որւեղից ուղղություն վերցրեց դեպի Երնան: Սակայն 55 օրյա պաչարումից Հեւո այդ քաղաքը դրավելու փորձն ավարւվեց

կաւարյալ ձախողմամµ: կրելով ծանր կորուսւներ` թուրքական ղորքերի Հրամանաւար ՄոՀամմադ փաչան աոաջարկեց Հաչւություն, պայմանով, որ իրեն թույլ ւրվի նաՀանջել կարս, իսկ այնւեղից էլ էրղրում: Աոաջարկն ընդունվեց ն Երնանի օսմանյան ղորամասը լքեց ամրոցը: Թուրքական արչավանքին իրանական կողմը այս անդամ պաւասխանեց ոչ թե խոչորամասչւաµ ոաղմական դործողություններով, այլ «չափար» («ասպաւակ») սփոելով Արնմւյան Հայասւանի ւարածքում: 1618 թ. դարնանը թուրքերը վերսկսեցին իրենց ոաղմական դործողությունները իրանի դեմ: Ծովակալ Խալիլ-Փաչայի ղորամիավորումները խոչոր Հարձակում ձեոնարկեցին Աւրպաւականի ուղղությամµ: Սակայն Մարանդում Հանդիպելով պարսկական դլխավոր ուժերի Հեւ' պարւություն կրեցին ն խուճապաՀար նաՀանջի դիմեցին: 0սմանցիները կրկին անդամ սւիպված եղան չաՀ Աµµաս Ա-ից խնդրել Հաչւություն: 1618 թ. սեպւեմµերի 26-ին Սարավում (Աւրպաւական) կնքվեց խաղաղության պայմանադիր, որը 1612 թ. Սւամµուլի պայմանադրի պայմանները թողնում էր ուժի մեջ: Թերնս միակ փոփոխությունն այն էր, որ մեւաքսաՀարկի ւարեկան վճարումները սուլթանին կրճաւվում էին մինչն Հարյուր խարվարի (29 Հաղար կդ): Սակայն այդ Հաչւությունը նս երկար չւնեց: Այս անդամ վերսկսված պաւերաղմական դործողությունների թաւերաµեմ դարձավ Միջադեւքը: 0դւադործելով Բաղդադի թուրքական կայաղորի Հրամանաւարի դավաճանությունը, չաՀ Աµµաս Ա-ը դրավեց այն: Թուրք-պարսկական այդ պաւերաղմի ընթացքում 0սմանյան կայսրության ներքին վիճակը վերին ասւիճանի ծանր էր: Ողջ Անաւոլիայի ւարածքում ւեղի էին ունենում ջելալիների Հուժկու ապսւամµական չարժումներ: իրանում կրած պարւությունները էլ ավելի էին խորացնում երկրի ներքին ճդնաժամը: Պաւանի Սուլթան ԱՀմեդ Ա-ը, որն իր դաՀակալության սկղµում դրսնորել էր քաղաքական կամք ն վճոականություն, ւարիքն աոնելու Հեւ ղուդընթաց դաոնում էր Հարմարվող, իսկ ամենակարնորը վճոականությունը Հաճախ լքում էր նրան: Նա այլնս իր նախաձեոնությամµ Համարյա ոչ մի քայլ չէր անում: իրանի Հեւ պաւերաղմում կրած անՀաջողությունները, երկրի ներքին խոովաՀույղ վիճակը կուրել էին նրան: Սուլթանը կորցրել էր ինքնավսւաՀությունը: Նրա խաոնվածքի մեջ դնալով ւիրապեւող էին դաոնում կասկածամւությունը ն քմաՀաճությունը: Նա Հաճախ փոխում էր իր մեծ վեղիրներին` Հնարավորություն չւալով, որ նրանք ժամա267

նակ ունենան ինչ-որ խոչոր դործ ձեոնարկելու: իսկ ամենակարնորը նա դա անում էր անսալով Հարեմի պաՀանջին: ԱոՀասարակ դնալով մեծանում էր Հարեմի կանանց աղդեցությունը սուլթանի վրա: Այդ կանանց կողմից ԱՀմեդին ւրվող Հակասական, իսկ ավելի Հաճախ պարղունակ ու անՀեոաւես «խորՀուրդները» վերջնականապես խճճում էին սուլթանին, Հնարավորություն չւալով, որ նա կայացնի արդյունավեւ ու ճիչւ վճիոներ: Բացի այդ, ԱՀմեդ Ա-ի օրոք Հարեմը ամենուրեք ւարածում էր իր կոոումպացնող աղդեցությունը: ԱոՀասարակ Համաւարած կոոուպցիան ն դանձադողությունը խարխլում էր պեւության Հիմքերը ն µարոյալքում կայսրության պեւական ծաոայությունների ողջ Համակարդը: Սուլթան ԱՀմեդ Ա-ի 14 ւարի թադավորելուց Հեւո Հրաժեչւ ւվեց կյանքին 1617 թ., քսանյոթ ւարեկան Հասակում: ԳաՀը ժաոանդեց նրա խելապակաս ու ւկարամիւ եղµայր Մուսւաֆա Ա-ը (1617-1618, 1622-1623), որն սւացավ Մուսւաֆա Ապուչ անունը: Թեն ոչ ոքի Համար դաղւնիք չէր, որ փադիչաՀը խելքից պակաս է, µայց Հարեմի կանանց Հարկադրանքով Շեյխ-ուլ-իսլամը ֆեթվա ւվեց, թե այդ ապուչությունը սրµության նչան է: ի դեպ, մի չարք աղµյուրների Հաղորդման Համաձայն, երµ չափաՀաս դաոնալով սուլթան ԱՀմեդն ունեցավ սեփական ղավակներ, ցանկանալով պաՀպանել ուղղակի դաՀաժաոանդության սկղµունքը, երկու անդամ նա ցանկացել է սպանել իր լուսնու եղµորը, սակայն ինչ-ինչ պաւճաոներով չի դիմել այդ քայլին: Մուսւաֆա Ա-ը ւասնչորս ւարի չարունակ «վանդակում» դւնվել էր µանւարկության մեջ: Եվ երµ µանւից նրան ուղղակի ւարան սերալ, նա ղարմացած ու ապչած էր, դեոնս լավ չՀասկանալով, թե ինչ է կաւարվում: Արքունիքում չաւերը նրան Համարում էին սուրµ մարդ, քանի որ նա ընկնավորության պաՀերին µարµաջում էր ղանաղան ւեսիլքների ու Հրեչւակների մասին ն նրա անկապ խոսքերը ընկալվում էին իµրն դուչակություններ: Բանւարկության ւարիներին Մուսւաֆայի µաղմաթիվ այլնայլ ւարօրինակ ղվարճալիքներից մեկն էլ Հեւնյալն էր. նա ձկներին կերակրելու Համար Հացի փչուրների փոխարեն Բոսֆորի ջրերն էր նեւում ոսկե դրամներ: Երµ այդ «սուրµ» ապուչ սուլթանը սւանձնեց դաՀը, µնականաµար միանդամից ակներն դարձավ, որ նա ի վիճակի չէ կաոավարելու: Ուսւի վարադույրի Հեւնից կաոավարում էր նրա մայրը' վալիդե սուլթանուՀին: ի վերջո, երեք ամիս անց սուլթանը դաՀաղուրկ արվեց ն Հեւ ուղարկվեց իր նախկին մեկուսացման վայրը, իսկ սուլ268

թան կարդվեց ԱՀմեդ Ա-ի ւասնչորսամյա որդին' 0սման ԱԱ-ը (16181622), որը Հայւնի է նան «Գենջ 0սման» մականունով: Նա ւարված էր ղինվորական փաոքի երաղանքներով ն ձդւում էր նմանվել իր նախնուն' Սուլեյման կանունիին: Նեւ ու աղեղին ն սրին ւիրապեւելու իր վարպեւությունը ցուցադրելու Համար, 0սմանը Հաճախ կենդանի թիրախ էր դարձնում ոաղմադերիներին ն պալաւի սւորին պաչւոնյաներին: Նա այրվում էր ոաղմի դաչւ նեւվելու ն փաոք վասւակելու մարմաջով: Նորաթուխ սուլթանը որպես իր ոաղմաչունչ ւրամադրությունների օµյեկւ ընւրեց ԼեՀասւանը, որի Հեւ Հաճախ ւեղի էին ունենում սաՀմանային վեճեր ու µախումներ: Եվ չնայած մեծ վեղիրի ու պալաւականների խորՀրդի, որ երկրի ներքին վիճակը ն ֆինանսական Հնարավորությունները թույլ չեն ւալիս սկսելու պաւերաղմ, մանկաՀասակ 0սմանը պնդեց իրենը: 1621 թ. իր վրա կապելով սուլթան Սուլեյմանի ղենք ու ղրաՀը` 0սմանը մեծ ղորաչարժ կաւարեց դեպի Արնելյան Եվրոպա: Նրա µանակը Սուլեյման կանունիի ժամանակներից Հեւո երµնիցէ եղած ամենախոչոր µանակն էր: Նրանում ընդդրկված էին նան մեծ թվով վարձկաններ, որոնք աչքի չէին ընկնում իրենց կարդապաՀությամµ ն Հակված էին անՀնաղանդության: Այդ մեծ ու ծանրաչարժ µանակի աոաջխաղացումը դժվարանում էր վաղ սկսված ձմոան պաւճաոով: Աոաջին µախումները լեՀերի Հեւ օսմանցիների Համար Հուսադրող չէին: Հակաոակորդի կորովի դիմադրությունը, անձրններն ու ցուրւը, սննդամթերքի պակասությունը ն այլ դժվարություններ µանակում աոաջ µերեցին խուճապային ւրամադրություններ: Հակաոակ իր նախնիների, 0սմանին չՀաջողվեց Համողել իր ղինվորներին, որ կովեն: Սւեղծվում էր խիսւ վւանդավոր վիճակ: Նման պայմաններում այլնս ոչ մի ելք չէր մնում, µացի լեՀերից Հաչւություն խնդրելը: 1621 թ. սեպւեմµերին կնքվեց լեՀ-թուրքական Հաչւություն, որը վերականդնում էր կողմերի միջն դոյություն ունեցող նախկին վիճակը կամ սւաւուս-քվոն: Փասւորեն չջախջախված, µայց ն Հաղթանակ չւարած Հսկայական µանակը սւիպված էր դիմել նաՀանջի: Հեւդարձի ճանապարՀին ցրւից ու Հիվանդություններից նա ունեցավ ծանր կորուսւներ: Զնայած այդ µոլորին` փաոասիրական մոլուցքով ւարված սուլթանը Հայւարարեց, որ ւարել է փաոաՀեղ Հաղթանակ: Այդ անՀաջող պաւերաղմը, որը Հնարավորություն չւվեց µանակին ձեոք µերելու Հարուսւ ավար, ենիչերիներին ւրամադրեց սուլթանի դեմ: Վերջինս մեղադրվում էր նան ծայրաՀեղ ժլաւության

մեջ: իսկապես, ենիչերիներին վճարվող աչխաւավարձը 0սմանը Հասցրել էր նվաղադույնի, Հաճախ ուչացնում էր վճարվող դումարները ն այլն: Ենիչերիները նույնիսկ µողոքում էին, որ մարւի դաչւում թչնամու կւրված յուրաքանչյուր դլխի դիմաց այժմ իրենց վճարում են մեկ դուկաւից ոչ ավել ն ւրւնջում էին, որ դրա Համար չարժե վւանդի ւակ դնել սեփական դլուխը: Ենիչերիները ն աոՀասարակ մայրաքաղաքի µնակչությունը խիսւ ղայրացած էր, որ սուլթանը արդելել է ծխախուի ն դինու օդւադործումը: Զդեսւափոխված ու ծպւված, Հաճախ նան դիչերները, 0սմանը չրջում էր քաղաքում, մւնում դինեւները ն Հրամայում ձերµակալել ու պաւժել իր Հրամանը խախւողներին: Նրա Հեւ չրջող պալաւի դլխավոր այդեպանը, անադորույն դաժանության ւեր մի մարդ, Բոսֆորի ջրերն էր նեւում դինեւներում µոնված ենիչերիներին ու սիփաՀիներին, կամ նրանց ուղարկում դալերներ' ւաժանակիր աչխաւանքի որպես թիապարւ-սւրուկներ: Ենիչերիների մու դնալով կոււակվում էր դյուրավաո նյութը, որը ամեն րոպե կարող էր µոնկվել: Աոանց այն էլ նրանք իրենց անղուսպ վարք ու µարքով ն սանձարձակ արարքներով լուրջ սպաոնալիք էին Հանդիսանում մայրաքաղաքի անդորրության Համար: Սւամµուլի ենիչերիական «օջախները» վեր էին ածվել խոովարար ւրամադրությունների կենւրոնի: Գնալով սրվում էին նրանց Հարաµերությունները արքունիքի ն անձամµ սուլթանի Հեւ: Տասնութամյա 0սմանը մինչն Հոդու խորքը վիրավորված ու ղայրացած էր, որ «ինքը դարձել է իր սեփական սւրուկների Հպաւակը»: Երկար մւմւուքներից Հեւո, դուցե ն իր խորՀրդաւուների Հուչումով, նա ծրադրեց իր ինքնիչխանությանը սպաոնացող վւանդը չեղոքացնելու մի նուրµ ու ճարւար նախադիծ, որի էությունը Հեւնյալն էր. Մեքքա ուխւադնացության մեկնելու պաւրվակով նա Հրամայեց Անաւոլիայում իրադործել ղորաժողով Դիարµեքիրի վալի Դիլավեր-փաչա «Խիղախի» միջոցով, որը Հայւնի էր որպես «մեծ խելքի ւեր մարդ», Հավաքադրել մու քաոասուն Հաղարանոց µանակ, որի կորիղը Հանդիսանալու էին քրդերը ն այլ ոաղմաչունչ ցեղեր, ինչպես նան Եդիպւոսից ու Սիրիայից µերել իրենց կարդապաՀությամµ աչքի ընկնող ղորամասեր, ն այդ ամµողջ ուժն օդւադործել որպես Հակակչիո ենիչերիներին ու սիփաՀիներին: Այդ վւանդավոր ձեոնարկն իրականացնելու Հաջողության ամենաաոաջին պայմանը Հանդիսանալու էր նրա խիսւ դաղւնիությունը: Սակայն երիւասարդ ու անփորձ սուլթանը չկարողացավ ապա270

Հովել այդ պայմանը: Բացի այդ, այդ Հավակնու ծրադրի վերաµերյալ պալաւականների կարծիքները նս µաժանվեցին: Մեծ մուֆթին, օրինակ, µացաՀայւ դեմ արւաՀայւվեց: իսկ ենիչերներն ու սիփաՀիները սկսեցին կասկածել, որ իրենց դեմ նյութվում է ինչ որ վաւ µան: Պակասում էր մի կայծ վիթխարի ՀրդեՀ µոնկելու Համար: Ապսւամµելու վճոականությամµ լի ենիչերիները, իրենց սովորության Համաձայն, Հավաքվեցին ձիարչավարանում ն աՀավոր դոոում-դոչյուններով սուլթանին պաՀանջ ուղարկեցին իրենց Հանձնել այն պալաւականներին, որոնց նկաւմամµ իրենք Հաւուկ ոխ ունեին: Սւանալով մերժում` խոովարար ղինվորները ներխուժեցին մեծ վեղիրի պալաւը ն այնւեղ չդւնելով նրան` կողոպւեցին այն: ԱյնուՀեւն դաղաղած ենիչերիները ներխուժեցին սուլթանական պալաւ, վանկարկելով' «մենք ցանկանում ենք, որ սուլթան լինի Մուսւաֆան»: Խոովարարները վախից դողացող ն Համարյա անմեղսունակ մարդուն µանւից Հանելով ւարան իրենց Հեւ, որպեսղի երկրորդ անդամ նրան Հոչակեն սուլթան: Երµ մեծ վեղիրը ն սն ներքինիների պեւը փորձեցին կարդի Հրավիրել ենիչերիներին, վերջիններս նրանց կւոր-կւոր արեցին: Այդ ւեսարաններից աՀաµեկված որդուն' Մուսւաֆային, Հանդսւացնելու Համար, նրա մայրը' վալիդե սուլթանուՀին դիմեց նրան, ասելով. «արի ինձ մու, իմ աոյուծ»: ԱյնուՀեւն աոանց որդու կարծիքը Հարցնելու, սակայն նրա անունից, սուլթանուՀին ձեոնամուխ եղավ նոր կաոավարության ձնավորմանը: Մինչդեո խոովարարները փնւրում էին 0սմանին, որը թաքնվել էր պալաւի իր դաղւնարաններից մեկում: Նրան դւան ներքնաչորերով, խղճալի վիճակում: Այնւեղից դուրս µերելով` ենիչերիները սւիպեցին նրան նսւել մի քնձոու ձի ն Հայոյանքների ու լոււանքների µղավոցներով ւարան իրենց ղորանոցները: ՃանապարՀին 0սմանը նկաւեց խոովարարների կողմից Հոչուված մեծ վեղիրի դլուխը, որը նեւված էր ճանապարՀի մեջւեղը: Նա դաոնությամµ արւաµերեց. «Եթե ես Հեւնեի նրա խորՀրդին, այս դժµախւությունը երµեք ւեղի չէր ունենա ինձ Հեւ»: Զորանոցներում սուլթանը դիմեց ղինվորներին Հեւնյալ Հարցումով. «ի՞նչ եք որոչել անել ինձ Հեւ: Դուք, ենիչերիներ, կայսրությունը ն ձեր սեփական կյանքը կվերածեք ավերակների»: ԱյնուՀեւն դլխից Հանելով չալման, Համարյա լացակումած, 0սմանը սկսեց պաղաւել, որ ներեն իրեն: Սակայն կոաՀելով, որ պաւրասւվում են քուղի միջոցով խեղդամաՀ անել իրեն, նա նոր մեծ վեղիրի ն վալիդե սուլթանուՀու ներկայությամµ թախանձեց, որպեսղի

իրեն Հնարավորություն ւրվի դիմելու դրսում կանդնած իր «ծաոաներին», այսինքն ղորքերին: Նրան թույլաւրեցին ն նա µաց պաւուՀանից դիմելով ենիչերիներին, մի վերջին անդամ փորձեց փրկել իր կյանքը. «ՍիփաՀիների իմ աղաներ ն դուք, ւարիքով մեծ ենիչերիներ, որ ձեղ ընդունում եմ Հոր պես, պաւանեկան անղդուչությամµ ես ունկնդրեցի վաւ խորՀրդի: ինչո՞ւ եք դուք նվասւացնում ինձ: Դուք այլնս չե՞ք ուղում ինձ»,- ասաց սուլթանը: Որպես պաւասխան թնդաց միաՀամուո µացականչությունը. «Մենք չենք ուղում ոչ քեղ, ոչ էլ քո արյունը»: Դրանից Հեւո կաւաղած ենիչերիները խուոներամ ամµոխի միջով սուլթանին ւարան Յեււիդուլե (Յոթաչւարականի) ամրոցի սարսափաղդու µանւը: Որոչ ժամանակ անց կոպւորեն նրան արթնացրին ն չորս Հոդով Հարձակվեցին նրա վրա: Լինելով երիւասարդ ն ուժեղ` նա մոլեդնաµար դիմադրում էր: Սակայն դաՀիճներից մեկը մարւական կացնով Հարվածեց նրա դլխին, իսկ մյուսները թափվելով նրա վրա խեղդամաՀ արեցին: ԱյնուՀեւն կւրելով ղոՀի մի ականջը, այն որպես ապացույց ուղարկեցին մաՀապաւժի թույլւվությունը ւված ղոՀված սուլթանի մորը' վալիդեսուլթանուՀուն: Այսպիսով, 1622 թ. մայիսի 20-ին ւեղի ունեցավ օսմանյան դինասւիայի պաւմության մեջ թադակիր անձի սպանության աոաջին դեպքը: Նչելով, որ 0սմանը դա աոաջին սուլթանն էր, որի վրա ձեոք µարձրացրին, անդլիացի Թոմաս Ռոյը ասել է. «կարծում եմ, որ դա օսմանցիների անկման ճակաւադրական նախանչանն էր»: 1622 թ. ենիչերիները երկրորդ անդամ դաՀ µարձրացրին խելակորույս Մուսւաֆա Ա-ը: Երµ նա Հասկացավ, թե ինչ է կաւարվել, ընկավ խորը ւխրության մեջ ն Հրամայեց, որ 0սմանի սպանության մեղավորները պաւժվեն: Այդ Հրամանը ճչւիվ կաւարվեց: Սակայն իր ւկարամւության պաւճաոով մոոանալով, որ 0սմանը մեոած է, նա կաւարյալ անմեղսունակության պաՀերին չրջում էր սերալում ն դոները ծեծելով փնւրում էր 0սմանին, որ նա դա ն իրեն աղաւի իչխանության µեոից: Թեն կաոավարելու անընդունակ, սակայն այնուամենայնիվ ւասնվեց ամիս (1622-1623 թթ.) Մուսւաֆան մնաց դաՀի վրա: Այդ չրջանում նա պարղապես խաղալիք էր դարձել ենիչերիական ղորաµանակի ձեոքերում: Պեւության մեջ անիչխանությունը Հասավ աննախընթաց չափերի: Ենիչերիների սանձարձակ կամայականությունները չափ ու սաՀման չունեին: Սւամµուլում կողոպոււները, սպանությունները, չենքերի ու խանութների Հրկիղումները դարձել էին սովորական երնույթ: Անսանձ ւարրերը իրենց ւարերքի մեջ էին:

Մայրաքաղաքի Հայւնի քաղաքային ւականքները վերսւին դլուխ էին µարձրացրել: Ենիչերիների ու սիփաՀիների քմաՀաճույքով իրար Հեւնից փոխվում էին մեծ վեղիրներ: Ոչ ոք վսւաՀ չէր, որ վաղը կմնա իր պաչւոնում, կամ կենդանի կմնա: Պեւության մեջ ծաղկում էր կոոուպցիան ն ծախվածությունը: Սւամµուլը նմանվում էր պաչարումից Հեւո դրավված քաղաքի: Ամենուրեք ւեղի էին ունենում սպանություններ, կողոպոււ, չենքերի Հրկիղումներ: Պեւության մեջ փասւական իչխանությունը կենւրոնացած էր վալիդե-սուլթանուՀու ձեոքերում: Պալաւը պաոակւվել ն µաժանվել էր միմյանց նկաւմամµ թչնամաµար ւրամադրված խմµավորումների: Ոչ մի պաչւոնյա երաչխիք չուներ, որ վաղը չի դաոնալու սադրանքի ղոՀ: իչխանությունների ներքին քաղաքական ճդնաժամը էլ ավելի վւանդավոր չափեր ընդունեց, երµ լուրեր Հասան մայրաքաղաք, որ երկրի արնելքում պայթել է մի Հուժկու ապսւամµություն էրղրումի վալի Աµաղա ՄեՀմեւ փաչայի դլխավորությամµ: Վերջինս իր դրոչի ւակ Հավաքելով 40 Հաղարանոց ապսւամµական մի µանակ, կարողանում է դրավել մի չարք քաղաքներ, այդ թվում նան Սըվասը (Սեµասւիան): Աµաղա փաչան Հայւարարում էր, որ ապսւամµության նպաւակն է վրեժ լուծել սուլթանի սպանության Համար: ՄեՀմեդ փաչան Հայւնի էր որպես ենիչերիների ոխերիմ թչնամի: Նրա Հրամանով էրղրումի ենիչերիական կայաղորի ղդալի մասը սրի էր քաչվել: Ուսւի չի µացաովում, որ նա Հանդիսանում էր դործիք մայրաքաղաքի իչխող չրջանների ձեոքում ենիչերիներին ջախջախելու ն «կարդի Հրավիրելու» դործում: իր Հսկայական ապսւամµական µանակի ն այլ խոովարար ուժերի օդնությամµ Աµաղա ՄեՀմեդ փաչան կարողացավ իր չարժումը սկսելուց Հեւո (1621 թ.) կարճ ժամանակ անց իր Հսկողությունը սաՀմանել կենւրոնական ն Արնելյան Անաւոլիայի (Արնմւյան Հայասւանի) մեծ մասի վրա: Նրա կողմից սուլթանական ղորքերի Հեւնողական ոչնչացումը ընդունեց այնպիսի չափեր, որն այլնս անՀանդուրժելի էր Սւամµուլի Համար: ի վերջո 1628 թ. ապսւամµների դեմ ուղարկվում է մի խոչոր µանակ մեծ վեղիր Խոսրն փաչայի Հրամանաւարությամµ, որը պաչարման ենթարկելով էրղրումը սւիպում է փաչային անձնաւուր լինել: Ըսւ երնույթին' ի ւրիւուր փաչայի մաւուցած ծաոայություններին օսմանյան դաՀին, սուլթան Մուրադ ԱՄ-ը ոչ միայն չի պաւժում, այլն ներումն է չնորՀում խոովարար փաչային: Սուլթան Մուսւաֆայի կաոավարման խաոնակ չրջանում կայսրության ւարµեր մասերում չարունակվում էին խոովությունները:

Այսպես, Բաղդադում Բեքիր անունով ոմն օսմանյան մի պաչւոնյա վոնդելով ւեղի կուսակալին, նսւել էր նրա ւեղը: իսկ Դիարµեքիրի կուսակալ Հաֆըղ փաչան միանալով քուրդ ցեղապեւերի Հեւ դնաց պաչարեց Բաղդադը: Դամասկոսի վալին նս իրեն Հայւարարեց ինքնիչխան ւիրակալ: Միանդամայն ակնՀայւ էր, որ նման պայմաններում պեւությունը կարիք ուներ «ուժեղ ձեոքի» ներքին քաղաքական ճդնաժամը ՀաղթաՀարելու ն երկիրը փլուղումից փրկելու Համար: Մայրաքաղաքի ղինվորական չրջանները Մուսւաֆայից պաՀանջեցին Հրաժարվել դաՀից, որը նա արեց աոանց որնէ դիմադրության: 0սմանի կրւսեր եղµայր' ւասներեքամյա Մուրադը, որն ընդունելի էր ն՛ ենիչերիների ն՛ սիփաՀիների Համար, Հոչակվեց սուլթան` ընդունելով Մուրադ ԱՄ (1623-1640) դաՀակալական անունը: Նկաւի ունենալով, որ պեւական դանձարանը լրիվ դաւարկ էր, ղորքը Հրաժարվեց իրեն Հասանելիք ընծաներից, որը սովորաµար µաժանվում էր նոր սուլթան ընւրվելու կապակցությամµ: ԱոՀասարակ ղորքը մեծ ուրախությամµ ընդունեց Մուրադի դաՀակալումը, Հուսալով, որ այս մանուկ սուլթանին կդարձնեն իրենց կամքի կամակաւարը ն անպաւիժ կչարունակեն իրենց անկարդությունները: Սակայն նման Հաչվարկ կաւարողները չարաչար սխալվում էին: Թուրք պաւմիչ ն ճանապարՀորդ էվլիյա Զելեպիի µնորոչմամµ, «0սմանյան µոլոր սուլթանների մեջ Մուրադը µոլորից արյունարµուն էր»: Նույն պաւմիչը ւեղեկացնում է, որ երµ էյուµի մղկիթում ւեղի էր ունենալու սուլթանի կողքից սուր կախելու ավանդական արարողությունը, Մուրադը նախ դնաց Սերալ, որւեղ իր աղոթքն անելուց Հեւո Հեւնելով ավանդույթին, մւավ պեւական դանձնարան, որւեղ ւեսնելով, որ այն Համարյա դաւարկ է, արցունքու աչքերով ծնրադրելով աղոթքի Համար ասաց. «ինչ ալլաՀ («ւա Ասւված») ես այս դանձնարանը կլցնեմ նրանց Հարսւությամµ, ովքեր դրանք դողացել են ն դրան ավելացրած նս Հիսուն պաՀոցներ կլցնեմ ոսկով»: Սակայն պեւք է անցնեին ւարիներ, մինչն որ Մուրադը դաոնար չափաՀաս ն անձամµ իր ձեոքը վերցներ պեւության կաոավարման ղեկը: Այդ ընթացքում պեւությունը կաոավարում էր ծադումով Հույն իր մայրը' վալիդե-սուլթանուՀին, որը թեն մեծ եոանդի ու ընդունակությունների ւեր կին էր, սակայն ի վիճակի չէր սանձել անսանձ ւարրերին, ասւիճանավորների չրջանում դեթ ինչ որ չափով սաՀմանափակել կոոուպցիան ն դանձադողությունը ն աոՀասարակ

կարդի Հրավիրել ոչ մի իչխանություն ն օրենք չճանաչող մարդկանց: Մինչդեո թե՛ երկրի ներսում ն թե՛ դրսում սւեղծվել էր խիսւ վւանդավոր ու լարված վիճակ: Պեւությունը մխրճվել էր քաոսի մեջ, Փոքր Ասիան ծվաւվում էր ապսւամµությունների ու քաղաքացիական պաւերաղմի Հորձանոււում, իրանը վերսւին դրսնորում էր ադրեսիվ նկրւումներ կայսրության ւարածքների նկաւմամµ, Լիµանանում ապսւամµել էին դրուղները, անՀնաղանդ ւարրերը դլուխ էին µարձրացրել Եդիպւոսում, կայսրության մի չարք նաՀանդների վալիները ձդւում էին ինքնադլխության, Հյուսիսային Աֆրիկայի µերµերները պայքարում էին անկախության Համար, Ղրիմի թաթարները չէին ցանկանում վասալական կախման մեջ լինել սուլթանից ն µացաՀայւ ձնով արւաՀայւում էին իրենց այդ ձդւումները, Դոնի կաղակները Հարձակումներ էին դործում թուրքերին պաւկանող սնծովյան ափամարձ չրջանների վրա, թափանցելով մինչն Բոսֆոր ն անմիջական սպաոնալիք սւեղծելով Սւամµուլի չրջակայքի Համար: Բուն մայրաքաղաքում ենիչերիները անընդՀաւ ապսւամµում էին ն սուլթանին սւիպում մաՀապաւժի ենթարկելու իրենց անՀաճո պաչւոնյաներին: Նրանք իրենց Հանդդնությունը այն ասւիճանի աոաջ էին մղել, որ մինչն իսկ 1632 թ. որոչել էին դաՀընկեց անել սուլթան Մուրադին: Հասունանալով ն սւանձնելով պեւության ղեկը` Մուրադը միանդամից Հայւնվեց µաղում մարւաՀրավերների աոջն, որոնք սպաոնալիք էին պեւության Համար: Սակայն եոանդուն խաոնվածքով, կամային Հաւկանիչներով օժւված, դեմքի խիսւ ու վայրենաµարո արւաՀայւությամµ այդ սուլթանը լի էր վճոականությամµ իր իմացած ձնով երկրում Հասւաւելու կարդ ու կանոն ն պեւության սաՀմանները պաչւպանելու թչնամիներից: 1623 թ. պաւերաղմը իրանի Հեւ վերսկսվեց: Պարսկական ղորքերը պաչարեցին ու դրավեցին Բաղդադը, Հրկիղելով քաղաքը ն կողոպւելով ու կուորելով նրա µնակչությանը: Հաջորդ ւարի ողջ Արաµական իրաքը Մոսուլ, Բասրա քաղաքներով ու չիաների սրµավայր Հանդիսացող էն-Նաջաֆ ու Քարµալա քաղաքներով Հանդերձ անցան պարսիկներին: Պաւերաղմն ավարւվեց 0սմանյան կայսրության Համար ւարածքային նոր կորուսւներով: 1629 թ. չաՀ Աµµաս «Մեծի» մաՀը Հույս ներչնչեց Մուրադ ԱՄ-ին, որ ինքը կկարողանա Հեւ խլել իր կորցրած Հողերը ն ոնանչ վերցնել նախորդ պարւության Համար: 1630 թ. դարնանը թուրքական մի խոչոր µանակ Խոսրն փաչայի Հրամանաւարությամµ անցավ թուրք-ի275

րանական սաՀմանը ն դրավելով Համադանը' ավերեց քաղաքը ն կուորեց նրա µնակչությանը: Այդ արչավանքի ժամանակ Խոսրն փաչան µավարարվեց դրանով ն այլնս չղարդացրեց իր այդ ոչ մեծ Հաջողությունը: Արնելքում պաւերաղմ մղելու Հեւ միաժանակ Մուրադ ԱՄ-ը վճոական քայլեր էր կաւարում նան երկրի ներքին վիճակը կայունացնելու ուղղությամµ: 1632 թ. սիփաՀիները կրկին µարձրացրին խոովություն: Խոովարարները պաՀանջում էին թվով 17 µարձրասւիճան ասւիճանավորների, ներաոյալ նան մեծ վեղիր Հաֆիղ ԱՀմեդ-փաչայի ն մուֆթիի դլուխները: Սուլթանը մերժեց այդ պաՀանջը, սակայն իր չրջապաւի մարդիկ իրեն Համողեցին, որ «ավելի լավ է ւալ մեծ վեղիրի դլուխը, քան սուլթանի դլուխը»: Սուլթանի ներկայությամµ մեծ վեղիրին Հասցնում են դաչույնի ւասնյոթ Հարված ն կւրում դլուխը: Այդ ւեսարանից ցնցված սուլթանը խիղախորեն դիմելով խոովարարներին ասում է. «Եթե լինի Ասւծո կամքը, ձեղ սպասում է աՀավոր Հաւուցումը, ձեղ, սւոր մարդասպաններ, որ չեք վախենում Ասւծուց ն ամոթի ղդացում չունեք մարդարեի Հանդեպ»: Այդ խոսքերից ղայրացած, խոովարարները սկսեցին քննարկել նան սուլթանի նկաւմամµ իրենց անելիքը, սակայն քանի որ նրանց չարքերը պաոակւված էին, այդպես էլ որոչում չկայացվեց: Թեն Մուրադը ծանր ապրումների մեջ էր իր նվասւացման պաւճաոով ն վաովում էր վրիժաոության ղդացումով, սակայն աչքի աոաջ ունենալով սուլթան 0սմանի ողµերդական ճակաւադիրը, որոչեց միաոժամանակ խուսափել Հախուոն դործողություններից: Միաժամանակ նա Համողվեց, որ իր աոջն այլընւրանք չկա, µացի «սպանիր, կամ քեղ կսպանեն» ձնից: Աոաջինը սուլթանը ՀաչվեՀարդար ւեսավ նոր մեծ վեղիր Ռեջեփ-փաչայի Հեւ, որը դաղւնի կապերի մեջ էր եղել խոովարարների Հեւ: Նա Հրամայեց սն ներքինիներին դլխաւել նրան ն դիակը նեւել փողոց ի ւես խոովարարների: Այդ ւեսարանը սարսափ աղդեց խոովարար-ղինվորների վրա: Հենց այդ օրվանից Մուրադ ԱՄ-ը ձերµաղաւվեց իր վեղիրներին ունկնդրելուց ն խնամակալ մոր Հովանավորությունից ն սկսեց կաոավարել միանձնյա ձնով, աոանց որնէ մեկի խորՀուրդների: Նրա Հաջորդ քայլը եղավ այն, որ նա Հրավիրեց Դիվանի նիսւ ն դաՀի վրա նսւած մեղադրանք ներկայացրեց ենիչերիների ն սիփաՀիների Հրամանաւարներին ն պաՀանջեց իրեն Հանձնել խոովության ՀրաՀրողներին: Սուլթանի Հրամանը ոչ միայն անմիջապես կաւարվեց, այլն Հրամանաւարները երդվեցին Ղուրանի վրա Հավաւարիմ լինել վեՀապեւին:

Դիվանի նիսւի ժամանակ դաւավորներից մեկը, սուլթանին դուր դալու Համար, մերկացրեց իր սուրը ն µացականչեց. «իմ փադիչաՀ, այդ խաոնակությունների դեմ միակ դարմանը յաթաղանն է»: Այդ կոչը սուլթանի կողմից ընդունվեց որպես դործողության ուղեցույց: Մուրադը երկրում մւցրեց աՀաµեկչական կաոավարման Համակարդ, որի օդնությամµ նա անողոք պայքար սկսեց ղինվորականության խոովարարական ձդւումների դեմ: Սուլթանի վսւաՀելի մարդիկ ն լավ պաւրասւված լրւեսները մայրաքաղաքում ամենուրեք µացաՀայւում էին «դավաճանների», խոովության ու ապսւամµության պարադլուխների ն ւեղնոււեղը, աոանց դաւի ու դաւասւանի, սրախողող անում կամ նեւաՀարում նրանց ն դիակները նեւում Բոսֆոր: Հաճախ Մուրադը անձամµ էր ՀաչվեՀարդար ւեսնում իր մու µերված խոովարարների Հեւ: Նա ուժեղ թիկնաղորի ուղեկցությամµ չրջում էր քաղաքում ն խոովարար ենիչերիներին մեկ աո մեկ µոնելով, Հրամայում էր նրանց պարկի մեջ մւցնել ն նեւել ծովը: Նրա «ուժեղ ձեոքը» սարսափի մեջ դցեց անղուսպ ւարրերին: Ենիչերիները ղարՀուրելով Հնաղանդվեցին սուլթանին ն 1633 թ. նրան Հավաւարմության երդում ւվին: Որպեսղի մարդկանց ղրկի մի ւեղ Հավաքվելու, իրար Հեւ չփվելու, Հեւնաµար նան անկարդություններ ՀրաՀրելու Հնարավորությունից, սուլթանը կայսրության µոլոր քաղաքներում Հրամայեց փակել սրճարաններն ու դինեւները, արդելեց նարդիլե ն ծխախու ծխելը: Հրամանը խախւողներին ւեղնոււեղը կախաղան էին µարձրացնում կամ սրախողող անում: Ընդ որում, նրանց դիակը պարւադիր կերպով պեւք է նեւվեր փողոց' որպես աՀեղ նախաղդուչացում µոլոր օրինաղանցներին: Սուլթանը սկսեց ՀաչվեՀարդար ւեսնել նան կաչաոակեր դաւավորների Հեւ, որոնց վաճաովածությունը աոաջ էր µերում Հպաւակների դժդոՀությունը: «Դուք մեղադրվում եք նրանում, - դաւավորներին դիմելով ասաց սուլթանը, - որ ձեր դաւական որոչումները փողով վաճաոում եք ն դրանով իսկ քայքայում պեւության Հիմքերը ն այդ եղանակով ճնչում ժողովրդին»: Սարսափի մաւնված µանակը այլնս լոում էր: Որքան ժամանակը աոաջ էր դնում, այնքան, Մուրադը ավելի էր ղդում արյան ծարավ: Այլնս նա ցանկություն չուներ խորանալու, թե որքանով է իրական այս կամ այն անցանկալի անձի նկաւմամµ ներկայացվող մեղադրանքը: Ընկղմվելով սպանությունների արյունու այդ մղձավանջի մեջ` սուլթանը կաւարելապես կորցրեց Հարդանքի ղդացումը մարդկային կյանքի նկաւմամµ: Երµ նա Հայւնվում էր մարդկանց մեջ, անմի277

ջապես իչխում էր քար լոությունը, կարծես թե µոլորը Համրանում էին: Սուլթանի Հրեչավոր դաժանությունները դարձան աոասպելի նյութ: ՊաւաՀմամµ ականաւես լինելով ջրի ափին աղմկալից ղվարճացող ու պարող մի խումµ կանանց, սուլթանը Հրամայեց նրանց µոլորին ջրաՀեղձ անել: Զայրույթի պաՀին նա սպանեց իր µժիչկներից մեկին: Սուլթանը սուրՀանդակի կուրծքը մխրճեց սուրը միայն նրա Համար, որ նա սխալմամµ Հայւնել էր իրեն, որ սուլթանուՀին ծնել է ւղա, մինչդեո իրականում ծնվածը աղջիկ էր: Նա դլխաւեց իր աոաջաւար երաժչւին միայն այն µանի Համար, որ նա կաւարեց պարսկական մեղեդի, ն դրանով իսկ, ինչպես թվացել էր սուլթանին, փաոաµանել էր իր կայսրության թչնամիներին: Մի անդամ մի թափաոող դերվիչ, որի նկաւմամµ սուլթանը Համակրանք էր ւածում, Համարձակվել էր նրան անվանել «պարոն մսադործ»: Ծիծաղելով Մուրադը պաւասխանել է. «Վրիժաոությունը երµեք չի ծերանում, թեն նա կարող է ճերմակել»: Ասվում է, որ Հինդ ւարվա ընթացքում սուլթանի Հրամանով սպանվել էր քսանՀինդ Հաղար մարդ, որոնցից չաւերը մաՀն ընդունել էին նրա ձեոքով: Նման µոնաւիրական եղանակներով Մուրադը վերջ ւվեց ւեղական µոնակալների անսաՀման ու անսանձ իչխանությանն ու ինքնադլխությանը: Նրա աներնակայելի դաժան կաոավարումը վերականդնեց կարդը պեւության մեջ: Զորանոցներում Հասւաւվեց կարդապաՀություն: Ավելացան պեւության եկամոււները: Երկրում Հասւաւելով Հարաµերական կայունություն, սուլթանը ձեոնամուխ եղավ Անաւոլիայում ջելալիների խոովությունների ճնչմանը ն անսանձ վարքի ւեր այն մարդկանց պաւժելուն, որոնք լծակներ ունեին Հավաքականությունների նկաւմամµ: 1635 թ. ամոանը Մուրադ ԱՄ-ը նոր արչավանք կաղմակերպեց դեպի արնելք: Նա Հրով ու սրով անցավ ողջ Անաւոլիայի ւարածքով, ճնչեց Աµաղայի ապսւամµությունը, սւիպելով ինքնադլուխ ու անսանձ իչխանավորներին ի նչան Հնաղանդության Համµուրել իր ձիու սանձերը: Այդ արչավանքի ժամանակ սուլթանը դաղւնի Հրաման ուղարկեց Սւամµուլ, որպեսղի մինչն իր վերադարձը խեղդամաՀ անեն իր երկու եղµայրներին: Անցնելով օսմանյան պեւության սաՀմանները, թուրքական µանակը ներխուժեց Սեֆյան իրանի ւարածքը ն պաչարելով Երնանը, սկսեց ոմµակոծել քաղաքը: Պաչարումը ւնեց ընդամենը յոթ օր: Երնանի Ամիրդունա խանը սւիպված էր քաղաքը Հանձնել թչնամուն: ԱյնուՀեւն օսմանյան ղորքերը չարժվեցին դեպի Աւրպաւական ն ան278

ցնելով Արաքս դեւը դրավեցին Նախիջնանը, Մակուն, իսկ 1635 թ. սեպւեմµերին' Թավրիղը: Թուրքերը Հրկիղեցին այդ քաղաքը ն անխնա կողոպւեցին ու կուորեցին նրա µնակչությանը: Սակայն ւեղեկանալով, որ Սւամµուլում µոնկել է խոովություն, օսմանյան ղորքերը Հապչւապ µոնեցին ւունդարձի ճանապարՀը: 0դւվելով դրանից` չաՀ Աµµաս Ա-ի թոո չաՀ Սեֆի Ա-ը 100 Հաղարանոց µանակի դլուխ անցած դիմեց ՀակաՀարձակման ն 1635 թ. նոյեմµերին թուրքերից աղաւադրեց Թավրիղը, իսկ 1636 թ. ապրիլին նան Երնանը: Դրանից Հեւո պաւերաղմի թաւերաµեմը ւեղափոխվեց Միջադեւք, որւեղ թուրքերն ունեցան չոչափելի Հաջողություններ: 1638 թ. նրանք վերսւին դրավեցին Բաղդադը, որը վերջնականապես անցավ 0սմանյան կայսրությանը: Սուլթան Մուրադ ԱՄ-ը, որն անձամµ դլխավորում էր այդ արչավանքը, Հրամայեց ղանդվածաµար կուորել ինչպես Բաղդադը պաչւպանող ղորքերին, այնպես էլ նրա µնակչությանը: Հեւդարձի ճանապարՀին սուլթանը իր Հեւ ւանում էր 22 չղթայակապ պարսիկ ղորաՀրամանաւարների: 1639 թ. մայիսի 17-ին ԶոՀաµում, Քասր-ե Շիրին կոչված վայրում կնքվեց թուրք-իրանական խաղաղության պայմանադիր, որով Արնելյան Հայասւանն ու Աւրպաւականը մնացին իրանի կաղմում, իսկ Արաµական իրաքը, Բաղդադ քաղաքով Հանդերձ, անցնում էր 0սմանյան կայսրությանը: Այդ պայմանադրի սւորադրումով թուրքիրանական Հարաµերություններում սկսվեց ւնական խաղաղության մի չրջան, որը չարունակվեց ավելի քան 80 ւարի: Պայմանադիրը աոաջին անդամ դրավոր փասւաթղթով որոչում էր երկու պեւությունների մինչ այդ անորոչ փասւական սաՀմանադիծը Արարաւից մինչն Պարսից ծոց: 1639 թ. պայմանադիրը անկասկած Մուրադ ԱՄ-ի արւաքին քաղաքականության կարնոր ձեոքµերումն էր: Արչավանքից վերադաոնալուց Հեւո Մուրադը ձեոնամուխ եղավ Ալµանիայում ծադած խոովության ճնչմանը: ԱյնուՀեւն նա Հիմնավոր կերպով սկսեց ղµաղվել պեւության ոաղմա-ծովային Հղորության վերականդնման Հարցերով, ծրադիր ունենալով նոր պաւերաղմ սկսելու Վենեւիկի դեմ: Երկարաւն Հեոանկարում նա ծրադրում էր իրականացնել Հիմնարար ոաղմական µարեփոխումներ, սւեղծելու Համար փոքրաթիվ, µայց մարւունակ ու լավ վարժված µանակ: Սակայն սուլթանի աոողջությունը դնալով վաւանում էր: Նա ւաոապում էր դողէրոցքից: Հակաոակ այն µանի, որ իր Հպաւակների Համար արդելել էր դինու դործածությունը, իր կյանքի մայրամու279

ւին սուլթանը ւրվել էր Հարµեցողության ն Հաճախ իր մերձավորների Հեւ կաղմակերպում էր դինարµուքներ: Երµ Հասկացավ, որ իր վիճակը այլնս անՀույս է, նա որոչեց պաւմության մեջ մնալ որպես իր դինասւիայի վերջին ւիրակալ: Սուլթանը որդիներ չուներ, ուսւի Հրամայեց սպանել իր կենդանի մնացած միակ եղµորը' իµրաՀիմին, որը արական դծով օսմանների ւան միակ ժաոանդորդն էր: Նրա կյանքը փրկվեց չնորՀիվ վալիդե-սուլթանուՀու միջամւության: Սուլթանին Հավասւիացրին, որ նրա Հրամանը ի կաւար է ածված: Սակայն նա պաՀանջում էր իրեն ցույց ւալ եղµոր դիակը ն նույնիսկ դրա Համար ցանկանում էր վեր կենալ անկողնուց: Նրա ծաոաները սուլթանին կրկին պաոկեցրին անկողնու մեջ ն չոււով նա մաՀացավ քսանութ ւարեկան Հասակում (1640 թ.): ԳաՀ µարձրացավ Մուրադ ԱՄ-ի եղµայրը' իµրաՀիմ Ա-ը (1640-1648), որին կնքեցին «դելի» (դիժ, կաւաղած) մականունը: իր ամµողջ կյանքը անց կացրած լինելով սերալի «կաֆեսում» («վանդակ»), փասւորեն µանւարկության մեջ ն մչւապես դւնվելով վախի ճիրաններում` իµրաՀիմը թույլ, անկամ մարդ էր, իր նախնիներից ժաոանդելով միայն դաժանությունը: Այդ անպաւասխանաւու ն անսկղµունք մարդուն պեւական դործերը քիչ էին Հեւաքրքրում: Նա սիրում էր ղµաղվել միայն Հարեմով: Ավելին, նա իր Հարեմի սւրուկն էր: Նրա կարդադրությամµ µաղնիսներում փնւրում էին դեղեցկուՀիներ սուլթանի սիրային Հաճույքներին µավարարություն ւալու Համար: Նրա սիրուՀիներին թույլաւրված էր µաղարում ձրիաµար վերցնել այն ամենը, ինչ կցանականային: իµրաՀիմի սիրուՀիներից մեկը ցանկացել էր սուլթանին ւեսնել թանկարժեք քարերով ղարդարված մորուքով ն նա կաւարելով սիրուՀու քմաՀաճույքը' Հասարակությանը ներկայացավ այդ ւեսքով: Դա թուրքերի Հավանությանը չարժանացավ ն նրանք դա մեկնաµանեցին որպես չարաµասւիկ ավանդույթ, որը փոխաովել է Եդիպւոսի փարավոնների ժամանակներից: Աոաջ դնալով Հարեմական թելադրանքներից ներչնչված պճնամոլության մեջ` սուլթանը մի օր կամեցավ ուից մինչն դլուխ սամուրենի Հադնել, սամույրներով ծածկել իր պալաւի µոլոր պաւերը, ապա պաՀանջեց, որ ականակուո նավակներ չինվեն իր Համար, նույնպես ն ականակուո կաոքեր իր կանանցից մեկի Համար: Մեծ վեղիր ԱՀմեդը ճչւիվ կաւարում էր իր ւիրոջ այդ µոլոր քմաՀաճույքները: Արքունի նման չոայլ ծախսերի պաւճաոով ւերության դանձարանը արադորեն դաւարկվում էր: Զնչին պաւճաոներով մեծամեծ պաչւոնյաները դլխաւվում էին:

Սուլթանի աոօրյա ղµաղմունքներից մեկը դարձավ Հարեմի կանանց Հեւ սերւ Համադործակցությամµ պեւական պաչւոնների վաճաոքով ղµաղվելը: կանացի սադրանքները, փողի մչւական կարիքը, Հեչւամոլությունից աոաջացած ուժասպաոությունը սուլթան իµրաՀիմին դարձրել էին դաղանաµարո մի µոնակալ: Գրդովելով ամենաչնչին աոիթից, նա աջ ու ձախ սպանելու Հրամաններ էր ւալիս: Այսպես, երµ կաµութան-փաչա Յուսուֆը նվաճեց կրեւե կղղին ն Հաղթական մւավ Սւամµուլ, սուլթանի Հրամանով դլխաւվեց, որովՀեւն պաւերաղմական ավար քիչ էր µերել: Նա երկու անդամ ւրամադրություն էր ցույց ւվել Հրաման արձակելու, որ կուորեն իր պեւության մեջ ապրող µոլոր քրիսւոնյաներին: Ներքինիներն ու դնված Հարճերն էին պաչւոններ µաժանողները: Նույնիսկ մեծ վեղիրները վախենում էին այդ սւվերային կաոավարությունից ն աոաւ նվերներ էին ւալիս Հարեմի կանաց, որ չդաոնան նրանց սադրանքների ղոՀը: Մեծ վեղիրները µոլորովին անղոր էին վալիդե-սուլթանուՀու, կըղլար-աղասիի ն սուլթանի սիրած Հարճերի աոջն: Սուլթանի անղուսպ ու սանձարձակ կամայականությունները, օրինախախւումները ն այլն սկսեցին վւանդել պեւության Հիմքերը: Այլնս Համµերության µաժակը լցվեց ն արքունիքի վերնախավը, ենիչերիների դլխավորները, ինչպես նան աղդեցիկ ուլեմները մուֆթիի դլխավորությամµ որոչեցին վերջ ւալ այդ µոլորին: Ձերµակալելով սուլթանին` նրան սւիպեցին Հրաժարվել դաՀից ն ուղարկեցին µանւ: Դեոնս մինչն Հրաժարականը, Հեղաչրջման կաղմակերպիչները 1648 թ. օդոսւոսի 8-ին արդեն սուլթան էին Հոչակել նրա յոթնամյա որդուն' ՄեՀմեդին: իµրաՀիմի վերջնական ճակաւադիրը որոչվեց այն µանից Հեւո, երµ ի պաչւպանություն նրա սիփաՀիները µարձրացրին ապսւամµություն: Անմիջապես մեծ վեղիրը ն Հեղաչրջման մյուս կաղմակերպիչները մուֆթիից պաՀանջեցին Հրապարակել ֆեթվա, որը թույլաւրեր իµրաՀիմի մաՀապաւիժը: Մուֆթին µնականաµար ւվեց իր Համաձայնությունը: Նրա ֆեթվան օրինական էր Համարում սուլթանի մաՀապաւիժը, քանի որ ըսւ իսլամական օրենքի այն սկղµունքի, որ «եթե կա երկու խալիֆ, սպանիր նրանցից մեկին»: Երµ ֆեթվան Հրապարակվելուց Հեւո մուֆթին ն մեծ վեղիրը երկու դաՀիճների Հեւ մւան իµրաՀիմի µանւասենյակը մաՀապաւիժը ի կաւար ածելու Համար, դաՀընկեց արված սուլթանը սկսեց անեծքներ ու լոււանքներ թափել թուրք ժողովրդի Հասցեին, նրան մեղադրելով ուխւադրժության ու անՀավաւարմության մեջ:

Այսպիսով, 1648 թ. օդոսւոսի 8-ին 0սմանյան կայսրության մեջ ւեղի ունեցավ արքայասպանության երկրորդ դեպքը: իµրաՀիմի կաոավարման չրջանում սկսվեց թուրք-վենեւիկյան կամ կրեւեի (կանդիայի) պաւերաղմը (1645-1669 թթ.), որը մղվում էր Միջերկրական ծովի արնելյան ափերին իչխելու Համար: Բանը նրանումն էր, որ ՃՄԱԱ դարի կեսերից թուրքերը կորցրել էին Միջերկրականի այդ մասի նկաւմամµ իրենց ւիրապեւությունը, որն անցել էր վենեւիկցիներին: Սւեղծվել էր մի վիճակ, երµ վենեւիկցիներից µացի Մալթայի ն Թոսքանայի նավերը նս անարդել լողում էին Միջերկրական ծովում, իսկ Աֆրիկայի µերµերական ափի ծովաՀենները դուրս էին դալիս թուրքերի Հսկողության ւակից: Թուրքերը այլնս ի վիճակի չէին պաչւպանելու իրենց ծովային ճանապարՀները ն նույնիսկ սեփական ծովային սաՀմանները: կրեւե կղղին Հանդիսանում էր Հունասւանում Վենեւիկի Հանրապեւության վերջին ւիրույթը: Թուրքերի Համար կրեւեն ուներ ոաղմական կարնոր նչանակություն, քանի որ այն պաչւպանում էր էդեյան ծովի Հարավային մաւույցները: Երµ օսմանցիները ղորքեր Հանեցին կրեւե այն դրավելու Համար, Հանդիպեցին կղղու µնակչության Հուժկու դիմադրությանը: Պաւերաղմում, որը ւնեց 25 ւարուց ավել, Վենեւիկին օդնում էին Մալթայի ասպեւները, ինչպես նան պապական Հոոմն ու Ֆրանսիան, որոնք ձդւում էին վարել Համաքրիսւոնեական պաւերաղմ' դրա մեջ ընդդրկելով թուրքաՀպաւակ ժողովուրդներին, մասնավորապես Հույներին ու Հայերին: Թուրքական ղորքերի կրեւե ցամաք Հանվելուց Հեւո վենեւիկցիները չրջափակեցին նեղուցները ն էդեյան ծովի ափերն ու Մորեայի նավաՀանդիսւները: 1651 թ. Հունիսին Հարյուր նավերից µաղկացած թուրքական նավաւորմը ջախջախիչ պարւություն կրեց ընդամենը վաթսուն նավերից կաղմված վենեւիկյան նավաւորմի կողմից: իսկ 1656 թ. Հուլիսին Վենեւիկի ծովային ուժերը թուրքական նավաւորմը ջախջախեցին Դարդանելի մոււքի մու, որից Հեւո նրանք չրջափակեցին նեղուցները ն դրավեցին սուլթանի իչխանության ներքո դւնվող մի չարք կղղիներ (Տենեդոս, Լեմնոս, Սամոթրակիա): Մու ութսուն թուրքական ոաղմանավեր կամ ջրասույղ արվեցին ն կամ դրավվեցին վենեւիկցիների կողմից: Ծովերի վրա այդ պարւությունը թուրքերը Համեմաւում էին Լեպանւոյում իրենց կրած պարւության Հեւ: Դրա Հեւնանքը Հանդիսացավ այն, որ ուժեղացավ նեղուցների նկաւմամµ վենեւիկյան Հսկողությունը, ինչ282

պես նան փակվեց մայրաքաղաքը սննդամթերքներով ապաՀովելու ճանապարՀը: Սւամµուլում սննդամթերքների դինը կւրուկ µարձրացավ, որի Հեւնանքով սկսվեց խուճապ, մանավանդ որ չէր µացաովում թչնամու ներխուժումը քաղաք: Թեն 1669 թ. թուրքերին այնուամենայնիվ Հաջողվեց դրավել կրեւե կղղին ն ի վերջո պարւության մաւնել Վենեւիկի Հանրապեւությանը, սակայն նրանք ունեցան Հսկայական մարդկային ն նյութական կորուսւներ: Միայն կանդիայի ամրոցի պաչարման ժամանակ թուրքերի կորուսւները Հաչվվում էին մու 250 Հաղար մարդ, իսկ այդ պաւերաղմի ժամանակ նրանց ընդՀանուր կորուսւները անցնում էին կես միլիոն մարդուց: Այդ ձդձդվող պաւերաղմի չրջանում օսմանյան պեւության մեջ դնալով լեոնանում էր դժդոՀությունը սուլթանի ն նրա իչխանության նկաւմամµ: 1648 թ. սուլթան իµրաՀիմի սպանությունից Հեւո դաՀ µարձրացավ նրա որդի, դեոնս մանուկ ՄեՀմեդ ԱՄ-ը (1648-1687): Նրա կաոավարման աոաջին ութ ւարիներին երկրում խոովաՀույղ վիճակը դեո պաՀպանվում էր: Անսանձ ւարրերը կրկին դլուխ էին µարձրացրել: Ասիական դավաոների կուսակալները խոովություններ էին µարձրացնում կենւրոնական կաոավարության դեմ: ԳաՀավեժ արադությամµ ւեղի էր ունենում դրամի արժեղրկում, չրջանաոության մեջ էին դրվել կեղծ աքչեներ: իսկ նոր սուլթանը, թեն իր ժամանակի մեծ մասը անց էր կացնում թամµի վրա, սակայն ոչ թե ոաղմի դաչւերում, այլ որսորդությամµ ղµաղվելու ժամանակ: Նա Հայւնի էր որպես «Հղոր որսորդ»: 0սմանյան կայսրությանը Համակած խորը ճդնաժամի պայմաններում, այնուամենայնիվ, պեւության մեջ աոկա ներքին ուժերը դրսնորեցին ընդունակություն, այդ ճդնաժամային պաՀին Հանդես դալու Հավասարակչոողի դերում ն փրկելու ու պաՀպանելու դոյություն ունեցող Համակարդը: Այլ կերպ ասած, կաոավարող վերնախավը իր մեջ ուժ դւավ իչխանության ղեկի մուից Հեոացնելու դեդրադացվող սուլթանին ն վճոականորեն պաչւպանելու պեւության սոցիալական ու քաղաքական չաՀերը: կրոնական ն աչխարՀիկ իչխանությունները ձեոք ձեոքի ւված կարողացան ապաՀովել օսմանյան պեւության որոչակի մակարդակի Հասնող ներքին կայունությունը: Ներքին ճդնաժամը ՀաղթաՀարելու նպաւակով, սուլթանի մայրը' ԹուրՀանը, իր մու է կանչում սուլթանի մու ծաոայության մեջ դւնվող վճոական ու եոանդուն մի մարդու, որն ուներ µարձր Հեղինակու283

թյուն ն օժւված էր µացաոիկ ընդունակություններով վարչա-կաոավարչական դործերով ղµաղվելու Համար: Այդ մարդը ծադումով ալµանացի ՄեՀմեդ Քյոփրյուլուն էր, Համեսւ ծադում ունեցող մի անձնավորություն, որի նախնիները µնակություն էին Հասւաւել Հյուսիսային Անաւոլիայի Քյոփրյու քաղաքում: Նա իր կարիերան սկսել էր որպես սուլթանական պալաւի խոՀարարներից մեկը, այնուՀեւն սրընթաց կերպով µարձրանալով' ղµաղեցրել էր մի չարք Հանդուցային պաչւոններ, այդ թվում նան մի չարք նաՀանդների կուսակալի պաչւոնը: ԹուրՀանը ՄեՀմեդ Քյոփրյուլուին աոաջարկեց ղµաղեցնել մեծ վեղիրի պաչւոնը: Վերջինս, որ այդ ժամանակ 71-ամյա ծերունի էր, աոաջադրեց մի չարք պայմաններ. իր ձեոնարկած միջոցաոումները պեւք է Հասւաւվեն աոանց քննարկումների, իր ձեոքերը պեւք է լրիվ աղաւ լինեն ցանկացած պաչւոնի նչանակելու դեպքում. ոչ մի վեղիր, ասւիճանավոր կամ սուլթանի չրջապաւի մարդկանցից որնէ մեկը չպեւք է վիճարկի իր իչխանությունը. արքունիքին ուղղված µոլոր ղեկուցադրերն ու ւեղեկաւվությունները պեւք է անցնեն իր ձեոքով. ինքը պեւք է օդւվի սուլթանի µացարձակ վսւաՀությունից, որը պեւք է մերժի իր նկաւմամµ ներկայացվող ցանկացած մեղադրանք: Մի խոսքով Քյոփրյուլուն պաՀանջում էր µացարձակ իչխանություն, որը մինչ այդ սուլթանից µացի պեւության մեջ ոչ ոք չէր ունեցել: ՍուլթանուՀին երդվելով ԱլլաՀի անունով, որ այդ µոլոր պայմանները կիրադործվեն, նրան ներկայացրեց սուլթանին, որը Հաւուկ Հրամանադրով Քյոփրյուլուին նչանակեց մեծ վեղիրի պաչւոնում: Այսպիսով, թեն ոչ µացաՀայւ ձնով, սակայն փասւորեն պեւության կաոավարման ղեկը սուլթանը Հանձնեց մեծ վեղիրի ձեոքը: ՄեՀմեդ Քյոփրյուլուն կաոավարեց 1656-1662 թթ.: ԱյնուՀեւն նրան փոխարինեց իր որդին' ԱՀմեդը' (1662-1667), որը Հայւնի է «Ֆաղըլ» (աոաքինի) պաւվանունով: Նրանց ասպարեղ իջնելով, կայսրությունը կաոավարելու իրական կենւրոնը այլնս սուլթանի պալաւը չէր, այլ մեծ վեղիրի պալաւը, որն ավելի չաւ Հայւնի է Բաµ-ը Ալի (Բարձր Դուո) անունով: իղուր չէ, որ ՃՄԱԱ դարի երկրորդ կեսի 0սմանյան կայսրության պաւմությունն երµեմն անվանում են քյոփրյուլուների դարաչրջան: Զնայած պաչւոնը ղµաղեցնելու պաՀին ՄեՀմեդ Քյոփրյուլուն աոաջացած ւարիքի մարդ էր, սակայն Հանդիսանում էր մեծ եոանդի ւեր ն կյանքի մեծ փորձ ունեցող անձնավորություն: Նա նրµին կերպով դիւեր պեւական մեքենայի µոլոր ծալքերն ու թերությունները: Մեծ վեղիրը աչքի էր ընկնում նան աննկուն կամքով ն µոնաւիրողին

µնորոչ µոլոր Հաւկանիչներով: Նա իր կաոավարումը սկսեց նրանով, որ պաչւոնաղուրկ արեց ն Հեոացրեց µոլոր այն ասւիճանավորներին, որոնք Հանդուցային պաչւոններ ղµաղեցնելով Հանդերձ' աչքի չէին ընկնում իրենց Հաւկանիչներով: Նրանց ւեղը նա նչանակեց նորերին, որոնց կաւարելապես վսւաՀում էր: Մեծ վեղիրը ւրամադրված էր վճոականորեն արմաւախիլ անելու Համար օրինախախւումները, կոոուպցիան, դանձադողությունն ու անձեոնաՀասությունը: Նա անողորմ դաժանությամµ էր պաւժում µոլոր նրանց, ովքեր իր կարծիքով սպաոնալիքի ւակ էին դնում պեւության անվւանդությունը: Մեծ վեղիրի պաչւոնում եղած ժամանակ ՄեՀմեդ Քյոփրյուլուն մաՀապաւժի ենթարկեց մու 35 Հաղար մարդու, որոնց ինքը Համարում էր օրինաղանց: ՄաՀապաւժի ենթարկվածների դլուխները µերվում էին Սւամµուլ ն չարվում պալաւի դարպասների աոջն: Այդ 35 Հաղարից մեծ վեղիրը անձամµ խեղդամաՀ էր արել չորս Հաղար անվանի մարդկանց: «Բարµարոսության դեմ նման µարµարոսական մեթոդներով» մեծ վեղիրը ձդւում էր 0սմանյան կայսրությանը վերադարձնել իր ներքին կայունությունը, արւաքին Հղորությունը ն աոՀասարակ վերականդնել նրա պեւական Հեղինակությունը քանի դա դեո Հնարավոր էր: Մեծ վեղիրին Հաջողվեց կւրուկ միջոցաոումներով լցնել դանձարանը: Մասնավորապես մղկիթապաւկան կալվածքներից (վաքֆերից) սւացվող եկամոււների մի մասը, որոնք ւնօրինում էին µարձր Հոդնորականության ներկայացուցիչները, նա Հաւկացրեց պեւական դանձարանին: Նույնիսկ Համարձակություն ունեցավ սուլթանի անձնական դանձարանի եկամոււներն օդւադործել պեւության կարիքների Համար: Մեծ վեղիրի այդ քաղաքականությունը Հնարավորություն ւվեց ուժեղացնելու µանակը: Ուժով ն խորամանկությամµ ՄեՀմեդ փաչային Հաջողվեց ճնչել Փոքր Ասիայի ն Հյուսիսային Սիրիայի ֆեոդալների ապսւամµությունները: Նա «կարդի Հրավիրեց» թիմարաւերերին, որոնք խուսափում էին սուլթանի նկաւմամµ իրենց ունեցած պարւավորություններից ն պաւերաղմների ժամանակ իրենց ղինված ջոկաւներով չէին ներկայանում նրան: Մեծ վեղիրի այդ կւրուկ քայլերի չնորՀիվ ֆեոդալական աչխարՀաղորի թվաքանակը կւրուկ մեծացավ: ՄեՀմեդ Քյոփրյուլուն կարողացավ նան Դարդանելից դուրս մղել վենեւիկցիներին ն նեղուցի մոււքի մու կաոուցեց երկու ամրոցներ, որոնք պաչւպանելու էին ոաղմավարական այդ կարնոր Հանդույցը: Նա Հեւ վերցրեց նան Տենեդոս ն Լեմնոս կղղիները ն որոչ չափով

կարողացավ Հասւաւել թուրքերի իչխանությունը էդեյան ծովի նավաՀանդիսւներում ու կղղիներում: Սն ծովում Քյոփրյուլուն ամրապնդեց կաղակների դեմ պաչւպանողական դծերը, Դոնի ն Դնեպրի վրա կաոուցելով ամրոցներ: ՄեՀմեդ Քյոփրյուլուն մաՀացավ 1661 թ. խորը ծերության Հասակում` կաոավարելով Հինդ ւարի: Գւնվելով մաՀվան մաՀճում` նա` սուլթան ՄեՀմեդ ԱՄ-ը, որ այդ ժամանակ քսան ւարեկան էր, ավանդ թողեց վարքադծի չորս սկղµունքներ. երµեք չՀեւնել կանանց խորՀրդին, երµեք Հպաւակին թույլ չւալ դաոնալու չափից ավելի Հարուսւ, պեւական դանձարանը միչւ լիքը պաՀել, միչւ դւնվել թամµի վրա' µանակը պաՀելով մչւական չարժման մեջ: ՄեՀմեդ Քյոփրյուլուի մաՀվանից Հեւո, ինչպես նչվել է, մեծ վեղիրի պաչւոնում նրան փոխարինեց իր քսանվեցամյա որդի ԱՀմեդը, կաոավարելով 15 ւարի: Անւարակույս Քյոփրյուլու դերդասւանի մեծ վեղիրներին Հաջողվեց մի որոչ ժամանակամիջոցի ընթացքում µարելավել պեւության ներքին ն միջաղդային դրությունը, սակայն երկրում կարդ ու կանոն Հասւաւելու ֆեոդալական այն ձները, որոնք կիրաոում էին Քյոփրյուլու մեծ վեղիրները, արդեն ի վիճակի չէին կանխելու 0սմանյան կայսրության Հեւադա անկումը ն նրա Հղորության թուլացումը: Բ. Դուոը փորձում էր սւեղծված ծանր վիճակից ելք դւնել Արնելքում ու Եվրոպայում նոր ղավթողական քաղաքականության իրադործման միջոցով: ՃՄԱԱ դ. 70-ական թվականներից սուլթանական Թուրքիայի դեմ Համաքրիսւոնեական պայքարի կաղմակերպչի Հավակնությամµ Հանդես էին դալիս Հաµսµուրդները, որոնք իրենց ղինակցության մեջ Համախմµեցին Ավսւրիային, ԼեՀասւանին ն Վենեւիկին: 1664 թ. Սեն-Գոթարդի մու Հաµսµուրդները վճոական պարւության մաւնեցին թուրքերին: Այդ ճակաւամարւից Հեւո օսմանցիները Համողվեցին, որ ոաղմական դործի մեջ իրենք Հեւ են մնացել եվրոպական ւերություններից: 1666-1672 թթ. 0սմանյան կայսրության ն ԼեՀասւանի միջն ընթանում էր պաւերաղմ Ուկրաինային ւիրելու Համար: 1672 թ. թուրքական µանակը, որին դլխավորում էր անձամµ սուլթանը, ավերածության մաւնեց Աջափնյա Ուկրաինան: Դա 0սմանյան պեւության µացաՀայւ ադրեսիա էր Ռուսասւանի դեմ, քանի որ 1654 թ. ւեղի էր ունեցել Ուկրաինայի վերամիավորում Ռուսասւանի Հեւ: Շլյախւայի ներքին երկպաոակություններից թուլացած ԼեՀասւանը սւիպված էր թուրքերին ղիջել Աջափնյա Ուկրաինան ն կամենեց286

Պոդոլսկ ամրոցը: Թուրքական ղորքերի ն Ղրիմի թաթարների µոլոր փորձերը Ձախափնյա Ուկրաինան նս դրավելու ուղղությամµ, որն ինչպես նչվեց, այդ ժամանակ մւել էր Ռուսասւանի կաղմի մեջ, ավարւվեցին կաւարյալ ձախողմամµ: Նման իրադրության պայմաններում 1676 թ. սկսվեց ոուս-թուրքական պաւերաղմ: Սուլթանի ն Ղրիմի խանի 100-Հաղարանոց µանակը ներխուժեց Ուկրաինայի ւարածքը ն փորձեց դրավել կինը: 1677 թ. օդոսւոսին Զիդիրինի մու թուրք-թաթարական µանակը ջախջախիչ պարւություն կրեց ոուսական ղորքերի կողմից: 1678 թ. թուրքական ղորքերը մեծ վեղիրի Հրամանաւարությամµ կրկին անցան Դնեսւրը ն դրոՀով վերցրին Զիդիրինը: Թեն քաղաքին մուեցած ոուսական ղորամիավորումները կարողացան սւիպել թուրքերին, որպեսղի նրանք Հեոանան Զիդիրինից, սակայն այդ ժամանակ Ռուսասւանը ի վիճակի չեղավ օսմանցիներին լրիվ դուրս մղել Աջափնյա Ուկրաինայից: Բաչաչում կնքված Համաձայնադրով, ԼեՀասւանի թադավոր Յան Սոµեսսկին թուրքերին ղիջեց ուկրաինական Պոդոլյա նաՀանդը: Ավելին, նա Համաձայնվեց Հարկաւու լինել թուրքերին: Սակայն Հեւադայում նա Հրաժարվեց այդ պայմանադրից ն երեք անդամ փոփոխակի Հաջողությամµ Հանդես եկավ թուրքերի դեմ: Սակայն այնուՀեւն նրա Համար սկսվեց անՀաջողության մի չրջան, իսկ 1676 թ. օսմանցիները վճոական պարւության մաւնեցին իրենց այդ անՀաչւ թչնամուն: Ժուրավնո կոչված վայրում կնքված նոր Հաչւության պայմանադրով ԼեՀասւանի թադավորը սւիպված էր թուրքերին ղիջել ողջ Պոդոլիայի չրջանը ոաղմավարական նչանակություն ունեցող կամենեց-Պոդոլսկ ամրոցով Հանդերձ: Դա թուրքերին Հնարավորություն էր ւալիս իրենց իչխանությունը Հասւաւել Սն ծովի Հյուսիս-արնմւյան մասի վրա ն այդ ւարածաչրջանում իրադործել կրկնակի «ղսպման» քաղաքականություն' լեՀերի ն ոուսների նկաւմամµ: Դրանով Սւամµուլը Հնարավորություն էր սւանում նան լուրջ արդելք Հարուցել ոուսների նկրւումների աոջն ուկրաինական Հողերի նկաւմամµ: 1681 թ. Հունվարին Բախչիսարայում Ռուսասւանի ն 0սմանյան կայսրության միջն կնքվեց պայմանադիր, որով վերջինս սւիպված եղավ ճանաչել Ձախափնյա Ուկրաինայի ն կինի միացումը Ռուսասւանին: իսկ Աջափնյա Ուկրաինան մնում էր 0սմանյան կայսրության կաղմում: կողմերը պայմանավորվում էին Բուդ ն Դնեսւր դեւերի միջն ընկած ւարածքներում չկաոուցել ամրոցներ: Պայմանադիրը Ռուսասւանի ն Թուրքիայի միջն քսան ւարի ժամկեւով Հասւաւում էր ղինադադար: Այսպիսով, անկման ու վայրէջքի ճանապար287

Հով ընթացող 0սմանյան կայսրությունը Բախչիսարայի պայմանադրով մեկ անդամ նս ընկրկում էր ընդարձակվող ու ծավալվող Ռուսական կայսրության աոջն, Արնելյան Եվրոպայում նրան ղիջելով մի կարնորադույն ոաղմաՀենակեւ: Մեծ վեղիրի պաչւոնում ԱՀմեդ Քյոփրյուլուին փոխարինած կարա Մուսւաֆան (Սն Մուսւաֆա) փայփայում էր Հեոուն դնացող փաոասիրական նպաւակներ: կրկնելով Բայաղիդ Ա-ին` նա մի անդամ պարծեցել էր, թե ինքը իր ձիերը կապելու է Հոոմի Սµ. Պեւրոսի ւաճարում ն Վիեննան դրավելուց Հեւո 0սմանյան µանակը չարժելու է Հոենոսի ուղղությամµ: Այսպիսով, կարա Մուսւաֆայի մւասնեոումը Վիեննան էր, մի µան, որ չէր Հաջողվել իրականացնել Սուլեյման Հիասքանչին: Երµ Հունդարիայում µոնկեց ապսւամµություն, Մուսւաֆան ենթադրեց, որ եկել է իր երաղանքը իրականացնելու ժամանակը: Այդ ապսւամµությունը ՀրաՀրվում էր µողոքականների կողմից, որոնք դժդոՀ էին իրենց նկաւմամµ Հաµսµուրդ-կաթոլիկների իրականացրած Հալածանքներից: Ապսւամµների աոաջնորդ կոմս էմմերիխ (իմրե) Թեքելին դիմեց սուլթանին օդնության խնդրանքով: Վերջինս ոչ միայն խոսւացավ դա անել, այլն Թեքելիին ճանաչեց որպես օսմանյան ինքնիչխանության ներքո Արնմւյան Հունդարիայի թադավոր: Սւամµուլում որոչում կայացվեց պաւերաղմ սկսել Ավսւրայի դեմ: 1682 թ. աչնանը Սւամµուլում Սերալի աոջն դրվեցին սուլթանական իչխանության խորՀրդանիչները, որոնք աղդարարում էին այն մասին, որ մու ժամանակներում սուլթանը մեկնելու է քաղաքից: 1683 թ. վաղ դարնանը օսմանյան µանակը սուլթանի դլխավորությամµ ղորաչարժ կաւարեց դեպի կենւրոնական Եվրոպա: Ռաղմական դործողությունների իրականացման պաւասխանաւվությունը սուլթանը դրեց մեծ վեղիր կարա Մուսւաֆա փաչայի վրա, նրան Հանձնելով մարդարեի դրոչը: Թուրքական արչավող ղորքերին միացան նան իրենց դաչնակից' Հունդարական ֆեոդալների ղորքերը իմրե Թեքելիի դլխավորությամµ, ինչպես նան Ղրիմի խան Սելիմ-Գիրեյի մեծաթիվ Հեծելաղորը: Պաւերաղմն ընթանալու էր քրիսւոնյաների դեմ իսլամի «սրµաղան պաւերաղմի» նչանաµանի ներքո: Սուլթանի ավելի քան 170-Հաղարանոց µանակը ներխուժեց Արնմւյան Հունդարիայի սաՀմանները` ուղղություն վերցնելով դեպի Հաµսµուրդների մայրաքաղաք Վիեննա: 1683 թ. Հուլիսի կեսերին թուրքերը պաչարեցին քաղաքը: Վիեննայի µնակչությանը ուղարկվեց ավանդական ուղերձ, որով պաՀանջվում էր Հանձնվել ն ընդունել «ճչմա288

րիւ Հավաւը»' իսլամը ն կամ Հեոանալ քաղաքից: Վերջին դեպքում թուրքերը խոսւանում էին կյանքի անվւանդության երաչխիք: Սակայն Վիեննայից ոչ մի պաւասխան չեկավ: Քաղաքի պարիսպները աչքի չէին ընկնում իրենց ամրությամµ ն ի վիճակի չէին դիմանալու երկարաւն պաչարման: Լուրջ խնդիրներ կային նան սննդամթերքի աոումով: իսկ ամենակարնորը մայրաքաղաքը պաչւպանում էին փոքրաթիվ ուժեր' ընդամենը 13 Հաղար ղինվորներ ն աչխարՀաղորայիններ: Սակայն պաչարվածները աոավելություն ունեին իրենց Հրեւանու թվով ն կրակային Հղորությամµ: Վիեննայի պաչւպանները անօրինակ խիղախությամµ ու անձնաղոՀությամµ երկու ամիս չարունակ Հեւ էին մղում թուրքերի կաւաղի դրոՀները: Երµ թվում էր, թե քաղաքի պաչւպանների ուժերը սպաովել են ն նրանց վիճակը դարձել է օրՀասական, նրանց օդնության Հասավ ԼեՀասւանի թադավոր Յան Սոµեսսկին: Վիեննայի մերձակա µարձրունքներից նայելով կարա Մուսւաֆայի ոաղմական ճամµարին' Սոµեսսկին µացականչել էր. «Այդ մարդը վաւ է ւեղաµաչխել իր ճամµարը: Նա պաւերաղմից ոչինչ չի Հասկանում, մենք Հասւաւ կջախջախենք նրան»: 1683 թ. սեպւեմµերի 12-ի դիչերը Յան Սոµեսսկին իր 25-Հաղարանոց µանակով անակնկալ կերպով Հայւնվեց Վիեննայի պաւերի մու ն թիկունքից Հարվածեց թուրքերին: Հարվածը այն ասւիճանի չչմեցուցիչ էր, որ օսմանյան µանակի չարքերը երերացին ն ղինվորները դիմեցին խուճապաՀար փախուսւի: Հաղթանակը կաւարյալ էր, իսկ օսմանյան Հսկայական µանակի ջախջախումը կաւարված փասւ: Թուրքերի կորուսւները վիթխարի էին. ավելի քան քսան Հաղար սպանված ն ւասնյակ Հաղարավոր վիրավորներ: Զափաղանց մեծ էր նան ձեոք µերված ոաղմական ավարը. օսմանցիները ճակաւամարւի դաչւում թողեցին երեք Հարյուր թնդանոթ, իրենց մարւական դրոչների մի ղդալի մասը, ղինվորական վրանները, Հանդերձանք, սննդամթերք, Հարյուր Հաղար դլուխ եղջերավոր անասուններ ն այլն: Պաւերաղմի դաչւից մեծ վեղիր կարա Մուսւաֆան նս դիմեց մաղապուրծ փախուսւի, փրկելով լոկ մարդարեի դրոչը: Նրա չքեղ վրանը որպես պաւերաղմական ավար անցավ լեՀական թադավորին: Վերջինս որպես Հաղթանակի ավեւիս ու խորՀրդանիչ թադուՀուն ուղարկեց կարա Մուսւաֆայի մարւական ձիու ոսկեղօծ սանձը: 0սմանյան ջախջախված ու µարոյալքված µանակը անկանոն սկսեց

նաՀանջել դեպի Բուդա: կւրելով նաՀանջի ճանապարՀը, Յան Սոµեսսկու ղորքերը Դանուµի մու սուլթանական µանակին պարւադրեցին նս մեկ ճակաւամարւ, որը դարձյալ ունեցավ աղեւալի ելք թուրքերի Համար: ի վերջո µանակը վերածվեց խուճապի մաւնված փախչող ամµոխի: Քրիսւոնյաների µանակը Յան Սոµեսսկու ն ավսւրիացի կարլոս Լորրեյնացու Հրամանաւարությամµ անխնա կուորում էր փախչող թուրքերին: Այսպիսով, ինչպես ն 1529 թվականին, Վիեննայի պաւերի ւակ թուրքերը կրեցին երկրորդ անՀաջողությունը: իր ամոթալի պարւությունը ինչ-որ ձնով արդարացնելու Համար, մեծ վեղիր կարա Մուսւաֆան որպես քավության նոխաղ ընւրեց Բուդայի նաՀանդապեւ իµրաՀիմ փաչային, նրան, ինչպես նան մի խումµ µարձրասւիճան սպաների մեղադրելով դավաճանության մեջ: Նրանք µոլորը մեծ վեղիրի Հրամանով մաՀապաւժի ենթարկվեցին: Սակայն քիչ ժամանակ անց, սուլթանը կարա Մուսւաֆայի մու ուղարկեց իր սենեկապեւին, նրան Հրամայելով վերադարձի ժամանակ իր Հեւ µերել նան մեծ վեղիրի դլուխը: Սենեկապեւը ճչւիվ կաւարեց միապեւի Հրամանը: Վիեննայի մու ձեոք µերած փայլուն Հաղթանակը ն Հեւադա իրադարձությունները ունեցան պաւմական խոչոր նչանակություն: Նախ դրանք դալիս էին ողջ Եվրոպային Համողելու, որ թուրքերին կարելի է Հաղթել: ԱյնուՀեւն դադարեց օսմանցիների Հեւադա աոաջխաղացումը դեպի Արնմւյան Եվրոպա, որը փրկվեց թուրք-օսմանների ներխուժումից: կարա Մուսւաֆայի խայւաոակ պարւությունը ողջ Եվրոպայի աչքում խորւակեց օսմանցի թուրքերի Հեղինակությունը որպես նվաճող-աղդի: Ողջ քրիսւոնյա աչխարՀը ցնծության մեջ էր: Ամենուրեք եկեղեցիներում Հնչում էին Հաղթանակն ավեւող ղանդերի ղողանջները ն ւեղի էին ունենում դոՀաµանական աղոթքներ: Վիեննայի ւակ օսմանյան µանակի կրած ջախջախիչ պարւությունից Հեւո սկիղµ է աոնում Թուքիայի պաւմության մի նոր էւապ, որը թուրք պաւմաµանների իսկ դնաՀաւմամµ սւացել է «նաՀանջի չրջան» անվանումը («րիջաթ դնրի»): կ. Մարքսի արւաՀայւությամµ «արադորեն դալիս էր օււոմանյան Հղորության ն մեծության դարաչրջանի վերջը»: Այլնս անկումը դաոնում էր անչրջելի: Այն անխուսափելիորեն իր Հեւ µերում էր անկայունություն ն օսմանյան µանակների անպարւելիության աոասպելի կործանում: Հսկայական կայսրության ւարածքում ավելի չեչւակի ն ուժդին կերպով են սկսում դրսնորվել կենւրոնախուս ձդւումները ն ինքնադլխու290

թյան ձդւող ծայրամասային մեծ ու փոքր իչխողների անջաւողական ւրամադրությունները: Ենիչերիների մչւական խոովությունները, ժողովրդական Հուղումները, Համարյա անընդմեջ պաւերաղմների Հեւնանքով Համաւարած քայքայումը, կայսրությանը Համակած ֆինանսական ն ւնւեսական ճդնաժամը, ճնչված ժողովուրդների աղաւադրական պայքարը, ոաղմի դաչւերում կրած պարւությունները ն դրանց Հեւնանքով ւարածքների կորուսւները ն մի չարք այլ կարնոր ու երկրորդական դործոններ ունեցան այն Հեւնանքը, որ Թուրքիայի արւաքին քաղաքականության մեջ նչմարվեցին նոր դծեր: Սուլթանների մչւական ադրեսիվությանը ն Հարձակողականոնանչիսւական ոդուն սկսում է փոխարինելու դալ քաղաքական Հարաµերական Համµերաւարությունը ն սպասողական դիրքը: Այդ ժամանակներից սկսած թուրքական արւաքին քաղաքականության մեջ երնան է դալիս ավելի չաւ ճկունություն: Ոչ միչւ է, որ կաոավարող չրջաններն աչխաւում են իրենց աոջն դրված խնդիրները լուծել µացաոապես ուժի (ղենքի) օդնությամµ: Նոր պայմաններում ավելի ու ավելի Հաճախակի սկսում են դիմել Հարցերի լուծման դիվանադիւական ճանապարՀին ն, ամենակարնորը, աչխաւում են ճարպկորեն խուսանավել եվրոպական պեւությունների միջն ն խաղալ նրանց Հակասությունների վրա: Ոդնորված «անՀավաւների» դեմ ւարած մեծ Հաղթանակով, Հոոմի պապը սկսեց Եվրոպայի քրիսւոնյա միապեւներին Համողել կաղմակերպելու նս մեկ, թվով ւասնչորսերորդ խաչակրաց արչավանքը: Յան Սոµեսսկու փայլուն Հաղթանակները խթանեցին 1684 թ. դարնանը «Սրµաղան լիդայի» սւեղծումը, որի անդամներ դարձան Ավսւրիան, ԼեՀասւանը, Վենեւիկը, Հոոմի պապը, Հունդարիան ն Մալթան: 1686 թ. այդ դաչինքին միացավ նան Ռուսասւանը: Դաչնակիցները Հույս ունեին, որ լիդային կմիանա նան իրանը, սակայն դա ւեղի չունեցավ: «Սրµաղան լիդան» դա մի ոաղմական դաչինք էր 0սմանյան կայսրության դեմ պայքարելու ն նրա Հղորությունը խորւակելու Համար: 1684 թ. դաչինքի անդամներից մեկը' Վենեւիկի Հանրապեւությունը' պաւերաղմի նոր ճակաւ µաց արեց սուլթանի դեմ: Մալթայի ասպեւները ն Թոսքանայի դքսությունը անմիջապես Հանդես եկան Վենեւիկի դաչնակցի դերում: Սկղµում ոաղմական դործողությունները ծավալվեցին Ալµանիայում, Բոսնիայում ն Դալմացիայում, իսկ այնուՀեւն դրանք ւեղափոխվեցին Հունասւան: Դաչնակիցները դրավեցին Մորեան, այնուՀեւն պաչարումից Հեւո 1684 թ. սեպւեմµերի 25-ին վերցրին Աթենքը: Վենեւիկցիների

կողմից Աթենքի պանթեոնը ոմµակոծելու ժամանակ, որւեղ կենւրոնացել էին թուրքական ղորքեր, արկերից մեկը Հարվածեց այնւեղ դւնվող վաոոդի պաՀեսւին, ավերելով ւաճարի նչանակալից մասը: Պաւերաղմը օսմանցիների դեմ ծավալվեց, ընդդրկելով նոր դաչնակիցների: Ավսւրիան 1684 թ. ոաղմակալման ենթարկեց Խորվաթիայի մեծ մասը, այն վերածելով ավսւրիական նաՀանդի: 1686 թ. ավսւրիական ղորքերը դրավեցին Բուդա քաղաքը, սրի քաչելով նրա թուրքական կայաղորին: Այսպիսով մեկ ու կես Հարյուրամյակ ւնած թուրքական ւիրապեւությունից Հեւո Բուդան կրկին անցավ Հունդարների ձեոքը: 1687 թ. ՄոՀաչի մու, որւեղ թուրքերը 150 ւարի աոաջ Հաղթանակ էին ւարել Հունդարական թադավորի ղորքերի նկաւմամµ, ավսւրիացիները դլխովին ջախջախեցին մեծ վեղիր Սուլեյման փաչայի µանակը, որի կորուսւները Հաչվվում էին մու քսան Հաղար մարդ: Այդ Հաղթանակի Հեւնանքով Հունդարիայի մեծ մասն անցավ Ավսւրիայի թադավոր Լեոպոլդին, որն իր ավադ որդի իոսիֆին կարդեց այդ երկրի թադավոր: Ճիչւ է, դաչնակիցներից ԼեՀասւանը կամենեց-Պոդոլսկի մու կրեց անՀաջողություն, µայց դա չաղդեց ոաղմական դործողությունների ընդՀանուր պաւկերի վրա: Հեւադա իրադարձությունները ղարդացում ապրեցին թուրքերի Համար ողµալի ձնով: Համարյա ամµողջ Մորեան դրավվեց վենեւիկցիների կողմից: Պաւերաղմը խթանեց µալկանյան ժողովուրդների պայքարը թուրքական լուծը թոթափելու Համար: Բուլղարիայում սկսվեց Հուժկու ապսւամµություն: Հակաթուրքական չարժումներ µոնկեցին Վալախիայում: 0դւվելով թուրքերի թիկունքում ծայր աոած այդ չարժումներից, Ավսւրիան ուժեղացրեց իր ոաղմական դործողությունների թափը: 1688 թ. իչխան Լյուդվիդ Բավարացին դրավեց Բելդրադը, ինչպես նան Դանուµի ավաղանում մի չարք Հանդուցային ամրոցներ: 1689 թ. ավսւրիական ղորքերը արդեն դործում էին µուլղարական Հողերում: Նրանք դրավեցին Վիդինը: 0սմանյան կայսրությունը Հայւնվել էր օրՀասական վիճակում: Պաւերաղմը դաւարկեց օսմանյան դանձարանը: Դրությունից ելք դւնելու նպաւակով Բ. Դուոը Հրամայում է կայսրության ողջ ւարածքում ուժեղացնել իմդադ-ի սեֆերիեի (պաւերաղմական Հարկ) դանձումը: Թուրքերի Համար միակ փրկարար օղակը եվրոպական պեւությունների միջն եղած Հակասություններն էին: Այսպես, վախենալով Ավսւրիայի չափից ավելի ուժեղացումից, Հաµսµուրդների ոխերիմ թչնամի Ֆրանսիան Հոենոսի մու կաղմակերպեց խոչոր ոաղմական ցույց, որը սւիպեց Ավսւրիային թուրքերի դեմ ճակա292

ւից չւապ իր ղորքերի մի մասը նեւել Ֆրանսիացիների դեմ: Դա Հնարավորություն ւվեց սուլթանին կաւարել նոր ղորաՀավաք: Թեն Հեւադայում օսմանցիներին Հաջողվեց ավսւրիացիներին դուրս մղել Բուլղարիայից, Սերµիայից ն Տրանսիլվանիայից, սակայն դա իրենց ընդՀանուր վիճակի մեջ արմաւական փոփոխություն չմւցրեց: էականը այն էր, որ երµեմնի «անպարւելի» Հորջորջված օսմանյան µանակները սկսել էին կրել ծանր պարւություններ ն թե՛ Սւամµուլում ու թե՛ Եվրոպայում Հասկանում էին, որ այդ պարւությունները ավելի չոււ օրինաչափություն են, քան պաւաՀականություն: Բոլորի Համար միանդամայն ակնՀայւ էր դարձել, որ եկել է կայսրության Հարձակողական խոյանքի ավարւը: «Սրµաղան լիդայի» դեմ ծանր պաւերաղմի պայմաններում արնելքում օսմանցիների դեմ µացվեց մի նոր ճակաւ: 1896 թ. Ռուսասւանի կայսր Պյուր Ա-ը ձեոնամուխ եղավ իր երկրորդ Աղովյան արչավանքին: Երկամսյա պաչարումից Հեւո Հուլիսին ոուսները դրավեցին Աղովը: Տադանրոդի մու Պյուրը կաոուցեց ուժեղ ոաղմածովային Հենակեւ: Արնմւյան ն արնելյան ճակաւներում թուրքական ղորքերի ծանր կորուսւները ն Հսկայական ւարածքներից ղրկվելը կայսրության ներսում աոաջ µերեցին մեծ լարվածություն: 1687 թ. թուրքական µանակում սկսվեց խոովություն: Միաժամանակ Սւամµուլում µոնկեց խոչոր ապսւամµություն: Դրանց Հեւնանքը Հանդիսացավ µանակի ն ժողովրդի աչքում վարկաµեկված սուլթան ՄեՀմեդ ԱՄ-ը դաՀաղրկումը: Դրա նախաձեոնողը մեծ վեղիրն էր, որը դիմեց այդ քայլին ՀամընդՀանուր խոովության աոաջն աոնելու Համար: Նա µարձր Հոդնորականների' ուլեմների միջոցով ծանուցեց ՄեՀմեդ ԱՄ-ին, որը ինքը այլնս դադարել է թադավորելուց: Սուլթանը պաւասխանեց. «թող լինի ԱլլաՀի կամքը» ն 1687 թ. նոյեմµերի 8-ին Հրաժարվեց դաՀից: Զորս ւարի անց նա մեոավ µնական մաՀով` կայսրությունը կաոավարելով 41 ւարի: ԳաՀ µարձրացավ ՄեՀմեդ ԱՄ-ի ավադ եղµայր Սուլեյման ԱԱ-ը (1687-1691), որը երկար ժամանակ դւնվում էր «վանդակում» µանւարկության մեջ: Նոր սուլթանի դաՀակալության աոաջին ւարում µանակը դարձյալ µարձրացրեց խոովություն: ՍիփաՀիները մայրաքաղաքի Սուլթան ԱՀմեդ Հրապարակում, իսկ ենիչերիները էթ Մեյդանում իրենց վրանները խփելով, սկսեցին իրենց քմաՀաճ կամքով իչխանություն իրականացնել: Խոովարարները երկրի մեծամեծերից չաւերին կամ աքսորում էին, կամ կողոպւում նրանց ւները, իսկ Հաճախ նան սպանում: Նրանք մինչն անդամ մւան մեծ վեղիրի ւու293

նը ն նրան ընւանյոք Հանդերձ սպանեցին: Պեւության Համար լուրջ µարդություններ սւեղծվեցին նան արւաքին քաղաքական կյանքում: Դրությունը չոււափույթ կերպով չւկելու Հույսով սուլթանը մեծ վեղիր նչանակեց Հայւնի Քյոփրյուլու դինասւիայից Ֆաղըլ Մուսւաֆա փաչային: Վերջինս դիվանի նիսւում Համարձակվեց µարձրաձայնել դաոը ճչմարւությունը, Հայւարարելով, որ «եթե ամեն ինչ այսպես չարունակվի, չոււով մենք թչնամուն կւեսնենք Սւամµուլի դարպասների մու»: Նորանչանակ մեծ վեղիրը դիւակցում էր, որ ոաղմական պարւությունների չարանը դադարեցնելու ն օսմանյան պեւության խաթարված վարկը փրկելու Համար անՀրաժեչւ է լցնել դաւարկ դանձարանը, կաւարել կաոավարման Համակարդի µարեփոխում, վերականդնել ու ամրապնդել µանակը, ինչպես նան կաղմակերպել Հաղթական պաւերաղմ: 1690 թ. մեծ վեղիրը ղորաչարժ կաւարեց դեպի Սերµիա: 0սմանյան մեծաթիվ µանակը Ֆաղըլ Մուսւաֆա փաչայի Հրամանաւարությամµ սրընթաց չարժվելով աոաջ' դրավեց Նիչը ն Բելդրադը, այնուՀեւն Դանուµի Հոսանքով ընթանալով դեպի Հյուսիս, ձեոք µերեց նս մի չարք Հաջողություններ: Սակայն թուրքերի Հույսերը կայծակնային պաւերաղմի միջոցով Եվրոպայում իրենց դիրքերը վերականդնելու վերաµերյալ µնավ չարդարացան: Պաւերաղմը ձդձդվեց ն ընդունեց «դիրքային» µնույթ: Ճակաւամարւերից մեկի ժամանակ Քյոփրյուլուղադե Ֆաղըլ փաչան աոանց Հաղթանակի µերկրանքը ճաչակելու սպանվեց: Թուրքերը Ավսւրայի դեմ պաւերաղմում կրեցին խոչոր անՀաջողություններ: Հունդարական ճակաւում նս օսմանյան ղորքերին չՀաջողվեց արձանադրել թեկուղ ն փոքր Հաջողություններ: իսկ Վենեւիկը Միջերկրական ծովում պարւության մաւնելով սուլթանական նավաւորմին, դրավեց Քիոս կղղին: Զորս ւարի կաոավարելուց Հեւո 1691 թ. սուլթան Սուլեյման ԱԱ-ը մաՀացավ: ԳաՀ µարձրացավ Սուլեյմանի եղµայր ԱՀմեդ ԱԱ-ը (1691-1695), որի կաոավարման չրջանը նս ւնեց չաւ կարճ: Նրա օրոք թերնս միակ արձանադրված Հաջողությունը այն էր, որ թուրքական նավաւորմին Հաջողվեց վենեւիկցիներից Հեւ խլել Քիոս կղղին: Երµ այդ Հաջողության լուրը Հասավ Սւամµուլ, սուլթանը այլնս կենդանի չէր: Նա, ինչպես ն ժամանակին նրա երկու եղµայրները, մաՀացավ ջրդողությունից: 1695 թ. օսմանյան դաՀը ժաոանդեց ԱՀմեդ ԱԱ-ի եղµորորդին' Մուսւաֆա ԱԱ-ը (1695-1703): Վերջինս թեն իրեն դրսնորեց որպես

կամային Հաւկանիչներով օժւված ն մեծ եոանդի ւեր մարդ, որը ւենչում էր իր պեւության մեջ վերականդնել իր օսմանցի փաոաµանված նախորդների մարւական ավանդույթները, սակայն այնուՀանդերձ նրան չՀաջողվեց իրադարձությունների մեջ µեկում մւցնել ն դադարեցնել պեւության չարունակվող անկումը: Մուսւաֆա ԱԱ-ի դաՀակալման սկիղµը նս նչանավորվեց պաւերաղմի ճակաւներում կայսրության կրած խոչոր անՀաջողություններով: 1697 թ. ւեղի ունեցավ թուրք-ավսւրիական պաւերաղմի վճոական ճակաւամարւը: Ավսւրիացիները ւաղանդավոր ղորավար, իչխանաղուն Եվդենի Սավոյացու Հրամանաւարությամµ Տիսա դեւի մու, Զենւե կոչված վայրում, սուլթանական µանակին, որը դլխավորում էր ինքը' սուլթանը, Հասցրին կործանիչ Հարված: Դա Սավոյացու µնութադրմամµ «սարսափելի արյունու մի µաղնիս էր»: Միայն սպանվածներով թուրքերը կորցրին 20 Հաղար մարդ, նս 10 Հաղար ղինվոր խեղդվեց դեւում: կայսին Հասցեադրված ղեկույցում Սավոյացին դրում էր, որ «ջրի մեջ կարելի էր կանդնել մարդկանց դիակների վրա, ինչպես կղղու վրա»: Ճակաւամարւում ընկան նան մեծ վեղիրը, չորս վեղիրներ, մեծ թվով փաչաներ, ենիչերիների երեսուն Հրամանաւարներ ն այլն: իսկ սուլթան Մուսւաֆա ԱԱ-ը փախուսւով փրկեց իր կյանքը: Որպես ոաղմական ավար Հաղթողների ձեոքն անցան 9 Հաղար սննդամթերքով ու սպաոաղինությամµ µեոնավորված սայլեր, 60 Հաղար ուղւեր, մեծ թվով ձիեր ն խոչոր ու մանր եղջերավոր անասուններ, մեծ դումարներ կաղմող դրամ, ն նույնիսկ մեծ վեղիրի կնիքը, որը մինչ այդ երµեք չէր ընկել թչնամու ձեոքը: Դաոը ՀուսաՀաւության ու վՀաւության դիրկն ընկած ն պարւությունից նվասւացած սուլթանը այլնս երµեք չՀայւնվեց ոաղմի դաչւում որպես µանակի Հրամանաւար: Նրա Հավակնու փորձերը, դաոնալու իր երկրի ու պեւության փրկիչ, ավարւվեցին կաւարյալ ձախողմամµ: Ֆրանսիայի Լյուդովիկոս 14-րդ թադավորը Սւամµուլում իր դեսպան Ֆրիոլի միջոցով չաւ աչխաւեց, որ օսմանցիները դուրս դան ընկճված վիճակից ն չարունակեն պաւերաղմը ավսւրիացիների դեմ, µայց իղուր: Զախջախիչ պարւությունից Հեւո թուրքերը սւիպված էին խնդրել Հաչւություն: Նրանք կարու էին խաղաղության նան այն պաւճաոով, որ ւերության Համարյա µոլոր կողմերը' Եդիպւոսը, Արաµիան, Ղրիմը, իրանի սաՀմանամերձ չրջանները ապսւամµության մեջ էին: 1698 թ. կարլովիցի քաղաքում սկսվեցին Հաչւության µանակցություններ սուլթանի ն «Սրµաղան դաչինքի» մեջ

մւնող պեւությունների ներկայացուցիչների միջն, որոնք ավարւվեցին 1699 թ. Հունվարի 26-ին խաղաղության պայմանադրի կնքմամµ: Պայմանադրի ւակ սւորադրել էին Ավսւրիան, ԼեՀասւանը, Հունդարիան, Վենեւիկը ն 0սմանյան կայսրությունը: Նրա դործողության ժամկեւը 25 ւարի էր: կարլովիցիի պայմանադիրը կաոուցված էր uէւ քօտտւdeէւտ սկղµունքի վրա' «ւիրիր ինչին որ ւիրում ես»: Դա նչանակում էր, որ պաւերաղմող կողմերից յուրաքանչյուրը պեւք է իր ձեոքում պաՀի այն ւարածքը, որին ւիրում էր ւվյալ պաՀին: Այլ կերպ ասած, պայմանադիրը Հասւաւադրում էր թուրքերից խլված µոլոր ւարածքների անցումը եվրոպացիներին: Դա ոչ այլ ինչ էր, եթե ոչ 0սմանյան կայսրության ւարածքի աոաջին µաժանում: Այդ պայմանադիրը սկիղµ դրեց 0սմանյան կայսրության µաժանմանը եվրոպական պեւությունների միջն: իսկապես, կարլովիցիի պայմանադրով թուրքերն ունեցան խոչոր ւարածքային կորուսւներ: Հաµսµուրդներին էր անցնում Սլովենիան, Տրանսիլվանիան, Հունդարիայի մեծ մասը, Տիսսա դեւից արնելք ընկած մի չարք ւարածքներ, որոնք նախկինում պաւկանում էին 0սմանյան կայսրությանը: Այդ ձեոքµերումների չնորՀիվ Ավսւրիան Հասւաւվում էր µալկանների դարպասների մու: ԼեՀասւանին էր վերադարձվում Աջափնյա Ուկրաինայի մի մասը ն Պոդոլյան ու կամենեցը: Վենեւիկը կրկին ձեոք էր µերում Մորեան, Սանւա-Մաուրա կղղին ն էդեյան ծովում մի չարք կղղիներ, ինչպես նան վեց ամրոցներ Դալմացիայում: Սակայն նրա կողմից նախկինում դրաված կորինֆյան պարանոցից Հյուսիս ընկած ւարածքներն անցնում էին թուրքերին: 0սմանցիները Հրաժարվեցին ավսւրիացիներին Հանձնելու Հունդարացի «խոովարար» Թեքելիին: Ավելին, նրան ւեղափոխեցին փոքր Ասիա, որպեսղի µացաովի նրա աոնանդումը: կարլովիցիի պայմանադրով Հսկայական ւարածքների Հեւ միաժամանակ թուրքերը կորցնում էին նան խոչոր եկամոււներ, որոնք այդ երկրամասերից աոաւորեն Հոսում էին թուրքական դանձարան: Ոչնչով չէր կարելի Հաչվել նան այն վնասը, որ Հասցվել էր օսմանների կայսրության ոաղմական վարկին: Պյուր Ա-ը Հրաժարվեց սւորադրել կարլովիցիի պայմանադիրը, քանի որ նրանով Ռուսասւանը միայն իրավունք էր սւանում ւիրելու Աղովին ն նրա չրջակա ւարածքներին, որոնք արդեն դւնվում էին նրա ւիրապեւության ւակ: Այդ ժամանակ Ռուսասւանի կայսրը ծրադրեր էր փայփայում կերչի նեղուցը ձեոք µերելու ուղղությամµ, որի վրայով Աղովի ծովից ճանապարՀ էր µացվում դեպի Սն

ծով: Բացի այդ, Պյուրը «Սրµաղան դաչինքի» անդամներին աոաջարկում էր ոչ թե թուրքերի Հեւ կնքել երկարաժամկեւ պայմանադիր, այլ միայն երկամյա ղինադադար: Սակայն կարլովիցիում µանակցող կողմերը Անդլիայի ն Հոլանդիայի աջակցությամµ Հաջողությամµ կարողացան մեկուսացնել Պյուրին: Հեւադայում նա դանդաւվում էր, որ «իրեն ավելի քիչ էին նկաւում, քան չանը» ն սւիպեցին իրեն «Հեոանալու դաւարկ դրպաններով»: ԱոՀասարակ պեւք է նչել, որ անդամակցելով «Սրµաղան դաչինքին», ոուսական կայսրը Հեւապնդում էր իր սեփական նպաւակները: Նա ձդւում էր ոչ միայն 0սմանյան կայսրության Հաչվին ընդարձակել իր ւարածքները, այլն ներսից պայթեցնել այդ պեւությունը, որպես լծակ օդւադործելով 0սմանյան կայսրության քրիսւոնյա ժողովուրդների Հակասուլթանական պայքարը: Ռուսասւանի կողմից «Արնելքի քրիսւոնյաներին Հովանավորելու» քաղաքականությունը Հենց Հեւապնդում էր այդ նպաւակը: ի դեպ, այդ ուղղությամµ եոանդուն դործունեություն էր ծավալել նան ոուսական ուղղափաո եկեղեցին, որը պեւական կաոույցների Հեւ ձեոք ձեոքի ւված դաղւնապես քրիսւոնյաներին ՀրաՀրում էր թուրքական պեւության դեմ, Հորդորելով ւապալել «անՀավաւների» աւելի լուծը: Դա ոչ միայն ՀեոաՀար նպաւակներ Հեւապնդող, այլն երկարաւն ժամանակների Համար ծրադրված քաղաքականություն էր: Ցարը կարողացել էր ոուսական եկեղեցական կաղմակերպության ն արւակրոնական կաոույցների չնորՀիվ սւեղծել 0սմանյան կայսրությունում դործող դործակալական µավականին ծավալուն ցանց, որի մեջ Հաւկապես աչքի ընկնող դերակաւարություն ուներ Երուսաղեմում ուղղափաոների պաւրիարք Դոսիֆեյը: Արնելյան քրիսւոնյաների' Հույների, սլավոնների, Հայերի ն այլոց կողմից Ռուսասւանի այդ քաղաքականությունը մեկնաµանվում էր որպես աղաւադրական աոաքելություն, իսկ ոուսներն ընկալվում էին որպես քրիսւոնյա ժողովուրդների աղաւարարներ: կարլովիցիի Հաչւության պայմանադիրը իրենով նչանավորում էր 0սմանյան կայսրության պաւմության մի ամµողջ դարաչրջանի ավարւը նչանավորող կարնոր իրադարձություն: ՃՄԱԱ դարի վերջը դա մի ժամանակաչրջան էր, երµ 0սմանյան կայսրությունը այլնս չէր ընկալվում որպես ադրեսիվ-ոաղմաչունչ ն ծավալապաչւական Հակումներ ունեցող պեւություն: Անցած երեք Հարյուրամյակների ընթացքում Եվրոպան մչւական սարսափի մեջ պաՀող այդ պեւությունը այլնս անդաոնալիորեն կորցրել էր իր Հարձակողական թափը ն քրիսւոնյա

աչխարՀը վերջապես Հնարավորություն էր սւացել աղաւ չունչ քաչելու: Թեն այդ կայսրությունը Ասիայում չարունակում էր մնալ որպես ուժեղ պեւություն, սակայն Եվրոպայում արդեն ծայր էին աոել նրա ւարածքների չարունակական ու մչւական կորուսւները, որոնք ընդունել էին անչրջելի µնույթ: Ըսւ այնմ, Հարաճուն կերպով մեծանում էր 0սմանյան կայսրության կախումը արադ ղարդացող եվրոպական պեւություններից: իր ոաղմական, ւնւեսական ու սոցիալական ղարդացման մակարդակով կայսրությունը օրըսւօրե Հեւ էր մնում Արնմոււքի վերելք ապրող աղդային պեւություններից: Եվ ղարդացման մակարդակների միջն խղումը Եվրոպայի ու 0սմանյան կայսրության միջն դնալով ոչ թե նվաղում, այլ էլ ավելի էր մեծանում: կայսրության ոաղմական պարւությունները ուղեկցվում էին նան դիվանադիւության ճակաւում նրա պարւություններով, թեն Թուրքիան դեոնս կարողանում էր վարպեւորեն օդւադործել եվրոպական պեւությունների միջն աոկա Հակասությունները ն աոանձին դեպքերում արձանադրել Հաղթանակներ դիվանադիւության µնադավաոում: ՃՄԱԱ դարի վերջը 0սմանյան կայսրության Համար նչանավորվեց նան նրանով, որ դարավերջին ն ՃՄԱԱԱ դ. սկղµին նրա դեմ Հաոնում էր մի նոր Հղոր ուժ' Ռուսասւանը, որն անղուսպ ձդւում էր դրսնորում ի Հաչիվ օսմանյան ւիրույթների Հադուրդ ւալու իր ծավալապաչւական նկրւումներին: ԱյսուՀեւն ոուսական դործոնը դաոնում էր մի մղձավանջ օսմանյան պեւականության Համար: Տնական µանակցություններից Հեւո վերջապես 1700 թ. Հուլիսին Սւամµուլում կնքվեց ոուս-թուրքական պայմանադիր ոուսների Համար խիսւ չաՀեկան պայմաններով: Ռուսասւանին էր անցնում Աղովը: Նա իրավունք էր սւանում Աղովի չուրջը ընդլայնել իր ւարածքները, նրան էր անցնում Տադանրոդը, Ղրիմի թաթարները պարւավորվում էին դադարեցնել իրենց ներխուժումները ոուսական ւարածքները, Ղրիմի խանը այլնս ոուսներից չէր սւանալու ամենամյա Հարկ, Ռուսասւանը իրավունք էր սւանում Բ. Դոան մու ունենալու իր դեսպանը, դիվանադիւական ներկայացուցչության Համար այն նույն պայմաններով, ինչ մյուս քրիսւոնյա պեւությունները: Այդ µոլորի դիմաց ոուսները պարւավորվում էին քանդել Դնեպրի վրա իրենց պաւկանող չորս ամրոցները ն ոչ թե դրանք Հանձնել թուրքերին, ինչպես նրանք էին պաՀանջում: Հիչյալ պայմանադիրը սւորադրվելուց Հեւո 1702 թ. Ռուսասւանի աոաջին մչւական դեսպան Պ. Ա. Տոլսւոյը ժամանեց Թուրքիայի

մայրաքաղաք: Այդ իրադարձությունը կարնորվում էր նան նրանով, որ մինչն կարլովիցիի պայմանադրի կնքումը եվրոպական երկրների Հեւ' թուրք-օսմանների դիվանադիւությունը կրում էր միակողմանի µնույթ: Այսինքն մեծամւորեն իրենց Համարելով «միակ ժողովուրդը երկրի երեսին» ն արՀամարական վերաµերմունք ունենալով քրիսւոնյա պեւությունների նկաւմամµ, թուրքերը մչւապես ընդունում էին դիվանադիւական աոաքելություններ, սակայն փոխադարձության Հիմքի վրա Եվրոպա չէին ուղարկում իրենցը: Դարերի ընթացքում այդ պրակւիկան դործում էր: Այժմ իրերի վիճակը փոխվում էր: Ասւիճանաµար եվրոպական երկրներում սկսում են Հայւնվել նան թուրքական դիվանադիւական ներկայացուցչություններ: ԱոՀասարակ պեւք է նչել, որ կարլովիցիի պայմանադիրը իրենով նչանավորեց 0սմանյան կայսրության արւաքին քաղաքականության պաւմության մեջ նոր փուլի սկիղµը: Այդ պայմանադիրը աոաջին անդամ Հասւաւադրեց Արնմոււքի նկաւմամµ 0սմանյան կայսրության սւաւուսը որպես նաՀանջող պեւության: Հեւնաµար դիվանադիւությունը, քան պաւերաղմը, այսուՀեւն դաոնալու էր այդ պեւության Հիմնական ղենքը Եվրոպայի Հեւ նրա µաղմաµնույթ Հարաµերություններում: Հիրավի, այդ ժամանակներից սկսած երµեմնի այդ Հղոր ոաղմական պեւության արւաքին քաղաքականության մեջ ուժի դործոնը իր ւեղը ղիջում էր ճկուն դիվանադիւությանը, որն աոավելապես կաոուցված էր եվրոպական ւերությունների միջն եղած Հակասություններն օդւադործելու մարւավարության վրա: 1702 թ. Թուրքիայում դւնվող ոուսական աոաջին մչւական դեսպան Պ. Ա. Տոլսւոյը դրում էր, որ թուրքերը «ճանաչեցին քաղաքականությունն ու սիրեցին այն»: Ըսւ այնմ, նոր որդեդրված քաղաքականության µնորոչ Հաւկանիչը դարձավ 0սմանյան կայսրության «խաղաղասիրական» վարքադիծը: Այդ պեւությունն ակնՀայւորեն խուսափում էր Հարնանների Հեւ Հախուոն ու սանձարձակ ոաղմական կոնֆլիկւներից ու աոճակաւումներից, թեն կարլովիցիից Հեւո Եվրոպայում սւեղծված միջաղդային իրադրությունը միանդամայն µարենպասւ էր նոր արկածախնդրությունների մեջ մխրճվելու ն նվաճողական քաղաքականություն իրադործելու Համար: Հիչենք, որ 0սմանյան կայսրության դլխավոր Հակաոակորդները այդ ժամանակ ղµաղված էին Համանրոպական այնպիսի խոչոր պաւերաղմներով, ինչպիսիք էին իսպանական ժաոանդության Համար պաւերաղմը (1701-1714) ն Հյուսիսային պաւերաղմը (1700-1721): Ժամանակակից թուրք պաւմաµանները ՃՄԱԱԱ դարի 0սմանյան

կայսրության արւաքին քաղաքականությունը µնութադրում են որպես «չեղոքության» քաղաքականություն (էaոaԷտւzlւk): Անկասկած այդ «չեղոքությունն» ու «խաղաղասիրությունը» կրում էին Հարաµերական ու սւիպողական µնույթ, քանի որ այդ պեւությունը դեո վերջնականապես չէր սպաոել իր ոաղմաչունչ եոանդը ն մանավանդ µնավ չէր կորցրել իր «ոաղմական օկուպանւի» վաղեմի Հակումները: Այդ աոթիվ Դմիւրի կանւեմիրը, այդ չրջաՀայաց ն ուչիմ մարդը, որ երկար ւարիներ ապրել էր սուլթանական պալաւում ն քաջաւեղյակ էր Թուրքիայի արւաքին քաղաքականության նրµություններին, մեծ վեղիր Զորլուլու Ալի փաչայի քաղաքական դիծը µնութադրում էր Հեւնյալ կերպ. «...Նա երաղում էր նվաճումների մասին, սակայն չէր ցանկանում երկիրը ենթարկել վւանդի ն չաւ µան կորցնել, Հույս ունենալով ձեոք µերել միայն նվաղադույնը»: Այդ նույն միւքը Պյուր Ա-ին դրած նամակում ավելի պաւկերավոր ձնակերպում է սւանում Երուսաղեմի պաւրիարքի կողմից. թուրքերը,դրում է նա,- «երµ աղքաւ են, պնդում են, որ իրենք խաղաղասեր են»: Այսպիսով միանդամայն ակնՀայւ էր, որ թեն Ասիայում 0սմանյան կայսրությանը դեոնս Հաջողվում էր պաՀպանել իր ւարածքային ամµողջականությունը, սակայն ՃՄԱԱ դարի վերջերից սկսած սկիղµ էր աոել Եվրոպայում նրա ւիրույթների կրճաւման չրջանը: Արնմոււքը իր վերելք ապրող աղդային պեւություններով անդաոնալիորեն դերաղանցում էր 0սմանյան պեւության ուժին ն Հղորությանը: Նրանց միջն աոաջացած խղումը այսուՀեւն ավելի էր խորանալու ն աճելու ոչ միայն ոաղմական ներուժի, այլն ւնւեսական ու սոցիալական ղարդացման մակարդակի աոումով: Անկասկած, երµ ավարւին էր մուենում ՃՄԱԱ դարը, այն դարձավ օսմանյան պաւմության մի ամµողջ դարաչրջանի վերջը: Եվրոպայի քրիսւոնյա պեւությունները, որոնք անցած ավելի քան չորս Հարյուրամյակների ընթացքում սարսափի մեջ էին թուրքերի ոաղմաչունչ ծավալապաչւության Հեւնանքով, այժմ արդեն Հանդիսւ չունչ էին քաչում: Միաժամանակ 0սմանյան կայսրության աննկաւ, սակայն Հարաճուն կախվածությունը Եվրոպայից, չաւերի Համար սկսեց ընկալվել որպես քաղաքական իրողություն: Եվրոպական ճակաւներում կրած պարւությունները անմիջապես իրենց µացասական անդրադարձներն ունեցան 0սմանյան կայսրության ներքին վիճակի վրա: 1703 թ. Հերթական անդամ ենիչերիները ն սիփաՀիները ապսւամµեցին: Նրանք Հայւարարեցին, որ Հրաժարվում են դեպի Վրասւան կաղմակերպվող արչավանքին

մասնակցելուց, մինչն որ իրենց չվճարվի իրենց Հասանելիք աչխաւավարձը: Ապսւամµության Համար աոիթ էր ծաոայել նան չեյխուլ-իսլամ ՖեյղուլլաՀ-էֆենդիի կամայականություններն ու µոնությունները: Վերջինս, օդւվելով սուլթանի վրա ունեցած աղդեցությունից, µոլոր µարձր պաչւոնները Հանձնել էր իր Հարաղաւներին ու µարեկամներին: Խոովարարների Հսկայական µանակը, որին միացան նան կրոնական դպրոցների' մեդրեսեների աչակերւ-սոֆթերը, մեծ թվով արՀեսւավորներ, վաճաոականներ ն այլն, մարդարեի սրµաղան դրոչը պարղած, մուֆթիի քաջալերանքով, չարժվեցին դեպի էդիրնե, որւեղ այդ ժամանակ դւնվում էր սուլթան Մուսւաֆա ԱԱ-ը: Մայրաքաղաքի µարձր ասւիճանավորների ու Հոդնորականության չրջանում ապսւամµների նկաւմամµ վերաµերմունքի Հարցում աոաջացան երկպաոակություններ: Նրանց մի մասը Հարեց խոովարարներին: Երկիրը Հայւնվեց քաղաքացիական պաւերաղմի սպաոնալիքի աոջն: Ամµոխը սկսեց Հարձակումներ դործել իրենց Համար աւելի ասւիճանավորների ւների վրա: Ապսւամµ ենիչերիները սպանեցին իրենց Հրամանաւար Հաչիմ-ղադե Մուրթաղա-աղային, որի նկաւմամµ վաղուց ոխ էին պաՀում: Խոովարարների աոաջնորդները իրենց քմաՀաճույքով պաչւոնից Հեոացնում էին իրենց Համար անցանկալի µարձր ասւիճանավորներին ն նրանց փոխարեն նչանակում իրենց մարդկանց: Նրանք նույնիսկ էդիրնե ուղարկեցին մի պաւվիրակություն, սուլթանից պաՀանջելու Համար, որ նա իրենց Հանձնի մի չարք պալաւականների, որոնց իրենք մեղադրում էին պեւության Հիմքերը քանդելու մեջ: Սուլթանը փորձեց մարել խոովությունը ապսւամµների մի չարք պաՀանջները անՀապաղ µավարարելու ճանապարՀով: Նա, օրինակ, էդիրնեյից խոչոր դումար ուղարկեց ենիչերիների աչխաւավարձը վճարելու ն նրանց դրամական պարդն µաժանելու Համար: ԱյնուՀեւն նա պաչւոնաղուրկ արեց ն աքսորեց չեյխ-ուլ-իսլամ ՖեյղուլլաՀ-էֆենդիին: Միաժամանակ Մուսւաֆա ԱԱ-ը էդիրնեում կենւրոնացրեց իրեն Հավաւարիմ ղորքեր, որպեսղի ճնչի ապսւամµությունը: Տեղեկանալով այդ մասին, 1703 թ. օդոսւոսի 10-ին ենիչերիները Սւամµուլից չարժվեցին էդիրնե: ՃանապարՀին նրանք նոր սուլթան Հոչակեցին Մուսւաֆա ԱԱ-ի եղµորը' ԱՀմեդին: Գործն ավարւվեց աոանց արյունաՀեղության: էդիրնեում սուլթանի ղորքերի կաղմի մեջ եղած ենիչերիներն անցան ապսւամµների կողմը ն միավորվելով նրանց Հեւ մաՀվան սպաոնալիքով սւիպեցին Մուսւաֆա ԱԱ-ին Հրաժարվել

դաՀից: Նոր չեյխ-ուլ-իսլամը իր Հրապարակած ֆեթվայով օրինականացրեց սուլթանի դաՀաղրկումը: Այսպիսով, ապսւամµների կողմից դաՀ µարձրացվեց երեսնամյա ԱՀմեդ ԱԱԱ-ը (1703-1730): Նա Հրամանադիր արձակեց խոովարարներին ներումն չնորՀելու վերաµերյալ: Սակայն միաոժամանակ անց, նոր սուլթանը դաժանորեն ՀաչվեՀարդար ւեսավ իրեն դաՀ µարձրացրած ենիչերիների ն այլ խոովարարների Հեւ: Ժամանակակիցների վկայությամµ, մի քանի ւարվա ընթացքում սուլթանի Հրամանով սպանվեցին ավելի քան 30 Հաղար մարդ, որոնք մեղադրվում էին սուլթանի ու պեւության դեմ ըմµոսւանալու մեղադրանքով: Սուլթան ԱՀմեդ ԱԱԱ-ը թեն կաոավարեց քսանյոթ ւարի, սակայն ժամանակակիցների µնութադրմամµ, նա պեւական դործերի նկաւմամµ դրսնորում էր անւարµերություն: ՊաւաՀական չէ, որ նրա կաոավարման չրջանը նչանավորվեց արւաքին քաղաքական µարդություններով: Թվում էր, թե 1700 թ. Ռուսասւանի Հեւ պայմանադիր կնքելուց Հեւո 0սմանյան կայսրության Համար ոուսական ճակաւում Հասւաւվել էր խաղաղ անդորրության մի չրջան: Սակայն իրադարձությունների ընթացքը ցույց ւվեց, որ Սւամµուլի այդ Հույսերը ւեղին չեն: 1700 թ. պայմանադրի սւորադրումից Հեւո դաչնակցելով Դանիայի ն ԼեՀասւանի Հեւ' Ռուսասւանը Շվեդիայի դեմ սկսեց Հյուսիսային մեծ պաւերաղմը Բալթիկ ծովի Համար: 1709 թ. Պոլւավայի ճակաւամարւում ծանր պարւություն կրած Շվեդիայի թադավոր կարլոս ՃԱԱ-ը սուլթան ԱՀմեդ ԱԱԱ-ին խնդրեց քաղաքական ապասւան: Վերջինս ոչ միայն Հյուրընկալ վերաµերմունք ցույաµերեց նրա նկաւմամµ, այլն մերժեց ոուսների պաՀանջը չվեդների թադավորին իրենց Հանձնելու վերաµերյալ: Ռուսների վրեժխնդրության ցույցը իրեն երկար սպասեցնել չւվեց: Նրանք ղինված ունձդություն կաւարեցին թուրքական ւարածքի նկաւմամµ, ղորքեր մւցնելով Մոլդավիա: Սւամµուլի վրա ճնչումը սասւկացնելու նպաւակով ոուսները Բ. Դոնից սկսեցին պաՀանջել կերչը, ինչպես նան Սն ծովով աղաւ նավարկության իրավունք: Սակայն թուրքերը լի էին վճոականությամµ Սն ծովը պաՀելու որպես իրենց «ներքին լիճ», կամ ինչպես իրենք էին ասում' «որպես մաքուր ու անաղարւ կույս»: Մի խոսքով ոուս-թուրքական պաւերաղմը դնալով Հասունանում էր:

ԳԼՈՒԽ ՅՈԹԵՐՈՐԴ

0ՍՄԱՆՅԱՆ ՖԵՈԴԱԼիԶՄի ՃԳՆԱԺԱՄԸ: կԱՅՍՐՈՒԹՅԱՆ

ՍՈՑիԱԼ-ՏՆՏԵՍԱկԱՆ ՎիՃԱկԸ:

Սիթվաւորոդի պայմանադիրը աոաջին դիվանադիւական փասւաթղթերից մեկն էր, որն իրենով նչանավորում էր 0սմանյան կայսրության Հղորության անկման սկիղµը: Արդեն անդաոնալիորեն անցել էին այն ժամանակները, երµ օսմանյան µանակները Հաղթական երթով դրավում էին երկրներ: Այդ ժամանակաչրջանից սկսած ծայր է աոնում նախկինում Հղոր թուրքական µանակի պարւությունների չրջանը: Եվրոպայում ենիչերիները ն սիփաՀիները դրսնորեցին իրենց անկարողությունը դիմադրավելու նոր, արդիական ձնով կաղմավորված արՀեսւավարժ µանակներին: Միանդամայն ակներն էր, որ կայսրությունը թնակոխել էր իր վայրէջքի չրջանը: Դրա պաւճաոները µաղմաթիվ էին: Դրանցից կարնորադույններից մեկը ոաղմաավաւական Համակարդի քայքայումն էր: Հենց դա էր այն որոմը, որը ներսից կրծում էր օսմանյան Համակարդի Հիմքերը: ՃՄԱ-ՃՄԱԱ դարերում ավելի ու ավելի ակնՀայւ էին դաոնում թիմարային Համակարդի քայքայման նչանները, որն իրենից ներկայացնում էր օսմանյան Հասարակության սոցիալական կաոուցվածքի Հիմքը, նրա պեւականության անկյունաքարը: Հաղթական պաւերաղմները նպասւել էին Հարսւության կոււակմանը ավաւաւերերի ձեոքերում: Ասւիճանաµար սւեղծվում էր խոչոր ավաւական-կալվածաւիրական ւնւեսություն: Ռաղմական ավարը նս Հաջող նվաճումների ժամանակ ֆեոդալների եկամոււների մեջ դրավում էր կարնոր դեր: Սակայն երµ կայսրությունը կորցրեց Եվրոպայում ւարածքային ղավթումներ կաւարելու իր ընդունակությունը ն ոաղմական ավարի աղµյուրը չորացավ, ավաւաւերերն ու ղինվորական խավը կորցրին իրենց Հեւաքրքրությունը պաւերաղմների նկաւմամµ: Պաւերաղմը նրանց Համար դաոնում էր վւանդավոր, միաժամանակ ոչ չաՀաµեր ղµաղմունք: Դարեր չարունակ ւնած պաւերաղմները օս303

մանների մու արմաւավորել էին նպաւակների միասնության ղդացողություն: Այդ պաւերաղմները նրանց µերել էին Հարսւություն ու µարեկեցիկ կյանք: Նչված երնույթների անխուսափելի Հեւնանքը դաոնում էր այն, որ կամ դնալով նվաղում էր սիփաՀիների թվաքանակը, ն կամ նրանք պարղապես Հրաժարվում էին ոաղմական դործողություններին մասնակցություն µերելուց, քանի որ իրենց կրած ղրկանքների ն մեոնելու Հավանականությունը չէր փոխՀաւուցվում նյութական ձեոքµերումներով, ինչպես աոաջ էր: Նման պայմաններում սիփաՀիները, իրենց կյանքի նվաղադույն վւանդի դեպքում, Հաճախ լքում էին պաւերաղմի դաչւը, ինչպես դա արեցին 1596 թ. Հունդարիայում, Մեղե-Քերեսթեչի մու ւեղի ունեցած ճակաւամարւում: Այդ միջադեպից Հեւո սուլթանը 30 Հաղար սիփաՀիների ղրկեց իրենց կալվածքներից: Ռաղմական ծաոայության դիմաց ավաւներ սւացած սիփաՀիները ոչ միայն խուսափում էին իրենց ղինվորական պարւականությունները կաւարելուց ն դիմում էին դասալքության, այլն դաոնում էին Հասարակության Համար վւանդավոր ւարրեր: 0սմանյան կայսրությունում կային ւասնյակ Հաղարավոր «ֆիրարիներ», այսինքն դասալիք փախսւականներ: Թեն իչխանությունները նրանց ղրկում էին ավաւներից ն չաւերին մաՀապաւժի ենթարկում, սակայն դասալքությունը ն ոաղմական ծաոայությունից խուսափելը որպես µանակի ն պեւության Հիմքերը քայքայող երնույթ, չարունակում էր դոյություն ունենալ: Քայքայված թիմարաւերերը սովորաµար Համալրում էին արադ աճող ապադասակարդայնացված ւարրերի խավը: Քանի որ այլնս թչնամի չկար, որին կարելի էր կողոպւել, մարդիկ սկսեցին կողոպւել միմյանց: Եվ քանի որ այնքան Հողեր չկային, որ µավարարեին µոլորին, նրանք Հոծ ղանդվածներով լցվում էին քաղաքները, կամ անկարդություններ սերմանում: Երµ անընդմեջ թուրքական նվաճումների ժամանակները ասւիճանաµար Հասան իրենց ավարւին ն Հողերի ձեոքµերումները դործնականում դարձան անՀնարին, իչխանությամµ ն ուժով օժւված ֆեոդալները, որոնց մու աոկա էր նորանոր Հողեր ձեոք µերելու անղուսպ ձդւում, սկսեցին ղավթել իրենց իսկ դյուղացիներին պաւկանող Հողակւորները: Այդպիսով ծնունդ էր աոնում նոր Հողաւերերի մի նոր դասակարդ, որը µաղկացած էր սուլթանի մերձավորներից, պալաւականներից, պեւական ասւիճանավորներից, նույնիսկ արքունիքի ծաոաներից, իսկ Հաճախ նան կաւարելապես Հողի Հեւ աոնչություն չունեցող ն քաղաքներում ապրող մարդկանցից: Այդ

Հողերը, այսպիսով, վեր էին ածվում µաչմաքլըքների կամ արփալըքների, այսինքն դրանց ւիրապեւումը, որպես կանոն, կապված չէր ղինվորական ծաոայության Հեւ ն կամ պարղապես դրանք դաոնում էին լիակաւար սեփականություն: Այդ ճանապարՀով ղինվորական խավը ղրկվում էր իր Հողային ւիրույթներից, Հեւնաµար նան եկամւի աղµյուրից: Բնական է, որ նման պայմաններում իրենց Հողային ւիրույթները պաՀպանելու Համար սիփաՀիները պեւք է աչխաւեին դրանք դարձնել ժաոանդական, որպեսղի իրավունք ունենային այդ Հողերը փոխանցելու իրենց ժաոանդներին, որոնք ոչ մի աոնչություն չունեին ղինվորական ծաոայության Հեւ: Նման ճանապարՀով, ինչպես նան դյուղացիության քայքայման ու Հողաղուրկ դաոնալու Հաչվին օսմանյան պեւության մեջ ծնունդ աոավ ժաոանդական Հողաւիրության Համակարդը, որի ժամանակ պարւադիր չէր, որ Հողաւերը մասնակցեր Հողի մչակմանը: Հեւնաµար պեւական-ավաւական Հողաւիրությունը վեր էր ածվում մասնավոր ավաւական Հողաւիրության: ՃՄԱԱ դարի Հեղինակ Գյոմուրջինսկին, վկայելով այդ երնույթների մասին, դրում է. «Մինչն Հիջրեթի 992 թ. (1584 թ.) դյուղերը ն վարելաՀողերը դւնվում էին սուսերի ասպեւների ն օջախի ղավակների ձեոքում ն ուրիչներն ու այլ սրիկաները չունեին դրանք սւանալու Հնարավորություն»: Հողի չաՀավեւության արադ աճին ղուդաՀեո ւեղի էր ունենում ավաւական Հողաµաժինների կենւրոնացում: Ուղղակի կամ անուղղակի ձնով վաչխաոուները, փաչաներն ու µեյերը երµեմն օրենքով, իսկ ավելի Հաճախ օրենքի Հեւ Հաչվի չնսւելով, ձեոք էին µերում իրավունքներ ոաղմական ավաւների նկաւմամµ: «Սրի մարդկանց» փոխարինելու էր դալիս նոր ձնավորվող ավաւական-կալվածաւիրական աղնվականությունը, որի Համար Հողաւիրությունը ոչ թե Հարսւացման օժանդակ աղµյուր էր, այլ Հիմնական աղµյուր: Թիմարային Համակարդի քայքայումը Հանդեցրեց նրան, որ ՃՄԱՃՄԱԱ դարերում 0սմանյան կայսրության մեջ պայքար µորµոքվեց Հողային ֆոնդը վերաµաչխելու Համար: Ծնունդ աոան չիֆթլիքներ' խոչոր կալվածքներ, որոնց ւերերը սուլթանի աոջն աղաւ էին ղինվորական պարւկանություններից: Անկասկած իչխանությունները փորձում էին դադարեցնել թիմարային Համակարդի քայքայման դործընթացը, սակայն դա արվում էր ծայրաՀեղ անՀեւնողականորեն: Թիմարային Համակարդի քայքայման Հեւնանքով երնան եկած

նոր Հարուսւներին անվանում էին «այաններ»: Դրանք կարողացել էին իրենց ձեոքերում կենւրոնացնել խոչոր Հողային ւիրույթներ, իսկ քաղաքներում մեծ թվով անչարժ դույք, ղµաղվում էին աոնւրով, վաչխաոությամµ ն այլն: Արդեն ՃՄԱԱ դ. վերջին այանների ձեոքերում կենւրոնացված էին այնպիսի Հարսւություններ, որ նաՀանդային իչխանությունները սւիպված էին Հաչվի նսւել նրանց Հեւ: իսկ ՃՄԱԱԱ դարում այանները Հայւնվեցին նան µարձրադույն պաչւոններում նաՀանդային վարչական ապարաւի Համակարդում: Երµեմն նրանք օժւված էին լինում ավելի մեծ իչխանությամµ, քան սուլթանական նաՀանդապեւերը: Այանների ւրամադրության ւակ կային նան սեփական ղինված ուժեր, որոնց թիվը երµեմն Հասնում էր Հաղարների: 1768-1774 թթ. ոուս-թուրքական պաւերաղմի ժամանակ այանները պաւերաղմին մասնակցելու Համար ւվեցին մու 90 Հաղար ղինվոր: ՃՄԱԱԱ դ. վերջին այանները վերաՀսկում էին 0սմանյան կայսրության նաՀանդների մեծ մասը, որոնցից չաւերը միայն անվանապես էին կախված կենւրոնական կաոավարությունից: Ռումելիայի այան Ալի-փաչա Յանինցին, օրինակ, ՃԱՃ դ. սկղµին դարձել էր Բալկաններում Համարյա թե ամենախոչոր Հողաւերը. նրա ւարեկան եկամոււը կաղմում էր քսան միլիոն ղուրուչ (18 միլիոն ֆրանկ): Փասւորեն նրա իչխանության ւակ էին դւնվում Ալµանիան, էպիրը ն Թեսալիայի մի մասը: Նա ձդւում էր ինքնադլխության ն µացաՀայւ կերպով Հանդես էր դալիս սուլթանի դեմ, նույնիսկ Հավակնություն ունեալով ձեոք µերելու անկախություն: Սուլթանը սւիպված էր ւնական պաւերաղմներ մղել անՀնաղանդ այանի դեմ, նրան «կարդի Հրավիրելու» Համար: ՃՄԱԱԱ դ. երկրորդ կեսին Անաւոլիայի արնմոււքում ւեր ու ւնօրինություն էր անում կարաօսմանլու այանի ւոՀմը: Նրա ընւանիքի անդամները ն ժաոանդորդները իրենց ձեոքերում կենւրոնացրել էին Հսկայական Հարսւություններ ու իչխանություն Այդինում, իղմիրում, Մենեմենում, իսպարւայում ն Արնմւյան Անաւոլիայի մի չարք այլ ծովափնյա չրջաններում: Այանների Հարսւացումն ու µարձրացումը Հանդեցրեց օսմանյան Հասարակության կաոավարող չրջանների ներսում Հակասությունների սրման: ՃՄԱԱԱ դարում այանները Հաջողությամµ դիմադրավում էին մայրաքաղաքային աղնվականությանը իչխանության ու եկամոււների Համար պայքարում: Նրանց աղդեցությունը այնքան մեծ էր, իսկ Հղորությունը այնքան չոչափելի, որ Բ. Դուոն անում էր Հնա306

րավոր ամեն ինչ, որպեսղի դեթ թույլ չւա այանների ներթափանցումը պեւական ապարաւի մեջ µարձր պաչւոններ ղµաղեցնելու Համար: Սուլթանը ն Բ. Դուոը դիւակցում էին, որ այանները, որոնք դրսնորում էին µացաՀայւ անջաւողական ձդւումներ, իրենցից ներկայացնում են սպաոնալիք կայսրության ամµողջականությանը: Սակայն ավելի ու ավելի թուլացող վարչությունը ղդում էր այանների կարիքը, քանի որ ինքը արդեն ի վիճակի չէր լուծելու Հսկայական պեւության ւարµեր նաՀանդներում ծադող ւնւեսական խնդիրները ն վերաՀսկելու քաղաքական իրադրությունը: Բնական է, որ այդ µոլորը երկրի ներքին վիճակը դարձնում էր անկայուն, ուժեղացնում էր կենւրոնախույս միւումները ն վերջին Հաչվով թուլացնում օսմանյան պեւության ոաղմական Հղորությունը: Թուրքական երµեմնի փաոաµանված µանակը կորցնում էր իր մարւական Հաւկանիչները: Գնալով սուլթանները ավելի մեծ կախման մեջ էին ընկնում ենիչերիներից: Այն ավանդական նվերները, որոնք իրենց դաՀակալության ժամանակ սուլթանները µաչխում էին ենիչերիներին («ջուլյուս µախչիչի», «դաՀակալման նվեր»), վերածվեց մի ւեսակ պարւադիր Հարկի, որի միջոցով սուլթանները ձեոք էին µերում դաՀը ղµաղեցնելու իրավունք: Ենիչերիները վերածվել էին խոովությունների մչւական աղµյուրի: Նրանք կաղմակերպում էին պալաւական Հեղաչրջումներ, պաչւոնաղուրկ էին անում իրենց ոչ ձեոնւու սուլթանների ու վեղիրների, դարձել էին ներքին, իսկ երµեմն արւաքին սադրանքների դործիք: Քանի որ պեւական դանձարանի դաւարկ լինելու պաւճաոով այլնս Հնարավոր չէր ենիչերիներին կանոնավոր կերպով վճարել աչխաւավարձ, սկսեցին ոչնչացնել ենիչերիների փակ կասւայականությունը: Այսինքն` նրանց թույլ ւրվեց ղինվորական ծաոայության Հեւ մեկւեղ' իրենց Հացը Հայթայթել արՀեսւների միջոցով, աոնւրով ն այլն: Դնչիրմեի փոխարեն ենիչերիների ղորաµանակը սկսեց Համալրվել Հենց իրենց' ենիչերիների ղավակներով, ղորաµանակների ցուցակներում սկսեցին ւեղ դւնել ւասնյակ Հաղարավոր «մեոած Հոդիներ», որոնց աչխաւավարձը դրպանում էին Հրամանաւարները: Ենիչերիներին թույլաւրվեց նան ամուսնանալ: Ենիչերիական դիրքը ն պաչւոնը նս դարձավ վաճաոքի աոարկա: Շաւ թեթն դումարներ սւանալով, մաՀմեդականների որդիներին նս ընդունում էին ենիչերի: Դա µոլորովին կերպարանափոխեց այդ ոաղմական կաոույցը: Բացի այն, որ այդ µոլորը անխուսափելիորեն աղդում էր ենիչերիական ղորամասերի կարդապաՀության վրա, դնալով ենիչերիները

դաոնում էին անսանձ ու անկաոավարելի: Բացի այդ, սկսում էին ենիչերիական դնդերի մեջ մւնել Հասարակության ւականքները' չրջմոլիկներ, ջորեպաններ, ուղւապաններ, խոՀարարներ, ավաղակներ ն ամեն ւեսակի ապադասակարդայնացված ւարրեր: ՃՄԱԱ դարի թուրք Հեղինակ Խոջի-µեկը սուլթան Մուրադ ԱԱԱ-ին դրած իր ընդարձակ ղեկուցադրում («րիսալա») պեւական դործերի մասին, նչում էր, որ այդ մարդիկ խաղաղ ժամանակներում մայրաքաղաքում կաղմում էին սինքլորների մի µաղմություն, որն ամեն վայրկյան պաւրասւ էր խոովություններ Հարուցել, µայց երµ դալիս էր պաւերաղմի ժամանակը, նրանք ամեն միջոց դործադրում էին' արչավանքին չմասնակցելու Համար ն նույնիսկ փախչում էին պաւերաղմի դաչւից: Լինում էին դեպքեր, երµ փողով աոնում էին միայն ենիչերիների ւիւղոսը, որն իրավունք էր ւալիս ղինված ման դալ փողոցներում, վիրավորել ու անպաւվել ում որ ցանկանային, սւանալ «µախչիչ» ամեն մի նոր թադավորող սուլթանից ն այլն: 0սմանյան կայսրության սոցիալական ն ւնւեսական քայքայման ն խորացող ճդնաժամի պաւճաոներից էր նան µնակչության արադ աճը: Թուրք պաւմաµան ու ւնւեսադեւ 0. Բարքանի Հաչվումներով, 1520-1680 թվականների ընթացքում Անաւոլիայի µնակչությունն աճել էր 55,9 ւոկոսով, իսկ Ռումելիայի մի չարք սանջակների µնակիչների թվաքանակը' 71 ւոկոսով: Հողերը չէին µավականացնում: Զդացվում էր «Հողային սով»: Անաւոլիան լցվել էր անՀող դյուղացիությամµ, որոնք ղուրկ էին ապրուսւի միջոցներից: Դրա Հեւնանքով երկրում երնան եկան նչանակալի թվով «չիֆթµողաններ», այսինքն այնպիսի դյուղացիներ, որոնք սւիպված էին լինում լքել ու Հեոանալ իրենց Հողից: Քաղաքներում նս չդւնելով որնէ աչխաւանք` նրանք Համալրում էին օրինաղանց, դեպի խոովություններն ու ապսւամµությունները Հակում ունեցող մարդկանց չարքերը, կամ պարղապես ղµաղվում էին ելուղակությամµ ու µանդիւիղմով: Նրանք Հաճախ միանում էին պաւերաղմների նկաւմամµ իրենց Հեւաքրքրությունը կորցրած ավաւաւերերի ու խոչոր այանների սւեղծած սեփական µանակներին, կամ Հենց իրենք էին սւեղծում ավաղակախմµեր: Նրանք դուրս էին դալիս կաոավարության Հնաղանդությունից ն վերածվում էին անսանձ ու ինքնադլուխ Հավաքականությունների: Ճդնաժամը ծնող պաւճաոներից էին նան դների աճը ն դրամի արժեղրկումը: Նոր ԱչխարՀից (Ամերիկայից) իսպանա-ամերիկյան ոսկու Հոսքի Հեւնանքով ւեղի էր ունենում դների Հարաճուն աճ, որն իր Հեւ µերեց թուրքական արծաթյա դրամի արժեղրկում ն

µարձր մակարդակի սղաճ, որն այդ ժամանակներում սովորական երնույթ էր միջերկրածովյան ավաղանի երկրների մեծ մասում: Սղաճի Հեւնանքները աոանձնապես ծանր էին ւանում այն մարդիկ, որոնք ապրում էին ֆիքսված եկամոււներով: Սւեղծված պայմանները նման մարդկանց մղում էր կաչաոակերության, կոոուպցիայի, անօրինական դործողությունների միջոցով µնակչությունից չորթումներ կաւարելու: Սւեղծված պայմաններում օսմանյան կաոավարությունը սւիպված էր 1584 թ. դեվալվացնել իր ոսկյա ն արծաթյա դրամը: Դրա Հեւնանքով աղնիվ մեւաղների պարունակությունը չրջանաովող դրամի մեջ խիսւ պակասեց ն ավելացավ պղնձի պարունակությունը: Այդ աոթիվ թուրք պաւմիչներից մեկը դրել է, որ դրամը դարձավ «այնքան թեթն, որքան նուչի ւերնները, ն այնքան ոչ մի µան չարժեցող, որքան ցողի կաթիլները»: իսկ Սւամµուլում իսպանական դեսպանը Հաղորդում էր Ֆիլիպ ԱԱ թադավորին, որ «կայսրությունը այն ասւիճանի աղքաւ է ն այն ասւիճանի Հյուծված, որ այժմ չրջանաոության մեջ դւնվող միակ դրամը ասպերսներն են, որոնք ամµողջապես Հաւված են երկաթից»: Գործաղրկությունը մարդկանց մղում էր կեղծ դրամ Հաւելու ն դիմելու ղանաղան ֆինանսական անօրինականությունների: Դրությունից ելք դւնելու Համար դանձարանը սւիպված էր անընդՀաւ ավելացնել Հարկերն ու ւուրքերը: 1651 թ. Սւամµուլում µոնկեց խոչոր խոովություն, որի պաւճաոը Բ. Դոան Հանձնարարությամµ կաւարված դրամի Հերթական կեղծումն էր: ԱրՀեսւավորների ն վաճաոականների Հաղարավոր մարդկանցից µաղկացած ամµոխը դուրս եկավ մայրաքաղաքի փողոցները, պաՀանջելով փոխել նոր աքչեի Հարկադրական կուրսը: Մեծ վեղիրը Հրաժարվեց ընդունել խոովարարների պաՀանջը, որից Հեւո նրանց չարքերը սկսեցին արադորեն աճել: Շոււով մայրաքաղաքի ավելի քան 50 Հաղար արՀեսւավորներ ու վաճաոականներ, իրենց Հեւ Հարկադրաµար վերցնելով չեյխուլ-իսլամին, չարժվեցին դեպի մեծ վեղիրի նսւավայրը: Երµ իննամյա սուլթան ՄեՀմեդ ԱՄ-ը դուրս եկավ µորµոքված ամµոխի աոջն, նրանից պաՀանջեցին փոխել µնակչության Համար անընդունելի աքչեի նոր կուրսը, ինչպես նան նոր մւցված Հարկերը: Տեսնելով, որ իրադրությունը ծայրաՀեղորեն սրվել է, սուլթանի մերձավորները նրան խորՀուրդ ւվեցին µավարարել քաղաքային µնակչության պաՀանջը: Սակայն խոովարարները վերջնականապես Հանդսւացան միայն այն µանից Հեւո, երµ ՄեՀմեդ ԱՄ-ը պաչւոնանկ արեց նրանց Համար µոլոր անցանկալի ասւիճանավորներին ն նչանակեց նոր մեծ վեղիր:

Ենիչերիներն ու սիփաՀիները Հրաժարվում էին աչխաւավարձ սւանալ արժեքաղուրկ դրամով: Այդ պաւճաոով µանակում Հաճախ µոնկում էին Հուղումներ: կենւրոնական իչխանության Հարաճուն անկման պայմաններում դնալով մեծանում էր դժդոՀությունը: կենւրոնական կաոավարությունը անկարող էր վերաՀսկել իրադրությունը երկրում, ժամանակին ու արադորեն կանխելու Համար խոովություններն ու ապսւամµությունները: Դրամի արժեքաղրկման Հեւնանքով դործաղրկության պրոµլեմը էլ ավելի էր µարդանում: Դրա անխուսափելի Հեւնանքն էր դաոնում դների խելադար աճը, կեղծ դրամի Հաւումը, վաչխաոության ծաղկումը ն այլն: Ճեղքվածքը լցնելու Համար դանձարանը սւիպված էր որոնել եկամոււների նոր աղµյուրներ ի Հաչիվ Հարկերի µարձրացման: իսկ Հարկային լուծը էլ ավելի էր ծանրանում չարաչաՀումների ու անօրինական արարքների պաւճաոով: ՃՄԱ դարի երկրորդ կեսի պաւմիչ ն խոչոր ասւիճանավոր Մուսւաֆա Սելյանիքին Հեւնյալ կերպ էր ներկայացնում 0սմանյան կայսրության µնակչության վիճակը. «Պեւության նաՀանդներում արւակարդ Հարկերը ժողովրդին Հասցրին մի այնպիսի վիճակի, որ նա ղղվեց այս աչխարՀից ն նրանում եղած ամեն ինչից... Երկրի Հպաւակները կաւարելապես քայքայված ու սնանկացած են»: Որպեսղի փոխվի Հանդչող ավաւական Համակարդը մեկ այլ կաոույցով, պեւությունը անընդՀաւ որոնումներ էր կաւարում, սակայն ելքը այդպես էլ չէր դւնվում: Ելքերից մեկը չաւերը Համարում էին Հին կարդերի, մասնավորապես Սուլեյման Ա կանունիի ժամանակ դործող օրենքների վերականդնումը: ԱոՀասարակ անցյալի նկաւմամµ եղած µաղձանքը ն սոցիալական Հին կարդը պաՀպանելու փորձերը Հեւադա երկու դարերի 0սմանյան կայսրության պաւմության µնորոչ դիծն էր: կայսրության քաղաքական ճդնաժամի դլխավոր պաւճաոներից մեկն էլ, անկասկած, Հանդիսանում էր ճնչված ժողովուրդների պայքարը թուրքական լծից աղաւադրվելու Համար: Այդ պայքարը աոանձնակի թափ աոավ ՃՄԱԱ դարի վերջին ն ն ՃՄԱԱԱ դ. սկղµին: Այն ժամանակ, երµ 0սմանյան կայսրությունը վայրէջք էր ապրում, նրա դլխավոր Հակաոակորդները դնալով ուժեղանում էին: Թուրքերը դուրս մնացին Եվրոպայի ւնւեսական ղարդացման Հուժկու երթից: Արնմոււքը դարձավ Արնելքից Հղոր: Թուրքերը ոաղմական դործի µնադավաոում անՀուսալիորեն Հեւ մնացին եվրոպական երկրներից: ՃՄԱԱԱ դարում Թուրքիայում ոաղմական դործը դւնվում

էր ՃՄԱ դարի մակարդակի վրա: ինչպես Սուլեյման կանունիի ժամանակներում, թնդանոթները կրակում էին մարմարե դնդերով: Սպաոաղինության' թնդանոթների, Հրացանների ն այլն արւադրությունը Եվրոպայից Հեւ էր մնում աոնվաղն 150 ւարով: Բանակի Հրամանաւարության µոլոր օղակներում իչխում էր դանձադողությունն ու կաչաոակերությունը: Սպայական պաչւոնները դնվում էին: Քանի որ ենիչերիների աչխաւավարձը վճարվում էր ղինվորական դրքույկներ («էսամե») ներկայացնելիս, ապա այդ դրքույկները դարձել էին աոք ու վաճաոքի աոարկա: Դրանց մեծ մասը ընկնում էր այնպիսի մարդկանց ձեոքը, որոնք ոչ մի աոնչություն չունեին µանակի Հեւ: Զինվորները կիսաքաղցած վիճակում էին: Զափաղանց մեծ էր մաՀացությունը µանակում պարµերաµար կրկնվող Համաճարակների պաւճաոով: Բանակում ղինվորական խոովություններն ու µունդերը Հաճախակի ւեղի ունեցող երնույթներ էին: Մեծ չափերի էր Հասնում նան դասալքությունը: իր վայրէջքի չրջանում օսմանյան կայսրությունը Հաճախ դաոնում էր Հղոր ապսւամµությունների ասպարեղ, որոնք Հիմքից ցնցում էին միջնադարյան թուրքական Հասարակության Հիմքերը ն սպաոնալից վւանդ սւեղծում սուլթանի իչխանության Համար: 1596 թվականից սկսած Անաւոլիայում Հուժկու թափով ծավալվեցին ջելալիների չարժումները, որոնք թուրքական աղµյուրներում սւացել են «ջելյալիների խոովություններ» (Celâli fitreti) անվանումը: 0սմանյան կայսրությունում, որւեղ իսլամի ւիրապեւող ուղղությունը սուննիղմն էր, Հաճախ ապսւամµությունների Համար որպես դաղափարական դրոչ ծաոայում էր իսլամի չիիթական ուղղությունը կամ չիիղմը, որը պարունակում էր մեսիականության դաղափարներ: Շիաները քարողում էին, որ ավելի քան Հաղար ւարի աոաջ անՀեւացած ւասներկուերորդ իմամ ՄաՀդին չոււով Հայւնվելու է երկրի վրա, որպեսղի Հասւաւի արդար կարդեր ն մարդկանց աղաւի ճնչումից ու ՀարսւաՀարումից: Ապսւամµների չարքերը մչւապես Համալրվում էին Հողաղուրկ ն ապրուսւի միջոցներից ղուրկ դյուղացիներով, Հարկային լծի ճնչման Հեւնանքով իրենց µնակավայրերը լքած ու փախուսւի դիմած փախսւականներով (ֆիրարի), իրենց կալվածքներից ղրկված սիփաՀիներով, անկանոն ղորքերից դասալքության դիմած ղինվորներով ն այլ ւարրերով, որոնք երµեմն Համախմµվելով կաղմում էին Հսկայական µանակներ, ծայրից ծայր ցնցելով Անաւոլիան: Հաճախ կաոավարության կողմից այդ խոովարարներին ճնչելու նպաւակով ուղարկված µանակներն անցնում էին

ապսւամµների կողմը, էլ ավելի Հուժկու թափ Հաղորդելով ջելալիների չարժմանը: 1598 թ. ապսւամµներին միացավ նան մանր ֆեոդալների նչանակալից մասը իրենց ղինված ջոկաւներով: Դրանցից մեկն էր նան ոմն Աµդուլխալիմ, որն ավելի Հայւնի է կարա Յաղըջի (µաոացի' «սն դրադիր») անվամµ: Նա այդ անվանումը սւացել էր այն պաւճաոով, որ ժամանակին եղել էր Հրաձիդների (սեկµանների) վաչւերից մեկի դրադիրը: Այդ ֆեոդալների դժդոՀության պաւճաոը այն էր, որ կենւրոնական իչխանությունը Հեւ էր վերցրել այն ֆեոդալների ավաւները, որոնք Ավսւրիայի Հեւ երկարաւն պաւերաղմի ժամանակ խուսափել էին իրենց ղինվորական պարւականությունից: կարա-Յաղըջիին միացան µոլոր նրանք, ովքեր ւարµեր պաւճաոներով դժդոՀ էին կենւրոնական իչխանությունից: Ապսւամµների ճամµարում նույնիսկ Հայւնվեցին Ամասիայի նախկին սանջակµեյ Հյուսեին փաչան, Ղրիմի խանի երեք եղµայրները ն այլն: կարաՅաղըջին սւացավ նան Անաւոլիայի մի չարք քրդական ն թուրքմենական քոչվոր ցեղերի աջակցությունը, որոնց աոաջնորդները դժդոՀ էին նրանից, որ Բ. Դուոը ցանկանում էր նրանց նկաւմամµ սաՀմանել խիսւ Հսկողություն: 1599 թ. կարա Յաղըջին դրավեց Ուրֆան, որւեղ Հայւարարեց, որ ինքը երաղում ւեսել է ՄուՀամմեդ մարդարեին, որն իրեն ասել է, թե այսուՀեւն «արդարադաւությունը ն պեւությունը պաւկանում են իրեն, կարա Յաղըջիին»: կարա Յաղըջի օղլու Աµդուլ Հալիմ ջելալիի դրոչի ւակ Հավաքվեցին Անաւոլիայի ւասնյակ Հաղարավոր մարդիկ, որոնք կենւրոնական Անաւոլիայի մի չարք նաՀանդներում դարձան ւիրապեւող ուժ: կարա-Յաղըջին Եդեսիայում իրեն Հոչակեց Ասիայի թադավոր: Սուլթանական µանակի կողմից խոովարարների դեմ իրադործած մի քանի պաւժիչ դործողությունները արդյունք չէին ւալիս: Աոաջին պարւությունը կարա Յաղըջին կրում է 1600 թ. դարնանը Դիվրիկի մուակայքում դւնվող «Դժոխքի Հովիւ» («ԶՀեննեմդերե») կոչված վայրում: Միայն 1601 թ. սուլթանական ղորքերին Հաջողվում է պարւության մաւնել ապսւամµներին: Ճակաւամարւում վիրավորված կարա Յաղըջին մի փոքրիկ ջոկաւի Հեւ թաքնվեց Թոքաթի ն Տրապիղոնի միջն ընկած մի լեոնային չրջանում: Հենց այսւեղ էլ նա 1602 թ. ձմոանը մաՀացավ: կարա Յաղըջիի մաՀվանից Հեւո ապսւամµական µանակի դլուխ է կանդնում նրա եղµայր «Դելի Հասանը» («խելադար», «կաւաղած Հասանը»): Անաւոլիայի ուննոր մարդիկ իրենց դլուխը փրկելու Համար խուճապաՀար փախչում էին Սւամµուլ, Ռումելիա, Ղրիմ ն այլ վայրեր:

Դելի Հասանին Հաջողվում է Նույնիսկ դրավել ն միաոժամանակ իր ձեոքում պաՀել Թոքաթ քաղաքը, որը նա մաւնում է անխնա կողոպոււի, իսկ µնաչության մի մասին սրի քաչում: ի վերջո կաոավարությանը Հաջողվում է ներումն չնորՀելու խոսւմամµ Համողելու Դելի Հասանին, որպեսղի նա ղենքը վայր դնի: Որպես փոխՀաւուցում նա սուլթանից սւացավ Բոսնիայի նաՀանդապեւի (µեյլեր-µեյի) պաչւոնը: Դելի Հասանը իր կողմնակիցներով մեկնում է Բալկաններ: Այս անդամ այդ անսանձ ւարրերը սկսում են ավերել ու կողոպւել Ռումելիան, սպանելով, կողոպւելով ու Հալածանքների ենթարկելով ինչպես մաՀմեդականներին, այնպես էլ քրիսւոնյաներին: ի վերջո Դելի Հասանի «անիչխանական ու µարµարոս µանակը» 1603 թ. ոչնչացվեց Հունդարների կողմից, Դանուµի ափերին: Դելի Հասանը ավարւեց իր կյանքի ճանապարՀը Բելդրադում, որւեղ նա մաՀապաւժի ենթարկվեց: 1603 թ. սկսվում է ջելալիների չարժման երկրորդ, աոավել Հուժկու չրջանը: Հրապարակ են դալիս աՀոելի µանակներ կաղմած Հրոսակախմµեր: Ընդլայնվում ու ծավալվում է նան նրանց դործողությունների ւարածքը, ըսւ էության ընդդրկելով ողջ Փոքր Ասիան: Զելալիական չարժման µաղմաթիվ ղեկավարներից Հաւկապես աչքի են ընկնում Զանփոլադ Ալին, կալենդար օղլուն, կարա Սայիդը, Սաչլը Խալիլը, Գանաքիրլի ՄեՀմեդը, Մյուսնի չավուչը, Թոփալ 0սմանը ն ուրիչներ: կալենդեր օղլուի ապսւամµական µանակի թիվը Հասել էր 30 Հաղարի: Նա այդ µանակը չարժեց Բուրսայի վրա ն դրավեց այն: կալենդեր օղլուի ւիրապեւությունը փասւորեն ւարածվում էր Անկարայից մինչն էդեյան ու Մարմարա ծովերի ափերը: Այդ Հրոսակապեւը իր աոջն խնդիր էր դրել կաւարելապես վերացնել օսմանյան դինասւիայի ւիրապեւությունը Փոքր Ասիայի նկաւմամµ: ի վերջո 1608 թ. աչնանը մեծ վեղիր, իննսունամյա Մուրադ փաչային (Հայւնի է «Գույուճու Մուրադ» փաչա անունով, քանի որ ապսւամµների դլուխը կւրելուց Հեւո դիակի Հեւ մեկւեղ Հրամայում էր Հորերը նեւել) Հաջողվում է էրղրումի մու ջախջախել կալենդեր օղլուին, որը իր երկու Հաղար Հեւնորդներով մաղապուրծ փախուսւի է դիմում իրան: կալենդեր օղլուի µանակի ջախջախումից Հեւո Մուրադ փաչան ձեոնամուխ եղավ Հրով ու սրով սուլթանի իչխանության վերականդնմանը Անաւոլիայում: Նրա դաժանությունը սաՀման չէր ճանաչում: իր անցած ճանապարՀի վրա Գույուճու Մուրադը թողնում էր կւրված դլուխներից µուրդեր: Անաւոլիայում իր ներկայության երեք ւարիների ընթացքում (1607-1609) այդ արյու313

նախում մարդը կուորեց 60-ից մինչն 100 Հաղար մարդ` չխնայելով ոչ կանանց, ոչ էլ երեխաներին: 1610 թվականից սկսած ջելալիների չարժումը Փոքր Ասիայում սկսում է ասւիճանաµար անկում ապրել ն մարել: Գիւակցելով, որ միայն պաւժիչ միջոցներով Հնարավոր չէ Հանդցնել ապսւամµությունների կրակը, կաոավարությունը սկսեց Հրապարակել Հաւուկ Հրամանադրեր, որոնցում կարդադրվում էր ւեղական իչխանություններին միջոցներ ձեոնարկել, որպեսղի դյուղացիները վերադաոնան իրենց նախկին µնակավայրերը, պայմաններ սւեղծել Հողադործության, արՀեսւների ու աոնւրի ղարդացման Համար: 1609 թ. սուլթանը Հրապարակեց «Արդարության մասին Հրամանադիր» («Ադալեթ-նամե»), որում, ի թիվս այն պաւճաոների, որոնք ծնում էին խոովություններ ու ապսւամµություններ, Հիչաւակվում էր նան Անաւոլիայի µնակչության թչվաո վիճակը: Բ. Դուոը նույնիսկ Հրամայեց, որպեսղի այն անձինք, ովքեր դյուղացիներից չնչին դներով դնել էին նրանց Հողերը, նույն դնով դրանք վերադարձնեն նախկին ւերերին, որոնք ժամանակին իրենց ընւանիքը սովից փրկելու Համար սւիպված են եղել ջրի դնով վաճաոելու իրենց Հողերը: Զելալիների ապսւամµությունների Հեւնանքով Անաւոլիայի Հսկայական երկրամասեր մարդաթափ եղան ն վերածվեցին անմչակ ու խոպան անապաւների: 0սմանյան կայսրությունը դասական կաչաոակերության ու կոոուպցիայի երկիր էր: Մայրաքաղաքի µյուրոկրաւիայի չրջանում կոոուպցիան ընդունել էր այնպիսի չափեր ն դարձել էր այնքան սովորական µան, որ ՃՄԱԱԱ դարի օսմանյան ֆինանսական դերաւեսչությունում կար նան «կաչաոքի ՀաչվապաՀություն» անունով Հաւուկ կաոույց: Այդ Հիմարկությունում ղµաղվում էին կաչաոքների Հաչվաոմամµ: Պեւական դանձարանը փասւորեն օրինականցնում էր կաչաոքների («µախչիչ») Համակարդը, նրա որոչակի µաժինը վերցնելով իրեն: Նման պայմաններում կարելի էր դնել ցանկացած պաչւոն: 0րինակ, Վալախիայի ն Մոլդավիայի դոսպոդարյաի պաչւոնը արժեր 5-ից մինչն 6 միլիոն կուրուչ: ԱոՀասարակ, µոլոր ւեսակի Հարցերը կարելի էր լուծել կամ փողով ն կամ դաչույնի օդնությամµ: Պաչւոն սւացողը պարւավոր էր խոչոր կաչաոքներ ւալ ոչ միայն սուլթանին, այլն ղանաղան µարեխոսներին: Պաչւոնները վաճաո314

վում էին µացարձակ, Հրապարակավ: Ամեն ւարի, Բայրամի ւոնին, պաչւոն սւացողը պարւավոր էր վերանորոդել կամ վերաՀասւաւել իր իրավունքը ն եթե չաւ էր սակարդություն անում, նրա պաչւոնն անցնում էր մեկ ուրիչին, որ ւալիս էր ավելի մեծ դումար: Պաչւոն սւացող փաչաները պարւք էին վերցնում վաչխաոուներից ւարեկան 40-50 ւոկոսով: Այսպիսով նրանք դնում էին իրենց պաչւոնը պարւքերի մեջ թաղված: Հասկանալի է, թե ինչպիսի եոանդով նրանք պեւք է «ոււեին» իրենց պաչւոնի օµյեկւը, որպեսղի կարողանային փակել պարւքերը ն իրենց Համար ապաՀովել Հարսւություն ու µարեկեցիկ կյանք: ՀամընդՀանուր ւարածում դւած երնույթ էր մաՀմեդական դաւավորների' կադիների, պաչւոնների վաճաոքը: կադիի պաչւոնը ՃՄԱԱ դ. կեսերին արժեր 3-4 Հաղար աքչե: Սակայն վճարելով այդ դումարները, կաչաոաւուն վսւաՀ չէր, որ երկար ժամանակով կարող էր մնալ դնված պաչւոնում: Երµեմն այդ նույն պաչւոնը կարճ ժամանակից Հեւո վաճաոում էին ուրիչին: Բ. Դոան վեղիրները «փեչքեչներ» էին վերցնում ոչ միայն կենւրոնական ու նաՀանդային վարչության ասւիճանավորներից' նրանց պաչւոններում µարձրացնելու Համար, այլն օւարերկրյա պեւությունների դեսպաններից: 0սմանյան պաչւոնաւար անձանց կաչաոելու միջոցով Հաջողվում էր ձեոք µերել դաղւնի դիվանադիւական փասւաթղթերի պաւճեններ: Սակայն ոչ մեկի ունեցվածքը երաչխավորված չէր: կոսւանդնուպոլսում անդլիական դեսպան Ռիկոն վկայում է, որ Համարյա չկար մի փաչա, որի Հարսւությունն ամµողջովին կամ մեծ մասամµ մւած չլիներ սուլթանական դանձարանը: Նա պաւմում է, թե ինչպես կաՀիրեյի փաչան, որ ամենից Հարուսւն էր Համարվում, սպանվեց սուլթանի Հրամանով լոկ այն պաւճաոով, որ նրա Հարսւությունները Հարքունիս դրավվեն: Այդ նույն ձնով սպանում էին նան Հարուսւ վաճաոականներին, վաչխաոուներին ն այլն' նրանց Հարսւությանը ւիրանալու Համար: Հաճախ էր պաւաՀում, որ ինչ-ինչ ճանապարՀներով Հարսւացած մարդը ապրում էր խարխուլ ւան մեջ, կամ չրջում էր ցնցուիներով, որ չկասկածեն ն իրենից չխլեն ունեցվածքը: իղուր չէ, որ արնելյան µոնապեւությունների մեջ µարձր պաչւոններ վարող մարդկանց ն Հարուսւների վիճակը նմանեցնում էին մեկ օրվա արնին, որն աոավույան ծադում էր փայլուն ն ճաճանչավոր, իսկ երեկոյան խավարում էր: Երµ սուլթանն սկսում էր կասկածել, որ իր սաւրապներից մեկը չափից ավելի Հարսւացել է, կամ դրա Հեւ միա315

սին իր մեջ սնուցում է ապսւամµական ւրամադրություններ, նա այդպիսի կուսակալին ուղարկում էր ընծաներ' մի ձի, մի սուր ն մի ղարդարված ղդեսւ: Դա մաՀվան դաւավճիո էր ն դաՀիճն անմիջապես, աոանց որնէ µացաւրության, պարանի օղակը դցում էր ղոՀի վիղը ն խեղդում նրան: Սուլթանական պալաւը Հանդիսանում էր կոոուպցիայի ն կաչաոակերության ամենախոչոր µույնը: «Սն ներքինիների», սուլթանական պալաւի այդ պաՀապանների միջոցով կարելի էր «սարքել» ցանկացած դործ: Նրանց միջոցով Հարճերը սւանում էին խոչոր կաչաոքներ այս կամ այն անձին Հովանավորելու Համար, որպեսղի նրանք ձեոք µերեն µարձր պաչւոններ: 0ւարեկրյա դեսպանները նս նրանց միջոցով լուծում էին իրենց Հեւաքրքրող Հարցեր: կաչաոակերությամµ Հաւկապես աչքի էին ընկնում դաւավորները: Ֆրանսիացի դիվանադեւ µարոն դը Թոթթը իր Հուչերում դրում էր, որ դյուղերի µնակիչները թաքցնում էին Հանցադործությունների փասւը դաւավորներից, որոնց ժամանումը իրենց դյուղը ավելի վւանդավոր էր, քան դողերի մոււքը: Թիմարային Համակարդի քայքայումը, պեւության ներսում աոկա արաւներն ու Հոոի µարքերը, աՀավոր կոոուպցիան ու դանձադողությունը, սրանք µոլորը նչաններ էին, որոնք վկայում էին այն մասին, որ պեւական ու սոցիալական մեխանիղմը ծերացել է ն Համակարդը սպաոել է իրեն: Թուրքական միջնադարյան պաւմիչները ն եվրոպացի ճանապարՀորդները նկարադրելով ՃՄԱ դարի վերջի ն ՃՄԱԱ դարի սկղµի 0սմանյան կայսրության վիճակը, միաµերան խոսում են դյուղերից դյուղացիների ղանդվածային փախուսւի, լքված դյուղերի, ղանդվածային սովի ն Համաճարակների մասին: Ֆրանսիացի լուսավորիչ Վոլնեյը, որը 1785 թ. այցելել էր կայսրության մի չարք արաµական նաՀանդներ, դրում է. «Ես մւնում էի դյուղերը ն ուսումնասիրում Հողադործ մարդկանց վիճակը: Եվ ամենուրեք ւեսնում էի կողոպոււ ու ավերում, միայն µոնություն ու աղքաւություն... Ամեն օր իմ ճանապարՀին Հանդիպում էին լքված դաչւեր ու դյուղեր»: 0սմանյան օրենքներով, փախսւականներին փնւրելու ն որսալու Համար սաՀմանված էր ւաս ւարվա ժամկեւ, սակայն իրականում այդ կարդը չէր պաՀպանվում: 0սմանյան կայսրությունում օրենսդրությունը ղարդանում էր երկու ինքնուրույն դծերով: Դրանցից աոաջինը կապված էր ընդՀանուր մուսուլմանական իրավունքի սկղµունքների Հեւ ն Համապաւաս316

խանում էր Հանիֆյան իրավական դպրոցի' («մաղՀաµի») կայսրությունում պաչւոնապես ընդունված մեկնությանը: Դաւավճիոները կայացնում էին կադիները, իսկ աոանձին վիճելի Հարցերի վերաµերյալ Հրաւարակվում էին չեյխ-ուլ-իսլամի ֆեթվաներ: Այդ ֆեթվաները դաոնում էին իրավական որոչակի Հիմքեր Հեւադա դաւավճիոների Համար: կայսրությունում աոկա էր օրենսդրական դործունեության նան երկրորդ դիծը' Հրաւարկվում էին սուլթանական օրենքներ' «կանուն-նամեներ»: Շարիաթի ն կանունների աոկայությունը, այսինքն' օրենսդրության երկակի Համակարդը այն աոանձնաՀաւկությունն էր, որը 0սմանյան կայսրությանը ւարµերում էր մյուս պեւություններից: ՃՄԱ դ. վերջից ձնականորեն ընդՀաւվեց սուլթանների օրենսդրական դործունեությունը: Դադարեցին Հրաւարակվել կանուն-նամեները, դրա փոխարեն ավելի լայն ւարածում դւան «ադալեթ-նամեները», որոնք չէին մւցնում նոր որոչումներ, այլ ձդւում էին պաՀպանել Հին օրենքները ն դրանով իսկ վերականդնել «արդարությունը»: Ամեն կարդի նորամուծությունները սկսեցին ընկալվել որպես «µիդաթ», այսինքն' Հերեւիկոսություն, Հանցանք, անօրինականություն: 0սմանյան իչխանությունները փորձում էին կանոնակարդման ենթարկել կյանքի µոլոր կողմերը, նույնիսկ չարիաթի կողմից արդելված վաչխաոությունը: 0սմանյան կայսրությունում կադիների վրա դրված էին µաղմապիսի դործաոույթներ: Նրանք ոչ միայն լուծում էին քաղաքացիական, քրեական, աոնւրական, վարկային վեճերը, այլն Հասւաւում էին µաղմապիսի դործարքներ, Հսկողություն իրականացնում Հարկերի Հավաքման նկաւմամµ, վերաՀսկում էին վաքուֆային Հիմնարկներին, սաՀմանում էին Հիմնական սպաոողական ապրանքների դները, կաղմակերպում Հասարակական աչխաւանքները, քննության ենթարկում մասնավոր անձանց µողոքները: Ըսւ էության կադիները Հանդես էին դալիս ոչ միայն որպես դաւավորներ ու կրոնական նորմերի մեկնաµանողներ, այլն որպես կենւրոնական իչխանությունների վարչական ներկայացուցիչներ: կադիները ն նրանց օդնական մուՀթեսիµները սաՀմանում էին դրեթե µոլոր սննդամթերքների ն լայն սպաոման ապրանքների դները, ընդորում Հաչվի էին աոնվում ւարվա եղանակը, փոխադրական ծախսերը ն նույնիսկ աոնւրականի Հնարավոր չաՀույթը, որը չպեւք է դերաղանցեր 10 ւոկոսից: 0սմանյան դաւարաններում ամենամեծ չարիքներից մեկը սոււ

վկայությունն էր, թեն դրա Համար սաՀմանված էին պաւիժներ: Սոււ վկաների Համար փող կորղելու միջոց էր ոչ-մաՀմեդականների վերաµերյալ վկայություններ ւալը, երµ նրանք դաւ ունեին մաՀմեդականների Հեւ: Նման դեպքում նրանք անպաւիժ էին մնում: 0սմանյան դաւական Համակարդում ցանկացած Հանցադործի դրամի միջոցով կարելի էր արդարացնել: ՃՄԱԱ դարում դնալով վաւթարանում էր 0սմանյան կայսրության ներքին ն արւաքին աոնւուրը, ֆինանսները: Եվրոպական ւերությունների Հեւ կայսրության աոնւրական Հարաµերությունների µնույթի վրա ՃՄԱ դարից սկսած նչանակալից աղդեցություն էր ունենում Հնդկասւան ն Հարավային ու Հարավ-Արնելյան Ասիայի այլ երկրներ ւանող ծովային ճանապարՀի Հայւնադործումը, որը Հանդեցրեց միջերկրածովյան աոնւրի անկմանը ն 0սմանյան կայսրության դերի նվաղմանը Արնմոււքի ն Արնելքի երկրների միջն ւարանցիկ աոնւրի մեջ: Այսպիսով, միջաղդային ապրանքափոխանակության նչանակալից մասը, որը կաւարվում էր 0սմանյան կայսրության ւարածքների վրայով, ւեղափոխվեցին այլ ճանապարՀների վրա: Մյուս կողմից թուրքերը դուրս մնացին Եվրոպայի ւնւեսական ղարդացման Հուժկու երթից: 1648 թ. պեւության ծախսերը կաղմում էին մու 550 միլիոն աքչե, իսկ եկամոււները' 360 միլիոն: Հեւադա ւարիներին µյուջեի ճեղքվածքը չարունակում էր աճել: Միջոցների փնւրւուքներում Բ. Դուոը մչւապես դիմում էր դրամի կեղծմանը: Այն µաղմաթիվ պաւերաղմները, որ վարում էր 0սմանյան կայսրությունը Արնմոււքում ն Արնելքում, պաՀանջում էին Հսկայական միջոցներ: Ուսւի կիրաովում էին «արւակարդ Հարկեր»' ավարիղներ ն պեւության կողմից դյուղաւնւեսական մթերքների Հարկադիր դնումներ ցածր դներով: Այս ն նմանաւիպ µոլոր միջոցաոումները կապված էին այն վիթխարի լարվածության Հեւ, որ պաՀանջում էին դրեթե անընդմեջ պաւերաղմները: Ուժից վեր օրինական ն «µացաոիկ» Հարկերն ու ւուրքերը քայքայեցին դյուղացիությանը: Հաւկապես ծանր էր ոչ մաՀմեդական դյուղացիության վիճակը: Նրանք ենթարկվում էին կրկնակի չաՀադործման: Ավաւական կեղեքմանը դումարվում էր կրոնական ճնչումը: Ցանկացած փաչա, ենիչերի ն այլն կարող էր անպաւիժ կերպով µոնություն դործադրել անպաչւպան քրիսւոնյա «ոայայի» նկաւմամµ: Քրիսւոնյաներին չէր թույլաւրվում ղենք կրել, Հադնել նույնպիսի ղդեսւներ ն կոչիկներ, ինչպես մաՀմեդականները: Նույնիսկ պաչւոնական փասւաթղթերում ոչ մաՀմեդականների նկաւմամµ կիրաովում էին արՀամարական ու

Հայոյական մականուններ: ՄաՀմեդական դաւարանը չէր ընդունում քրիսւոնյաների վկայությունները: 0սմանյան պեւության մեջ սուլթանության Հենարանը ավաւաւերերի դասակարդն էր: Երկրի ողջ µնակչությունը µաղկացած էր երկու Հիմնական խմµերից: Աոաջին խմµի մեջ ընդդրկվածները կոչվում էին ասկերի (ղինվորականներ): Այդ խմµի մեջ մւնում էին µոլոր նրանք, ովքեր ներկայացնում էին սուլթանի իչխանությունը: Դրանք էին. ղինվորականները, ծաոայողական ֆեոդալները, որոնց ձեոքերում էին դւնվում կենւրոնական կաոավարման մարմինները, պալաւականները, քաղաքացիական պաչւոնեությունը, Հոդնորականությունը (ուլամա): Գլխավոր դերը պաւկանում էր «սրի մարդկանց», այսինքն ղինվորական ավաւաւերերին: Երկրորդ խումµ կաղմում էին ոայաները: Այս խմµի մեջ էին մւնում սովորական Հպաւակները, ինչպես մաՀմեդականներ, այնպես էլ ոչ մաՀմեդականներ: ՃՄԱԱ դարի կեսերից ոայա ւերմինը սկսեց օդւադործվել µացաոապես ոչ մաՀմեդականների նկաւմամµ: «Զինվորական» դասակարդը նս µաժանվում էր µաղմաթիվ աոանձին խմµերի, որոնք օժւված էին իրենց յուրաՀաւուկ կարդավիճակով: Աոավել ընդՀանուր ձնով այն µաժանվում էր «սրի մարդկանց» («սեյֆիե») ն «դրչի մարդկանց» («կալեմիե»): Աոաջինների Հիմնական դործաոույթը ոաղմական ծաոայությունն էր, երկրորդներինը' ծաոայությունը պեւական ապարաւում: կայսրության միասնությունը պաՀպանվում էր դլխավորապես ոաղմական ուժի օդնությամµ, ինչպես նան պեւական ապարաւի ակւիվ դործունեության չնորՀիվ: 0սմանյան պեւությունում ւիրապեւող դասակարդի կաղմում աոավել աղդեցիկ խմµերից մեկը Հանդիսանում էր µարձրադույն մաՀմեդական Հոդնորականությունը: Բնակչությունը ւարµերվում էր միմյանցից ոչ թե աղդային, այլ կրոնական Հաւկանիչով: Հոդնորականության ձեոքում կրոնական խնդիրներից µացի կենւրոնացված էին վաքուֆային Հողերի կաոավարումը, դաւա-իրավական Համակարդը, լուսավորությունը, պեւության կաոավարման դծով իրավունքների ղդալի մասը ն այլն: ՄաՀմեդական Հոդնորականության դլուխ Հանդիսացող չեյխ-ուլ-իսլամը պաչւոնների ասւիճանակարդում ղµաղեցնում էր մեծ վեղիրին Հավասար դիրք: Ղուրանի ւեսանկյունից այս կամ այն ակւի օրինականության վերաµերյալ չեյխ-ուլ-իսլամի դրավոր մեկնաµանությունը' այսպես կոչված ֆեթվան, Հանդիսանում էր µոլորի Համար պարւադիր ընդունելի որոչում,

որը քննարկման ենթակա չէր նույնիսկ սուլթանի Համար: Վերջինս կարող էր պաչւոնաթող անել չեյխ-ուլ-իսլամին ն նրա փոխարեն նչանակել մեկ ուրիչի, սակայն իրավունք չուներ չեղյալ Հայւարարելու կամ փոխելու ֆեթվան: Մեծ վեղիրը յուրաքանչյուր ւարի ավանդական պաչւոնական այց էր կաւարում չեյխ-ուլ-իսլամին, չեչւելով աչխարՀիկ իչխանությունների Հարդանքը մաՀմեդական Հոդնորականության դլխավորի նկաւմամµ: Շեյխ-ուլ-իսլամը դանձարանից սւանում էր Հսկայական աչխաւավարձ: Վերջին Հաչվով պեւության մեջ պաւերաղմի ն խաղաղության Հարցերը կախված էին µարձրադույն մաՀմեդական Հոդնորականությունից: Վերջինս օդւվում էր µաղմաթիվ արւոնություններից ու իրավունքներից: Բարձրադույն Հոդնոր դեմքերը (նրանց անվանում էին «ուլամա», µաոացի' «դիւնականներ») աղաւված էին Հարկերից ն ւուրքերից: Արդելված էր նրանց ենթարկել մաՀապաւժի ն µոնադրավել նրանց ունեցվածքը: Հոդնորականության ձեոքերում կենւրոնացված էին Հսկայական Հողային ու դրամական Հարսւություններ ն քաղաքական իչխանություն: իսլամը 0սմանյան պեւության Համար իրենից ներկայացնում էր Հոդնոր միասնության կարնոր դործոն: կարնորադույն քաղաքական Հարցեր լուծելիս սուլթանները որպես կանոն դիմում էին իսլամին: Այդ իսկ պաւճաոով, օսմանյան իչխանությունները մեծ ուչադրություն էին դարձնում մաՀմեդական կրոնի ւարածմանը նորանվաճ եվրոպական ւարածքներում' ինչպես µնակչության µոնի իսլամականացման միջոցով, այնպես էլ վաքուֆային սեփականության Հիմքի վրա µաղմաթիվ կրոնա-մչակութային կենւրոնների սւեղծման ճանապարՀով: Երկրում ւիրապեւող էր նախապաչարվածությունն ու մոլեոանդությունը: Թուրքական µաղմաթիվ ւարեդրություններում փադիչաՀը Հաճախ անվանվում էր Հովիվ, իսկ նրա Հպաւակները' Հու: Քանի որ ասւված վերջիններին վսւաՀել է փադիչաՀին, նա, ինչպես Հովիվ, պեւք է Հոդ ւանի նրանց նկաւմամµ ն աոաջնորդի Հավաւի ճչմարիւ ուղիով, իսկ Հպաւակների պարւականությունն է անվերապաՀորեն ենթարկվել իրենց Հովիվին: Հենց դրանով է µացաւրվում այն իրողությունը, որ 0սմանյան կայսրությունում, ինչպես ն այլ մաՀմեդական պեւություններում, Հպաւակները անվանվում էին ոայա, µաոացիորեն «անասունների Հու»: Թուրքիայի պեւական Համակարդի մեջ աոանձնաՀաւուկ ւեղ էին դրավում կրոնական Համայնքները: Վարչական աոումով ոչ մաՀ320

մեդականները, ինչպես ն մաՀմեդականները, ենթակա էին թուրքական վարչությանը, միայն այն ւարµերությամµ, որ ավելի չաւ, քան մաՀմեդականները, ենթարկվում էին իչխանության մարմինների ճնչումներին: Զնայած այն Հանդամանքին, որ կրոնական Համայնքների (միլլեթների) ղեկավարները աչխաւում էին իրենց Հուը պաՀել սուլթանին ն թուրքական իչխանություններին Հնաղանդության վիճակում, սակայն այնուամենայնիվ, միլլեթների այդ Համակարդը ճնչված ժողովուրդների Համար խաղում էր նան որոչակի դրական դեր. նրանք արդելակում էին իրենց Համայնքների Համաձուլումը, նպասւում էին, որ Համայնքների µնակչությունը պաՀպանի աղդային դիմադիծն ու աոանձնաՀաւկությունները, լեղուն, մչակույթը ն այլն: Անկասկած այդ Համակարդը նպասւում էր նրանց Համախմµմանը իրենց աղդային դաղափարների չուրջը: ՊաւաՀական չէ, որ Հեւադայում քրիսւոնեական եկեղեցիներն ու վանքերը դարձան աղդային անկախության Համար պայքարի օջախներ, իսկ Հոդնորականների միջավայրից դուրս եկան թուրքական լծից իրենց ժողովուրդների աղաւադրման ականավոր մարւիկներ: Մինչն ՃՄ դարի կեսերը 0սմանյան պեւության վարչական µաժանումը վերին ասւիճանի պարղ ու Հասարակ էր. դոյություն ուներ միայն երկու µեյլերµեյություն (Անադոլու ն Ռումելի), իսկ կայսրության սաՀմանակից չրջաններում կային վասալ պեւություններ ն µեյական անկախ ւիրույթներ: Հեւադայում սւեղվեցին նոր µեյլերµեյություններ. Ռում µեյլերµեյությունը (կենւրոնները' Ամասիա ն Սըվաս (Սեµասւիա), կարաման µեյլերµեյությունը (կենւրոնը' կոնիա), Դիարµեքիրի µեյլերµեյությունը ն այլն: 1580 թ. Բոսնիան աոանձնացավ Ռում µեյլերµեյությունից ն կաղմեց աոանձին µեյլիք: ՃՄԱ դարում µեյլերµեյություններ դարձան կաֆֆան Ղրիմում (1568 թ.) ն Զըլդըրը Անդրկովկասում (1578 թ.): Որպես Հաւուկ ոաղմական Հենակեւ մերձսնծովյան չրջանի Հյուսիս-արնմոււքում աոանձնացավ 0ղյու սանջակը: Սուլեյման Ա կանունիի կաոավարման վերջին չրջանում (1566 թ.) երկրում արդեն կար 16 µեյլերµեյություն: 1590 թվականից դրանք սկսեցին անվանել էյալեթներ: ՆաՀանդները կաոավարվում էին խոչոր ֆեոդալների կողմից: Նրանց էր պաւկանում ղինվորական ու վարչական իչխանությունը: 0սմանյան կայսրության կաղմի մեջ մւնում էին նան քրդական ն արաµական ցեղերի իչխանապեւություններ, որոնք կոչվում էին Հյուքյումեթներ: Դրանց µեյերը լրիվ անկախ էին իրենց ւիրույթնե321

րում, µայց ճանաչում էին օսմանյան դերիչխանությունը: Աոկա էին նան վարչական ւեսակեւից անկախ Մեքքայի չերիֆների ն Ղրիմի խաների ւիրույթները: Բոսնիայում ն Անաւոլիայում սւեղծվեցին նան այսպես կոչված յուրթլուքներ ն օջաքլըքներ: Դրանք Համարվում էին ւոՀմական սեփականություն ն աոանց որնէ արդելքի ու սաՀմանափակման փոխանցվում էին ժաոանդաµար: Սուլթանական այս չնորՀումները մյուս ամեն ւեսակի չնորՀումներից ավելի քիչ էին ենթակա պեւական վերաՀսկողության: Այդ ւիրույթներում ապրող µնակչությունը դւնվում էր ւերերի լիակաւար ւրամադրության ւակ: ՃՄԱ-ՃՄԱԱ դարերի սաՀմանադծին 0սմանյան կայսրությունը աչխարՀի երեք մայրցամաքներում ղµաղեցնում էր Հսկայական ւարածք: Բնականաµար µաղմաղդ ու µաղմացեղ µնակչություն ն ւարµեր ւնւեսական-կենցաղային ավանդույթներ ունեցող վիթխարի պեւության կաոավարումը Հեչւ դործ չէր: ՃՄ դարի կեսերից ընդՀուպ մինչն 0սմանյան կայսրության կործանումը կաոավարման µոլոր լծակները դւնվում էին մայրաքաղաք Սւամµուլում: Սուլթանի նսւավայրը Հանդիսանում էր կայսրության քաղաքական ն վարչական կյանքի կենւրոնը: Բոլոր պեւական դործերը որոչվում էին Թոփխանե կոչված պալաւական Համալիրի ւարածքում: Այնւեղ էր դւնվում նան սուլթանական դրասենյակը ն պեւական դանձարանը, ինչպես նան սուլթանի Հարեմը: ՃՄԱԱ դ. կեսերից Թոփխանեի մու կաոուցված պալաւներից մեկը դարձավ մեծ վեղիրի մչւական նսւավայրը: Թոփխանեի անմիջական Հարնանությամµ դւնվում էին ենիչերիական ղորամասերի ղորանոցները: Սուլթանական արքունիքի վրա ծախսվում էին Հսկայական դումարներ: Պալաւականների թիվը Հասնում էր Հաղարների: Բացի սուլթանական Հարեմի կանանցից ու Հարճերից, ներքինիներից, ծաոաներից, պալաւական պաՀակախմµի անդամներից մեծ թիվ էին կաղմում նան սուլթանին անձամµ սպասարկող µաղմաթիվ պաչւոնյաները' սենեկապանները, սեղանապեւները, µանալեպաՀները, մաոանապեւերը, անկողնապեւերը, µաղեակիրները, ասպանդակապաՀները, ձիապանները, որսորդապեւները ն այլն: Դրանց թվում էր նան պալաւական ասւղադուչակը, սուլթանի մուչւակի ն չալմայի պաՀապանը, նրա սոխակի ն թութակի պաՀապանները ն այլն: Սուլթանական պալաւը µաղկացած էր ւղամարդկանց Հարկաµաժնից, որւեղ դւնվում էր սուլթանի ննջարանը ն µոլոր պաչւոնական չինությունները, ն կանանց Հարկաµաժնից' Հարեմից: Պալա322

ւի այդ մասը դւնվում էր սն ներքինիների ղդոն Հսկողության ւակ, որոնց դլխավորն ուներ «ղղլար աղասի» («աղջիկների պարոն») կոչումը ն պալաւական ասւիճանակարդի մեջ դրավում էր µարձրադույն ւեղերից մեկը: Նա ոչ միայն ամµողջապես Հսկում էր Հարեմի կյանքը, այլն նրա իրավասության մեջ էր դւնվում սուլթանի անձնական դանձարանի ւնօրինումը, ինչպես նան Մեքքայի ն Մեդինայի վաքուֆները: Սն ներքինիների դլխավորը սուլթանի ամենամերձավորադույն մարդկանցից մեկն էր, օդւվում էր նրա վսւաՀությունից ն ուներ չափաղանց մեծ իչխանություն: Բաղմաթիվ մեծ վեղիրներ նրան էին պարւական իրենց նչանակումով: Նրանք կարող էին նան Հեոացվել իրենց պաչւոնից ն նույնիսկ մաՀապաւժի ենթարկվել, եթե այդ մասին սն ներքինիների դլխավորը չչնջար սուլթանի ականջին: Սակայն լինում էին դեպքեր, երµ սն ներքինիների դլխավորի վերջը նս վաւ էր լինում: Հարեմում աոաջին դեմքը սուլթանի մայրն էր' «վալիդե-սուլթանուՀին», որի դերակաւարությունը չափաղանց մեծ էր նան քաղաքական դործերում: ԸնդՀանրապես Հարեմը պալաւական սադրանքների կենւրոնն էր: Շաւ դավադրություններ, որոնք ուղղված էին ոչ միայն µարձրասւիճան պալաւականների, այլն Հենց սուլթանի դեմ, «եփվում» ն ծնունդ էին աոնում Հենց Հարեմի պաւերի ներսում: Գոյություն ուներ սուլթանի անձի անվւանդության ապաՀովման լավ մչակված Համակարդ: Դեոնս Բայաղիդ ԱԱ-ի օրոք կարդ էր սաՀմանված, որն արդելում էր ղինված մարդկանց մուենալ սուլթանին: Ցանկացած անձ կարող էր մուենալ սուլթանին միայն երկու պաՀակաղորայինների ուղեկցությամµ, որոնք µոնում էին նրա թները: Մչւապես միջոցներ էին ձեոնարկվում µացաոելու Համար սուլթանի թունավորման Հնարավորությունը: Տասնյակ իչխանաղուններ սուլթանի կամքով Հրաժեչւ էին ւալիս կյանքին, ոմանք մանկական Հասակում: Սուլթանի մերձավորադույն աղդականները ն Հարաղաւները մեծ աղդեցություն ունեին պեւական դործերի վրա: Շաւ Հաճախ պեւական դործերը վճովում էին վալիդե-սուլթանուՀու ննջարանում կամ նրա մերձավորադույն անձանց չրջապաւում: Մեծ վեղիրը աղաւ մոււք ուներ սուլթանի մու: Նա սուլթանի անունից կաոավարում էր պեւությունը: Նրա իչխանության խորՀրդանիչը իր մու պաՀվող կնիքն էր: Երµ սուլթանը Հրամայում էր մեծ վեղիրին կնիքը փոխանցել մեկ այլ ասւիճանավորի, դա լավադույն դեպքում նչանակում էր անՀապաղ պաչւոնաթողություն: Հաճախ այդ Հրամանը նչանակում էր աքսոր, իսկ երµեմն էլ մաՀվան դա323

ւավճիո: Մեծ վեղիրի դերաւեսչությունը ղեկավարում էր պեւական µոլոր դործերը, այդ թվում նան ոաղմական դործերը: Նրա ղեկավարին ենթարկվում էին պեւական մյուս կաոույցների ղեկավարները, ինչպես նան Անաւոլիայի ն Ռումելիայի µեյլերµեյերը ն սանջակµեյերը: 0սմանյան կայսրության մեջ µարձր պաչւոնը նչանակում էր չափաղանց մեծ եկամոււներ: Բաղմաթիվ µարձր ասւիճանավորների ձեոքերում կոււակվում էին Հսկայական Հարսւություններ: կարնոր պեւական դերաւեսչություն էր Հանդիսանում կադիասկերի վարչությունը: Այն իրականացնում էր արդարդաւության ն դաւական մարմինների ղեկավարությունը: Երկրի ֆինանսները կաոավարում էր դեֆթերդարի վարչությունը: կայսրության արձանադրային վարչությունը, որւեղ ձնակերպվում էին սուլթանների Հրամանադրերը, կոչվում էր նիչանջիի դերաւեսչություն: ԸնդՀուպ մինչն ՃՄԱԱ դարի կեսերը այդ դերաւեսչությունը իրականացնում էր նան 0սմանյան կայսրության կապերը այլ երկրների Հեւ: ՄաՀապաւիժները միջնադարյան Սւամµուլում սովորական երնույթ էին: Ասւիճանակարդի վերաµերյալ սաՀմանված կարդը արւացոլվում էր նույնիսկ մաՀապաւժի ենթարկվածների դլուխների նկաւմամµ վերաµերմունքի մեջ, որոնք ցուցադրվում էին սուլթանի պալաւի պաւերի մու: Վեղիրի կւրված դլուխը անպայման պեւք է դրվեր արծաթե սկոււեղի վրա ն ցուցադրվեր պալաւի դարպասների մու մարմարյա սյուների վրա: Ավելի փոքր ասւիճանավորի դլուխը դրվում էր Հասարակ փայւե ափսեի մեջ, իսկ սովորական մաՀկանացուների դլուխը ուղղակի դրվում էր դեւին, պալաւի պաւերի մու: ՃՄԱ դարի կեսերին ծնունդ աոավ ն մինչն ՃՄԱԱԱ դարի վերջը պաՀպանվեց օւարերկրյա դեսպանություններին' նրանց սուլթանի ւիրույթներում դւնվելու ողջ ժամանակաչրջանի ընթացքում դանձարանից սննդամթերքներ µաց թողնելու կարդը: Այսպես, 1589 թ. Բ. Դուոը պարսկական դեսպանին Հաւկացնում էր օրեկան Հարյուր ոչխար ն Հարյուր քաղցր Հաց, ինչպես նան նչանակալից չափով դրամական դումարներ: ՄաՀմեդական պեւությունների դեսպանները ավելի մեծ քանակությամµ էին սւանում ապրուսւի Համար անՀրաժեչւ միջոցներ, քան քրիսւոնեական պեւությունների ներկայացուցիչները: կոսւանդնուպոլսի անկումից Հեւո մու երկու Հարյուր ւարվա ընթացքում օւարերկրյա դեսպանությունները ւեղավորվում էին Սւամµուլում նրանց Համար Հաւկացված Հաւուկ չենքում, որը կոչվում էր «էլչի-խան»: ՃՄԱԱ դ. կեսերից դեսպաններին ւրամադրվում

էին Հաւուկ նսւավայրեր Գալաթայում ն Պերայում, իսկ էլչի-խանում ւեղավորում էին սուլթանի վասալ պեւությունների դիվանադիւական ներկայացուցիչներին: 0ւարերկրյա դեսպանների ընդունելությունը կաւարվում էր խնամքով մչակված արարողակարդի Համաձայն, որը կոչված էր վկայելու 0սմանյան պեւության Հղորության մասին: Բարձր Հյուրերին ձդւում էին ղարմացնել ոչ միայն սուլթանական նսւավայրի ճոխությամµ ու չքեղությամµ, այլն ենիչերիների աՀարկու ւեսքով, որոնք նման դեպքերում Հաղարներով չարվում էին պալաւի աոջն որպես պաւվավոր պաՀակախումµ: Ընդունելության µարձրակեւն էր Հանդիսանում դեսպանների ն նրանց չքախմµի մոււքի թույլւվությունը դաՀադաՀլիճ, որւեղ նրանք կարող էին անձամµ չփվել սուլթանի Հեւ: Ընդ որում, ընդունված կարդի Համաձայն, Հյուրերից յուրաքանչյուրին թներից µոնած վիճակում դաՀին էին մուեցնում սուլթանի պաՀակաղորի երկու ղինվորներ, որոնք պաւասխանաւու էին նրա անվւանդության Համար: Սուլթանին ն մեծ վեղիրին մաւուցվող Հարուսւ նվերները Հանդիսանում էին յուրաքանչյուր օւարերկրյա դեսպանության պարւադիր պայման: Այդ ավանդույթի խախւումները Հաղվադյոււ էին ն որպես կանոն չաւ թանկ էին նսւում մեղավորների Համար: 0րինակ, 1585 թ. երµ ավսւրիական դեսպանը աոանց նվերների ներկայացավ սուլթանին, նրան ուղղակի ղնդան նեւեցին: Սուլթանին օւարերկրյա դեսպանների կողմից նվերներ մաւուցելու սովորույթը պաՀպանվեց ընդՀուպ մինչն ՃՄԱԱԱ դ. կեսերը: Պաւերաղմ Հայւարարելու դեպքում թչնամի երկրի դեսպանին ձերµակալում էին ն որպես կանոն µանւարկում Եդիկուլե (յոթ աչւարականոց) կոչված ամրոցի µանւում: Սակայն խաղաղ ժամանակ նս դեսպաններին վիրավորելու ն նույնիսկ նրանց նկաւմամµ ֆիղիկական µոնություն դործադրելու դեպքերը, կամ կամայական ձնով µանւ նսւեցնելը արւասովոր երնույթներ չէին: ՃՄԱ-ՃՄԱԱ դարերի 0սմանյան կայսրությունը աչքի էր ընկնում իր պաւմամչակութային ավանդույթների ն էթնոսի µացաոիկ µաղմաղանությամµ: Դա իսկապես ոասաների, ցեղերի ու ժողովուրդների մի կոնդլոմերաւ էր: Արդեն ՃՄԱԱ դարում, երµ 0սմանյան կայսրության վայրէջքի նչաններն ակնաոու էին, այդ պեւության ւիրապեւող չրջանների մու երµեմն աոաջ էր դալիս ւադնապի ղդացում երկրի ճակաւադրի Հարցում: Թեն սուլթանները ն վեղիրները չէին կարողանում Հասկանալ ու ընկալել պեւական քայքայման իսկական պաւճաոները,

սակայն ակնաոու կերպով ւեսնում էին դրա արւաքին դրսնորումները, Հարկային մոււքերի նվաղումը, ապսւամµությունները, խոովությունները, փաչաների ն ծայրամասային ֆեոդալների ինքնադլխությունը, կաչաոակերությունը, պեւական ապարաւի արաւները: Եվ քանի որ այդ µոլորը իրենց անմիջական անդրադարձներն էին ունենում պեւական ն սուլթանական դանձարանի վիճակի վրա, ն սպաոնալիքի ւակ էին դնում իրենց դաՀի անսասանությունը, ուսւի օսմանյան պեւական դործիչները ժամանակ աո ժամանակ փորձում էին դւնել երկրի ֆինանսների, ոաղմական դործի ու վարչության աոողջացման ուղիներ:

ԳԼՈՒԽ ՈՒԹԵՐՈՐԴ

0ՍՄԱՆՅԱՆ կԱՅՍՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴԱՐԵՐի ՍԱՀՄԱՆԱԳԾՈՒՄ

1. 0ՍՄԱՆՅԱՆ կԱՅՍՐՈՒԹՅԱՆ ՌԱԶՄԱ-ՔԱՂԱՔԱկԱՆ ԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՃՄԱԱԱ ԴԱՐՈՒՄ: ՊԱՏԵՐԱԶՄՆԵՐՆ ԱՐԵՎԵԼՔՈՒՄ ԵՎ ԱՐԵՎՄՈՒՏՔՈՒՄ:

Գնալով Ռուսասւանի Հեւ Հարաµերությունները սրվում էին: Սուլթանական արքունիքի աղդեցիկ դեմքերը կարողացան Համողել ԱՀմեդ ԱԱԱ-ին, որ անՀրաժեչւ է պաւերաղմ Հայւարարել ոուսներին, այլապես ժամանակը կաչխաւի ոչ իրենց օդւին: ի վերջո ւաւանումների մեջ դւնվող միապեւը կայացրեց որոչում: Նա Հրամայեց Սւամµուլում ոուսական դեսպան Պ. Ա. Տոլսւոյին µանւարկել Յոթաչւարականոց ամրոցում ն կաւարել «սեֆերµեյլիք» (ղորաՀավաք): 1710 թ. նոյեմµերի 9-ին Թուրքիան պաչւոնապես պաւերաղմ Հայւարարեց Ռուսասւանին: Դեկւեմµերի վերջին Ղրիմի խան Դնլեթ-Գիրեի ղորքերը ներխուժեցին Ուկրաինա: իր Հերթին Ռուսասւանը նս 1711 թ. փեւրվարի 22-ին պաւերաղմ Հայւարարեց 0սմանյան կայսրությանը: Սւամµուլի կողմից այդ պաւերաղմի կարնորադույն նպաւակ Հոչակվեց Աղովի ն 1700 թ. ոուս-թուրքական պայմանադրով Ռուսասւանին անցած µոլոր ւարածքների վերադարձը: Ընդ որում, թուրք ղինվորականության Հաչվարկը կաոուցված էր այն µանի վրա, որ Շվեդիայի Հեւ Հյուծիչ ու երկարաւն պաւերաղմի Հեւնանքով Ռուսասւանը թուլացել ն կանդնել է մի չարք դժվարությունների աոջն: իսկապես, ժամանակը µոլորովին նպասւավոր չէր Պյուր Ա-ի Համար, աոավել նս, որ Հյուսիսային պաւերաղմը դեո չէր Հասել իր ավարւին ն երկու ճակաւով կովելը լավ Հեոանկարներ չէր խոսւանում: Ռուսասւանի կայսրը մեծ Հույսեր ուներ, որ µալկանների սլավոնական ժողովուրդները ուքի կկանդնեն ն թիկունքից կՀարվածեն թուրքերին: կայսեր Հրամանով ֆելդմարչալ Շերեմեւնի ղորքերը Մերձµալթիկայից ւեղափոխվեցին Մոլդավիայի սաՀմանների մու ն

մայիսի 30-ին անցան սաՀմանը: Մոլդավիայի դոսպոդարը անմիջապես անցավ ոուսների կողմը: Շերեմեւնի ղորքերին Հրամայված էր թուրքերից աոաջ Հասնել Դանուµի մու ն դրավել դիրքեր: Սակայն ֆելդմարչալը չկարողացավ կաւարել այդ Հրամանը: 0դւվելով դրանից` թուրքական ղորքերը արադ անցան Դանուµը ն դրավեցին Հարմար դիրքեր: Դա Պյուր Ա-ի աոաջին անՀաջողությունն էր այդ ոաղմական կամպանիայի ժամանակ: Մինչդեո թուրքերը ձեոք µերեցին ոաղմավարական µնույթի խոչոր աոավելություն: Անձամµ անցնելով իր ղորքերի դլուխ` ոուսական կայսրը ղորաչարժ կաւարեց դեպի Պրոււ դեւը' թուրքերին ընդաոաջ: Ընդ որում, Հակաոակորդների ուժերը խիսւ անՀավասար էին: Ռուսներն ունեին 38 Հաղարանոց Հեւնակային ղորքեր ու Հեծելաղոր, մինչդեո սուլթանական µանակի թվաքանակը Հասնում էր 100-120 Հաղար մարդու: Այդ Հսկայական µանակին միացավ նան Ղրիմի խանի 40-Հաղարանոց Հեծելաղորը: Ռուսները Հենց սկղµից µախվեցին µանակի Համար սնունդ Հայթայթելու մեծ դժվարությունների Հեւ, քանի որ ղորքերն անցնում էին երաչւից ւուժած չրջաններով: Բացի այդ, ւեսնելով, որ թուրքական ղորքերը մեծ թվական աոավելություն ունեն ոուսների նկաւմամµ, Մոլդավիայի ն Վալախիայի դոսպոդարները Հրաժարվեցին ոուսական µանակին սննդամթերքներ մաւակարարելուց, որպեսղի չենթարկվեն թուրքերի վրիժաոությանը: Ռուսների Համար անՀաղթաՀարելի դժվարություն սւեղծվեց նան Հեծելաղորը կերով ապաՀովելու Հարցում: Դրա պաւճաոը այն էր, որ այդ վայրերում խուը կամ ոչնչացվում էր մորեխի կողմից ն կամ Հակաոակորդի կողմից կրակի ճարակ դաոնում: Այդ µոլորը ոուսական µանակի Համար սւեղծում էր վերին ասւիճանի վւանդավոր վիճակ: կչոադաւելով սւեղծված իրավիճակը` Հուլիսի 8-ին ոուսական µանակի ոաղմական խորՀուրդը որոչեց Պրոււ դեւի Հովւով նաՀանջել: Այդ որոչման պաւճաոներից մեկն էլ այն էր, որ Հայւնի դարձավ, որ օսմանցիների µանակը ն Ղրիմի թաթարների Հեծելաղորը սրընթաց երթով Հասել է Պրոււի ափերը ն դրավել իչխող µարձրունքները: Սակայն արադ ւեղաչարժերով թուրքերը կւրեցին ոուսների նաՀանջի ճանապարՀը: Հուլիսի 9-ին µորµոքվեց արյունալի ճակաւամարւ: Երեկոյան մինչն մութն ընկնելը ոուսական µանակը արդեն կաւարելապես չրջապաւված էր: Թուրքական Հրեւանին անընդՀաւ Հարվածում էր ոուսների դիրքերին` կենդանի ուժին պաւճաոելով մեծ կորուսւներ: Սւեղծվել էր մի

վիճակ, երµ ոուական µանակին սպասում էր կամ լրիվ ջախջախում ն կամ դերի Հանձնվելը: Այդ վիճակը Պյուրի մու աոաջ µերեց ընկնավորության (էպիլեպսիա) նոպա: Ապրելով Հոդեկան ուժդին ցնցում ն ընկնելով խորը վՀաւության մեջ, կաւարելապես կորցնելով իր ինքնաւիրապեւումը, այդ աննկուն ն կամային Հաւկանիչներով օժւված կայսրը մեկուսացավ իր վրանում, սպայական կաղմին Հայւարարելով, որ կընդունի թուրքերի աոաջադրած ցանկացած պայման, µացի «սւրուկ դաոնալուց»: Այդ օրՀասական պաՀին ցարին օդնության Հասավ իր կինը' Եկաւերինան, որը կարողացավ չփոթաՀար ու ընկճված ամուսնուն ներչնչել, որ ամեն մի դժվարին վիճակ ունի իր ելքը: Նրա այդ ներչնչանքը ցարին վերադարձրեց սթափ մւածողության ունակությունը: Հուլիսի 10-ին նա օսմանցիների մեծ վեղիր Բալթաջի ՄեՀմեդ փաչային ուղարկեց ղինադադարի աոաջարկ: Ռաղմական խորՀուրդը որոչել էր մերժման դեպքում ամµողջ µանակով Հարձակվել թչնամու վրա: Մեծ վեղիրի անձնական չաՀադրդովածությունն ապաՀովելու Համար Եկաւերինան ւվեց իր թանկարժեք անձնական ղարդեղենը ն ապա սպաների չրջանում կաւարելով Հանդանակություն, Հավաքեց մի քանի Հաղար ոսկե ոուµլի: Այդ ամµողջը որպես կաչաոք ուղարկվեց մեծ վեղիրին: Պաւասխանը իրեն երկար սպասեցնել չւ վեց: Թուրքական ոաղմական ճամµարից չոււով եկավ պաւասխան' մեծ վեղիրը «Հանուն դթասրւության» պաւրասւ է Հակաոակորդի Հեւ կնքելու ղինադադար: Այն սւորադրվեց 1711 թ. Հուլիսի 12-ին Պրոււ դեւի ափին դւնվող ոաղմական ճամµարում: Շվեդիայի թադավոր կարլոս ՃԱԱ-ը Հաւուկ եկել էր մեծ վեղիրի ոաղմակայանը նրան Համողելու Համար, որպեսղի վերջինս խաղաղության µանակցություններ չսկսի ոուսների Հեւ: Սակայն Բալթաջի ՄեՀմեդ-փաչան չանսաց նրա խորՀուրդներին: Զինադադարի պայմանադրում ւեղ դւած Հոդվածները չափաղանց ծանր էին ոուսների Համար: Պյուրը պարւավորվում էր սուլթանին վերադարձնել Աղովը ն նրա Հարակից չրջանները. քանդել Տադանրոդ, կամեննի Զաւոն ն Դնեպրի վրա կաոուցված ամրոցները, ոուսական ղորքերը դուրս µերել ԼեՀասւանից ն այսուՀեւն ոչ մի պաւրվակով չմիջամւել լեՀական դործերին, դադարեցնել Դոնի ն Զապորոժիեի կաղակների նկաւմամµ ցուցաµերվող Հովանավորությունը, Հեւ կանչել Սւամµուլում իր դեսպանին ն փակել դեսպանությունը: Պյուրի Համար ամենանվասւացուցիչը սակայն այն էր, որ ինքը պեւք է թույլ ւար, որ իր ոխերիմ թչնամին' կարլոս ՃԱԱ-ը, ոուսա329

կան Հողերի վրայով անարդել ու անվւանդ վերադաոնար Շվեդիա: Պայմանադիրը պարունակում էր նան Ռուսասւանի Համար չափաղանց ծանր մի կեւ. նա ղրկվում էր սնծովյան աոնւրից: Դա նչանակում էր, որ այսուՀեւն ոուսասւանցի վաճաոականները պեւք է սաՀմանափակվեին 0սմանյան կայսրության Հեւ միայն ցամաքային աոնւրով: Թեն Պյուրը չկաւարեց ղինադադարի պայմանադրի կեւերից մի քանիսը, օրինակ, նա այդպես էլ Աղովը չՀանձնեց թուրքերին, չՀրամայեց քանդել ամրոցներն ու ոաղմական Հենակեւերը ն այլն, սակայն դաոը իրողությունն այն էր, որ Սն ծովը ամµողջությամµ նվաճելու ն Հարավում ուժեղ նավաւորմ ունենալու Պյուրի վաղեմի երաղանքը ի չիք էր դարձել: Այդ աոթիվ նա արւաՀայւվել էր Հեւնյալ կերպ. «Տեր Ասւված ինձ վոնդեց այդ վայրերից, ինչպես որ Ադամին վոնդեց դրախւից»: Սակայն միաժամանակ կայսրը դիւակցում էր, որ ձեոք էր µերվել ամենակարնորը, ոչնչացումից փրկվել էր իր µանակը: ՊաւաՀական չէ, որ ոուսների Հեւ կնքված ղինադադարը սուլթանական պալաւում մեկնաµանվեց որպես թուրքերի կողմից մեծ Հաղթանակի աոիթը ձեոքից µաց թողնելու անթույլաւրելի ու Հանցավոր քայլ: Երµ մեծ վեղիրից պաՀանջվեց µացաւրություն ւալ իր արարքի մուիվների մասին, նրա պաւասխանները չդոՀացրին սուլթանին, որը պաւժեց Բալթաջի ՄեՀմեդ-փաչային` նրան պաչւոնանկ անելով ն աքսորելով Լեմնոս կղղին: Նույնիսկ ղինադադարի կնքումից Հեւո նս ոուս-թուրքական Հարաµերությունների լարվածությունը չէր թուլանում: 1712 թ. դեկւեմµերին սուլթանը դարձյալ պաւերաղմ Հայւարարեց Ռուսասւանին: Սակայն այս անդամ դործը չՀասավ ղինված ընդՀարումների: Ռուս-թուրքական Հարաµերությունները այդ չրջանում վերջնականապես կարդավորվեցին 1713 թ. Հուլիսի 24-ին Ադրիանոպոլսում կնքված պայմանադրով, որի դործողության ժամկեւ էր սաՀմանվում 25 ւարի: Այն Հիմնականում կրկնում էր Պրոււի ղինադադարի դրույթները: Ավելի ուչ Ադրիանոպոլսի խաղաղության պայմանադրի պայմանները աննչան փոփոխություններով վերաՀասւաւվեց 1720 թ. նոյեմµերի 5-ին Սւամµուլում կնքված ոուս-թուրքական նոր պայմանադրով, որը Հորջորջվում էր որպես «Հավերժական ժամանակների Համար» դործող պայմանադիր: իր ձեոքերն աղաւելով Հարավում` Ռուսասւանը կրկին իր ջանքերը կենւրոնացրեց իր կարնորադույն մւասնեոումը կյանքի կոչելու' այսինքն` Բալթիկ ծովի ափերը նվաճելու ն դրանք Ռուսասւանին միացնելու խնդրի վրա:

Ռուսական ճակաւում ձեոք µերված Հաջողությունը թն ւվեց թուրքերին, որոնք որոչեցին իրենց ոաղմական µախւը փորձել նան Արնմոււքում: «Խիղախ վեղիր» մականունը կրող մեծ վեղիր Դամադ Ալի փաչան պաՀը միանդամայն Հարմար էր Համարում թուլացած ն իր ոաղմական Հղորությունը նչանակալիորեն կորցրած Վենեւիկի Հանրապեւությանը Հարվածելու Համար: Սւամµուլը իր աոջն խնդիր էր դրել Հաղթական պաւերաղմի միջոցով ոչ միայն Հեւ նվաճել Մորեան ու էդեյան արչիպելադի կղղիները, այլն վերականդնել օսմանյան µանակի ու պեւության վարկը: 1714 թ. թուրքերը սանձաղերծեցին մի պաւերաղմ, որը չարունակվեց չորս ւարի' մինչն 1718 թ.: Սկղµում Հաջողությունը թուրքերի կողմն էր: Պաւերաղմի Հենց սկղµում Վենեւիկը կորցրեց ն՛ Մորեան ն՛ էդեյան արչիպելադի կղղիները: Սակայն օսմանցիների µախւի անիվը պււվեց Հակաոակ ուղղությամµ, երµ Ավսւրիայի թադավոր կարլոս ՄԱ Հաµսµուրդը իչխանաղուն Եվդենի Սավոյացու Համաո պնդումներին անսալով, պաչւպանողական-Հարձակողական դաչինք կնքեց Վենեւիկի Հանրապեւության Հեւ ն մւավ պաւերաղմի մեջ: Հենց այդ պաՀից սկսած Սւամµուլը Հարկադրված էր պաւերաղմ մղել երկու ճակաւով: 0սմանյան Հսկայական µանակը ոաղմաչունչ ւրամադրություններով ւարված մեծ վեղիր Դամադ Ալի փաչայի Հրամանաւարությամµ ոաղմերթի դուրս եկավ Բելդրադի ուղղությամµ: 1716 թ. ամոանը կարլովիցի դյուղի մու, որւեղ կնքվել էր Համանուն Հայւնի պայմանադիրը, Եվդենի Սավոյացին օսմանյան ղորքերին Հասցրեց աոաջին խոչոր պարւությունը: Ճակաւամարւում դլխից վիրավորվելով մեծ վեղիրը չունչը փչեց: Զարդացնելով իր Հաջողությունը` իչխանաղուն Եվդենին դրավեց Թեմեչվար ամրոցը, որը Հունդարիայում եղած թուրքերի վերջին կարնոր Հենակեւն էր: 1717 թ. ընթացքում նս Հունդարիայի ն Սերµիայի ւարածքում Սավոյացին մի քանի փայլուն Հաղթանակներ ւարավ թուրքերի նկաւմամµ: Բելդրադի պարիսպների վրա կրկին ծածանվեց խաչակիր դրոչը: Այդ Հանդուցային նչանակություն ունեցող քաղաքի դրավումը ավսւրիացիների կողմից դնաՀաւվեց որպես «µոլոր ժամանակների մեծադույն Հաղթանակ»: Դա Հեոու չէր ճչմարւությունից, որովՀեւն Սավոյացին կարողացավ փոքրաթիվ ուժերով ոչ միայն ձեոք µերել փաոավոր Հաղթանակ, այլն կորսւյան մաւնել թուրքական µանակի մեծ մասը: Ավսւրիայի չափից ավելի ուժեղացման Հեոանկարից անՀանդսւացած Անդլիան ն Հոլանդիան Հանդես եկան պաւերաղմը դադարեց331

նելու վերաµերյալ միջնորդական աոաքելությամµ: ինչպես կարլովիցի պայմանադրի կնքման ժամանակ, այս անդամ նս նրանք աոաջ քաչեցին Հարաµերությունների կարդավորման uէւ քօտտւdeէւտ («պաՀպանում ենք այն, ինչ ունենք») սկղµունքը: Դրանով կարծես թե դործողության մեջ էր մւնում ն իր աոաջին քայլերն էր կաւարում Հեւադայում լայնորեն կիրաովող «եվրոպական Հավասարակչոության» վերաµերյալ ւխրաՀոչակ սկղµունքը: Անդլո-Հոլանդական եոանդուն դիվանադիւական միջնորդության չնորՀիվ, 1718 թ. Հուլիսի 21-ին Սերµիայի Պոժարնաց քաղաքում մի կողմից Ավսւրիայի ն Վենեւիկի, մյուս կողմից 0սմանյան Թուրքիայի միջն կնքվեց խաղաղության պայմանադիր, որով Ավսւրիային էր անցնում այն ամենը, ինչ թուրքերի ձեոքում մնացել էր Հունդարիայում, այսինքն` Թեմեչվարը, Արնմւյան Վալախիան ն Հյուսիսային Սերµիան: Բացի այդ, Հաµսµուրդների ւիրապեւության ւակ էր անցնում Սերµիայի մի մասը' Բելդրադ քաղաքով Հանդերձ, Սմեդերովոն, Բանաթը, Հյուսիսային Բոսնիան ն Վալախիայի մեծ մասը: Դրանով իսկ կարլոս ՄԱ թադավորը դերակչիո դիրքեր էր ձեոք µերում Արնելյան Եվրոպայում: ԱյսուՀեւն սուլթանի ւիրույթներում աոնւուր անելիս ավսւրիացի վաճաոականները սւանում էին մի չարք արւոնություններ ն իրավունքներ: ԱոՀասարակ պայմանադիրը Ավսւրիային չնորՀում էր աղաւ աոնւրի իրավունք ողջ 0սմանյան կայսրության ւարածքում, այդ թվում նան Դանուµի ավաղանում ն Սն ծովի նավաՀանդիսւներում: Այդ պայմանադրով ավսւրիացիները 0սմանյան կայսրության մեջ ձեոք էին µերում այնպիսի կապիւուլյացիոն իրավունքներ, ինչպիսիք որ մինչն այդ սւացել էին ֆրանսիացիներն ու անդլիացիները: Ավսւրո-թուրքական պայմանադրի Հեւ միաժամանակ կնքվեց նան թուրք-վենեւիկյան պայմանադիր: Մորեան, Դալմացիայի ն Ալµանիայի մի քանի նավաՀանդիսւներ, ինչպես նան էդեյան արչիպելադի մի չարք կղղիներ վերադարձվում էին սուլթանին: Վենեւիկին էին մնում միայն կորֆուն ն մի քանի նավաՀանդիսւներ Դալմացիայում ն Ալµանիայում, ինչպես նան Հոնիական ծովում մի քանի մանր կղղիներ: Վենեւիկը կորցնում էր Մորեան ն Հարակից մի չարք չրջանններ: իր Հերթին 0սմանյան կայսրությունը նս Բալկաններում ղրկվում էր Հսկայական ւարածքներից: Ճիչւ է, ճարւար ու ճկուն վենեւիկցիներին այնուամենայնիվ Հաջողվեց իրենց վաճաոականների Համար պաՀպանել Հնուց մնացած մի չարք արւոնություններ ու իրավունքներ ն ձեոք µերել նորերը, սակայն իրողությունն այն էր, որ պաւե332

րաղմի ժամանակ իրենց ունեցած նյութական ու մարդկային կորուսւները «պաւչաճ ձնով» չՀաւուցվեցին: ԱոՀասարակ պեւք է նչել, որ թուրք-վենեւիկյան այդ պայմանադիրը դարձավ Վենեւիկի Հանրապեւության, որպես քաղաքական դործոնի, կործանման նախադուչակ: Պայմանադիրը ցույց ւվեց, որ Եվրոպայի աոաջաւար պեւությունները այլնս քիչ են Հաչվի նսւում երµեմնի Հղոր Հանրապեւության Հեւ, որն արադորեն դաՀավիժում էր դեպի իր մայրամոււը: 1714-1718 թթ. պաւերաղմը մեկ անդամ նս դալիս էր Հասւաւելու այն իրողությունը, որ 0սմանյան կայսրության Հղորության ժամանակներն անդաոնալիորեն անցել են: Եթե կարլովիցիի պայմանադիրը ցույց ւվեց, որ թուրքերը այլնս չեն կարող Արնմոււքի Համար Համարվել լուրջ սպաոնալիք, ապա Պոժարնացի պայմանադիրը վերջնականապես նրանց դրեց պաչւպանվող կողմի վիճակի մեջ: Եվրոպայում որոչակիորեն կայունացնելով իր վիճակը` 0սմանյան կայսրությունը որոչեց ղµաղվել «արնելյան դործերով»: Բ. Դուոը իրան ուղարկեց մի դեսպանություն Դուրրի-էֆենդիի դլխավորությամµ, պարղելու Համար այնւեղ ւիրող դրությունը, որը սւեղծվել էր աֆղանական արչավանքի ն Սեֆյան պեւության փասւացի քայքայման Հեւնանքով: 0սմանյան կայսրությունը մւադիր էր իրանի նկաւմամµ աֆղանների Հաղթանակի դեպքում սւանալ իր µաժինը ն «ասւվածախնամ պեւությանը կցել այն µոլոր Հողերը, որոնք մնացել էին անւեր»: Այլ կերպ ասած, թուրքերը որոչել էին անՀապաղ լցնել այն վակուումը, որն աոաջացել էր Սեֆյան պեւության անկման Հեւնանքով: Սւամµուլի կարծիքով «անւեր» Հողերի թվում կարող էին լինել Վրասւանը, Արնելյան Հայասւանը, Դաղսւանը, Շիրվանը ն Աւրպաւականը, որոնց նկաւմամµ իր ախոյանը' Ռուսասւանը, վաղուց ի վեր ներկայացնում էր Հավակնություններ: Պյուր Ա-ի կողմից այսպես կոչված կասպիական կամ Պարսկական արչավանք կաղմակերպելու մւադրությունը լրջորեն անՀանդսւացրել էր թուրքերին: Դրան Հակակչոելու նպաւակով Սւամµուլը նախ կաղմակերպեց իրեն դավանակից սուննի-մաՀմեդական դաղսւանցի ֆեոդալների ու լեղդիների ասպաւակություններ դեպի Անդրկովկաս: ՃՄԱԱԱ դ. սկղµներին նրանք մեծ ավերածություններ ու ղանդվածային կուորածներ կաղմակերպեցին ողջ Հարավային կովկասում, ընդ որում, Շամախիում կողոպւեցին ու սպանեցին նան 300 ոուս վաճաոականների: Որպես պաւասխան քայլ` 1721 թ. չվեդների դեմ ւարած Հաղթական պաւերաղմից Հեւո, Պյուր Ա-ը սկսեց իր «Պարսկական ար333

չավանքը», որը սակայն ընդՀաւվեց ն իր ավարւին չՀասավ: Հարավային կովկասի ն կասպից ծովի ավաղանի նկաւմամµ Ռուսասւանի անթաքույց ծավալապաչւական նկրւումները կրկին մակերես էին µարձրացնում ոուս-թուրքական Հակասությունները, որոնք թվում էր, թե 1720 թ. «Հավերժական ժամանակների Համար» կնքված պայմանադրի սւորադրումից Հեւո անցել էին Հեւին պլան: ի վերջո թուրքերը որոչեցին Ռուսասւանի այդ ձդւումների նկաւմամµ կիրաոել կանխարդելիչ քայլեր: 1724 թ. օսմանյան 30 Հաղարանոց µանակը ներխուժեց Հարավային կովկաս: Դրանով իսկ սկսվեց Հերթական թուրք-իրանական պաւերաղմը (1724-1736): Թուրքական ղորքերը նախ ավերեցին ն ամայացրին Երնանի խանության ւարածքը: Երնանում նրանք կաղմակերպեցին µնակչության արյունու ջարդ: ԱյնուՀեւն դրավելով Նախիջնանն ու Գանձակը` թուրքերը ներխուժեցին Վրասւան ն դրավեցին Թիֆլիսը, որն ավերեցին ն կաղմակերպեցին µնակչության կուորած: Ամենուրեք Հայերն ու վրացիները ղավթիչներին ցույց էին ւալիս Համաո դիմադրություն: Թուրքական փաչաներից մեկը, որը դերի էր ընկել ինքնապաչւպանական կոիվների դուրս եկած Ղարաµաղի Հայերի ձեոքը, Հարցաքննության ժամանակ ասել է. «Սուլթանը Հրամայել է սրի քաչել այդ երկրների Հայերին ն կղլµաչներին, քանի որ ոուսական ցարի ղորքերը եկել են ծովի այդ կողմը, իսկ մենք պեւք է դրոՀենք նրանց վրա: Հեւնաµար այդ երկրները պեւք է ավերվեն, Հայերը ոչնչացվեն, որպեսղի մեր ճանապարՀը աղաւ լինի»: ԱյնուՀեւն փաչան ասում է, որ եթե Հայերը կանդնած չլինեին թուրքերի ճանապարՀի վրա, թուրքական ղորքերը ավելի մեծ դյուրությամµ կարող էին չարժվել դեպի Բաքու ն Դերµենւ: իսկ դեպքերին ժամանակակից ու ականաւես պաւմիչ ԱµրաՀամ Երնանցին դրում է, որ «Նրա (սուլթանի - Վ. Բ.) արչավանքի ճանապարՀին ընկած վայրերն ու դյուղերը լրիվ ավերվեցին ն նա դերի վերցրեց երկսեո µնակչությունից քսան Հաղար մարդուց ավել»: Այդ ծանր ու օրՀասական պաՀին Հայ ն վրացի ժողովուրդները իրենց փրկության Հույսերը կապել էին Ռուսասւանի Հեւ, սակայն Պյուր Ա-ը չկաւարեց իր ւված խոսւումը ն օդնության ձեոք չմեկնեց նրանց: 1724 թ. Հունիսի 12-ին Սւամµուլում սւորադրվեց ոուս-թուրքական պայմանադիր, որով այդ երկու պեւությունները միմյանց միջն µաժանում էին կովկասում Սեֆյան իրանի նախկին ւարածքները: կասպից ծովի արնմւյան ն Հարավային ծովափնյա չրջաններն անցնում

էին Ռուսասւանին, իսկ Արնելյան Վրասւանն ու Արնելյան Հայասւանի նչանակալից ւարածքներ (Երնանի ն Նախիջնանի խանությունները), ինչպես նան Շիրվանը, Ղարաµաղը, Շամախին, Գյանջան անցնում էին 0սմանյան կայսրությանը: Զարդացնելով իր նվաճողական քաղաքականությունը` 1724-1725 թթ. ընթացքում թուրքերին Հաջողվեց դրավել նան Թավրիղը, Համադանը, Ղաղվինը, Արդեµիլը, ՔերմանչաՀը, այսինքն իրանական Աւրպաւականի ն Քրդսւանի կարնորադույն կենւրոնները, ինչպես նան Լուրիսթանը: ԱյնուՀեւն թուրքական ղորքերը ուղղություն վերցրին դեպի Հարավ' մայրաքաղաք ՍպաՀանի կողմը: Թեն իրանի փասւացի ւիրակալ աֆղան Աչրաֆին Հաջողվեց կասեցնել նրանց Հեւադա աոաջխաղացումը, սակայն 1727 թ. Հոկեմµերի 27-ին Համադանում կնքված իրանա-թուրքական պայմանադրով թուրքերն ունենում էին խոչոր ւարածքային ձեոքµերումներ: Նրանց էր անցնում իրանում արդեն դրաված µոլոր ւարածքները, սակայն իրենք պարւավորվում էին այլնս ղորքերը չչարժել աոաջ դեպի Հարավ' մայրաքաղաքի կողմը: Այսպիսով, թուրքերը սւանում էին Աւրպաւականը, իրանական Քրդսւանը, Լուրիսթանը, Խուղիսթանը ն կենւրոնական իրանի մի մասը: Այլ կերպ ասած, նրանք դաոնում էին ողջ իրանի ւարածքի կեսից ավելիի ւերը: Պայմանադիրը պարւադրում էր, որ այսուՀեւն իրանական մղկիթներում ուրµաթօրյա աղոթքի ժամանակ Հնչող Հութµայում սուլթան ԱՀմեդ ԱԱԱ-ի անունը Հիչաւակվի իրանի չաՀ Աչրաֆի անունից աոաջ: Դա նչանակում էր, որ այսուՀեւն իրանը պեւք է ընդունի իր վասալական կախումը 0սմանյան կայսրությունից: Բացի այդ, իրանի չաՀը պեւք է սուլթան ԱՀմեդ ԱԱԱ-ին ճանաչի որպես Համայն ուղղադավան մաՀմեդականների (սուննիների) Հոդնոր դերադույն աոաջնորդ' խալիֆ: իրանի Հեւ վերջին երկու Հարյուրամյակների ընթացքում ւեղի ունեցած պաւերաղմներում դա օսմանցիների ամենամեծ Հաջողությունն էր: «Աչրաֆի Հեւ կնքված պայմանադիրը,- դրում է ֆրանսիացի Մ. Մինյոն,- ամենափաոաՀեղներից էր, որ երµնիցէ կնքել էին օսմանցիները Պարսկասւանի Հեւ, քանի որ այդ պայմանադիրը Բարձրադույն Դոանն էր Հանձնում այս ընդարձակ թադավորության (իրանի - Վ. Բ.) ղդալի մասը»: 1724 թ. Սւամµուլի ոուս-թուրքական պայմանադիրը լոկ ժամանակավոր Համաձայնություն էր: Երկու ախոյանների միջն խորքային Հակասությունները դեո մնում էին ուժի մեջ: ՃՄԱԱԱ դ. 30-ական թվականներին դրանք կրկին սրվեցին: Դրա դլխավոր պաւճաոներն էին

Ղրիմի ն նողայական թաթարների ավերիչ Հարձակումները Հարավոուսական Հողերի վրա, Թուրքական իչխանությունների կողմից ոուսական նավերի Համար սաՀմանված արդելքը նավարկելու Սն ծովում ն նեղուցներով մւնելու Միջերկրական ծով, Ռուսասւանի աճող աղդեցությունը Բալկանյան թերակղղու ն կովկասի քրիսւոնյա µնակչության նկաւմամµ ն այլն: ի վերջո Ռուսասւանը ձդւում էր աղաւվել Պրոււի պայմանադրի իրեն ոչ ձեոնւու արդելքներից ն աոՀասարակ 1720 ն 1724 թթ. կնքված ոուս-թուրքական պայմանադրերի այն դրույթներից, որոնք Պեւերµուրդը Համարում էր իր Համար անցանկալի: Երկու պեւությունների միջն µախումը ակւիվորեն ՀրաՀրվում էր նան ֆրանսիական դիվանադիւության կողմից, որը դաղւնապես Սւամµուլում իր դեսպանության ն 0սմանյան կայսրության ու Ռուսասւանում դործող իր դործակալության միջոցով աչխաւում էր պաւերաղմ ՀրաՀրել երկու ախոյանների միջն: Երµ Պեւերµուրդում Համողվեցին, որ իրադարձությունները արադորեն ւանում են դեպի պաւերաղմ, որոչեցին կարդավորել Հարաµերություններն իրանի Հեւ: Ըսւ այնմ, Աննա իվանովնայի կաոավարությունը 1735 թ. իրանի չաՀի Հեւ կնքեց դաչնակցային պայմանադիր, իրանին վերադարձնելով մերձկասպյան µոլոր Հողերը, այդ թվում նան Դերµենւը ն Բաքուն: Սւամµուլում դա դնաՀաւվեց որպես 1724 թ. ոուս-թուրքական պայմանադրի կոպիւ խախւում ն Ռուսասւանի կողմից ուխւադրժություն: Սուլթանի պաւասխանը իրեն երկար սպասեցնել չւվեց: Նրա Հրամանով Ղրիմի խան ԴնլեթԳիրեյը ոուսական Հողերի վրայով ավերիչ արչավանք կաղմակերպեց դեպի Հարավային կովկաս, ճանապարՀին անխնա կողոպոււի ու ավերածության մաւնելով ոուսական Հողերը ն Հաղարավոր մարդկանց քչելով դերության: Ռուսասւանը որոչեց անՀապաղ պաւասխան Հարված Հասցնել Ղրիմի խանին: 1735 թ. աչնանը ոուսական 40 Հաղարանոց µանակը չարժվեց դեպի Ղրիմ: Սակայն սննդամթերքի անµավարար լինելու ն ճանապարՀաղրկության պաւճաոով այդ արչավանքը Հաջողություն չունեցավ: Անչուչւ Պեւերµուրդում Հասկանում էին, որ Ղրիմի խանի ոաղմաչունչ ւրամադրությունների µորµոքումը կաւարվում է Սւամµուլի կողմից: Ուսւի որոչվեց, որ Հասել է օսմանցիների Հեւ ղենքի լեղվով խոսելու ժամանակը: 1736 թ. ապրիլին Ռուսասւանը պաւերաղմ Հայւարարեց 0սմանյան կայսրությանը: Ռուսական ղորքերը ներխուժեցին Ղրիմ ն դրավեցին Բախչիսարայը: Թեժ մարւեր ծավալվեցին նան թուրքերի դեմ: Ռուսները վերսւին դրավեցին Աղովը: 1737 թ. ամոանը, երµ Ռուսասւանի

դաչնակից Ավսւրիան նս մւավ պաւերաղմի մեջ, 0սմանյան կայսրության վիճակը խիսւ µարդացավ: Ավսւրիական ղորքերը ներխուժեցին Բոսնիա, Սերµիա ն Վալախիա: իսկ ոուսները դրավեցին Սն ծովում Թուրքիայի կարնոր Հենակեւ 0չակովը, ինչպես նան կինµուրնը, միաժամանակ Ղրիմում իրականացնելով մի չարք Հաջող ոաղմական դործողություններ: Միանդամայն ակնՀայւ էր, որ 0սմանյան կայսրությունը ի վիճակի չէ երկու ճակաւով միաժամանակյա պայքար մղել Եվրոպայի ոաղմական աոումով Հղոր պեւությունների Հեւ: Սւամµուլի աոաջարկով սկսվեցին Հաչւության µանակցություններ: 1737 թ. ամոանը Ուկրաինայի լեՀական մասում դւնվող Նեմիրով փոքրիկ քաղաքում դումարվեց խաղաղության խորՀրդաժողով` Հաչւության պայմանադրի պայմանները քննարկելու Համար: ԽորՀրդաժողովում ն՛ Ավսւրիան ն՛ Ռուսասւանը թուրքերի Հեւ µանակցում էին սուրը ձեոքերին: Ռուսները պաՀանջում էին ոչ միայն աղաւ նավարկության իրավունք Սն ծովում, այլն իրենց նավերի աղաւ անցման իրավունք Բոսֆորի նեղուցով դեպի Միջերկրական ծով: ԱյնուՀեւն, նրանք վերջնադրի լեղվով թուրքերի վրա ճնչում էին դործադրում, որ ոուսական սաՀմանը ւարածվի մինչն Դնեսւր դեւը, Սն ծովից Հյուսիս ընկած կուµանի ն թաթարական այլ Հողերը միացվեն Ռուսասւանին, Մոլդավիան ն Վալախիան ճանաչվեն Ռուսասւանի Հովանու ներքո դւնվող անկախ իչխանություններ: Ավսւրիացիները իրենց Հերթին պաՀանջում էին Բոսնիան ն Սերµիան ամµողջությամµ վերցրած: Այսպիսով, µանակցությունները որնէ դրական արդյունքի չՀանդեցրին: կողմերի դիրքորոչումները չՀաջողվեց Համաձայնեցնել: Թուրքերը այլ ելք չունեին, քան կրկին ղենք վերցնել իրենց ւարածքները պաչւպանելու Համար: Ռաղմական դործողությունները նոր թափով չարունակվեցին: Փարիղում Նեմիրովի խորՀրդաժողովում ւեղի ունեցած µանակցությունները մեկնաµանվեցին որպես Ռուսասւանի ն Ավսւրիայի կողմից 0սմանյան կայսրության Համաւեղ µաժանման փորձ: կարդինալ Ֆլերնը, որը Վերսալի նկաւմամµ ուներ մեծ աղդեցություն, պնդում էր, որ անՀրաժեչւ է ինչ դնով էլ որ լինի պաՀպանել 0սմանյան կայսրության ամµողջականությունը: Ֆրանսիական կաոավարող չրջանները Համամիւ էին այդ ւեսակեւի Հեւ ն դւնում էին, որ Հարցը միայն Լնանւում Ֆրանսիայի աոնւրական չաՀերը չեն, այլ այն, որ 0սմանյան կայսրությունը պեւք է պաՀպանվի որպես եվրոպական Հավասարակչոության էական µաղկացուցիչ ւարր: Ուսւի

Վերսալը ուքի Հանեց իր ողջ դործակալական ցանցը դիվանադիւական դրոՀի անցնելու Համար, որպեսղի նախ ներսից պայթեցնի ավսւրո-ոուսական դաչինքը ն ապա թուրքերին Համողի, որ ավելի լավ է կովել, քան թե ընդունել խաղաղության ամոթալի պայմանները: Սւանալով ֆրանսիական թադավորի աջակցության խոսւումները, թուրքերը մեծ վեղիրի Հրամանաւարությամµ ղորքերը չարժեցին դեպի արնմոււք' դեպի ավսւրիական սաՀմանները: իրադարձությունների անիվը չրջվեց Հօդոււ թուրքերի: Միանդամայն անսպասելի կերպով ավսւրիական ղորքերը կրեցին պարւություն ն դրավելով Նիչը, Մորավա դեւի Հովւով թուրքերը իրենց Համար ճանապարՀ µաց արեցին դեպի Բելդրադ: իրադրությունը միանդամայն Հարմար Համարելով, Սւամµուլում ֆրանսիական դեսպան մարկիղ դը Վիլնյովը Հանդես եկավ միջնորդական աոաքելությամµ, որի Հեւնանքով Սիսւովո քաղաքում Վիեննան 1739 թ. սեպւեմµերի 1-ին թուրքերի Հեւ կնքեց անջաւ Հաչւության պայմանադիր, որով Սւամµուլը Հեւ էր սւանում այն µոլոր ւարածքները, որ նա կորցրել էր Սերµիայում, Բոսնիայում ու Վալախիայում ըսւ Պոժարնացի պայմանադրի: Դանուµը, Սավան ն Թեմեչվարի լեոնային նաՀանդը կրկին դարձան երկու կայսրությունների միջն սաՀման: Որպես պաւերաղմող կողմ մնալով մենակ ն պաւրասւ չլինելով ւնական ն Հյուծիչ պաւերաղմի, Ռուսասւանը նս սւիպված էր սկսել Հաչւության µանակցություններ, որոնք ավարւվեցին 1739 թ. սեպւեմµերի 18-ին Բելդրադում ոուս-թուրքական խաղաղության պայմանադրի կնքմամµ: Թուրքերը Հրաժարվեցին Աղովից, պայմանով, որ նրա ամրոցը կքանդվի, իսկ չրջակա ւարածքը կվերածվի երկու կայսրությունների միջն չեղոք դուու: Բ. Դուոը իրավունք էր սւանում Աղովից ներքն, Դոնի սւորին Հոսանքի մու կաոուցելու ամրոց, դրանով իսկ արդելափակելով ոուսների մոււքը Աղովի ն Սն ծովերը: Ռուսական նավերին, անկախ նրանից, թե դրանք ոաղմական են թե աոնւրական, արդելվում էր մւնել Սն ծով: Ռուսներին չէր թույլաւրվում նան Սն ն Աղովի ծովերի ափերին կաոուցել նավաչինարաններ: Ղրիմում, Մոլդավիայում ն Բեսարաµիայում Ռուսասւանի դրաված µոլոր ւարածքները վերադարձվում էին Սւամµուլին, սակայն դրա փոխարեն Ռուսասւանին էին միացվում ոչ մեծ ւարածքեր ուկրաինական Հողերից: Պայմանադիրը պարւավորեցնում էր ոուս վաճաոականներին իրենց սնծովյան աոնւուրն իրականացնելիս օդւվել միայն թուրքական նավերից: Վերջապես թուրքերը ձեոք µերեցին նս մեկ կարնոր ղիջում. ոուսները պարւա338

վորվում էին ճանաչել Մեծ ն Փոքր կաµարդայի անկախությունը, որոնք մինչն 1739 թ. պայմանադրի կնքումը դւնվում էին ոուսական կայսերական ւան Հովանավորության ներքո: Վերջապես Բ. Դուոը իր Համաձայնությունն էր ւալիս, որ Ռուսասւանը Սւամµուլում ունենա իր մչւական դիվանադիւական ներկայացուցիչը: 1739 թ. Բելդրադի պայմանադիրը անկասկած օսմանյան դիվանադիւության խոչոր Հաջողությունն էր: Պայմանադրից սւացվող ւպավորությունն այնպիսին էր, որ կարծես թե Ռուսասւանը կրել էր ջախջախիչ պարւություն ն Հարկադրված էր սւորադրել նման նվասւացուցիչ փասւաթուղթ: 0սմանյան դիվանադիւությունը կարողացել էր կոաՀել, որ Ռուսասւանի ոաղմական ու ֆինանսա-ւնւեսական վիճակը նրան Հնարավորություն չի ւալիս մենակ, աոանց դաչնակիցների, չարունակելու պաւերաղմը: կասկածից վեր է նան, որ չնայած այն Հանդամանքին, որ 0սմանյան կայսրությունը թնակոխել էր վայրէջքի ու մայրամոււի չրջանը, սակայն նա դեո չարունակում էր մնալ որպես պաւկաոելի ոաղմական ուժ ունեցող պեւություն: Բելդրադի պայմանադիրը Հանդիսանում էր դրա Համողիչ վկայությունը: 1740-1741 թթ. Ռուսասւանն ու 0սմանյան կայսրությունը միմյանց Հեւ փոխանակեցին արւակարդ դեսպանություններ: Սւամµուլում ոուսական դեսպան նչանակվեց դեներալ Ա. ի. Ռումյանցնը, որի դեսպանությանը սուլթանի կողմից չնորՀվեց «եվրոպական մեծ դեսպանության» կարդավիճակ: Թուրքերի ձեոք µերած Հաջողությունների մեջ իր խոչոր լուման ուներ նան ֆրանսիական դիվանադիւությունը: ՇնորՀիվ Հօդոււ թուրքերի ֆրանսիայի իրադործած «փայլուն միջնորդական աոաքելության», թե՛ Ավսւրիայի ն թե՛ Ռուսասւանի Հեւ կնքված պայմանադրերը մեծ աոավելություններ պարդնեցին օսմանցիներին: Դրա Հեւնանքով ֆրանսիայի Հեղինակությունն ու Հմայքը Սւամµուլի կաոավարող չրջաններում աննախընթաց կերպով մեծացավ: ի նչան երախւադիւության, 1740 թ. սուլթանական կաոավարությունը Ֆրանսիայի Հեւ կնքեց µարեկամության ու աոնւրի մասին քսանչորս Հոդվածներից µաղկացած պայմանադիր, որը վերականդնում էր կապիւուլյացիաների դործողությունը աոավել µարենպասւ ու մչւական պայմանների Հիմքի վրա, քան դոյություն ուներ նախկինում: ինչպես նչվել է վերնում, նախկինում կապիւուլյացիոն պայմանադրերը ւրվում էին սուլթանի կողմից որպես չնորՀ ն ուժի մեջ էին լինում միայն ւվյալ սուլթանի կաոավարման չրջանում: Եվրոպական դեսպանները

յուրաքանչյուր Հաջորդ սուլթանից պեւք է նորից Համաձայնություն սւանային կապիւուլյացիաները Հասւաւելու Համար: Աոնւրական արւոնությունները օւարերկրյա վաճաոականներին ւրվում էին որպես աոանձնաչնորՀումներ («իմթիյաղաթ») Հնաղանդ վասալներին: 1740 թ. Ֆրանսիային Հաւկացված կապիւուլյացիան իր ւեսակի մեջ աոաջինն էր, որ օսմանյան կաոավարության կողմից Հաւկացվում էր որնէ եվրոպական պեւության: Այն մեծապես ամրապնդում էր Ֆրանսիայի դիրքերը Թուրքիայում: ԱյսուՀեւն Ֆրանսիան սւանում էր մչւական ու անփոփոխ Հիմքի վրա µաղմաթիվ արւոնություններ ու իրավունքներ 0սմանյան կայսրությունում, այդ թվում նան Ֆրանսիայի կողմից կայսրության կաթոլիկ µնակչության Հովանավորության իրավունք: ի վերջո 0սմանյան կայսրության Համար Ֆրանսիան դաոնում էր մի պեւություն, որի կողմը ողջ ՃՄԱԱԱ դարի ընթացքում թուրքերն ուղղում էին իրենց Հայացքները կայսրության ճդնաժամային պաՀերին օդնության ակնկալիքով: Եթե Ավսւրայի ն Ռուսասւանի դեմ պաւերաղմներում ՃՄԱԱԱ դարի 30-ական թվականներին թուրքերին Հաջողվեց ձեոք µերել Հաջողություններ, ապա նույնը չի կարելի ասել իրանի դեմ մղվող պաւերաղմների վերաµերյալ: իրանում ԹաՀմաղ Ղուլի խանի (Հեւադայում Նադիր չաՀ Աֆչար) քաղաքական ասպարեղ իջնելը թուրքիրանական Հարաµերություններում աոաջ µերեց µեկում Հօդոււ իրանի: Դեոնս 1730թ. աֆղաններին իրանից վւարելուց Հեւո Նադիրն իր ղենքն ուղղեց օսմանյան թուրքերի դեմ, որոնք, օդւվելով իրանում սւեղծված խաոնակ վիճակից, դրավել էին Համարյա ողջ Անդրկովկասը, Դաղսւանի ն Շիրվանի մի մասը, ինչպես նան ընդարձակ ւարածքներ Հյուսիսային, Արնմւյան ն կենւրոնական իրանում: 1730 թ. Նադիրին Հաջողվեց ջախջախիչ պարւության մաւնել թուրքերին ն դրավել Արդեµիլն ու Թավրիղը: Սակայն Հակաոակ իր µաղմիցս նախաղդուչացումներին' խուսափել երկու ճակաւով մարւեր մղելուց, իրանի չաՀ ԹաՀմաղը պաւերաղմական դործողություններ սկսեց թուրքերի դեմ ճիչւ այն պաՀին, երµ Նադիրը երկրի արնելքում' Հերաթում' ծանր մարւեր էր մղում ապսւամµած աֆղանական աµդալի ցեղի դեմ: Հեւնանքը եղավ այն, որ Համադանի մու' կուրիջանի դաչւում ւեղի ունեցած արյունաՀեղ ճակաւամարւում թուրքական µանակը Հեքիմ ղադե Ալի փաչայի Հրամանաւարությամµ ջախջախեց ԹաՀմաղի ղորքերին: ինքը' չաՀը, Հաղիվ խուսափեց դերի ընկնելուց: 0սմանյան µանակի աոջն ճակաւը կաւարելապես մերկացավ, ն սրընթաց չարժվելով աոաջ' թուրքերը դրա340

վեցին Համադանը, ՔերմանչաՀն ու Թավրիղը ն ներխուժեցին Հարավ' Խուղիսթան: Անօդնական ու ՀուսաՀաւ չաՀ ԹաՀմաղը սւիպված էր Հաչւություն թախանձել: Նրա ն թուրքական սերասկերի միջն 1732 թ. Հունվարի 10-ին սւորադրվեց ամոթալի մի փասւաթուղթ Հաչւության մասին, որով ԹաՀմաղը օսմանցիներին ղիջեց Ա րաքս Գեւից Հյուսիս ընկած µոլոր ւարածքները, ն Արաքսը ճանաչվեց որպես երկու երկրների սաՀման: Բացի այդ, Բաղդադի ԱՀմադ-փաչան որպես «արփալըք» (կերակրում) սւացավ ՔերմանչաՀի նաՀանդի իննը դավաոներ: Երµ սւորացուցիչ պայմանադրի սւորադրման լուրը Հասավ Նադիրին, նա չաՀ ԹաՀմաղին Հոչակեց Հայրենիքի թչնամի ն դաՀընկեց արեց նրան: Միաժամանակ Նադիրը մի նամակ դրեց օսմանյան դաՀը նոր µարձրացած սուլթան ՄաՀմուդ Ա-ին, որւեղ պաՀանջում էր Հեւ վերադարձնել µոլոր դրավյալ ւարածքները' Հակաոակ դեպքում սպաոնալով պաւերաղմով: 1732 թ. վերջին Նադիրը մեծ ղորաչարժ կաւարեց թուրքերի դեմ: Սկսվեց Հերթական թուրք-իրանական պաւերաղմ: Գրավելով Համադանն ու ՔերմանչաՀը' իրանական ղորքերը չարժվեցին դեպի Բաղդադ ն 1733 թ. սկղµին Քիրքուքի մու պարւության մաւնելով թուրքերին' դրավեցին չիաների սրµաղան քաղաքներ Քարµալան ու էն-Նաջաֆը: Բաղդադի ԱՀմեդ-փաչան Նադիրի Հեւ սւորադրեց պայմանադիր ոաղմական դործողությունները դադարեցնելու վերաµերյալ: Պայմանադրով նախաւեսվում էր, որ Սւամµուլը վերադարձնելու է վերջին ւաս ւարիների ընթացքում իրանից դրաված µոլոր ւարածքները ն վերականդնելու է թուրք-իրանական սաՀմանը այն ւեսքով, ինչպես որոչված էր 1639 թ. Քասրե-Շիրինի պայմանադրով: Սակայն սուլթան ՄաՀմուդ Ա-ը չճանաչեց Բաղդադի փաչայի սւորադրած պայմանադիրը ն սկսեց նախապաւրասւվել վճոական դործողությունների: Պաւերաղմը չարունակվեց: Արադ երթով Նադիրը մեկը մյուսի Հեւնից Հեւ վերցրեց Արաքսից Հյուսիս ընկած քաղաքներն ու µնակավայրերը: 1735 թ. Հուլիսի 8-ին Եղվարդի մու ւեղի ունեցավ մեծ ճակաւամարւ: Զնայած թվական µացարձակ դերակչոությանը` թուրքերը ջախջախիչ պարւություն կրեցին: Ճակաւամարւում մեծ վեղիր Դամադ Մուսւաֆա փաչան ն սերասկեր Քյոփրյուլու ղադե Աµդուլլա փաչան սպանվեցին: Նադիրը ասպաւակ սփոեց կարսից մինչն էրղրում ու Բայաղեւ' կողոպոււի ենթարկելով Արնմւյան Հայաս341

ւանի µաղմաթիվ µնակավայրեր: Պաւերաղմական դործողություններն ավարւվեցին 1736 թ. սեպւեմµերի 28-ին Սւամµուլում կնքված թուրք-իրանական խաղաղության պայմանադրով: Սակայն այս պայմանադիրը նս չՀասւաւվեց սուլթանի կողմից: ի վերջո նույն 1736 թ. էրղրումում կնքվեց Հաչւության նոր պայմանադիր, որով 0սմանյան կայսրությունը սւիպված էր իրանին վերադարձնել նրան պաւկանող այն µոլոր ւարածքները, որոնք դրավվել էին 1724-1736 թթ. ընթացքում ւեղի ունեցած ոաղմական ընդՀարումների ժամանակ: Այլ կերպ ասած, ԹաՀմաղ Ղուլի խանը կարողացավ օսմացիներին դուրս քչել ոչ միայն µուն իրանի ւարածքից, այլն Վրասւանից, Արնելյան Հայասւանից ն Միջադեւքից: Դա նչանակում էր, որ Արնելքում 0սմանյան կայսրության Հեղինակությանը Հասցվել է ուժդին Հարված: 1743-1746 թթ. ընթացքում 0սմանյան կայսրության ն իրանի միջն ընթանում էր նոր պաւերաղմ: 1743 թ. սեպւեմµերին Նադիր չաՀը պաչարեց Մոսուլը ն կրկին ասպաւակ սփոեց Արնմւյան Հայասւանում: Սակայն այդ պաւերաղմը երկու պեւությունների սաՀմանների մեջ էական փոփոխություններ չմւցրեց: 1746 թ. սեպւեմµերի 4-ին կնքվեց «վերջնական» թուրք-իրանական խաղաղության պայմանադիր, ըսւ որի վերականդնվում էին 1639 թ. Քասրե-Շիրինի պայմանադրի դրույթները: Այսինքն` Արնմւյան Հայասւանն ու Արնմւյան Վրասւանը անցնում էին 0սմանյան կայսրությանը, իսկ Արնելյան Հայասւանը ն Արնելյան Վրասւանը, ինչպես նան Շիրվանը, մնում էին իրանի կաղմում: կասկածից վեր է, որ ողջ ՃՄԱ-ՃՄԱԱԱ դարերի ընթացքում իրանը Հանդիսացավ այն ուժը, որը կասեցրեց օսմանյան µանակների աոաջխաղացումը դեպի Արնելք' կովկաս, կենւրոնական Ասիա, Աֆղանսւան ն Հնդկասւան, ինչպես նան դեպի Հարավ' Պարսից ծոցի կողմը: Թուրք-իրանական այդ պաւերաղմների չրջանում 0սմանյան կայսրության ներքին վիճակը աչքի էր ընկնում մեծ լարվածությամµ: Ֆինանսական դժվարությունների Հեւնանքով Հարկերի ու ւուրքերի ավելացումը, դրամի արժեղրկումը, սննդամթերքների դների անչեղ աճը ն այլն մայրաքաղաքի µնակչության մու աոաջ էին µերել դժդոՀություն ն ւրւունջներ կաոավարության նկաւմամµ: Սւամµուլի µնակչության աոանձնակի ղայրութն էր աոաջ µերել նրան Հայւնի դարձած այն ւեղեկությունը, որ մեծ վեղիր իµրաՀիմ փաչան ն նրա չրջապաւի մարդիկ, օդւադործելով իրենց իչխանությունը, Սւամµուլի չրջակայքից ն նույնիսկ Հեոավոր վայրերից նախապես

դնել էին մեծ քանակությամµ ցորեն, այն պաՀել ամµարներում, իսկ ապա µարձր դներով վաճաոում էին Հացթուխներին ու µնակչությանը: Բացի այդ, մայրաքաղաքի µնակչությանը խիսւ ղայրացնում էր սուլթանական պալաւի սանձարձակ չքեղությունը, անմիւ ծախսերը, աներնակայելի ճոխությամµ իրականացվող ւոնակաւարությունները, աղնվականության ծախսաւար ղվարճությունները: Սուլթան ԱՀմեդ ԱԱԱ, նրա մեծ վեղիր իµրաՀիմ փաչան, µաղմաթիվ ասւիճանավորներ, Հսկայական միջոցներ էին ծախսում պալաւների ն ղµոսայդիների ամµողջ Համալիրներ կաոուցելու վրա, որոնցում Հաղվադյոււ µույսերի կողքին կային նան մարմարյա չաւրվաններ ու ջրավաղաններ, որոնցում լողում էին չնաչխարՀիկ ձկներ ու թոչուններ: Սւամµուլում լարվածությունը Հասել էր այնպիսի ասւիճանի, որ չնչին պաւրվակից կարող էր ՀրդեՀ µոնկել: Այդպիսի պաւրվակ Հանդիսացավ իրանում թուրքական µանակի պարւության ն Թավրիղը կորցնելու լուրը, որը 1730 թ. վերջին մայրաքաղաք µերեցին այդ քաղաքում պարւություն կրած կայաղորի ղինվորները: Հենց նրանք էլ խոովության սերմերը նեւեցին պարարւ Հողի մեջ: 1730 թ. սեպւեմµերի 28-ի աոավույան Պաւրոնա Խալիլ անունով ալµանական ծադում ունեցող մի ենիչերի, որն իր ապրուսւը Հոդալու Համար ծաոայությունից դուրս աղաւ ժամանակ ղµաղվում էր Հին Հադուսւի վաճաոքով, մի խումµ ՀամախոՀների Հեւ µարձրացրեց կանաչ դրոչ, սկսեց այցելել վաճաոականների ու արՀեսւավորների կրպակները, նրանց կոչ անելով փակել դրանք ն ապսւամµել սուլթանի ու նրա վեղիրների դեմ, որոնք ժողովրդին Հասցրել են թչվաոության վիճակի: Պաւրոնա Խալիլը Հայւարարեց, որ երաղում ւեսել է, որ իր վրա դրված է աոաքելություն ոչնչացնելու µոնակալ վեղիրներին ն դաՀընկեց անելու սուլթանին, որն իր վեղիրների Հեւ ձնացրել է, թե իµր արչավանքի է մեկնում իրանի դեմ, µայց իրականում իրեն մաւնել է պարապության ն քայքայել է µանակը: Մերկացված սրերով ու փողփողացող դրոչներով Պաւրոնա Խալիլը ն նրան աջակցող ենիչերիները, որոնց միացան նան Սւամµուլի ցածր խավերը, մեկնեցին ապսւամµների ավանդական Հավաքաւեղին' էթ մեյդան (Մսի Հրապարակ), ճանապարՀին կոչ անելով, որ µոլոր «µարի մաՀմեդականները» միանան իրենց: Հաղարավոր մարդիկ' վաճաոականներ, արՀեսւավորներ, Սւամµուլի Հայւնի քաղաքային ւականքը, աղքաւ ու ընչաղուրկ մարդիկ ն այլն միացան ենիչերիներին: Մոլեդնած ամµոխը ջարդ ու փչուր արեց ն ավերեց աւելի ասւիճանավորների ւները, Հարձակվեց ղինապաՀեսւների վրա,

µանւերից աղաւ արձակեց µանւարկյալներին, ինչպես նան ւաժանակրության դաւապարւված Հանցադործներին: Խոովարարները Հայւարարեցին, որ իրենք ղենք են վերցրել, որպեսղի աղաւվեն փչացած ու դող կաոավարիչներից ու նրանց µոնակալական իչխանությունից: Ապսւամµները պաՀանջեցին իրենց Հանձնել մեծ վեղիր իµրաՀիմ փաչային ն մի քանի µարձրասւիճան մարդկանց, որպեսղի ժողովուրդը դաւի նրանց: Շարժման ղեկավարության մեջ խոովարարների չարքերից ընդդրկվեցին մի չարք վճոական ու Համարձակ մարդիկ' Քյուչյուկ Մուսլուն, Ալին, կարա իըլանը, ԱՀմեդը, իսմայիլը ն ուրիչներ: Սեպւեմµերի 29-ին ապսւամµները դրավեցին Տերսանեն' ոաղմա-ծովային ուժերի ղինանոցը: ԱյնուՀեւն դրավելով սննդամթերքների ղինվորական պաՀեսւները` ենիչերիներն ու ամµոխը պալաւը ղրկեցին սննդամթերքներ սւանալու Հնարավորությունից ն նույնիսկ կւրեցին պալաւ դնացող խմելու ջուրը: Ապսւամµության երկրորդ օրը խոովարարների թիվը Հասավ 60 Հաղար մարդու: Ապսւամµներին Հաջողվեց իրենց Հսկողությունը սաՀմանել մայրաքաղաքի մեծ մասի վրա: Սուլթանական կաոավարությունը մաւնվել էր խուճապի: Սուլթան ԱՀմեդ ԱԱԱ չոայլում էր խոսւումներ ժամանակ չաՀելու Համար: ԶվսւաՀելով իր ղորքին, սուլթանը Հրամայեց իր պալաւի դարպասների մու կախել մարդարեի դրոչը ն կոչ անել µոլոր մուսուլմաններին Հանդես դալու ապսւամµների դեմ, խոսւանալով աոաւ վարձաւրություն: Նա նույնիսկ փորձեց դիմել մայրաքաղաքի քրիսւոնյա µնակչության օդնությանը: Սակայն ապսւամµների ղեկավարները քրիսւոնյաներից պաՀանջեցին դուրս չդալ ւներից' նրանց խոսւանալով կաւարյալ անվւանդություն, Հակաոակ դեպքում սպաոնալով, որ նրանք «չեն կարողանա խուսափել մուսուլմանների արդար ղայրույթից»: Ուլեմների ն վեղիրների միջն սկսվեցին երկպաոակություններ: Շաւ ուլեմներ դժդոՀ էին մեծ վեղիր իµրաՀիմ փաչայից ինչպես իրանի Հեւ պաւերաղմում նրա անՀաջողությունների Համար, այնպես էլ այն պաւճաոով, որ նա իր դրածոին ուլեմների վղին էր փաթաթել որպես չեյխ-ուլ-իսլամ: Հենց իր' մեծ վեղիրի մերձավոր օդնականների չրջանում նս ընթանում էր դղվուոց: Ապսւամµները իրենց ներկայացուցիչներից µաղկացած խմµերին ուղարկեցին Սւամµուլի չրջակայքը, այնւեղ նս ժողովրդին կաոավարության դեմ Հանելու Համար: Սեպւեմµերի 30-ին ապսւամµները ցամաքից ու ծովից չրջափակեցին սուլթանական պալաւը: Գնա344

լով նրանք էլ ավելի էին արմաւական դարձնում իրենց պաՀանջները: ի վերջո նրանք պաՀանջեցին, որ սուլթանը Հրաժարվի դաՀից Հօդոււ իր եղµորորդու' ՄաՀմուդի, որն այդ ժամանակ µանւարկության մեջ էր դւնվում պալաւի ներքին µանւում' «կաֆեսում»: կորցնելով ոդու արիությունը` իր կաչին փրկելու Համար սուլթան ԱՀմեդ ԱԱԱ-ը որոչեց մեծ վեղիր իµրաՀիմ փաչային, կաµութան փաչային (դլխավոր ծովակալ) ն մեկ այլ µարձր ասւիճանավորի, որոնց նկաւմամµ խոովարարները լցված էին աոանձնակի կաւաղությամµ, Հանձնել Պաւրոնա Խալիլին: Վերջինիս Հրամանով այդ մարդիկ ւեղնոււեղը խեղդամաՀ արվեցին: Պալաւական ավադանին Հասկացավ, որ վւանդը սրընթաց մուենում է իրեն, ուսւի կաղմակերպեց դավադրություն սուլթանի դեմ: 1730 թ. Հոկւեմµերի 2-ի դիչերը նրանք սւիպեցին ԱՀմեդ ԱԱԱ-ին Հրաժարվել դաՀից Հօդոււ իր եղµորորդի ՄաՀմուդի: Զունենալով այլ ելք` 59-ամյա սուլթանը ւվեց իր Համաձայնությունը, պայմանով, որ իր ն իր երեխաների կյանքի Համար ւրվեն ապաՀովության երաչխիքներ: ԳաՀընկեց արված սուլթանին µանւարկեցին ւխրաՀոչակ «վանդակում»' այնւեղ իր կյանքի վերջին ւարիները մաչելու Համար: Այդ նույն «կաֆեսից» Հանեցին ն դաՀ µարձրացրին 35 ւարեկան ՄաՀմուդ Ա (1730-1754), որը օսմանյան պաւմության մեջ Հայւնի է ՄաՀմուդ Զելեµի անվամµ: Նոր սուլթանը ցանկություն Հայւնեց ւեսնել այն մարդուն, որին պարւական էր դաՀ µարձրանալու Համար: Նրան ներկայացրին Պաւրոնա Խալիլին իր Հնամաչ չորերով ու µոµիկ ուքերով: Սուլթանը նրան աոաջարկեց, թե նա ինչ է ցանկանում, երդվելով, որ նրա ամեն մի ցանկություն ինքը կկաւարի: Պաւրոնա Խալիլը խնդրեց վերացնել Հին Հարկերի վրա ավելացված Հավելյալ Հարկերն ու ւուրքերը ն աոՀասարակ նոր մւցված ծանր Հարկային µեոը: Հավաւարիմ մնալով իր ւված խոսւմանը, նորաթուխ սուլթանը կաւարեց այդ µոլոր պաՀանջները: Պալաւում Պաւրոնա Խալիլը ն նրա ՀամախոՀները ձեոք µերեցին մեծ աղդեցություն: Պեւության µարձրադույն պաչւոնյաների Հեւ խոովության աոաջնորդը խոսում էր չիջնելով ձիու վրայից: Սուլթանի մայրը' վալիդե-սուլթանուՀին, սւիպված էր Պաւրոնա Խալիլին անվանել իր երկրորդ որդին: Միաժամանակ օդւադործելով փորձված եղանակը' կաչաոքը, սուլթանը կամաց-կամաց խոովության կարնոր դեմքերին Հեոացնում էր ասպարեղից: Այդ քաղաքականության չնորՀիվ կարճ ժամանակ անց ապսւամµների չարքերը

խիսւ նոսրացան: Սուլթանը աոանց վերապաՀության միաոժամանակ ունկնդրում էր Պաւրոնա Խալիլի ն նրա մերձավորադույն ՀամախոՀների խորՀուրդներին այս կամ այն անձին µարձր պաչւոն չնորՀելիս: Բնականաµար դա սուլթանի կողմից կաւարվում էր դժկամորեն: Որպեսղի ինքը աղաւվի Պաւրոնա Խալիլի ն նրա «յոլդաչ» խոովարարների «Հովանավորությունից», ՄաՀմուդ Ա-ը նրանց µոլորին աոաջարկեց µարձր պաչւոններ պեւության Հեոավոր նաՀանդներում: Սւանալով մերժում` սուլթանը որոչեց դիմել ավելի կւրուկ քայլերի: 1730 թ. նոյեմµերի 26-ին նա Պաւրոնա Խալիլին ու նրա դործակիցներին, որոնց Հանդդնությունն անցել էր ամեն չափ ու սաՀման, Հրավիրեց պալաւ' իµր թե Դիվանի նիսւի' նրանց Հեւ քննարկելու Համար µարձր պեւական պաչւոններ ղµաղեցնելու Համար նրանց աոաջադրած թեկնածուների Հարցը: Բայց երµ նրանք ամµողջ կաղմով ժամանեցին պալաւ' սուլթանի Հրամանով անխւիր սրի քաչվեցին: Նրանց դիակները նեւվեցին ծովը' ձկներին կեր: կարծես իրականացավ Պաւրոնա Խալիլի կանխադուչակումը իր ապադայի մասին: Սուլթան ՄաՀմուդ Ա-ի Հեւ աոաջին Հանդիպման ժամանակ, երµ սուլթանը Հարցրել էր նրան, թե որպես պարդն ինչ է ցանկանում, խոովարարների պարադլուխը պաւասխանել էր, որ ինքը արդեն սւացել է այն, ինչ ցանկանում էր' ՄաՀմուդին ւեսնում է դաՀի վրա: ինչ վերաµերում է ապադային, ապա ինքը սուլթանից սպասելու է արադ ն ոչ պաւվաµեր մաՀ: Խոովության ղեկավարների Հեւ ՀաչվեՀարդարին Հեւնեց դաժան դաւասւանը ապսւամµության մասնակիցների Հեւ: Ողջ մայրաքաղաքով մեկ սկսվեց խոովարարների որսը: Յուրաքանչյուր ապսւամµի դլխի Համար խոսւացվել էր 500 ղուրուչ: Երեք օրվա ընթացքում ձերµակալվեցին ն սպանվեցին ապսւամµության ավելի քան յոթ Հաղար մասնակիցներ: կենդանի մնացածները մի քանի ամիս անց փորձեցին վրեժխնդիր լինել իրենց ընկերների արյան Համար: 1731 թ. մարւի 24-ի լույս 25-ին մի քանի Հարյուր մարդ մայրաքաղաքում փորձեցին խոովություն µարձրացնել: Նրանց Հաջողվեց Հաջորդ իսկ օրը իրենց չուրջը Հավաքել ավելի քան երեք Հաղար դժդոՀների: Սակայն այս անդամ խոովությունը արադորեն ճնչվեց սուլթանին Հավաւարիմ ղորքերի կողմից: կրկին սկսվեցին ղանդվածային մաՀապաւիժներ: Խոովության մասնակից չաւերին սրախողխող արեցին կամ խեղդեցին ծովում: Այսպիսով, Հօդս ցնդեց ապսւամµների կողմից փայփայած նոր «արդարադաւ» սուլթանի պաւրանքը:

Սուլթան ՄաՀմուդ Ա-ի կաոավարման ւարիներին 0սմանյան կայսրության եվրոպական ւիրույթներում ւիրում էր խաղաղություն: Այդ չրջանում եվրոպական երկրները Հիմնականում պաւերաղմում էին մեկը մյուսի դեմ, սկղµում 1740 թ. Հաµսµուրդների կայսր կարլոս ՄԱ-ը մաՀվանից Հեւո ավսւրիական ժաոանդության Համար, իսկ ապա ներքաչվելով այսպես կոչված Յոթնամյա պաւերաղմի մեջ: Ֆրանսիան թեն մի քանի անդամ փորձեց 0սմանյան կայսրությանը ներդրավել պաւերաղմների մեջ, Հեւապնդելով իր չաՀերը, սակայն սուլթան ՄաՀմուդ Ա-ը մնաց անդրդվելի: Ֆրանսիական դիվանադիւությունը Պրուսիայի ն դերմանական իչխանների Հեւ Համաւեղ փայփայելով որոչակի ծրադրեր Ավսւրիայի նկաւմամµ, թուրքերի վրա ճնչում էր դործադրում, որ նրանք ներխուժեն Հունդարիա: Սակայն սուլթանը, դրսնորելով քաղաքական կամք, Հայւարարեց, որ ինքը եվրոպական դործերում պաՀպանելու է խսւիվ չեղոքություն: Այդ ւարիներին թուրքական քաղաքական վերնախավի մի աղդեցիկ մասը իրաւեսական դնաՀաւական ւալով կայսրության վիճակին, այդ խաղաղ դադարը փորձում էր օդւադործել պեւության ներքին դործերը կարդավորելու ն µանակի մարւունակությունը µարձրացնելու Համար, քաջ դիւակցելով, որ վաղ թե ուչ նոր պաւերաղմը Ռուսասւանի Հեւ անխուսափելի է: Սուլթան ՄաՀմուդ Ա-ի վախճանվեց 1754 թ.: Նրա ժաոանդորդ դարձավ նրա եղµայր 0սման ԱԱԱ-ը (1754-1757): Վերջինս նույնպես Հանդիսանում էր «վանդակի» Հերթական ղոՀերից մեկը: Այդ վանդակում անչարժությունից նրա մարմինը այն ասւիճանի ձնախախւման էր ենթարկվել, որ Համարյա դարձել էր սապաւավոր: Նոր սուլթանը կաոավարեց ընդամենը երեք ւարի` չարունակելով իր եղµոր «խաղաղասիրական» քաղաքականությունը: 1757 թ. օսմանյան դաՀի վրա նսւեց Մուսւաֆա ԱԱԱ-ը (1757-1774): Այս նոր սուլթանը իր Համար ընւրել էր «ջաՀանդիր» («աչխարՀակալ») µանասւեղծական կեղծանունը ն Հորինում էր µանասւեղծություններ օսմանյան պեւության անցյալ փաոքի ու ապադա նվաճումների վերաµերյալ: Սուլթանների այս չաոավիղը աչքի չէր ընկնում µնավորության կայունությամµ: Նրա քաղաքական մւածողության մակարդակը նս խիսւ սաՀմանափակ էր, թեն Հավանաµար ինքը նս երաղում էր պեւության նորացման ու µարեփոխման մասին: Նրա կյանքի աոանձին դրվադներ վկայում են, որ նա, Համենայն դեպս, ձդւում էր 0սմանյան կայսրությանը ներարկել նոր ավյուն ու կյանք ն Հաւ347

կապես պեւությունը պաչւպանել Ռուսասւանի Հարձակումներից: Մուսւաֆա ԱԱԱ-ի կաոավարման աոաջին չրջանում պեւության փասւական ղեկը դւնվում էր մեծ վեղիր ՌաՀիµ փաչայի ձեոքերում: Այս դործիչը, որը µավականաչափ կրթված էր ն ծանոթ եվրոպական կրթությանն ու լուսավորությանը, ւարված էր իր երկրի արնմւականացման դաղափարներով: Նրա դործունեությունը որպես պեւության երկրորդ դեմք իր թափով ու մասչւաµներով Համեմաւելի էր քյոփրյուլուների նչանավոր ընւանիքի ներկայացուցիչների Հեւ: ՌաՀիµ փաչան անՀրաժեչւ էր Համարում իրականացնել պեւությունը նորացնելու ն արդիականացնելու ուղղությամµ µարեփոխումներ' աոանց դոյություն ունեցող ինսւիւոււների «ներդաչնակության» նկաւմամµ սպաոնալիք սւեղծելու: Արւաքին քաղաքականության µնադավաոում նա վարում էր Հավասարակչոության դիծ: Որոնելով Հակակչիո 0սմանյան կայսրության ավանդական դարձած թչնամիներ Ավսւրիայի ն Ռուսասւանի դեմ, մեծ վեղիրը փորձեց ապավինել «երրորդ ուժին»: 1761 թ. նա պայմանադիր կնքեց Պրուսիայի Հեւ, որը նա Հույս ուներ ապադայում վերածելու Հարձակողական-պաչւպանողական դաչինքի: Ընդ որում, ՌաՀիµ փաչան թյուրիմացաµար ենթադրում էր, որ Պրուսիան մի երկիր է, որը 0սմանյան կայսրության նկաւմամµ չունի ինչ-ինչ ծրադրեր: Հենց այդ ժամանակներից սկսած ձնավորվեց 0սմանյան կայսրության պրուսամեւ (Հեւադայում դերմանամեւ) քաղաքական կողմնորոչումը: կաւարելապես դիւակցելով իր երկրի Համար ոուսական վւանդի աՀադնությունը` ՌաՀիµ փաչան ձեոնամուխ եղավ մի չարք նորամուծությունների ու µարեփոխումների իրականացման, որոնք կոչված էին ուժեղացնել պեւության պաչւպանունակությունը ն կաոավարման Համակարդի արդյունավեւ դործունեությունը: Մեծ վեղիրը մի չարք µարեփոխումներ իրականացրեց թուրքական µանակում, վերակաոուցման ենթարկեց նրա սպաոաղինության դործը, խոչոր աչխաւանքներ ւարավ նրա ղինանոցը նորադույն ղենքերով ապաՀովելու Համար, մասնավորապես սւեղծելով թնդանոթների ձուլման դործարաններ, ձնավորեց µանակի Համար այնքան անՀրաժեչւ կամրջաչինարարների մի դումարւակ, սկսեց կաոուցել նոր ոաղմանավեր ն այլն: Նա µաց արեց մաթեմաւիկական դպրոցներ, ծովադնացության, ինժեներական, Հրեւանային ն այլ ուսումնական Հասւաւություններ: Վերակաոուցեց պեւության վարչական Համակարդը, փորձում էր ֆինանսների µնադավաոում Հասւա348

ւել կարդ ու կանոն, ջախջախեց µանդիւիղմը Անաւոլիայում: Մեծ վեղիրը փորձեց վերակենդանացնել ու կյանքի կոչել Սն ն Միջերկրական ծովերի միջն ջրանցք µացելու Հին ծրադիրը ն այլն: Անկասկած մեծ էր օսմանյան այդ պեւական դործչի դերը երկրի վեսւերնիղացման ուղղությամµ կաւարված քայլերի մեջ: Սուլթան Մուսւաֆա ԱԱԱ-ը կաւարելապես վսւաՀում էր իր մեծ վեղիրին ն Հավանություն էր ւալիս նրա իրականացրած քաղաքականությանը: Սակայն, երµ 1763 թ. ՌաՀիµ փաչայի մաՀվանից Հեւո սուլթանը ամµողջապես իր ձեոքերում կենւրոնացրեց կաոավարման µոլոր լծակները, անմիջապես դրսնորվեցին նան սուլթանի ադրեսիվ Հակումները: Նա µարձրաձայն սկսեց Հայւարարել, որ Բ. Դուոը Եվրոպայի նկաւմամµ պեւք է վարի ոաղմաչունչ-ծավալապաչւական քաղաքականություն: Թեն նախկինում նս սուլթանը ժամանակ աո ժամանակ Հանդես էր դալիս նման Հայւարարություններով, սակայն մեծ վեղիրը կարողանում էր ղսպել նրան ն չափավորել նրա վարքադիծը: 0րինակ, դաՀը սւանձնելու արարողության ժամանակ, երµ ընդունված կարդի Համաձայն, մաւուցվում էր մի-մի դավաթ չերµեթ, այն ըմպելու ժամանակ դիմելով ենիչերիներին, նորընւիր սուլթանն ասել էր. «Բարեկամներ, ես Հույս ունեմ Հաջորդ ւարի դարնանը ձեղ Հեւ միասին չերµեթ խմել Բենդերի պաւերի ւակ»: Սուլթանի այդ ոաղմաչունչ Հակումների պաւճաոով նրան ւվեցին «ղաղի» մականունը: Մուսւաֆա ԱԱԱ-ի ոաղմաչունչ ւրամադրությունների դրսնորումը Համընկավ մի ժամանակաչրջանի Հեւ, երµ Ռուսասւանում դաՀ µարձրացավ ոչ պակաս մարւականորեն ւրամադրված Եկաւերինա ԱԱ կայսրուՀին, որը փայփայում էր 0սմանյան կայսրությունը մասնաւելու ու µաժանելու նվիրական իղձեր: կարծես թե իրադարձությունների ղարդացումը արադորեն ւանում էր այդ երկու միապեւների փայփայած ծրադրերի սանձաղերծմանը: ԼեՀասւանի թադավոր 0դոսւոս ԱԱԱ-ի մաՀը կրկին µարձրացրեց ԼեՀասւանի նոր µաժանման Հարցը: Անմիջապես դաչինքի մեջ մւնելով իր նախկին թչնամու' Պրուսիայի Ֆրիդրիխ Մեծ թադավորի Հեւ (1764 թ.), Եկաւերինան ունձդություն կաւարեց ԼեՀասւանի անկախության դեմ: Ավսւրիայի թողւվությամµ ոուսական ն պրուսական ղորքերը ոաղմակալման ենթարկեցին ԼեՀասւանը ն այն µաժանեցին միմյանց միջն: Դա Սւամµուլում աոաջ µերեց ղայրույթի փոթորիկ, քանի որ այնւեղ ԼեՀասւանի նոր µաժանումը մեկնաµանվեց որպես 0սմանյան պեւության չաՀերի դեմ անմիջականորեն ուղղված ակւ: Զայրացած Մուսւաֆա ԱԱԱ-ը Հայւարարեց. «Ես միջոցներ կդւնեմ այդ անՀավաւներին կարդի Հրավիրելու Համար»:

Նման լարվածության պայմաններում ցանկացած պաւրվակ կարող էր Հանդեցնել պաւերաղմի: Այդպիսի պաւրվակ Հանդիսացավ 1768 թ. ամոանը մի աննչան սաՀմանային միջադեպ: Ռուսական ղինվորական ջոկաւներից մեկը Հեւապնդելով լեՀ «կոնֆեդերաւներին», այսինքն` ԼեՀասւանի Հակաոուսական կուսակցության Հեւնորդներին, խախւեց ոուս-թուրքական սաՀմանը ն ավերածության մաւնեց Ղրիմի խանի ւիրույթների մեջ մւնող Հողերը, որւեղ կոնֆեդերաւները փորձում էին դւնել ապասւան: Որպես պաւասխան քայլ` Բ. Դուոը Սւամµուլում ոուսական ոեղիդենւ Ա. Մ. 0µրեսկովից պաՀանջեց, որ ոուսական µոլոր ղորքերը անՀապաղ դուրս Հանվեն ԼեՀասւանից: 0µրեսկովը µնականաµար պաւասխանեց, որ ինքը նման որոչումներ կայացնելու լիաղորություններ չունի, ուսւի պեւք է կապվի իր կաոավարության Հեւ: Սակայն Բ. Դուոը ձերµակալեց ոեղիդենւին ն ոուսական դեսպանության µոլոր 14 աչխաւակիցներին' նրանց µանւարկելով Յոթ աչւարականոց ամրոցում: 1768 թ. Հոկւեմµերի 4-ին սուլթան Մուսւաֆա ԱԱԱ-ը պաւերաղմ Հայւարերց Ռուսասւանին, նրան մեղադրելով, որ ունձդություններ է կաւարում 0սմանյան կայսրության ւարածքային ամµողջականության նկաւմամµ ն սուլթանի քրիսւոնյա Հպաւակներին սադրում է իր դեմ ապսւամµությունների: Դիվանի այդ որոչմանը դեմ էր միայն մեծ վեղիր ՄուՀսինղադե-փաչան, որը դւնում էր, որ կայսրության ղինված ուժերը պաւրասւ չեն պաւերաղմի ն մինչն Հաջորդ ւարվա դարունը Հնարավոր չէ իրականացնել ն ոչ մի ոաղմական դործողություն: Սուլթանը անմիջապես պաչւոնանկ արեց ՄուՀսինղադեփաչային ն նրա փոխարեն մեծ վեղիր նչանակեց «պաւերաղմի կուսակցության» ակւիվ անդամներից Համղա-փաչային: Ղրիմի խան Քիրիմ-Գիրեյը իր Հրոսակային ջոկաւներով սկսեց ասպաւակ սփոել ոուսական Հողերի խորքերում` կողոպւելով ու ավերելով Հարավ-ոուսական ւարածքները ն դերության քչելով նրա µնակիչներին: 1769 թ. ապրիլին ոուսական ն օսմանյան ղորքերի միջն թեժ մարւեր սկսվեցին Դանուµի ճակաւում: Սեպւեմµերի վերջին ոուսական ղորքերը դրավեցին Խուինը, իսկ նոյեմµերին Մոլդավիայի մայրաքաղաք Յասսին: Նույն ամսին ոուսներին Հաջողվեց դրավել նան Վալախիայի մայրաքաղաք Բուխարեսւը: Այսպիսով ոուսները ոաղմակալման ենթարկելով Բեսարաµիան, Մոլդավիան ն Վալախիան' դուրս եկան Դանուµի ափերը: Ռուսական µանակը Հաջողություններ ձեոք µերեց նան կովկասյան ճակաւում, դրավելով կաµարդան: 1770 թ. սեպւեմµերին վրացական ղորքերի Հեւ Համաւեղ ոուսները դրավե350

ցին իմերեթիայի մի չարք կարնոր ամրոցներ' Քութայիսին, Բադդադին ն Շորապանին: Վրաց ժողովուրդը Հերոսական դիմադրություն էր ցույց ւալիս թուրքական ղավթիչներին: Այդ պարւությունները Հունից Հանել էին Մուսւաֆա ԱԱԱ-ին, որը ոաղմաճակաւից Հեւ կանչեց µանակի դլխավոր Հրամանաւար, մեծ վեղիր ՄեՀմեդ էմինին ն Հրամայեց նրան մաՀապաւժի ենթարկել: Միջերկրական ծովում թուրքերի դեմ Հաջողությամµ դործում էին ոուսական երեք նավաւորմիղներ, որոք այնւեղ էին ուղարկվել Բալթիկ ծովից: 1769 թ. վերջին Եկաւերինա կայսրուՀին ձեոնամուխ եղավ մի նոր ոաղմական ծրադրի իրադործման' Հունասւանը «անՀավաւ թուրքի լծից աղաւադրելուն», ենթադրելով, որ իր այդ քայլը կարժանանա ողջ արնմւյան աչխարՀի Հավանությանը: 1770 թ. դարնանը ծովակալ Գ. Ա. Սպիրիդովը դեսանւ Հանեց Հունասւանում (Մորեայում): Ռուսների ն Հույների միացյալ ուժերը դրավեցին Միսիւրիան ն Նավարինյան ամրոցը: Հույները իրենց ՀարսւաՀարիչների դեմ µարձրացրին Հուժկու ապսւամµություն: Մորեայի նաՀանդապեւ, նախկին մեծ վեղիր Մուխսինղադե-փաչան ձեոնարկեց վճոական պաւասխան քայլեր: Նա իր ղորքերի չարքերն ընդդրկելով ոաղմաչունչ ալµանացի-աոնավոււներին, պարւության մաւնեց ոչ միայն Հույն ապսւամµներին, անխնա ոչնչացնելով նրանց, այլն Հարկադրեց ոուսներին վերադաոնալու իրենց նավերը: Այդ Հաղթանակի Համար Մուխսինղադե-փաչան սւացավ «Մորեայի նվաճող» պաւվավոր ւիւղոսը: Սակայն Միջերկրական ծովում դործող ոուսական նավաւորմը ավելի Հաջողակ էր, քան ցամաքային ղորքերը: 1770 թ. Խիոս կղղու մու ոուսները պարւության մաւնեցին թուրքական նավաւորմը, նրան սւիպելով փրկություն որոնել Փոքր Ասիայի Զեչմե կոչված ծովախորչում: Այսւեղ ոուսական նավաւորմը Հունիսի 26-ին կործանիչ Հարված Հասցրեց թուրքերին, ոչնչացնելով նրանց Համարյա ողջ նավաւորմը: Այդ ծովային ճակաւամարւը, որը Հայւնի է Զեսմենյան անունով, փաոքով պսակեց ոուս ծովայիններին: Դա Լեպանւոյից Հեւո թուրքերի կրած ամենախոչոր պարւությունն էր ծովի վրա, որը Հավասարաղոր էր աղեւի: Այդ Հաղթանակի աոթիվ Ցարսկոյե Սելոյում Եկաւերինա ԱԱ կայսրուՀին Հրամայեց կաոուցել մի Հաղթակամար, միաժամանակ ճակաւամարւի µոլոր մասնակիցներին պարդնաւրելով Հաւուկ մեդալով, որի վրա դրոչմված էր «БЫЛ», այսինքն` «Եղել է»: Այդ Հաղթանակից Հեւո ոուսական նավաւորմը չրջափակեց Դարդանելը` կւրելով Հակաոակորդի ծովային Հաղորդակցությունը:

Մինչն որ ոուսական նավաւորմի Հրամանաւար կոմս 0ոլովը ւաւանվում էր մւնե՞լ Դարդանել ն այնւեղից դուրս դալ Մարմարա ծով թե ոչ, թուրքերը Հնարավորություն սւացան ֆրանսիացի ինժեներների օդնությամµ Դարդանելում սւեղծել Հղոր պաչւպանողական Համակարդ: Ռուսական նավաւորմի անդլիացի ծովակալ էլֆինսւոնը Տենեդոսի չուրջը չեղոքացրեց նեղուցները, իսկ 0ոլովը չրջապաւեց Լեմնոս կղղու ամրոցը: Վաթսունօրյա չրջապաւումից Հեւո թուրքական կայաղորը դւնվում էր Հանձնվելու եղրին, երµ ւեղի ունեցավ անսպասելին. սուլթանի ծովակալ Հասան Ալժիրցին Սւամµուլի փողոցներից Հավաքելով չորս Հաղար Հոդուց µաղկացած մոլեոանդ ամµոխի ն նրանց ղինելով աւրճանակներով ու սրերով, նրանց աննկաւ կեպով ափ Հանեց կղղում` դրոՀելով ոուսների վրա: Մասամµ կուորելով նրանց, մասամµ էլ սւիպելով, որ վերադաոնան իրենց նավերը, թուրքերը կարողացան փրկել ոաղմավարական աոաջնակարդ նչանակություն ունեցող Լեմնոս կղղին: Այդ արարքի Համար սուլթանը Հասանին պարդնաւրեց, նրան նչանակելով դլխավոր ծովակալի պաչւոնում: Ռուսները, սակայն, չարունակում էին ղարդացնել իրենց Հաջողությունները: 1770 թ. Դանուµից Հյուսիս ընկած թուրքական µոլոր ամրոցներն անցան նրանց ձեոքը: 1771 թ. դլխավոր իրադարձությունը ոուսների կողմից Ղրիմի դրավումն էր: Ղրիմի թուրքական նաՀանդապեւը դերի ընկավ ոուսների ձեոքը, իսկ խանը ամոթալի ձնով փախուսւի դիմեց աոանց դիմադրության փորձ իսկ կաւարելու: Ռուսները խանի որդիներին խոսւացան պաՀպանել թերակղղու անկախությունը' Ռուսասւանի Հովանու ներքո: Նրանք մեկնեցին Պեւերµուրդ, որպեսղի Հավաւարմության երդում ւան կայսրուՀի Եկաւերինային: Ղրիմի կորսւյան Հեւնանքով 0սմանյան կայսրությունը կորցրեց Սն ծովի Հյուսիսային աոափնյա ւարածքները, µացաոությամµ 0չակովի ն կինµուոնի: Միաժամանակ կովկասում ոուսները թուրքերին վոնդեցին Մինդրելիայից: Ղրիմի կորուսւը ուժդին Հարված էր 0սմանյան կայսրությանը, որը մինչն այդ Սն ծովը Համարում էր իր ներքին լիճը: Այդ նույն ժամանակ ոուսներին Հաջողվեց վրացիների Հեւ Համաւեղ դրավել Քութայիսին ն Մինդելիայից ն աոՀասարակ Վրասւանից դուրս մղել թուրքերին: Ռուսները Հաջողություններ ձեոք µերեցին նան դանուµյան ճակաւում, որւեղ դրավեցին Ժուրժա ն իսաքչի ամրոցները:

ԱնՀանդսւանալով, որ Ռուսասւանը կարող է էլ ավելի խոչոր նվաճումներ կաւարել, Ավսւրիան ն Պրուսիան Պեւերµուրդին աոաջարկեցին իրենց միջնորդական ծաոայությունները Հաչւության պայմանադիր կնքելու վերաµերյալ: Սակայն Եկաւերինան պաւասխանեց, որ ինքը µանակցություններ կվարի միայն սուլթանի Հեւ, աոանց երրորդ երկրների միջամւության: 1772 թ. մայիսին թուրքական Հրամանաւարությունը սւիպված էր խնդրել ղինադադար: Ռուսասւանը ւվեց իր Համաձայնությունը, քանի որ երկրի ներսում սկսվել էր դյուղացիական Հուժկու պաւերաղմ Եմելյան Պուդաչնի դլխավորությամµ: 1772 թ. Հուլիսի վերջին Ֆոկչանում սկսվեցին խաղաղության µանակցություններ, որոնք աչնանը չարունակվեցին Բուխարեսւում: Սակայն ամիսներ ւնած այդ µանակցությունների ընթացքում կողմերը չկարողացան դալ Համաձայնության, քանի որ մուֆթին ն ողջ մաՀմեդական ուլաման դեմ էին, որ Ղրիմի խանությունը անցնի քրիսւոնյա Ռուսասւանին, Համարելով, որ որպես «իսլամական Հող» այն պեւք է դւնվի օսմանյան սուլթան-խալիֆի դերիչխանության ներքո: Մւավախություն ունենալով, որ µարձր Հոդնորականությունը Սւամµուլում կՀրաՀրի անկարդություններ ն նույնիսկ ապսւամµություն, սուլթանը մերժեց ոուսների աոաջադրած պայմանները: Համարյա մեկ ւարվա ընդմիջումից Հեւո, 1773 թ. ապրիլին, ոաղմական դործողությունները վերսկսվեցին ավելի ուժդին թափով: 1774 թ. դարնանը ն ամոանը ւեղի ունեցան իրադարձություններ, որոնք կանխորոչեցին պաւերաղմի ելքը: 1774 թ. մայիսի սկղµին ոուսական ղորքերը սկսեցին Դանուµի դեւանցը: Մայիսի 2-ին նրանք դրավեցին Պաղարջիքը: 1774 թ. Հունիսի 9-ին կողլուջայի մու ոուսական դումարւակը Ա. Վ. Սուվորովի Հրամանաւարությամµ դլխովին ջախջախեց թուրքական ղորքերին, թչնամուն մաւնելով խուճապաՀար փախուսւի: Դանուµյան µանակի դլխավոր ուժերը ֆելդմարչալ Պ. Ա. Ռումյանցնի Հրամանաւարությամµ սկսեցին չարժվել դեպի Շումլա, որւեղ դւնվում էին թուրքական µանակի Հիմնական ուժերը մեծ վեղիրի Հրամանաւարությամµ: Մինչն Շումլային մուենալը ոուսները ջախջախեցին իրենց ընդաոաջ եկած օսմանյան մի խոչոր ղորաµանակի ուժերը ն կւրեցին թուրքերի ամեն ւեսակի Հաղորդակցությունը Սւամµուլի Հեւ: Դա վերջն էր: Հունիսի 20-ին մեծ վեղիրը ոուսների ոաղմական ճամµարն ուղարկեց իր ներկայացուցիչ սպային` աոաջարկելու Համար ղինադադար: 1774 թ. Հուլիսին Ռումյանցնի ոաղմակայանում, որը դւնվում էր

Բուլղարիայի Սիլիսւրիա քաղաք-ամրոցից ոչ Հեոու Քյուչյուկ-կայնարջի դյուղում, սկսվեցին ոուս-թուրքական խաղաղության µանակցություններ: Դանուµյան µանակի Հրամանաւարը վերջնադրի ձնով թուրքերից պաՀանջեց, որ Հաչւության պայմանադիրը կնքվի Հինդ օրվա ընթացքում, Հակաոակ դեպքում սպաոնալով ղորքերը չարժել աոաջ: Թուրքերը սւիպված էին ընդունել այդ պայմանը: 1774 թ. Հուլիսի 10-ին ոուս-թուրքական խաղաղության պայմանադիրը սւորադրվեց: Երկու կողմերն էլ ճանաչում էին Ղրիմի խանի անկախությունն ու ինքնուրույնությունը: Պայմանադիրը դործնականում վերացնում էր Ղրիմի թաթարների կողմից Ռուսասւանի նկաւմամµ դոյություն ունեցող սպաոնալիքը: ԱյսուՀեւն Ղրիմը պեւք է կաոավարվեր ւեղական կաոավարչի կողմից, որը ընւրվելու էր աոանց ոուսների ու թուրքերի միջամւության: կրոնական Հարցերում Ղրիմի թաթարները նախկինի պես ենթարկվելու էին օսմանյան խալիֆին: Դա փասւորեն նչանակում էր, որ միջաղդային աոումով աոաջին անդամ ճանաչվում էր սուլթանի իրավունքները կայսրությունից դուրս դւնվող մաՀմեդականների նկաւմամµ: Այլ կերպ ասած, Ռուսասւանը սուլթանին ճանաչում էր որպես Համայն մաՀմեդականների Հոդնոր աոաջնորդ' խալիֆ: Քյուչյուկ-կայնարջիի պայմանադրով Ռուսասւանին էր անցնում Սնծովյան ափամերձ ւարածքների մի մասը կերչ, Ենիկալե ն կինµուոն ամրոցներով, որոնք ոուսների Համար սւեղծում էին ուժեղ Հենակեւ, Հեւնաµար նան Ղրիմը ղավթելու Հնարավորություն, երµ որ դա ոուսները ցանկանային: Բեսարաµիան, Մոլդավիան ն Վալախիան վերադարձվում էին Թուրքիային, սակայն նա պարւավորվում էր վերականդնել սուլթանների կողմից դանուµյան իչխանություններին Հաւկացված ինքնավար իրավունքները: Ավելին, պայմանադիրը թուրքերին արդելում էր µնակություն Հասւաւել մոլդովական ն վալախական Հողերում: Սակայն ամենակարնորը այն էր, որ ոուսական աոնւրական նավերը սւանում էին աղաւ նավարկության իրավունք 0սմանյան կայսրության ափերը ողողող µոլոր ծովերում, ինչպես նան աղաւ ելք նեղուցներով դեպի Միջերկրական ծով: Այլ կերպ ասած, Թուրքիան կորցնում էր Սն ծովում ն նեղուցներում աոնւրական նավարկության մենաչնորՀը: Դա այն էր, ինչին Ռուսասւանը ձդւում էր Պյուր Ա-ի ժամանակներից սկսած: ԱյսուՀեւն երµեք Սն ծովը չէր լինելու «մաքուր ն անվերապաՀ կերպով» թուրքական ներքին լիճ: Սակայն այնուամենայնիվ ոուսական ոաղմական նավաւորմին ար354

դելվում էր լողալ Սն ծովում ն նեղուցներով անցնել Միջերկրական ծով: Միջերկրական ծովում ոուսական նավաւորմը պարւավորվում էր Հեոանալ Հունական արչիպելադից: կովկասում թուրքերին էին վերադարձվում Վրասւանը ն Մինդրելիան: Քյուչյուկ-կայնարջիի խաղաղության պամանադիրը Ռուսասւանին ւրամադրեց այն µոլոր կապիւուլյացիոն իրավունքները, որոնք նախկինում կապիւուլյացիաների չնորՀիվ սւացել էին Ֆրանսիան ն Անդլիան: ԱյսուՀեւն Ռուսասւանը կարող էր իր Հյուպաւոսներն ունենալ սուլթանի ւիրույթների ցանկացած քաղաքում: Ռուսներն իրավունք էին սւանում պաչւպանել սուլթանի ուղղափաո քրիսւոնյա Հպաւակների չաՀերը ն Հովանավորել նրանց: իսկ դա նչանակում էր, որ Ռուսասւանը սւացավ ուղղափաո քրիսւոնյաներին Հովանավորելու պաւրվակի ւակ 0սմանյան կայսրության ներքին դործերին միջամւելու լեդալ Հնարավորություն: Անկասկած դա դուո էր µաց անում ապադայում կողմերի միջն սուր վեճերի ու կոնֆլիկւների Համար: ՌուսաՀպաւակները դեպի Պաղեսւինի սուրµ վայրեր ուխւադնացության ժամանակ աղաւվում էին չնչաՀարկ վճարելու պարւավորությունից ն օսմանյան կաոավորությունը պարւավորվում էր ուխւավորներին վերցնել թուրքական օրենքների պաչւպանության ւակ: Պայմանադրով ներումն էր չնորՀվում µոլոր նրանց, ովքեր պայքարել էին թուրքական լծից աղաւադրվելու Համար: Քրիսւոնյա µնակչությունը սւանում էր նան ժամերդության ու կրոնական ծիսակաւարություններ կաւարելու աղաւության երաչխիքներ, ինչպես նան կայսրության սաՀմաններից դուրս այլ երկրներ ւեղափոխվելու իրավունք: Վերջապես պայմանադրով 0սմանյան կայսրությունը պարւավորվում էր Ռուսասւանին վճարել դրամական ոաղմաւուդանք: Քյուչյուկ-կայնարջիի պայմադիրը դեոնս չէր Հեւապմդում 0սմանյան կայսրությունը µաժանելու ն մասնաւելու նպաւակներ: Սակայն կասկածից վեր է, որ այն դարձավ կայսրությունը ւրոՀելու ու մասնաւելու ուղղությամµ աոաջին լուրջ քայլերից մեկը: Հիչյալ պայմանադիրը նան ամµողջ աչխարՀին ցույց ւվեց, որ երµեմնի Հղոր 0սմանյան կայսրությունը խիսւ թուլացել է, որ այն ւնւեսական ն ոաղմաքաղաքական աոումով անՀուսալիորեն Հեւ է մնացել եվրոպական երկրներից: Այսպիսով, Սուլթան Մուսւաֆա ԱԱԱ-ին վիճակված չէր ինչ որ ձնով կանդնեցնել 0սմանյան կայսրության չարունակվող վայրէջքը ն նոր չունչ ու ոդի Հաղորդել իր պեւությանը: Այլնս Հիվանդ ու Հու355

սաՀաւ, նա 1773 թ. մի վերջին անդամ փորձեց անձամµ իր ղորքերին աոաջնորդել դեպի Դանուµի ճակաւը, սակայն նրա վեղիրներն ու ուլեմները արդելեցին դա անել` նկաւի ունենալով նրա աոողջական ծանր վիճակը: 1774 թ. Թուրքիայի Համար չարաµասւիկ ւարում, երµ պարւված ու նվասւացած Սւամµուլը կնքեց Քյուչյուկ-կայնարջիի պայմանադիրը, Մուսւաֆա ԱԱԱ-ը փչեց իր վերջին չունչը: 50 ւարեկան Հասակում դաՀ µարձրացավ նրա եղµայրը' սուլթան Աµդուլ Համիդ Ա-ը (1774-1789), որը մինչն իր դաՀակալությունը 38 ւարի չարունակ անց էր կացրել ւխրաՀոչակ «վանդակում»: Անդլիացի արնելադեւ Համմերի µնութադրմամµ, այդ սուլթանը օժւված չէր ոչ ընդունակություններով, ոչ փորձով, իսկ ամենակարնորը աչքի չէր ընկնում կյանքի ու աչխարՀի իմացությամµ: Սակայն նրա դոոողամւությունն ու ինքնադոՀությունը սաՀմաններ չէին ճանաչում: Նա նս ւարված էր Հարեմի կյանքով ն իր սուլթանության ւարիներին լույս աչխարՀ µերեց 22 ղավակների, որոնց մեծ մասը վաղ մանկության ւարիներին մաՀացավ: Երµ Համիդ Ա-ը սւանձնեց դաՀը, պեւական դանձարանը այն ասւիճանի դաւարկ էր, որ նա չկարողացավ ընդունված կարդի Համաձայն, ենիչերիներին µաժանել դրամական պարդններ: Քյուչյուկ-կայնարջիի պայմանադրի սւորադրումից Հեւո մի քանի ւարի անց, Եկաւերինա ԱԱ կայսրուՀին, որի մասին Հաµսµուրդների իոսիֆ կայսրը ասել էր, որ «այդ կինը օժւված է իր սեփական µացաոիկ կամքով ն նրան ոչ մի µան չի կարող կանդնեցնել» մւաՀղացել էր մասնաւել 0սմանյան կայսրությունը: Երµ 1778 թ. կայսրուՀին ունեցավ երկրորդ թոոը, նրան անվանակոչեցին կոնսւանդին, ՀեոաՀար նպաւակ Հեւապնդելով ապադայում նրան նսւեցնել «µյուղանդական» դաՀի վրա: ԹադուՀու այդ ծրադրերը արժանանում էին ֆրանսիական լուսավորիչների ն աոաջավոր մարդկանց դրվաւանքին: Վոլւերը, օրինակ, դւնում էր, որ ոուսական կայսրուՀու պաւերաղմը Մուսւաֆա ԱԱԱ-ի Հեւ Հանդիսանում էր պաւերաղմ µանականության ու մոլեոանդության, քաղաքակրթության ու Հեւամնացության միջն: իսկ Սւամµուլում ֆրանսիական դեսպան կոմս դե Վոլնեյը դւնում էր, որ թուրքերը «µոսֆորյան µարµարոսներ են», որ նրանք «անկիթ ու այլասերված մի աղդ են ն նրանց նկաւմամµ Հարձակումը անՀրաժեչւ է պաչւպանել»: Եկաւերինա ԱԱ-ը իր դործակալության միջոցով ողջ Հունասւանով մեկ ւանում էր քարողչություն` քրիսւնյա-Հույներին Համողելով միանալ իրեն ն ղինված պայքար ծավալել «անՀավաւների» դեմ:

Ռուսասւանի կայսրուՀին նախ որոչեց վերջնականապես լուծել Ղրիմի Հարցը, որը Քյուչյուկ-կայնարջիի պայմանադրով Հոչակվել էր անկախ պեւություն: Երµ Ղրիմի թաթարները իրենց Համար խան ընւրեցին խանական ընւանիքի ներկայացուցիչ Դնլեթ-Գիրեին, ոուսները նրան Համարելով անՀնաղանդ, «կարդը վերականդնելու» պաւրվակի ւակ Ղրիմ ուղարկեցին մի µանակ ն իչխանաղուրկ անելով խանին, նրա փոխարեն դրեցին իրենց դրածոյին: Պեւերµուրդի այդ քայլը թեն Սւամµուլում աոաջ µերեց ղայրույթի փոթորիկ, սակայն պաւրասւ չլինելով պաւերաղմի, թուրքերը 1779 թ. ֆրանսիացիների Հուչումով Ռուսասւանի Հեւ կնքեցին պայմանադիր, որով ճանաչում էին նոր խանի ընւրության օրինականությունը: Երµ թաթարները µացաՀայւ կերպով չընդունեցին ոուսների դրածո խանին ու սպաոնում էին ւապալել նրան, խանը Սանկւ-Պեւերµուրդ ուղարկեց իր մարդկանց, կայսրուՀուց խնդրելու, որ նա պաչւպանի իրեն «խոովարարներից»: կայսրուՀին կրկին Ղրիմ ուղարկեց մի µանակ, որը անխնա կուորեց ապսւամµած թաթարներին ն նրանց քչեց թերակղղուց: Այնժամ Եկաւերինա ԱԱ-ը ն նրա դլխավոր Հրամանաւար իչխան Պույոմկինը որոչեցին, որ այլնս եկել է ժամանակը Ղրիմը «ուղղակի վերցնելու» Համար: Սպաոնալիքների ու կաչաոքի միջոցով նրանք նախ սւիպեցին խանին Հրաժարվելու իչխանությունից Հօդոււ Եկաւերինայի: ԱյնուՀեւն 1783 թ. ապրիլի 19-ին կայսրուՀին Հրապարակեց մանիֆեսւ Ղրիմը, Թամանյան թերակղղին ն մինչն կուµան դեւն ընկած Հողերը ոուսական պեւությանը միացնելու մասին: իր այդ որոչումը ինչ-որ ձնով Հիմնավորելու Համար, ոուսական կայսրության կաոավարությունը Հայւարարեց, որ օսմանյան պեւությունը µաղմիցս խախւել է Քյուչյուկ-կայնարջիի պայմանադրի դրույթները Ղրիմի սւաւուսի վերաµերյալ: ինչ վերաµերում է քավության նոխաղ դարձած Ղրիմի խանին, ապա նրան ոուսները սկղµում µանւարկեցին, իսկ ապա արւաքսեցին Թուրքիա, որւեղ անմիջապես նրան դլխաւեցին: Պեւերµուրդն աչխաւում էր Հավաւացնել Արնմոււքին, որ Ռուսասւանը Ղրիմում իրադործել է աղաւադրական մեծ աոաքելություն, թերակղղու թաթար µնակչությանը փրկելով ւաոապանքներից: «Սերը կարդ ու կանոնի ն Հանդսւության նկաւմամµ,- Հայւարարեց Եկաւերինան,- ոուսներին µերեց Ղրիմ»: Երµ աղաւաւենչ թաթարների մի մասը որոչեց մաՀվան դնով մինչն վերջ պայքարել ոուսների դեմ, իչխան Պույոմկինի աղդական դեներալ Պավել Պույոմ357

կինը ղանդվածորեն նրանց սրի քաչեց: Տասնյակ Հաղարավոր թաթարներ լքեցին իրենց µնակավայրերը: Ղրիմը դարձավ ոուսական նաՀանդ Տավրիա անունով: Այդ երկրամասը նվաճող իչխան Պույոմկինին թադուՀին չնորՀեց «Տավրիկյան» ւիւղոսը: Ռուսները Դնեպրի Խերսոնես ամրոցում µարձրացրին Հաղթակամար, որի վրա դրված էր «ճանապարՀ դեպի Բյուղանդիա»: Ավսւրիայի կայսր իոսիֆը անմիջապես մեկնեց Խերսոնես, ոուսական կայսրուՀու Հեւ քննարկելու Համար 0սմանյան կայսրության µաժանմանը աոնչվող Հարցեր: Սուլթանը սւիպված էր պաչւոնապես իր Համաձայնությունը ւալ Ղրիմը ն նրա Հարակից Հողերը Ռուսասւանին անցնելու վերաµերյալ: Սակայն մայրաքաղաքում, ինչպես սուլթանի անմիջական չրջապաւում, այնպես էլ կաոավարության մեջ, աոկա էր Հակաոուսական ւրամադրություններ ունեցող ոաղմաչունչ մի խմµավորում, որը µորµոքում էր մաՀմեդական µնակչության կրոնական ոաղմաչունչ մոլեոանդությունը, կոչ անելով «ջիՀադ» սկսել «անՀավաւների» դեմ, որոնք ւիրացել են իսլամի Հողերին: կողմերի միջն ոաղմական ընդՀարման արադացմանը նպասւեց նան այն, որ Ռուսասւանը 1783 թ. թաթարական Ախթիար դյուղի ւեղում արադորեն սկսեց կաոուցել Սնասւոպոլ ոաղմական նավաՀանդիսւը, որը կոչված էր դաոնալու Սն ծովում ոուսական ոաղմա-ծովային նավաւորմի դլխավոր Հենակեւը: 1787 թ. օդոսւոսի 14-ին Բ. Դուոը վերջնադիր ներկայացրեց Ռուսասւանին, պաՀանջելով անՀապաղ Հեոանալ Ղրիմից ն Վրասւանց (1783 թ. օդոսւոսին Քարթլիի ն կախեթի թադավոր իրակլի (Հերակլ) ԱԱ-ի Հեւ կնքած պայմանադրով Վրասւանն անցնում էր Ռուսասւանի Հովանավորության ւակ): Զսւանալով պաւասխան` 1787 թ. օդոսւոսի 24-ին Բ. Դուոը Ռուսասւանին Հայւարարեց պաւերաղմ: Ռուսական դեսպանը ն նրա աչխաւակիցները կրկին Հայւնվեցին Յոթ աչւարականի ամրոցի µանւում: 1787 թ. սեպւեմµերին թուրքերը դրոՀեցին կինµուոնի վրա, սակայն ջախջախվեցին Ա. Վ. Սուվորովի ղորքերի կողմից: 1788 թ. ոուսները Մոլդավիայում, Վալախիայում ն կովկասում ձեոք µերեցին ավելի մեծ Հաջողություններ: Նրանց Հաջողվեց դրավել Խուինը ն 0չակովը: Այդ նույն թվականին աոանձնապես ւպավորիչ էր ոուսների ւարած Հաղթանակը Ռիմնիկ դեւի մու, ինչպես նան Սինոպի չրջանում, որւեղ նրանք ջախջախիչ պարւության մաւնեցին թուրքական ոաղմական նավաւորմին: 1789 թ. սեպւեմµերի 22-ին Ռիմնիկի մու ւեղի ունեցած ճակաւամարւում

Սուվորովը ջախջախեց 100 Հաղարանոց թուրքական µանակը, որի կորուսւները Հաչվվում էին 20 Հաղար սպանվածներ ն վիրավորներ: Ռուսների ւարած այդ Հաղթանակաները արադացրին Ավսւրիայի մոււքը պաւերաղմի մեջ: 1788 թ. իոսիֆ կայսրը խախւելով իր խաղաղության պայմանադիրը թուրքերի Հեւ, 0սմանյան կայսրությանը Հայւարարեց պաւերաղմ, դրանով իսկ դաչնակցելով Ռուսասւանի կայսրուՀու Հեւ: Այսպիսով թուրքերը Հարկադրված էին ծանր պաւերաղմ մղել միաժանակ երկու ճակաւով: Ճիչւ է, 1788 թ. թուրքերին Հաջողվեց պարւության մաւնել ավսւրիացիներին, սակայն դա չփոխեց պաւերաղմի ընդՀանուր պաւկերը: Սուվորովը չարունակում էր իր փաոաՀեղ Հաղթանակները: իսկ 1789 թ. ավսւրիական µանակի Հրամանաւարությունը դրվեց վճոական ու փորձաոու մարչալ Լոուդոնի վրա, որն անցել էր Յոթնամյա պաւերաղմի µովով ն օդւվում էր ղինվորական մի մարդու Հեղինակությունից, որը «կովում էր ինչպես ջենւլմեն»: Մարչալը կարողացավ ավսւրիացիների կրած ծանր պարւությունից Հեւո µանակին ներչնչել Հաղթանակի Հասնելու Հավաւ: Ներխուժելով Բոսնիա ն Սերµիա` ավսւրիական ղորքերը դրավեցին այդ երկրների ւարածքի մեծ մասը: Ավսւրիական մեկ այլ µանակ իչխանաղուն կոµուրսկու դլխավորությամµ, Մոլդավիայում միանալով Պույոմկինի ոուսական µանակի Հեւ, սկսեց ոաղմական դործողություններ վարել Դնեպրի ն Դանուµի միջն ընկած չրջաններում: 1789 թ. ոուսական ղորքերը դրավեցին Ակկերմանը, 0դեսան ն Բենդերին: Համարյա միաժամանակ ավսւրիացիներին Հաջողվեց դրավել Բելդրադը ն նրա Հարնանությամµ դւնվող Սմեդերեվո ամրոցը: Սւամµուլում սկսվեց խուճապ, որը սպաոնում էր վերածվել անկարդությունների: Սուլթանը որոչեց մեծ վեղիր, դանուµյան µանակի Հրամանաւար Հասանին, որը նախկինում որպես նավաւորմի Հրամանաւար մեծ ծաոայություններ էր մաւուցել իր երկրին, դարձնել քավության նոխաղ: Սուլթանի Հրամանով նա մաՀապաւժի ենթարկվեց: Սակայն 1789 թ. ֆրանսիական մեծ Հեղափոխության Հեւ կապված իրադարձությունների պաւճաոով Ավսւրիան այլնս չէր մասնակցում ոաղմական դործողություններին: Ռուսասւանը չարունակելու էր պաւերաղմը մենակ, աոանց դաչնակցի:

2. ՃԱՆԱՊԱՐՀ ԴԵՊի ԱՐԵՎՄՏԱկԱՆԱՑՈՒՄ

ՃՄԱԱԱ դ. երկրորդ կեսին ծնունդ է աոնում այսպես կոչված «Արնելյան Հարցը»: Նրա էությունը կայանում էր նրանում, որ 0սմանյան կայսրության ոչ թուրք ժողովուրդների վերելք ապրող աղաւադրական ձդւումները այդ պեւության ոաղմական Հղորության անկման ն Բ. Դոան իչխանության թուլացման պայմաններում դաոնում էին միջաղդային քաղաքականության օµյեկւ: Այլ կերպ ասած, 0սմանյան կայսրության ոչ թուրք µնակչություն ունեցող չրջանների ճակաւադիրը դադարում էր ներքին թուրքական Հարց լինելուց ն վեր էր ածվում միջաղդային քաղաքականության խնդրի: Այդ ժամանակվանից սկսած սրվում էր պայքարը եվրոպական ւերությունների միջն 0սմանյան կայսրությունում աոաջաւար դիրքեր ձեոք µերելու Համար: կայսրության ոչ թուրք Հպաւակների վիճակը սկսում է պաւրվակ դաոնալ եվրոպական դիվանադիւության կողմից սուլթանական պեւության ներքին դործերին միջամւելու Համար: Երկրի աոջն կանդնած ներքին ու արւաքին մարւաՀրավերները ՀաղթաՀարելու Համար, ՃՄԱԱԱ դ. սկղµին 0սմանյան կայսրության կաոավարող չրջանները սկսում են ուղիներ որոնել պեւության Հղորության վերականդնման ու ամրապնդման Համար: Ըսւ այնմ, նրանց մու սկսում է մեծանալ Հեւաքրքրությունը եվրոպական երկրների նկաւմամµ: Սուլթան ԱՀմեդ ԱԱԱ-ի (1703-1730) կաոավարման չրջանը 0սմանյան կայսրության պաւմության մեջ Հայւնի է «լյալե դնրի» («վարդակակաչների դարաչրջան») անունով: Սուլթանը, օմանյան աղնվականությունը ն նույնիսկ միջին խավերը ւարվել էին վարդակակաչների ծաղկանոցներ սւեղծելու մարմաջով: Սւամµուլում աճեցնում էին մի քանի Հարյուր ւեսակի վարդակակաչներ: Բանասւեղծները ուանավորներ էին Հյուսում նվիրված այդ ծաղկին: Մեծ քանակությամµ վարդակակաչներ էին ներմուծվում Հոլանդիայից, մասամµ նան իրանից: Մեծ Սերալի այդում կաղմակերպվում էին վարդակակաչի ւոներ, որոնք իրենց նչանակությամµ մթադնում էին նույնիսկ մաՀմեդականների ավանդական կրոնական ւոները: Վարդակակաչը դաոնում էր արնմւյան քաղաքակրթության աղդեցության ներքո Թուրքիայում ւեղի ունեցող մի ւեսակ, «վերածնության» խորՀրդանիչ: Այդ չրջանում լուրջ միւում դրսնորվեց դեպի արնմւականացումը (վեսւերնիղացումը) ն µարեփոխումները: Վարդակակաչը դարձել էր մի յուրաՀաւուկ խորՀրդանիչ, որն իրենով նչանավորում էր երկրի թնակոխման սկիղµը ՀամաչխարՀային դործընթացի մեջ: կայսրությունն իր Հայացքով սկսում էր չրջվել դեպի Արնմոււք, որը թնակոխել էր դիւական աոաջընթացի, ւնւեսական ծաղկման ն ոաղմական Հղորության

մի նոր էւապ: Ճիչւ է, թեն թուրքական էլիւայի Համեմաւաµար փոքր մասն էր դիւակցում Արնմոււքի ղարդացած քաղաքակրթությունը սոցիալական ն մչակութային µարեփոխումների միջոցով կայսրությունում արմաւավորելու կարնորությունն ու անՀրաժեչւությունը, սակայն կարնորն այն էր, որ այդ դաղափարն արդեն Հասել էր մարդկանց դիւակցությանը: Երկրում թնածում էին նոր ւրամադրություններ ու նոր ոդի: Վարդակակաչների դարաչրջանի ընդՀանուր ւրամադրվածությունը µանասւեղծ ԱՀմեդ Նեդիմը (1681-1730) ներկայացնում էր Հեւնյալ կերպ. «Ծիծաղենք, ուրախանանք, ցանկալին վերցնենք աչխարՀից»: Հիրավի, այդ ւարիներին կայսրության µարձր աղնվականության կյանքը լի էր µաղմապիսի ւոնակաւարություններով, խրախճանքներով, Հրավաոություններով ն այլն: Այսպիսով, միանդամայն ակնՀայւ էր, օր 0սմանյան կայսրությունը սկսել էր որոնել լճացումից ու անկումից դուրս դալու ն իր Հեւադա ղարդացման ուղին որոնելու ճանապարՀներ: Այդ չրջանում սուլթանական արքունիքը նս սկսեց նմանվել եվրոպական արքունիքներին: «Դա մի ժամանակաչրջան էր,- դրում է թուրք պաւմաµան Ն. Բերկեսը,- երµ ժողովուրդների չրջանում µարոյական սաՀմանափակումները նչանակալիորեն թուլացել էին: Անցան այն ժամանակները, երµ սուրճ խմելը ն սրճարանների դոյությունը արժանանում էին պարսավանքի: Ավելի ու ավելի չաւ էին Հայւնվում ւարµեր ղվարճանքների ւներ, որոնք դործում էին Հակաոակ արդելքների»: Ռուս ոեղիդենւ Վեչնյակովը 1731 թ. Սւամµուլից դրում էր, որ այդ ժամանակ «թուրքերը կորցրին պաւերաղմելու ցանկությունը, քանի որ ոչ ոք չէր ցանկանում Հեոանալ իր ւնից ու ւեղից ն ղրկվել ւարµեր ւեսակի Հաճույքներից ն ուրախություններից»: 1720 թ. սուլթան ԱՀմեդ ԱԱԱ-ի Հրամանով Ֆրանսիա' Լյուդովիկոս ՃՄ-ի արքունիք ուղարկվեց մի դեսպանություն Զելեµի ՄեՀմեդ-էֆենդի Յիրմիսեկիղի դլխավորությամµ, որն իր ժամանակի կրթված մարդկանցից մեկն էր, ն ենիչերիական ղորամասերում ու պեւական ապարաւում ղµաղեցրել էր µարձր պաչւոններ, ղµաղվում էր նան դրական դործունեությամµ: Դեսպանությանը Հանձնարարված էր քայլեր կաւարել թուրք-ֆրանսիական Հարաµերությունների ամրապնդման ուղղությամµ ն ձեոք µերել Ֆրանսիայի Համաձայնությունը Ավսւրիայի դեմ թուրք-ֆրանսիական դաչինք կնքելու վերաµերյալ: Սակայն օսմանյան դեսպանը ուներ նան մեկ այլ, ոչ պակաս կարնոր Հանձնարարություն. ««երկու աչքով» նայել, թե ինչ է կաւարվում Եվրոպայում ն ուր են Հասել քրիսւոնյաները»: Այլ կերպ ասած, նրան Հանձնարարված էր խորությամµ ծանոթանալ Ֆրանսիայի ւնւեսության, մչակույթի ն դիւության Հեւ: Հիրավի, թեն 0սմանյան կայսրությունը մչւական չփումների մեջ է

եղել եվրոպական երկրների Հեւ, սակայն այդ չփումների µնույթը, որպես կանոն, եղել է միայն մեկ ձնով' ոաղմական աոճակաւման ձնով, որն արդելակում էր երկու Հակադիր աչխարՀների միջն մւավոր-ինւելեկւուալ µնույթի µոլոր ւեսակի աոնչությունները: Բացի այդ, կրոնական, մեծապեւական ն այլ կարդի նախապաչարմունքները թուրքերի մու ամրապնդում էին եվրոպացիների նյութական ու Հոդնոր մչակույթի ւարµեր µնադավաոների նկաւմամµ արՀամարանքի ու քամաՀրանքի ոդին: Սակայն արդեն ՃՄԱԱԱ դ. սկղµներից ակնաոու կերպով դրսնորվեց եվրոպական աոաջավոր փորձին դիմելու ն այն ի չաՀ սեփական պեւության օդւադործելու դիւակցությունը: Զելեµի ՄեՀմեդը, որին իր աոաքելության ժամանակ ուղեկցում էր նան իր որդի ՄեՀմեդ Սայիդը, աոաջին թուրքերից մեկն էր, որը սովորեց ֆրանսերեն: Դեսպանությունը Ֆրանսիայում եղավ երկու ւարի: Փարիղում նրան ընդունեց Լյուդովիկոս ՃՄ-ը: Թուրքական դեսպանը նրան փոխանցեց սուլթան ԱՀմեդ ԱԱԱ-ի ուղերձը: Միաժանակ նա արւաքին դործերի մինիսւր' կարդինալ Դյուµային Հանձնեց օսմանյան մեծ վեղիր Դամադ իµրաՀիմ փաչա ՆեվչեՀիրլիի նամակը: Ֆրանսիական թադավորի պալաւում ՄեՀմեդ էֆենդին Հանդես եկավ ճաոով, նչելով, որ ինքը եկել է Հասւաւելու, որ «երկու կայսրությունների միջն դոյություն ունի սերւ ն Հին µարեկամություն»: Նա ցանկություն Հայւնեց Հանդիպումներ ունենալու նան անվանի ֆրանսիացիների Հեւ: Նրան Հնարավորություն ւրվեց, օրինակ, Հանդիպելու Սեն-Սիմոնի Հեւ, որը Հավանություն ւվեց թուրքի մւադրությանը Սւամµուլ վերադաոնալուց Հեւո այնւեղ ւպարան µաց անելու վերաµերյալ: Մի խոսքով Զելեµի ՄեՀմեդը ֆրանսիայի մայրաքաղաքում իր Համար µացաՀայւեց չլացուցիչ մի նոր աչխարՀ, որը Հիացրեց նրան: Դրսնորելով մեծ Հեւաքրքրասիրություն ու եոանդ` թուրքական դեսպանության անդամները ուսումնասիրեցին ֆրանսիական պեւական կաոուցվածքը ն Հասարակական-քաղաքական կյանքը, դիւեցին ֆաµրիկաներն ու ոաղմական պաչւպանողական ամրությունները, ներկա դւնվեցին ղինվորական ղորաՀանդեսներին, այցելեցին թադավորական դիւությունների ակադեմիա, եղան Փարիղի օպերայում ն թաւրոններում, ասւղադիւարանում, µուսաµանական այդում, ծանոթացան ֆրանսիացիների կենցաղի Հեւ: 0սմանյան դեսպանի վրա աոանձնակի ւպավորություն էր թողել Վերսալը, նրա պալաւների ու ղµոսայդիների դեղեցկությունն ու չքեղությունը: Նրան ղարմացրել էր ֆրանսիացի կանանց աղաւությունը, որոնք «կարող են անկաչկանդ դնալ, ուր որ ցանկանան»: իր µոլոր ւեսածներն ու լսածները ՄեՀմեդ էֆենդին վարպեւ

դրչով ն աչխույժ ու կենդանի լեղվով (ի դեպ, նա օժւված էր նան µանասւեղծական ւաղանդով ն µանասւեղծություններ էր Հորինում «Ֆայղի» կեղծանվամµ) չարադրեց իր «Սեֆարեթնամե»-ն («Գիրք դեսպանության մասին»), որն ըսւ էության Հանդիսանում էր իր դիվանադիւական աոաքելության Հաչվեւվությունը: Այդ Հաչվեւվությունը թուրք պաւմաµան էնվեր Զիյա կարալն անվանել է «դեպի Եվրոպա µացված աոաջին պաւուՀանը»: Թեն դեսպանության աոջն դրված դիվանադիւական խնդիրները իրենց լուծումը չսւացան, քանի որ Ֆրանսիան չՀամաձայնվեց դաչինքի մեջ մւնել 0սմանյան կայսրության Հեւ ընդդեմ Ավսւրիայի, չցանկանալով խաթարել իր «ամենաքրիսւոնյա» պեւության վարկը, սակայն ընդՀանուր աոմամµ դեսպանության դործունեությունը օսմանյան արքունիքում դնաՀաւվեց որպես դարակաղմիկ երնույթ: «Սեֆարեթնամե»-ն µարձրաձայն ընթերցվեց սուլթանական պալաւում' միապեւի ներկայությամµ, արժանանալով նրա դնաՀաւանքին: Անկասկած այդ Հեւաքրքիր ն ուսանելի աչխաւությունը մեծապես նպասւել է 0սմանյան կայսրությունում «արնմւականացման» դաղափարի ձնավորմանը ն Հիմք Հանդիսացել Հեւադայում որոչ վերափոխումների իրականացմանը: իր Հերթին Զելեµի ՄեՀմեդի որդին' Սայիդը, կաղմեց մի Հուչադիր ն Հանձնեց մեծ վեղիր իµրաՀիմ փաչային' այն սուլթանին ներկայացնելու Համար: Հուչադրում նա կաւարում էր Հեւնյալ Հարցադրումը. «ինչո՞ւ քրիսւոնյա ժողովուրդները, որոնք անցյալում մաՀմեդականների Հեւ Համեմաւած այդքան թույլ էին, ներկայումս դերիչխում են µաղմաթիվ երկրներում ն նույնիսկ կարողացել են պարւության մաւնել օսմանների երµեմնի Հաղթական µանակներին»: Հենց ինքն էլ պաւասխանելով իր ւված Հարցին, Սայիդը Հորդորում էր, որ մաՀմեդականները պեւք է սթափվեն անւարµերության նիրՀից: «Թող նրանք իմանան,- դրում էր նա,- այն պայմանների մասին, որոնցում ապրում են իրենց թչնամիները: Թող նրանք ծանոթանան եվրոպական նոր մեթոդների, կաղմակերպության, ոաղմավարության, մարւավարության ն ոաղմական դործի Հեւ, թող նրանք ընդլայնեն իրենց ղինվորական ու քաղաքական Հորիղոնները' ուսումնասիրելով աչխարՀադրություն, ծովային քարւեղներ, յուրացնեն այլնայլ դիւելիքներ, որոնց օդնությամµ եվրոպացիները կարողացան նվաճել քրիսւոնյաների Հողերը»: Զելեµի ՄեՀմեդի ն նրա որդու' Սայիդի աոաջ քաչած դաղափարները ՀամաՀունչ էին մեծ վեղիր ԱՀմեդ Դամադ իµրաՀիմ փաչա ՆնչեՀիրլիի (1718-1739) դաղափարական սկղµունքներին ն Հենց ինքն էլ Հանդիսացել էր Զելեµի ՄեՀմեդի դեսպանությունը Եվրոպա ուղարկելու նա363

խաձեոնողը: Ֆրանսիացի արնելադեւ Շ. Շեֆերը նչում է, որ իµրաՀիմ փաչայի պապը իսլամն ընդունած Հայ էր: ի դեպ, «Վարդակակաչների դարաչրջանը» անխղելիորեն կապված է այդ մարդու անվան Հեւ: Ավելի քան 12 ւարի, 1718 թվականից մինչն 1730 թ. իµրաՀիմ փաչան փասւորեն Հանդիսանում էր կայսրության ներքին ն արւաքին քաղաքականության ղեկավարը, քանի որ այդ ւարիներին, ըսւ էության, սուլթան ԱՀմեդ ԱԱԱ քաչվել էր պեւական դործերը վարելուց, դա Հանձնելով մեծ վեղիրի իրավասությանը: ԱոՀասարակ մեծ վեղիր իµրաՀիմ փաչայի անՀաւականությունը իր խորը դրոչմն է թողել օսմանյան պաւմության այդ չրջանի վրա: Մեծ վեղիրի կյանքի ճանապարՀի ավարւը, սակայն, ողµերդական էր: 1730 թ. Պաւրոնա Խալիլի ապսւամµության ժամանակ նա դարձավ սուլթանի քավության նոխաղը ն մաՀապաւժի ենթարկվեց: Մեծ վեղիր իµրաՀիմ փաչա ՆնչեՀիրլին եղել է օսմանյան աոաջին պեւական դործիչներից մեկը, որը դիւակցել է, որ անՀրաժեչւ է կուրել ամեն մի «ֆերենդիի» («եվրոպականի») նկաւմամµ նախապաչարմունքների պաւնեչը, լրջորեն ծանոթանալ պեւական ու ոաղմական դործերի կաղմակերպման եվրոպական փորձի Հեւ, յուրացնել դիւության ու ւեխնիկայի µնադավաոում Արնմոււքում ձեոք µերված նվաճումները: Հենց նրա նախաձեոնությամµ Սւամµուլում µացվեցին մի քանի դրադարաններ, եվրոպացիների ն աոՀասարակ այլ ժողովուրդների դիւաւեխնիկական նվաճումների Հեւ ծանոթանալու ն դրանք օդւադործելու նպաւակով Հիմնվեց այսպես կոչված «թարդմանությունների Հանձնաժողովը», որն իրականացնելու էր ինչպես արնմւյան, այնպես էլ արնելյան Հեղինակների մի չարք µնադիւական աչխաւությունների թարդմանությունները թուրքերեն: Մեծ վեղիրը ամեն կերպ նպասւում էր իր երկրում մաթեմաւիկայի, ասւղադիւության ն այլ µնական դիւությունների ղարդացմանը: Բնավ պաւաՀական չէ, որ Հենց այդ ժամանակ Հայւնվեցին նան 0սմանյան կայսրությունում ոաղմական µարեփոխումների վերաµերյալ աոաջին նախադծերը: Մասնավորապես նման աոաջարկներով սուլթանին դիմել էին Շվեդիայի թադավոր կարլոս ՃԱԱ-ը, Հունդարական աղնվական, իչխան Ֆերենց ԱԱ Ռակոցին ն ուրիչներ: 1716 թ. ֆրանսիացի սպա դե Ռոչֆորը Սւամµուլում Բ. Դոանը աոաջարկեց օդւադործել օւարերկրյա ՀրաՀանդիչներին ու մասնադեւներին թուրքական µանակը եվրոպական ձնով վերակաղմակերպելու, ինչպես նան µանակին կից ոաղմական ինժեներների դումարւակ սւեղծելու Համար: Սակայն դեոնս քաղաքականապես ուժեղ ենիչերիների կորպուսի աոկայության ն նման µարեփոխումների նկաւմամµ ենիչերիների, սիփաՀիների ինչպես նան մաՀմեդական Հոդնորականության Հակաղդեցության պայմաննե364

րում ֆրանսիացու աոաջարկը ըսւ երնույթին ժամանակավրեպ էր: Ֆրանսիական ՀրաՀանդիչների օդնությամµ ոաղմական µարեփոխում իրականացնելու այդ վեՀերու փորձերն ավարւվեցին անարդյունք' µախվելով մոլեոանդության ու ւդիւության Հեւ ինպես թուրք µնակչության վերններում, այնպես էլ սւորին խավերում: Դե Ռոչֆորի դաղափարները օդւադործվեցին ավելի ուչ, սուլթան ՄաՀմուդ Ա-ի ժամանակ, երµ թուրքական ծաոայության մեջ մւած ն իսլամն ընդունած ֆրանսիացի կոմս Ալեքսանդր կլոդ դե Բոնննալը, որն ընդունել էր ԱՀմեդ Խումµարաջի փաչա անունը, 1734 թ. Սւամµուլում Հիմնեց Հրեւանային դպրոց: Դա աոաջին թուրքական աչխարՀիկ ուսումնական Հասւաւությունն էր, որւեղ դասավանդվում էին ճչդրիւ դիւություններ, մասնավորապես մաթեմաւիկա ն ճարւարադիւություն: Բոնննալի կողմից նան քայլեր կաւարվեցին 0սմանյան կայսրությունում եվրոպական ւիպի µանակ սւեղծելու ուղղությամµ, որոնք, սակայն Հաջողություն չունեցան: Հեւադայում Բոնննալը իր Հուչերում դրում էր, որ այդ ժամանակների թուրքական µանակը լավ վարժված ղորքերի Համար թույլ Հակաոակորդ էր: իսկապես, Թուրքիայի µանակն ու նավաւորմը արդեն վաղուց չափաղանց Հեւ էին մնացել եվրոպականից: իր ւրամադրության ւակ ունենալով Հսկայական ւարածք ն մարդկային խոչոր ոեսուրսներ` Թուրքիան դեոնս կարող էր պաւերաղմի դեպքում Հանել µաղմամարդ µանակներ: Սակայն µանակի մարւունակությունը անկում էր ապրել: Հրամանաւարական կաղմի որակով, սպաոաղինությամµ ն մարւավարությամµ այդ µանակը մեկուկես-երկու Հարյուրամյակ Հեւ էր մնացել եվրոպական µանակներից: Թուրքական նավաւորմը նս նչանակալիորեն ղիջում էր եվրոպական պեւությունների նավաւորմիղներին: 0սմանյան կայսրությունում թուրքերեն լեղվով դրաՀրաւարակության սւեղծմանը խոչընդուում էր երկրի µնակչության ընդՀանուր կուլւուրական Հեւամնացությունը, նրա մեծ մասի անդրադիւությունը, ինչպես նան մաՀմեդական Հոդնորականության վճոական դիմադրությունը, որը թչնամաµար էր ւրամադրված «անՀավաւներից» վերցված µոլոր ւեսակի նորամուծությունների նկաւմամµ: Գրաւպության դեմ եոանդուն կերպով Հանդես էր դալիս նան խաթթաթների' դիրք արւադրողների «դասը», որոնց թիվը 0սմանյան կայսրությունում Հաչվվում էր 90 Հաղար մարդուց ավել: Գրաւպությունը նրանց կարող էր դարձնել դործաղուրկ ն ղրկել Հացից: իրենց µողոքն արւաՀայւելու Համար նրանք Սւամµուլի փողոցներում կաղմակերպեցին քայլարչավ, որի ժամանակ ւանում էին մի խոչոր դադաղ, որի մեջ դրված էին իրենց դրելու պարադաները: Աոաջին անդամ 1727 թ. Հուլիսի 5-ին Հրապարակվեց սուլթան ԱՀ365

մեդ ԱԱԱ-ի ն չեյխ-ուլ-իսլամի Հաւուկ ֆերմանը (Հրամանադիրը), որը թույլաւրում էր երկրում µաց անել ւպարան: ի դեպ, աոաջին Հայկական ւպարանը կ. Պոլսում Հիմնադրվել է Աµդար Թոխաթեցու (Եվդոկացու) կողմից 1564 թ.: 1677 թ. Ակնեցի Երեմիա Քյոմուրճյանը Սւամµուլում Հիմնադրում է երկրորդ Հայկական ւպարանը: իսկ 1694 թ. Գրիդոր Մարղվանցին (Մերջանղադե Գրիդոր դպիր Մարղվանցի) ն Ասւվածաւուր կոսւանդնուպոլսեցին Հիմնադրում են երրորդ ւպարանը: Տպարան µաց անելու վերաµերյալ 1727 թ. սուլթանական Հրամանադրում չեչւվում էր, որ ւպարանը իրավունք չունի ւպադրելու Ղուրանը, նրա մեկնաµանությունները, մաՀմեդական իրավունքի վերաµերյալ աչխաւություններ ն աոՀասարակ կրոնական µովանդակությամµ դրքեր: Անչուչւ դրանով սուլթանը փորձում էր ինչ-որ չափով դոՀացնել մաՀմեդական Հոդնորականությանը, որը կւրուկ կերպով µողոքում էր կրոնական դրքերը «պղծելու» դեմ: Տպադրական մեքենաները ն մյուս սարքավորումները µերվեցին Ֆրանսիայից ու Ավսւրիայից, մասամµ նան Սւամµուլում դործող Հայկական ւպարաններից, որոնք կոււակել էին դրաՀրաւարակման մեծ փորձ: Թուրքերեն լեղվով ւպադրական դործի նախաձեոնողն ու իրականացնողը մաՀմեդականացած Հունդարացի իµրաՀիմ Մյութեֆֆերիքն էր, որին ՃՄԱԱ դ. վերջին թուրքերը դերի էին վերցրել ն Սւամµուլի «եսիր µաղարում» վաճաոել սւրկության: Նրա կողմից իսլամի ընդունումը իրեն µերել էր աղաւություն: Նորասւեղծ այդ ւպարանում աոաջին դիրքը լույս ւեսավ 1729 թ. Հունվարի 31-ին: Դա արաµերեն-թուրքերեն µաոարան էր: ԱյնուՀեւն սկսեցին լույս ւեսնել մաՀմեդական ու եվրոպական Հեղինակների Հեղինակած մի չարք դրքեր պաւմության այլնայլ Հարցերի վերաµերյալ: Այդ նույն ւպարանում լույս ւեսավ նան ճիղվիթ Հոդնորական Հոլդերմանի «Թուրքերենի քերականությունը»: Տպարանի Հունձքը, սակայն, մեծ չէր, ընդամենը 17 դիրք 1729-1742 թթ. ընթացքում: կասկածից վեր է, որ դրաւպությունը µացաոիկ կարնոր իրադարձություն էր 0սմանյան կայսրության կյանքում: Դրա չնորՀիվ դիւական դիւելիքների դեմ մաՀմեդական մոլեոանդների կողմից µարձրացված պաւնեչը ճեղքվածք ւվեց: Անչուչւ այդ աոաջին ւպարանը իր որոչակի լուման ունցավ նան օսմանյան պեւության մեջ կրթության, դիւության ու մչակույթի ղարդացման դործում: իµրաՀիմ Մյութեֆֆերիքի մաՀվանից Հեւո (1745 թ.) ւպարանը դադարեց դործել: Թուրքերեն լեղվով դրաւպությունը չարունակվեց միայն ՃՄԱԱԱ դ. վերջին (1783 թ.): Հարկ է նչել, որ այդ չրջանում µարեփոխումների դաղափարով ւար366

ված թուրք դործիչները, Համարյա աոանց µացաոության, դւնում էին, որ իսլամական կրոնը ավելի կաւարյալ է, քան քրիսւոնեությունը, ուսւի նրանք Համարում էին, որ իսլամի նորմերն ու ինսւիւոււները միանդամայն պիւանի են ՃՄԱԱԱ դարի պայմաններում աոաջադիմությունն ապաՀովելու Համար: Թեն մեծ վեղիր իµրաՀիմ փաչան ն Հեւադայում նրան փոխարինած Թոփալ 0սման փաչան (1731-1732), իսկ այնուՀեւն Քոջա ՄեՀմեդ Ռաղիµ փաչան (1756-1763) անդուլ կերպով որոնում էին պեւությունը նորոդելու ն արդիականացնելու ուղիներ, սակայն նրանց ն µարեփոխիչների ծայրաՀեղ փոքր խմµի ջանքերը չւվեցին չոչափելի արդյունքներ: Նրանց մու դեոնս µացակայում էին Հսւակ ծրադրերն ու նպաւակին Հասնելու Հեւնողականությունը: Ժամանակը ակներնորեն դեո չէր Հասունացել պեւության մեջ էական փոփոխություններ կաւարելու Համար: 0սմանյան Հասարակությունը իր էությամµ դեոնս մնում էր միջնադարյան: ԸնդՀուպ մինչն ՃՄԱԱԱ դարի վերջը այդ Հասարակությունը դեո իր մեջ ուժ չէր դւնում արմաւական փոփոխությունների Համար: Այդ թեկուղ ն սաՀմանափակ µարեփոխումները կյանքի կոչելու Համար միայն ցանկությունը ն ընդդիմադիրների դիմադրության ՀաղթաՀարումը µավարար չէր: ԱնՀրաժեչւ էին նան աղաւ դրամական միջոցներ: Մինչդեո Հրապուրվելով եվրոպական չքեղությամµ, թուրքական վերնախավը մրցավաղքի մեջ էր մւել պալաւներ կաոուցելու, ղµոսայդիներ ու ծաղկանոցներ սւեղծելու դործում, որոնք վաւնում էին Հսկայական միջոցներ: Զունենալով դրամ Հայթայթելու այլ Հնարավորություն` կաոավարությունը դիմում էր µաղմիցս փորձված միջոցին' Հարկերի ավելացմանը: Դա երկսայրի սուր էր, քանի որ այդ քաղաքականությունը ղանդվածների չրջանում անմիջապես ուժեղացնում էր սուլթանի ն Բ. Դոան նկաւմամµ դժդոՀությունն ու ւրւունջները: Սուլթան ՄաՀմուդ Ա-ի կաոավարման ւարիներին նս դիւակցվում էր µարեփոխումներ իրականացնելու անՀրաժեչւությունը: ԱոՀասարակ, սւեղծվել էր մի օրինաչափություն, որ ամեն անդամ, երµ 0սմանյան կայսրությունը կրում էր Հերթական ոաղմական անՀաջողությունը, կամ ներքին կյանքում µախվում էր ենիչերիական ղորքերի խոովաՀույղ քմաՀաճույքների Հեւ, նրա կաոավարող չրջաններն անմիջապես սկսում էին ելք որոնել պեւության աոջն կանդնած ւնւեսական ու ոաղմական անՀաջողությունները ՀաղթաՀարելու Համար ն ըսւ այնմ վերարծարծում էին µարեփոխումների ն µանակը եվրոպական ձնով կաղմակերպելու խնդիրը: Զնայած մոլեոանդ ենիչերիների խափանարար քայլերին` ՃՄԱԱԱ դ. կեսերին կյանքի կոչվեցին մի չարք դրական µնույթի միջոցաոումներ, որոնք երկրի ապադայի աոումով ւվեցին իրական ու

կարնոր արդյունքներ: 0րինակ, Հունդարացի վւարանդու ղավակ, ֆրանսաՀպաւակ դիվանադեւ ու ինժեներ µարոն դը Տոթթը թուրքական կաոավարության Հրավերով Դարդանելում ձեոնամուխ եղավ պաչւպանողական ամրությունների սւեղծմանը: Նրա ղեկավարությամµ կաղմավորվեցին Հրեւանային ու Հրաձդային նոր ղորամասեր, µանակում արմաւավորվեց սվինի դործածությունը ն այլն: Ավելի ուչ, 1771-1773 թթ. ընթացքում այդ նույն դը Տոթթի նախաձեոնությամµ µացվեցին Հրեւանավորների, ամրություններ կաոուցող ճարւարադեւների, ծովայինների ղինվորական դպրոցներ, Սւամµուլում սւեղծվեց ծովային ինժեներական ուսումնարան ն այլն: Թուրքական կաոավարությունը չաՀադրդովածություն էր դրսնորում ընդլայնելու ու ծավալելու իր կապերը եվրոպական ւերությունների, մասնավորապես Ֆրանսիայի Հեւ' ի չաՀ µարեփոխումների իրականացման ն իր աոջն Հաոնած µաղմապիսի ւնւեսական ու քաղաքական խնդիրների լուծման: ինչպես նչվել է վերնում, 1740 թ., օրինակ, կնքվեց 24 կեւից µաղկացած µարեկամության ու աոնւրի մասին թուրք-ֆրանսիական պայմանադիրը, որը կրում էր կապիւուլյացիոն µնույթ: Այն ֆրանսիական Հպաւակներին «Հավերժական ժամանակների Համար» Հաւկացնում էր միակողմանի լայն իրավունքներ ու արւոնություններ, այդ թվում նան Միջերկրական ծովի ավաղանում: ԱյսուՀեւն ֆրանսիական վաճաոականների Համար սաՀմանվում էին արւաՀանման ն ներմուծման արւոնյալ մաքսաւուրքեր, ն նրանք իսպաո աղաւվում էին կայսրության ւարածքում ներքին մաքսեր վճարելու պարւավորությունից: ՊաՀպանվում էր արւաերկրայնության (էքսւերիւորիալության) իրավունքը, որը չափաղանց կարնոր դործոն էր ֆրանսիական վաճաոականներին ւեղական իչխանությունների կամայականություններից պաչւպանելու Համար: Այդ նոր արւոնությունները ֆրանսիական վաճաոականներին Հնարավորություն ւվեցին ւիրապեւող դիրքեր ձեոք µերելու թուրքական չուկայում: Այդ պայմանադրով ֆրանսիական կաթոլիկ միսիոներները սւանում էին 0սմանյան կայսրության ւարածքում աղաւ ւեղաչարժվելու ն անարդել կրոնական քարողչություն ծավալելու իրավունք: ԱոՀասարակ պեւք է նչել, որ ՃՄԱԱԱ դարում Հենց Ֆրանսիան Հանդիսացավ այն երկիրը, որի նկաւմամµ թուրքերն ուղղեցին իրենց Հայացքը օդնություն ու աջակցություն սւանալու ակնկալիքով: Ժամանակի ընթացքում Անդլիան ն Հոլանդիան նս իրենց Հպաւակների Համար ձեոք µերեցին նույնպիսի իրավունքներ, ինչպիսիք որ ձեոք էր µերել Ֆրանսիան:

ԳԼՈՒԽ իՆՆԵՐՈՐԴ

0ՍՄԱՆՅԱՆ կԱՅՍՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԲԱՐԵՓՈԽՈՒՄՆԵՐի

ԴԱՐԱՇՐԶԱՆի ԱՌԱԶիՆ էՏԱՊՈՒՄ

1. ՍՈՒԼԹԱՆ ՍԵԼիՄ ԱԱԱ-ի ԲԱՐԵՓՈԽՈՒՄՆԵՐԸ («ՆիԶԱՄ-ի ԶԵԴիԴ»)

ԵՎ ՆՐԱ ԳԱՀԸՆկԵՑ ԼիՆԵԼԸ

Սուլթան Աµդուլ Համիդ Ա-ին (1774-1789) օսմանյան դաՀի վրա փոխարինեց նրա 28-ամյա եղµորորդին' Սելիմ ԱԱԱ-ը (1789-1807), որը մեծ եոանդով օժւված ն իր երկիրը դժվարին վիճակից դուրս µերելու նախանձախնդիր մի դործիչ էր: Նա 13 ւարեկանից սկսած 15 ւարի անընդմեջ մեկուսացված էր «կաֆես»-ում («չիմչիրլիք»-ում): Բանւարկության ւարիներին նա մչւապես Հեւաքրքրվում էր պեւության դործերով: Նա նույնիսկ իր Հոր µժչկի' Լորենցոյի, Սւամµուլում ֆրանսիական դեսպան Շուաղել-Գուֆյեի ն այլոց միջոցով դրադրության մեջ էր Ֆրանսիայի Լյուդովիկոս ՃՄԱ արքայի Հեւ ն նրանից խորՀուրդներ էր Հարցնում իր երկիրը µարեկարդելու ն ղարդացնելու վերաµերյալ: ԳաՀ µարձրանալուց անմիջապես Հեւո Բ. Դոանն ուղղված իր աոաջին Հաթթում (սեփական ձեոքով դրված ուղերձում) Սելիմ ԱԱԱ-ը դրում էր. «Երկիրը կործանվում է, նս մի քիչ ժամանակ, ն այլնս Հնարավոր չի լինի այն փրկել... Ես ցանկանում եմ, որ ինձ ասեն ճչմարւությունը, ողջ ճչմարւությունը»: Սուլթանը Հաւկապես ակներն կերպով ւեսնում էր, որ ենիչերիական ղորքերի մարւունակությունը խիսւ ընկել է: 1792 թ. Դիվանին Հասցեադրած նամակում նա դրում էր. «Այժմ մենք ունենք 120 Հաղար օջախային ոաղմիկներ (ենիչերիներ - Վ. Բ.): Սակայն դրանով Հանդերձ ութ Հաղար մոսկովյան ղինվորներ անցան Դանուµը ն Հարձակվեցին մեղ վրա: Մեր µանակը, որը մարղված չէ նոր մեթոդներով պաւերաղմ մղելու Համար, ընդունակ չէ դիմակայելու թչնամու լավ կաղմակերպված µանակին»: ԳաՀակալումից Հեւո Սելիմ ԱԱԱ-ը իսխաք-µեյին ուղարկեց Փա369

րիղ, նրան Հանձնարարելով ծանոթանալ Եվրոպայում դործերի վիճակի Հեւ, ուսումնասիրել եվրոպական պեւությունների միջն եղած Հարաµերությունները, ոաղմական դործի մեջ նրանց ձեոք µերած Հաջողությունները ն այլն: Միաժամանակ նա մեծ վեղիր Քոջա Յուսուֆ էֆենդիից, վեղիրներից, µարձրադույն Հոդնորական-ուլեմներից ն աոՀասարակ իր չրջապաւի դիւակ մարդկանցից պաՀանջեց դրավոր ղեկուցադրեր («լյաիՀա») ներկայացնել պեւության վիճակի ն նրա µարելավման վերաµերյալ: Սուլթանին ներկայացվեցին 22 ղեկուցադրեր: ԼյաիՀա ներկայացնողների թվում էր նան Հայաղդի ականավոր օսմանադեւ Մուրաջա (Մուրադյան) դը 0սսոնը: ԱոՀասարակ ՃՄԱԱԱ դարը մի ժամանակաչրջան էր, երµ օսմանյան Հասարակության ւարµեր չրջաններում սկսել էին ծնունդ աոնել ծանր ճդնաժամից դուրս դալու ուղիների վերաµերյալ մւորումներ: Երկրում փոփոխությունների կարիքը աոանձնակի սրությամµ ղդում էր նան իր Հպաւակների կողմից «ԱչխարՀի ւիրակալ», «Ճաճանչափայլ» պաւվանուններին արժանացած երիւասարդ սուլթանը, որը օսմանյան պեւության պաւմության մեջ է մւել որպես սուլթանµարեփոխիչ: Ճակաւադրական ղուդադիպությամµ Սելիմ ԱԱԱ-ի դաՀ µարձրացավ ճիչւ այն ժամանակ, երµ Ֆրանսիայում սկսվեց Հեղափոխություն: կասկածից վեր է, որ այդ իրադարձությունը նրա µարենորոդչական դաղափարներին Հաղորդելու էր վճոական մղում: Սակայն Սելիմ ԱԱԱ-ի դաՀակալության չրջանը դժվարին ւարիներ էին կայսրության Համար, որը Համարյա դւնվում էր կործանման եղրին: Ծայրամասային չրջանների ւեղական կաոավարիչ-փաչաները ձդւում էին ինքնադլխության, պեւական ասւիճանավորները մխրճված էին դանձադողության ու կոոուպցիայի մեջ ն Հարդանք չէին դսնորում օրենքի նկաւմամµ, µաղմաթիվ նաՀանդներ µոնված էին ապսւամµության կրակով, Արաµիայի անապաւներում դրության ւերը վաՀաµիներն էին, որոնք սպաոնում էին Հուժկու ապսւամµություն µարձրացնել կենւրոնական կաոավարության դեմ, Սիրիայում ն Պաղեսւինում դրուղները անընդՀաւ µարձրացնում էին խոովություններ, էպիրում ն Հյուսիսային Հունասւանում Հույները ժամանակ աո ժամանակ դիմում էին Հակաթուրքական ղինված պայքարի, Եդիպւոսի մամլյուքյան µեյերը ոչ միայն չէին ենթարկվում Սւամµուլին, այլն արՀամարանքով էին վերաµերվում նրա նկաւմամµ, ողջ Անաւոլիայի ւարածքում ինքնադլուխ ձորապեւ-դերեµեյները Հասւաւել էին իրենց իչխանությունը, պեւության ֆինանսական վիճակը ողµալի էր: Ռուսասւանի ն Ավսւրիայի դեմ պաւերաղմներում կայսրու370

թյան կրած խոչոր պարւությունները էլ ավելի էին վաւթարացնում վիճակը: Թեն դաՀը սւանձնելուց անմիջապես Հեւո Սելիմ ԱԱԱ-ը անՀապաղ Հայւարարեց խոչոր ղորաՀավաք, µանակ ղորակոչելով 16 ւարեկանից մինչն 60 ւարեկան µոլոր մաՀմեդական ւղամարդկանց, Հույս ունենալով թվական դերակչոությամµ µեկում մւցնել ոաղմական դործողությունների մեջ, սակայն չնայած ձեոք µերված մասնակի Հաջողություններին, օսմանյան µանակները չարունակում էին կրել պարւություններ: Սւամµուլի Համար որոչ մխիթարություն էր այն, որ 1790 թ. Ավսւրիայի կայսր իոսիֆի մաՀանալուց Հեւո դաՀի վրա նրան փոխարինած եղµայրը' Լեոպոլդը' որը 0սմանյան կայսրության դեմ պաւերաղմում Ռուսասւանի Հեւ դաչնակցելու Հակաոակորդ էր, որոչեց դադարեցնել Ավսւրիայի դաչինքը Ռուսասւանի Հեւ ն դուրս դալ պաւերաղմից: 1790 թ. օդոսւոսի 4-ին Սիսւովոյում (Սվիչւով, դւնվում է Բուլղարիայում), նա թուրքերի Հեւ կնքեց խաղաղության դաչնադիր, վերադարձնելով պաւերաղմի ժամանակ նրանցից դրավված ւարածքները ն ըսւ էության վերականդնելով նախապաւերաղմյան սւաւուս-քվոն: Լեոպոլդը դւնում էր, որ 0սմանյան կայսրության մասնաւումն ու ւրոՀումը ոչ մի օդոււ չի կարող µերել իր կայսրությանը: Ավսւրիացիների այդ քայլից դաոնացած, µայց ոչ վՀաւված ու ինքնավսւաՀությունը կորցրած ոուսները 1790 թ. չարունակեցին Հարձակումը, նորանոր Հաղթանակներ ւանելով թուրքերի նկաւմամµ: 1790 թ. դեկւեմµերի 22-ին Ա. Վ. Սուվորովի ղորքերի կողմից Դանուµի ակունքի մու դւնվող իսմայիլ ամրոցի դրավումը դա վերջի սկիղµն էր: Ռուսները ավերեցին ու անխնա կողոպոււի մաւնեցին քաղաքը: Վրիժաոության մոլուցքով լցված ոուս ղինվորները կուորեցին թե՛ քաղաքի պաչւպաններին, ն թե՛ µնակիչներին: Պաւմվում է, որ այդ ւեսարանից ցնցված Սուվորովը քաչվում է իր վրանը ն դաոն արցունքներով լաց լինում: Միանդամայն ակնՀայւ էր, որ այլնս ոչինչ չէր կարող փրկել 0սմանյան կայսրությանը' ճաչակելու դաժան պարւության դաոնությունը: իրադարձությունների այդպիսի ղարդացումից անՀանդսւացած Պրուսիան ն Անդլիան 1790 թ. միջնորդական աոաքելությամµ դիմեցին ոուսական կայսրուՀուն, աոաջարկելով անՀապաղ դադարեցնել պաւերաղմը ն կնքել խաղաղության պայմանադիր ն վերադարձնել Թուրքիայից դրավված ւարածքները: Եկաւերինա ԱԱ-ը ղայրացած պաւասխանեց, որ «կայսրուՀին պաւերաղմ է մղում ն

խաղաղություն կնքում այն ժամանակ, երµ ինքն է այդ ցանկանում»: Անդլիացիները դւնում էին, որ Ռուսասւանի ծավալումը 0սմանյան կայսրության Հաչվին սպաոնալիք է սւեղծում Պրուսիայի ն ողջ մնացած Եվրոպայի Համար: Ուսւի սւանալով Համայնքների պալաւի Հավանությունը` Բրիւանական կաոավարությունը որոչեց ուժի միջոցով իրականացնել իր «միջնորդական աոաքելությունը»: Լոնդոնը մւադիր էր Բալթիկ ծով ուղարկել երեսուն ոաղմանավերից µաղկացած մի նավաւորմ ն միաժանակ մի ոչ մեծ նավախումµ' դեպի Սն ծով: իր Հերթին Պրուսիան պաւրասւվում էր մի ամµողջ µանակ ուղարկել Լիվոնիա: Անդլիայի վարչապեւ Պիււին Հաջողվեց անդլիացիների ն աոՀասարակ Եվրոպայի Հասարակայնության դիւակցության մեջ արմաւավորել այն ւեսակեւը, որ անՀրաժեչւ է Եվրոպայում պաՀպանել ուժերի Հավասարակչոությունը ն թույլ չւալ, որ Ռուսասւանը ծավալվի, իսկ 0սմանյան կայսրության ւարածքները կրճաւվեն: Նորանոր ւարածքների կորուսւը կանխելու նպաւակով Բ. Դուոը որոչեց ոուսներից խնդրել Հաչւություն: Պեւերµուրդը անմիջապես ւվեց իր Համաձյանությունը, քանի որ Եկաւերինա ԱԱ-ը որոչել էր ընդՀուպ ղµաղվել ԼեՀասւանի µաժանման ն նրա նկաւմամµ իր Հսկողությունը սաՀմանելու Հարցով: 1791 թ. դեկւեմµերի 29-ին Յասսիում կնքվեց ոուս-թուրքական խաղաղության պայմանադիր: Այն Հասւաւում էր 1774 թ. Քյուչյուկկայնարջիի պայմանադրի µոլոր դրույթները ն 1783 թ. ակւը Ղրիմն ու կուµանը Ռուսասւանին միացնելու վերաµերյալ: Բուդ ն Դնեսւր դեւերի միջն ընկած Հողերը անցնում էին ոուսական պեւությանը' ներաոյալ նան 0չակովը: ԱյսուՀեւն ոուս-թուրքական սաՀմանը անցնելու էր Դնեսւր դեւով: Այդ դեւից արնմոււք ընկած µոլոր Հողերը, այդ թվում նան Բեսարաµիան ն Մոլդավիան, Ռուսասւանը վերադարձնում էր թուրքերին: 0չակովը մնալու էր ոուսներին: 0սմանյան կայսրությունը պարւավորվում էր այսուՀեւն Հավակնություն չներկայացնել Վրասւանի նկաւմամµ ն նրա Հանդեպ չձեոնարկել թչնամական դործողություններ: Յասսիի պայմանադիրը ոչ միայն ամրապնդեց այն ամենը, ինչ ձեոք էր µերվել Ռուսասւանի կողմից 1676-1774 թթ. պաւերաղմների ժամանակ, այլն նրան µերեց ւարածքային նոր նվաճումներ ն դրանց Հեւ միասին նան քաղաքական խոչոր աոավելություններ: Ամենակարնորը այն էր, որ Ռուսասւանը Սն ծովում սւանում էր ւիրապեւող դիրքեր: իր ւրամադրության ւակ ունենալով մի այնպիսի

նավաւորմ, որն իր թվաքանակով ն կրակային Հղորությամµ մի քանի անդամ դերաղանցում էր թուրքական ոաղմական նավաւորմին, այսուՀեւն Ռուսասւանը կարող էր վերաՀսկել դեպի Սւամµուլ ւանող ծովային ճանապարՀները: Ավելին, այսուՀեւն ցամաքով Ռուսասւանը կարող էր Թուրքիայի դեմ Հանդես դալ ԼեՀասւանում ւեղակայված մեծաթիվ ղորքերով: Թվում էր, թե եկել է պաՀը կյանքի կոչելու Համար ոուսական կայսրուՀու «մեծ ծրադիրը» կոսւանդնուպոլիսը, կամ ինչպես ոուսներն էին այն անվանում Ցարդրադը դրավելու Համար: Սակայն 1796 թ. Եկաւերինա ԱԱ-ը կնքեց իր մաՀկանացուն ն 0սմանյան կայսրությունը Հերթական անդամ սւացավ իր օրՀասական վիճակից դուրս դալու Հնարավորություն: Այսպիսով ՃՄԱԱԱ դարը Հանդիսացավ 0սմանյան կայսրության Հեւադա թուլացման, ոաղմական պարւությունների, ւնւեսական անկման ն կայսրության միջաղդային Հեղինակության անկման ու վայրէջքի դարաչրջան: Սակայն այդ µոլորով Հանդերձ, նա դեո չարունակում էր իր կաղմում պաՀել նվաճված ւարածքների մեծադույն մասը: ԱոՀասարակ, ոաղմական աոումով այն µավականին ուժեղ պեւություն էր ն կարողանում էր ոչ միայն պաՀպանել իր ւարածքային ամµողջականությունը, այլն իր լծի ւակ պաՀել µաղմաթիվ ժողովուրդների: Պաւերաղմի ավարւից Հեւո Սելիմ ԱԱԱ-ը մեծադույն եոանդով ու Հեւնողականությամµ ձեոնամուխ եղավ µարեփոխումների վերաµերյալ իր դաղափարները կյանքի կոչելու Համար: 1791 թ. ամոանը Սելիմ ԱԱԱ-ը Վիեննա ուղարկեց արւակարդ մի դեսպանություն: Նրա ղեկավար էµու Բեքիր Ռաթիµ-էֆենդին դիվանադիւական Հանձնարարություններից ղաւ ուներ նան սուլթանի Հաւուկ Հանձնարարությունը մանրակրկիւ կերպով ծանոթանալու Ավսւրիական կայսրության պեւական կյանքի µոլոր կողմերի, այդ թվում նան Ավսւրիայում ն եվրոպական այլ պեւություններում ոաղմական դործի դրվածքի Հեւ: Յոթ ամսից ավել մնալով Վիեննայում ն այցելություններ կաւարելով նան այլ երկրներ` Ռաթիµ-էֆենդին կաղմեց 500 էջից µաղկացած մի մանրամասն ղեկուցադիր, որը նա կոչեց «Սեֆարեթնամե» («ուղնորությունների դրաոում»): Նրանում թուրք պաչւոնյան մանրամասն ւեղեկություններ էր Հաղորդում Ավսւրիայի, Ֆրանսիայի, Ռուսասւանի ու Պրուսիայի µանակների, Ավսւրիական կայսրության պեւական կաոուցվածքի, Հարկային Համակարդի, µանկային ն լեոնային դործի, այդ երկրի մաք373

սային ծաոայության ն այլ Հարցերի մասին: Ռաթիµ-էֆենդին Հանդում էր այն եղրակացության, որ 0սմանյան կայսրության դժµախւությունների պաւճաոը կայանում է նրանում, որ ոաղմական, ւնւեսական ու ներքին քաղաքականության µնադավաոում եվրոպական պեւությունները մեծ աոավելություներ ունեն նրա նկաւմամµ: Ռաթիµ-էֆենդիից աոաջ ոչ մի թուրք այդպիսի ընդդրկուն ձնով չէր լուսաµանել եվրոպական կյանքը ն չէր չեչւել Արնմոււքի աոավելությունները լճացման մեջ դւնվող թուրքական իրականության Համեմաւ: Այդ ղեկուցադիրը մեծ աղդեցություն էր թողել սուլթանի վրա: Ըսւ էության այն դարձավ Սելիմ ԱԱԱ-ի կողմից մւաՀղացված µարեփոխումների ծրադիր: Նկաւի ունենալով, որ իր պեւությունը ոաղմական ւերություն է ն նրա ուժն ու Հղորությունը աոաջին Հերթին խարսխված է µանակի վրա, Սելիմ ԱԱԱ-ը իր µարենորոդչական դործունեության Հիմքում աոաջին Հերթին դրեց ոաղմական ոեֆորմը, թեն նրա ծրադրած µարեփոխումները ներաոելու էին նան ւնւեսական ու քաղաքացիական µնադավաոները: Ծրադրված µարեփոխումների ամµողջ չարքը սւացավ «Նիղամ-ի ջեդիդ» («նոր կարդ») անվանումը: Նախ սուլթանը փորձեց ամրապնդել օսմանյան µանակի ավանդական ղորաւեսակները' ավաւական Հեծյալ աչխարՀաղորը (սիփաՀի) ն մչւական ենիչերիական Հեւնակը: 1792 թ. սեպւեմµերին նա Հրապարակեց այսպես կոչված «Նոր օրենք թիմարների ն ղեամեթների մասին», որը պաւվիրում էր խսւադույնս պաՀպանել այն պաՀանջները, որոնք վերաµերում են ոաղմական ծաոայության դիմաց Հողեր սւացած ավաւաւերերի պարւավորություններին: Նրանում ամենավճոական արւաՀայւություններով Հիչեցվում էր, որ իրենց ղինվորական պարւականությունների մեջ թերացած թիմարաւերերն ու ղայիմները ըսւ օրենքի կենթարկվեն պաւիժների, ընդՀուպ մինչն իրենց սւացած Հողերի Հեւ դրավումը պեւության կողմից ն նրանց մաՀապաւժի ենթարկելը: Ալայ µեյերը (սիփաՀի դնդերի Հրամանաւարները - Վ. Բ.), Հաճախ խախւելով ավաւների µաչխման կարդը, կաչաոքի օդնությամµ ՀողաՀաւկացումներ էին կաւարում այնպիսի անձանց, որոնք դրա իրավունքը չունեին, իսկ ամենակարնորը չէին մասնակցում ոաղմարչավներին: Նման օրինախախւ ալայ-µեյերը սուլթանի Հրամանադրով Համարվում էին դավաճաններ ն ենթակա էին մաՀապաւժի, իսկ նրանց ունեցվածքը անցնում էր դանձարանին: Նրանց ժաոանդները ղրկվում էին իրենց Հայրերի ավաւները սւանալու իրավունքից: Բոլոր թիմարաւերերը,

որոնց 15 ւարին լրացել էր, Համարվում էին ղինապարւ ն պարւավոր էին µնակվել իրենց Հաւկացված ավաւներում: Այդ Հրամանադիրը անՀապաղ մւցվեց դործողության մեջ: Հրամանադիրը թույլաւրում էր, որ ոաղմական ծաոայության դիմաց սւացված ավաւները (թիմարներ) վերածել «մալիքյանե» կալվածքի, երµ պեւական դանձարանին Համապաւասխան դումար վճարելուց Հեւո ւվյալ կալվածքը կարող էր դաոնալ մասնավոր սեփականության մի ւեսակ: Դրա Հեւնանքը Հանդիսացավ այն, որ մեծ թվով թիմարաւերեր, փասւորեն դաոնալով իրենց Հողերի սեփականաւերեր, կաւարելապես աղաւվեցին իրենց ղինվորական պարւավորություններից ն ամենադլխավորը Համալրեցին սոցիալական այն խավի չարքերը, որը չաՀադրդոված էր թիմարային Համակարդի լրիվ վերացման մեջ: Սուլթանի ու նրա մերձակա չրջապաւի Համար միանդամայն ակնՀայւ էր դարձել, որ ենիչերիների աղաւաղորը (կորպուս) դարձել է ոչ միայն կայսրության ոաղմական թուլության պաւճաո, այլն ավաւական ու կղերական Հեւադիմության Հենարան, իսկ ամենակարնորը պալաւական Հեղաչրջումների մչւական կաղմակերպիչ: Զելեµի Մուսւաֆա-էֆենդի անունով Սելիմ ԱԱԱ-ի պալաւականներից մեկը սուլթանին ներկայացրած իր լյաիՀայում դրում էր, որ ճակաւամարւերի ժամանակ ենիչերիները ոչ այլ ինչ էին, եթե ոչ անկարդապաՀ մի ամµոխ, ավելին' խուճապ ւարածողներ, իսկ թալանի ժամանակ «խիղախ ղինվորներ»: կամայականությունը, µոնությունը, կոպւությունը այն ասւիճանի µնորոչ էին ենիչերիների Համար, որ ժողովրդի չրջանում ւարածում դւավ «վարվել յանիչարու պես» (“yeniçerlik etmek”)դարձվածքը: Ամµողջ խնդիրը կայանում էր նրանում, որ Սելիմ ԱԱԱ-ի նախորդների ձեոնարկած µոլոր փորձերը ենիչերիական ղորքերը վերակաոուցելու ն նրանց երµեմնի մարւունակությունն ու ոաղմական Հղորությունը ամրապնդելու ուղղությամµ ավարւվել էին կաւարյալ ձախողմամµ: Եվ չնայած դրան, սուլթան Սելիմի չրջապաւի որոչ մարդիկ նրան խորՀուրդ էին ւալիս ոաղմական µարեփոխում իրականացնել մի այնպիսի ձնով, որ կրկին չեչւը դրվի ենիչերիական ղորախմµի կաղմակերպչական ամրապնդման ն մարւունակության µարձրացման վրա: Սակայն Սելիմ ԱԱԱ-ը մերժեց այդ ւեսակեւը ն Հավանություն ւվեց այն խմµավորման աոաջարկին, որն անՀրաժեչւ էր Համարում սւեղծելու միանդամայն նոր, եվրոպական ձնով կաղմակերպված µանակ: Այդ դաղափարի Հեղինակները աոաջարկում էին սուլթանին դործը դլուխ µերելու Համար Հրավիրել 50-100

եվրոպական սպաների ն մի խումµ երիւասարդ թուրքերի ուղարկել Եվրոպա ոաղմական դործը յուրացնելու ն այդ դծով դիւելիքներ, Հմւություններ ու փորձ ձեոք µերելու Համար: իր µարենորոդչական դործունեության ծրադրերը մչակելիս Սելիմ ԱԱԱ-ը որոչել էր Հենվել Ֆրանսիայի օդնության վրա, մեծ Համարում ունենալով այդ երկրի ոաղմական ու ւնւեսական Հնարավորությունների վերաµերյալ: Բ. Դոան խնդրանքով 1792 թ. Հոկւեմµերին Փարիղը Սւամµուլ ուղարկեց մի ճարւարադեւի ն արՀեսւավորների մի խմµի: Ավելի ուչ, 1796 թ. ֆրանսիական դեսպանը իր Հեւ սուլթանի մայրաքաղաքը µերեց Հարյուր Հոդուց µաղկացած վարպեւ արՀեսւավորների ն թնդանոթաձիդների մի ջոկաւի: Նրանք µոլորը կոչված էին նպասւել ոաղմական µարեփոխման նախապաւրասւմանն ու իրականացմանը: Թեն Սելիմ ԱԱԱ-ը Ֆրանսիայի թադավոր Լյուդովիկոս ՃՄԱ-ի մաՀապաւժի վերաµերյալ լուրը ընդունել էր սարսափով ու մեծադույն դժկամությամµ, սակայն դա չսասանեց նրա Համարումը Ֆրանսիայի նկաւմամµ ն չխանդարեց, որ նա օդւվի Հանրապեւական կաոավարության աջակցությունից իր ծրադրած ոաղմական µարեփոխումը ավարւին Հասցնելու Համար: 1793 թ. Սելիմ ԱԱԱ-ը Հրապարակեց ֆերման (Հրամանադիր) ոաղմական նոր կաղմակերպության' եվրոպական ձնով կաղմակերպված ու վարժեցված Հեւնակային մի ղորամաս սւեղծելու վերաµերյալ: Հրապարակվեցին նան Հրամանադրեր, որոնք կոչված էին µարեփոխել Հրեւանավորների ն ոմµարկուների (կումµարաջի) ականաՀաւների (լյաղումջի) ն ղինադործների (ջեµեջի) ղորամասերը: Հիմնվեց նան Հաւուկ ղինվորական դրամարկղ, որի միջոցով պեւք է անցնեին նոր սւեղծվող ոաղմական կաղմակերպության ֆինանսավորման µոլոր միջոցները: Քանի որ ակնՀայւ էր, որ անՀնար է միանդամից փոխել ողջ Հին ոաղմական կաղմակերպության կաոույցը, ուսւի µարենորոդիչները որոչ ուչադրություն նվիրեցին նան ավանդական ոաղմական կաղմավորումների վերակաոուցմանն ու µարելավմանը: Մասնավորապես Հրապարակվեց Հրամանադիր ավաւական աչխարՀաղորի չարքերում կարդապաՀությունը µարձրացնելու անՀրաժեչւության մասին: Սակայն դրա իրականացումը այնքան էլ Հեչւ դործ չէր, քանի որ Հանդիպում էր ուժդին դիմադրության: Այսպես, երµ սուլթանի կողմից լիաղորված անձինք փորձեցին սւուդել, թե ենիչերիներից ովքեր են իրոք դւնվում ծաոայության մեջ ն ոչ թե կեղծ ցուցակներում, նրանց պարղապես սպանում էին կամ թույլ չէին ւալիս իրենց պարւականությունը կաւարելու:

Ռաղմական µարեփոխմամµ նախաւեսված նոր ղորքերի թվաքանակը լինելու էր 12 Հաղար մարդ: Ընդ որում ենթադրվում էր նրանցից 1600 ղինվորի ւեղակայել մայրաքաղաքում, իսկ մնացածին եվրոպական ն ասիական Թուրքիայի ւարµեր քաղաքներում: Հաչվի աոնելով երկրում ձնավորված ավանդույթը ն ամենակարնորը չցանկանալով սրել Հարաµերությունները ենիչերիական ղորամասերի Հեւ, µարեփոխիչները որոչեցին արւաքուսւ չաոանձնացնել նոր սւեղծվող ղորքերը աոկա ղորաւեսակներից: Ուսւի դրանք պաչւոնապես մւցվեցին «µոսւանչի» կոչված կորպուսի կաղմի մեջ, որը կաւարում էր պալաւական պաՀակաղորի դեր: իրականում այդ նոր ղորաւեսակները միանդամայն ինքնուրույն ոաղմական սւորաµաժանումներ էին ն կոչվեցին «Պալաւական Հրաձիդների կորպուս»: («Բոսթանի թյուֆենքչի օջախը»): Դրանց ւեղակայեցին դեղաւեսիլ մի վայրում' Լնենդ-Զիֆթլիքում, որւեղ նախկինում ւեղակայված էին ծովային Հեւնակայինները' լեվենդները, ինչպես նան Ուսկյուդարում: Սելիմ ԱԱԱ-ի Հրամանով նոր ղորամասերի Համար կաոուցվեցին Հիանալի ղորանոցներ, ուսումնա-մարղական Համալիրներ ն այլն: Նրանց Համար սւեղծվեց Հաւուկ Համաղդեսւ ն ւարµերանչաններ: Զինվորները մարղվում էին Հենց ւեղում' Լնենդ-Զիֆթլիքում, իսլամն ընդունած եվրոպացի սպաների ն Եվրոպայում ղինվորական պաւրասւություն սւացած թուրքերի կողմից: Սելիմ ԱԱԱ-ը ն նրա վեղիրները Հաճախ այցելում էին Լնենդ-Զիֆթլիք, ականաւես լինելու ղորավարժություններին: Սուլթանը ղինվորներին աոաւորեն µաժանում էր նվերներ: Նչանակալի Հաջողություններ ձեոք µերվեցին նան թուրքական Հրեւանու մարւունակությունը µարձրացնելու ուղղությամµ: Հրեւանային ղորամասերն սւացան նոր, ավելի կաւարելադործված ւիպի թնդանոթներ: Սուլթանին Հաջողվեց նան սւեղծել µավականաչափ ուժեղ նավաւորմ, որը Համարվում էր Եվրոպայում լավադույններից մեկը: Սելիմ ԱԱԱ-ի Հրամանով կանոնավոր ղորքեր սկսեցին սւեղծվել նան Անաւոլիայում: Զորքերի այդ նոր ւեսակները աչքի էին ընկնում իրենց կարդապաՀությամµ: Զնայած µարենորոդիչների դործադրած ջանքերին' Հնարավորին չափ սեղմ ժամկեւներում ավարւելու նոր ղորաւեսակների սւեղծման դործը, այն ընթանում էր չափաղանց դանդաղ: Միայն 1804 թ. նրա թվաքանակը Հասավ նախաւեսված չափին' 12 Հաղար մարդու: Դժվարությունները µաղում էին: Սուլթանն ու նրա մերձավորները ամեն քայլափոխում Հանդիպում էին դիմադրության: Հաւկապես

չափաղանց դժվար էր երկրում դարերի ընթացքում արմաւավորված նախաւրամադրվածության ՀաղթաՀարումը ամեն մի եվրոպականի նկաւմամµ: Նույնիսկ եվրոպական սպաոաղինության ձեոք µերումը ղորքերի նոր ւեսակը ղինելու Համար Հանդիպում էր դիմադրության: Այդ արդելքը ՀաղթաՀարելու Համար µարեփոխիչները սւիպված էին վկայակոչել Ղուրանը, որւեղ սուրաՀներից մեկում ասվում է. «ԱնՀավաւների նկաւմամµ Հաղթանակներ ձեոք µերեք այն նույն ղենքով, որի օդնությամµ նրանք Հաղթում են մեղ»: Զնայած µոլոր ւեսակի արդելքներին ու դժվարություններին, µարեփոխումների դործը անչեղորեն դնում էր աոաջ: էապես ընդլայնվեց մինչ այդ սւեղծված ոաղմաինժեներական դպրոցը («մյուՀենդիսխանե»), µացվեցին µանակի ու նավաւորմի Համար Հրեւանավորներ, ամրություններ կաոուցող մասնադեւներ, ծովադնացներ ն այլն պաւրասւող նոր դպրոցներ: Սուլթան Սելիմը մեծ ուչադրություն էր դարձնում այդ դպրոցներին, անձամµ սւուդում էր սաների դիւելիքները, խրախուսում էր նրանց պարդններով: Սւեղծվեց եվրոպական լեղուներով դրքերի խոչոր դրադարան: Ֆրանսերեն լեղուն դարձավ µոլոր սովորողների ուսումնասիրության պարւադիր լեղու: Թուրք Հասարակության մեջ աչխուժացավ Հեւաքրքրությունը արնմւյան մչակույթի, դիւության, ն աոՀասարակ արնմւյան քաղաքակրթության նկաւմամµ: Հարկ է նչել, որ կայսրության քրիսւոնեական չրջանակները, Հաւկապես Սւամµուլի Հունական ու Հայկական վերնախավը, արդեն վաղուց սերւ չփումների մեջ էր Արնմոււքի Հեւ: Զափաղանց մեծ էր նրանց խաղացած դերը 0սմանյան կայսրության ւնւեսական կյանքի ն Հաւկապես աոնւրի մեջ: Այդ խավը նույնիսկ աղդեցիկ դիրքեր էր դրավում կաոավարական չրջանակներում: Սելիմ ԱԱԱ-ի կողմից լուսավորական Համակարդի µնադավաոում իրականացված µարեփոխումը էլ ավելի խթանեց Հույների ու Հայերի չփումները արնմւյան քաղաքակրթության Հեւ: Նրանք սկսեցին ուսումնասիրել եվրոպական լեղուներ, ղµաղվել արնմւյան դրականության թարդմանություններով, մեծ թվով մարդիկ ծաոայության մեջ մւան օսմանյան վարչական մարմիններում որպես թարդմանիչներ, մասնադեւներ ն այլն: 1793 թ. փոխադարձության Հիմքի վրա եվրոպական Հինդ աոաջաւար մայրաքաղաքներում թուրքերը Հիմնեցին մչւական դիվանադիւական ներկայացուցչություններ: Թուրքական դեսպանները ՀրաՀանդ սւացան Համակողմանիորեն ուսումնասիրել այն երկրները, որւեղ իրենք Հավաւարմադրվել էին: Եվրոպական երկրներում

դեսպանություններ µացելու դործում µարդությունը կայանում էր նրանում, որ դժվար էր դւնել այնպիսի մարդկանց, որոնք ունենային դիվանադեւի Համար անՀրաժեչւ դիւելիքներ ու Հմւություններ ն Համաձայնվեին ւնական ժամանակով ապրել ն աչխաւել Եվրոպայում: Զնայած այն Հանդամանքին, որ դիվանադեւներին ւրամադրվում էին ձեոնւու պայմաններ, նրանցից չաւերը չէին կարողանում ՀաղթաՀարել իրենց ղղվանքը «դյավուրների» նկաւմամµ: Ուսւի Բ. Դուոը խոսւանում էր, որ նրանց աոաքելությունը երեք ւարուց ավել չի ւնի: Սելիմ ԱԱԱ-ի ժամանակ µացված դեսպանությունների դործունեությունը Հաջողություն չունեցավ ն նրանք չոււով փակվեցին (1821 թ.): Սուլթան Սելիմի կողմից արմաւավորված «Նիղամ-ի ջեդիդը» («Նոր կարդը») ենթադրում էր նան սոցիալական ու ւնւեսական µարեփոխումների Համալիր իրականացում: 0րինակ, ընդունվեցին մի չարք օրենքներ, որոնք սաՀմանափակում էին նաՀանդային վարչության ներկայացուցիչների իրավունքները: Հսւակ սաՀմանվում էր նաՀանդների կաոավարման ն նաՀանդապեւերի նչանակման կարդը, ինչպես նան խսւիվ կանոնակարդվում էին նրանց ծաոայողական դործաոույթները: ՆաՀանդների վալիները կարող էին իրենց պաչւոնը ղµաղեցնել երեք ւարի ժամկեւով, իսկ կրկնակի նչանակումը կախված էր լինելու այն µանից, թե ւվյալ նաՀանդի µնակչությունը որքանով էր դոՀ նրա աչխաւանքից: Այդ օրենքը չեչւում էր ողջ նաՀանդային վարչության Հաչվեւու լինելը սուլթանին ն կենւրոնական իչխանություններին: Ընդունվեցին նան նաՀանդներում ՀարկաՀանության նոր կանոններ, որոնք կոչված էին ՀարկաՀավաքման µնադավաոում ինչ-որ չափով մւցնել օրինականություն: ՀարկաՀավաքման կապալային Համակարդը (իլթիղամ) վերացվեց: ԱյսուՀեւն Հարկերը Հավաքվելու էին պեւական դանձարանի կողմից: Սուլթանական µարեփոխումները չոչափեցին նան կաոավարման կենւրոնական մարմինների դործունեության µնադավաոը: Ըսւ այնմ, մեծ վեղիրի իչխանությունը որոչակիորեն սաՀմանափակվում էր: ԱյսուՀեւն նա այլնս իրավասու չէր ընդունելու միանձնյա որոչումներ, այլ պարւավոր էր µոլոր կարնորադույն Հարցերի կապակցությամµ խորՀրդակցել Դիվանի Հեւ: Փորձեր կաւարվեցին նան իրականացնելու Հողային µարեփոխումներ, դրամական Համակարդի µարեփոխման քայլեր ն այլն: Քանի որ սղաճի Հեւնանքով դրամը նչանակալիորեն արժեքաղրկվել էր, լուրջ քայլեր ձեոնարկվեցին փողի ոեալ արժեքը վերականդնելու Համար: Ենթադրվում էր ՀացաՀաւիկի աոնւրի նկաւմամµ Հասւաւել

պեւական Հսկողություն' այդ µնադավաոում չարաչաՀումների աոաջն աոնելու Համար: Որոչվեց սւեղծել աոնւրական նավաւորմ: Փորձեր էին կաւարվում արւաքին աոնւուրը խլել քրիսւոնյաների (Հույների, Հայերի ն այլն) ձեոքից ն այն կենւրոնացնել մաՀմեդականների ձեոքերում: Ծրադրվում էր արդելք դնել թանկարժեք մեւաղների ու քարերի արւաՀանման վրա ն խրախուսել ընդերքի չաՀադործումը: Նույնիսկ փորձեր կաւարվեցին սւեղծելու պեւական արդյունաµերական ձեոնարկություններ: Այդ µոլորը միւված էր սւեղծելու ժամանակակից աղդային ւնւեսութուն: Սակայն µարեփոխումների իրականացումը պաՀանջում էր Հսկայական ֆինանսական միջոցներ: Թեն լրացուցիչ միջոցներ Հայթայթելու Համար կաոավարությունը նոր Հարկեր նչանակեց ալկոՀոլի, ծխախուի, սուրճի ն աոաջին անՀրաժեչւության այլ ապրանքների, ինչպես նան մեւաքսի ու µամµակի վրա, սակայն դա Հեոու էր Հարցին լուծում ւալուց: Ընդ որում, Հարկերի ծանրությունը մեծանում էր ՀարկաՀավաքների անվերջ չարաչաՀումների պաւճաոով: Դրությունից ինչ որ չափով ելք դւնելու Համար սւեղծվեց այսպես կոչված «նոր եկամոււների դանձարան», որի միջոցներով ֆինանսավորվում էին µոլոր ոաղմական µարեփոխումները: Սակայն դա նս µավարար չէր: Ուսւի Սելիմ ԱԱԱ-ի կաոավարությունը որոչեց դիմել եվրոպական պեւություններին փոխաոություններ սւանալու Համար: Սակայն կաոավարող վերնախավի աոանձին ներկայացուցիչներ սվիններով դիմավորեցին օւարերկրյա փոխաոություններ վերցնելու դաղափարը, դւնելով, որ մաՀմեդական պեւության Համար սւորացուցիչ է «անՀավաւներից» ֆինանսական օդնություն խնդրելը: Անչուչւ Սելիմ ԱԱԱ-ի µարեփոխումների այդ ընդարձակ ծրադրի ոչ µոլոր կեւերը դարձան ոեալ իրականություն: Սակայն կասկածից վեր է, որ դրանք միջոցաոումներ էին, որոնք կյանք մւնելով կամ անմիջականորեն աղդում էին երկրի ղարդացման ընթացքի վրա ն կամ Հող էին նախապաւրասւում դրա Համար: Աոանձնակի արդյունավեւությամµ աչքի ընկավ ոաղմական µարեփոխումը: Սուլթանը, Հաւկապես ոդեչնչված էր Պյուր Ա-ի իրականացրած ոաղմական ոեֆորմով, որի Հեւնանքով սւեղծված նոր, եվրոպական ւիպի µանակը ջախջախեց ցարի թչնամիներին ոչ միայն սեփական երկրում, այլն արւասաՀմանում: Մարղումների եվրոպական մեթոդները, նոր սպաոաղինությունը ն խիսւ կարդապաՀությունը ւվեցին իրենց արդյունքները: Արդեն Նապոլեոն Բոնապարւի

եդիպւական արչավանքի ժամանակ Աքքայի ամրոցի պաչւպանության ժամանակ (1799 թ.) օսմանյան նորասւեղծ ղինվորական սւորաµաժանումները ցուցադրեցին µավականին µարձր մարւական Հաւկանիչներ: Նրանք իրենց մարւունակությունը ն լավ պաւրասւվածությունը դրսնորեցին նան 1804 թ. Ռումելիայում ընթացող ապսւամµական չարժումները ճնչելու պաւժիչ դործողությունների ժամանակ: Սելիմ ԱԱԱ-ի µարենորոդումների չարքում ընդդրկված էին նան թուրքական Հրեւանային ղորամասերի ւեխնիկական Հադեցվածությունը ուժեղացնելու ն նրանց մարւունակությունը µարձրացնելու միջոցաոումները: «Թոփխանե» կոչված Հրեւանային ղինանոցում աչխաւելու Համար Հրավիրվեցին եվրոպացի (մեծ մասամµ ֆրանսիացի) ինժեներներ, վարպեւներ ու ՀրաՀանդիչներ: Բարենորոդիչ սուլթանին ն նրա օդնականներին Հաջողվեց չոչափելի Հաջողությունների Հասնել նան ոաղմածովային նավաւորմի վիճակը µարելավելու դործում: Համեմաւաµար կարճ ժամանակամիջոցի ընթացքում սւեղծվեց նչանակալից Հղորություն ունեցող նավաւորմ: Երկրի քաղաքներում (Սւամµուլում, Գեմլիքում, Սինոպում, Հոոդոս ն կիպրոս կղղիներում, Սուխումում ն այլ վայրերում) դործող նավաչինարանները աչխաւում էին մեծ ծանրաµեոնվածությամµ: Ընդամենը մի քանի ւարվա ընթացքում կաոուցվեցին 45 ոաղմանավեր: Սուլթանի ոաղմածովային ուժերն ունեին Հարյուրից ավելի ոաղմանավ, այդ թվում քաոասունից ավելի դծանավ ն ֆրեդաւ: Ժամանակակիցների դնաՀաւմամµ, այդ նավաւորմը Համարվում էր Եվրոպայում լավադույններից մեկը: Նավապեւների մեջ կային ոչ քիչ թվով երիւասարդ մարդիկ, որոնք ունեին անՀրաժեչւ մասնադիւական պաւրասւվածություն ն կրթական մակարդակ: ԱոՀասարակ պեւք է նչել, որ Սելիմ ԱԱԱ-ի ոաղմական µարեփոխումները նպասւեցին եվրոպական դիւության ու մչակույթի Հեւ ավելի լայն չփումների իրականացմանը, ինչպես նան 0սմանյան կայսրությունում աչխարՀիկ կրթության Հեւադա ղարդացմանը: Նորասւեղծ ուսումնական Հասւաւություններում եվրոպական չափանիչներով ոաղմական ու Հանրակրթական պաւրասւություն սւացան Հարյուրավոր թուրք պաւանիներ: Բացվեցին թուրքական մչւական դեսպանություններ' 1793 թ. Լոնդոնում, 1794 թ. Վիեննայում, 1795 թ. Բեոլինում ն 1796 թ. Փարիղում: 1793 թ. դադարեցվեց թուրքական կաոավարության կողմից օւարերկրյա դեսպանների ծախսերը Հոդալու պրակւիկան (էaյւո Համակարդը): Ռաղմական ն այլ µնադավաոների µարեփոխումները ասւիճա381

նաµար իրենց ներդործությունն ունեցան նան երկրի ւնւեսության ու մչակույթի ընդՀանուր վիճակի վրա: 0րինակ, ղարկ սւացավ լեոնաՀանքային արդյունաµերությունը, Հայւնվեցին պղնձի, երկաթի ու քարածուխի Հանույթի նոր Հանքավայրեր: Վաոոդի դործարանների կարիքների Համար ավելացվեց µորակի արւադրությունը: կաոուցվեցին նոր ղինադործարաններ ն ղինվորական Հանդերձանք արւադրող նոր մանուֆակւուրաներ: 1792 թ. իր դործունեությունը վերսկսեց ւասնամյակներ չարունակ անդործության մաւնված թուրքական աոաջին ւպարանը, իսկ 1795 թ. ղինվորական ինժեներական ուսումնարանին կից µացվեց նան նոր ւպարան: Այդ ւպարաններում լույս ւեսան թուրքերենի թարդմանված եվրոպացի, դլխավորապես ֆրանսիացի մասնադեւների մի չարք աչխաւություններ ոաղմական դործի, մաթեմաւիկայի, աչխարՀադրության, ասւղադիւության ն այլ դիւությունների վերաµերյալ: Սուլթանը µացաոիկ մեծ կարնորություն էր ւալիս ոաղմական ուսումնարաններին: Նա Հաճախ այցելում էր այդ ուսումնարանները, ղրուցում սաների Հեւ, սւուդում նրանց դիւելիքները, ընդունակ ուսանողներին Հաւկացնում էր նվերներ: Այդ ուսումնարանի սաներից ձնավորվում էր թուրքական ղինվորական մւավորականությունը, որը Հեւադայում պեւք է խաղար կարնորադույն դեր երկրի քաղաքական կյանքում: Սելիմ ԱԱԱ-ի µարեփոխումներն ընթանում էին ներքին ն արւաքին ճակաւներում դիմադրության պայմաններում: Նոր Հարկերը դյուղացիությանը ն քաղաքային ղանդվածներին ւրամադրեցին µարեփոխումների ն նրանց նախաձեոնողների դեմ: Այդ դժդոՀությունը երµեմն վեր էր ածվում ապսւամµության: Սուլթանը սովորություն ուներ ծպւված չրջել քաղաքում µնակչության դժդոՀության պաւճաոները µացաՀայւելու Համար: Հացի փոերի մու լսելով ամµոխի դժդոՀությունը Հացի պակասի կամ նրա վաւ որակի վերաµերյալ, սուլթանը անձամµ ինքն էր որոչում Հացի ն այլ սննդամթերքների դները ն մեծ վեղիրից պաՀանջում էր մաՀապաւժի ենթարկել թանկավաճաո խանութպաններին ու վաճաոականներին: կրակի վրա յուղ լցնողների դերում Հանդես էին դալիս դլխավորապես մոլեոանդ Հոդնորականությունն ու նաՀանդների անջաւողական Հակումներ ունեցող ավաւաւերերը: Վերջիններս Հաւկապես ղայրացած էին, որ µարենորոդիչ սուլթանը ձդւում էր ամրապնդել կենւրոնական իչխանության Հեղինակությունը ն նրա Հսկողությունը նաՀանդների նկաւմամµ վերածել ոեալ դործոնի:

Բարեփոխումների իրականացման չրջանում ինքնադլխության ձդւող անսանձ ւարրերը կրկին դլուխ µարձրացրին: Ռումելիան, օրինակ, վերածվեց այսպես կոչված կըրջալիների ավաղակային µանդաների խոովությունների ասպարեղի, որոնք այրում էին µաղմաթիվ քաղաքներ ու դյուղեր, կողոպւում ու թալանում էին Հաղարավոր մարդկանց, նրանցից չաւերին սպանում կամ վաճաոում դերության: Ամµողջ նաՀանդներ նրանք ավերում ու ամայացնում էին: Այդ µանդաների սանձարձակ խժդժությունների ղոՀը ավելի Հաճախ լինում էր քրիսւոնյա µնակչությունը: իրենց կյանքը փրկելու Համար մեծ թվով µուլղարներ լքում էին իրենց երկիրը ն ապասւան որոնում Հարնան երկրներում: Այդ անսանձ ւարրերին աջակցում էին մի չարք ավաւաւեր-անջաւողականներ, մասնավորապես Վիդինի այան 0սման Փաղվանդ-օղլուն: Վերջինս իր ւրամադրության ւակ եղած ավաղակային µանակի օդնությամµ իրեն ենթարկեց ողջ Հյուսիսային Բուլղարիան: Նա նույնիսկ փորձում էր իրականացնել ինքնուրույն արւաքին քաղաքականություն: Նրա դործելակերպը չաւերին µերեց այն Համողման, որ այդ անսանձ ու ինքնադլուխ այանի դործունեության նպաւակակեւը սուլթանական դաՀն է: Թեն սուլթանը մի քանի անդամ այդ վւանդավոր այանի դեմ Հանեց պաւժիչ ղորքեր, սակայն ամեն անդամ դրանք կրում էին պարւություն ն դրանով իսկ սւիպում Սելիմ ԱԱԱ-ին սրւի կսկիծով Հանդուրժել այդ անկաոավարելի մարդուն: Սուլթանը սւիպված էր մեծ ջանքեր դործադրել անջաւողականներին ճնչելու Համար: Սուլթանին մեծ դլխացավանք էին պաւճաոում նան անաւոլիական այանները, որոնք նույնպես Հանդես էին դալիս µարեփոխումների դեմ: ՃԱՃ դ. սկղµին 0սմանյան կայսրության µալկանյան նաՀանդներում' Բուլղարիայում, Զեոնոդորիայում ն Հունասւանում, ծայր աոած աղդային-աղաւադրական չարժումները նս որոչակիորեն դանդաղեցնում էին µարենորոդումների իրականացման ընթացքը: 1804 թ., օրինակ, Հակաթուրքական Հուժկու ապսւամµություն µոնկեց Սերµիայում: Ապսւամµության պաւճաո էր ծաոայել սուլթանական կաոավարության կողմից սերµերի ինքնավարական իրավունքների ունաՀարումը, սերµ դյուղացիների ճնչման ուժեղացումը թուրք խոչոր Հողաւերերի կողմից, թուրքական վարչակաղմի ու Հաւկապես ենիչերիների կամայականություններն ու վայրադությունները: Ապսւամµությունն արադ ւարածվեց ամµողջ Սերµիայում: Ապսւամµներին, որոնց դլխավորում էր Հայդուկների նչանավոր պարադլուխ կարադեորդին, Հաջողվեց դրավել մի չարք քաղաքներ, այդ թվում նան

Բելդրադը: իսկ 1805-1806 թթ. նրանք կարողացան նույնիսկ սուլթանական ղորքերին Հասցնել մի չարք խոչոր պարւություններ: 18061812 թթ. ընթացող ոուս-թուրքական պաւերաղմի ժամանակ սերµերը սւանում էին Ռուսասւանի արդյունավեւ աջակցությունը իրենց մղած Հակաթուրքական պայքարում: Հակաթուրքական ելույթները չէին սաՀմանափակվում լոկ կայսրության µալկանյան նաՀանդներով: Դրանք ասւիճանաµար ւարածվում էին նան այլ երկրամասերում: 0րինակ, 1805 թ. օսմանյան փոխարքայի դեմ ապսւամµեցին կաՀիրեյի µնակիչները, Հակաթուրքական ղինված չարժումներ էին ւեղի ունենում կենւրոնական Արաµիայի մի չարք չրջաններում ն այլուր: 0սմանյան պեւության մեջ µարենորոդիչներին խանդարում էին նան արւաքին քաղաքական µարդությունները: Մասնավորապես նրանց դործունեությանը նչանակալից չափով խոչնդու Հանդիսացավ 1798-1802 թթ. ֆրանս-թուրքական պաւերաղմը: ինչպես Հայւնի է, Նապոլեոն Բոնապարւը որոչել էր «վերականդնել Ֆրանսիայի ւիրապեւությունն Արնելքում»: Նա այն կարծիքին էր, որ 0սմանյան կայսրությունն արդեն սպաոել է իրեն: Մի աոիթով նա Դիրեկւորիային Հայւարարել էր, որ «Մեր ժամանակներում մենք կւեսնենք նրա կործանումը»: Նապոլեոնը որոչել էր Եդիպւոսն անջաւել 0սմանյան կայսրությունից ն այն դարձնել Արնելքի Հեւ ֆրանսիական աոնւրի դարպաս: իրեն Հաւուկ խորաթափանցությամµ նա Հասկացել էր, որ Եդիպւոսի նվաճումը ն դեպի Հնդկասւան ւանող ծովային ճանապարՀների վրա Հսկողության սաՀմանումը մաՀացու Հարված կլինի µրիւանական կայսրության Համար: Հենց այդ նպաւակով Բոնապարւը ձեոնամուխ եղավ իր Հայւնի եդիպւական արչավանքին: 1798 թ. Հուլիսին ֆրանսիացիները դրավեցին Ալեքսանդրիան, իսկ ապա նան կաՀիրեն: 1798 թ. Հուլիսի 21-ին µուրդերի մու ւեղի ունեցած ճակաւամարւում Նապոլեոնը ջախջախեց մամլյուկյան Հեծելաղորը ն Հաջորդ օրը ֆրանսիական ղորքերը Հաղթական երթով մոււք դործեցին կաՀիրե: Այդ լուրը ցնցեց սուլթանին ն նրա պալաւականներին, քանի որ Ֆրանսիան Հարյուրամյակներ չարունակ Համարվել էր 0սմանյան կայսրության µարեկամը: Զայրույթը «ուխւադրուժ» Ֆրանսիայի նկաւմամµ այն ասւիճանի ուժեղ էր, որ 1798 թ. օդոսւոսին Բ. Դուոը Հրամայեց ձերµակալել ու µանւերը նեւել 0սմանյան կայսրությունում դւնվող µոլոր ֆրանսիացիներին ն µոնադրավել նրանց ունեցվածքն ու դույքը:

Անդլիական ծովակալ Նելսոնի կողմից Աµուքիրի մու ֆրանսիական նավաւորմի ոչնչացումը փասւորեն Թուրքիան փրկեց ծովի կողմից ֆրանսիական ներխուժման վւանդից: Քանի որ Եդիպւոսը Հանդիսանում էր 0սմանյան կայսրության նաՀանդներից մեկը, փասւորեն Ֆրանսիան պաւերաղմի մեջ էր մւել նրա Հեւ: Սակայն Սելիմ ԱԱԱ-ը որոչեց պաւերաղմ Հայւարարել Ֆրանսիային միայն այն µանից Հեւո, երµ նա սւացավ Ռուսասւանի ն Անդլիայի աջակցության խոսւումը: 1798 թ. սեպւեմµերին ոուսական ոաղմական նավաւորմի նավերը խարիսխ նեւեցին Բոսֆորի ջրերում, կ. Պոլսի մու դւնվող Բյույուկդերե վայրում, որւեղ դւնվում էր ոուսական դեսպանության ամաոային ոեղիդենցիան: Ռուս նավասւիներն արժանացան µարձր ղինվորական պաւիվների: Սուլթանն անձամµ այցելեց ոուսական ոաղմանավերը: Անցնելով Բոսֆորն ու Դարդանելը, ոուսական նավաւորմը այնուՀեւն միացավ թուրքական ոաղմածովային ուժերին, որպեսղի միասին դուրս դան Միջերկրական ծով: Աոաջին ու վերջին անդամ ոուսական արծվեկիր դրոչը փողփողում էր թուրքական կիսալուսնի Հեւ: Ռուսական նավաւորմի ժամանումից Հեւո 1798 թ. սեպւեմµերի 12-ին Բ. Դուոը Հրապարակեց սուլթանական Հրամանադիր Ֆրանսիային պաւերաղմ Հայւարարելու մասին: 1798 թ. Հոկւեմµեր-նոյեմµերին միացյալ ոուս-թուրք-ավսւրիական նավաւորմիղների ուժերով ֆրանսիացիներից աղաւադրվեցին Հոնիական կորֆու, կեֆալոնիա, Սանւա Մաուրա, իթակա, Զանւե, Ցերիդո, Պակսո կղղիները: 1799 թ. Հունվարին դաչնակցային պայմանադրեր կնքվեցին Սւամµուլի, Ռուսասւանի ու Անդլիայի միջն: Պեւերµուրդն ու Լոնդոնը Թուրքիային ւալիս էին ւարածքային ամµողջականության երաչխիքներ: ի վերջո սւեղծվեց Հակաֆրանսիական դաչինք, որին անդամակցում էին Անդլիան, Ռուսասւանը, Ավսւրիան, Նեոպոլիւանական թադավորությունը ն Թուրքիան: Մինչդեո ֆրանսիացիների վիճակը թե՛ Եդիպւոսում, որւեղ նրանք Հանդիպեցին µնակչության ուժդին դիմադրությանը, ն թե՛ Միջերկրական ծովում լրջորեն վաւացավ: Նախ Աµուքիրի մու µրիւանական ծովակալ Նելսոնը ջախջախեց ֆրանսիական նավաւորմը, Նապոլեոնի µանակը կւրելով Եվրոպայից: Սակայն Հենց նույն Աµուքիրի մու թուրքական µանակը նս կրեց ջախջախիչ պարւություն' ֆրանսիացիներից: Զդիմանալով աՀարկու սվինամարւին` փրկության Հույսով թուրքերը նեւվեցին ծովախորչը, որի ջրերը ծածկվեցին Հաղարավոր խեղդված թուրքերի չալմաներով: Սակայն

չնայած այդ Հաջողությանը, ֆրանսիական µանակի վիճակը Եդիպւոսում դաոնում էր օրՀասական, մանավանդ որ թուրքական մի մեծ µանակ Սիրիայի վրայով չարժվելով դեպի Եդիպւոս, աոանց էական կորուսւների Հասավ այնւեղ ն ւեղակայվեց կաՀիրեի մերձակայքում: Միանդամայն ակնՀայւ էր, որ Նապոլեոն Բոնապարւի եդիպւական արչավանքը ձախողման է մաւնվել: Մի վերջին անդամ փորձելով չւկել դրությունը` 1799 թ. Նապոլեոնը ցամաքային ճանապարՀով իր µանակը չարժեց դեպի Սիրիա: Գրավելով Գաղան ն Յաֆֆան, ն չարժվելով խաչակիրների Հեւքերով` Բոնապարւի µանակը դուրս եկավ Աքքա ուժեղ ամրոցի մու, որւեղ Հանդիպեց Սիրիայի օսմանյան ւեղապաՀ ԱՀմեդ փաչայի (մականվանյալ «ջաղղար» այսինքն «մսադործ» իր դաժան ու արյունախում խաոնվածքի պաւճաոով) ուժդին դիմադրությանը: Ծովի կողմից ամրոցը պաչւպանում էր անդլիական ծովակալ Սիդնեյ Սմիթի նավաւորմը: «Այս խղճուկ ամրոցում, ասել է Նապոլեոնը, ամփոփված է ողջ Արնելքի ճակաւադիրը»: Սակայն ֆրանսիացիներին վիճակված չէր դրավելու այդ «խղճուկ ամրոցը» ն նրանք սւիպված էին սիրիական անապաւով վերադաոնալ Եդիպւոս, ճանապարՀին ունենալով մեծ կորուսւներ ջրի պակասության, Հիվանդությունների ն µեդվինների Հարձակումների Հեւնանքով: Այդ ձախորդությունից Հեւո վերջնականապես Համողվելով, որ մերձավորարնելյան իր ծրադրերը դեթ միաոժամանակ իրականանալու ոչ մի չանս չունեն, Բոնապարւը µանակի Հրամանաւարությունը Հանձնեց դեներալ կլեµերին, իսկ ինքը 1799 թ. օդոսւոսի 23-ին դաղւնի նավարկեց դեպի Ֆրանսիա: Թեն կլեµերին Հաջողվեց նոր ջախջախիչ Հարված Հասցնել թուրքական ղորքերին, սակայն դա իրերի դրության մեջ էական փոփոխություն չմւցրեց, մանավանդ որ կաՀիրեում µոնկվեց Հակաֆրանսիական ապսւամµություն: Թեն ւաղանդավոր ֆրանսիական դեներալին Հաջողվեց Համախմµել իր ուժերը ն ճնչել ապսւամµությունը, սակայն ֆրանսիացիների վիճակը այլնս դարձել էր անՀուսալի: 1801 թ. Հունիսին µարոյալքված ու նոսրացած ֆրանսիական ղորքերը Հանձնվեցին քաղաքը չրջապաւած անդլիական ու թուրքական ղորամասերին: 1801 թ. սեպւեմµերի կեսերին ֆրանսիական ղորքերի մնացուկները վերադարձան Հայրենիք: Թուրքերը ֆրանսիացիների վւարումը Եդիպւոսից Համարեցին իրենց կողմից ձեոք µերված մեծ Հաղթանակ ն այդ կապակցությամµ Սելիմ ԱԱԱ-ին չնորՀվեց «ղաղիի»'

(«անՀավաւների նկաւմամµ Հաղթանակ ւարած») ղորավարի ւիւղոս: Նա Համարվեց նան Եդիպւոսի երկրորդ նվաճող (աոաջին նվաճողը Սելիմ Ա-ինն էր - 1517 թ.): 1802 թ. Հունիսի 25-ին Ամյենում 0սմանյան կայսրության ն Ֆրանսիայի միջն կնքվեց Հաչւության պայմանադիր: Եդիպւոսում վերականդնվեց օսմանյան սուլթանի ինքնիչխանությունը: 0սմանյան կայսրությունը Հեւ էր սւանում պաւերաղմի ժամանակ Եդիպւոսում ֆրանսիացիների դրաված µոլոր Հողերը: Ֆրանսիան Հրաժարվում էր Հոնիական կղղիների նկաւմամµ Հավակնություններից: Բ. Դուոը ներումն էր չնորՀում ֆրանսիական µոլոր դերիներին ն ֆրանսիացիներին վերադարձնում էր նրանցից աոդրավված սեփականությունը: Ֆրանսիական կապիւուլյացիաները կրկին մւնում էին ուժի մեջ: Ֆրանսիական Հպաւակներին վերադարձվում էին այն µոլոր իրավունքներն ու արւոնությունները, որոնք նրանք սուլթաններից ձեոք էին µերել նախկին ժամանակներում: Բ. Դոան կողմից ֆրանսիացիները ճանաչվում էին որպես աոավել µարենպասւ կարդավիճակ ունեցող աղդություն: Սնծովյան ավաղանում ֆրանսիացիներին Հաւկացվում էին լրացուցիչ արւոնություններ ու իրավունքներ: Դժվար չէ նկաւել, որ սուլթանական կաոավարությունը Ամյենի պայմանադրով խոչոր ղիջումներ էր կաւարում Ֆրանսիային: ԱոՀասարակ պեւք է նչել, որ ընդամենը երեքամյա ընդմիջումնց Հեւո Սւամµուլում վերսւին դերակայեց ֆրանսիական աղդեցությունը, որն անչուչւ պայմանավորված էր Նապոլեոնի ւարած չչմեցուցիչ Հաղթանակներով: Թուրք-ֆրանսիական պաւերաղմի ավարւից Հեւո, Սելիմ ԱԱԱ-ը իր µարեփոխումների ծրադրերն իրադործելիս կրկին Հենվում էր Ֆրանսիայի վրա, որի Հեւ µարեկամական Հարաµերությունները կաւարելապես վերականդնվել էին, մի µան, որը նորից սկսել էր անՀանդսւացենլ Անդլիային ն Ռուսասւանին: 1806-1807 թթ. Սւամµուլում ֆրանսիական դեսպան դեներալ Հորացիոս-ֆրանսուա Սեµասւիանին ըսւ էության Հանդիսանում էր µարեփոխումների դծով Սելիմ ԱԱԱ-ի դլխավոր խորՀրդականը: Նա միաժամանակ անում էր Հնարավոր ամեն ինչ, որպեսղի սւիպի Բ. Դոանը Ռուսասւանի դեմ իրադործելու ոաղմական ակւ: իսկ ֆրանսիական սպա Ժյուչերո դե Սեն-Դենին դարձել էր թուրքական µանակում սակրավորների ղորամասերի դլխավոր ՀրաՀանդիչը: կաոավարական ւարµեր դերաւեսչություններում աչխաւում էին ֆրանսիական ոաղմական փորձադեւներ, ՀրաՀանդիչներ, ինժեներներ, վարպեւներ ն այլն:

Ավսւրիայի նկաւմամµ Նապոլեոնի ւարած Հաղթանակների Հեւնանքով 1805 թ. կնքվեց ֆրանս-ավսւրիական Պրեսµուրդյան Հաչւությունը, որով Ֆրանսիային էին անցնում Խորվաթիան ն Դալմացիան: Դրա Հեւնանքով Ֆրանսիայի ւիրույթները սաՀմանակցեցին 0սմանյան կայսրությանը: Տպավորված լինելով Նապոլեոնի այդ Հաջողություններով, սուլթան Սելիմ ԱԱԱ-ը Հրապարակեց Հրամանադիր, որով Բոնապարւին ճանաչում էր որպես կայսր, նրան չնորՀելով «փադիչաՀի» ւիւղոս: Միաժամանակ սուլթանը Նապոլեոնի մու ուղարկեց արւակարդ դեսպան, որպեսղի նրա նկաւմամµ արւաՀայւի իր վսւաՀությունն ու նվիրվածությունը, ինչպես նան իր Հիացումը նրանից: Որպես պաւասխան քայլ, Նապոլեոնը Սւամµուլ ուղակեց իր դեսպանին, նրան Հանձնարարելով սուլթանին փոխանցել իր Հեւնյալ խոսքերը. «Այն, ինչ որ ւեղի կունենա օսմանցիների Հեւ, լինի դա երջանիկ կամ դժµախւ դեպք, երջանիկ կամ դժµախւ կլինի նան Ֆրանսիայի Համար»: Ոդնորված իր Հաջողություններով, 1805 թ. սուլթան Սելիմ ԱԱԱ-ը նախաձեոնեց µոլորի Համար մի անսպասելի քայլ. նա Հաւուկ Հրամանադրով կարդադրեց նոր ղինվորական սւորաµաժանումների կամ «Նիղամ-ի ջեդիդ» ղորքերի Համալրման Համար ձեոնամուխ լինել ղինվորների Հարկադրական Հավաքադրման: Դա պայմանավորված էր նրանով, որ թուրքերը ցանկություն չէին դրսնորում մւնելու նոր ղորքերի մեջ, որը Հավաքադրվում էր µացաոապես կամավորական սկղµունքներով: Նրանք սովորել էին մւնել µանակի չարքերը միայն պաւերաղմ Հայւարարելու կապակցությամµ: Բոնի մեթոդներով իրականացվող այդ «ղորակոչը» անմիջապես աոաջ µերեց µնակչության կւրուկ Հակաղդեցությունը, որը կարող էր ւեղիք ւալ ապսւամµության: իսկապես, ծովափնյա Թեքիրդաղ (Ռոդոսւո) քաղաքում, երµ կադին ժողովրդի աոջն կարդաց սուլթանի Հրամանադիրը, նրան, ինչպես նան նրա օդնականներին ենիչերիներն ու ամµոխը սպանեցին, որին Հեւնեց ապսւամµությունը: Վախեցած Բ. Դուոը ընկրկեց ն սւիպված եղավ Հրաժարվել իր Հախուոն նորամուծությունից: 1806 թ. դարնանից սկսած սուլթանական կաոավարությունը սկսեց Ռումելիա ւեղափոխել նոր կանոնավոր ղորքերի սւորաµաժանումները, որոնց ընդՀանուր թիվը կաղմում էր մու 30 Հաղար մարդ: Երµ այդ ղորքերը կարամանի վալի կադի ԱµդուրրաՀման-փաչայի Հրամանաւարությամµ մուեցան էդիրնեյին, ւեղական ենիչերիները խոովություն µարձրացրին սուլթանի ն Բ. Դոան դեմ, թույլ չւալով, որ «Նիղամ-ի ջեդիդ» ղորքերը մոււք դործեն քաղաք, ն պաՀանջե388

լով պաչւոնաղուրկ անել µարեփոխումների կողմնակից µոլոր ասւիճանավորներին: Խոովարարները նույնիսկ Հրեւանային մարւկոցներ ւեղադրեցին էդիրնե ւանող ճանապարՀին: Սուլթանը ւեղյակ չէր, որ իր չրջապաւի մի չարք µարձրասւիճան անձինք սերւորեն կապված են ոչ միայն µարեփոխումների Հակաոակորդ Ռումելիայի խոչոր ֆեոդալների Հեւ, այլն Հենց խոովարար ենիչերիների Հեւ: Դրանցից մեկն էր, օրինակ, մեծ վեղիր Հաֆըղ իսմայիլ-փաչան: Ենիչերիական խոովության մասին լուրը Սւամµուլում աոաջ µերեց խուճապ, աոավել նս, որ նույնաւիպ ապսւամµություններ µոնկեցին նան Ռումելիայի այլ քաղաքներում: Ապսւամµած քաղաքների մղկիթներում նույնիսկ Հութµայի ժամանակ դադարեցին սուլթան Սելիմ ԱԱԱ-ի անունը Հիչաւակելուց: ԱµդուրրաՀման-փաչայի չաւ ղինվորներ անցնում էին խոովարարների կողմը: Տարածվեցին ւադնապալից լուրեր, որ ապսւամµները պաւրասւվում են չարժվել Սւամµուլի վրա: Վախեցած սուլթանը ընկրկեց ն Հրամայեց Ռումելիայից մայրաքաղաք Հեւ կանչել նոր կանոնավոր ղորքերի սւորաµաժանումները: Սելիմ ԱԱԱ-ը նան սւիպված եղավ µարեփոխումների կողմնակից չեյխ-ուլ-իսլամ ԱՀմեդ էսսադ-էֆենդիին պաչւոնաթող անել ն նրա փոխարեն նչանակել Հեւադիմական Աթաուլլա-էֆենդիին, որը քիչ ժամանակ անց նրա ճակաւադրում խաղալու էր չարաµասւիկ դեր: Սուլթանի ն նրա կաոավարության անվճոականությունն ու թուլությունը անմիջապես օդւադործվեց µարեփոխումների Հակաոակորդների կողմից: Բարձրադույն Հոդնոր Հեղինակությունները ն աղդեցիկ ուլեմները սկսեցին µացաՀայւ կերպով քարողել, որ սուլթանի ձեոնարկած նորամուծությունները Հակասում են Ղուրանի ն չարիաթի Հիմնադրույթներին ն վւանդ են ներկայացնում պեւության կայունության ու անվւանդության Համար: Ուլեմները պնդում էին, որ 1805 թ. սուլթանը վերանորոդել է Ֆրանսիայի դեմ ուղղված թուրք-ոուսական պաչւպանողական դաչինքը այն նպաւակով, որպեսղի «Թուրքիայի ն իսլամի Հավերժական թչնամի» Ռուսասւանի Հեւ Համաւեղ ոչնչացնի Հայրենիքի պաչւպան ենիչերիներին: ԱոՀասարակ սուլթանի թչնամիները անում էին ամեն ինչ, որպեսղի ղանդվածներին ւրամադրեն միապեւի դեմ: 0րինակ, 1806 թ. վաՀաµիների կողմից Մեքքայի ն Մեդինայի դրավումը նրանք դնաՀաւեցին որպես սուլթանի «Հանցավոր թողւվություն»: կամ լինելով երկրի վրա մարդարեի ւեղակալ` Սելիմ ԱԱԱ-ը իր վրա վերցրեց Նապոլեոնի ներկայացուցչի դերը ն Սւամµուլում Բոնապարւի դեսպան Սեµասւիանիի կրծքին ամրացրեց ֆրանսիական Պաւվո լե389

դիոնի չքանչանը: Սուլթանին նույնիսկ մեղադրում էին նրանում, որ նա ղավակներ չուներ: Երկրում մթնոլորւը ավելի էր չիկանում Հարկերի Հարաճուն աճի, կյանքի թանկացման ն անդլիական դաղւնի խարդավանքների ու սադրանքների պաւճաոով: 1806 թ. աչնանը սկսված ոուս-թուրքական պաւերաղմը չեչւակիորեն թուլացրեց սուլթանի ու նրա կողմնակիցների դիրքերը: Ռաղմական դործողությունները սկսվելուն պես, ընդունված ավանդույթի Համաձայն, µանակը դլխավորեց մեծ վեղիր Հիլմի իµրաՀիմ փաչան, որը µարեփոխումների Համողված ու աղդեցիկ կողմնակից էր: Նրա մեկնումը ոաղմաճակաւ ուղղակի սպաոնալից վիճակ սւեղծեց սուլթանի Համար, մանավանդ որ ժամանակավորապես մեծ վեղիրի պարւականությունները դրվեցին Քյոսե Մուսա փաչայի վրա, որը ոչ միայն µարեփոխումների Համողված Հակաոակորդ էր, այլն սուլթանի ծպւված թչնամի: Սելիմ ԱԱԱ-ի այդ սխալը ճակաւադրական եղավ նրա Համար: Հենց այդ նույն Քյոսե Մուսա փաչան մի խումµ ասւիճանավորների Հեւ միասին կաղմակերպեց դավադրություն: Դավադիրների ղեկավար կաղմի մեջ µացի մեծ վեղիրից մւնում էին չեյխ-ուլիսլամ Թոփալ Աթաուլլա-էֆենդին ն սուլթանի Հորեղµորորդի իչխանաղուն Մուսւաֆան, որը ւարված էր դաՀը ղավթելու մարմաջով: Դավադիրները իրենց աոջն նպաւակ էին դրել դաՀընկեց անել Սելիմ ԱԱԱ-ին, դաՀ µարձրացնել Մուսւաֆային, ոչնչացնել Սելիմի µոլոր կողմնակիցներին ն վերացնել µոլոր µարեփոխումները: Հենվելով յամաքների, այսինքն օժանդակ ղորքերի ղինվորների աջակցության վրա, որոնք մաս էին կաղմում ենիչերիական ղորամասերին, ուսւի ն դեմ էին նոր կաղմակերպված «Նիղամ-ի ջեդիդ» ղորքերին, դավադիրները 1807 թ. մայիսի 25-ին սուլթանի դեմ µարձրացրին ապսւամµություն: Մի քանի Հարյուր ենիչերիներ, ինչպես նան Հրեւանավորներ, նավաւորմի ղինվորներ ն այլն, միացան յամաքներին ն ի նչան այն µանի, որ իրենք այլնս չեն ընդունում «սուլթանի Հացը», չուո ւվեցին իրենց ղինվորական կերակրաամանները: Խոովությունը ակւիվ պաչւպանություն դւավ Դիվանի Հեւադիմականների ն ուլեմների կողմից: Խոովարարները սպանեցին µարեփոխումների µաղմաթիվ կողմնակիցների, նիղակների վրա ցցելով նրանց դլուխները: Դրսնորելով կամքի թուլություն` աՀաµեկված սուլթանը Հապչւապ Հրապարակեց Հրամանադիր «Նիղամ-ի ջեդիդ» ղորքերը ցրելու մասին: Նրա այդ քայլը, որն ամµողջապես ջուրն էր նեւում իր ւարիների դործը, ի վիճակի չէր փրկելու իր դաՀը: Սուլթանի այդ ան390

վճոականությունից ոդեչնչված խոովարարները պաՀանջեցին նան մաՀապաւժի ենթարկել թվով 11 խոչոր պեւական դործիչների, որոնք նույնպես µարեփոխումների ակւիվ կողմնակիցներից էին: Դրանց ցուցակը նախապես կաղմվել էր մեծ վեղիր Քյոսե Մուսափաչայի ն նրա ՀամախոՀների կողմից ն դաղւնի Հանձնվել խոովարար յամաքների Հրամանաւար Մուսւաֆա Գաµակչի-օղլուին: Սելիմը կաւարեց ապսւամµների այդ պաՀանջը նս: Խոովարարներին Հաջողվեց ուքի Հանել ամµոխին, Սւամµուլի ողջ քաղաքային ւականքներին, կյանքի պայքարում չարացած Հաղարավոր մարդկանց: Նրանք սւեղծեցին ինքնակոչ դաւարան, դաւելու Համար սուլթանի այն խորՀրդականներին ու վեղիրներին, որոնք աջակցում էին µարեփոխումներին: Ընդաոաջելով ենիչերիական սպաների պաւվիրակության պաՀանջին` չեյխ-ուլ-իսլամ Աթաուլլա-էֆենդին Հրապարակեց ֆեթվա, որւեղ ասվում էր, որ սուլթանի կաոավարությունը «մաՀմեդականների չրջանում ւարածում էր անՀավաւների նիսւն ու կացը» ն մւադրություն ուներ ճնչելու ենիչերիներին, որոնք «օրենքի ն մարդարեների ճչմարիւ պաչւպաններն են»: Ֆեթվայում այնուՀեւն ասվում էր, որ «ի չաՀ մաՀմեդականների կրոնի ն 0սմանի ւան» սուլթանը պեւք է դաՀընկեց լինի: իրենց Հերթին ուլեմները ամµոխին ւրամադրելով սուլթանի դեմ, ասում էին, որ նա µավական չէ որ «Նիղամ-ի ջեդիդ» ղորքերի դաղափարը վերցրել է «դյավուրներից», այլն ցանկանում է Թուրքիայում արմաւավորել քրիսւոնեական կարդեր: 1806 թ. մայիսի 29-ին սուլթան Սելիմ ԱԱԱ-ը սւիպված էր Հրաժարվել դաՀից: Նրան µանւարկեցին «կաֆես»-ում, որւեղ նա փորձեց թույն ընդունել: Սակայն «վանդակից» նոր դուրս µերված նորանչանակ սուլթան Մուսւաֆա ԱՄ-ը (1807-1808) նրա ձեոքից խլեց թույնով լի դավաթը, երդվելով, որ կպաՀպանի նրա կյանքը: Սելիմի դաՀընկեց արվելու օրը' մայիսի 29-ը, ուրµաթ օր էր: Ուսւի նոր սուլթանը սելամլիք (աղոթք) անելու նպաւակով մեկնեց Այա-Սոֆիա մղկիթը: Հրեւանային կրակոցները աղդարարեցին կայսրության նոր միապեւի դաՀ µարձրանալու մասին: Ենիչերիներն ու յամաքները աղմկալից µացականչություններով ողջունում էին Մուսւաֆա ԱՄ: Վերջինս Հանդիսավոր կերպով ժողովրդին խոսւացավ վերացնել «ժողովրդի µողոքի պաւճաոները»: Խոովարարների ձեոքին խամաճիկ դարձած նոր սուլթանը անկարող էր կանդնեցնել խոովության ալեկոծվող ւարերքը: Դեպքերին

ականաւես սւամµուլաՀայ Արաµյանը Հեւնյալ կերպ է ներկայացնում մայրաքաղաքում ւիրող վիճակը. «Քաղաքը դւնվում էր µիրւ ուժի սարսափի ներքո: Մարդիկ լքելով իրենց ւները փախչում էին դյուղերն ու կղղիները: Ոմանք փակվեցին իրենց ւներում ն փողոց դուրս չէին դալիս... Մարդիկ նախանձում էին մեոածներին»: Նոր սուլթանի ողջ ջանքերն ուղղված էին նրան, որպեսղի սիրաչաՀի խոովարարներին: Մինչդեո մայրաքաղաքում սկսվել էր µարեփոխումների կողմնակիցների որսն ու անխնա մաՀապաւիժները: Ողջ Սւամµուլով մեկ ենիչերիները որսի չների նման փնւրում էին սուլթան Սելիմի սւեղծած ֆինանսական նոր դերաւեսչության ղեկավար Հաջի իµրաՀիմ էֆենդիի թաքսւոցի վայրը: Վերջապես նրան դւնելով` մայրաքաղաքի Բայաղիդ Հրապարակում, ամµոխի խրախճալից ճիչերի ներքո, դլխաւեցին, սկղµում կացնաՀարելով նրա ծայրանդամները: Ձերµակալվեց ն ւանջալից մաՀվան ենթարկվեց, նան դաՀընկեց արված սուլթանի անձնական քարւուղար ԱՀմեդ Ֆայիղ էֆենդին: Ենիչերիները իրար Հեւնից «էթ մեյդան» («Մսի Հրապարակ») էին µերում Սելիմ ԱԱԱ-ի կողմնակից µարեփոխիչների կւրված դլուխները: Սւամµուլը վեր էր ածվել նան խաչվածների ու կախաղան µարձրացվածների անւաոի: Մայիսի 29-30-ի այդ դրամաւիղմով լի իրադարձություններից Հեւո յամաքները ն ենիչերիները դարձան մայրաքաղաքի դրության ւերը: Նրանք վերաՀսկում էին դաՀը սւանձնած նոր սուլթանի ն Բ. Դոան µոլոր դործողությունները: Երµ աոանց Հարցը յամաքների ն ենիչերիների Հեւ Համաձայնեցնելու Մուսւաֆա ԱՄ-ը իր սեփական վճոով պաչւոնաղուրկ արեց ենիչերիների փասւացի պարադլուխ չեյխ-ուլ-իսլամ Աթաուլլա-էֆենդիին, ենիչերիները µարձրացրին խոովություն ն սւիպեցին Մուսւաֆա ԱՄ-ին նրան վերականդնել իր պաչւոնում: Այդ դեպքից Հեւո սուլթանի Հեւ այլնս Հաչվի չէին նսւում: Խոովարարներների ձեոքին նա պարղապես դարձել էր խաղալիք:

2. ՄՈՒՍՏԱՖԱ ՓԱՇԱ ԲԱՅՐԱՔԹԱՐԸ ԵՎ «ՌՈՒՇԶՈՒկՅԱՆ ԲԱՐԵկԱՄՆԵՐԸ»

Բարեփոխումների այն կողմնակիցները, որոնց Հաջողվել էր յամաքների ն ենիչերիների խոովության ժամանակ կենդանի մնալ, Հույսները դեո չէին կորցրել, որ իրենց կՀաջողվի դաՀը վերադարձնել Սելիմ ԱԱԱ: Նրանց դլխավորն էր Ռուչչուքի (Ռուսէ) այան Մուսւաֆա փաչա Բայրաքթարը: Վերջին ոուս-թուրքական պաւերաղմի ժամանակ նա նչանակվել էր դանուµյան µանակի սերասկեր (Հրա392

մանաւար) ն իր ւրամադրության ւակ եղած ղորքերով Հանդիսանում էր Դանուµի ճակաւում ոուսական µանակին Հակակչոող դլխավոր ուժը: Հենց այդ ժամանակներից նա սւացել էր «Բայրաքթար» («Դրոչակակիր») մականունը: Դա կամային Հաւկանիչներով օժւված, միաժամանակ խիղախ ն արւասովոր պեւական ընդունակությունների ւեր մարդ էր: Անցյալում եղել էր ենիչերի ն նաՀանդային կալվածաւեր: Սերւ կապերի մեջ էր եղել Ռումելիայում մեծ աղդեցություն ունեցող Ռուչչուկի այան իսմայիլ Թերսենիդլի օղլուի Հեւ: Վերջինս իր կաոավարման ներքո դւնվող ւարածքը դարձրել էր Բ. Դոնից փասւորեն անկախ, թեն սուլթանի նկաւմամµ ւածում էր Հավաւարիմ Հպաւակի Հակումներ: Թերսենիդլի օղլուի մաՀվանից Հեւո Սելիմ ԱԱԱ-ի ն Բայրաքթարի միջն, որը դարձել էր Ռուչչուկի այան, Հասւաւվել էին լավ Հարաµերություններ: Սկղµնական չրջանում Բայրաքթարը µարենորոդումների ակւիվ կողմնակից չէր: Սակայն ավելի ուչ նա անցավ µարենորոդիչների կողմը: Որպես Ռուչչուկի այան` նա ուներ չափաղանց մեծ աղդեցություն, որն անչուչւ պայմանավորված էր նան նրանով, որ նա իր ւրամադրության ւակ ուներ µավականին մեծաթիվ սեփական ղորքեր: իր µարձրացումով Բայրաքթարը պարւական էր Սելիմ ԱԱԱ-ին, ուսւի լի էր վճոականությամµ իրադործելու պեւական Հեղաչրջում, որպեսղի նրան վերադարձնի իչխանության ղեկի մու: Դեոնս դանուµյան µանակի Հրամանաւար եղած ժամանակ Բայրաքթարը եկել էր այն Համողման, որ ենիչերիական ղորամասերը կաւարելապես կորցրել են իրենց մարւունակությունը: Հեւնաµար պեւության անվւանդության Համար Հրաւապ Հարց էր դարձել լավ մարղված ն կարդապաՀ µանակ ունենալու խնդիրը: Ուսւի Սւամµուլում ւեղի ունեցած խոովությունը ն Հեղաչրջումը նա դնաՀաւեց որպես µանակում ն երկրի Հասարակական կյանքում µարեփոխումներ իրականացնելու քաղաքականության դեմ ուղղված քայլեր: Երµ մայիսյան Հեղաչրջման լուրը Հասավ իրեն, Սիլիսւրիայում Բայրաքթարը իր պաչւպանության ւակ վերցրեց µարեփոխումենրի կողմնակիցներին, որոնց Հեւ ենիչերիները պաւրասւվում էին ՀաչվեՀարդար ւեսնել: Շոււով Ռուսեում Բայրաքթարի ղորակայանը դարձավ Սելիմի µոլոր կենդանի մնացած կողմնակիցների Հավաքաւեղին: Բայրաքթարի դլխավորությամµ այնւեղ սւեղծվեց մի դաղւնի խմµավորում, որի մասնակիցները մւադիր էին Հեղաչրջման միջոցով դաՀը վերադարձնել Սելիմին: Այդ խմµավորումը Հայւնի է «ոուչչուկյան µարեկամների» խմµակ («ոուսչուկ յարանը») անու393

նով: Հիչյալ խմµակի դործուն անդամներից էր նան Բայրաքթարի մերձավոր խորՀրդական ն վսւաՀելի անձ' Մանուկ Միրղայանցը, կամ ինչպես թուրքերն էին նրան անվանում' Մանուկ µեյը: Բնական է, որ որպես քրիսւոնյա, Մանուկ µեյը չէր կարող թուրքական կաոավարական ապարաւում Հավակնել µարձր պաչւոնների: Սակայն նրա ձեոքերում էին դւնվում Բայրաքթարի µոլոր ֆինանսական ոեսուրսները ն նրա աոնւրական դործերի µոլոր թելերը: Մանուկից էր կախված չափաղանց կարնոր ն նույնիսկ վճոորոչ նչանակություն ունեցող Հարցը. ղորքերին ժամանակին ոոճիկ վճարելը: ի վերջո, Մանուկ µեյը չափաղանց Հարուսւ մարդ էր, որը նրան քաղաքական չրջաններում նս ապաՀովում էր Հսկայական իչխանություն: Մանուկ µեյը Սելիմ ԱԱԱ-ի µարեփոխումների Համողված կողմնակից էր: Որպես խելոք ն չրջաՀայաց մարդ, նա քաջ դիւակցում էր, որ µարեփոխումների ձախողումը նչանակում է ենիչերիների Հաղթանակ: Այնժամ կյանքը ն սեփականությունը կդրվեն սպաոնալիքի ւակ, ամենուրեք կսկսվի թալան ու կողոպոււ, կիչխի կամայականությունը, µոնությունն ու անիչխանությունը: «Ռուչչուկյան µարեկամներ» խմµի անդամները դործում էին վերին ասւիճանի ղդույչ, երկյուղ կրելով, որ եթե սուլթան Մուսւաֆա ԱՄ-ը, նրա մերձավոր ասւիճանավորներն ու ենիչերիները ժամանակից չոււ ւեղեկանան իրենց մւադրությունների մասին, ամենից աոաջ ՀաչվեՀարդար կւեսնեն Հենց Սելիմի Հեւ: 1808 թ. Հուլիսի 14-ի դիչերը, իր 15 Հաղարանոց µանակի դլուխ անցած Բայրաքթարը Ռուսեից չարժվեց դեպի Սւամµուլ: Արչավանքից մեկ օր աոաջ, Հուլիսի 13-ի վաղ աոավույան, նրա ղինվորներից 250 Հեծյալներ Հաջի Ալի աղայի Հրամանաւարությամµ դաղւնաµար մուեցան Ռումելի Ֆանար կոչված µոսֆորյան ամրոցին, որւեղ դւնվում էր յամաքների դլխավոր կաµակչի օղլու Մուսւաֆայի նսւավայրը: Հաջի Ալի աղայի ղինվորները անակնկալ կերպով ներխուժեցին կաµակչիի Հարեմը ն սպանեցին նրան: Նրանք յամաքների ամենաղոր աոաջնորդի դլուխը ուղարկեցին Բայրաքթարին: Այդ Հարձակումը չչմեցուցիչ ւպավորություն դործեց Մուսւաֆա ԱՄ-ի ն նրա վեղիրների վրա, աոավել նս, որ Հուլիսի 18-ին Բայրաքթարի µանակը արդեն դւնվում էր Սւամµուլի պաւերի մու: Հուլիսի 21-ին իր Հեծյալ ն Հեւնակ ղորքի Հեւ մայրաքաղաք ժամանեց ինքը' Բայրաքթարը: Նա ներկայացավ սուլթան Մուսւաֆա ԱՄ-ին, ծնկաչոք դլուխ խոնարՀեց փադիչաՀի աոջն ն Համµուրեց նրա ուքերը: Սուլթանը սիրալիր վերաµերմուք ցուցաµերերց իր Հպաւակի

նկաւմամµ: իսկ չեյխ-ուլ-իսլամ Աթաուլլա-էֆենդին նույնիսկ այցելություն կաւարեց Բայրաքթարի նսւավայրը: Նույն օրը Բայրաքթարը այցելեց Բ. Դոան չենքը: Ընդ որում, սովորական ճոխ չքախմµի փոխարեն նրան ուղեկցում էին մինչն աւամները ղինված երեք Հաղար Հեծյալներ ն նույնքան Հեւնակայիններ: Բայրաքթարի Հաջորդ դործը եղավ այն, որ նրա պաՀանջով սուլթանը պաչւոնանկ արեց չեյխ-ուլ-իսլամ Աթաուլլային, միաժամանակ կայսրության Հեոավոր անկյուններն աքսորելով նրա ՀամախոՀ ն Սելիմի ոխերիմ թչնամի մի չարք ուլեմների: Դարձյալ Բայրաքթարի պաՀանջով սուլթանի անունից մի չարք ակւիվ խոովարարների անունով ուղարկվեց մեւաքսյա թել' ինքնասպան լինելու Համար: Հուլիսի 28-ին Բայրաքթարի ղորքերը իրենց ամµողջ կաղմով մւան Սւամµուլ: Նա այլնս կարիք չուներ իրեն ձնացնելու որպես սուլթանի «Հավաւարիմ Հպաւակ» ն սկսեց դործել µաց ու վճոական ձնով: նույն օրը Բայրաքթարը դրավեց 0սմանյան կայսրության' Բ. Դոան (Բաµը Ալի) չենքը ն պաչւոնանկ արեց մեծ վեղիր Զելեպի Մուսւաֆա փաչային: ԱյնուՀեւն նա իր ղորամասերի դլուխ անցած չարժվեց դեպի սուլթանի պալաւը, դաՀի վրա Սելիմին վերականդնելու մւադրությամµ: Մինչն նրա պալաւ Հասնելը, Մուսւաֆա ԱՄ-ը Հրամայեց անՀապաղ խեղդամաՀ անել Սելիմին ն իր եղµայր իչխանաղուն ՄաՀմուդին, որոնց մաՀվան դեպքում ինքը կմնար որպես 0սմանի ւան վերջին կենդանի ներկայացուցիչ: Երµ Բայրաքթարը իրեն ուղեկցող ղինվորներով ներխուժեց սուլթանական պալաւ, Սելիմի դաՀիճները նրա ուքերի մու նեւեցին խեղդամաՀ արված սուլթանի դիակը «սւացիր այն սուլթանին, որին դու ուղում ես µացականչությամµ»: ԴաՀիճները չկարողացան դւնել ՄաՀմուդին, որը Սելիմի Հավաւարիմ ծաոայի կողմից թաքցված էր µաղնիսի Հնոցում: Սւեղծված իրավիճակում Բայրաքթարին մնում էր միայն մեկ µան' դաՀ µարձրացնել 23-ամյա ՄաՀմուդին, որը օսմանյան դինասւիայի կենդանի մնացած ներկայացուցիչներից միակն էր: 1808 թ. օդոսւոսի 2-ին մայրաքաղաքի էյուµ-սուլթան մղկիթում նրա մեջքին կապվեց սուլթանական սուրը ն Հրանոթային Համաղարկերի ներքո ՄաՀմուդը Հոչակվեց օսմանյան սուլթան` սւանալով ՄաՀմուդ ԱԱ (1808-1839) դաՀակալական անունը: Նա օսմանյան պեւության պաւմության մեջ Հայւնի է «ադլի» («արդարադաւ») մականունով: Այսպիսով, «ոուչչուկյան µարեկամների» կողմից ւեղի ունեցավ պեւական Հեղաչրջում: Բայրաքթարի ձեոքերում կենւրոնացավ պե395

ւության ողջ ոաղմական ու քաղաքական իչխանությունը: Նա նչանակվեց մեծ վեղիրի ն միաժամանակ սերասկերի պաչւոնում: Պեւության կաոավարման ղեկը կենւրոնացնելով իր ձեոքերում` Բայրաքթարը µոլոր աոանցքային պաչւոններում նչանակեց իր կողմնակիցներին: Այսպիսով, իչխանությունն ամµողջապես անցավ «ոուչչուկյան µարեկամներին»: Մեծ վեղիր նչանակվելուց Հեւո Հենց աոաջին մի քանի օրվա ընթացքում Բայրաքթարը մաՀապաւժի ենթարկեց 300 Հոդու: Հեւադայում Սելիմ ԱԱԱ-ի կործանման µոլոր մեղավորներն անխւիր մաՀապաւժի ենթարկվեցին ն նրանց կւրված դլուխները ցուցադրվեցին սուլթանական պալաւի պաւերի մու: Յամաքների մայիսյան խոովության Հարյուրավոր մասնակիցների նույնպես սպասում էր անողոք դաւասւանը: Տարµեր վայրերում դւնվող «ոուչչուկյան µարեկամները» կանչվեցին մայրաքաղաք ն նչանակվեցին µարձր պաչւոնների: Սւամµուլ ւեղափոխվեց նան Մանուկ-µեյը, որին Հանձնարարվեց դլխավորել նոր կաոավարության ֆինանսների վարչությունը: Այսպիսով, խախւելով իսլամական խոչընդուները, Բայրաքթարը Մանուկ-µեյին Հնարավորություն ւվեց ղµաղվելու պեւական դործերով: Մուսւաֆա փաչան նրան չնորՀեց նան Բ. Դոան դլխավոր թարդմանչի պաչւոնը: Դա աոաջին դեպքն էր, երµ այդ µարձր պաչւոնը չնորՀվում էր ոչ թե ֆանարիու-Հույնի, այլ Հայի: Մանուկ-µեյը այսուՀեւն պարւադիր կարդով մասնակցում էր մեծ վեղիրի կողմից օւարերկրյա ներկայացուցիչների ընդունելություններին: Նա µնակություն Հասւաւեց Բոսֆորի ափին, 0րթաքյոյում դւնվող չքեղ վիլլայում: Մուսւաֆա փաչա Բայրաքթարը ն նրա ՀամախոՀները Հեւնողականորեն չարունակեցին Սելիմ ԱԱԱ-ի ոաղմական µարեփոխումները, նպաւակ ունենալով սւեղծել մեծաթիվ, եվրոպական ձնով մարղված ն կարդապաՀ կանոնավոր µանակ: Միաժամանակ նրանք մայրաքաղաքում, էդիրնեում ն այլ վայրերում ւեղակայված ենիչերիական ղորամասերում կաւարում էին ղւում: Բայրաքթարի կողմից նչանակված ենիչերիական ղորքերի նոր Հրամանաւարը' աղան, էդիրնեյում, որը Հանդիսանում էր ենիչերիական կամայկանությունների կենւրոնը, ամեն օր մաՀապաւժի էր ենթարկում վերջին խոովություններին մասնակից 50-ից մինչն 100 ենիչերիների: «Ռուչչուկյան µարեկամները» Անաւոլիայի խոչոր ավաւական ւների Հեւ կնքեցին «Դաչնակցային Համաձայնություն» («Սենեդ-ի իթթիֆաղ»), որւեղ նչվում էր, որ «Հարուսւների ն աղքաւների, աղնվաղարմ մարդկանց ն Հասարակ ժողովրդի ունեցվածքը Հափչւակվում է ադաՀ կողոպւիչների կողմից, որոնց անօրինական ա396

րարքները երկրին Հասցնում են Հսկայական վնաս ն ամայացնում են այն»: Փասւաթուղթը սւորադրողները պարւավորվում էին երաչխավորել փադիչաՀի անձի ու նրա դաՀի անձեոնմխելիությունը, պաւասխանաւվություն էին վերցնում իրենց վրա պաչւպանելու կայսրության ւարածքային ամµողջականությունը: «Սենեդ-ի իթթիֆաղում» Հաւուկ չեչւվում էր, որ աղքաւների ՀարսւաՀարիչները անպայման կպաւժվեն: Նչվում էր նան, որ «ոայաների ու աղքաւների» վրա պեւք է դրվեն չափավոր Հարկեր: «Սենեդ-ի իթթիֆաղի» Հիմնական նպաւակն էր նաՀանդային ավաւաւերերի, սանջակների ու վիլայեթների կաոավարիչների, ինչպես նան ենիչերիական ղորամասերի անվերապաՀ ենթարկումը կենւրոնական իչխանությանը: Ավաւաւերերը խոսւանում էին Հանդես դալ սուլթանի ներքին ու արւաքին թչնամիների դեմ: Դրա փոխարեն նրանք երաչխիքներ էին սւանում, որ կաոավարությունը չի միջամւի իրենց ներքին դործերին, ի µացաոյալ այն դեպքերի, երµ դա պաՀանջեն պեւության չաՀերը: Մեկ այլ Հրամանադրով արդելվում էր քրիսւոնյաներին անվանել «դյավուր» («անՀավաւ»), քանի որ, ինչպես ասվում էր Հրամանադրում, «յուրաքանչյուր քրիսւոնյա երկրպադում է այն նույն Բարձրյալին, որին պաչւում են նան մաՀմեդականները»: Թեն ձնականորեն այդ Հրամանադիրը չէր Հակասում Ղուրանի դրույթներին, որն աոաջնորդվում էր «ընդՀանուր ու միասնական Ասւծո սկղµունքով», սակայն անկասկած 0սմանյան կայսրությունում ւիրապեւող մաՀմեդական մոլեոանդության պայմաններում նման Հրամանադրի Հրապարակումը անօրինակ երնույթ էր: Ավելորդ չէ սակայն նչել, որ «դյավուր» µաոի օդւադործումը չարունակվեց նս ավելի քան մեկ Հարյուրամյակ, ընդՀուպ մինչն 0սմանյան կայսրության կործանումը: Ուչադրավ է նչել, որ «ոուչչուկյան µարեկամները» ձդւում էին Հենվել Հունական ու Հայկական քրիսւոնյա Համայնքների վերնախավի աջակցության վրա: իրենց Հերթին Հայերը ն Հույները, որոնք կողոպւվում ու ւաոապում էին ենիչերիների ու յամաքների Հարուցած անիչխանության ու կամայականությունների Հեւնանքով, Համակրանքով էին լցված Բայրաքթարի նկաւմամµ, որը երկաթյա ձեոքով ձեոնամուխ էր եղել կարդ ու կանոնի Հասւաւմանը ն դաժանորեն պաւժում էր µոլոր ւեսակի անսանձ ւարրերին: Նույնիսկ դողությունը պաւժվում էր մաՀապաւժի միջոցով: 0ւարերկրյա դիւորդները Սւամµուլից Հաղորդում էին, որ նոր կաոավարությունը սւիպում է µոլորին «Հարդել իրեն»: «Այսւեղ,- դրում էին նրանք,դլուխները կւրում են ինչպես դդում»:

Բայրաքթարի Հրամանով Հայկական ն Հունական Համայնքների չրջանակում «խարաջ» Հարկաւեսակի դանձման իրավունքը Հաւկացվեց Հայկական ն Հունական պաւրիարքներին: Հենվելով իրենց ուժի վրա` «ոուչչուկյան µարեկամները» ավելի եոանդուն կերպով էին իրականացնում µարեփոխումներ, քան դա ւեղի էր ունենում Սելիմ ԱԱԱ-ի ժամանակ: Գլխավոր ուչադրությունը դարձվում էր ոաղմական µարեփոխման վրա: Մուսւաֆա փաչան µացաՀայւ կերպով Հայւարարում էր, որ ինքը լի է վճոականությամµ վերջնականապես վերացնելու ենիչերիական µանակը ն սւեղծելու նոր, կարդապաՀ ու մարւունակ µանակ: Սակայն քանի որ «Նիղամ-ի ջեդիդ» անվանումը սվինների վրա էր ընդունվում ենիչերիների ն աոՀասարակ նոր µանակի սւեղծման µոլոր Հակաոակորդների կողմից, ուսւի որոչվեց նոր կաղմակերպվելիք ղորքերն անվանել «սեկµան-ի ջեդիդ»: Ընդ որում, որոչվել էր այդ նոր ղորաւեսակների մեջ ներդրավել նան քրիսւոնյաներին: Սակայն դնալով խւանում էին նան µարեփոխումների Հակաոակորդների չարքերը: Մոլեոանդ Հեւադիմական ուժերը իրենց պարւությունից Հեւո µավականին արադ ուչքի եկան ն սկսեցին ՀաչվեՀարդար նախապաւրասւել «ոուչչուկյան µարեկամների» նկաւմամµ: Այդ ւարրերի դլուխ էին կանդնած, ինչպես ն նախկինում ենիչերիները, որոնք ձեոնամուխ եղան ակւիվ Հակակաոավարական քարողչության: Նրանց օդնում էին µաղմաթիվ դերվիչներ ն աոՀասարակ ղանդվածների Հեւ լայն կապեր ունեցող մաՀմեդական Հոդնորականներ: կաոավարությունից µոլոր դժդոՀների ջրաղացին ջուր էր լցնում այն, որ մայրաքաղաքում սննդամթերքների դները անչեղորեն µարձրանում էին, իսկ որոչ սննդամթերքներ աոՀասարակ չքացան չուկաներից: Բանակը ն ժողովուրդը սկսեցին ղդալ Հացի մաւակարարումների պակաս: Ասւիճանաµար դլուխ µարձրացրին նան µարձր Հոդնորականության ներկայացուցիչները' ուլեմները: Բայրաքթարը, ավելի քան Սելիմը, սաՀմանափակել էր նրանց աղդեցությունը ն նույնիսկ ականավոր Հեղինակությունների նկաւմամµ վերաµերվում էր արՀամարՀանքով: Ուլեմների չրջանում աոանձնակի անՀանդսւություն աոաջ µերեցին լայնորեն ւարածված այն լուրերը, որ մեծ վեղիրը պաւրասւվում է ղինվորական ծաոայության մեջ ներդրավել Հոդնորականությանը' խոջաներին ու սոֆթերին: Բայրաքթարի ն «ոուչչուկյան µարեկամների» դեմ նրµին սադրանքներ էին Հյուսում նան արքունիքի µարձրասւիճան այրերը, ինչ398

պես նան Հարեմի կանայք: Նրանց դործածած ամենաՀաւու ղենքը այն էր, որ միաµերան ներչնչում էին սուլթան ՄաՀմուդ ԱԱ-ին, որ «ոուչչուկյան µարեկամների» ն սուլթանի միջն կնքված այսպես կոչված «դաչնակցային պակւը» ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ ունձդություն վեՀապեւի սուվերեն իրավունքների նկաւմամµ: Ասւիճանաµար µարդություններ սւեղծվեցին նան Բայրաքթարի ն Անաւոլիայի դերեµեյ-ձորապեւների ն մասամµ նան Ռումելիայի այանների միջն: ինչ վերաµերում է խավար ու մութ, նախապաչարված ժողովրդական ղանդվածներին, ապա վերջինս µարեփոխումներից իր Համար ոչ մի օդոււ չէր ւեսնում ն աոՀասարակ դրանք Համարում էր անօդւակար ու անիմասւ մի µան: Հոդնորականները նրանց ներչնչել էին, որ «Ռումելիայի ավաղակի»' Բայրաքթարի իրադործած նորամուծությունները վերցված են դյավուրներից ն եթե դրանք չլինեին, մուսուլմանները կապրեին Հանդիսւ ու անՀոդ կյաքով: Բայրաքթարի անձնական վարքադիծը նս արադորեն խւացնում էր նրա թչնամիների չարքերը: Նա քամաՀրանքով էր վերաµերվում պալաւականների, այանների, դերեµեյների, ուլեմների ն այլոց նկաւմամµ, Հասարակ µնակչության նկաւմամµ թույլ էր ւալիս դաժանություններ: ՄաՀապաւիժը նրա Համար ավելի Հաճախակի օդւադործվող պաւժի ձն էր: Բայրաքթարը իր Համար սւեղծեց չափից ավելի մեծ Հարեմ, Հաճախ կաղմակերպում էր չոնդալից խնջույքներ, որւեղ դինին Հոսում էր դեւի նման, իրեն չրջապաւել էր պերճանքով ու չքեղությամµ: Նրա չափից ավելի ինքնավսւաՀությունը թույլ չէր ւալիս դիւակցելու, թե ինչ վւանդներ են սպասում իրեն: Մեծ քաղաքի դայթակղությունները այդ դավաոացի մարդուն ընդդրկեցին իրենց չրջապւույւի մեջ: Մուսւաֆա փաչան µավականաչափ Հարուսւ էր, որպեսղի կարիք ունենար կաչաոք վերցնելու: Բացի այդ, նա խաոնվածքով աղնիվ էր: Սակայն այնպիսի նվերներից, ինչպես օրինակ դեղեցիկ վրացուՀի ն չերքեղուՀի սւրուկներից նա չէր Հրաժարվում: Դրանցից մեկին, որին անվանում էին «լուսնային ճաճանչ», նրա նախկին ւերը, որը Բայրաքթարի կողմից աքսորված մի ուլեմ էր, այդ դեղեցկուՀուն մեծ վեղիրի մու ուղարկելուց աոաջ նրան ՀրաՀանդել էր. «ամենից չաւ աչխաւիր, որպեսղի փաչան իր վրայից Հանի ղենքերը»: ԳեղեցկուՀին ճչւիվ կաւարել էր այդ ՀրաՀանդը ն Բայրաքթարը, որը նախկինում նույնիսկ սուլթանի ներկայությամµ չէր µաժանվում իր ղենքերից, այժմ չրջում էր անղեն, ղդեսւավորված մեւաքսյա ն քաչմիրյան թանկարժեք ղդեսւներով: Հեւնելով իրենց աոաջնորդին, Բայրաքթարի ղինակիցները նույնպես

սկսեցին կրել թանկարժեք մորթիներով ն ոսկյա ղարդերով ղդեսւներ, չրջում էին Հեծած ղւարյուն նժույդներ, որոնց սանձերը ընդելուղված էին ոսկով ն թանկարժեք քարերով: Նրանցից յուրաքանչյուրին ուղեկցում էին 50-60 թիկնապաՀներ, որոնք նույնպես Հադնված էին թանկարժեք ղդեսւներ ն կրում էին թանկարժեք ղենքեր: Մի խոսքով կրակե օղակը աննկաւ, սակայն քայլ աո քայլ սեղմվում էր Մուսւաֆա փաչա Բայրաքթարի չուրջը: Նրա թչնամիները սոււ լուրեր ւարածեցին, թե իµր ոամաղանի ւոներից Հեւո «ոուչչուկյան µարեկամները» (թչնամիները արՀամարանքով նրանց անվանում էին «յարան-մարան» (µաոացի «ընկեր-ւղերք») մւադիր են ոչնչացնել ենիչերիների ղորամասը, ինչպես նան «կրոնի ն պեւության» Հիմք Հանդիսացող µոլոր ուլեմներին: Այդ լուրերից µորµոքված ենիչերիների Հրամանաւարները խորՀրդակցելով միմյանց Հեւ, որոչեցին ոչնչացնել Բայրաքթարին ն նրա կողմնակիցներին: 1808 թ. նոյեմµերի 14-ի լույս 15-ի դիչերը մայրաքաղաքում µոնկեց ենիչերիների խոովություն: Այդ օրը կրոնական ւոն էր' «նախասաՀմանության դիչեր» («կադիր դեջջեսի») անվամµ, երµ, ըսւ ավանդության, ԱլլաՀի կողմից ՄուՀամմեդ մարդարեին էր ուղարկվել իսլամի սուրµ դիրքը' Ղուրանը: Բայրաքթարի Համար այդ խոովությունը կաւարյալ անակնկալ էր ն նա µացարձակապես նախապաւրասւված չէր այն Հեւ մղելու Համար: Խոովարարների աոաջին իսկ կրակոցներից Հեւո նրա թիկնաղորի ղինվորները փախուսւի դիմեցին: ԶՀասցնելով Հավաքել իր մարդկանց ն կաղմակերպել դիմադրություն` Բայրաքթարը µարիկադավորվեց այսպես կոչված «քարե աչւարակում» ն 12 ժամից ավելի Հերոսաµար պաչւպանվում էր, Հույս ունենալով, որ իր կողմնակիցները կՀասնեն օդնության: Երµ դիմադրությունը այլնս դարձավ անիմասւ, նա որոչեց թանկ դնով ծախել իր կյանքը. կրակեց վաոոդով լի ւակաոի վրա: Հղոր պայթյունի Հեւնանքով աչւարակը օդ µարձրացավ, Բայրաքթարի Հեւ միասին վերջ ւալով նան 300 ենիչերիների կյանքին: Այժմ Հերթը ղոՀված մեծ վեղիրի ՀամախոՀների Հեւ ՀաչվեՀարդար ւեսնելն էր: Ենիչերիների արյունախում Հորդաներն ու դաղաղած ամµոխը սկսեց «ոուչչուկյան µարեկամների» որսը: Նոյեմµերի 16-ի աոավույան սանձից արձակված խոովարարները չարժվեցին դեպի սուլթանական պալաւը, որպեսղի կրկին դաՀի վրա µաղմեցնեն Մուսւաֆա ԱՄ-ին: Երµ խոովարարները մուեցան պալաւին ն ցանկություն Հայւնեցին µանակցել սուլթանի Հեւ, վերջինս չցանա400

կացավ խոսել նրանց Հեւ: Սուլթանի Հրամանով նոր կաղմակերպված ղորքերը ոաղմական դործողություններ սկսեցին խոովարարների դեմ: նրանց Հեւ միասին կովում էին նան «ոուչչուկյան µարեկամների» խմµի կենդանի մնացած անդամներ կաµութան-փաչա Ռեմիղը ն ԱµդուոաՀման փաչան իրենց մարդկանցով: Ընթանում էր µացաՀայւ պաւերաղմ պալաւի ն ենիչերիների միջն: Դա միանդամայն նոր երնույթ էր ենիչերիական խոովությունների պաւմության մեջ, քանի որ սովորաµար µավական էր որ µոնկեր ենիչերիական խոովություն, սուլթանը անմիջապես ընդունում էր խոովարարների աոաջադրած պաՀանջները: Սակայն այս անդամ սուլթանը որոչեց ղինված պայքարի միջոցով պաչւպանել իր վեՀապեւական իրավունքները: Այդ ղինված ընդՀարումների ընթացքում ՄաՀմուդ ԱԱ-ը Հրամայեց անՀապաղ մաՀապաւժի ենթարկել իր եղµորը' Մուսւաֆա ԱՄ-ին: Այսպիսով, ՄաՀմուդը մնաց որպես օսմանյան դինասւիայի միակ ներկայացուցիչ: Դա կարող էր նրա Համար պաՀպանել դաՀը նան ենիչերիների Հաղթանակի դեպքում: Խոովարարների դեմ կովող սուլթան Սելիմի սւեղծած նոր ղորքերի ղորամասերը, չնայած իրենց փոքրաթվությանը, չնորՀիվ լավ կաղմակերպվածության, կարդապաՀության ու արՀեսւավարժության, կարողացան չոչափելի Հարվածներ Հասնել Հակաոակորդին, µայց վերջնականապես նրանց ընկճել չկարողացան: Ընդամենը մեկ օրից Հեւո խոովությունը µոնկեց նոր ուժով: Ենիչերիներին միացան նան ւարµեր Համքարությունների անդամներ, Հաւկապես մսադործները: Ողջ Սւամµուլով մեկ ենիչերիները, դերվիչներն ու սոֆթերը Հորդորում էին մարդկանց միանալ խոովարարներին: Նրանք վաղում էին փողոցներով ն դոոում. «ովքեր մեղ Հեւ չեն, նրանց կինը փողոցային մարմնավաճաո է, իսկ ինքը' դյավուր»: Շոււով խոովարարների թիվը Հասավ 50 Հաղար մարդու: Նրանք Լեվենդ-չիֆթլիքում ն Ուսկյուդարում ՀրդեՀեցին «սեքµան-ի ջեդիդ» ղորքերի ղորանոցները, այնուՀեւն սարսափելի Հարայ-Հրոցով կրկին չարժվեցին դեպի սուլթանական պալաւ, այս անդամ ՄաՀմուդ ԱԱ-ից պաՀանջելով մաՀապաւժի ենթարկել այն µոլոր անձանց, որոնց Համարում էին իրենց թչնամիները: Սուլթանի կողմնակիցների ու խոովարարների միջն կրկին µորµոքվեց իսկական ճակաւամարւ: Թվով չորս Հաղարանոց նոր ղորաւեսակների' սեքµաննների դլուխ անցած, Ռամիղ փաչան Հրեւանային փոթորկալից կրակ սկսեց ւեղալ խոովարարների վրա: Միաժամանակ նրա Հրամանով Սւամµուլի խոովարար թաղամասերի վրա Հրեւակոծություն սկսվեց ծովի կող401

մից: Խոովարարները ընկրկեցին ն որոչեցին կրկին սուլթանի մու ուղարկել պաւվիրակություն: Այս անդամ սուլթան ՄաՀմուդը Համաձայնվեց ընդունել խոովարարների պաւվիրակներին ն նույնիսկ µարյացակամ վերաµերմունք դրսնորեց նրանց նկաւմամµ: Խոովարաները խնդրեցին «խղճալ կանանց ն երեխաներին ն դադարեցնել Հրեւանային կրակը»: Սուլթանը պաւասխանեց, որ ինքը պաւրասւ է ներել ենիչերիներին, եթե նրանք Հայւնեն իրենց Հնաղանդությունը: Սակայն Հաջորդ օրը խոովությունը չարունակվեց նոր թափով: Պալաւը չորս կողմից չրջապաւվեց խոովարարների կողմից: Սկսեց ղդացվել սննդամթերքների ու ջրի պակաս: Ուժի ճնչման ներքո սուլթանը սւիպված եղավ դնալ ղիջումների: Նա Հրապարակեց Հրամանադիր նոր կաղմակերպված ղորքերը ցրելու ն խոովարարներին ներումն չնորՀելու վերաµերյալ: Սակայն դրանից Հեւո նս, դեոնս իրենց կաւաղությունից չՀանդսւացած ենիչերիները կրակի էին մաւնում իրենց թչնամիների ւները, սեքµանների ղորանոցները ն սրի քաչում չաւերին: ՄաՀմուդ ԱԱ-ը Հարկադրված էր մոլադար ամµոխին Հանձնել մի խումµ ասւիճանավորների, որոնք Հայւնի էին µարեփոխումների չարժմանը իրենց դործուն մասնակցությամµ: Սակայն միաժամանակ սուլթանն օդնեց փախուսւի դիմելու մեծ թվով դործիչների, որոնց ենիչերիները պաՀանջում էին մաՀապաւժի ենթարկել: Այսպիսով, «ոուչչուկյան µարեկամների» պայքարը Հանուն 0սմանյան կայսրության վերածննդի, ունեցավ ւխուր վախճան: Դրա Հեւնանքները կայսրության Համար չափաղանց ծանր էին: Երկար ւարիներ սուլթան ՄաՀմուդ ԱԱ-ը դարձավ ենիչերիների ն ուլեմների պաւանդը: Նա ենթակա էր ենիչերիների քմաՀաճ կամքին ն սւիպված էր նրանց աոաջին իսկ պաՀանջով պաւժել կամ պաչւոնաթող անել իրեն Հավաւարիմ մարդկանց: Սակայն միննույն ժամանակ թեն Սելիմ ԱԱԱ-ը ն «ոուչչուկյան µարեկամները» պարւություն կրեցին, µայց նրանց կողմից սկսած չարժումը անՀեւնանք չմնաց: Այն µարենպասւ Հող նախապաւրասւեց Հեւադա µարենորոդչական չարժման Համար:

ԳԼՈՒԽ ՏԱՍՆԵՐՈՐԴ

0ՍՄԱՆՅԱՆ կԱՅՍՐՈՒԹՅԱՆ ՆԵՐՔիՆ ԵՎ ՄիԶԱԶԳԱՅիՆ

ԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՍՈՒԼԹԱՆ ՄԱՀՄՈՒԴ ԱԱ-ի կԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՏԱՐիՆԵՐիՆ (1808-1839 ԹԹ.)

1. 1806-1812 ԹԹ. ՌՈՒՍ-ԹՈՒՐՔԱկԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ ԵՎ ԲՈՒԽԱՐԵՍՏի

ՀԱՇՏՈՒԹՅԱՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳիՐԸ

0սմանյան կայսրության ներքին քաղաքական ղարդացումների վրա չոչափելի աղդեցություն ունեցավ 1806-1812 թթ. ոուս-թուրքական պաւերաղմը: Այդ պաւերաղմի սկղµնական փուլում ոաղմական դործողությունները կողմերից ն ոչ մեկին Հաջողություններ չµերեցին: Սակայն այդ ծանր ու մեծ ղոՀեր խլած թուրք-ոուսական ոաղմական դիմակայության նժարը ասւիճանաµար թեքվում էր դեպի Ռուսասւանի կողմը: Բուխարեսւի մու ւեղի ունեցած ճակաւամարւում թուրքերին Հասցնելով ծանր պարւություն, ոուսները դրավեցին Մոլդավիան ն Վալախիան: 1807 թ. օդոսւոսին կողմերի միջն կնքվեց ղինադադար: 1809 թ. մարւին Յասսիում սկսվեցին ոուսթուրքական Հաչւության µանակցություններ, որոնք սակայն չՀանդեցրին խաղաղության պայմանադրի կնքման, քանի որ կողմերի ւեսակեւները Հաչւության պայմանների վերաµերյալ չաւ Հեոու էին միմյանցից: Ռաղմական դործողությունները սկսվեցին ավելի մեծ թափով: 1811 թ. ամոանը ն աչնանը ոուսական ղորքերը ֆելդմարչալ Մ. ի. կոււուղովի Հրամանաւարությամµ Դանուµյան ոաղմաճակաւում թուրքերին Հասցրին մի չարք խոչոր պարւություններ: Ռուսները ակնաոու Հաջողություններ ձեոք µերեցին նան Սլոµաձեի ն Ռուչչուկի չրջաններում, որւեղ մեծ վեղիր ԱՀմեդ-փաչայի ղորքերն ընկան չրջապաւման մեջ ն սւիպված էին Հանձնվել: Ռուսական ղորքերի Հեւ Համաւեղ թուրքերին Հարվածներ էին Հասցնում նան օսմանյան լծի դեմ ըմµոսւացած սլավոնական ժողովուրդները: Այսպես, սերµ ապսւամµները, որոնք կապված էին ոու403

սական ղորքերի Հրամանաւարության Հեւ ն նրանից մչւապես սւանում էին օդնություն, թուրքերի դեմ իրենց մղած վրիժաոության պաւերաղմում ձեոք µերեցին խոչոր Հաջողություններ: Հաւկապես 1811 թ. Հոկւեմµերին Նիչի մու ւեղի ունեցած ճակաւամարւում նրանց ձեոք µերած մեծ Հաղթանակը թուրքերին դրեց µացաոիկ դժվարին վիճակի աոջն: Պաւերաղմի պայմաններում թիկունքի կայունությունն ամրապնդելու նպաւակով սուլթան ՄաՀմուդ ԱԱ-ը որոչեց ճնչել անՀնաղանդ ու անջաւողական Հակումներ ունեցող ֆեոդալներին: Նրա այդ քաղաքականության աոաջին ղոՀը դարձավ Խուդավենդիդյար սանջակի Բիլեջիք քաղաքի այան կալյոնջու Ալի-աղան, որին 1810 թ. սուլթանը Հայւարարեց ֆերմանլի' (օրենքից դուրս), դաւապարւելով մաՀապաւժի: Նրան դլխաւեցին, կւրված դլուխն ուղարկեցին սուլթանին, իսկ նրա ղորքերին պաւժիչները անողոք կերպով ընկճեցին: 1811 թ. սկղµներին մաՀացավ Անաւոլիայի Հղորադույն ավաւական ւներից մեկի ավադ ներկայացուցիչ կարաօսման-օղլու 0մեր-աղան, որի մաՀը Հեչւացրեց Անաւոլիայի անջաւողական ւարրերի դեմ պայքարը: Ռաղմաճակաւներում կրած պարւությունները, թուրքական µանակի µարոյալքումը ն ղանդվածային դասալքությունը, Բուլղարիայում Հակաթուրքական ապսւամµության սպաոնալիքը ն այլ դործոններ սւիպեցին Բ. Դոանը Հաչւության µանակցություններ սկսել Ռուսասւանի Հեւ: Վերջինս նույնպես կարիք ուներ խաղաղության, քանի որ սպասվում էր, որ Նապոլեոն Բոնապարւը ձեոնամուխ է լինելու արչավանքի դեպի ոուսական Հողերը: 1812 թ. մայիսի 16-ին յոթ ամիս ւնած ոուս-թուրքական µանակցություններից Հեւո Բուխարեսւում կնքվեց Հաչւության պայմանադիր: Բեսարաµիան անցնում էր Ռուսասւանին: ԱյսուՀեւն ոուսթուրքական սաՀմանը անցնելու էր Պրոււ դեւով' մինչն նրա միացման վայրը Դանուµի Հեւ: Մոլդավիան ն Վալախիան վերադարձվում էին Թուրքիային, սակայն այդ իչխանությունները ձեոք էին µերում մի չարք արւոնություններ ու իրավունքներ, որոնք սաՀմանված էին 1791 թ. Յասսիի պայմանադրով: Բուխարեսւի պայմանադրից ամենաչաւը ւուժեցին սերµերը, թեն ոուսները Հովանավորում էին նրանց: Զնայած այն Հանդամանքին, որ պայմանադրով ներքին կաոավարման Հարցերում Սերµիան սւանում էր որոչ ինքնավարություն ն Ռուսասւանին իրավունք էր վերապաՀվում վերաՀսկելու Սերµիային վերաµերող պայմանադրի

դրույթները, սակայն այդ µոլորը ի չիք էին դաոնում ու չեղոքացվում նրանով, որ Բելդրադը ն մյուս ամրությունները վերադարձվում էին սուլթանին ն պեւք է քանդվեին ու ոչնչացվեին այն µոլոր ամրությունները, որոնք սերµերը Հասցրել էին կաոուցել պաւերաղմին նախորդող ւարիներին: Միանդամայն պարղ էր, որ Բելդրադում ն թուրքերին անցած սերµական մյուս ամրոցներում օսմանյան ղորքերի աոկայությունը Սերµիայի ինքնավարությունը դարձնում էին ֆիկցիա: Այդ նույն կերպ անիրական էր դաոնում նան պայմանադրով նախաւեսված սերµերի Համաներումը իրենց ապսւամµությունների Համար, որովՀեւն թուրքերը Հաչվի չէին նսւելու այդ դրույթի Հեւ: իսկապես, Բուխարեսւի պայմանադրի կնքումից Հեւո թուրքերը Սերµիան վերածեցին իրենց վասալական պեւության: Բուխարեսւի պայմանադրով Ռուսասւանի ն 0սմանյան կայսրության միջն ասիական սաՀմանը վերականդնվում էր այն ւեսքով, ինչպիսին որ այն կար մինչն պաւերաղմը: Ռուսասւանը պարւավորվում էր Թուրքիային վերադարձնել այն Հողերի մեծ մասը, որ նա ղենքով նվաճել էր պաւերաղմի ժամանակ: Նրա ձեոքում մնացին միայն Անդրկովկասի µոլոր ւարածքները մինչն Արփաչայ (Ախուրյան) դեւը, Աջարական լեոները ն Սն ծովը, µացաոությամµ Անապայի, որը կրկին անցավ 0սմանյան կայսրությանը: Բուխարեսւի պայմանադիրը պարունակում էր նան ղոււ քաղաքական նչանակություն ունեցող մի Հոդված, որը Ռուսասւանի Համար ապաՀովում էր 0սմանյան կայսրության չեղոքությունը նապոլեոնյան Ֆրանսիայի Հեւ Հասունացող պաւերաղմում: Բուխարեսւի պայմանադիրը չվերացրեց թչնամական Հարաµերությունները 0սմանյան կայսրության ն Ռուսասւանի միջն: Հեւնաµար Բ. Դոան կողմից այդ պայմանադիրը Հարդելու Հարցը անմիջականորեն կապված էր այն µանի Հեւ, թե ինչ ընթացք կունենար Ռուսասւանի պաւերաղմը Նապոլեոն Բոնապարւի Ֆրանսիայի դեմ: Բուխարեսւի պայմանադրի թանաքը դեո չէր չորացել, երµ սերµ µնակչության մու կոււակված աւելությունը թուրք ՀարսւաՀարիչների նկաւմամµ ունեցավ իր Հեւադա պոոթկումը: Երµ լուրեր Հասան Սւամµուլ, որ սերµերը կրկին ապսւամµել են ն դրավել մի չարք ամրոցներ, մայրաքաղաքում սկսվեցին Հակասերµական ելույթներ: Սակայն պաչւոնական չրջանները, այդ թվում նան սուլթանական պալաւը ն Բ. Դուոը, այդ լուրն ընդունեցին որոչակի դոՀունակությամµ: Բանը նրանումն էր, որ ոուս-թուրքական պաւերաղմում կրած պարւությունը ն ւարածքների կորուսւը կայսրու405

թյունում աոաջ էր µերել ներքին քաղաքական լարվածություն: ԱնՀրաժեչւ էր մի նոր Հաղթական պաւերաղմի կամ ծայրաՀեղ դեպքում Հաջող արչավանքի միջոցով ՀաղթաՀարել օսմանյան Հասարակությանը Համակած վՀաւությունը: Այդ օրերին սուլթանական պալաւում սկսեց թնածել ոնանչի ոդին: Սուլթան ՄաՀմուդ ԱԱ-ին ն Բ. Դոանը մեծապես անՀանդսւացնում էր այն, որ ըմµոսւ սերµերի նոր ապսւամµությունը կարող է վարակիչ օրինակ Հանդիսանալ µալկանյան մյուս ժողովուրդների Համար նս ն նրանց ոդեչնչել ղինված պայքարի Հանուն իրենց աղդային աղաւադրության: 0դւվելով նրանից, որ Ռուսասւանը ղµաղված էր նապոլեոնյան Ֆրանսիայի Հեւ ծանր պաւերաղմով, 1813 թ. Հուլիսի սկղµին սուլթան ՄաՀմուդ ԱԱ-ը Հրամայեց իր µանակին ներխուժել Սերµիա ն անողոք դաժանությամµ դաւասւան ւեսնել ապսւամµների Հեւ: Այդ կապակցությամµ Հրապարակված սուլթանական ֆերմանում ասվում էր. «Հրամայում եմ, որ դուք µոլոր ուժերն ու ջանքերը դործադրեք ն Ասւծո օդնությամµ ոչնչացնեք սերµ անՀավաւներին, որպեսղի նրանց կանանց ն երեխաներին, ինչպես որ պաՀանջվում է սրµաղան ֆեթվաների կողմից, վերածեք սւրուկների: Զավթեցեք նրանց ունեցվածքը, վերցրեք Բելդրադը ն մյուս ամրոցները, որոնք անցել են նրանց ձեոքը»: Սուլթանը պաՀանջում էր սերµերի նկաւմամµ դործել այդ կերպ մինչն այն ժամանակ, մինչն որ նրանք կդադարեցնեն ապսւամµությունները ն կդաոնան օսմանցիների ոայան: Դա նչանակում էր, որ սուլթանը մւադիր էր սերµերին վերադարձնել այն վիճակին, որում նրանք դւնվում էին մինչն 1804 թ.: իսկ դա Բուխարեսւի պայմանադրի կոպիւ խախւում էր: ի պաւասխան իրենց նկաւմամµ իրադործվող կործանիչ պաւերաղմի, 1814 թ. նոյեմµերին կենւրոնական Սերµիայի մի չարք չրջանների µնակչությունը µարձրացրեց Հուժկու ապսւամµություն: Թուրքերն այն ճնչեցին անադորույն դաժանությամµ: Ընդվղման մասնակիցներից չաւերը դլխաւվեցին կամ ցից µարձրացվեցին: Սակայն թուրքերին այնուամենայնիվ չՀաջողվեց մարել «սերµական կրակը»: 1815 թ. ապրիլին ապսւամµությունը µոնկեց նոր, էլ ավելի Հուժկու թափով: Նրա մասնակիցների թիվը Հասել էր 40 Հաղարի ն ավելի մարդու: Թեն Բ. Դուոը ապսւամµների դեմ ուղարկեց մի խոչոր µանակ մեծ վեղիրի Հրամանաւարության ներքո, սակայն սերµ Հայրենասերները Համաոորեն չարունակում էին պայքարը, Հակաոակորդին Հասցնելով չոչափելի Հարվածներ: Նման իրադրության պայմաններում Պեւերµուրդում Հասկացան,

որ եթե Ռուսասւանը իր ձայնը չµարձրացնի Հօդոււ սերµերի, Բալկաններում ինքը կկորցնի սլավոնական ժողովուրդների պաչւպանի իր անունը ն Հմայքը: Ուսւի ոուսական կաոավարությունը վճոական ւոնով Սւամµուլից պաՀանջեց չափավորել իր ունձդությունները Սերµիայի նկաւմամµ ն ճչւիվ կաւարել Բուխարեսւի Հաչւության պայմանադրի Սերµիային վերաµերող կեւերը: Զցանկանալով սրել աոանց այն էլ լարված Հարաµերությունները Ռուսասւանի Հեւ, Սւամµուլը սւիպված էր դադարեցնել կործանիչ պաւերաղմը Սերµիայի դեմ ն µանակցությունների մեջ մւնել ապսւամµների ղեկավարների Հեւ: կողմերի միջն 1816 թ. կնքվեց Համաձայնադիր, որով սերµերը սւանում էին իրենց ներքին դործերում մասնակի ինքնավարություն: Թուրքական ղինվորական կայաղորները չարունակելու էին մնալ սերµական ամրոցներում: Համաձայնադիրը չարժանացավ սուլթանի Հավանությանը ն նա չՀասւաւեց այն: Համաձայնադրի սւորադրումից Հեւո նս թուրքական իչխանությունները Հաճախ Հաչվի չէին նսւում նրա Հեւ ն ամեն քայլափոխում խախւում էին այն: 1815-1818 թթ. սուլթանական µանակը պաւժիչ դործողություններ էր իրականացնում նան Անաւոլիայի ինքնադլխության ձդւող ձորապեւ-դերեµեյների դեմ: Մասնավորապես խոչոր մասչւաµի ոաղմական դործողություններ ծավալվեցին Տրապիղոնի, Զըլդըրի (Գյուրջիսթանի վիլայեթ) էյալեթների, Աջարիայի ն Ախլցխայի սանջակների դերեµեյների, կարաՀիսարի, Դիարµեքիրի, Ադանայի փաչալիքի ն այլ վայրերի դերեµեյների դեմ:

2. ՀՈՒՅՆ ԺՈՂՈՎՐԴի ԱԶԱՏԱԳՐԱկԱՆ ՊԱՅՔԱՐԸ: ՄԱՀՄՈՒԴ ԱԱ-ի

ԲԱՐԵՓՈԽՈՒՄՆԵՐԸ ԵՎ ԵՆիԶԵՐիԱկԱՆ կՈՐՊՈՒՍի ՎԵՐԱՑՈՒՄԸ

Բալկանները չարունակում էին փոթորկել: 1821 թ. Հակաթուրքական Հուժկու ապսւամµություն µոնկեց Մոլդավիայում ն Վալախիայում: Ապսւամµության պաւճաոները սոցիալական էին (Հարկային լծի ուժեղացումը), ինչպես նան աղդային-քաղաքական: Թուրքերի կողմից իրականացվող աղդային ճնչումներն ու Հալածանքները լցրել էին Համµերության µաժակը: Գյուղացիական այդ ապսւամµության ղեկավարության դործը իր ձեոքը վերցրեց Թուդոր Վլադիմիրեսկու անունով վալախ դյուղացիական ընւանիքից սերած մեկը: Ապսւամµները սկսեցին µոնադրավել կալվածաւիրական Հողերը ն Հրաժարվում էին ճանաչել թուրքական իչխանություններին: Սւամµուլի Համար դա Հիանալի պաւրվակ էր իր «երկաթե ձեո407

քը» ցուցադրելու Համար իրենց այդ ւիրույթների մչւապես անՀնաղանդ ոայաներին: Սուլթանը «խոովարարների» դեմ ուղարկեց մի խոչոր պաւժիչ µանակ, որը 1821 թ. կեսերին մոււք դործեց Վալախիայի ն Մոլդավիայի ւարածքները: Ենիչերիներին Հրամայված էր ոչ ոքի չխնայել: Բուխարեսւում նրանք սրի քաչեցին Հաղարավոր մարդկանց: Արյունու ՀաչվեՀարդարը ւարածվեց Դանուµի իչխանությունների ողջ ւարածքի վրա: Պաւժիչները սպանում էին, կախում, ցից µարձրացնում մարդկանց աոանց Հաչվի աոնելու նրանց սեոը, ւարիքը ն լոյալությունը: Խախւելով 1812 թ. Բուխարեսւի պայմանադրի սկղµունքները` թուրքերը սկսեցին պաչւոնաղուրկ անել սուլթանին անՀաճո դոսպոդարյաներին, ոաղմակալման ենթարկեցին Մոլդավիայի ն Վալախիայի ւարածքները ն այնւեղ ւեղակայեցին իրենց ղորքերին: 1821 թ. ապրիլին թուրքական ւիրապեւության դեմ ապսւամµության դրոչ պարղեցին նան Հույները: իր թափով ն ունեցած միջաղդային արձադանքով այն ամենաՀղորն էր ՃԱՃ դարի աոաջին քաոորդի նմանաւիպ չարժումներից: Հույների ելույթը մի քանի ւարի չարունակ որոչիչ դեր խաղաց օսմանյան պեւության ներքաղաքական կյանքում ն միջաղդային դրության մեջ: Ապսւամµությունը նախապաւրասւված էր Հայրենասիրական-աղդայնական «Ֆիլիկի Հեթերա» («Բարեկամների միություն») կոչված դաղւնի Հեղափոխական կաղմակերպության կողմից, որը Հույն Հայրենասերների կողմից սւեղծվել էր 0դեսայում 1814 թ.: 1820 թ. այդ կաղմակեպության ղեկավար դարձավ ոուսական ծաոայության դեներալ-մայոր, Ալեքսանդր Ա կայսեր ՀամՀարղ իչխան Ալեքսանդր իպսիլանւին: Սկղµում ապսւամµության կրակը µոնկեց Մորեայում (Պելլոպոննեսում), սակայն կարճ ժամանակամիջոցի ընթացքում այն ւարածվեց ողջ ցամաքային Հունասւանում ն էդեյան ու Ադրիաւիկ ծովերի կղղիներում: ՊաՀը չափաղանց µարենպասւ էր ապսւամµների Համար, քանի որ այդ ժամանակ Բ. Դուոը իսկական պաւերաղմ էր մղում ինքնադլխության ձդւող Յանինի անՀնաղանդ ավաւաւեր Ալի փաչայի դեմ, որին Հաջողվել էր Հարավային Ալµանիայի, ցամաքային Հունասւանի մի մասի ն Մակեդոնիայի իր Հսկողության ւակ անցած ւարածքներում սւեղծել ըսւ էության ինքնուրույն ավաւական իչխանություն: Փասւորեն Յանինի փաչայությունը իրենից ներկայացնում էր ալµանական ավաւական իչխանապեւություն, որւեղ Հասւաւվել էր Ալի-փաչայի անձնական µոնակալական իչխանությունը: Հույն ապսւամµներին Հաջողվել էր դրավել Պաւրուն (Պաւ408

րաս), կորինֆոսը, Արդոսը ն մի չարք այլ քաղաքներ: Սւամµուլի Համար վւանդն աՀադնանում էր նան այն պաւճաոով, որ ապսւամµներին էր միանում մի չարք խոչոր կղղիների Հույն µնակչությունը: ԱոՀասարակ թե՛ ցամաքային ն թե՛ կղղիաµնակ Հույները լի էին վճոականությամµ դարերի ընթացքում թուրք-օսմանցիների կողմից իրենց արժանապաւվությանն ու Հպարւությանը Հասցված վիրավորանքները ն նվասւացուցիչ լուծը թոթափելու Համար: Շարժման կարդախոսն էր «մաՀ թուրքերին»: 1821 թ. ապրիլին Հրապարակվեց սուլթանական Հրամանադիր ապսւամµների դեմ ջիՀադ (սրµաղան պաւերաղմ) սկսելու մասին: կայսրության µոլոր ծայրերն ուղարկվեցին սուրՀանդակներ, որոնք պեւք է ւեղեկացներին մուսուլմաններին, որ դաՀը վւանդի մեջ է ն Հորդորեին, որ ով ընդունակ է ղենք վերցնելու, անՀապաղ մեկնի Սւամµուլ: Շւապ կարդով դումարված Դիվանի նիսւում մեծ վեղիրը Հարցրեց. ինչպիսի՞ պաւժի են արժանի սւրուկները, որոնք ապսւամµել են մաՀմեդականների աոաջնորդի, երկու ծովերի ու երկու մայրցամաքների ւիրակալ սուլթան ՄաՀմուդ ԱԱ-ի դեմ: Դիվանի անդամները երեք անդամ µացականչեցին' մաՀվան: Վրիժաոությամµ լցված սուլթանը ն Բ. Դուոը քավության նոխաղ դարձրին 0սմանյան կայսրության Հույն µնակչությանը, անկախ նրանից, թե աոՀասարակ նրանք որնէ աոնչություն ունեին ապսւամµների Հեւ թե ոչ: Ամենուրեք սկսվեցին Հույների նկաւմամµ արյունու ՀաչվեՀարդարներ: Միայն մայրաքաղաքում ն Զմյուոնիայում կաղմակերպված Հույն µնակչության ջարդի ղոՀերի թիվը կաղմում էր 10 Հաղար մարդ: Խիոս կղղու ավելի քան 100 Հաղար Հույների մասամµ կուորեցին, վաճաոեցին սւրկության, մասամµ էլ վոնդեցին կղղուց, այն ենթարկելով սոսկալի կողոպոււի ու ավերածության: Հույն µնակչության արյունու կուորածներ կաղմակերպվեցին նան Անաւոլիայում, էդեյան ու Հոնիական ծովերի կղղիներում' Թեսալիայում, Մակեդոնիայում ն այլուր: Սուլթան ՄաՀմուդի Հրամանով մաՀապաւժի ենթարկվեցին նույնիսկ µաղմաթիվ Հույն ֆանարիոթներ, որոնք թուրքերի մու դւնվում էին պեւական ծաոայության մեջ: Սւամµուլում իր սեփական պալաւի դարպասից կախաղան µարձրացվեց նան Հույների պաւրիարքը: Հրամայված էր երեք օր մարմինը թողնել կախված վիճակում' ի ւես ամµոխի, որից Հեւո նրա դիակը նեւեցին ծովը: Թուրքերը մաՀապաւժի ենթարկեցին նան Ադրիանոպոլսի, Սալոնիկի ն Տիրնովոյի Հույն եպիսկոպոսներին, որոնք 1821 թ. ապրիլի 22-ին Զաւկի օրը լուսադեմին կախաղան µարձրացվեցին:

Հույները այդ µոլորին պաւասխանում էին իսկական վրիժաոության պաւերաղմով: Այդ օրերին Հալածանքների, µոնության ու սպանությունների ենթարկվեցին նան կայսրության այլ քրիսւոնյա ժողովուրդները: Զարդերի ալիքը եվրոպական Թուրքիայից ւարածվեց նան Անաւոլիայի µաղմաթիվ քաղաքներում: Թուրքական մոլեոանդ ամµոխը, ապադասակարդայնացված ւարրերը, խուժանը ն քաղաքային ւականքները իրենց ւարերքի մեջ էին: Սւացվում էր այնպիսի ւպավորություն, որ խաչի ն մաՀիկի միջն սկսվել էր աՀեղ դուեմարւ: Ապսւամµության Հենց սկղµից Հույները մեծ Հույսեր էին կապում Արնմոււքի ոաղմական օդնության Հեւ: Սակայն չոււով նրանք ապրելու էին դաոն Հիասթափություն: Մեծ ւերություններից ոչ մեկը' ո՛չ Մեծ Բրիւանիան, ո՛չ Ավսւրիան ն ո՛չ էլ Ռուսասւանը, չնայած իրենց ւված µաղում խոսւումներին, չէին պաւրասւվում կովել Հանուն Հույն ժողովրդի անկախության: Ավելին, կապված լինելով Սրµաղան դաչինքի կաչկանդիչ կապերով ն աոաջնորդվելով կայսերապաչւության ու լեդիւիմիղմի («օրինականության») իրենց որդեդրած սկղµունքներով, այդ պեւությունները ապսւամµության Հենց սկղµից միաՀամուո դաւապարւեցին այն, իսկ 1822 թ. Վերոնայի վեՀաժողովում Հրաժարվեցին Հույն ապսւամµներին ճանաչել որպես Հեղափոխականներ: Նրանք ապսւամµներին Համարում էին «խոովարարներ», «ավաղակներ» ն այլն: Արդարն, իրավացի է այն ւեսակեւը, որ «Հույն ժողովուրդը, µացի թուրքերից, ուներ նան մեկ այլ վւանդավոր թչնամի' եվրոպական դիվանադիւությունը»: Սակայն անկախ մեծ պեւությունների որդեդրած այդ քաղաքական կուրսից, նրանց Հպաւակ ժողովուրդների մու Հախուոն թափով վերելք էր ապրում ֆիլէլլինիղմի ոոմանւիկ ոդին: Եվրոպայում սկսվեց Հղոր պրոՀելլենական չարժում, որի կարդախոսն էր «µարµարոսների սպաոնալիքներից փրկենք Հունական փիլիսոփայությունը, մչակույթն ու դրականությունը»: Հերոսական էլլադային պաչւպանելու կոչերով Հանդես էին դալիս Եվրոպայի լավադույն մարդիկ' դիւնականներ, դրողներ, µանասւեղծներ ն այլն: Եվրոպայից µաղմաթիվ երիւասարդ մւավորականներ, Հակաոակ իրենց կաոավարությունների որդեդրած դիրքորոչմանը, մեկնում էին Հունասւան Հանուն Հույների դործի մարւնչելու նպաւակով: Դրանցից մեկն էր նան անդլիացի մեծ µանասւեղծ լորդ Բայրոնը, որը կամովին միացավ Հույն Հեղափոխականներին ն նրանց չարքերում մաքաոելով թուրքերի դեմ` 1824 թ. ապրիլի 19-ին Միսոլոնդիի մու ւեղի ունե410

ցած ճակաւամարւում ղոՀվեց Հանուն Հելլենների դործի որպես աղաւության մարւիկ: 1821 թ. Հոկւեմµերին Հնդամսյա պաչարումից Հեւո ապսւամµները դրավեցին Մորեայի թուրքական վարչական կենւրոն Տրիպոլիս քաղաքը: 1822 թ. սկղµին Համարյա ողջ Մորեան, կենւրոնական Հունասւանի ւարածքի նչանակալից մասը ն Հունական մի չարք կղղիներ արդեն դւնվում էին ապսւամµների Հսկողության ներքո: 1822 թ. Հունվարին էպիւավրոս քաղաքում դումարվեց Հունասւանի Աղդային ժողով, որն ընդունեց սաՀմանադրություն: Այն Հոչակում էր Հունասւանի անկախությունը: Ձնավորվեց նան անկախ Հունասւանի կաոավարություն Հայւնի լուսավորիչ Ալեքսանդր Մավրոկորդաւոյի դլխավորությամµ: Այդ իրադարձությունները խանդավաոության նոր լիցք Հաղորդեցին Հունական աղաւադրական չարժմանը: Ապսւամµության կրակը ւարածվեց նան Թեսալիայի ն Մակեդոնիայի մի չարք չրջաններում: Սուլթանի ն նրա կաոավարության կողմից կիրաովող դաժանությունները էլ ավելի էին µորµոքում Հույներին, աոաջ µերելով նրանց կաւաղի դիմադրությունը: 1822 թ. Հուլիսին ՄաՀմուդ ԱԱ-ը խոչոր ղորամիավորումներ նեւեց ապսւամµության դլխավոր օջախը' Մորեան ճղմելու Համար: Սակայն այսւեղ µորµոքված կաւաղի մարւերն ավարւվեցին թուրքերի պարւությամµ: Բ. Դոան Համար պայքարն ապսւամµների դեմ մեծապես դժվարանում էր երկրի Արնելքում իրանի Հեւ սկսված պաւերաղմի (1821-1823 թթ.) Հեւնանքով, քանի որ կաոավարությունը սւիպված էր խոչոր ղորամիավորումներ Հանել Հունական ճակաւից ն դրանք ուղարկել իրանի թադաժաոանդ Աµµաս Միրղայի նորասւեղծ ն լավ մարղված ղորքերի դեմ: իրանական µանակը ներխուժեց 0սմանյան կայսրության ւարածքը, դրավեց Բայաղեւը (Դողուµայաղիւ) ն խորացավ Արնմւյան Հայասւանի ւարածքում` միաժամանակ դրավելով Միջադեւքի նչանակալից մասը Քիրքուք, Մոսուլ ն այլ քաղաքներով Հանդերձ: Սակայն 1823 թ. Հուլիսի 29-ին էրղրումում կնքված պայմանադրով կողմերը պաՀպանեցին նախապաւերաղմյան սաՀմանները: Հունական ապսւամµությունը ոչ միայն խիսւ սրեց 0սմանյան կայսրության ներքաղաքական դրությունը, այլն Արնելյան Հարցը նորից մւցրեց եվրոպական քաղաքականության օրակարդի մեջ: Հունական ապսւամµության նկաւմամµ վերաµերմունքի Հարցում մեծ պեւությունների Հարաµերություններում ասւիճանաµար դրսնորվեցին ւարաձայնություններ, որոնք փասւորեն Հանդեցրին Սրµաղան

դաչինքի փլուղմանը: Ռուսական Հասարակայնության ճնչման ւակ այդ դաչինքի սկղµունքներն աոաջինը խախւեց Ռուսասւանը: Պեւերµուրդում Համողվել էին, որ 0սմանյան կայսրությունում քրիսւոնյաների դաժան Հալածանքների նկաւմամµ լուո դիւորդի իրենց որդեդրած վարքադիծը Ռուսասւանի Համար կարող է ունենալ ծանր քաղաքական Հեւնանքներ, նրան ղրկելով «Արնելքի քրիսւոնյաների Հովանավորի» իրենց «պաւմական աոաքելությունից» ն դրանով իսկ Հարվածի ւակ դնելով Ռուսասւանի աղդեցության Հարցը ողջ Բալկանյան թերակղղում: 1823 թ. դարնանը անդլիական կաոավարությունը նս նաՀանջեց «օրինական (լեդիւիմ) միապեւների» իրավունքների անխախւության վերաµերյալ Սրµաղան դաչինքի Հիմնական սկղµունքներից: Անդլիան Հայւարարեց, որ Հույներին ճանաչում է որպես պաւերաղմող կողմ: Հունասւանում չՀասնելով Հաջողության, ՄաՀմուդ ԱԱ-ը որոչեց դիմել իր վասալ, Եդիպւոսի կաոավարիչ ՄուՀամմեդ Ալիի ոաղմական օդնությանը, որն արդեն մեկ անդամ իր ծաոայությունն էր մաւուցել սուլթանին, արաµական թերակղղում ճնչելով վաՀաµիների Հակաօսմանյան ապսւամµական չարժումը: Եդիպւոսի փաչան ւվեց իր Համաձայնությունը, փոխարենը պաՀանջելով Մորեան ն Սիրիան փոխանցել իր որդի իµրաՀիմ փաչայի կաոավարմանը: Եդիպւական ղորքերի ժամանումը Հունասւան կւրուկ փոխեց իրադրությունը: 1824 թ. նոյեմµերին իµրաՀիմ փաչայի սւվարաթիվ ու մարւունակ µանակը կրեւեյում ջախջախեց Հույն ապսւամµներին, իսկ 1825 թ. փեւրվարին դրավեց Նավարինը: Արդեն 1825 թ. ամոանը իµրաՀիմի ղորքերը Մորեայի մեծ մասում ճնչեցին ապսւամµների Հերոսական դիմադրությունը: Եդիպւական ն թուրքական դաչնակցային ղորքերը Հունասւանում մղում էին կործանիչ պաւերաղմ, իրենց չորս µոլորը ւարածելով մաՀ ու ավեր: իµրաՀիմ փաչան ձեոք էր µերել «անՀավաւների ոչնչացնող» անունը: Թուրքեդիպւական ղորքերը կաւարում էին իսկական էթնիկական ղւում, անխնա սրի քաչելով Հույն µնակչությանը: Հունասւանը Հայւնվել էր ոչնչացման եղրին: Հունական քաղաքներում ն դյուղերում նրանց դործած վայրադությունները սարսափի ճիչ աոաջ µերեցին ողջ քաղաքակիրթ աչխարՀում: Հունասւանում ոաղմական դործողությունները պարղորոչ կերպով ցուցադրեցին թուրքական ղորքերի, մասնավորապես ենիչերիների ծայրաՀեղ ցածր մարւական Հաւկանիչները: Սուլթան ՄաՀմուդ ԱԱ-ի արդեն վաղուց ի վեր Հասկացել էր, որ ոաղմական µարե412

փոխման իրականացումը պեւության Համար կյանքի ու մաՀու խնդիր է: Հունասւանում մղվող պաւերաղմը նրան µերել էր այն Համողման, որ ոչ մի µարեփոխում չի կարող արդյունավեւ լինել, քանի դեո ենիչերիական ղորամիավորումները մեկ անդամ ընդմիչւ վերացված չեն: Վախենալով, որ ինքը կµաժանի Սելիմ ԱԱԱ-ի ճակաւադիրը, սուլթան ՄաՀմուդ ԱԱ-ը 18 ւարի չարունակ սւիպված էր թաքցնել իր Հղացած ծրադիրը: Այժմ կարծես թե երկրում սւեղծված քաղաքական իրադրությունը նպասւավոր էր իր մւաՀղացումը կյանքի կոչելու Համար: 1826 թ. դարնանը սուլթանը ն Բ. Դուոը Հասւաւեցին «էչքինջի» կոչված նոր Հեւնակային ղորաµանակի սւեղծման նախադիծը, որն իրենից ներկայացնելու էր եվրոպական ձնով կաղմավորված ու մարղված մի µանակ: Ծրադրված էր, որ սկղµնական չրջանում նրա թվաքանակը պեւք է կաղմված լինի 8 Հաղար ղինվորներից ու սպաներից: Այդ նոր ղորաµանակի սւեղծման նախադիծը արժանացավ նան չեյխ-ուլ-իսլամի Հավանությանը, որն այդ աոթիվ Հրապարակեց Հաւուկ ֆեթվա: Նրանում ասվում էր, որ ոաղմական դործի ուսումնասիրումը Հանդիսանում է մաՀմեդականի կրոնական պարւականությունը: Այդ աոթիվ վկայակոչվում էր նան Ղուրանը, որի սուրաՀներից մեկում ասվում է. «Հաղթանակի Համար օդւադործեցեք այն µոլոր միջոցները, որոնք կան ձեր ւրամադրության ւակ»: ՄաՀմուդ ԱԱ-ի կողմից Հրապարակվեց Հրամանադիր նան այն մասին, որ ենիչերիական կորպուսը չարունակելու է իր դոյությունը. սակայն յուրաքանչյուր ղորամաս պարւավոր է նոր կաղմավորվող էչքինջի ղորաµանակի Համար իր չարքերից ւրամադրել 150-ական ենիչերի-ղինվոր: Արդեն 1826 թ. ամոանը էչքինջիների ցուցակում դրանցված էին 5 Հաղար նորակոչիկներ, որոնք Սւամµուլում սկսեցին իրենց ղինվորական մարղումները: Սուլթանը նան ձեոնամուխ եղավ Հրեւանավորների ղորաµանակի թվաքանակը մեծացնելու դործին: Սուլթանի ամենաՀուսալի այդ ղորաµանակը դաոնալու էր ենիչերիներին ամենաուժեղ ու վսւաՀելի Հակակչոող ուժը: Նոր ղորքերի սպայական կաղմը սուլթանն ընւրում էր անձնական նվիրվածության սկղµունքի Հիման վրա: Նա նոր ղորքերի Հրամանաւար նչանակեց իրեն անվերապաՀորեն նվիրված, անողոք դաժանության ւեր մի ղինվորականի, կարա ջեՀեննեմ Մուսւաֆա փաչային, որին կնքել էին «Սն սաւանա» մականունը: Ուչադրավ է նչել, որ նոր ւիպի ղորքերի կաղմավորման վերաµերյալ

սուլթանական Հրամանադրում Հաւուկ չեչւվում էր, որ դրանք պեւք է մարղվեն ն ղինվորական պաւրասւություն անցնեն ոչ թե օւարերկրացիների, աոավել նս քրիսւոնյա ՀրաՀանդիչների, այլ լավ պաւրասւություն ունեցող ն ժամանակակից ոաղմական արվեսւին ւիրապեւող մաՀմեդական սպաների կողմից: Դրանով սուլթանն ապաՀովում էր նոր ղորքերի սւեղծման դաղափարի պաչւպանությունը դլխավոր մուֆթիի ն ուլեմների կողմից, միաժամանակ աչխաւելով իր ուղղադավան Հպաւակների աչքում Հենց սկղµից չվարկաµեկել ոաղմական µարեփոխման դաղափարը: Ենիչերիները անմիջապես կոաՀեցին, որ այդ µոլորն ուղղված է իրենց չաՀերի դեմ: Նրանք սուլթանի քաղաքականությունը դնաՀաւեցին որպես ունձդություն իրենց դարավոր ավանդական արւոնությունների ն իրավունքների դեմ: էչքինջի ղորաµանակի ձնավորման մասին սուլթանական Հրամանադրի Հրապարակումից ընդամենր երկու չաµաթ անց, 1826 թ. Հունիսի 15-ին, Սւամµուլում սկսվեց ենիչերիների խոովություն: Խոովարարների թիվը Հասնում էր 10-ից մինչն 20 Հաղար մարդու: Նրանք կրկին չուո ւվեցին իրենց ղինվորական կերակրամանները, դրանով ցուցադրելով իրենց անՀնաղանդությունը: ինչպես 1807 թ. խոովության ժամանակ, ենիչերիները խոչոր խմµերով Հավաքվեցին էթ-Մեյդան Հրապարակում, իսկ ապա չարժվեցին դեպի սուլթանական պալաւը, աՀավոր աղմուկ-աղաղակով պաՀանջելով սուլթանական ասւիճանավորների մի քանիսի դլուխը: ՃանապարՀին նրանք սկսեցին Հարձակումներ դործել այն µարձր ասւիճանավորների ւների վրա, որոնց Համարում էին ոաղմական նորամուծությունների իրականացման նախաձեոնողներ: ԱոՀասարակ իրենց ավերիչ երթի ժամանակ նրանք անխնա թալանի էին մաւնում ու Հրկիղում իրենց Համար աւելի անձանց ւներն ու պալաւները: Ենիչերիների կողմից աոանձնացված Հաւուկ մունեւիկները ողջ մայրաքաղաքով մեկ µնակչությանը կոչ էին անում միանալ իրենց: Սակայն դա ոչ միայն ւեղի չունեցավ, այլն µնակչության կողմից նրանք ոչ մի աջակցություն չդւան: ԸնդՀակաոակը, մարդիկ ենիչերիների արարքը դնաՀաւեցին որպես Հերթական խոովություն: Պարղվեց, որ աոՀասարակ µնակչության չրջանում արմաւավորվել է այն ւեսակեւը, որ ենիչերիները Հանդիսանում են մչւական անկարդությունների ու խոովությունների ՀրաՀրիչներ ն որ Հունասւանում ոաղմական խայւաոակ պարւությունների միակ պաւճաոը Հենց իրենք են: ՄաՀմուդ ԱԱ-ը, մեծ վեղիր ՄեՀմեդ Սելիմ փաչան ն այլն դրսնորե414

ցին մեծ վճոականություն ու կաղմակերպվածություն խոովարարներին ՀակաՀարված ւալու դործում: Զորային նոր կաղմավորումներից ն սուլթանին Հավաւարիմ Հրեւանային ղորամասերից մու 14 Հաղար ղինվորներ արադորեն Հավաքվեցին խոովությունը ճնչելու Համար: Քաղաքացիներից մեծ թվով մարդիկ ղենք սւացան ն Հանդես եկան ՄաՀմուդ ԱԱ-ի Հավաւարիմ ղորքերի կողմից: Մինչդեո ենիչերիները, որոնք վսւաՀ էին, որ իրենց պաՀանջները սովորականի պես կµավարարվեն, Հայւարարեցին, որ պաՀանջում են անՀապաղ ցրել «էչքինջի» ղորաµանակը ն իրենց դաւասւանին Հանձնել այն անձանց, որոնց իրենք Համարում են µարեփոխումների նախաձեոնողներ: Ենիչերիների վերջնադիրը կւրուկ ձնով մերժվեց մեծ վեղիր Սելիմ փաչայի կողմից: Սուլթանի ն Բ. Դոան մունեւիկները սկսեցին µնակչությանը կոչ անել ուքի կանդնելու ենիչերիների դեմ: Շեյխ-ուլ-իսլամն իր Հերթին ֆեթվա Հրապարակեց, որով ենիչերիները Հոչակվում էին «ֆիրմանլի», այսինքն մաՀվան արժանի դավաճաններ: Սուլթանը µարձրացրեց մարդարեի «սրµաղան դրոչը» ն µոլոր Հավաւացյալներին կոչ արեց Համախմµվել այդ դրոչի չուրջը: Շոււով Սւամµուլի էթ-մեյդան Հրապարակը, որւեղ Հավաքվել էին խոովարարները, չրջապաւվեց սուլթանին Հավաւարիմ ղորքերի կողմից: Ենիչերիները Հրաժարվեցին ղենքը ցած դնել ու Հնաղանդվել: Որպես պաւասխան որուացին թնդանոթները: ԴիմաՀար կրակով Հրապարակում ղոՀվեցին Հաղարավոր ենիչերիներ: Նրանց մի մասին Հաջողվեց լցվել դեպի Սերալ (սուլթանական պալաւ) ւանող նեղ փողոցները, սակայն այսւեղ նս թնդանոթները կրակ µաց արին պալաւի կողմից, ուղղակի Հնձելով խոովարարներին: ԱյնուՀեւն ենիչերիներին սկսեցին կուորել ղորանոցներում, ուր նրանք փորձում էին թաքնվել: Սուլթանի Հրամանով ղորանոցները կրակի մաւնվեցին: Ամµողջ մայրաքաղաքով մեկ սկսվեց կենդանի մնացած խոովարարների որսը: Խոովությունը ճնչվեց մի քանի ժամվա ընթացքում: Խոովության ընթացքում սպանվեցին կամ Հաւուկ դաւարանների որոչումով մաՀապաւժի ենթարկվեցին ոչ պակաս քան 7 Հաղար ենիչերիներ, իսկ մու 15-20 Հաղար խոովարարներ արւաքսվեցին մայրաքաղաքից: Ենիչերիների ղորաµանակի խորՀրդանչանները Հրապարակավ պղծվեցին, նրանց դրոչները պաւաոուվեցին ն ցեխը նեւվեցին: 1826 թ. Հունիսի 17-ին µարձրադույն ասւիճանավորների ժողովն ընդունեց որոչում ենիչերիական ղորաµանակը վերացնելու մասին: Հրապարակվեց նան սուլթանի Հաւուկ Հրամանադիրը ենիչերիական

օջախը µանադրանքի ենթարկելու մասին: Ենիչերի անվանումը Հայւարարվեց օրենքից դուրս: կայսրության նաՀանդներում նս իչխանությունները ոչնչացրին ւասնյակ Հաղարավոր ենիչերիների: Ենիչերիների վերջին Հանդրվան դարձավ Ալժիրը, որի դեյերը (կաոավարիչները) Հրաժարվեցին իրադործել ոաղմական µարեփոխումներ: 1830թ. երµ ֆրանսիացիները նվաճեցին Ալժիրը' նրանց դեմ կովում էին ենիչերիների վերջին մնացուկները: Սակայն ղանդվածային այդ Հեւապնդումները չվերացրին ենիչերիական դժդոՀության µոլոր օջախները: 1826 թ. Հոկւեմµերին մայրաքաղաքում µոնկեց սուլթանական Հրամանադրով էչքինջի ղորաµանակի մեջ մւցված ենիչերիների խոովությունը: Խոովարարները ՄաՀմուդ ԱԱ-ին Հոչակեցին «դյավուր-փադիչաՀ»: Այս անդամ նս խոովարարների Հեւ ՀաչվեՀարդարը ւեղի ունեցավ արադ ու վճոականորեն: 800 մարդու մաՀապաւժի ենթարկեցին, իսկ ավելի քան 2 Հաղար Հոդու աքսորեցին Անաւոլիայի խորն ընկած չրջանները: Այսպիսով ոչնչացվեց այն աՀավոր ոաղմական ուժը, որը Հինդ դարերի ընթացքում աՀաµեկում ու ւեոորի էր ենթարկում Եվրոպան, ապա սեփական սուլթաններին: Սուլթան ՄաՀմուդն աղաւվեց կայսրության ներսում ղինված ընդդիմությունից: Ենիչերիական ղորաµանակի վերացման պաւմական նչանակությունը կայանում էր նրանում, որ այսուՀեւն երկրի ոչ միայն ոաղմավարչական, այլն Հասարակական-քաղաքական ն մչակութային կյանքում սւեղծվում էին ավելի µարենպասւ պայմաններ µարեփոխումներ իրականացնելու Համար: Ենիչերիական ղորաµանակի վերացումից Հեւո Հերթը Հասավ նան օսմանյան ավանդական մյուս ղինվորական կաղմակերպություններին: Սուլթանը վերացրեց յամաքների սւորաµաժանումները, ինչպես նան սիփաՀիական Հեծելաղորը, կամ ինչպես այն Հաճախ անվանում էին «սուվարի օջախըն»: Նրան փոխարինելու էր ֆրանսիական ձնով կաղմավորված ու մարղված կանոնավոր Հեծելաղորը: Այդ երկու ղինվորական կաղմավորումները ենիչերիների ղորաµանակի նման, Հանդիսանում էին խոովությունների մչւական աղµյուր ն ցանկացած ոաղմավարչական µարեփոխման կամ պարղապես նորամուծության դեմ Հակաղդող ուժ: Սուլթանը Համարձակվեց նան ձեոք µարձրացնել մուսուլմանական Հղոր դերվիչական «Բեքթաչի» միաµանության նկաւմամµ, որի Հեւ ենիչերիների ղորաµանակը կապված էր դարավոր կապերով, սկսած ՃԱՄ դարի 60-ական թվականներից: Հաճախ Հենց այդ միա416

µանությունն էր ենիչերիներին մղում խոովությունների: 1826 թ. Հուլիս-օդոսւոս ամիսներին միաµանության ղեկավարները Հրապարակորեն մաՀապաւժի ենթարկվեցին, դերվիչների կացարանները ն աղոթաւեղիները («թեքքե») ավերվեցին, միաµանության դույքն ու ունեցվածքը µոնադրավվեց Հօդոււ դանձարանի: Դերվիչների մեծ մասը աքսորվեց Անաւոլիայի ներքին չրջանները: Բեքթաչի միաµանությունը մեղադրվեց անասւվածության մեջ, իսկ նրա անդամները Հայւարարվեցին Հարµեցողներ, անµարոյական վարքի ւեր ն այլն: Վերացնելով Բեքթաչի միաµանությունը, ՄաՀմուդ ԱԱ-ը ոչնչացրեց այդ ոաղմաչունչ կրոնական կաղմակերպությունը, որը մչւապես արդելքներ ու դժվարություններ էր Հարուցում սուլթանի µարենորոդչական նախանչումների ճանապարՀին: ԱյնուՀեւն սուլթանի Հրամանով մայրաքաղաքից արւաքսվեցին ամեն ւեսակի «անՀանդիսւ մարդիկ»' աոանց վերադարձի իրավունքի: Սուլթանը Հրամայեց Հայոց պաւրիարքին դավաոներից մայրաքաղաք ւեղափոխել 10 Հաղար Հայերի, վւարվածների ւեղը ղµաղեցնելու Համար: Սուլթան ՄաՀմուդ ԱԱ-ը վերականդնեց ավւոկրաւիան, որը դոյություն ուներ աոաջին սերունդների օսմանյան սուլթանների ժամանակ: Նա µոնաւիրական միջոցներն օդւադործեց Հանուն մի նպաւակի իրադործման, այսինքն µարեփոխումների իրականացման, որն իր էությամµ աոաջադիմական էր: ի վերջո նրա նպաւակն էր կայսրությանը Հաղորդել նոր մղում ն կանդնեցնել անկումը: Միանդամայն ակնՀայւ է նան, որ ՄաՀմուդ ԱԱ-ի ժամանակ օսմանյան µանակը Հանդես եկավ ճդնաժամային իրադրությունը կարդավորողի դերում: Ոչնչացնելով ոաղմական ու սոցիալ-կրոնական Հիմնական Հասւաւությունները, որոնք խոչընդու էին ոաղմական µարեփոխում իըրականացնելու ճանապարՀին, ՄաՀմուդ ԱԱ-ը մեծադույն եոանդով ու Հեւնողականությամµ չարունակեց Սելիմ ԱԱԱ-ի անավարւ մնացած դործը: Նրա դործունեության Հիմնական նպաւակը դարձավ ոաղմական µարեփոխումը իր ավարւին Հասցնելը: Հրապարակվեցին Հրամանադրեր սիփաՀիների ղորամասերը վերացնելու վերաµերյալ: կայսրությունում դոյություն ունեցող մնացած ղորաւեսակները' «ջեµեջ-ի», «µոսւանչի», «թոփչու», «դումµարաջի», «լաղըմջի» ն այլն վերակաղմակերպվեցին եվրոպական ւիպի ղորամասերի: 1826 թ. Հունիսի 17-ին սուլթանը Հրապարակեց Հրամանադիր նոր Հեւնակային (ոեդիֆային) կանոնավոր ղորամասեր սւեղծելու վերաµերյալ, որը կոչվելու էր «Հաղթական մաՀմեդական µանակ»: Հրամանադրում չեչւվում էր, որ այդ µանակը պեւք է լինի կարդա417

պաՀ, մարւունակ ն չարժուն: Նախաւեսված էր ձնավորել այդ նոր ղորքերի ութ դնդեր 12 Հաղար մարդ թվաքանակով: Նրա ուսուցման ու մարղումների Համար օդւադործվելու էին օւարերկրյա ՀրաՀանդիչներ, աոաջին Հերթին ֆրանսիացի սպաներ: Գիւակցելով ղինվորական մասնադեւների սեփական կադրեր ունենալու կարնորությունը, ՄաՀմուդ ԱԱ-ը թուրք երիւասարդների մի մեծ խումµ ուղարկեց Ֆրանսիա' ղինվորական ինժեներական ու µժչկական ուսումնական Հասւաւություններում ուսանելու Համար: Միաժամանակ թուրքական µանակում ծաոայելու Համար Հրավիրվում էին օւարերկրացի' ավսւրացի, ֆրանսիացի, պրուսացի ն այլ երկրներից սպաներ: Թուրք սպաների պաւրասւման Համար որոչվեց Հիմնել µարձրադույն ղինվորական դպրոց' մեքթեµ-ի Հարµիե, որի µացումը ւեղի ունեցավ 1835 թ.: Սուլթանը երիւասարդ պրուսացի սպա Հելմութ ֆոն Մոլթկեին նչանակեց կայսրության պաչւպանության Հարցերի դծով խորՀրդական, ինչպես նան ղորքերի կաղմակերպման ու նրանց մարւական պաւրասւության ՀրաՀանդիչ: Դրանով սկղµնավորվում էր դերմանական ավանդույթների արմաւավորումը թուրքական µանակում: Սուլթանը ձեոնամուխ եղավ սւեղծելու նան նոր ոաղմական նավաւորմ, սակայն այդ µնադավաոում նրան չՀաջողվեց ձեոք µերել ակնաոու Հաջողություններ: Բանակի ղեկավարման դործը կաւարելադործելու նպաւակով ՄաՀմուդ ԱԱ-ը սաՀմանեց սերասկերի պաչւոնը, որը մեկ անձի մեջ միավորում էր դլխավոր Հրամանաւարի ն ոաղմական նախարարի պաչւոնները, Հաւուկ պաւասխանաւվություն կրելով նան նոր ղինված ուժերի Համար: Սերասկերի ինսւիւոււը իրականացնում էր կենւրոնացված Հսկողություն 0սմանյան կայսրության ողջ ղինված ուժերի նկաւմամµ: Սերասկերի վրա ընկած էր նան պաւասխանաւվություն Հասարակական անվւանդության Համար, ներաոյալ նան Սւամµուլում ոսւիկանական ֆունկցիաների իրադործումը: Սուլթանի Հրամանով µոլոր µանակ ղորակոչվածները պեւք է ծաոայեին 12 ւարի: 1831 թ. անց կացվեց µնակչության մարդաՀամար, որի նպաւակն էր պարղել ղորակոչային ւարիքի երիւասարդության, ինչպես նան Հարկաւուների սւույդ թվաքանակը: ՄարդաՀամարի նպաւակն էր նան ՀարկաՀանության դործի կարդավորումը: Գնալով սուլթանը ընդլայնում էր իր µարեփոխումների չրջանակը: Դեոնս 1821 թ. նրա Հրամանով ոեյիս-ուլ քյութթաµի դրասենյակին կից սւեղծվեց Թարդմանիչների µյուրո (Թերջյուման օդասը), ո418

րի խնդիրն էր մաՀմեդական թարդմանիչների պաւրասւումը, քանի որ մինչ այդ օւարերկրյա պեւությունների Հեւ չփումները ն ողջ դրադրությունը իրականացվում էր սուլթանի Հպաւակ քրիսւոնյաների, մասնավորապես Հույների ն Հայերի կողմից: Թարդմանիչների µյուրոյի խնդիրն էր նան եվրոպական (դլխավորապես ֆրանսիական) լավադույն ձեոնարկների թարդմանությունը ոաղմական դործի վերաµերյալ: Բյուրոյի դործունեությունը նպասւեց օւար լեղուներին ւիրապեւող աղդային կադրերի պաւրասւմանը: ՄաՀմուդ ԱԱ-ը իրականացրած կարնորադույն µարեփոխումներից մեկն էր նան թիմարային Համակարդի վերացումը, որը ՃԱՃ դ. սկղµին դւնվում էր կաւարյալ անկման վիճակում, վերածվելով երկրի ղարդացման ճանապարՀին լուրջ արդելքի: 1831 թ. սուլթանի Հրապարակած Հրամանադրով ավաւաւեր ֆեոդալները ղրկվում էին իրենց ավաւներից' թիմարներից ն ղեամեթներից: Թիմարային կալվածքները վերադարձվում էին պեւական Հողային ֆոնդ ն վարձակալության սկղµունքով Հանձնվում էին դյուղացիներին: Այսպիսով, մեկ անդամ ընդմիչւ թիմարային Համակարդը վերացվեց, թեն դրանից Հեւո նս Անաւոլիայի ն Ռումելիայի աոանձին վայրերում այդ Հին Համակարդը դեո չարունակում էր դոյություն ունենալ: 1834-1839 թթ. µարեփոխիչ-սուլթանը քայլեր ձեոնարկեց, որոնք ուղղված էին կենւրոնական իչխանության նոր ճկուն մարմիններ սւեղծելուն: կյանքի կոչվեցին ներքին ն արւաքին դործերի ն ֆինանսների նախարարությունները: 1837 թ. սւեղծվեց մինիսւրների խորՀուրդ: Դասեր քաղելով պաւմությունից, ՄաՀմուդ ԱԱ-ը որոչեց սաՀմանափակել µարձր Հոդնորականության' ուլեմների իչխանությունը: Սուլթանը չէր մոոացել, որ Սելիմ ԱԱԱ-ին կործանեցին Հենց ուլեմները, ոչնչացնելով ու դերեղման ուղարկելով նան նրա µարեփոխումների ծրադրերը, որոնք ուղղակիորեն չոչափում էին ուլեմների չաՀերը: Սուլթանի Հրամանով մեծ մուֆթին կամ չեյխ-ուլ-իսլամը, որը նախկինում ինքնավար ու լայն իրավունքների ւեր էր ն ինչպես ինքը, այնպես էլ նրա մու ծաոայողները կաւարելապես անկախ էին արքունիքից, դաոնում էր սովորական պեւական ասւիճանավոր ն աչխաւավարձ էր սւանալու պեւական դանձարանից: ԱյսուՀեւն չեյխ-ուլ-իսլամը ղրկվում էր պեւության աչխարՀիկ դործերին մասնակցություն µերելու իրավունքից ն պարւավորվում էր ղµաղվել միայն կրոնական Հարցերով: Նրա նոր կարդավիճակը սաՀմանափակում էր այն ինքնավարությունը, որի Համաձայն իր ն իր ենթականե419

րի եկամոււները, ինչպես նան նրա ենթակայության ւակ դւնվող Հիմնարկությունները նախկինում կաւարելապես անկախ էին ն կախում չունեին արքունիքից: Ուլեմներին ղրկելով ինչպես ֆինանսական, այնպես էլ վարչական ինքնուրույնությունից, միապեւը ոչ միայն կրճաւում ու նվաղեցնում էր նրանց սւաւուսը ն պաւասխանաւվության ոլորւը, այլն նրանց ղրկում µարեփոխումներին ակւիվորեն դիմադրելու Հնարավորությունից: Դրանով իսկ չեյխ-ուլ-իսլամի ինսւիւոււը դաոնում էր սուլթանին Հլու Հնաղանդ մի կաոույց: Դա նան նչանակում էր, որ կրոնական իչխանությունը անջաւվում է քաղաքացիականից: ՄաՀմուդ ԱԱ-ը ձեոնամուխ եղավ նան կրթական Համակարդի µարեփոխմանը: կրոնական դպրոցներում' մեդրեսեներում ւրվող կրթությունը սաՀմանափակվում էր լոկ «իսլամի սրµաղան օրենքների» ուսումնասիրությամµ: Ընդ որում, այդ դիւելիքները ուսուցանվում էին µանավոր ձնով, որի անխուսափելի Հեւնանքն էր Հանդիսանում Համաւարած անդրադիւությունը: 1824 թ. սուլթանը ւարրական կրթությունը դարձրեց պարւադիր: Սակայն այն նախկինի պես չարունակում էր մնալ կրոնական չրջանակներում: 1838 թ. սուլթանի ն նրա ՀամախոՀների նախաձեոնությամµ կաղմվեց Հաւուկ ղեկուցադիր, որւեղ խոսվում էր ւարրական կրթության µարեփոխման Հույժ անՀրաժեչւության մասին: ՄաՀմեդական Հոդնորականության դիրքերը նչանակալիորեն թուլացան այն պաւճաոով, որ դպրոցները Հանվեցին նրանց իրավասության չրջանակներից ն դրվեցին նոր ձնավորված կրթության նախարարության իրավասության ւակ: 1840 թ. 0սմանյան կայսրությունում µացվեց աոաջին աչխարՀիկ դպրոցը' ոյուչթիեն: ԱչխարՀիկ դպրոցները աոավելապես կոչված էին պաւրասւելու ապադա ղինվորական կադրեր: 1827 թ. µացվեց ւեխնիկական կադրեր պաւրասւելու դպրոց' որը կոչվեց «ՄյուՀենդիսխանե»: Դասավանդումը իրադործվում էր ֆրանսիական դասադրքերով ն թուրքերեն լեղվով: Դպրոցի չրջանավարւները սւանում էին «մանսուր-ե մյուՀենդիսլերի» (ղինվորական ճարւարադեւների) որակավորում: Նույն 1827 թ. Հիմնադրվեց ոաղմա-µժչկական աոաջին ուսումնարանը: Դաւա-իրավական դործը Հանձնվեց նորասւեղծ արդարադաւության նախարարությանը, Հոդնորականությանը ղրկելով ոչ միայն ուժի ն իչխանության Հսկայական լծակներից, այլն ֆինանսական վիթխարի աղµյուրներից: Դա դեո µոլորը չէր: ՄաՀմուդը պե420

ւության Հսկողության ւակ դրեց նան Հին իսլամական վաքֆերի' այսինքն` մղկիթներին ն Հոդնորականությանը պաւկանող Հողերի ու կալվածքների ինսւիւոււը, որը Հնուց անւի օդւվում էր Հարկային իմունիւեւից ն աոՀասարակ արւոնյալ մի կաոույց էր: Վաքֆերը Հանդիսանում էին կրոնական ինսւիւոււների ւնւեսական Հղորության աղµյուրներ: Սուլթան ՄաՀմուդ ԱԱ-ը սկսեց ղµաղվել նան քաղաքացիական վարչության ն պեւական Հիմնարկությունների վերակաոուցման դործով: Նա, օրինակ, ձեոնամուխ եղավ կենւրոնական իչխանության նոր մարմինների կաղմակերպմանը, որոնք ՀամաՀունչ էին եվրոպական Համակարդին: 1838 թ. սկսած մեծ վեղիրին կամ ինչպես այլ կերպ նրան անվանում էին' սադրաղամին, սկսեցին կոչել «µաչ վեքիլ», որը Համաղոր էր վարչապեւի պաչւոնին (Հեւադայում մեծ վեղիրի նախկին անվանումը ւիւղոսի Հեւ միաժամանակ վերականդնվեց): 1834 թ. սւեղծվեցին նաՀանդային նոր վարչական միավորներ, կարդավորվեցին կենւրոնական ու նաՀանդային իչխանությունների Հարաµերությունները: ՆաՀանդներում µարեփոխման ենթարկված կաոավարման մարմինները կաւարյալ կախվածության մեջ դրվեցին կենւրոնական կաոավարությունից: 1827 թ. Մեքքա ն Մեդինա սրµաղան քաղաքների պաՀապան (Հարեմեյն մուքադաասի նաղիրի) Քեչեչիղադե իղղեթ մոլլան կաղմեց ն սուլթանին ներկայացրեց լյաիՀա (ղեկուցադիր) պեւական ապարաւի µարեփոխումների վերաµերյալ: Նրանում խոսվում էր պեւության մեջ կաչաոակերությունը վերացնելու մասին, աոաջարկվում էր լուրջ ուչադրություն դարձնել Հանքերը չաՀադործելու, աոնւուրը խրախուսելու, մաՀմեդականներին սւիպելու, որ ղµաղվեն աոնւրով ն այլն: ԼյաիՀան աոաջարկում էր պայքար ծավալել այնպիսի սոցիալական աղեւների դեմ, ինչպիսիք էին աղքաւությունը ն թափաոաչրջիկությունը: ՄաՀմուդ ԱԱ-ի կենդանության օրոք µացվեց քաղաքացիական ասւիճանավորների պաւրասւման դպրոց, որոնցում Հիմնարար ձնով դասավանդում էին օւար լեղուներ ն որոչ ճչդրիւ դիւություններ: ՄաՀմուդ ԱԱ-ը Հիմնարար նորույթներ մւցրեց նան օրենսդրության µնադավաոում, թեն նրա պեւության օրենքները նախկինի պես խարսխված էին մուսուլմանական իրավունքի' չարիաթի սկղµունքների վրա: Այլ կերպ ասած, մարդկանց մասնավոր կյանքում իսլամի «սրµաղան օրենքը»' չարիաթը ն նրա Հեւ կապված ավանդույթները (Հադիսները) նախկինի պես չարունակում էին մնալ որպես անվիճելի իրողություններ: Սուլթանն արմաւավորեց օրենքնե421

րի մի նոր ժողովածու, որը կոչվեց «Ադելեթ» (արդարադաւություն): Հենց այդ պաւճաոով սուլթանը սւացավ Ադլի «արդարադաւ» ւիւղոսը: 0րենքների այդ ժողովածուում որոչվում էին նան դաւավորների պաւասխանաւվության չափանիչները: Նրանցում նախաւեսվում էին խիսւ պաւիժներ ու ւուդանքներ կաչաոակերության ն կոոուպցիայի այլ ձների Համար: Հսւակ ւարանջաւում էր մւցվում քրեական ու քաղաքացիական, աչխարՀիկ ն կրոնական, մասնավոր ու Հանրային իրավունքների միջն: Ոչ մի փոփոխություն ւեղի չունեցավ ամուսնությանն ու ամուսնալուծությանը, սեփականության ու ժաոանդական իրավունքին, կանանց ու սւրուկների կարդավիճակին վերաµերող օրենքներում: Այդ Հարցերում կրոնը ն նրա սկղµունքները չարունակում էին մնալ որպես օրենքի Հիմք, որը սուլթանը անկարող էր փոփոխության ենթարկել: Ընւանեկան չրջապաւում մարդիկ նախկինի պես չարունակում էին ապրել միջնադարում: Սակայն օսմանների պեւության մեջ կյանքի ավելի լայն աոումով միջնադարյան ավանդույթները սկսել էին քայքայվել: ՄաՀմուդ ԱԱ-ը վերացրեց «մյուսադերե» կոչված Համակարդը, երµ պեւության նկաւմամµ մեղք դործած, անՀնաղանդություն դրսնորած կամ ապսւամµած ասւիճանավորների չարժական ն անչարժ ունեցվածքը µոնադրավվում էր Հարքունիս' ենիչերիական ղորքերի ծախսերը Հոդալու Համար: Հայւարարվեց, որ այսուՀեւն «մյուսադերեն» չի կիրաովելու ինչպես մուսուլմանների, այնպես էլ ոայաների նկաւմամµ: Որ մաՀացածների ունեցվածքը այսուՀեւն µաժանվելու է նրանց ժաոանդորդների միջն: Ըսւ այնմ, 1826 թ. Հունիսի 30-ին Հրապարակված Հրամանադրով վերացվեց նան դույքի µոնադրավումների դծով ղµաղվող Հաւուկ դրասենյակը: Պեւք է նչել նան, որ մյուսադերե Համակարդը չարունակում էր դործել նրա ձնական վերացումից Հեւո նս: 0րինակ, 1828 թ. կեղծ մեղադրանքով մայրաքաղաքից Անաւոլիայի ներքին չրջաններն արւաքսվեցին մու Հաղար ուննոր Հայեր, իսկ նրանց ունեցվածքը µոնադրավվեց Հօդոււ դանձարանի: ՄաՀմուդ ԱԱ-ի կաոավարման ւարիներին սկսեցին Հրաւարակվել նան աոաջին թուրքական կաոավարական թերթերը, սկղµում ֆրանսերեն լեղվով, իսկ ապա նան թուրքերեն: Մի չարք խոչոր քաղաքներում Հայւնվեցին եվրոպական ւիպի Հիվանդանոցներ, սւեղծվեց փոսւային ծաոայություն (1834 թ.) ն այլն: ՃԱՃ դ. 30-ական թվականներին Թուրքիայում µարձրադույն կրթությունը ըսւ էության սաՀմանափակվում էր ղինվորական կրթության չրջանակներում: Բանակը կարիք ուներ կրթված ու դիւակ

սպայական կաղմի: Ծովային ն µանակային ճարւարադեւների երկու դպրոցները, որոնք µացվել էին ՃՄԱԱԱ դ. վերջին, նորացվեցին ու դրվեցին ժամանակակից Հիմքերի վրա: 1827 թ. Հակաոակ լուրջ աոարկությունների, սուլթանը Փարիղ ուղարկեց մի խումµ ուսանողների: ՄաՀմուդը Հիմնեց ոաղմական դիւությունների մի դպրոց, որի Համար օրինակ ծաոայեց Նապոլեոնի կողմից Փարիղում Հիմնադրած Սեն-Սիր ոաղմական ակադեմիան: Այդ դպրոցը խոչոր ներդրում ունեցավ թուրքերի ապադա սերունդների դասւիարակման դործում: Այդ նույն ժամանակ ոաղմական նվադախմµերի Համար երաժիչւներ պաւրասւելու նպաւակով սուլթանը Հիմնադրեց թադավորական երաժչւական դպրոց, որւեղ աչխաւում էր Դոնիցեււի փաչան, իւալացի մեծ երդաՀանի եղµայրը: Բացվեց նան µանակի Համար µժիչկներ պաւրասւող Հաւուկ դպրոց: Եվրոպական լեղուներից, Հաւկապես ֆրանսերենից, սկսեցին թուրքերեն թարդմանել µժչկության վերաµերյալ մասնադիւական դրականություն: Եվրոպական երկրների պաւմության, դրականության, մչակույթի ն ղանաղան դիւությունների ուսումնասիրման Համար սկսեցին սովորել ֆրանսերեն: Թուրք երիւասարդությունը դեոնս ոչ վարժ, սակայն սկսեց խոսել այդ լեղվով: Ֆրանսիական դրականությունը դալիս էր փոխարինելու կայսրությունում ավանդաµար լայն ւարածում դւած պարսկական դրականությանը: Սուլթանը անձամµ լուծեց դոյություն ունեցող լեղվական անջրպեւը, արւաքին դործերի մինիսւրությունում Հիմնադրելով «թարդմանիչների µաժիններ», որոնք Հեւադայում վերածվեցին օւար լեղուների դպրոցի: 1834 թ. սկսած վերածնելով Սելիմ ԱԱԱ-ի անավարւ մնացած ծրադրերը` ՄաՀմուդը սկսեց Թուրքիայի դեսպանություններ µաց անել եվրոպական դլխավոր մայրաքաղաքներում: ԱոՀասարակ պեւք է նչել, որ ՄաՀմուդ ԱԱ-ի կողմից իրականացվող µարեփոխումները վերաµերում էին նան դիվանադիւությանը: Եվրոպայում դեսպանութունների Հիմնումը նչանակում էր, որ սուլթանական կաոավարությունը ցանկություն ունի եվրոպական պեւությունների Հեւ ունենալ մչւական դիվանադիւական Հարաµերություններ: Մինչ այդ, Բ. Դոան արւաքին քաղաքական Հարաµերությունները օւարերկրյա պեւությունների Հեւ սաՀմանափակվում էր կարճժամկեւ թուրքական դեսպանություններով, որոնք եվրոպական միապեւներին ւեղեկացնում էին կարնորադույն իրադարձությունների մասին: 0ւար լեղուների չիմացությունը, սուլթանի ներկայացուցիչների

մու եվրոպական կրթության µացակայությունը ն այլ դործոններ ունենում էին այն Հեւնանքը, որ դեսպանների Հաչվեւվությունները վերին ասւիճանի մակերեսային էին ու պարղունակ, ուսւի ն մեծ արժեք չէին ներկայացնում: Դիվանադիւական չփումների այդ ձնի Հեւնանքով, թուրքական կաոավարությունը µավարար չափով պաւկերացում չուներ եվրոպական պեւությունների կյանքի ու քաղաքականության վերաµերյալ: Ֆ. էնդելսը նչում էր, որ մինչն 1821 թ. Հունական ապսւամµությունը Թուրքիան ընդՀանրապես եվրոպացիների Համար Հանդիսանում էր «անՀայւ երկիր», որի վերաµերյալ պաւկերացումները խարսխված էին «Հաղար ու մի դիչերների» Հեքիաթների վրա: Դա անչուչւ նչանակում էր, որ 0սմանյան կայսրությունում նս եվրոպական պեւությունների մասին օµյեկւիվ պաւկերացում դոյություն չուներ: 1836 թ. սւեղծվեց արւաքին դործերի նախարարություն: Դիվանադիւական ծաոայության մեջ ընդդրկված անձինք Հաւուկ պաւրասւություն էին անցնում «Թարդմանիչների դրասենյակում» (Tercüme odasi), որւեղ ուսումնասիրում էին ֆրանսերեն լեղու, պաւմություն ն այլ աոարկաներ: Անդլիացի Հայւնի արնելադեւ ՌեդՀաուղը մի որոչ ժամանակ ղեկավարում էր թարդմանիչների դրասենյակը, դավանափոխ ավսւրիացի էմին էֆենդին դասավանդում էր օւար լեղուներ ն այլն: Գրասենյակի աչխաւակիցների մեջ մեծ թիվ էին կաղմում Հույները, Հայերը ն Հրեաները: Դեսպանությունների Հիմնադրումից Հեւո, օսմանյան դիվանադիւության դործողությունները սկսեցին խարսխվել նոր, ավելի ճկուն մեթոդների վրա: ՄաՀմուդ ԱԱ-ի մւաՀղացմամµ, նոր թուրքական պեւությունը պեւք է իր մեջ ղուդակցեր արնմւյան ն արնելյան քաղաքակրթության ւարրերը: կյանքի արւաքին սոցիալական դրսնորումներում նս պեւք է ւեղի ունենային էական ւեղաչարժեր, մասնավորապես թուրքական ապրելաձնը պեւք է ենթարկվեր արնմւականացման: Այդ ուղղությամµ ինքը' սուլթանն անձամµ աչխաւում էր օրինակ Հանդիսանալ: 0րինակ, նա ավելի չաւ Հեւնում էր ոչ թե օսմանյան, այլ եվրոպական արարողակարդին: կաղմակերպում էր ընդունելություններ, որոնց ընթացքում ղրույցի էր µոնվում Հյուրերի Հեւ, իր Հարդանքը մաւուցելով նան նրանց կանանց: Սուլթանը Հաճախ Հայւնվում էր իր ժողովրդի աոջն, մասնակցում Հասարակական ղանաղան արարողությունների: ԱյսուՀեւն միապեւի ներկայությամµ նախարարները կարող էին նսւել ն ոչ թե կանդնած մնալ, ինչպես

նախկին ժամանակներում: Նրանց աչխաւասենյակներում արդեն դրված էր եվրոպական կաՀույք, իսկ Հաճախ ունաՀարելով իսլամի արդելքները, նրանց աչխաւասենյակների պաւերից կախվում էր սուլթանի մեծադիր նկարները: Բարեփոխումներ իրականացվեցին նան մչակույթի ու կենցաղի µնադավաոում ն նույնիսկ օսմանյան Հպաւակների արւաքին ւեսքը փոխելու ուղղությամµ: Սուլթանը չէր խրախուսում երկար µեղ ու մորուք պաՀելը: ՍաՀմանվեցին որոչակի չափանիչներ դրանց չափսերի վերաµերյալ, որոնց Հեւնանքով մարդկանց µեղերն ու մորուքները կրճաւվեցին: Զդեսւների Հարցում նս սուլթանն աչխաւում էր արմաւավորել նորը, եվրոպականը: իր նոր µանակի ղինվորների Համար նա մւցրեց եվրոպական Համաղդեսւ, մի µան, որ 20 ւարի աոաջ, Սելիմ ԱԱԱ-ի ժամանակ, մերժվել էր ենիչերիների կողմից: ԱյսուՀեւն ղինվորները իրենց դլխին կրելու էին ոչ թե չալմա, այլ կարմիր դույնի ֆես: 1829 թ. Հրապարակված Հրամանադրով քաղաքացիական անձինք նս պարւավոր էին Հրաժարվել չալմայից ն կրել ֆես: Տղամարդիկ սկսեցին Հադնվել եվրոպական ւիպի ղդեսւներ: կանանց արնելյան դույնղդույն ղդեսւներին փոխարինելու եկան եվրոպական չրջաղդեսւները: Անչուչւ ՄաՀմուդ ԱԱ-ի այդ µարեփոխումները Հեչւ ու Հանդիսւ կյանքի չէին կոչվում: Պեւության պաՀպանողական ւարրերը, որոնց դլխավորում էր սերասկեր Խյուսրն-փաչան, դւնում էին, որ µարեփոխումները µացաոապես պեւք է իրականացվեն ղինված ուժերի µնադավաոում: Ուսւի երµ փոփոխություններն ընդդրկեցին պեւական ու վարչական կաոուցվածքի չաւ կողմեր, պաՀպանողականները սկսեցին µացաՀայւ կերպով Հանդես դալ նորամուծությունների ու µարեփոխումների դեմ: ՄաՀմուդ ԱԱ-ի նախանչած µարեփոխումներից չաւերը դործնական կենսադործում չսւացան ն մնացին թղթի վրա: Նույնիսկ µարեփոխումներից չաւերը, որոնք կյանք մւան, կրում էին ծայրաՀեղ սաՀմանափակ µնույթ, չչոչափելով կայսրության µնակչության Հիմնական ղանդվածների կյանքի պայմանները ն արմաւական փոփոխության չենթարկելով դոյություն ունեցող պեւական-քաղաքական Համակարդը: Բայց այդ µոլորով Հանդերձ, դրանք մի երկրի պայմաններում, որն ապրում էր միջնադարյան կյանքով ու օրենքներով, Հանդիսանում էին ապադա աոավել խորը ւեղաչարժերի կարնոր նախանչաններ: Այդ µարեփոխումները կարնոր էւապ Հանդիսացան 0սմանյան կայսրության եվրոպականացման (վեսւերնիղացման), նրա ւնւեսական ու մչակութային աոաջընթացի Համար: Ըսւ էու425

թյան դրանք դարձան նոր դարաչրջանի µարենորոդչական չարժման մեկնակեւը: ՄաՀմուդ ԱԱ-ը փորձում էր իր µարենորոդիչ-սուլթանի վարկը օդւադործել նան պեւության արւաքին քաղաքական µարդ խնդիրներին լուծում ւալու Համար: Այսպես, 1829 թ. նա Հրապարակեց Հրամանադիր, որում դիմելով Մորեայի Հույներին, խոսւանում էր, որ «այսուՀեւն ոչ մի ւարµերություն չի դրվելու մաՀմեդականների ու ոայայի միջն, ն µոլորի ունեցվածքը, կյանքը ն պաւիվը ապաՀովված կլինեն սուրµ օրենքով (չարիաթով) ն իր µարձր Հովանավորությամµ»: Ավելի ուչ, 1837 թ. դարնանը µուլղարների ապսւամµությունը արյան մեջ խեղդելուց Հեւո, սուլթանը այց կաւարեց Բուլղարիա, որւեղ ճաոեր էր արւասանում այսուՀեւն քրիսւոնյաների անվւանդության ապաՀովման ն այն մասին, որ պեւության µոլոր Հպաւակները, անկախ իրենց աղդությունից ու դավանանքից, իր Հարաղաւ ղավակներն են: Սակայն իրականությունը միանդամայն այլ էր: Սուլթանի µարեփոխումները ուղեկցվում էին Հունասւանում ապսւամµների դեմ չարունակվող պաւժիչ դործողությունների պայմաններում: Եդիպւացի իµրաՀիմ փաչայի ղորքերը չարունակում էին վայրադություններ անել Հունական քաղաքներում ու դյուղերում: Նրանք կրակի էին մաւնում մարդկանց ւները, այրում ու ոչնչացնում ցանքսերը, այդիները, դյուղացիներին քչում Եդիպւոս' սւրկական աչխաւանք կաւարելու: ԱնՀավասար պայքարում Հույն ժողովուրդը արյունաքամ էր լինում: 1826 թ. Հունիսին ղավթիչները ւիրեցին Աթենքին, որը ապսւամµների Հենարանն էր ն Համայն Հույն ժողովրդի աղաւության խորՀրդանիչը: Վեց ւարի ւնած արյունաՀեղությունից Հեւո վերջապես եվրոպական ւերությունները որոչեցին միջամւել Հունասւանում ծավալվող իրադարձություններին ն Հույների փրկության դործը վերցնել իրենց ձեոքը: 1826 թ. ապրիլի 4-ին Սանկւ-Պեւերµուրդում Ռուսասւանի ու Մեծ Բրիւանիայի միջն սւորադրվեց արձանադրություն Հունական Հարցի վերաµերյալ: Բրիւանական կողմից փասւաթուղթը սւորադրեց Վաւերլոոյի ճակաւամարւում Նապոլեոնի նկաւմամµ Հաղթանակ ւարած Արթուր Վելլինդւոնը: Արձանադրությունը պարունակում էր Հսւակ ձնակերպված կեւեր Հունասւանում արյունաՀեղությանը վերջ ւալու վերաµերյալ: Եդիպւացիների կողմից Աթենքը դրավելուց մեկ ամիս անց, 1827 թ. Հուլիսի 6-ին Լոնդոնում կնքվեց մի նոր միջաղդային պայմանադիր, որը կոչվում էր

«Պայմանադիր Հունասւանը խաղաղեցնելու վերաµերյալ»: Նչված պայմանադրով Եվրոպայի աոաջաւար երեք պեւությունները' Անդլիան, Ֆրանսիան ն Ռուսասւանը որոչեցին միջամւել Հունական իրադարձություններին: Նրանք վերջնադրի ձնով սուլթանից պաՀանջեցին Հունասւանին ւրամադրել ինքնավարություն: Բ. Դուոը մերժեց այդ պաՀանջը, ենթադրելով, որ Հունական Հարցում մեծ ւերությունների միջն եղած ւարաձայնություններն ու Հակասությունները կօդնեն իրեն դիմադրավելու նրանց ճնչմանը: Սակայն այդ Հաչվարկը սխալ դուրս եկավ: Ռուսական, անդլիական ն ֆրանսիական ոաղմական նավաւորմիղներն ուղարկվեցին Մորեայի ափերը: Ռաղմական ընդՀարումը այլնս դարձավ անխուսափելի: Թուրքական ղինվորականությունը կոաՀում էր, որ Հակաոակորդը աոաջին Հարվածը Հասցնելու է ծովի վրա: Ուսւի 1827 թ. սեպւեմµերի սկղµին իµրաՀիմ փաչան իր ոաղմանավերը ւեղափոխեց Նավարինի ծովախորչը, որւեղ արդեն դւնվում էր թուրքական նավաւորմը: Որպես պաւասխան քայլ, անդլիական ծովակալ էդվարդ կոդրինդւոնը µրիւանական ոաղմանավերով չրջափակեց ծովախորչի ելքը, որպեսղի կանխվի թուրք-եդիպւական նավաւորմի Հարձակումը Հույների վրա: Շոււով ծովախորչին մուեցավ նան ֆրանսիական նավաւորմը, իսկ ապա նան ոուսականը: 1827 թ. Հոկւեմµերի 20-ին այդ միացյալ նավաւորմը մոււք դործեց Նավարինի ջրերը: Դաչնակիցներն ունեին 28 ոաղմանավ, իսկ թուրք-եդիպւական նավերի թիվը 65-ից ավել էր: Նույն օրը, Հոկւեմµերի 20-ին, µորµոքվեց Համաո ու անղիջում ծովային ճակաւամարւ: Թուրքական ու եդիպւական նավախումµը դլխովին ջախջախվեց անդլո-ֆրանս-ոուսական նավաւորմիղի կողմից: Թուրք-եդիպւական նավաւորմի 55 նավեր ջրասույղ արվեցին, մինչդեո դաչնակիցները չկորցրին ն ոչ մի նավ: Զափաղանց մեծ էին նան թուրքերի ն եդիպւացիների մարդկային կորուսւները: Թուրքերի պարւությունը այն ասւիճանի չչմեցուցիչ էր, որ նրա մասին լուրը Սւամµուլի սուլթանական պալաւում աոաջ µերեց խորը վՀաւություն ու Հուսալքություն: Այդ ջախջախիչ պարւությունից Հեւո թուրքական ղորքերի ներկայությունը Հունասւանում դաոնում էր կաւարելապես անիմասւ: իµրաՀիմ փաչան աոանց սուլթանի թույլւվության չւապեց անմիջապես էվակուացնել իր ղորքերը, քանի որ նրանց Համար նս սւեղծվել էր սպաոնալից վիճակ: Մորեայի ափերին Հայւնվեցին ֆրանսիական ղորքերը:

Այդ իրադարձությունների ընթացքում ոուս-թուրքական Հարաµերությունները Հասել էին ծայրաՀեղ չիկացման: Հարցը միայն այն չէր, որ սուլթանն ու Բարձրադույն դուոը Ռուսասւանին Համարում էին օսմանյան պեւության դեմ եվրոպական պեւությունների ոաղմական դիմակայության Հիմնական ՀրաՀրիչ, Նավարինում իրենց նավաւորմի կործանման դլխավոր մեղավոր ն Հունասւանում կրած անՀաջողությունների Հիմնական պաւճաո: Հարցը կայանում էր նան նրանում, որ Նավարինի աղեւից Հեւո, երµ թուրքերը կորցրին իրենց ողջ նավաւորմը, Սն ծովում դերակչոությունը ամµողջապես անցավ Ռուսասւանին: 0դւվելով դրանից` Նիկոլայ Ա-ը, որը 0սմանյան կայսրությունն անվանում էր «Հիվանդ մարդ» ն ծրադրեր էր մչակում նրա անդամաՀաւման ու մասնաւման ուղղությամµ, անմիջապես ուժեղացրեց ճնչումը Սւամµուլի նկաւմամµ: Պեւերµուրդում նույնիսկ դւնում էին, որ պաւերաղմը Թուրքիայի դեմ այլնս անխուսափելի է: Ուսւի ոուսական կաոավարությունը չւապում էր ժամ աոաջ ավարւել պաւերաղմն իրանի Հեւ: 1828 թ. փեւրվարի 22-ին կնքվեց ոուս-պարսկական Թուրքմենչայի պայմանադիրը, որով Ռուսասւանը խուսափեց երկու ճակաւով պաւերաղմ մղելու վւանդից: Բ. Դոան մու նս ւիրապեւում էր այն մւայնությունը, որ ոուսների ներխուժումը 0սմանյան կայսրության ւարածքը օրերի խնդիր է: 1828 թ. ապրիլի 26-ին ոուսական կաոավարությունը պաւերաղմ Հայւարարեց Թուրքիային: իր Հերթին Բ. Դուոը նս 1828 թ. մայիսի 28-ից իրեն Հայւարարեց պաւերաղմական վիճակում Ռուսասւանի դեմ: Այդ պաւերաղմում Ռուսասւանն իր աոջն խնդիր էր դրել ձեոք µերել սնծովյան նեղուցներից իր աոնւրական նավերի աղաւ անցման իրավունք, ինչպես նան Բալկաններում ն Հարավային կովկասում իր դիրքերի ամրապնդում: 1828 թ. Հոկւեմµերին ոուսական նավաւորմը չրջափակեց Բոսֆորն ու Դարդանելը: իսկ 1829 թ. ապրիլի վերջին 150 Հաղարանոց ոուսական µանակը անցում կաւարեց Պրոււ դեւի վրայով ն դրավեց դանուµյան իչխանությունների ւարածքը: 1829 թ. օդոսւոսի 20ին ոուսական µանակը դեներալ-ֆելդմարչալ ի. ի. Դիµիչի Հրամանաւարությամµ դրավեց էդիրնեն, իր Համար ճանապարՀ µաց անելով դեպի Սւամµուլ: 0սմանյան մայրաքաղաքը մաւնվել էր խուճապի: կովկասյան ճակաւում նս ոուսական ղորքերը ւարան խոչոր Հաղթանակներ: 1828 թ. Հուլիս-օդոսւոս ամիսներին Ախալցխայի մու ոուսները ջախջախիչ Հարված Հասցրին Քյոսե ՄեՀմեդ-փաչային: Դրան Հեւնեց ԱրդաՀանի, կարսի, Բայաղեդի, ինչպես նան

Փոթիի ն Բաթումի դրավումը: 1829 թ. սեպւեմµերին ոուսական ղորքերը դրավեցին էրղրումը, Բայµուրդը ն Մուչը: Սակայն այնուամենայնիվ նրանք չչարժվեցին դեպի Սւամµուլ, քանի որ այդ քայլը Հղի էր Ռուսասւանի Համար վւանդավոր µախման Հնարավորությամµ եվրոպական ւերությունների կոալիցիայի Հեւ: Տեղեկություն չունենալով ոուսների մւադրությունների մասին' մայրաքաղաքը սարսափի մեջ էր, ամեն րոպե սպասելով ոուսական ղորքերի ներխուժմանը: Սւանալով սուլթանի Համաձայնությունը` Բ. Դուոը պաւվիրակություն ուղարկեց ոուսական ոաղմական ճամµարը' Հաչւության աոաջարկով: Վարկած կա այն մասին, որ թուրքերը ղոՀ դնացին ոուսների µլեֆին, որովՀեւն Դիµիչի նոսրացած µանակը Սւամµուլ չարժվելու դեպքում անխուսափելիորեն պարւություն էր կրելու, մանավանդ որ նա ղրկված էր օժանդակ ուժերով Համալրվելու ամեն մի Հնարավորությունից: 1829 թ. սեպւեմµերի 14-ին Ադրիանոպոլսում (էդիրնե) Ռուսասւանի ն 0սմանյան կայսրության միջն կնքվեց խաղաղության պայմանադիր: Դրա Հեւնանքով Եվրոպական Թուրքիայում ոաղմական դործողությունները անմիջապես դադարեցվեցին: իսկ Արնելյան Անաւոլիայում դրանք չարունակվեցին ընդՀուպ մինչն 1829 թ. Հոկւեմµերի 14-ը: Ադրիանոպոլսի պայմանադրով Ռուսասւանին էին անցնում Հայկական ն վրացական մի չարք Հողեր, որոնք պաւերաղմի ժամանակ ոաղմակալման էին ենթարկվել ոուսական ղորքերի կողմից (Փոթի, Ախալքալաք, Ախալցխա ամրոցները, իմերեթիան, Մինդրելիան, Գուրիան), ինչպես նան Թուրքիան ճանաչում էր Երնանի ն Նախիջնանի խանությունների միացումը ոուսական պեւությանը: 0սմանյան կայսրությունը կորցնում էր նան սնծովյան ափերը կուµան դեւի ակունքներից մինչն Սուրµ Նիկոլայի նավաՀանդիսւը: Թեն պաւերաղմի ժամանակ Արնմւյան Հայասւանի նչանակալից մասը դրավված էր ոուսական ղորքերի կողմից, կամ դւնվում էր նրանց Հսկողության ներքո, սակայն նրա կարդավիճակի վրա Ադրիանոպոլսի պայմանադիրը դույղն ինչ չափով իսկ չաղդեց ն այն չարունակեց մնալ թուրքական ւիրապեւության ներքո: Թուրքիան պարւավորվում էր իր ղորքերը դուրս µերել Դանուµյան իչխանապեւություններից: Ընդ որում, էականորեն ընդլայնվում էին Մոլդավիայի ն Վալախիայի ինքնավար իրավունքները, թուրքերին արդելվում էր µնակվել այնւեղ ն ունենալ անչարժ դույք, իչխանապեւությունների ւարածքում թուրքերը ղրկվում էին իրենց

µոլոր ամրոցներից: Մոլդավիան ն Վալախիան իրավունք էին սւանում պաՀելու սեփական µանակ ն նչանակելու ցմաՀ դոսպոդարյաներ' աոանց Բ. Դոան Համաձայնության: Վերջինս ղրկվում էր նրանց ներքին դործերին միջամւելու իր նախկին իրավունքից: ՄաՀմեդական µնակչության մեծ մասը ենթակա էր Մոլդավիայից ու Վալախիայից արւաքսման: Պայմանադիրը 0սմանյան կայսրությանը պարւավորեցնում էր ինքնավարություն ւրամադրել Հունասւանին ու Սերµիային: Ռուսասւանի Հպաւակները իրավունք էին սւանում աղաւ աոնւուր անել 0սմանյան կայսրության ողջ ւարածքում: Ընդ որում, նրանք ձեոք էին µերում արւաերկրայնության իրավունք, այսինքն թուրքական իչխանությունները իրավունք չունեին նրանց դաւելու: Ադրիանոպոլսի պայմանադրով անցումը Բոսֆոր ն Դարդանել նեղուցներով Հայւարարվում էր աղաւ այն µոլոր երկրների աոնւրական նավերի Համար, որոնք 0սմանյան կայսրության Հեւ դւնվում էին խաղաղության մեջ: Բ. Դուոը պարւավորվում էր նվաղադույն իսկ արդելք չՀարուցել ոուսական սնծովյան աոնւրին: Սւամµուլում ոուսական աոնւրական ներկայացուցիչներին իրավունք էր վերապաՀվում Հեւնել թուրքական իչխանությունների դործողություններին Սն ծովում աոնւրական նավադնացության աղաւությունը պաՀպանելու Հարցում: Պայմանադրի 13-րդ Հոդվածով երկու երկրների Հպաւակներին իրավունք էր ւրվում պայմանադրի Հասւաւումից Հեւո 18 ամիսների ընթացքում ւեղափոխվել պայմանավորվող կողմերից մեկնումեկի ւարածքը' ըսւ սեփական Հայեցողության: Այն անձանց նկաւմամµ, որոնք մասնակցություն էին µերել ոաղմական դործողություններին այն երկրի դեմ, որի Հպաւակը որ Հանդիսանում էին, չնորՀվում էր ներումն: Պայմանադրով երկու պեւությունների միջն սաՀմանը չարունակելու էր անցնել Պրոււ դեւով: Դանուµի դեւաµերանը կղղիների Հեւ միասին անցնում էին Ռուսասւանին, իսկ Դանուµի աջ ափը մնում էր թուրքական ւիրապեւության ւակ: Վերջապես 0սմանյան կայսրությունը պարւավորվում էր Ռուսասւանին վճարել խոչոր ոաղմաւուդանք: Երµ սուլթան ՄաՀմուդ ԱԱ-ը ծանոթացավ Ադրիանոպոլսի պայմանադրի Հեւ, ընկավ խորը վՀաւության դիրկը: իսկ այն Հասւաւելիս նա ուղղակի լաց եղավ ն փակվելով իր պալաւում մի քանի չաµաթ ոչ ոքի չէր ընդունում:

3. ԹՈՒՐՔ-ԵԳիՊՏԱկԱՆ ԱՌԱԶիՆ ԵՎ ԵՐկՐՈՐԴ կՈՆՖԼիկՏՆԵՐԸ ԵՎ

ՄԵԾ ՏԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ: ՌՈՒՍ-ԹՈՒՐՔԱկԱՆ ՈւՆկՅԱՐ-իՍՔԵԼԵՍիի ՊԱՅՄԱՆԱԳՐիԸ

0սմանյան կայսրության անՀաջողությունների չարանը Ադրիանոպոլսի պայմանադրով իր ավարւին չՀասավ: 1830 թ. փեւրվարին սւորադրվեց անդլո-ոուս-ֆրանսիական Համաձայնադիր Հունասւանի լրիվ անկախության մասին: Սուլթանը փորձեց չճանաչել այն: Սակայն ւերությունների ուժդին ճնչման ներքո ի վերջո ՄաՀմուդ ԱԱ-ը ն Բ. Դուոը ճանաչեցին Համաձայնադիրը: Ապրիլի 24-ին սուլթանը Հրապարկեց Հրամանադիր Հունասւանի անկախության մասին: Հույն ժողովուրդը աղաւադրվում էր օսմանյան անադորույն լծից: Այդ նույն 1830 թ. սուլթանը կորցրեց նան Ալժիրը, որը Հանդիսանում էր 0սմանյան կայսրության էյալեթ ն կաոավարվում էր թուրքական սուլթանի դերիչխանությունը ճանաչող ւեղական ենիչերիական պեւի' դեյի կողմից: Ալժիրը վերածվեց ֆրանսիական դաղութի: Նույն 1830 թ. Բաղդադի կաոավարիչ Դաուդ-փաչան µացաՀայւ կերպով ապսւամµեց սուլթանի դեմ, խղեց իր Հարաµերությունները Սւամµուլից ն իրաքը Հայւարարեց «Երջանիկ µաµելոնական թադավորություն»: 0սմանյան կաոավարությանը մեծ դժվարությամµ Հաջողվեց մարել ապսւամµության այդ օջախը, ընկճել Դաուդ-փաչային ն իրաքը վերսւին վերադարձնել իրեն: Այդ իրադարձություններից, Հաւկապես ոուս-թուրքական պաւերաղմից Հեւո, ներքին քաղաքական ճդնաժամի վիճակում դւնվող կայսրության Համար սւեղծվում էր խիսւ վւանդավոր դրություն: Տնւեսական դժվարությունները ղուդորդվում էին Հակակաոավարական ապսւամµությունների Հեւ: Նույնիսկ լուրեր ւարածվեցին, որ մայրաքաղաքում պաւրասւվում է դավադրություն սուլթանի դեմ, նրան դաՀընկեց անելու Համար: 0սմանյան կայսրությունը նոր էր դուրս եկել արւաքին-քաղաքական այդ µարդ իրավիճակից, երµ սւիպված էր մւնել մի նոր պաւերաղմի մեջ, այս անդամ իր ձնական վասալ, Եդիպւոսի կուսակալ ՄուՀամմեդ Ալիի Հեւ, որը դեո վերջերս էր սուլթանին ու նրա կաոավարությանը փրկում Հունասւանում անխուսափելի պարւությունից: Հակասությունները ՄուՀամմեդ Ալիի ն սուլթանի միջն կոււակվում էին ասւճանաµար: Նախ, միացյալ եվրոպական նավաւորմի կողմից եդիպւական ոաղմական նավաւորմի ոչնչացումից Հեւո, ՄուՀամմեդ Ալիի Հրամանով եդիպւական µանակը Հեոացավ Հունասւանից' աոանց սուլթանի Համաձայնության ու թույլւվության:

Դա Սւամµուլում դնաՀաւվեց որպես դավաճանություն: ԱյնուՀեւն, 1828-1829 թթ. ոուս-թուրքական պաւերաղմի ժամանակ, երµ դժվարին վիճակում դւնվող Բ. Դուոը դիմել էր ՄուՀամմեդ Ալիին, խնդրելով նրա օդնությունը, Եդիպւոսի փաչան դրել էր Հեւնյալ պայմանը. իրեն նչանակել անաւոլիական µանակի սերասկեր (դլխավոր Հրամանաւար), իսկ իր որդի իµրաՀիմին' Ռումելիայի սերասկեր: Դա կնչանակեր, որ Հայր ու որդի կդաոնային օսմանյան µանակի դլխավոր Հրամանաւարները, որը կարող էր ունենալ անկանխաւեսելի Հեւնանքներ: Ուսւի միանդամայն µնական է, որ սուլթանը մերժելու էր այդ պաՀանջը: Դա դեո µոլորը չէր: 1829 թ. Ադրիանոպոլի պայմանադրի կնքումից Հեւո, երµ դեո Բ. Դուոը դուրս չէր եկել իր կրած չոկից, ՄուՀամմեդ Ալին դիմեց սուլթանին, որ նա իրեն ւրամադրի նախկինում խոսւացված կրեւե կղղին ն Սիրիան: ՄաՀմուդ ԱԱ այդ պաՀանջը կաւարեց մասամµ, փաչային «չնորՀելով» միայն կրեւե կղղին, իսկ Սիրիան կւրականապես Հրաժարվեց ւրամադրել նրան: Այդ միջադեպը նս դալիս էր սրելու թուրք-եդիպւական Հարաµերությունները: Մի որոչ ժամանակ անց, պաՀը միանդամայն պաւեՀ Համարելով, սուլթանը որոչեց պաւժել «անՀնաղանդություն դրսնորած» ն «չափն անց կացրած» իր վասալին: Այդ մասին ՄուՀամմեդ Ալին ւեղեկացավ սուլթանական պալաւում իր ունեցած լրւեսներից: Որպես պաւասխան քայլ, 1831 թ. դեկւեմµերին ՄուՀամմեդ Ալին 24 Հաղարանոց մի µանակ չարժեց դեպի Սիրիա' այդ երկիրը ոաղմակալման ենթարկելու նպաւակով: Եդիպւական այդ օկուպացիոն µանակի Հրամանաւարը ՄուՀամմեդ Ալիի որդի իµրաՀիմ փաչան էր, որը ձեոք էր µերել ընդունակ ու Հաջողակ ղորաՀրամանաւարի Համµավ: Եդիպւոսի փաչայի այդ քայլը Սւամµուլում դնաՀաւվեց որպես µացաՀայւ անՀնաղանդություն օսմանյան միապեւի նկաւմամµ, ավելին, որպես ապսւամµություն դերադույն սյուղերենի դեմ: Ուսւի ՄաՀմուդ ԱԱ-ի պաՀանջով 1832 թ. ապրիլի 23-ին չեյխ-ուլ-իսլամը Հրապարակեց ֆեթվա, որում նա ՄուՀամմեդ Ալիին Հոչակում էր «ֆիրմանլը», այսինքն` խոովարար, որը Հայւարարվում է օրենքից դուրս: ինչպես ն սպասելի էր, թուրք-եդիպւական այդ կոնֆլիկւը դուրս եկավ 0սմանյան կայսրության ներքին խնդիր լինելու չրջանակներից ու դարձավ միջաղդային սուր Հարց: Սուլթանի ն Եդիպւոսի փաչայի միջն µացաՀայւ ընդՀարման Համար աոիթ ծաոայեց ՄաՀմուդ ԱԱ-ի պաՀանջը եդիպւական ւուրքի Հաչվին փող մուծելու օսմանյան դանձարան ն աոՀասարակ նախորդ ւարիներին ընդՀաւված ն չմուծված վճարումները կաւարե432

լու մասին: Հղոր վասալը ոչ միայն մերժեց այդ պաՀանջը, այլն կրկին դրեց Սիրիան իր կաոավարման ւակ դնելու պաՀանջը: Սուլթանը կրկին մերժեց, պաւճաոաµանելով, որ Ռուսասւանի Հեւ պաւերաղմի ժամանակ ՄուՀամմեդ Ալին Հրաժարվել է Բ. Դոանը ցուցաµերել օդնություն: Համողվելով, որ փաչայի նկաւմամµ սովորական ճնչումները անօդոււ են, ՄաՀմուդ ԱԱ-ը ծրադրել էր ՀաչվեՀարդար ւեսնել իր այդ վւանդավոր Հակաոակորդի Հեւ: Այդ Հարցում սուլթանի կրքերը պարµերաµար µորµոքում էր մեծ վեղիր Խուսրն-փաչան, որն իր Հերթին Հին Հաչիվներ ուներ Եդիպւոսի ամենաղոր փաչայի Հեւ: Թուրք-եդիպւական Հարաµերությունների ճդնաժամը ի վերջո վերածվեց ղինված դիմակայության: ՆախաՀարձակը Եդիպւոսի փաչան էր: 1831 թ. աչնանը եդիպւական µանակը իµրաՀիմ փաչայի դլխավորությամµ ոաղմական դործողություններ սկսեց օսմանյան պեւության դեմ: Տանելով մի չարք փայլուն Հաղթանակներ, եդիպւացիները դրավեցին Սիրիան ն կիլիկիան (կենւրոնական Տավրոսից արնելք ընկած լայնածավալ ւարածքները' ներաոյալ նան Ուրֆայի, Մարաչի, Ադանայի չրջանները): ԱյնուՀեւն կիլիկիայի «դարպասներով» եդիպւական µանակը ներխուժեց Անաւոլիա: Թեն թվաքանակով թուրքական µանակը կրկնակի դերաղանցում էր իµրաՀիմ փաչայի ղորքերին, սակայն կարդապաՀությամµ, µանակի կենւրոնացվածությամµ ու մարւունակությամµ այն ղդալիորեն ղիջում էր եդիպւական µանակին: Աոավել նս, որ վերջինս Արաµական թերակղղում վաՀաµիների չարժման դեմ կոիվներում ն Հունասւանում վարած ոաղմական դործողությունների ժամանակ ձեոք էր µերել մարւական մեծ փորձ: 1832 թ. դեկւեմµերի 21-ին կոնիայի մու ձյունապաւ մի Հարթավայրում թուրքերի ու եդիպւացիների միջն ւեղի ունեցավ արյունալի ճակաւամարւ: Սուլթանական µանակը դլխովին ջախջախվեց: Նրա Հրամանաւար, մեծ վեղիր Ռեչիդ ՄեՀմեդ փաչան եդիպւացիների կողմից դերի վերցվեց: Այդ ճակաւամարւում սուլթանը կորցրեց Համարյա իր ողջ µանակը: Եդիպւական ղորքերի աոջն այլնս µաց էր ճանապարՀը դեպի Սւամµուլ ն օսմանյան դինասւիայի վրա կախվել էր կործանման սպաոնալիքը: Սուլթան ՄաՀմուդ ԱԱ-ը ն օսմանյան կաոավարող վերնախավը ընկել էին խորը ՀուսաՀաւության դիրկը, քանի որ դոյություն չուներ ոչ դրամ ն ոչ էլ ժամանակ նոր ղորքեր Հավաքելու Համար: Սուլթանի դրությունը նան µարդանում էր նրանով, որ կայսրության µնակչության լայն ղանդվածների Համակրանքը իµրաՀիմ փաչայի կողմն էր: Վերջինիս դործակալները

կենւրոնական Անաւոլիայի µնակչության չրջանում մղում էին եոանդուն քարողչություն, ՄաՀմուդ երկրորդին Հոչակելով իսլամից Հեոացած «դյավուր սուլթան»: Այդ քարողչության աղդեցության ներքո մի չարք վայրերում µոնկեցին Հակասուլթանական ապսւամµություններ, կաղմակերպվում էին Հարձակումներ սուլթանական ղորքերի վրա ն այլն: իµրաՀիմ փաչայի դործակալները նույնիսկ Հասել էին մինչն կարս ն Բաթում: կոնիայի մու թուրքական µանակի ջախջախումից Հեւո ՄուՀամմեդ Ալին այլնս չէր թաքցնում սուլթանի դեմ իր ելույթի դլխավոր դրդապաւճաոը. ւապալել սուլթան ՄաՀմուդ ԱԱ-ին ն այս կամ այն քողի ւակ իր իչխանությունը Հասւաւել 0սմանյան կայսրության նկաւմամµ: ՄուՀամմեդ Ալին ենթադրում էր, որ այդ ծրադրի իրականացման լավադույն ւարµերակներից մեկը այն էր, որ ւապալելով ՄաՀմուդ ԱԱ-ին, կարելի էր դաՀ µարձրացնել նրա որդուն' թադաժաոանդ Աµդուլ Մեջիդին (որն այդ ժամանակ ընդամենը 10 ւարեկան էր) ն պաւանի սուլթանի անունից կաոավարել 0սմանյան կայսրությունը: Դժվար չէ նկաւել, որ սուլթան ՄաՀմուդ ԱԱ-ի ն ողջ 0սմանյան կայսրության վրա կախված էր աՀեղ սպաոնալիք: Դրությունից ելք դւնելու նպաւակով սուլթանը դիմեց եվրոպական մեծ պեւություններին: Մասնավորապես 1832 թ. վերջին ՄաՀմուդ ԱԱ-ը իր դեսպան Նամըք-փաչային ուղարկեց եվրոպական մայրաքաղաքներ' Վիեննա, Փարիղ, Բեոլին ն Պեւերµուրդ օդնություն խնդրելու աոաքելությամµ: Սակայն Ֆրանսիան, որը Եդիպւոսն ու Սիրիան Համարում էր իր ապադա աղդեցության դուիները, Հրաժարվեց սուլթանին օդնություն ցուցաµերելուց: Անդլիան նս երկդիմի պաւասխանով մերժեց ՄաՀմուդ ԱԱ-ին` միաժամանակ նրան խորՀուրդ ւալով դիմել Ավսւրիային, որը թուրք-եդիպւական կոնֆլիկւի Հարցում աոաջնորդվում էր սրµաղան դաչինքի սկղµունքներով ն դաւապարւում էր ՄուՀամմեդ Ալիին որպես խոովարար, որը Համարձակություն է ունեցել Հանդես դալու իր օրինական միապեւի դեմ: Բրիւանական վարչապեւ Պալմերսւոնը Հույս ուներ, որ Անդլիայի քաղաքական չաՀերի Համար պիւանի այդ դործը ինքը կկարողանա դլուխ µերել Ավսւրիայի միջոցով: Սակայն պարղվեց, որ վերջինս µնավ մւադրություն չունի Հեոավոր Փոքր Ասիայի անապաւներում դուեմարւի մեջ մւնել Հաղթական եդիպւական µանակի Հեւ: 0դնությունն եկավ ամենաանսպասելի ւեղից' Ռուսասւանից: Նիկոլայ Ա ցարը եդիպւացիների չոնդալից Հաղթանակների մեջ ւես434

նում էր մեծ սպաոնալիք Մերձավոր Արնելքում Ռուսասւանի չաՀերի Համար: Նրա կարծիքով 0սմանյան կայսրությունում Հեղաչրջում իրականանալու դեպքում կարող էր աոաջ դալ Համանրոպական քաղաքական ճդնաժամ' իր անկանխաւեսելի Հեւնանքներով: Ցարը նան վախենում էր, որ 0սմանյան կայսրությունում իչխանությունը վերցնելով իր ձեոքը, ՄուՀամմեդ Ալին այդ կայսրությունը կվերածի ուժեղ պեւության: Նա նույնիսկ մւավախության ուներ, որ ՄուՀամմեդ Ալին Հեղափոխականացնող աղդեցություն կարող է ունենալ Ռուսասւանում ցարի մաՀմեդական Հպաւակների նկաւմամµ: Պեւերµուրդը պաչւոնապես սուլթանին աոաջարկեց ոաղմական օդնություն ընդդեմ եդիպւացիների: ՄաՀմուդ ԱԱ-ը անմիջապես ընդունեց այդ փրկարար աոաջարկը: Հեւադայում Սւամµուլում անդլիական դեսպանի այն Հարցին, թե ինչպես կարող էր սուլթանը ընդունել 0սմանյան կայսրության ոխերիմ թչնամու' Նիկոլայ Ա-ի «օդնությունը», սուլթանը պաւասխանել էր, որ «երµ մարդը խեղդվում է ն իր աոջն ւեսնում է օձ, իր փրկության Համար նույնիսկ կփաթաթվի նրա վղից»: 1833 թ. փեւրվարին ոուսական ոաղմական նավաւորմը մոււք դործեց Բոսֆոր ն խարիսխ նեւեց Սւամµուլի մու Բոյուքդերե կոչված վայրում, ոուսական դեսպանության ամաոային նսւավայրի ուղիղ դիմացը: Ծովային Հեւնակի վեց Հաղար Հոդուց µաղկացած մի ջոկաւ դուրս եկավ ցամաք' թուրքական մայրաքաղաքը պաչւպանելու Համար: իսկ նույն թվականի մարւ-ապրիլ ամիսներին 0դեսայից ժամանեցին ոուսական դեսանւային ղորամասերի մու 10 Հաղար ղինվորներ, որոնք µանակ դրեցին Բոսֆորի ասիական ափին, Հունքյար-իսքելեսի կոչված դեղաւեսիլ Հովւում: Այդ օրերին չաւերի Համար ւարօրինակ ն օւարուի էր այն, որ ոուս ղինվորներն ու նավասւիները աղաւ չրջում էին Սւամµուլի փողոցներում: Ռուսական ղորքերը µաոացիորեն փակեցին դեպի Սւամµուլ ւանող ճանապարՀները, դրանով իսկ կանխելով եդիպւական µանակի Հնարավոր Հարձակումը մայրաքաղաքի վրա: Ֆրանսիական ն µրիւանական դիվանադիւությունը խուճապի մեջ էր: Նա կամ պեւք է վճոական քայլերով նախաձեոնությունը վերցներ իր ձեոքը ն սուլթան ՄաՀմուդին փրկեր Եդիպւոսի փաչայի սպաոնալիքից, ն կամ Սւամµուլը Հանձներ ոուսներին, այն էլ Հենց իր' սուլթանի Համաձայնությամµ: Անդլիացի ն ֆրանսիացի դիվանադեւները ոչ աոանց Հիմքի աՀաµեկում էին սուլթանին, որ Ռուսասւանը այլնս կարող է դուրս չդալ Բոսֆորի ափերից: ի վերջո ֆրանսիական ն µրիւանական կաոավարությունները իրենց ոաղմական

նավաւորմիղներն ուղարկեցին Եդիպւոսի ափերը ն Հարկադրեցին ՄուՀամմեդ Ալիին Հաչւություն կնքել սուլթանի Հեւ: Միաժամանակ Փարիղը ն Լոնդոնը ՄաՀմուդ ԱԱ-ի նկաւմամµ սկսեցին դործադրել ուժեղ դիվանադիւական ճնչում, պաՀանջելով ոուսական ղորքերը դուրս Հանել Բոսֆորի չրջակայքից: Փոխարենը նրանք երաչխիքներ էին ւալիս, որ այլնս Եդիպւոսի փաչայի կողմից ւեղի չի ունենա ներխուժում 0սմանյան պեւության ւարածքը: Սւամµուլի ն կաՀիրեի միջն սկսվեցին µանակցություններ, որոնք ավարւվեցին 1833 թ. մայիսի 5-ին ՔյութաՀիա քաղաքում թուրք-եդիպւական Համաձայնադրի սւորադրմամµ: Հաչւությունը վերին ասւիճանի ձեոնւու էր Եդիպւոսի փաչայի Համար, քանի որ մեծապես ընդլայնվում էին նրա ւիրույթների սաՀմանները: Սուլթան ՄաՀմուդ ԱԱ-ը ճանաչում էր ՄուՀամմեդ Ալիի իչխանությունը Եդիպւոսի, Սիրիայի, Պաղեսւինի ու կիլիկիայի, ինչպես նան կրեւե կղղու նկաւմամµ: Այնպիսի կարնոր աոնւրա-ւնւեսական ու ոաղմավարական նչանակություն ունեցող Հանդուցային քաղաքներ, ինչպիսիք էին Դամասկոսը, Տրիպոլին, Հալեպը ն Ադանան, դուրս էին դալիս սուլթանի իրավասության ւակից ն անցնում էին իր նախկին վասալին: Եդիպւոսի փաչան այդ ւարածքները սւանում էր ցմաՀ ւիրապեւության պայմաններով, սակայն աոանց երաչխիքի, որ իր մաՀվանից Հեւո դրանք կանցնեն իµրաՀիմին կամ իր մյուս ժաոանդորդներին: Ուսւի ՔյութաՀիայի պայմանադիրը ինչ որ ւեղ չէր µավարարում ՄուՀամմեդ Ալիին, որը ձդւում էր ձեոք µերել մի այնպիսի կարդավիճակ, որ նախ սուլթանը չկարողանար նրան պաչւոնանկ անել Եդիպւոսի փաչայի պաչւոնից ն ապա այդ պաչւոնը դաոնար ժաոանդական իր ընւանիքի Համար: Սակայն µոլոր դեպքերում ՔյութաՀիայի պայմանադիրը նչանավորում էր ՄուՀամմեդ Ալիի խոչոր Հաղթանակը: Միջերկրական ծովի արնելյան մասում, 0սմանյան կայսրության կենսական կենւրոնների մու, նա ւիրանում էր Հսկայական ւարածքների, ներաոյալ նան իսքենդերուն նավաՀանդսւին: Այդ ւարածքներն ունեին ւնւեսական, քաղաքական ն ոաղմավարական µացաոիկ կարնոր նչանակություն: իսկ ամենակարնորը այն էր, որ ՄուՀամմեդ Ալիի ւրամադրության ւակ կար մեծաթիվ ու Հղոր µանակ ն ոաղմածովային նավաւորմ, որի մասին սուլթանը կարող էր միայն երաղել: Հեւնաµար թուրք-եդիպւական Հաչւությունը վերին ասւիճանի փխրուն էր ն անկայուն: Ցանկացած պաՀի նրանց միջն խաղաղությունը կարող էր խաթարվել:

ՔյութաՀիայի պայմանադրի կնքումից Հեւո թվում էր, թե Ռուսասւանն ավարւել է իր աոաքելությունը ն կարող է իր ղորքերը դուրս µերել 0սմանյան կայսրության ւարածքից: Սակայն պարղվեց, որ ոուսական օդնությունն ունի իր դինը: իրենց քաղաքական դիրքերն այդ երկրում ամրապնդելու նպաւակով, ոուսները սուլթանին աոաջարկեցին կնքել դաչնակցային պայմանադիր: 1833 թ. Հուլիսի 8-ին Սւամµուլում սւորադրվեց այդպիսի պայմանադիր, որը Հայւնի է Հունքյար-իսքելեսիի պայմանադիր անունով (դա այն ւեղանքն էր, որւեղ ւեղակայված էին ոուսական ղորքերը): Պայմանադիրը կնքվել էր ութ ւարի ժամկեւով: Այն µաղկացած էր ներածական մասից, վեց Հոդվածներից ն լրացուցիչ դաղւնի Հոդվածից: Ներածական մասում ասվում էր, որ երկու երկրների միջն Հասւաւվում է Հավերժական խաղաղություն, µարեկամություն ու դաչինք: Այդ դաչինքի նպաւակն էր Հոչակվում Թուրքիայի ն Ռուսասւանի Համաւեղ պաչւպանությունը ցանկացած ունձդությունների դեմ: Ընդ որում, այդ դաչինքը կրում էր Հարձակողական-պաչւպանողական µնույթ: Ռուսասւանը ն Թուրքիան պարւավորվում էին միմյանց Հեւ խորՀրդակցել µոլոր այն Հարցերի չուրջը, որոնք վերաµերում էին նրանց «Հանդսւությանն ու անվւանդությանը» ն երրորդ երկրի Հարձակման դեպքում փոխադարձաµար օդնություն ցուցաµերել մեկը մյուսին: Մասնավորապես ոուսական կայսրը պարւավորվում էր սուլթանի խնդրանքի դեպքում ցամաքային ու ոաղմա-ծովային ուժերի միջոցով օդնել նրան ինչպես արւաքին, այնպես էլ ներքին թչնամիների դեմ: Ըսւ պայմանադրի դաղւնի Հոդվածի, Թուրքիան աղաւվում էր Ռուսասւանին ոաղմական ու նյութական օդնություն ցուցաµերելու պարւավորությունից, դրա փոխարեն նա պարւավորվում էր Ռուսասւանի աոաջին իսկ պաՀանջի դեպքում Դարդանելը փակել օւարերկրյա ոաղմանավերի աոջն: Այդ նույն դաղւնի Հոդվածում Ռուսասւանին իրավունք էր ւրամադրվում, որ նրա ոաղմանավերը ցանկացած ժամանակ աղաւ ու անարդել անցնեն նեղուցներով: Դա մի արւոնության էր, որը մերժվում էր օւարերկրյա պեւություններին' աոանց Ռուսասւանի Համաձայնության: Վերջապես ոուսները իրավունք էին ձեոք µերում անՀրաժեչւության դեպքում իրենց ղորքերը ափ Հանել ն ւեղակայել Բոսֆորի ափերին: Հունքյար-իսքելեսիի պայմանադիրը իրենով նչանավորում էր Ռուսասւանի խոչոր դիվանադիւական Հաղթանակը, ընդ որում, ավելի կարնորը, քան Ադրիանոպոլսի պայմանադիրը, աոավել նս, որ

այդ կարնոր Հաղթանակը ձեոք էր µերվել աոանց պաւերաղմի: Այդ պայմանադիրը աննախընթաց կերպով նպասւեց կոսւանդնուպոլսում ոուսական աղդեցության մեծացմանը: Ռուսասւանը դաոնում էր Թուրքիայի ն նրանում թադավորող օսմանյան դինասւիայի ամµողջականության ու անվւանդության միանձնյա երաչխավորը: ՊաւաՀական չէ, որ Անդլիան ն Ֆրանսիան Հունքյար-իսքելեսիի պայմանադիրը դիւում էին որպես Մերձավոր Արնելքում իրենց չաՀերին մեծ սպաոնալիք ներկայացնող դիվանադիւական փասւաթուղթ: Արնմւյան ւերությունները մւավախություն ունեին, որ թուրք-եդիպւական նոր պաւերաղմի դեպքում, օդւվելով Հունքյար-իսքելեսիի պայմանադրից, Ռուսասւանը վերսւին իր ղորքերը կմւցնի Թուրքիա, իսկ ապա, Հնարավոր է, որ նա այլնս չի Հեոանա ոչ Սւամµուլից ն ոչ էլ նեղուցներից: Հաւկապես Անդլիայում ն Ֆրանսիայում դւնում էին, որ այդ պայմանադրով Ռուսասւանը 0սմանյան կայսրության նկաւմամµ Հասւաւեց իր Հովանավորությունը: Աոանձնակի դժդոՀություն ու ւադնապ աոաջ µերեց ոաղմանավերի աոջն Դարդանելը փակելու վերաµերյալ դաղւնի Հոդվածը, երµ այն ինչինչ ճանապարՀներով դաղւնաղերծվեց ն Հայւնի դարձավ մեծ պեւությունների մայրաքաղաքներում: Այդ µոլորը նկաւի ունենալով, պայմանադրի կնքման օրվանից Հեւո երկար ւարիների ընթացքում արնմւյան ւերությունները Հեւնողական ջանքեր էին դործադրում, որ Հունքյար-իսքելեսիի պայմանադիրը դարձնեն ոչ դործուն, կամ, ծայրաՀեղ դեպքում, սւանան Բ. Դոան Համաձայնությունը, որ Թուրքիան նմանաւիպ պայմանադիր կնքի նան µոլոր մեծ ւերությունների Հեւ: Հունքյար-իսքելեսիի պայմանադիրը, սակայն, Ռուսասւանի Համար իր µոլոր աոավելություններով Հանդերձ, պարունակում էր նան µացասական կողմեր: Այն Պեւերµուրդին դնում էր անՀարմար վիճակի մեջ այն աոումով, որ այսուՀեւն նա միաժամանակ Հանդես էր դալու ն՛ 0սմանյան կայսրության ճնչվածների' այսինքն քրիսւոնյաների, ն՛ ճնչողների Հովանավորի դերում: ինչ վերաµերում է 0սմանյան կայսրությանը, ապա անկասկած Հունքյար-իսքելեսիի պայմանադիրը ծանր միջաղդային-քաղաքական ակւ էր նրա Համար: Սակայն իրողությունը նան այն էր, որ ցարական Ռուսասւանը 0սմանյան կայսրությանը փրկել էր կործանման վւանդից ն Հուսալի երաչխիքներ էր ւրամադրում, որ Եդիպւոսի նոր Հարձակման դեպքում ինքը կապաՀովի նրա անվւանդու438

թյունը ն ւարածքային ամµողջականությունն ու անձեոնմխելիությունը: Հենց դրանով է պայմանավորված այն, որ սուլթան ՄաՀմուդ ԱԱ-ը դոՀ էր այդ պայմանադրից, որը նա դիւում էր որպես մի դործոն, որը կարող էր նպասւել Եդիպւոսի փաչայի ղսպմանը ն ի վերջո նրա կաւարյալ պարւությանը: Սուլթանի դոՀունակությունն ու ուրախությունը էլ ավելի մեծացավ, երµ ոուսական կաոավարությունը դեներալ-թիկնապաՀ կոմս 0ոլովի միջոցով Բ. Դոանը ներկայացրեց դրավոր Հայւարարություն, որ թուրքական կայսրության փրկիչները Հուլիսի 11-ին, այսինքն Հունքյար-իսքելեսիի պայմանադրի սւորադրումից Հեւո երեք օր անց, մւադիր են քաչել նավերի խարիսխները ն µարեկամական թուրքական ափերից վերադաոնալ իրենց կայանաւեղին' Սնասւոպոլ: Անկասկած Հունքյար-իսքելեսիի պայմանադիրը Հեւադայում դարձավ անդլո-ոուսական Հակասությունների սրման պաւճաոներից մեկը: ՄաՀմուդ ԱԱ-ը չէր կարող ներել իր անՀնաղանդ վասալի կամայական դործողությունները ն ցանկանում էր իր կաոավարման ւակ վերադարձնել ՄուՀամմեդ Ալիին անցած Հողերը: Աոավել նս, որ Եդիպւոսի փաչան մւադիր էր այդ ւիրույթները վերածել 0սմանյան կայսրությունից փասւացի կերպով անկախ ժաոանդական փաչայության: ՊաւաՀական չէ, որ Հունքյար-իսքելեսիի պայմանադրի կնքումից Հեւո սուլթանը սկսեց ոնանչ վերցնելու նախապաւրասւական քայլեր ձեոնարկել: Նա, օրինակ, չարունակեց Հեւնակային µանակի' այսպես կոչված «ՄուՀամմեդի Հաղթական ղորքերի» («Aտakւո-ւ ոaոտuոe-ւ ոuսaոոedւյe»), ինչպես նան «ՊաՀեսւային Հաղթական մաՀմեդական ղորքերի» («ԱedւԷ-ւ aտakւո-ւ ոaոտuոe-ւ ոuսaոոedւյe») վերակաղմակերպման ու եվրոպական ոաղմական ՀրաՀանդիչների միջոցով մարղման դործը: Զինվորական դպրոցներում ավելացվեցին այն սպաների թիվը, որոնք ոաղմական կրթություն էին սւացել Եվրոպայում: 30-ական թվականների կեսերին ասւիճանաµար սկսեցին ձնավորվել նան կանոնավոր Հեծելաղորային ղորամասերը: Թուրք-եդիպւական կոնֆլիկւից Հեւո, երµ կայսրությունը դործնականում ղրկվել էր իր µանակից, արդեն 1836 թ. թուրքական կանոնավոր µանակի թվաքանակը Հասավ 70 Հաղար մարդու: Երկրի ոաղմա-ծովային Հղորությունը վերականդնելու նպաւակով նավաչինարաններում ւենդադին կերպով կաոուցվում էին նոր ոաղմանավեր, որպեսղի Համալրվեն նավարինյան ճակաւամարւում ունեցած կորուսւները: Թեն պեւք է նչել, որ այնուամենայնիվ ՄաՀ439

մուդ ԱԱ-ին չՀաջողվեց ոաղմա-ծովային Հղորությունը վերականդնելու µնադավաոում ձեոք µերել նչանակալից արդյունքներ: Ռաղմական µնադավաոի µարեփոխումներից µացի իրականացվում էին նան այլ կարդի ոեֆորմներ, որոնք կոչված էին ամրապնդել պեւության ներքին վիճակը ն նոր պաւերաղմի դեպքում ապաՀովել Հուսալի ու կայուն թիկունք: Այսպես, օրինակ, կաոավարությունը չարունակեց պեւության աոջն իրենց ղինվորական պարւականություններից խուսափող ավաւաւերերից նրանց ավաւների դրավման քաղաքականությունը, նախկին ավաւների կաոավարման ն այդ ւիրույթներից կապալային Համակարդով Հարկերի Հավաքման իրավունքը պեւությունը վերցրեց իր ձեոքը: Սուլթանը փորձում էր նան վերացնել չարաչաՀումները Հարկեր ու ւուրքեր դանձելու ժամանակ: 1834 թ. Հրապարակվեց Հրամանադիր, որը ՀարկաՀաններից ու Հարկային ասւիճանավորներից պաՀանջում էր վերջ ւալ Հարկաւու µնակչության կեղեքումներին: Պեւք է, սակայն, նչել, որ ՄաՀմուդ ԱԱ-ին այդպես էլ չՀաջողվեց վերացնել նաՀանդային իչխանությունների կամայականությունները, վաղուց ի վեր արմաւացած ու ավանդույթ դարձած պեւական պաչւոնների աոք ու վաճաոքի պրակւիկան ն այլն: Վախենալով կայսրության քրիսւոնյա µնակչության ապսւամµությունների µոնկման վւանդից, ՄաՀմուդ ԱԱ-ը այցելություններ կաւարեց կայսրության քրիսւոնյա µնակչություն ունեցող չրջանները: 1837 թ. ապրիլին Բուլղարիա կաւարած այցի ընթացքում Շումենի քրիսւոնյա Համայնքի Հեւ Հանդիպումներից մեկի ժամանակ նա Հայւարարեց. «Մեր ցանկությունն է ասւվածախնամ ու մեծ պեւության մեջ ապրող µոլոր µնակիչների, ինչպես մաՀմեդականների, այնպես էլ ոայաների Հանդսւության ու անվւանդության պաչւպանությունը: Զնայած µոլոր դժվարություններին` մենք լի ենք վճոականությամµ ապաՀովելու պեւության ն մեր կողմից Հովանավորվող µնակչության ու ոայաների ծաղկումն ու µարդավաճումը: իսկ դուք (խոսքը վերաµերում է ոայա-քրիսւոնյաներին - Վ. Բ.), նկաւի ունենալով մեր այդ ցանկությունը, պեւք է Հավաւարիմ լինեք մեղ»: Այդ նույն 1837 թ. ՄաՀմուդ ԱԱ-ը Հանդես եկավ Հայւարարությամµ, որւեղ ասվում էր, որ µոլոր Հպաւակները' իր Հարաղաւ ղավակներն են ն ինքը նրանց նկաւմամµ վերաµերվում է միաւեսակ ու Հավասար, նրանց մեջ ւեսնելով միայն ղոււ կրոնական ւարµերություն: ի Հասւաւումն իր այդ Հավասւիացումների` վերացվեցին դարերի ընթացքում դոյություն ունեցած Հադուսւի ւարµերություն440

ները մաՀմեդականների, քրիսւոնյաների ն Հրեաների միջն, որի խախւման դեպքում ոչ մաՀմեդականները խսւորեն պաւժվում էին: Այլադավաններին թույլաւրվեց ղդեսւներ կրել ճիչւ այն կւորից, որից կարված էր մաՀմեդականների Հադուսւները: Անչուչւ այդ µոլորը չէր նչանակում, որ սուլթան ՄաՀմուդ ԱԱ լի էր վճոականությամµ կայսրության մեջ վերացնելու ոչ մաՀմեդականների Համար սաՀմանված արդելքներն ու սաՀմանափակումները ն իրական Հավասարություն սւեղծել մաՀմեդականների ու ոչ մաՀմեդականների միջն: «Դուք Հույներ, Հայեր ն Հրեաներ,- ասել է ՄաՀմուդ ԱԱ-ը,- ճիչւ ն ճիչւ Ասւծո այնպիսի ծաոաներն եք ն իմ Հպաւակները, ինչպես ն մուսուլմանները. ձեր Հավաւը ւարµեր է, սակայն ձեղ µոլորիդ միանման ձնով պաչւպանում է օրենքը ն իմ կայսերական կամքը: Անւրւունջ վճարեցեք այն Հարկերը, որոնք ես դնում եմ ձեղ վրա. այդ փողերը օդւադործվում են Հենց ձեր օդւին ն ձեր Հանդսւության Համար»: Այսպիսով, սուլթանը Հավասարության պայման էր դնում Հարկերի կանոնավոր, անւրւունջ վճարումը: Սակայն նույնիսկ այդ Հարկերը մաՀմեդականների ու ոչ մաՀմեդականների Համար ւարµեր էին: Սուլթանը ոչինչ չէր ասում խարաջի, ջիղիեյի (դլխաՀարկ) ն այլ Հարկերի մասին, որոնք դանձվում էին միայն ոչ մաՀմեդականներից: Պրուսացի սպա Հելմութ ֆոն Մոլթկեն Հաղորդում է, որ երµ ՄաՀմուդ ԱԱ-ը ուղնորության էր մեկնել Ռումելիա ն ճաոեր էր արւասանում իր Հպաւակների Հավասարության մասին, անՀավասարությունը մուսուլմանների ն ոչ մուսուլմանների միջն ցայւուն կերպով դրսնորվեց նան Հեւնյալ դիպվածի ժամանակ. երµ սուլթանը մւնում էր Շումեն քաղաքը, ճանապարՀի երկու կողմերում չարված էին քաղաքի անվանի մարդիկ' աջից մաՀմեդականները, ձախից' ոայաները: «Մուսուլմանները կանդնած էին ուղիղ, ձեոքերը իրենց փորին դրած. իսկ ոայաները, նույնիսկ µարձրասւիճան Հոդնորականները' եպիսկոպոսները ն այլն, ծնկաչոք վիճակում էին այնքան ժամանակ, մինչն որ սուլթանը չանցավ. նրանք իրավունք չունեին դլուխը µարձրացնել ու նայել փադիչաՀի ճաճանչափայլ դեմքին»: ՄաՀմուդ ԱԱ-ը արյան մեջ խեղդում էր սերµերի, Հույների, մոլդավացիների, վալախների, ալµանացիների, արաµների ն կայսրության մյուս ժողովուրդների ապսւամµությունները: 1828 թ. ձմեովա սաոնամանիքին նա մու 12 Հաղար Հայ-կաթոլիների Սւամµուլից արւաքսեց Անկարայի չրջանը:

ՄաՀմուդ ԱԱ-ը չոնդալից Հայւարարությունները մաՀմեդականների ն ոչ մաՀմեդականների Հավասարության վերաµերյալ անչուչւ նպաւակ ունեին թուլացնել ճնչված ժողովուրդների աղդային-աղաւադրական չարժումները, խուսափել Ռուսասւանի միջամւությունից ն ձեոք µերել եվրոպական երկրների Հասարակական կարծիքը: 1835 թ. սուլթան ՄաՀմուդ ԱԱ-ի Հրամանով նախկին սադրաղամ ՄեՀմեդ Ռեչիդ-փաչան, որը նչանակվել էր Սըվասի (Սեµասւիա) նաՀանդապեւ, ձեոնամուխ եղավ Անաւոլիայի ն Արնմւյան Հայասւանի ւարածքներում դործող քրդական ձորապեւ-դերեµեյների Հնաղանդեցմանը: Նրա խնդիրն էր նան քրդական ավաղակախմµերից մաքրել Սն ծովից իրան դնացող Տրապիղոն-Թավրիղ աոնւրական ճանապարՀը: Հաղարավոր քրդերի ոչնչացնելուց Հեւո, Ռեչիդ փաչան աչիրեթային քրդերի ղդալի ղանդվածների սւիպեց նսւակյաց կյանք վարել ն Հարկ վճարել պեւությանը: Արդեն 1839 թ. քրդական դերեµեյների Հնաղանդեցման դործը Հասնում էր իր ավարւին: Դերեµեյական իչխանությանը փոխարինելու էր դալիս թուրքական վարչությունը: Մինչդեո թուրք-եդիպւական Հարաµերությունները դնալով ավելի ու ավելի էին սրվում: 1838 թ. ՄուՀամմեդ Ալին կաւարեց մի քայլ, որը Հավասարաղոր էր անկախության Հոչակմանը. նա Հրաժարվեց այսուՀեւն Հարկեր մուծել Բ. Դոանը: Միաժամանակ նա կւրուկ մերժեց ընդունել սուլթանական կաոավարության աոաջարկը ցորենի ու µրդի դնումների պեւական մենաչնորՀը վերացնելու վերաµերյալ: կարծես թե դա քիչ էր սուլթանի ղայրույթը աոաջ µերելու Համար, նա մեկ անդամ նս կւրականապես պաՀանջեց իր կաոավարման ւակ դւնվող µոլոր ւարածքների նկաւմամµ իր ունեցած իչխանությանը ւալ ժաոանդական µնույթ: կողմերի միջն Հարաµերությունները դնալով չիկանում էին: Սիրիայում, Պաղեսւինում ն Լիµանանում ՄուՀամմեդ Ալիի որդու' իµրաՀիմ փաչայի դեմ µոնկած ապսւամµությունները սուլթանի Համար µարենպասւ պայմաններ էին սւեղծում Եդիպւոսի ւիրակալի դեմ պաւերաղմ սկսելու Համար: 1839 թ. դարնանը թուրքական ղորքերը սկսեցին անմիջականորեն նախապաւրասւվել պաւերաղմի: Եփրաւի չրջանում ՄաՀմուդը Հավաքեց մի խոչոր µանակ Սիրիա ներխուժելու Համար, որի µնակչության մեծադույն մասը դժդոՀ էր իµրաՀիմ փաչայի սաՀմանած վարչակարդից, որն ավելի էր µոնաւիրական ու անւանելի, քան

սուլթանական վարչակարդը: Պաւերաղմի էր նախապաւրասւվում նան ՄուՀամմեդ Ալին, չարունակելով կւրուկ ավելացնել իր կանոնավոր µանակի ուժերը: Նա կարողացավ իր ղինված ուժերի թվաքանակը Հասցնել 150 Հաղար մարդու: 1839 թ. մայիսի վերջին սուլթանը պաւերաղմ Հայւարարեց ՄուՀամմեդ Ալիին: Այսպիսով սկսվեց թուրք-եդիպւական երկրորդ պաւերաղմը: Թուրքական µանակը դեո պաւրասւ չէր պաւերաղմի: Սակայն սերասկեր (դլխավոր Հրամանաւար) Զերքեղ Հաֆըղ ՄեՀմեդ փաչան Հավասւիացնում էր սուլթանին, որ ինքը ի վիճակի է Հաղթելու եդիպւացիներին ն մեկ անդամ ընդմիչւ լուծելու թուրքեդիպւական կնճիոը: իսկ թուրքական նավաւորմի Հրամանաւար (կաµութան-փաչա) Ֆնղի ԱՀմեդ փաչան պարծենկու ւոնով Հայւարարում էր, որ ինքը «դերի կվերցնի ողջ եդիպւական նավաւորմը»: Պեւք է նչել, սակայն, որ թուրքական µանակի մարւունակությանը ն աոՀասարակ երկրի վիճակին քաջ ծանոթ մի չարք µարձր ասւիճանավորներ դեմ էին ՄուՀամմեդ Ալիի դեմ նոր պաւերաղմին: Դրանց թվում էր նան արքունիքում խիսւ աղդեցիկ Խուսրն փաչան, թեն նրա ու Եդիպւոսի փաչայի միջն դոյություն ուներ անձնական µնույթի թչնամություն: Նա դւնում էր, որ Թուրքիան դեոնս պաւրասւ չէ եդիպւական µանակի Հեւ չափվելու, ուսւի Համողում էր սուլթանին Հեւաձդել պաւերաղմը ն երկրի ներսում չարունակել քաղաքական ու ոաղմական µարեփոխումները: իսկապես, Խուսրն փաչան միանդամայն իրավացի էր: Հակաոակորդն ուներ մեծաթիվ, լավ ղինված, երկաթյա կարդապաՀություն ունեցող ն մարւական մեծ փորձով օժւված µանակ, որի Հրամանաւարական կաղմը նս աչքի էր ընկնում իր արՀեսւավարժությամµ: Մասնավորապես եդիպւական µանակի Հրամանաւար իµրաՀիմ փաչան ն նրա սպայակույւի պեւ, իսլամն ընդունած ֆրանսիացի սպա Սնը (Սուլեյման փաչա) ւաղանդավոր ղորավարներ էին: 1839 թ. մայիսի 22-ին անցնելով Եփրաւը, Հաֆըղ փաչայի ղորքերը դրավեցին նրա աջ ափին դւնվող Նիղիµ դյուղը (պաւմական Մձµին քաղաքի ւեղում): Արադորեն այդ նույն վայրում կենւրոնացան նան իµրաՀիմ փաչայի ղորքերը: Թուրքական µանակի դլխավոր Հրամանաւարը իր մու եղած ասւղադուչակներին Հրամայել էր դուչակել Հաղթական ճակաւամարւի օրը: Ըսւ երնույթին Հենց նրանց խորՀրդով աոաջինը ակւիվ դործողությունների դիմեց Հաֆըղ փաչան: 1839 թ. Հուլիսի 1-ին թուրքական ղորքերի մի ջոկաւ

դրավեց Այնթափ փոքրիկ քաղաքը (ներկայումս Գաղիանթեպ): իµրաՀիմ փաչան դա ընդունեց որպես պաւերաղմի ոչ պաչւոնական Հայւարարում: Հուլիսի 7-ին Հրապարակվեց սուլթան ՄաՀմուդ ԱԱ-ի Հրամանադիրը ՄուՀամմեդ Ալիին ն իµրաՀիմ փաչային պաչւոնանկ անելու մասին: Այդ Հրամանադրով նրանք Հայւարարվում էին «ֆիրմանլը», այսինքն օրենքից դուրս դւնվող դավաճաններ ու խոովարարներ, որոնք ենթակա են մաՀապաւժի: Գերադույն Հոդնոր աոաջնորդը' չեյխ-ուլ-իսլամը, Հաւուկ ֆեթվայով Հոդնոր աոումով օրինականացրեց վեՀապեւի պաւերաղմ Հայւարարելու վճիոը: իսկ µանակում դւնվող Հոդնոր դեմքերը' ուլեմները, Հայւարարեցին, որ «ՓադիչաՀի դործը արդար է ն ԱլլաՀը կլինի նրան օդնական»: իրենց Հերթին ասւղադուչակները վսւաՀեցրին սերասկերին, որ Նիղիµի մու նա կւանի փայլուն Հաղթանակ: իµրաՀիմ փաչան իր ղինվորներին µաժանեց իր ւրամադրության ւակ եղած վերջին Հացը, Հայւարարելով, որ թուրքերի ճամµարում կա մեծ քանակությամµ Հաց ն մի քանի ժամից Հեւո իրենք կսւանան այն: 1839 թ. Հունիսի 24-ին իµրաՀիմ փաչայի ղորքերը արադ երթով անցան թուրքական µանակի թիկունքը ն ընւրելով Հարմար դիրքեր' ւվեցին ճակաւամարւ: Հուժկու դրոՀի Հեւնանքով թուրքական աոաջապաՀ ղորքերը խուճապի մաւնվեցին ն դիմեցին փախուսւի: Եվ թեն Հաֆըղ-փաչան խիղախորեն իրեն նեւեց ճակաւամարւի ամենաթեժ կեւը, փորձելով կանդնեցնել դասալիքներին ն µեկում մւցնել ճակաւամարւի մեջ, սակայն դա նրան չՀաջողվեց: Միայն սուլթանական թիկնաղորն էր Համաո դիմադրություն ցույց ւալիս թչնամուն: Մնացած ղորքը այլնս չլսելով Հրամանաւարների Հորդորներին, խուճապաՀար փախչում էր: Սուլթանական µանակը վերածվեց անկաոավարելի ամµոխի: Բանակի քուրդ ղինվորները սկսեցին կրակել իրենց իսկ Հրամանաւարների ու թուրքերի վրա, ն կողոպւել ղինվորական դույքը: Մեծ թվով ղինվորներ նեւեցին իրենց ղենքը ն լքելով ճակաւը' ցրվեցին իրենց դյուղերը: Նիղիµի ճակաւամարւում թուրքական µանակը դլխովին ջախջախվեց: Բանակի մնացուկները Այնթապի լեոներում ոչնչացվեցին µեդվինների, քրդերի ն թուրքմենների կողմից: իր փայլուն Հաղթանակից Հեւո իµրաՀիմ փաչան մւադիր էր Մալաթիայի ն կոնիայի վրայով ներխուժել Անաւոլիայի խորքերը: Սակայն նրան կանդնեցրեց Հոր' ՄուՀամմեդ Ալիի Հրամանը: Վերջինս Հրամայեց չանցնել

Տավրոսը, մւավախություն ունենալով, որ Հունքյար-իսքելեսիի պայմանադրի Համաձայն Ռուսասւանը Հանդես կդա Թուրքիայի կողմից: Ենթարկվելով Հոր Հրամանին` փաչան սրւի կսկիծով դադարեցրեց իր սրընթաց երթը, µավարարվելով նրանով, որ մի չարք Հանդուցային նչանակություն ունեցող քաղաքներ' Դիարµեքիրը, Ուրֆան, Խարµերդը, Մալաթիան ն Մարաչը դւնվում են իր Հսկողության ւակ: Թուրքիայի կաոավարական չրջաններում Նիղիµի մու ւեղի ունեցած աղեւի ողջ մեղքը µարդեցին Հաֆըղ-փաչայի վրա, նրան մեղադրելով, որ նախ Հարձակումն սկսել է աոանց սուլթանի Հրամանի ն ապա ապաչնորՀության պաւճաոով ւանուլ է ւվել ճակաւամարւը: Այդ մեղադրանքների Համար ոաղմական դաւարանը նրան կարող էր դաւապարւել դլխաւման: Թերնս նրան փրկեց այն, որ նա ներկայացրեց սուլթան ՄաՀմուդ ԱԱ-ի անձնական նամակը, որը պարունակում էր իµրաՀիմ-փաչայի դեմ ոաղմական դործողություններ սկսելու Հրաման: 1839 թ. Հուլիսի 28-ի սուլթանական ֆերմանով Հաֆըղ-փաչան Հանվում էր սերասկերի պաչւոնից ն աքսորվում Սըվաս: Նիղիµի մու թուրքական µանակի ջախջախման լուրը Բ. Դոանը Հասավ 10 օրից Հեւո, Հուլիսի 4-ին: Մինչդեո 1839 թ. Հուլիսի 1-ին ՄաՀմուդ ԱԱ-ը մաՀացել էր (54 ւարեկան Հասակում, ծանր ու երկարաւն Հիվանդությունից Հեւո)` այդպես էլ չիմանալով այդ դաժան պարւության մասին: Շոււով անսպասելի կերպով թուրքիան կրեց նս մեկ ծանր Հարված. ՄաՀմուդ ԱԱ-ի սիրեցյալ կաµութան փաչա ֆնղի ԱՀմեդ փաչան դավաճանելով իր երկրին ու սուլթանին, ողջ թուրքական ոաղմական նավաւորմը ւարավ Ալեքսանդրիա ն այն Հանձնեց ՄուՀամմեդ Ալիին: 1839 թ. Հուլիսին մեծ ւերությունները որոչեցին միջամւել թուրքեդիպւական կոնֆլիկւին, որի Հեւնանքով այդ վեճը թնակոխեց նոր փուլ: Թուրքիայի վրա պայթած ոաղմական աղեւը ւադնապի էր մաւնել Անդլիայի, Ֆրանսիայի, Ռուսասւանի, Ավսւրայի ու Պրուսիայի կաոավարություններին: Ոչ ոք չէր ենթադրում, որ թուրքական µանակը կարող էր կրել այդպիսի խոչոր պարւություն, այն էլ մի քանի ժամվա ընթացքում: Տերությունները մւավախություն ունեին, որ µանակից ու նավաւորմից ղրկված Բ. Դուոը կընդունի ՄուՀամմեդ Ալիի µոլոր պաՀանջները, այդ թվում նան ւարածքներ ղիջելու վերաµերյալ: Մինչդեո Ֆրանսիայից µացի ոչ մի պեւություն Հակված չէր աջակցելու Եդիպւոսի փաչայի ւարածքային պաՀանջներին:

Տերությունները վախենում էին նան իրադարձություններին Ռուսասւանի նոր միջամւության Հավանականության աոթիվ: Այսպիսով, Թուրքիայի պարւությունը Նիղիµի մու Հանդեցրեց մերձավորարնելյան ճդնաժամի խորացմանը: Եվրոպական ւերությունների միջն Հակասությունները այն ասւիճանի սրվեցին, որ սւեղծվեց Համաեվրոպական խոչոր պաւերաղմի սպաոնալիք: Մինչդեո ւարµեր պաւճաոներով պեւություններից ոչ մեկը չէր ւենչում պաւերաղմի: Պեւք է նկաւի ունենալ նան այն Հանդամանքը, որ µոլոր մեծ պեւությունները միմյանց Հեւ կապված էին 0սմանյան կայսրության անկախությունը ն ւարածքային ամµողջականությունը, ինչպես նան թադավորող օսմանյան դինասւիան որպես միակ օրինական իչխանություն ճանաչելու Համաձայնադրերով: Այդ µոլորը նկաւի ունենալով, արնմւյան ւերությունների ներկայացուցիչները ունենում էին դաղւնի Հանդիպումներ, որպեսղի մչակեն թուրք-եդիպւական կնճոի կարդավորման պլան: Սակայն դործը դժվարանում էր նրանով, որ Ֆրանսիան Հրաժարվում էր Համադործակցությունից, պաչւպանելով սուլթանի նկաւմամµ ՄուՀամմեդ Ալիի Հավակնությունները, քանի որ դրանց մի մասը Համապաւասխանում էր Փարիղի սեփական չաՀերին: Սւամµուլում անչուչւ դիւակցում էին, որ թուրք-եդիպւական վեճի միջաղդայնացումը կարող է անցանկալի Հեւնանքներ ունենալ օսմանյան պեւության Համար: Ուսւի որոչվեց Հարցի կարդավորումը իրականացնել աոանց կողմնակի միջամւության, սեփական ուժերով: Այդ նպաւակով 1839 թ. Հուլիսի 10-ին որպես Հաւուկ Հանձնարարությունների դեսպան կաՀիրե ուղարկվեց Բ. Դոան քարւուղարներից մեկը' Աքըֆ էֆենդին: Նա իր Հեւ ՄուՀամմեդ Ալիին Հանձնելու Համար µերել էր նոր սուլթան Աµդուլ Մեջիդի Հաթթը Հումայունը (µարձրադույն Հրամանը), մեծ վեղիր Խուսրն փաչայի նամակը ն «նիչան-ի իֆթիխար» փաոքի չքանչանը: Հրամանադրում ասվում էր, որ ցանկանալով երկրի ու µնակչության Համար ապաՀովել Հանդսւություն ն կարդ ու կանոն ն կանխել ղուր ւեղը մաՀմեդականների արյունը Հեղելուց, սուլթանը մոոացության է մաւնում մինչն այժմ ւեղի ունեցած իրադարձությունները, ներում է ՄուՀամմեդ Ալիին ն նրան չնորՀում Եդիպւոսին ւիրելու ժաոանդական իրավունք: Սակայն պաւանի սուլթան Աµդուլ Մեջիդի այդ «չնորՀը» մերժվեց Եդիպւոսի փաչայի կողմից, որը դարձյալ պնդեց, որ Սւամµուլի կողմից իրեն պեւք է ւրամադրվի ժաոանդական իրավունք ւիրա446

պեւելու Եդիպւոսին ն «մնացած µոլոր Հողերին», որոնք դւնվում են իր Հսկողության ւակ: Խոսքը վերաµերում էր Սիրիային, կիլիկիային, Հարավ-Արնելյան Անաւոլիային, կրեւե կղղուն ն Արաµիային: Ավելի աոաջ դնալով նա պաՀանջեց մեծ վեղիրի պաչւոնից Հեոացնել Խուսրն փաչային: ՄուՀամեդ Ալին խոսւացավ վերադարձնել նավաւորմը, սակայն այն µանից Հեւո, երµ Բ. Դուոը կկաւարի իր «խնդրանքները»: Պարղ է, որ այդ պայմանները չէին կարող ընդունվել Սւամµուլի կողմից: Հեւնաµար Աքըֆ փաչայի աոաքելությունն ավարւվեց ձախողմամµ ն նա դաւարկաձեոն վերադարձավ մայրաքաղաք: Եվրոպական պեւությունները այդ իրադարձությունից Հեւո եկան այն Համողման, որ այլնս անթույլաւրելի է իրենց կողմից Հարցի լուծման ձդձդումը: Որոչվեց պաւժամիջոցներ կիրաոել ՄուՀամմեդ Ալիի նկաւմամµ: 1840 թ. Հուլիսի 15-ին աոանց Ֆրանսիայի մասնակցության, եվրոպական չորս աոաջաւար պեւությունները' Անդլիան, Ռուսասւանը, Ավսւրիան ն Պրուսիան Լոնդոնում սւորադրեցին կոնվենցիա, ըսւ որի իրենց վրա պարւավորություն էին վերցնում դործել Համաւեղ' ՄուՀամմեդ Ալիին սւիպելու Համար, որպեսղի նա ընդունի կոնֆլիկւը վերացնելու վերաµերյալ իրեն ներկայացված պաՀանջները: Այդ պաՀանջները չարադրված էին աոանձին փասւաթղթում: Այնւեղ ասվում էր, որ սուլթանը ՄուՀամմեդ Ալիին ն ուղիղ դծով արական սեոի նրա ժաոանդորդներին, որպես ժաոանդական ւիրույթ ւրամադրում է Եդիպւոսի փաչայությունը ն որպես նրան անձամµ Հաւկացվող ցմաՀ ւիրույթ Ակկայի փաչալիքը: Դրա դիմաց ՄուՀամմեդ Ալին պարւավորվում է սուլթանին վերադարձնել Արաµիան իր սրµաղան քաղաքներ Մեքքայով ու Մեդինայով, Ադանայի չրջանը, Սիրիան, կրեւե կղղին, թուրքական նավաւորմը. վճարել ւարեկան ւուրք մի այնպիսի դումարով, որը կորոչվի Համաձայն փաչայի սւացած եկամոււների չափից. իր կողմից կաոավարվող ւարածքներում կաւարել օսմանյան կայսրության µոլոր օրենքները ն օւարերկրյա պեւությունների Հեւ նրա կնքած պայմանադրերը: կոնվենցիայի երրորդ կեւում ասվում էր, որ եթե ՄուՀամմեդ Ալիի ցամաքային ն ծովային ուժերը փորձեն դրավել կ. Պոլիսը, սուլթանի խնդրանքով չորս պեւությունները իրենց վրա կվերցնեն Բոսֆոր ն Դարդանել նեղուցների ն կ. Պոլսի պաչւպանությունը, ինչպես նան օսմանյան դինասւիայի պաՀպանման Հոդսը: 1840 թ. Լոն447

դոնի կոնվենցիայի սւորադրումը աոանց Ֆրանսիայի մասնակցության Փարիղի կողմից ընկալվեց որպես «դիվանադիւական Վաթերլոո»: Ֆրանսիական թերթերը Անդլիային սպաոնում էին պաւերաղմով: կոնվեացիայի սւորադրման օրը չորս պեւությունների ն Թուրքիայի լիաղորված անձինք Հաւուկ արձանադրությամµ որոչեցին, որ դործերի վիճակը Սիրիայում պաՀանջում է անՀապաղ սկսել ոաղմական դործողություններ, չսպասելով կաՀիրեի պաւասխանին: 1840 թ. օդոսւոսի 5-ին 0սմանյան կայսրության արւաքին դործերի նախարար Մուսւաֆա Ռեչիդ փաչան Հայւարարեց, որ Բ. Դուոը կաւարելապես Համաձայն է Լոնդոնի կոնվենցիայի որոչումների Հեւ: Բ. Դուոը Ալեքսանդրիա ուղարկեց իր Հաւուկ ներկայացուցիչ, արւաքին դործերի նախարարության խորՀրդական Սադըղ Ռիֆաթ µեյին, Լոնդոնում ընդունված որոչումները Եդիպւոսի փաչային Հայւնելու ն նրան Հանձնելու վերջնադրի ձնով չարադրված սուլթանի աոաջադրած պայմանները: 1840 թ. օդոսւոսի 19-ին Ալեքսանդրիայում Անդլիայի, Ռուսասւանի, Ավսւրիայի ն Պրուսիայի դլխավոր Հյուպաւոսները իրենց կաոավարությունների Հանձնարարությամµ ՄուՀամմեդ Ալիին Հանձնեցին մի նուա, որը վերջնադրի ւոնով Եդիպւոսի փաչայից պաՀանջում էր ւալ իր Համաձայնությունը սուլթանի կողմից աոաջադրած պայմաններին: Այդ նուան ծայրից ծայր պարունակում էր սպաոնալիքներ: Սակայն ՄուՀամմեդ Ալին կւրականապես մերժեց սուլթանի պաՀանջները: Նա Ռիֆաթ µեյին Հայւարարեց. «Երդվում եմ ԱլլաՀով, որ ես չեմ ղիջի մի թիղ անդամ այն Հողերից, որոնց ւիրապեւում եմ: Եթե ինձ պաւերաղմ Հայւարարեն, ես դլխիվայր չուո կւամ փադիչաՀի ւիրույթները ն կայսրությունը կթաղեմ փլաւակների ւակ»: Միաժամանակ նա չորս պեւությունների Հյուպաւոսների ն Ռիֆաթ µեյի ներկայությամµ Հայւարարեց. «Տիրույթները ւալիս է Տերը ն ինքն էլ Հեւ է վերցնում: Ես ինձ Հանձնում եմ Ասւծո կամքին»: Դրան նա ավելացրեց, որ եթե իր Հակաոակորդները իր նկաւմամµ թույլ ւան նվաղադույն իսկ թչնամական դործողություններ, ապա ինքը կչարժվի Սւամµուլի վրա: Սւանալով ՄուՀամմեդ Ալիի այդ պաւասխանը` 1840 թ. սեպւեմµերի 14-ին Աµդուլ Մեջիդը Հրապարակեց սուլթանական ֆերման, որով ՄուՀամմեդ Ալին Հայւարավում էր խոովարար, ղրկվում էր իր µոլոր ւիւղոսներից ն Հեոացվում էր Եդիպւոսի կուսակալի պաչւոնից: 1840 թ. Հուլիսին µրիւանական կաոավարությունը Հրամայել էր Միջերկրական ծովում անդլիական ոաղմա-ծովային ուժերի Հրամա448

նաւար ծովակալ Սւոպֆորդին չրջափակել սիրիական ն եդիպւական ծովափը: Այդ դործողությանը մասնակցում էին նան ավսւրիական ն թուրքական ոաղմածովային ուժերը: Ֆրանսիան, որը չցանկացավ պաւերաղմի մեջ մւնել Եդիպւոսի փաչայի դեմ, իր նավաւորմը Հեւ կանչեց Միջերկրական ծովից: Սեպւեմµերին դաչնակիցների նավերը ուժդին ոմµակոծության ենթարկեցին Բեյրութը ն ղորքեր Հանեցին այնւեղ: ԱյնուՀեւն դաչնակիցները դրավեցին Թիրը, Տրիպոլին, Սայդան, Հայֆան, Երուսաղեմը ն ուժեղ քաղաք-ամրոց Ակկան: Ռաղմական այդ ընդՀարումների ժամանակ իµրաՀիմ փաչան կորցրեց մու 68 Հաղար ղինվորներ: Նրա վիճակը ծանր էր նան այն պաւճաոով, որ ողջ Սիրիան ն Լիµանանը µոնված էր Հակաեդիպւական ապսւամµության կրակով: Անդլիացիներն ու ավսւրիացիները ապսւամµներին ւրամադրում էին ղենք, ղինամթերք ու դրամ: Միանդամայն ակնՀայւ էր, որ իµրաՀիմ փաչան կրել է պարւություն: Այդ ժամանակ Մեւերնիխը Հանդես եկավ Եդիպւոսը կաոավարելու Հարցում ՄուՀամմեդ Ալիի իրավունքները վերականդնելու աոաջարկով: Այն անմիջապես աջակցություն դւավ Ռուսասւանի կողմից, որը մւաՀոդված էր Մերձավոր Արնելքում Անդլիայի չափից ավելի ուժեղանալու խնդրով: Անդլիան դժկամությամµ, սակայն այնուամենայնիվ սւիպված էր ւալ իր Համաձայնությունը: 1841 թ. դեկւեմµերի 6-ին ծովակալ Սւոպֆորդը դաչնակից պեւությունների կաոավարությունների Հանձնարարությամµ ւեղեկացրեց ՄուՀամմեդ Ալիին, որ Եդիպւոսի փաչայությունը նրան կւրվի որպես ժաոանդական ւիրույթ միայն այն դեպքում, երµ իր' Սւոպֆորդի նամակը սւանալուց Հեւո երեք օրվա ընթացքում նա կվերադարձնի թուրքական նավաւորմը ն լրիվ կՀեոանա Սիրիայից: Անելանելի վիճակի մեջ Հայւնված ՄուՀամմեդ Ալին դեկւեմµերի 11-ին միաժամանակ Հայւնեց Սւոպֆորդին ն Բ. Դոանը, որ ընդունում է ծովակալի ներկայացրած պայմանները, իր Հնաղանդությունն է Հայւնում սուլթանին, իրեն ճանաչելով որպես նրա վասալ, իµրաՀիմ փաչան Հեոանում է Սիրիայից, ինքը Եդիպւական իչխանություններին Հեւ կկանչի Հեջաղից, Մեքքայից, Մեդինայից ն կրեւե կղղուց: իր պաւասխանում Եդիպւոսի փաչան խնդրում էր նան ներումն: Դեկւեմµերի 13-ին սւանալով փաչայի նամակը` ծովակալ Սւոպֆորդը դաչնակցային ցամաքային ն ծովային ուժերին Հրաման ւվեց դադարեցնել ոաղմական դործողությունները: 1841 թ. մարւի 5-ին Լոնդոնում Ավսւրիայի, Մեծ Բրիւանիայի,

Պրուսիայի, Ռուսասւանի ն Թուրքիայի ներկայացուցիչները սւորադրեցին արձանադրություն այն մասին, որ ՄուՀամմեդ Ալին կաւարել է իրեն ներկայացված պաՀանջները, իսկ սուլթանն ընդունել է նրա Հնաղանդությունը ն նրան վերականդնել է Եդիպւոսի փաչայի պաչւոնում, այդ երկրի նկաւմամµ ւրամադրելով ժաոանդական իչխանության իրավունք: 1841 թ. մայիսի 23-ին Բ. Դուոը ՄուՀամմեդ Ալիին Հղեց մի ֆերման, որը նախապես արժանացել էր կ. Պոլսում չորս պեւությունների դեսպանների Հավանությանը: Նրա Հիմնական դրույթներն էին. Բ. Դոան µոլոր որոչումներն ու ՀրաՀանդները, օւարերկրյա պեւությունների Հեւ 0սմանյան կաոավարության կնքած կամ կնքվելիք µոլոր պայմանադրերը պեւք է պարւադիր կարդով դործադրվեն Եդիպւոսի փաչայությունում: Նչվում էր, որ աոանձին ֆերմանով կորոչվի ւարեկան ւուրքի չափը: Խաղաղ ժամանակ եդիպւական µանակի թվաքանակը պեւք է լինի 18 Հաղար մարդ ն այն օդւադործվելու է ներքին կարիքների Համար: Եդիպւոսի µանակը ն ոաղմածովային նավաւորմը դիւվում են որպես Բ. Դոան ոաղմական ուժերի մի մասը: Եդիպւոսի փաչային արդելվում է կաոուցել ոաղմանավեր աոանց սուլթանի թույլւվության: ՄուՀամմեդ Ալին Հարկադրված էր ընդունել µոլոր այդ պայմանները, ըսւ էության ենթարկվելով կապիւուլյացիայի: Դրանով ավարւվեց 10 ւարի ւնած թուրք-եդիպւական կոնֆլիկւը, որն աոաջ էր µերել խոչոր միջաղդային µարդություններ: Այսպիսով, չնորՀիվ եվրոպական ւերությունների միջամւության, թուրք-եդիպւական կոնֆլիկւն ավարւվեց սուլթանի Հաղթանակով: Ռաղմաճակաւներում Հաղթանակած Եդիպւոսը դիվանադիւական ասպարեղում կրեց ծանր պարւություն: Այդ երկիրը չարունակեց մնալ 0սմանյան կայսրության կաղմում: Քանի որ կոնֆլիկւի չրջանում Ռուսասւանը Հունքյար-իսքելեսիի պայմանադրի դրույթների Համաձայն դործուն աջակցություն չցուցաµերեց 0սմանյան կայսրությանը, կոնֆլիկւին Հաջորդող ժամանակաչրջանում Սւամµուլում ուժեղացավ անդլիական քաղաքական կողմնորոչումը, որի ջաւադովն ու ոդեչնչողը Մուսւաֆա Ռեչիդ փաչան էր: Պեւք է նչել նան, որ կոնֆլիկւի չրջանում թուրքական դիվանադիւությանը Հաջողվեց ճկուն քայլերով չեղոքացնել ՄուՀամմեդ Ալիին աջակցող Ֆրանսիային` վարպեւորեն օդւադործելով ֆրանսոուսական ն ֆրանս-անդլիական Հակասությունները:

Լոնդոնի 1841 թ. կոնվեցիան, որը ձնականորեն վերաµերում էր դլխավորապես թուրք-եդիպւական կոնֆլիկւին, ըսւ էության դարձավ կոնվենցիա Սնծովյան նեղուցների կարդավիճակի մասին: 1841 թ. Հուլիսի 13-ին Ավսւրիայի, Անդլիայի Պրուսիայի ն Ռուսասւանի կաոավարությունները սւորադրեցին Հաւուկ կոնվենցիա նեղուցների վերաµերյալ: ԱյսուՀեւն Դարդանելի ն Բոսֆորի Նեղուցները խաղաղ ժամանակ մչւապես փակ էին լինելու օւարերկրյա ոաղմանավերի Համար: կոնվենցիան անժամկեւ էր: Ռուսասւանի նավաւորմը Սն ծովում դրվում էր փականքի ւակ, իսկ Թուրքիայի նկաւմամµ Հասւաւվում էր Եվրոպական Հինդ պեւությունների Հավաքական Հովանավորություն կամ խնամակալություն: 0սմանյան կաոավարությունը չէր կարող µանակցություններ վարել աոանձին ւերությունների Հեւ կոնվենցիայի Հարցերի վերաµերյալ, քանի որ պարւավոր էր պաՀպանել Հավաքական կերպով ձեոք µերած Համաձայնությունները: Այդ µոլորով Հանդերձ` կոնվենցիան ձեոնւու էր Թուրքիային, քանի որ նա ձեոք էր µերում դլխավորը' արդելքը նեղուցներից օւարերկրյա ոաղմանավերի անցման վերաµարյալ: Այսպիսով, ՃԱՃ դ. 30-ական թվականների վերջին ավարւվում էր սուլթան ՄաՀմուդ ԱԱ-ի դարաչրջանը: Դա 0սմանյան կայսրության պաւմության ամենաՀեւաքրքիր ն ուչադրավ չրջաններից էր: Լինելով µարեփոխիչ` սուլթանը նան կարողացել էր իրեն չրջապաւել այնպիսի մարդկանցով, որոնք Հասկանում էին µարեփոխումներ իրականացնելու կարնորությունը ն օդնում էին նրան դրանք իրականացնելու դործում: Դրանցից մեկը սուլթանի փեսա, նավաւորմի Հրամանաւար (կապութան-ը դերյա) Խալիլ փաչան 1830 թ. վերադաոնալով Ռուսասւանից, սուլթանին ասել էր. «Եթե մենք չդնանք Եվրոպայի ճանապարՀով, մեղ ոչինչ չի մնա, եթե ոչ վերադաոնալ Ասիա»: Ժամանակակիցների վկայությամµ սուլթան ՄաՀմուդ ԱԱ-ը Հանդիսանում էր մեծ խելքի, կայուն խաոնվածքի ւեր ու վճոական անձնավորություն: Նա Համաո ու Հեւնողական էր իր աոջն դրված խնդիրները լուծելիս: Միաժամանակ նա դաժան ու անողոք էր իր ամեն կարդի թչնամիների նկաւմամµ: Մարդկային կյանքը նրա Համար արժեք չի ունեցել: Հաճախ նա մաՀապաւժի էր ենթարկում իր ճանապարին կանդնած մարդկանց, չաւ չխորանալով, թե նրանք անմեղ են թե մեղավոր: Նման մեթոդներով նա ընկճում ու Հնաղանդեցնում էր պեւության ներսում դոյություն ունեցող µոլոր այն ւարրերին, ո451

րոնք արդելակում էին իր նախորդի ն իր ձեոնարկած µարեփոխումների իրականացմանը: Մի µան, սակայն, անվիճելի է, որ Սելիմ ԱԱԱ-ի µարենորոդչական դործունեության ձախողումից Հեւո ՄաՀմուդ ԱԱ-ը նոր չունչ Հաղորդեց 0սմանյան կայսրության արդիականացման չարժմանը, որը ւրամաµանական Հիմք Հանդիսացավ թանղիմաթյան չրջանի ավելի ծավալուն µարենորոդչական չարժման Համար:

ԳԼՈՒԽ ՏԱՍՆՄԵկԵՐՈՐԴ

ԹԱՆԶիՄԱԹի ԲԱՐԵՓՈԽՈՒՄՆԵՐԸ

1. ԳՅՈՒԼՀԱՆԵի ՀԱԹԹԸ-Ը ՇԵՐիՖԸ ԵՎ 1840-1841 ԹԹ. ԲԱՐԵՓՈԽՈՒՄՆԵՐԸ

ՄաՀմուդ ԱԱ-ի մաՀվանից Հեւո օսմանյան դաՀը ժաոանդեց նրա 16-ամյա որդին' Աµդուլ Մեջիդ Ա-ը (1839-1861): Ժամանակակիցները նրան µնութադրում են որպես ֆիղիկապես ւկար, վերին ասւիճանի ղդայուն, կասկածամիւ, սակայն միննույն ժամնակ ղդասւ դաւողությունների ւեր, իր պարւքի դիւակցությամµ Հսւակորեն օժւված մի անձնավորություն: ինչպես ն իր նախորդները, նա µացարձակ, ոչնչով չսաՀմանափակվող իչխանության կողմնակից էր: Այդ իչխանությունը նա Համարում էր ԱլլաՀից չնորՀված: Միաժամանակ Աµդուլ Մեջիդը Հասկանում էր, որ անՀրաժեչւ է ժամանակի պաՀանջներին Համապաւասխան իրականացնել µարեփոխումներ, որպեսղի իր երկիրը դուրս µերվի Հեւամնացությունից, µարելավվի նրա ւնւեսական ու ներքին քաղաքական իրավիճակը, µարձրացվի նրա կչիոը միջաղդային դործերում: Աµդուլ Մեջիդը Հանդիսացել է օսմանյան պեւության եվրոպականացման ջաւադով: Նա նույնիսկ կողմնակից է եղել կենցաղում եվրոպական նորմերի, մչակույթի, արվեսւի ւարածմանն ու արմաւավորմանը: Ժամանակակիցները նրա մասին ասում էին, որ «դա մի փադիչաՀ է, որ ապրում է եվրոպական ձնով»: Նա սիրում էր եվրոպական երաժչւությունը, խոսում էր ֆրանսերեն, Եվրոպայից Հրավիրում էր ճարւարապեւներ ն այլն: Պաւանի սուլթանը անկեղծորեն ձդւում էր Հեւնել իր Հոր օրինակին ն µարեփոխումների Հարցը Հասցնել մինչն վերջ: Սակայն չունենալով Հոր վճոականությունն ու քաղաքական կամքը' դործը աոաջ ւանելու սեփական նախաձեոնությամµ, աոանց կողմնակի անձանց խորՀուրդների, պաւանի սուլթանը կարիք ուներ դիւակ ու չրջաՀայաց խորՀրդականների: Այդ453

պիսին Հանդիսացավ ականավոր պեւական դործիչ, դիվանադեւ Մուսւաֆա Ռեչիդ Փաչան (1800-1858): Նա իր դիվանադիւական դործունեությունը սկսել էր 1828-1829 թթ. ոուս-թուրքական պաւերաղմի ւարիներին, որպես թուրքական պաւվիրակության քարւուղար մասնակցելով 1829 թ. Ադրիանոպոլսի խաղաղության µանակցություններին: 1832 թ. սւացել էր «ամեդի» կոչված պաչւոնը, այսինքն մեծ վեղիրի դրասենյակի այն µաժնի չինովնիկի պաչւոնը, որը ղµաղվում էր օւարերկրյա դործերով: Դեոնս ՄաՀմուդ ԱԱ-ի օրոք, 1834 թ. Ռեչիդ-µեյին ուղարկել էին Փարիղ որպես դեսպանորդ (orta elçi): Այնւեղ նա չփումների մեջ էր մւել եվրոպական դիվանադեւների ն պեւական դործիչների Հեւ, ուսումնասիրում էր Ֆրանսիայի մայրաքաղաքի կյանքը, ֆրանսիական պեւական Համակարդը, սովորում էր ֆրանսերեն: 1836 թ. աչնանը նա նչանակվել էր 0սմանյան կայսրության դեսպան Լոնդոնում: Փարիղում ն Լոնդոնում դւնվելու ժամանակ նա ակնաոու կերպով ւեսել էր, թե ինչպիսի խորը անդունդ է աոաջացել Թուրքիայի ն արնմոււքի երկրների միջն ն որքան է իր երկիրը Հեւ մնացել Եվրոպայի ղարդացած պեւություններից: Նա եկել էր այն Համողման, որ միայն µարեփոխումների ճանապարՀով օսմանյան պեւությունը կարող է ՀաղթաՀարել իր ւնական քաղաքական ու ւնւեսական ճդնաժամը, մերձենալ արնմւաեվրոպական կյանքի չափանիչներին ն µարձրացնել իր միջաղդային Հեղինակությունը: Ռեչիդ µեյի վրա Հաւկապես ուժդին ւպավորություն էր դործել Ֆրանսիայում ն Անդլիայում դոյություն ունեցող քաղաքական վարչակարդը' ի դեմս սաՀմանադրական միապեւության: Ռեչիդ-µեյը եկել էր այն Համողման, որ կաոավարման այդ ձնը ընդօրինակելի է Թուրքիայի Համար: Դժվար չէ նկաւել, որ նրա անՀաւականության ու Հայացքների ձնավորման դործում աոանձնաՀաւուկ դեր է խաղացել այն Հանդամանքը, որ իրերի µերումով դարձել էր դիվանադեւ: 1837 թ. Հունիսին Մուսւաֆա Ռեչիդ-µեյը նչանակվեց արւաքին դործերի նախարարի պաչւոնում` միաժամանակ սւանալով փաչայի ւիւղոս: Եվրոպայից վերադաոնալով Սւամµուլ, Ռեչիդ փաչան սուլթան ՄաՀմուդ ԱԱ-ը ներկայացրեց մի ղեկուցադիր (լյաիՀա), որւեղ թվարկվում էին մի չարք միջոցաոումների մասին, որոնք նրա կարծիքով Հույժ անՀրաժեչւ էին երկրի ւնւեսական վիճակը, Հարկային Համակարդը, կաոավարման մարմինների դործունեությունը ն այլն µարելավելու Համար: Ծանոթանալով այդ ղեկուցադրին` սուլթանը իր Համաձայնությունը ւվեց պաւրասւելու մի փասւաթուղթ, որը

պեւք է դաոնար µարեփոխումների ծրադիր: 1838 թ. սւեղծվեց «Հանրօդոււ աչխաւանքների խորՀուրդ» («Խeclւտ-ւ uոuո-ւ ոaԷւa») անունով մի կաոույց, որը ղµաղվելու էր µարեփոխումների ընդարձակ նախադծի մչակման աչխաւանքներով: Սուլթանի Հրամանով դլխավորելով այդ կաոույցը, Ռեչիդ փաչան իր օդնականների Հեւ միասին մչակեց այդ ծրադիրը: Սակայն Հենց սկղµից µարեփոխումների նախադիծը Հանդիպեց ուժդին դիմադրության: Հակաոակորդների թվում էին այնպիսի աղդեցիկ դեմքեր, ինչպիսիք էին մեծ վեղիր Խուսրն փաչան, ներքին դործերի մինիսւր Աքըֆ փաչան ն ուրիչներ: 0դւվելով այն Հանդամանքից, որ սուլթան ՄաՀմուդ ԱԱ-ը ծանր Հիվանդ էր, µարեփոխումների Հակաոակորդներին Հաջողվեց կասեցնել սուլթանական Հրամանադրի Հրապարակումը երկրում µարեփոխումներ իրականացնելու վերաµերյալ: իսկ իրեն' Ռեչիդ փաչային մայրաքաղաքից Հեոացնելու նպաւակով Հաւուկ Հանձնարարությամµ' որպես արւաքին դործոց նախարար, ուղարկեցին Անդլիա: Սւանալով սուլթան ՄաՀմուդ ԱԱ-ի մաՀվան լուրը` Ռեչիդ փաչան անմիջապես վերադարձավ Սւամµուլ µարեփոխումների ծրադիրը կյանքի կոչելու Համար: Նա արժանացավ նոր սուլթան Աµդուլ Մեջիդի սիրալիր վերաµերմունքին, որը փաչային վերաՀասւաւեց արւաքին դործերի նախարարի պաչւոնում ն Հանձնարարեց չոււափույթ կերպով իր ավարւին Հասցնել µարեփոխումների մչակման դործը: Հարկ է նչել, որ µարեփոխումների նախադիծը մչակելիս Ռեչիդ-փաչայի օդնականները Հիմնականում Հույներն էին ն Հայերը, այսինքն այն ժողովուրդների ներկայացուցիչները, որոնք ամենաչաՀադրդովածն էին µարեփոխումների իրականացման Հարցում: Բարեփոխումների նախադիծը սուլթանի կողմից Հասւաւվելուց Հեւո օրակարդում դրված էր այն պաչւոնապես Հրապարակելու Հարցը: Այսպես կոչված «թանղիմաթական» (թուրքերեն «թանղիմաթ» µաոացիորեն նչանակում է µարեփոխում, ոեֆորմ) µարեփոխումների մեկնարկը Հանդիսացավ Հաթթ-ը չերիֆը (սրµաղան Հրամանադիր), որը սուլթան Աµդուլ Մեջիդի, օւարերկրյա դիվանադեւների, թուրք պաչւոնական անձանց, Հույն, Հայ ն Հրեական միլլեթների ներկայացուցիչների ներկայությամµ, Հանդիսավոր կերպով Հրապարակվեց 1839 թ. նոյեմµերի 3-ին, սուլթանական ԳյուլՀանե («Վարդերի ւուն») կոչված պալաւում: ԳյուլՀանեի Հաթթ-ը չերիֆը սկիղµ դրեց մի ամµողջ չարք µարեփոխումների, որոնք իրականացվեցին ՃԱՃ դարի 40-50-ական թվականներին ն որոնք պաւմու455

թյան մեջ մւան թանղիմաթի µարեփոխումներ կամ «µարերար ոեֆորմներ» (էaոzւոaէ-ւ սaյույe) ընդրանուր անվան ւակ: Սուլթանը, ուլեմները ն աչխարՀիկ պաչւոնեությունը երդում ւվեցին, որ ճչւիվ կկաւարեն Հրամանադրում նչված µոլոր դրույթները: Հաթթ-ը չերիֆի ընդունումը նչանավորվեց դաոան ղոՀաµերությամµ ն Հրեւանային 101 Համաղարկերով: Ընդունվեց որոչում ամեն ւարի նչելու ԳյուլՀանեի Հաթթ-ը չերիֆի ընդունման ւարեդարձը ն ի նչանավորումն այդ իրադարձության կանդնեցնել Հուչարձան: ինչի՞ մասին էր խոսվում Հաթթ-ը չերիֆում: Ներածության մեջ ասվում էր, որ նախկին ժամանակներում, երµ 0սմանյան կայսրության մեջ պաՀպանվում էին Ղուրանի կանոններն ու օրենքները, պեւությունը օժւված էր ուժով ու վեՀությամµ ն նրա µոլոր Հպաւակները, աոանց µացաոության, ապրում էին վերին ասւիճանի µարեկեցիկ կյանքով: Սակայն վերջին Հարյուր Հիսուն ւարիների ընթացքում օրենքներն ու կարդը չէին պաՀպանվում ն դրա Հեւնանքով պեւությունը թուլացավ ու կորցրեց իր նախկին ուժն ու վեՀությունը: ԱյնուՀեւն Հույս էր Հայւնվում, որ Թուրքիայի աչխարՀադրական դիրքը, նրա µերքաւու Հողը, «µնակիչների ընդունակություններն ու աոողջ դաւողությունը» Հնարավորություն կւան, որ դործնական միջոցաոումներ ձեոնարկելու դեպքում մի քանի ւարվա մեջ Հնարավոր լինի «ասւծո օդնությամµ» ձեոք µերել այն, ինչին որ «մենք ձդւում ենք»: Մանրամասնորեն չարադրվում էր, թե ինչ միջոցաոումներ են ձեոնարկվելու երկրի ու պեւության աոջն դրված նպաւակներն իրադործելու Համար: Հաթթ-ը չերիֆը խոսւանում էր երաչխավորել 0սմանյան կայսրության µոլոր Հպաւակների կյանքի, պաւվի ն դույքի անվւանդություն, Հարկերի ու ւուրքերի դանձման արդարացի եղանակի ապաՀովում, մասնավորապես ՀարկաՀավաքման կապալային Համակարդի («իլթիղամ») վերացում, µանակի Համար ղինվորների Հավաքադրման պաւչաճ կարդի Հասւաւում ն ղինվորական ծաոայության ժամկեւի կրճաւում (վերացվում էր ցմաՀ ծաոայության կարդը ն սաՀմանվում էր 4 կամ 5 ւարվա ծաոայության ժամկեւ), նչվում էր, որ այսուՀեւն ոչ մաՀմեդականները նս իրավունք են սւանում ծաոայելու օսմանյան պեւության ղինված ուժերում: Փասւաթղթում ընդդրկված էին նան դրույթներ, որոնք վերաµերում էին դաւավարությանը, դաւական դործընթացների Հրապարակայնությանը, դաւապարւվածների դույքի µոնադրավման պրակւիկայի դադարեցմանը: Մւցվում էր անմեղության կանխավարկածի

սկղµունքը, այսինքն` ամեն մի Հանցանք պեւք է Հեւաքննվի, ապացուցվի ն այնուՀեւն Հրապարակայնորեն դաւապարւվի չարիաթական օրենքի Հիման վրա: Աոանց դաւավճոի ոչ ոքի չի թույլաւրվելու µացաՀայւ կամ դաղւնի պաւժելու մեկ ուրիչի: Ոչ ոքի չի թույլաւրվելու նան վիրավորանք Հասցնելու որնէ մեկին, կամ µոնադրավելու մեկ ուրիչի Հողը: Հրամանադիրը Հայւարարում էր կայսրության µոլոր Հպաւակների իրավունքների ու պարւականությունների Հավասարության մասին' աոանց դավանանքի խւրության: Հաթթ-ը չերիֆը նան երաչխավորում էր µոլորի աղաւությունն ու անկախությունը օրենքի սաՀմաններում: Այդ փասւաթուղթը ըսւ էության Հանդիսանում էր կայսրության Հպաւակների իրավական, սոցիալական ն քաղաքական իրավունքների մի խարւիա: Սուլթանը դրանց կաւարումը երաչխավորում էր երդմամµ: Հաթթ-ը չերիֆը դեոնս օրենսդրական ակւ չէր, այլ լոկ Հոչակադիր, որը նախանչում էր որոչակի սկղµունքներ օրենքներ կաղմելու Համար: Ընդ որում, ինչպես նչում է թուրք պաւմաµան Թարըք Թունայան, Հոչակելով անձի իրավունքների երաչխավորվածության սկղµունքը, Հրամանադիրը այն դիւարկում էր ոչ թե որպես մարդու µնական իրավունք, այլ լոկ որպես միապեւի կողմից Հաւկացված µարձրադույն չնորՀ: իր Հրամանադիրը Հրապարակելիս, սուլթանը պարւավորվում էր Հեւնել Հաթթ-ը չերիֆի ոդուն ու ւաոին: Ըսւ էության դա ինչ որ ւեղ նչանակում էր, որ միապեւի µացարձակ իչխանությունը ինչ-որ չափով սաՀմանափակվում էր, քանի որ նա պարւավորվում էր ենթարկվել ուրիչ մարդկանց կողմից պաւրասւված օրենքներին: Անչուչւ դա µնավ չէր նչանակում, որ կյանք էր մւնում սաՀմանադրական մի µարեփոխում, որը կոչված էր կաոավարողի ն կաոավարվողների Հարաµերությունների միջն սւեղծել սկղµունքորեն նոր Համակարդ: Միանդամայն պարղ է, որ պեւության մեջ օրինասւեղծ դործունեությունը վերջին Հաչվով կախված էր սուլթանի կամքից, որի Հեւնանքով նրա µացարձակ իչխանությունը դործնականում մնում էր անփոփոխ: ԸնդՀանուր աոմամµ ԳյուլՀանեի ակւը իրենից ներկայացնում էր «իսլամական ակւ», քանի որ նախ 0սմանյան կայսրության պեւական կարդի Հիմքում ընկած էր իսլամիղմի դաղափարախոսությունը ն ապա այդ փասւաթուղթը, չնայած «իրավաՀավասարության» վերաµերյալ Հայւարարություններին, ամրադրում էր մաՀմեդականների դերիչխող դրությունը:

Թուրքական իրականության մեջ ԳյուլՀանեի Հոչակադիրը մեկնաµանվում էր այն իմասւով, որ մաՀմեդական միապեւը լայնորեն µաց է անում պեւական Հիմնարկությունների դոները իր Հպաւակ քրիսւոնյաների Համար: Սակայն դա այդպես չէր: կայսրության ոչ մաՀմեդական ժողովուրդները Հաթթ-ը չերիֆի նկաւմամµ վերաµերվեցին կասկածամւորեն, կամ լավադույն դեպքում չաւ ղդուչորեն ու ձեոնպաՀ ձնով: Նրանք չէին Հավաւում, որ այդ պեւության մեջ ոչ մաՀմեդականները կարող են դիւվել որպես լիարժեք քաղաքացիներ: ՀանրաՀայւ իրողություն է, որ իսլամը Հանդես էր դալիս որպես իր Հեւնորդների ւիրապեւությունն ապաՀովող ղենք, որը կարլ Մարքսի արւաՀայւությամµ, «անՀավաւներին Հայւարարում է օրենքից դուրս ն սւեղծում է մաՀմեդականների ու անՀավաւների միջն անընդՀաւ թչնամության վիճակ»: Անդրադաոնալով այդ նույն Հարցին` ֆրանսիացի արնելադեւ Պոլ Ժանւիղոնը նչում է, որ մաՀմեդական իրավունքին µնորոչ է մի խոչոր թերություն ն դա այն է, որ «µոլոր սոցիալական խավերին պեւության մեջ միավորելու փոխարեն, անց է կացնում սաՀմանափակումներ' Հավաւացյալների ու անՀավաւների միջն»: Ժանւիղոնի կարծիքով Հենց այսւեղից էլ µխում է այն իրողությունը, որ այլադավան «անՀավաւները» «երµեք չեն կարող դաոնալ քաղաքացիներ, µաոիս µուն իմասւով, նրանք կմնան սւրուկներ (ւlօէeտ)»: Այն, որ այլադավանները այժմ դաոնում էին ղինապարւներ ն իրավունք էին սւանում մաՀմեդականների Հեւ ՀամաՀավասար ծաոայել µանակում, թվում էր թե պեւք է դոՀացներ նրանց որպես իրենց քաղաքացիական իրավունքի ճանաչում պեւության կողմից, սակայն իրականում նրանց µոլորովին չէր ոդնորում այսուՀեւն այլ քրիսւոնյաների դեմ կովելու ւՀաճ Հեոանկարը, մինչդեո նախկինում նրանք կարող էին աղաւվել ղինվորական ծաոայությունից, վճարելով չնչաՀարկ: ՄաՀմեդականների Համար նս Հաճելի չէր, որ իրենք քրիսւոնյաների Հեւ կողք-կողքի, դուցե ն քրիսւոնյա սպայի Հրամանաւարությամµ, պեւք է մարւնչեին թչնամու դեմ: Զµաժանելով օսմանյան Հայրենասիրության ընդՀանուր ղդացումները` քրիսւնյաները վախենում էին կորցնել իրենց Հաւուկ արւոնությունները, որոնց չնորՀիվ նրանք կարողանում էին Հաջողություններ ձեոք µերել Հաւկապես աոնւրի ն ւնւեսական դործունեության µնադավաոում: Նրանք չէին Հավաւում թուրքական կաոավարության մւադրությունների անկեղծությանը: Քրիսւոնյաները

դեոնս դերադասում էին փնւրել օւարերկրյա պեւությունների օդնությունը ինքնավարություն ն վերջին Հաչվով անկախություն ձեոք µերելու Համար: Քրիսւոնյաներից չաւ-չաւերն էին այն ւեսակեւին, որ Ռեչիդ փաչայի նպաւակն էր ոչ մաՀմեդականներին աննչան ղիջումներ կաւարելու ճանապարՀով նրանց ամուր կապել 0սմանյան կայսրության Հեւ ն դրանով իսկ µթացնել արւաքին աղդեցությունների նկաւմամµ նրանց ընկալողականությունը: Բացի այդ, քրիսւոնյաներին մւածելու ւեղիք էր ւալիս նան թուրքական իրականության մեջ աոաջին անդամ Ռեչիդ-փաչայի կողմից դործածության մեջ մւցված «վաթան» («Հայրենիք») µաոը, որի ւակ Հասկացվում էր 0սմանյան կայսրությունը: Ռեչիդ փաչան աոաջ քաչեց նան սուլթանի µոլոր Հպաւակների միասնության դաղափարը անկախ աղդությունից ու դավանանքից, µոլորին անվանելով «Բարձր պեւության Հպաւակներ»: Դա նչանակում էր, որ աղդային անկախության Համար ցանկացած պայքար իչխանությունների կողմից կարող էր դնաաՀաւվել որպես Հակապեւական խոովություն: «Մուսուլմանների ն քրիսւոնյաների միասնության» կարդախոսը կոչված էր նան Համախմµել կայսրության µնակչությանը ընդդեմ արւաքին թչնամիների: ՄաՀմեդական µնակչության մեծամասնությունը սվինների վրա ընդունեց ԳյուլՀանեի Հաթթ-ը չերիֆը, որը նրանց կարծիքով իրավունքներ էր չնորՀում «անՀավաւներին», որը Հարվածում էր իրենց ավանդական պաւկերացումների Հիմքին աո այն, որ իսլամը µացարձակ աոավելություն ունի մնացած µոլոր կրոնների նկաւմամµ: Նրանք դարերի ընթացքում ներչնչված էին, որ ոչ մաՀմեդական ոայան ցածր կարդի էակ է ն µարոյական կամ սոցիալական աոումով նա երµեք չի կարող Հավասարվել մաՀմեդականին: Որ մաՀմեդականը ն քրիսւոնյան անՀամաւեղելի են ինչպես յուղն ու ջուրը: Այդ աոթիվ լորդ Պալմերսւոնը ասել էր. «Դա ավելի չաւ նման է նրան, որ եթե կաւվին ու չանը փակես մեկ արկղի մեջ»: Նույնիսկ երկրի ղեկավարները այն կարծիքին էին, որ ոչ մի µարեփոխում չպեւք է թուլացնի 0սմանյան կայսրության Հիմքը Հանդիսացող թուրքերի ւիրապեւող դերը ն իսլամի ու չարիաթի դերակայությունը: Եվ «µարեփոխիչ» Հորջորջված սուլթան Աµդուլ Մեջիդը Հաւուկ ֆերմանով չւապում էր Հանդսւացնել թուրքերին, դրելով. «Մենք լսեցինք, որ մարդիկ, որոնք չեն Հասկացել մեր ցանկությունների իմասւը, ենթադրում են, որ մեր պեւության ներքին կարդը ն քաղաքական վիճակը պեւք է փոխվեն: Նման սխալ ենթադրությունները նպասւում են Հասարակական կարծիքի աղճաւմանը»:

Սուլթանի այդ ւեսակեւը µաժանում էին օսմանյան պեւության µոլոր մեծ ու փոքր կաոավարիչները, կայսերական µոլոր պաչւոնյաները ն Հաւկապես իսլամ Հոդնորականությունը: Սւամµուլի ոուսական դեսպանաւան աչխաւակից Ա. Մորդւմաննը վկայում է, որ իմամները, մոլլաները, մյութեվելլիները, Հոջաները, դերվիչները, մեդրեսեների ուսանող-սոֆթաները µացարձակ կերպով դեմ էին դուրս դալիս թանղիմաթին, ն նրանց Համար Հաւկապես անՀամաւեղելի էր մաՀմեդականների ն «դյավուրների» իրավաՀավասարության դրույթը: Թանղիմաթի µարեփոխումների չրջանում երկրի կաոավարման մեջ կարնոր դիրքեր ունեցող Մուսւաֆա Ռեչիդ-փաչան, Ալի ն Ֆուադ փաչաները ն ուրիչներ այն Հասւաւ Համողմանն էին, որ ոչ մի µարեփոխություն չպեւք է թուլացնի 0սմանյան կայսրության Հիմքը Հանդիսացող թուրքերի ղեկավար դերը ն իսլամի ու չարիաթի աղդեցությունը: Նույնիսկ ընդդիմադիր ւարրերը չէին կարողանում ձերµաղաւվել պեւության մեջ դարերով արմաւավորված ու կարծրացած այդ ւեսակեւից: Եվրոպական երկրներում ԳյուլՀանեի ակւը արժանացավ ւարµեր դնաՀաւականների: Բ. Դոան մու ոուսական ներկայացուցը այն անվանեց «թաւերականացված ներկայացում»: Լորդ Պալմերսւոնի Համար դա «կարնորադույն քաղաքական քայլ էր»: Սակայն այն դործիչները, ովքեր Հիանալի ւեղյակ էին օսմանյան իրականության մոայլ կողմերին, միանդամայն այլ կարծիքի էին: 0րինակ, Մեւերնիխը թերաՀավաւորեն էր ւրամադրված թուրքական µարեփոխումների դործնական Հեոանկարների նկաւմամµ ն դւնում էր, որ դա ցուցանակի ձնավորման մի պարղ օրինակ է: Հաթթ-ը չերիֆի Հոչակումից Հեւո Մուսւաֆա Ռեչիդ փաչան ու նրա ՀամախոՀները քայլեր կաւարեցին Հոչակված µարեփոխումների իրականացման ուղղությամµ: Անչուչւ նրանք Հասկանում էին, որ այդ ակւում պարունակվող օրենքները նչանակալից չափով Հակասում էին երկրի ավանդույթներին ու չարիաթի նորմերին: Որ ԳյուլՀանեի ակւը իրականում իրենից ներկայացնում է «իսլամական ակւ», որը չի էլ փորձում թաքցնել այն իրողությունը, որ ասւվածապեւական օսմանյան պեւության պեւական կաոուցվածքի Հիմքում ընկած է իսլամիղմի դաղափարախոսությունը: Նրանց Համար միանդամայն պարղ էր նան, որ Հաթթում պարունակվող ոչ մաՀմեդականներին վերաµերող Հոդվածները կոչված են ոչ թե Հավասարեցնել նրանց իրավունքները մաՀմեդականների իրավունքների Հեւ, այլ պարղապես մեղմել նրանց միջն եղած անՀավասարությունը:

Սակայն այդ µոլորով Հանդերձ, Ռեչիդ փաչան ն նրա կողմնակիցները Հավաւում էին, որ իսլամի ուսմունքը ընդունակ է արնմոււքի µուրժուական դաղափարները Հարմարեցնել օսմանյան իրականությանը: կյանքը ցույց ւվեց, որ µարեփոխիչները թերադնաՀաւում էին օսմանյան Հասարակության ւաµեր խավերի դիմադրության ուժը: Ամµողջ խնդիրը կայանում էր նրանում, որ µարեփոխումների նախաձեոնողները ցանկանում էին 0սմանյան կայսրությունում իրականացնել µուրժուական µնույթի ոեֆորմներ, միաժամանակ անՀրաժեչւ Համարելով պաՀպանել ավանդական մաՀմեդական Հասարակության Հիմնական ինսւիւոււները: ԳյուլՀանեի Հաթթ-ը չերիֆը լոկ Հրապարակում էր պեւության մւադրությունը µարեփոխումներ իրականացնելու վերաµերյալ: Դրանք դործնականում իրականցնելու Համար անՀրաժեչւ էր ընդունել Համապաւասխան օրենքներ: ԱոանձնաՀաւուկ ուչադրություն դարձվեց օրենսդրական ակւերի ընդունման վրա, որոնք Համաձայն Հաթթ-ը չերիֆի, կոչված էին ամրապնդել անձի իրավունքների երաչխիքները, ապաՀովել օրինականությունը ն վերացնել վարչական ու դաւական կամայականությունները: Ըսւ այնմ, 1840 թ. մայիսի 3-ին ընդունվեց նոր քրեական օրենսդիրք: Նրանում ասվում էր, որ ոչ ոք իրավունք չունի ո՛չ µացաՀայւ ն ո՛չ էլ դաղւնի ձնով, ո՛չ թույնի ն ո՛չ էլ որնէ այլ միջոցով մաՀապաւժի ենթարկել Հանցադործին, մինչն նրա Հանցանքի ապացուցումը, որից Հեւո նա կարող է դաւապաւվել ըսւ օրենքի: Պեւական ծաոայողներից ոչ ոք ն աոՀասարակ ոչ մի մարդ իրավունք չունի սպանել որնէ մեկին: Ով կխախւի այդ օրենքը, թեկուղ նա լինի մեծ վեղիրը, ինքը կդաւապարւվի մաՀվան: Դաւարանի որոչումները ներկայացվում են սուլթանին, որն արձակում է վերջնական դաւավճիո: 0րենսդրքում այնուՀեւն մեկ աո մեկ թվարկվում էին Հանցադործությունների ւեսակները ն պաւժաչափեր սաՀմանելու վերաµերյալ Հոդվածները: Հաւուկ չեչւվում էր, որ ապսւամµության կոչերը պաւժվում են մաՀով կամ ցմաՀ աքսորով: Պեւական Հանցադործություններ էին Հոչակվում դավաճանությունը, դիմադրությունը իչխանություններին, Հարկերի մուծումից Հրաժարվելը ն այլն: 0րենսդրքի Հոդվածներից մեկում ասվում էր, որ ոչ ոք իրավունք չունի յուրացնելու ուրիչի ունեցվածքը: Խիսւ պաւիժներ էին նախաւեսվում ղինված թալանի ն կողոպոււի Համար: Ասվում էր, որ ոչ ոք, լինեն նրանք ուլեմներ, վեղիրներ, µանակի սպաներ թե պեւական ծաոայողներ, իրավունք չունեն ղµաղվելու կաչաոակերությամµ, որը պաւժվում է օրենքի ողջ խսւությամµ:

1840 թ. օրենսդիրքը Հեոու էր կաւարյալ լինելուց: Նրանում նախ µացակայում էր սիսւեմավորված չարադրանքը: Շաւ Հանցադործություններ ու նրանց Համար սաՀմանվող պաւիժներ նախաւեսված չէին նրանում, ուսւի ն այն սւեղծում էր կամայականությունների լայն դաչւ: Վերջապես ամµողջ խնդիրը նան կայանում էր նրանում, թե ում կողմից ն ինչպես պեւք է այդ օրենքը կենսադործվեր կյանքում: Հարկ է նչել նան, որ չարիաթի օրենքները չարունակելու էին դոյակցել նոր քրեական օրենսդրքի Հեւ: ՆաՀանդական իչխանությունների կամայականությունները սաՀմանափակելու նպաւակով վիլայեթների ու սանջակների կենւրոններում սւեղծվեցին խորՀրդակցական մարմիններ ոչ մուսուլմանների մասնակցությամµ: Վալիների իրավասությունից դուրս µերվեցին ղինվորական դործերը, ՀարկաՀավաքման դործը Հանձնվեց կենւրոնից ուղարկվող Հաւուկ ասւիճանավորներին: Վալիների ն նրանց ենթակաների Հիմնական խնդիրը դարձավ կարդ ու կանոնի ապաՀովումը: ԱյսուՀեւն վալիները, սանջակների ն քաղաքների կաոավարիչները պեւք է սւանային ֆիքսված աչխաւավարձ: Արդելվում էր պաչւոնների վաճաոքը: Մեծ նչանակություն էր ւրվում նան ՀարկաՀավաքման դործի µարեփոխմանը: Հիմնական Հարկի' աչարի, ինչպես նան մյուս Հարկաւեսակների դանձման չափերը դարձվեց միաւեսակ, վերացվեցին արւակարդ Հարկերը, կարդավորվեց ոչ մաՀմեդականներից դանձվող դլխաՀարկը' ջիղիեն: ԱյսուՀեւն' 1840 թ. սկսած արդելվում էր Հարկերի Հավաքման դործը այս կամ այն անձին կապալով Հանձնելը (այդ Համակարդը կոչվում էր «իլթիղամ», իսկ կապալը սւացած անձը' «մուլթաղիմ»): Բոլոր կապալային պայմանադրերը չեղյալ Հայւարարվեցին: Հարկերի Հավաքման դործը Հանձնվում էր պեւական ասւիճանավորներին' էմիններին: Ոչ մի փոփոխություն չմւցվեց դաւարանների ն դաւավարության Համակարդի մեջ: ՄաՀմեդականների ն ոչ մաՀմեդականների միջն µոլոր քաղաքացիական վեճերը, ն նույնիսկ մաՀմեդականների միջն քրեական µնույթի կոնֆլիկւները նախկինի պես պեւք է քննության ենթարկվեին չարիաթական դաւարանների կողմից: ինչպես ն դյուլՀանեի Հաթթ-ը չերիֆում, նոր ընդունված օրենսդրական ակւերում մչւապես չեչւվում էր, որ օրենքը նույնն է լինելու մաՀմեդականի ն ոչ մաՀմեդականի Համար: Այդ µանը Հաւկապես եվրոպական երկրներին ցուցադրելու Համար 1840 թ. նոյեմµերի 6-ին Հրապարակվեց սուլթանական ֆերման, որը դաւապար462

ւում էր այն սւաՀոդ նախապաչարմունքը, որ իµր ղաւկի օրերին Հրեաները «մացային» (Հրեական Հացի մի ւեսակ) խաոնում են մարդկային արյուն ն այդ պաւճաոով անմեղ Հրեաները ենթարկվում են Հալածանքների: ԳյուլՀանեի Հաթթ-ը չերիֆի ոդով որոչ օրենսդրական ակւեր ընդունվեցին նան կրթության µնադավաոի վերաµերյալ: Սակայն աչխարՀիկ կրթության արմաւավորման Հեւ ղուդաՀեո չարունակում էր դործել կրոնական դպրոցներում' մեդրեսեներում ւարվող ուսուցումը, որի սաները դասւիարակվում էին ավանդապաչւ դաղափարներով: Նման երկվությունը, անչուչւ, խանդարում էր µուրժուական ինսւիւոււների կայացմանը: Այս µոլոր նորամուծությունները աոաջ µերեցին Հեւադիմական ուժերի ն աոաջին Հերթին Հոդնորականության կաւաղի դիմադրությունը: Ծայր աոան մաՀմեդական մոլեոանդության պարµերական µոնկումներ, որոնք որպես կանոն ուղեկցվում էին քրիսւոնյա µնակչության ջարդերով ու Հալածանքներով: Այդ ւրամադրությունները իրենց դադաթնակեւին Հասան 1841 թ., երµ նպաւակ ունենալով ղարդացնել արւաքին աոնւուրը, Ռեչիդ փաչան Հեղինակեց մի օրենք ն այն ներկայացրեց սուլթանական Բարձրադույն խորՀրդի Հասւաւմանը: ՄաՀմեդական իրավադեւները այդ օրենքը դնաՀաւեցին որպես քամաՀրանք չարիաթի նկաւմամµ: Բարձրադույն խորՀրդի նիսւում Ռեչիդ փաչային Հարց ւրվեց, թե իր ներկայացրած օրենքը արդյոք Համապաւասխանո՞ւմ է սրµաղան օրենքին (չարիաթին)' թե ոչ: «Սրµաղան օրենքը ոչ մի աոնչություն չունի այդ Հարցերի Հեւ»,– Հեւնեց պաւասխանը: Խայւաոակություն, µացականչում են ուլեմները ն պաՀանջում Ռեչիդ փաչայի Հրաժարականը: Բարենորոդումների դլխավոր ջաւադովի դեմ Հանդես եկավ նան Բ. Դուոը, որի Համար փաչան ավելորդ, նույնիսկ վւանդավոր մարդ էր: Արքունիքի ն Հարեմի µոլոր փորձաոու սադրիչները ճակաւ կաղմեցին Ռեչիդ փաչայի դեմ ն կարողացան Համողել սուլթանին, որ անՀրաժեչւ է պաչւոնաղուրկ անել նրան ն Հեոացնել արւաքին դործերի մինիսւրի պաչւոնից: Սուլթանը Հարկադրված է լինում ենթարկվել այդ Հուժկու ճնչմանը ն պաչւոնաթող անելով նրան, Հեոացնում է մայրաքաղաքից ն ուղարկում Փարիղ որպես դեսպան: Ռեչիդ փաչայի պաչւոնաթող լինելուց Հեւո լրիվ չորս ւարի ապարդյուն կորավ µարենորոդիչների ու նրանց դաղափարախոսների Համար: Այդ չորս ւարիների ընթացքում իչխանության ղեկի մու էին դւնվում թունդ Հեւադիմական ու պաՀպանողական այնպիսի դոր463

ծիչներ, ինչպիսիք էին սերասկեր Ռիղա-փաչան ն մեծ վեղիր իղղեթ ՄեՀմեդը, որոնք Հայւնի էին իրենց աւելությամµ օւարերկրացիների ն աոՀասարակ արնմւյան դաղափարների նկաւմամµ: Նրանց իրականացրած քաղաքականության նպաւակն էր մոոացության մաւնել ԳյուլՀանեի Հաթթ-ը չերիֆը: իչխանության լծակների մուից Ռեչիդ փաչայի ն նրա կողմնակիցների Հեոացվելուց Հեւո սկսվեց ճակաւային դրոՀ µարեփոխումների դեմ: Մեկը մյուսի Հեւնից ընդունված ակւերը չեղյալ Հայւարարվեցին: 0րինակ, վերանայվեց ոչ մաՀմեդականներին ղինվորական ծաոայության մեջ ընդդրկելու օրենքը: ինչպես ն նախկինում, նրանց արդելվեց ծաոայել µանակում: Ընդունված նոր օրենքով, ոչ մաՀմեդականները կարող էին մուծել Հաւուկ Հարկաւեսակ (որը փոխարինելու էր նախկին չնչաՀարկին) ն աղաւվել ղինվորական ծաոայությունից: ԱյնուՀեւն, չնայած Հաթթ-ը չերիֆի Հրապարակած դավանանքի աղաւության վերաµերյալ սկղµունքին, երµ Հայւնի դարձավ, որ մի Հայ ն մի Հույն երիւասարդներ, որոնք նախկինում ընդունել էին իսլամը, սակայն Հեւադայում ղղջալով վերսւին վերադարձել էին իրենց քրիսւոնեական կրոնին, Համաձայն Հավաւուրացության վերաµերյալ չարիաթական սկղµունքի, նրանք դաւապարւվեցին մաՀվան: Հարցաքննությունների ժամանակ կրկին սկսեցին կիրաոել կււանքներ: 0ւար լեղուների ւիրապեւող Համարյա µոլոր թուրքերը Հեոացվեցին իրենց պաչւոններից: 1842 թ. չեղյալ Հայւարարվեց Հարկերի դանձման նոր կարդը ն իլթիղամը վերականդնվեց: ՆաՀանդներում ՀարկաՀավաքման դործը Հանձնվեց ղինվորական Հրամանաւարներին, որոնք դործում էին կապալաոուների միջոցով: Վերացվեց նան ոչ մաՀմեդականներից դանձվող ջիղիե դլխաՀարկի նոր, թեթնացած կարդը: Ռեչիդ փաչայի ընդունած օրենքով ջիղիեն դանձվում էր ւեղական ոչ մաՀմեդական Համայնքից, իսկ այժմ այն պեւք է դանձվեր անՀաւապես ամեն մի ոչ մաՀմեդականից: Դրա Հեւնանքը Հանդիսացավ այն, որ այդ Հարկաւեսակի Հավաքման ժամանակ կամայականությունները չափից ավելի ուժեղացան: Այսպիսով, Հաթթ-ը չերիֆի Հրապարակած դրույթների ն խոսւացած երաչխիքների մեծադույն մասը մնաց թղթի վրա: Այդ µանը խոսւովանել է Հենց ինքը' սուլթան Աµդուլ Մեջիդը: 1845 թ. փեւրվարին նա Բ. Դոան Հասցեով դրած իր ուղերձում նչում էր. «Զի կարելի ժխւել, որ չնայած ամµողջ Հոդաւարությանը, որն ուղղված էր իմ մւադրությունների իրականացմանը, իմ նախադծերից ն ոչ մեկը, ի µացաոյալ ոաղմական ոեֆորմի, չւվեցին ցանկալի արդյունքներ»:

2. 1845-1854 ԹԹ. ԲԱՐԵՓԵԽՈՒՄՆԵՐԸ

0սմանյան կայսրության ներքին կյանքում աոաջ եկած դժվարությունները ն արւաքին-քաղաքական դործոնները սւիպեցին սուլթանին ու նրա չրջապաւին նորից Հենվելու Ռեչիդ փաչայի ու նրա ղինակիցների վրա ն վերադաոնալու µարեփոխումների նախկին քաղաքական կուրսին, աոավել նս, որ Անդլիան ն Ֆրանսիան սուլթանին ցուցադրեցին իրենց ցանկությունը' չարունակված ւեսնելու ԳյուլՀանեի Հաթթ-ը չերիֆի քաղաքականությունը: 1845 թ. Հոկւեմµերին Ռեչիդ փաչան Հեւ կանչվեց Փարիղից ն կրկին նչանակվեց արւաքին դործերի մինիսւրի պաչւոնում: Այդ մասին Բ. Դուոը չւապեց ւեղեկացնել Ֆրանսիայի ն Անդլիայի արւաքին դործերի մինիսւրներ Գիղոյին ն էµերդինին: իսկ մեկ ւարի չանցած, 1846 թ. սեպւեմµերին աոաջին անդամ Ռեչիդ փաչան ղµաղեցրեց մեծ վեղիրի պաչւոնը: Բարենորոդումների քաղաքականության թափանիվը նոր թափով սկսեց պււվել: 1846 թ. սուլթան Աµդուլ Մեջիդը Ռեչիդ փաչայի ուղեկցությամµ ցուցադրական այց կաւարեց Ռումելիա, որւեղ ճաոեր էր արւասանում մաՀմեդականների ն քրիսւոնյաների Հավասարության մասին, մչւապես չեչւելով, որ անկախ իրենց դավանանքից, իրենք Հայրենակիցներ են, նույն Հողի ու ջրի ղավակներ, ուսւի չպեւք է թչնամական աչքով նայեն միմյանց: Սուլթանի այդ ճաոերից ղդացվում էր, որ թուրքական կաոավարող չրջաններում լրջորեն մւաՀոդված էին Բալկանների քրիսւոնյա µնակչության աղդային ղդացումների վերելքից: Մուսւաֆա Ռեչիդ փաչան Համարյա անընդմեջ իչխանության ղեկի մու մնաց 1845-ից մինչն 1852 թթ. Այդ ընթացքում նա Հասցրեց իրականացնել մի չարք նոր µարեփոխումներ: 1845 թ. Բ. Դուոը կարդադրեց ձեոնամուխ լինել սւեղծելու էյալեթական մեջլիսներ, որի անդամներ էին լինելու ինչպես մաՀմեդականներ, այնպես էլ ոչ մուսուլմաններ: Այդ մեջլիսները կոչված էին սաՀմանափակել նաՀանդային վարչությունների կամայականությունները: Սակայն կարճ ժամանակ անց պարղվեց, որ նաՀանդային այդ ներկայացուցչական ժողովները ի վիճակի չեն իրականացնելու իրենց վրա դրված խնդիրները, որովՀեւն նաՀանդապեւերը Հաչվի չէին նսւում նրանց Հեւ: 1846 թ. Հրապարկվեց օրենք պեւական պաչւոնյաների պարւականությունների ն իրավունքների մասին, որը, նրա Հեղինակների

մւաՀղացմամµ, պեւք է µյուրոկրաւական միջավայրում ապաՀովեր պայքարը կաչաոակերության դեմ: Սակայն պարղվեց, որ այդ օրենքը անղոր է վերացնելու կաչաոակերությունը, դանձադողությունը, պաչւոնական դիրքի չարաչաՀումները: կոոուպցիան պեւության մեջ Հասել էր այնպիսի չափերի, որ 1850 թ. մեծ վեղիրը, չեյխ-ուլ-իսլամը, մինիսւրները, պաչւոնյաները, իրենց պաչւոնը սւանձնելիս' Ղուրանի վրա երդվում էին, որ որնէ ձնով կաչաոք չեն վերցնելու (այդ թվում նան «փիչքեչների»' նվերի ձնով), չեն յուրացնի պեւական միջոցները ն այլն: Սակայն ամեն քայլափոխում այդ պաչւոնյաները դաոնում էին երդմնաղանցներ' իրենց ձեոքից µաց չթողնելով կաչաոք վերցնելու ամեն մի Հնարավորություն: 1846 թ. Հրապարակվեց օրենք աչխարՀիկ դպրոցներ սւեղծելու մասին: Նախաւեսվում էր սւեղծել ւարրական ու միջնակարդ դպրոցների ծավալուն ցանց: Հայւնվեցին աոաջին ասւիճանի մի քանի ւասնյակ միջնակարդ դպրոցներ' ոյուչթիեներ, որոնք մեծ դեր խաղացին նորովի կրթված մարդկանց երնան դալու դործում: Ասւիճանաµար փոխվեց նան մեքթեµների' ւարրական դպրոցների դեմքը, որոնք դուրս µերվեցին Հոդնորականության ւնօրինությունից: Ընդլայնվեցին մասնադիւական ուսումնական Հասւաւությունները' մասնավորապես ոաղմա-ինժեներական ն ոաղմա-µժչկական ուսումնարանները: 1850 թ. µացվեց Հաւուկ ուսումնարան' քաղաքացիական պաչւոնյաներ պաւրասւելու Համար: Բարեփոխումներ իրականացնող Հանձնաժողովը նույնիսկ աոաջարկեց µաց անել 0սմանյան պեւական Համալսարան: Այդ Հավակնու ծրադրի իրականացումը, սակայն, կապված էր մեծ ծախսերի Հեւ: Եվ թեն Համալսարանի չենքի Հիմքը դրվեց, սակայն ֆինանսական միջոցների µացակայության պաւճաոով չինարարությունը դադարեցվեց: Ռեչիդ փաչան չՀամարձակվեց կրկին վերացնել իլթիղամի Համակարդը: 1847 թ. ընդունվեց որոչում կապալային Համակարդը նս Հինդ ւարով երկարաձդելու մասին: 1850 թ. Հունիսին Հրապարակվեց Հրամանադիր այն մասին, որ այսուՀեւն ոչ մաՀմեդականներից դանձվող ջիղիե դլխաՀարկը պեւք է Հավաքեն ոչ թե պեւական ՀարկաՀանները, այլ ւեղական ոչ մաՀմեդական Համայնքների ղեկավարները' կոջաµաչիները: Նրանց կողմից Հավաքված դումարները ենթակա էին պեւական դանձարան Հանձնման ոչ մաՀմեդական կրոնական Համայնքների դլխավորների միջոցով: Այդ պաՀից սկսած թուրքական կաոավարությունը աչխաւում էր դործը ներկայացնել այնպես, որ ջիղիեն փոխել է իր µնույթը, այսինքն` այն այլնս պարւ466

վածների կողմից Հաղթողներին վճարվող դլխաՀարկ չէ, այլ ոչ մաՀմեդականների ղինվորական ծաոայությունից աղաւվելու դիմաց որոչակի փոխՀաւուցում: կարնոր քայլեր ձեոնարկվեցին նան արդարադաւության ոլորւում: 1847 թ. սւեղծվեց քրեական դաւարան, որը դործում էր նոր քրեական օրենսդրության Հիման վրա: 1848 թ. µարենորոդիչները սւեղծեցին աոնւրական դաւարանների ցանց, իսկ 1850 թ. ընդունվեց աոնւրական օրենսդիրք, որը պաւրասւվել էր ֆրանսիական Համանման օրենսդրքի Հիման վրա: Այն կոչված էր կանոնակարդել աոնւրական վեճերը թուրքերի ն եվրոպացիների միջն: Այդ օրենսդիրքը ավելի լայնորեն էր թուրքական ւնւեսության դոները µաց անում Արնմոււքի աոջն, նպասւելով նրանց միջն սերւ աոնւրական կապերի ղարդացմանը: 0սմանյան կայսրությունում իրար Հեւնից սւեղծվում էին աոնւրական ընկերություններ, µանկեր, ապաՀովադրական ընկերություններ ն ժամանակակից ւնւեսության այլ ինսւիւոււներ: 1840 թ. սուլթան Աµդուլ Մեջիդը Հրապարակեց Հրամանադիր 0սմանյան µանկի Հիմնադրման վերաµերյալ: Դրան Հեւնեց չրջանաոության մեջ թղթադրամի արմաւավորումը: Հին մեւաղադրամները Հանվեցին չրջանաոությունից ն նրանց փոխարեն Հաւվեցին եվրոպական ւիպի ոսկեդրամներ, որոնք սուլթանի անունով կոչվեցին «Մեջիդիե»: Եվրոպական ւերությունների ւնւեսական ներթափանցումը 0սմանյան կայսրություն ն Հաւկապես վերջինիս կողմից օւարերկրյա փոխաոությունների ձեոք µերումը ունեցավ այն Հեւնանքը, որ եվրոպական ւերությունների դեսպանները Հնարավորություն սւացան լրջորեն աղդելու 0սմանյան կայսրության քաղաքական եղանակի վրա: 1851 թ. ընդունվեց նորացված քրեական օրենսդիրք: 1854 թ. կաոավարությունը սւեղծեց խաոը դաւարաններ մաՀմեդականների ու ոչ մաՀմեդականների միջն ծադող քրեական դործերը քննելու Համար: իրականացվեցին մի չարք միջոցաոումներ երկրի ւնւեսական վիճակը µարելավելու, ւեղական արդյունաµերության ու դյուղաւնւեսության ղարդացումը խրախուսելու ուղղությամµ: Անդլիացիների ճնչման ներքո սուլթանը Հրապարակեց Հրամանադիր, որով արդելվում էր թուրքական նավերով սւրուկներ ւեղափոխելը: 1845-1849 թթ. ընդունվեցին մի չարք օրենքներ ադրարային Հարաµերությունների վերաµերյալ: Այսպես, 1845 թ. Հունիսի 16-ին Հրապարակված սուլթանական իրադեի (Հրամանադրի) Համաձայն, եթե պեւությա467

նը պաւկանող Հողը (միրի) երեք ւարի անընդմեջ մնար անմչակ, այն կարող էր Հանձնվել այլ անձի այսպես կոչված թափուի իրավունքով: Նչված օրենքը նպասւեց այն µանին, որ Հողը աղքաւ ն քայքայված դյուղացիներից անցնի խոչոր Հողաւերերին ն ուննոր դյուղացիներին: 1846 թ. աոաջին անդամ Թուրքիայում Սւամµուլի մերձակայքում, µացվեց դյուղաւնւեսական դպրոց: ՎերոՀիչյալ µարեփոխումները իրենց որոչակի աղդեցությունն ունեցան 0սմանյան կայսրության ներքին կյանքի վրա: Սւամµուլում µրիւանական դեսպան Սւրեւֆորդ-կաննինդը Անդլիայի արւաքին դործերի մինիսւր էµերդինին Հասցեադրած ղեկուցադրում դրում էր, որ ՄաՀմուդ ԱԱ-ի կաոավարման չրջանի Հեւ Համեմաւած Թուրքիան անվիճելիորեն աոաջընթաց է ապրել, կյանքն ու սեփականությունը դարձել են ավելի ապաՀովված: 0սմանյան կայսրության ներքին ն արւաքին աոնւուրը սկսեց վերելք ապրել: Թուրքիան թնակոխեց աոնւրական ու ապաՀովադրական ընկերությունների, µանկերի ն ժամանակակից ւնւեսության այլ նմանաւիպ ինսւիւոււների սւեղծման չրջանը: Խոչոր աճ էր արձանադրում նան քաղաքային µնակչությունը: Ընդամենը մեկ սերնդի կյանքի ընթացքում երկրի դլխավոր քաղաքները մեծացան երեք-չորս անդամ, իրենց կաղմի մեջ ընդդրկելով նան եվրոպական ու լնանւյան µնակչության նչանակալից խավեր: Թուրք-մաՀմեդականները ավելի չոււ դերադասում էին դաոնալ կաոավարիչներ, ղինվորներ, Հողադործներ, µայց ոչ աոնւրականներ, µիղնեսմեններ ու ֆինանսիսւներ: Թուրքական µուրժուաղիայի ձնավորումից դեո չաւ աոաջ կաղմակերպչորեն ձնավորվեց այլաղդի' Հունական, Հայկական, Հրեական ն սլավոնական ժողովուրդների µուրժուաղիան, որը թեն երկրի ւնւեսության մեջ ձեոք µերեց աոաջաւար դիրքեր, սակայն քաղաքական աոումով չարունակում էր մնալ որպես ճնչված ու իրավաղուրկ մի դաս: Թուրքիայի Հարաµերական եվրոպականացումը ամեն քայլափոխի սկսել էր ղդացնել ւալ իրեն: Այսպես, մայրաքաղաքում թուրքերը, որոնք ընդամենը քսան ւարի աոաջ անւարµերությամµ էին նայում սուլթանական պալաւի աոջն չարված մարդկանց կւրված դլուխներին, այժմ այդ մասին վերՀիչում էին սարսափի ղդացումով: Այդ µոլորն անչուչւ չէր նչանակում, որ 0սմանյան կայսրությունում իսպաո վերացել էին անօրինականությունները, կամայկանությունները, իչխանության չարաչաՀումները ն այլն: Նրանք ոչ միայն չարունակում էին դոյություն ունենալ, այլն դրսնորում էին կենսու468

նակության նչաններ: Երµ խոսք է դնում 0սմանյան կայսրության եվրոպականացման վերաµերյալ, պեւք է աոավելապես նկաւի ունենալ նրա թուրք µնակչությանը, քանի որ քրիսւոնյա µնակչության չրջանում այդ դործընթացը սկսվել էր չաւ ավելի վաղուց: կարնոր է նչել, որ թուրքերի նկաւմամµ Արնմոււքի աղդեցության ւարածման ճանապարՀին Հղոր պաւնեչ էր Հանդիսանում իսլամը: կասկածից վեր է, որ Թուրքիայի եվրոպականացման դործընթացը ընթանում էր դանդաղ ու ւանջալից ձնով ն կրում էր մակերեսային µնույթ: Այն Համարյա թե իր չրջապւույւի մեջ չէր ընդդրկում լայն ղանդվածներին, ավելին, նույնիսկ Համարյա թե չէր Հասնում նրանց դիւակցությանը: Դա Հեւնանք էր երկրի Հեւամնացության, մաՀմեդականների կարծրացած միջնադարյան նախապաչարմունքների, Հոդնորականության ակւիվ դիմադրության, որը կւրականապես դեմ էր ամեն մի արնմւյան նորամուծության: ինչպես նախկինում, թուրքերն իրենց ձեոքերում պաՀպանեցին µոլոր քաղաքացիական ու ղինվորական պաչւոնների մենաչնորՀը: Այդ աոումով թանղիմաթը ոչինչ չփոխեց: Քրիսւոնյա µնակչությունը չուներ մաՀմեդականների Հեւ Հավասար իրավունքներ Հողեր ձեոք µերելու դործում: Ռուս արնելադեւ-ճանապարՀորդ Պ. Ա. Զիխաչնը 1858 թ. դրում էր, որ ԳյուլՀանեի Հաթթ-ը չերիֆի խոսւումները քրիսւոնյաների վերաµերյալ, կյանքում չիրադործվեցին: Ավելին, Հենց ինքը' թանղիմաթյան µարեփոխումների «Հայր» Հորջորջված Ռեչիդ փաչան, դւնվելով իչխանության ղեկի մու, դաժանորեն ն անողոք կերպով ճնչում էր կայսրության ոչ մաՀմեդական ժողովուրդների Հակապեւական ընդվղումները: ՃԱՃ դ. կեսերին 0սմանյան կայսրությունն իրենից ներկայացնում էր ավելի քան 60 ժողովուրդների ու ցեղերի մի խաոնուրդ, որոնք դւնվում էին սոցիալ-ւնւեսական ն քաղաքական ղարդացման ւարµեր մակարդակների վրա, պաւկանում էին ւարµեր ւիպի մչակութային ու կրոնական ընդՀանրությունների: Թուրքերին այդպես էլ չէր Հաջողվել Համաձուլել իրենց կողմից Հնաղանդեցված ժողովուրդներին, որոնցից չաւերը իրենց ղարդացման մակարդակով դերաղանցում էին նրանց: Ամենուրեք թուրքերը Հանդես էին դալիս որպես նվաճողներ (ոաղմական օկուպանւներ), որոնք ուժի օդնությամµ, երկաթյա ձեոքով իրենց ենթակայության ւակ էին պաՀում ւեղական µնակչությանը: Միանդամայն µնական է, որ նման խայւաµղեւ µնակչություն ունեցող պեւության մեջ սուր կերպով դրված էր լինելու նրա պեւական ամµողջականությունը պաՀպանելու

խնդիրը: իղուր չէ, որ թուրքական պեւական դործիչների Հանդերդը դարերի ընթացքում եղել է Հեւնյալը. «պեւությունը ձեոք է µերվել սրով ն միայն սրով այն կարող է պաՀպանվել»: 0սմանյան պեւական դեմքերի մեծ մասը այն Հասւաւ Համողմանն էր, որ կայսրության փրկությունը մաՀմեդական ու քրիսւոնյա ժողովուրդների միաձուլման մեջ է, այլ ոչ թե նրանց ղուդաՀեո դոյության: ՃԱՃ դ. կեսերից թանղիմաթյան µարեփոխումները սկսեցին կորցնել իրենց նախկին թափը: կյանքը Համողիչ փասւերով ցույց ւվեց, որ այն ինչ դրված է թղթերի վրա, չաւ դժվարությամµ է իր Համար ճանապարՀ Հարթում իրական կյանքում: Այն մեջլիսները, որոնք սւեղծվել էին նաՀանդների ւեղական կաոավարիչներին կից նրանց կամայականությունները սաՀմանափակելու նպաւակով, չկարողացան դաոնալ ներդործուն ու արդյունավեւ մարմին, որովՀեւն դա ձեոնւու չէր դոյություն ունեցող Համակարդին: Զինովնիկական ապարաւի կաչաոակերության դեմ ուղղված միջոցաոումները նս սպասված արդյունքները չւվեցին: ինչպես որ 0սմանյան կայսրությունը եղել էր դասական կաչաոակերության երկիր, այնպես էլ մնաց: Այդպես էլ չլուծվեցին նան µարենորոդիչների կողմից աոաջարկված այնպիսի օրախընդիր Հարցեր, ինչպիսիք էին, օրինակ,Հաղորդակցության ճանապարՀների µարելավումը, կալանավայրերի µարեփոխումը, կայսրության ֆինանսական վիճակի µարելավումը: Դույղն ինչ չափով փոփոխություն ւեղի չունեցավ նան մաՀմեդականների ու քրիսւոնյաների միջն Հավասարություն սւեղծելու Հարցում: Ոչինչ չարվեց 0սմանյան կայսրության ճակաւադրի Համար վճոորոչ նչանակություն ունեցող աղդային Հարցում: իչխանությունները մաւը մաւին չխփեցին ոչ թուրք µնակչություն ունեցող մարղերում աղդային ու սոցիալական ճնչումը թեթնացնելու խնդրում: ՆաՀանդային վարչական ապարաւը ն թուրք կալվածաւեր-ավաւաւերերը իրենց կամայականություններով աոաջվա պես ոչ թուրք µնակչությանը Հասցնում էին մինչն ապսւամµական µոնկումները: Թանղիմաթյան µարեփոխումների ւարիներին Հակաթուրքական խոչոր ապսւամµություններ ւեղի ունեցան Բուլղարիայում, Բոսնիայում, Հերցեդովինայում ն Ալµանիայում: Բարենորոդչական կաոավարությունները դաժանորեն ճնչում էին այդ ապսւամµությունները: Դրա անխուսափելի Հեւնանքը լինում էր այն, որ µարենորոդիչներն իրենք իրենց ղրկում էին կայսրության ոչ թուրք ժողովուրդների µաղմամիլիոնանոց ղանդվածի աջակցությունից: Միանդամայն ակներն էր, որ Հոչակելով 0սմանյան կայսրության µոլոր Հպաւակների

իրավունքների Հավասարություն, Հենց իրենք' µարենորոդիչները, ձդւում էին ինչ դնով էլ լինի պաՀպանել կայսրությունը ն թուրքերի ւիրապեւությունը ճնչված ժողովուրդների նկաւմամµ: Հանդիպելով ուժդին դիմադրության ն Համարյա անՀաղթաՀարելի դժվարությունների` Ռեչիդ փաչան ասւիճանաµար կորցնում էր իր դործի նկաւմամµ վսւաՀությունն ու Հավաւը, ոդու արիությունը ն դժվարությունները ՀաղթաՀարելու կամքն ու վճոականությունը: Նա խճճվել էր պարւքերի մեջ ն ի վերջո չկարողացավ ւուրք չւալ կաչաոակերությանն ու կոոուպցիային: իսկ 1852 թ. µարենորոդիչների ու պաՀպանողականների միջն ծայր աոած պայքարի Հերթական µոնկումից Հեւո նա սւիպված եղավ թողնել իր պաչւոնը: Հենց ինքը' սուլթան Աµդուլ Մեջիդը, նս` Հոդնելով ն՛ µարեփոխումներից ն՛ դրանց նկաւմամµ ցուցաµերվող դիմադրությունից, ավելի ու ավելի անւարµեր էր դաոնում ոչ միայն իր իսկ Հոչակած ԳյուլՀանեի Հաթթ-ը չերիֆի դրույթների, այլն աոՀասարակ պեւական դործերի նկաւմամµ: Ընկղմվելով Հարեմային կյանքի ճաՀիճը` Աµդուլ Մեջիդը սկսեց կյանքի իմասւը փնւրել մարմնական Հաճույքների մեջ: Անդլիացի ճանապարՀորդ ն Հեւաղուող Զարլղ Մակֆերլեյնը ղարմացել էր սուլթանի ընդունակության վրա սերունդ արւադրելու Հարցում: «Նա դեո քսան ւարեկան չկար, երµ այդ նվաղուն պաւանին արդեն ութ երեխաների Հայր էր, որոնց նրա Համար ծնել էին կայսերական Հարեմի ւարµեր կանայք ընդամենը երեք ւարվա ընթացքում»,- դրում էր անդլիացին: Հեւադայում Մակֆերլեյնը իր օրադրում կաւարում էր Հեւնյալ դրաոումը. «Վաղ աոավույան մենք արթնացանք Հսկայական Հրավաոության աղմուկից. լույս աչխարՀ էր եկել սուլթանի նս մեկ ղավակ: Միայն անցյալ չաµաթվա ընթացքում ծնվել էր նս մեկ աղջիկ»: Ուչադրություն չդարձնելով դանձարանի կիսադաւարկ լինելու ն վերաՀաս ֆինանսական ճդնաժամի վրա, սուլթանը, որը ձանձրացել էր իր Հին Սերալից (սուլթանական պալաւ), Հրամայեց Բոսֆորի եվրոպական ափին, Ոսկեղջյուրից Հյուսիս, կաոուցել մի Հսկայական ու չքեղ մարմարյա պալաւ, որը կոչվեց Դոլմաµախչե: (Նրա ճարւարապեւը Փարիղում ուսած Նիկողոս Պալյանն էր): Այդ պալաւի սուլթանական ննջարանի մաՀճակալը պաւրասւված էր մաքուր արծաթից ն իրենից ներկայացնում էր արվեսւի µացաոիկ արժեք: Պալաւի դաՀլիճները չողչողում էին ոսկյա, Հախճապակյա ու ճենապակյա ղանաղան իրերով: Պալաւի աոասւաղներին ու պաւերին կային ֆրանսիացի ու իւալացի Հայւնի նկարիչների կողմից նկարված որմ471

նանկարներ: Սուլթանական ընդունելությունների դաՀլիճը ամµողջապես Հայելապաւ էր աչխարՀի ամենախոչոր Հայելիներով: Այդ ժամանակվանից սկսած Դոլմաµախչեն դարձավ µոլոր Հեւադա սուլթանների նսւավայրը: Աµդուլ Մեջիդը այնւեղ կաղմակերպում էր եվրոպական ւիպի ընդունելություններ, որոնք աչքի էին ընկնում ցուցադրական չքեղությամµ: Պալաւում դործում էր թուրքական նվադախումµ, որի երաժիչւները սովորել էին դերմանացի ու իւալացի Հայւնի անունների մու: Սուլթանը Հրավիրում էր նան եվրոպական դերասանների, µալեւի պարողների: Պալաւին կից դործում էր թաւրոն, որւեղ նրանք կաղմակերպում էին իրենց ներկայացումները: ՃԱՃ դ. 40-50-ական թվականների µարփոխումները ընդունված է անվանել թանղիմաթի աոաջին փուլը: Անկասկած այդ չրջանի µարեփոխումները իրենց որոչակի Հեւքը թողեցին 0սմանյան կայսրության ներքին կյանքի ն արւաքին Հարաµերությունների վրա: Այդ չրջանը կարնոր փուլ Հանդիսացավ երկրի արդիականացման ու «վեսւերնիղացման» («եվրոպականացման») ճանապարՀին: Դրանց ամµողջությունը կարնոր, սկղµունքորեն նոր երնույթ էր օսմանյան պեւության սոցիալ-քաղաքական ն Հասարակական կյանքում: Այդ µոլորով Հանդերձ, ամµողջությամµ վերցրած, թանղիմաթի µարեփոխումները ի վիճակի չեղան 0սմանյան կայսրության մեջ իրականացնել Համակարդային µնույթի էական փոփոխություններ: Այդ աոթիվ կ. Մարքսն ու Ֆ. էնդելսը նչել են, որ «խղճուկ կերպով խորւակվեցին թուրքական կաոավարության µոլոր փորձերը' կանդնելու քաղաքակրթության ուղու վրա»: Թուրք պաւմաµան ԱՀմեդ Զնդեթը նչում է, որ «կայսրության արդիականացման փորձերը չպսակվեցին Հաջողությամµ այն պաւճաոով, որ պեւական դործիչների մեծամասնությունը անµարոյական, ւդեւ մարդիկ էին»: Մեկ այլ թուրք պաւմաµան, Զ. Փոլարը իր «0սմանյան կայսրության կործանման պաւճաոները» դրքում դրում է, որ «ժողովուրդը ւդեւ էր ն դւնվում էր Հոդնորականության աղդեցության ւակ, որը µարեփոխումների մեջ ւեսնում էր ուղղակի սպաոնալիք իր արւոնություններին: կրոնական դործիչները ժողովրդին ներչնչում էին, որ ւիրող կարդերի փոփոխությունն անՀամաւեղելի է չարիաթի ոդու Հեւ»:

3. ԹՈՒՐՔիԱՆ ԵՎ 1853-1856 ԹԹ. ՂՐիՄի (ԱՐԵՎԵԼՅԱՆ) ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ:

ԹԱՆԶիՄԱԹի ԵՐկՐՈՐԴ ՓՈՒԼԸ

ՃԱՃ դ. կեսերին այսպես կոչված «Արնելյան Հարցը» կրկին սրվեց: Հասունացող կոնֆլիկւի Հիմքում ընկած էր մեծ պեւությունների պայքարը Մերձավոր Արնելքում իրենց ւիրապեւությունը Հասւաւելու Համար: Այդ պայքարի յուրաքանչյուր մասնակից մւավախություն ուներ, որ Հակաոակորդն իրեն կկանխի ն ձեոք կµերի աոավելադույն օդոււներ: 50-ական թվականների սկղµին, աչխաւելով ժամանակը µաց չթողնել իրենց ձեոքերից, մրցակիցները ձդւում էին արադացնել Հանդուցալուծումը: Ախոյան-Հակաոակորդները փոխադարձաµար երկնչում էին մեկը մյուսից: Անդլիայի ն Ֆրանսիայի կաոավարող չրջանները վախենում էին, որ Ռուսասւանը կւիրանա կոսւանդնուպոլսին: իսկ ցարը մւավախություն ուներ, որ 0սմանյան կայսրությունը աՀա-աՀա կփլուղվի ու կքայքայվի ն Անդլիան կարող է դաոնալ ողջ Մերձավոր Արնելքում դրության ւերը: Թուրքիայի թուլության յուրաքանչյուր նոր դրսնորում ուժեղացնում էր մի կողմից Մեծ Բրիւանիայի ու Ֆրանսիայի, մյուս կողմից Ռուսասւանի ւադնապները: Այդ չրջանում ցարը' Նիկոլայ Ա-ը, ւարված էր 0սմանյան կայսրությունը µաժանելու ու մասնաւելու սնեոուն դաղափարով: Նա այդ պեւությունն անվանում էր «Հիվանդ մարդ»: Նրա կարծիքով այդ դաղափարն իրադործելու Հարցում կարնոր էր աոաջին Հերթին պայմանավորվել Անդլիայի Հեւ: Նման փորձ նա արել էր դեոնս 1844 թ. Լոնդոն կաւարած իր այցի ժամանակ, երµ Վիկւորիա թադուՀուն մանրամասն ներկայացրեց իր մւածումները «Թուրքիայի ապադա ճակաւադրի» վերաµերյալ: Սակայն թադուՀին մեծ ղդուչությամµ ու ւակւով Հասկացրեց ցարին, որ ինքը չի ցանկանում քննարկել նման թեմա: 1853 թ. Հունվարի 9-ին Սանկւ-Պեւերµուրդում Նիկոլայ Ա-ը մի պաւմական ղրույց ունեցավ անդլիական դեսպան Համիլթոն Սեյմուրի Հեւ: Շոչափելով 0սմանյան կայսրության կաղմալուծման ու քայքայման ն նրա Հնարավոր անկման խնդիրները, Ռուսասւանի միապեւը նչեց, որ ինքը չափաղանց կարնոր է Համարում, որ Անդլիան ն Ռուսասւանը Թուրքիայի վերաµերյալ դան փոխՀամաձայնության ն որպեսղի կողմերից ն ոչ մեկը աոանց մյուսի Հեւ Համաձայնեցվածության չձեոնարկի վճոական քայլեր: Զրույցի վերջում Նիկոլայ Ա ա473

սել էր. «Մեր ձեոքերում պաոկած է մի Հիվանդ մարդ, ընդ որում լուրջ Հիվանդ»: Սեյմուրը դրան պաւասխանել է, որ այդ դեպքում Հիվանդին անՀրաժեչւ է µժիչկ ն ոչ թե վիրաµույժ, որ Հիվանդի Հեւ պեւք է վարվել խնամքով, «որպեսղի օդնենք նրան աոողջանալու»: Նույն թեմայով Ռուսասւանի միապեւը նս մի քանի ղրույցներ ունեցավ µրիւանական դեսպանի Հեւ, որոնց ընդՀանուր µովանդակությունը Հանդում էր Հեւնյալին. ցարն աոաջարկում էր Անդլիային երկուսով միմյանց միջն µաժանել 0սմանյան կայսրությունը: Ընդ որում, խոսելով կոսւանդնուպոլսի ապադայի մասին` Նիկոլայ Ա-ը Հսւակորեն Հասկացնում է Սեյմուրին, որ ինքը այդ քաղաքը չի ղիջելու Անդլիային: 1853 թ. փեւրվարի 9-ին Լոնդոնից եկավ պաւասխան, որը կւրուկ µացասական էր: Բրիւանական կաոավարությունը վճոականորեն մերժում էր Նիկոլայ Ա-ի պլանը: Բրիւանական քաղաքականության Հիմքում ընկած էր այն սկղµունքը, որ մեկ պեւություն, ւվյալ դեպքում Ռուսասւանը, չի կարող միանձնյա ձնով վերաՀսկել Մերձավոր Արնելքի Հարցերը ն մասնավորապես ւնօրինել 0սմանյան կայսրության ճակաւադիրը: Լոնդոնը ձդւում էր իր այդ դիրքորոչումը դարձնել անկյունաքար Թուրքիայի նկաւմամµ «եվրոպական կոնցերւի» քաղաքականությունը ձնավորելիս: Պեւերµուրդին ուղղված անդլիական պաւասխանի Հեղինակ, արւաքին դործերի պեւական քարւուղար Զոն Ռասսելը դրում էր, որ ինքը µնավ այն կարծիքին չէ, որ իµր Թուրքիան մու է անկման: Նրա կարծիքով այն կարող է դեո 20, 50 ն կամ 100 ւարի ապրել: Որ նույնիսկ կ. Պոլսի ժամանակավոր անցումը ցարի ձեոքը ինքը Համարում է անթույլաւրելի: Վերջապես Ռասսելը չեչւում էր, որ Ֆրանսիան ու Ավսւրիան նս Թուրքիայի µաժանման վերաµերյալ անդլո-ոուսական Համաձայնադրի նկաւմամµ կվերաµերվեն կասկածամւորեն: Անդլիայի µացասական պաւասխանից Հեւո Նիկոլայ Ա-ի աոջն µացվում էին երկու ճանապարՀ. կամ ուղղակի Հեւաձդել իր մու Հասունացած մւաՀղացման իրականացումը ն կամ անցնել ճակաւային դրոՀի: Ցարն ընւրեց երկրորդ ւարµերակը: Ընդ որում, Նիկոլայը իր Հաչիվներից դուրս էր նեւում Ավսւրիային ու Ֆրանսիային, որը նրա մեծադույն սխալներից մեկն էր: Շոււով Լուի-Նապոլեոնի ն Նիկոլայի միջն µորµոքվեց սուր պայքար Երուսաղեմի այսպես կոչված «սրµաղան վայրերի» Հարցի չուրջը: «Սրµաղան վայրեր» էին Համարվում Երուսաղեմում դւնվող «ւիրոջ դերեղմանը», ԲեթղեՀեմի ւաճարը ն այլ քրիսւոնեական կրոնական Հուչարձաններ: Միջնադարից սկսած «սրµաղան վայրերը» դւնվում էին քրիսւոնեական վեց դավանու474

թյունների' Հունական-ուղղափաո, Հոոմեական-կաթոլիկ, Հայ աոաքելական, ասորական, ղպւիական ն եթովպական եկեղեցիների ընդՀանուր ւնօրինության ներքո: 1561 թ. Սելիմ Ա-ի կողմից Պաղեսւինի նվաճումից Հեւո «սրµաղան վայրերը» անցան օսմանյան ւիրապեւության ւակ: Վերջինս դրանց Հեւ ժաոանդություն սւացավ նան դլխավոր քրիսւոնեական եկեղեցիների միջն մղվող պայքարը այդ վայրերի նկաւմամµ ւնօրինության իրավունքի չուրջը: Դեոնս 1740 թ. Թուրքիայի Հեւ կնքված կապիւուլյացիոն պայմանադրով, Ֆրանսիան Պաղեսւինում կաթոլիկ եկեղեցու Համար սւանում էր մի չարք արւոնություններ ու իրավունքներ: 1853 թ. Լուի-Նապոլեոնը Հայւարարեց թուրքական կաոավարությանը, որ Փարիղը ցանկանում է պաՀպանել ու վերականդնել այն µոլոր արւոնությունները, որոնք սուլթանի կողմից ժամանակին չնորՀվել են կաթոլիկ եկեղեցուն «սրµաղան վայրերի», այսինքն` Երուսաղեմի ու ԲեթղեՀեմի նկաւմամµ: ի լրումն դրա, Սւամµուլում իր դեսպան Մ. դե Լավալեթի միջոցով Նապոլեոնը կարողացավ Համողել սուլթան Աµդուլ Մեջիդին, որ կապիւուլյացիոն Համակարդի Համաձայն, Երուսաղեմում ուխւադնացության վայրերի կաոավարման, ինչպես նան ԲեթղեՀեմում Ծննդյան եկեղեցու նկաւմամµ իրավասությունը պեւք է պաւկանի կաթոլիկ եկեղեցուն: Սուլթանը ւվել էր իր Համաձայնությունը: Սակայն ոուսական դիվանադիւությունը Հանդես եկավ կւրուկ µողոքով, թուրքական կաոավարությանը Հիչեցնելով, որ Քյուչուկ-կայնարջիի խաղաղության պայմանադրի Համաձայն, ոուսական ուղղափաո եկեղեցին աոավելություններ էր սւանում կաթոլիկ եկեղեցու նկաւմամµ: Ըսւ էության կրոնական Հարցերի չուրջը այդ փոխադարձ վեճը չէր Հեւաքրքրում ոչ Լուի-Նապոլեոնին ն ոչ էլ Նիկոլային: Այդ երկուսի Համար էլ խոսքը դնում էր ավելի լուրջ Հարցերի մասին: Նրանց միջն ւեղի ունեցող վեճի Հեւնում աոկա էին քաղաքական մուիվներ: Նապոլեոն ԱԱԱ-ի Համար Արնելքում իրադրության µարդացումը անՀրաժեչւ էր Անդլիային ն Ավսւրիային Ռուսասւանից պոկելու ն դրանով իսկ այսպես կոչված ցամաքային դաչինքը քայքայելու Համար, որը Համարյա կես դար անդամալուծում էր Ֆրանսիային: Վերջինս «սուրµ վայրերի» վերաµերյալ Հարցը երկու ձեոքերով µոնեց այդ կնճիոը լուծելու Համար: իսկ Նիկոլայի Համար նս «սրµաղան վայրերի» վերաµերյալ Հարցը Հարմար պաւրվակ էր 0սմանյան կայսրությունում իր աղդեցությունն ամրապնդելու ու ընդլայնելու Համար: Մասնավորապես Ռուսասւանը ցանկանում էր դաոնալ

սուլթանի µոլոր ուղղափաո Հպաւակների պաչւպանն ու Հովանավորը, այսինքն ցանկանում էր ձեոք µերել թուրքական ներքին դործերին մչւապես միջամւելու իրավունք: ԲեթղեՀեմի ն Երուսաղեմի սրµաղան վայրերի վեճը չիկանալով, ի վերջո վերածվեց պայթյունավւանդ աոճակաւման: Հոոմեական կաթոլիկ եկեղեցու Հեւնորդ եվրոպական պեւությունները' Ավսւրիան, իսպանիան, Սարդինիան, Պորւուդալիան, Բելդիան ն Նեապոլը այդ վեճում պաչւպանեցին Ֆրանսիային ն Համախմµվեցին նրա չուրջը: Հայւնվելով երկու կրակի արանքում ն փորձելով ելք դւնել 0սմանյան կայսրության Համար սւեղծված µարդ ու վւանդավոր դրությունից` Բ. Դուոը աոաջարկեց կաթոլիկներին ն ուղղափաոներին Հաւկացնել «սրµաղան վայրերը» ւնօրինելու Համաւեղ իրավունք: Բայց Բարձրադույն դոան աոաջարկությունը մերժեց ինչպես Ֆրանսիան, այնպես էլ Ռուսասւանը: Ցարական կաոավարությանը Հաջողվեց Հասնել այն µանին, որ սուլթանը 1852 թ. Հունվարի 30-ին Հրապարկեց ֆերման, որը ճանաչում էր ուղղափաո եկեղեցու նախապաւվության իրավունքը «սրµաղան վայրերի» Հարցում: Ֆրանսիան իր Հերթին չոււով ձեոք µերեց «սրµաղան վայրերի» վերաµերյալ կաթոլիկ եկեղեցու իրավունքների ճանաչում ի վնաս ուղղափաո եկեղեցու: Այդ միջադեպը ծայրաՀեղորեն սրեց ֆրանս-ոուսական Հարաµերությունները, վերածվելով դիվանադիւական սուր վեճի: ինչ վերաµերում է Անդլիային, ապա նա վարում էր 0սմանյան կայսրության ամµողջականությունը պաՀպանելու կամ սւաւուսքվոյի քաղաքականություն: իսկ դա նչանակում էր, որ Լոնդոնը չէր µաժանում Նիկոլայ Ա-ի ւեսակեւը 0սմանյան կայսրությունը մասնաւելու ու µաժանելու վերաµերյալ: Արնմւյան ւերությունները պաչւպանում էին անդլիական այդ ւեսակեւը: Երµ Նիկոլայ Ա Համար պարղ դարձավ, որ չի կարող սւանալ Անդլիայի աջակցությունը, որոչեց ուժդին դիվանադիւական ճնչում դործադրել սուլթանի ու նրա կաոավարության վրա, նրանցից իր Համար ցանկալի ղիջումներ կորղելու Համար: 1853 թ. Հունվարին նա Սւամµուլ ուղարկեց ծովային մինիսւր, իչխան Ա. Ս. Մենչիկովին' նրան ուղեկցող µաղմամարդ չքախմµի Հեւ, որի մեջ էր նան սնծովյան նավաւորմի Հրամանաւարը: Դիվանադիւական այդ աոաքելության կարնորադույն խնդիրն էր սւիպել Բ. Դոանը, որպեսղի վերջինս ճանաչի «սրµաղան վայրերում» ուղղափաո եկեղեցու անվերապաՀ նախապաւվության իրավունքը, ինչպես նան սուլթանի µոլոր ուղղափաո Հպաւակների նկաւմամµ Հովանավորություն ցուցաµերելու

ցարական կաոավարության իրավունքը: Վերջին պաՀանջի ընդունումը դործնականում կնչանակեր Ռուսասաւանի Հովանավորության (պրուեկւորաւի) Հասւաւում սուլթանի ուղղափաո Հպաւակների µաղմամիլիոնանոց ղանդվածի նկաւմամµ: Ընդ որում, Մենչիկովին Հանձնարարված էր սւիպել սուլթանին, որպեսղի նա Քյուչուկ-կայնարջիի պայմանադրի ոդով Հրապարակի մի նոր ֆերման, որը երաչխավորեր Ռուսասւանի Հովանավորության իրավունքը 0սմանյան կայսրության µոլոր ուղղափաո Հպաւակների նկաւմամµ: Այդ պաՀանջը պեւք է ձնակերպվեր պայմանադրի ուժ ունեցող կոնվենցիայի ձնով, որը կարող էր Հավասարաղոր լինել դաղւնի պաչւպանողական դաչինքի Ռուսասւանի ն 0սմանյան կայսրության միջն: Ցարական կաոավարության պաՀանջների ոչ լրիվ µավարարման դեպքում Մենչիկովին թույլաւրվում էր Բ. Դոանը ներկայացնել վերջնադիր: Ավելին, նրան Հասկացրել էին, որ Ձմեոային պալաւում չեն ղայրանա, եթե նույնիսկ նրա դիվանադիւական աոաքելության Հեւնանքը Հանդիսանա Ռուսասւանի պաւերաղմը Թուրքիայի Հեւ: Մենչիկովին Հանձնարարված էր խորՀրդածությունների Համար երեք օր ժամանակ ւալ թուրքերին ն µացասական պաւասխանի դեպքում դեսպանության ողջ անձնակաղմով Հեոանալ կ. Պոլսից: Մենչիկովի միսիայի կարնորությունը չեչւելու Համար ցարը նրան չնորՀեց արւակարդ ն լիաղոր դեսպանի կոչում: 1853 թ. փեւրվարի 28-ին «Գրոմոնոսեց» ոաղմանավով ժամանելով Սւամµուլ, այնւեղ ոուսական պաւվիրակությունը դւավ փաոաՀեղ ընդունելություն: Թուրքական ոսւիկանությունը նույնիսկ չՀամարձակվեց ցրել Հույների ամµոխը, որոնք եկել էին իրենց ցնծությունը ցուցադրելու ուղղափաո պեւության դեսպանի նկաւմամµ: Բ. Դոան Հեւ µանակցությունները Մենչիկովը վարում էր սանձարձակ կոպւությամµ ու ամµարւավանությամµ, Հարցադրումները կաւարելով վերջնադրի ձնով ն պաւասխանի Համար ւրամադրելով խիսւ սեղմ ժամկեւներ: Նա անընդՀաւ սպաոնում էր, որ իր պայմանները չընդունելու դեպքում Ռուսասւանը կխղի իր Հարաµերությունները Թուրքիայի Հեւ: Բանակցությունների Հենց սկղµում նա Հայւարարեց, որ չի ցանկանում դործ ունենալ արւաքին դործերի մինիսւր Ֆուադ էֆենդիի Հեւ, որը «սրµաղան վայրերի» Հարցում պաչւպանում էր ֆրանսիական ւեսակեւը: Տեղեկացված լինելով, որ ոուսները սկսել են ղորքեր կենւրոնացնել Բեսարաµիայում, վախեցած սուլթանը պաչւոնանկ արեց Ֆուադին ն նրա փոխարեն

նչանակեց Մենչիկովին Հաճո Ռիֆաաթ փաչային: Սակայն վերջինս, ծանոթանալով ոուսական լիաղոր դեսպանի պաՀանջների Հեւ, µացականչել էր, որ սուլթանին ոչինչ չի մնում, µացի դաՀից Հրաժարվելուց: Մենչիկովը թուրքական կաոավարությանը ներկայացրեց ոուսթուրքական կոնվենցիայի մի նախադիծ, որը օւարերկրյա դիվանադեւների դնաՀաւմամµ, անմիջապես Նիկոլային կդարձներ «երկրորդ թուրքական սուլթան»: Այդ նախադծում Նիկոլայ Ա-ը իր նախկին պաՀանջներին ավելացրել էր նան Բալկանյան թերակղղու քրիսւոնյաների նկաւմամµ Հովանավորության իրավունքը: Այդ օրերին (1853 թ. ապրիլի 5-ին) որպես µրիւանական դեսպան Սւամµուլ ժամանեց 67-ամյա փորձաոու դիվանադեւ Սւրեւֆորդկաննինդը, որը նախկինում դեսպանական մի ժամկեւ ծաոայել էր Սւամµուլում ն այժմ Լոնդոնը նրան կրկին ուղարկում էր Թուքիայի մայ րա քա ղա քը, նա խա պես նրան չնոր Հե լով լոր դի ւիւ ղոս (լորդ Սւ րեւֆորդ - Ռեդկլիֆ): «Մեծ էլչին» երկրորդ անդամ մւնելով Սւամµուլում µրիւանական դեսպանության չենքը` անմիջապես ձեոնամուխ եղավ դիվանադիւական մի վարպեւ խաղի, որի նպաւակն էր ձախողել Մենչիկովի աոաքելությունը ն աոՀասարակ ի չիք դարձնել ոուսական սպաոնալիքները 0սմանյան կայսրության նկաւմամµ: Նրա, ինչպես նան ֆրանսիական նորանչանակ դեսպան Դելակուրի ներկայությունը Սւամµուլում սուլթանին Հաղորդեց ինքնավսւաՀություն: Աµդուլ Մեջիդի Հեւ Հանդիպման ժամանակ µրիւանական դեսպանը դաղւնաղերծեց այն դիրեկւիվները, որ ինքը ւվել էր Միջերկրական ծովում անդլիական ոաղմածովային նավաւորմի Հրամանաւարին, այն է, նավաւորմը պաՀել մարւական պաւրասւության վիճակում ն այն օդւադործել միայն այն դեպքում, եթե կ. Պոլսի Համար սւեղծվի ուղղակի սպաոնալիք: «Մեծ էլչին» դործում էր վերին ասւիճանի խելացի ու նրµին ձնով: Անփույթ, ամµարւավան, դոոող ու ինքնաՀավան ոուս µարինը, Մենչիկովը, որը դիվանադիւության մեջ խղճուկ դիլեւանւ էր, չէր կարող չափվել ղդույչ, չրջաՀայաց ու փորձաոու անդլիական այդ դիվանադեւի Հեւ: Դաւելով Մենչիկովի վարքադծից` Սւրեւֆորդը անմիջապես կոաՀեց, թե ինչպիսի ՀրաՀանդներ են ւրված նրան ն որոնք են ցարի իսկական նպաւակները: Նա խորՀուրդ ւվեց սուլթանին ու նրա մինիսւրներին մինչն վերջին Հնարավորություն ղիջումների դնալ «սրµաղան վայրերի» Հարցում: Սւրեւֆորդի Համար միանդամայն

պարղ էր, որ Մենչիկովը դրանով չի µավարարվելու, քանի որ նա Սւամµուլ է ժամանել ոչ դրա Համար: Միաժամանակ նա դումարեց եվրոպական մեծ պեւությունների' Ավսւրիայի, Ֆրանսիայի ու Պրուսիայի դեսպանների մասնակցությամµ խորՀրդակցություն, դրանով իսկ «արնելյան Հարցը» դնելով Համաւեղ եվրոպական լուծման Հիմքի վրա: Այդ խորՀրդակցությունում կայացվեց միաՀամուո Համաձայնություն Համաւեղ ուժերով Հակադարձել Ռուսասւանի չափն անցկացնող պաՀանջներին: իրադարձությունները ղարդանում էին ճիչւ այնպես, ինչպես նախաւեսել ու ծրադրել էր Սւրեւֆորդը: Մայիսի 5-ին Բ. Դուոը ղիջման դնաց այն µոլոր Հարցերում, որոնք վերաµերում էին «սրµաղան վայրերին»: Անմիջապես դրանից Հեւո ւեսնելով, որ իր Հիմնական նպաւակի իրադործումը ձախողվում է, Մենչիկովը պնդեց ոուսական կայսրի Հեւ սուլթանի կողմից պայմանադիր կնքելու իր նախկին պաՀանջի վրա: Սւրեւֆորդի Հեւ խորՀրդակցելուց Հեւո սուլթանը ն Բ. Դուոը Հենց նույն օրը մերժեցին Մենչիկովի պաՀանջը: Վերջինս Հայւարարեց, որ խղում է Հարաµերությունները Բ. Դոան Հեւ: 1853 թ. մայիսի 21-ին Մենչիկովի միսիան, իսկ նրա Հեւ միասին նան ոուսական դեսպանության ամµողջ կաղմը, թողեցին Թուրքիայի մայրաքաղաքը: Ցարական ղինանչանը' երկդլխանի արծիվը, Հանվեց ոուսական դեսպանության չենքի վրայից: Դա նչանակում էր, որ դիվանադիւական Հարաµերությունները Ռուսասւանի ն 0սմանյան Թուրքիայի միջն խղվում են: Սւեղծվեց ոաղմական ընդՀարման սպաոնալիք: Ժամանելով 0դեսա` իչխանը անմիջապես Հեոադրեց իր «օդոսւափաո միապեւին», որ իր դիվանադիւական աոաքելությունը ձախողվել է: իրեն արդարացնելու նպաւակով նա ողջ մեղքը µարդեց Սւրեւֆորդ-Ռեդկլիֆի վրա, ասելով, որ այդ «Նեոի սաւանայական արվեսւը» ի չիք դարձրեց ողջ դործը: Սւրեւֆորդի խորՀրդով Հունիսի 4-ին սուլթանը Հրապարակեց ֆերման, որւեղ Հանդիսավոր կերպով երաչխավորվում էին քրիսւոնեական եկեղեցիների, ն Հաւկապես ուղղափաո եկեղեցու իրավունքներն ու արւոնությունները: ի պաւասխան դրա, Նիկոլայ Ա-ը Հրապարակեց մանիֆեսւ, որւեղ ասվում էր, որ ինքը, իր նախորդների նման, պարւավոր է պաչւպանել ուղղափաո եկեղեցու չաՀերը Թուրքիայում: Եվ քանի որ սուլթանը խախւում է Ռուսասւանի Հեւ կնքված µոլոր նախորդ պայմանադրերը այդ Հարցի վերաµերյալ, ցարը սւիպված է դրավել դանուµյան իչխանությունները (Մոլդավիան ն Վալախիան): 1853 թ. Հուլիսի 2-ին ոուսական ղորքերը անցան

Պրոււ դեւը ն մոււք դործեցին Մոլդավիա: ԱյնուՀեւն չՀանդիպելով դիմադրության, ոաղմակալման ենթարկեցին Դանուµյան իչխանությունների ողջ ւարածքը: Սակայն Թուրքիային պաւերաղմ դեո չէր Հայւարարված: Պաւերաղմ չէր Հայւարարել նան Թուրքիան: Մեծ Բրիւանիայի ոաղմանավերը, որոնց միացավ նան ֆրանսիական ոաղմական նավաւորմիղը, չարժվեցին դեպի Դարդանելի մոււքը, սակայն չմւան նեղուցները, որոնք 1841 թ. պայմանադրով փակ էին այլ երկրների ոաղմանավերի Համար: իրադրությունը դնալով չիկանում էր: Նիկոլայ Ա մոլորության մեջ էր, կարծելով, թե Անդլիան ն Ֆրանսիան չեն միջամւելու իրադարձություններին: Մինչդեո նրանք սկսեցին մկանների ցուցադրումը: 1853 թ. աչնանը ողջ եվրոպական դիվանադիւությունը դւնվում էր մեծադույն ւադնապի մեջ: 1853 թ. սեպւեմµերին Անդլիայի, Ֆրանսիայի, Ավսւրիայի ն Պրուսիայի մասնակցությամµ Վիեննայում Հավաքված խորՀրդաժողովը մչակեց, այսպես կոչված «Համաձայնության նուան»' որը պարունակում էր աոաջարկություններ ոուսթուրքական կոնֆլիկւի խաղաղ կարդավորման վերաµերյալ: Քանի որ այդ փասւաթղթում վկայակոչվել էին Քյուչուկ-կայնարջիի ն Ադրիանոպոլսի պայմանադրերով սուլթանի սւանձնած պարւավորությունները քրիսւոնեական դավանության Հովանավորության մասին, Ռուսասւանը Համաձայնվեց ընդունել «Համաձայնության նուայի» նախադիծը քննարկման դնելու Համար, սակայն սուլթանը ն Բարձրադույն դուոը Հրաժարվեցին, դւնելով, որ Վիեննայի նուայի դրույթները ւանում են դեպի 0սմանյան կայսրության ինքնիչխանության խախւում: Հենվելով Անդլիայի, Ֆրանսիայի, Ավսւրիայի ն Պրուսիայի µացաՀայւ աջակցության վրա, թուրքական կաոավարությունը սկսեց դործել ավելի եոանդուն կերպով, պաՀանջ ներկայացնելով Դանուµյան իչխանություններից ոուսական ղորքերը դուրս µերելու մասին: Սակայն ցարական կաոավարությունը կւրականապես մերժեց այդ պաՀանջը: 1853 թ. սեպւեմµերին Սւամµուլում սկսվեցին Հակաոոսական ցույցեր ու ՀանրաՀավաքներ: Մայրաքաղաքում թնածում էր պաւերաղմական մթնոլորւը: մի քանի ուլեմներ, որոնց միացան նան ասւվածաµանություն ուսումնասիրող կրոնական դպրոցների ուսանողների մի մեծ խումµ, կաղմեցին մի մանիֆեսւ, որը սուլթանին կոչ էր անում Ռուսասւանի դեմ Հայւարարել ջիՀադ (սրµաղան պաւերաղմ): Մայրաքաղաքում պաւերաղմի կուսակցությունը վերելքի

մեջ էր: Այլնս դժվար էր դնալ Հոսանքին Հակաոակ: Դաւելով ժամանակակիցների Հաղորդած ւեղեկություններից` թեն սուլթան Աµդուլ Մեջիդը դիւակցում էր, թե ինչ է սպասում իր պեւությանը անՀաջողության դեպքում, սակայն իր մեջ չդւավ այնքան ուժ ն վճոականություն, որ կանխի իրադարձությունների նման ղարդացումը: Հանդիսավոր պայմաններում նա իր մինիսւրներին դիմեց ոաղմաչունչ ճաոով, իր մեջքին կապեց մարդարեի սուրը ն սեպւեմµերի 26-ին դումարեց Բարձրադույն խորՀրդի ընդլայնված նիսւ, որը միաձայն որոչում ընդունեց այն մասին, որ պաւերաղմի Հայւարարումը անխուսափելի է: Որոչումը Հասւաւվեց սուլթանի կողմից, որին Հեւնեց չեյխ-ուլ-իսլամի Հաւուկ ֆեթվան, որում այդ µարձրադույն Հոդնոր Հեղինակությունը իր Համաձայնությունն էր ւալիս Ռուսասւանի դեմ պաւերաղմ Հայւարարելու մասին: Հոկւեմµերի 1-ին պաչւոնապես ւեղի ունցավ պաւերաղմի Հայւարարումը: Ռումելիայում թուքական ղորքերի Հրամանաւար, դեներալ 0մեր փաչան դանուµյան ճակաւի ոուսական ղորքերի Հրամանաւար, դեներալ Մ. Դ. Գորչակովին Հանձնեց վերջնադրային պաՀանջ' 15 օրվա ընթացքում իր ղորքերը դուրս µերելու Մոլդավիայի ն Վալախիայի իչխանապեւությունների ւարածքից: Ռուսական Հրամանաւարությունը մերժեց այդ պաՀանջը: Այնժամ ոաղմական դործողությունները ամµողջ թափով ծավալվեցին: Թուրքական ղորքերը Ռուսասւանի դեմ ոաղմական դործողություններ սկսեցին միաժամանակ Դանուµյան ն կովկասյան ճակաւներում: Հոկւեմµերի 20-ին անդլո-ֆրանսիական նավաւորմը ծածանվող դրոչներով մոււք դործեց Դարդանել ն չարժվեց վերն Ոսկեղջույրի կողմը' խարիսխ նեւելով Մարմարա ծովում: Դա ոաղմական ցույց էր Հօդոււ թուրքերի: Ցարը Հրամայեց Սնոսւոպոլում ւեղակայված ոուսական նավաւորմին դալ մարւական պաւրասւության վիճակի ն պաւրասւ լինել ոաղմական դործողությունների Համար: Սկղµնական չրջանում ոուսական ու թուրքական µանակների միջն մարւերը ծավալվեցին Դանուµի վրա ն կովկասյան ճակաւում: Դանուµյան իչխանություններում մինչն ձմեո թուրքերն իրար Հեւնից ւարան չորս Հաղթանակ: ԱմենաարյունաՀեղ ճակաւամարւը ւեղի ունեցավ Դանուµի ձախ ափին, Զեւաւե դյուղի մուի 1854 թ. Հունվարի 6-ին: Երկու կողմերն էլ դրսնորեցին անօրինակ Համաոություն ն խիղախություն: Դանուµի ճակաւում մղվող մարւերի Հեւ միաժամանակ' սկսեց դործել նան ոուսական Սնծովյան ոաղմական նավաւորմը:

Սինոպի ծովախորչում ւեղակայված թուրքական նավաւորմի Հրամանաւար 0սման-փաչան Սւամµուլ ուղարկեց Հաղորդադրություն այն մասին, որ նավաՀանդսւի մուակայքում երթնեկեում են վեց ոուսական ոաղմանավեր ն պաՀանջեց օդնական ուժեր: Սակայն Անդլիայի ն Ֆրանսիայի դիվանադիւական ու ոաղմածովային մարմինները նպաւակաՀարմար չՀամարեցին ւվյալ պաՀին Սն ծովում ծավալելու ոաղմական դործողություններ, ուսւի Բ. Դոանը թույլ չւվեցին, որ Սինոպ ուղարկվեն օդնական ուժեր: Թեն թուրքերը իրենց ւրամադրության ւակ չունեին ն ոչ մի դծանավ, որի Հեւնանքով անընդունակ էին Հաջող դիմադրության Համար, ոչ միայն Հրաժարվեցին Հանձնվել, այլն աոաջինը կրակ µաց արին: 1853 թ. նոյեմµերի 18-ին (30-ին) Սինոպի մու ւեղի ունեցավ ճակաւամարւ ոուսական ն թուրքական նավաւորմիղների միջն: Ռուսական նավաւորմը փոխ-ծովակալ Պ. Ս. Նախիմովի Հրամանաւարությամµ Համարյա ամµողջապես ոչնչացրեց թուրքական ոաղմանավերի խմµավորումը: Թուրքական µոլոր նավերը ջրասույց արվեցին, µացի մեկից, որի Հրամանաւարը փոխ-ծովակալ Մուչավեր-փաչան էր, (դավանափոխ եղած անդլիական ծովային սպա Ադոլֆ Սլեյդը): 0սմանյան ոաղմական նավաւորմը այդ ճակաւամարւում կորցրեց իր ընդՀանուր կաղմի մեկ Հինդերորդ մասը: Թուրքերը կորցրին նան մու երեք Հաղար նավասւիներ: Երµ Սինոպի մու թուրքական նավաւորմի ջախջախման լուրը Հասավ կ. Պոլիս, µրիւանական դեսպան լորդ Սւրեւֆորդ կաննինդը µացականչեց. «Փաոք ասւծո, պաւերաղմը սկսվում է»: Սինոպի այդ «սպանդանոցը» Դանուµի մու թուրքական Հարձակողական դործողությունների պաւասխան քայլն էր: Այդ Հաղթանակը փաոաՀեղ կերպով, թաւերականացված ներկայացման ձնով ն Հրավաոության ուղեկցությամµ նչվեց Սանկւ-Պեւերµուրդում: Մինչդեո Լոնդոնում այն դնաՀաւվեց որպես «ուխւադրուժ դաղանություն»: Սինոպի միջադեպը Լոնդոնում աոաջ µերեց պաւերաղմական ւրամադրությունների պայթյուն Ռուսասւանի դեմ: Դեկւեմµերի կեսերին Նապոլեոն ԱԱԱ-ը Հայւարարեց Փարիղում ֆրանսիական դեսպան լորդ կաուլիին, որ մւադիր է նավաւորմին Հրամայել մւնելու Սն ծով: Նա պնդում էր, որ միացյալ անդլո-ֆրանսիական նավաւորմը պեւք է Սն ծովը ամµողջապես մաքրի ոուսական ոաղմանավերից ն կաւարելապես ւիրապեւող դիրքեր ձեոք µերի նրա ջրերում: Սինոպից Հեւո ոուսական µանակը խոչոր Հաջողություն ձեոք µերեց կովկասյան ճակաւում: Բաչկադըքլարի (Բաչդեդիքլըր)

մու 1853 թ. դեկւեմµերի 1-ին սերասկեր ԱՀմեդ-փաչայի 36-Հաղարանոց µանակը ջախջախիչ պարւություն կրեց: Այն ւեղի ունեցավ Ախալցխայի մու Անաւոլիական դումարւակի պարւությունից անմիջապես Հեւ, որի Հեւնանքով կովկասյան ճակաւում թուրքական ղորքերի վիճակը ծայր ասւիճանի µարդացավ: Երµ սւեղծվեց 0սմանյան կայսրության ջախջաքման սպաոնալիք, Անդլիան ն Ֆրանսիան վախենալով Ռուսասւանի Հղորացման Հեոանկարից, ինչպես նան մւավախություն ունենալով, որ կկորցնեն իրենց դիրքերը Մերձավոր Արնելքում, որոչեցին µացաՀայւ կերպով միջամւել կոնֆլիկւին: 1854 թ. Հունվարի 2-ին միացյալ անդլո-ֆրանսիական նավաւորմը մոււք դործեց Սն ծով: Նրանց Հրամանաւար երկու ծովակալները ւեղեկացրին ոուսական իչխանություններին, որ իրենք Հանձնարարություն ունեն թուրքական նավերն ու նավաՀանդիսւները պաչւպանել ոուսներից: Այսպիսով, թեն Անդլիան ն Ֆրանսիան դեոնս պաչւոնապես պաւերաղմ չէին Հայւարարել Ռուսասւանին, սակայն փասւորեն դւնվում էին պաւերաղմական վիճակի մեջ: Անդլիական մամուլը դրում էր, որ անՀրաժեչւ է պայքարել Թուրքիայի անկախության Համար: 1854 թ. Հունվարի 29-ին ֆրանսիական կաոավարության «Մոնիթեր» պաչւոնաթերթում ւպադրվեց ֆրանսիական կայսր Նապոլեոն ԱԱԱ-ի նամակը' ուղղված Համաոուսասւանյան կայսր Նիկոլայ Պավլովիչին: Նապոլեոնը դրում էր, որ սինոպյան թնդանոթների որուը վիրավորել է Ֆրանսիայի ն Անդլիայի աղդային պաւիվը: ինքը ցարին աոաջարկում է վերջին ելքը. ղորքերը դուրս µերել Մոլդավիայից ն Վալախիայից. այնժամ Փարիղը ն Լոնդոնը կՀրամայեն իրենց նավաւորմիղներին Հեոանալու Սն ծովից: իսկ այնուՀեւն թող Ռուսասւանը ն Թուրքիան նչանակեն իրենց ներկայացուցիչներին Հաչւության µանակցություններ վարելու Համար: Փեւրվարի 9-ին ցարը Ռուսասւանի արւաքին դործերի մինիսւրության «Ժուոնալ դե Սեն-Պեւերսµուրդ» պաչւոնաթերթում Հանդես եկավ պաւասխանով, որ իրեն ոուսական պաւիվը նույնքան թանկ է, որքան Նապոլեոն ԱԱԱ-ի Համար ֆրանսիական պաւիվը: Որ Սինոպի ճակաւամարւը միանդամայն օրինական դործողություն էր, որ չի կարելի դանուµյան իչխանությունների դրավումը Հավասարեցնել Սն ծովի փասւացի դրավման Հեւ, որն իրականացվել է ֆրանսիական ն անդլիական նավաւորմիղների կողմից ն այլն: Ցարի կարդադրությամµ Սանկւ-Պեւերµուրդում ֆրանսիական ն անդլիական դեսպաններին Հանձնվեցին իրենց անձնադրերը, իսկ

Փարիղում ոուսական դեսպան կիսելյովը Հայւարարեց Ռուսասւանի ն Ֆրանսիայի միջն դիվանադիւական Հարաµերությունների խղման մասին: 1854 թ. փեւրվարի 27-ին Ֆրանսիան Հայւարարեց Ռուսասւանի Հեւ իր պաւերաղմական վիճակի մեջ դւնվելու մասին: Նույնը արեց նան Անդլիան: Երկու չաµաթ Հեւո պաւերաղմ Հայւարարեց նան ցարը, կոչ անելով «սրµաղան աոաքելությամµ» մարւնչել Հանուն ուղղափաո դավանանքի, որի դեմ Անդլիան ն Ֆրանսիան միավորվել են քրիսւոնյաների թչնամիների Հեւ: Սինոպի մու կրած ջախջախիչ պարւության լուրը խուճապի էր մաւնել սուլթան Աµդուլ Մեջիդին ն Բ. Դոանը: Նրանք թախանձադին կերպով խնդրում էին Արնմւյան ւերություններին միջամւել իրադարձությունների ընթացքին: Անցնելով ներքին Դանուµը, ոուսական ղորքերը խոչոր մասչւաµի ոաղմական դործողություններ սկսեցին թուրքական µանակի դեմ: Անմիջապես Անդլիան ն Ֆրանսիան սւորադրեցին մի նոր պայմանադիր 0սմանյան կայսրությունը պաչւպանելու վերաµերյալ: Այդ պայմանադիրը, Փարիղի ն Լոնդոնի մւաՀղացմամµ, պեւք է ծաոայեր որպես Ղրիմի պաւերաղմի «Հղոր չարժիչ»: Այսպիսով Նիկոլայ Ա-ի չափից ավելի մեծ պաւվախնդրության ու դոոողամւության ն ցարական դիվանադիւության ապաչնորՀության ու դործելու կոպիւ եղանակների պաւճաոով Ռուսասւանը Հայւնվեց պաւերաղմական վիճակում, աոանց դաչնակիցների, ընդդեմ Եվրոպայի միացյալ պեւությունների ն 0սմանյան կայսրության: կովկասյան ոաղմաճակաւը չափաղանց կարնոր նչանակություն ուներ ինչպես Թուրքիայի, այնպես էլ Ռուսասւանի Համար: Այդ ճակաւում ւեղի ունեցան խոչորամասչւաµ ն կաւաղի ճակաւամարւեր: կովկասյան ճակաւամաւում աոաջինը ոաղմական դործողություններ սկսեցին թուրքերը: Սակայն նրանք Ախալցխայի մու' Աղխորում 1853 թ. նոյեմµերի 18-ին կրեցին աոաջին անՀաջողությունը: ԱյնուՀեւն դեներալ-մայոր ԲեՀµութովը (ԲեՀµության) նրանց պարւության մաւնեց Բայանդուր դյուղի մու, որի Հեւնանքով թուրքական ղորքերը սւիպված էին նաՀանջել ու ամրանալ Արփա-չայ (Ախուրյան) սաՀմանային դեւի թուրքական ափին: Այդ պարւություններից Հեւո նս թուրքական Հրամանաւարությունը չՀրաժարվեց իր մւադրությունից Ախալցխայի ճանապարՀով ներխուժելու Թիֆլիս: Ուսւի Ախալցխան դրավելու Համար թուրքերը կենւրոնացրին խոչոր ուժեր: 1853 թ. նոյեմµերի 26-ին ւեղի ունեցավ Համաո ն արյու484

նաՀեղ ճակաւամարւ: Զդիմանալով ոուսական ղորքերի անկասելի դրոՀին` Ալի-փաչայի թուրքական µանակը սկսեց նաՀանջել, իսկ ապա դիմեց անկանոն փախուսւի ընդՀուպ մինչն ԱրդաՀան քաղաքը: Ախալցխայի մու ւեղի ունեցած ճակաւամարւից վեց օր անց թուրքերը կրեցին նս մեկ, էլ ավելի խոչոր պարւություն: 1853 թ. դեկւեմµերի 1-ին, կարսի ն Ալեքսանդրապոլի միջն Բաչկադըքլար դյուղի մու ւեղի ունեցած ճակաւամարւում օսմանյան ղորքերը կրեցին ջախջախիչ պարւության: Այդ ճակաւամարւում դեներալ ԲեՀµութովը Հաղթեց Հակաոակորդին, ունենալով երեք անդամ քիչ ղորքեր, քան Հակաոակորդը: ԱՀմեդ-փաչայի 36-Հաղարանոց µանակից կարս Հասավ մու կեսը: Ընդ որում, կենդանի մնացած ղինվորները այլնս ոաղմիկներ չէին, այլ µարոյալքված ամµոխ: կարսի թուրքական դումարւակի ջախջախումը, որը Հանդիսանում էր անաւոլիական µանակի դլխավոր ղորամասը, ոաղմական խոչոր կորուսւ էր 0սմանյան կայսրության Համար: Այդ պարւություններից Հեւո թուրքական Հրամանաւարությունը սւիպված էր Հրաժարվել Երնանի վրա արդեն նախապաւրասւված արչավանքից: իսկ ամենակարնորը Ախալցխայի ն Բաչքադըքլարի մու կրած պարւությունները կաւարելապես ձախողեցին թուրքերի ծրադրերը խորքով ներխուժելու Անդրկովկաս, դրավելու Թիֆլիսը ն կովկասի լեոնականներին ուքի Հանելու Ռուսասւանի դեմ: 1854 թ. դարնանը ոուսական մի խոչոր µանակ անցնելով Դանուµ դեւը ն մւնելով թուրքական ւարածք' պաչարեց ոաղմավարական խոչոր նչանակություն ունեցող Սիլիսւրիա ամրոցը, որի ղորամասը ցույց էր ւալիս կաւաղի դնմադրություն: Ամրոցի պաչւպանությանը մասնակցում էին նան µրիւանական սպաները: Ռուսների µոլոր փորձերը դրավելու Սիլիսւրիան ապարդյուն անցան: Դանուµի ափերին ծավալվեցին կաւաղի մարւեր: ի վերջո ոուսական ղորքերը Հարկադրված էին դուրս դալ Մոլդավիայից ու Վալախիայից, որոնք ոաղմակալման ենթարկվեցին ավսւրիական ղորքերի կողմից, փակելով ոուսների ներխուժման ճանապարՀը դեպի Եվրոպա: Արնմոււքի երկրներում Ռուսասւանի ն Թուրքիայի միջն ծավալվող ոաղմական դործողությունների ընդՀանուր պաւկերի վերլուծությունը µերել էր այն Համողման, որ իրադարձությունները ղարդանում են ոուսների օդւին: իսկ դա նչանակում էր, որ 0սմանյան կայսրության դոյության Հարցը դրված էր աՀեղ սպաոնալիքի ւակ: կասկածից վեր է, որ այդ իրավիճակը կարող էր վւանդել Անդլիայի ն Ֆրանսիայի կենսական չաՀերը ողջ Մերձավոր Արնելքում: Այդ

ծանր խոՀերը դրդում էին վերոՀիչյալ պեւությունների կաոավարող չրջաններին Հանդես դալ Ռուսասւանի դեմ: Հենց այդ պաւճաոով ի վերջո ոուս-թուրքական պաւերաղմը վերածվեց եվրոպական պաւերաղմի: 1854 թ. փեւրվարի սկղµին Ռուսասւանի' մի կողմից ն Անդլիայի ու Ֆրանսիայի միջն մյուս կողմից Հարաµերությունները խղվեցին: Սակայն դա դեո պաւերաղմ չէր: 1854 թ. մարւի 12-ին Բ. Դուոը Անդլիայի ու Ֆրանսիայի Հեւ կնքեց դաչնակցային պայմանադիր: Մի քանի օր անց, մարւի 27-ից, Անդլիան ն Ֆրանսիան իրենց Հայւարարեցին պաւերաղմական վիճակում Ռուսասւանի դեմ: Ապրիլի 23-ին Նիկոլայ Ա-ը Հրապարակեց մանիֆեսւ, որով Ռուսասւանը պաւերաղմի մեջ էր մւնում Անդլիայի ն Ֆրանսիայի Հեւ: Շոււով ոաղմական դործողությունների Հիմնական թաւերաµեմ դարձան Ղրիմը ն Անդրկովկասը: 120 Հաղարանոց անդլո-ֆրանսթուրքական µանակը ցամաքից ն ծովից պաչարեց Սնասւոպոլը: Մեկ ւարի չարունակ քաղաքի պաչւապանները ն ամµողջ µնակչությունը անձնվիրաµար կովում էին Հակաոակորդի դեմ: Դաչնակիցներին Հաջողվեց դրավել Սնասւոպոլը միայն 1855 թ. սեպւեմµերի 9-ին, վճարելով թանկ դին. նրանք կորցրին ավելի քան 70 Հաղար ղինվոր ու սպա: ի դեպ, Ղրիմի ոաղմական դործողություններին թուրքական ղորքերի մասնակցությունը աննչան էր: Ռուսական µանակի Համար նչանակալիորեն ավելի մեծ Հաջողությամµ իրադարձությունները ղարդանում էին կովկասյան ոաղմաճակաւում, որւեղ 1855 թ. ամոանը նրան Հաջողվեց դրավել Բայաղեդը, Հեւ մղել թուրքերի դեսանւային դործողությունը Սուխումի մու, իսկ նույն թվականի նոյեմµերին դրավել ոաղմավարական կարնոր նչանակություն ունեցող կարս ամրոցը: Թուրքերի Համար կաւարյալ անՀաջողությամµ ավարւվեց նան Մինդրելիա ներխուժելու փորձը, որի վերջնական նպաւակն էր Թիֆլիսի դրավումը: 1855 թ. փեւրվարին Նիկոլայ Ա-ի անսպասելի մաՀը աոաջ µերեց խաղաղություն Հասւաւելու Հույս, մանավանդ որ նոր ցարը' Ալեքսանդր ԱԱ-ը Հակված էր չոււափույթ կերպով կնքելու Հաչւություն, քանի որ պաւերաղմի ընթացքում Ռուսասւանը ուժասպաո էր եղել: Նրա ոաղմական ու նյութական ոեսուրսները Հիմնավորապես Հյուծվել էին: Սնասւոպոլի անկումից Հեւո միանդամայն ակնՀայւ էր դարձել, որ չնայած կովկասյան ճակաւում ձեոք µերված Հաջողությունների, պաւերաղմի չարունակումը Ռուսասւանի Համար կարող է ունենալ ավելի ծանր Հեւնանքներ: Հաչւություն կնքելու միջնորդությամµ Հանդես եկավ Ավսւրիան:

Վերջինս 1855 թ. վերջին ոուսական կաոավարությանը ներկայացրեց Հաչւության պայմանադրի մի նախադիծ, որը նախապես Համաձայնեցված էր Լոնդոնի ն Փարիղի Հեւ: Ռուսասւանը ւվեց իր Համաձայնությունը: 1856 թ. փեւրվարի 13-ին կնքվեց ղինադադար: Մինչն Հաչւության պայմանադրի կնքումը, քանի որ ֆրանսիական ն անդլիական դիվանադիւության Համար ակնՀայւ էր, որ 0սմանյան կայսրության ուղղափաո քրիսւոնյա µնակչության դրության Հարցը Ռուսասւանն անպայման կներկայացնի ապադա Հաչւության վեՀաժողովի մասնակիցների քննարկմանը, Փարիղը ն Լոնդոնը ւեղեկացրին թուրքական կաոավարությանը, որ խաղաղություն Հասւաւելու նախնական պայմաններից մեկը այն է, որ նա իր սեփական ցանկությամµ (քոօքուօ ոօէu) պեւք է չարունակի ԳյուլՀանեի ակւը ն Հրապարակի Հրամանադիր 0սմանյան կայսրության մուսուլման ն ոչ մուսուլման Հպաւակների իրավաՀավասարության մասին: Այդ ծրադրի վրա, որն անդլիացիներն անվանեցին 0սմանյան կայսրության Համար «µարեփոխումների խարւիա», մեծադույն եոանդով աչխաւել էր Սւամµուլում µրիւանական դեսպան լորդ Սւրեւֆորդ կաննինդը: Անդլիացիները դւնում էին, որ դա լինելու էր «0սմանյան կայսրության վերածնության» մի ծավալուն ծրադիր: 1856 թ. փեւրվարի 18-ին, Հաչւության վեՀաժողովի աչխաւանքները սկսվելուց մեկ չաµաթ աոաջ, Հրապարակվեց սուլթանի Հաթթ-ը Հումայունը (µարձրադույն Հրամանադիրը): Պաւմական դրականության մեջ այն Հաճախ անվանում են նան Թանղիմաթի երկրորդ էւապ: Այն Թուրքիայի պաւմության մեջ մւել է որպես թանղիմաթի µարեփոխումների պաւմության նոր փուլ µացած կարնոր փասւաթուղթ: Հաթթը Հումայունը Հասւաւում էր 1839 թ. Գյուլխանեի Հաթթ-ը չերիֆի µոլոր դրույթները: Սուլթանի Հրամանադիրը պարունակում էր ոչ մուսուլմանական Համայնքների µոլոր արւոնություններն ու աոանձնաչնորՀումները պաՀպանելու խոսւում, Հոչակում էր կայսրության µոլոր Հպաւակների (աոանց դավանության խւրության) իրավունքը' պաչւոններ ղµաղեցնելու պեւական ծաոայության մեջ, ինչպես նան քաղաքացիական ու ղինվորական դպրոցներ ընդունվելու իրավունքը, երաչխավորում էր Հպաւակների իրավաՀավասարությունը դաւարաններում դործերը քննարկվելիս ն խոսւանում էր µոլոր Հարկաւուների իրավունքների Հավասարություն, սաՀմանում էր, որ ոչ մաՀմեդականներին նույնպես թույլ է ւրվելու կաւարել ղինվորական ծաոայություն, խոսւանում էր իրականացնել մի չարք ւնւեսական µարեփոխումներ, մասնավորապես, ոչնչացնել չարա487

չաՀումները Հարկերի Հավաքման ժամանակ ն այլն: Նչվում էր, որ այսուՀեւն ամեն մի Հանցանք պեւք է Հեւաքննվի, ապացուցվի ն այնուՀեւն Հանցանք դործած անձը Հրապարակորեն դաւապարւվի չարիաթական օրենքի Հիման վրա: Աոանց դաւավճոի ոչ ոքի չի թույլաւրվելու µացաՀայւ կամ դաղւնի սպանությամµ պաւժելու մեկ ուրիչին: Յուրաքանչյուրի իրավունքն է կաւարյալ աղաւ ն անկաչկանդ ւիրելու իր ունեցվածքին ու սեփականությանը: Որնէ Հանցադործի ժաոանդությունը չպեւք է µոնադրավվի. նրա անմեղ ժաոանդները օդւվելու են իրենց օրինավոր ժաոանդության իրավունքից: Տերության µոլոր Հպաւակները, անկախ իրենց դավանանքից, Հավասարապես օդւվելու են կյանքի, պաւվի ն ունեցվածքի ապաՀովման սկղµունքից: Բոլոր Հպաւակները, աոանց խոչնդուի ու µոնադաւման, Հեւնելու են իրենց դավանած կրոնին: Ոչ ոք Հարկադրական կերպով կրոնափոխության չի ենթարկվելու: Դաւարաններում վկայությունները ընդունվելու են աոանց դավանանքի խւրության: ՀարկաՀավաքման դործում կապալային Համակարդի փոխարեն դործադրվելու է ուղղակի ՀարկաՀավաքման Համակարդը: 0րենքները պեւք է Հրապարակվեն կայսրությունում օդւադործվող µոլոր լեղուներով: Հաթթ-ը վսւաՀեցնում էր, որ պեւք է ընդունվեն օրենքներ, որոնք ուղղված են կաչաոակերության, կոոուպցիայի ն վաչխաոության դեմ: Խոսւանում էր Հարկերի Հավաքման ժամանակ արմաւախիլ անել µոլոր չարաչաՀումները, օւարերկրացիններին ւրամադրել անչարժ դույք ունենալու իրավունք, պայմանով, որ նրանք ենթարկվեն թուրքական օրենքներին: Խոսւացվում էր ոչ մաՀմեդական Համայնքներին ւրամադրել ւարµեր արւոնություններ, խսւիվ արդելել պաչւոնների վաճաոքը: Նչվում էր, որ կայսրության µոլոր µարձրասւիճան պաչւոնյաները, ուլեմները ն այլ անձինք, որոնք կխախւեն Հաթթ-ը Հումայունի դրույթները, պաւժի կենթարկվեն իրենց դործած Հանցանքի Համեմաւ, անկախ նրանց ունեցած ասւիճանից, կոչումից ու արժանիքներից: Շարիաթի օրենքներով խսւորեն պաւժի է ենթարկվելու կաչաոակերությունը, որը կայսրության անկման դլխավոր պաւճաոներից է: Ըսւ Հաթթ-ը Հումայունի դրույթների, կայսրության µոլոր µնակիչները, անկախ նրանց աղդային կամ կրոնական պաւկանելության, Հոչակվում էին «µարձր պեւության Հպաւակներ» կամ «սուլթանի Հպաւակներ»: Այդ Հրամանադրի ւեքսւում աոաջին անդամ օդւադործվում էր «վաթանդաչլըք» ւերմինը, որը Հանդիսանում էր Հայրենասիրություն µաոի Համարժեքը:

Թուրքական կաոավարող չրջանների կողմից Հաթթ-ը Հումայունը ներկայացվում էր որպես իրավական պեւության սւեղծման փորձ: Սակայն իրականում դրա նպաւակը այդ պեւության Հիմնարար սկղµունքների անխաթար պաՀպանումն էր: Հաթթ-ը Հումայունի Հրապարակումը Ռուսասւանի Հակաոակորդներին Հնարավարություն ւվեց 0սմանյան կայսրության քրիսւոնյաների վիճակի վերաµերյալ Հարցը քննարկելիս խուսափել խաղաղության պայմանադրի մեջ Հաւուկ Հոդված մւցնելուց, որը ձեոնւու էր լինելու Ռուսասւանին: Ավելին, Հաթթ-ը Հումայունի չնորՀիվ 0սմանյան կայսրությունը ճանաչվում էր որպես մի պեւություն, որը թնակոխել է եվրոպականացման ուղին ն արժանի է ընդունվելու եվրոպական պեւությունների ընւանիքի մեջ: Եթե Հաթթ-ը Հումայունի քաղաքական արժեքը 0սմանյան կաոավարության Համար չափաղանց կարնոր էր, ապա այդ նույն պեւության µնակչության Համար այն աոանձնապես մեծ արժեք չէր ներկայացնում: Թուրք պաւմաµան Զելալ Նուրին դրում է, որ Հաթթը Հումայունը մեծ Հանդիսավորությամµ ընթերցվելու ժամանակ, ոչ միայն Հասարակությունը, այլն երկրի ավադանին անդամ նրանից µան չէր Հասկանում: Ամµողջ խնդիրը կայանում էր նրանում, որ ամµողջ Հաթթ-ը Հումայունը ղերոյի էր Հավասարեցվում այն պարղ պաւճաոով, որ նրա իրադործումը թողնվում էր սուլթանի ու նրա կաոավարության µարեՀաճությանը: Այլ կերպ ասած, µացակայում էր արնմւյան ւերությունների կողմից այդ µարեփոխումների իրականացմանը վերաµերող արդյունավեւ մեխանիղմի դոյությունը: կասկածից վեր է նան, որ 1856 թ. Հաթթ-ը Հումայունի Հրապարակման նպաւակներից մեկը ոչ թուրք ժողովուրդների աղդային-աղաւադրական չարժումների «մարումն» էր նոր, ոչ µոնի միջոցներով: Հաթթ-ը Հումայունը սվինների վրա ընդունեցին ինչպես թուրք կրոնական արմաւականները, այնպես էլ աչխարՀիկ աղդայնականները: Նրանք մերժեցին ոչ մաՀմեդականների Հավասարությունը մուսուլմանների Հեւ, ինչպես նան եվրոպական պեւությունների միջամւությունը Հօդոււ քրիսւոնյա աղդերի պաչւպանության: Թուրք ամµոխը µողոքում էր, որ «Մենք այսօր կորցրել ենք մեր սրµաղան աղդային իրավունքը, որը մեր նախնիները ձեոք են µերել իրենց արյան դնով: իսլամական աղդը, որը ղեկավարող, իչխող ն Հրամայող էր (milleti hâkime), ղրկված է այդ իրավունքից: Այդ օրը (Հաթթ-ը Հումայունի Հրապարակման օրը - Վ. Բ.) ողµի ն սդի օր է իսլամական ժողովրդի Համար»:

իսկ Ռեչիդ փաչան կասկած էր Հայւնում, թե կարող է արդյոք վեցՀարյուրամյա կայսրությունը փոխի իր էությունը մի այնպիսի ձնով, որ որդեդրի իր µնույթին կաւարելապես Հակասող սկղµունքներ: Նա Հավասւիացնում էր սուլթանին, որ չնայած Հրապարակված մւադրություններին, Հաթթ-ը Հումայունի ւեքսւը Հիմնված է «µաոերի խճողամւության» վրա, որպեսղի մանվածապաւ դարձվածքներով խաµեն µոլոր նրանց, ովքեր պնդում էին նրա Հրապարակման վրա: Հավասւելով այն իրողությունը, որ սուլթանական Հրամանադրերով Հնարավոր չէ փոխել 0սմանյան կայսրությունում դարերի ընթացքում կարծրացած իրողությունները, մեծ վեղիր Ալի-փաչան ասել է. «Այդ որ երկրում է դործնականում Հնարավոր եղել օրենքի պարղ փոփոխությամµ կամ կաոավարության կարդադրությամµ մեկ օրվա ընթացքում ջնջել այն սովորույթների ու ավանդույթների աղդեցությունը, որոնք արմաւավորվել են դարերի ընթացքում»: Այսպիսով, թեն եվրոպական ւերությունների միջամւության չնորՀիվ Հաջողվեց Հարկադրել 0սմանյան կաոավարությանը ընդունել օրենքներ կայսրության մեջ իրականացվելիք µարեփոխումների վերաµերյալ, սակայն դրանք եղան վերին ասւիճանի անարդյունավեւ' դործնականում կյանքի կոչվելու աոումով: 1856 թ. փեւրվարի 25-ին Փարիղում իր աչխաւանքը սկսեց մեծ ւերությունների խաղաղության վեՀաժողովը, որին մասնակցում էին Ռուսասւանը, Անդլիան, Ֆրանսիան, Ավսւրիան, Պրուսիան, ինչպես նան Թուրքիան ն Սարդինիան: Մարւի 30-ին սւորադրվեց Փարիղի խաղաղության պայմանադիրը: Ռուսասւանը, ըսւ այդ պայմանադրի, կորցնում էր Հարավային Բեսարաµիան ն դրա Հեւ միասին վերաՀսկողությունը Դանուµի դեւաµերանի նկաւմամµ: Ուժդին կերպով կրճաւվում էր ոուսական ոաղմա-ծովային նավաւորմը Սն ծովում, որը Հավասարաղոր էր նրան, որ ընդՀանրապես Ռուսասւանը այդ ջրային ավաղանում ղրկվում էր նավաւորմ ունենալու Հնարավորությունից: Այլ կերպ ասած, ոուսական սնծովյան ոաղմական նավաւորմը դրվում էր փականքի ւակ: Ավելին, նեղուցների վերաµերյալ կնքված Հաւուկ կոնվեցիան Ռուսասւանին ղրկում էր երկրի պաչւպանության նպաւակով Սն ծովում օդւադործել Բալթիական ոաղմական նավաւորմը: Ռուսասւանին արդելվում էր նան Սն ծովի ափերին ունենալու ոաղմա-ծովային ղինանոցներ ու նավաչինարաններ: Ձնականորեն այդ սաՀմանափակումը վերաµերում էր նան 0սմանյան կայսրությանը, µայց իրականում դա քիչ էր չոչափում նրա չաՀերը, քանի որ թուրքական ոաղմա-ծովային նավաւորմի Հենա490

կեւերը դւնվում էին սնծովյան ջրերից դուրս, դլխավորապես Մարմարա ն էդեյան ծովերում: Պայմանադիրը սաՀմանում էր Դանուµի վրա աղաւ նավարկության իրավունք: Սն ծովի ջրերն ու նավաՀանդիսւները µաց էին Հայւարարվում µոլոր երկրների աոնւրական նավերի Համար, սակայն նրանք փակվում էին ոաղմական նավերի աոջն: 1856 թ. ապրիլի 15-ին Անդլիան, Ֆրանսիան ն Ավսւրիան սւորադրեցին մի Համաձայնադիր, ըսւ որի նչված ւերությունները պարւավորվում էին Հարդել ու ապաՀովել 0սմանյան կայսրության անկախությունն ու ւարածքային ամµողջականությունը ն նրա ցանկացած խախւում դիւել որպես «կաղուս µելլի» («պաւերաղմի պաւճաո»): Պայմանադիրը սաՀմանում էր, որ ւերությունները իրավունք չունեն միջամւելու սուլթանի ն նրա Հպաւակների փոխՀարաµերություններին: Այդ կեւը նս ուղղված էր Ռուսասւանի դեմ, որը Հաճախ Հանդես էր դալիս սուլթանի ուղղափաո Հպաւակների չաՀերի պաչւպանությամµ: Բնականաµար այսուՀեւն ոուսները ղրկվում էին 0սմանյան կայսրության քրիսւոնյա µնակչության նկաւմամµ Հովանավորություն սաՀմանելու իրենց պաՀանջից, որն ուժեղ կովան էր Ռուսասւանի մերձավորարնելյան քաղաքականության մեջ: Պայմանադրով այսուՀեւն Թուրքիայի քրիսւոնյա Հպաւակների Հովանավորության Հարցը Հանձնվում էր µոլոր եվրոպական պեւություններին: Եվրոպական Հինդ ւերությունները պարւավորվում էին իրենց Հավաքական Հովանավորության ւակ վերցնել 0սմանյան կայսրության քրիսւոնյա ժողովուրդներին, Ռուսասւանին ղրկելով այդ մենաչնորՀից: Տերությունները իրենց վրա պարւավորություն էին վերցնում պաչւպանել 0սմանյան կայսրության ւարածքային ամµողջականությունը: Դա նչանակում էր, որ ւերությունները քրիսւոնյաների պաչւպանության պաւրվակի ւակ Հնարավորություն էին սւանում ցանկացած պաՀի միջամւելու 0սմանյան կայսրության ներքին դործերին: Փարիղի պայմանադիրը պաՀպանում էր սուլթանի դերիչխանությունը Սերµիայի, Մոլդավիայի ն Վալախիայի նկաւմամµ: Թուրքիան Սնասւոպոլի փոխանակման դիմաց սւանում էր կարսը: Ուչադրավ է նչել, որ 1856 թ. Հաթթ-ը Հումայունը ֆիքսված էր Փարիղի խաղաղության պայմանադրի 9-րդ կեւում ն դրանով իսկ այն ձեոք էր µերում Թուրքիայի միջաղդային պարւավորության µնույթ: Վերջապես Փարիղի պայմանադրով Թուրքիան ընդդրկվում էր «եվրոպական կոնցերւի» մեջ:

1853-1856 թթ. Ղրիմի կամ Արնելյան պաւերաղմի ընդՀանուր արդյունքները չափաղանց ծանր էին թե՛ Ռուսասւանի ն թե՛ 0սմանյան կայսրության Համար: Ռուսասւանը պարւություն կրեց այդ պաւերաղմում: Նիկոլայ Ա-ը չկարողացավ Հաչվարկ կաւարել, որ արնմ ւյան ւերությունները Ռուսասւանի Համեմաւ այդ պաւերաղմում ավելի ուժեղ են լինելու: Նա չէր դիւակցում, թե որքան է ւեխնիկա-ւնւեսական ւեսակեւից իր երկիրը Հեւ մնացել Արնմւյան Եվրոպայի պեւություններից: Պաւերաղմի ընդՀանուր արդյունքները չափաղանց անմխիթարական էին նան 0սմանյան կայսրության Համար, թեն նա Հանդես էր դալիս որպես Հաղթանակած պեւություն: Նույնիսկ սուլթան Աµդուլ Մեջիդին չնորՀվեց «ղաղիի» («անՀավաւներին Հաղթողի») պաւվավոր ւիւղոս: Այդ պաւերաղմում դործնականորեն 0սմանյան կայսրությունը կորցրեց իր ամµողջ µանակը, նավաւորմի ղդալի մասը, երկրին Հասցվեց ւնւեսական վիթխարի վնաս' ընկավ դյուղաւնւեսական արւադրությունը, կրճաւվեց Հարկերի մոււքը պեւական դանձարան, խիսւ կաղմալուծվեցին երկրի ֆինանսները: Պաւերաղմից Հեւո կայսրության µնակչության կենսամակարդակը չարունակում էր Հարաճուն կերպով անկում ապրել: կաոավարությունն անընդունակ էր ղարդացնելու պեւության ներքին արւադրողական ոեսուրսները: Աղքաւացող µնակչությունը ավելի ու ավելի թչնամանքով էր ւրամադրվում ինչպես µարեփոխիչների, այնպես էլ օւարերկրացիների նկաւմամµ: Թուրքիան դանդաղ, սակայն Հասւաւուն կերպով Հայւնվեց անվճարունակության վիճակում: 1854 թ. Բ. Դուոը աոաջին փոխաոությունը սւացավ Անդլիայից ու Ֆրանսիայից: Մչւապես պաՀպանվում էր աոնւրական Հաչվեկչոի խղումը' ներմուծումը դերաղանցում էր արւաՀանմանը: կայսերական դանձարանը դործնականում դաւարկ էր, պեւությունը ի վիճակի չէր ժամանակին ղինծաոայողներին վճարել աչխաւավարձ: Թուրքական կաոավարող չրջանների կողմից µորµոքվող մուսուլմանական մոլեոանդության µոնկումներն անդամ չէին կարող լրջորեն թուլացնել ու խեղդել µնակչության թուրքական մասի դժդոՀությունը: ինչ վերաµերում է կայսրության ոչ թուրք µնակչությանը, ապա Ղրիմի պաւերաղմից Հեւո էլ ավելի ուժեղացան նրա Հակապեւական, աղդայինաղաւադրական ոդորումները: Դրան երկրի Հեւադիմական չրջանները պաւասխանում էին Հակաքրիսւոնեական քարողչության ուժեղացմամµ: Այդ աոումով խիսւ µնորոչ է Հեւնյալ դեպքը: 1859 թ. Սւամµուլում µացաՀայւվեց մի դավադրություն, որը Հայւնի է

«Քուլելիի միջադեպ» անունով (Քուլելին այն ղորանոցներն էին, որւեղ պաՀվեցին ու Հարցաքննվեցին դավադիրները): Դավադրության մասնակիցների թվում էին մուսուլմանական Հոդնորականության ներկայացուցիչներ, մեդրեսեների սովորող-սոֆթաներ, մանր պաչւոնյաներ, ղինվորներ ու սպաներ: Դավադիրները մղկիթներում µնակչությանը դրդոում էին թանղիմաթի µարեփոխումների դեմ, կոչ էին անում չընդունել ու չենթարկվել թանղիմաթի Հաթթերը: Դավադրության ղեկավար չեյխ ԱՀմեդը դւնում էր, որ 1839 ն 1856 թթ. թանղիմաթյան Հաթթերով նախաւեսված քրիսւոնյաների ու մաՀմեդականների իրավաՀավասարության սկղµունքը Հակասում է չարիաթական օրենքներին: Ուսւի Հորդորում էր իր ունկնդիրներին' Հեւնել ՄուՀամմեդ մարդարեի պաւվիրաններին ն չարունակել իչխել քրիսւոնյաների վրա, չճանաչել ոայաների իրավաՀավասարությունը ««ուղղադավան» մաՀմեդականների Հեւ»: Գնալով չարժումն ընդունում էր նան Հակապեւական µնույթ: Դավադիրները իրենց աոջն նպաւակ դրեցին ւապալել սուլթան Աµդուլ Մեջիդին: 1859 թ. սեպւեմµերին ոսւիկանությունը Սւամµուլում µացաՀայւեց սուլթանի դեմ ուղղված դավադրությունը: Այն միաժամանակ ուներ Հակաքրիսւոնեական ն Հակաարնմւյան ուղղվածություն: Քանի որ դավադրությունը լուրջ Հենարան չուներ ղանդվածների չրջանում, այն Հաջողվեց արադ ճնչել: Դավադիրներին դաւելու նպաւակով սւեղծվեց Հաւուկ դաւական աւյան, որի անդամները վայելում էին սուլթանի անվերապաՀ վսւաՀությունը: Դավադրության չորս մասնակիցներ դաւապարւվեցին մաՀվան, իսկ մնացածներին ենթարկեցին ւարµեր ժամկեւների աղաւաղրկման կամ աքսորավայրում ւաժանակիր աչխաւանքների: Սուլթան Աµդուլ Մեջիդի Հրամանով մաՀապաւիժները փոխարինվեցին աքսորով: Քուլելիի այդ միջադեպը ակներնորեն վկայում էր երկրի ներքին իրադրության ծայրաՀեղ լարվածության մասին: 1861 թ. 38 ւարեկան Հասակում սուլթան Աµդուլ Մեջիդը մաՀացավ: Նա, ինչպես ն իր Հայրը, ւաոապում էր թոքախւով, որը ն նրանց երկուսին էլ ւարավ դերեղման: Նրա կյանքի ճանապարՀի վերջում սուլթանի իրականացրած քաղաքականությունից դժդոՀ էին թե՛ մաՀմեդականները ն թե՛ քրիսւոնյա Հպաւակները: ԳաՀ µարձրացավ Աµդուլ Մեջիդի 31-ամյա եղµայր Աµդուլ Աղիղը (1861-1876): Նրա մանկությունը անցել էր պալաւի ապականված մթնոլորւում, մոլլաների, Հոջաների, ներքինիների ն Հարեմական

կանանց աղդեցության ւակ: Սւացել էր ավելի չաւ «արնելյան դասւիարակություն», որը, սակայն, ոչ արաµական էր ն ոչ էլ պարսկական, այլ մու էր Հին թուրք-թաթարական դասւիարակության: Սիրում էր մասնակցել ըմµիչների խաղերին, սիրաՀար էր աքլորների, ՀնդկաՀավերի ն սադերի կովախաղերի: Նոր սուլթանը պաւրասւված չէր դաոնալու վիթխարի պեւության սուլթան-խալիֆ: Թուրք պաւմաµան կոջաթյուրքը ւալիս է Աµդուլ Աղիղի Հեւնյալ µնութադիրը. «Նրա մւավոր մակարդակը µարձր չէր, կուլւուրան' վերին ասւիճանի ցածր, խելքը' սաՀմանափակ: Նրա մու քիչ էր Հակումը դեպի արվեսւը, դիւությունները ն աոՀասարակ դեպի մւավոր դործունեությունը: ԸնդՀակաոակը, չաւ մեծ ւեղ էին ղµաղեցնում Հաճույքները ն անաոակությունը արքունիքի կանանց Հեւ»: Ժամանակակիցների կողմից Աµդուլ Աղիղը µնութադրվում է նան Հեւնյալ կերպ. քաղաքական սադրանքների մեծ Հակում ունեցող, դոոող, կամակոր, կասկածամիւ, ցածր կրթական մակարդակի ն անկայուն ու µոնկվող խաոնվածքի ւեր: Սակայն միաժամանակ µնությունը նրան օժւել էր աոողջությամµ ու ֆիղիկական ուժով: Նա Հիանալի Հրաձիդ էր, վարժ Հեծյալ, որսորդ, ըմµիչ ն իր ժամանակի մեծ մասը նվիրում էր նան այդ ւեսակ ղµաղմունքներին: Նոր սուլթանը իր կաոավարումը սկսեց Հախուոն դործողություններով: Ցրելով իր Հանդուցյալ եղµոր անթիվ Հարճերին, նա սւեղծեց իր սեփական Հարեմը, որւեղ կանանց թիվը այն ասւիճանի չաւ էր, որ պաՀանջվեցին երեք Հաղար ներքինիներ: իր կաոավարման սկղµում նորաթուխ սուլթանը Հայւարարեց իր µարենորոդչական մւադրությունների մասին, փորձեց Հսկողություն սաՀմանել արքունիքի ծախսերի նկաւմամµ ն կարդավորել պեւության ոեսուրսների µանական օդւադործման մակարդակը: Սակայն այդ µոլորը ւնեց չաւ կարճ: Շոււով նա դադարեցրեց իր այդ կարդի նախաձեոնությունները: Ավելին, նրա կաւարած չոայլ ծախսերը ուղղակի դաւարկեցին դանձարանը: իր աղջիկներից մեկի ամուսնությունը դանձարանի վրա նսւեց 40 միլիոն ֆրանկ: իր օրոք պալաւը օրական մորթում էր 500 ոչխար: Սուլթանը կաւարեց մեծածախս չինություններ, մասնավորապես կաոուցելով Զըրաղանի ն Բեյլերµեի Հիասքանչ պալաւները: Նրա վարած ցոփ կյանքի, Հարեմում կաղմակերպված µադոսաւոների վերաµերյալ լուրերը դուրս էին եկել երկրի սաՀմաններից: Եվրոպական µանկերից նրա վերցրած փոխաոությունները Հաջորդում էին մեկը մյուսին: Այդ փոխաոություններին Հաջորդում էին Հարկերի ն ւուրքերի ավելացումը, որը µնակչության վիճակը

դարձնում էր աղեւալի: Պեւությունը Հասել էր սնանկության եղրին: իր Հայացքներով լինելով Հեւադիմական` ղուրկ աղաւական սկղµունքներից, Աµդուլ Աղիղը սկսեց կաոավարել որպես µացարձակ µոնապեւ: Նրա անսաՀմանափակ ավւոկրաւիայի իչխանությունը ոչ մի օրենքով սաՀմանափակված չէր: Բնականաµար կայսրության ճնչված ժողովուրդների մու դա աոաջ էր µերելու ադեկվաւ ոեակցիա, որոնք ուժեղացրին իրենց աղաւադրական պայքարը: 1861 թ. ապսւամµություն µոնկեց Բոսնիայում ն Հերցեդովինայում: 18661869 թթ. ւեղի ունեցավ կրեւե կղղու Հույների ապսւամµությունը: Թուրքական ւիրապեւության դեմ մի քանի անդամ պայքարի ելավ Բուլղարիայի ժողովուրդը: Այդ ւարիներին ուժեղացավ Հայ ժողովրդի աղաւադրական պայքարը. 1862 թ. ապսւամµության դրոչը պարղեց աղաւաւենչ Զեյթունը: ԱրնմւաՀայության չրջանում նկաւելի էր աղդային ղդացումների վերելք: Աղաւ ապրելու, իր սեփական ճակաւադիրը ւնօրինելու ղդացումը ասւիճանաµար Համակում էր Հայությանը: 1863 թ., երµ Սւամµուլում Հայերը դրոչակներով ղարդարված 20 չոդենավերով ն նվադակցությամµ չնորՀակալություն էին Հայւնում եպարքոս Ալի փաչային իր Բեµեքի պալաւի աոաջ' Հայոց աղդային սաՀմանադրության Հասւաւության Համար, եպարքոսը իր մի µարեկամին դաոնալով ասում է. «Ես պոոուախոս Հույներից չեմ վախենում, այլ Հայերից, որոնք լոիկ-մնջիկ դործում են ն թուրք ժողովրդի Հեւ սերւ չփման մեջ են, վախենում եմ, որ սրանք մի օր ւաճկաց միանալով Հեղափոխություն անեն երկրի մեջ»: Հայւնի է, որ ճիչւ նույն կերպ էր մւածում նան եպարքոս Ֆուադ փաչան: Բոլոր ապսւամµությունները Բարձրադույն դուոը ճնչում էր մեծ դժվարությամµ, ցուցաµերելով ծայրաՀեղ դաժանություն: Ոչ թուրք ժողովուրդների պայքարը իրենց աղաւադրության Համար լրջորեն խարխլում էր 0սմանյան կայսրության աոանց այդ էլ թույլ պեւական չենքը: Մեծ պեւությունները օդւադործում էին կայսրության քրիսւոնյա ժողովուրդների ելույթները որպես լծակ սուլթանի նկաւմամµ ճնչում դործադրելու Համար, ձդւելով նրանից կորղել քաղաքական ղիջումներ: Թուրքական կաոավարող վերնախավում դւնվող չաւ դործիչներ Հսւակորեն դիւակցում էին, թե ինչպիսի Հեւնանքներ կարող են ունենալ քրիսւոնյա ժողովուրդների ղինված ելույթները: Նրանք եկել էին այն Համողման, որ իրենց ւիրապեւությունը պաՀպանելու Համար անՀրաժեչւ է դնալ որոչ ղիջումների: Նրանք կարնորադույն ղիջում էին Համարում մաՀմեդականների ու քրիսւոնյաների իրավունքների Հավասարության դեթ ձնական ընդունումը:

Թանղիմաթի µարեփոխումների իրականացման դործընթացը դործնականորեն ընդՀաւվել էր Ղրիմի պաւերաղմի ւարիներին: Այն նոր ղարկ էր սւացել սուլթանական Հրամանադրի' 1856 թ. Հաթթը Հումայունի Հոչակման չնորՀիվ: Այդ ժամանակաչրջանի µարեփոխումներն իրականացվում էին դլխավորապես նոր µյուրոկրաւիայի երկու ականավոր ներկայացուցիչների' ՄեՀմեդ էմին Ալիփաչայի ն ՄեՀմեդ Ֆուադ փաչայի ղեկավարությամµ: Նրանք ժամանակին եղել էին Ռեչիդ փաչայի դործակիցները, իսկ նրա մաՀվանից Հեւո քանիցս ղµաղեցրել էին մեծ վեղիրի ու արւաքին դործերի մինիսւրի պաչւոնները: Ալի փաչան ն Ֆուադ փաչան վարչակաղմի, արդարադաւության ն լուսավորության չափավոր µարեփոխումների կողմնակիցներ էին: Բարենորոդումները նրանք դիւում էին որպես 0սմանյան կայսրությունը ն այդ պեւության մեջ թուրքերի ւիրապեւող դիրքերը պաՀպանելու ն ամրապնդելու, ինչպես նան աղդային-աղաւադրական չարժումները թուլացնելու ն երկրի ներքին դործերին օւարերկրյա միջամւությանը վերջ դնելու միջոց: Ալի ն Ֆուադ փաչաները դւնում էին, որ կայսրության փրկության միակ ճանապարՀը դա մաՀմեդական ն քրիսւոնյա ժողովուրդների միաձուլումն է, այլ ոչ թե նրանց ղուդաՀեո դոյակցությունը: Ֆուադ փաչան նախաղդուչացնում էր սուլթանին. «Աոանց միաձուլման իրականացման 0սմանյան պեւության µուն դոյությունը ինձ թվում է անՀնարին»: Թեն այդ պեւական դործիչները Հսւակ պաւկերացում չունեին ապադա ինւեդրացված օսմանյան Հասարակության վերաµերյալ, սակայն նրանք դիւակցում էին դրա կենսական անՀրաժեչւությունը: Այսպես, օրինակ, Ֆուադը դրում էր, որ «այդ վիթխարի կայսրությունը չի կարող պաւկանել, ոչ Հույներին, ոչ սլավոններին կամ ոչ մեկ այլ կրոնի կամ աղդության: Արնելյան կայսրությունը կարող է դոյություն ունենալ միայն Արնելքի µոլոր մարդկանց միասնության դեպքում»: Այդ ենթադրյալ ն նոր սւեղծվելիք ինւեդրված Հասարակության մեջ Ալի ն Ֆուադ փաչաները աոանձնաՀաւուկ ւեղ էին Հաւկացնում թուրք ժողովրդին, դւնելով, որ միայն նա կարող է Հանդիսանալ «կապող օղակ» ն նա է ի վիճակի կաոավարելու մյուս ժողովուրդներին ն այդ Հասարակության մեջ խաղալու ւիրապեւող դեր: Նրանց կարծիքով միայն այդ ճանապարՀով կարելի էր կայսրությունը փրկել Հավերժական քաոսից ու քաղաքացիական պաւերաղմի վւանդից: Այդ ւեսակեւի ՀեոաՀար նպաւակը, անչուչւ, 0սմանյան

կայսրության մեջ թուրքերի ւիրապեւող դիրքերի ամրապնդումն էր ն կայսրության թուրքականացումը: Ալին ն Ֆուադը անվիճելի էին Համարում նան իսլամի' որպես կայսրության ւիրապեւող կրոնի սկղµունքը: Խոսելով մաՀմեդականների ու քրիսւոնյաների օրենքի աոջն Հավասարության մասին` նրանք միաժամանակ այն ւեսակեւին էին, որ չի կարելի քրիսւոնյաներին թույլաւրել ղµաղեցնելու µարձր պեւական պաչւոններ: Այդ դաղափարի Հիմնավորման Համար Ֆուադ փաչան µերում էր Հեւնյալ փասւարկը. «Մենք չենք կարող թույլ ւալ, որ Բ. Դոան մեջ քրիսւոնյաները լայն մասչւաµներով ղµաղեցնեն µարձր ծաոայողական պաչւոններ, քանի որ այդ դեպքում քրիսւոնյա ւարրը չի Հապաղի ներծծել ու կլանել թուրքական ւարրին, որն իր թվաքանակով նչանակալիորեն ղիջում է նրան»: Միանդամայն ակնՀայւ է, որ նման Հարցադրումներով աոաջնորդվելու դեպքում մաՀմեդականների ն քրիսւոնյաների «Հավասարության» վերաµերյալ խոսակցությունները դաոնում էին պաւրանք: Ալի ն Ֆուադ փաչաների վերոՀիչյալ սկղµունքները կյանքի կոչելու նպաւակով 1869 թ. ընդունվեց օսմանյան Հպաւակության մասին օրենքը, որւեղ ասվում էր, որ կայսրության µոլոր µնակիչները, անկախ իրենց աղդային պաւկանելությունից ու դավանանքից, Հանդիսանում են օսմանյան պեւության Հպաւակներ: Բոլոր դեպքերում նչված ժամանակաչրջանում իրականացված թանղիմաթական µարեփոխումները ունեցան որոչ դրական նչանակություն: 1858 թ. ընդունված «Հողի մասին օրենքը» օրինակ, նպասւեց Հողաւիրության նախկինում վերացված թիմարային Համակարդի վերջնական ոչնչացմանը: 1867 թ. օւարաՀապաւակներին իրավունք վերապաՀվեց 0սմանյան կայսրության ւարածքում ունենալու անչարժ դույք: Այդ որոչումը էականորեն ընդլայնում էր օւարերկրյա կապիւալի Հնարավորությունները երկրի ւնւեսության մեջ: 50-ական թվակաների կեսերին - 70-ական թվականների սկղµին իրականացվեցին µարեփոխումներ ՀարկաՀանության կարդավորման µնադավաոում. 1858 թ. օդոսւոսի 3-ին դործողության մեջ մւավ նոր քրեական օրենսդիրքը, որի Հիմքում ընկած էին ֆրանսիական քրեական իրավունքի սկղµունքները: Եվ թեպեւ նոր օրենսդիրքը պաՀպանում էր մուսուլմանական իրավունքի' չարիաթի, մի չարք դրույթները, օրենսդրական ակւերի այդ Հավաքածուն օµյեկւիվորեն ավելի µարենպասւ պայմաններ էր ապաՀովում կայսրության

Հպաւակների անձի ու դույքի անվւանդությունն ապաՀովելու Համար: 1861 թ. օդոսւոսի 3-ին սկսեց դործել 0սմանյան կայսրության պաւմության մեջ աոաջին աոնւրական դաւավարական օրենսդիրքը: Շարունակում էր դործել ու լրացվել 1850 թ. աոնւրական օրենսդիրքը, որը դարձյալ սւեղծվել էր ֆրանսիական օրենսդրության Հիմքի վրա: 1860 թ. Սւամµուլում ն նաՀանդական մի քանի կենւրոններում Հայւարարվեց Հաւուկ դաւարաններ սւեղծելու մասին, որոնք դործելու էին մուսուլմանական Հոդնորականության իրավասությունից դուրս: Միաժամանակ դաւական ֆունկցիաներից ղրկվեցին Համքարությունները' էսնաֆները: Անչուչւ պայքարը µարեփոխումների կողմնակիցների ու պաՀպանողականների միջն դրսնորվում էր µոլոր µնադավաոներում, սակայն աոանձնակի Համաոությամµ Հեւադիմությունը պաչւպանում էր իր դիրքերը քաղաքացիական իրավունքի µնադավաոում: ՊաՀպանողականներին Հաջողվեց թելադրել իրենց պայմանները ն նոր քաղաքացիական օրենսդիրքը, որը մաս աո մաս սկսեց Հրաւարակվել 1869 թվականից սկսած, ամµողջովին Հիմնված էր մաՀմեդական իրավունքի նորմերի վրա ն Համարյա ղերծ էր արնմւյան քաղաքացիական իրավունքի աղդեցության Հեւքերից: Բ. Դուոը մի չարք µարեփոխումներ իրականացրեց նան դաւավարության ն դաւարանների կաղմակերպման ոլորւում: 1864 թ. նոյեմµերին ընդունված «Վիլայեթների մասին օրենքով» դաւական իչխանությունն անջաւվեց վարչական իչխանությունից, նան նախաւեսվում էր ավելացնել աչխարՀիկ դաւարանների թիվը: 60-ական թվականներին իրականացվեցին մի չարք միջոցաոումներ, որոնք ուղղված էին Հիմնականում իչխանության կենւրոնացմանը: 1864 թ. ընդունված «Վիլայեթների մասին օրենքը» ուղղված էր իչխանության կենւրոնացման սկղµունքի խիսւ ապաՀովման, վիլայեթային իչխանությունների դործունեության նկաւմամµ Բ. Դոան լրիվ վերաՀսկողության ապաՀովման նպաւակին: ՆաՀանդների նաՀանդապեւերին կից սւեղծվեցին խորՀրդակցական մարմիններ' մեջլիսներ, որոնց կաղմի մեջ մւան ոչ միայն պաչւոնաւար անձինք, այլն մաՀմեդական ն ոչ մաՀմեդական µնակչության ընւրովի ներկայացուցիչներ: 60-70-ական թվականներին խոչոր քաղաքներում Հայւնվեցին քաղաքապեւարաններ: Սուլթանի Հրամանադրով կաոավարությունը դործողության մեջ դրեց Հաւուկ կանոնակարդեր, որոնք որոչում էին ոչ մուսուլմանական կրոնական Համայնքների' ուղղափաո Հույների, Հայ լուսավոր498

չականների (Հայ Աոաքելական եկեղեցու Հեւնորդների) ն Հուդայականների սւաւուսը: Ամµողջ խնդիրը կայանում էր նրանում, որ Հաթթ-ը Հումայունը միլլեթների Հոդնոր աոաջնորդներին ղրկում էր քաղաքացիական դործերով ղµաղվելու իրավունքից: Այդ իրավունքը ւրամադրվում էր Հաւուկ խորՀուրդների (մեջլիսների) ւնօրինությանը, որոնք µաղկացած էին Հոդնոր ու աչխարՀիկ անձանցից: Այսպիսով, Հայ ն Հույն պաւրիարքները ղրկվում էին Բ. Դոան աոջն իրենց Համայնքի չաՀերը ամµողջ ծավալով ներկայացնելու իրավունքից: ԱյսուՀեւն նչված Համայնքների աչխարՀիկ դործերով պեւք է ղµաղվեին Համայնքների ղեկավարներին կից դործող քաղաքացիական խորՀուրդները: Սակայն այդ խորՀուրդները դործնականում դւնվում էին սուլթանական վարչակաղմի վերաՀսկողության ներքո, որը ձդւում էր այդ մարմինները վերածել դործիքի ոչ թուրք ժողովուրդների աղդային-աղաւադրական պայքարի µոլոր միւումները ճնչելու Համար: Ոչ մուսուլմանական կրոնական Համայնքների վերաµերյալ նոր կանոնակարդը ուժդին Հարված էր Հասցնում դարերի ընթացքում դոյություն ունեցած միլլեթների Համակարդին, որն ապաՀովում էր ոչ մաՀմեդական ժողովուրդների որոչակի ինքնավարություն Համայնքի ներքին կյանքում, ն այդ Համակարդը փոխարինվում էր ղոււ կրոնական կաղմակերպությունների մի Համակարդով, որը ղուրկ էր քաղաքացիական ոլորւում որնէ արւոնություններից: ի դեպ, Հաթթը Հումայունը նախաւեսել էր միլլեթների Հոդնոր ղեկավարներին այսուՀեւն վճարել պեւական աչխաւավարձ, որի Հեւնանքով նրանք ըսւ էության վեր էին ածվել պեւական պաչւոնյաների: Նչված ժամանակաչրջանի թանղիմաթի µարեփոխումները չոչափեցին նան իչխանության կենւրոնական մարմինների կաոուցվածքի Հարցերը: 1868 թ. մայիսին սւեղծվեց Պեւական խորՀուրդ, որի վրա դրված էր պեւական օրենքների ու կաոավարական կարնորադույն որոչումների պաւրասւումը: ԽորՀրդի կաղմի մեջ ընդդրկվեցին նան ոչ մաՀմեդական µնակչության ներկայացուցիչները: 60-ական թվականներին ծնունդ աոան մի չարք մինիսւրություններ' արդարադաւության, լուսավորության, Հասարակական աչխաւանքների, վաքուֆների դծով ն այլն: Ղրիմի պաւերաղմից Հեւո սկսվեցին նան µարեփոխումներ µանակում: Դրանք ավարւվեցին 1869 թ. ընդունված օրենքով µանակը ֆրանսիական ձնով վերակաղմակերպելու վերաµերյալ: Աչխաւանքներ կաւարվեցին նան նավաւորմը վերակաոուցելու ուղղությամµ: Բարեփոխումները չոչափեցին նան լուսավորության ու մչակույ499

թի ոլորւը: 1860 թ. Հրապարակվեց Հրամանադիր, որը թույլ էր ւալիս քրիսւոնյաներին Հաճախելու մաՀմեդական դպրոցներ: Սակայն չՀաջողվեց այդ օրենքը ամµողջությամµ կենսադործել կյանքում: Նրա դեմ դուրս եկան ինչպես մաՀմեդականնները, որոնք երեխաների խաոը ուսուցումը դիւում էին որպես իսլամի ոդուն Հակասող, այնպես էլ քրիսւոնյաները, որոնք կասկածանքով էին վերաµերվում կաոավարության իրական նպաւակների նկաւմամµ: 1869 թ. սեպւեմµերին ընդունված «ԸնդՀանուր կրթության մասին օրդանական օրենքով» µարեփոխման էին ենթարկվում աչխարՀիկ դպրոցի µոլոր ասւիճանները: Այդ օրենքի Հրապարակումից Հեւո ավելացավ միջնակարդ աչխարՀիկ դպրոցների' ոյուչթիեների թիվը, µացվեցին մի չարք քաղաքացիական միջնակարդ ուսումնական Հասւաւություններ, այդ թվում նան երկրում աոաջին լիցեյը, որը սկսեց դործել 1868 թ. աչնանից: ԱչխարՀիկ կրթությունը, սակայն, ղարդանում էր չաւ դադաղ: Հակաոակ դրան, այն ոչ մաՀմեդական Համայնքներում (Հույների, Հայերի, µուլղարացիների, Հրեաների ն այլն) նչանակալի ղարդացում ապրեց: Այդ խղումը չափաղանց անՀանդսւացնում էր թուրքական ւիրապեւող չրջաններին: Սուլթան Աµդուլ Աղիղին ուղղված իր 1867 թ. նոյեմµերի 30-ի ղեկուցադրում, մեծ վեղիր Ալի փաչան նչում էր, որ թուրքերը չեն ձդւում ձեոք µերելու դիւելիքներ, որը նրանց այդ աոումով Հավասարեցներ ոչ մաՀմեդական ժողովուրդներին: Ուսւի նա Համաոորեն պնդում էր, որ այդ դործի Համար չպեւք է խնայել ոչ ջանքեր ն ոչ էլ միջոցներ: Եթե դա չարվի, նախաղդուչացնում էր մեծ վեղիրը, ապա «լուսավորյալ մարդիկ մեկ է մեղ կՀաղթեն, եթե նույնիսկ մեղ նրանցից պաւնեչենք չինական պարսպով, ն մեղանից կխլեն այն ամենը, ինչ մենք ունենք»: Հակաոակ նման նախաղդուչացումների, կրթության Համար աոանձնացվող պեւական միջոցները չնչին էին: Լուսավորության µնադավաոի µարեփոխումները դլխավորապես նպաւակադրված էին ոչ թուրք ժողովուրդների նպաւակասլաց դասւիարակությանը «օսմանյան Հայրենիքին» Հավաւարմության ու նվիրվածության ոդով: Որոչակի քայլեր կաւարվեցին նան դիւության ղարդացման µնադավաոում: Այսպես, 1861 թ. Մյունիֆ էֆենդիի նախաձեոնությամµ ֆրանսիական դիւությունների ակադեմիայի օրինակով սւեղծվեց «էնջյումեն-ի դանիչ» («Գիւական միություն») անունով օսմանյան դիւական ընկերությունը, որը սկսեց Հրաւարակել նան դիւական ամսադիր: Ակադեմիայի կաղմում ընդդրկվեցին նան մի

չարք Հայաղդի ն Հույն դիւնականներ: 60-ական թթ. սւեղծվեց նան «0սմանյան դիւական ընկերությունը»: Ծնունդ աոան դիւական այլ ընկերություններ, այդ թվում նան «Գեղեցիկ դրականության սիրողների ընկերությունը» (1861), «Բժչկական ընկերությունը» (1865) ն այլն, որոնք նույնպես ունեին իրենց Հանդեսները: 60-70-ական թվականներին µուոն թափով սկսեց ղարդանալ նան դրաւպությունը: Հայւնվեցին թուրքական մասնավոր մամուլի աոաջին օրդանները' 1860թվականից սկսեց լույս ւեսնել «Թերջյուման-ի աՀվալ» («Դեպքերի թարդման»), 1862 թվականից «Թասվիր-ի էֆքյար» («Գաղափարների պաւկեր»), 1867 թվականից' «ՄուՀµիր» («Թղթակից») թերթերը: Գեղարվեսւական դրականության մեջ Հայւնվեցին նոր ժանրեր' վեպեր, պաւմվածքներ, դրամաներ: 60-70-ական թվականներին սկղµնավորվեց Թուրքական պրոֆեսիոնալ թաւրոնը: 1868 թ. Սւամµուլում աոաջին պրոֆեսիոնալ թաւերական խումµը սւեղծել է Հակոµ Վարդովյանը: Այն իր ներկայացումները կաղմակերպում էր Գեդիկփաչա թաղամասում, ուսւի թաւրոնը նս կոչվեց այդ անվամµ: Թանղիմաթի երկրորդ չրջանի µարեփոխումների մեջ կարնոր ւեղ էր դրավում սուլթանի կողմից Հրապարակված «իրադեն», որը ղինվորական ծաոայության պարւականությունը ւարածում էր կայսրության ողջ µնակչության վրա: Նրանում ասվում էր, որ «մինչն այժմ միայն մաՀմեդական Հպաւակներն էին կաւարում այդ պարւականությունը, մինչդեո Հայրենիքի պաչւպանությունը µոլորի պարւականությունն է»: իրադեում միաժամանակ վերապաՀում էր արվում, որ մաՀմեդականների ւիրապեւող դիրքը այդ «խաոը» µանակում պեւք է պաՀպանվի: Դա Հիմնավորվում էր նրանով, որ իµր նրանք «վարժվել են» ղենք կրելու, ինչպես նան նրանով, որ իµր նրանք կաղմում են կայսրության µնակչության մեծամասնությունը: Այս օրենքը Հավասարապես Հանդիպեց թե՛ մաՀմեդականների, ն թե՛ քրիսւոնյաների դիմադրությանը: ՄաՀմեդականների մեծ մասը չէր կարող Համակերպվել այն մւքի Հեւ, որ «անՀավաւ-դյավուրները» կարող են ղենք կրել: իսկ քրիսւոնյա µնակչությունը Հնարավոր չէր Համարում արյուն թափել մի պեւության Համար, որի նկաւմամµ ինքը լցված էր աւելությամµ: Սակայն այդ օրենքը մնաց թղթի վրա ն խաոը ղինվորական սւորաµաժանումներ այդպես էլ չսւեղծվեցին: Թանղիմաթի չրջանում օրենսդրորեն թույլաւրվեց քրիսւոնյաների ծաոայությունը ժանդարմական ղորամասերում:

ԸնդՀանուր աոմամµ 50-ական թվականների վերջի ն 70-ական թվականների սկղµի թանղիմաթական µարեփոխումները որոչ դրական ւեղաչարժեր մւցրին երկրի քաղաքական-վարչական, ւնւեսական ու մչակութային կյանքում: Բայց այնուամենայնիվ ձեոք µերված արդյունքները ոչ մի կերպ չէին Համապաւասխանում ՃԱՃ դարի կեսերի պայմաններում վիթխարի ու µաղմաղդ պեւության ղարդացման պաՀանջմունքներին: Այդ անՀամապաւասխանությունը Հասցրեց այն µանին, որ ասւիճանաµար սկսեց աճել դժդոՀությունը սոցիալական ւարµեր խավերում: Այդ դժդոՀության արւաՀայւիչը Հանդիսացավ երիւասարդ թուրք մւավորականությունը: Հենց այդ միջավայրում էր, որ աոաջին անդամ երնան եկան ու ձնակերպվեցին 0սմանյան կայսրությունը սաՀմանադրական միապեւության վերափոխելու դաղափարները' երկրի սոցիալ-քաղաքական ն մչակութային աոաջընթացը ապաՀովելու նպաւակով: Զի կարելի Համաձայնվել թուրքական պաւմադրության կողմից լայնորեն աոաջ քաչվող այն ւեսակեւի Հեւ, որ թանղիմաթի չրջանում թուրքական իչխանությունները իրենց ւիրապեւության ւակ դւնվող ժողովուրդների նկաւմամµ վարում էին «աղաւականացման» քաղաքականություն: ԸնդՀակաոակը, դնալով ուժեղանում էին Հեւադիմական միւումները: Նորադույն ուսումնասիրությունները (Վ. Դադրյան, Ռ. Սաֆրասւյան ն այլն) Համողիչ փասւերով Հասւաւում են այն իրողությունը, որ թանղիմաթը Հող նախապաւրասւեց 0սմանյան կայսրությունում նախացեղասպանական իրադրության աոաջացման Համար, որի ղոՀը դարձավ Հայ ժողովրդի արնմւյան Հաւվածը:

ԳԼՈՒԽ ՏԱՍՆԵՐկՈՒԵՐՈՐԴ

«ՆՈՐ 0ՍՄԱՆՆԵՐԸ» ԵՎ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱկԱՆ

ՇԱՐԺՄԱՆ ԾՆՈՒՆԴԸ:

1876 Թ. ՍԱՀՄԱՆԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՀՌԶԱկՈՒՄԸ:

ՍաՀմանադրական չարժումը 0սմանյան կայսրությունում սկիղµ է աոել ՃԱՃ դարի 60-ական թվականների կեսերին: Այդ չարժման մեկնակեւը դարձավ 1865 թ. Հունիսը, երµ Սւամµուլում սւեղծվեց մի դաղւնի ընկերություն, որը Թուրքիայի պաւմության մեջ Հայւնի է որպես «Նոր օսմանների ընկերություն» (Geոc Օտոaոlւlaո Շeույeէ): Հունիսի 6-ի երեկոյան խոչոր պաչւոնյա Սաղըր ԱՀմեդ µեյի Ենիքյոյում (Սւամµուլի թաղամաս) դւնվող ամաոանոցում նրա որդի ՄեՀմեդ-µեյը Հանդիպեց իր դաղափարակից ընկերների Հեւ: Թվով Հինդ երիւասարդներ քննարկեցին այն անձանց ցուցակը, որոնց մւադիր էին ընդդրկել իրենց կողմից մւաՀղացած դաղւնի ընկերության մեջ: Հաջորդ օրը, Հունիսի 7-ին, խնջույքի անվան ւակ Սւամµուլից Հյուսիս, Բոսֆորի ափին դւնվող «Բելդրադյան անւաոում» ւեղի ունեցավ դաղւնի ժողով, որւեղ որոչում կայացվեց սւեղծելու մի ընկերություն կամ կաղմակերպություն, որը կոչվելու էր «Հայրենասիրական միություն»: Ըսւ էության այն դարձավ Թուրքիայի պաւմության մեջ աոաջին քաղաքական կուսակցությունը: Որոչ ժամանակ անց կաղմակերպությունը վերանվանվեց ն կոչվեց «Նոր օսմանների ընկերություն»: Նախապես այդ դաղւնի կաղմակերպությունն իր չարքերում ուներ ընդամենը 245 անդամ: Այն սւեղծված էր իւալական կարµոնարիաների ն լեՀական կոնֆեդերաւների օրինակով, որի անդամները դործում էին իրար Հեւ չկապված ընդՀաւակյա խմµերով: ԳաղւնապաՀության նպաւակով նրանք µաժանված էին ութական Հոդուց µաղկացած խմµերի: Որպես իրենց նչանաµան ն պայքարի վերջնական նպաւակ ընւրել էին «Աղաւությունը» («Հյուրրիեթ»), մինչդեո թանղիմաթի նչանաµանը «Արդարությունն» էր («Ադալեթ»):

1865 թ. «Նոր օսմանները» «մաՀմեդական Հայրենասերներ» սւորադրությամµ դիմում Հղեցին եվրոպական µոլոր երկրների կաոավարություններին: Այդ դիմումը «ՄաՀմեդական երիւասարդներ» կաղմակերպության դործունեության քաղաքական ծրադիրն էր, որի մչակմանը մասնակցել էր նան Թուրքիայի Հասարակական չինարարությունների նախարար Գրիդոր 0ւյանը: Դիմումում աոաջ էր քաչվում սաՀմանադրություն ընդունելու պաՀանջը: Նան պաՀանջվում էր սաՀմանափակել սուլթանի իրավունքները խորՀրդակցական ձայնի իրավունքով օժւված Աղդային ժողովով, որի անդամները պեւք է լինեին «երկրի µոլոր կրոնների ու ցեղերի ներկայացուցիչները»: Այս նոր µարեփոխիչները իրենց քարողչությունը ծավալելու Համար չափաղանց կարնոր նչանակություն էին ւալիս մամուլին, որը Ղրիմի պաւերաղմից Հեւո երկրում դւել էր լայն ւարածում: կաղմակերպության ղեկավարներն ու դաղափարախոսները երիւասարդ թուրք մւավորականության ներկայացուցիչներն էին: Դրանց թվում էին ականավոր դրող ու Հրապարակախոս ՄեՀմեդ Նամըք Քեմալը, Հայւնի դրականադեւներ ու Հրապարակախոսներ Աµդուլ Համիդ Զիյա µեյը ն Ալի Սուավին, որոնք դւնվում էին իր մաՀկանացուն կնքած Ռեչիդ փաչայի դաղափարական աղդեցության ներքո: Զիյա µեյը ծաոայել էր սուլթանի անձնական ապարաւում, իսկ ապա 1867 թ. դիմել էր կամավոր աքսորի, ապրելով Փարիղում, Լոնդոնում ու Ժննում, որւեղ դարձել էր կաոավարման սաՀմանադրական ձնի Համողված կողմնակից: Նամըք Քեմալը ավելի երիւասարդ էր ն ավելի կայուն իր աղաւական Հայացքների մեջ: Ծադումով սերել էր թուրքական µարձր պաչւոնեության միջավայրից: Եղել էր քաղաքական լրադրող ն էսսեիսւ, Հանդես դալով երկու Հարաղաւ դաղափարների' աղաւության ու Հայրենիքի աոաքյալի դերում: Լինելով «ճչմարիւ ու Համողված» մուսուլման` Նամըք Քեմալն աչխաւում էր իր դավանած քաղաքական սկղµունքները Հարմարեցնել իսլամի դրույթների Հեւ, այդ կրոնի մեջ փնւրելով ինչ-ինչ դաղափարներ աղաւական կաոավարման սկղµունքի վերաµերյալ: Նամըք Քեմալն էր աոաջին թուրքը, որը թուրքական աղդայնականություն (նացիոնալիղմ) քարողեց դեղարվեսւական երկերի միջոցով: Նա աոաջիններից մեկն էր, որ օդւադործեց վաթան (Հայրենիք), Հյուրրիեթ (աղաւություն), մեչրութիեթ (սաՀմանադրություն) ւերմինները: «Նոր օսմանների» ընկերության ակւիվ անդամների թվում կային նան ոչ քիչ թվով ֆեոդալական µյուրոկրաւիայի Հարուսւ ընւանիքներից սերած մարդիկ, որոնք սւացել էին աչխարՀիկ կրթու504

թյուն, իսկ նրանցից ոմանք' կրթություն էին սւացել Եվրոպայում: Ընկերության Հեւ կապված էին µաղմաթիվ խոչոր ասւիճանավորներ ու ղինվորականներ, այդ թվում նան կարկաոուն պեւական դործիչներից մեկը' ԱՀմեդ ՄիդՀաւ-փաչան: ՍաՀմանադրական չարժման դաղափարական նախադրյալների ձնավորման դործում կարնոր դեր են խաղացել թուրքական աոաջին թերթերից մեկը' «Թասվիր-ի էֆքյարը» («Գաղափարների արւաՀայւիչ») ն նրա Հիմնադիր իµրաՀիմ Շինասին: 1848 թ. ֆրանսիական Հեղափոխության ժամանակ որպես ուսանող նա դւնվել էր Փարիղում, միաժամանակ Հանդես դալով որպես µանասւեղծ ու դրամաւուրդ: Այդ դործիչը իր խոչոր ավանդն է ներդրել թուրքական դրականության, Հրապարակախոսության ն Հասարակական-քաղաքական մւքի ղարդացման դործում: իր թերթի էջերում նա դրում էր, որ ժողովուրդը իրավասու է երկրի կյանքին վերաµերող Հարցերի վերաµերյալ ունենալու իր կարծիքը ն արւաՀայւելու այն, չեչւում էր պեւական դործերում Հասարակական կարծիքի կարնորության մասին, նչում էր Եվրոպայի ձեոքµերումների ներդրման կարնորությունը 0սմանյան կայսրության կյանքի µոլոր µնադավաոներում: Շինասին դրում էր նան աչխարՀիկ օրենսդրության կարնորության ն միապեւի պաւասխանաւվության մասին իր կաւարած դործերի Համար: «Նոր օսմանները» աչխաւում էին կողմնակիցներ Հավաքադրել µանակի ու նավաւորմի սպաների կրթված մասի, աչխարՀիկ նոր դպրոցի ուսուցիչների, պաչւոնյաների, դրողների, նկարիչների ու լրադրողների չրջանից: Սկղµնական չրջանում «Նոր օսմանների ընկերությունը» որոչակի քաղաքական ծրադիր չուներ ն նրա անդամներին միավորում էր երկրի արդիականացման ու ւնւեսական աոաջընթացն ապաՀովելու Համար անՀրաժեչւ միջոցներ դւնելու ձդւումը: Նրանք աոաջ քաչեցին դրույթ այն մասին, որ իµր թանղիմաթի µարեփոխումների Հեւնանքով մաՀմեդականների իրավունքները ւուժել են, իսկ քրիսւոնյաները սւացել են չափից ավելի չաւ աոավելություններ: 1856 թ. Հաթթը Հումայունը նոր օսմաններն անվանում էին «Ֆերման քրիսւոնյաների աոավելությունների վերաµերյալ»: Նրանք Համողմունք էին Հայւնում, որ թանղիմաթի չրջանում Բ. Դոան քաղաքականությունն ուղղված էր «քրիսւոնյաների պաՀանջները µավարարելուն», որի Հեւնանքով մաՀմեդականները իµր Հայւնվել են «ՀարսւաՀարված Համայնքի» վիճակում: Ուսւի «Նոր օսմանները» իրենց Հայւարարեցին մուսուլմանների «ունաՀարված իրավունքների» պաչւ505

պաններ: Նրանք սուր դժդոՀություն էին արւաՀայւում մեծ վեղիր Ալի փաչայի ղեկավարած Բ. Դոան քաղաքականությունից: Նրանց աչքերում Ալի փաչան ն Ֆուադ փաչան «իսլամի դավաճաններ» էին, քանի որ 1856 թ. նրանց կողմից Հրապարակված Հաթթը Հումայունը մեծ իրավունքներ էր պարդնում քրիսւոնյաներին' մաՀմեդական µնակչության Հաչվին: ԱոՀասարակ պեւք է նչել, որ այդ ւարիներին «Նոր օսմանների» վերաµերմունքը կայսրության քրիսւոնյա µնակչության նկաւմամµ աչքի էր ընկնում ծայրաՀեղ անՀանդուրժողականությամµ: Նրանք, օրինակ, վնասակար նորամուծություն էին Համարում Հայաոաքելական ն Հույն-ուղղափաո միլլեթների Համար ընդունված սաՀմանադրությունները: «Նոր օսմանները» թչնամաµար էին ւրամադրված նան 0սմանյան կայսրության ւիրապեւության ներքո դւնվող քրիս ւո նյա ժո ղո վուրդ նե րի աղ դային-ա ղաւադրական չարժման նկաւմամµ: 0րինակ, Նամըք Քեմալը ն իµրաՀիմ Շինասին ամեն կերպ փաոաµանում էին «իսկական ու ճչմարիւ օսմանցիների» ոաղմաչունչ ոդին ն նրանց ւարած «փաոաՀեղ Հաղթանակները» «դյավուրների» նկաւմամµ: Դրսնորելով իր վերաµերմունքը կայսրության քրիսւոնյա ժողովուրդների աղդային-աղաւադրական չարժումների նկաւմամµ, Ալի Սուավին դրում էր. «Մեր նախնիները արյուն թափելով, թիղ աո թիղ նվաճել են այս Հողերը, իսկ մենք, իրենց անարժան սերունդները, քայլ աո քայլ ամµողջը վերադարձնում ենք Հեւ»: կարծես ձայնակցելով Ալի Սուավիին` Նամըք Քեմալը դրում էր. «Մեր մարդարեն ծաոայում էր աչխարՀին իր դաչույնով: Մենք նույնպես պեւք է դնանք այդ ճանապարՀով... կաչխաւենք ապացուցել, որ մենք պաւկանում ենք օսմանյան ժողովրդին, որն ամµողջ աչխարՀին սւիպում է դողալ իր աոջն... Ցույց ւանք դյավուրներին մեր ուժը, պաւճաոենք այդ Հաճույքը մարդարեին»: «Նոր օսմանները» այն Համողմանն էին, որ թանղիմաթյան µարեփոխումների Հեւնանքով մաՀմեդականների իրավունքները սաՀմանափակվել էին, մինչդեո քրիսւոնյաները սւացել էին չափից ավելի մեծ աոավելություններ: Նրանք մաՀմեդականների Համար սւեղծված վիճակը դնաՀաւում էին որպես «Հալածված Համայնքի» վիճակ: 1867 թ. «Նոր օսմանները» ւպադրեցին ն Սւամµուլում ւարածեցին Ֆրանսիայում վւարանդության մեջ դւնվող եդիպւական իչխանաղուն (Եդիպւոսի խեդիվ իսմայիլ փաչայի եղµայր) Մուսւաֆա Ֆաղըլ-փաչայի µաց նամակը ուղղված սուլթան Աµդուլ Աղիղին: Այդ

նամակը աոաջին անդամ Հրապարակվել էր 1867 թ. սկղµին, Փարիղում, ֆրանսերեն լեղվով, որը թուրքերենի էր թարդմանվել Նամըք Քեմալի կողմից: Նամակը դրված էր սուլթանին Հավաւարիմ Հպաւակության ոդով: Հեղինակը սուլթանին դիմում էր «իմ ւիրակալ» արւաՀայւությամµ: Նամակում, սակայն, իչխանաղունը սուր քննադաւության էր ենթարկում կայսրությունում ւիրող վիճակը ն եղրափակում էր նրանով, որ փրկության ճանապարՀը սաՀմանադրության ընդունումն է: Մուսւաֆա Ֆաղըլը կոչ էր անում վճոականորեն պայքարել սուլթանական ասւիճանավորների µոնությունների ու կամայականությունների դեմ, պայմաններ սւեղծել արՀեսւների, աոնւրի ն դյուղաւնւեսության ղարդացման Համար, աոողջացնել ֆինանսները, դադարեցնել օւարերկրյա միջամւությունը երկրի ներքին դործերին: Նամակում ասվում էր, որ սուլթանի քրիսւոնյա Հպաւակների ապսւամµությունները ՀրաՀրվում են պեւության արւաքին թչնամիների կողմից: Դրան նչանակալից չափով աոնչություն ունի նան ներկա վարչակաղմը: Որ կաոավարության ոչ արդյունավեւ կաոավարման Հեւնանքով կայսրության µոլոր Հպաւակները, աոանց µացաոության, ենթարկվում են ճնչման ու Հալածանքների: Եվրոպան կարծում է, որ ճնչվում ու Հալածվում են լոկ քրիսւոնյաները: Մինչդեո մաՀմեդականները, որոնք երµեք չեն փնւրում օւարերկրյա ւերությունների Հովանավորությունը, ավելի մեծ չափով են ենթարկվում ճնչումների, քան ոչ մաՀմեդականները: Ֆաղըլ փաչայի նամակը դարձավ «Նոր օսմանների» Համար մի յուրաՀաւուկ ծրադրային փասւաթուղթ: Նրանում µոլոր Հույսերը կապվում էին երնակայական աղաւական միապեւի Հեւ, որը չրջապաւված է պեւության չաՀերին նվիրված աղնիվ, անչաՀախնդիր ու նվիրյալ պաչւոնյաներով: Ֆաղըլ փաչայի նամակում մանվածապաւ ակնարկներ էին պարունակվում նան սաՀմանադրական կաոավարման վերաµերյալ: Մասնավորապես նա սուլթանի ուչադրությունը Հրավիրում էր եվրոպական ւերությունների կյանքի «աղաւ կարդերի» վրա: Նամակում մեծ ւեղ էր Հաւկացվում նան մաՀմեդական պեւության Հեւ քրիսւոնյա Հպաւակների փոխՀարաµերությունների խնդրին: Մասնավորապես Հեղինակը ղարդացնում էր Հեւնյալ ւեսակեւը: Այն «փաոավոր ժամանակները», երµ «կայսրություն սւեղծողները», այսինքն` թուրքերի նախնիները, ն նրանց ենթակա ժողովուրդները ապրում էին միմյանց Հեւ Համերաչխության ու ներդաչնակության պայմաններում, անդաոնալիորեն մնացել են Հեւնում: Ներկայումս քրիսւոնյա ժողովուրդները դրսնորում են անՀնաղան507

դություն ն ապսւամµում են սուլթանի դեմ: Դրա պաւճաոը նախ եվրոպական պեւությունների կողմից ՀրաՀրվող սադրանքներն են, սակայն չափաղանց կարնոր է նան այն, որ ներկա կաոավարությունը վաւ է կաոավարում իր Հպաւակներին: Ե՛վ մաՀմեդականները ն՛ քրիսւոնյաները ենթարկվում են ճնչումների: Սակայն Ֆաղըլ փաչայի կարծիքով մաՀմեդականների վիճակը աոավել ծանր է, քանի որ նրանք չունեն այնպիսի արւոնություններ ու Հովանավորներ, ինչպես քրիսւոնյաները: Մուսուլմանների ն քրիսւոնյաների միջն կորսված ներդաչնակությունը վերականդնելու ն միաժամանակ պեւության վերաՀաս կործանումը կանխելու Համար Ֆաղըլ փաչան աոաջարկում էր «աղաւ ն արդար կաոավարման» Համակարդի արմաւավորում, որը պեւք է ունենար ներկայացուցչական µնույթ: Նրա կարծիքով, միայն այդ ճանապարՀով կարելի էր վերջ ւալ անլուր ՀարսւաՀարությանը ն µավարարություն ւալ µոլոր Հպաւակների ձդւումներին, անկախ նրանց կրոնական պաւկանելությունից: Ֆաղըլ փաչան չեչւում էր, որ ոչ թե կրոնն է կարդավորում ժողովուրդների իրավունքները, այլ արդարությունը, որը µոլորի Համար մեկն է: Մուսւաֆա Ֆաղըլ փաչան ըսւ էության աոաջարկում էր ոչնչացնել այն µոլոր արւոնությունները, որոնք մաՀմեդականների Համեմաւ իµր ունեին քրիսւոնյաները: Սուլթանական կաոավարության ոեակցիան Ֆաղըլ փաչայի նամակի ն նրա Հեւ աոնչություն ունեցող մարդկանց նկաւմամµ վերին ասւիճանի սուր էր: 1867 թ. դարնանը «Նոր օսմանների» ընկերության մի խումµ անդամներ, այդ թվում նրա աոավել նչանավոր դաղափարախոսները, վւարանդվեցին Եվրոպա: Վւարանդության վերաµերյալ որոչումն ընդունվեց այն µանից Հեւո, երµ մի չարք թերթերի նկաւմամµ, որոնց Հեւ «Նոր օսմանները» կապված էին սերւ կապերով, սկսվեցին Հեւապնդումներ ու Հալածանքներ: 1867 թ. մարւին Բ. Դուոը փակեց «Թասֆիր-ի էֆքյար» թերթը: Նույնպիսի ճակաւադրի արժանացավ նան «Մուխµիր» («Թղթակից») թերթը, որը 1867 թ. Հունվարից Հրաւարակում էր Հրապարակախոս Ալի Սուավին: կաոավարությունը սկսեց լրջորեն ղµաղվել աղաւական լրադրողների Հարցերով: Որոչվեց որպես պեւական ծաոայողների Նամըք Քեմալին ուղարկել էրղրում նաՀանդապեւի օդնականի պաչւոնով, իսկ Զիյա µեյին պաչւոն ւալ կիպրոսում: Միանդամայն ակնՀայւ է, որ կաոավարությունը որոչել էր աղաւական քարողիչներից մաքրել մայրաքաղաքը: Սակայն փոխանակ մեկնելու իրենց պաչւոնաւե508

ղին, նախապես սւանալով իչխանաղուն Ֆաղըլ փաչայի Հրավերը, նրանք Սւամµուլից ֆրանսիական «Բոսֆոր» չոդենավով փախուսւի դիմեցին Փարիղ: Փախուսւը կաղմակերպվել էր «Նոր օսմաններին» մու կանդնած Սւամµուլում ֆրանսիական թերթի Հրաւարակիչ Ժան Պյեւրիի կողմից, որը դործում էր Մուսւաֆա Ֆաղըլ փաչայի Հեւ սերւ Համադործակցությամµ: Համարյա այդ նույն ժամանակ, Ֆաղըլ փաչայի մարդկանց օդնությամµ կասւամոնուից, որւեղ դւնվում էր աքսորականի վիճակում, Եվրոպա փախուսւի դիմեց Ալի Սուավին: Ֆաղըլ փաչան վւարանդի դործիչներին Փարիղում ւրամադրեց իր չքեղ աոանձնաւունը որպես «նոր օսմանների» կենւրոնաւեղի: Նա վւարանդի Հեղափոխականներին ծանոթացրեց ֆրանսիական քաղաքական ու պաչւոնական չրջանների Հեւ: Ընկերության անդամների մեկ այլ խումµ 1867 թ. Սւամµուլում կաղմակերպեց դավադրություն մեծ վեղիր Ալի-փաչայի կաոավարության դեմ: Նախաւեսված էր խոովություն µարձրացնել Աµդուլ Աղիղի կողմից կաոավարության նսւավայրը կաւարվող ավանդական այցելության ժամանակ, վճոական դործողություններով սւիպել սուլթանին պաչւոնաղուրկ անել Ալի-փաչային ն նչանակել նոր մեծ վեղիրի: Սուլթանի մերժման դեպքում դավադիրները չէին µացաոում նրան դաՀընկեց անելը: Նրանք կապեր Հասւաւեցին աղաւականի վարկ վայելող իչխանաղուն Մուրադի Հեւ, որը Համարվում էր դաՀաժաոանդ: Այդ դժվարին դործի իրականացումը իր վրա էր վերցրել Նամըք Քեմալը, որը ժամանակին եղել էր Մուրադի որդու դասւիարակը: Դավադրությունը, սակայն, µացաՀայւվեց նրա մասնակիցներից մեկի դավաճանության չնորՀիվ: Սկսվեցին ձերµակալություններ: Ձերµակալվածների թվում էին նան µարձրասւիճան ն կարնոր պեւական պաչւոններ ղµաղեցնող անձինք, օրինակ, Սւամµուլի ղորամասի Հրամանաւար 0մեր Նայիլի-փաչան (ծադումով Հունդարացի, 1848 թ. Հունդարական Հեղափոխության մասնակից, որն ընդունել էր իսլամը ն աչքի ընկել թուրքական ղինվորական ծաոայության մեջ) ն ոսւիկանության նախարարի օդնական Մուսւաֆա Ասըմ փաչան: Դրանով «նոր օսմանների» ընկերության դործունեությունը մայրաքաղաքում դործնականում դադարեց ն այսուՀեւն դործունեության կենւրոններ դարձան Լոնդոնը ն Փարիղը, ուր փախան ն վւարանդու կարդավիճակով Հասւաւվեցին կաղմակերպության ղեկավարներից ն չարքային անդամներից չաւերը: Այսպիսով, սւեղծվեց արւասաՀմանյան վւարանդիական քաղաքական կենւրոն:

Եվրոպա վւարանդված «նոր օսմանները» Մուսւաֆա Ֆաղըլ փաչայի նյութական աջակցությամµ սկսեցին թուրքերեն լեղվով Հրաւարակել իրենց թերթերը: ԱրւասաՀմանում «Նոր օսմանների ընկերության» քարողչական դործունեության մեջ մեծ դեր խաղացին «ՄուՀµիր» թերթը, որը Ալի Սուավին Հրաւարակում էր Լոնդոնում 1867-1868 թթ., ն «Հյուրրիեթ» («Աղաւություն») թերթը, որը Նամըք Քեմալը ն Զիյա µեյը Հրաւարակում էին 1869-1870 թթ. Լոնդոնում, իսկ ապա' Զիյա µեյը' Ժննում: «Հյուրրիեթի» էջերում չարադրվում էին «Նոր օսմանների» քաղաքական պաՀանջները ն նրանց Հեւապնդած նպաւակները: Թերթը դրում էր, որ 0սմանյան կայսրության փրկությունը ունի միայն մեկ ճանապարՀ' կայսրության վերածումը սաՀմանադրական միապեւության ն պաւդամավորների պալաւի դումարումը: Թերթը քննադաւում էր կաոավարությանը թանղիմաթական µարեփոխումները ձախողելու Համար, Հանդես էր դալիս սուլթանի իրավունքները սաՀմանափակելու ն օրենքի աոջն Բարձրադույն Դոան պաւասխանաւվության օդւին, ձնակերպում էր օրենսդիր ն դործադիր իչխանություններն անջաւելու անՀրաժեչւության դաղափարը, աոաջ էր քաչում պաւդամավորների պալաւի նման իչխանության µարձրադույն մարմինների ընւրովիության սկղµունքը, ձդւում էր ւեսականորեն Հիմնավորել Ղուրանի ն չարիաթի նորմերի Հեւ սաՀմանադրականության դաղափարների Համաւեղելիության սկղµունքը: Միաժամանակ «նոր օսմանների» մամուլում ն քաղաքական Հրապարակախոսության մեջ Հսւակորեն ղարդացվում էր այն միւքը, որ կայսրությունը պեւք է պաՀպանվի, ինչպես ն պեւք է պաՀպանվի սուլթանի իչխանությունը, նվաճված ժողովուրդների նկամամµ: «Նոր օսմանների» դաղափարախոսները ձնակերպեցին այսպես կոչված օսմանիղմի դոկւրինը, Համաձայն որի սուլթանի µոլոր Հպաւակները, անկախ իրենց աղդային ու կրոնական պաւկանելությունից «օսմանցիներ» են, «միննույն ընւանիքի ղավակները»: Նրանք պնդում էին, որ սաՀմանադրական կաոավարումը կµերի արդարություն ու Հավասարություն սուլթանի µոլոր Հպաւակներին, կւրուկ կերպով Հանդես էին դալիս ոչ թուրք ժողովուրդների աղդային-աղաւադրական չարժումների ու աղդային իղձերի դեմ: «Նոր օսմանցիների» աոաջնորդները ձնակերպեցին «օսմանյան աղդի» Հայեցակարդը, ըսւ որի կայսրության µոլոր ժողովուրդները, անկախ իրենց ծադումից, աղդությունից ու դավանանքից օսմանյան պեւության Հպաւակներ են, այսինքն «օսմանյան աղդ»: Սակայն այդ «օսմա510

նյան աղդի» մեջ միայն թուրքերն են «աոաջին կարդի օսմանցիներ»: Սա ոչ թուրք ժողովուրդներին Համաձուլելու ն թուրքականացնելու ծրադիր էր: «Նոր օսմանների» թերթերը, նրանց Հրապարակախոսական դրվածքները Եվրոպայից դաղւնի ճանապարՀով թափանցում էին 0սմանյան կայսրություն ն լայն արձադանք դւնում Հաւկապես օսմանյան Հասարակության կրթված մասի մու: Վւարանդության մեջ դւնվելը կարնոր դեր խաղաց «նոր օսմանների» դաղափարական ու քաղաքական Հայացքների ձնավորման դործում: Այդ ընթացքում նրանք ծանոթացան եվրոպական լուսավորիչների, դրողների, Հրապարակախոսների աչխաւությունների Հեւ, ուսումնասիրեցին իրավունքը, եվրոպական երկրների պեւական կաոուցվածքը ն այլն: Նամըք Քեմալը ն Զիյա µեյը Ֆրանսիայի մի չարք ականավոր մւածողների ու դրողների սւեղծադործություններ թարդմանեցին թուրքերեն: 1867 թ. ամոանը սուլթան Աµդուլ-Աղիղը պեւական այց կաւարեց սկղµում Փարիղ, իսկ ապա' Լոնդոն: Նա օսմանցիների աոաջին միապեւն էր, որը դուրս էր դալիս իր կայսրության սաՀմաններից, չՀաչված այն դեպքերը, երµ սուլթանը իր µանակի դլուխ անցած մեկնում էր արչավանքների: Լոնդոնում կրիսւալ-Պալասում պաչւոնական ընդունելության ժամանակ, ներկաների մեջ սուլթանը նկաւում է կարմիր ֆեսավոր մարդկանց, որը դրավում է նրա ուչադրությունը: Նրա այն Հարցին, թե ովքեր են նրանք, իր արւաքին դործերի մինիսւրը պաւասխանում է. «Դրանք, Ձերդ դերաղանցության դեմ ընդդիմադիրներ են»: Անչուչւ արւասաՀմանում ընդդիմության ձնավորման Հարցը չէր կարող չանՀանդսւացնել սուլթանական արքունիքին: Վերջինս 70-ական թվականների սկղµին որոչում է վերջ դնել «նոր օսմանների» դործունեությանը, նրանց պարադլուխներին Հնարավորություն ւալով վերադաոնալ Հայրենիք, նրանց աոաջարկելով պաչւոններ ն այլն: 1870-1872 թթ. վւարանդիության մեջ եղած մի քանի դործիչներ վերադարձան Սւամµուլ: Դրանց թվում էր նան Ֆաղըլ փաչան, որը ղµաղեցնելով արդարադաւության նախարարի պաչւոնը, այլնս չէր խոսում սաՀմանադրության մասին: Ասւիճանաµար նա խղեց նան իր կապերը «նոր օսմանների» Հեւ: Վւարանդիությունից վերադարձավ նան Նամըք Քեմալը, որը դրեց «Վաթան» («Հայրենիք») անունով Հայրենասիրական դրաման: Նրանում ղարդացվում էր «աղդի» ու «Հայրենիքի» դաղափարը: 1872 թ. Հունիսին Նամըք Քեմալը Սւամµուլում սկսեց Հրաւարակել «իµրեթ» («Խրաւ»)

թերթը, որը չոււով դարձավ «նոր օսմանների» խոսափողը ն սաՀմանադրության դաղափարների ւարածողը: Թերթում Հրաւարակված Հոդվածներում կաոավարությունը ենթարկվում էր սուր քննադաւության: Դրա Հեւնանքը եղավ այն, որ 1873 թ. մարւին կաոավարությունն արդելեց «իµրեթի» Հրաւարակությունը, իսկ թերթի խմµադիրը` Նամըք Քեմալը, աքսորվեց կիպրոս, որւեղ նա սւիպված էր 3 ւարի անցկացնել իր աքսորը` ոսւիկանության ուժեղ Հսկողության ներքո: Մայրաքաղաքից արւաքսվեցին նան «նոր օսմանների» կողմնակից մի չարք լրադրողներ ն Հրապարակախոսներ: Սակայն, չնայած այդ Հալածանքներին ն կաոավարության կողմից ձեոնարկվող կանխարդելիչ քայլերին` արդեն անՀնար էր կասեցնել «նոր օսմանների» դաղափարների ւարածումը թուրք մւավորականության չրջանում: Դա Հող նախապաւրասւեց քաղաքական պայքարի Համար Հանուն սաՀմանադրական µարեփոխման: «Նոր օսմանները» արդեն Հասցրել էին իրենց դաղափարների սերմերը նեւել պարարւ Հողի մեջ: Նրանց կողմից մչակվել ն դաղափարաքաղաքական եղրի ւեսք էին սւացել «օսմանյան աղդի» (1ուlleէ-ւ օտոaու”) ն «օսմանյան Հայրենասիրության» դաղափարները: ՍաՀմանադրական չարժումը ծնունդ աոավ մի այնպիսի պայմաններում, երµ 0սմանյան կայսրությունում Ներքին քաղաքական աոավել կարնոր դործընթացներից մեկը դարձավ µալկանյան ժողովուրդների աղդային-աղաւադրական չարժումը: Բալկաններում քրիսւոնյա ժողովուրդների Հակաթուրքական պայքարը 50-ական թվականների վերջերից սկսեց վերածվել կայսրության կաղմից անջաւվելու ն դուրս դալու, իրենց աղդային պեւությունները վերածնելու պայքարի: 1861 թ. Դանուµյան իչխանությունների ւարածքում Հայւարարվեց միասնական Ռումինական պեւության սւեղծման մասին: 1860-1862 թթ. Բոսնիայում ն Հերցեդովինայում ւեղի էր ունենում դյուղացիության Հակաթուրքական ու Հակաֆեոդալական ապսւամµություն: Բոսնիայում µորµոքվեց քաղաքացիական պաւերաղմ մաՀմեդականների ու քրիսւոնյանների միջն: 1862 թ. թուրքական ղորքերը դուրս եկան Սերµիայից: 1868-1869 թթ. օսմանյան իչխանությունների դեմ ծանր ու արյունաՀեղ մարւեր էր մղում կրեւեի µնակչությունը, որը ձդւում էր այդ կղղին միացնել Հունասւանին: Բ. Դուոը դաժանորեն ՀաչվեՀարդար ւեսավ ապսւամµների Հեւ: 60-70-ական թթ. ուժեղացավ նան µուլղարական ժողովրդի Հակաթուրքական պայքարը: Թուրքերը դրան նս պաւասխանեցին արյունու ՀաչվեՀարդարով:

Բալկանյան ժողովուրդների աղաւադրական չարժումները Համընկան 0սմանյան կայսրության ներսում ւնւեսական ն քաղաքական ճդնաժամի կւրուկ սրման Հեւ: Ֆինանսական ճդնաժամը պեւության մեջ Հարաճուն կերպով խորանում էր: Պեւությունը չարունակում էր արնմւյան դրամաւերերից փոխաոություններ վերցնել: Եվրոպական ներդրողներին դայթակղեցնում էին Թուրքիայի վիթխարի Հանքային Հանածոների վերաµերյալ ներկայացվող Հաչվեւվությունները: Պեւության արւաքին պարւքը դնալով ձնադնդի պես մեծանում էր: Տնւեսական աղեւը սպաոնում էր ընդունել վիթխարի չափեր: Տնւեսական դրության չեչւակի վաւթարացման դրսնորումներից մեկը եղավ 1875 թ. աչնանը Բարձրադույն դոան արած պաչւոնական Հայւարարությունը իր մասնակի ֆինանսական սնանկության մասին: 1873 թ. ամոանից մինչն 1875 թ. դարունը Փոքր Ասիայում ուժդին երաչւի պաւճաոով սկսվեց աՀավոր սով: Մի չարք դյուղերում µնակչությունը ամµողջապես մաՀացավ: Շաւ դյուղերում ոչնչացավ մինչն µնակչության 70-80 ւոկոսը: կերի µացակայության պաւճաոով սկսվեց նան անասունների ղանդվածային անկում: Անաւոլիայի Հարավ-արնելքում, Սիրիայում ն Լիµանանում µոնկվեց խոլերայի Համաճարակ: Սովը ն Հիվանդությունը ւարան մի քանի Հարյուր Հաղար մարդկային կյանք: Երկրի ամµողջ նաՀանդներ մարդաթափ եղան: 1874-1875 թթ. սով սկսվեց նան Եվրոպական Թուրքիայի մի չարք նաՀանդներում: Այդ µոլորի µարձրակեւը Հանդիսացան ձմեոային խսւաչունչ սաոնամանիքները: ժամանակակիցների վկայությամµ, Սւամµուլի թաղամասերում Հայւնվել էին դայլեր, որոնք Հոչուում էին պաւաՀական անցորդներին: Գյուղաւնւեսական մթերքների անµավարարությունը Հասել էր այնպիսի չափերի, որ µացաոում էր Հարկերի Հավաքման Հնարավորությունը: Պեւության µյուջեի մեջ դոյացել էր Հսկայական ճեղքվածք: Մի պաՀ նույնիսկ կայսերական դանձարանը դարձել էր այն ասւիճանի դաւարկ, որ անՀրաժեչւ դրամ չկար կաոավարության դործունեությունը իրականացնելու Համար: Ֆինանսական փակուղուց ելք դւնելու նպաւակով Բ. Դուոը անընդՀաւ µարձրացնում էր Հարկերը: իսկ դա կայսրության ւարµեր նաՀանդներում աոաջ էր µերում դժդոՀություն, ապսւամµություններ ու խոովություններ: 0սմանյան կայսրության արւաքին քաղաքական Հորիղոնը նս պայծաո չէր: Բալկաններում Հուժկու վերելք էին ապրում Հակաթուրքական աղդային-աղաւադրական չարժումները: 1875 թ. Հակաթուրքական դյուղացիական ապս513

ւամµությունների ալիքը կրկին ընդդրկեց Բոսնիան ն Հերցեդովինան: 1875 թ. Հերթական անդամ պայքարի դուրս եկավ µուլղարական ժողովուրդը, Հղոր ապսւամµություն µոնկեց Հին Զադորում: 1876 թ. դարնանը Հակաթուրքական ապսւամµության ալիքը արդեն Համակել էր ողջ Բուլղարիան: Թուրքերի կողմից այն ճնչվեց անողորմ դաժանությամµ: իրենց արյունու նախճիրը կաղմակերպելիս թուրքերը ւարµերություն չէին դնում մարդկանց ոչ ւարիքի ն ոչ էլ սեոի մեջ: Բաղմաթիվ դյուղեր նրանք Հրո ճարակ դարձրին: Թուրքական ասկյարները դործում էին միջնադարյան «սրµաղան պաւերաղմի» ավանդույթներով: Բուլղարական սարսափները ցնցեցին ողջ Եվրոպան: Թուրքական դաղանությունները դնաՀաւվեցին որպես «դարի ամենանողկալի Հանցադործությունը»: Թուրք µաչիµողուքների այդ արյունու խրախճանքը սարսափի ճիչ աոաջ µերեց ողջ քրիսւոնյա աչխարՀում, ուժեղացնելով թուրքոֆոµիական ւրամադրությունները: Այդ իրադարձությունների ընթացքում արւասաՀմանում թուրքական կաոավարության Հեղինակությունն ու վսւաՀության վարկը խիսւ սասանվել էր: Սուլթանի ն նրա կաոավարության նկաւմամµ մեծանում էր նան Հայ դրամաւեր չելեµիների ն Հույն մեծաՀարուսւ վաճաոականների ու դրամաւերերի դժդոՀությունը, որոնք Հսկայական դումարներ էին ներդրել պեւական արժեթղթերի մեջ ն Հայւնվել էին սնանկացման չեմին: Զայրույթի ւեղիք էր ւալիս նան սուլթան Աµդուլ Աղիղի վարքադիծը: 1871 թ. մեծ վեղիր Ալի-փաչայի մաՀվանից Հեւո նա իր դործողություններում դարձել էր սանձարձակ: Նրա վեղիրների մեջ միակ մարդը, որն ի վիճակի էր որոչ ղսպիչ աղդեցություն ունենալ սուլթանի վրա, դա մեծ վեղիրն էր: Ալի-փաչայի մաՀվանից Հեւո Աµդուլ-Աղիղը թեթնության չունչ քաչելով խոսւովանել էր, որ «վերջապես ինքը դարձել է աղաւ մարդ»: Նա անմիջապես իր իչխանությունը դարձրեց անսաՀմանափակ, յուրացնելով Բ. Դոան իրավասությունները, ավելի ճիչւ Հաչվի չնսւելով նրա Հեւ: Սուլթանը Հայւարարել էր, որ ինքը մւադիր է այսուՀեւն երկիրը կաոավարել ոուսական ցարի ձնով, երµ իր մինիսւրներից յուրաքանչյուրը պաւասխանաւու է ոչ թե մեծ վեղիրի, այլ միայն սուլթանի աոջն: Սկղµում նա մեծ վեղիրի պաչւոնում նչանակեց փաոասեր ու անսկղµունք ՄաՀմուդ Նեդիմին, նրա մասին արւաՀայւվելով Հեւնյալ կերպ. նա վեղիրների մեջ աոաջինն է, որ անում է Հենց այն, ինչ պաՀանջում է սուլթանը: Սակայն վերջինս իր քաղաքականությամµ ուժեղացրեց վարչական քաոսը, պեւական պաչւո514

նյաներից չաւերին աքսորելով Հեոավոր վայրերը, ղանդվածորեն պաչւոնանկ անելով իր Համար անցանկալի անձանց կամ նրանց մի ւեղից ւեղափոխելով մեկ այլ ւեղ: Մեծ վեղիրը Սւամµուլում Ռուսասւանի դեսպան իդնաւնի մարդն էր, Հենց այդ պաւճաոով թուրքերը նրան անվանեցին «Նեդիմով»: Սոֆթերը նույնիսկ ամµասւանեցին սուլթան Աղիղի մու, որ «Նեդիմովը» երկիրը ծախում է ոուսներին: Միաժամանակ սուլթանի քմաՀաճությունները դարձան այն ասւիճանի արւաոոց, որ նրա չրջապաւի մարդիկ սկսեցին ենթադրել, որ նա ւաոապում է մեծադարությամµ ն ունի մւավոր ղարդացման խնդիրներ: Գնալով նրա մու µոնապեւական Հաւկանիչները վերածվում էին մոլուցքի. նա, օրինակ, պաՀանջում էր, որ իր վեղիրները իր ուներն ընկնեն ու Համµուրեն իր որդու ուքերը, սւիպում էր, որ ցանկացած ասւիճանավոր, որը կրում էր Աղիղ անունը, ինչպես ն ինքը, պաչւոնական փասւաթղթերի ւակ սւորադրելիս չդրեր այդ անունը, այլ որնէ այլ անուն: Նա կենդանի մարդկանց միջոցով խաղում էր «ղինվորիկ» խաղը. ոււում էր մեծ քանակությամµ ձու. այնքան էր ւարված իր մարւական աքլորներով, որ աքլորակոիվների ժամանակ Հաղթանակ ւարած աքլորներին պարդնաւրում էր չքանչաններով կամ ղարդերով, իսկ պարւվածներին ուղարկում աքսոր: Եվրոպայի մայրաքաղաքներում չրջադայություն կաւարելուց Հեւո վերադաոնալով Սւամµուլ, սուլթանը որոչել էր դերաղանցել այնւեղ ւեսած պերճանքին ու չքեղությանը: Նա Դոլմաµախչե պալաւում կաղմակերպում էր ծախսաւար չքեղ ներկայացումներ: Հսկայական միջոցներ էր ծախսում իր պալաւի վրա: Աչխաւելով Հեւ չմնալ եվրոպացիներից, Աµդուլ-Աղիղը Հրամայեց կաոուցել ղրաՀապաւ ոաղմանավեր: Նման պայմաններում իրենց դործունեությունը ակւիվացրին սաՀմանադրական µարեփոխումների կողմնակիցները, որոնց դլուխ կանդնեց պեւական-քաղաքական խոչոր դործիչ ԱՀմեդ ՄիդՀաւ-փաչան: Համողվելով, որ սուլթան Աµդուլ Աղիղի կաոավարման չրջանում Հնարավոր չէ որնէ µան փոխել պեւության վիճակի մեջ, ՄիդՀաւ փաչան անցավ ընդդիմադիր դործունեության, այսուՀեւն պայքար մղելով Հանուն սաՀմանդրական կարդերի Հասւաւման: Ժամանակակիցներից մեկը նրա մասին ասել էր, որ «այդ մարդը Հանձինս սաՀմանադրության, ւեսնում էր մի Համադարման 0սմանյան կայսրության աոջն Հաոնած µոլոր դժվարություններն ու մարւաՀրավերները ՀաղթաՀարելու Համար»: ՄիդՀաւ փաչան կողմնորոչվում էր դեպի Անդլիան ն այն ւեսակեւին էր, որ այդ պեւության քաղաքական կաոուցվածքը կարող է

Թուրքիայի Համար ընդօրինակելու օրինակ Հանդիսանալ: Նա սերւ կապերի մեջ էր դւնվում Սւամµուլում անդլիական դեսպան Հենրի էլլիոթի Հեւ ն նրանից սւանում էր «խորՀուրդներ»: ՍաՀմանադրության կողմնակիցները կաոավարության դեմ պայքարն սկսեցին ավաւական-կղերական չրջանների մի մասի Հեւ µլոկ կաղմած: Սոֆթերը, այսինքն ասւվածաµանություն ուսումնասիրող ուսանողները ն աչակերւները դժդոՀ էին սուլթանի ու մեծ վեղիր Նեդիմի վարած քաղաքականությունից: ՄիդՀաւ փաչան ն նրա կողմնակիցները ձդւում էին այդ դժդոՀությունն ուղղել Հանուն սաՀմանադրության Համար պայքարի Հունով, թեն սաՀմանադրականների ու սոֆթերի կողմից Հեւապնդվող նպաւակները ւարµեր էին: Սոֆթերը µավականաչափ լավ կաղմակերպված մուսուլմանական մոլեոանդներ էին, որոնք պաՀանջում էին խսւիվ պաՀպանել չարիաթի օրենքները ն Հրաժարվել եվրոպական նորամուծություններից: Սոֆթերը նս Հանդես էին դալիս սուլթանին կից խորՀրդակցական մարմին («չուրայ-ի ումմեթ») սւեղծելու օդւին, սակայն միայն մաՀմեդականների ներկայացուցիչներից: Եվրոպական պեւությունների միջամւության սպաոնալիքի մասին լուրերն ու չչուկները էլ ավելի էին թեժացնում սոֆթերի միջավայրում Հակակաոավարական ւրամադրությունները: Մայրաքաղաքում լուրեր էին պււվում, որ սուլթան Աµդուլ Աղիղը վախենալով իր ժողովրդից, խնդրել է ոուսական ցարին 30 Հաղարանոց մի µանակ ուղարկել Սւամµուլ նրա անձը ն դաՀը պաչւպանելու Համար: Սոֆթերը ամեն օր մղկիթների µակերում կաղմակերպում էին աղմկալից ՀանրաՀավաքներ: Նրանց ղեկավարները մչւական կապերի մեջ էին ՄիդՀաւ-փաչայի Հեւ ն նրանից սւանում էին ՀրաՀանդներ: ՄիդՀաւի կարդադրությամµ դաՀաժաոանդ Մուրադի դանձապեւ Հույն Քրիսւաքին սոֆթերին ւրամադրում էր դրամ: Սոֆթերը սկսեցին ղինվել: Մի քանի օրվա ընթացքում մայրաքաղաքի ղենքի խանութներում նրանց կողմից դնվեց մու 15 Հաղար Հրացան ու աւրճանակ: Անդլիական դեսպանաւունը նս, որը չաՀադրդոված էր սոֆթերի չրջանում Հակաոուսական ւրամադրությունների վերելքով, Հիմնավորապես ֆինանսական օդնություն էր ցույց ւալիս սոֆթերին ղենք ձեոք µերելու Համար: Մթնոլորւը դնալով չիկանում էր: Մայրաքաղաքում սկսեցին ւարածվել թոուցիկներ, որոնցում կոչ էր արվում դաՀընկեց անել սուլթանին, ինչպես նան ձերµակալել ու մաՀապաւժի ենթարկել նրա մինիսւրներին որպես «ԱլլաՀի ու Հայրենիքի նկաւմամµ դավա516

ճանների»: Սւամµուլի µնակչության չրջանում ւարածվեց մի փասւաթուղթ, որը կրում էր «ՄաՀմեդական Հայրենասերների մանիֆեսւ» անվանումը: Նրա Հեղինակներն էին ՄիդՀաւ-փաչան, Խալիլ Շերիֆ-փաչան ն 0ւյան էֆենդին (Գրիդոր 0ւյանը - Վ. Բ.): Մանիֆեսւում ասվում էր, որ 0սմանյան կայսրությունում Հավասարապես Հալածվում են ն՛ մաՀմեդականները ն՛ քրիսւոնյաները: Այդ Հալածանքները կարելի է վերացնել միայն պաւդամավորների պալաւի սւեղծման միջոցով, որի կաղմում ընդդրկված լինեն µոլոր ժողովուրդների ներկայացուցիչները, անկախ նրանց աղդությունից ու կրոնական պաւկանելությունից: 1876 թ. մայիսի 9-ին Բայաղիդիե Հրապարակում Հավաքվեցին մու վեց Հաղար սոֆթեր ն նրանց ուսուցիչ խոջաներ Սւամµուլի ւարµեր մղկիթներից, որպեսղի ղանդվածային ՀանրաՀավաք կաղմակերպեն Բարձր դոան չենքի աոջն: Նրանք ոաղմական նախարարի միջոցով սուլթանին պաՀանջ ներկայացրին պաչւոնաթող անել մեծ վեղիր ՄաՀմուդ Նեդիմ փաչային ն դլխավոր մուֆթի Հասան ՖեՀմի էֆենդիին: Ցուցադրական ձնով ՀանրաՀավաքի մասնակիցները չափում էին Բ. Դոան աոջն եղած պարսպի µարձրությունը, որոչելու Համար, թե այն արդյոք µավարար չափով µարձր է, որ նրանից Հնարավոր լինի կախել մեծ վեղիրին: Թեն 0սմանյան կայսրության Հասարակական ն քաղաքական պաւմության մեջ ՃՄԱ դարից սկսած ուսանող-ասւվածաµանների Հուղումները սովորական երնույթ էին, սակայն այս անդամ դրանք աչքի էին ընկնում Հիանալի կաղմակերպվածությամµ ն նպաւակների Հսւակությամµ: Ենթադրվում էր, որ այդ չարժումը կաղմակերպված էր ու ֆինանսավորվում էր ՄիդՀաւ-փաչայի կողմից, որն այդ ժամանակ արդեն դլխավորում էր «նոր օսմանների» սաՀմանադրական չարժումը: Մինչն որ արքունիքում վերլուծում էին սւեղծված իրադրությունը, մայիսի 10-ին սոֆթերի Հուղումները վերսկսվեցին նոր թափով: ՀանրաՀավաքների ժամանակ Հոեւորները կոչ էին անում ղենքի դիմել: Ցուցարարների թիվը արադորեն աճում էր, նրանց միացավ մայրաքաղաքի մաՀմեդական µնակչության նչանակալից մասը: կաոավարությունը այն ասւիճանի աՀաµեկված էր չարժման թափով, որ չՀամարձակվեց ղորքեր նեւել ամµոխի դեմ: Ցուցարարների µաղմաՀաղար չարասյունները սարսափելի աղմուկ-աղաղակով չարժվեցին դեպի Բ. Դոան չենքը: Լսվում էին սպաոնալիքներ մեծ վեղիրի ու չեյխ-ուլ-իսլամի Հասցեին: ԱՀաµեկված մեծ վեղիրը թաքնվեց իրա517

նական դեսպանաւան չենքում, իսկ չեյխ-ուլ-իսլամը սւիպված էր ապասւան որոնել իր աղդականների մու: Ցուցարարների Հեւ µանակցություններ վարելու Համար սուլթանն ուղարկեց իր դլխավոր ՀամՀարղին ն աոաջին քարւուղարին, նրանց Հրավիրելով պալաւ Հանդիսւ պայմաններում ցուցարարների պաՀանջները քննարկելու Համար: Սակայն վերջիններս Հրաժարվեցին այդ Հրավերից, պնդելով իրենց պաՀանջների վրա: Մայիսի 10-ի երեկոն ն 11-ի դիչերը անցան Հեւադա իրադարձությունների ւադնապալից սպասումների մեջ: Մայիսի 11-ի աոավույան սոֆթերը դարձյալ սկսեցին ՀանրաՀավաքներն ու քայլարչավները: Դրանց մասնակիցների թիվը դնալով չարունակում էր աճել: Ամենուրեք լսվում էին պաՀանջներ ՄիդՀաւ-փաչային մեծ վեղիր նչանակելու մասին: Սուլթանը սւիպված էր ւեղի ւալ: Նա պաչւոնանկ արեց դլխավոր մուֆթիին (չեյխ-ուլ-իսլամին) ն մեծ վեղիր ՄաՀմուդ Նեդիմին, որի փոխարեն նչանակվեց պաՀպանողական Հայացքների ւեր Ռյուչթու-փաչան: Շեյխ-ուլ իսլամի պաչւոնը ղµաղեցրեց ԽայրուլլաՀ-էֆենդին: ՄիդՀաւ-փաչան նոր կաոավարության մեջ մւավ որպես անպորւֆել մինիսւր: Դա դեո միայն սկիղµն էր: Հենց այդ պաՀից սկսած ՄիդՀաւ-փաչան սկսեց µացաՀայւ կերպով Հանդես դալ որպես սաՀմանադրական չարժման աոաջնորդ: Սւամµուլից µրիւանական դեսպանը ղեկուցում էր Լոնդոն իր վերադասին, որ մայրաքաղաքում «սաՀմանադրություն µաոը µոլորի չրթների վրա էր»: Ուչադրավ է նչել, որ ձդւելով աղդել մաՀմեդականների դիւակցության վրա իր Համար ցանկալի ուղղությամµ, ՄիդՀաւ-փաչան Հաճախ Հայւարարում էր, որ երաղում ւեսել է ՄուՀամմեդ մարդարեին, որն իրենից խնդրել է Հոդ ւանել երկրի փրկության մասին: ՄիդՀաւ-փաչան սաՀմանադրություն µաոի ւակ Հասկանում էր Համաժողովրդական խորՀրդակցական մի ասամµլեա, որի մեջ պեւք է ներկայացված լինեին կայսրության մեջ աոկա µոլոր խավերը, µոլոր աղդությունները ն µոլոր դավանանքների Հեւնորդները: ԱյսուՀեւն սուլթանը ն նրա մինիսւրները պեւք է պաւասխանաւվություն կրեին խորՀրդակցական ասամµլեայի աոջն: Դրանով իսկ սուլթանի µացարձակ իչխանությունը սաՀմանափակվելու էր ն ենթարկվելու էր խորՀրդի ն աղդի կամքին: Որպեսղի արդարացվի կաոավարման նման ինսւիւոււի դոյությունը, սաՀմանադրության կողմնակիցները վկայակոչում էին Ղուրանը: Նրանք իսլամի սուրµ դիրքը մեկնաµանում էին այն իմասւով,

որ սուլթանի µացարձակ իչխանությունը նրա ներկա ձնով Հափչւակել ու µոնաւիրել է ժողովրդի իրավունքները ն դրանով իսկ խախւել է սրµաղան օրենքը: ՄիդՀաւ-փաչան քայլ աո քայլ նախապաւրասւում էր պեւական Հեղաչրջում: 1876 թ. մայիսի 29-ի լույս 30-ի դիչերը ղինվորական ու քաղաքացիական µարձր ասւիճանավորների մի խումµ, որի մեջ մւնում էին մեծ վեղիր ՄեՀմեդ Ռյուչթու-փաչան, ոաղմական մինիսւր Հյուսեին Ավնի փաչան, Սւամµուլի կայաղորի պեւ Ռեդիֆ-փաչան, օդւվելով նոր մեծ մուֆթի Հասան Խայրուլլա-էֆենդիի աջակցությունից, որոչեցին դաՀընկեց անել սուլթան Աµդուլ Աղիղին: Քանի որ Հեղաչրջումն իրականացնելու Համար անՀրաժեչւ էր չեյխ-ուլ-իսլամի Համապաւասխան որոչումը' ֆեթվան, ուսւի դավադիրները դրավոր Հարցում արեցին նրան Հեւնյալ µովանդակությամµ. «Եթե Հավաւացյալների աոաջնորդը ունենա խոլ ու սանձարձակ վարք ու µարք, եթե կաոավարելու Համար չունենա պաՀանջված խելամւությունը, եթե նրա անձնական ծախսերը վնաս են µերում պեւական դանձարանին ն այս µոլորով Հանդերձ նա մնա դաՀի վրա, դա վւանդավոր չէ՞ ժողովրդի Համար, ն արդյոք չպե՞ւք է նրան դաՀընկեց անել»: Շեյխ-ուլ-իսլամը այդ Հարցմանը պաւասխանում է. «Շարիաթի օրենսդիրքը այո է ասում» ն սւորադրում է ֆեթվան: Մայիսի 30-ի վաղ աոավույան Սւամµուլի ոաղմական ուսումնարանի աչակերւները «նոր օսմանների» ակւիվ կողմնակից Սուլեյման-փաչայի Հրամանաւարությամµ, ինչպես նան մայրաքաղաքի կայաղորի երկու դումարւակ ցամաքից չրջապաւեցին սուլթանական Դոլմաµախչե պալաւը: Ծովի կողմից սուլթանի նսւավայրը չրջափակեց «Մասուդիե» ղրաՀանավը: Եվս մեկ ոաղմանավ դիրքեր դրավեց ոուսական դեսպանության ամաոային նսւավայրի դիմաց, կանխելու Համար դեսպան իդնաւնի որնէ միջամւություն: Խոովարարները Հեչւությամµ ղինաթափ արեցին պալաւական պաՀակախումµը: Քնից արթնացնելով սուլթանին, խոովարարները ընթերցում են չեյխ-ուլ-իսլամի ֆեթվան: Տեսնելով, որ որնէ դիմադրություն անօդոււ է, սուլթանն ասում է. «թող ամենակալի կամքը կաւարյալ լինի»: Աµդուլ Աղիղը իր ընւանիքի Հեւ, ղինված մարդկանց ուժեղ Հսկողությամµ ուղարկվեց սուլթանական Թոփկափը Հին պալաւը: ԱյնուՀեւն ՄիդՀաւը ն նրա ՀամախոՀ դործընկերներ-մինիսւրները Հավաքվեցին սերասկերաթի' ոաղմական նախարարության չենքում, որւեղ Հրապարակվեց չեյխ-ուլ-իսլամի ֆեթվան սուլթանին դաՀըն519

կեց անելու մասին: Ֆեթվայում µերվում էին սուլթանին դաՀից ղրկելու Հեւնյալ Հիմքերը. «մւավոր ւկարություն ու խանդարում, քաղաքական Հարցերի լուծումից խուսափում, պեւության եկամոււների օդւադործում անձնական նպաւակների Համար ն մի վարքադիծ, որն ընդՀանուր աոմամµ վւանդավոր է պեւության ու Հասարակության Համար»: Հենց ւեղում մինիսւրները Հավաւարմության երդում ւվեցին Հավաքին ներկա դւնված դաՀաժաոանդ Մուրադին, որը դաՀակալեց Մուրադ Մ անունով (1876): Աµդուլ Աղիղը ոչ մի դիմադրություն ցույց չւվեց ն խոնարՀաµար դրեց իր Հրաժարականի վերաµերյալ Հայւարարություն: Լուսաµացին ոաղմանավերից կաւարված Հրեւանային 101 Համաղարկերը ավեւում էին սուլթանի փոփոխության մասին: Սւամµուլի µնակչությունը մեծ ոդնորությամµ ողջունեց այդ անարյուն պեւական Հեղաչրջումը, իսկ մինիսւրներից մեկը ւեղի ունեցածը դնաՀաւեց որպես «µարեպաւեՀ իրադարձություն», որն իր նչանակությամµ Հավասար էր ենիչերիների ոչնչացմանը: Որոչ ժամանակ անց Թոփկափը պալաւում ւնային µանւարկության մեջ դւնվող նախկին սուլթան Աµդուլ Աղիղը ինքնասպանությամµ վերջ ւվեց իր կյանքին: Նա իր մորից խնդրել էր մկրաւ իµր թե իր մորուքը Հարդարելու Համար ն այդ մկրաւով կւրել էր իր երկու ձեոքերի երակները: Մեկ այլ վարկածի Համաձայն, որն ավելի Հավանական է, Հունիսի 4-ին Հեղաչրջում իրականացնողները սպանել են Աµդուլ Աղիղին: Մուրադն ունեցել է աղաւամիւ Հայացքներ ն µարենորոդումներ իրականացնելու խոչոր ծրադրեր: Նա իր դաՀակալությունը սկսեց µուլղարացի ն այլ Հեղափոխականներին ընդՀանուր ներում չնորՀելով: Մուրադի դաՀ µարձրանալուց Հեւո աղաւական Հայացքների ւեր ն սաՀմանադրության կողմնակից µաղմաթիվ անձինք վերադարձան վւարանդությունից ու աքսորից: Նրանց մեծ մասին նոր իչխանությունները չնորՀեցին պաչւոններ: Անմիջապես կիպրոսից վերադարձավ նան Նամըք Քեմալը, որը սւանձնեց սուլթանի անձնական քարւուղարի պաչւոնը: Բնականաµար, Մուրադ Մ-ի իրադործած աղաւական µնույթի քայլերը աոաջ էին µերելու որոչակի չրջանակների դիմադրությունը ն խոչընդուող քայլերը: Շոււով պարղվեց նան, որ նոր սուլթանը µնավ չի ցանկանում խաղալիք դաոնալ իրեն դաՀ µարձրացրած մարդկանց ձեոքերում: Սակայն Մուրադին դաՀ µարձրացողներն ունեին այլ Հաչիվներ: ՄիդՀաւ փաչան որոչել էր չոււափույթ կերպով Հոչակել սաՀմանադրություն:

ՍաՀմանադրության Հոչակման Համար ծավալված պայքարը µավականին կաւաղի µնույթ սւացավ 1876 թվականի ամոանը ն աչնանը: Հունիսի 6-ին նորից ղµաղեցնելով Պեւական խորՀրդի նախադաՀի պաչւոնը, ՄիդՀաւ փաչան անմիջապես մչակեց սաՀմանադրության նախադիծ: Այն քննարկվում էր µարդ քաղաքական իրադրության պայմաններում, որն ավելի էր խորանում այն պաւճաոով, որ Հունիսի 30-ին Սերµիան ն Հուլիսի 1-ին Զեոնոդորիան ի պաչւպանություն µոսնիական ն Հերցոդովինյան ապսւամµների պաւերաղմ էին Հայւարարել Թուրքիային: 1876 թ. Հուլիսին Սւամµուլի µնակչության չրջանում ւարածվեց ՀակասաՀմանադրական ւրամադրություններ ունեցող µարձրասւիճան Հոդնորականների' ուլեմների կոչը, որում թեն Հավանություն էր ւրվում Աµդուլ Աղիղի դաՀընկեց լինելուն, որը նրանց կարծիքով խախւել էր չարիաթի դրույթները, սակայն աոաջարկվում էր ոչնչացնել կայսրության µոլոր քրիսւոնյաներին: Նկաւի ունենալով, որ սաՀմանադրության Հակաոակորդների կողմից աոաջ էր քաչվում ւեսակեւ այն մասին, որ կաոավարման սաՀմանադրական եղանակը անՀամաւեղելի է չարիաթի սրµաղան դրույթներին, Հուլիսի 15-ին ւեղի ունեցած մինիսւրների ու µարձր ասւիճանավորների նիսւում, որը նվիրված էր սաՀմանադրության վերաµերյալ Հարցի քննարկմանը, ելույթ ունեցավ Ռումելիայի նաՀանդի դլխավոր դաւավոր (կադիասկեր) Սեֆեդդին-էֆենդին, որը µաղմաթիվ վկայակոչումներ արեց Ղուրանից ն Հադիսներից, ձդւելով ներկաներին ապացուցել, որ իսլամը չի Հակասում կաոավարման սաՀմանադրական եղանակին: իր Հերթին ցանկանալով դործնականում ապացուցել, որ Հնարավոր է միավորել երկրի ւարµեր ժողովուրդների չաՀերը Հանուն «ընդՀանուր Հայրենիքի»' 0սմանյան կայսրության, ՄիդՀաւ փաչան կաղմակերպում էր մաՀմեդականներից ու քրիսւոնյաներից (Հիմնականում Հույներից) µաղկացած խաոը կամավորական ջոկաւներ, նրանց Սերµիա ն Զեոնոդորիա ուղարկելու Համար: Այդ ջոկաւներից մեկի դրոչի վրա ՄիդՀաւ փաչան խաչը, ասւղը ն մաՀիկը միացրեց իրար խորՀրդանչելու Համար մաՀմեդականների ու քրիսւոնյաների միասնությունը, որոնք ուքի են կանդնել «ընդՀանուր Հայրենիքի» պաչւպանության Համար: Սակայն սոֆթերը ն մուսուլմանական Հոդնորականները վճոականորեն µողոքում էին ոչ մաՀմեդականներին մուսուլմաններին ՀամաՀավասար իրավունքներ ւրամադրելու դեմ, որը նրանց կարծիքով Հակասում էր «սրµաղան օրենքի»' չարիաթի սկղµունքներին: իրենց

այդ Հայացքները նրանք արւաՀայւեցին ՄիդՀաւ փաչային ներկայացված մի դրության մեջ, որւեղ ասվում էր. «Մենք ոչ մի Հիմք չենք ւեսնում այն µանի Համար, որպեսղի ունենանք սաՀմանադրություն կամ աղդային խորՀրդարան: Մենք քրիսւոնյաներին ընկճել ենք ն մեր Հողը նվաճել ենք սրով, ն չենք ցանկանում նրանց Հեւ կիսել երկրի նկաւմամµ իչխանությունը, կամ թույլ ւալ նրանց մեղ Հեւ ՀամաՀավասար մասնակցելու երկրի կաոավարման դործին»: իրենց այդ Հայւարարությամµ սոֆթերն, անկասկած արւաՀայւում էին 0սմանյան կայսրությունում դոյություն ունեցող ոեալ իրավիճակը: կ. Մարքսը դրում էր, որ «Թուրքական պեւությունը, ինչպես µոլոր արնելյան պեւությունները, իր Հիմքում ունի պեւության ու եկեղեցու, քաղաքականության ու կրոնի չափաղանց սերւ միաՀյուսում, Համարյա թե նույնացում: Թուրքական կայսրության ն նրա կաոավարողների Համար Ղուրանը միաժամանակ Հանդիսանում է ն՛ Հավաւի ն թե՛ օրենքի աղµյուր»: 0րենքի աոջն µոլոր ժողովուրդների Հավասարության պաՀանջն «անպայման կնչանակեր իրականության մեջ Ղուրանը փոխարինել նոր քաղաքացիական օրենսդրքով, այլ խոսքով կնչանակեր' քանդել թուրք Հասարակության կաոուցվածքը ն նրա փլաւակների վրա սւեղծել նոր իրավիճակ»: Հիրավի, նույնիսկ թուրք սաՀմանադրականները ընկալում էին աղդային Հարցը որպես ղոււ կրոնական Հարց: ԳաՀակալությունից 15 օր Հեւո Մուրադ Մ-ի մու Հայւնաµերում են ջղային Հիվանդության կամ խելադարության ախւանիչներ: Վարկած կա այն մասին, որ դա պարղապես նյարդային ւադնապ էր, սակայն մութ ուժերը ւակից դործում էին ն չաՀադրդիո մարդիկ 1876 թ. օդոսւոսի վերջին նրան Հոչակեցին խելադար ն անµուժելի Հիվանդ: Մուրադ Մ-ը, չնայած իր երիւասարդ ւարիքին, աչքի էր ընկնում արւասովոր մւավոր ընդունակություններով: Նա սւացել էր Հիանալի կրթություն, Հավասար կերպով ընկալում էր ինչպես արնելյան, այնպես էլ արնմւյան մչակույթը: Սնվել էր ֆրանսիական դրականությամµ ու արվեսւով, վայելում էր Հաջող դաչնակաՀարի Համµավ, Հեղինակ էր մի չարք երաժչւական սւեղծադործությունների, որոնք արժանացել էին ճանաչված երաժիչւների դնաՀաւանքին: Աµդուլ Աղիղի Եվրոպա կաւարած ճանապարՀորդության ժամանակ նա ուղեկցում էր սուլթանին ն չփումների ժամանակ µարենպասւ ւպավորություն էր թողել եվրոպացիների վրա: Սակայն վերադարձից Հեւո նա դաղւնի կապեր էր Հասւաւել µուն երկրում ն արւասաՀմանում դւնվող աղաւական դործիչների Հեւ: Նա անդա522

մակցում էր նան ֆրանսիական մասոնական օթյակներից մեկի Հեւ: Տեղեկանալով այդ մասին, Աµդուլ Աղիղը սկսել էր կասկածանքով վերաµերվել նրա նկաւմամµ, փասւորեն պաՀելով խիսւ մեկուսացման մեջ: Դա չափաղանց ծանր անդրադարձ էր ունեցել Մուրադի աոանց այն էլ դրդոուն խաոնվածքի վրա ն նա իրեն ւվել էր խմիչքի: Նրա նյարդային Համակարդը նոր ցնցման ենթարկվեց իր Հորեղµայր Աµդուլ Աղիղի սպանության պաւճաոով: Դրան ավելացավ նան այն, որ կաոավարության նիսւի ժամանակ, աղդությամµ չերքեղ մի µանակային սպա, որը ենթադրում էր, որ սուլթանը ոչ թե ինքնասպանություն է դործել, այլ սպանել են նրան, վրեժ լուծելու նպաւակով Մուրադի աչքի աոջն աւրճանակի կրակոցներով սպանեց ոաղմական ու արւաքին դործերի մինիսւրներին: Այդ ցնցումներից Հեւո Մուրադը խուսափում էր երնալ Հասարակության աչքին ն ըսւ էության ի վիճակի չէր ղµաղվելու պեւական դործերով: Նա ենթարկվեց թուրք ն օւարերկրյա µժիչկների քննությանը, որոնց կողմից ւրված ախւորոչումը Հեւնյալն էր. սուլթանը ւարել է նյարդային ցնցում, որը µուժելու Համար պաՀանջվում է որոչակի ժամանակ: Նկաւի ունենալով այն Հանդամանքը, որ ինչպես µուն երկրում, այնպես էլ նրա սաՀմաններից դուրս աոկա էր քաղաքական ճդնաժամ, կաոավարության անդամների մի մասը անՀրաժեչւ Համարեց դնել իչխանափոխության Հարց' Մուրադին փոխարինելու Համար մեկ այլ, աոավել ակւիվ ն դործունյա սուլթանով: Ընւրությունը կանդ աոավ Մուրադի կրւսեր եղµոր' իչխանաղուն Աµդուլ Համիդի վրա, մի մարդու, որի արժանիքներն ու ընդունակությունները անՀայւ էին օսմանյան քաղաքական չրջանակների Համար, քանի որ վերջինս իր չաւ նախորդների նման պաՀվում էր մեկուսացման վիճակում: իր եղµորը' Մուրադին, խելադար Հոչակելու դործում Աµդուլ Համիդը ունեցել է մեծ դերակաւարություն: Նա միջոցների մեջ խւրություն չդնելով կաւարում էր խլուրդի աչխաւանք: Արադորեն միանալով Մուրադի Հակաոակորդների խմµին, Համիդը դաղւնի ւեսակցություն է ունենում մեծ Հեղինակություն վայելող Նամըք ՄեՀմեդ փաչայի Հեւ, որպեսղի վերջինս իր աղդեցությունն օդւադործի թադը իրեն Հաւկացնելու դործի մեջ: Այդ ւեսակցության ժամանակ իրեն ընկերացած իսքենդեր փաչային իր դաՀ µարձրանալուց Հեւո Աµդուլ Համիդը Հրամայում է որպես ավելորդ վկա խեղդամաՀ անել: Համիդը սկսում է Հաճախակի Հանդիպումներ ունենալ նան մեծ վեղիր ՄիդՀաւ փաչայի Հեւ' իր իսկ ւան մեջ: Մուրադի ֆրանսամեւ քաղաքական Հայացքները նս այդ կարճ

ժամանակամիջոցի ընթացքում աոաջ էին µերել մյուս մեծ ւերությունների դժդոՀությունը: Ուսւի նրանք նս դաղւնապես Մուրադի դեմ ւանում էին աչխաւանքներ: Սւամµուլում µրիւանական դեսպան էլիոթը, թեն նախապես Մուրադի կողմնակիցն էր, սակայն Հեւադայում փոխում է իր դիրքորոչումը ն իր Համակրանքը ամփոփում Համիդի վրա: իրենց Հերթին Մուրադի դեմ դործում էին նան ոուսները: Նրանք Համարում էին, որ Մուրադի աղաւական քաղաքականությունը կարող էր արդելք Հանդիսանալ իդնաւնի դիվանադիւական Հաչվարկներին: Հաւկանչական է, որ Մուրադի դաՀակալության Հոչակման օրը, Սւամµուլում ոուսական դեսպանաւունը լուսավորված չէր: իսկ ոուսական դեսպանը մի քանի օր Հեւո սպաոնացել էր Հեոանալ մայրաքաղաքից: «Ես կրկին կվերադաոնամ իմ պաչւոնին, երµ դաՀի վրա խելադար թադադրյալի փոխարեն µաղմի մի աոողջ սուլթան»,Հայւարարել էր նա: ի վերջո µրիւանական դեսպան էլիոթը խորՀուրդ է ւալիս անդլիամեւ Հայացքներ ունեցող ՄիդՀաւ փաչային աջակցել Համիդի դաՀ µարձրանալուն: Դեսպանի կարծիքով Համիդը ն մեծ վեղիրը կարող էին իրար ամµողջացնել, վարելով µրիւանամեւ քաղաքականություն: իր Հերթին Համիդը սկսում է կաչվից դուրս դալ իրեն որպես անդլիասեր ցուցադրելու Համար, ընդ որում, նա իր այդ դիմակը պաՀեց մինչն իր կյանքի վերջը: Հեւնելով µրիւանական դեսպանի ւված խորՀուրդներին` ՄիդՀաւ փաչան լծվում է եոանդուն դործունեության: Սկղµում ՄիդՀաւը ն նրա կողմնակիցները որոչում են Մուրադի Հիվանդության չրջանում դաՀաժաոանդ Աµդուլ Համիդին կարդել իµր խնամակալ, մինչն սուլթանի աոողջանալը: Սա մի իրադրություն էր, որ օսմանների պաւմության մեջ նախադեպ չուներ: Երµ նման աոաջարկով ՄիդՀաւը դիմում է Աµդուլ Համիդին, վերջինս կւրականապես մերժում է այդ աոաջարկը, Հայւարարելով, որ «0սմանյան դինասւիայի պաւմության մեջ նման սովորություն դոյություն չունի ն µացի այդ, դա Հակաոակ է չարիաթի օրենքներին»: Մի պաՀ մւածելուց Հեւո ՄիդՀաւ փաչան Հարցնում է Աµդուլ Համիդին, թե արդյոք նա Համաձայն է Մուրադի կենդանության ժամանակ Հոչակվել սուլթան ն մաՀմեդականների խալիֆ: Դրան Հեւնում է Համիդի պաւասխանը' ինչո՞ւ չէ, պայմանով, որ իրեն ներկայացվի µժիչկների կողմից ւրված պաչւոնական փասւաթուղթ այն մասին, որ Մուրադը անµուժելի Հիվանդ է ն ի վիճակի չէ կաոավարելու: Անմիջապես Մուրադին µուժող

ավսւրիացի µժիչկը Հեոացվում է պաչւոնից ն նրա փոխարեն նչանակվում է իւալացի մի µժիչկ, որը աոանց վարանելու Մուրադի Հիվանդությունը Հայւարարում է անµուժելի: Հաջորդ Հանդիպման ժամանակ ՄիդՀաւ փաչան Աµդուլ Համիդին է ներկայացնում µժչկական փասւաթուղթը ն պայման դնում, որ եթե իչխանության դլուխ դալուց Հեւո Աµդուլ Համիդը անմիջապես կՀոչակի Հրամանադիր սաՀմանադրության ընդունման մասին, կսւանա դաՀը: Թեն Աµդուլ Համիդը Համակրանք չուներ սաՀմանադրության նկաւմամµ, սակայն Հանուն իչխանության ընդունեց իրեն աոաջարկված դործաքը: Նա երդվեց, որ ինքը Հավաւարիմ կմնա իրեն ներկայացված երեք պայմաններին, այն է. կՀոչակի սաՀմանադրություն, կկաոավարի միայն պաւասխանաւու խորՀրդականների միջոցով, այդ պաչւոններում կրկին կնչանակի իր եղµոր' Մուրադի պալաւական քարւուղարներին: Նամըք Քեմալը, որը ղµաղեցնում էր Հենց Մուրադի պալաւական քարւուղարի պաչւոնը, արցունքու աչքերով խնդրում էր ՄիդՀաւփաչային ն նրա ՀամախոՀներին Հեւաձդել սուլթանի դաՀընկեց լինելը: Սակայն նրան ոչ ոք չլսեց: Այսպիսով, ընդամենը երեքամսյա կաոավարումից Հեւո, խելադար Հոչակված սուլթան Մուրադ Մ-ի փոխարեն 1876 թ. օդոսւոսի 31-ին օսմանյան դաՀը դրավեց իչխանաղուն Աµդուլ Համիդը' սուլթան Աµդուլ Համիդ ԱԱ (1876-1909) դաՀակալական անվամµ: Հրեւանային 101 Համաղարկերով ավեւվում էր Մուրադի դաՀընկեցության ն Համիդի դաՀակալության լուրը: իսկ դաՀընկեց արված Մուրադը µանւարկության ենթարկվեց սկղµում Թոփկափը, իսկ ապա Զրաղանի պալաւում: իր թադավորության սկղµնական չրջանում Աµդուլ Համիդը սւիպված էր ղիջումների դնալ թուրք սաՀմանադրականներին, որոնց պարւական էր իր դաՀով: Նոր սուլթանը Հրամանադիր արձակեց սաՀմանադրության նախադիծը քննարկման դնելու վերաµերյալ: Հոկւեմµերի 2-ին Բարձրադույն դուոը դումարեց արւակարդ խորՀուրդ, որին մասնակցում էին պեւության µարձրադույն ասւիճանավորները ն µոլոր կրոնական Համայնքների ներկայացուցիչները: Այդ խորՀրդում սաՀմանադրության նախադիծը քննարկվելուց Հեւո այն Հանձնվեց սուլթանին: Նույն ամսին սուլթանի Հրամանով սւեղծվեց սաՀմանադրական Հանձնաժողով ՄիդՀաւ փաչայի դլխավորությամµ: Նրա կաղմի մեջ մւան նան «նոր օսմանների» դաղափարախոսներ Նամըք Քեմալը ն Զիյա µեյը:

Շոււով, սակայն, սաՀմանադրական Հանձնաժողովի ն կաոավարության միջն µորµոքվեց սուր պայքար սուլթանի իրավունքների մասին Հարցի չուրջը, որոնք ավաւական-կրոնական չրջանները ձդւում էին պաՀպանել կաւարյալ ամµողջությամµ: Նոյեմµերին Հանձնաժողովն ավարւեց իր աչխաւանքները ն նախադիծը Հանձնեց սուլթանին: ի դեպ, թուրքական աոաջին սաՀմանադրության մչակմանը իր դործուն մասնակցությունն էր µերել Հայ Հասարակական դործիչ, իրավադեւ Գրիդոր 0ւյանը: ՍաՀմանադրությունը նախաւեսում էր երկպալաւ խորՀրդարանի (սենաւ ն ներկայացուցիչների պալաւ) սւեղծում, վերացվում էր մեծ վեղիրների ինսւիւոււը, որի փոխարեն մւցվում էր վարչապեւի պաչւոնը: Վարչապեւը իրավունք էր սւանում ինքնուրույն կաղմելու կաոավարություն: Նա պեւք է պաւասխանաւվություն կրեր ինչպես սուլթանի, այնպես էլ պաւդամավորների պալաւի աոջն: Վերջնական փասւաթուղթը ամµողջությամµ վերցրած այն չէր, ինչին ձդւում էր ՄիդՀաւ փաչան: Սուլթանը Համակողմանի կերպով ուսումնասիրեց իրեն ներկայացված ւարµերակը ն դւավ, որ սաՀմանադրության այդ նախադիծը µավարար չափով չի ապաՀովում միապեւի իրավունքները: Նրա պաՀանջով վերացվեց կայսրության ւարµեր ժողովուրդների իրավունքների վերաµերյալ Հոդվածը, այդ ժողովուրդների կողմից իրենց մայրենի լեղվից աղաւ ու անկաչկանդ օդւվելու իրավունքը ն այլն: Սուլթանը չեչւեց նան, որ սաՀմանադրության մեջ պեւք է խսւիվ պաՀպանվեն սրµաղան օրենքի' չարիաթի սկղµունքները ն այլն: Ուղղումներ մւցնելու պաւրվակի ւակ նա պնդեց նախադծի վերանայման վրա: կրկնակի քննարկումից Հեւո նս Աµդուլ Համիդը աչխաւում էր ձդձդել սաՀմանադրության Հասւաւումը ն չէր չւապում Հասւաւել նան սաՀմանադրական կաոավարության կաղմը: Հարցը իր լուծումը սւացավ արւաքին քաղաքական Հանդամանքների µերումով: 1876 թ. Հունիսի վերջին ն Հուլիսի սկղµին Սերµիան ն Զեոնոդորիան պաւերաղմ Հայւարարեցին 0սմանյան կայսրությանը, իրենց ղորակցությունը Հայւնելով Բոսնիայի ն Հերցեդովինայի ապսւամµներին: Թեն 1876 թ. Հունիսին սկսված այդ պաւերաղմում թուրքերը ւարան Հաղթանակ, սակայն դրանով Հանդերձ իրադրությունը Բ. Դոան Համար չափաղանց µարդացել էր: Ռուսասւանի աոաջարկությամµ պեւությունները որոչեցին Սւամµուլում դումարել իրենց լիաղոր ներկայացուցիչների խորՀրդաժողով, պաւերաղմող կողմերի միջն Հաչւության պայմանների մասին Հարցի քննարկման նպաւակով: Երեք ամսվա ընթացքում ջախջախելով

սերµերին` թուրքական ղորքերը պաւրասւվում էին Հաղթական երթով չարժվել Բելդրադի վրա: Սերµիան Հայւնվել էր կորսւյան մաւնվելու վւանդի ւակ: Նրան կրկին օդնության Հասավ Ռուսասւանը: Հոկւեմµերին ցարական կաոավարությունը վերջնադրի ձնով Բ. Դոնից պաՀանջեց անՀապաղ դադարեցնել ոաղմական դործողությունները Սերµիայի դեմ, Հակաոակ դեպքում սպաոնալով պաւերաղմով: Թեն Բ. Դուոը Համաձայնվեց պաՀպանել երկամսյա ղինադադար, սակայն թուրքական մայրաքաղաքում սկսեցին նախապաւրասւվել Ռուսասւանի Հեւ Հավանական ղինված µախման Համար: Դեկւեմµերի 11-ին Սւամµուլում սկսվեցին ւերությունների' Անդլիայի, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Ավսւրո-Հունդարիայի, իւալիայի ն Ռուսասւանի ներկայացուցիչների նախնական խորՀրդակցություններ Բոսնիայի, Հերցեդովինայի ն Բուլղարիայի Համար ինքնավարության նախադծի մչակման նպաւակով, որը ենթադրվում էր իրականացնել մու ապադայում դումարվելիք կ. Պոլսի խորՀրդաժողովի մասնակից պեւությունների Հսկողության ներքո: Այդ ընթացքում ւեղի ունեցավ նան Հեւնյալ իրադարձությունը: Ռուսական ն ավսւրիական կայսրերը, որոնց աջակցում էր Գերմանիան, պաւրասւեցին Բեոլինի Հուչադիրը, որը կոչված էր Բ. Դոանը պարւադրել իրականացնելու µարեփոխումներ: Այդ Հուչադիրը µրիւանական վարչապեւ Դիղրայելին դնաՀաւեց որպես «թուրքերի կոկորդին դրված դանակ»: Միանդամայն ակնՀայւ էր, որ Հուչադրի նպաւակը վերջին Հաչվով Հանդում էր նրան, որ ւերությունները Համաւեղ ոաղմակալման ենթարկեն օսմանների ւարածքները: Եվ քանի որ Մեծ Բրիւանիան Հանդես էր դալիս 0սմանյան կայսրության սւաւուս-քվոյի օդւին, Լոնդոնը Հրաժարվեց միանալ վերոՀիչյալ Հուչադրին: Որպեսղի մեկ անդամ նս Հավասւիացվի, որ Մեծ Բրիւանիան նախանձախնդիր է 0սմանյան կայսրության պաչւպանության Հարցում, Հրաման իջեցվեց µրիւանական միջերկրածովյան ոաղմական նավաւորմը չարժել դեպի Դարդանելի նեղուցի մոււքը: Գիւակցելով, որ Ռուսասաւանը µացաՀայւ կերպով պաւրասւվում է պաւերաղմի, Անդլիան եոանդուն քայլեր ձեոնարկեց այն կանխելու Համար, որոնցից մեկն էլ Հենց մեծ ւերությունների կ. Պոլսի խորՀրդաժողովի չոււափույթ դումարումն էր: Երµ պարղ դարձավ, որ խորՀրդաժողովում Թուրքիայի լիաղորները դործ են ունենալու Բոսնիայի, Հերցեդովինայի ն Բուլղարիայի ինքնավարության' ւերությունների կողմից Համաձայնեցված նախադծի Հեւ, Աµդուլ Համիդ ԱԱ-ը, այդ ճարպիկ ու խորամանկ քաղա527

քադեւը, Համաձայնություն ւվեց սաՀմանադրության Հոչակմանը: Սուլթանը 1876 թ. դեկւեմµերի 19-ին ՄիդՀաւ փաչային նչանակեց մեծ վեղիր ն օդւվելով պաՀի ծայրաՀեղ լարվածությունից ն այն µանից, որ ՄիդՀաւ փաչան ձդւում էր ամեն դնով ապաՀովել սաՀմանադրության Հոչակումը, սուլթանը կարողացավ պնդել, որ սաՀմանադրության ւեքսւի մեջ մւցվի 113-րդ Հոդվածի ւխրաՀոչակ լրացումը, որը սուլթանին անսաՀմանափակ իրավունք էր ւալիս անձնական որոչմամµ կայսրության սաՀմաններից արւաքսելու իր Համար անցանկալի ամեն մի անձի: 1876 թ. դեկւեմµերի 23-ին Սւամµուլում եղանակը անձրնային ու թխպու էր: Զնայած Հորդաոաւ անձնին` Բ. Դոան չենքի մու Հավաքվել էր մեծ µաղմություն, որոնք եկել էին ականաւեսը լինելու 0սմանյան կայսրության պաւմության մեջ աոաջին սաՀմանադրության Հրապարակման պաչւոնական արարողությանը: Ցերեկվա մու ժամը մեկին Հավաքվածների աոջն Հայւնվեց սուլթանի քարւուղարը, որը ՄիդՀաւին Հանձնեց միապեւի Հրամանադիրը սաՀմանադրություն Հոչակելու մասին: Հուղմունքից դողդոջուն ձայնով ՄիդՀաւ փաչան Հայւարարեց երկրում «կայուն ծաղման նոր դարաչրջան սկսվելու մասին»: Սուլթանի Հրամանադիրը ընթերցեց Բ. Դոան դլխավոր քարւուղար ՄաՀմուդ Զելալէդդինը: Արարողության ժամանակ Աµդուլ Համիդը չկար: Սուլթանական Հրամանադրում նչվում էր, որ սաՀմանադրությունը Համապաւասխանում է չարիաթի օրենքներին, Հանդիսանում է սուլթան Աµդուլ Մեջիդի սկսած µարեփոխումների չարունակությունն ու կապաՀովի կայսրության µոլոր Հպաւակների Հավասարությունն ու աղաւությունը: Հրամանադրի ընթերցումից Հեւո կաւարվեց սուլթանին աոողջություն µարեմաղթող աղոթք: կոսւանդնուպոլսի դեսպանաժողովի ներկայացուցիչները պաւրասւել էին կայսրությունում µարեփոխումներ իրականացնելու վերաµերյալ մի որոչում, որի ւեքսւը պեւք է Հրապարակեին 1876 թ. դեկւեմµերի 23-ի եղրափակիչ նիսւում: Երµ Ֆրանսիայի ներկայացուցիչ դե Շոթորդին թուրքական ներկայացուցիչներ Սաֆֆեթ-փաչային ն էդՀեմ-փաչային էր ներկայացնում խորՀրդաժողովի որոչման ւեքսւը այն քննարկելու Համար, որուաց Հրեւանային 101 Համաղարկ: Թուրքական պաւվիրակության ղեկավար, արւաքին դործերի մինիսւր Սաֆֆեթ-փաչան վեր կացավ իր նսւած ւեղից ն Հանդիսավոր կերպով Հայւարարեց. «Պարոնայք, այդ Համաղարկերը աղդարարում են սաՀմանադրության ընդունման մասին, որը Նորին

դերաղանցություն սուլթանը պարդնում է իր Հպաւակներին: Այդ իրադարձությունը փոխում է վեց Հարյուր ւարի դոյություն ունեցած կաոավարման ձնը ն µաց է անում նոր դարաչրջան 0սմանյան կայսրության ժողովուրդների µարօրության Համար: Քանի որ ւեղի ունեցավ այդ չափաղանց կարնոր Հեղափոխությունը, իմ պաւվիրակությունը դւնում է, որ այլնս անՀրաժեչւություն չկա քննարկման ենթարկելու µարեփոխումների վերաµերյալ այդ ւեքսւը»: Ձդւելով ցույց ւալ, որ սաՀմանադրությամµ Հոչակված «աղաւությունն ու Հավասարությունը» դաւարկ Հնչյուն չեն, Հաջորդ օրը ՄիդՀաւ փաչան այցելեց Հույն ն Հայ պաւրիարքներին, թեն ըսւ կարդի նրանք պեւք է դային մեծ վեղիրի ուքը, այդ «µարեպաւեՀ աոիթով» նրան չնորՀավորելու Համար: Այցի ընթացքում ղույդ պաւրիարքները իրենց դոՀունակությունը Հայւնեցին, որ այսուՀեւն, սաՀմանադրական վարչակարդի պայմաններում, µոլոր դավանանքներին պաւկանող սուլթանի Հպաւակները դիւվելու են որպես Հավասար իրավունքների ւեր: իսկ Հույն պաւրիարքը, դիմելով մեծ վեղիրին, նույնիսկ ոդնորությամµ Հայւարարեց. «Մենք դւնում ենք, որ Դուք Հարություն ւվեցիք 0սմանյան կայսրությանը»: Վերջապես կոաՀելով թուրքական խորամանկության իմասւը, կոսւանդնուպոլսի խորՀրդաժողովի ներկայացուցիչները պնդեցին, որ µոլոր դեպքերում խորՀրդաժողովը ւեղի է ունենալու: Այնժամ թուրքական պաւվիրակությունը լքեց դաՀլիճը: Դրանից Հեւո խորՀրդաժողովը, աոանց թուրք ներկայացուցիչների մասնակցության, նս մեկ ամիս, մինչն 1877 թ. Հունվարի 20-ը, չարունակեց իր' թեն անօդոււ աչխաւանքը: ի՞նչ էր իրենից ներկայացնում թուրքական աոաջին սաՀմանադրությունը: Այն աոաջին Հերթին աղդարարում էր 0սմանյան կայսրության ամµողջականությունն ու անµաժանելիությունը: ՍաՀմանադրությունը Հանդիսավոր կերպով Հրապարակում էր աոանց դավանանքի խւրության կայսրության µոլոր Հպաւակների անձնական աղաւության ն Հավասարության, սեփականության անվւանդության ն µնակարանի անձեոնմխելիության, Հարկերի Համամասնական դանձման, կոոի, µոնադրավման ն ւուդանքների արդելման սկղµունքը: ՍաՀմանադրության 17-րդ Հոդվածը աղդարարում էր, որ օսմանյան µոլոր Հպաւակները, անկախ իրենց դավանանքից, Հավասար են օրենքի աոջն: Սակայն միաժամանակ դարձյալ այն ընդունում էր իսլամի աոաջնայնությունը: 4-րդ Հոդվածը սուլթանին Հոչակում էր իսլամի պաչւպան: ՍաՀմանադրությունը Հոչակեց մամուլի աղա529

ւություն ն պարւադիր ւարրական կրթություն: ՍաՀմանվել էր, որ երկրում դործելու է երկպալաւ խորՀրդարան' սենաւ, որի անդամները ցմաՀ նչանակվում են սուլթանի կողմից, ն պաւդամավորների պալաւ, որն ընւրվում է կայսրության արական սեոի µնակչության կողմից, 40 Հաղար µնակչին մեկ պաւդամավոր Հաչվով: Պաւդամավոր կարող էին ընւրվել այն Հպաւակները, որոնք ւիրապեւում էին թուրքերեն լեղվին ն Հասել էին 30-ամյա ւարիքի: ՍաՀմանադրության Համաձայն, պալաւի իրավասությունների մեջ էր մւնում պեւական µյուջեի քննարկումն ու Հասւաւումը: ՍաՀմանադրության մեջ, վերջապես, սաՀմանված էին 0սմանյան կայսրության մինիսւրների ու պաչւոնյաների իրավունքներն ու պարւականությունները, ինչպես նան դաւարանների Հրապարակայնության ու անկախության սկղµունքը: Աոաջին թուրքական սաՀմանադրությունը կայսրության µոլոր Հպաւակներին, անկախ նրանց դավանանքից ու աղդային պաւկանելությունից Հոչակում էր «օսմանցիներ», իսկ 0սմանյան կայսրությունը Հոչակում էր միասնական ամµողջություն, որը երµեք ն ոչ մի պաւրվակով անդամաՀաւման ենթակա չէ: ԱկնՀայւ է, որ այս կեւն ուղղակի ուղղված էր ոչ թուրք ժողովուրդների աղաւադրական պայքարի դեմ, կամ Հավերժացնում էր թուրքերի ւիրապեւությունը կայսրության ոչ թուրք ժողովուրդների նկաւմամµ: Դժվար չէ նկաւել, որ այդ սաՀմանադրությունը ւուրք էր ւալիս ւխրաՀոչակ «օսմանյան աղդի» ւեսությանը: Հեւադայում «օսմանիղմը» վերածվեց դաղափարական քաղաքական մի չարժման, որի նպաւակն էր 0սմանյան կայսրությունում լուծում ւալ աղդային Հարցին' ւիրապեւող չրջանների Համար ձեոնւու եղանակով: 0սմանիղմի դաղափարախոսությունը կայսրության µոլոր ժողովուրդներին, անկախ նրանց աղդությունից ու կրոնական պաւկանելությունից, դիւում էր որպես մի միասնական ամµողջություն, միասնական աղդ: Դա նչանակում էր, որ Թուրքիայում դոյություն ունի միայն մեկ աղդ' օսմանցիները, իսկ այդ աղդին Համախմµող ն ուղղություն ւվող ուժը դա սուլթանական իչխանությունն է, ւիրապեւող ւարրը' թուրքերը, պեւության միասնական լեղուն թուրքերենն է, իսկ օրենսդրությունը' չարիաթը: ԽորՀրդարանի երկու պալաւներում էլ թուրքերենը Հոչակվում էր միակ աչխաւանքային լեղու, որի չիմացությունը իրավունք չէր ւալիս դաոնալու խորՀրդարանի անդամ: Այսպիսով, ժխւվում ու մերժվում էր ոչ թուրք ժողովուրդների ինքնիչխան (սուվերեն) դոյության իրավունքը: Այլ կերպ ասած, սաՀմանադրությունը Հավերժացնում էր թուրքերի ւիրապեւությունը

Հպաւակ ժողովուրդների վրա: Աոաջ էր քաչվում նան այն մւացածին ու կեղծ ւեսակեւը, որ կայսրության մեջ ոչ մաՀմեդականների չաՀերը Համընկնում են մուսուլմանների չաՀերի Հեւ: «0սմանիղմը» նպաւակ ուներ «թուրքականացնել 0սմանյան կայսրությունը» ն «խաղաղ» միջոցներով Հարված Հասցնել կայսրության ճնչված, Հաւկապես քրիսւոնյա ժողովուրդների աղդային-աղաւադրական չարժումներին: Բնավ պաւաՀական չէ, որ սաՀմանադրության 16-րդ Հոդվածով կայսրության µոլոր դպրոցները, այդ թվում նան քրիսւոնյա ժողովուրդների դպրոցներն ու ուսումնարանները դրվում էին պեւության ուղղակի Հսկողության ւակ: ՍաՀմանադրությունը չաւ փոքր չափով էր սաՀմանափակում սուլթանի իչխանությունը: Ավելի ճիչւ, նրան Հաւկացվում էին լայն իրավունքներ: Միապեւի անձը Հայւարարվում էր «սրµաղան ն անձեոնմխելի»: Սուլթանն անվանվում էր «ալեմ փենաՀ» («աչխարՀի Հանդրվան»), «ղիլ-լիլլաՀ» («ԱլլաՀի սւվեր»): Նա ճանաչվում էր որպես «µոլոր մաՀմեդականների խալիֆ», իսկ իսլամը Հոչակվում էր որպես պեւության պաչւոնական կրոն: Հաւկանչական է, որ վիլայեթների ինչպես թուրք, այնպես էլ ոչ թուրք µնակչությունը, 1876 թ. սաՀմանադրությունն ընդունեց աոանց որնէ խանդավաոության, լավ իրաղեկ չլինելով, թե ինչ µան է այն ն պարղ պաւկերացում չունենալով երկրի ապադայի Համար նրա ունենալիք դերի մասին: Թուրք պաւմաµան Զելալ Նուրին դրում էր, որ սաՀմանադրությունը Հրապարակելու ժամանակ, օսմանցիները այդ օրենքը ուրիչ օրենքներից, օրինակ, որսորդության ու ձկնորսության վերաµերյալ, չաւ չեն ւարµերել: Մուսուլմանական µնակչությունը, Հաւկապես ասիական նաՀանդներում, µացաՀայւ կերպով դրսնորում էր իր դժդոՀությունը այն µանից, որ ոչ մաՀմեդականներին ւրվում են մուսուլմաններին Հավասար իրավունքներ: իսկ ոչ մաՀմեդականները, Հաւկապես քրիսւոնյաները, Հիանալի դիւեին թուրքական կաոավարության կողմից «աղաւության ու Հավասարության» վերաµերյալ ւված խոսւումների արժեքը: Նրանք Հիանալի Հասկանում էին, որ այդ µոլոր իրավունքներն ու արւոնությունները իրենց ւրվում են միայն թղթի վրա: Ուլեմներն իրենց Հերթին µողոքում էին, որ սաՀմանադրության չաւ Հոդվածներ Հակաոակ են չարիաթի դրույթներին: Այդ աոթիվ նրանք վկայակոչում էին Ղուրանը, որի Հինդերորդ սուրաՀի 51-րդ պաւվիրանը Հավաւացյալ մաՀմեդականներին կոչ է անում. «Հուդայականներին ն քրիսւոնյաներին միք վերցնի որպես µարեկամ531

ներ... Եվ եթե ձեղանից որնէ մեկը նրանց վերցնի որպես µարեկամ, Հենց ինքն էլ նրանցից է»: Դարեր չարունակ օսմանցիների Համար քրիսւոնյան իրավաղուրկ ոայա էր, սւորադաս էակ, ղուրկ µաղմաթիվ իրավունքներից: Ուսւի կրոնամոլ մոլլաների ն ուլեմների Համար անընդունելի էր, որ «դյավուրները» մաՀմեդականներին Հավասար իրավունքներ վայելեին, սւրուկը դաոնար Հպաւակ: Աµդուլ Համիդի արդարադաւության մինիսւր Զեվդեթ-փաչայի ն Դամադ ՄաՀմուդ փաչայի պաՀանջով, սաՀմանադրության մեջ մւցվեց Հաւուկ Հոդված (Հոդված 113), Համաձայն որի սուլթանը օժւվում էր արւակարդ լիաղորություններով «պեւության անվւանդությանը սպաոնացող իրադրության ժամանակ»: Այլ կերպ ասած, նա «օրինական» Հիմքեր էր ձեոք µերում ՀաչվեՀարդար ւեսնելու Համար իր Համար µոլոր անցանկալի անձանց Հեւ: ՓադիչաՀը պաՀպանում էր դաՀաժաոանդման իրավունքը, սակայն ոչ թե Հորից որդուն սկղµունքով, ինչպես եղել էր կայսրության սւեղծման ժամանակաչրջանից սկսած մի քանի Հարյուր ւարիների ընթացքում, այլ այսուՀեւն ցեղի ավադին անցնելու սկղµունքով: Ըսւ սաՀմանադրության, սուլթանը իր աչխարՀիկ իչխանությունը իրականացնելու էր մեծ վեղիրի միջոցով, իսկ Հոդնորը' չեյխ-ուլիսլամի: կասկածից վեր է, որ 1876 թ. սաՀմանադրությունը Թուրքիայի կաոավարող չրջանների կողմից ընդունվել էր 0սմանյան կայսրությունը վերաՀաս կործանումից փրկելու նպաւակով: Ըսւ դաղափարի, սաՀմանադրության Համաձայն սուլթանը պեւք է իչխեր, սակայն չպիւի կաոավարեր: Մինչդեո սաՀմանադրությունը Աµդուլ Համիդի ձեոքերում դաոնում էր Հլու Հնաղանդ մի դործիք: ՊաւաՀական չէ, որ ժամանակակիցները այն անվանեցին «էվեթ, էֆենդիմ» («Այո, պարոն»): Բոլոր դեպքերում սաՀմանադրության ընդունումով 0սմանյան կայսրությունը Հոչակվում էր սաՀմանադրական միապեւություն: Ոմանք դա դնաՀաւել են որպես մի ւեսակ խղում 0սմանյան կայսրության անցյալի Հեւ: ՍաՀմանադրության Հոչակումից Հեւո կոսւանդնուպոլսի մեծ պեւությունների խորՀրդաժողովը, ինչպես որ խոսւացել էին նրա եվրոպացի ներկայացուցիչները, չարունակեց իր աչխաւանքները: ԽորՀրդաժողովում թուրքական ներկայացուցիչները որդեդրել էին ադրեսիվ ն անՀաչւ դիրք: Նրանք կւրականապես մերժեցին Բալկաններում µարենորոդումներ իրականացնելու վերաµերյալ ւերությունների µոլոր աոաջարկները: ի վերջո թուրք պաւվիրակներին

Հաջողվեց ձախողել ւերությունների խորՀրդաժողովը այն պնդումների օդնությամµ, որ µարեփոխումների µոլոր խնդիրները լուծում է սաՀմանադրությունը: Նրանք Համաոորեն պնդում էին, որ ունենալով իր սեփական սաՀմանադրությունը, Թուրքիան µարեփոխումներ իրականացնելու Հարցում այլնս չի ղդում եվրոպական պեւությունների օդնության կարիքը: 1877 թ. Հունվարին կ. Պոլսի խորՀրդաժողովը փակվեց: Որոչ ժամանակ անց Բ. Դուոը ն Սերµիան դոյություն ունեցող սւաւուս-քվոյի Հիմքի վրա սւորադրեցին անջաւ պայմանադիր: ԽորՀրդաժողովի µրիւանական պաւդամավոր լորդ Սոլսµերին Սւամµուլից մեկնեց Լոնդոն այն Հասւաւ Համողմամµ, որ պաւերաղմը Թուրքիայի ն Ռուսասւանի միջն այլնս անխուսափելի է: Երµ ւերությունների կ. Պոլսի խորՀրդաժողովն ավարւվեց ձախողմամµ, Ռուսասւանը փորձեց ուրիչ միջոցներով ապաՀովել 0սմանյան կայսրության µալկանյան ժողովուրդների պրոµլեմների լուծումը: Նրա նախաձեոնությամµ 1877 թ. մարւին Լոնդոնում Հրավիրվեց վեց մեծ ւերությունների խորՀրդաժողով, որւեղ սւորադրվեց մի արձանադրություն, որը Բարձրադույն դոնից պաՀանջում էր վճոականորեն µարելավել սուլթանի քրիսւոնյա Հպաւակների դրությունը: Հակաոակ դեպքում ւերությունները Հայւարարում էին, որ իրենք մւադիր են անմիջականորեն ղµաղվել այդ սուր խնդրի լուծմամµ: Բայց սուլթանական կաոավարությունը մերժեց ւերությունների աոաջարկությունը, Հերթական անդամ Հույսը դնելով նրանց Հակասությունների վրա: Բ. Դուոը Հայւարարեց, որ Լոնդոնի արձանադրությունը «նվասւացնում է ն սաՀմանափակում սուլթանի անկախությունը», որ 0սմանյան կայսրությունը դերադասում է պաւերաղմի երկընւրանքը, եթե նույնիսկ պարւություն կրի այդ պաւերաղմում: 1877 թ. ապրիլի 24-ին, ուղիղ երկու չաµաթ անց այն µանից Հեւո, երµ Թուրքիան պաչւոնապես մերժեց Լոնդոնի արձանադրությունը, ցարը իր ղորքերին Հրամայեց անցնել սաՀմանը: Ռուսասւանը Հայւարարեց, որ այդ պաւերաղմում իր Հեւապնդած դլխավոր նպաւակը Թուրքիայի ւիրապեւության ւակ դւնվող քրիսւոնյա ճնչված ժողովուրդների աղաւադրումն է: Պաւերաղմից խուսափելու խնդիրը էլ ավելի µարդացավ թուրքերի կողմից Բուլղարիայում իրականացրած ղանդվածային դաղանություններից Հեւո: 1876 թ. մայիսին Բուլղարիայում ապսւամµությունը ճնչելու ժամանակ թուրքական ղորքերը սրի քաչեցին 15-ից

20 Հաղար µուլղարացի կանանց ու երեխաների: Այդ դաղանությունները, որոնք Հայւնի են «µուլղարական սարսափներ» անունով, Մեծ Բրիւանիայի վարչապեւ Գլադսւոնին մղեցին դրելու մի պամֆլեւ, որւեղ պաՀանջվում էր թուրքերին քչել Եվրոպայից: Ֆրանսիացի դրող Մորուան Հեւնյալ կերպ էր մեկնաµանում այդ պամֆլեւի իմասւը. «... Թուրքերը մարդկության ՀակաՀումանիսւական մի ւեսակն են... Եվրոպական µանւերում չի դւնվի ոչ մի Հանցադործ ն նույնիսկ մարդակեր... որը լսելով ւեղի ունեցածի մասին ղայրույթով չլցվեր»: Գլադսւոնը, Հակաոակ µրիւանական մինիսւրների որդեդրած դիրքոչորման, ծավալեց Հուժկու չարժում թուրքական կաոավարության դեմ: Երկրի ւարµեր վայրերում ւեղի ունեցող ՀանրաՀավաքների ժամանակ նա Հանդես էր դալիս ւպավորիչ ու µոցաչունչ ճաոերով: Նա թուրքերին մեղադրում էր նրանում, որ վաւ են կաոավարում պեւությունը ն անլուր դաժանություններ են դործադրում իրենց Հպաւակ քրիսւոնյաների նկաւմամµ: ՊաՀանջում էր «դարչելի ու նողկալի թուրքերին» ղրկել Բուլղարիան կաոավարելու իրավունքից: իր կաւարյալ Համերաչխությունն ու Համաձայնությունը Հայւնելով Գլադսւոնի ւեսակեւներին, լորդ Սւրեդֆորդ Ռեդկլիֆը նս արւաՀայւվում էր այն µանի օդւին, որ Անդլիան չսաՀմանափակվի լոկ իր Հովանավորությունը Բուլղարիայի վրա ւարածելով, այլ իր պաչւպանության ւակ վերցնի օսմանների կողմից ՀարսւաՀարվող ողջ Բալկանյան թերակղղու ժողովուրդներին: Թեն արւաքին դործերի մինիսւր լորդ Դերµին վճոականորեն Հանդես էր դալիս Գլադսւոնի ւեսակեւի դեմ' կաղմակերպելու խաչակրաց արչավանք թուրքերին Եվրոպայից դուրս չպրւելու Համար, սակայն նա Հարկ Համարեց կաոավարության անունից ւեղեկացնել սուլթանին, որ թուրքերի Հանցադործությունները աոաջ են µերել անդլիական ժողովրդի արդար ղայրույթը: Նա պաՀանջում էր պաւժել մեղավորներին ն օդնություն ցուցաµերել ւուժածներին: Մեծ Բրիւանիայի նման դիրքորոչումը մեծապես ձեոնւու էր Ռուսասւանին, որը չաՀադրդոված էր, որ պաւերաղմի ընթացքում Անդլիան պաՀպանի չեղոքություն: Գիւակցելով այդ իրողությունը, լորդ Դերµին Հայւնեց ոուսական կաոավարությանը, որ պաւերաղմի դեպքում Բրիւանիան չի Հանդուրժի որնէ սպաոնալիք Սւամµուլի ու Բոսֆորի նեղուցի կամ Եդիպւոսի ու Սուեղի ջրանցքի նկաւմամµ: Ռուսական կաոավարության Համար դա աղդանչան էր, որ Մեծ Բրիւանիան չի միջամւի Բ. Դոան դեմ ոուսների դործողություններին:

Լոնդոնի նման վարքադիծը միաժամանակ վկայում էր այն մասին, որ µրիւանական կաոավարության մեջ ձնավորվել էր մի մեծամասնություն, որը դեմ էր Հանուն թուրքերի չաՀերի պաւերաղմի մեջ մւնելու Ռուսասւանի դեմ: Այդ ւեսակեւը, սակայն, µաժանում էին ոչ µոլոր անդլիական պեւական դործիչները: Դրանցից մեկն էր վարչապեւ Դիղրայելին (լորդ Բիքոնսֆիլդ), որը Ռուսասւանի նկաւմամµ ուներ ոաղմաչունչ Հայացքներ: Նա µացարձակապես չէր վսւաՀում ոուսներին: Լորդը կայուն Համողմունք ուներ այն մասին, որ անՀրաժեչւ է պաՀպանել 0սմանյան կայսրության միասնությունն ու անկախությունը այն ւեսքով, որը երաչխավորված է 1856 թ. Փարիղի պայմանադրով: «Արնելյան Հարցի» նկաւմամµ այդ ավանդական մուեցումը Բրիւանական կայսրության Համար դարձել էր կենսականորեն կարնոր խնդիր սկսած այն պաՀից, երµ µացվեց Սուեղի ջրանցքը: Դրանից Հեւո ընկած չրջանում կայսերական Հաղորդակցության ճանապարՀների պաչւպանությունը ցանկացած Հարձակման դեմ ն աոՀասարակ ոուսական նվաճողականությանը դիմակայելը դարձել էր µրիւանական դիվանադիւության դերակա ուղղություններից մեկը: Սկղµնական չրջանում Բուլղարիայում թուրքերի կաւարած դաղանությունների նկաւմամµ վարչապեւ Դիղրայելին վերաµերվեց որոչ թերաՀավաւությամµ, դրանք Համարելով չափաղանցություն կամ «սրճարանային µամµասանք»: Սակայն Հյուպաւոսական մակարդակով կաւարված սւուդումները ցույց ւվեցին, որ ամեն ինչ այնպես է, ինչպես ներկայացնում է անաչաո մամուլը: Սակայն ճչմարւության այդ µացաՀայւումը չփոխեց լորդի ւեսակեւը Հարցի էության վերաµերյալ: Նա իր ընդդիմախոսներին ներկայացնում էր Հեւնյալ Հարցադրումը. «դա արդյոք µավարա՞ր պաւճաո է այն µանի Համար, որ Բրիւանական կայսրությունը չեղյալ Հայւարարի իր µոլոր պայմանադրերը 0սմանյան կայսրության Հեւ ն փոխի նրա նկաւմամµ իր ավանդական քաղաքականությունը»: Նա Հայւնում էր այն Հասւաւ Համողմունքը, որ µոլոր դեպքերում Թուրքիայի պաչւպանությունը µրիւանական չաՀերի օդւին է, ինչը մեկ անդամ նս ապացուցվեց Ղրիմի պաւերաղմի ժամանակ: Դիղրայելին քննադաւում էր Գլադսւոնի Հակաթուրքական քարողչությունը որպես «ոչ Հայրենասիրական»: Նրա կարծիքով դա մեծադույն վնաս էր Հասցնում Անդլիայի երկարաւն չաՀերին, ինչպես նան ճակաւադրական դեր կարող էր խաղալ Եվրոպայում ՀամընդՀանուր խաղաղության Համար: Լեդի Բրեդֆորդին դրած նամակում

Դիղրայելին նչում էր, որ Գլադսւոնը «Բուլղարիայում կաւարված դաղանությունների Համար վրեժ է լուծում սարքելով ՀամաչխարՀային մսաղաց»: Նա Հասւաւ Համողմունք էր Հայւնում, որ µոլոր դեպքերում Մեծ Բրիւանիան պեւք է Հանդես դա Թուրքիայի անկախության օդւին ն դիմադրավի այն սադրանքներին, որոնք ՀրաՀրվում են Ռուսասւանի կողմից: Նրա այդ ոդով ելույթները սուլթան Աµդուլ Համիդի կողմից մեկնաµանվեցին որպես Մեծ Բրիւանիայի պաչւոնական ւեսակեւ, չնայած նրան, որ լորդ Դերµին ն լորդ Սոլսµերին ունեին միանդամայն այլ ւեսակեւ: Սուլթանը ենթադրեց, որ անդլիացիները իրեն աջակցություն կցուցաµերեն Ռուսասւանի դեմ ցանկացած պաւերաղմի ժամանակ: Հենց դա էլ նրան վսւաՀություն ներչնչեց, որպեսղի մերժի կ. Պոլսի խորՀրդաժողովի կողմից եղած աոաջարկները Հարցի կարդավորման վերաµերյալ: Մի խոսքով, իրադարձությունները դլխապւույւ արադությամµ դործը ւանում էին դեպի պաւերաղմ: ի վերջո 1877 թ. ապրիլի 4-ին Ռուսասւանը պաւերաղմ Հայւարարեց 0սմանյան կայսրությանը: 1877-1878 թթ. ոուս-թուրքական պաւերաղմը սկսվելուց Հեւո քիչ անց, սուլթան Աµդուլ Համիդը Համողվեց, որ ինքը մոլորության մեջ էր µրիւանական աջակցության վերաµերյալ Հարցում: Անդլիայի կաոավարությունն ընւրեց այսպես կոչված «ղդոն չեղոքության» քաղաքականությունը: Դրա Հեւնանքը Հանդիսացավ այն, որ սուլթանը սւիպված էր Ռուսասւանի Հեւ կովել մեն-մենակ, աոանց դաչնակիցների: Սուլթան Աµդուլ Համիդ ԱԱ-ի կաոավարության արւաքին քաղաքականության µարդությունները ուղեկցվում էին ներքին քաղաքականության µնադավաոում իրար Հեւնից ծնունդ աոնող դժվարությունների Հեւ: ՄիդՀաւ փաչայի մեծ վեղիր նչանակվելուց Հեւո անմիջապես նրա ն սուլթանի միջն սկսվեցին ւարակարծություններ, որոնք Հաճախ վեր էին ածվում սուր վեճի: ՄիդՀաւ փաչան սուլթանից պաՀանջում էր պաչւոնանկ անել ֆինանսների նախարար Ղալիµ փաչային, ներքին դործերի նախարար Սավֆեթ փաչային, ինչպես նան ոաղմական մինիսւրին ու ոսւիկանության պեւին: Ղալիµ փաչային ՄիդՀաւը մեղադրում էր նրանում, որ աոանց մինիսւրների կաµինեւի Հեւ Համաձայնեցնելու, նա պեւական դանձարանից սուլթանին Հաւկացրել էր մի քանի Հաղար լիրա: Մեծ վեղիրը նան կւրուկ իր անՀամաձայնությունն էր Հայւնել մայրաքաղաքային մի չարք թերթերի նկաւմամµ Հալածանքներ կաղմակերպելու Հարցում: Սուլ536

թանի ն ՄիդՀաւի միջն սուր վեճի պաւճաո դարձավ նան այն, որ սաՀմանադրության Համապաւասխան դրույթի Համաձայն, ոչ մաՀմեդականները իրավունք էին սւանում սովորելու ոաղմական ուսումնարաններում, մի µան, որը կւրուկ աոարկության էր Հանդիպում սուլթանի կողմից: Հարկ է նչել, որ սաՀմանադրության Հոչակումից Հեւո «նոր օսմանների» դործունեությունը, որի պարադլուխն էր Համարվում ՄիդՀաւ փաչան, սուլթանին թվում էր վւանդավոր իր իչխանության Համար: Ուսւի նա մեծադույն վախով Հեւնում էր ՄիդՀաւ փաչայի աոնչություններին «նոր օսմանների» Հեւ: Սուլթանին անՀանդսւացնում էր նան պեւական դործերում ՄիդՀաւի չափից ավելի մեծ ինքնուրույնությունը: 0րինակ, աոանց սուլթանի իմացության, նա Հրամայել էր սւեղծել քրիսւոնյա կամավորներից ու մաՀմեդականներից µաղկացած Հաւուկ ղինված ջոկաւներ: Դա Աµդուլ Համիդի կողմից մեկնաµանվեց այն իմասւով, որ թուրքական «սաՀմանադրության Հայրը» ձդւում է կյանքի կոչել սաՀմանադրությանը Հավաւարիմ ուժեր, որոնց վրա անՀրաժեչւության դեպքում կարելի էր Հենվել: ԱոՀասարակ Աµդուլ Համիդը կւրականապես դեմ է եղել ՄիդՀաւ փաչայի այն ծրադրին, որ ոչ մաՀմեդականները, մասնավորապես Հայերը, ընդդրկվեն µանակի չարքերը կամ ընդունվեն ղինվորական դպրոցները ուսանելու Համար: Սուլթանը իր Հուչադրություններում դրում է. «Ոչ մաՀմեդականների ղինվորական ծաոայությունը µանդադուչանք է: Այն ինքնասպանությանը Հավասար մի µան է, եթե մենք իµրն «ւիրող ւարր» մեր µանակում Հավասարություն Հասւաւենք օւար Հավաւացյալների Հեւ... Անմիւ µան է քրիսւոնյա µանակ սւեղծելու պաՀանջը: Այն պարունակում է քաղաքական մեծ վւանդ, ըսւ էության դա նչանակում է «µանակի մեջ սւեղծել µանակ»: Մենք իրավունք ունենք դժդոՀ լինելու, որովՀեւն մեր երկրի քրիսւոնյաները փոխանակ մաՀմեդական դաոնալու ն կամ երկրից Հեոանալու, եվրոպական ւերությունների Հեւ միախորՀուրդ մեր դեմ Հյուսում են դավեր... Խաչակրությունը կիսալուսնի դեմ դեո չի դադարել»: Սուլթանը կասկածում էր նան, որ ՄիդՀաւը ցանկանում է ամենուրեք «խցկել» իր դրածոներին: Աµդուլ Համիդը իր մեծ վեղիրին կասկածում էր նույնիսկ Հանրապեւական Հակումներ ունենալու մեջ, որ նա իµր մւադիր է ւապալել օսմանների դինասւիան ն դլխավորել սւեղծվելիք Հանրապեւությունը: Դա անՀիմն մեղադրանք էր, որովՀեւն ՄիդՀաւ փաչան, ինչպես ն µոլոր «նոր օսմանները», սաՀմանադրական միապեւության կողմնակից537

ներ էին: ԱոՀասարակ, թեն ՄիդՀաւը Հանդես էր դալիս երկիրը արդիականացնելու դիրքերից, սակայն նա սերւորեն կապված էր 0սմանյան կայսրության Հեւադիմական կիսաավաւական կաոավարող վերնախավի Հեւ: ի դեպ, աղաւական ուղղության Հեւնորդ մի չարք Հայ նչանավոր դործիչներ' Գրիդոր 0ւյանը, դոկւոր Սերվիչենը, Գ. Սամամջյանը ն ուրիչներ սերւորեն Համադործակցում էին ՄիդՀաւ փաչայի Հեւ: Վերջինս, օրինակ, որպես իր ներկայացուցիչ Եվրոպա ուղարկեց Գրիդոր 0ւյանին, որի Հեւ նա Համադործակցում էր դեոնս Դանուµի վիլայեթի նաՀանդապեւ եղած ժամանակներից: Գ. 0ւյանի խնդիրն էր ձեոք µերել Անդլիայի ն Ֆրանսիայի աջակցությունը, մասնավորապես նա աոաքելություն ուներ Փարիղում ն Լոնդոնում µանակցություններ վարել նոր փոխաոություններ սւանալու Համար: Սուլթանի ն մեծ վեղիրի միջն Հարաµերությունների լարվածությունը Հասել էր այնպիսի ասւիճանի, որ Հաճախ Աµդուլ Համիդը Հաչվի չէր նսւում նրա խորՀուրդների ու պաՀանջների Հեւ: 1877 թ. Հունվարի 30-ին ՄիդՀաւը սուլթանին Հղեց մի Համարձակ նամակ, նրան Հիչեցնելով ինչպես մինիսւրների, այնպես էլ սուլթանի Հասարակ Հպաւակների սաՀմանադրական իրավունքների մասին: Նա սուլթանին նույնիսկ Հանդիմանում էր նրանում, որ աջակցություն ցույց չի ւալիս կաոավարության նախաձեոնություններին ն իր այդ դործելաոճով խանդարում է պեւության ամրապնդմանը: ի վերջո սուլթանը սկսեց ՀաչվեՀարդար նախապաւրասւել այն մարդու նկաւմամµ, որն իրեն µերել էր սուլթանական դաՀի վրա, իսկ այժմ նրան Համարում էր իր ամենավւանդավոր քաղաքական Հակաոակորդը: Դրա Համար նա օդւվեց սաՀմանադրության ւխրաՀոչակ 113 Հոդվածի Հավելումից, որի ընդունումը ժամանակին Հանդիպել էր «նոր օսմանների» Համաո դիմադրությանը: Նրանում ասվում էր, որ «սուլթանը իրավունք ունի կայսրության ւարածքից վւարել այն µոլոր անձանց, ովքեր ոսւիկանության մարմինների Հավաքած Հավասւի ւեղեկաւվության Համաձայն ճանաչվում են որպես պեւության անվւանդության Համար վւանդավոր անձինք»: Այսպիսով մեծ վեղիր ՄիդՀաւ փաչայի նկաւմամµ ՀաչվեՀարդարը նախապաւրասւվում էր Հենց նույն սաՀմանադրության չրջանակներում, նրա դրույթներին Համապաւասխան: ի վերջո, սուլթանը չնորՀաղրկեց մեծ վեղիրին: 1877 թ. փեւրվարի 5-ին ՄիդՀաւ փաչային ձերµակալեցին ն որպես ւերության Համար «վւանդավոր խոովարար» նսւեցնելով սուլթանի

«իղղեդդին» ղµոսանավը արւաքսեցին կայսրության սաՀմաններից դուրս: Նավապեւին Հրամայված էր իր ընւրությամµ մեծ վեղիրին ւանել որնէ օւարերկրյա նավաՀանդիսւ ն այնւեղ իջեցնել ցամաք: ՄիդՀաւին պաչւոնապես ներկայացված մեղադրանքն ուներ Հեւնյալ ձնակերպումը. «Երկրում նրա կողմից մի այնպիսի իրադրության սւեղծում, որը մեծ վւանդ է ներկայացնում պեւության Համար»: Երµ ՄիդՀաւ-փաչայի ձերµակալության ն արւաքսման լուրը ւարածվեց մայրաքաղաքում, 1877 թ. փեւրվարի 8-ին «նոր օսմանները» Սւամµուլում կաղմակերպեցին մեծ ՀանրաՀավաք, որւեղ Հնչեցին սուլթանի դեմ ուղղված մեղադրանքներ: կաոավարությունը դրան պաւասխանեց սաՀմանադրական չարժման մի չարք այլ կարկաոուն դործիչների նկաւմամµ Հալածանքներով ու ձերµակալություններով: Երկրից արւաքսվեցին Զիյա µեյը, Նամըք Քեմալը, Ալի Սուավի-µեյը ն ուրիչներ: Զնայած այդ µոլորին, այնուՀանդերձ, սաՀմանադրությունը ձնականորեն դեո չարունակում էր դործել: Աµդուլ Համիդին դեոնս պեւք էր օդւադործել սաՀմանադրության դեկորացիան: Նա կարդադրեց իրականացնել խորՀրդարանի ընւրություններ: 0սմանյան պեւության պաւմության մեջ աոաջին խորՀրդարանը իր աչխաւանքները սկսեց 1877 թ. մարւի 19-ին: Այն µացվեց Բեչիքթաչ պալաւում: ԽորՀրդարանը µաղկացած էր սենաւից (որի µոլոր 25 անդամները նչանակվում էին սուլթանի կողմից) ն 119 Հոդուց µաղկացած պաւդամավորների պալաւից, որոնք ընւրովի էին: ԽորՀրդարանի պաւդամավորների (մաՀմեդականներ 71 մարդ, ոչ մաՀմեդականներ 48) աղդային կաղմը µաղմաղան էր' թուրքեր, արաµներ, Հույներ, Հայեր, Հրեաներ ն այլն: ինքը' Աµդուլ Համիդը, ի դեմս խորՀրդարանի, ւեսնում էր խամաճիկների մի ժողով: ԽորՀրդարանում պաւդամավորների ելույթները ոչ մի դեպքում Հասցեադրված չէին սուլթանին: 1877-1878 թթ. ոուս-թուրքական պաւերաղմի պայմաններում կայացավ աոաջին թուրքական խորՀրդարանի երկու նսւաչրջան: Զնայած նրան, որ պաւդամավորների պալաւը ընդՀանուր աոմամµ Հնաղանդ էր սուլթանին ն Բ. Դոանը, սակայն մի չարք օրինադծերի քննարկման ժամանակ չաւ պաւդամավորներ իրենց թույլ ւվեցին խիսւ քննադաւելու վարչակաղմի ն դաւա-իրավական Համակարդի մեջ ւիրող կարդերը, կենւրոնական վիլայեթային դերաւեսչությունների պաչւոնյաների չարաչաՀումները ն այլն: Հնչում էին նան պաՀանջներ, որ որոչ մինիսւրներ ն պաչւոնաւար այլ անձինք անձամµ ներկայանան պալաւ ն պաւասխանեն կոնկրեւ մեղադ539

րանքների: 1877 թ. մայիսին պաւդամավորների պալաւը նույնիսկ Համարձակվեց Բ. Դոնից µացաւրություններ պաՀանջել ոուս-թուրքական պաւերաղմի ոաղմաճակաւներում թուրքական µանակի կրած ծանր պարւությունների կապակցությամµ: Ընդդիմադիր ւրամադրություններ ունեցող պաւդամավորների ելույթների ւոնը էլ ավելի սրվեց երկրորդ դումարման պալաւի նսւաչրջանի աչխաւանքի ժամանակ: Բանն այնւեղ Հասավ, որ պաւդամավորները դրեցին մեծ վեղիրին ն մի չարք մինիսւրներին անվսւաՀություն Հայւնելու Հարցը: Վերջապես պալաւը կարողացավ Հասնել այն µանին, որ սուլթանը փոխի մինիսւրների կաµինեւի կաղմը ն մեծ վեղիրի պաչւոնը փոխարինի վարչապեւի պաչւոնով, որը ի ւարµերություն մեծ վեղիրի, անմիջականորեն Հաչվեւու էր լինելու ոչ թե սուլթանին, այլ պաւդամավորների պալաւին: Բնականաµար այդ µոլորը դուր չէր դալիս սուլթան Աµդուլ Համիդ ԱԱ-ին: Ավելին, խորՀրդարանը օրեցօր նրա Համար դաոնում էր ուղղակի մղձավանջ: ՍաՀմանադրությունը կաչկանդում էր սուլթանի դործողությունների աղաւությունը: Աµդուլ Համիդի մւայնության Համաձայն ժողովուրդն էր պաւասխանաւու սուլթանի աոջն ն ոչ թե սուլթանը ժողովրդի: Նրա կարծիքով միայն ինքն էր իրավասու ղեկավարելու պեւական մեքենան ն միայն իրեն էր վերապաՀված իր Հպաւակներին սաՀմանադրություն չնորՀելու իրավունքը: Երեքամսյա աչխաւանքից Հեւո սուլթանը ցրեց խորՀրդարանը: Միայն վեց ամիս անց, 1877 թ. դեկւեմµերի 13-ին, այն վերսւին դումարվեց: 1878 թ. Հունվարին Ռուսասւանի Հեւ ղինադադար կնքվելուց Հեւո պաւդամավորները դարձյալ սկսեցին Հանդես դալ սուր քննադաւությամµ պեւության Հոոի կողմերի ն պեւական ասւիճանավորների կաչաոակերության ն այլ օրախնդիր Հարցերի վերաµերյալ: իր Հերթին սուլթանը Հակադարձում էր պաւդամավորների այդ ելույթներին նչելով, որ թուրքական ղորքերի աղեւալի պարւությունը Ռուսասւանի դեմ մղված պաւերաղմում, երµ ոուսական µանակի աոջն դործնականում µացվել էր դեպի Սւամµուլ ւանող ճանապարՀը, Հեւնանք է երկրում «միասնական կամքի µացակայության»: ի վերջո սուլթան Աµդուլ Համիդ ԱԱ-ը անորոչ ժամկեւով արձակեց պաւդամավորների պալաւը: 1878 թ. փեւրվարի 2-ին մեծ վեղիր ԱՀմեդ Վեֆիկ փաչան օսմանյան խորՀրդարանի նիսւում ընթերցեց սուլթանի ֆերմանը' խորՀրդարանը արձակելու մասին,

կապված, իµր երկրում ւիրող քաղաքական µարդ իրավիճակի Հեւ: Այդ ընդմիջումը ւնեց ուղիղ երեսուն ւարի: ԽորՀրդարանի փակումը սուլթանը Հիմնավորում էր նան նրանով, որ «իր ժողովուրդը դեո Հասունացած չէ սաՀմանադրություն ունենալու Համար», երµ դա ւեղի ունենա, ինքը իրադեով կվերաՀասւաւի սաՀմանադրությունը: Սուլթանը ղայրույթի պաՀին պոոթկում է, Հայւարարելով, որ ինքը սխալվել է ն պեւք է քայլի իր նախնիների ճանապարՀով: «Ես այժմ Հասկանում եմ,- ասել էր Աµդուլ Համիդը,- որ միայն ուժը կարող չարժման մեջ դնել ժողովրդին, որին պաչւպանելը Ասւված վսւաՀել է ինձ»: Ավելի ուչ, եվրոպացի լրադրողի Հեւ ղրույցի ժամանակ սուլթանը նկաւել է, որ ինքը µարեփոխումների թչնամի չէ, «սակայն աղաւության ավելցուկը, որը մարդ արարածի Համար անսովոր մի µան է, նույնքան վւանդավոր է, որքան ն նրա µացակայությունը»: Նորածին սաՀմանադրությունը իր խանձարուրի մեջ խեղդելուց Հեւո Աµդուլ Համիդը դարձավ միաՀեծան ւիրակալ: Նա պեւության ղեկը ամµողջապես վերցրեց իր ձեոքը: Նոր դրությամµ Բարձրադույն Դուոը ինքն էր, ինչպես ժամանակին Լյուդովիկոս ՃԱՄ էր ասել. «Պեւությունը այդ ես եմ»: 0սմանյան կայսրությունում իչխանությունը ամµողջապես կենւրոնացավ սուլթանական Ելդըղ պալաւում: ՄիդՀաւ փաչան աքսորականի վիճակում դւնվեց ավելի քան մեկ ու կես ւարի: 1878 թ. աչնանը նրան աոաջարկվեց վերադաոնալ Սւամµուլ: Հավանաµար դա կապված էր այն µանի Հեւ, որ 1878 թ. ամոանը մայրաքաղաքում ւեղի էին ունեցել պալաւական Հեղաչրջման երկու փորձեր, որոնց կաղմակերպման մեջ սուլթանը կասկածում էր ՄիդՀաւ փաչային: Ուսւի նա որոչել էր նրան վերադարձնել կայսրության սաՀմանները, որպեսղի Հնարավորություն ունենա վերաՀսկելու նրա դործողությունները: Սուլթանի կողմից ՄիդՀաւ փաչան նչանակվեց Սիրիայի նաՀանդապեւ, այնուՀեւն 1880 թ. Այդինի վիլայեթի վալի: Ռուս-թուրքական պաւերաղմը սկսվելուց Հեւո ոաղմական դործողությունները միաժամանակ ծավալվեցին Բալկաններում ն կովկասյան ճակաւում: Ընդ որում, կենւրոնական իրադարձությունները ւեղի էին ունենում ոաղմական դործողությունների µալկանյան թաւերաµեմում: Քանի որ թուրքերը դեոնս ւիրապեւող էին Սն ծովում, որւեղ դործում էին նան սուլթան Աµդուլ Աղիղի ժամանակներում պաւրասւված ղրաՀանավերը, Եվրոպա ներխուժելու Համար ոուսները պեւք է ընւրեին ցամաքային ճանապարՀը: Դա կարելի էր

իրականցնել Մոլդավիայի ն Վալախիայի վրայով: Երµ ոուսական ղորքերն անցան Պրոււ դեւը ն մոււք դործեցին Ռումինիայի ւարածքը, վերջինս Թուրքիային Հայւարարեց պաւերաղմ ն իրեն Հոչակեց որպես անկախ պեւություն: Նրա ւարածքը ն ղինված ուժերը դարձան ոուսներին աջակցություն ցուցաµերելու արդյունավեւ դործոն: ԱյնուՀեւն մարւերով անցնելով Դանուµ դեւը, ոուսները ոաղմական դործողություններ սկսեցին Բուլղարիայի ւարածքում: Երµ ոուսական µանակը Ալեքսանդր ԱԱ ցարի դլխավորությամµ մոււք դործեց Բուլղարիա, այնւեղ նրան դիմավորեցին մեծադույն ցնծությամµ, որպես աղաւարարի: Տիրնովոյից ոուսական մի ոչ մեծ ղորամիավորում դեներալ Դիµիչի Հրամանաւարությամµ անցնելով Բալկանյան լեոնաչղթան, դուրս եկավ Թրակիայի դաչւավայրը: ԱյնուՀեւն 1877 թ. Հունիսին այդ ղորամիավորումը դրավեց Շիպկան' Սւարա-Պլանինա լեոնաղանդվածի այդ կարնորադույն լեոնանցքը: Այսւեղ ոուսական ղորքերին միացան µուլղարները, որոնք այնուՀեւն ոուսների Հեւ միասին ոաղմարչավներ էին կաղմակերպում Մարիցա դեւի Հովւում ւեղակայված թուրքական ղորքերի վրա, սպաոնալիք սւեղծելով Ադրիանոպոլսի Համար ն խուճապ աոաջ µերելով Հենց Սւամµուլում: Սակայն ոաղմական դործողությունների պաւկերը փոխվեց, երµ թուրքերը Եվրոպայում դործող իրենց ղորքերի դլխավոր Հրամանաւար նչանակեցին դավանափոխ պրուսացի ղինվորական ՄեՀմեդ Ալիին, որը մինչ այդ Հանդիսանում էր կրեւեի նաՀանդապեւը: Վերջինս պարւության մաւնեց ոուսական ղորքերին ն նրանց µուլղարական դաչնակիցներին, ծանր կորուսւներով նրանց սւիպելով նաՀանջել դեպի Բալկանյան լեոնաչղթան: Միաժամանակ թուրքերը դանուµյան ոաղմաճակաւ նեւեցին խոչոր ուժեր Ղրիմի պաւերաղմի վեւերան 0սման փաչայի Հրամանաւարությամµ: Վերջինս Պլննայի մու կաղմակերպեց ուժեղ պաչւպանական դիրքեր, որի Հեւնանքով թուրքական µանակը ւիրապեւող դիրքեր ձեոք µերեց Բուլղարիայի Հենց կենւրոնում դւնվող դլխավոր ոաղմավարական ճանապարՀների նկաւմամµ: 1877 թ. ամոանը Պլննայի մու ծավալվեցին Համաո մարւեր: Հուլիսին թուրքերի նկաւմամµ Հսկայական թվական դերակչոություն ունեցող ոուսական ղորքերը, որոնք Հենց այդ պաւճաոով թերադնաՀաւում էին Հակաոակորդի Հնարավորությունները, Հանդիպեցին թուրքերի լավ կաղմակերպված պաչւպանությանը: Նրանց ղարմացրել էր թուրքական µանակի ապչեցուցիչ ւոկունությունը ն Հաւկապես նրանց ժամանակակից Հրացանները, ո542

րոնք սուլթան Աµդուլ Աղիղը ձեոք էր µերել Ամերիկայում: Բոլոր չափանիչներով այդ Հրացանները դերաղանցում էին ոուսների ունեցածին: Աոաջին անՀաջողությունից վեց չաµաթ անց ոուսական ն ոումինական ղորքերը Համաւեղ ուժերով դրոՀեցին Պլննայի վրա, սակայն դարձյալ նրանց չՀաջողվեց այն դրավել: Ռուսական Հրամանաւարությունը եկավ այն Համողման, որ դրոՀով Հնարավոր չէ դրավել այդ ամրացված քաղաք-ամրոցը, ուսւի որոչեց ոումինացիների Հեւ Համաւեղ չրջապաւել այն, որպեսղի թուրքական կայաղորը մաւնվի սովի: Աµդուլ Համիդը Հրամայեց 0սման փաչային ցանկացած դնով մնալ Պլննայում, նրան խոսւանալով որպես օդնություն ուղարկել Հսկայական մի µանակ: Երµ սուլթանի կողմից խոսւացված այդ µանակը Հայւնվեց Պլննայի մաւույցներում, պարղվեց, որ դա ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ սովորական ամµոխ, որը չոււով ոուսների կողմից փախուսւի մաւնվեց: Աոջնում µալկանյան խսւաչունչ ձմեոն էր իր աոաւ ձյունով: Դրսից օդնության Հույս այլնս չկար, իսկ ոաղմամթերքն ու սննդամթերքը արադ պակասում էր: Թուրք ղինվորները սւիպված էին որսալ կաւուներ, չներ ու մկներ, մինչդեո ոուս սպաները ոււում էին խավիար: 0սման փաչան Հասկացավ, որ իր միակ Հաջողության Հավանականությունը ամրոցի կայաղորի Հիմնական ուժերով ոուսական պաչւպանությունը ճեղքելն է: Դեկւեմµերի սկղµին, դիչերով, թուրքերը անաղմուկ դուրս եկան ամրոցից, չարժվեցին դեպի արնմոււք, կամուրջներ կաոուցելով Վիդ դեւի վրա կաւարեցին անցում ն կաղմելով մարւական չարքեր դրոՀեցին ղարմացած ոուսների վրա: ՀաղթաՀարելով մի քանի խրամաւներ, թուրքերը Հեղեղի նման նեւվեցին ոուսական դլխավոր ուժերի վրա: Սկսվեց աՀեղ սվինամարւ: 0սման փաչան վիրավորվեց ուքից: Թուրքական ղորքերի մեջ ւարածված լուրը, որ իµր նա մաՀացել է, աոաջ µերեց խուճապ: Շարքերը սասանվեցին ն սկսվեց փախուսւը: 1877 թ. դեկւեմµերի սկղµին Պլննայի թուրքական կայաղորն անձնաւուր եղավ: Ալեքսանդր ԱԱ ցարը իր µանակի դլուխ անցած մւավ քաղաք ն 0սման փաչան սւորադրեց քաղաքի Հանձնման վերաµերյալ պայմանադիրը: Պլննայի վրա փողփողաց ոուսական դրոչը: Ռուսները 0սման փաչայի նկաւմամµ վերաµերվեցին դթասրւորեն: Սակայն նրա ղորքերը ձների մեջ ոչնչացան: կենդանի մնացած թուրք ասկյարները ոչնչացվեցին µուլղար Հայդուկների կողմից: Ռուսական ղորքերի այդ Հաղթանակը մեծ նչանակություն ունեցավ` աղդելով Բալկաններում ոաղմական դործողությունների ողջ

ընթացքի վրա: Թուրքերի վիճակը դարձավ օրՀասական: Սերµիան պաւերաղմ Հայւարարեց Նիչը դրավելու Համար: Զեոնոդորցիները ւարածքներ դրավեցին Հերցեդովինայում: Սլավոնական µանակները Բալկանների µոլոր մասերում ձեոք էին µերում Հաղթանակներ: Հույները սպաոնում էին պաւերաղմով ն աջակցություն էին ցույց ւալիս կայսրության Հույներով µնակեցված չրջանների ապսւամµական չարժումներին, ներաոյալ նան կրեւե կղղում: Ռուսական ղորքերը խոչոր Հաջողություններ ձեոք µերեցին նան կովկասյան ոաղմաճակաւում: 1877 թ. մայիսին նրանք դրավեցին ԱրդաՀանը, օդոսւոսին մւան Սուխում, իսկ 1877 թ. նոյեմµերին դիչերային դրոՀից Հեւո վերցրին կարսը: Շարունակելով ոաղմական դործողությունները Բալկաններում` ոուսական ղորքերը, µուլղարների ու սերµերի աջակցությամµ, 1878 թ. Հունվարին դրավեցին Սոֆիան: Շոււով ողջ Բուլղարիայի ւարածքը աղաւադրվեց թուրք կեղեքիչներից: Ռուսները Հարձակում սկսեցին դեպի Ադրիանոպոլիս (էդիրնե) ն 1878 թ. Հունվարի 20-ին ւիրեցին այն, դրանով իրենց աոջն µաց անելով ճանապարՀ դեպի Սւամµուլ: Թուրքական մայրաքաղաքը մաւնվեց խուճապի: Թուրքերը աղերսում էին մեծ պեւություններին' միջամւել իրադարձություններին: Սակայն ապարդյուն: Ճիչւ է, Թուրքիայում ծավալվող իրադարձությունները լրջորեն մւաՀոդել էին անդլիացիներին, սակայն նախկինի պես µրիւանական կաոավարությունը µաժանված էր «խաղաղության» կուսակցության ն «պաւերաղմի» կուսակցության: Լորդ Բիքոնսֆիլդը լի էր վճոականությամµ ցանկացած դնով կանխել Սւամµուլի ոուսական ոաղմակալումը: Արնմոււքից թուրքական մայրաքաղաք էին լցվել Հարյուր Հաղարավոր փախսւականներ: Նրանցից Հինդ Հաղար մարդ կոււակվել էին Այա Սոֆիա մղկիթի մու: Հաղարավոր ցրւաՀարված ն սովից մեոնող ւղամարդիկ, կանայք ու երեխաներ ձյուների միջով Հորդում էին դեպի մայրաքաղաք, փրկություն որոնելով աոաջացող ոուսական µանակից: Սոֆթերը (ուսանողասւվածաµանները) սկսեցին ՀրաՀրել անկարդություններ: ԱնՀանդսւացած սուլթան Աµդուլ Համիդը µրիւանական դեսպանից խնդրեց քաղաքական ապասւան, եթե դրա անՀրաժեչւությունը ղդացվի: Աµդուլ Համիդը անձամµ Հեոադրով դիմեց Անդլիայի Վիկւորիա թադուՀուն, խնդրելով նրա միջնորդությունը ղինադադար կնքելու Հարցում: Նրա այդ դիմումը Հանձնվեց ոուսական ցարին, որը սակայն ոչինչ չպաւասխանեց, իր Հերթին սուլթանի դիմումը ուղարկելով իր դաչւային Հրամանաւարներին:

Ռուսական դործող µանակի դլխավոր Հրամանաւար, մեծ իչխան Նիկոլայը Հրաժարվեց ղինադադարի աոաջարկը քննարկել աոանց թուրքերի կողմից մի քանի նախապայմանների ընդունման: Նա չարունակում էր µանակը չարժել դեպի Մարմարա ծովի ափին դւնվող Սան-Սւեֆանո դյուղը, որը Սւամµուլի քաղաքային պաւերից դւնվում էր ընդամենը ւասը մղոն Հեոավորության վրա: Այդ ընթացքում լորդ Բիքոնսֆիլդին Հաջողվեց ՀաղթաՀարել µրիւանական կաոավարության ընդդիմադիր մինիսւրների դիմադրությունը ն Հրամայեց, որ µրիւանական նավաւորմի Հինդ ոաղմանավեր մոււք դործեն Մարմարա ծով ն µրիւանական Հպաւակների պաչւպանության պաւրվակի ւակ խարիսխ նեւեն այնւեղ: Սակայն չնայած դրան, մեծ իչխան Նիկոլայը չարունակում էր իր աոաջխաղացումը դեպի մայրաքաղաք: Լոնդոնի ֆոնդային µորսայում սկսվեց խուճապ: Բիքոնսֆիլդը պաՀանջեց խորՀրդարանի Համաձայնությունը կաոավարությանը ւրամադրելու վեց միլիոն ֆունւ սւերլինդ Մեծ Բրիւանիայի ղինված ուժերը մարւական պաւրասւության վիճակի µերելու Համար: Միաժամանակ նա Հրամայեց անՀրաժեչւության դեպքում պաւրասւ լինել անդլիական ղորքերը Գալիպոլիում դեսանւ Հանելու Համար: Լոնդոնում Հասարակական կարծիքը մչակվում էր Ղրիմի պաւերաղմի ժամանակների ոդով: Անդլիացիները անսքող կերպով Հասկացնում էին ցարին, որ Սւամµուլը դրավելու դեպքում ինքը դործ կունենա µրիւանական ողջ Հղորության Հեւ: Այդ սպաոնալիքներն աղդեցին Սանկւ-Պեւերµուրդի վրա ն ցարը Հրամայեց ձեոնպաՀ մնալ թուրքական մայրաքաղաք մւնելուց: Միաժամանակ նա Հեոադրով Հաղորդեց սուլթանին, որ ինքը մւադրություն չունի անպայման դրավելու մայրաքաղաքը: Այսպիսով, այս անդամ նս ոուսներին վիճակված չէր իրականացնելու իրենց դարավոր երաղանքը' դրավելու Ցարդրադը ն Բոսֆորն ու Դարդանելը: Հերթական անդամ ոուսական երկդլխանի արծիվը ընկրկում էր µրիւանական աոյուծի աոջն: Վախենալով Համաեվրոպական պաւերաղմի սպաոնալիքից` ոուսական ղորքերը Սան-Սւեֆանո (Եչիլքյոյ) վայրի դրավումից Հեւո այլնս աոաջ չչարժեցին դեպի մայրաքաղաք: Սուլթանը սւիպված էր ղինադադարի վերաµերյալ µանակցություններ սկսել ոուսական µանակի Հրամանաւարության Հեւ: Ռուս-թուրքական պայմանադիրը ոաղմական դործողությունները դադարեցնելու ն ղինադադար Հասւաւելու վերաµերյալ սւորադրվեց 1878 թ. Հունվարի 31-ին Ադրիանոպոլսում: իսկ 1878 թ. մարւի 3-ին Սան-Սւեֆանո ծովափնյա ավանի այն ամաոանոցում,

որը պաւկանում էր Հայ մեծաՀարուսւ Աոաքել µեյ Դադյանին' Ռուսասւանի ն Թուրքիայի միջն սւորադրվեց Հաչւության պրելիմինար (նախնական) պայմանադիր, որով 1877-1878 թթ. ոուս-թուրքական պաւերաղմը Հասավ իր ավարւին: Ռուսական կողմից պայմանադիրը սւորադրեցին կ. Պոլսում ոուսական դեսպան կոմս իդնաւնը ն ոուս դիվանադեւ Նելիդովը, իսկ թուրքական կողմից մեծ վեղիր Սավֆեթ փաչան ն արւաքին դործերի մինիսւր ՍաադուլլաՀ µեյը: Պայմանադիրը µաղկացած էր 29 Հոդվածներից, որոնց մեծ մասը վերաµերում էր µալկանյան խնդիրներին: Սան-Սւեֆանոյի պայմանադիրը սւորադրելիս ոուսները պլանավորել էին 0սմանյան կայսրության եվրոպական մասի փասւացի մասնաւում: Այդ պլանը նախաւեսում էր µալկանյան երկու խոչոր սլավոնական պեւությունների սւեղծում, որոնցից յուրաքանչյուրը պեւք է լիներ կաւարելապես անկախ: Դրանցից մեկը Զեոնոդորիան էր, որի ւարածքը նախաւեսված էր երեք անդամ մեծացնել իր Հարնանների Հաչվին: Մյուսը Սերµիան էր, որը նույնպես պեւք է ընդարձակվեր ն սւանար նոր սաՀմաններ: Այսպիսով, Սերµիան, Զեոնոդորիան ն Ռումինիան սւանում էին կաւարյալ անկախություն: ի դեպ, թեն Ռումինիան ձեոք էր µերել µաղձալի անկախությունը, սակայն լինելով լաւինական երկիր, այնուամենայնիվ չարժանացավ Ռուսասւանի Հաւուկ µարյացակամ վերաµերմունքին: Ավելին, թեն նա պաւերաղմի ժամանակ մեծապես աջակցել էր Ռուսասւանին, սակայն չնայած դրան, Հարավային Բեսարաµիան, որը ոումինացիները կորցրել էին 1856 թ. Փարիղի պայմանադրով, ոուսները չղիջեցին նրանց: Բ. Դուոը պարւավորվում էր ինքնավարություն ւալ Բոսնիային ն Հերցեդովինային ն այնւեղ անց կացնել մի չարք µարեփոխումներ: Այդ երկրամասերը պեւք է օժւված լինեին կաոավարման ինքնավար մարմիններով: Պայմանադրի դլխավոր օդոււները µաժին Հասան սլավոնական Բուլղարիային: Թեն այն Հայւարարվում էր ինքնավար իչխանապեւություն, սակայն նրա ւարածքը այն ասւիճանի ծավալվում ու ընդարձակվում էր, որ փասւորեն վերածնվում էր միջնադարյան µուլղարական թադավորությունը: Ըսւ էության ոուսները սւեղծում էին «Մեծ Բուլղարիա»: Այդ պեւությունը պեւք է ծավալվեր Դանուµից Հարավ' Սն ծովից մինչն էդեյան ծով, Հասնելով Համարյա մինչն Ալµանիա: Այդ Հսկայական ւարածքի µոլոր նավաՀանդիսւները վերաՀսկվելու էին µուլղարական այդ պեւության կողմից: Այսպիսով, թեն անվանական կերպով µուլղարական այդ իչխա546

նապեւությունը դւնվելու էր սուլթանի ինքնիչխանության ներքո, սակայն այն կաոավարելու էր Ռուսասւանի կողմից ընւրված իչխանը: իսկ ամենակարնորը, վերջինս ունենալու էր ոուսիֆիկացված վարչություն: Ըսւ էության Բուլղարիան դաոնում էր ոուսական անկլավ Բալկանների կենւրոնում ն Հիանալի ցաւկաՀենարան ցանկացած պաՀի Սւամµուլի վրա դրոՀելու Համար: Ըսւ Սան-Սւեֆանոյի պայմանադրի, կրեւե կղղում, էպիրոսում ն Թեսալիայում Թուրքիան պարւավորվում էր մւցնել Հաւուկ կարդավիճակ: ԱյնուՀեւն, Բ. Դուոը ներում էր պարդնում այն µոլոր օսմանաՀպաւակներին, որոնք պաւերաղմի ժամանակ Հանդես էին եկել թուրքերի դեմ: Թուրքիան պարւավորվում էր Ռուսասւանին վճարել ոաղմաւուդանք: Ընդ որում, նկաւի աոնելով 0սմանյան կայսրության ֆինանսական դժվարությունները, Սւամµուլը Համաձայնվում էր, որ ոաղմաւուդանքի դումարների մեծ մասի վճարումը փոխարինվի Ռուսասւանին Հաւկացվող ւարածքային ղիջումներով: Ըսւ այնմ, Բալկաններում ն Թուրքիայի արնելքում Սւամµուլը Ռուսասւանին էր ղիջում մի չարք ւարածքներ, այդ թվում նան ԱրդաՀանը, Բայաղեդը, Բաթումը ն կարսը: Պայմանադրում չոչափվում էր նան նեղուցների Հարցը: Բոսֆորը ն Դարդանելը µաց էին լինելու ոուսական նավաՀանդիսւներից եկող ն դնացող չեղոք երկրների նավերի Համար: Պայմանադրում նչվում էր, որ ոուսական ղորքերի դուրս µերումը Ասիական Թուրքիայից կկաւարվի վեց ամսվա ընթացքում: Ընդ որում, մինչն ոուսական µոլոր ղորքերի վերջնական դուրս µերումը, այդ ամµողջ ժամանակամիջոցում Ասիական Թուրքիայի դրավված ւարածքների կաոավարման մեջ Բ. Դուոը չպեւք է ունենար որնէ մասնակցություն: Սան-Սւեֆանոյի պայմանադրի 16-րդ Հոդվածը նվիրված էր Հայկական Հարցին: Այնւեղ ասվում էր. «նկաւի աոնելով այն, որ ոուսական ղորքերի դուրս µերումը նրանց կողմից դրավված Հայասւանի' Թուրքիային վերադարձվելիք վայրերից կարող է այնւեղ աոիթ ւալ µախումների ն µարդությունների, որոնք երկու պեւությունների µարի Հարաµերությունների վրա կունենան վնասակար աղդեցություն, Բարձրադույն դուոը պարւավորվում է անՀապաղ կենսադործել Հայաµնակ մարղերի ւեղական կարիքներից Հարուցվող µարելավումներ ն µարենորոդություններ, ն ղերծ պաՀել Հայերի անվւանդությունը քրդերից ն չերքեղներից»:

16-րդ Հոդվածը էականորեն ւարµերվում էր Եվրոպական Թուրքիայի երկրամասերին վերաµերող ձնակերպումներից: Այսւեղ µաո անդամ չկար ոչ միայն ինքնավարության, այլն կոնկրեւ անելիքների մասին: Ըսւ էության ոուսների Համար 16-րդ Հոդվածը մի կովան էր, որպեսղի ոուսական µանակը չՀեոանա դրավված Հայկական ւարածքներից: Սակայն Սան-Սւեֆանոյի պայմանադիրը սւորադրած իդնաւնը փորձում էր Համողել Հայերին, որ 16-րդ Հոդվածով լիակաւար µավարարություն է ւրված Հայ ժողովրդին: Նրա ասելով, այդ Հոդվածը Եվրոպային ցույց կւա, որ Ռուսասւանը մւաՀոդ է ոչ թե µացաոապես սլավոնների վիճակով, այլ աոաջնորդվելով մարդասիրությամµ, նպաւակ ունի ապաՀովել 0սմանյան կայսրության µովանդակ քրիսւոնյա µնակչության µարեկեցությունը: ԱյնուՀեւն իդնաւնը նչում էր, որ Հայերի Համար չափաղանց նչանակալի էր, որ 0սմանյան կայսրության դոյության ամµողջ ընթացքում, աոաջին անդամ, Հայերի մասին Հիչաւակվեց միջաղդային պայմանադրի մեջ, իսկ Բ. Դուոը Հրապարակավ ճանաչեց Հայ աղդի դոյությունը Ասիական Թուրքիայում: իրականում 16-րդ Հոդվածը Ռուսասւանին պեւք էր նան որպես պաւրվակ, որպեսղի Հեւադայում նա կարողանա ցանկացած ժամանակ միջամւել Թուրքիայի ներքին դործերին: Ռուսասւանի µոլոր ոաղմական ու դիվանադիւական Հաջողությունները Հանդիպեցին եվրոպական ւերությունների դիմադրությանը, որոնք վախենում էին Բալկաններում ն Մերձավոր Արնելքում Ռուսասւանի աղդեցության ուժեղացումից: Այդ ւեսակեւից աոանձնապես ակւիվ էին Անդլիան ն Ավսւրո-Հունդարիան: Լոնդոնում ն Վիեննայում դւնում էին, որ Սան-Սւեֆանոյի պայմանադիրը կոպիւ կերպով խախւում է Բալկաններում դոյություն ունեցող աղդային ու կրոնական սկղµունքները ն ունաՀարում այդ երկրամասում µնակվող ոչ սլավոնական ժողովուրդների աղդային չաՀերը: Լորդ Բիքոնսֆիլդը դւնում էր, որ թուրքական սուլթանը այսուՀեւն կաոավարելու է մի պեւություն, որը դւնվում է Ռուսասւանի µացարձակ ենթակայության ւակ: ԱոՀասարակ նա Հենց սկղµից պնդում էր, որ Ռուսասւանը պեւք է Եվրոպայի դաւին ներկայացնի Թուրքիայի Հեւ կնքվող ցանկացած պայմանադրի պայմանները: Եվրոպական պեւությունները վերաՀսկում էին 1856 ն 1871 թվականների պայմանադրերը, որոնք չէին կարող վերափոխման ենթարկվել աոանց իրենց Համաձայնության: Այսպիսով, եվրոպական պեւությունները պաՀանջում էին թուր548

քական Հարցը քննարկման ենթարկել Համաեվրոպական վեՀաժողովում, պաւճաոաµանելով, որ այն չոչափում է Համաեվրոպական չաՀեր ն µացի այդ, Հակասում է մինչ այդ սւորադրված միջաղդային պայմանադրերին: 16-րդ Հոդվածի վերաµերյալ µրիւանական դիրքորոչումը Հեւնյալն էր. այդ Հոդվածում նախաւեսված µարեփոխումները պեւք է երաչխավորվեն ոչ թե միայն Ռուսասւանի կողմից, այլ մի պարւավորությամµ, որ սւանձնելու են µոլոր մեծ ւերությունները: Ռուսասւանը սկղµունքորեն Համաձայն էր այն ւեսակեւի Հեւ, որ Թուրքիային վերաµերող Հարցը քննարկման ենթարկվի եվրոպական Համաժողովում, սակայն այն վերապաՀությամµ, որ ինքն է որոչելու, թե պայմանադրի որ Հոդվածներն են դաոնալու քննարկման աոարկա: Մինչդեո µրիւանական կաոավարությունը կւրականապես Հայւարարում էր, որ պեւք է քննարկման ենթարկվի ողջ պայմանադիրը: Երµ Ռուսասւանը Հրաժարվեց դրանից, լորդ Բիքոնսֆիլդը ցուցադրաµար Հրաման ւվեց անդլո-Հնդկական ղորքերին Սուեղի ջրանցքով մեկնելու Մալթա ն այնւեղ սպասելու Հեւադա Հրամանների: Դա պաւերաղմի սպաոնալիք էր: Ուժի ցուցադրման Հեւ միաժամանակ µրիւանական կաոավարությունը Հայւարարեց, որ ինքը «պաւրասւ է օդւադործել իր ողջ աղդեցությունը, որպեսղի թույլ չւա սլավոնական պեւության կողմից ցանկացած Հունական µնակչության կլանումը»: Արդարություն Հայցելու խնդրանքով Վիկւորիա թադուՀուն դիմեցին Բալկանների մաՀմեդականները: Ալµանացիները սւեղծեցին «մինչն վերջ դիմադրելու» մի լիդա, իրենց Հողերը ցանկացած ունձդությունից պաչւպանելու Համար: Նման մթնոլորւի աոկայության պայմաններում ոուսական ցարը փոխեց իր որոչումը: Ռուսասւանը Համաձայնվեց Բեոլինում անցկացնել միջաղդային վեՀաժողով' Սան-Սւեֆանոյի Հաչւության պայմանադրի Հեւ կապված Հարցերի քննարկման Համար: Շոււով Լոնդոնում Ռուսասւանի ն Անդլիայի միջն սկսվեցին դաղւնի µանակցություններ, որոնց Հեւնանքով 1878 թ. մայիսի 18ին (30-ին) Լոնդոնում ոուսական դեսպան Շուվալովի ն Անդլիայի արւդործմինիսւր Սոլսµերիի միջն սւորադրվեց դաղւնի Համաձայնադիր Սան-Սւեֆանոյի պայմանադրում փոփոխություններ մւցնելու մասին: Այդ Համաձայնադրի Հիմնական կեւերը վերաµերում էին Եվրոպական Թուրքիայի խնդիրներին ն աոաջին Հերթին Բալկաններին: ինչ վերաµերում է Հայկական Հարցին ն աոՀասարակ Արնմւյան Հայասւանի խնդիրներին, ապա դրանք արծարծվեցին մասնավորապես Համաձայնադրի 7-րդ Հոդվածում, որւեղ ասվում էր, որ Սան-Ս549

ւեֆանոյի նախնական պայմանադրի մեջ Հայասւանի վերաµերյալ պարունակվող խոսւումները պեւք է ւրվեն ոչ թե µացաոապես Ռուսասւանի, այլ նան Անդլիայի անունից: Գաղւնի Համաձայնադրում Շուվալովը փոփոխության ենթարկեց նան «Մեծ Բրիւանիայի» վերաµերյալ նախնական պլանները: Համաձայնադրի 10-րդ կեւում նչվում էր. քանի որ Ալաչկերւի Հովիւը ն Բայաղեդ քաղաքը Հանդիսանում են դեպի Պարսկասւան ւանող ւրանղիւային մեծ ճանապարՀ ն թուրքերի աչքում ունեն Հսկայական նչանակություն, ոուսական կայսրը Համաձայն է նչված Հովիւը ն քաղաքը վերադարձնել թուրքերին: «Ռուսասւանի սաՀմանների ընդլայնման Հեւնանքով կարող է ծադել Ասիայում թուրքական µնակչության անդորրությանն սպաոնացող լուրջ վւանդ»,- նչվում էր Համաձայնադրի Հոդվածներից մեկում: Լոնդոնի կարծիքով 0սմանյան կայսրությանը այդ վւանդից պաչւպանելու պարւականությունը Հաւկապես ընկնում է Անդլիայի վրա, քանի որ նա աոաքելություն ունի Եվրոպան Հեւադա պաւերաղմների աղեւներից փրկելու դործում: Լոնդոնը Ռուսասւանից պաՀանջում էր նան Հավասւիացումներ ւալ այն մասին, որ ապադայում Ռուսասւանի սաՀմանը չի ընդլայնվի Ասիական Թուրքիայի, այսինքն Արնմւյան Հայասւանի ուղղությամµ: Լոնդոնը Համաձայնադրի եղրափակիչ մասում նախաղդուչացնում էր, որ իր աոաջարկությունները չընդունելու ն ընթացք չւալու դեպքում Անդլիան աոաջիկայում դումարվելիք վեՀաժողովում կարող է µարդություններ Հարուցել Ռուսասւանի աոջն: Միանդամայն ակնՀայւ է, որ անդլո-ոուսական այդ դաղւնի Համաձայնադրի աոկայության պայմաններում աոաջիկա Բեոլինի վեՀաժողովը միայն ձնակերպելու էր այդ Համաձայնադրի արդյունքները: ի լրացումն Շուվալով-Սոլսµերի Համաձայնադրի, µրիւանական դիվանադիւությունը լծվեց եոանդուն դործունեության Թուրքիայի Հեւ նս պայմանադիր կնքելու ուղղությամµ: 1878 թ. Հունիսի 4-ին վարչապեւ լորդ Բիքոնսֆիլդը Սւամµուլում անդլիական դեսպան Հենրի Լայարդի միջոցով մի վերջնադիր ներկայացրեց սուլթան Աµդուլ Համիդին, որ եթե նա 48 ժամվա ընթացքում չՀամաձայնվի Անդլիայի Հեւ կնքել պաչւպանողական դաչինք, ապա Թուրքիան կղրկվի Անդլիայի µարեկամությունից, որի անխուսափելի Հեւնանքը կդաոնա ոուսների կողմից կ. Պոլսի դրավումը ն 0սմանյան կայսրության մասնաւումն ու µաժանումը: Անդլիացիները նան սքողված ձնով Հասկացնում էին սուլթանին, որ մերժման դեպքում չի µացաովում µրիւանական նավաւորմի

կողմից կիպրոս կղղու դրավումը: Դաչինքը կնքվելու դեպքում Անդլիան իր վրա պարւավորություն էր վերցնում ոաղմական ուժով թույլ չւալ, որ Ռուսասւանը Ասիական Թուրքիայում դրավի որնէ ւարածք: Երµ Աµդուլ Համիդը կարդաց անդլիական վերջնադիրը, նրա Հանդուդն ւոնը Հունից Հանեց սուլթանին: Նա կաւաղությունից եղունդներն էր կրծուում: Սակայն սաոը վերլուծությունից Հեւո ընկրկեց: 1878 թ. Հունիսի 4-ին կ. Պոլսում սւորադրվեց «Պաչւպանողական դաչինք Անդլիայի ն Թուրքիայի միջն»: Այն դաղւնի փասւաթուղթ էր: Պայմանադիրը µաղկացած էր ընդամենը երկու Հոդվածներից: Աոաջին Հոդվածում ասվում էր. «Եթե Ռուսասւանը իր ձեոքում պաՀելով Բաթումը, ԱրդաՀանը, կարսը կամ նրանցից մեկն ու մեկը, այսուՀեւն երµնիցե փորձ անի ւիրելու Ասիայում սուլթանի ունեցած այն երկրներից որնէ մի մասին, որը խաղաղության վերջնական դաչնադրով պիւի որոչվի, այն ժամանակ Անդլիան պարւավորվում է միանալ սուլթանին` ղենքի ուժով այդ երկրամասերը պաչւպանելու Համար: Որպես փոխՀաւուցում, սուլթանը խոսւանում է Անդլիային մւցնել անՀրաժեչւ µարենորոդումներ, որոնք Հեւո պիւի մանրամասնաµար որոչվեն երկու պեւությունների միջն ն որոնք նպաւակ ունեն Բ. Դոան քրիսւոնյա ն այլ Հպաւակների µարվոք կաոավարումը ն պաչւպանությունը խնդրի աոարկա եղած երկրներում ն որպեսղի Անդլիան իր պարւականությունը կաւարելու Համար Հարկավոր եղած միջոցներն ապաՀովի սուլթանը Հավանություն է ւալիս նույնպես, որ կիպրոս կղղին դրավվի ն կաոավարվի Անդլիայի կողմից»: Այսպիսով, աոանց որնէ կրակոցի Անդլիան ձեոք էր µերում կիպրոսը: ԱյնուՀեւն նա իրավունք էր սւանում միջամւելու 0սմանյան կայսրության ասիական ւիրույթների դործերին: իսկ ամենակարնորը կրկնակի ղսպման մեխանիղմ էր սւեղծում իր մրցակից ու ախոյան Ռուսասւանի դեմ: Արնմոււքում µրիւանական դիվանադիւության այդ մեծ Հաջողությունը դնաՀաւվեց որպես «µոլոր ժամանակների դլուխդործոց», իսկ լորդ Բիքոնսֆիլդին դասեցին «պաւմության աոասպելների չարքը»: Այսպիսով ՀեոաՀար ու ճկուն դիվանադիւական քայլերով Անդլիան նախապաւրասւեց իր ապադա Հաղթանակը Բեոլինի վեՀաժողովում: Բեոլինի վեՀաժողովը µացվեց 1878 թ. Հունիսի 1-ին: Նրա աչխաւանքներին մասնակցում էին Անդլիայի, Գերմանիայի, Ռուսասւանի, Ֆրանսիայի, Ավսւրո-Հունդարիայի, իւալիայի ն 0սմանյան կայսրության պաւվիրակությունները: 1815 թ. Վիեննայի կոնդրեսից ի

վեր Եվրոպան այդպիսի ներկայացուցչական ն կարնոր դիվանադիւական ֆորում չէր ւեսել: ՎեՀաժողովում նախադաՀում էր Գերմանիայի կանցլեր 0ււո ֆոն Բիսմարկը: Որպես վեՀաժողովի աչխաւանքների եղրափակիչ փասւաթուղթ 1878 թ. Հուլիսի 1-ին, ընդունվեց 64 Հոդվածից µաղկացած «Բեոլինի պայմանադիրը» («ւրակւաւը»): Այն Սան-Սւեֆանոյի պայմանադրի Համեմաւ անµարենպասւ էր Ռուսասւանի Համար: Բեոլինի ւրակւաւը Հասւաւեց Ռումինիայի, Սերµիայի ն Զեոնոդորիայի անկախությունը: Վերջինիս ւարածքը, սակայն, Սան-Սւեֆանոյի պայմանադրի Համեմաւ ղդալիորեն կրճաւվեց: Ավսւրո-Հունդարիան իրավունք սւացավ ոաղմակալման ենթարկելու Բոսնիան ն Հերցեդովինան: Ռուսները սւիպված էին Հրաժարվել «Մեծ Բուլղարիա» սւեղծելու պլանից: Բուլղարիան մասնաւվեց երկու մասի. Հյուսիսային Բուլղարիան ճանաչվեց որպես ինքնավարություն' սուլթանի ինքնիչխանության ներքո: Երկիրը կաոավարող իչխանի ընւրությունը պեւք է Հասւաւվեր ոչ միայն Ռուսասւանի կողմից (ինչպես նախաւեսված էր Սան-Սւեֆանոյի պայմանադրով), այլ նան Բ. Դոան կողմից' վեՀաժողովի մասնակից պեւությունների պարւադիր Համաձայնությամµ: իսկ Հարավային Բուլղարիան, որը սւացավ Արնելյան Ռումելիա անունը, վերսւին դրվեց սուլթանի իչխանության ւակ, պայմանով, որ կաոավարվի քրիսւոնյաներից ընւրված դեներալ նաՀանդապեւի կողմից: Այդպիսով, վերացվեց Սան-Սւեֆանոյի պայմանադրի կարնորադույն ձեոքµերումը ն խիսւ թուլացավ Ռուսասւանի աղդեցությունը Բալկաններում: Հանրադումարի µերելով այդ µոլորը, Բիսմարկը արձանադրեց. «Եվրոպայում դարձյալ կա Թուրքիա»: Բեոլինում անդլիացիների միջնորդությամµ Հունասւանի սաՀմանները որոչ չափով ընդարձակվեցին: Սակայն կրեւե կղղին, որը Հույները ցանկանում էին միացնել իրենց պեւությանը, մնաց Թուրքիայի իչխանության ներքո: կաոավարման ոչ մի նոր Համակարդ չնախաւեսվեց Եվրոպայում 0սմանյան կայսրության ւիրապեւության ւակ դւնվող այնպիսի երկրամասերի նկաւմամµ, ինչպիսիք էին Մակեդոնիան, Թրակիան, Ալµանիան ն էպիրոսի մեծ մասը: Ռուսասւանի ասիական ձեոքµերումներից նրան մնացին Բաթումը, ԱրդաՀանը ն կարսը: Հայկական Հարցի վերաµերյալ Սան-Սւեֆանոյի պայմանադրի 16-րդ Հոդվածը փոխարինվեց Բեոլինի ւրակւաւի 61-րդ Հոդվածով, որւեղ ասվում էր. «Բարձրադույն դուոը պարւավորվում է աոանց Հեւադա Հապաղման իրադործել Հայաµնակ մարղերում ւեղական կարիքներից Հարուցված µարելավում552

ներն ու µարենորոդումները ն ապաՀովել Հայերի անվւանդությունը չերքեղներից ն քրդերից: Բ. Դուոը ւերություններին պարµերաµար կՀաղորդի այն միջոցների մասին, որոնք ինքը ձեոք է աոել այդ նպաւակի Համար, իսկ ւերությունները կՀսկեն դրանց կիրաոմանը»: Սակայն այդ Հոդվածը, եթե նույնիսկ այն կյանքի կոչվեր օսմանյան կաոավարության կողմից, ի վիճակի չէր արնմւաՀայության Համար սւեղծել անվւանդության երաչխիքներ: Այդ աոթիվ Գերմանիայի կայղեր ՎիլՀելմ ԱԱ-ը դիպուկ կերպով նչել է. «Բեոլինի կոնդրեսը µացարձակապես չի աոաջարկում քրիսւոնյաների պաչւպանության որնէ մեխանիղմ ն արդելք չի Հանդիսանում այն µանի Համար, որ թուրքերը չարունակեն կւրել նրանց դլուխները»: ԸնդՀանուր աոմամµ Բեոլինի վեՀաժողովը Հանդիսացավ Ռուսասւանի Հակաոակորդների Հաղթանակը: իր դիրքերն աոանձնապես ամրապնդեց Անդլիան, որը, ղավթելով կիպրոսը, իր վերաՀսկողության ւակ դրեց սուլթանի ասիական միջերկրածովյան ւիրույթները: կասկածից վեր է, որ Բեոլինի պայմանադիրը օդնեց խուսափել Համաեվրոպական մեծ պաւերաղմից' դիվանադիւության օդնությամµ: Այդ պայմանադիրը միաժամանակ ղորեղ պաւնեչ էր սւեղծում µալկաններում ոուսական իմպերիալիղմի քաղաքական Հավակնությունների աոջն: Պայմանադրի չնորՀիվ վերջին պաՀին 0սմանյան կայսրության եվրոպական մասը փրկվում էր անխուսափելի կորսւից: Բեոլինի վեՀաժողովից Հեւո µալկաններում սկսեց վերելք ապրել µալկանյան ժողովուրդների աղդայնականությունը: Հենց դա նկաւի ունենալով լորդ Բիքոնսֆիլդը մարդարեանում էր, թե նոր Բուլղարիան ավելի չոււ կդաոնա Թուրքիայի պաւվարը ընդդեմ Ռուսասւանի, քան Ռուսասւանինը ընդդեմ Թուրքիայի: Այդ աոթիվ իր Հերթին Բիսմարկն արել է Հեւնյալ ուչադրավ դիւումը. «Այդ µոլոր ժողովուրդները ուրախությամµ ընդունեցին Ռուսասւանի օդնությունը թուրքերից աղաւադրվելու դործում, µայց Հենց որ նրանք ձեոք µերեցին այդ µաղձալի աղաւությունը, այլնս ցանկություն չդրսնորեցին ցարին ընդունելու որպես սուլթանի ժաոանդորդ»: 1877-1878 թթ. ոուս-թուրքական պաւերաղմից Հեւո թուրքական Հեւադիմությունը սուլթան Աµդուլ Համիդ ԱԱ-ի դլխավորությամµ ամեն ինչ արեցին աղաւական սաՀմանադրական չարժման վերացման Համար: 1881 թ. մայիսին սուլթանի Հրամանով ՄիդՀաւ փաչան կրկին ձերµակալվեց: Նրան ներկայացվեց չինծու մեղադրանք սուլթան Աµդուլ Աղիղի սպանության կաղմակերպման մեջ: Նրան մեղադրեցին նան օսմանյան պեւության դեմ քայքայիչ դոր553

ծունեություն ծավալելու ն իչխանությունը Հափչւակելու ձդւման մեջ: ՄիդՀաւ փաչային սկսեցին կււանքների ենթարկել ն դաւապարւեցին մաՀվան: Սակայն այդ վճիոը փոխարինվեց ցմաՀ µանւարկությամµ Արաµական թերակղղու Թաիֆի ամրոցում: 1881 թ. Հուլիսին նրան ուղարկեցին իր µանւարկության վայրը: 1884 թ. մայիսի 7-ին սուլթան Աµդուլ Համիդի Հրամանով µանւում, դիչերով, ՄիդՀաւ փաչան խեղդամաՀ արվեց: Թուրքիայում սաՀմանադրական չարժման աոաջնորդներից մեկի Հեւ ֆիղիկական ՀաչվեՀարդարը Հանդիսանում էր լոկ երկրում սկսվող µոնապեւական վարչակարդի' «ղուլյումի» չրջանի դրվադներից մեկը: Դա նան օսմանյան ֆեոդալական µացարձակապեւության մեջ սկիղµ աոնող Հոդնարքի դրսնորումներից մեկն էր, մի պեւության, որը փորձում էր լրւեսության, մաւնության ն մաՀապաւիժների միջոցով խեղդել երկրում ցանկացած աղաւ միւք ն ընդդիմության ցանկացած ծիլ: Հիրավի, օսմանյան լայնածավալ կայսրության ժողովուրդների Համար սկսվում էին մոայլ ժամանակներ: «Նոր օսմանները», որոնք փորձում էին կայսրությանը նոր չունչ Հաղորդելու միջոցով ինչ-որ չափով կասեցնել նրա ասւիճանական անկումը, սուլթանի µացարձակ µոնաւիրական իչխանության պայմաններում դադարեցին դոյություն ունենալուց, ցրիվ դալով Հալածանքների ու Հեւապնդումների Հեւնանքով:

ԳԼՈՒԽ ՏԱՍՆԵՐԵՔԵՐՈՐԴ

ՍՈՒԼԹԱՆ ԱԲԴՈՒԼ ՀԱՄիԴի ԲՌՆԱՏիՐԱկԱՆ ՎԱՐԶԱկԱՐԳԸ

Սուլթան Աµդուլ Համիդ ԱԱ-ը (1876-1909) պաւմության մեջ է մւել «արյունարµու», «կարմիր սուլթան» մակդիրներով, իսկ նրա կաոավարման չրջանը Հենց թուրք պաւմաµանների կողմից µնորոչվել է որպես «ղուլումի» (թուրքերեն' zulüm - µոնապեւություն, µոնակալություն, արՀավիրք) դարաչրջան: Նա եղել է օսմանյան դինասւիայի ամենադաժան ու անմարդկային սուլթաններից մեկը: Նրա օրոք է սկիղµ աոել Հայ ժողովրդի արյունու դողդոթան: Սուլթան Աµդուլ Համիդը աոաջինն էր, որը ձեոնամուխ եղավ Հայկական Հարցի «լուծմանը» Հայ ժողովրդին ղանդվածորեն µնաջնջելու ճանապարՀով: Յոթ ւարեկան Հասակում նա կորցրել էր իր սիրեցյալ մորը, որը խորը ցնցում էր պաւճաոել նրան' անջնջելի Հեւք թողնելով նրա ողջ Հեւադա կյանքի վրա: Նրա մասին ասում էին, որ «նա երµեք ոչ ոքի չէր սիրել»: Դեո մանկության ւարիներից Աµդուլ Համիդը եղել է ինքնամփոփ, լոակյաց, եսասեր, նենդ, խուսափել է ւարեկիցների Հասարակությունից, ապրել իր ներքին աչխարՀով, միչւ քաչված ինքն իր մեջ: Նա խուսափել է իր քույր-եղµայրների ընկերակցությունից, չի մասնակցել նրանց խաղերին, մնալով մենակյաց ու սակավախոս: իր մարդաւյաց µնավորության պաւճաոով նույնիսկ իր Հարաղաւները անւարµեր էին իր Հանդեպ: Նույնիսկ իր Հարաղաւ Հայրը' սուլթան Աµդուլ Մեջիդը արՀամարՀանք է ունեցել նրա նկաւմամµ: Պաւմվում է, որ Աµդուլ Համիդի ծննդյան կապակցությամµ Հայրը կանխադուչակել է, որ «եթե մի օր այդ լակուը դաՀ µարձրանա, կայսրության Համար կդաոնա մեծ պաւուՀաս»: Ապադա սուլթանը ոչ ոքի չէր սիրում ն ոչ ոքից սիրված չէր: Նա օժւված էր µնածին չարությամµ ու վրեժխնդրության Հակումներով: Նրա նկարադրի դլխավոր դծերն էին նան չաՀամոլությունը, ադաՀությունը, ծայրաՀեղ կասկածամւությունը ն խորամանկությունը: Նա չաՀել էր «ձեոքի

ւակից դործող» վաւ արարածի Համµավ: Վարպեւ էր ճիվաղային Հնարքներ սարքելու ն լրւեսելու: Այս մոլությունները ավելի կաւարելադործված ձնով նա դործի է դրել իր դաՀակալության ամµողջ չրջանում: Հունդարացի արնելադեւ Ա. Վամµերին, որը սերւ անձնական չփումներ է ունեցել Աµդուլ Համիդ ԱԱ-ի Հեւ, դրում էր, որ իր կյանքում երµեք չի Հանդիպել Հակասական µնավորության ւեր մեկ այլ մարդու, ինչպես Աµդուլ Համիդն էր: «Նրա անձի մեջ,- ասում է Ա. Վամµերին,- միաՀյուսվում էին աոաքինության ու դավաճանության, µանականության ու ոչնչության, վախկուության ու Համարձակության, մոլեոանդության ու խորամանկության դծերը: Սակայն վերջին Հաչվով նրա մեջ միչւ դերակայում էին µացասական դծերը»: Աµդուլ Համիդ ԱԱ-ին µնորոչ է եղել նան փարիսեցիությունը: Լինելով անՀավաւ` նա արւաքուսւ կանոնավոր կերպով կաւարում էր Ղուրանի µոլոր պաւվիրանները: իր նպաւակին Հասնելու Համար նա ոչնչի աոջն կանդ չէր աոնում: Միակ µանը, որի նկաւմամµ նա Հարդանքով էր վերաµերում դա ուժն էր: ԳաՀը սւանձնելուց անմիջապես Հեւո Աµդուլ Համիդը Հրաժարվեց իր Հոր կաոուցած Դոլմաµախչե չքեղ պալաւից, դերադասելով ապրել Բոսֆորի ափերին կաոուցված Յելդըղ (µաոացի' ասւղային) կոչված պալաւում, որը նա փասւորեն վեր էր ածել ամրոցի: Սովորաµար սուլթանի թուրք կենսադիրները դա µացաւրում են սուլթանի «µնաւուր Համեսւությամµ»: Սակայն իրականում դրա պաւճաոը այն էր, որ նա իրեն ավելի ապաՀով էր ղդում Յելդըղի µարձր պարիսպների Հեւնում: Աµդուլ Համիդին մչւապես Հեւապնդել է վախի, իոացիոնալ վախի ղդացումը: Թուրք պաւմաµան Զիյա Շաքիրը իր' «Սուլթան Համիդ» դրքում µերում է Հեւնյալ µնորոչ փասւը. Համիդը վախենում էր նույնիսկ իր պալաւի մեծ պարւեղի µաղմապիսի ու անուչաՀամ պւուղները վայելել' կասկածելով, որ դրանք թունավորված կլինեն: Մի անդամ էլ Փարիղից իրեն Հավաւարիմ ԹուրՀան µեյն ուղարկում է երեք արկղ միրդ (խնձոր, ւանձ ու դեղձ), µայց սուլթանը չի Համարձակվում ոււել ն, կանչելով իր µժիչկ իµրաՀիմ փաչային, ասում է. «Սրանք Եվրոպայից են ինձ ուղարկել, µայց ես եվրոպական պւուղները µոլորովին չեմ սիրում»: ԱյնուՀեւն նա Հարցնում է µժչկին, թե կարո՞ղ է արդյոք, որ մրդերը թունավորված լինեն: Սուլթանը արկղները ւալիս է փաչային ասելով, որ դրանք նվիրում եմ քեղ, ուղում ես դեն նեւիր, ուղում ես կեր, µայց եթե որնէ µան պաւաՀի, ես պաւասխանաւու չեմ: Երµ սուլթանը ւեղեկանում է, որ µժիչկը արկղները ւուն է ւարել ն պւուղները վայելել

իր ողջ ընւանիքով, դաոնորեն µացականչել է. «ինչ µախւավոր մարդիկ եք, որ աոանց մւաՀոդվելու ամեն ինչ ոււում ու խմում եք ն լայնորեն օդւվում կյանքի µարիքներից»: Աµդուլ Համիդը մչւապես կրում էր լիցքավորված աւրճանակ ն նույնիսկ մի անդամ ղµոսանքի ժամանակ թփոււների մեջ ւեսնելով մեկին` կարծել է, թե աՀաµեկիչ է ն կրակելով սպանել է նրան: Սակայն պարղվել է, որ այդ թչվաոը եղել է իր այդեպանը: Սուլթանի Հադուսւները µաղմաթիվ դրպաններ ունեին, որոնց մեջ կրում էր ւարµեր ղենքեր: Սուլթանը չէր սիրում մութը, որից վախենում էր: Գիչերները իր պալաւի µոլոր սենյակները մնում էին լուսավորված: Պալաւի µոլոր կողմերում դրված էին լուսարձակներ: Նա ապրում էր ւնական սարսափի ղդացում: Սուլթանական դաՀը սւանձնելուց Հեւո Աµդուլ Համիդի աոաջին նյարդային ցնցումը ւեղի ունեցավ այն ժամանակ, երµ «նոր օսմանների» աոաջնորդ Ալի Սուավին դաղւնի վերադաոնալով աքսորից' Սւամµուլում կաղմակերպեց դավադրություն, որի նպաւակն էր դաՀընկեց անել նորանչանակ սուլթանին ն նրա փոխարեն µանւարկությունից աղաւելով կրկին դաՀ µարձրացնել նրա եղµորը' Մուրադ Մ-ին: 1878 թ. մայիսի 20-ին ղինված կողմնակիցների մի խոչոր ջոկաւով Ալի Սուավին ներխուժում է Բոսֆորի ափին դւնվող Զերաղան պալաւը, որւեղ պաՀվում էր Մուրադը ն նրա մոր Հեւ միասին սկսում է խնդրել նրան, մեջքին կապել սուրը ն Հեւնել իրեն: Սակայն սարսափաՀար նախկին դաՀակալը Հրաժարվում է աոաջարկից ն որպեսղի իրեն µոնությամµ չւանեն, վաղում է դեպի Հարեմի չենքը: Այդ փոքր դադարը µավական էր, որ Հայւնվեր սուլթանական պալաւի պաՀակախումµը: Նրա Հրամանաւար Եդի-սեկիղ Հասան փաչան մի Հարվածով Ալի Սուավիին ւապալում է դեւին ն մաՀակի Հարվածով սպանում նրան: ԱյնուՀեւն սկսվում է դաւասւանը խոովության մյուս մասնակիցների Հեւ. աչքի ընկնող դեմքերին սպանում են, իսկ մնացածներին ոաղմա-դաչւային դաւարանը դաւապարւում է ւաժանակիր աչխաւանքների կամ աքսորի: Խոովության ձախողումից Հեւո Մուրադին ւեղափոխում են Յելւըղի պալաւի ւխրաՀոչակ «Մալթա» µանւանման µաժանմունքը ոսւիկանության աչալուրջ Հսկողության ներքո իր µանւարկության օրերը անց կացնելու Համար: Այդ չինությունը Մուրադի Համար µանւ ծաոայեց մինչն իր կյանքի վերջին օրը: Մուրադի կենդանի մնալը' նույնիսկ իµր խելադար' եղել է սուլթան Աµդուլ Համիդի ամենամեծ մղձավանջներից մեկը: Նա մւադ557

րություն է ունեցել նրան վերացնել «օրինական ճանապարՀով», չեյխ-ու-իսլամի ֆեթվայով: Քանի որ վերջինս իր մարդն էր, կաղմում է ֆեթվա, որւեղ ասվում էր. «երկու սուլթան չեն կարող դոյություն ունենալ, քանի որ չարիաթը չի ընդունում նման µան, ուսւի նրանցից մեկը պեւք է սպանվի»: Սակայն այդ ոճիրը դլուխ չի դալիս այն պաւճաոով, որ երկու µարձրասւիճան անձինք Հրաժարվում են իրենց սւորադրությունը դնել ֆեթվայի ւակ: Համիդը նույնիսկ ուլեմաների ժողովում ամµասւանում է Մուրադին, որ նա իµր դաղւնի չփումներ է ունեցել Սւամµուլում ոուսական դեսպան իդնաւնի Հեւ, դավաճանելով Հայրենիքին ն պաՀանջում է իրականացնել Հեւաքննություն ն կախաղանի պաւիժ: Սակայն ուլեմաների ժողովը որոչում է, որ այդ ամµասւանությունը փասւերով չի ապացուցվում: Այդ Հարցում երկու ուլեմներ' Նուրի էֆենդին ն ՍաՀիµ էֆենդին դրսնորում են խիղախ վարքադիծ: Վարկած կա այն մասին, որ իր մւաՀղացած ոճիրը իրադործելուց Աµդուլ Համիդին Հեւ է պաՀում իր սնուիապաչւ լինելը. ասւղադուչակները նրան ղդուչացրել էին, որ եթե նման արարք դործի' «իր օրերը Հաչվված են»: Սակայն մինչն իր եղµոր մաՀը, Աµդուլ Համիդը դիչեր-ցերեկ որոճում էր, թե ինչպես կարելի է ոչնչացնել նրան: Նա չի խորչում նան դիմելու սուլթանին ոչ վայել Հեւնյալ արդաՀաւելի քայլին. պաՀանջում է կաղմել մի Հանձնաժողով' քննելու Համար Մուրադի թադավորության կարճաւն չրջանի պեւական Հաչիվները: Միաժամանակ նա իր դրածոներից մեկին Հանձնարարում է Հրաւարակել մի դրքույկ ն սոււ փասւերով ամµասւանել, որ Մուրադը դողացել է աղդային միջոցները, դնել է մեծարժեք ղարդեղեն: Այդ ամµասւանության չնորՀիվ կաոավարությունը µոնադրավում է Մուրադի անձնական կալվածքները ն ընւանեկան ղարդեղենը: Աµդուլ Համիդը մինչն սուլթան Հոչակվելը ՄիդՀաւ փաչային ւվել էր մի պարւավորադիր, որով Հանձն էր աոնում իր եղµոր ապաքինման դեպքում դաՀը Հանձնել նրան: Բնականաµար, նա ցանկանալու էր, որ այդ վւանդավոր փասւաթուղթը ոչնչացվի: Ուսւի իր մարդկանց Հրամայում է ՀրդեՀել ՄիդՀաւ փաչայի ապարանքը, կարծելով, թե այդ փասւաթուղթը դւնվում է այնւեղ: Մինչդեո ՄիդՀաւ փաչան այն պաՀում էր Լոնդոնում մի ապաՀով ւեղ: Ալի Սուավիի կողմից պեւական Հեղաչրջման անՀաջող փորձը, որը արքունիքի պնակալեղների կողմից սուլթանին ներկայացվեց որպես լայնամասչւաµ դավադրություն, այն ասւիճանի ցնցող աղդե558

ցություն էր ունեցել Աµդուլ Համիդի վրա, որ երµ µրիւանական դեսպան Հենրի Լայարդը խնդրեց սուլթանի Հեւ Հանդիպում, վերջինս վախից ընկավ Համարյա անմեղսունակ վիճակի մեջ, ենթադրելով, որ µրիւանական ոաղմանավով իրեն ւանելու են µաց ծով ն այնւեղ վերջ ւան իր կյանքին, որպեսղի Մուրադը կրկին դաՀ µարձրանա: իր Հուչերում անդլիական դեսպանը դրում է, որ երµ ինքը մւավ պալաւ սուլթանի Հեւ Հանդիպելու, նրան ւեսավ Հսկայական դաՀլիճի անկյունում, սարսարփով լի Հայացքով, չրջապաւված ղինված թիկնապաՀներով: Մուրադին դաՀ µարձրացնելու Համար եղավ նս մեկ փորձ 1876 թ. Հուլիսի 8-ին, այս անդամ «Աղաւ որմնադիրներ» մասոնական օթյակներից մեկի դլխավոր Քլեանթի Սքալիերիի կողմից, սակայն այդ փորձը նս ավարւվեց ձախողմամµ: Հենց այդ ժամանակվանից սկսած կասկածամւությունն ու վախը ընդմիչւ ուղեկցեցին սուլթանին: Նա Յելւըղի իր պալաւը վերածեց ամրոցի: Նրա ալµանական թիկնաղորի թիվը Հասցվեց մի քանի Հաղար մարդու: Պարիսպների վրա սւեղծվեցին դիւակեւեր, որւեղ ւեղադրվեցին ուժեղ Հեոադիւակներ, որպեսղի Հսկողության ւակ վերցվի Բոսֆորի ու Ոսկեղջյուրի ողջ Հարակից ւարածքը: Սուլթանը µացաոիկ դեպքերում էր Համարձակվում դուրս դալ Յելւըղի պաւերից: Որպեսղի աղոթքի Համար կարիք չունենա մեկնելու քաղաք, նա Հրամայեց պալաւի դարպասների մու կաոուցել մղկիթ, որւեղ ուրµաթ օրերին աղոթում էր: Ալի Սուավիի խոովությունը պաւրվակ դարձավ սուլթանի Համար ուժեղացնելու պայքարը իր ներքին թչնամիների' «նոր օսմանների» ն սուլթանական դաՀի µոլոր Հնարավոր Հավակնորդների դեմ: Աµդուլ Համիդ ԱԱ-ի դուսւր Այիչա 0սմանօղլուն իր Հուչադրություններում նչում է, որ «Ալի Սուավիի ապսւամµությունից սուլթանը քաղեց կարնոր դասեր իր Հեւադա դործունեության Համար»: Գունաւ, լոակյաց ու մելամաղձու, չարադույժ ու ծակող Հայացքով այդ µոնակալը կասկածում էր անխւիր µոլորին, ով չրջապաւում էր իրեն: Ում Հեւ որ չփվում էր, µոլորից սպասում էր ինչ որ վւանդ: Նա µնածին անվսւաՀությամµ էր լցված µոլոր մարդկանց նկաւմամµ: Աµդուլ Համիդի նախկին քարւուղար Մուսւաֆա Նեդիմը, որին Հեւադայում սուլթանը դաւապարւեց երկարաւն աքսորի, ւվել է օսմանցիների միապեւի Հեւնյալ µնութադիրը. «Սուլթան Համիդը կարճաՀասակ, նիՀարակաղմ, Հասւ ձայնով, նապասւակի պես երկչու է», «սադայելական խելքով», µայց ն «ւդեւ էր, կասկածու վե559

րին ասւիճանի», պաՀում է «Հաղարավոր լրւեսներ, չաւակեր էր ն կաւարելապես չէր կչւանար, չաւ Հարուսւ էր, կը սւանար ամսական Հիսուն Հաղար ոսկի, անձնական դանձուն կապած էր Թուրքիո մու մեկ չորրորդը, այսուՀանդերձ կաչաոք ալ կաոներ: իդամոլ էր, անՀաչիվ էր թիվը մասնավոր Հարճերուն»: ԱյնուՀեւն խոսելով սուլթանի ու նրա չրջապաւի մարդկանց «աղեխարչ ոճիրների» մասին Հայերի ու մյուս ժողովուրդների նկաւմամµ, Մուսւաֆա Նեդիմը ասում է. «Եթե դրի աոնենք իմ ւեսածներս ն իմացած µոլոր դեպքերս, քանի մը Հաղար էջանոց դիրք մը մեջւեղ կուդար: Ասւծո անեծքը թող վրան ըլլայ անղդամներուն»: Աµդուլ Համիդը թուրքական µոնակալության ծնունդ էր ն ինքն էլ «ղուլումի» մարմնացում: Բոնաւիրական վարչակարդի ոդին դա լրւեսությունն էր: Համարվում էր, որ նա, ով չի ղµաղվում լրւեսությամµ, չի կարող Հայրենասեր Համարվել: Սուլթանը իրեն չրջապաւել էր լրւեսների, դործակալ-սադրիչների, դաղւնի ոսւիկանության ու իրաղեկիչների Հսկա µանակով, որոնք ամեն օր նրան Հաղորդում էին µաղմապիսի ւեղեկություններ: Միայն սուլթանական պալաւում Աµդուլ Համիդը պաՀում էր երեք Հաղար լրւես: Ամµողջ երկրով մեկ ցրված լրւեսների թիվը անցնում էր 43 Հաղարից: Գերմանացի լրադրող Բ. Շւերնը դրում էր. «Այդ մարդկանց պարւականությունն է Հսկել մինիսւրների, ղինվորականների, չեյխերի, սոֆթաների, մասնավոր անձանց ու օւարաղդիների վրա, մեքենայություններ Հնարել, մեկը մյուսի դեմ ղինել...»: ՄիդՀաւ փաչան ասել է, որ Աµդուլ Համիդի ժամանակաչրջանի Թուրքիան «դա աոավելապես լրւեսների երկիր էր»: Լրւեսությամµ էին ղµաղվում ն՛ պալաւի իչխանաղունները ն՛ µաղարի Համµալները: Վւանդավորը այն էր, որ մաւնիչին պաւասխանաւվության չէին ենթարկում, եթե նրա մաւնությունը («ջուոնալ») չէր Հասւաւվում կամ պարղապես Հնարովի մի µան էր: Այդպիսի կեղծ մաւնությունների պաւճաոով Հաղարավոր մարդիկ փւում էին µանւերում ն մեոնում աքսորավայրերում: Ուսւի փոխադարձ անվսւաՀությունը Հասել էր աՀավոր չափերի: Բացի Հասւիքային լրւեսներից, ողջ կայսրությունով մեկ դոյություն ուներ կամավոր լրւեսների մի ամµողջ µանակ: Այդպիսով լրւեսությունը ն մաւնությունները («ջուոնալջըլըք») վեր էին ածվել յուրաՀաւուկ ւեսակի պեւական ծաոայության, որն ապաՀովում էր «փայլուն» ծաոայողական աոաջընթաց, µայց ն որը Հասարակության µոլոր խավերին վարակում էր անµուժելի, սարսափելի խոցով, ապականելով աղնվության, µարոյականության, օրինականության

ու արդարության վերաµերյալ ամեն մի Հասկացողություն: Լինում էին դեպքեր, երµ եղµայրը մաւնում էր եղµորը ն դրա Համար սւանում պաւկաոելի դումար: Ծաոան մաւնում էր ւիրոջը, որդին Հորը, ւերը ծախում էր իր ծաոաներին, իսկ Հայրը' որդիներին: Սուլթանը լրւեսների դործունեությունը Հսկում էր անձամµ: Լրւեսների վրա լրւեսներ էին նչանակվում: Լրւեսների ցանցը սարդոսւայնի նման իր մեջ էր աոել ամµողջ կայսրությունը: Եթե Թուրքիայում կար մի պաչւոն, որի Համար պեւությունը վճարում էր կանոնավոր ու ժամանակին, դա լրւեսությունն էր: Լրւեսի աչխաւանքը թեն ծանր չէր, µայց սւորացուցիչ էր, այդ պաւճաոով էլ այն դնաՀաւվում էր µավականին µարձր: Անդլիացի է. Նայւը µերում է մի թուրքի Հեւ ունեցած Հեւնյալ ղրույցը. Աµդուլ Համիդի ժամանակ «Թուրքիայում թողնվել էր լոկ մեկ իդեալ, միայն մեկ ելք մարդկային ձդւումների Համար. Հարսւության կոււակումը ն նրա օդւադործումը կոպիւ ղդայական Հաճույքների Համար: Սակայն այդ Հարսւությունը ձեոք µերելու Համար պեւք է քեղ Հայւարարես պալաւի լրւես ն քո նվիրվածության ապացույցներ ւալու Համար պեւք է Հրաժարվես Հորից, մորից, եղµայրներից, µարեկամներից, Համողմունքներից, խղճից, Հայրենասիրական ղդացումներից ն մարդասիրությունից»: «0րենքի պաՀապան» Հորջորջված ոսւիկանները Հենց իրենք էին օրենքի ամենամեծ խախւողները: Քանի որ նրանք կանոնավոր կերպով ոոճիկ չէին սւանում, իրենց կյանքի պայմաններն ապաՀովում էին սւորության ճանապարՀով: Որպես կանոն, նրանք կապված էին դողերի, ավաղակների ն ւարµեր ւիպի Հանցադործների Հեւ, որոնց օդնելու Համար µաժին էին սւանում: Բանը Հասել էր նրան, որ սկսել էին խոսել, որ Սւամµուլի µնակչության կեսը ղµաղված է նրանով, որ լրւեսում է մյուս կեսին: Ոչ ոք ապաՀովված չէր լրւեսներից ու մաւնիչներից: Տուալ ձնով Հեւնում էին µոլորին: Պարµերաµար կասկածի ւակ էին ընկնում անդամ մեծ վեղիրը, չեյխ-ուլ-իսլամը, մինիսւրները: կասկածի ւակ ընկածներին միչւ չէ, որ Հաջողվում էր արդարանալ: Աµդուլ Համիդի Հիվանդադին կասկածամւությունն անվսւաՀության ու թչնամության մթնոլորւ էր սւեղծում անդամ պալաւականների ն սուլթանի ամենամերձավոր մարդկանց չրջանում: Թուրք դրող Հալիթ Զիյա Ուչաքլըդիլը (1866-1915) ւալիս է արյունու սուլթանի դարաչրջանի Հեւնյալ µնութադիրը. «Երկիրը' սկսած նաՀանդներից մինչն դավաոները, ոււում էին որդերը ներսից ն դրսից:

Երկրի ամµողջ Հարսւությունը կաոավարությունն ուղարկում էր արքունիքի անկուչւ երախը: Դավաճաններից Հավաքադրում էին ծաոաներ, դողերից' մինիսւրներ, անպիւաններին ու սրիկաներին չնորՀում էին µարձր ասւիճաններ, չքանչաններ կպցնում Համաղդեսւներին այն մարդկանց, որոնք ոչինչ չունեին µացի կեղւից... Եվ այդ µոլոր ասւիճանների, չքանչանների, եկամոււների Հեւնում դւնվում էր ւանջաՀար, ճնչված ժողովուրդը»: Մեկ այլ աոիթով նա դրում էր. «Սւամµուլի մութ փողոցները քարացել էին վախից: Լրւեսներ, լրւեսներ... Բոլորը վախենում էին մեկը մյուսից. մայրերը որդիներից, ամուսինները' իրենց կանանցից: Գաղւնի ոսւիկանության ղեկավարներից չաւերին արդեն դիւեին ն նրանց միայն սւվերի Հայւնվելու դեպքում µոլորի դլուխները սուղվում էին ուսերի մեջ ն µոլորը աչխաւում էին ինչ-որ ւեղ թաքնվել»: Աµդուլ Համիդը µոլոր պեւական դործերը պաՀում էր իր Հիվանդադին Հսկողության ւակ: Նա անխոնջ կերպով աչխաւում էր աոավուից մինչն ուչ երեկո: Նա ինքն էր վարում իր ողջ դրադրությունը: Ամեն մի Հարց նրան Հեւաքրքրում էր թեկուղ աննչան մանրամասներով: Նա անձամµ վերաՀսկում էր նույնիսկ աոնւրական Հաչվեւվությունները: Անձամµ ընդունում էր µոլոր նրանց, ում Հեւ պաՀպանում էր դործարար Հարաµերություններ: Սուլթանը միաւեսակ անվսւաՀությամµ էր վերաµերվում µոլոր օւարերկրյա պեւությունների ն նրանց քաղաքականության նկաւմամµ: Սակայն նրանց Հեւ Հարաµերություններում աչխաւում էր խուսափել µարդություններից: Բոլոր Հարցերում, դրանք լինեին մեծ թե փոքր, նա աչխաւում էր պնդել իրենը, Համարելով, որ ժամանակից չոււ ղիջման դնալը կարող է «µացել օւարերկրյա պեւությունների ախորժակը», որոնք անմիջապես կպաՀանջեին նոր ղիջումներ: Ուսւի սուլթանը ղիջման էր դնում ծայրաՀեղ անՀրաժեչւության դեպքում: Նա ձդձդումների ն թուրքական «յավաչ-յավաչ» ավանդական քաղաքականության իրականացման մեծ վարպեւ էր: Դիվանադիւական µանակցությունների ժամանակ դրսնորում էր µացաոիկ ճկունություն: Նա կարողանում էր քննարկվող Հարցը ւանել այնպիսի ուղղությամµ, որն իրեն ձեոնւու էր: 0ժւված լինելով µնաւուր խորաթափանցությամµ ն դիվանադիւական ընդունակություններով` նա կարողանում էր իր օդւին չրջել ցանկացած µարենպասւ պաՀ: Աµդուլ Համիդի մու ամեն ինչ Հաչվարկված էր: Պաւմվում է, որ նա ջուր էր խմում միայն մեկ աղµյուրից, որը ըսւ դուչակի Հայւարարության, ղերծ էր խոլերայի կամ ժանւախւի վարակի վւանդից:

ԶվսւաՀելով իր մինիսւրներից ու ասւիճանավորներից ոչ մեկին ն նրանց µոլորին Համարելով կեղծավորներ, երեսպաչւներ, Հացկաւակներ ու մակաµույծներ` Աµդուլ Համիդը նրանց µոլորին լարում էր իրար դեմ ն դրանից քաղում օդոււներ: Ողջ իչխանությունը կենւրոնացնելով իր ձեոքերում, նա իր Հրամաններն ու կարդադրություններն անում էր անձամµ ն ուղղակի կերպով, իր անձնական քարւուղարների միջոցով: Այդ Հրամաններն ու դիրեկւիվները Հաճախ Հակասում էին մեծ վեղիրին ւրված ցուցումներին, որի Հեւնանքով վերջինիս ավանդական սւաւուսը նվաղում էր, քանի որ նա այլնս չէր դւնվում կապող օղակի դերում սուլթանի ու նախարարների միջն, ինչպես նախկինում էր: Աµդուլ Համիդը, աոավել քան իր նախորդ սուլթաններից որնէ մեկը, կաոավարում էր ւիպիկ ավւոկրաւիայի մեթոդներով, իսկ իր պեւությունը կաւարելապես ոսւիկանական պեւություն էր: Լինելով µացարձակ µոնակալ, սուլթանը, սակայն Հավաւում էր, որ ինքը կաոավարում է Ասւվածային իրավունքի Հիմքի վրա: Նա աւում էր աղաւական կաոավարման ցանկացած ձն: Նրա կարծիքով արնմոււքի երկրների կաոավարողները Հենց այդ աղաւական մեթոդների պաւճաոով փասւորեն թույլ էին ւալիս, որ սեփական Հպաւակները կաոավարեն իրենց: Աµդուլ Համիդի կարծիքով միայն իր իրավունքն է ւնօրինելու ն կաոավարելու պեւական մեքենան: Թուրք պաւմաµան 0սման Նուրին (1875-1909) իր «Աµդուլ Համիդ Երկրորդը ն նրա իչխանության չրջանը» եոաՀաւոր աչխաւության մեջ անդրադաոնալով այդ միապեւի ւիրապեւությանը ն նրա կաոավարման ոճին դրում է. «0սմանյան պեւության երեսուներեք ւարվա քաղաքական դեպքերի մասին մեղ մու ոչ մի պաչւոնական թուղթ չի Հրաւարակվել, ամենակարնոր դեպքերը մչւապես դաղւնի են պաՀվել օսմանյան ժողովրդից: Ոչ մեկին չեն ներկայացվել պաւերաղմի նման օրինական միջոցաոումների մութ ծալքերը, պաւերաղմներ, որոնց մի քանի անդամ սւիպված է եղել դիմելու մեր պեւությունը: Բոնապեւության ամենամեծ Հենարանը, դործունեության ամենաղորեղ միջոցը եղել է ւդիւությունը: Մւքերի լուսավորումը, երկրի անցյալն ուսումնասիրող ն նրա ապադան դուչակելու Համար ուղեցույց Հանդիսացող երկերի ոչ թե Հրաւարակումը, այլ անդամ ընթերցումը Համարվում էր ոճիր»: ԱյնուՀեւն նա չարունակում է. «Աղդը Հյուծվում էր անիրավությունների, անարդարության, ղուլումի ն µոնակալության ւակ: Բոլոր պեւական Հիմնարկությունները դործում էին դողության, µոնության ու դաժանության սկղµունք563

ներով: Բանակի ոդին Հանդիսացող սպաների չրջանում կարդապաՀության նչույլ անդամ չէր մնացել: Թե՛ ղինվորականության չրջանում ն թե՛ այլուր իրավունքը ն արդարությունը աոանց կաչաոքի կամ մեկի µարձր Հովանավորության չէր կարող դոյություն ունենալ»: «Զուլումի» դարաչրջանում կւրուկ կրճաւվեց նան թերթերի ու ամսադրերի թիվը: 0սմանյան կայսրությունում Հրաւարկվող թերթերին կարդադրված էր դրել միայն «փադիչաՀի աչխարՀարժեք աոողջության մասին», չւպադրել ոչ մի ւարակարծիք Հոդված, արդելված էր µնակչության µողոքների Հրաւարակումը, կուսակալների կամ աոՀասարակ µարձրասւիճան անձանց վարկաµեկումը, թեկուղ եթե նրանք մեղադրվեին դողության, կաչաոակերության, սպանությունների ն այլ Հանցանքների մեջ, չէր թույլաւրվում ւպադրել օւար վեՀապեւների դեմ մաՀափորձեր կաւարելու ու խոովությունների մասին լուրերը, արդելված էր դործածել մի չարք µաոեր, որոնք մարդկանց մու կարող էին աոաջ µերել Համապաւասխան ոեակցիա (օրինակ' «Հեղափոխություն», «աղաւություն», «Հավասարություն», «անիչխանություն», «µոնություն», «իրավունք», «արդարություն», «սաՀմանադրություն», «µոնակալություն» ն այլն): Նույնիսկ այնպիսի µաոեր, ինչպես, օրինակ, «դարուն», «վերածնունդ» ն այլն դրաքննիչներին թվում էին խոովիչ ու վւանդավոր, քանի որ, նրանց կարծիքով, կարող էին ընթերցողի մու աոաջ µերել դավադիր ու կասկածելի մւքեր: իղուր չէ, որ օւարերկրյա դիւորդներից մեկը Աµդուլ Համիդ ԱԱ-ի ժամանակ եղած թուրքական մամուլն անվանել է «ամորձաւված մամուլ»: «Գրաքննությունը,- դրում է թուրք Հեղինակ Զեմալ Նուրին,խիսւ ն դերակայ կը սպաններ մամուլը: Մամուլի մեջ ուրիչ µան չէր կարդացվեր, µայց եթե սելամլիքի արարողությունը, պաչւոնաւվությունները, ասւիճանի µարձրացումները, պաւվանչանի µաչխումները, ժամանումները ն մեկնումները, մաՀերը, չոդենավերու ժամանակացույցները ն ծանուցումները»: Տդեւ ու ոեժիմի կամակաւար դրաքննիչների կամայականությունները ւարածվեցին նան եվրոպական դրականության սւեղծադործությունների վրա: Արդելվեցին եվրոպական դասականների' Ժան-Ժակ Ռուսսոյի, Վոլւերի, Շիլլերի, Շեքսպիրի, Ռասինի, կոոնելի, Հյուդոյի, Զոլայի, Տոլսւոյի, Բայրոնի ն այլոց երկերը, աոաջավոր մւածողների ու դրողների սւեղծադործությունները ն այլն: Այդպիսի Հաղարավոր դրքեր 1902 թ. Հրապարակայնորեն այրվեցին Սւամµուլի Զեմµերլիք թաղի µաղնիսի վաոարաններում:

Սուլթանական վարչակարդը ամµողջովին ներծծված էր կոոուպցիայով, դանձադողությամµ ու կաչաոակերությամµ: «Բախչիչ» ւալը ն աոնելը դա կենցաղի սովորական նորմ էր: Սուլթան Աµդուլ Համիդի, որպես մարդու ն պեւական դործչի µարոյականության ցայւուն դրսնորում կարող է Հանդիսանալ նրա դաւողության Հեւնյալ կերպը. «Ես դիւեմ, որ ինձ չրջապաւող մարդիկ դոփում են... Բայց ես դերադասում եմ իչխանության դլխին թողնել այդ Հին դոփողներին. չէ որ նրանք արդեն Հարուսւ են, իրենց Համար կոււակել են կարողություն ն եթե դեո չարունակում են դոփել, ապա ինձ Հայւնի չափերով, փոքր կաչաոքի նրանք արդեն չեն դնա: Նոր մարդիկ կլինեն քաղցած, չµավարարված ախորժակով ն, իՀարկե, կդոփեն ավելի, մինչն որ կչւանան: Ուսւի, Հների փոփոխությունը միայն կվաւացնի դրությունը ն ինձ Համար չաՀավեւ չի լինի, քանի որ Հներին ես իմ ձեոքում եմ պաՀում նրանով, որ նրանց անցյալը ինձ Հայւնի է ն Հարկ եղած դեպքում նրանք չաւ µան կկորցնեն: Նրանք ակամայից նվիրված են ինձ, մինչդեո ես չեմ կարող Հավաւալ նոր մարդկանց նվիրվածությունը, եթե նրանք կորցնելու µան չունեն»: ՍաՀմանադրության կողմնակիցների ջախջախումից Հեւո 0սմանյան կայսրությունում կրկին անµաժան կերպով սկսեցին ւիրապեւել միջնադարյան կարդերը: Սուլթանի Հպաւակների կյանքի ն ունեցվածքի երաչխիքների մասին այլնս ավելորդ էր խոսել: Աոօրյա կյանքի նորմեր էին դարձել պաչւոնյաների ոչնչով չսաՀմանափակված կամայականությունները, ամµողջ µյուրոկրաւական ապարաւի սարսափելի կաչաոակերությունը: Արքունիքի եկամոււների խոչոր աղµյուր էր Հանդիսանում պաչւոնների վաճաոքը: Հեւապնդման մոլադարությամµ ւաոապող սուլթանն ու նրա չրջապաւը, որ կաղմում էին մուսուլմանական Հոդնորականության ամենաՀեւադիմական ներկայացուցիչները, ինչպես նան մի չարք արաµ, քուրդ ն չերքեղ ֆեոդալներ, իրենց ձեոքում էին պաՀում պեւության կաոավարման µոլոր թելերը: Բարձրադույն դուոը խաղալիք էր դարձել մոայլ Համµավ ձեոք µերած սուլթանական Յըլդըղ պալաւի ձեոքին: Այդ պալաւում դործում էր Հաւուկ µյուրո, որը վերաՀսկում էր ոաղմական, արւաքին դործերի, ւնւեսության, ֆինանսների, կրթության ն այլ դերաւեսչությունների դործունեությունը: Պալաւում էր որոչվում կայսրության µոլոր µարձր ասւիճանավորների ճակաւադիրը, սուլթանի ն նրա մերձավորների կողմից նվաղադույն դժդոՀության դեպքում նրանք կարող էին ղրկվել ոչ միայն իրենց պաչւոնից, այլն կյանքից:

Սարսափելի չարիք էին դարձել քաղաքական անµարեՀուսության Համար կասկածի ւակ աոնված մարդկանց Հախուոն ձերµակալություններն ու աքսորները: Երկրի կենւրոնացված կաոավարման µոլոր լծակները իր ձեոքերում պաՀելու Համար սուլթան Աµդուլ Համիդին մեծ ծաոայություններ էին մաւուցում Հեոադրական դծերը: Աոաջին անդամ դրանք 0սմանյան կայսրությունում արմաւավորվեցին Ղրիմի պաւերաղմի ժամանակ' դաչնակիցների կողմից: ԱյնուՀեւն ձեոք µերելով Հեոադրական կոնցեսիաներ, ֆրանսիացիները ողջ երկրի ւարածքով մեկ անց կացրին քսան Հաղար մղոն երկարությամµ Հեոադրական դծեր, որոնք մայրաքաղաքը կապեցին նաՀանդային կենւրոնների Հեւ, դրանով իսկ Աµդուլ Համիդին Հնարավորություն ւալով անմիջականորեն վերաՀսկել ողջ չինովնիկական µյուրոկրաւիայի դործունեությունը, մի Հանդամանք, որը չէր կարող անել իրեն նախորդած ն ոչ մի սուլթան: Հեոադրական դծերը մեծ ծաոայություն էին մաւուցում այն µանի Համար, որ կամայականության մթնոլորւը արադորեն ւարածվի նաՀանդների կյանքի վրա: ՆաՀանդային ապարաւի µարձր ասւիճանավորները փոխվում էին նույնքան Հաճախ, որքան ն մայրաքաղաքային դերաւեսչությունների պաչւոնյաները: Զափաղանց ցածր էր պաչւոնեության կուլւուրական մակարդակը: Հաւկանչական է, որ 1898 թվականին այն մինիսւրների թվում, որոնք դլխավորում էին Բարձրադույն դոան Հիմնական դերաւեսչությունները, չկար µարձրադույն կրթություն ունեցող ն ոչ մի մարդ: կարելի է պաւկերացնել, թե այդ ւեսակեւից ինչ էր իրենից ներկայացնում նաՀանդային պաչւոնեությունը: Ավելին, «ղուլումի» ւարիներին պաչւոնյայի կրթվածությունը կարող էր դաոնալ միայն քաղաքական անµարեՀուսության նչան: Աµդուլ Համիդ ԱԱ-ի վարչակարդը լրջորեն արդելակեց թանղիմաթի ւարիներին սկսված լուսավորության ղարդացման դործընթացը: Ճիչւ է, սուլթանը դիւակցում էր, որ կայսրությունը ղդում է որոչակի մակարդակ ունեցող չինովնիկների սուր պակաս: Դրանք անՀրաժեչւ էին նրան' փոխարինելու Համար վարչական ապարաւի այն կադրային աչխաւողներին, որոնք սուլթանի կամքով դւնվում էին աքսորականի վիճակում, կամ որոնց ծաոայությունը ւարµեր պաւճաոներով ցանկալի չէր սուլթանի ու կաոավարության Համար: Այդ մասնադեւները կոչված էին սպասարկելու Համիդյան վարչակարդի Հսկայական µյուրոկրաւական մեքենան: Աµդուլ Համիդին անՀրաժեչւ էր ավելացնել այն ասւիճանավոր566

ների թիվը, որոնք անվերապաՀորեն նվիրված էին իրեն ն որոնց վրա կարելի էր Հենվել ներքին ւնւեսական ու քաղաքական խնդիրներ լուծելու Համար: Այդ նպաւակով սուլթանը վերակաոուցեց Քաղաքացիական չինովնիկների դպրոցը (մեքթեµ-ի մյուլքիե), որը Հիմնադրվել էր դեոնս 1859 թ. նաՀանդային վարչության կադրեր պաւրասւելու Համար: Նրանում սովորողների թիվն ավելացվեց ւասներկու անդամ: Այդ նույն ձնով ընդարձակվեց «Հարµիե» ոաղմական քոլեջը, որը պաւրասւելու էր ոաղմա-ծովային ն ցամաքային ղորքերի սպաներ, ինժեներներ, ղինվորական µժիչկներ ն այլն: Բացվեցին նան արՀեսւադործական ուսումնարաններ, ինչպես նան Հաւուկ դպրոցներ չինարար-ինժեներներ, ուսուցիչներ, ոսւիկաններ ն մաքսային աչխաւողներ պաւրասւելու Համար: 1900 թ. Աµդուլ Համիդի դաՀակալության քսանՀինդամյակի կապակցությամµ Սւամµուլում µացվեց նան Համալսարան: Ընդարձակվեց ն թուրքականացման ենթարկվեց Գալաթասարայում դործող ֆրանս-թուրքական ուսումնարանը, որը անվանափոխվեց ն կոչվեց «կայսերական օսմանյան լիցեյ»: Այն դարձավ թուրքական ւիրապեւող դասակարդի էլիւար ընւանիքների ղավակներին միջնակարդ կրթություն ւալու լավադույն ուսումնական Հասւաւությունը, որւեղ դասավանդում էին ժամանակի աչքի ընկնող թուրք դիւնականները, դրականադեւները ն այլն: Սակայն սուլթանը անչուչւ Հասկանում էր, որ այդ կրթօջախներից կարող էին դուրս դալ ոչ միայն ոեժիմի նվիրյալներ, այլն ընդդիմադիրներ: Ուսւի նա µոլոր ուսումնական Հասւաւությունները դրեց դրաքննության խսւադույն վերաՀսկողության ւակ ն նույնիսկ անձամµ միջամւում էր դպրոցական դերաւեսչության դործերին: Բացի այդ, թուրքական աչխարՀիկ դպրոցում կւրուկ աճեց կրոնական աղդեցությունը: կաոավարական ւեսուչները Հսկում էին ոչ միայն ասւվածաµանության, դրականության ու պաւմության աոարկաների դծով դասախոսությունները, այլն ւեխնիկական ֆակուլւեւներում Հաւուկ դասընթացները: Նույնիսկ Համալսարանում պաւմության դծով դասախոսությունները սաՀմանափակվում էին իսլամի պաւմության ն 0սմանի դինասւիայի Համաոու չարադրանքով: Աոանձնակի խսւությամµ սուլթանը ն նրա դրաքննիչները վերաՀսկում էին ոաղմական ուսումնարանները, որը Աµդուլ Համիդը Համարում էր աղաւականության µներ: Աղաւամւության ամեն մի դրսնորում, «միւք արթնացնող» µոլոր աոարկաներն անմիջապես Հանվում էին ծրադրերից:

Սուլթան Աµդուլ Համիդ ԱԱ-ի կաոավարման չրջանում էլ ավելի ուժեղացավ 0սմանյան կայսրության ֆինանսական կախումը եվրոպական աոաջաւար պեւություններից: ՃԱՃ դ. 60-ական թվականներից սկսած Թուրքիայում իրար Հեւնից µացվում էին օւարերկրյա µանկեր: Դրանցից խոչորադույններն էին 0ււոմանյան µանկը (0սմանլը µանկասը)' 1863 թ., 0ււոմանյան վարկաւու µանկը (0սմանլը ումումի կրեդիւ µանկասը)' 1868 թ., 0սմանյան կայսրության լիդան (իսթանµուլ օսմանլը իմփերաթորլուղու սոսյեթե µանկասը)' 1864, Սալոնիկի µանկը (Սելյանիկ µանկասը)' 1888 թ., Ավսւրո-0ււոմանյան µանկը (0սմանլը-Ավուսւուրյա µանկասը)' 1871 թ. ն այլն: 1878 թ. Բեոլինի վեՀաժողովում չաՀադրդիո երկրները աոաջին անդամ µախվեցին թուրքերի կողմից իրենց պարւքերը մարելու վերաµերյալ սւանձնած պարւավորությունները չկաւարելու պրոµլեմի Հեւ: ՎեՀաժողովի պաչւոնական արձանադրության մեջ նրանք նախաւեսեցին Սւամµուլում Հիմնադրելու միջաղդային ֆինանսական մի Հանձնաժողով, որը պեւք է ղµաղվեր թուրքական պարւքերի վճարման Համար ուղիներ որոնելով: Դա անչուչւ նվասւացուցիչ էր օսմանյան պեւության վարկի Համար, քանի որ µաց էր անում երկրի ներսում օսմանների ինքնիչխան իրավունքների սաՀմանափակման նվասւացուցիչ Հեոանկար: Աµդուլ Համիդը դա ընդունել էր որպես թուրքի աղդային Հպարւությանը Հասցված ծանր Հարված: Սակայն ի վերջո նա Հարկադրված էր Հաչւվել այդ ծանր ու ւխուր իրողության Հեւ, որովՀեւն իր պեւության ծախսերը մչւապես ավելանում էին, µայց դանձարանը ինչպես միչւ դաւարկ էր: 1881 թ. դեկւեմµերի 20-ին Հրապարակվեց սուլթանի Հրամանադիրը (այսպես կոչված «մուՀարրեմյան դեկրեւը»), որը Հայւարարեց «0ււոմանյան Հանրային պարւքի վարչության» սւեղծման մասին: Այդ դեկրեւի Համաձայն, Թուրքիայի արւաքին պարւքը կաղմում էր 2.5 միլիարդ ֆրանկ: Թուրք ն օւարերկրյա ներկայացուցիչներից µաղկացած վարչության ղեկավար կաղմը կոչված էր երաչխավորել Թուրքիայի պեւական պարւքի սպասարկման չարունակումը: Սուլթանի կողմից Հրամանադիրը կաղմված էր այն Հաչվով, որ Թուրքիայի նկաւմամµ վերականդնվի Եվրոպայի վսւաՀությունը, սակայն միաժամանակ չւուժի իր պեւության վարկն ու ինքնիչխան իրավունքները: Արնելյան այդ ճկունությունը µնավ չէր նչանակում, որ թե՛ Եվրոպայում ն թե՛ կայսրության ներսում մարդիկ չեն Հասկանում, որ երµեմնի Հղոր ու աՀեղ 0սմանյան կայսրությունը դարձել է սնանկ պեւություն,

ղրկվել է իր սեփական ֆինանսները կաոավարելու Հնարավորությունից ն վեր ածվել օւարերկրյա կապիւալի կիսադաղութի: «0ււոմանյան Հանրային պարւքի վարչությունը» իրավունք էր սւացել սեփական ապարաւի օդնությամµ 0սմանյան կայսրության ղանաղան չրջաններում Հավաքելու մի չարք պեւական Հարկեր ու մաքսաւուրքեր' օւարերկրյա վարկաւուների պարւքերի վճարումը ապաՀովելու նպաւակով: 1882 թ. վարչության ւրամադրության ւակ դրվեցին ծխախուի ու աղի մենաչնորՀներից սւացվող եկամոււները, դրոչմաւուրքը ն սպիրւի ւուրքը, մի չարք խոչոր քաղաքներում ու նաՀանդներում ւասանորդական պարւքը Հավաքելու իրավունքը: Հեւադայում վարչության իրավասության ւակ անցած կայսրության պեւական եկամոււների ցուցակը չարունակում էր արադ աճել: «0ււոմանյան Հանրային պարւքի վարչությունը» դարձավ երկրի ւնւեսության ու ֆինանսների նկաւմամµ օւարերկրյա վերաՀսկողության Հասւաւման Հղոր դործիք: Այդ կաղմակերպության վարչական խորՀուրդը µաղկացած էր Անդլիայի, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, իւալիայի, Ավսւրո-Հունդարիայի, 0ււոմանյան µանկի ն Բարձրադույն դոան ւեղական վարկաւուների ներկայացուցիչներից: Նրա ապարաւը արադ աճում էր, 1890 թ. դերաղանցելով չորս ն կես Հաղար մարդը, իսկ 1908 թ. մինչն ւասը Հաղար ծաոայողների: Սւամµուլում ոուսական դեսպան Նելիդովը 1890 թ. դրում էր, որ «0ււոմանյան Հանրային պարւքի վարչության» խորՀուրդը ւիրապեւում էր այնպիսի ուժի, որն ըսւ էության Հանդիսանում էր աղդու քաղաքական դործոն: 0սմանյան կայսրության պարւքի կարդավորումը փասւորեն նչանակում էր, որ այսուՀեւն երկրի ւնւեսական ղարդացումը պեւք է ֆինանսավորվի Հիմնականում եվրոպական ներդրողների կողմից Հանրային պարւքի վարչության միջոցով: Այդ կաոույցի դործունեությունը ղդալիորեն նպասւեց թուրքական ւնւեսության ղարդացմանը: Հաւկապես ակնաոու ձեոքµերումներ արձանադրվեցին ղµաղվածության ն սպասարկումների µնադավաոում: 0ւարերկրյա կոնցեսիոներները սկսեցին ներդրումներ կաւարել դյուղաւնւեսության ն µնական Հարսւությունների չաՀադործման µնադավաոում: Աչխուժացավ մեւաքսի արւադրությունը Բուրսայում: Ֆրանսիական կապիւալը սկսեց չաՀադործել Սն ծովի ափերին դւնվող Զոնդուլդաղի քարածխաՀանքերը: Ծխախուի արւադրությունը դարձավ ֆրանս-ավսւրիական ընկերության մե569

նաչնորՀը` աչխաւանքով ապաՀովելով µաղմաՀաղար մաՀմեդական ու քրիսւոնյա աչխաւավորների: Սակայն Հանրային պարւքի վարչությունը աոավել Հուժկու թափով ղարկ ւվեց երկաթուղաչինությանը: Երկաթուղադծերի կաոուցումը, որը սկիղµ էր աոել դեոնս սուլթան Աµդուլ-Աղիղի ժամանակներում, այժմ սւացավ լայն թափ ու ծավալ: Աµդուլ Համիդի կաոավարման չրջանում կայսրության դլխավոր քաղաքները մեկը մյուսի Հեւնից իրար Հեւ կապվում էին երկաթուղադծերով: իր Հերթին երկաթուղաչինությունը խթանում էր աոնւրի, արդյունաµերության ու դյուղաւնւեսության ղարդացմանը: 1888 թ. Թուրքիան աոաջին անդամ երկաթուղադծով կապվեց Արնմւյան Եվրոպայի Հեւ (չաՀադործման Հանձնվեց Սւամµուլ-Վիեննա երկաթուղին): Սուլթան Աµդուլ Համիդի Համար Արնելքի ն Արնմոււքի միջն խոչընդուների ՀաղթաՀարման µնադավաոում այդ ճեղքումը µնավ ցանկալի չէր: Բոնակալը վախենում էր, որ Եվրոպայից կայսրություն կթափանցեն աղաւական ու Հեղափոխական դաղափարներ ն կխաթարվի իր ընդարձակ պեւության, թերնս նան իր սեփական անդորրը: Թեն Աµդուլ Համիդը նս իր նախորդների նման չարունակում էր օւարերկրյա µանկերից սւանալ փոխաոություններ, սակայն նա ասւիճանաµար դիմաչրջվում էր արնմւյան ւերություններից, որոնք իրեն մեն-մենակ էին թողել Ռուսասւանի Հեւ վերջին պաւերաղմի ժամանակ: Սուլթանը Հաւկապես ւրամադրված էր Անդլիայի դեմ, որը նրա կարծիքով պաւերաղմի ժամանակ դավաճանել էր իրեն, Հրաժարվելով ցուցաµերել օդնություն, որի Հեւնանքը եղավ այն, որ Թուրքիան Հայւնվեց սնանկացած պեւության վիճակում: Բրիւանական Հյուպաւոսները եոանդուն կերպով միջամւում էին օսմանյան կայսրության ներքին դործերին, պաՀանջելով նաՀանդներում իրադործել սուլթանի Համար անցանկալի µարենորոդումներ: Սուլթանը աոանձնակի աւելությամµ էր լցված վարչապեւ Գլադսւոնի նկաւմամµ, որը 1880 թ. վերսւին վերադարձել էր իչխանության դլուխ: Ընդ որում, նրանց աւելությունն ու միմյանց նկաւմամµ Հակակրանքը փոխադարձ էր: Երես թեքելով Լոնդոնից, Փարիղից ու Վիեննայից, որոնք Հանդիսանում էին Թուրքիայի ավանդական դաչնակիցները, Աµդուլ Համիդը սկսեց մերձեցման քայլեր կաւարել իր ավանդական թչնամու' Ռուսասւանի ն Հաւկապես Գերմանիայի Հեւ, որի ոաղմա-ւնւեսական ու քաղաքական Հղորությունը օրըսւօրե վերելք էր ապրում: Գերմանիայի աղդեցության մեծացումը Թուրքիայում էլ ավելի չոչա570

փելի դարձավ, երµ չոււով մի խումµ դերմանացի սպաներ ժամանեցին Սւամµուլ թուրքական µանակը մարղելու ն նրա մարւունակությունը µարձրացնելու Համար: Բեոլինի վեՀաժողովում ընդունված պայմանադրի պայմանները կաւարելու Հարցում նս Աµդուլ Համիդը որդեդրեց ձդձդումների ու թուրքական ավանդական քաչքչուկի քաղաքականությունը: Նա ամեն կերպ աչխաւում էր ւապալել ն արդելքներ Հարուցել Հունական, Հայկական ն µուլղարական Հարցերի աոջն, որոնց վերաµերյալ Բեոլինում ընդունվել էին Համապաւասխան որոչումներ: Սուլթան Աµդուլ Համիդ ԱԱ-ի կաոավարման չրջանը նչանավորվեց նան նրանով, որ կայսրությունը սկսեց ւարածքներ կորցնել: 18771878 թթ. ոուս-թուրքական պաւերաղմի Հեւնանքով Թուրքիան թե՛ իր ասիական ն թե՛ եվրոպական մասերում ունեցավ ւարածքային խոչոր կորուսւներ: Փասւորեն Բուլղարիան արդեն կորսված էր: Այնւեղ սւեղծվել էր աղդային կաոավարություն: Այսպիսով, Արնելյան Ռումելիան, որը թուրքերի նախնիների Համար ծաոայել էր որպես Եվրոպայում Հեւադա նվաճումների Համար Հենակեւ' կայսրության սաՀմանները Եվրոպայում ւարածելու Համար, այլնս դուրս էր եկել օսմանյան կաոավարության Հսկողությունից: Թուրքերը խոչոր ւարածքային կորուսւներ էին ունենում նան աֆրիկյան մայրցամաքում: 1882 թ. նրանք կորցրին Եդիպւոսը' «սուլթանի թադի ամենապայծաո ու ջինջ քարը», որն անցավ անդլիական Հովանավորության ւակ: Դրան Հեւնեց Թունիսի կորուսւը, որը յուրացրին ֆրանսիացիները: Տարածքային կորուսւները Եվրոպայում ն Աֆրիկայում չարունակվում էին: Աµդուլ Համիդը եկել էր այն Համողման, որ իր կայսրությունը Արնմոււքում այլնս դաւապարւված է ն որ նրա վերջնական կորուսւը ժամանակի խնդիր է: Նրա կարծիքով կայսրությունը µուն Փոքր Ասիայից դուրս ապադա չունի: Ուսւի նա վճոականորեն իր Հայացքն ուղղում էր դեպի Արնելք, դեպի Անաւոլիա, որւեղ թուրք ն իսլամական ղանդվածը դերակչոում էր քրիսւոնյաների Համեմաւ: Ասիան Հանդիսանում էր ոչ միայն իր աղդի ն դինասւիայի օրրանը, այլն իր դավանած կրոնի: Ուսւի նա ծրադրում էր Եվրոպայից վերադաոնալ Հեւ, դեպի անաւոլիական «վաթան» («Հայրենիք»), որւեղից թուրքերը չարժվել էին դեպի քրիսւոնեական Եվրոպա: Աµդուլ Համիդը եոանդուն կերպով երկիրը նախապաւրասւում էր այդ դերին: Սակայն ամµողջ խնդիրը կայանում էր նրանում, որ Արնելյան Անաւոլիան' Արնմւյան Հայասւանը, որւեղ Հայ µնակչությունը կաղմում էր մեծամասնություն ն փայփայում էր անկա571

խության ձդւումներ, սուլթանը Համարում էր իր Հիչյալ ծրադրերի իրականացման լուրջ արդելք: Նա Հասկանում էր, որ քաղաքական ղարթոնքի ուղին µոնած այդ ժողովրդի Համար այլնս անՀանդուրժելի էր իր սեփական Հայրենիքում ապրել որպես իրավաղուրկ կրոնական փոքրամասնություն: Բեոլինի վեՀաժողովում Հայկական Հարցի միջաղդայնացումը էլ ավելի էր µարդացնում սուլթանի մւաՀղացած ծրադրերի իրադործումը: Բացի այդ, վեՀաժողովում ընդունված որոչումը Հայկական նաՀանդներում µարեփոխումներ իրականացնելու վերաµերյալ ուղղակի Հակասում էին Աµդուլ Համիդի քաղաքական մւաՀղացումներին, ուսւի նա որդեդրեց այդ µարեփոխումները ձախողելու քաղաքականություն: ի վերջո, Աµդուլ Համիդի մու Հասունացավ Հայկական Հարցը Հայերին ոչնչացնելու ճանապարՀով լուծելու դիվական դաղափարը, որը նա չՀապաղեց դործնական իրականացման Հողի վրա դնելու Համար: Երկրի արնմւականացման քաղաքականությունը, որին ւուրք էին ւալիս նախկին որոչ սուլթաններ, Աµդուլ Համիդի կարծիքով այլնս չէր արդարացնում իրեն: Նա դւնում էր, որ դրա այլընւրանքը իսլամիղմի քաղաքականությունն է: իսլամը ն Համիսլամականությունը (պանիսլամիղմ), աՀա այն միջոցը, որը սուլթանի կարծիքով ի վիճակի էր միասնական դաղափարի չուրջ Համախմµելու ոչ միայն իր մաՀմեդական Հպաւակներին, այլն Համայն աչխարՀի մուսուլմաններին: ՄաՀմեդականների ապադան, դւնում էր Աµդուլ Համիդը, կախված է նրանից, թե նրանք արդյոք կՀամախմµվեն աչխարՀի ամենաՀղոր իսլամական պեւության' 0սմանյան կայսրության ն նրա սուլթան-խալիֆի մականի ներքո: Այսպիսով, «ղուլումի» դարաչրջանի պաչւոնական դաղափարախոսություն դարձավ պանիսլամիղմը' նրա ամենաՀեւադիմական մեկնաµանությամµ: Սուլթանի էմիսարները քարողչություն էին մղում, պնդելով, թե իսլամի դլխին կախված է «դյավուրների» մերկացված սուրը: ՃԱՃ դարի 90-ական թվականներին թուրքական պանիսլամիսւները աչխաւում էին պանիսլամիղմի դաղափարախոսության Հիմնադիր Զեմալ-էդ-դին Ալ-Աֆղանիի ուսմունքը մաՀմեդական ժողովուրդների միասնության վերաµերյալ ծաոայեցնել իրենց մեծապեւական, ղավթողական նպաւակներին: Նրանք եոանդուն աչխաւանք էին ծավալել օսմանյան սուլթանի իչխանության ներքո Համայն աչխարՀի մաՀմեդականներին միավորելու ուղղությամµ: Այլ կերպ ասած, թուրք պանիսլամիսւները ձդւում էին Թուրքիայի դե572

րիչխանությունը Հասւաւել ողջ իսլամական աչխարՀի նկաւմամµ: Նրանց մւայնության Համաձայն, Արնմոււքի դեմ ընդՀանուր մուսուլմանական ճակաւի կենւրոնում նս պեւք է դւնվեր 0սմանյան կայսրությունը: Այդ ւեսակեւից խալիֆի ւիւղոսը Աµդուլ Համիդի ծրադրերում Հանդիսանում էր կարնոր լծակ: Սուլթանը սիրում էր կրկնել. «Ես նախ ն աոաջ Հանդիսանում եմ µոլոր մաՀմեդականների խալիֆը, միայն դրանից Հեւո օսմանների փադիչաՀը»: իր պեւական-պաչւոնական քաղաքականության մեջ, վարչական ու դաւական Համակարդում սուլթանը սկսեց µացաՀայւ կերպով վարել մաՀմեդականների աոավելության քաղաքականություն քրիսւոնյաների նկաւմամµ: Այդ ծրադիրը պարւադրում էր Աµդուլ Համիդին Հովանավորության քաղաքականություն վարել կայսրության կաղմում µնակվող ոչ թուրք մաՀմեդական µնակչության' արաµների, քրդերի, ալµանացիների, չերքեղների ն այլն նկաւմամµ: Եվրոպայի նախկին «Հիվանդ մարդը» վերադաոնալով իր ասիական սաՀմանները' այժմ ձդւում էր դաոնալ «Ասիայի ուժեղ մարդը»: իր Հպաւակների աչքում Աµդուլ Համիդը վերականդնեց ուժեղ, ավանդական իսլամական վարչակարդը, որ ղերծ էր օւարերկրյա միջամւությունից ու աղդեցությունից: ՄաՀմեդական µնակչությանը ներչնչվում էր, որ իսլամական մչակույթը իր Հարսւությամµ ու µաղմաղանությամµ դերաղանցում է արնմւյան մչակութային արժեքներին: Նոր ժամանակներում 0սմանյան կայսրությունը մչւապես Հանդիսանում էր ոչ թուրք ժողովուրդների պայքարի ասպարեղ' Հանուն իրենց աղաւադրման անադորույն օսմանյան լծից: Աµդուլ Համիդը ն նրա չրջապաւը յուրովի էին լուծել µաղմաղդ երկրի պրոµլեմները: Նրանք երկիրը դարձրել էին µանւ µոլոր ժողովուրդների Համար, իրենց ւիրապեւությունը ապաՀովելով կրոնական ն աղդային թչնամանք µորµոքելու օդնությամµ: Ադլիացի է. Ֆ. Նայւը, որը Հիանալի ուսումնասիրել էր Աµդուլ Համիդի կաոավարման չրջանում կայսրության քաղաքական կյանքի նրµերանդները, դրում էր. «Նա (սուլթանը - Վ. Բ.) դիւակցաµար թուլացնում էր 0ււոմանյան կայսրությունը, նրանում սերմանելով երկպաոակություններ ն µարոյալքելով իր Հպաւակներին, որպեսղի պեւության մեջ չկարողանա Հայւնվել ոչ մի ւարր, մարդկանց ոչ մի խումµ, µավարար չափով ուժեղ, իրեն դաՀընկեց անելու Համար: Նա թչնամանք էր սերմանում քրիսւոնեական ւարµեր ուղղությունների միջն ն µորµոքում էր մաՀմեդական մոլեոանդությունը...: իսկ երµ սուլթանի Հպաւակները ճնչումներին

պաւասխանում էին խոովություններով, նա դրանք Հանդցնում էր սարսափելի ղանդվածային սպանություններով»: ԱոՀասարակ Աµդուլ Համիդ ԱԱ-ի քաղաքականությունը ուղղված էր կայսրության քրիսւոնյա ւարրի կրճաւմանը, իսկ µարենպասւ պայմանների դեպքում իսպաո ոչնչացմանը»: Տարµեր ժողովուրդների միջն µախումներ ՀրաՀրելու Համար սուլթանը միջոցների մեջ խւրություն չէր դնում: Նա օդւադործում էր Հաւուկ ծաոայությունների, ժանդարմերիայի, ոսւիկանության, µանակի Հսկայական ներուժը: ինչպես նչվեց, Աµդուլ Համիդի մւայնության Համաձայն, այսուՀեւն 0սմանյան կայսրության ծանրության կենւրոնը պեւք է դաոնար Անաւոլիան: իր Հուչերում սուլթանը µաղմիցս նչել է, որ թուրքերի Համար Անաւոլիան կարող է Հանդիսանալ վերջին ապասւանը: «Ես չեմ ղղջում, որ մեր ուժերը ծծող Բալկանյան երկրները մենք կորցրեցինք: Որքան արադորեն դեպի եւ կենւրոնանանք, այնքան ավելի չոււ կկարողանանք ՀաղթաՀարել մեր թուլությունն ու «Հիվանդությունը»»,- դրել է Աµդուլ Համիդը: Սակայն ամµողջ խնդիրը նրանումն է, որ Արնելյան Անաւոլիայում, այսինքն` Արնմւյան Հայասւանի ւարածքում, µուոն աղդային ղարթոնք էր ապրում Հայ ժողովուրդը, որին Հաւուկ էր վաո կերպով արւաՀայւված աղդային ինքնադիւակցությունը, աղաւության ձդւումը ն աղդային Հպարւության ղդացումը: Հենց այդ պաւճաոով սուլթան Աµդուլ Համիդը Հայերին ն Հայկական Հարցը Համարում էր լուրջ խոչընդու իր քաղաքական ծրադրերի իրականացման ճանապարՀին: Հունդարացի արնելադեւ Արմինուս Վամµերին, վկայակոչելով իր Հանդիպումը Աµդուլ Համիդի Հեւ, որի ժամանակ խոսակցություն է եղել նան Հայերի մասին, դրում է, որ սուլթանը ասել է Հեւնյալը. «Նրանք (Հայերը - Վ. Բ.) կարող են դլուխս անջաւել վղիցս, µայց երµեք Հայասւանը' իմ կայսրությունից... ի՞նչ է Հայկական Հարցը, մի Հարվածը µավական է ամµողջ չարժումը ճնչելու Համար»: իր քարւուղարի միջոցով սուլթանը կ. Պոլսի Հայոց պաւրիարք Աչըդյանին փոխանցել է. «ինձի Համար անկարելի է Հայերի երաղած ինքնօրինութիւնը ւալ. ն նղովք կդնիմ ինձի Հաջորդելիք սուլթաններու վրայ, այդպիսի µան մը չւալ Հայոց ն ուխւ կը դնիմ անոնց վրայ, որ մինչն աչխարՀիս երեսին µովանդակ իսլամութեան ջնջումը' պաւերաղմին Հայոց անկախութեան դեմ»: Դա Հսւակ ձնակերպված քաղաքական ծրադիր էր, որն ընկած էր սուլթանական կաոավարության պեւական քաղաքականության Հիմքում:

Բեոլինի վեՀաժողովը դաս էր Հանդիսացել սուլթանի Համար: Նա եկել էր այն Համողման, որ միջաղդային այդ վեՀաժողովի կողմից ընդունված որոչումները, մասնավորապես Հայերին ու Հայկական Հարցին նվիրված Բեոլինի պայմանադրի 61-րդ Հոդվածը ն Հայկական Հարցի միջաղդայնացումը էլ ավելի մեծ խթան էին Հաղորդելու Հայության աղդային ղդացումների վերելքին: Դրա մեջ նա ւեսնում էր մեծ վւանդ, քանի որ վաղ թե ուչ Հայ ժողովուրդը կարող էր թոթափել անադորույն օսմանյան լուծը: Ուսւի սուլթանը որդեդրել էր Հայկական չրջաններում µարեփոխումներ իրականացնելու ձախողման քաղաքականություն: Սուլթանը նան Հիանալի Հասկանում էր, որ թեն մեծ պեւությունները ժամանակ աո ժամանակ µարձրացնում են Հայկական Հարցը, սակայն նրանց միջն աոկա խորը Հակասությունները թույլ չեն ւալիս սուլթանից վճոականորեն պաՀանջել նրա լուծումը: Բայց նա որոչակի երաչխիք չուներ, որ չի կարող սւեղծվել այնպիսի մի պաՀ, որ նրանց չաՀերը Համընկնեին Հայկական Հարցի լուծման դործում: ԱոՀասարակ սուլթան Աµդուլ Համիդը դւնում էր, որ խաչակրությունը Թուրքիայի դեմ երµեք չի դադարել, այն ՃՃ դարում նս թաքնված չարունակվում է: Հենց դա էր պաւճաոը, որ Հայերը ն Հայկական Հարցը Հունից Հանում էին Աµդուլ Համիդին, Հաճախ նրա մու աոաջ µերելով կաւաղության նոպաներ: Ամեն անդամ, երµ որնէ օւարերկրյա պեւության ներկայացուցչի ճնչման ներքո թուրքական կաոավարությունը Հարկադրված էր լինում պաչւոնաղուրկ անել այս կամ այն պաչւոնաւար անձին Հայերի նկաւմամµ վաւ վերաµերմունք ունենալու մեղադրանքով, սուլթանը անպայման այդ նույն անձին նչանակում էր ավելի µարձր ու ավելի եկամւաµեր պաչւոնի: Տնական ժամանակ արնմւաՀայությունը փորձում էր Հասնել µարենորոդումների իրականցմանը ոչ µոնի մեթոդներով, թուրքերին պարղորոչ կերպով Հասկացնելով, որ իրենք չեն ձդւում քաղաքական անկախության կամ ինքնավարության, այլ իրենց պաՀանջը անձի ն նրա ունեցվածքի անվւանդությունն ու անձեոնմխելիությունն է: Սակայն նույնպիսի Հեւնողականությամµ սուլթանի ու նրա կաոավարության կողմից այդ պաՀանջը մերժվում էր այն պաւճաոաµանությամµ, որ Հայերն ասիական Թուրքիայի ոչ մի վայրում աղդաµնակչության մեծամասնություն չեն կաղմում, Հեւնաµար նրանց Համար աոանձին µարենորոդումներ իրականացնելը միանդամայն անիմասւ է: 1880 թ. ամոանը եվրոպական վեց պեւությունների կողմից Բ.

Դոանը Հանձնվեց Հավաքական մի Հուչադիր, որւեղ պաՀանջվում էր անՀապաղ կենսադործել Բեոլինի դաչնադրի 61-րդ Հոդվածը ն Արնմւյան Հայասւանում իրադործել խոսւացված µարենորոդումները: Սակայն այդ Հուչադիրը, ինչպես նան Հայկական µարենորոդումներին եվրոպական միջամւությունը անարդյունք անցավ: Ավելին, դրա Հեւնանքները ուղղակի ողµերդական եղան Հայ ժողովրդի Համար, որովՀեւն այսուՀեւն Հայերի µնաջնջումը, նրանց ունեղրկումը, Հայրենիքից µոնի վւարումը դարձավ թուրքական քաղաքականության անկյունաքարը: Անցնելով ւաոապանքների երկար ճանապարՀ` արնմւաՀայությունը ի վերջո Հասկացավ, որ եկել է քաղաքական պայքարի ժամանակը: 1881 թ. էրղրումում կաղմակերպվեց «Պաչւպան Հայրենյաց» դաղւնի ընկերությունը, որն իր աոջն խնդիր էր դրել պայքարել թուրք ՀարսւաՀարիչների, ինչպես նան քրդական µեկերի ու չերքեղ ֆեոդալների µոնությունների դեմ` օդւադործելով պայքարի Հայդուկային-Հեղափոխական եղանակները: կաղմակերպության կարդախոսը դարձավ «մաՀ կամ աղաւություն»: Այդ ժամանակ արդեն չաւերին էր Համակում այն Համողմունքը, որ անպաւիժ µոնությունների ն սանձարձակ անիչխանության դեմ µողոքն անղոր է, պեւք է դիմել ղենքի: Սուլթանական կաոավարությունը ենթադրում էր, թե ըմµոսւության այդ ոդին ՀրաՀրվում ու դալիս է դրսից, Հաւկապես Ռուսասւանից' կովկասաՀայության միջոցով: Մինչդեո արնմւաՀայության աղդային-աղաւադրական չարժումը ՀուսաՀաւության մի ճիչ էր, այն միանդամայն ինքնաµուխ էր ն դրսից ներմուծված դաղափարների արդյունք չէր: «Հայ µնակչության ծանր վիճակը,- դրում էր թուրքական իրականությանը քաջածանոթ ոուս ղինվորական Ռ. ի. Տերմենը,- մչւական ճնչումը, որի ւակ նա դւնվում է, իրավաղրկությունը, Հայերի նկաւմամµ թուրքական կաոավարության դործադրած անարդարությունները Հայկական Հասարակությանը նախապաւրասւեցին Հեղափոխական դաղափարների ընկալմանը: Ամենուրեք ձնավորվում էին դժդոՀ ւարրեր, որոնց չրջանում արւասաՀմանից եկած Հեղափոխականները դւնում էին կենդանի արձադանք»: Ապացուցված իրողություն է, որ Արնմւյան Հայասւանում Հայ աղդային-աղաւադրական չարժումները աոաջ եկան ոչ թե աղդային կուսակցությունների Հրապարակ դալու Հեւնանքով, ինչպես պնդում են պաւմության թուրք կեղծարարները, այլ ընդՀակաոակը, այդ կուսակցությունները կաղմվեցին Հիչյալ չարժումների Հեւնանքով:

ԱրնմւաՀայության աղաւադրական ոդորումները սրաւելու ն ոչնչացնելու նպաւակով սուլթան Աµդուլ Համիդը 1891 թ. կաղմակերպեց քրդական Հեծելաղորային անկանոն ղորամասեր, որոնք սուլթանի անունով կոչվեցին ««Համիդիե» դնդեր»: Այդ դնդերի կաղմակերպման դաղափարի իրադործումը Հեչւանում էր նրանով, որ քրդական ավաւական վերնախավը ն քուրդ ղանդվածների ղդալի մասը Հայ ժողովրդի աղդային-աղաւադրական պայքարը ընկալում էր որպես իր չաՀերի դեմ ուղղված չարժում: Քրդերի այս ւրամադրությունները արՀեսւականորեն ու մչւապես ՀրաՀրվում էին սուլթանական կաոավարության կողմից: Ժամանակի օւարաղդի µաղմաթիվ պեւական-քաղաքական ն Հասարակական դործիչներ նչել են, որ Համիդիե դնդերի կաղմակերպման Հիմնական նպաւակն էր Հայ ժողովրդի աղաւադրական ձդւումների ջախջախումը, արնմւաՀայությանը ունեղրկելը, նրան ՀուսաՀաւության եղրին Հասցնելը ն իր դարավոր µնօրրանից դուրս մղելը: Հարկ է նչել, որ ոաղմական ւեսակեւից կաղմակերպելով քրդերին, սուլթանը միաժամանակ արդելում էր Հայ աղդաµնակչությանը ղենք կրել: Դա պեւության կողմից µացարձակ թչնամություն էր Հայ ւարրի դեմ: Համիդիե ոաղմական կաղմակերպության սւեղծումից Հեւո ողջ Արնմւյան Հայասւանի ւարածքում այն սկսեց կաւարել ոաղմաոսւիկանական ֆունկցիա: Հայ µնակչության նկաւմամµ µոնությունները, կողոպոււն ու թալանը ընդունեցին աներնակայելի մեծ թափ ու ծավալ: Արնմւյան Հայասւանում Համիդիե դնդերը սփոում էին աՀ ու սարսափ, µացաՀայւ կերպով Հասկացնելով, որ «վերնից» իրենք Հանձնարարություն ունեն ընկճելու Հայերին ն որ իրենց երաչխավորել են իրավական պաչւպանություն քրիսւոնյա µնակչության նկաւմամµ դործադրվող ցանկացած արարքների Համար: Սւամµուլը իր ւեղական իչխանությունների միջոցով Արնմւյան Հայասւանի Հայ µնակչությանը ղանաղան սադրանքների կամ աներնակայելի ճնչումների միջոցով ՀրաՀրում էր µացաՀայւ ելույթների, որպեսղի այնուՀեւն նրանց մեղադրելով Հեղափոխականության մեջ, ղանդվածորեն Հալածանքների ենթարկի նրանց: Հայ µնակչության օրինական ինքնապաչւպանության ցանկացած փորձ թուրքական իչխանությունները դիւում էին որպես Հանցանք ն ձեոնարկում անլուր Հալածանքներ: 1894 թ. աոաջին Հարվածն ուղղվեց աղաւաւենչ Սասունի դեմ,

որը դիւվում էր որպես կայսրության Համար քաղաքական վւանդի միջնաµերդ: Սասունում կաղմակերպված սարսափելի կուորածից Հեւո Հայ µնակչության կուորածներ սկսվեցին ամµողջ երկրում: 1894-1896 թվականներին Արնմւյան Հայասւանում ւեղի ունեցած Հայերի ղանդվածային ջարդերի ժամանակ, թուրքական յաթաղանին ղոՀ դնացին ավելի քան 300 Հաղար Հայեր: Արնմւյան Հայասւանի Հարյուրավոր քաղաքներ ու դյուղեր ավերվեցին սուլթանական ղորքերի ու Համիդիե անկանոն Հեծելաղորի կողմից: Թուրքական իչխանությունները Հայերի նկաւմամµ վերաµերվում էին ոչ թե որպես պեւության քաղաքացիներ, այլ որպես օւարերկրյա թչնամու, որին կարելի է անպաւիժ ոչնչացնել: Սուլթանը ՀակաՀայկական խժդժություններին քաղաքական ուղղվածությունից µացի Հաղորդում էր նան կրոնական երանդ, մաՀմեդական µնակչությանը ներչնչելով, որ Հայերը ձդւում են µարձրացնել ՀամընդՀանուր ապսւամµություն, նպաւակ ունենալով մաՀացու Հարված Հասցնել իսլամին: Սուլթան-խալիֆը պարւավորեցնում էր իր մաՀմեդական Հուին պաչւպանել իրենց «սրµաղան կրոնը» «անՀավաւ խոովարարների» ունձդություններից: Սուլթանը պաւվիրում էր իր Հպաւակներին Հեւնել «սրµաղան օրենքի»' չարիաթի պաւվիրանին, Համաձայն որի Հավաւացյալների կողմից խոովարարների դույքի յուրացումը չի Հանդիսանում կողոպոււ, դրանով իսկ խրախուսելով մաՀմեդականներին Հարսւանալու Հարնան քրիսւոնյաների Հաչվին, իսկ դիմադրության դեպքում թույլաւրելով սպանել նրանց: Դրա Հեւնանքը Հանդիսացավ այն, որ ինչպես պաւկերավոր դրում էր եվրոպացի դիվանադեւներից մեկը, սկսվեց «դայլերի ավելի ու ավելի մեծացող ոՀմակների Հարձակումներ ոչխարների վրա»: Աµդուլ Համիդը այն ասւիճանի աղճաւեց մաՀմեդական սկղµունքները, որ Հայերին սւիպում էր ղենքի սպաոնալիքի ներքո ընւրություն կաւարել մաՀվան ն իսլամն ընդունելու մեջ, մի պրակւիկա, որից նախկինում անդլիացիների ճնչման ներքո Հրաժարվել էր սուլթան Աµդուլ Մեջիդը: Աµդուլ Համիդի քաղաքականության վերջնական նպաւակն էր µոլոր միջոցներով կայսրության մեջ կրճաւել Հայ µնակչության թիվը ապադայում նրանց լրիվ ոչնչացման, ունեղրկման ն Հողերի' Հօդոււ թուրք-մաՀմեդականների µոնադրավման Հեոանկարով: Հայ ժողովրդի նկաւմամµ այդ արյունու նախճիրները ւեղի էին

ունենում մեծ պեւությունների աչքի աոջն: «Աղդային չաՀերի» ն «պեւական նպաւակաՀարմարության» արնմւյան սկղµունքները թույլ չէին ւալիս աչխարՀի Հղորներին µոնելու սուլթանի արյունու ձեոքը: Ավելին, Գերմանիայի կանցլեր 0ււո ֆոն Բիսմարկը չնականորեն պաւրասւակամություն էր Հայւնել Համադործել անդլիացիների Հեւ ցանկացած Հարցի չուրջ, µացի սուլթանի վրա Հայկական µարենորոդումների իրականացման Հարցում ճնչում դործադրելուց: Հակաոակ եվրոպական պեւությունների կրավորական դիրքորոչման' 0սմանյան կայսրությունում Հայերի նկաւմամµ իրադործվող ջարդերի քաղաքականության նկաւմամµ եվրոպական Հասարակական կարծիքը վճոականորեն իր ձայնը µարձրացրեց Հօդոււ խաչված ժողովրդի` պաՀանջելով պաւժել արյունու ՀաչվեՀարդարի µոլոր մեղավորներին, իսկ դլխավոր Հանցադործին' սուլթանին, դաՀընկեց անել: Գլադսւոնը, որն արդեն ութսունվեց ւարեկան էր, Լիվերպուլ քաղաքում Հանդես եկավ իր վերջին կրակու ճաոով ընդդեմ «անկանխաւեսելի Թուրքի»: Նա Հայւարարեց, որ սուլթանի կայսրությունը արժանի է նրան, որ «ջնջվի աչխարՀի քարւեղի վրայից»` որպես «քաղաքակրթության նչավակ» ն «մարդկության անեծք»: Նա անարդանքի սյունին դամեց սուլթանին, նրան անվանելով «Աµդուլ Մեծ Մարդասպան»: Գլադսւոնը պաՀանջում էր իր կաոավարությունից ղորքեր մւցնել օսմանյան կայսրության ւարածքը ն վերջ ւալ անմեղ մարդկանց կուորածներին: Ֆրանսիայի լավադույն մարդիկ նս իրենց ձայնը µարձրացրին Հօդոււ Հայության` Աµդուլ Համիդին անվանելով «Արյունու սուլթան»: Եվրոպական մի չարք երկրներում սկղµնական չրջանում սկսեցին ձայներ Հնչել այն մասին, որ անՀրաժեչւ է Թուրքիայի նկաւմամµ ուժ կիրաոել: Սակայն ասւիճանաµար այդ ձայները մարեցին ն պարղվեց, որ ոչ մի պեւություն պաւրասւ չէ Հանուն Հայերի դիմել նման քայլի: Եվրոպական պեւությունների չրջանում սուլթանի Համար մնում էր մեկ կայուն դաչնակից, դա Գերմանիան էր: ՃԱՃ դ. վերջերից սկսած 0սմանյան կայսրությունում կւրուկ կերպով մեծացավ իմպերիալիսւական նոր դիչաւչի' Գերմանիայի ոաղմական, քաղաքական ն ւնւեսական աղդեցությունը: Մարչալ ֆոն դեր Հոլցը դերմանական սպաների մի խոչոր խմµի Հեւ մարղում էր թուրքական µանակը, նպաւակ ունենալով µարձրացնել նրա մարւունակությունը ն արդիականացնել այն Գերմանիայում արւադրված նոր ժամանակակից ղենքե579

րով ու ոաղմական Հանդերձանքով Հադեցնելով թուրքական ղինված ուժերը: կայղեր ՎիլՀելմ ԱԱ-ը, որը 1888 թ. ժաոանդել էր կայսերական դաՀը, 0սմանյան կայսրության նկաւմամµ փայփայում էր ծավալուն ու ՀեոաՀար ծրադրեր: Նրա մւայնությամµ Ասիական Թուրքիան պեւք է դաոնար դերմանական աղդեցության դլխավոր դուին ոչ միայն ոաղմավարական, այլն ւնւեսական, աոնւրական ու ւեխնիկական µնադավաոներում: Շոււով պաչւոնաթող անելով կանցլեր Բիսմարկին, որը դւնում էր, որ եվրոպական սաՀմաններից դուրս չպեւք է իրականացնել պանդերմանական ծավալապաչւական քայլեր, կայղեր ՎիլՀելմը դործողության մեջ մւցրեց «Դրանդ նախ 0սւեն» («Շարժում դեպի Արնելք») Հավակնու ծրադիրը: Դեպի Արնելք ծավալվելու դերմանական այդ լայնաՀուն ծրադրի իրականացման դործիք էր Հանդիսանալու Բաղդադի երկաթուղու նախադիծը, որը կոչված էր Բեոլինը կապել Պարսից ծոցի Հեւ: Գերմանական այդ ծրադրերը ամµողջությամµ վերցրած Համապաւասխանում էին սուլթան Աµդուլ Համիդի ն Բ. Դոան չաՀերին, որոնք իրենց արւաքին քաղաքական դործերում սկսեցին կողմնորոչվել դեպի իր Հղորության դադաթնակեւը մադլցող Գերմանիան: ԳաՀ µարձրանալուց Հեւո ընդամենը մեկ ւարի անց, կայղեր ՎիլՀելմ ԱԱ-ը պաչւոնական այց կաւարեց Սւամµուլ: Սուլթան Աµդուլ Համիդը նրան ն կայսրուՀուն ընդունեց «կայսերական Հյուրասիրությամµ»: Այդ փաոաՀեղ ընդունելությունը իր չքեղությամµ ու պերճանքով ղարմացրել էր նույնիսկ իր կյանքում չաւ µան ւեսած դերմանացի կայսրին: Յելւըղի պալաւում կաղմակերպված արւակարդ ճոխ պեւական µանկեւի ժամանակ, եվրոպական ոււեսւեղենը մաւուցվում էր Փարիղում ոսկուց պաւրասւված սկոււեղների վրա, որոնք ղարդարված էին թանկարժեք քարերով: Երµ սուլթանը դերմանական կայսրուՀուն մաւուցեց պալաւի այդու ծաղիկներից կաղմված մի ծաղկեփունջ, վերջինս ծաղիկների թերթիկների մեջ նկաւեց մի խոչոր, թանկարժեք ադամանդ: իր այցի ընթացքում կայղերը այցելեց նան 0սմանյան կայսրության ւարµեր վայրեր: Զդեսւավորված քրիսւոնյա-ուխւադնացի ն խաչակիր-ասպեւի ղդեսւներով, կայղերը մեկնեց Երուսաղեմ, որի մաւույցներում փոչիների մեջ ծնկաչոք աղոթքից Հեւո, µաց արեց նախապես կաոուցված լյութերանական մի եկեղեցի: ԱյնուՀեւն նա փոխելով իր ղդեսւները` մեկնեց Դամասկոս, որւեղ դլխին չալմա

դրած դլուխը խոնարՀեց ՍալաՀեդդինի դամµարանի աոջն` Հայւարարելով, որ աչխարՀի երեք Հարյուր միլիոն մաՀմեդականները կարող են վսւաՀ լինել, որ դերմանական կայղերը իրենց µարեկամն է ն նրանք Հավիւյանս Հավիւենից վայելելու են դերմանացիների կայսեր µարձր Հովանավորությունը: Գերմանիայի թուրքասիրական այդ քաղաքականության անխուսափելի Հեւնանքը Հանդիսացավ այն, որ Բեոլինը Հրաժարվեց իր ձայնը µարձրացնել Հօդոււ թուրքական յաթաղանի ղոՀ դարձած Հայերի: Այդ նույն նկաւաոումներով նա կւրականապես Հրաժարվեց որնէ աջակցություն ցուցաµերել իր անկախության Համար պայքարող կրեւեին, իսկ ապա նան Մակեդոնիային: ՃԱՃ դ. 80-ական թվականներից սկսած արնմւյան պեւությունների միջն թեժ պայքար ծավալվեց 0սմանյան կայսրությունում իրենց դիրքերն ամրապնդելու ն ներթափանցման խաղաղ միջոցներով այդ վիթխարածավալ պեւության ւարածքներում' ւնւեսական աոավելություններ ձեոք µերելու ուղղությամµ: Պեւությունների միջն Հաւկապես ուժդին պայքար էր ծավալվել երկաթուղային չինարարության վերաµերյալ կոնցեսիաներ ձեոք µերելու µնադավաոում: 1878 ն 1888 թվականներին անդլիացիներին Հաջողվեց Աµդուլ Համիդ ԱԱ-ից կոնցեսիա ձեոք µերել իղմիրի չրջանում երկաթդծի կաոուցման վերաµերյալ: իրենց Հերթին ֆրանսիացիներն ու ավսւրիացիները նս 0սմանյան կայսրությունում ձեոնամուխ եղան երկաթուղադծերի կաոուցման խոչոր ծրադրերի իրականացման: 1888 թ. Հոկւեմµերի 4-ին դերմանական «Դոյչե µանկը» սուլթանից սւացավ Բեոլին-Սւամµուլ-Բաղդադ երկաթուղադծի կաոուցման կոնցեսիա: Գերմանացիների մւաՀղացմամµ այդ վիթխարի երկաթդիծը, որը Հայւնի է «Բաղդադի երկաթուղի» անունով, պեւք է իրենց Հնարավորություն ւար ելք ապաՀովելու դեպի Պարսից ծոց: Դա իր Հերթին կարող էր մեծ Հնարավորություններ µաց անել Գերմանիայի աոջն դեպի Հնդկասւան սողոսկելու Համար: Դժվար չէ նկաւել, որ ոաղմավարական աոումով Բաղդադի երկաթուղին դլխավորապես ուղղված էր µրիւանական դաղութային կայսրության դեմ: Այն կոչված էր դաոնալու մերկացված սուր, որը Մերձավոր ու Միջին Արնելքում, ինչպես նան Հարավ-Արնելյան Ասիայում, մչւապես պեւք է կախված մնար µրիւանական Հղորության դլխին:

կասկածից վեր է, որ արնմւյան ւերությունների Հուժկու ւնւեսական ներթափանցումը 0սմանյան կայսրություն ունենալու էր լուրջ քաղաքական Հեւնանքներ` նոր մարւաՀրավերների աոջն կանդնեցնելով աոանց այն էլ ներքին ն արւաքին µարդ խնդիրներ ունեցող այդ պեւությանը:

ԳԼՈՒԽ ՏԱՍՆԶՈՐՍԵՐՈՐԴ

1908 Թ. ԵՐիՏԹՈՒՐՔԱկԱՆ ՀԵՂԱՇՐԶՈՒՄԸ:

իԹԹիՀԱԴի կԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

1. ԵՐիՏԹՈՒՐՔԱկԱՆ ՇԱՐԺՄԱՆ ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ

Թվում էր, թե «ղուլումի» դարաչրջանի ւեոորի ու Հեւապնդումների Հեւնանքով 0սմանյան կայսրությունում ընդդիմադիր ւրամադրությունները կաւարելապես ընկճված են: Սակայն դա այդպես չէր: Թուրքական ւարաւոՀմիկ մւավորականության, µանակի ու նավաւորմի կրթված սպայության, ղինվորական ն քաղաքացիական մասնադիւական դպրոցների սովորողների չրջանում Հասունանում էին քաղաքական աղաւության դաղափարները: Սուլթան Աµդուլ Համիդ ԱԱ-ի դեմ պայքար սկսելու աոաջին կաղմակերպված փորձը վերաµերում է 1889 թվականին, երµ Սւամµուլի ոաղմա-µժչկական ուսումնարանի չորս սովորողներ (ծադումով ալµանացի իµրաՀիմ Թեմոն իր երեք դասընկերների' իսՀակ Սյուքութիի, Աµդուլլա Զեվդեթի ն ՄեՀմեդ Ռեչիդի Հեւ) սւեղծեցին մի դաղւնի ընդդիմադիր խումµ, որի նպաւակն էր µոնակալական վարչակարդի ոչնչացումը: Խումµը կաոուցված էր իւալական կարµոնարների կաղմակերպության դործունեության սկղµունքով: իµրաՀիմ Թեմոն իւալիայում ուսումնասիրել էր նան դաղւնի դործունեության ֆրանկոմասոնական եղանակները ն ամենայն Հավանականությամµ անդամադրվել էր մասոնական օթյակներից մեկին: Ռաղմա-µժչկական ուսումնարանի փոքրիկ դաղւնի խումµը սւվարանալով, Հասավ քսան-քսանՀինդ մարդու: Խմµի ղեկավարները սկսեցին կապեր Հասւաւել Սւամµուլի այլ ուսումնական Հասւաւությունների, մասնավորապես, քաղաքացիական, ոաղմական, ոաղմածովային, µժչկական ն այլ ուսումնարանների աչակերւների Հեւ, որոնցում սւեղծվեցին նորասւեղծ կաղմակերպության µջիջներ: Խումµը կապեր Հասւաւեց նան Փարիղում դործող թուրք քաղաքական

վւարանդիների Հեւ, որոնք սւիպված էին լքել Հայրենիքը Աµդուլ Համիդի կողմից օսմանյան խորՀրդարանը ցրելուց Հեւո: Քաղաքական վւարանդիների անդամներից մեկը, որը նախկինում եղել էր օսմանյան խորՀրդարանի անդամ, սկսեց Հրաւարակել «Երիւասարդ Թուրքիա» անունով մի ամսադիր, միաժամանակ դաղւնի չարժման մասնակիցներին անվանելով «երիւասարդ թուրքեր»: Այսպիսով, սկսեց կաղմավորվել երիւթուրքերի ընդդիմադիր դործունեության արւասաՀմանյան աոաջին կենւրոնը, որը դլխավորեց Հեւադայում երիւթուրքական չարժման աչքի ընկնող պարադլուխներից ու դաղափարախոսներից մեկը' ԱՀմեդ Ռիղա µեյը, որը խոչոր կալվածաւիրոջ որդի էր, սւացել էր եվրոպական կրթություն, իսկ մինչն վւարանդության մեկնելը Հանդիսացել էր Բուրսայում կրթական Համակարդի վերակաոուցման ծրադրի ղեկավարը: 1889 թ. Ռիղա µեյը ւարադրվել էր Ֆրանսիա: Փարիղում նա մյուս վւարանդիների Հեւ սկսել էր Հրաւարակել «Մեչվերեթ» («Քննարկում») թերթը, որը օւարերկրյա փոսւային ծաոայությունների միջոցով, դաղւնի ուղարկվում էր 0սմանյան կայսրություն: Որպես թերթի µնաµան էր ընւրված «կարդ ու կանոն ն աոաջադիմություն» µաոերը, որոնց Հեւադայում ավելացվեց նան «Միասնություն» µաոը: Միաժամանակ Փարիղից Ռիղա µեյը ղեկուցադրեր ու նամակներ էր Հղում սուլթանին, որոնցում կոչ էր անում վերականդնել սաՀմանադրական կաոավարման ձնը: Ասւիճանաµար ԱՀմեդ Ռիղա µեյի չուրջը կաղմվեց ՀամախոՀների մի ոչ մեծ խումµ, որի անդամների մեծ մասը լքել էր Թուրքիան ի նչան µողոքի' Աµդուլ Համիդի «ղուլումի» վարչակարդի դեմ: Շոււով ծնունդ աոան նան ուրիչ դաղւնի խմµակներ, որոնք µաղկացած էին Հիմնականում սպաներից, պեւական պաչւոնեությունից, աոնւրական µուրժուաղիայի ներկայացուցիչներից ն մւավորականներից: 1892 թվականին սուլթանական կաոավարությանը Հայւնի դարձավ երիւթուրքական դաղւնի կաղմակերպության դոյության մասին: կաղմակերպության մի չարք անդամներ ձերµակալվեցին: Սուլթան Աµդուլ Համիդը երիւթուրքերի մասին, երµ նրանք դեո նոր էին սկսել իրենց դործունեությունը, արւաՀայւվել է Հեւնյալ կերպ. «Աոաջադիմություն ն լույս ւարածելու կցկւուր խոսքերով... նրանք ցանկանում են պեւության փորձաոու մարդկանց ւապալել' դրավելու Համար նրանց աթոոները: Դրանք խղճալի կեղծավորներ են, որոնք կորցրել են կրոնը ն Հայրենիքը»: Մի քանի ամիս ձերµակալված երիւթուրքերին µանւարկության

մեջ պաՀելուց Հեւո, սուլթանը նրանց µոլորին ներումն չնորՀեց: Աµդուլ Համիդը ակնՀայւորեն դերադասեց Հալածանքներով չչիկացնել մթնոլորւը ղինվորական ուսումնարաններում: Ձերµակալվածներին աղաւ արձակելուց Հեւո նույնիսկ նրանց իրավունք ւրվեց չարունակելու իրենց ուսումը: Մինչդեո ոաղմա-µժչկական ուսումնարանի սաների կողմից կաղմակերպված ընկերության դործունեությունը դնալով ընդլայնվում էր: Նրա անդամները նույնիսկ սկսեցին իրենց դաղափարների քարողչություն մղել Հոդնոր դպրոցների սովորողների' սոֆթերի չրջանում: 1894 թ. աոանձին-աոանձին դործող µոլոր դաղւնի խմµերը միավորվեցին մեկ միասնական «Միասնություն ն աոաջադիմություն օսմանյան ընկերություն» («0սմանլը իթթիՀադ վե թերաքքը ջեմիեթի») անունը կրող կաղմակերպության մեջ, որոնց անդամներին սկսեցին կոչել «իթթիՀադականներ» կամ «երիւթուրքեր»: Հիչյալ կաղմակերպությունը ւպադրեց ն Սւամµուլում ւարածեց իր աոաջին թոուցիկը, որում պարունակվում էր 0սմանյան կայսրության µոլոր ժողովուրդների Համաւեղ պայքարի կոչ' ընդդեմ µոնաւիրական վարչակարդի: կոչում մասնավորապես ասվում էր. «Հեղեղի նման թափվենք Բ. Դոան, չեյխ-ուլ-իսլամի ն Յըլդղի պալաւի վրա, որոնք Հանդիսանում են ճնչման, µոնաւիրության ն վաւ կաոավարման կենւրոններ, ոչնչացնենք այդ Հիմնարկությունների µոնակալներին, ձեոք ւանք մեկս մյուսին, Հավաքվենք միասին, µաղմապաւկենք մեր ուժերը: Ապացուցենք քաղաքակիրթ աչխարՀին, որ մենք նս µոցավաոված ենք սիրով դեպի աղաւությունը ն արժանի ենք նրան»: կաոավարությունը թոուցիկի Հեւ աոնչություն ունեցող µաղմաթիվ մարդկանց ձերµակալեց ն աքսորեց կայսրության ծայրամասային չրջաններ: Ձերµակալությունից խուսափելու Համար 1894-1895 թթ. մայրաքաղաքի ուսումնական Հասւաւությունների երիւթուրքական µջիջների չաւ անդամներ լքեցին երկիրը: Նրանց մեծադույն մասը µնակություն Հասւաւեց Փարիղում, որւեղ ԱՀմեդ Ռիղա µեյի «Մեչվերեթ» թերթի խմµադրությունը դարձել էր µոլոր թուրք քաղաքական վւարանդիների Համար ձդողության կենւրոն: Երիւթուրքերը ձդւում էին ւապալել աµդուլՀամիդյան µացարձակապեւությունը, վերականդնել 1876 թ. սաՀմանադրությունը, ձեոք µերել քաղաքական ու ւնւեսական անկախություն եվրոպական պեւություններից, երկրում ապաՀովել թուրքական աղդային µուրժուաղիայի ղեկավար դերը: 1894 թ. Սւամµուլում ւեղի ունեցավ մի իրադարձություն, որը

ցնցեց ամµողջ մայրաքաղաքը: Ցանկանալով ՀամաչխարՀային Հասարակական կարծիքը µնեոել 0սմանյան կայսրությունում Հայերի վիճակի վրա ն µողոքելով Աµդուլ Համիդի կաղմակերպած Հայկական ջարդերի դեմ` մի խումµ ղինված Հայ Հեղափոխականներ կաւարեցին ակցիա' դրավելով 0ււոմանյան µանկի չենքը: Այդ իրադարձությունը ծայրաՀեղորեն չիկացրեց մթնոլորւը մայրաքաղաքում, որի Հեւնանքը Հանդիսացավ Հայկական ջարդերի նոր ալիքը: Երիւթուրքական կաղմակերպության անդամները' իµրաՀիմ Թեմոն, իսՀակ Սյուքութին ն Դոµրուջալի իսմայիլ իµրաՀիմ էֆենդին արձադանքեցին այդ իրադարձությանը ն Հրաւարակեցին ու ւարածեցին Հայերի Հասցեին սադրիչ մի թոուցիկ, որւեղ ասվում էր. «ՄաՀմեդականներ ն մեր սիրեցյալ Հայրենակից-թուրքեր: Հայերը այն ասւիճանի Համարձակություն են ձեոք µերել, որ ղինված Հարձակում են դործում մեր պեւության µարձրադույն մարմինը Հանդիսացող ն µոլոր օւարերկրացիների Հարդանքը վայելող Բարձրադույն Դոան վրա: Նրանք ցնցում են մեր մայրաքաղաքը: Մեր Հայրենակից Հայերի այդ Հանդուդն դործողությունները մեղ դաոնություն են պաւճաոում: Սակայն այդ ցավ ու ափսոսանք աոաջ µերող իրադարձությունները ծնունդ են աոնում ն Հեւնանք են ճնչման, µոնակալության ն վաւ կաոավարման: Մենք' թուրքերս, µոլոր օսմանցիների նման, պաՀանջում ենք աղաւադրում այդ µոնաւիրական վարչակարդից, պաՀանջում ենք µարեփոխումներ: Մեր ընկերությունը դործում է Հենց այդ նպաւակով»: Զնայած կաոավարության կողմից իրականացվող Հեւապնդումներին, երիւթուրքերի Սւամµուլի կաղմակերպությունը չդադարեցրեց իր դործունեությունը: Սւեղծվեց նույնիսկ կաղմակերպության աոաջին կենւրոնական կոմիւեն' աչքի ընկնող պաչւոնյա Հաջի ԱՀմեդ էֆենդիի նախադաՀությամµ: Գաղւնի կաղմակերպությունն այդ ժամանակ արդեն ուներ նան իր կանոնադրությունը, որւեղ ասվում էր, որ «Միասնություն ն աոաջադիմություն» ընկերության նպաւակն է' երկրում ապաՀովել «արդարություն, Հավասարություն, աղաւություն ն աոաջադիմություն»: կանոնադրության երրորդ Հոդվածը որպես կաղմակերպության կարնորադույն խնդիր աոաջադրում էր պայքարը սաՀմանադրական վարչակարդի վերականդնման Համար: Երիւթուրքական չարժման դործիչներն այդ ժամանակ դլխավոր ուչադրությունը դարձնում էին մամուլի միջոցով Հակակաոավարական քարողչության կաղմակերպմանը: Թերթերի Հրաւարակման

Հեւ միասին երիւթուրքական կաղմակերպությունների քարողչական դործունեության մեջ Հսկայական դեր էր խաղում դրքույկների, թոուցիկների ն պամֆլեւների լույս ընծայումը, որոնք դաղւնի ւարածվում էին 0սմանյան կայսրության մեջ: Երիւթուրքական քարողչության թիրախ էին Հանդիսանում նան սուլթան Աµդուլ Համիդ ԱԱ-ը ն նրա ներքին ու արւաքին քաղաքականությունը: «Արթնացման Հույսը» պամֆլեւում, օրինակ, ասվում էր, որ «մարդկության պաւմությունը չդիւի ավելի ապերախւ, ժլաւ ու անարդ միապեւի», ինչպիսին Աµդուլ Համիդն է: Ժննում Հրաւարակված մեկ այլ պամֆլեւում սուլթանը ւիւղոսաթերթի վրա պաւկերված էր աւրճանակը ձեոքին ղաոամյալ ծերունու ւեսքով, որը ճանապարՀին իր Հեւնից թողնում է արյան Հեւքեր: Սուլթանին անվանում էին «խելաղուրկ», «սաւանայի աչակերւ», «նղովից արմաւ», «դժոխքի ծնունդ», «օձ», «կարիճ» ն այլն: Պամֆլեւներից մեկի Հեղինակը դիմելով Աµդուլ Համիդին, ղայրույթով µացականչում էր. «ի՞նչ իրավունքով ես դու իչխում մեղ վրա, խմում մեր ջուրը, ոււում մեր Հացը ն չամաչելով քեղ անվանում ես մեր ւերը»: Գնալով ընդլայնվում էր վւարանդության մեջ Հրաւարակվող երիւթուրքական թերթերի թիվը: Դրանցից ամենաաչքի ընկնողներն էին փարիղյան «Մեչվերեթ»-ը (լույս էր ւեսնում նան ֆրանսերեն լեղվով), «Միղան»-ը («կչեոք», կաՀիրե», 1896-1897), «0սմանլը»-ն (Հրաւարակվում էր Ժննում, Լոնդոնում, կաՀիրեում 1897-1904 թթ.), «Շուրայի ումմեթ»-ը («Համայնքի խորՀուրդ»' Փարիղ, կաՀիրե, 1902-1908) ն այլն: Զափաղանց մեծ է եղել նչված թերթերի դերը մւքեր պաւրասւելու դործում: Փարիղում վւարանդության մեջ դւնվող ընդդիմադիր խմµերը ն նրանց մամուլի օրդանները իրենց դործունեության վայր ընւրեցին նան կաՀիրեն, Ժննը, Լոնդոնը, Բուխարեսւը ն այլ քաղաքներ: Սալոնիկում դործող «Միասնություն ն աոաջադիմություն» կոմիւեի անդամները, որոնք օդւվում էին մասոնների, Հրեաների ն դոյմեների (մաՀմեդականություն ընդունած Հրեաների) դաղւնի աջակցությունից, իրենց դործողություններում ավելի վճոական էին, քան Փարիղում դործող կաղմակերպության անդամները: Ասւիճանաµար, ինչպես ն սպասելի էր, վւարանդության մեջ դործող երիւթուրքական աոանձին կաղմակերպությունների միջն սկսեցին ծադել դաղափարական ն անձնական µնույթի ւարաձայնություններ ն վեճեր, որոնք պաոակւում էին նրանց չարքերը: Բոլոր երիւթուրքերին միավորում էր Աµդուլ Համիդ ԱԱ-ի µոնաւիրու587

թյանը վերջ դնելու ընդՀանուր ձդւումը միայն: ԱՀմեդ Ռիղայի ն երիւթուրքերի մյուս պարադլուխ Մուրադի (ծադումով դաղսւանցի, Հայւնի է Միղանջի Մուրադ-µեյ անունով, քանի որ Հրաւարակում էր «Միղան» թերթը) ւարաձայնությունները նրանց պաոակւեցին երկու ճամµարների: իր Հերթին յուրաքանչյուր ճամµարի ներսում աոկա էին ոչ քիչ թվով խմµեր, որոնց մասնակիցներն ունեին ւարµեր դիրքորոչումներ: ԱՀմեդ Ռիղա-µեյի խումµը դաւապարւում էր Աµդուլ Համիդի կաոավարության ներքին ն արւաքին քաղաքականությունը: 1897 թ. «Մեչվերեթ» թերթում Հրապարակված Հայւարարությամµ այդ խմµի կողմնակիցները պաՀանջում էին դաՀընկեց անել Աµդուլ Համիդին, դաՀ µարձրացնել նրա որդուն ն կաղմել Հանձնաժողով երկրում µարեփոխումներ իրականացնելու Համար: Երիւթուրքերի մյուս թնը, այսինքն Մուրադ-µեյի կողմնակիցները, ընդՀակաոակը, խուսափում էին սուլթանին քննադաւության թիրախ դարձնելուց: Նրանք նույնիսկ արդարացնում էին սուլթանական իչխանությունների արյունալի դործողությունները Հայերի ն կրեւեի ապսւամµած Հույների նկաւմամµ: Մուրադը դւնում էր, որ կայսրության ոչ թուրք ժողովուրդները Հիմքեր չունեն պայքարելու Համար օսմանյան սուլթանի ւիրապեւությունից իրենց աղաւադրման Համար: Մուրադը կւրուկ կերպով ժխւում ու մերժում էր նան ոչ թուրք ժողովուրդների իրավունքը կայսրությունից անջաւվելու ուղղությամµ: Խոսելով Հայկական աղաւադրական չարժման մասին, նա դրում էր, որ Հայերին սուլթանական դերիչխանությունից աղաւադրելու ձդւումը Հանդիսանում է Հայկական Հեղափոխական կոմիւեների «սնեոուն դաղափարը», որը նրանց ւանում է դեպի «Հանցավոր վճիոներ» կայացնելու ն «մաՀմեդականների Հպարւությունը վիրավորելու» վւանդավոր ճանապարՀը: Մուրադ-µեյի խումµը կոմպրոմիս էր որոնում սուլթանի Հեւ, սաՀմանափակվելով չափավոր µարեփոխումներ իրականացնելու պաՀանջով: Գոյություն ուներ նան երիւթուրքերի երրորդ թնը' թուրք «աղաւականները», կամ ինչպես իրենք էին իրենց անվանում «Ապակենւրոնացման ն մասնավոր նախաձեոնության» («Թեչեµµյուսյու չախսի վե ադեմի մերքեղիեթ») կողմնակիցները' իչխան ՍաµաՀեդդինի դլխավորությամµ, որոնք դւնվում էին եվրոպական սոցիալիսւների ուժեղ աղդեցության ներքո: Սրանք պաՀանջում էին կայսրության ւարµեր ժողովուրդներին ւրամադրել լայն ինքնավարություն ն կայսրությունը կաոուցել ապակենւրոնացման Հիմքի վրա:

Այդ խումµը, ի ւարµերություն ԱՀմեդ Ռիղա µեյի խմµավորման, դեմ չէր նան եվրոպական ւերությունների Հեւ լայն Համադործակցության: ՍաµաՀեդդինի կարծիքով, 0սմանյան կայսրության µոլոր ժողովուրդները (թուրքերը, արաµները, Հայերը, քրդերը, ալµանացիները, մակեդոնացիները, Հրեաները ն այլն) պեւք է Համաւեղ կերպով պայքար մղեն ոչ միայն Աµդուլ Համիդի µոնակալական վարչակարդի, այլն կենւրոնացված պեւության դեմ: Սուլթանը Հիանալի ւեղեկացված էր, որ քաղաքական վւարանդիների չրջանում միասնություն դոյություն չունի: իր դիվանադեւների ու լրւեսների միջոցով նա ուչի-ուչիով Հեւնում էր նրանց դործունեությանը ն վարպեւորեն օդւադործում նրանց Հակասություններն ու երկպաոակությունները: Եվրոպայի ն Ասիայի ւարµեր երկրներից, որւեղ դործում էին երիւթուրքերը, սուլթանը իր դործակալներից սւանում էր Հաղարավոր «ջուրնալներ» (դործակալական ղեկույցներ): 1897 թ., օրինակ, իր դլխավոր դործակալ մարչալ ԱՀմեդ Զելալեդդին փաչայի միջոցով Հաջողվեց Համողել Մուրադ-µեյին ն մի չարք այլ վւարանդիների Հրաժարվելու քաղաքական պայքարից ն վերադաոնալու Հայրենիք: Այդ մարդկանցից մի քանիսը նույնիսկ սւացան դիվանադիւական պաչւոններ: 1896 թ. ամոանը երիւթուրքերի Սւամµուլի խումµը փորձ արեց պեւական Հեղաչրջման միջոցով դաՀընկեց անելու սուլթանին: Խումµը նախապես սւացել էր Սւամµուլի աոաջին µանակային դիվիղիայի Հրամանաւար Քյաղիմ-փաչայի Հեղաչրջմանը մասնակցության խոսւումը: Սակայն դավադրությունը ձախողվեց նրա մասնակիցներից մեկի դավաճանության պաւճաոով, որը նախապես իչխանություններին ւեղեկացրել էր նախապաւրասւվող Հեղաչրջման մասին: Դավադիրներն անմիջապես ձերµակալվեցին ու աքսորվեցին, սակայն նրանցից մի մասին Հաջողվեց խուսափել ձերµակալությունից ն փախչել Փարիղ: 1897 թ. ամոանը սուլթանը նս մի ուժեղ Հարված Հասցրեց երիւթուրքերի չարժմանը: Ձերµակալվեցին Սւամµուլի մի չարք ուսումնական Հասւաւությունների երիւթուրքական կաղմակերպության անդամները: Զինվորական դաւարանը մու 80 մարդու դաւապարւեց աքսորի, որոնք իրենց պաւիժը անց էին կացնելու Հյուսիսային Աֆրիկայում, Տրիպոլիի անջուր ու կիղիչ անապաւներում: Զնայած կրած լուրջ կորուսւներին` չարժումը ոչ միայն չարունակվում էր, այլն կաղմակերպչորեն ամրապնդվում: Նրա չարքերն էին անդամադրվում նորանոր մարդիկ: Փարիղի, Ժննի, կաՀիրեի ն Լոնդոնի ե589

րիւթուրքական արւասաՀմանյան կենւրոնները Համալրվեցին Ռումինիայում, Բուլղարիայում ն Ալµանիայում µացված նոր կենւրոններով: Վւարանդության մեջ դւնվող երիւթուրքական ւարµեր խմµերի ու խմµակների դործունեությունը միավորելու աոաջին փորձը կաւարեց երիւթուրքերի կաՀիրեի խումµը 1899 թվականին: Վերջինս աոաջարկեց Հրավիրել երիւթուրքական կաղմակերպությունների կոնդրես: Սակայն ղանաղան խնդիրների պաւճաոով դործը դլուխ չեկավ: Զնայած դրան, միավորման դաղափարը դնալով ձեոք էր µերում ավելի ու ավելի չաւ կողմնակիցներ: 0րինակ, 1900 թ. օդոսւոսին, երիւթուրքական չարժման մասնակիցներից մեկը' Ալի ՖաՀրին, Ժննում Հրաւարակեց մի դրքույկ, որւեղ ղարդացնում էր այն միւքը, որ երկիրը դւնվում է աղեւալի վիճակում, Հեւնաµար չոււափույթ կերպով կոնդրեսի դումարումը Հույժ անՀրաժեչւություն է: Գրքույկում ասվում էր, որ անՀրաժեչւ է միավորել կայսրության µոլոր ժողովուրդների ջանքերը µոնակալության դեմ արդյունավեւ պայքար մղելու Համար: Ալի ՖաՀրին Հորդորում էր միավորումն իրականացնել աոանց կրոնների ու աղդությունների միջն ւարµերություն դնելու: Նա կոչ էր անում Հայ, մակեդոնական, ալµանական Հեղափոխական խմµակներին ու կոմիւեներին Հրաժարվել իրենց նեղ աղդային իրավունքներն ու չաՀերը ապաՀովելու ուղղությամµ մղվող պայքարից ն միավորվել երիւթուրքերի Հեւ Հանուն ընդՀանուր պայքարի Աµդուլ Համիդի ն նրա վարչակարդի դեմ: Ալի ՖաՀրին այնուՀեւն նչում էր. որպեսղի չկրկնվեն Հայկական ջարդերի Հեւ կապված իրադարձությունները, որոնց մասին չի կարելի Հիչել աոանց «սարսափի ու խորը ափսոսանքի ղդացման», անՀրաժեչւ է, որ «մեր Հայրենակից Հայերը իրենց պայքարում ընթանան երիւթուրքերի կողքին»: «Մեղ անՀրաժեչւ է դալ Համաձայնության,դրում էր Ալի ՖաՀրին,- որպեսղի դերեղմանենք այդ անիծյալ կաոավարությունը, որը թաթախված է ժողովրդի արյունով ն ձեոք µերենք µոլոր քաղաքացիների Համար աղաւություն ն Հավասարություն»: Սակայն կայսրության ոչ թուրք ժողովուրդների մասին Ալի ՖաՀրիի կողմից դրված «անուչ» արւաՀայւությունների կողքին, այնուամենայնիվ նրա դրքույկի մեջ կարմիր թելի պես անցնում էր երիւթուրքական քարողչությանը ն դործելակերպին µնորոչ միւումը' ժխւելու կայսրության ոչ թուրք ժողովուրդների մաքաոումների ոչ միայն իմասւը, այլն նրանց իրավունքը Հանուն իրենց անկախության Համար մղվող պայքարի: կոնդրեսի դումարումը Հասունացավ այն µանից Հեւո, երµ Աµ590

դուլ Համիդի դեմ պայքարին իր երկու որդիների Հեւ Հարեց կայսրության խոչորադույն պաչւոնյաներից մեկը' սուլթանի փեսա (ամուսնացած էր Աµդուլ Համիդի քրոջ Հեւ) Դամադ ՄաՀմուդ փաչան, որը 1876 թ. սաՀմանադրության վերականդնման Համողված կողմնակից էր: Երµ նրա µաղմաթիվ փորձերը Համողելու սուլթանին, որ վերականդնի սաՀմանադրությունը' ավարւվեցին անՀաջողությամµ, նա որոչեց արւադաղթել երկրից: Նրա որդիներից մեկը' իչխանաղուն ՄեՀմեդ ՍաµաՀեդդինը, չոււով դարձավ թուրքական վւարանդության Հեղինակավոր աոաջնորդներից մեկը: Հենց նա էլ մեծապես նպասւեց երիւթուրքական աոաջին կոնդրեսի դումարմանը: Ովքեր միջոցների կարիք ունեին մեկնելու Համար Փարիղ, կոնդրեսի աչխաւանքներին մասնակցելու Համար, իչխանը աոաւաձեոնորեն օդնում էր նրանց: Երիւթուրքերի աոաջին կոնդրեսը ւեղի ունեցավ Փարիղում' 1902 թ. փեւրվարի 4-9-ը: կոնդրեսի աչխաւանքներին մասնակցում էր 60-70 մարդ (այլ ւվյալներով' 47): Երիւթուրքական կաղմակերպություններից µացի, կոնդրեսի աչխաւանքներին մասնակցում էին նան Հայկական, Հունական, արաµական, ալµանական քաղաքական կաղմակերպությունների ներկայացուցիչներ: Պաւդամավորների թվում կային նան չերքեղներ, քրդեր, Հրեաներ: կոնդրեսի նախադաՀ ընւրվեց ՍաµաՀեդդինը, իսկ փոխնախադաՀներ' Հույն Մուսիրիս Գիդիսը ն Հայ Սիսլիյանը: 0րակարդի մեջ ընդդրկված Հարցերից քննարկումների կենւրոնում էին երկու կարնորադույն Հարցեր' արդյոք µանակը պե՞ւք է դարձնել չարժման մասնակից ն Թուրքիայում սաՀմանադրական µարեփոխումներն ապաՀովելու Համար արդյոք օւարերկրյա պեւությունները պե՞ւք է ունենան մասնակցություն, թե ոչ: ի դեպ, այդ երկրորդ Հարցը կոնդրեսի քննարկմանը ներկայացրին Հայ պաւդամավորները: Հիչյալ Հարցերի քննարկման ընթացքում երնան եկան երկու Հակընդդեմ ւեսակեւներ: ԱՀմեդ Ռիղան ն նրա կողմնակիցները Հանդես եկան ցանկացած օւարերկրյա միջամւության դեմ: Այս խումµը նան դւնում էր, որ չպեւք է սաՀմանափակվել ղոււ քարողչական դործունեությամµ ն սուլթան Աµդուլ Համիդի µոնաւիրական վարչակարդը ւապալելու Համար անՀրաժեչւ է ուժ դործադրել, այսինքն օդւադործել µանակը: Այդ խումµը իրեն Հայւարարեց աղդային իրավաՀավասարության կողմնակից, սակայն դեմ էր աղդային փոքրամասնություններին լայն ինքնավարություն ւրամադրելուն: Այդ

Հարցի կապակցությամµ ԱՀմեդ Ռիղա-µեյի կողմնակիցները Հայւարարեցին, որ աղդային փոքրամասնություններին լայն իրավունքներ ւրամադրելը Հավասարաղոր է կայսրության մասնաւմանը աոանձին կւորների: Պաւդամավորների մյուս խումµը, որը դլխավորում էր ՄեՀմեդ ՍաµաՀեդդինը, փորձում էր ապացուցել 0սմանյան կայսրությունում µարեփոխումների դործին ւերությունների օդնության կարնորությունը: ՍաµաՀեդդինի դիրքորոչումը պաչւպանեցին ինչպես ոչ թուրք պաւդամավորները, այնպես էլ մի չարք թուրք պաւդամավորներ, որոնք չէին Հավաւում, որ երիւթուրքերը ընդունակ կլինեն ինքնուրույն, աոանց եվրոպական պեւությունների օդնության, ապաՀովելու Հաջող պայքարը սաՀմանադրության վերականդնման Համար: Ձայների մեծամասնությամµ ընդունված µանաձնի մեջ արւացոլվեցին դլխավորապես ՍաµաՀեդդինի ու նրա ՀամախոՀների Հայացքները, որոնք նպաւակաՀարմար ու Հնարավոր էին Համարում նան ղդալիորեն ապակենւրոնացնել վարչական կաոավարումը ն լայն լիաղորություններ ւալ ւեղական իչխանություններին: Մինչդեո ԱՀմեդ Ռիղայի խումµը կողմնակից էր սաՀմանադրական միապեւության պայմաններում իչխանության խսւիվ կենւրոնացումը: 1902 թ. երիւթուրքական կոնդրեսին մասնակցում էին Հայկական աղդային կուսակցություներից Հայ Յեղափոխական Դաչնակցությունը' Ավեւիս ԱՀարոնյանի դլխավորությամµ, Հնչակյան կուսակցությունը, ինչպես նան մի չարք անկուսակցական դործիչներ (Մինաս Զերաղը, Բասմաջյանը ն այլն): կոնդրեսում Հայկական Հարցի չուրջը Հայերի ն երիւթուրքերի միջն Համաձայնություն ւեղի չունեցավ, քանի որ իթթիՀադականները չէին ուղում ճանաչել Հայկական աոանձին դաւի դոյությունը: Բոլոր Հայ պաւդամավորները Հայւարարում էին, որ իրենք նս կողմնակից են Թուրքիայի ամµողջականության դաղափարին, ինչպես նան ջերմորեն Համակրում են նրա ընդՀանուր µարենորոդման իրականացմանն ու միդՀաւյան սաՀմանադրության արմաւավորմանը, նույնիսկ խոսւանում էին Համադործակցել երիւթուրքերի Հեւ Համիդյան ոեժիմը փոխելու նպաւակով ձեոնարկվող µոլոր դործողություններին, µայց ն ավելացնում էին, որ իրենք նան ցանկանում են, որ անմիջականորեն կենսադործվեն Բեոլինի դաչնադրի 61-րդ Հոդվածը ն մեծ ւերությունների կողմից ընդունված 1895 թ. մայիսի 11ի Հիչաւակադրի որոչումները Հայկական µարեփոխումների վերաµերյալ: «ԱՀմեդ Ռիղայի կուսակցությունը,- դրում է դաչնակցական

դործիչ Միքայել Վարանդյանը,- կաւաղաµար ըմµոսւացավ Հայկական ուրույն դաւին ն Եվրոպայի ամեն մի դործոն միջամւության դեմ Թուրքիո ներքին դործերում: Հայ պաւդամավորները սւիպվեցան Հեոանալ Համաժողովեն»: ԱյնուՀեւն նա չարունակում է. «Անոնց (երիւթուրքերի - Վ. Բ.) դլխավոր մւաՀոդությունն էր լուծել Հայկական դաւը «ընդՀանուր Համաօսմանյան µարենորոդումներու մեջ»: Աµդուլ Համիդն ալ արդեն այդպես կաոաջադրեր ամեն անդամ, երµ արւաքին ճնչումներեն նեղված, կուղեր կերպով մը ձդձդել µուն Հայկական ոեֆորմները»: Այսպիսով, երիւթուրքերի աոաջին կոնդրեսը չկարողացավ ապաՀովել միասնությունը չարժման մեջ: կոնդրեսի աչխաւանքների ավարւից Հեւո ԱՀմեդ Ռիղայի խումµը կաղմակերպորեն ձնավորվեց որպես «Աոաջադիմության ն միասնության ընկերություն»: իսկ ՍաµաՀեդդինն ու նրա կողմնակիցները անջաւվելով «իթթիՀադ վե թերաքքիից» («Միասնություն ն աոաջադիմություն») սւեղծեցին «Անձնական նախաձեոնության ու ապակենւրոնացման ընկերությունը», որն իր կարնորադույն խնդիրն էր Համարում նոր պեւության սւեղծումը, որը պեւք է «Հիմնված լիներ լայն Համադաչնության» վրա: Այդ երկու կաղմակերպությունները դործում էին ինքնուրույն կերպով, աոանց մեկը մյուսի Հեւ կապեր ունենալու, ունեին իրենց քաղաքական ծրադրերը ն սեփական մամուլի օրդանները: «Աոաջադիմություն ն միասնություն ընկերությունը» Հրաւարակում էր «Մեչվերեթ» ն «Շուրա-ի ումմեթ» թերթերը: Այդ կաղմակերպությունը իր ծրադիրը ձնակերպում էր Հեւնյալ կերպ. 0սմանյան կայսրության անկախության ն ամµողջականության պաՀպանում, օսմանյան դինասւիայի պաՀպանում, 1876 թ. սաՀմանադրության վերականդնում, կայսրության µոլոր Հպաւակների միասնություն, պայքար 0սմանյան կայսրության µոլոր ժողովուրդների մու Հայրենասիրական ղդացումների արմաւավորման Համար: իսկ ՍաµաՀեդդինը ն նրա կողմնակիցները ըսւ էության աոաջարկում էին կայսրությունը կաոուցել նրա մեջ մւնող աոանձին երկրների ու ժողովուրդների Համադաչնության Հիմքի վրա, այլ կերպ ասած, ապակենւրոնացնել 0սմանյան կայսրությունը: «Անձնական նախաձեոնության ն ապակենւրոնացման ընկերությունը» իր կենւրոնաւեղի ընւրեց Փարիղը ն ասւիճանաµար իր µաժանմունքները սւեղծեց ինչպես µուն 0սմանյան կայսրության ւարածքում (դաղւնի կոմիւեներ իղմիրում, էրղրումում, Տրապիղոնում

ն Դամասկոսում), այնպես էլ նրա սաՀմաններից դուրս (կաՀիրեում): Փարիղի կոնդրեսում Հայ Յեղափոխական Դաչնակցություն կուսակցության ն իչխան ՍաµաՀեդդինի «Անձնական նախաձեոնության ն ապակենւրոնացման ընկերության» միջն Հասւաւվեցին սերւ կապեր, որը պայմանավորված էր նրանց դաղափարական մուիկությամµ: ԱոՀասարակ, կոնդրեսում Հայկական պաւվիրակությունը որդեդրել էր Հեւնյալ դիրքորոչումը ն այդ աոթիվ Հանդես եկավ Հայւարարությամµ, որ աջակցելով 0սմանյան կայսրությունում դոյություն ունեցող վարչակարդի դեմ պայքարին ն պաւրասւ լինելով այդ µնադավաոում Համադործակցության Համար, իրենք չարունակելու են սեփական դործողությունները, նպաւակ ունենալով ապաՀովել կայսրության Հայ µնակչություն ունեցող վիլայեթներում միջաղդային Համաձայնադրերով նախաւեսված µարեփոխումների անՀապաղ իրադործումը: կոնդրեսի Հայկական ֆրակցիան պաՀանջում էր նան Հայ µնակչություն ունեցող չրջաններում սւեղծել ւեղական վարչություն: իչխան ՍաµաՀեդդինը ն նրա խմµի ամենաակւիվ անդամներից մեկը' իսմայիլ Քեմալը, ձեոնարկեցին պեւական Հեղաչրջման փորձ: Սւանալով Տրիպոլիում ւեղակայված թուրքական ղորամասի Հրամանաւար մարչալ Ռեջեփ-փաչայի աջակցության խոսւումը, Հեղաչրջումը պլանավորողները մւադիր էին ղորախաղերի պաւրվակի ւակ Դարդանելի վրայով մի քանի մարւունակ դումարւակներ նեւել Սւամµուլ, չրջափակել սուլթանական պալաւն ու Բ. Դոան չենքը ն միանալով մայրաքաղաքում Հեղաչրջման կողմնակիցների Հեւ' սւիպել սուլթանին Հայւարարելու 1876 թ. սաՀմանադրության վերականդնման մասին: Սակայն դավադրությունը ձախողվեց: Ֆեոդալական-կղերական ոեակցիայի սանձարձակության պայմաններում երիւթուրքական չարժմանը Հարեցին նան սուլթանից դժդոՀ ֆեոդալական µյուրոկրաւիայի նչանակալի թվով ներկայացուցիչներ: Դրա Հեւնանքով երիւթուրքական կաղմակերպությունների սոցիալական կաղմը վերին ասւիճանի խայւաµղեւ ու ւարասեո էր: Այդ Հանդամանքը կանխորոչեց մչւական դաղափարական ւարաձայնությունները չարժման մեջ: Քննարկվող ժամանակաչրջանում երիւթուրքական չարժումն աչքի էր ընկնում կաղմակերպական ծայրաՀեղ թուլությամµ ն մեկուսացվածությամµ, որը եղած դաղափարական ւարաձայնությունների պաւճաոով չկարողացավ ՀաղթաՀարել նան երիւթուրքական կաղմակերպությունների աոաջին կոնդրեսը: 1902 թ. փարիղյան

խորՀրդաժողովից Հեւո իթթիՀադականների քաղաքական ակւիվությունը նկաւելիորեն ընկավ: Սակայն չարժումը չարունակվում էր: 1906 թ. երկրի ներսում սկսվեց երիւթուրքերի ակւիվ դործունեության նոր չրջան: Դա կապված էր ամենից աոաջ այն µանի Հեւ, որ 1906 թ. Սալոնիկում կաղմակերպվել էր նոր դաղւնի կաղմակերպություն' «Աղաւության օսմանյան ընկերությունը», որի նպաւակն էր պայքարել µոնակալական ոեժիմի ն օւարերկրյա միջամւության դեմ: իր կաղմակերպումից չաւ չանցած, ընկերությունն սկսեց կողմնակիցներ Հավաքադրել, Հաւուկ ուչադրություն դարձնելով µանակում ւարվող աչխաւանքին: 1906 թ. վերջին Դամասկոսում կաղմվեց երիւթուրքական չարժման մի µջիջ նս: Մայրաքաղաքում նս, Հաւկապես Սւամµուլի սովորող երիւասարդության չրջանում, դնալով աճում էին դոյություն ունեցող իչխանության ւապալման ւրամադրությունները: Այդ ւրամադրությունները Համակել էին նույնիսկ Գալաթասարայի կայսերական լիցեյի ուսանողությանը: Այդ Հասւաւությունում սովորող կաոավարող վերնախավի ղավակները, որոնց սովորեցրել էին, որ Հանդիսավոր արարողությունների ժամանակ պեւք է դոչել «կեցցե փադիչաՀը», 1906 թ. նման մի ւոնախմµության ժամանակ միանդամայն անսպասելիորեն դոչեցին «կորչի փադիչաՀը»: Արմաւական ւրամադրությունները ավելի ցայւուն ձնով էին դրսնորվում նաՀանդների սովորող երիւասարդության չրջանում: Սուլթանի Համար միանդամայն անսպասելի էր, որ խոովարարական ւրամադրությունները ւեղ են դւել նույնիսկ թուրքական µանակի էլիւայի' ղինվորական սւորաµաժանումների սպայության չրջանում, որը Հանդիսանում էր իր իչխանության Հենարանը: Համեմաւաµար µարձր մւավոր ներուժը ն արթնացող քաղաքական դիւակցությունը նրանց վեր էր ածում ցանկացած Հեղափոխական չարժման աոաջապաՀ ջոկաւի: Սպաների դժդոՀությունը ուժդնանում էր նան իրենց աչխաւավարձերի վճարման ձդձդումների, ղենքի ու մարւական ւեխնիկայի պակասի պաւճաոով: 1906-1907 թթ. թուրքական µանակում ու նավաւորմում ւեղի ունեցան ղինվորների ու նավասւիների µացաՀայւ ելույթներ: Նչանակալից Հակակաոավարական ելույթների ասպարեղ դարձավ նան Անաւոլիան: «1907 թ. թուրք սովալլուկ ժողովուրդն էր,- դրում է Միքայել Վարանդյանը,- որ չդիմանալով ւուրքերու µեոին ն ապրուսւի Հարաճուն սղության, խլրւաց ու ցույցեր սարքեց իչխանություններու դեմ էրղրում, Վան, Բիթլիս, Տիդրանակերւ ն այլուր:

էրղրումի մեջ թուրք ամµոխը անարդեց, ծեծեց, պաՀ մը նույնիսկ µանւարկեց աւելի կուսակալը: կաոավարությունը կպաւասխաներ խմµական աքսորներով, որոնք ավելի նս կµորµոքեին ՀրդեՀը: Տիդրանակերւում թուրք ու Հայ ժողովուրդները կը սարքեին նույն ցույցերը թն թնի»: Թեն 1907 թ. վերջին կաոավարությանը Հաջողվեց µանակի օդնությամµ ճնչել Հակակաոավարական ելույթները Արնելյան Անաւոլիայի, մասնավորապես Արնմւյան Հայասւանի քաղաքներում, սակայն այնւեղ ւեղի ունեցող իրադարձությունները ակնաոու կերպով Հասւաւում էին, որ երկրում անկասելի ձնով Հասունանում է Հեղափոխական իրավիճակ: Դա Հանդեցրեց երիւթուրքական կաղմակերպությունների դործունեության ակւիվացմանը ինչպես 0սմանյան կայսրության սաՀմաններից դուրս, այնպես էլ երկրի ներսում: «Միասնություն ն աոաջադիմություն» կաղմակերպությունը ընդարձակ նամակադրություն էր վարում Թուրքիայում եղած իր ՀամախոՀների Հեւ, նրանց կոչ անելով կաղմակերպության նոր µջիջներ սւեղծել երկրի ներսում: իր դործունեությունն ակւիվացրեց նան «Անձնական նախաձեոնության ու ապակենւրոնացման ընկերությունը», որն իր անդամներին ուղարկեց Անաւոլիա' կուսակցության µաժանմունքներ սւեղծելու Համար: Նկաւելի էր նան երիւթուրքական կաղմակերպությունների մերձեցումը Հեղափոխական այն կուսակցությունների ու խմµավորումների Հեւ, որոնք պաչւպանում էին 0սմանյան կայսրության ոչ թուրք ժողովուրդների չաՀերը: Հաւկապես լայն ծավալ ընդունեցին չփումները Հայ քաղաքական կուսակցությունների, ինչպես նան մակեդոնական աղաւադրական չարժման Հեւ: 1907 թ. դարնանը Վիեննայում ւեղի ունեցած Հ. Յ. Դաչնակության չորրորդ ընդՀանուր ժողովը ընդունել էր Հեւնյալ որոչումը, «Խորին ուրախությամµ դիւելով թուրք ժողովրդի մեջ ծայր աոած Հակակաոավարական դժդոՀության երնույթները, նպասւավոր վայրկյանը Հասած կը նկաւե Համերաչխության դաղափարի իրականացումը դործնական Հողի վրա դնելու, ինչ որ դժµախւաµար ցարդ չէր Հաջողած Դաչնակցության, Հակաոակ ւարիներե ի վեր ձեոք աոած միջոցներուն... Ձդւիլ Թուրքիո այլ աղդություններու Հեղափոխական կուսակցություններու ն ւարրերու մեջ Համերաչխություն աոաջ µերել ն կաղմել Հեղափոխական դաչնակցություն մը, ֆեդերաւիվ սկղµունքի վրա Հիմնված քաղաքական ծրադրով, որ ապաՀովե µոլոր աղդություններու իրավունքը: Այս դաղափարի իրա596

կանացման Համար' աոաջին պաւեՀությամµ իսկ Հրավիրել Համաժողով մը վերոՀիչյալ ւարրերու մասնակցությամµ: Միննույն աւեն, թուրքերու մեջ ւարածված անՀիմն թյուրիմացություներուն վերջ ւալու Համար, ժողովը պարւք կՀամարի Հայւարարել, որ Դաչնակցությունը Թուրքիո մեջ ունեցած չէ ն չունի անջաւական ն ոչ մեկ ձդւում, այլ իր նպաւական է եղած աղդերու կաւարյալ Հավասարություն ն' ւեղական լայն ինքնավարության սկղµունքի Համաձայն' Հայկական վեց վիլայեթներուն մեջ վարչական ինքնավարության Հասւաւումը, ինչ որ չի Հակասեր մյուս աղդերու իրավունքին»: Այսպիսով, դաչնակցությունը Հանդես էր µերում նոր կոնդրես Հրավիրելու նախաձեոնություն' µոնակալական վարչակարդի դեմ պայքարող µոլոր քաղաքական կուսակցությունների ու խմµերի Համաւեղ դործողությունների Հարցը քննարկելու Համար: 0սմանյան կայսրության ընդդիմադիր կաղմակերպությունների «ընդՀանուր կոնդրեսը» µացվեց Փարիղում 1907 թ. դեկւեմµերի 27-ին ն իր աչխաւանքները չարունակեց մինչն դեկւեմµերի 29-ը: կաղմակերպչական կոմիւեն Հրավերներ էր ուղարկել µոլոր ընդդիմադիր կաղմակերպություններին, սակայն կոնդրեսի աչխաւանքներին մասնակցեցին միայն «Միասնություն ն աոաջադիմություն կոմիւեն», Հայ Յեղափոխական Դաչնակցություն կուսակցությունը, «Ապակենւրոնացման ն մասնավոր նախաձեոնության լիդան», արաµական «Հայֆեթ» կաղմակերպությունը, աղդային աոանձին խմµեր (Հրեական, ալµանական) ն այլն: ԸնդՀանուր աոմամµ մասնակցում էին 17 թուրք, 5 Հայ ն մեկ-երկու այլ աղդությունների ներկայացուցիչներ: Հայերից 4-ը դաչնակցականներ էին, իսկ մեկը «Արմենիա» թերթի խմµադրության ներկայացուցիչն էր: կոնդրեսի նախադաՀության կաղմում ընդդրկված էին «իթթիՀադ վե թերրաքքը»-ի փարիղյան կոմիւեի նախադաՀ ԱՀմեդ Ռիղաµեյը, «Անձնական նախաձեոնության ն ապակենւրոնացման լիդայի» ղեկավար իչխան ՍաµաՀեդդինը ն Հ. Յ. Դաչնակցություն կուսակցության ներկայացուցիչ Խաչաւուր Մալումյանը (Ակնունի): Հենց այս երեքն էլ ընւրվեցին նախադաՀներ' նիսւերի Հեւադա ղեկավարման Համար: կոնդրեսն ընթացավ սուր µանավեճերի պայմաններում: Ավարւելով իր աչխաւանքները, 1907 թ. դեկւեմµերի 29-ին կոնդրեսն ընդունեց «Հոչակադիր», որում չարադրված էր սուլթանական վարչակարդի դեմ Հանդես եկող µոլոր կուսակցությունների ու խմµավո597

րումների Համաւեղ դործողությունների ծրադիրը: Այն իր մեջ ներաոում էր Հեւնյալ կեւերը. ԳաՀընկեց անել սուլթան Աµդուլ Համիդին: Դա Հիմնավորվում էր նրանով, որ իր 30 ւարվա կաոավարման ընթացքում սուլթանը Հալածում ու Հեւապնդում է ն քրիսւոնյաներին ն մաՀմեդականներին, դրդոում է ժողովուրդներին իրար դեմ, կաչկանդում է նրանց աոաջընթացը, սւրկացնում մամուլը, չի մւաՀոդվում արւադրողական ուժերի ղարդացմամµ, դաւապարւում է ղանդվածներին աղքաւության ու խեղճության, ֆիղիկական µնաջնջման: Նրա ավերիչ կաոավարման Հեւնանքով µնակչությունը, Հաւկապես քրիսւոնյաները, արւադաղթում են, ուժեղանում է եվրոպական ւերությունների միջամւությունը 0սմանյան կայսրության ներքին դործերին, կայսրությունից անջաւվում են ւարածքներ: Եթե սուլթանի վարչակարդը չարունակի Հարաւնել, կանջաւվեն նան Մակեդոնիան, Արաµիան, Ալµանիան, Հայասւանը: «Այսօր ամեն ոք, որ ընդունակ է մւածելու, պարղ կը Հասկնա, թե թյուրք կաոավարության մեջ անմիջական փոփոխություն մը միայն կրնա արդելել կայսրության վերջնական մեծ աղեւը ն քայքայումը, պեւք է ուրեմն անՀապաղ ն µոլոր Հնարավոր միջոցներով ւապալել ոեժիմ մը, որ այսքան աղեւներու պաւճաո եղավ»: ԱյնուՀեւն «Հոչակադրում» որպես ծրադրային դրույթներ աոաջարկվում էին Հեւնյալ կեւերը. 1. արմաւապես փոխել 0սմանյան կայսրությունում դոյություն ունեցող կարդերը: 2. Հասւաւել ներկայացուցչական վարչակարդ ն µաց անել խորՀրդարան: 3. Զինված դիմադրություն ցուցաµերել իչխանություններին ն նրանց ձեոնարկած քայլերին: 4. Հայւարարել ւնւեսական ու քաղաքական դործադուլներ: 5. Հրաժարվել կաոավարությանը Հարկեր ն ւուրքեր վճարելուց: 6. Բանակում մղել ՀակաՀամիդյան քարողչություն, կոչ անելով ղինվորներին դուրս չդալ µնակչության ու Հեղափոխականների դեմ: 7. Բարձրացնել ՀամընդՀանուր ապսւամµություն: 8. Սւեղծել մնայուն դաղւնի խաոն կոմիւե Թուրքիայում դործող կաղմակերպությունների ներկայացուցիչներից: 9. Ուժդին ղարկ ւալ Հակակաոավարական ն Հեղափոխական քարողչությանը, Հրաւարակելով դրքույկներ թուրքերեն, Հայերեն, Հունարեն, µուլղարերեն, ալµաներեն, արաµերեն ն քրդերեն լեղուներով: Բավական ընդարձակ փասւաթղթի' «Հոչակադրի» կեսը նվիրելով Աµդուլ Համիդ ԱԱ-ի ցասկու խարաղանմանը` նրա Հեղինակները չրջանցում էին 0սմանյան կայսրության ապադա պեւական կաոուցվածքի վերաµերյալ Հարցը: Նրանք սաՀմանափակվում էին մի598

այն սաՀմանադրությունը վերականդնելու ն խորՀրդարան Հրավիրելու մասին խոսքերով: Փասւաթղթում µացակայում էր նան երկրի սոցիալական ու քաղաքական կյանքի վերլուծությունը: «Հոչակադրի» ւակ սւորադրել էին «Միասնություն ն աոաջադիմություն» կոմիւեն, «Հայ Յեղափոխական Դաչնակցությունը», «Անձնական նախաձեոնության ու ապակենւրոնացման լիդան», «Եդիպւոսի Հրեական կոմիւեն», «իլաֆեթ» թերթի խմµադրությունը, «Արմենիա» թերթի խմµադրությունը, «Ռաղմիկ» լրադրի խմµադրությունը, «Հայրենիք» թերթի խմµադրությունը ն «0սմանյան Համաձայնության կոմիւեն» (Եդիպւոս): կոնդրեսի ավարւից Հեւո նրա որոչումներին միացան նան մի չարք կաղմակերպություններ, որոնք իրենց մասնակցությունը չէին µերել կոնդրեսի աչխաւանքներին: Այդ կաղմակերպություններից Հիչաւակության արժանի են «Ներքին մակեդոնական Հեղափոխական կաղմակերպությունը», «Թուրք լիµերալների ընկերությունը», «0սմանյան Հեղափոխականների ֆեդերացիան» ն այլն: 1907 թ. փարիղյան կոնդրեսում ապադա պեւական ու քաղաքական կարդի սկղµունքային Հարցերի վերաµերյալ եղած ւարաձայնությունները չվերացվեցին, այլ ժամանակավորապես Հանվեցին քննարկումից: Երիւթուրքերի ն ճնչված ժողովուրդների ընդդիմադիր կաղմակերպությունների միջն ձեոք էր µերվել լոկ ժամանակավոր Համաձայնություն, որը Հեւապնդում էր իչխանությունը սուլթանից խլելու նպաւակ: կոնդրեսում ընդունված Հանրադումարային փասւաթղթի մյուս աոանձնաՀաւկությունն այն էր, որ µոնաւիրական-միաՀեծան վարչակարդի արաւները Հանդեցվել էին իչխող միապեւի «անձնական թերություններին»: կասկածից վեր է, որ Փարիղի այդ կոնդրեսը µավականին մեծ դեր խաղաց µոնակալական վարչակարդի դեմ դիմադրության քաղաքական ուժերի Համախմµման դործում: կոնդրեսից Հեւո երիւթուրքերի կաղմակերպություններն աոանձնաՀաւուկ ակւիվությամµ սկսեցին դործել երկրի ներսում: Նրանք ավելի եոանդուն կերպով լծվեցին քարողչության Հաւկապես µանակում: Միաժամանակ Հարկ է նչել, որ կոնդրեսի ժամանակ երիւթուրքերը Հասկացրին դաչնակցության ներկայացուցիչներին, որ նրանց երաղանքները Փոքր Ասիայում ինքնուրույն Հայկական պեւության սւեղծման վերաµերյալ անիրականանալի են: Նրանք փորձում էին Համողել Հայերին, որ սաՀմանադրության վերականդնման դեպքում կայսրության Հայ µնակչությունը «այլ ժողովուրդների Հեւ Համա599

Հավասար կսւանա ինքնակաոավարման իրավունք, Հեւնաµար նան լիակաւար իրավունք կունենա օրինական ճանապարՀով պաչւպանելու իր չաՀերը»: ԱոՀասարակ երիւթուրքերը Հայկական, մակեդոնական, ալµանական ն այլ Հեղափոխական խմµերին ու կոմիւեներին կոչ էին անում չպայքարել սեփական աղդային իրավունքների ու չաՀերի ապաՀովման Համար, այլ Համախմµվել երիւթուրքերի չուրջը' սուլթան Աµդուլ Համիդի ն նրա վարչակարդի դեմ ընդՀանուր պայքարը Հաջողությամµ իր վախճանին Հասցնելու Համար: Եվրոպայի աոաջավոր մարդիկ ողջունեցին երիւթուրքերի երկրորդ կոնդրեսում ընդունված որոչումները: 0րինակ, Ֆրանսիս դը Պրեսանսեն «Պրո Արմենիա» թերթին ուղղված իր նամակում դրում էր. «Ներկայիս, երµ µարոյական այնքան սնանկություններու դեմ ունեցած աւելությունµ ինձ չի ւրամադրեր լավաւեսության, կը սպասեմ, վսւաՀությունով, Աµդուլ Համիդի դեմ ողջ Արնելքի այս ղորաչարժի արդյունքին, աոանց խւրության ցեղերու ն կրոններու»: իսկ Պիեո Քիյաոը «Դրօչակ»-ին ուղղված իր չնորՀավորական դրությունը ավարւում էր Հեւնյալ կերպ. «... Հայ Հեղափոխականներն էին, որ իրենց Հերոսական կոիվներով սորվեցուցին փրկության միակ ուղին, ուր այժմ ամենքն ալ վճոականորեն աոաջ կը խաղան: Հարդա¯նք Հեղափոխականներուն, որոնք այդ դերադույն կովի մեջ իրենց Հեւ ունին Եվրոպայի ն ողջ աչխարՀի իրենց µարեկամներուն ջերմեոանդ ու ակընդեւ Համերաչխությունը»:

2. 1908 Թ. ԵՐիՏԹՈՒՐՔԱկԱՆ ՀԵՂԱՇՐԶՈՒՄԸ: իԹԹիՀԱԴԸ իՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ՂԵկի ՄՈՏ

0սմանյան կայսրության ներքին չարժումներին չոււով միացավ նան արւաքին մի ղորավոր աղդակ, որն արադացրեց իրադարձությունների ընթացքը: 1908 թ. աոաջին կեսին Մակեդոնիան դարձել էր 0սմանյան կայսրության մի այնպիսի չրջան, որւեղ ամµողջ այդ պեւությանը Հաւուկ սոցիալական ն աղդային Հակասությունները դրսնորվում էին աոանձնակի սրությամµ ն ուժով: Մակեդոնիան փոթորկում էր Հակաթուրքական ապսւամµությունների Հորձանոււում: 1908 թ. սկղµին սուլթանական կաոավարությունը Ավսւրո-Հունդարիային ւրամադրեց ավսւրիական սաՀմանից Նովո-Բաղար սանջակի վրայով մինչն Սալոնիկ երկաթուղադիծ կաոուցելու կոնցեսիա: Այդ նախադծի իրականացումը կՀանդեցներ ոչ միայն Եոյակ դաչինքի երկրների ոաղմավարական, քաղաքական ն ւնւեսական

աղդեցության մեծացմանը Բալկաններում, այլն Մակեդոնիայի «դերմանիղացմանը»: Բոլոր դեպքերում Հորիղոնի վրա նչմարվում էր Մակեդոնիայի անջաւման ն Թուրքիայի նոր անդամաՀաւման Հեոանկարը: 1908 թ. Հենց սկղµին Մակեդոնիայում ւեղակայված թուրքական երրորդ µանակային կորպուսի ղինվորականների չրջանում սկսվեցին Հուղումներ: Միանդամայն ակնՀայւ էր, որ Մակեդոնիայում Հասունանում էին լուրջ իրադարձություններ: 1908 թ. մայիսի վերջին երիւթուրքերը մեծ ւերությունների Հյուպաւոսներին ուղարկեցին մի Հուչադիր, որը պարունակում էր µողոք Մակդեոնիայի ներքին դործերին օւարերկրյա միջամւության դեմ: Հուչադրում ասվում էր, որ իրենք թույլ չեն ւա, որ Մակեդոնիան դաոնա օւարերկրյա պեւության ավարը: 1908 թ. Հունիսի 9-10-ին Ռնելում ւեղի ունեցավ Նիկոլայ ԱԱ ցարի Հանդիպումը անդլիական էդվարդ ՄԱԱ թադավորի Հեւ, որի ընթացքում µանակցությունների Հիմնական թեման Մակեդոնիայի ճակաւադրի Հարցն էր: Հանդիպման ընթացքում ձեոք µերվեց Համաձայնություն Մակեդոնիա 10-12 Հաղարանոց µանակ մւցնելու վերաµերյալ' այդ երկրամասում «կարդ ու կանոնը» պաՀպանելու Համար: Սւեղծվել էր ոչ միայն մակեդոնական իրադարձություններին օւարերկրյա միջամւության ոեալ սպաոնալիք, այլն Մակեդոնիայի անջաւման վւանդ 0սմանյան կայսրության կաղմից: Որպես դրա պաւասխան, էդիրնեում, կրջալիում, Մոնասւիրում, Ուսկյուդարում ն մի չարք այլ վայրերում ւեղի ունեցան ղինվորական Հակակաոավարական խոովություններ, որոնք ՀրաՀրված էին երիթուրքերի կողմից: Վերջիններս իրենց դործունեությունը ակւիվացրին Սալոնիկի իրենց կենւրոնում, որւեղից սկսեցին եոանդուն կերպով աղդել մակեդոնական իրադարձությունների վրա: ի դեպ, Մակեդոնիայում ւեղակայված µանակային ղորամասերի սպայական կաղմի մեծամասնությունը կամ երիւթուրքական կաղմակերպության անդամներ էին, կամ ակւիվ Համակիրներ: իչխանությունների Հեւապնդումները խոովարարների նկաւմամµ չէին ւալիս ցանկալի արդյունքներ: Զորամասերում Հուղումները չարունակվում էին: Նման իրադրության պայմաններում երիւթուրքերը որոչեցին ելույթ ունենալ: 1908 թ. Հուլիսի սկղµին Մակեդոնիայում µոնկեց ղինված ապսւամµություն, որը դլխավորեցին երիւթուրք սպաները: Աոաջինը ապսւամµության դրոչը պարղեց Մակեդոնիայի Ռեսնա քաղաքի ղորամասը, նրա սպաներից մեկի' ԱՀմեդ Նիյաղի µեյի դլխավորությամµ, որին անմիջապես աջակցություն ցույց ւվեց երիւթուր601

քերի Մոնասւիրի կենւրոնը: Ապսւամµությանը մասնակից էր նան մայոր էնվեր µեյը (Հեւադայում էնվեր փաչա): Հուլիսի 3-ին Նիյաղի µեյի 200 Հոդուց µաղկացած ջոկաւը µարձրացավ սարերը: Շոււով նրան միացան նան այլ ղորամասերից ղինված ջոկաւներ ն չեթայական խմµեր: Ապսւամµների կենւրոնաւեղի դարձավ 0խրիդը: Նիյաղի µեյը ծնունդով այդ վայրերից էր ն չրջակա դյուղերում ուներ մեծ թվով ընկերներ ու µարեկամներ: Նա նամակ ուղարկեց սուլթանի քարւուղարին, պաՀանջելով դադարեցնել Հեւապնդումները, վերականդնել սաՀմանադրությունը ն վերսկսել խորՀրդարանի դործունեությունը: Սուլթանը փորձեց ապսւամµների դեմ ուղարկել իրեն Հավաւարիմ ղորքերին, սակայն պարղվեց, որ դա անիմասւ է, քանի որ այդ ղորքերը դւնվում են երիւթուրքերի քարողչության աղդեցության ներքո: Ապսւամµների դեմ ուղարկված պաւժիչ ղորքերի Հրամանաւար Շեմսի փաչան երիւթուրքերի Մոնասւիրի կոմիւեի դաւավճոով դնդակաՀարվեց իր իսկ ղորամասի սպաներից մեկի կողմից: Բաղմաթիվ կաոավարական ն ղինվորական պաչւոնաւարներ ապսւամµների կողմից ւեոորի ենթարկվեցին: Հեւադա իրադարձությունների վրա աղդող էական դործոններից մեկը Հանդիսացավ այն, որ երիւթուրքական սպաներին ու ղինվորներին միացավ Մակեդոնիայի ոչ թուրք µնակչությունը: Մակեդոնական «Լնիցայի» ղեկավարները µավական ակւիվորեն պաչւպանեցին ապսւամµած երիւթուրքերին: Երիւթուրքական կոմիւեները նույնպիսի աջակցություն սւացան նան ալµանական աղդային կաղմակերպությունների կողմից: Սուլթանի ու կաոավարության µոլոր փորձերը ոչնչացնելու ապսւամµության օջախները' ավարւվեցին անՀաջողությամµ: Բանակային ղորամասերը սկսեցին մեկը մյուսի Հեւնից µացաՀայւորեն միանալ ապսւամµներին: Այլնս Հավաւ չընծայելով կայսրության եվրոպական մասում ւեղակայված ղորքերի նկաւմամµ, սուլթանը որոչեց Մակեդոնիայում ապսւամµությունը ճնչելու նպաւակով ղորքեր ուղարկել Անաւոլիայից: Երµ Անաւոլիայից 48 դումարւակներ նեւեցին Մակեդոնիա, Հույս ունենալով, որ այդ ղորքերը ղերծ են երիւթուրքերի քարողչության աղդեցությունից, սուլթանին սպասում էր դաոը Հիասթափություն: Անաւոլիայից Սալոնիկ ւեղափոխված մեկ այլ խմµավորում, որը µաղկացած էր 27 դումարւակներից, միաՀամուո կերպով Հրաժարվեց Հանդես դալ ապսւամµների դեմ: Պարղվեց, որ երիւթուրքական ադիւաւորները այդ ղինվորների Հեւ նս ւարել են լուրջ քարողչական աչխաւանք:

Մինչդեո ապսւամµությունը օրեցօր ընդլայնվում ու ծավալվում էր: Հուլիսի կեսերին ապսւամµներին միացան մու 30 Հաղար ղինված ալµանացիներ, որոնց նկաւմամµ սուլթանը փայփայում էր մեծ Հույսեր, ենթադրելով, որ նրանք կդաոնան իր դաչնակիցները: Սալոնիկում, որւեղ դործում էին երիւթուրքերի կողմն անցած ղորամասերը էնվեր µեյի Հրամանաւարությամµ, սուլթանական իչխանությունների դործունեությունը դործնականում անդամալուծվեց: Նման պայմաններում սուլթանը սկսեց խուսանավել: Հուլիսի 16-ին Հայւարարվեց Մակեդոնիայում ձերµակալված երիւթուրք սպաների ներումն չնորՀելու մասին: Շւապ կարդով նան դրամ ուղարկվեց ւեղական ղորամասերին աչխաւավարձ վճարելու Համար: Սակայն չնայած այդ µոլորին, սուլթանին ու նրա կաոավարությանը չՀաջողվեց իրադարձությունների մեջ µեկում մւցնել: 1908 թ. Հուլիսի 22-ին Նիյաղի-µեյի երկու Հաղարանոց ջոկաւը դրավեց Մոնասւիրը: Հաջորդ օրը ապսւամµների ջոկաւները ն նրանց միացած ղորային սւորաµաժանումները սկսեցին իրենց ձեոքը վերցնել իչխանությունը Մակեդոնիայի վարչական կենւրոններում' Սալոնիկում, Ուսկյուµում ն մյուս խոչոր քաղաքներում: Ամենուրեք ՀանրաՀավաքներում պաՀանջում էին անՀապաղ վերականդնել 1876 թ. սաՀմանադրությունը: Երիւթուրքերի Մոնասւիրի կոմիւեն Հեոադիր ուղարկեց սուլթանին, պաՀանջելով Հրապարակել Հրամանադիր սաՀմանադրությունը վերականդնելու ն պաւդամավորների պալաւ դումարելու մասին, սպաոնալով, որ Հրաժարվելու դեպքում իրենք դաՀընկեց կանեն նրան ն Սւամµուլ կուղարկեն ղորքեր: Զսպասելով սուլթանի պաւասխանին` Մակեդոնիայի չաւ քաղաքներում իչխանությունը դրաված երիւթուրքական կոմիւեները սկսեցին Հոչակել սաՀմանադրության վերականդնումը: Հեւնելով մաՀմեդականների ավանդական սովորույթին` Աµդուլ Համիդը դիմեց չեյխ-ուլ-իսլամի դաւարանին` պաՀանջելով որոչում կայացնել, թե արդյոք արդարացի ն օրինական է իսլամ ղինվորների պաւերաղմը փադիչաՀի իչխանության դեմ: Մեծ մուֆթին (չեյխուլ-իսլամը) կայացրեց որոչում, որ ղորքերի պաՀանջը երկրում փոփոխություններ իրականացնելու վերաµերյալ չի Հակասում սրµաղան օրենքի դրույթներին: Այդ որոչումից Հեւո 1908 թ. Հուլիսի 23-ի երեկոյան Աµդուլ Համիդը դումարեց մինիսւրների խորՀրդի նիսւ, որն ընդունեց Հեւնյալ որոչումը. նկաւի ունենալով այն Հանդամանքը, որ ապսւամµների պաՀանջները չկաւարելու դեպքում երկրում կարող է µոնկել ավերիչ քաղաքացիական պաւերաղմ, կաոավարու603

թյունը դւնում է, որ անՀրաժեչւ է ընդունել սուլթանին ներկայացված պաՀանջները: Անմիջապես Աµդուլ Համիդի անունից Հեոադիր ուղարկվեց Մակեդոնիա, որւեղ նչվում էր, որ սաՀմանադրությունը կրկին մւնում է ուժի մեջ ն որ սուլթանը երդվել է Ղուրանի վրա նրան Հավաւարիմ լինելու վերաµերյալ: Հուլիսի 24-ին Հրապարակվեց սուլթանական իրադեն (Հրամանադիրը) 1876 թ. սաՀմանադրության դործողությունը վերականդնելու ն աոաջիկայում պաւդամավորների պալաւը Հրավիրելու մասին: Մի քանի օր անց, 1908 թ. Հուլիսի 28-ին, չեյխ-ուլ-իսլամ Զեմալէդդին էֆենդին պաչւոնապես ւեղեկացրեց «իթթիՀադ վե թերաքքը» կոմիւեին, ինչպես նան կայսրության µնակչությանը, որ Աµդուլ Համիդը Հավաւարմության երդում է ւվել սաՀմանադրությանը: Դա ւեղի ունեցավ այն µանից Հեւո, երµ նույն օրը, Հուլիսի 28-ին, դիմելով Յելդըղ-քյոչք սուլթանական պալաւի աոջն Հավաքված խուոներամ ամµոխին, սուլթան Աµդուլ Համիդ ԱԱ-ը Հուղումնալից ու դողդոջուն ձայնով Հայւարարեց. «Զավակներս, ես միչւ եղել եմ սաՀմանադրական: Այն µանում, որ սաՀմանադրությունն ուչացավ, մեղավոր են ինձ չրջապաւող վաւ խորՀրդականները: Ղուրանի վրա երդվում եմ սրով պաչւպանել սաՀմանադրությունը»: Այսպիսով, ճարպիկ քայլով սուլթան Աµդուլ Համիդը պաՀպանեց իր դաՀը: Դա Հնարավոր եղավ նան այն պաւճաոով, որ երիւթուրքերը կողմնակից էին, որ «0սմանի աղնիվ ւոՀմը» մնար սուլթանի ու խալիֆայության դաՀի վրա: Երիւթուրքական Հրաւարակություններից մեկում դրվեց, որ իթթիՀադն իրեն չի կարող իչխանության դլուխ պաւկերացնել աոանց թադավորող դինասւիայի: Անարյուն Հեղաչրջումն ավարւվեց իթթիՀադականների Հաղթանակով: Երիւթուրքական Հեղաչրջումը նախ ն աոաջ ւերությունների միջամւությունը 0սմանյան կայսրության ներքին դործերին կանխելու, կայսրության ամµողջականությունն արւաքին ունձդություններից ղերծ պաՀելու նպաւակ էր Հեւապնդում: Անկասկած երիւթուրքերի նպաւակներից մեկն էր նան Թուրքիայի արդիականացումը: Սալոնիկում երեք օր անընդմեջ ւեղի էին ունենում ՀանրաՀավաքներ ու քայլարչավներ: Քաղաքի կենւրոնական Հրապարկում, որն այդ օրերին կոչեցին Աղաւության Հրապարակ, Հնչում էին µոցաչունչ ճաոեր: Սալոնիկ ժամանեցին µուլղարական, Հունական ու սերµական չեթեներ (պարւիղանական ջոկաւներ - Վ. Բ.): ի պաչւպանություն սաՀմանադրության, Հսկայական ՀանրաՀավաքներ էին ւեղի ունենում նան Սւամµուլում ն կայսրության այլ խոչոր քաղաք604

ներում, որոնց ընթացքում ւեղի էին ունենում ղանաղան աղդությունների ու դավանանքների ներկայացուցիչների եղµայրացման ցույցեր: Բանւերի դոները µացվեցին ն Հաղարավոր Հայ, թուրք ն այլ ժողովուրդների քաղաքական µանւարկյալներ դուրս եկան իրենց ղնդաններից: «Բերկրանքով ողջունեցինք 0սմանյան սաՀմանադրությունը, ոչ մի անջաւական ձդւում, ոչ մի խոսք այլնս եվրոպական միջամւության, 61-րդ Հոդվածի մասին, դադրեցուցինք «Պրո Արմենիան» ու եվրոպական պրոպադանդը, լծվելով մեր իսլամ դրացիներու Հեւ' ընդՀանուր ուժերով սաւարելու ողջ կայսրության աոաջադիմության ն µարօրության»,- այսպես է µնութադրում Միքայել Վարանդյանը դաչնակցության որդեդրած դիրքորոչումը երիւթուրքական Հեղաչրջման նկաւմամµ: Մակեդոնիայում էնվեր µեյը Հրապարակեց մի Հոչակադիր, որւեղ ասվում էր. «ԱյսուՀեւն մենք µոլորս եղµայրներ ենք: Այլնս չկան µուլղարներ, Հույներ, ոումինացիներ, Հրեաներ, մաՀմեդականներ, միննույն կապույւ երկնքի ւակ մենք µոլորս Հավասար ենք, մենք ծնվում ենք օսմանցի լինելու Համար»: Քաղաքներից մեկում Հեղափոխական սպաները µանւ նեւեցին մի թուրքի, որը վիրավորել էր մի քրիսւոնյայի: Հայերը ն թուրքերը Համաւեղ իրենց Հարդանքի ւուրքն էին մաւուցում սուլթանական կամայականության դեմ մղված պայքարում ընկած ղոՀերի Հիչաւակին: ՄաՀմեդական ն Հայ ամµոխի աոջն մոլլաներն ու քրիսւոնյա Հոդնորականները դրկախաոնվում էին: Մակեդոնական «Լեվիցայի» ղեկավար Յանե Սանդանսկին այդ օրերին Հրապարակեց մի Հայւարարություն, որում ողջունում էր երկար սպասված «աղաւության չողը» ն µոլոր Հայրենակիցներին' քրիսւոնյա թե մաՀմեդական, կոչ էր անում Համաւեղ պայքարի դուրս դալ Հանուն աղաւության: Ամենուրեք ւեղի ունեցող Հսկայական ու խելաՀեղ ցույցերի ու ՀանրաՀավաքների ժամանակ Հնչում էին կարդախոսներ. «կեցցե աղաւությունը, կեցցե ժողովուրդը, կեցցե µանակը, կեցցե սաՀմանադրությունը, կորչեն լրւեսները» ն այլն: Թերթերը ւպադրում էին Հաղթական երդեր: Ցուցարարները' մաՀմեդականներ, քրիսւոնյաներ ն Հուդայականներ, ձեոքերը երկինք պարղելով աղոթում էին, որ Ասւված պաՀպանի սաՀմանադրությունը: Սակայն այդ նույն մարդիկ քաջաոողջություն էին մաղթում նան սուլթանին: Խորամանկ ու ճարպիկ Աµդուլ Համիդը ամեն ինչ անում էր, որպեսղի սեփական ժողովրդի աչքում երնա որպես մեծաՀոդի սաՀմանադրական միապեւ, որը օսմանցիներին

չնորՀել է աղաւություն: Նա փողոցներում կանդնած ամµոխի ողջույնի µացականչությունների ւակ մեկնեց Այա Սոֆիա մղկիթը ուրµաթօրյա աղոթքի Համար, մի սրµավայր, որւեղ քաոորդ դարից ավել ուք չէր դրել: իրականում այդ µոլորը ֆարս էր: Այդ աոթիվ անդլիացի Ժ. Մարիոթը դրում էր. «Երիւթուրքական Հեղաչրջումը վերջին փորձ էր կայսրության մաՀմեդական փոքրամասնության ւիրապեւող դիրքերը պաՀպանելու, ճնչված ժողովուրդների անկախության ձդւումները ճղմելու, նրանց դիմադրության չարժումը ջախջախելու ն եվրոպական միջամւության սպաոնալիքը վերացնելու ուղղությամµ: ՍաՀմանադրության վերականդնումը ոչ այլ ինչ էր, եթե ոչ խորամանկ մի միջոց, որն օդւադործվեց արւասաՀմանում աղաւական ղդացումները քնեցնելու Համար ն միննույն ժամանակ այն Հնարավորություն էր ւալիս չեղյալ Հայւարարելու երկրի ներսում քրիսւոնյա ժողովուրդների պաւմական իրավունքները»: Հայերը, ինչպես ն կայսրության այլ ոչ թուրք ժողովուրդները, որոնք մեծ դեր էին խաղացել սուլթանական µոնաւիրությունը ւապալելու դործում, չոււով սկսեցին Հասկանալ, որ երիւթուրքերի խոսւումները աղդային Հավասարության վերաµերյալ իրականության Հեւ ոչ մի կապ չունեն: Որ երիւթուրքերի նպաւակը ոչ թե աղդային Հարցի լուծումն է, այլ 0սմանյան կայսրության ամµողջականության պաՀպանումը: Հեղաչրջումից Հեւո երիւթուրքերը ոչ միայն ցանկություն չդրսնորեցին կաղմելու սեփական կաոավարություն ն երկրի կաոավարման ղեկը վերցնելու իրենց ձեոքը, այլն չցանկացան մւնել Սայիդփաչայի կաոավարության կաղմի մեջ: Մեկնաµանելով «իթթիՀադ վե թերաքքը»-ի մարւավարությունը, Նաղըմ-µեյը Հայւարարեց, որ երիւթուրքական կոմիւեի Հիմնադիրները Հանուն աղաւության ն աոաջադիմության, չեն ձդւելու ձեոք µերել պաչւոններ ն պաւդամավորների կոչումներ: Նրա ասելով' «երիւթուրքերը չեն ցանկանում նան փող», որ նրանք «չեն ցանկանում կաոավարել, այլ ցանկանում են լոկ մչւարթուն ձնով Հսկել»: Միանդամայն ակնՀայւ է, որ իթթիՀադականները ձդւում էին մնալով սւվերի ւակ, օդւվել իչխանությունից: Այլ կերպ ասած, նրանք ցանկանում էին կաոավարել երկիրը, չկրելով ոչ մի պաւասխանաւվություն: կար նան Հարցի մյուս կողմը: Նրանք երկրի քաղաքացիական µնակչության չրջանում ունեին աննչան թվով կողմնակիցներ, ուսւի µավարարվելու էին նրանով, որ լոկ սաՀմանափա606

կեն µոնակալ սուլթանի լիաղորությունները: Այդ օրերին երիւթուրքական կոմիւեն միայն պնդում էր, որ ղեկավար պաչւոններից Հեոացվեն Հին վարչակարդի աոավել վարկաµեկված ներկայացուցիչները: «իթթիՀադ վե թերաքքը» կուսակցությունը իր աոջն չէր դնում նան Աµդուլ Համիդի µոնաւիրական միապեւության ոչնչացումը: Նա Հեղափոխության Հենց սկղµից սուլթան-խալիֆի անձը Հայւարարեց ամեն ւեսակի պաւասխանաւվությունից վեր: Երիւթուրքական սաՀմանադրությունը սուլթանի իրավասությանն էր թողնում մեծ վեղիրի, չեյխ-ուլ-իսլամի նչանակման, երեսփոխանների պալաւի ցրման ն այլ իրավունքներ: Սուլթանն անվանապես մնում էր ղինված ուժերի Հրամանաւարի պաչւոնում: Նա կարող էր պաւերաղմ Հայւարարել ն խաղաղություն կնքել: Երիւթուրքական քարողչությունը պնդում էր, որ երկրի µոլոր դժµախւությունների պաւճաոը ոչ թե սուլթանն է, այլ պալաւականներն ու µարձր ասւիճանավորները, որոնք թաքնված են նրա անվան ներքո: Որ իµր իրենք, երիւթուրքերը, սուլթանին Հանել են մոլորությունից ն նա դաոնադին կերպով ցավում է այն վնասների Համար, որ իրեն Հասցրել են իր խորՀրդականները: իթթիՀադականների այդ դիրքորոչումը ՀամաՀունչ էր սուլթանի որդեդրած քաղաքականությանը, որը սաՀմանադրությունը Հոչակվելուց Հեւո իր աոաջին սելյամլիքի ժամանակ Հայւարարեց. «Ես սիրում եմ իմ ժողովրդին, սակայն դավաճանները մինչ օրս ինձ խաµում էին: Այժմվանից ժողովուրդը ապրելու է ինձ Հեւ, իսկ ես նրա Հեւ: Ես վսւաՀ եմ նրա Հավաւարմության վրա»: Սակայն երիւթուրքերի ն սուլթանի ՀամախոՀությունը անկեղծ չէր: իթթիՀադականները ՀեոաՀար նպաւակներ էին Հեւապնդում սուլթան Աµդուլ Համիդին դաՀի վրա թողնելով: ԱՀմեդ Ռիղան, որը խորՀրդարանը վերսւին µացվելուց Հեւո նչանակվել էր ցկյանս նախադաՀ, խոսւովանել է. «Համիդը իմ ձեոքերում պեւք է դաոնա Հլու դործիք. մենք մեր ուղածի պես նրան կարող ենք օդւադործել, մչւապես պաՀելով դաՀընկեցության սպաոնալիքի ւակ»: «Միասնություն ն աոաջադիմություն» կոմիւեի ն սուլթանի միջն աոաջին լուրջ µախումը ւեղի ունեցավ Հեղաչրջումից ընդամենը մեկ չաµաթ անց: 0դոսւոսի 1-ին սուլթանը Հրապարակեց Հրամանադիր, որում µացաւրվում էին այն պաւճաոները, որոնց Հեւնանքով 1878 թ. կասեցվել էր սաՀմանադրությունը: ԱյնուՀեւն Հրամանադրում թվարկվում էին 1876 թ. սաՀմանադրության Հիմնական դրույթները, որոնց ինքնակամ կերպով սուլթանը ավելացրել էր նս

մեկը, այն որ միապեւը իրավունք ունի նչանակելու ոչ միայն մեծ վեղիրին ն չեյխ-ուլ-իսլամին, այլն ոաղմական ու ոաղմա-ծովային մինիսւրներին: Դա երիւթուրքերի կողմից ընկալվեց որպես փորձ կայսրության ողջ ղինված ուժերի նկաւմամµ Հսկողություն սաՀմանելու Համար ն դնաՀաւվեց որպես ՀակասաՀմանադրական քայլ: 0դոսւոսի 3-ին Սալոնիկից մայրաքաղաք ժամանեց «Միասնություն ն աոաջադիմություն» կոմիւեի Հաւուկ պաւվիրակությունը, որը չորսժամյա ղրույց ունեցավ մեծ վեղիր Սայիդ փաչայի Հեւ: Զրույցի ընթացքում պաւվիրակությունը պաՀանջեց վերացնել սուլթանի Հրամանադրի 1876 թ. սաՀմանադրությունը խախւող կեւերը, ամµողջապես նորացնել մինիսւրների կաµինեւը ն դաւի ւալ նախկին վարչակարդի մի չարք մինիսւրների ու ասւիճանավորների: Պաւվիրակությունն այցելեց նան սուլթանին, պնդելով, որ կաղմվի նոր կաոավարություն աոաջացած ւարիք ունեցող, µայց ն փորձված քաղաքական դործիչ Քյամիլ փաչայի դլխավորությամµ: Սուլթանը ւվեց իր Համաձայնությունը ն Քյամիլ փաչան, որը Հայւնի էր իր անդլիամեւ կողմնորոչմամµ, նչանակվեց մեծ վեղիրի պաչւոնում: Աµդուլ Համիդը սւիպված էր նան Հրաժարվել ոաղմական ու ոաղմա-ծովային նախարարներ նչանակելու իր իրավունքից: Այդ նոր կաոավարությունը ամµողջապես դւնվում էր երիւթուրքական կոմիւեի Հսկողության ներքո: Դասեր քաղելով այդ վերջին իրադարձություններից, երիւթուրքերը որոչեցին սուլթանին Հասկացնել, որ իրենք չեն մնալու պասիվ դիւորդի դերում ն ւիրապեւում են որոչակի ոեսուրսների իրենց չաՀերը պաչւպանելու Համար: Նախ երիւթուրքերի ճնչման ներքո կաոավարությունը կւրուկ կրճաւեց սուլթանական պալաւի ծախսերը, ինչպես նան էապես կրճաւեց պալաւականների թիվը: Սուլթանի 300 ՀամՀարղներից իրենց պաչւոնում թողեցին ընդամենը 30-ին, իսկ 800 խոՀարարներից' 750-ին: Քայլեր կաւարվեցին նան «ղուլումի» վարչակարդի որոչ արաւներ վերացնելու ուղղությամµ: 0րինակ, երիւթուրքերը կարողացան սւիպել կաոավարությանը Հրապարակելու Հրամանադրեր սուլթանական դաղւնի ոսւիկանության վերացման, Հեղափոխական չարժման մասնակիցներին ներումն չնորՀելու մասին ն այլն: Ցրվեց նան µաղմաՀաղար մարդկանց արյունով իրեն արաւավորած մաւնիչների 30 Հաղարանոց µանակը: Աչքի ընկնող չաւ µարձր պաչւոնյաներ աղաւվեցին իրենց պաչւոններից ու ձերµակալվեցին: իրենց մութ անցյալով Հայւնի մի չարք µարձր ասւիճանավորներ ամµոխի կող608

մից ենթարկվեցին Լինչի դաւասւանին: Թվում էր, թե պաչւոնաղուրկ պալաւականները, դանձադողերը, դողության ն չարաչաՀումների մեջ մեղադրվող նաՀանդապեւերը ն այլն պեւք է կանդնեին դաւարանի աոջն' իրենց արարքների Համար պաւասխան ւալու Համար: Սակայն երիւթուրքերը նրանց աոաջարկեցին իթթիՀադի դանձարանը մուծել որոչակի դումար իրենց Հանցավոր արարքների Համար պաւասխանաւվությունից աղաւվելու նպաւակով: Հանցադործների ու դանձադողերի Հեւ նման դործարքի ճանապարՀով կոմիւեն աչխաւում էր ֆինանսապես դոՀացնել իր կողմնակիցներին ն միաժամանակ որոչ չափով լցնել պեւական դանձարանը: իրենց չարքերի կաղմակերպչական ամրապնդման նպաւակով 1908 թ. Հոկւեմµերի 5-ից մինչն 25-ը երիւթուրքերը դումարեցին «Միասնություն ն աոաջադիմություն» միության կոնդրես, որը որոչում ընդունեց այսուՀեւն միությունը վերածել նույնանուն կուսակցության: կենւրոնական կոմիւեի (մերքեղ-ի ումումի) անդամները (չնայած կոնդրեսի լեդալ µնույթին նրանց անունները դաղւնի էին պաՀվում) Հիմնականում Հանդիսանում էին երիւթուրքերի սալոնիկյան կոմիւեի ներկայացուցիչներ: Դրանք էին' Հյուսեին կադրին, էնվեր-µեյը, ՄիդՀաւ Շյուքրի խայրին, Թալաաթ µեյը, ԱՀմեդ Ռիղաµեյը, Հաµիµ-µեյը ն իµրաՀիմ Հաֆիղ իփեքլին: կոնդրեսն ընդունեց կուսակցության ծրադիր: Նրա Հիմնական կեւերն էին. սուլթանի իրավունքների սաՀմանափակում ն խորՀրդարանի լիաղորությունների ընդլայնում, մինիսւրների պաւասխանաւվություն խորՀրդարանի աոջն, պաւդամավորների կողմից օրինադծեր մւցնելու իրավունք, ընւրական ւարիքային ցենղի նվաղեցում մինչն 21 ւարեկանը, սաՀմանադրության 113 Հոդվածի Հավելվածի վերացում, ըսւ որի սուլթանին իրավունք էր վերապաՀվում աքսորելու իր Համար անցանկալի անձանց: կաոավարությունը պեւք է պաւասխանաւվություն կրեր խորՀրդարանի ն ոչ թե սուլթանի աոջն, ինչպես նախաւեսված էր 1876 թ. սաՀմանադրությամµ: «Միասնություն ն աոաջադիմություն» կուսակցության ծրադիրը Հրապարակում էր խոսքի, մամուլի ն ժողովների աղաւության մասին: Աղդային Հարցի նկաւմամµ ծրադիրն որդեդրում էր օսմանիղմի դոկւրինը: Շարունակելով երկրի կյանքի µոլոր կողմերի վրա իրենց աղդեցության ամրապնդման դիծը, երիւթուրքերը մայրաքաղաքում ն կայսրության չաւ քաղաքներում սւեղծեցին իրենց կուսակցության մասնաճյուղեր, որոնց ցանցը արադորեն աճում էր: Հասարակական կարծիքը իրենց ենթարկելու նպաւակով իթթիՀադականներն արադ

կարդավորեցին նան իրենց ւպադիր օրդանների Հրաւարակությունը: Միաժամանակ աննկաւ ու անաղմուկ կերպով Հեղափոխական կարդախոսներին փոխարինելու էին դալիս «կարդ ու կանոնը պաՀպանելու» կոչեր: Երµ Անաւոլիայի մի չարք չրջանների դյուղացիները, որոնք սաՀմանադրության վերականդնումը ընկալել էին որպես ւեղական պաչւոնեության կամայականություններից ն ուժից վեր Հարկերից աղաւվելու միջոց ն Հրաժարվել էին Հարկեր մուծելուց, երիւթուրքերի ւեղական կոմիւեները նրանց դեմ նեւեցին ժանդարմական ղորամասեր: Երµ Ուսկյուµում դյուղացիների չորս Հաղարանոց ամµոխը Ալµանիայի Համար պաՀանջեց ինքնավարություն, իթթիՀադականները իրենց ոչ վաղուցվա դաչնակիցներին սպաոնացին Հրեւանային կրակով: Զորքերի օդնությամµ երիւթուրքերը ցրեցին նան Սւամµուլի µեոնակիրների, իղմիթի ն էսկիչեՀիրի երկաթուղայինների, իղմիրի նավաՀանդսւային µանվորների դործադուլները: 1908 թ. Հոկւեմµերին ւեղի ունեցան արւաքին-քաղաքական իրադարձություններ, որնք µարդացրին երիւթուրքերի վիճակը: Ավսւրո-Հունդարիան µոնաղավթեց Բոսնիան ն Հերցեդովինան: Դրանից անմիջապես Հեւո Բուլղարիան Հայւարարեց իր կաւարյալ անկախության մասին, իչխանաղուն Ֆերդինանդին Հոչակելով «µուլղարացիների ցար»: կրեւեն Հայւարարեց իր որոչման մասին միավորվելու Հունասւանի Հեւ: Այդ իրադարձությունների Հեւնանքով երիւթուրքերի օսմանիղմի դոկւրինը, որը ենթադրում էր µաղմաղդ պեւության մեջ µոլոր ժողովուրդների միավորումը' անկախ աղդային ու կրոնական պաւկանելությունից, ճեղքվածք ւվեց: Բուլղարացիներն ու Հույները դործնականում ապացուցեցին, որ կայսրության ճնչված ժողովուրդները մերժում ն չեն ընդունում իրենց «օսմանցի» լինելու Հանդամանքը: Բոսնիայի ն Հերցեդովինայի աննեքսիան դա ուժդին Հարված էր իթթիՀադի Հեղինակությանը: Ուսւի երիւթուրքերի ղեկավարները Հանդես եկան Ավսւրո-Հունդարիայի ադրեսիայի դեմ, կաղմակերպեցին ավսւրիական ապրանքների µոյկու ն Եվրոպական Թուրքիայում ւեղակայված ղորքերին սկսեցին նախապաւրասւել Հնարավոր պաւերաղմի Համար: կայսրության քաղաքներում երիւթուրքերը կաղմակերպում էին աղմկալից ՀանրաՀավաքներ ընդդեմ ԱվսւրոՀունդարիայի, Բուլղարիայի ն կրեւեի: իթթիՀադական մամուլը մեղադրում էր այդ երկրներին պաւերաղմ սանձաղերծելու մւադրության մեջ, որպեսղի երկրում աոաջ µերեն անկայունություն ն ՀակասաՀմանադրական չարժում:

0դւվելով սւեղծված µարենպասւ իրադրությունից` երիւթուրքերի Հակաոակորդները, մոµիլիղացնելով իրենց ուժերը, անցան դրոՀի: Մասնավորապես «ՄաՀմեդականների միասնության կենւրոն» կաղմակերպությունը վճոականորեն պաՀանջում էր, որ երկիրը կաոավարվի «սրµաղան օրենքի»' չարիաթի ն իսլամի սկղµունքների Հիման վրա: 1908 թ. Հոկւեմµերի 7-ին µաղմաՀաղարանոց ամµոխը մոլլաների դլխավորությամµ չարժվեց դեպի սուլթանի պալաւը, պաՀանջելով վերացնել սաՀմանադրությունը ն «վերականդնել չարիաթը»: Մոլլաները µացաՀայւ պայքար սկսեցին չարիաթական օրենքը պաչւպանելու միւումով' ընդդեմ Սելանիկի երիւթուրք Հրեաների ն մասոնական օթյակների անդամների: Զորանոցներում ն մղկիթներում խոչոր դումարներ էին µաժանվում երիւթուրքերից µոլոր դժդոՀներին: Սոֆթաննրի ն մոլլաների կողմից դրդովող ամµոխի մեջ մեծ թիվ էին կաղմում ավարի ւիրանալու ւենչով ւարված µաչիµուղուկները: ՇաՀարկման էին ենթարկվում նան կայսրության արւաքին-քաղաքական µարդությունները: Երիւթուրքերի վարչությանն էր վերադրվում կայսրության ւարածքների կորուսւները: «Երկիրը դյավուրներին են ծախում»,- լսվում էր ամեն կողմից: Հոկւեմµերի վերջին երիւթուրքերին սպասում էր նս մի µարդություն. մայրաքաղաքի դվարդիական դնդի ղինվորները Հրաժարվեցին մեկնել Հեջաղ ն µարձրացրին խոովություն: Միայն երիւթուրքերին Հավաւարիմ ոաղմանավերի Հրեւանային փողերի սպաոնալիքի ներքո այդ ղորամասը դուրս µերվեց Սւամµուլից: Մայրաքաղաքում ւիրող նման լարված իրադրության պայմաններում ւեղի ունեցան պաւդամավորների պալաւի ընւրություններ: Այդ ընւրություններում իթթիՀադականները դործնականում Հանդիսանում էին միակ կաղմակերպված քաղաքական ուժը: Դրա Հեւնանքով 230 պաւդամավորական ւեղերից նրանք սւացան 150ը: Հայերը սւացան պաւդամավորական 12 ւեղեր: Երիւթուրքերի ընդդիմադիր քաղաքական ուժը' «ԱՀրար» («Լիµերալներ») կուսակցությունը, որը սւեղծվել էր իչխան ՍաµաՀեդդինի կողմնակիցների կողմից' 1908 թ. կեսերին, կաղմակերպչորեն ու քաղաքականապես դեո չէր ամրապնդվել, ուսւի ն չէր կարող դաոնալ «իթթիՀադ վե թերաքքը» կուսակցության լուրջ մրցակից: Նորաµաց պաւդամավորական պալաւի նախադաՀ ընւրվեց 20-ամյա ւարադրությունից վերադարձած ԱՀմեդ Ռիղա-µեյը: Պալաւի նիսւերը սկսվեցին 1908 թ. նոյեմµերի 15-ին:

ԽորՀրդարանը µացվելու կապակցությամµ իր արւասանած ճաոում սուլթան Աµդուլ Համիդ ԱԱ-ը նչեց, որ ինքը ընդՀաւել էր խորՀրդարանի աչխաւանքը, քանի որ իրեն Համողել էին, որ իր ժողովուրդը դեո չի Հասունացել սաՀմանադրական կաոավարման Համար: Այժմ, երµ աոկա է ՀամընդՀանուր ցանկություն վերականդնելու կաոավարման սաՀմանադրական եղանակը, ինքը աոանց երկմւանքի ու ւաւանումների վերականդնեց սաՀմանադրության դործողությունը, ընդ որում, ի Հեճուկս այն մարդկանց, ովքեր այդ Հարցի վերաµերյալ ունեն Հակաոակ կարծիք: ԱյնուՀեւն սուլթանը Հանդիսավոր կերպով վսւաՀեցրեց պաւդամավորներին, որ ինքը «լի է վճոականությամµ կաոավարելու սաՀմանադրության Համապաւասխան»: Վերջում սուլթանը խորՀրդարանի µոլոր պաւդամավորներին Հրավիրեց իր Յըլդըղ-քյոչկ պալաւը' մասնակցելու չքեղ µանկեւին: Պալաւում Աµդուլ Համիդը ի նչան «ջերմ Համերաչխության» ԱՀմեդ Ռիղայի Հեւ ջուր ըմպեց իր սեփական, այսպես կոչված «սրµաղան աղµյուրից»: Մինչդեո սուլթանը ն նրա չրջապաւը չէին կորցրել ոնանչ վերցնելու Հույսը ն սպասում էին իրենց ժամին: Բանակում ունեցած դիրքերը նրանք դեո լրիվ չէին կորցրել: 20-Հաղարանոց դվարդիական Հեւնակային դիվիղիան, որը փասւորեն Հանդիսանում էր Աµդուլ Համիդի անձնական թիկնաղորը, ի ւարµերություն µանակային մյուս միավորումների' նույնիսկ Հավաւարմության երդում չէր ւվել սաՀմանադրությանը: Այդ դիվիղիայի ղորամասերը ւեղակայված էին սուլթանի պալաւում ն նրա չրջակայքում: Նրանք կարող էին ծաոայել իթթիՀադականների դեմ որպես Հարվածող ուժ, եթե սւեղծվեր դրա անՀրաժեչւությունը: Աµդուլ Համիդը աչխաւում էր իր չուրջը Համախմµել µոլոր նրանց, ովքեր այս կամ այն պաւճաոով չէին ընդունում իթթիՀադականներին: Այդ աոումով սուլթանը Հաւկապես մեծ Հույսեր էր կապում սնՀարյուրակային «ՄաՀմեդականների միասնության ընկերություն» կուսակցության Հեւ, որի դլուխ էր կանդնած ոմն Դերվիչ ՎեՀդեթի էֆենդի: Նչված կուսակցության օրդան «Վոլքան» թերթը ուղղադավան մաՀմեդականներին կոչ էր անում Համախմµվել սուլթան-խալիֆի չուրջը ն վերականդնել չարիաթը: ՀակաիթթիՀադական ուժերը ակնաոու կերպով ւեսնում էին, որ երիւթուրքերը ղդալիորեն կորցրել են Հուլիսյան ապսւամµության օրերին ձեոք µերած իրենց ժողովրդականությունը: Բացի այդ, երկրի ոչ թուրք ժողովուրդները խորը Հիասթափություն էին ապրում իթթիՀադականների նկաւմամµ, Համողվելով, որ µոլոր աղդային պրոµ612

լեմները նրանք մւադիր են լուծել միայն ւխրաՀոչակ օսմանիղմի մեծապեւական դոկւրինի Հիման վրա: Երիւթուրքերից Հիասթափված էր նան թուրք ն աոՀասարակ մաՀմեդական ու ոչ մաՀմեդական դյուղացիությունը, որը Համողվել էր, որ նոր իչխանությունները µնավ մւադիր չեն թեթնացնելու իրենց Հարկային լուծը: Դա Հաւկապես ցցուն կերպով դրսնորվեց այն µանից Հեւո, երµ ներքին դործերի մինիսւրը Հեոադրեր ուղարկեց µոլոր վիլայեթները, որոնցում կարդադրում էր ւեղական իչխանություններին «արդարադաւության ձեոքը Հանձնել» µոլոր նրանց, ովքեր Հրաժարվում են կամ խուսափում Հարկեր մուծելուց: Նչված Հանդամանքները պարարւ Հող էին սւեղծում երիւթուրքերի Հակաոակորդների Համար ելույթ ունենալու իթթիՀադի դեմ: Հարկավոր էր միայն մի աոիթ նման ելույթի Համար ն այդ աոիթը դւնվեց: Սւամµուլում մամուլի մասին նոր օրենքի դեմ կաղմակերպված µողոքի ՀանրաՀավաքում, սպայի Համաղդեսւ Հադած մի անՀայւ անձնավորություն աւրճանակի կրակոցով սպանեց լրադրող Հասան ՖեՀմի µեյին, որը «ԱՀրար» կուսակցության օրդան «Սերµեսւ» «Աղաւութուն» թերթի խմµադիրն էր: Մարդասպանը թաքնվեց ու մնաց անՀայւ: Մինչդեո մայրաքաղաքում լուրեր ւարածվեցին, որ լրադրողին սպանել են իթթիՀադականների ցուցումով: Դա Հասարակայնության լայն չրջաններում աոաջ µերեց Հակաերիւթուրքական ւրամադրությունների կւրուկ աճ: Ապրիլի 10-ին ւեղի ունեցած ՖեՀմի µեյի Հուղարկավորությունը մայրաքաղաքում վերածվեց երիւթուրքերի դեմ Հարյուր Հաղարանոց µողոքի ցույցի: Հոեւորները ՖեՀմի µեյին ներկայացնում էին որպես «իթթիՀադականների կամայականության անմեղ ղոՀ»: կրքերը ծայր ասւիճանի չիկացել էին: 1909 թ. ապրիլի 12-ի լույս 13-ի դիչերը Սւամµուլի կայաղորի ղինվորները «ԱՀրար» կուսակցության անդամ, կրւսեր սպա Համդի Յաչարի դլխավորությամµ µարձրացրին խոովություն: Խոովարարները վաղ աոավույան Հավաքվեցին Այա Սոֆյա մղկիթի աոջն ն այնւեղից չարժվեցին դեպի պաւդամավորների պալաւի չենքը: Ապրիլի 13-ի աոավույան խոովարար ղինվորների Հինդ Հաղարանոց ամµոխը խորՀրդարանի մու կաղմակերպեց ՀանրաՀավաք, պաՀանջելով անչեղորեն պաՀպանել չարիաթը, պաչւոնաթող անել մեծ վեղիրին ու ոաղմական նախարարին, երկրից վոնդել պաւդամավորների պալաւի նախադաՀ ԱՀմեդ Ռիղային ն մի չարք այլ ականավոր երիւթուրքերի, µանակից Հեոացնել «մեքթեµլի» սպաներին, այսինքն Հաւուկ ղինվորական դպրոցներ ավար613

ւածներին (որոնք սովորաµար Հանդիսանում էին երիւթուրքերի կողմնակիցներ), ծաոայության վերցնել «ալայլի» սպաներին (այսինքն նրանց, ովքեր սպայական ասւիճան էին սւացել երկարաւն ծաոայության չնորՀիվ, աոանց ղինվորական ուսումնարաններում կրթություն սւանալու): Խոովարարների մեջ անմիջապես Հայւնվեցին ուլեմներ, սոֆթեր, իսլամի կանաչ դրոչներով, ինչպես նան երիւթուրքերի կողմից µանակից վւարված սպաներ: Նրանց միացան նան Սւամµուլի լյումպեն-պրոլեւար ւարրերը, քաղաքային ամµոխը ն այլն: Շոււով խոովարարների թիվը Հասավ 30 Հաղարի: Նրանք դոչում էին «կորչի սաՀմանադրությունը», «կորչի կոմիւեն»: Խոովարարները պաՀանջում էին, որ սուլթանը ցրի խորՀրդարանը, փոխի կաոավարությունը, վերականդնի «սրµաղան օրենքի»' չարիաթի դործողությունը, երկրի քաղաքական կյանքին մասնակցելուց ղրկի մի չարք աչքի ընկնող երիւթուրքական դործիչների: Փողոցներում սկսվեց փոխՀրաձդություն այն ղորամասերի Հեւ, որոնք Հավաւարիմ էին մնացել իթթիՀադականներին: Միաժամանակ ծայր աոավ ՀաչվեՀարդար երիւթուրքերի կողմնակից սպաների ու երիւթուրքական ղեկավարների Հեւ: Նրանց մի մասը Հասցրեց փախչել Սալոնիկ: իսկ մի չարք կարկաոուն դործիչների Հաջողվեց թաքնվել մայրաքաղաքում: Թալաաթը, օրինակ, ապասւան դւավ դաչնակցական Խաչաւուր Մալումյանի (Ակնունի) ւանը, Խալիլ µեյը' Գրիդոր ԶոՀրապի ւանը: Ամµոխը քար ու քանդ արեց երիւթուրքական պաչւոնաթերթ «Թանին» թերթի ն «Շուրայ-ը ումմեթ» լրադրի խմµադրաւները: Շոււով խոովարարների կողմն անցան Սւամµուլի կայաղորի Համարյա µոլոր Հեւնակային ու Հեծելաղորային սւորաµաժանումները: Խոովարարներին աջակցեցին նան նավասւիները: Այդ ղինված ղանդվածը ջախջախեց «Միասնություն ն աոաջադիմություն» կուսակցության Սւամµուլի կենւրոնը: Գրավվեցին նան µոլոր կաոավարական չենքերը, ինչպես նան խորՀրդարանի չենքը, որի նախադաՀ ԱՀմեդ Ռիղա µեյը փրկվեց փախուսւի միջոցով: Զավիդ-µեյը ն Հյուսեին ԶաՀիդ-µեյը թաքնվեցին ոուսական դեսպանաւանը, իսկ ապա ոուսական նավով փախան 0դեսա: Մայրաքաղաքի ն կայսրության քաղաքների միջն Հեոադրական կապը խղվեց: Սուլթանը աոանց որնէ աոարկության ընդաոաջում էր խոովարարների µոլոր պաՀանջներին: Նա խոովության µոլոր մասնակիցներին պարդնեց ներում: Նչանակվեց նոր մեծ վեղիր: Մինիսւրների նոր կաµինեւը դրեթե ամµողջովին կաղմվեց Աµդուլ Համիդին լրիվ Հնա614

ղանդ քաղաքական դործիչներից: Խոովությունը սուլթանին վերադարձրեց նրա երµեմնի անսաՀմանափակ իչխանությունը: Հաղթանակ ւանելով, խոովարարները երկու օր չարունակ մայրաքաղաքում ղµաղվում էին կողոպոււով: իրենց «Հին µույնի»' Սալոնիկի Հենակեւում երիւթուրքերի պարադլուխներն անմիջապես սկսեցին պաւրասւել պաւասխան Հարված: Աւելությունը սուլթան Աµդուլ Համիդի վարչակարդի նկաւմամµ այն ասւիճանի մեծ էր, որ չնայած երիւթուրքերից իրենց Հիասթափությանը, ալµանական ն մակեդոնական Հեղափոխական խմµերը, մասնավորապես մակեդոնական աղդեցիկ «Լեվիցան» Յանե Սանդանսկու դլխավորությամµ, կրկին աջակցեցին իթթիՀադականներին: 1909 թ. ապրիլի 19-ին Սալոնիկում ւեղի ունեցավ ղանդվածային ՀանրաՀավաք, որի մասնակիցները Հայւարարեցին, որ չեն ճանաչում նոր կաոավարությանը ն պաւրասւ են կամավորներ ուղարկել սաՀմանադրությունը պաչւպանելու Համար: Երիւթուրքերին Հավաւարիմ մնացած Սալոնիկի ն Ադրիանոպոլսի µանակային կորպուսներից կաղմվեց «դործողության µանակ»' դեներալ ՄաՀմուդ Շնքեթ փաչայի դլխավորությամµ: Նրան միացան նան ալµանացիներից ու մակեդոնացիներից µաղկացած կամավորական ջոկաւներ, որի Հեւնանքով «Գործողության µանակի» թվաքանակը Հասավ 100 Հաղարի: Նրա Հրամանաւարական կաղմի մեջ էին նան Նիյաղի ն էնվեր µեյերը, իսկ դլխավոր չւաµի պեւն էր երիւասարդ սպա Մուսւաֆա Քեմալ-µեյը (Հեւադայում Թուրքիայի Հանրապեւության պրեղիդենւ Քեմալ Աթաթյուրքը): «Միասնություն ն աոաջադիմություն» կուսակցության կենւրոնական կոմիւեն արադ կապեր Հասւաւեց Ռումելիայի ն Անաւոլիայի իր վիլայեթական կաղմակերպությունների Հեւ, նրանցից սւանալով աջակցության խոսւումներ: 1909 թ. ապրիլի 16-ին «Գործողության µանակը» սկսեց չարժվել դեպի Սւամµուլ: Որոչված էր մայրաքաղաքի վրա դրոՀելուց աոաջ µանակի սւորաµաժանումները կենւրոնացնել Սւամµուլից 30 կմ Հեոավորության վրա դւնվող Զաթալջի կոչված µնակավայրում: Բանակի արչավանքի նպաւակ Հայւարարվեց սաՀմանադրության վերականդնումը: Գիւակցելով երիւթուրքերի ձեոնարկած միջոցաոումների վւանդավորությունը, Աµդուլ Համիդը փորձեց նրանց Հեւ մւնել µանակցությունների մեջ, ապրիլի 13-ի իրադարձությունները Համարելով «թյուրիմացություն»: Սակայն իթթիՀադականները որդեդրել

էին անղիջում դիրքորոչում: Ապրիլի 22-ին երիւթուրքերի կողմն անցավ նան ոաղմական նավաւորմը, որի նավերը չրջափակեցին Սւամµուլը ծովի կողմից: Մի խումµ պալաւական մեծամեծեր սուլթանի ուքը ընկնելով` Հորդորում էին նրան, որ դիմադրի: իղղեթ-փաչան դիմելով նրան ասում է. «Քո պապից (խոսքը սուլթան ՄաՀմուդ ԱԱ մասին է - Վ. Բ.) օրինակ վերցրու ն անցիր µանակի դլուխը: ՄաՀմուդ ԱԱ ինչպես որ ենիչերիներին ջարդեց, դու էլ կարող ես Հաղթել իթթիՀադականներին»: Սակայն սուլթանը դեո Հույս ուներ, որ այս անդամ էլ կարող է մոլորեցնել երիւթուրքերին, նրանց Համողելով, որ ինքը կաւարելապես անւեղյակ է եղել, որ եփվում է դավադրություն սաՀմանադրական վարչակարդի դեմ: Հեւադայում սուլթանը ղղջացել է իրեն ւված խորՀուրդը անւեսելու Համար, սւեպ կրկնելով «նալլեթ օլսուն» («անիծյալ լինի»): Երµ Շնքեթ փաչայի ղորքերը սկսեցին չրջապաւել մայրաքաղաքը, խորՀրդարանի ղույդ պալաւների պաւդամավորները ժամանեցին Եչիլքյոյ (Սան-Սւեֆանո), որւեղ ապրիլի 22-ին դումարվեց աղդային ժողով: Ժողովը Հավանություն ւվեց ՄաՀմուդ Շնքեթ փաչայի նչանակմանը որպես «Գործողության µանակի» դլխավոր Հրամանաւար, դրանով իսկ օրենքի ուժ ւալով նրա արձակած Հրամաններին: Հավանության արժանացավ նան դեներալի դիմումը ուղղված երկրի µնակչությանը ն Սւամµուլի մեջ դւնվող ղորքերին: Սւանալով պաւդամավորների պալաւի աջակցությունը, ՄաՀմուդ Շնքեթ փաչան արադացրեց իրադարձությունների ընթացքը: Ապրիլի 23-ին «Գործողության µանակը» չորս աոանձին խմµավորումներով սկսեց Հարձակումը մայրաքաղաքի վրա: Ապրիլի 24-ին, աոավույան ժամը 3-ին, սկսվեց դլխավոր ճակաւամարւը, որը ւնեց մի քանի ժամ: իթթիՀադականների Հակաոակորդները կովում էին դաւապարւվածի կաւաղությամµ: Սակայն ուժերը անՀավասար էին ն ապրիլի 25-ին «Գործողության µանակը» մւավ Սւամµուլ: Հաջորդ օրը, ապրիլի 26-ին, մայրաքաղաքը լրիվ անցավ այդ µանակի վերաՀսկողության ւակ: Գրավվեց նան սուլթանական Յելդըղ պալաւը: իրենց Հակաոակորդների Հեւ երիւթուրքերի դաւասւանը չափաղանց դաժան ու արյունու էր: Սւամµուլում ոաղմական դրություն մւցնելուց Հեւո սկսեցին դործել ՄաՀմուդ Շնքեթ փաչայի կաղմած ոաղմա-դաչւային դաւարանները, որոնց վճիոներով քաղաքի Հրապարակներում կախաղան µարձրացվեցին կամ դնդակա616

Հարվեցին մեծ թվով մարդիկ: Մու 10 Հաղար մարդ արւաքսվեց Սւամµուլից: Ապրիլի 27-ին դումարվեց պաւդամավորների պալաւի ն սենաւի Համաւեղ դոնփակ նիսւ' սուլթանի ճակաւադրի վերաµերյալ վճիո կայացնելու Համար: Այդ օրերին Աµդուլ Համիդը փորձում էր Համողել իթթիՀադականներին, որ ինքը ոչ մի աոնչություն չի ունեցել «խոովարարների» Հեւ: Սակայն այլնս ոչ ոք չէր կասկածում, որ նա ոչ միայն ունեցել է անմիջական աոնչություն, այլն մեծ դումարներ է ծախսել իթթիՀադականների դեմ խոովություն կաղմակերպելու Համար ն որ սուլթանը ուղղակի մասնակից է եղել այդ իրադարձություններին: Խսւիվ Հեւնելով չարիաթի օրենքներին, խորՀրդարանը Հարցում կաւարեց չեյխ-ուլ-իսլամին աո այն, թե ինչպես վարվել ուղղադավանների աոաջնորդի Հեւ, «որը դործում էր Ղուրանի ն սրµաղան օրենքի սկղµունքների խախւմամµ, որն օդւադործում էր Հասարակության փողերը իր չաՀամոլական նպաւակների Համար, ով սպանում, µանւերն էր նեւում ն կււանքների ենթարկում իր Հպաւակներին, ով երդվել էր, սակայն երդմնաղանց էր եղել, ով սերմանում է անՀամաձայնություն, դրանով իսկ խաթարելով քաղաքացիական խաղաղությունը ն ւեղիք ւալով արյունաՀեղությունների»: Այդ մեղադրանքներից Հեւո, Հարցում էր կաւարվում չեյխ-ուլ-իսլամին, թե արդյոք թույլաւրելի՞ է սուլթանի դաՀընկեցությունը: Մեծ մուֆթին այդ µոլոր Հարցադրումներին աոանձին-աոանձին ւվեց «այո» պաւասխանը: «Երկրադնդի վրա Ասւծո չուքը» Համարվող սուլթան-խալիֆի դաՀընկեցության վճիոը Աµդուլ Համիդին Հաղորդելու նպաւակով կաղմվում է չորս անձից µաղկացած մի պաւվիրակություն, որի անդամներից ն ոչ մեկը թուրք չէր: Այդ պաւվիրակության մաս էին կաղմում Հայաղդի ծերակոււական Արամ Երամյանը, խորՀրդարանի Սալոնիկից պաւդամավոր, Հրեա փասւաµան Գարասուն, նախկին ծովային նախարար, աղդությամµ լաղ Արիֆ Հիքմեթը ն ալµանացի երեսփոխան էսադ Թոփփանը: Այն, որ Հիչյալ պաւվիրակության մեջ չկար ն ոչ մի թուրք, թուրք պաւմաµանները Համարում են 0սմանյան կայսրության պաւմության մեջ անջնջելի արաւ: ԽորՀրդարանի որոչմամµ սուլթանը պեւք է ներկայանար երեսփոխաններին, անձամµ լսելու իր դաւավճիոը ն ասելու իր ասելիքը: ԽորՀրդարանի պաւդամավորների աոջն Հայւնվեց սուլթան Աµդուլ Համիդը իր 12-ամյա որդու ձեոքը µոնած: ԽորՀրդարանի նախադաՀը կարդաց պաւդամավորների որոչումը ն չեյխ-ուլ-իսլամի ֆեթ617

վան նրան օրինական ձնով դաՀընկեց անելու, խալիֆի կոչումից ղրկելու ն նրա եղµորը' Ռեչադին' սուլթան Հոչակելու մասին: Աµդուլ Համիդը աոանց ինքնաւիրապեւումը կորցնելու ասում է. «Դա ճակաւադիր է»: ԱյնուՀեւն նա Հարցնում է, թե իր կյանքը պաՀպանվելու է թե ոչ: Պաւդամավորները պաւասխանում են, որ դա որոչելու է խորՀրդարանը: ԳաՀ µարձրացվեց Աµդուլ Համիդի կրւսեր եղµայր ՄեՀմեդ Մ Ռեչադը (1909-1918), որն իր կյանքի 30 ւարիներն անց էր կացրել Հարեմում: ԽորՀրդարանը որոչեց Աµդուլ Համիդի կյանքը պաՀպանել, աոաջնորդվելով որոչակի քաղաքական Հաչվարկներով: իթթիՀադի ղեկավարների կարծիքով սուլթանի µոնի մաՀվան դեպքում կայսրության որոչ մասերում կարող էին ւեղի ունենալ Հուղումներ, որոնց դեմ պայքարը իրենցից կպաՀանջեր մեծ կորուսւներ: ԳաՀընկեց արված սուլթանը ուչ դիչերով, իր Հարեմի մի մասի Հեւ, ուժեղացված պաՀակախմµի ուղեկցությամµ, ուղարկվեց Սալոնիկ: Այսպիսով, երիւթուրքերը չթույլաւրեցին, որ Համիդը ենթարկվի դաւական պաւասխանաւվության ն պաւասխան ւա իր դործած Հանցադործությունների Համար: Հարյուր Հաղարավոր անմեղ ղոՀերի կանչը մնաց անլսելի: 0սմանների դինասւիայի այդ µոնապեւը դարձավ Հայ ժողովրդի դաՀիճը, սկիղµ դնելով արնմւաՀայության ղանդվածային ջարդերին, որոնք չարունակվեցին իթթիՀադականների կողմից' վերածվելով ցեղասպանության: Աµդուլ Համիդին µացարձակապես չէր Հեւաքրքրում նան իր մաՀմեդական Հպաւակների սւորին խավերի ճակաւադիրը: Նա թուրքերի Հիմնական ղանդվածին պաՀում էր ւդիւության, խավարի, աղքաւության ու Հեւամնացության վիճակում: «կարմիր սուլթանը» մչւապես մնաց կույր ու խուլ իր ժողովրդի իրական կարիքների նկաւմամµ: Աµդուլ Համիդին ւապալելուց Հեւո երիւթուրքերը ամµողջապես իրենց ձեոքը վերցրին երկրի կաոավարման ղեկը: Նրանց կաոավարման Հիմնական սկղµունքը µոնակալությունն ու աՀաµեկչությունն էր: Այնուամենայնիվ նրանք որոչեցին պաՀպանել միապեւությունը ն երկրում սաՀմանեցին մի վարչակարդ, որը Համարյա ոչնչով չէր ւարµերվում աµդուլՀամիդյան արյունու վարչակարդից: Աոաջինը դա իր վրա ղդաց Հայ ժողովուրդը: Մինչ Սւամµուլը կաւարում էր աղաւության խրախճանքներ,1909 թ. ապրիլին Ադանայում ն կիլիկիայի այլ չրջաններում իթթիՀադականները կաղմակերպեցին

Հայերի ղարՀուրելի կուորածներ, որոնց ղոՀ դնացին 30 Հաղար խաղաղ µնակիչներ: կիլիկիան վերածվեց մոխրակույւի ու սպանդանոցի: Ադանայի դեպքերի ականաւեսներից մեկը' Հելեն Գիµոնսը դրում էր, որ Հայերին անողոքաµար կուորում ու դնդակաՀարում էին փողոցներում, կենդանի այրում այն ւներում, որւեղ նրանք պաւսպարվում էին: Զէին խնայում ո՛չ ծերերին, ո՛չ կանանց, ո՛չ էլ երեխաներին: Այդ ջարդն ավելի սարսափելի էր, քան Աµդուլ Համիդի ժամանակներում,- եղրակացնում է Հեղինակը: Զարդի օրերին, Ադանայից ոչ Հեոու դւնվող Մերսին նավաՀանդսւային քաղաքի ջրերում կանդնած էին յոթ պեւությունների' Անդլիայի, Ֆրանսիայի, իւալիայի, Ավսւրիայի, Ռուսասւանի, Գերմանիայի ն Ամերիկայի Միացյալ նաՀանդների ոաղմանավերը: Սակայն նրանցից ոչ մեկին Հրաման չւրվեց միջամւելու Ադանայում ընթացող արյունու ջարդերին: իթթիՀադը իր անմիջական մասնակցությունն էր µերել Հայ µնակչության այդ կուորածը կաղմակերպելու դործին: Դրա վկայություններից մեկն էլ այն էր, որ իթթիՀադականներից կաղմված կաոավարությունը չնական անւարµերություն էր դրսնորում Ադանայի սպանդի նկաւմամµ: Ավելին, իչխանությունները լուրեր էին ւարածում ժողովրդի չրջանում, որ Ադանայում Հայերն են եղել նախաՀարձակ ն մեղավորը Հայ Հեղափոխականներն են: Երիւթուրքական կուսակցության անդամ Հ. Պապիկյանը, որը քննիչ Հանձնաժողովի կաղմում մասնակցել էր կիլիկիայում կաղմակերպված այդ ջարդի քննությանը, իր պաւրասւած ւեղեկադրում դաւապարւում էր իր պաւկանած կուսակցությանը դրելով. «Սւիպված եմ ամենաµուոն ցավով նչել, թե' իթթիՀադ վե թերաքքը կուսակցության անդամները' Ադանայի վայրադ ողµերդության կաղմակերպման ն դործադրության մասնակցած են»: իր այդ ւեղեկադրի Համար Հ. Պապիկյանը վճարեց իր կյանքով: իթթիՀադականները փորձում էին կիլիկիայի ջարդի պաւասխանաւվությունը µարդել Աµդուլ Համիդի վրա: կիլիկիայի ջարդի օրերին Հայկական չրջանակներում մւավախություն կար, որ ջարդերի ալիքը կարող է անցնել Արնմւյան Հայասւան: Վերսւին իչխանության լծակները վերցնելով իր ձեոքը, իթթիՀադը Հասւաւեց կուսակցական դիկւաւուրա: ԱµդուլՀամիդյան «ղուլումի» արյունու վարչակարդը փոխարինվեց «Միասնություն ն աոաջադիմություն» կուսակցության էլ ավելի արյունու µոնաւիրությամµ, որն այս անդամ ուղղված էր ոչ միայն քրիսւոնյաների, այլն ոչ թուրք մաՀմեդականների' արաµների, ալµանացիների ն մյուս

ժողովուրդների դեմ: 0սմանյան կայսրության երկու Հիմնական սկղµունքներին' µոնաւիրությանն ու իսլամիղմին, երիւթուրքերը ավելացրին նան երրորդը' թուրքական նացիոնալիղմը: Երիւթուրքերը թունդ աղդայնականներ էին, այլամերժ, ն չէին ընդունում կայսրության մյուս ժողովուրդների ձդւումների օրինականությունը: Նրանք Հայերին µարենորոդումներ չնորՀելը Համարում էին կայսրության ամµողջականության խախւում: իթթիՀադականների մւաՀոդության դլխավոր աոարկան 0սմանյան կայսրությունը փրկելն ու պեւության ամµողջականության պաՀպանումն էր, ինչպես նան եվրոպական ճնչմանը դիմադրավելը: «Միասնություն ն աոաջադիմություն» կուսակցության կենւրոնական կոմիւեն ձեոնամուխ եղավ մի չարք միջոցաոումների իրականացման, որոնց նպաւակն էր ոչ միայն իր իչխանության ամրապնդումը, այլն սուլթանի դիրքերի թուլացումը: Երիւթուրքերը նախ Հօդոււ պեւության µոնադրավեցին սուլթան Աµդուլ Համիդ ԱԱ-ի անձնական ունեցվածքը, իսկ նրա Յելդըղ պալաւը վերածեցին թանդարանի: ԱյնուՀեւն, 1909 թ. ամոանը պաւդամավորների պալաւի միջոցով 1876 թ. սաՀմանադրության մեջ մւցրին մի չարք փոփոխություններ: ԱյսուՀեւն սուլթանը ղրկվում էր մինիսւրներ նչանակելու ն աղաւելու, խորՀրդարանը դումարելու ն ցրելու, երկրից անցանկալի մարդկանց արւաքսելու իրավունքից: ԽորՀրդարանը նան օրենք ընդունեց մամուլի մասին, որը դործնականում ողջ մամուլը դնում էր կաոավարության Հսկողության ւակ: իսկ ասոցիացիաների վերաµերյալ օրենքով Հասարակական-քաղաքական կաղմակերպությունները Հայւնվում էին ոսւիկանության ղդոն Հսկողության ներքո: Բնականµար այդ µոլոր օրենքները կոչված էին սաՀմանափակելու 0սմանյան կայսրության µնակչության քաղաքական իրավունքները: իրենց դիրքերը կայունացնելու ն ամրապնդելու նպաւակով, երիւթուրքերը ձեոնամուխ եղան նան պեւության ուժային կաոույցների' µանակի, ոսւիկանության ն ժանդարմերիայի վերակաոուցմանը: Թուրքական µանակում նրանք արմաւավորեցին դերմանական ոաղմական Համակարդը: Ռաղմական µարեփոխումն իրականացվեց դերմանական դեներալ ֆոն դեր Հոլցի Հանձնարարականներով: Միաժամանակ սկսվեց նան թուրքական µանակի մաւակարարումները դերմանական ղենքերով: Բանակը, ոսւիկանությունը ն ժանդարմերիան դարձան երիւթուրքական դիկւաւուրայի Հենարանը: Ընդունվեց օրենք ոչ մաՀմեդականներին µանակ ղորակոչելու վերաµերյալ: Բանակում ղւում իրականացնելու նպաւակով երիւթուրքերը կաղ620

մակերպեցին ոաղմա-դաչւային դաւարաններ, որոնք իրենց Հակաոակորդներին դաւապարւում էին կամ դնդակաՀարության ն կամ աքսորի կայսրության Հեոավոր վայրերը: Գեներալ ՄաՀմուդ Շնքեթ փաչան կաոավարում էր երկիրը ինչպես դիկւաւոր: Ողջ ղինված ուժերը դւնվում էին նրա Հսկողության ւակ: Որպես սաՀմանադրական միապեւ` սուլթանը չարունակում էր թադավորել, սակայն նա այլնս չէր կաոավարում: կաոավարությունն այսուՀեւն պաւասխանաւու էր խորՀրդարանի աոջն, որն իրավասու էր կաµինեւի դործունեության Հեւ Համաձայն չլինելու դեպքում պարւադրել նրան ւալու Հրաժարական: Երիւթուրքական այսպես կոչված «Հեղափոխության» թվացյալ «դարունը» կայսրության ոչ թուրք ժողովուրդներին µերեց օսմանյան կայսրության ամենասուր Հարցը' աղդային Հարցը լուծելու որոչ Հույսեր: Սակայն աղդային Հարցում նս երիւթուրքական կաոավարությունը սկսեց ընթանալ Աµդուլ Համիդի չովինիսւական քաղաքականության ւրորված ճանապարՀով: իրենց դործունեությունը սկսելով կայսրության µոլոր ժողովուրդների «միասնության» ն «եղµայրության» կոչերով, իթթիՀադականները չոււով դլորվեցին աղդային-աղաւադրական չարժումները դաժանորեն ճնչելու դիրքերը: Նրանք ոչ թուրք ժողովուրդների աղաւադրական չարժումները Համարում էին օւարերկրյա պեւությունների դիվանադիւական µանսարկությունների արդասիք ն թուրքերի արժանապաւվության Համար վիրավորական էին Համարում օւարերկրյա միջամւությունը «օսմանյան Հայրենիքի ներքին դործերին»: Երիւթուրքերը ղինվորական սւորաµաժանումներից սւեղծեցին «Հեւապնդման դումարւակներ» իµր թե ղինված µանդաները ղինաթափելու ու ոչնչացնելու Համար, µայց իրականում ոչ թուրք ժողովուրդների աղդային-աղաւադրական չարժումները ճղմելու Համար: իթթիՀադը ամµողջապես որդեդրեց աղդայնամոլության Հավաւամքը ն ձդւում էր ձուլել կայսրության µոլոր ժողովուրդներին օսմանցիության մեջ: Այսինքն, նա պնդում էր, թե իµր երկրում, µացի օսմանյան աղդից, ուրիչ աղդություններ չկան: «Այսւեղ չկա Հայ, Հույն, µուլղար, ալµանացի, արաµ, µոլորն էլ օսմանցի են» քանիցս նման Հայւարարությամµ Հանդես էր դալիս խորՀրդարանի նախադաՀ ԱՀմեդ Ռիղան: Եվ թեն խորՀրդարանի ոչ թուրք երեսփոխանները ն իթթիՀադի նկաւմամµ ընդդիմադիր դիրքորոչում ունեցող թուրքերը փորձում էին Համողել, որ միությունը ւարµեր ժողովուրդների այլաղանության մեջ է ն թե օսմանյան պեւությունը կարող է

իրոք աոաջադիմել ու µարդավաճել միայն այն պարադայում, երµ նրա այլացեղ Հաւվածները վայելեն որոչ չափով ինքնավարություն, այդ պնդումները մնում էին ձայն µարµաոո անապաւի: Միություն ասելով իթթիՀադը Հասկանում էր պարղապես ոչ թուրք ժողովուրդների ձուլում թուրքական ղանդվածի մեջ: Հենց այդ նպաւակով նա կերւեց µացարձակ կենւրոնացման մի Համակարդ' թուրք ւարրի դերակայությամµ: Երիւթուրքերը Հայրենիքի դավաճան Հոչակեցին µոլոր նրանց, լինեին նրանք քրիսւոնյա թե իսլամ, որոնք կողմնակից էին ապակենւրոն սիսւեմի ն աղդերի իրավաՀավասարության: 0սմանիղմը (օսմանականությունը) կոչված էր ղինաթափ անել իրենց աղդային անկախության Համար պայքար մղող ժողովուրդներին: Սւամµուլում µրիւանական դեսպան Լոուդերը դրում էր իր արւաքին դործերի մինիսւր էդուարդ Գրեյին, որ «օսման» անվան ւակ իթթիՀադականները Հասկանում էին «թուրք»: Եվ իթթիՀադականների ներկա «օսմանականացման քաղաքականությունը նչանակում էր ոչ թուրք ւարրերին ծեծել թուրքական Հավանդի մեջ»: Գործնական Հողի վրա նչանակում էր նան թուրքերեն լեղվի պարւադրանք արաµներին, ալµանացիներին, քրդերին ն այլ ոչ թուրք մաՀմեդականներին: Ակադեմիկոս Ե. Վ. Տարլեն նչում է, որ երµ երիւթուրքերի պարադլուխներից մեկը' էնվեր փաչան, Հեղափոխությունից Հեւո µացականչում էր, որ այսուՀեւն µուլղարացի «չկա», Հույն «չկա», մակեդոնացի «չկա», արաµ «չկա» ն որ µոլորը «Հավասար» են ն µոլորը «օսմանցիներ են», ապա նա... Հենց այդպես էլ Հասկանում էր դործը. կամ Թուրքիայում µնակվող µոլոր այդ ցեղերը թուրքեր կդաոնան ն այդպիսով µոլորը «Հավասար» կլինեն, կամ նրանք «չկան», այսինքն' մենք նրանց սրի կքաչենք, ն այդ պաւճաոով նրանք «չեն լինի»: իրենց Հակաթուրքական աղդային-աղաւադրական չարժումներով 0սմանյան կայսրության ոչ թուրք ժողովուրդները դործնականում ապացուցեցին, որ իրենք չեն ընդունում ոչ մի օսմանիղմ ն չարունակելու են պայքարը Հանուն իրենց աղդային իրավունքների: իթթիՀադականները նս, Հավաւարիմ մնալով օսմանյան Հասարակության Հիմնարար սկղµունքին, ոչ մաՀմեդականներին Համարում էին «Հանդուրժվող անՀավաւներ»: Գալով իչխանության դլուխ, նրանք նախորդ իչխանությունից որդեդրեցին ւիրապեւող աղդի (milleti hâkime) սկղµունքը: կայսրությայն µոլոր Հպաւակներին խոսւանալով աղաւություն, արդարություն ն Հավասարություն,

նրանք այնուամենայնիվ պաՀպանեցին մաՀմեդականնրի աոավելության կամ ւիրապեւող աղդի սկղµունքը: իթթիՀադի կիսապաչւոնական «Թանին» թերթում նրա խմµադիր Հուսեին ԶաՀիդը աոաջնորդող Հոդվածում անթաքույց ձնով դրեց, որ «անկախ Թուրքիայում աղդային կոնֆլիկւների ելքից, թուրք աղդը կա ն կմնա որպես ւիրապեւող աղդ»: Այդ դաղափարը ավելի Համապարփակ ձնով ձնակերպել է պանթյուրքիղմի դաղափարախոս Զիյա Գյոքալփը ասելով. «իսլամը ւալիս է ւիրապեւության Համար մանդաւ»: Թեն իթթիՀադականները որպես կանոն Հանդիսանում էին անասւված աթեիսւներ, սակայն նրանք իսլամիղմն ընդդրկեցին որպես իրենց դաղափարախոսության պաչւոնական ու պարւադիր ւարր: Սւամµուլում ամերիկյան դեսպան Մորդենթաուն վկայում է, որ Թալաաթը խորապես անւարµեր էր մաՀմեդականության նկաւմամµ ն իր կուսակցության ղեկավարների մեծ մասի նման' նա քամաՀրանքով էր վերաµերվում µոլոր կրոնների նկաւմամµ: «Նա մի աոիթով ինձ ասաց Հեւնյալը,- դրում է Մորդենթաուն,- «Ես աւում եմ µոլոր Հոդնորականներին, ոաµµիներին ու Հոջաներին»: Երիւթուրքերը ոչ միայն ւուրք էին ւալիս իսլամին, այլն իսլամության վերածննդի Համողված կողմնակիցներ էին: Թեն նրանք Հայւարարում էին, որ իրենք մւադիր են Թուրքիան մաՀմեդական ասւվածապեւությունից վերածել իրավական պեւության, սակայն դործնականում իրենք երկիրը ւարան չարիաթի ն կրոնական սկղµունքների ուղիով: Նրանք իրենց իչխանության ամրապնդման Համար դաչինքի մեջ մւան նան Հոդնորականության Հեւ: Երիւթուրքերը որդեդրեցին պանիսլամիղմի ուսմունքը, որը Հանդիսանում էր սուլթան Աµդուլ Համիդ ԱԱ-ի պաչւոնական դաղափարախոսությունը: Դա իչխանության կենւրոնացման մի ձդւում էր կրոնի միջոցով, քանի որ արաµների, քրդերի, ալµանացիների ն այլ ոչ թուրք մաՀմեդականների Հեւ իրենց Հարաµերությունները կարդավորելու ճանապարՀին աղդային սկղµունքն անուժ էր: Պանիսլամիղմի դաղափարախոսությունը ըսւ էության սքողում էր «Միասնություն ն աոաջադիմություն» կուսակցության ձդւումը իսլամ դավանող µոլոր ժողովուրդների նկաւմամµ Թուրքիայի ւիրապեւությունը Հասւաւելու վերաµերյալ: Երիւթուրքերի ւիրապեւության չրջանում պանիսլամիղմի աչքի ընկնող դաղափարախոսներից մեկը' Զելալ Նուրին իր «իսլամի միասնությունը» դրքում դրում էր, որ իրեն Հեւաքրքրում է պանիսլամիղմի ոչ թե կրոնական, այլ քաղաքական կողմը: Որ իսլամ դավանող ժողովուրդները կաղմում են

միասնական մի աղդ ն նրանց թիվը Հաչվվում է մու 300 միլիոն մարդ: 1911 թ. Հոկւեմµերին դումարված իթթիՀադի Համադումարում ընդունված որոչման մեջ Հսւակորեն նչվեց, որ կայսրության µնույթը պեւք է լինի մաՀմեդական: Այդ սկղµունքին երիւթուրքերը Հավաւարիմ մնացին մինչն վերջ: 1910 թ. Սալոնիկում ւեղի ունեցած իթթիՀադականների ամենամյա Համադումարում, որն ընթանում էր դաղւնի քննարկումների պայմաններում, օրակարդի Հարց էր µոնի ճանապարՀով Հոմոդենիղացման ենթարկել Թուրքիան կամ «µոլոր թուրքաՀպաւակներին ենթարկել կաւարյալ օսմանիղացման»: 1910 թ. օդոսւոսին, իթթիՀադականների Համադումարին նախորդած չրջանում, Սալոնիկում ւեղի ունեցած երիւթուրքերի ղեկավար կաղմի ժողովում Թալաաթ փաչան Հայւարարել է. «Դուք դիւեք, որ Համաձայն սաՀմանադրության, մաՀմեդականների ն դյավուրների միջն սաՀմանվել է Հավասարություն, սակայն դուք µոլորդ Հիանալի Հասկանում ն ղդում եք, որ դա անիրականանալի դաղափար է: Շարիաթը, մեր անցյալի ողջ պաւմությունը ն Հարյուր Հաղարավոր մաՀմեդականների ղդացումները ն նույնիսկ Հենց իրենց' դյավուրների ղդացումները Հանդիսանում են անանցանելի արդելք իրական Հավասարություն սւեղծելու ճանապարՀին: Ուսւի Հավասարության մասին Հարցը չի կարող դրվել, քանի դեո մեղ չի Հաջողվել իրականացնել կայսրության օսմանականացման խնդիրը»: Աոաջնորդվելով «Թուրքիան թուրքերի Համար» կարդախոսով, երիւթուրքերը Հանդես էին դալիս կայսրության µոլոր ոչ թուրք ժողովուրդների անկախության ձդւումների կաւաղի Հակաոակորդի դերում: Նրանք մնում էին կաչկանդված այն նախապաչարմունքի մեջ, որ սւեղծվել էր նրանց նախաՀայրերի նեղմւությունից: Այսինքն` Հավաւում էին, թե Թուրքիայի դժµախւությունը նրա մեջ ապրող ւարµեր աղդություններն են, ոչ միայն այլակրոն, ոչ մաՀմեդական, այլն կրոնակից, µայց այլացեղ: Այդ պաւճաոով «իթթիՀադ վե թերաքքը» կուսակցությունը որոչել էր ամեն ջանք դործադրել պեւությունը միաւարր թուրքական դարձնելու Համար: իթթիՀադը աոանձնակի թչնամությամµ էր լցված դեպի Հայ աղդային-աղաւադրական չարժումը, այն Համարելով կայսրության Համար աոավել վւանդավոր: Երիւթուրքերը եկել էին այն Համողման, որ Հայերին Հնարավոր չէ Համաձուլել ու թրքացնել, որովՀեւն նրանք ունեին լեղվի, կրոնի ն մչակույթի դարավոր ավանդույթներ,

որոչակի աղդային ինքնաւիպություն ն ղարդացած աղդային դիւակցություն: Ուսւի Հայկական Հարցի լուծման միակ ձնը նրանք Համարում էին Հայերի ւուալ ոչնչացումը: Աոաջնորդվելով այդ դիւակցությամµ, նրանք ամեն կերպ կասեցնում ու թույլ չէին ւալիս միջաղդային պայմանադրերով նախաւեսված µարեփոխումների իրականացումը Արնմւյան Հայասւանում, չարունակելով Աµդուլ Համիդի քաղաքականությունը, սրում էին աղդամիջյան Հարաµերությունները, Հաւկապես աւելություն ու թչնամանք µորµոքելով Հայերի ու քրդերի միջն: Մչակելով այսպես կոչված «աղդային վերածնության ծրադիր»` երիւթուրքերը ի վերջո որոչեցին Հրաժարվել օսմանիղմի դաղափարախոսությունից, այն Համարելով անօդոււ օսմանյան պեւության Համար: Ժամանակին որդեդրելով օսմանիղմի կոնցեպցիան, երիւթուրքերը ենթադրում էին, որ կայսրության µաղմաէթնիկ կաոուցվածքում թուրքերն ունենալու են ւիրապեւող դիրքեր ն որ մյուս էթնիկական միավորները ժամանակի ընթացքում կինւեդրացվեն օսմանյան Համակարդի մեջ ն ի վերջո ամµողջապես կենթարկվեն Համաձուլման: Սակայն կյանքը ցույց ւվեց, որ դա անիրական ն անիրադործելի դաղափար է, որովՀեւն Հնարավոր չէ օսմանյան պեւության մեջ ւարµեր աղդերի ներդաչնակ դոյակցությունը: Ուսւի իթթիՀադը որոչեց օսմանիղմը փոխարինել աղդայնականությամµ, որի Հիմքում ընկած էր լինելու «արյան կանչի» դաղափարը: Երիւթուրքական դաղափարախոսները սկսեցին մչակել մի ծրադիր, որի էությունը Համարվում էր այսպես կոչված «երրորդ քաղաքական Համակարդի» սւեղծումը: Դրա ւակ Հասկացվում էր թուրքիղմի, պանթյուրքիղմի կամ պանթուրանիղմի դաղափարի իրադործումը: Այդ դաղափարախոսության միջոցով ենթադրվում էր թուրքականացման ենթարկել ողջ օսմանյան Հասարակությունը, ինչպես նան միավորել թյուրքալեղու µոլոր ժողովուրդներին «Թյուրքական մեծ պեւության» չուրջը' Թուրքիայի դլխավորությամµ: իր Հայւնի «Թյուրքիղմի Հիմունքները» դրքում պանթյուրքիղմի դաղափարախոսության Հիմնադիր Զիյա Գյոք-Ալփը նախանչում է իր նպաւակին (իդեալին) Հասնելու երեք ասւիճաններ. 1. Թուրանիղմը Հենց µուն Թուրքիայում, այսինքն µոլոր ոչ թուրքերի Համաձուլում. եթե դա չՀաջողվի, µոլոր ոչ թուրք ւարրերի վւարում երկրից, թուրքերեն լեղվի մաքրում արաµական խաոնուրդներից, թուրքական աղդային մչակույթի սւեղծում: 2. 0ղուղականություն, այսինքն այն երկրների միավորում, որոնք µնակեցված են 0ղուղի ժաոանդորդնե625

րով: 3. Մնացած µոլոր թյուրքալեղու ժողովուրդների Համադաչնության սւեղծում: Պանթյուրքիսւները կաղմեցին «մինիմում» ն «մաքսիմում» ծրադրեր: Մինիմում ծրադրով նախաւեսվում էր «Փոքր կամ նոր Թուրանի» կաղմավորում, որի սաՀմանները ւարածվելու էին Բայկալ լճից մինչն Սւամµուլ ն Մոնղոլիայից մինչն կաղան: Մաքսիմում ծրադիրը նախաւեսում էր «Մեծ Թուրանի» սւեղծում, որը ղµաղեցնելու էր ճապոնական ջրերից մինչն Սկանդինավյան լեոները ն Սաոուցյալ օվկիանոսից մինչն Տիµեթի սարաՀարթը ընդդրկող վիթխարի ւարածքը: «Մեծ Թուրանի» սւեղծումը պեւք է իրականություն դաոնար աննախադեպ մեծ պաւերաղմների ու արյունալի արչավանքների' այլ կերպ ասած «Հրի ու սրի միջոցով»: ինչպես օսմանիղմի, այնպես էլ թուրանիղմի ու պանթյուրքիղմի իմասւը Հանդում էր նրան, որ ուղիներ դւնվեն պեւության նախկին Հղորությունը վերականդնելու Համար: 1911 թ. սկսած պանթյուրքիղմը դարձավ երիւթուրքերի պաչւոնական դաղափարախոսությունը ն մւցվեց դործողության մեջ: Այսպիսով, պանիսլամիղմի Հեւ միաժամանակ պանթյուրքիղմի ոաղմաչունչ-ծավալապաչւական դաղափարախոսությունը դաոնում էր իթթիՀադականների քաղաքական ծրադրերի իրադործման դործիք: 1911 թ. երիւթուրքական վարչակարդը մխրճվեց արւաքին-քաղաքական լուրջ ճդնաժամի մեջ: իւալիան անթաքույց ձդւում էր դրսնորում 0սմանյան կայսրությունից խլելու նրա աֆրիկյան վերջին ւիրույթները' Տրիպոլիւանիան ն կիրենաիկան: 1911 թ. սեպւեմµերի 27-ին սկսվեց իւալա-թուրքական պաւերաղմ: Քանի որ Եդիպւոսը անդլիացիների µերանով Հայւարարեց իր չեղոքության մասին, ուսւի նա թույլ չւվեց, որ թուրքական ղորքերը ցամաքով անցնեն Տրիպոլի: Ընդամենը յոթ Հաղարանոց ւեղական թուրքական ղորամասը սւիպված էր կովել նորադույն ղենքերով Հիանալի ղինված իւալական 56-Հաղարանոց µանակի դեմ: իսկ Միջերկրական ծովում ւիրապեւում էր իւալական նավաւորմը: իւալացիները ոաղմական ավիացիայի պաւմության մեջ աոաջին անդամ այդ պաւերաղմում օդւադործեցին ինքնաթիոներ: Սանուսիների արաµական միաµանությունը իւալացիներին Հայւարարեց ջիՀադ' սրµաղան պաւերաղմ: Արաµ ն µերµեր µնակչությունը թուրքերի Հեւ միասին կաւաղի դիմադրություն էր ցույց ւալիս իւալացիներին: Թչնամու դեմ ղինված պայքարը կաղմակերպելու ն ղեկավարելու նպաւակով Հյուսիսային Աֆրիկա դործուղվեցին «Միասնություն ն աոաջադի626

մություն» կուսակցական ականավոր դործիչ էնվեր-µեյը, ինչպես նան Մուսւաֆա Քեմալը: Նրանք իրենց աոաքելությունը Համարում էին «µարոյական պարւք մաՀմեդական աչխարՀի աոջն»: Եվրոպական ւերությունները լուո դիւում էին «աֆրիկյան սպանդը»: Նրանց միակ մւաՀոդությունը ոաղմական դործողությունների ւեղայնացումն էր Հյուսիսային Աֆրիկայի չրջանակներում: Ձդւելով սւիպել Հակաոակորդին, որ նա կնքի խաղաղություն, իւալիան ոմµակոծման ենթարկեց 0սմանյան կայսրության նավաՀանդիսւները' Բեյրութը ն իղմիրը: իւալական ղորքերը նան ոաղմակալման ենթարկեցին Դոդեկանեղյան կղղիները ն ոմµակոծեցին Դարդանելի չրջանում թուրքական ամրությունները: Պաւերաղմում թուրքերի կրած ջախջախիչ պարւությունները Սւամµուլում աոաջ µերեցին կաոավարական ճդնաժամ: 1911 թ. նոյեմµերին սւեղծված «Աղաւություն ն Համաձայնություն» («Հյուրրիեթ վե իթթիլյաֆ») կուսակցությունը µուոն քարողչություն էր ծավալել իթթիՀադականների դեմ: Աղաւականների այդ նոր կուսակցության չարքերում կային նան ոչ մաՀմեդականներ, այդ թվում նան Հայեր: Նրանց µոլորին միավորում էր մեկ ընդՀանուր նպաւակ' իթթիՀադականների վարչակարդի ւապալումը: Ակւիվ ընդդիմությունը ներկայացված էր նան «Փրկարար սպաներ» (Halâskar) խմµով, որը սերւ կապերի մեջ էր «Աղաւություն ն Համաձայնություն» կուսակցության Հեւ: «Փրկարար սպաների» նպաւակը նս նույնն էր. ոչնչացնել իթթիՀադականների իչխանությունը ն ընւրությունների միջոցով ձնավորել «լեդիւիմ կաոավարություն»: Ընդդիմադիր կուսակցությունների թվում էր նան «ԱՀրար»-ը: Այդ միացյալ ուժերին Հաջողվեց 1912 թ. Հուլիսին պեւական Հեղաչրջման միջոցով ւապալել երիւթուրքերին: իթթիՀադական կաոավարությունը ՄաՀմուդ Շնքեթ փաչայի դլխավորությամµ Հրաժարական ւվեց: Ձնավորվեց նոր կաոավարություն Ղաղի Մուխթար փաչայի դլխավորությամµ, որի կաղմի մեջ մւան ւարµեր քաղաքական կուսակցությունների ներկայացուցիչներ: Սակայն µոլոր Հանդուցային պաչւոնները դւնվում էին «Աղաւություն ն Համաձայնություն» կուսակցության ձեոքերում: Վերջինս աղդային փոքրամասնություններին խոսւանում էր կենսադործել կայսրության աղդային մարղերի ինքնավարության սկղµունքը' պաՀպանելով երկրի քաղաքական ամµողջականությունը: 1912 թ. օդոսւոսին իթթիլյաֆականներին Հաջողվեց ցրել նան խորՀրդարանը, որւեղ մեծամասնությունը պաւկանում էր իթթիՀադականներին:

Այսպիսով, երիւթուրքերը կրեցին պարւություն ն սւիպված էին Հեոանալ իչխանության ղեկի մուից: 1912 թ. օդոսւոսին նրանք Սւամµուլում դումարեցին կուսակցության Հերթական Համադումար, իրենց Հեւադա անելիքները որոչելու Համար, որից Հեւո նրանց կենւրոնական կոմիւեն կրկին ւեղափոխվեց «Հին µույնը»' Սալոնիկ: Մինչդեո իւալա-թուրքական պաւերաղմը չարունակվում էր ն թուրքերը կրում էին պարւություն պարւության Հեւնից: 1912 թ. Հոկւեմµերի 18-ին Լողանի մու դւնվող Ուչի կոչված վայրում կնքվեց թուրք-իւալական Հաչւության պայմանադիր: Թուրքիայի կողմից պայմանադիրը սւորադրեց իթթիլյաֆիսւական կաոավարության արւաքին դործերի մինիսւր Գաµրիել Նորաւունկյանը: Տրիպոլիւանիան ն կիրենաիկան անցնում էին իւալիային (այդ երկրամասը դարձավ իւալական դաղութ «Լիµիա» անվան ւակ): իւալիային անցան նան Դոդեկանեղյան կղղիները' որպես «ժամանակավոր ւիրույթ»: Որքան էլ որ Աֆրիկայում թուրքական վերջին ւիրույթների' Տրիպոլիւանիայի ն կիրենաիկայի կորուսւը դաոն ու ցավադին էր թուրքերի Համար, նրանք այն Համարում էին իրենց աղդային ինքնասիրությանը ն ոչ թե կենսական չաՀերին Հասցված Հարված: Տրիպոլիւանական կամ իւալա-թուրքական պաւերաղմից Հեւո թուրքական քաղաքական չրջանները µացաՀայւ կերպով Հայւարարում էին, որ Թուրքիայի ապադան Փոքր Ասիայում է: Որ Արնմոււքում կրած պարւությունների դիմաց նոր ձեոքµերումներ ու փոխՀաւուցում պեւք է որոնել Արնելքում, Արարաւի ն Պարսկասւանի կողմերում: «Այնժամ,- ենթադրում էին նրանք,- Սւամµուլը ընդմիչւ կմնա մեր ձեոքերում, իսկ մեր ւիրույթները ինքնսւինքյան կընդարձակվեն դեպի Արնելքի կողմը»: Դժվար չէ նկաւել, որ այդ մւայնության կողմնակիցները երաղում էին կյանքի կոչել պանթյուրքիղմի դաղափարախոսությունը: իւալա-թուրքական Հաչւության պայմանադրի կնքման օրը, Հոկւեմµերի 18-ին սկսվեց մի նոր պաւերաղմ, այս անդամ Բալկաններում: Այդ պաւերաղմը նախապաւրասւվում էր ւարիների ընթացքում: ՃՃ դարի սկղµից աղդայնականությունը Բալկաններում Հուժկու վերելք էր ապրում: Հասունանում էր օսմանյան անւանելի լծի դեմ µալկանյան ժողովուրդների Համաւեղ ղինված պայքար մղելու դաղափարը, որը աջակցություն էր դւնում Ռուսասւանի կողմից: Հենց վերջինիս Հուչումով 1912 թ. կնքվեց սերµ-µուլղարական դաչինք, որը պարունակում էր դաղւնի կեւ Թուրքիայի դեմ Համաւեղ դործողությունների վերաµերյալ' եթե թուրքերի կողմից ջարդեր

կաղմակերպելու դեպքում աոաջանար պաւերաղմի սպաոնալիք: Շոււով կնքվեց նան Հույն-µուլղարական դաչինք, որը լրացվեց ոաղմական կոնվենցիայով: Այդ դաչինքին միացավ նան Զեոնոդորիան: Այսպիսով, ձնավորվեց Բալկանյան պեւությունների ոաղմական դաչինքը: Դա ըսւ էության պաչւպանողական դաչինք էր, սակայն միաժամանակ մի կաոույց, որը անՀրաժեչւության դեպքում կարող էր ապաՀովել Հարձակումը թչնամու վրա, որը դարերի ընթացքում ճնչում ու կեղեքում էր Բալկանյան ժողովուրդներին: Բալկանյան պեւությունների դաչինքի նկաւմամµ թուրքական ոեակցիան վայրկյանական էր: Որպես վրիժաոության ակւ' թուրքերը Բուլղարիայում ն Մակեդոնիայում կաղմակերպեցին մասնակի ջարդեր: Սւամµուլում սկսվեցին ղանդվածային Հուժկու ցույցեր, որոնք ուղեկցվում էին µալկանյան դաչնակիցների Հասցեին ոաղմաչունչ Հայւարարություններով: Ցուցարարները վիրավորական արւաՀայւություններ թույլ ւալով իրենց նախկին ոայա Հպաւակների Հասցեին µացականչում էին. «Մենք ցանկանում ենք պաւերաղմ, պաւերաղմ, պաւերաղմ», «Շարժվենք դեպի Սոֆիա», «կործանենք Հունասւանը», «Բալկանյան չները ունաւակ են ւալիս իսլամը» ն այլն: Նմանաւիպ ցույցեր ու ՀանրաՀավաքներ ւեղի էին ունենում նան Սոֆիայում, Բելդրադում ն Աթենքում, որւեղ նույնպես Հնչում էին ոաղմաչունչ կոչեր: Ձնակերպելով µալկանյան ժողովուրդների ընդՀանուր ւրամադրությունը` Բուլղարիայի վարչապեւ ի. Ե. Գեչովը դրում էր. «Դա մի պաւերաղմ է, որի ընթացքում Հույները, µուլղարները, սերµերը, ալµանացիները, կաթոլիկները ն ուղղափաո չեոնոդորցիները ուս-ուսի ւված պեւք է մարւնչեն: Եվ այդ µոլորը պանսլավոնական քարողչության արդյունք չէ: Դա խաչակրաց արչավանք է անւանելի թուրքական µոնաւիրության դեմ, որը չաՀադործում ն կեղեքում է Բալկանյան թերակղղու քրիսւոնյաներին»: Պաւերաղմի պաւճաո դարձավ թուրքական կաոավարության Հրաժարումը Մակեդոնիային ն Թրակիային անկախություն չնորՀելու վերաµերյալ: Այդ օրերին իթթիՀադի կիսապաչւոնական «Թանին» թերթը դրեց. «Ո՞վ կարող է երաչխավորել, որ 23-րդ Հոդվածին (խոսքը 1878 թ. µեոլինի դաչնադրի 23-րդ Հոդվածի մասին է Մակեդոնիայի վերաµերյալ - Վ. Բ.) որը նրանք փորձում են վերակենդանացնել, չի Հեւնեի 61-ը» (Բեոլինի դաչնադրի Հոդվածը Արնմւյան Հայասւանում µարենորոդումներ իրականացնելու մասին - Վ. Բ.): Հոկւեմµերի 18-ին Սւամµուլում ւեղի ունեցան խոչոր փոփո629

խություններ: Մինիսւրների կաµինեւը Հրաժարական ւվեց: Նոր կաոավարությունը դլխավորեց Քյամիլ-փաչան: 0դւվելով պաւերաղմական իրադրությունից, իթթիլյաֆականները սկսեցին Հալածանքների ենթարկել իրենց քաղաքական Հակաոակորդներին: Նրանք ձերµակալեցին µաղմաթիվ իթթիՀադական դործիչների: Միաժամանակ Բ. Դուոը դիմեց մեծ պեւություններին' µալկանյան դաչնակիցների դեմ պաւերաղմում Հայցելով նրանց աջակցությունը: 0դնության խնդրանքով Քյամիլ-փաչան դիմեց նան Անդլիային, սակայն վերջինս պաւասխանեց, որ սւեղծված իրադրության պայմաններում դերադասում է պաՀպանել չեղոքություն: Բ. Դուոը աջակցություն չսւացավ նան Բեոլինի կողմից, թեն վերջինս թուրքերին աոաւորեն մաւակարարում էր նորադույն ղենքեր: կայղերը խոսւացավ միայն օդնել Հաչւության պայմանադիր կնքելու 0սմանյան կայսրության Համար պաւվավոր պայմաններով, այն էլ միայն այն դեպքում, եթե թուրքերին Հաջողվի ւանել դեթ մի խոչոր Հաղթանակ: Մինչդեո պաւերաղմի ճակաւներում իրար Հեւնից թուրքերը կրում էին խոչոր պարւություններ: Աոաջին µալկանյան պաւերաղմը ըսւ էության µլիցկրիդ էր: Բալկանյան դաչնակիցները պաւերաղմի դաչւերում ձեոք µերեցին փայլուն Հաղթանակներ: Երµեմնի աՀեղ օսմանյան µանակը նախկին ոայաներից կրում էր ամոթալի ու նվասւացուցիչ պարւություններ: Հաղթական µուլղարական µանակը սրընթաց մուենալով 0սմանյան կայսրության Հին մայրաքաղաքին' էդիրնեին (Ադրիանոպոլիս) դրավեց այն ն սկսեց չարժվել Սւամµուլի ուղղությամµ: Թուրքերին Հաջողվեց µուլղարացիներին կանդնեցնել միայն Սւամµուլի մաւույցներում' Զաթալջիի մու: Նույնպիսի փաոավոր Հաղթանակներ ւարավ 150 Հաղարանոց սերµական µանակը: Սերµերը ավելի քան 500 ւարի սպասում էին այդ պաՀին, որպեսղի վրեժ լուծեն թուրքերից 1389 թ. կոսովոյի դաչւում պարւություն կրելու դիմաց: Գրավելով Դուրացցոն` սերµերը դուրս եկան Ադրիաւիկ ծով: Հույները նս դրսնորելով անօրինակ խիղախություն, մի չարք ջախջախիչ պարւությունների մաւնեցին թուրքերին ն դրավեցին Սալոնիկը: Համարյա 500 ւարվա թուրքական ւիրապեւությունից Հեւո Հունական սպիւակ-կապույւ դրոչը կրկին ծածանվեց Սալոնիկի վրա, իսկ թուրքական ասւղն ու մաՀիկը ընդմիչւ չքացան: Ռաղմաճակաւային դծերից µղկւված ու նոսրացած թուրքական µանակի ղորամասերը ն Հարյուր Հաղարավոր մաՀմեդական դաղթականներ (մուՀաջիրներ) µոնել էին նաՀանջի ճանապարՀը դեպի

Սւամµուլ: իսկ մայրաքաղաքը դւնվում էր չփոթաՀար վիճակում: Քաղաքի µնակչությունը մաւնվել էր խուճապի: Մի խոսքով պաւերաղմը 0սմանյան կայսրության Համար ունեցավ աղեւալի վախճան: 1912 թ. նոյեմµերի 3-ին Բ. Դուոը խնդրեց ւերություններին միջնորդել Հաչւության պայմանադիր կնքելու Համար: Դեկւեմµերի սկղµին կնքվեց ղինադադար: Սկսվեցին µանակցություններ, որոնք ընթանում էին թուրքերի Համար ծանր պայմաններում: Բանակցությունների ընթացքում լուրջ Հակասություններ դրսնորվեցին մեծ պեւությունների միջն: Ռուսասւանը պաՀանջում էր, որ µալկանյան դաչնակիցների կողմից դրավված ւարածքները պաւերաղմի իրավունքով անցնեն իրենց: Մեծ Բրիւանիան նս այդ նույն ւեսակեւին էր: Սակայն դրան վճոականորեն աոարկեցին կենւրոնական պեւությունները' Գերմանիան, Ավսւրո-Հունդարիան ն իւալիան: Դրությունը այն ասւիճանի չիկացած էր, որ չաւերը չէին µացաոում Համաեվրոպական պաւերաղմի µոնկումը: Ռուսասւանը ն Ավսւրիան Հայւարարեցին մասնակի մոµիլիղացիա: Ռուսասւանը իր ղորքերը կենւրոնացրեց կովկասյան սաՀմանների մու: Գերմանիան անմիջապես µավականին կոպիւ ձնով Հասկացրեց ոուսներին, որ Թուրքիայի վրա Հարձակումը կարող է պաւերաղմ աոաջ µերել ողջ Եվրոպայի ւարածքում: Բալկանյան կնճիոը լուծելու նպաւակով Լոնդոնում դումարվեց միջաղդային խորՀրդաժողով: Այսւեղ նս Անւանւի ւերությունները թուրքերից պաՀանջում էին ղիջումների դնալ, մասնավորապես Ալµանիային ւրամադրել ինքնավարություն ն վերացնել թուրքական ւիրապեւությունը էդեյան ծովի կղղիներում: Սակայն այդ աոաջարկները մերժվեցին թուրքական պաւվիրակության կողմից: Վերջապես 1913 թ. Հունվարի 1-ին Բ. Դուոը ներկայացրեց խաղաղության պայմանադրի կնքման իր աոաջարկները, որոնցում կւրականապես մերժվում էր էդիրնեն ղիջելու պաՀանջը: ի վերջո, Քյամիլ-փաչայի կաոավարությունը, ւերությունների ճնչման ներքո, 1913 թ. Հունվարի 22-ին էդիրնեն Հանձնեց Բուլղարիային: Դա մայրաքաղաքում ու նաՀանդներում աոաջ µերեց µուոն µողոքներ: Բոլոր դեպքերում աոաջին µալկանյան պաւերաղմը Հասավ իր ավարւին: Պաւերաղմում կրած ջախջախիչ պարւությունը ցնցել էր թուրքերին: Այդ պարւության Հեւնանքով 0սմանյան կայսրությունը կորցրեց իր եվրոպական ւարածքների 85 ւոկոսը: կաոավարության դեմ Հասարակական կարծիքի դժդոՀությունից անմիջապես որոչեց օդւվել «իթթիՀադ վե Թերաքքը» կուսակցությունը' նոր պեւական Հեղաչրջում իրականացնելու Համար: 1913 թ.

Հունվարի 23-ին մու 200 իթթիՀադական սպաներ Հյուսիսային Աֆրիկայից վերադարձած էնվեր-µեյի ն Թալաաթ-µեյի դլխավորությամµ ներխուժեցին Բ. Դոան չենքը, որւեղ այդ պաՀին ոսկեղօծ դաՀլիճում ւեղի էր ունենում կաոավարության նիսւ: Սպաները աւրճանակի կրակոցով սպանեցին ոաղմական մինիսւր Նաղըմփաչային, որին Համարում էին Թուրքիայի պարւության դլխավոր մեղավորներից մեկը, ինչպես նան նրա ՀամՀարղներին, ձերµակալեցին մեծ վեղիրին, չեյխ-ուլ-իսլամին, ներքին դործերի ն ֆինանսների մինիսւրներին: Աւրճանակի փողերի սպաոնալիքի ւակ Հենց ւեղում նրանք սւիպեցին մեծ վեղիր Քյամիլ փաչային սւորադրել Հրաժարականի ւեքսւի ւակ: Խոովարարները սւացան սուլթանի Համաձայնությունը մեծ վեղիրի պաչւոնում վերականդնելու դեներալ ՄաՀմուդ Շնքեթ փաչային: Սւեղծվեց նոր կաոավարություն, որն ամµողջապես µաղկացած էր երիւթուրքական կուսակցության անդամներից: Վերսւին վերադաոնալով իչխանության ղեկի մու` իթթիՀադը µալկաններում վերսկսեց ոաղմական դործողությունները` փորձելով դրանց մեջ µեկում աոաջ µերել: Որպես դրա պաւասխան` µալկանյան երկրները չեղյալ Հայւարարեցին ղինադադարի վերաµերյալ Համաձայնադիրը ն պաւերաղմը µորµոքվեց նոր թափով: Տնական ու Համաո դիմադրությունից Հեւո, վերջիվերջո սերµական ն µուլղարական ղորքերի Համաւեղ դրոՀի Հեւնանքով Ադրիանոպոլիսը ընկավ: Այդ ընթացքում Հույները դրավեցին Յանինան, իսկ քիչ ավելի ուչ չեոնոդորցիների ձեոքն անցավ Սկուդարին: Այլ կերպ ասած, երիւթուրքերին չՀաջողվեց պաւերաղմի անիվը թեքել իրենց կողմը: Լոնդոնում կրկին դումարվեց մեծ պեւությունների խորՀրդաժողով խաղաղության պայմանները մչակելու Համար: Թուրքական պաւվիրակությունը թախանձում էր անդլիացիներին «փրկել Թուրքիան»: Սակայն Մեծ Բրիւանիայի արւաքին դործերի մինիսւր էդուարդ Գրեյը թուրքական պաւվիրակության դիւակցությանը Հասցրեց դաժան փասւը. «եթե երիւթուրքերը չկարողացան պաՀպանել Թուրքիան Եվրոպայում, ոչ մի այլ երկիր µավարար մուիվներ չունի, որպեսղի այն պաՀպանվի թուրքերի Համար»: 1913 թ. մայիսի 30-ին սւորադրվեց Լոնդոնի խաղաղության պայմանադիրը, ըսւ որի 0սմանյան կայսրության Համարյա µոլոր եվրոպական ւարածքներն անցնում էին Հաղթանակած պեւություններին: Ալµանիան դեոնս 1912 թ. նոյեմµերի 28-ին իրեն Հայւարարել էր անկախ պեւություն, սակայն նրա սաՀմանների ն ներքին կաոուցվածքի Հարցը պեւք է ո632

րոչեին մեծ պեւությունները: էդեյան ծովի թուրքական կղղիների Հարցը որոչվեց փոխանցել մեծ ւերությունների ւնօրինությանը: Թվում էր, թե եվրոպական աղդայնականության միացյալ ուժերը ոչնչացրին Թուրքիային որպես եվրոպական ւերության: Սակայն չոււով µալկանյան դաչնակիցների միջն µորµոքվեց սուր պայքար 0սմանյան կայսրության ւարածքները µաժանելու Հարցում: Աոավել ադրեսիվ պաՀվածք էր որդեդրել Բուլղարիան, որը ւարածքային Հավակնություններ էր ներկայացնում իր նախկին դաչնակիցների նկաւմամµ: Դրա Հեւնանքը Հանդիսացավ այն, որ սերµերն ու Հույները միավորվեցին ընդդեմ Բուլղարիայի: 1913 թ. Հունիսի 30-ին,աոանց պաւերաղմ Հայւարարելու, Բուլղարիան միաժամանակ ոաղմական դործողություններ սկսեց Հույների ու սերµերի դեմ: Այդպիսով, սկսվեց երկրորդ µալկանյան պաւերաղմը, որը ւնեց ընդամենը մեկ ամիս, մինչն Հուլիսի 29-ը: Այդ պաւերաղմը µնութադրվել է որպես «պաւմության արձանադրած ամենակարճ ու ամենաարյունաՀեղ պաւերաղմը»: Պաւերաղմն ուղեկցվում էր խաղաղ µնակչության ղանդվածային կուորածներով ն µնակավայրերի Հրկիղմամµ: Հիրավի, այդ պաւերաղմն ընթանում էր «այրված Հողի» սկղµունքով: Ռաղմական կոնֆլիկւի մեջ ընդդրկվեց նան Ռումինիան, որը Բուլղարիայի դեմ ուղարկեց մի ուժեղ µանակ: Ռումինական ղորքերը դրավեցին Սիլիսւրիա ամրոցը ն արնմւյան ուղղությամµ չարժվեցին դեպի Սոֆիայի կողմը: Արնմոււքից µուլղարական սաՀմանն անցան սերµերը, սպաոնալով Դանուµի վրա դւնվող Վիդին քաղաքին: Այդ իրադարձությունները թուրքերին ւվեցին իրենց չանսը: Երիւթուրքերի µանակը էնվեր-µեյի Հրամանաւարությամµ անցնելով Զաթալջիի պաչւպանողական դծերը' կաղմակերպեց Հարձակում, որպեսղի վերադարձնի Ադրիանոպոլիսը ն կրկին թուրքերի ւիրապեւությունը Հասւաւի Արնելյան Թրակիայում: Հաղթական թչնամիներով չրջապաւված Բուլղարիան Ռուսասւանի միջնորդությամµ սւիպված էր խնդրել Հաչւություն: Բուխարեսւի Հաչւության պայմանադրով իր Հակաոակորդներից յուրաքանչյուրին Բուլղարիան Հարկադրված եղավ ղիջել իր ւարածքների մի մասը: Նախորդ պաւերաղմում իր ձեոքµերումներից Բուլղարիային Հաջողվեց պաՀպանել միայն Սւրումա դեւի Հովիւը ն Թրակիայի ծովափի մի Հաւված: Սերµիան Բուլղարիայի Հաչվին սւացավ Մակեդոնիայի նչանակալից մասը, Հունասւանը' Մակեդոնիայի մեծ մասը ծովափնյա մի այնպիսի դծով, որն իր մեջ ներաոնում էր Արնմւյան Թրակիայում կավալա նավաՀանդիսւը: Ռումինիային µաժին

Հասավ Դոµրուջան' իր ոաղմավարական կարնոր սաՀմանով Դանուµի ու Սն ծովի միջն: Աոանձին պայմանադրով, Թուրքիան իրեն վերադարձրեց Ադրիանոպոլիսը (էդիրնե) ն Արնելյան Թրակիայի մի մասը, որն իր մեջ ներաոնում էր Դիմոթիկան ն Հեւնաµար կւրում էր դեպի Սոֆիա ւանող երկաթուղին: Հաչված օրերի ընթացքում Բուլղարիան դործնականում կորցրեց իր ւիրապեւող դիրքերը Բալկաններում, որը նա ձեոք էր µերել չնորՀիվ 1878 թ. Բեոլինի պայմանադրի: ինչպես Հայւնի է, Բալկանյան պաւերաղմների ժամանակ Ռուսասւանի նախաձեոնությամµ Հայկական Հարցը կրկին µարձրացավ մակերես: Դա մեծադույն անՀանդսւություն պաւճաոեց երիւթուրքական կաոավարությանը, մանավանդ որ այդ Հարցը մեջւեղ էր Հանվել ն եոանդուն աջակցություն էր դւնում Թուրքիայի դարավոր թչնամու' Ռուսասւանի կողմից: Այն Հանդամանքը, որ Բալկանյան պաւերաղմի ժամանակ, երµ սպաոնալիքի ւակ էր դրված 0սմանյան կայսրության µուն իսկ դոյությունը, այդ ճդնաժամային պաՀին կրկին µարձրացվել էր Հայկական µարենորոդումների վերաµերյալ Հարցը, ուղղակի կաւաղության նոպա էր աոաջ µերել երիւթուրքական չրջանակներում: իթթիՀադական մամուլը դրում էր, որ արդեն օրինաչափություն է դարձել այն, որ Հենց օսմանյան Հայրենիքը Հայւնվում է վւանդի մեջ, Հայերը ն նրանց Հովանավորները անմիջապես դանակ են դնում թուրքական պեւության կոկորդին: Այդ µոլորը Հող նախապաւրասւեց այն µանի Համար, որ թուրքերը Հայկական Հարցը Համարեն Արնելյան Հարցի ամենավւանդավոր ւարաւեսակը ն միջոցներ մւմւան նրանից սպասվող վւանդը չեղոքացնելու Համար: Երիւթուրքերը ակնաոու կերպով ւեսնում էին, որ կայսրության µաղմաթիվ ժողովուրդներ' ալµանացիները, Հույները, սերµերը, չեոնոդորցիները, ոումինացիները ն այլն արդեն թոթափել են օսմանյան լուծը ն միայն Հայերն ու արաµներն են դեո ւանում այդ անւանելի µեոը: Բալկանյան պաւերաղմները Համողեցին երիւթուրքերին, թե կայսրության Համար ինչպիսի վւանդ են ներկայացնում ճնչված ժողովուրդները: Նրանց Համար այդ պաւերաղմից քաղած աոաջին դասը այն էր, որ Հայկական µարեփոխումների Հարցը, որը վեր էր ածվել միջաղդային քննարկումների խնդրի, կարող է որոչակի պայմաններում դաոնալ µալկանյան աղեւի չարունակությունը, այս անդամ արդեն Թուրքիայի արնելքում: Ընդ որում, իթթիՀադի մւայնության Համաձայն, այդ աղեւը կայսրության Համար կարող էր լինել ավելի վւանդավոր ու ավելի կործանարար, քան µալկանյանը: իթ634

թիՀադականները նան աչքի աոաջ ունեին այն իրողությունը, որ µալկաններում նս աղաւության ն անկախության պայքարի ճանապարՀը սկսվում էր µարեփոխումների իրականացման պաՀանջից: Հեւնաµար իթթիՀադի քաղած երկրորդ դասը այն էր, որ ոչ մի ժողովրդի չպեւք է պարդնել µարեփոխումներ, որովՀեւն դա անխուսափելիորեն Թուրքիայի Համար ունենալու է կործանարար Հեւնանքներ: Երիւթուրքերի աչքին Հայկական µարենորոդումները ուրիչ µան չէին, եթե ոչ «ոուսական իմպերիալիղմի պաւրասւած մեկ նոր Հարվածը µալկանյանից Հեւո»: Հեւնաµար Հայկական µարենորոդումների Հարցը նույնացվում էր կայսրության Համար Արնելյան Անաւոլիայի (Արնմւյան Հայասւանի) կորսւի Հեւ ն այդ պաւճաոով իթթիՀադն անում էր ամեն ինչ դրանք ձախողելու Համար: 1913 թ. Հոկւեմµերի 16-ին Սւամµուլում ոուսական դեսպան Գիրսը Հաղորդում էր Ռուսասւանի արւաքին դործերի մինիսւրին, որ «Երիւասարդ թուրքերն աչխաւում են թաղել Հայկական Հարցը, այն Համարելով Թուրքիայի ներկա դրության Համար ամենավւանդավոր Հարցերից մեկը»: Բալկանյան պաւերաղմից Հեւո ավելի քան երµնէ, Թուրքիան վճոականորեն իր Հայացքը Արնմոււքից դարձնում էր դեպի Արնելք: Ամենուրեք ւիրող մւայնություն էր դարձել «Անաւոլիան վւանդի մեջ է» կարդախոսը:: իթթիՀադի ականավոր դաղափարախոսներից մեկը' Աµդուլլա Զնդեթը այդ աոիթով դրում էր. «Մի խաµվեք, մեր մւաՀոդությունը եվրոպական Թուրքիայի նկաւմամµ չի նչանակում, որ մենք չպեւք է անՀանդսւանանք Անաւոլիայի Համար: Անաւոլիան' դա մեր կյանքի յուրաքանչյուր մասնիկի աղµյուրն է: Դա մեր սիրւն է, դլուխը ն այն օդը, որ մենք չնչում ենք»: կասկածից վեր է, որ դա նան քողարկված նախաղդուչացում էր այն մասին, որ պեւք է ղդուչանալ Հայկական Հարցից: Զնայած նրան, որ իթթիՀադականները Հեւնողականորեն պայքարում էին ընդդիմության դեմ, սակայն այն չարունակում էր դոյություն ունենալ, իսկ երµեմն նույնիսկ դիմում էր կւրուկ քայլերի: Այսպես, 1913 թ. Հունիսի 11-ին, երµ մեծ վեղիր ՄաՀմուդ Շնքեթ փաչան ավւոմոµիլով մեկնում էր կաոավարության իր նսւավայրը, իթթիլյաֆականների կողմնակիցներից մեկը աւրճանակի կրակոցներով սպանեց նրան: Դա վրիժաոության ակւ էր 1913 թ. Հունվարին ւեղի ունեցած Հեղաչրջման ժամանակ ոաղմական մինիսւր Նաղըմ փաչային սպանելու դիմաց: Որպես պաւասխան, երիւթուրքերը արյունու ւեոոր սկսեցին իրենց µոլոր Հակաոակորդների ն աոաջին Հերթին իթթիլյաֆականների նկաւմամµ:ՄաՀմուդ Շնքեթ փաչայի

սպանության մեջ անմիջականորեն մեղադրվող 12 Հոդու երիւթուրքերը կախաղան µարձրացրին: Ձերµակալվեցին ն աքսորվեցին «Աղաւություն ն Համաձայնություն» կուսակցության մեծ թվով անդամներ: Միաժամանակ նրանք µոլոր քաղաքական կուսակցություններին Հայւարարեցին օրենքից դուրս: Ընդդիմադիր կուսակցությունների ու խմµավորումների աոավել ակւիվ մու 300 ընդդիմադիր դործիչների µանւարկեցին Սինոպի ամրոցում: իչխան ՍաµաՀեդդինը իր կյանքը փրկեց փախուսւի միջոցով, ղդեսւավորվելով մաՀմեդական կնոջ չորերով: Այդ պաՀից սկսած մինչն աոաջին աչխարՀամարւում 0սմանյան կայսրության պարւությունը «Միասնություն ն աոաջադիմություն» կուսակցությունը մնաց երկրի միակ լեդալ քաղաքական ուժը: Այլ կերպ ասած, երիւթուրքերը կաոավարում էին երկիրը աոանց ընդդիմություն ունենալու: Նրանց ձեոքերում կենւրոնացած էր կայսրության ողջ դերադույն իչխանությունը: Այդ իչխանությունը նույնքան µացարձակ ու անվերաՀսկելի էր, որքան սուլթան Աµդուլ Համիդի ժամանակ: 1913 թ. վերջից 0սմանյան կայսրությունում Հասւաւվեց երիւթուրքական եոիչխանապեւության (ւրիումվիրաւի) դիկւաւուրա: Նա էր վճոում օսմանյան պեւության ներքին ն արւաքին քաղաքականության µոլոր Հիմնական Հարցերը: կաոավարման սանձերը դւնվում էին «Միասնություն ն աոաջադիմություն» կուսակցության երեք աոավել արմաւական դործիչների' էնվերի, Թալաաթի ն Զեմալի ձեոքերում: Երիւթուրքերի ճնչման ներքո ոաղմական մինիսւր, մարչալ ԱՀմեդ իղղեթ փաչան սւիպված էր Հրաժարական ւալ: Այդ կարնոր պաչւոնում նչանակվեց էնվերը: Հաւկանչական է, որ այդ մասին սուլթան ՄեՀմեդ Մ-ը ւեղեկացավ աոավույան թերթերից, մինչդեո նրա իրավասության մեջ էր մւնում µարձրադույն պեւական պաչւոնյաների նչանակումը ն նրանց աղաւումը պաչւոնից: Սուլթանը պարղապես ապչած էր: «Դա Հնարավոր չէ, չէ՞ որ նա դեո չաւ երիւասարդ է»,- µացականչել էր նա: էնվեր փաչան ղµաղեցրեց նան µանակի դլխավոր չւաµի պեւի պաչւոնը, դրանով իսկ ամµողջապես իր ձեոքերում կենւրոնացնելով ոաղմական իչխանությունը: Նրա աղդեցությունը պալաւում ու կաոավարության մեջ սրընթաց կերպով աճում էր: Քիչ ավելի ուչ նա սւացավ µրիդադային դեներալի ասւիճան ն փաչայի ւիւղոս: 1914 թ. ամուսնանալով սուլթանի եղµոր' իչխանաղուն Սուլեյման էֆենդիի աղջկա' Նաջիե Սուլթանի Հեւ, դրանով իսկ էնվեր փաչան սւացավ «դամադ» կոչումը, որը կրում էին սուլթանի փեսաները: Փասւորեն ւրիումվիրա636

ւի կաղմում էնվերը դարձավ աոաջին դեմքը: Դեոնս ոչ չաւ աոաջ նրա նչանակմամµ ղարմացած սուլթան ՄեՀմեդ Մ-ը սկսել էր ամեն օր Հեւաքրքրվել էնվերի աոողջությամµ, երµ նա Հիվանդացել էր: էնվեր-փաչան սկսեց µոլոր Հանդուցային պաչւոններում նչանակել իր մարդկանց, դլխավորապես µանակի սպայական կաղմից: Նրա քմաՀաճ կամքով 1914 թ. Հունվարին մու 300 փորձաոու դեներալներ ու µարձրադույն սպաներ Հեոացվեցին µանակից, իսկ նրանց ւեղը ղµաղեցրին էնվերի դրածո երիւասարդ սպաները: Ռաղմական դաւարանը անընդՀաւ ղµաղված էր քաղաքական դործերով, ըսւ որում Հաճախ կայացվում էին մաՀվան դաւավճիոներ: իր ծայրաՀեղ փաոասիրությամµ ն սադրիչ խաոնվածքով աչքի ընկնող էնվերին կնքեցին «Փոքրիկ Նապոլեոն» մականունը: Արւաքին քաղաքականության µնադավաոում էնվերը անվերապաՀորեն կողմնորոչվում էր դեպի Գերմանիան, մեծ Համարում ունենալով դերմանական µանակի ու ոաղմական կաոույցների նկաւմամµ: Եոիչխանապեւության անդամ Թալաաթ փաչան µացի «Միասնություն ն աոաջադիմություն» կուսակցության կենւրոնական կոմիւեի նախադաՀի պաչւոնից ղµաղեցնում էր նան ներքին դործերի մինիսւրի պաչւոնը: Երիւթուրքական եոիչխանապեւության երրորդ անդամ Զեմալ փաչան Հանդիսանում էր Սւամµուլի ոսւիկանության պեւը, իսկ 1914 թվականից սկսած ղµաղեցնում էր ծովային մինիսւրի պաչւոնը: Այսպիսով, պեւության µոլոր ուժային կաոույցները դւնվում էին եոիչխանապեւության անդամների ձեոքերում: Մեծ վեղիրի պաչւոնը ղµաղեցնում էր Սայիդ Հալիմը, որը սերել էր եդիպւական խեդիվների դինասւիայից: Նա փոխարինել էր աՀաµեկչության ղոՀ դարձած ՄաՀմուդ Շնքեթ փաչային: Սայիդ Հալիմի մասին ասում էին, որ նա ամµողջապես դւնվում է եոիչխանապեւության «µոի մեջ»: իթթիՀադականները չեյխ-ուլ-իսլամի կարնոր պաչւոնում ընւրեցին Մուսւաֆա Խեյրի-µեյին, որը թե՛ Համողմունքներով ն թե՛ իր դործունեության ոճով իթթիՀադական էր: Եոիչխանապեւությունից դուրս երիւթուրքական ամենաաղդեցիկ դործիչներից մեկը ֆինանսների մինիսւր, ճարպիկ, խելոք ն խորամանկ դոյնմե, այսինքն ծադումով Հրեա, սակայն իսլամացած Զավիդն էր: Այսպիսով, իթթիՀադական եոիչխանապեւությանը Հաջողվել էր սւեղծել ՀամախոՀների մի կուո թիմ, որը կարող էր աոանց որնէ դժվարության ընդունել իթթիՀադական վերնախավի Համար ձեոնւու ցանկացած որոչում:

ինչ վերաµերում է սուլթանին ն նրա ընւանիքին, ապա նրանք Հեոացված էին քաղաքականության մեջ որնէ մասնակցություն ունենալուց: Ընդ որում, իթթիՀադը ղդոն Հսկողության ւակ էր պաՀում սուլթանի ընւանիքի անդամներին, նույնիսկ սաՀմանափակելով նրանց ւեղաչարժը: Սուլթանի չրջապաւի մեջ ներդրված էին երիւթուրքերի մարդկանցից չաւերը, որոնց չնորՀիվ իթթիՀադը լրիվ ւեղյակ էր պալաւում ւեղի ունեցող անցուդարձին: Աոաջին ՀամաչխարՀային պաւերաղմին նախորդող չրջանում երիւթուրքական պարադլուխները դիւակցում էին, որ անՀրաժեչւ է դաչինքի մեջ դւնվել որնէ մեծ պեւության Հեւ: Այդ նպաւակով 1914 թ. մայիսին Թալաաթ փաչան մեկնեց Պեւերµուրդ, որպեսղի պաչւոնապես աոաջարկի թուրք-ոուսական դաչինք: իսկ Հունիսին Զեմալ փաչան այց կաւարեց Փարիղ, որւեղ աոաջարկեց դաչինք Թուրքիայի ն Եոյակ Համաձայնության (Անւանւի) միջն: Սակայն երկու մայրաքաղաքներում էլ աոաջարկը մերժվեց այն Համարելով ոչ անկեղծ, քանի որ արդեն 1913 թ. դեկւեմµերից Թուրքիայում դործում էր դերմանական ոաղմական միսիան դեներալ Լիման ֆոն Սանդերսի դլխավորությամµ: Անկախ դրանից, Անաւանւի պեւությունները ակներն կերպով ւեսնում էին, որ թուրք-դերմանական Համադործակցությունը այլնս դարձել է անչրջելի:

ԳԼՈՒԽ ՏԱՍՆՀիՆԳԵՐՈՐԴ

0ՍՄԱՆՅԱՆ կԱՅՍՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՌԱԶիՆ

ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅիՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄի ՏԱՐիՆԵՐիՆ:

կԱՅՍՐՈՒԹՅԱՆ կՈՐԾԱՆՈՒՄԸ

Դեոնս 1914 թ. Հուլիսին, երµ ծադեց Սարանոյի միջադեպը (որն աոաջ եկավ Սարանոյում ավսւրիական դաՀաժաոանդ էրցՀերցոդ Ֆրանց Ֆերդինանդի սպանության Հեւնանքով) Թուրքիայի ոաղմական մինիսւր էնվեր փաչան դիմեց դերմանական կայղեր ՎիլՀելմ ԱԱ-ին թուրք-դերմանական դաչինք կնքելու աոաջարկով: Երիւթուրքական ղեկավարները ենթադրում էին, որ Եոյակ դաչինքը ոաղմական աոումով մեծապես դերաղանցում է Անւանւի պեւություններին, ուսւի կանխավ ձդւում էին ապաՀովել Թուրքիայի մասնակցությունը Հասունացող ՀամաչխարՀային պաւերաղմին' կենւրոնական Եվրոպայի պեւությունների կաղմում: Երիւթուրքական պարադլուխները Հուլիսի 20-ին նեղ չրջանով դումարեցին խորՀրդակցություն, որին մասնակցում էին մեծ վեղիր Սայիդ Հալիմ-փաչան, ներքին դործերի մինիսւր Թալաաթը ն ոաղմական մինիսւր էնվեր փաչան: Որոչում ընդունվեց ամեն կերպ աչխաւել մւնել Եոյակ դաչինքի մեջ: Նույն օրը, դիչերով, էնվերն ու Թալաաթը այցելեցին Սւամµուլում դերմանական դեսպան ՎանդենՀայմին, նրան Հայւնելով, որ Թուրքիան ցանկություն ունի միանալ կենւրոնական Եվրոպայի պեւությունների խմµավորմանը: Դա մի չրջան էր, երµ պաւերաղմի նախապաւրասւվող µոլոր պեւություններն աչխաւում էին ձեոք µերել Հնարավորին չափ չաւ դաչնակիցներ: Ուսւի պաւաՀական չէ, որ երիւթուրքերի աոաջարկին Բեոլինը անմիջապես ւվեց դրական պաւասխան: Հուլիսի 28-ի դիչերը, մեծ վեղիր Սայիդ Հալիմ-փաչան դերմանական դեսպանաւանը Հանդիպում ունեցավ ՎանդենՀայմի Հեւ ն նրան փոխանցեց կաոավարության դիմումը Գերմանիային' Ռուսասւանի դեմ պաչւպանողական-Հարձակողական դաչինք կնքելու պաչւոնական աոաջարկով: Նրանում Համաձայնություն էր Հայւն639

վում պաւերաղմի ժամանակ դերմանական ոաղմական միսիային ենթարկել թուրքական µանակի մեկ քաոորդը: Այդ օրերին իրադարձությունները ծավալվեցին թավադլոր արադությամµ: Հուլիսի 28-ին Գերմանիայի դաչնակից Ավսւրո-Հունդարիան Հարձակվեց Սերµիայի վրա: 0դոսւոսի 1-ին դերմանիան պաւերաղմ Հայւարարեց Ռուսասւանին, իսկ օդոսւոսի 3-ին' Ֆրանսիային: 0դոսւոսի 4-ին Մեծ Բրիւանիան իրեն Հայւարարեց պաւերաղմական վիճակում Գերմանիայի Հեւ: Սկսվեց աոաջին ՀամաչխարՀային պաւերաղմը: 1914 թ. օդոսւոսի 2-ին խիսւ դաղւնի իրադրության պայմաններում Սւամµուլում կնքվեց թուրք-դերմանական դաչնակցային պայմանադիր: Թուրքական կողմից այն սւորադրեց մեծ վեղիր Սայիդ Հալիմ-փաչան, դերմանական կողմից' դեսպան ՎանդենՀայմը: Պայմանադրի սւորադրման ժամանակ ներկա էին էնվերը ն Թալիաթը: կողմերը պայմանավորվում էին, որ պայմանադիրը կմնա դաղւնի ն այն կարող է Հրապարակվել պայմանավորվող երկու կողմերի միջն Համաձայնությունից Հեւո միայն: Դաչնակցային այդ պայմանադրով Թուրքիան իր վրա պարւավորություն էր վերցնում անՀապաղ պաւերաղմի մեջ մւնել կենւրոնական ւերությունների կողմում: 0դոսւոսի 3-ին դերմանա-թուրքական դաչինքին միացավ նան Ավսւրո-Հունդարիան: Նույն օրը' օդոսւոսի 2-ին, Թուրքիան Հայւարարեց պաւերաղմում իր «խսւիվ չեղոքության» մասին: Սակայն դա լոկ ծխածածկույւ էր Անւանւի պեւություններին ապակողմնորոչելու Համար: «... Մենք մեղ չեղոք Հայւարարեցինք միայն ժամանակ չաՀելու Համար. մենք սպասում էինք այն պաՀին, երµ մեր ղորաՀավաքը կավարւվի ն մենք կկարողանանք մասնակցություն ունենալ պաւերաղմին»,- խոսւովանել է Զեմալ փաչան: 0դոսւոսի 3-ին Բ. Դուոը Հրապարակեց ղորաՀավաքի (սեֆերµեյլիք) վերաµերյալ Հրամանադիր: Երեք օրվա ընթացքում 20-ից մինչն 45 ւարեկան µոլոր ւղամարդիկ պարւավոր էին ներկայանալ ղորաՀավաքային կենւրոններ: Սկղµնապես µանակ ղորակոչվեց 900 Հաղար ղինվոր, որի թիվը ասւիճանաµար Հասավ մեկ ն կես միլիոնի*: * ԱչխարՀամարւի չորս ւարիների ընթացքում Թուրքիան մոµիլիղացրել էր 4 միլիոն մարդ, որից 1,5 միլիոնը անմիջականորեն դւնվում էր պաւերաղմի ճակաւներում: Դա Թուրքիայի պաւմության մեջ ամենամեծ µանակն էր: Աոաջին ՀամաչխարՀային պաւերաղմը սկսվելու պաՀին 1,8 միլիոն քաոակուսի կիլոմեւր կաղմող 0սմանյան կայսրության ւարածքում µնակվում էր 21 միլիոն մարդ, որից 8 միլիոնը Փոքր Ասիայի ւարածքում, այդ թվում 2 միլիոն մարդ նրա եվրոպական մասում:

Գերմանիայի Հեւ դաչնակցային պայմանադիր կնքելու վերաµերյալ Ռուսասւանի կասկածները ցրելու ն Թուրքիայի մւադրությունների մասին ոուսներին ապակողմնորոչելու նպաւակով օդոսւոսի 5-ին ն 9-ին էնվեր փաչան Հանդիպում ունեցավ Սւամµուլում ոուսական ոաղմական դործակալ Մ. Ն. Լեոնւնի Հեւ: Հանդիպման ժամանակ նա Հավասւիացնում էր, որ Թուրքիան Ռուսասւանի Հանդեպ ոչ մի Հարձակողական մւադրություն չունի ն պաւրասւ է իր ղորքերը Հեոացնել ոուսական սաՀմանից: Որ թուրքական µանակի ղորաՀավաքը ուղղված չէ Ռուսասւանի դեմ: Որ Թուրքիան կապված չէ Եոյակ դաչինքի ն մասնավորապես Գերմանիայի Հեւ: էնվերի լկւիությունը Հասնում է այն ասւիճանի, որ նա աոաջարկում է Ռուսասւանին 0սմանյան կայսրության Հեւ ոաղմական դաչինք կնքել ն ընթացիկ պաւերաղմում ոաղմական աջակցություն ցույց ւալ Ռուսասւանին, նրա ւրամադրության ւակ դնելով 150-200 Հաղար թուրք ղինվորներ: «Դա Ռուսասւանի դործն է, թե նա ուր կուղարկի այդ µանակը»,- Հայւարարում է էնվերը: Ռուսներին կաւարելապես մոլորության մեջ դցելու նպաւակով, Մեծ վեղիր Սայիդ Հալիմ-փաչան նս Հանդիպում է ունենում Սւամµուլում ոուսական դեսպան Գիրսի Հեւ ն Հայւնում, որ ինքը նս Ռուսասւանի Հեւ դաչինք կնքելու կողմնակից է, ուսւի ն պաչւպանում է Լեոնւնի Հեւ ղրույցի ժամանակ ոաղմական մինիսւրի աոաջ քաչած պայմանները: Թեն ցարական կաոավարությունը չէր Հավաւում թուրքերի այդ Հայւարարություններին, այնուամենայնիվ նա ՀրաՀանդեց Գիրսին, ձդձդել µանակցությունները թուրքերի Հեւ' մինչն որ վերջնականապես պարղ կդաոնա Բուլղարիայի դիրքը պաւերաղմող կողմերի նկաւմամµ: ՀրաՀանդում ասվում էր, որ Թուրքիայի միջամւությունը պաւերաղմին Գերմանիայի դաչնակցի դերում անչուչւ վւանդավոր է Ռուսասւանի Համար: «Այդ վւանդն արւասովոր չափեր կընդունի, եթե Թուրքիան Հանդես դա Բուլղարիայի ն ւակավին իրենց դիրքորոչումը չորոչած µալկանյան պեւությունների Հեւ մեկւեղ»: Այդ µոլորը նկաւի ունենալով, ոուսական դիվանադիւությունը իր Հերթին մաննրում էր, նախ աչխաւելով էնվերի Հեւ ւարվող µանակցություններն օդւադործել Թուրքիայի իրական չեղոքությանը Հասնելու Համար ն ապա ձդւելով ինչ-որ ձնով Թուրքիային Հեւ պաՀել Ռուսասւանի դեմ Հանդես դալուց: Բնականաµար այդ չրջանի ոուս-թուրքական µանակցությունները պաւերաղմի օրակարդից չէր Հանում ոչ իթթիՀադականների

ղավթողական, պանթյուրքիսւական ծրադրերը Ռուսասւանի նկաւմամµ ն ո՛չ էլ վերջինիս Հավակնությունները կոսւանդնուպոլսի, նեղուցների ն Արնմւյան Հայասւանի նկաւմամµ: Բնականաµար Անդլիան ն Ֆրանսիան նս չէին կարող անւարµեր վերաµերմունք ունենալ պաւերաղմում Թուրքիայի մասնակցության Հարցին ն դա ոչ միայն ոաղմա-սւրաւեդիական նկաւաոումներով, այլն այն պարղ պաւճաոով, որ նրանք 0սմանյան կայսրության ւնւեսության մեջ ն ֆինանսներում ունեին խոչոր ներդրումներ, աղդեցության լծակներ ն չէին ցանկանում ղրկվել դրանցից: Ուսւի օդոսւոսի երկրորդ կեսին Անդլիայի արւաքին դործերի մինիսւր Գրեյը ՀրաՀանդում էր Սւամµուլում µրիւանական դեսպան Մալլեթին, որ նա Հանդիպում ունենա երիւթուրքական ղեկավարության Հեւ ն նրանց դիւակցությանը Հասցնի Հեւնյալը. Ռուսասւանը, Անդլիան ու Ֆրանսիան պաւրասւ են Թուրքիայի չեղոքության դիմաց երաչխավորել նրա ւարածքի լրիվ անվւանդությունն ու ապաՀովությունը: Բայց եթե Թուրքիան դաչինք կնքի Գերմանիայի Հեւ ն պաւերաղմում Գերմանիան անՀաջողություններ կրի, որոնք «ներկայումս ավելի Հավանական են թվում քան երկու չաµաթ աոաջ, Հեւնանքները Թուրքիայի Համար անսաՀման վաւ կլինեն»: Լոնդոնը ն Փարիղը կաւարելապես անղիջում էին նան Թուրքիայի պաՀանջի նկաւմամµ իր չեղոքության դիմաց µալկանյան ւարածքների Հաչվին դոՀացում ւալու Սւամµուլին: Նրանց կարծիքով, նման կարդի «ւարածքային աոուծախը» կարող էր Հանդեցնել նրան, որ µալկանյան երկրները դժդոՀությամµ լցվեին Անւանւի դծով դաչնակիցների նկաւմամµ ն սկսեին որոնել ավելի «Հուսալի դաչնակիցներ»: Այդ աոումով ավելի կւրուկ դիրքորոչում էր որդեդրել Ֆրանսիայի արւաքին դործերի մինիսւր Դելկասեն, որը Փարիղում ոուսական դեսպան իղվոլսկու Հեւ ղրույցի ժամանակ Հայւարարեց, որ ինքը չի կարծում, որ µանակցությունները Թուրքիայի Հեւ կարող են որնէ µանի Հանդեցնել, ուսւի ն «նպաւակաՀարմար է դւնում աոանց ժամանակ կորցնելու ապաՀովել µալկանյան µլոկի վերականդնումը' ուղղելով նրան Թուրքիայի դեմ»: Անչուչւ Բեոլինում ուչի-ուչով Հեւնում էին Անւանւի պեւությունների Հեւ երիւթուրքական պարադլուխների µանակցություններին: Թեն արդեն սւորադրված դերմանա-թուրքական դաչինքը Հասւաւուն երաչխիքներ էր ւալիս դերմանացիներին, որ Թուրքիան «չի պոկվի» իրենց ձեոքերից, µայց ն մւաՀոդություն կար, որ «լավ վարձաւրության» դեպքում դա այնուամենայնիվ կարող էր

ւեղի ունենալ: Որպեսղի արադացվի Թուրքիայի մոււքը պաւերաղմի մեջ, Բեոլինը դիմեց Հեւնյալ քայլին: 1914 թ. օդոսւոսի 6-ին աննկաւելի անցնելով µրիւանական միջերկրածովյան ոաղմական նավաւորմի աչքի աոջնից, դերմանական երկու նորադույն Հղոր Հածանավեր' «Գյոµենը» ն «Բրեսլաուն» Հայւնվեցին Դարդանելի մոււքի մու, թուրքական իչխանություններից թույլւվություն խնդրելով մոււք դործելու նեղուցը: էնվեր փաչան ոչ միայն ւվեց այդ թույլւվությունը, այլն Հրամայեց, որ եթե µրիւանական ոաղմանավերը փորձեն Հեւապնդել դերմանական նավերին ն մւնեն Դարդանել, նրանց վրա µացվի փոթորկուն Հրեւանային կրակ: Անկասկած դերմանական ոաղմանավերի մոււքը Դարդանել Հանդիսանում էր Թուրքիայի Հայւարարած չեղոքության խախւում: Ուսւի Անւանւի երկրների դեսպանները µողոք ներկայացրին Բ. Դոանը, վկայակոչելով միջաղդային իրավունքի այն դրույթը, որ պաւերաղմող ւերության ոաղմանավերն իրավանուք չունեն չեղոք երկրի նավաՀանդսւում մնալու ավելի քան 24 ժամ: Որպես դրա պաւասխան, ոաղմանավերի Դարդանել մւնելու Հաջորդ օրը, օդոսւոսի 11-ին, թուրքական կաոավարությունը Հայւարարեց, որ Հածանավերը իµր «դնվել են» Թուրքիայի կողմից: Դեսպանների «µերանը փակելու» Համար նույնիսկ նչվեց, որ նավերը դնվել են 80 միլիոն դերմանական մարկ դումարով: Դրան ավելացվեց նան, որ կաոավարությունը մւադիր է նավերի անձնակաղմը փոխարինել թուրքականով: Ծովային մինիսւր Զեմալ փաչան մամուլի միջոցով Հանդես եկավ Հայւարարությամµ, որ այդ Հածանավերը կղµաղեցնեն Թուրքիայի Համար Անդլիայում կաոուցված «Սուլթան ղաղի 0սման» ն «Ռեչադիե» ոաղմանավերի ւեղը, որոնք, խախւելով միջաղդային իրավունքի նորմերը, անդլիացիները «դողացել են» ն Հրաժարվում են Հանձնել պաւվիրաւուին: 0դոսւոսի 15-ին «Գյոµենի» ն «Բրեսլաուի» վրա µարձրացվեցին թուրքական դրոչակներ: Հածանավերը վերանվանվեցին' «Գյոµենը»' «Յավուղ Սուլթան Սելիմ», «Բրեսլաուն»' «Միդիլլի»: Գերմանական ողջ անձնակաղմը' թուրքական Համաղդեսւ Հադավ ն մնաց նավերի վրա: Գերմանացի նավասւիներն ու սպաները դլխներին ֆես դրեցին: Գերմանացի ծովակալ Սուչոնը նչանակվեց թուրքական նավաւորմի Հրամանաւար: Դրան Հեւնեց անդլիացի ծովակալ Լիմպուսի դլխավորած µրիւանական ծովային միսիայի սպաների Հեոացումը թուրքական ոաղմանավերից: Անդլիական կաոավարությունը սւիպ643

ված էր այդ միսիան Հեւ կանչել Սւամµուլից: Թուրքիայի ոաղմածովային ուժերն ամµողջությամµ անցան դերմանական Հրամանաւարության ձեոքը: Անւանւի ւերությունների դեսպանները µողոքեցին «Գյոµենի» ն «Բրեսլաուի» կեղծ դնման դործարքի դեմ, պաՀանջելով ղինաթափ անել այդ ոաղմանավերը, իսկ անձնակաղմին Հեոացնել երկրից: Սակայն Բ. Դուոը այդ µողոքը անւեսեց ն թողեց աոանց Հեւնանքների: Այդ օրերին արդեն ողջ թուրքական մամուլը այլնս չէր թաքցնում իր Համակրանքը Գերմանիայի ն Ավսւրո-Հունդարիայի նկաւմամµ: Մայրաքաղաքում կաղմակերպվում էին աղմկու ՀանրաՀավաքենր, որւեղ իչխանությունների պաւվերով կաւարվում էր Գերմանիայի դովքը: Սւամµուլի մղկիթներում ւեղի էին ունենում դոՀաµանական աղոթքներ, որպեսղի ալլաՀը Հաղթանակ պարդնի դերմանո-ավսւրիական ղինված ուժերին: Թեն Գերմանիան չւապեցնում էր Թուրքիային մւնել պաւերաղմի մեջ' մաւնանչելով դաչնակցային Համաձայնադիրը, սակայն Բ. Դուոը մինչն այդ վճոական քայլին դիմելը ցանկանում էր պարղել Հարնան µալկանյան պեւությունների դիրքորոչումը պաւերաղմող կողմերի նկաւմամµ: Թուրքերին Հաւկապես անՀրաժեչւ էր ապաՀովել Բուլղարիայի մասնակցությունը պաւերաղմին: Թուրքական դիվանադիւությունը լծվել էր եոանդուն դործունեության Բուլղարիային ն Ռումինիային կենւրոնական ւերությունների կողմը ներքաչելու Համար: Սւամµուլի կողմից նույնիսկ փորձեր արվեցին Հունասւանին նս ներդրավելու' Անւանւի դեմ ուղղված չորս երկրներից µալկանյան լիդա սւեղծելու Համար: Այդ օրերին թուրքական դիվանադիւությունը ւանում էր µարդ ն µաղմապլանային խաղ: Մաոնայի վրա սեպւեմµերին դերմանական ղորքերի կրած պարւությունից, ինչպես նան Գալիցիայում այդ նույն ժամանակ ոուսական µանակի ձեոք µերած Հաջողությունից Հեւո, Գերմանիան սկսեց ուժդին կերպով Սւամµուլից պաՀանջել, որ Թուրքիան անՀապաղ Հանդես դա կովկասում, Սն ծովում ն Սուեղի ջրանցքի չրջանում: ՎանդենՀայմին, Լիման ֆոն Սանդերսին ն ծովակալ Սուչոնին Բեոլինի կողմից Հանձնարարված էր ուժեղ ճնչում դործադրել երիւթուրքական կաոավարության վրա: Այդ օրերին Գերմանիայից մեծ խմµերով դերմանական սպաներ ու ղինվորներ էին ժամանում Թուրքիա: Միաժամանակ Բեոլինը ուղարկում էր ղենքով, ղինամթերքով ու Հանդերձանքով µեոնված մեծ

թվով վադոններ: Գերմանացի մասնադեւների ղեկավարությամµ թուրքերը լծվել էին եոանդուն դործունեության նեղուցները ամրացնելու ուղղությամµ: Սեպւեմµերի 27-ին թուրքական կաոավարությունը փակեց նեղուցները: էնվեր փաչան Հրամայեց ականապաւել Բոսֆորը ն Դարդանելը: Ականները ջրարկվեցին ն ականափակոցներ դրվեցին, փարոսների լուսարձակները Հանդցրին ն նչաններով նավերին Հասկացրին, որ անցում չկա: Դրանով Թուրքիան կաւարեց նս մեկ քայլ դեպի պաւերաղմը: Նեղուցների փակումը աոաջին Հերթին ուղղված էր Ռուսասւանի դեմ: Աոանց այն էլ նեղուցներում դերմանական ոաղմանավերի Հայւնվելը փոխել էր Սն ծովում ուժերի Հարաµերակցությունը Հօդոււ թուրքական նավաւորմի: իսկ նեղուցների փակումը Հնարավորություն չէր ւալիս ոուսական սնծովյան նավաւորմին ակւիվորեն դործել Գերմանիայի դեմ: Բացի այդ, այսուՀեւն Ռուսասւանը ղրկվում էր Հարավից իր դաչնակիցների կողմից սպաոաղինություն սւանալու Հնարավորությունից: Ըսւ էության Հարավային ուղղությամµ Ռուսասւանը մեկուսացման էր ենթարկվում արւաքին աչխարՀից ն ամենակարնորը կւրվում էր իր դաչնակիցներից: Քանի դեո 0սմանյան կայսրության մասնակցության Հարցը պաւերաղմին մնում էր µաց, օդւվելով սւեղծված Հարմար իրադրությունից, երիւթուրքական կաոավարությունը որոչեց չեղյալ Հայւարարել եվրոպական պեւությունների Հեւ սուլթանների կնքած կապիւուլյացիոն պայմանադրերը ն վերացնել կապիւուլյացիոն ոեժիմը: Այդ աոթիվ սուլթան Ռեչադ Մ-ը 1914 թ. սեպւեմµերի 8-ին Հրապարակեց սուլթանական իրադե (Հրամանադիր), որը չրջաµերական նամակի ձնով Հայւնվեց µոլոր պեւություններին: իրադեում նչվում էր, որ չեղյալ են Հայւարարվում µոլոր պեւությունների Հեւ 0սմանյան կայսրության կնքած կապիւուլյացիաները ն վերացվում են այդ կապիւուլյացիաներից µխող µոլոր արւոնությունները: Ըսւ այնմ, վերացման ենթակա էին µոլոր ւեսակի դաւական, Հարկային, վարչական ն այլ կարդի այն արւոնությունները, որոնք օւարերկրացիների կողմից ձեոք էին µերվել չնորՀիվ կապիւուլյացիաների: Սակայն կապիւուլյացիաների վերացման ակւը կարող էր ձեոք µերել օրինական ուժ միայն այն դեպքում, երµ ւերությունները ւային իրենց Համաձայնությունը: Ոչ Անւանւի պեւությունները ն ոչ էլ դերմանիան ու Ավսւրո-Հունդարիան իրենց Համաձայնությունը չւվեցին: Ավելին, նրանք µողոք ներկայացրին թուրքական կաոավարությանը, որը սակայն, մնաց անպաւասխան:

Այնուամենայնիվ կապիւուլյացիաների վերացման ակւը արժանացավ թուրք ժողովրդի դոՀունակությանը, քանի որ այն ընկալվեց որպես աղդային ինքնիչխանության վերականդնման խորՀրդանիչ: 1914 թ. Հոկւեմµերի 10-ին Սւամµուլի դերմանական դեսպանությունում ւեղի ունեցավ դաղւնի խորՀրդակցություն' ՎանդենՀայմի միջն մի կողմից, ն էնվերի, Թալաաթի ու Զեմալի միջն' մյուս կողմից: Արդյունքում կնքվեց Համաձայնադիր, որով Թուրքիան պարւավորվում էր Հանդես դալ Գերմանիայից 100 միլիոն մարկ դումարի չափով դրամական օդնություն սւանալուց անմիջապես Հեւո: Հաջորդ օրը ւեղի ունեցավ մինիսւրների խորՀրդի նեղ կաղմով նիսւ, որւեղ µոլոր ներկա դւնվողները, µացի ֆինանսների մինիսւր Զավիդ-µեյից, պնդում էին, որ Թուրքիան պեւք է անՀապաղ մւնի պաւերաղմի մեջ: Այդ µանը աոանձնակի Համաոությամµ պնդում էր ոաղմական մինիսւր էնվեր փաչան: «Միասնություն ն աոաջադիմություն» կուսակցության նչանավոր դործիչներից մեկը' Մնլանղադե Ռիֆաթը, Հիչյալ նիսւում էնվերի ունեցած ելույթի մասին իր Հուչերում դրում է, որ նա պնդում էր, որ Թուրքիայի աղդային չաՀը պաՀանջում է անՀապաղ Հանդես դալ Գերմանիայի կողմից: Որպես դրա Հիմնավորում էնվերը µերում էր Հեւնյալ փասւարկները. Անդլիայի ն նրա դաչնակիցների կողմից Հանդես դալու Հնարավորություն չկա, քանի որ այդ դաչինքին է Հարել Թուրքիայի դարավոր թչնամին' Ռուսասւանը, որին դաչնակիցները խոսւացել են Սւամµուլը: Թուրքիան չի կարող պաՀպանել չեղոքություն, քանի որ նրա ւնւեսական ու ֆինանսական վիճակը չափաղանց վաւ է, «երնակայությունից դուրս վաւ», դանձարանը դաւարկ է, իսկ ղինանոցներում µալկանյան պաւերաղմից Հեւո ղինամթերք չի մնացել: Սն ծովի կողմից ոուսական նավաւորմի Հարձակման կարելիություն չկա, քանի որ այնւեղ դործում են դերմանական երկու ոաղմանավերը, իսկ Միջերկրական ծովի կողմից սպասվող վւանդը Գերմանիան խոսւանում է չեղոքացնել, եվրոպական ճակաւում ծանր մարւեր մղող Ռուսասւանը ի վիճակի չէ մեծ ուժերով կովկասից Հարձակվելու Թուրքիայի վրա, ուսւի սւիպված է որդեդրել պաչւպանողական դիրք, վերջապես դերմանական µանակը «դա մի պողպաւյա ամրոց է» ն իր ուժերով դերաղանցում է Անւանւի µանակներին: ԱյնուՀեւն էնվերը նչում է, որ Թուրքիային անՀրաժեչւ է մասնակցել պաւերաղմին Գերմանիայի կողմում, քանի որ «Գերմանիան Համաձայն է, որպեսղի մենք դրավենք Եդիպւոսը, կովկասը ն նույնիսկ Պարսկասւանը... Այսպիսով, կասկած չկա, որ մենք կկարողանանաք ճանա646

պարՀ µացել դեպի Թուրան ն իրականացնել թուրքերի միավորումը»: Անչուչւ Թուրքիայում կային մարդիկ, որոնք խորՀուրդ էին ւալիս երիւթուրքական վերնախավին խուսափել պաւերաղմի մեջ մւնելուց: Դրանցից մեկն էր նան ապադա Թուրքական Հանրապեւության պրեղիդենւ Մուսւաֆա Քեմալը (Քեմալ Աթաթյուրք), որը դեոնս 1914 թ. Հուլիսի կեսերին խորՀուրդ էր ւալիս էնվերին ձեոնպաՀ մնալ պաւերաղմին մասնակցելու մւքից: Նա դւնում էր, որ ոչ վաղուց ւեղի ունեցած µալկանյան պաւերաղմներում կրած կործանարար պարւություններից Հեւո' Թուրքիան ավելի չաւ կարիք ուներ խաղաղության, որի ընթացքում Հնարավոր կլիներ վերականդնել ու մեծացնել ոաղմական Հղորությունը, պաՀպանել Հավասարակչոությունը Անւանւի երկրների ու կենւրոնական Եվրոպայի պեւությունների Հեւ: Նախքան այն, որ Թուրքիան կընդունի ինչ-որ վճիո, անՀրաժեչւ է Հեւնել իրադարձություններին: Մուսւաֆա Քեմալը վճոականորեն աոարկում էր Գերմանիայի Հեւ որնէ դաչինք կնքելու դաղափարին, դա Հիմնավորելով նրանով, որ եթե Գերմանիան Հաղթող դուրս դա պաւերաղմից, նա Թուրքիան կվերածի իր արµանյակի: իսկ եթե ւանուլ ւա պաւերաղմը, իսկ ինքը վսւաՀ է, որ նա ւանուլ է ւալու, Թուրքիան կկորցնի ամեն ինչ: Նման ւեսակեւները µաժանում էին նան իթթիՀադական մի չարք այլ դործիչներ: 0րինակ, ֆինանսների մինիսւր Զավիդ µեյը այն կարծիքին էր, որ «Եթե նույնիսկ մենք Հաղթենք, մենք կՀայւնվենք ավերակների վրա»: իսկ մեծ վեղիր Սայիդ Հալիմ փաչան դւնում էր, որ Թուրքիայի թչնամիները «Հսկաներ» են: Նա մւաՀոդություն էր Հայւնում, որ Բալկանյան պաւերաղմի ժամանակ Թուրքիան կորցրեց Մակեդոնիան, իսկ այս անդամ կարող է կորցնել նան արաµական աչխարՀը: Հարկ է նչել, որ արդեն այդ օրերին թուրքական դլխավոր չւաµը էնվեր փաչայի դլխավորությամµ մչակել էր ոաղմական դործողությունների մանրամասն պլան, որի էությունը Հեւնյալն էր. Թուրքիան պեւք է վարի Հարձակողական պաւերաղմ ն չփման մեջ մւնելով Ասիայի ն Աֆրիկայի մաՀմեդական µնակչության Հեւ, թուրքական µանակը այդ µնակչության Հեւ սերւ Համադործակցությամµ պեւք է ոչնչացնի Անւանւի ւերությունների ւիրապեւությունը Աֆրիկայի ն Ասիայի երկրների նկաւմամµ' ն նրանցից սւեղծի «Մեծ Թուրքիա»' մի նոր ՀամաչխարՀային պեւություն, որի սաՀմանները ւարածվելու են Զիµլարթարի նեղուցից Աֆրիկայի ն Ասիայի վրայով մինչն Զինասւան: Թուրքական µանակի դործողությունների պլանը նախաւեսում

էր երկու Հիմնական օպերաւիվ ուղղություններ. եդիպւական ն կովկասյան: Եդիպւական ուղղությունը նախաւեսում էր Սուեղի ջրանցքի ն Եդիպւոսի դրավումից Հեւո նվաճել ողջ Հյուսիսային Աֆրիկան (արաµներով µնակեցված Մաղրիµի երկրները) իսկ կովկասյան ուղղության նպաւակն էր նվաճել կովկասը, Պովոլժիեն, կենւրոնական Ասիան, իրանը Աֆղանսւանը ն Հյուսիսային Հնդկասւանը: Նախաւեսված էր, որ թուրքական µանակի դործողությունները պեւք է աջակցություն դւնեին Ասիայի ն Աֆրիկայի ժողովուրդների կողմից, որոնք պանիսլամիսւական ն պանթյուրքիսւական կարդախոսների ներքո պեւք է թչնամու թիկունքում կաղմակերպեին ապսւամµություններ, Հուղումներ, աՀաµեկչական ն դիվերսիոն ակւեր ն այլ կարդի քայքայիչ աչխաւանք: Թեն էնվերի այդ պլանը իր ողջ էությամµ անիրադործելի ու արկածախնդրական էր, սակայն դերմանացիները Հավանություն ւվեցին նրան, որովՀեւն այն ի վիճակի էր խոչոր ոուսական ուժերի չեղել այլ ճակաւներից ն դամել կովկասին, իսկ Մեծ Բրիւանիային սւիպել նչանակալից թվով ղորքեր պաՀել Սուեղի ջրանցքի դուում, որը Հանդիսանում էր Բրիւանական կայսրության կոմունիկացիաների ամենաղդայուն ն խոցելի ւեղը: 1914 թ. Հոկւեմµերի 24-ին ԱՀմեդ Զեմալ փաչայի ն Թալաաթ µեյի Հեւ Հանդիպումից Հեւո, էնվեր փաչան փակ ծրարով Սուչոնին Հանձնեց Հոկւեմµերի 22-ի թվակիր Հրաման, որւեղ նչվում էր. «Թուրքական նավաւորմի խնդիրն է դերիչխող դիրք դրավել Սն ծովում: Գւե՛ք ոուսական նավաւորմը ն Հարձակվեք նրա վրա' աոանց պաւերաղմ Հայւարարելու, ուր էլ որ նրան Հայւնաµերեք»: Հաջորդ օրը փոխ-ծովակալ Սուչոնը ԱՀմեդ Զեմալ փաչայից սւացավ թուրքական ղորաՀրամանաւարներին Հասցեադրված դաղւնի Հրամաններ, որոնցում նրանց Հրամայվում էր ենթարկվել Սուչոնի կարդադրություններին, քանի որ նա դործում է µարձրադույնի (սուլթանի Վ. Բ.) Հրամանադրով: Հոկւեմµերի 26-ին երիւթուրքական կաոավարությունը Գերմանիայից սւացավ վարկի մի մասը' 5 միլիոն լիրա ոսկով: Հաջորդ օրը, 1914 թ. Հոկւեմµերի 27-ին «Գյոµենը» ն «Բրեսլաուն» Բոսֆորից դուրս եկան Սն ծով ն Հարձակվելով ոուսական նավերի վրա, խորւակեցին նրանցից մի քանիսը, չոչափելի վնաս Հասցնելով ոուսական սնծովյան ոաղմական նավաւորմին: Դրանից Հեւո Հոկւեմµերի 29-ի դիչերը թուրքական երկու ականակիրներ ներխուժեցին 0դեսայի նավաՀանդիսւը ն խորւակեցին ոուսական մի նավ: Մեկ օր անց,

Հոկւեմµերի 30-ին, «Գյոµեն»-ը ոմµակոծեց Սնասւոպոլը, իսկ «Բրեսլաուն» ն «Համիդիե» թուրքական Հածանավը Հրեւանային կրակով Հրեւակոծեցին Թեոդոսիան ն Նովոոոսիյսկը, ականներ նեւեցին կերչի նեղուցը ն խորւակեցին մի քանի ոուսական աոնւրական նավեր: Գերմանա-թուրքական նավաւորմի Հարձակումը Ռուսասւանի սնծովյան նավաւորմի ն նավաՀանդիսւների վրա նչանակում էր, որ Թուրքիան մւնում է պաւերաղմի մեջ' դերմանա-ավսւրիական խմµավորման կողմում: Հոկւեմµերի 29-ին Ռուսասւանը խղեց իր դիվանադիւական Հարաµերությունները Թուրքիայի Հեւ ն ոուսական կովկասյան µանակի ղորամասերը Հրաման սւացան անցնել սաՀմանը ն դրոՀել թուրքական ղորքերի վրա: իսկ 1914 թ. նոյեմµերի 2-ին Հրապարակվեց Նիկոլայ ԱԱ-ի մանիֆեսւը Թուրքիային պաւերաղմ Հայւարարելու մասին: 1914 թ. նոյեմµերի 11-ին Թուրքիան իրեն Հայւարարեց պաւերաղմական վիճակում Անւանւի պեւությունների' Ռուսասւանի, Անդլիայի ն Ֆրանսիայի դեմ: Նույն օրը, նոյեմµերի 11-ին, Սւամµուլի Սուլթան ՄեՀմեդ ՖաթիՀ մղկիթում չեյխ-ուլ իսլամ Խայրի-էֆենդին ընթերցեց Հինդ ֆեթվա Անւանւի պեւությունների դեմ ջիՀադ' «սրµաղան պաւերաղմ» Հայւարարելու մասին: «Ռուսասւանը, Անդլիան ն Ֆրանսիան,- ասվում էր այդ ֆեթվաներից մեկում,- ամեն ւեսակի ջանք են դործադրում, որպեսղի Հանդցնեն իսլամի µարձր լույսը: Ուսւի Անւանւի երկրների ւարածքում ապրող µոլոր մաՀմեդականները պեւք է Հանդես դան իրենց կաոավարությունների դեմ»: Միաժամանակ այդ ֆեթվաներում ասվում էր, որ պեւք է «անՀավաւ» Համարել միայն Անւանւի պեւություններին, իսկ Գերմանիան ն Ավսւրո-Հունդարիան Հանդիսանում են իսլամի պաչւպաններ: Ֆեթվաները ուղղված էին աչխարՀի µոլոր սուննի-մուսուլմաններին: Շիաների Համար, որոնց վրա չէր ւարածվում սուլթան-խալիֆի կրոնական Հեղինակությունը, 1914 թ. նոյեմµերի 13-ին Հրապարակվեցին Քերµելայի, Նաջաֆի, Սամարրայի ն Ալքաղիմիյեի µարձրադույն չիա կրոնական Հեղինակությունների' մոջթեՀիդների ֆեթվաները, որոնցում կոչ էր արվում չիա-մուսուլմաններին «սրµաղան պաւերաղմի» դուրս դալ «անՀավաւների» դեմ: ի լրացումն չեյխ-ուլ-իսլամի ջիՀադի վերաµերյալ ֆեթվայի, Սւամµուլում կաղմվել էր նան «Սրµաղան պաւերաղմը պարւադիր է» վերնադրով մի կոչ, որւեղ ասվում էր, որ մաՀմեդականները պեւք է անՀապաղ սրµաղան պաւերաղմի դուրս դան «անՀավաւ649

ների» դեմ «քրիսւոնեական լծից» մուսուլմանական ւիրապեւությունները, այդ թվում կովկասը, աղաւադրելու Համար: «Յուրաքանչյուր մաՀմեդական,- ասվում էր կոչում,- ներկայումս իրեն պեւք է ոաղմիկ Համարի»: կոչում այնուՀեւն ասվում էր, որ անՀրաժեչւ է «սւոր անՀավաւների» լծից աղաւադրել Հնդկասւանը, Եդիպւոսը, Սուդանը, Ճավան, Ալժիրը, Մարոկկոն, Թունիսը, Մեծ Սիµիրը, Թուրքեսւանը, Խիվան, Բուխարան, կովկասը, Ղրիմը, կաղանը, Ասւրախանը ն այլն: կոչն ավարւվում էր Ղուրանի սուրաՀներից µերված մի քաղվածքով, որւեղ ասվում էր. «Սպանեք նրանց, ովքեր միասնական Ասւծո Հեւ մեկւեղ Հանդուրժում են ուրիչ ասւվածների դոյությունը, սպանեք ամենուրեք, որւեղ նրանց կդւնեք, µոնեք դրանց, կանդնեցրեք, դարանակալեք նրանց µոլոր ճանապարՀների վրա»: Հարկ է, սակայն, նչել, որ Հակաոակ իթթիՀադականների ջանքերի, սրµաղան պաւերաղմի կոչերը չՀուղեցին մաՀմեդական աչխարՀը: Տարµեր երկրներում այդ կոչին արձադանքեցին միայն ոչ մեծ թվով մաՀմեդական մոլեոանդներ: Ավելին, արաµները ն Հնդիկ մաՀմեդականները կովի դուրս եկան թուրքերի դեմ: Երիւթուրքական կուսակցության աչքի ընկնող դործիչ Մեվլան-ղադե Ռիֆաթը խոսւովանում է, որ Հայւարարված սրµաղան պաւերաղմը աղդեցություն չունեցավ ոչ միայն աչխարՀի մաՀմեդական ժողովուրդների վրա, այլն µուն 0սմանյան կայսրության մուսուլման µնակչության վրա: Շոււով Թուրքիային պաւերաղմ Հայւարարեցին նան Անդլիան' նոյեմµերի 18-ին ն Ֆրանսիան' նոյեմµերի 19-ին: Մւնելով պաւերաղմի մեջ, երիւթուրքական կաոավարությունը այլնս կարիք չուներ թաքցնելու իր իսկական նպաւակները: 1914 թ. նոյեմµերի 12-ին «Միասնություն ն աոաջադիմություն» կուսակցության ղեկավարությունը իր ւեղական կաղմակերպություններին ուղղեց մի չրջաµերական նամակ, որւեղ անսքող ձնով խոսվում էր պաւերաղմի պանթյուրքիսւական ն պանիսլամիսւական նպաւակների մասին: Նրանում մասնավորապես ասվում էր. «Մեր մասնակցությունը ՀամաչխարՀային պաւերաղմին արդարացվում է մեր աղդային իդեալով: Մեր աղդի իդեալը... աոաջնորդում է մեղ դեպի մեր մոսկովյան թչնամու ոչնչացումը, որպեսղի դրա Հեւնանքով սւեղծվեն մեր կայսրության µնական սաՀմանները, որոնք իրենց կաղմում կունենան ն կմիավորեն մեր ոասայի µոլոր ճյուղավորումները»: Թուրքիայի Համար ոաղմական դործողությունների կարնորադույն թաւերաµեմը կովկասյան ճակաւն էր: Դեոնս մինչն պաւե650

րաղմի մեջ մւնելը, 1914 թ. դարնանը ն ամոանը երիւթուրքերը սկսել էին ղորքեր կենւրոնացնել Ռուսասւանի ն իրանի սաՀմանների մու: կովկասյան ճակաւում աոաջին մարւերը սկսվեցին 1914 թ. նոյեմµերի 10-ին: Ղեկավարվելով էնվեր փաչայի պլանով, թուրքական ղորքերն անցան Հարձակման ն խոչոր ուժերով ներխուժեցին Բաթումի մարղը: Աջարիայի մաՀմեդականացած վրացիների վրա թուրքական Հրամանաւարությունը µացաոիկ մեծ ուչադրություն էր դարձնում: Թուրքերը աջարացիներին ղենք էին µաժանում ն փորձում էին նրանց ՀրաՀարել ղինված ելույթների ոուսների դեմ: Հակաոակորդի դերակչոող ուժերի ճնչման ւակ ոուսական ղորքերը սւիպված էին նաՀանջել ն թուրքերը նոյեմµերի սկղµին դրավեցին Արդվինն ու Արդանուչը: Ռուսական ղորքերը նաՀանջեցին դեպի Բաթումից ոչ Հեոու Աջարիս-ծղալի դեւը: Սակայն չոււով ոուսները ՀակաՀարված Հասցրեցին թուրքերին ն օսմանների Հարձակումը Բաթումի ուղղությամµ կանդնեցվեց: Թուրքական ն ոուսական ղորքերի միջն մարւերը ծավալվեցին սաՀմանի ողջ երկայնքով' Սն ծովից մինչն Պարսից ծոց: կովկասյան ճակաւում դործում էր երրորդ թուրքական µանակը, որի կաղմում կար 150 Հաղար ղինվոր: Սկղµում այդ µանակի Հրամանաւարը Հասան իղղեթ փաչան էր, սակայն նոյեմµերի վերջին դալով ոաղմաճակաւ, էնվեր փաչան անձամµ դլխավորեց երրորդ µանակը: Բանակի չւաµի պեւ նչանակվեց Լիման ֆոն Սանդերսի ոաղմական միսիայի անդամ' դեներալ-լեյւենանւ Բրոնսարւ ֆոն Շելենդորֆը, իսկ օպերաւիվ մասի պեւ' նույն միսիայի անդամ մայոր Ֆելդմանը: Թուրքական դլխավոր Հրամանաւարության պլանով, երրորդ µանակի աոջն խնդիր էր դրված Հնարավորին չափ արադ ջախջախել ոուսական ղորքերին ն դրավել կովկասը: Դրանից Հեւո էնվեր փաչան ծրադրել էր չարժվել դեպի մերձկասպյան չրջանը, Պովոլժիե ն կենւրոնական Ասիա, Ռուսասւանի մաՀմեդական µնակչությանը ղինված պայքարի Հանել ոուսների դեմ ն նրանց օդնությամµ Հաղթական երթով չարժվել դեպի Աֆղանսւան ու Հնդկասւան: կովկասյան ճակաւում պաւերաղմի աոաջին էւապում ւեղի ունեցան չորս խոչոր ոաղմական դործողություններ, որոնցից աոաջինը Սարիղամիչի ճակաւամարւն էր: Սարիղամիչի օպերացիային մասնակցող թուրքական µանակը Հաչվվում էր 90 Հաղար մարդ, մինչդեո ոուսական կովկասյան µանակի ուժերը 84 Հաղարից չէին դերաղանցում: Հարձակման նախօրյակին էնվերը չրջադայում էր ճակաւում` ճդնելով ոդեչնչել իր ղինվորներին: «Զինվորներ,- դրում էր էնվերը նրանց ուղղված դի651

մումի մեջ,- ես ձեղ µոլորին այցելեցի: Տեսա, որ դուք ուաµոµիկ եք, իսկ ձեր ուսերին չինելներ չկան: Սակայն մեր դիմաց կանդնած թչնամին վախենում է մեղնից: Շոււով դուք կսկսեք Հարձակվել, կմւնեք կովկաս: Այնւեղ դուք կդւնեք ամեն ւեսակի մթերքներ ն Հարսւություն: ՄաՀմեդական ողջ աչխարՀը Հույսով է նայում ձեր վերջին ճիդերին»: 1914 թ. դեկւեմµերի 19-ին թուրքական ղորքերը սկսեցին Հարձակումը: Նրանց աոջն խնդիր էր դրված Սարիղամիչը դրավելուց Հեւո չարժվել դեպի կարս, դրավել այդ քաղաք-ամրոցը, այնուՀեւն Ալեքսանդրոպոլը (ներկայումս Գյումրի), Բաթումը ն չրջապաւել ու ոչնչացնել կովկասյան ճակաւի ոուսական ղորքերին: Սարիղամիչի դործողությունը անձամµ ղեկավարում էր էնվեր փաչան: Դաժան ձմոան պայմաններում երկու կողմերն էլ կովում էին µացաոիկ Համաոությամµ: Սկղµնական չրջանում ծանր մարւերով ոուսական µանակը նաՀանջում էր: Դեկւեմµերի 23-ին թուրքական ղորքերը մւան 0լթի: Դեկւեմµերի 25-ին էնվերը Հրաման ւվեց Հարձակվել Սարիղամիչի վրա ն դրավել այն: Դեկւեմµերի 26-ի երեկոյան սկսվեց Սարիղամիչի ճակաւամարւը: Դա արյունաՀեղ ճակաւամարւ էր: Սարսափելի սաոնամանիքի պայմաններում ղորքերն աոաջ էին չարժվում լեոնային կածաններով' մինչն ծնկները թաղված ձյան մեջ: Թուրքական µանակի Հրամանաւարությունը «իթթիՀադ վե թերաքքը» կուսակցության անդամներից ու կողմնակիցներից կաղմակերպեց չեթայական-պարւիղանական ջոկաւներ, որոնք ուղարկվեցին ոուսական µանակի թիկունքը' կապի դծերը փչացնելու, կարս-Սարիղամիչ երկաթուղադիծը չարքից Հանելու, աՀաµեկչական ակւեր կաղմակերպելու ն մաՀմեդական աղդաµնակչությանը ոուսների դեմ ապսւամµության Հանելու Համար: Մի քանի օր ւնած Համաո մարւերից Հեւո նախաձեոնությունն անցավ ոուսների ձեոքը, որոնք դիմեցին ուժեղ ՀակաՀարձակման: Սարիղամիչում թուրքերը կրեցին ջախջախիչ պարւություն: Թուրքական ոաղմական պաւմության մեջ այն մւավ «Սարիղամիչի աղեւ» անունով: Թուրքական երրորդ µանակը կորցրեց 78 Հաղար մարդ, որոնց մի ղդալի մասը ոչնչացավ 36 ասւիճանի Հասնող դաժան սաոնամանիքի պաւճաոով: Ռուսները այդ դործողության ժամանակ կորցրին 20 Հաղար ղինվոր ն 6 Հաղարից ավելի ցրւաՀարված: Պարւությունը մեծապես աղդեց թուրքական µանակի µարոյական ոդու վրա: Սկսվեց ղանդվածային դասալքություն: Մեծ թվով ղինվորներ, այլնս անկարող լինելով դիմանալ կւրող ցրւին ու ղրկանքներին, լքում էին ոաղմաճակաւը ն փախուսւի դիմում: Դասալիքների թիվը օրեցոր ավելանում էր: Բանակում ւարածում դւավ

նան Հրամանաւարներին չենթարկվելու երնույթը: Թուրքական ղինվորներից չաւերը դիչերելով µաց դաչւում ցրւաՀար եղան: Մեծ թվով ղինվորներ իրենց կյանքը փրկելու Համար դերի էին Հանձնվում ոուսներին: ՆաՀանջի աոաջն աոնելու Համար, Հրամանաւարները կարդադրում էին կրակել ղինվորների վրա: Համողվելով, որ Սարիղամիչի ճակաւամարւը ւանուլ է ւրված, էնվերը 3-րդ µղկւված µանակի մնացորդները (մու 13 Հաղար մարդ) Հանձնեց դնդապեւ Հաֆըղ Հաքքը µեյին, ն Հաղիվ խուսափելով դերի ընկնելուց, դաղւադողի լքեց պարւություն կրած ղորքերին, նրանց թողնելով µախւի քմաՀաճույքին: Աչխաւելով փրկվել ոուսների Հեւապնդումներից, թուրքերը ցրիվ եկան լեոներում ու կիրճերում: Մւավախություն ունենալով, որ Սարիղամիչի աղեւը կարող է քայքայիչ աղդեցություն ունենալ ւարµեր ճակաւներում կովող թուրքական ղորքերի µարոյա-Հոդեµանական վիճակի վրա, Սւամµուլը խսւորեն արդելեց մամուլին դրել այդ աղեւի մասին: 1915 թ. սկղµին ոուսական կովկասյան µանակը աոաջ էր չարժվում դեպի Արնմւյան Հայասւանի խորքը: Վերականդնելով երրորդ µանակի մարւունակությունը, թուրքական Հրամանաւարությունը ձեոնամուխ եղավ երկրորդ խոչոր' Ալաչկերւի դործողությանը, որի նպաւակն էր Ալաչկերւի Հովւով ներխուժել Երնան ն Թիֆլիս: Սակայն թուրքերին չՀաջողվեց իրականացնել այդ պլանը նս: Զարդացնելով իրենց Հարձակումը Վանի ուղղությամµ` 1915 թ. մայիսի 19-ին ոուսական ղորքերը դրավեցին Վանը: Այսւեղ 1915 թ. ապրիլից սկսվել էր Վանի Հայերի ինքնապաչւպանությունը: Սակայն օդոսւոսի 15-ին ոուսները թողեցին Վանը, ն Հեոացան Դիադինի ու Բայաղեւի (Դողուµայաղեւ) ուղղությամµ: Վանի Հայ µնակչությունը մեն-մենակ մնալով թչնամու դեմ, մաւնվեց աղեւի: Թնավորվելով նրանով, որ Բուլղարիան կենւրոնական պեւությունների կողմից մւավ պաւերաղմի մեջ ն Դարդանելում անդլոֆրանսիական ղորքերը մաւնվել էին անՀաջողության, Թուրքիան ծրադրեց նոր Հարձակողական դործողություններ: Այն կանխելու նպաւակով 1916 թ. Հունվարին ոուսներն անցան ՀակաՀարձակման, ձեոնամուխ լինելով էրղրումի դործողության իրականացմանը: Ռուսական ղորքերը էրղրումի (կարինի) վրա Հարձակվում էին երեք կողմից' Հյուսիսից, արնելքից ու Հարավից: Թեն էրղրումում կենւրոնացած էին 100 Հաղար թուրքեր, սակայն ղինամթերքի ու պարենի µացակայության պաւճաոով նրանք չկարողացան քաղաքը պաՀել

իրենց ձեոքերում: 1916 թ. փեւրվարի 16-ին ոուսական ղորքերը դրավեցին Հայկական µարձրավանդակի միջնաµերդը, ոաղմավարական կարնոր Հանդույց էրղրում քաղաք-ամրոցը: Սարիղամիչից Հեւո կովկասյան ճակաւում դա ոուսական µանակի երկրորդ խոչոր Հաղթանակն էր: Թուրքական երրորդ µանակը կրկին ջախջախվեց, կորցնելով իր անձնակաղմի 66 ւոկոսը: էրղրումի դրավումից Հեւո ոուսական µանակի աոջն այլնս µաց էր ճանապարՀը դեպի Տրապիղոն, էրղինջան ն Սըվաս, ինչպես նան դեպի Մոսուլ ն Բաղդադ: Ռուսական µանակի դլխավոր չւաµի µնութադրմամµ «էրղրումի µերդը միակ կեւն է ասիական Թուրքիայում, որը միաժամանակ պաչւպանում է ն՛ Անաւոլիան, ն՛ Սիրիան, ն կարդավորում սւրաւեդիական չարժումը դեպի Միջադեւք: ԸնդՀուպ մինչն Բոսֆորը այդպիսի մի ուրիչ կեւ այլնս դոյություն չունի»: էրղրումի դրավումը ոուսական ղորքերի կողմից ըսւ էության նչանակում էր, որ Թուրքիան կորցնում է Արնմւյան Հայասւանը: Գիւակցելով այդ իրողությունը, թուրքական Հրամանաւարությունը Գալիպոլիի թերակղղում անդլիացիների անՀաջողության Հեւնանքով աղաւված ղորքերը, ինչպես նան Թրակիայում ն նեղուցների դուում ւեղաµաչխված սւորաµաժանումները չւապ կարդով նեւեց կովկասյան ճակաւ: 1916 թ. փեւրվար-Հունիս ամիսների ընթացքում նչված ճակաւում կենւրոնացվեց մու 250 Հաղար մարդ ն մեծ քանակությամµ թնդանոթներ, սպաոաղինություն ու մարւական ւեխնիկա: Մարւերում թուլացած ոուսական µանակը չկարողացավ իրականացնել թուրքական ղորքերի Հեւապնդման լայն դործողություններ: Թեն 1916 թ. աչնանը նրան Հաջողվեց դրավել Բիթլիսի չրջանը ն աոաջ չարժվելով Ուրմիա լճի ուղղությամµ դուրս դալ դեպի պարսկական սաՀմանը: 1916 թ. ոաղմական դործողությունների ընթացքում թուրքական ղորքերը սւիպված էին ոուսներին ղիջել նան Տրապիղոնը, Բայµուրդը ն էրղինջանը: 1917 թ. Ռուսասւանում ւեղի ունեցած µոլչնիկյան Հեղաչրջումից Հեւո ոուսական կովկասյան µանակը քայքայվեց: Տասնյակ Հաղարավոր ղինվորներ լքելով ճակաւը Հեոանում էին Ռուսասւան: Պաւերաղմի ւարիներին, օդւվելով ոաղմական իրադրությունից, իթթիՀադականները ձեոնարկեցին Հայկական Հարցի «լուծմանը»' Հայերի ւուալ ոչնչացման ճանապարՀով: ԱրնմւաՀայությանը ցեղասպանության ենթարկելու ծրադիրը, որը երիւթուրքերի կողմից մչակվել էր դեոնս µալկանյան պաւերաղմների ժամանակ, դործողության մեջ մւավ 0սմանյան կայսրության պաւերաղմի մեջ մւնելու ա654

ոաջին իսկ օրերից: Այն իր կուլմինացիային Հասավ 1915-1916 թվականներին ն չարունակվեց ընդՀուպ մինչն կայսրության կործանումը: 1914 թ. փեւրվարին երիւթուրքերի օրդան «իկդամ» թերթը ւպադրեց մի Հոդված, որւեղ աոաջարկվում էր Արնելյան Անաւոլիայից (իմա' Արնմւյան Հայասւանից- Վ. Բ.) µոլոր Հայերին աքսորել Միջադեւքի կիղիչ անապաւները, իսկ նրանց ւեղը մաՀմեդականներ µերել: Երիւթուրքական պարադլուխների մւայնությամµ' Հայասւանը սեպի պես խրված էր 0սմանյան կայսրության ն «թուրքական աչխարՀի»' Թուրանի միջն ն խանդարում էր թուրքական միության, այսինքն պանթյուրքիղմի դաղափարի իրադործմանը: Այդ միւքը անսքող կերպով ձնակերպել է երիւթուրքական ոաղմական դործիչներից մեկը, երրորդ µանակի Հրամանաւար ՎեՀիµ փաչան: 1918 թ. մայիսին, դիմելով Բաթումի կոնֆերանսի Հայ պաւվիրակներին, նա ասում է. «Դուք ւեսնում եք, որ ճակաւադիրը մղում է Թուրքիային արնմոււքից դեպի արնելք: Մենք Հեոացանք µալկաններից... µայց մենք պեւք է ւարածվենք դեպի արնելք: Այնւեղ է մեր արյունը, մեր կրոնը, մեր լեղուն: Դա ւարերային Հակում է: Մեր եղµայրները Բաքվում են, Դաղսւանում, Թուրքեսւանում ու Ադրµեջանում: Մենք պեւք է ճանապարՀ Հարթենք դեպի մեր եղµայրները, ն դուք, Հայերդ, մի կանդնեք մեր ճանապարՀին»: ԱրնմւաՀայության ցեղասպանության միջոցով երիւթուրքերը ձդւում էին լուծել նան իրենց Համար մեկ այլ կարնոր Հարց, ոուսների ն աոՀասարակ Անւանւի պեւությունների միջամւությունը Թուրքիայի ներքին դործերին' օդւադործելով Հայկական Հարցը: Հունասւանի պաւերաղմի մեջ մւնելուց Հեւո թուրքական իչխանությունները «դեպորւացման» անվան ւակ սկսեցին երկրից արւաքսել նան Սն ն Մարմարա ծովերի ափերին, ինչպես նան նեղուցների դուում ապրող Հույն µնակչությանը: 600 Հաղար Հույներ փախուսւի դիմեցին Թուրքիայի ւարածքից: 1917 թ. դարնանը ն աչնանը ոուս-թուրքական ճակաւի ամµողջ երկայնքով, Սն ծովից մինչն Վանա լիճը կողմերի միջն ւեղի էին ունենում լոկ ոչ մեծ ընդՀարումներ, որոնք էական փոփոխություն չէին մւցնում ճակաւի դծի մեջ, որը նախկինի պես անցնում էր Արնմւյան Հայասւանի խորքերից, ոուսական սաՀմանից մու 250 կմ Հեոավորության վրա: Ռուսական ն թուրքական ղորքերի միջն թեժ մարւեր էին ւեղի ունենում նան իրանական Ադրµեջանում (Աւրպաւականում), որւեղից թուրքական ղորքերը մւադիր էին ներխուժել կովկաս ն Բաքվի նավթաµեր չրջանը, ինչպես նան դեպի ԹեՀրան:

1915 թ. դարնանը Թուրքիան ն Գերմանիան որոչեցին խոչոր մասչւաµի ոաղմական դործողություններ իրադործել իրանական ուղղությամµ: Թուրքական Հրամանաւարությունը Համողված էր, որ իրանական իչխանությունները, որոնց մու աոկա էին չեչւված Հակաոուսական ն Հակաանդլիական ւրամադրություններ, ինչպես նան իրանական Քրդսւանի քուրդ µնակչությունը ն Աւրպաւականի աղերի-թուրքերը աջակցություն ցույց կւան թուրքական ղորքերին ն ուքի կկանդնեն ոուսների դեմ: 1915 թ. Հունիսին Խանեկինի կողմից թուրքական ղորքերը Հյուսեին Ռաուֆ-µեյի Հրամանաւարությամµ ներխուժեցին իրանի ւարածքը: Միաժամանակ Աւրպաւական ուղարկվեց ոաղմական մի արչավախումµ էմեր Նաջի µեյի ն ֆոն Շեյµներ Ռիխթերի Հրամանաւարությամµ: Թուրքերին Հաջողվեց դրավել Ուրմիան ն Թավրիղը: Նրանց մոււքն Աւրպաւական ուղեկցվում էր ւեղական քրիսւոնյա µնակչության' Հայերի ն ասորիների կուորածներով ու կողոպոււով: Ոչ միայն իրանի Հյուսիսային չրջանները, այլն Համարյա ողջ Հարավը, µացաոությամµ Պարսից ծոցի աոափնյա չրջանի, փասւորեն դւնվում էր թուրքական ղավթիչների ն դերմանական դործակալների դերիչխանության ներքո: Թուրքերը փորձում էին ԹեՀրանում կաղմակերպել Հեղաչրջում ն սւիպել չաՀական կաոավարությանը մւնելու պաւերաղմի մեջ: Թուրքերի ն դերմանացիների վւանդավոր դործողությունները սպաոնում էին ւարածվել ողջ Միջին Արնելքի վրա: Այդ վւանդը կանխելու նպաւակով ոուսները Հյուսիսից, իսկ անդլիացիները Հարավից սկսեցին իրանի ւարածքը մաքրել թուրքական ղորքերից ու դերմանամեւ ուժերից: 1915 թ. Հոկւեմµերին ոուսական ղորքերը դեներալ Բարաթովի Հրամանաւարությամµ Հեւ մղելով թուրքերին, դրավեցին Համադանը, ՔերմանչաՀը, Քաչանը, Ղումը ն Հեւապնդելով թչնամուն' մուեցան ՍպաՀանին: իսկ 1916 թ. մարւին Պարսից ծոցի Բենդեր-Աµµաս նավաՀանդսւում անդլիացիները ղորքեր Հանեցին դեներալ Պերսի Սայքսի Հրամանաւարությամµ, որի խնդիրն էր իրանի Հարավային չրջաններում ոչնչացնել թուրք-դերմանական օջախները: Այդ նպաւակով անդլիացիներն օդւադործեցին նան ւեղական µնակչությունից իրենց կաղմակերպած այսպես կոչված «Հարավ-պարսկական Հրաձիդների կորպուսը»: 1917 թ. սկղµին իրանի ւարածքի ղդալի մասը ոաղմակալման էր ենթարկված Անւանւի ղորքերի կողմից. երկրի Հյուսիսային ն Հյուսիս-արնմւյան մասում ւիրապեւում էին ոուսները, Հարավ-արնե656

լյան ն Հարավային մասում անդլիացիները, իսկ երկրի արնմւյան մասը դւնվում էր թուրքական ղորքերի Հսկողության ւակ: Ռուսներն ու անդլիացիները ողջ իրանի ւարածքով մեկ' Հյուսիսից Հարավ' սւեղծեցին կենդանի ուժից սւեղծված արդելիչ դուի, Հնարավորություն չւալով թուրքերին, որպեսղի նրանք ներթափանցեն իրանի արնելյան չրջանները: Հեւադայում, երµ անդլիացիները Միջադեւքում թուրքերի դեմ անցան ՀակաՀարձակման, թուրքական Հրամանաւարությունը սւիպված եղավ կաւարելապես Հրաժարվել իրանում իր վարած դործողություններից ն ղորքերը դուրս µերել իրանի ւարածքից: Ռաղմական դործողություններ վարելով կովկասում ն իրանում, Թուրքիան միաժամանակ սւիպված էր Հեւ մղել անդլիական ղորքերի ճնչումը Միջադեւքյան ճակաւում: Անդլիացիները դեոնս 1914 թ. նոյեմµերին դեսանւ Հանեցին Շաթթ-էլ-Արաµ դեւի դուում: Նոյեմµերի 22-ին չՀանդիպելով լուրջ դիմադրության, նրանք դրավեցին ոաղմավարական աոումով կարնորադույն նչանակություն ունեցող Բասրա նավաՀանդիսւը, որը Հեւադայում դարձավ Միջադեւքում անդլիական ղորքերի դլխավոր Հենակեւը: Անդլիացիները չւապում էին դրավել Միջադեւքը, քանի որ այն ուներ աոաջնակարդ ոաղմավարական նչանակություն: Միջադեւքը դւնվում է Հնդկասւան, իրան, Մերձկասպյան չրջան, կովկաս, Հայկական µարձրավանդակ, Փոքր Ասիա ն Սիրիա ւանող ճանապարՀների խաչմերուկում: Աոավել նս, որ Միջադեւքը Հարուսւ է նավթով, որի կարիքը մեծապես ղդում էր Մերձավոր Արնելքում դործող անդլիական µանակը: Բասրան դրավելուց Հեւո µրիւանական ղորքերը սկսեցին չարժվել Հյուսիս-արնմւյան ուղղությամµ ն 1914 թ. դեկւեմµերի 9-ին դրավեցին էլ-Քուրնան: Սակայն թուրքական ղորքերի «իրաք» խմµավորումը Սուլեյման Ասկերի-µեյի Հրամանաւարությամµ' թնային դրոՀ կաղմակերպեց անդլիացիների դեմ ն կանդնեցրեց նրանց Հեւադա աոաջխաղացումը: Թուրքական ղորքերին ն նրանց Հեւ դործող µախւիարական ու արաµական ցեղերի անկանոն ջոկաւներին Հաջողվեց 1915 թ. մարւի 3-ին դրավել ԱՀվաղը, իսկ ապա նան ՄոՀամմերան (ներկայումս ԽորրեմչաՀր), որի Հեւնանքով փակվեց անդլիացիների մոււքը դեպի կարուն դեւը, որի միջոցով կարելի էր թափանցել մինչն իրանի կենւրոնական չրջանները: Անդլիական ղորքերին Հաջողվեց էլ-Քուրնայի մու ապրիլի 14-ին թուրքերին Հասցնել լուրջ պարւություն, որից Հեւո «իրաք» խմµավորման Հրամանաւար Սուլեյման Ասկերի-µեյը ինքնասպանությամµ վերջ

ւվեց իր կյանքին: Նրա փոխարեն նչանակվեց դնդապեւ Նուրեդդին-µեյը: Վերջինիս, սակայն, չՀաջողվեց կանդնեցնել անդլիացիների Հարձակումը: Շարժվելով Բաղդադի ուղղությամµ, 1915 թ. Հունիսի 3-ին Ամարայի մու անդլիացիները թուրքերին Հասցրին խոչոր պարւություն: իսկ այնուՀեւն Քութ էլ-Ամարայի մու նս մեկ անդամ պարւության մաւնելով թուրքական ղորքերին, 1915 թ. սեպւեմµերի 28-ին անդլիացիներին Հաջողվեց դրավել Քութ էլ-Ամարա քաղաքը: Քանի որ Միջադեւքյան ճակաւում անդլիական ուժերը մեծ չէին, թուրքական ղորքերի «իրաք» խմµավորմանը Հաջողվեց 1915 թ. դեկւեմµերի 7-ին Քութ էլ-Ամարայի մու ամµողջովին չրջապաւել դեներալ ԹաունսՀենդի ղորքերին: Անդլիացիների µոլոր փորձերը ճեղքել չրջապաւումը ն դուրս դալ օղակումից, ավարւվեցին անՀաջողությամµ: 147-օրյա չրջապաւումից Հեւո, երµ ղինամթերքի ու սննդամթերքի µոլոր պաչարները սպաովեցին, 1916 թ. ապրիլի 29-ին անդլիական ղորամասը Հանձնվեց թուրքերին: Անդլիացիների կորուսւները Հաչվվում էին երկու Հաղար սպանված ն 8 Հաղար վիրավոր: Թուրքական ղորքերը դերի վերցրին 13 Հաղար ղինվորների, այդ թվում նան դեներալ ԹաունսՀենդին: Քութ էլ-Ամարայի մու անդլիական ղորքերի պարւությունը ողջ Մերձավոր Արնելքում ունցավ մեծ արձադանք, չոչափելի վնաս Հասցնելով անդլիացիների Հեղինակությանը: 1917 թ. Հունվարից Միջադեւքյան ճակաւում կենւրոնացնելով խոչոր ուժեր' 160 Հաղարանոց µանակ, անդլիացիներն անցան ՀակաՀարձակման Խալիլ-փաչայի Հրամանաւարությամµ դործող թուրքական միջադեւքյան վեցերորդ µանակի դեմ: 1917 թ. փեւրվարի 25-ին անդլիացիներին Հաջողվեց կրկին դրավել Քութ էլ-Ամարան իսկ 1917 թ. մարւի 10-ի լույս 11-ի դիչերը նրանք մւան Բաղդադ: Դա Սւամµուլում աոաջ µերեց խուճապ ն ՀուսաՀաւություն: 1917 թ. մարւի 31-ին դումարվեց մեջլիսի' ներկայացուցիչների պալաւի Հաւուկ փակ նիսւ, որին մասնակցում էին էնվեր փաչան, Թալաաթ փաչան, µոլոր մինիսւրները, ինչպես նան Լիման ֆոն Սանդերսը: Նիսւում արձանադրվեց, որ «Բաղդադի աղեւը ծանր աղդեցություն կդործի µոլոր մաՀմեդականների վրա»: ԱյնուՀեւն չարժվելով դեպի Հյուսիս, անդլիական ղորքերը 1917 թ. մարւի 15-ին, Բաղդադից մու 50 կմ Հեոավորության վրա, Հասան Տիդրիս դեւի ափերին: Ապրիլի 23-ին անդլիացիները դրավեցին նան Սամարրան, որից Հեւո դարնան ն ամոան ամիսներին թուրքական ղորքերին Հասցրին մի չարք նոր պարւություններ:

Միջադեւքում անդլիական ղորքերի Հեւադա աոաջխաղացումը կանդնեցնելու նպաւակով էնվեր փաչայի Հրամանով կաղմավորվեց ղորքերի մի ուժեղ խմµավորում, որը սւացավ «Յիլդիրիմ» («կայծակ») պայմանական անունը: Նրա դլխավոր Հրամանաւար նչանակվեց դեներալ ֆոն Ֆալկենդայնը, որը սւացավ թուրքական ծաոայության մարչալի կոչում: «Յիլդիրիմ» խմµավորման մեջ մւցվեցին նան դերմանական սւորաµաժանումներ, այդ թվում նան ավիացիոն ղորամասեր: Յիլդիրիմի դլխավոր խնդիրն էր Բաղդադը Հեւ վերցնել Հակաոակորդից: իրենց Հերթին Միջադեւքում կենւրոնացնելով մեծաթիվ ուժեր, այդ թվում նան ավիացիա ն ւանկեր, անդլիացիները ձեոնամուխ եղան Հուժկու Հարձակման, 1917 թ. սեպւեմµերի 29-ին նրանք դրավեցին Ռամադին, իսկ նոյեմµերի 6-ին Թիքրիթը, դրանով իսկ մուենալով նավթով Հարուսւ Մոսուլի վիլայեթի սաՀմաններին ն պաւրասւվելով դրոՀով վերցնել այդ նաՀանդը: Աոաջին ՀամաչխարՀային պաւերաղմի ւարիներին 0սմանյան կայսրությունը սւիպված էր ոաղմական դործողություններ մղել մի քանի ճակաւներով: Թուրքական ն անդլիական ղորքերի միջն թեժ մարւեր էին ւեղի ունենում նան Սուեղի ջրանցքի դուում (ՍիրիաՊաղեսւինյան ուղղություն), որւեղ թուրքական µանակը դլխավորում էր երիւթուրքական ւրիումվիրաւի ներկայացուցիչներից մեկը' ԱՀմեդ Զեմալ փաչան: Թուրքական դլխավոր Հրամանաւարությունը կովկասյան ճակաւի Հեւ մեկւեղ չափաղանց կարնոր նչանակություն էր ւալիս Սիրիա-Պաղեսւինյան ուղղության ոաղմական դործողություններին, որւեղ կարնորադույն խնդիրը Սուեղի ջրանցքի դրավումն էր: Զրանցքը թուրքական Հսկողության ւակ անցնելու դեպքում կխղվեր անդլիացիների կապը Հնդկասւանի, Պարսից ծոցի ն Հարավ-Արնելյան Ասիայի երկրների Հեւ: Բացի այդ, աննախընթաց կերպով կուժեղանար Թուրքիայի աղդեցությունը Եդիպւոսում, Մաղրիµի երկրներում ն ըսւ երիւթուրքական պարադլուխների Հաչվարկների, կարող էր ապաՀովել արաµների մոււքը «սրµաղան պաւերաղմի» մեջ' ընդդեմ Անւանւի պեւությունների: 1914 թ. նոյեմµերի 18-ին Զեմալ փաչան նչանակվեց թուրքական չորրորդ µանակի Հրամանաւար, որն այսուՀեւն կոչվելու էր «Եդիպւոսի աղաւադրման µանակ»: Նա այդ պաչւոնը սւացավ, պաՀպանելով նան ծովային մինիսւրի իր պորւֆելը: Զեմալ փաչայի ւրամադրության ւակ դրվեցին մի խումµ դերմանացի սպաներ,

մասնավորապես դնդապեւ ֆոն կրեսս ֆոն կրեսսենչւեյնը, որը 1915-1917 թթ. չափաղանց կարնոր դեր խաղաց թուրքական ղորքերի ոաղմական դործողություններում Սուեղի ջրանցքի չրջանում ն Սիրիա-Պաղեսւինյան ճակաւում: Սինայի անջուր անապաւով 13-օրյա դժվարին անցումից Հեւո 1915 թ. Հունվարի 27-ին թուրքական չորրորդ µանակը դուրս եկավ ջրանցքի չրջանում: Այդ µանակը ղուրկ էր µավարար ուժեր ու միջոցներ ունենալուց իր աոջն դրված դժվարին խնդիրն իրադործելու Համար: Զրանցքը պաչւպանում էր լավ ղինված 35-Հաղարանոց անդլիական µանակը, իսկ ծովի կողմից այն պաչւպանվում էր անդլոֆրանսիական միջերկրածովյան ոաղմական նավաւորմի կողմից: Մինչդեո թուրքական չորրորդ µանակը µաղկացած էր ընդամենը 20 Հաղար ղինվորներից: Թուրքերի աոաջին դրոՀը ջրանցքի վրա Հանդիպեց անդլիացիների ուժդին դիմադրությանը: Տալով երեք Հաղար ղոՀեր, Զեմալ փաչան փեւրվարի 3-ին Հրամայեց նաՀանջել վերախմµավորելու Համար իր ուժերը ն օդնական ղորքեր սւանալու Համար: Ողջ 1915 թ. ընթացքում իրենց ձեոքում պաՀելով Սինայի թերակղղին, թուրքերը աոանձին դադարներով ոաղմական դործողություններ էին մղում ջրանցքի դուում: 1916 թ. սկղµին անդլիացիները իրենց ղորքերի թիվը Եդիպւոսում Հասցրեցին 250 Հաղար մարդու: Դրանով Հանդերձ, 1916 թ. օդոսւոսին թուրքական ղորքերը կաւարեցին նս մեկ փորձ ջրանցքի դուին ներխուժելու Համար: Սակայն թվաքանակով թուրքերին եոակի անդամ դերաղանցող անդլիական ղորքերը Պորւ-Սուեղից Հարավ-արնելքում դւնվող Ռամանի կոչված վայրում ուժդին Հարված Հասցրեցին Հակաոակորդին ն թուրքական µանակը մու 80 կմ չպրւեցին Հեւ: Շարունակելով Հարձակումը, 1916 թ. դեկւեմµերի 21-ին անդլիական ղորքերը դրավեցին էլ-Արիչը, որից Հեւո թուրքերը սւիպված էին ողջ Սինայի թերակղղին ղիջել անդլիացիներին: Այսպիսով, թուրքերի ձեոնարկած ոաղմական դործողությունները Սուեղի ջրանցքը դրավելու ուղղությամµ ավարւվեցին կաւարյալ անՀաջողությամµ: 1917 թ. նոյեմµերի 6-ին անդլիական դեներալ էդմունդ Ալլենµիի ղորքերը դրավեցին Գաղան, որը Հանդիսանում էր Հյուսիսային Պաղեսւինի µանալին: Անդլիական ղորքերի կողմից Հարավպաղեսւիյան պլացդարմի դրավումը նչանակում էր, որ Սուեղի ճակաւում ոաղմական դործողությունների թուրքական պլանը կաւարյալ ձախողման է մաւնվել: Անդլիական ղորքերը թուրքերին Հարվածներ էին Հասցնում նան

Արաµական թերակղղում' Ասիրում, Եմենում, Հիջաղում, Նեջում ն Զեµել-Շամմարում: Ռաղմաճակաւներում թուրքական ղորքերի կրած անՀաջողությունները ուղեկցվում էին երկրի ներքին վիճակի լարվածության մեծացմամµ: ՆաՀանդներում, Հաւկապես Անաւոլիայում ն արաµական վիլայեթներում, µնակչության վիճակը դաոնում էր ուղղակի անւանելի: Պաւերաղմի ւարիներին Հացի դները µարձրացան 37 անդամ, սուրճինը' 70, µրնձինը' 30, մակարոնինը' 32, կարւոֆիլինը' 27 անդամ: ԸնդՀանրապես 1917 թ. 1914 թ. Համեմաւությամµ ապրուսւը թանկացել էր նվաղադույնը 20 անդամ: Բնակչությանը աոավել մեծ նյութական վնաս էր պաւճաոում քարչող անասունների µոնադրավումները, որոնք իրականացվում էին ոաղմական նախարարության Հրամանով: 1915 թ. ԱՀմեդ Զեմալ փաչայի Հրամանով Սիրիայի ն Պաղեսւինի ուղւերի ողջ դլխաքանակը µոնադրավվեց: Գյուղացիական ընւանիքների վիճակը, որոնք ղրկված էին աչխաւավոր ուժից ն քարչող անասուններից, ուղղակի օրՀասական էր: Պաւերաղմական ժամանակի Հաւուկ օրենքով' µնակչությունը պարւավոր էր, որպես կանոն ցածր դներով, իչխանություններին Հանձնել սննդամթերքների ավելցուկը: Այդ «դնումները» փասւորեն վեր էին ածվում µոնադրավումների: 1917 թ. էնվեր-փաչայի Հրամանով կայսրության ողջ ւարածքում անց կացվեց սննդամթերքների «Հաչվաոման» կամպանիա, որն ուղեկցվում էր Հախուոն ն անվերաՀսկելի µոնադրավումներով: ՍաՀմանվեց Հացը µաչխելու քարւային սիսւեմ: Ութ Հոդիանոց ընւանիքը սւանում էր ընդամենը մեկ կիլոդրամ Հաց: Սննդամթերքների Հեւ միաժամանակ µոնադրավվում էր նան վաոելիքը: Դրա Հեւնանքով անւաոներին Հասցվեցին մեծ վնաս, քանի որ Թուրքիայում չոդեքարչների մեծ մասը աչխաւում էին փայւի վաոելիքով: Արաµական երկրներում µանակի ու ւրանսպորւի կարիքների Համար կաւարվում էին մրդաւու ծաոերի ծաոաՀաւումներ: 1918 թ. սկղµին Սիրիայում վաոելիք ապաՀովելու նպաւակով Հաւվեցին ձիթապւղի ծաոերի 60 ւոկոսը: Ամենուրեք քաղաքներում ն դյուղերում մոլեդնում էին Համաճարակները: Քաղաքները անկում էին ապրում: Հաղարավոր ու ւասնյակ Հաղարավոր մարդիկ ղոՀ էին դաոնում քաղցին ու Հիվանդություններին: Պաւերաղմի վերջին երկու ւարիներին երկրի ւնւեսական վիճակը էլ ավելի էր վաւթարացել: Սովի էր մաւնված ոչ միայն քաղաքացիական µնակչությունը, այլն µանակը:

կասկածից վեր է, որ 0սմանյան կայսրության µնակչության ճնչող մեծամասնության աղքաւացումը, ւնւեսական ավերը, երկրի մարդկային ոեսուրսների ծայրաՀեղ Հյուծումը արադացրին Թուրքիայի ոաղմական պարւությունը ն մուեցրին նրա կործանման ու աղեւի ժամը: Դեոնս 1914 թ. նոյեմµերին, երµ թուրքիան նոր էր մւել պաւերաղմի մեջ, Անդլիայի ծովային մինիսւր Ուինսւոն Զերչիլը Մեծ Բրիւանիայի µարձրադույն ոաղմական խորՀրդում աոաջարկեց կաղմակերպել խոչորամասչւաµ ծովային դործողություն Դարդանելի նեղուցի չրջանում: Այդ պլանի Հեղինակների կարծիքով, անդլիական կամ անդլո-ֆրանսիական նավաւորմի Հայւնվելը Դարդանելի աոջն կչեղեր թուրքական Հրամանաւարության ուչադրությունը Սուեղի ջրանցքից ն պաւճաո կՀանդիսանար Սւամµուլում պեւական Հեղաչրջման իրականացման Համար, որի Հեւնանքով կսւեղծվեր նոր կաոավարություն, որը կխղեր իր կապերը կենւրոնական պեւություններից ն դուրս կդար պաւերաղմից: Դրանով իսկ Սն ծովի վրայով կապ կՀասւաւվեր Ռուսասւանի Հեւ, Բուլղարիան կանցներ Անւանւի կողմը, Սերµիան ն Զեոնոդորիան կփրկվեին, Ավսւրո-Հունդարիան արադորեն կջախջախվեր ն պաւերաղմը կավարւվեր մեկ-երկու ւարի չոււ: Սակայն Մեծ Բրիւանիայի µարձրադույն ոաղմական խորՀուրդը այն ժամանակ այդ պլանը կյանքի կոչելու կոնկրեւ քայլեր չձեոնարկեց, թեն այն միչւ մնում էր օրակարդում: 1915 թ. փեւրվարի 25-ին անդլո-ֆրանսիական դաչնակիցները ծովի կողմից Հրեւակոծեցին Դարդանելի մոււքը, նպաւակ ունենալով ներխուժել նեղուց: Սակայն այդ փորձը Հաջողությամµ չպսակվեց: Միանդամայն ակներն դարձավ, որ միայն նավաւորմի ուժերով Հնարավոր չէ ներխուժել այդ նեղուցը, այլ անՀրաժեչւ է դործողության մեջ մւցնել նան ցամաքային µանակ: 1915 թ. ապրիլի 13-ին անդլո-ֆրանսիական Հրամանաւարությունը Դարդանելի դուում ցամաք Հանեց 100-Հաղարանոց դեսանւ: Շոււով Անւանւի ղորքերի թիվը այնւեղ Հասցվեց 570 Հաղար մարդու: Թուրքական դլխավոր Հրամանաւարությունը, սակայն, խուճապի չմաւնվեց, որովՀեւն ոաղմական դործողությունների սկսվելուց դեո չաւ աոաջ, Թուրքիայում դերմանական ոաղմական միսիան իր դործակալությունից Հավասւի ւեղեկություններ էր սւացել դաչնակիցների պլանների մասին: Ըսւ այնմ, Դարդանելի ամրությունները նախապես ուժեղացվել էին, մասնավորապես դրվել էին ծանր թնդանոթներ, կենւրոնացվել էին մեծ թվով ղորքեր, Դարդանելը

պաչւպանելու Համար սւեղծվել էր Հինդերորդ µանակը' Լիման ֆոն Սանդերսի Հրամանաւարությամµ: Արդեն 1915 թ. ապրիլի վերջին կողմերի միջն սկսվեցին թեժ մարւեր, որոնք վերածվեցին «արյունու µաղնիսի»: Ցամաքային ղորքերի Հեւ միաժամանակ Դարդանելի օպերացիային մասնակցում էին նան նչանակալից չափերի Հասնող անդլոֆրանսիական ծովային ուժեր: 1915 թ. ապրիլի վերջից մինչն Հունիս µրիւանական սուղանավերը մչւապես թափանցում էին Դարդանելի նեղուցը ն Մարմարա ծով, որւեղ խորւակում էին թուրքական ոաղմանավերն ու աոնւրական նավերը, պայթեցնում էին ղինվորական պաՀեսւները, ոչնչացնում էին երկաթուղային դծերը ն այլն: իրենց Հերթին Հակաոակորդի նկաւմամµ ակւիվ դործողություններ էին ծավալել նան դերմանական սուղանավերը: Մասնավորապես նրանց Հաջողվեց խորւակել անդլիական «Թրայոմֆ» ն «Մաջեսթիկ» Հղոր ոաղմանավերը: 1915 թ. սեպւեմµերին Մարմարա ծովում Հայւնվեցին 13 դերմանական սուղանավեր, որոնք սեպւեմµեր ն Հոկւեմµեր ամիսներին խորւակեցին դաչնակիցների ղենքով ու սպաոաղինությամµ µեոնված 23 նավեր: Գերմանական սուղանավերը թույլ չէին ւալիս, որ անդլո-ֆրանսիական ղորքերը սւանան ղենք, ոաղմամթերք, Հանդերձանք ու սննդամթերք, որի Հեւնանքով նրանց Համար սւեղծվեց խիսւ ծանր վիճակ: Դաչնակիցների Համար իրավիճակը նեղուցներում դնալով վաւանում էր: Հենց այդ ժամանակ, 1915 թ. Հոկւեմµերին, դերմանացիները Եվրոպայում անցել էին խոչոր Հարձակման: Դա սւիպեց անդլիացիներին ու ֆրանսիացիներին իրենց ղորքերը դուրս µերել նեղուցների դուուց ն Հեոացնել ոաղմական դործողությունների թաւերաµեմից: Դաչնակիցների ղորքերի դուրս µերումը սկսվեց 1915 թ. դեկւեմµերի 18-20-ին ն ավարւվեց 1916 թ. Հունվարի 1-ի դիչերը: Դուրս µերված ղորքերի նչանակալից մասը ւեղափոխվեց Եդիպւոս, մի մասը' Սալոնիկ, մի մասն էլ Արնմւյան ճակաւ: Գալիպոլիի դործողության ժամանակ երկու կողմերից մասնակցում էին մու 800 Հաղար ղինվորներ ու սպաներ: ի դեպ, այդ օպերացիային որպես 16-րդ կորպուսի Հրամանաւար մասնակցում էր նան այն ժամանակ դեոնս դնդապեւ Մուսւաֆա Քեմալը: Անդլիացիների կորուսւները Հաչվվում էին ավելի քան 211 Հաղար մարդ, ֆրանսիացիները' 60 Հաղար: Թուրքերը կորցրին 250 Հաղար ղինվորներ ու սպաներ:

Այսպիսով, Գալիպոլիի (Դարդանելի) օպերացիայի ժամանակ դաչնակիցները կրեցին պարւություն, իսկ Թուրքիան ւարավ Հաղթանակ: Սակայն այդ դործողությունը պաւերաղմի Հեւադա ընթացքի վրա աղդեցություն չունեցավ: Արդեն 1916 թ. կեսերին թուրքական ղինված ուժերը կորցրել էին մու 500 Հաղար մարդ (սպանված, վիրավոր ն դասալիք): Գործնականում անՀնար էր Համալրել այդ թիվը, քանի որ ոեղերվների ամենամյա լրացուցիչ ղինակոչը կաղմում էր աոավելադույնը 90 Հաղար մարդ: 1915 թ. վերջին µանակի թվաքանակը ավելացնելու նպաւակով, պաւրվակ µոնելով, որ Թուրքիան վարում է «սրµաղան պաւերաղմ» ի չաՀ Համայն աչխարՀի մաՀմեդականների, թուրքերը սկսեցին ղինվորական ծաոայության վերցնել նան այլ երկրների մարդկանց. մաղրիµցիների, եդիպւացիների, ալµանացիների, µոսնիացիների, պարսիկների, ոումինացիների ն այլն, որոնք 0սմանյան կայսրության քաղաքացիներ չէին: Այդ µոլորի Հեւնանքով 1916 թ. աչնանը Թուրքիայի ղինված ուժերի թիվը կաղմում էր 3 միլիոն մարդ: Սակայն միաժամանակ դասալքությունը թուրքական µանակում Հասնում էր աներնակայելի չափերի: Ռաղմաճակաւ մեկնող ղորամասերը ճանապարՀներին կորցնում էին իրենց անձնակաղմի մու 40 ւոկոսը: Բանակում լայն ւարածում էին դւել մարմնախեղումներն ու ինքնասպանությունները: Դասալիքները Հաճախ µարձրանում էին լեոները ն ղµաղվում ղաչաղությամµ, իսկ երµեմն էլ կաղմում էին մեծաթիվ ավաղակախմµեր ն ղµաղվում կողոպոււով ու թալանով: Թուրքական իչխանությունները դասալքության դեմ պայքարում էին անողոք դաժանությամµ: Լինում էին դեպքեր, երµ դասալիքների մի խմµի կախում էին ի ւես մյուսների: Երµ ւեղական µնակչությունը Հրաժարվում էր µանակի Համար ղինվորներ ւրամադրել, պաւժիչ ջոկաւները կրակի ճարակ էին դարձնում նրանց դյուղերն ու µնակավայրերը: 1917 թ. փեւրվարյան Հեղափոխությունը Ռուսասւանում, որի Հեւնանքով ցարիղմը ւապալվեց, երիւթուրքական ղեկավարության կողմից մեկնաµանվեց որպես Թուրքիայի Համար µարենպասւ իրադարձություն: Սւամµուլում ենթադրում էին, որ Հեղափոխությունից Հեւո Ռուսասւանի ոաղմական ուժերի թուլացումը Թուրքիային Հնարավորություն կւա Ռուսասւանի Հաչվին Արնելքում ձեոք µերել «Հարուսւ ավար»: իթթիՀադի պարադլուխները նան ենթադրում էին, որ Հեղափոխության Հեւնանքով Պեւերµուրդում իչխանության դլուխ եկած նոր կաոավարությունը կՀայւարարի պաւերաղմից Ռուսասւանի դուրս դալու մասին, որը աննախընթաց

կերպով կթեթնացնի Թուրքիայի վիճակը: Սակայն այդ սպասելիքները ի դերն ելան, երµ Ռուսասւանի ժամանակավոր կաոավարությունը Հայւարարեց, որ ինքը «չարունակելու է պաւերաղմը մինչն նրա Հաղթական ավարւը»: Ռուսասւանում 1917 թ. ւեղի ունեցած Հոկւեմµերյան Հեղաչրջումից Հեւո կովկասյան ոաղմաճակաւը ըսւ էության թուրքական µանակի Համար վերացավ, քանի որ ւասնյակ Հաղարավոր ոուս ղինվորներ լքեցին իրենց դիրքերը ն Հեոացան Ռուսասւան: Միայն 1917 թ. դեկւեմµերին այդ ոաղմաճակաւը լքելով Հեոացան 40 Հաղար ոուս ղինվորներ: իթթիՀադականների Համար սւեղծվեց µացաոիկ µարենպասւ իրավիճակ իրենց փայփայած վաղեմի ղավթողական-պանթյուրքիսւական ծրադրերը կյանքի կոչելու Համար: 1917 թ. դեկւեմµերին էրղինջանում (Երղնկա) կնքվեց ոուս-թուրքական ղինադադար: Այդ ղինադադարի Համաձայն, ոաղմական դործողությունները դադարեցվում էին կովկասյան ոաղմաճակաւի µոլոր Հաւվածներում, սւեղծվում էր սաՀմանաղաւման դիծ, որն անցնում էր կովկասյան µանակի աոաջավոր դծի ու թուրքական ղորքերի միջն: Այդ սաՀմանաղաւման դիծն օրինական էր Համարվում մինչն վերջնական Հաչւություն կնքելը: էրղինջանի ղինադադարի Համաձայն, Արնմւյան Հայասւանը չարունակելու էր մնալ կովկասյան µանակի կողմից օկուպացված դուում: Զինադադարի սւորադրումից անմիջապես Հեւո, 1918 թ. փեւրվարին, երիւթուրքական կաոավարությունը ծրադրեց նոր արկածախնդրություն, Հույս ունենալով ղավթել Անդրկովկասը: Դասալքության դիմած ոուսական ղորքերի µացակայության պայմաններում' Անդրկովկասի պաչւպանության Հոդսը ընկած էր նոր ձնավորված Հայկական ն վրացական աղդային ղորամասերի վրա: Հայկական աղդային կորպուսը պեւք է պաՀեր մի ընդարձակ ճակաւ' պարսկական սաՀմանից մինչն Բայµուրդ, ներաոյալ նան էրղրումը ն կարսը: Բայµուրդից մինչն Սն ծովի ափերը ձդվում էր վրացական աղդային ղորամասերի պաչւպանության դիծը: Ողջ կովկասյան ճակաւի դլխավոր Հրամանաւարն էր ցարական ծաոայության նախկին դեներալ-լեյւենանւ Ն. Զ. 0դիչելիձեն: Գերմանացի դեներալ Լյուդենդորֆը Հեւադայում նչում էր, որ «Ռուսական µանակի Հեոանալուց Հեւո 1918 թ. սկղµին միայն Հայերն էին կովում Թուրքիայի դեմ ն նրանք ութ ամիս ուչացրին Բաքվի դրավումը»: Փասւորեն քայքայված ոուսական կովկասյան ճակաւի դեմ կանդ665

նած էր թուրքական «կովկաս» ղորքերի խմµավորումը ԱՀմեդ իղղեթ փաչայի Հրամանաւարությամµ: Նրա կաղմի մեջ մւնում էին Երրորդ ն Երկրորդ µանակները: Երրորդ µանակի Հրամանաւարն էր ՄեՀմեդ ՎեՀիµ փաչան, իսկ Երկրորդ µանակը դւնվում էր Մուսւաֆա Քեմալ փաչայի Հրամանաւարության ներքո: 1917 թ. դեկւեմµերին «կովկաս» µանակային խմµավորումը կաղմացրվեց ն ԱՀմեդ իղղեթ փաչան Հեւ կանչվեց դլխավոր Հրամանաւարի պաչւոնից: Դրանից Հեւո Երրորդ µանակի Հրամանաւար դեներալ ՄեՀմեդ ՎեՀիµ-փաչային ենթարկվեց նան Երկրորդ µանակը: Թուրքական դլխավոր Հրամանաւարության մչակած պլանի Համաձայն, դեպի Անդրկովկաս արչավանքի Հիմնական օպերաւիվ ուղղությունները պեւք է լինեին էրղրում-Ալեքսանդրոպոլ (դլխավոր ուղղությունը) ն Տրապիղոն-Բաթում ուղղությունները: էրղրում-Ալեքսանդրոպոլ ուղղությամµ թուրքերը ոաղմական դործողություններ սկսեցին 1918 թ. փեւրվարի 9-10-ին: Սակայն դրանք դեոնս թուրք-քրդական անկանոն ղորքերի կողմից իրականացվող ոաղմական դործողություններ էին: Երկու օր անց, 1918 թ. փեւրվարի 12ին, կովկասյան µանակի թուրքական ղորքերի Հրամանաւար ՄեՀմեդ ՎեՀիµ փաչան Հրամայեց Երրորդ µանակի ղորքերին անցնել էրղինջանի ղինադադարի սաՀմանաղաւման դիծը ն «Հայ աղդայնական ղորամասերի» կողմից մաՀմեդական µնակչության նկաւմամµ µոնություններ դործադրելու պաւրվակի ւակ սկսել ոաղմական դործողություններ: ՄեՀմեդ ՎեՀիµ փաչան չւապեց Հեոադրել կովկասյան µանակի Հրամանաւար 0դիչելիձեին. «Հայկական µոնությունները» թուրքական ղորքերին սւիպեցին անցնել սաՀմանաղաւման դիծը' ւեղի օսմանյան մաՀմեդականներին փրկելու ու պաչւպանելու, կարդ ու կանոնն ու Հանդսւությունը վերականդնելու նպաւակով: Բարեկամաµար ու սրւադին կերպով վսւաՀեցնում եմ Ձեղ, որ էրղինջանի ժամանակավոր պայմանադիրը պաՀպանում է իր ուժը, µացի սաՀմանաղաւման դծերի վերաµերյալ պարադրաֆից, որը ոուսական ղորքերի Հեոանալուց Հեւո ինքնին կորցնում է իր նչանակությունը: Այդ օպերացիան կաւարվում է միայն անՀրաժեչւությունից ն մարդասիրության ու քաղաքակրթության պարւքի ղդացումից ելնելով»: Թուրքական Հարձակման կոնկրեւ նպաւակների մասին էնվեր փաչան µացաՀայւ կերպով Հայւարարեց պաւդամավորների պալաւի 1918 թ. փեւրվարի 12-ի նիսւում: Նրա ասելով Հարձակման նպաւակն էր արադ դրավել Բաթումը ն Բաքուն ն այնւեղից կապեր Հասւաւել Թուրքեսւանի Հեւ:

Անդրկովկասում 1918 թ. թուրքական արչավանքի մասնակիցներից մեկը' դնդապեւ Բերքուքը, նչում է, որ այդ արչավանքի նպաւակն էր դրավել ողջ կովկասը, իրանը ն Միջին Ասիան: Նա դրում է. «ՀամաչխարՀային պաւերաղմի ժամանակ մենք լայնածավալ ու արժեքավոր ւարածքներ կորցրեցինք: ինչպես այդ կորուսւների, այնպես էլ Հոդնածության ու անւարµերության Հեւնանքով µոլորին Համակել էր անՀոդությունն ու ՀուսաՀաւությունը: Նման դրությունն այն ասւիճան վւանդավոր ու աղեւալի էր, որ դա կարող էր Հանդեցնել մեր ուժերի կաւարյալ քայքայմանն ու կործանմանը: կովկասյան արչավանքը մասնակիորեն թեթնացնում էր այդ իրավիճակը: Բանակը նորից ոդնորություն ապրեց: Բոլորի մու երնացին իրենց աղդային իղձերն իրականացնելու Հույսեր»: 1918 թ. մարւի 3-ին կնքվեց Բրեսւ-Լիւովսկի խաղաղության պայմանադիրը մի կողմից Գերմանիայի ու նրա դաչնակիցների (այդ թվում նան Թուրքիայի), իսկ մյուս կողմից µոլչնիկյան Ռուսասւանի միջն: Թվում էր, թե դրանից Հեւո Թուրքիան կդադարեցնի Անդրկովկասի նկաւմամµ իր ոաղմական դործողությունները: Բայց դա ւեղի չունեցավ: Թուրքական ղորքերը չարունակում էին Հարձակումը: 1918 թ. ապրիլի 8-ին նրանք անցան ոուս-թուրքական 1914 թ. սաՀմանը: կարսի ուղղությամµ չարժվելով աոաջ` 1918 թ. ապրիլի 5-ին թուրքերը դրավեցին Սարիղամիչը, իսկ ապրիլի 7-ին' ԱրդաՀանը: Աոանց դիմադրության Հանդիպելու դրավելով Բաթումը` այնուՀեւն թուրքական ղորքերը ներխուժեցին Ախալցխայի դավաոը, որւեղ դրավեցին Ախալցխան, Աµասթումանը ն Աղղորը: Սակայն 1918 թ. ապրիլի 14-ին Զոլակ դեւի մու նրանց աոաջխաղացումը կանդնեցվեց ւեղական Հայ-վրացական ինքնապաչւպանության ուժերի կողմից: Տալով մու 1500 սպանվածներ` թուրքական ղորքերը պարւություն կրեցին: Թուրքերը չարունակում էին իրենց Հարձակումը կարս-Ալեքսանդրոպոլ ուղղությամµ: 1918 թ. ապրիլի 25-ին ընկավ կարսը: 0սմանցիները ոաղմակալման ենթարկեցին նան Երնանի նաՀանդի մեջ մւնող իդդիրի դավաոը: Թուրքական արչավանքը ուղեկցվում էր ւեղական µնակչության, դլխավորապես Հայերի, ինչպես նան ոուսների, Հույների, եղիդների ն աոՀասարակ ոչ մաՀմեդական µնակչության ղանդվածային սպանություններով, կողոպոււներով ու Հալածանքներով: 1918 թ. մայիսի 8-ին թուրքական աոաջին µանակային կորպուսի Հրամանաւար դեներալ Քյաղիմ կարաµեքիր փաչան Հրաման սւա667

ցավ դրավել Ալեքսանդրոպոլը ն աոաջ չարժվել ԱլեքսանդրոպոլԶուլֆա երկաթուղադծի ուղղությամµ: Մայիսի 15-ին թուրքական ղորքերը դրավեցին Ալեքսանդրոպոլը: Միանդամայն ակնՀայւ էր, որ երիւթուրքերը մւադիր էին ոաղմակալման ենթարկել ոչ միայն Արնելյան Հայասւանը, այլն ողջ Հարավային կովկասը: «ՍաՀմանների ուղղման» պաւրվակի ւակ թուրքերը մւադիր էին 0սմանյան կայսրությանը անՀապաղ միացնել Նախիջնանի դավաոը' ներաոյալ 0րդուµադը, Շարուր-Դարալադյաղ դավաոի կեսը, Սուրմալուի ամµողջ դավաոը, էջմիածնի դավաոը, Երնանի դավաոի կեսը, Ալեքսանդրոպոլի դավաոի մեծ մասը' Ալեքսանդրոպոլ քաղաքով ն Ախալքալաքի ողջ նաՀանդը: 1918 թ. մայիսին ւեղի ունեցած Սարդարաµադի, Բաչ Ապարանի ն Ղարաքիլիսայի Հերոսական ճակաւամարւերը ունեցան µացաոիկ կարնոր նչանակություն Արնելյան Հայասւանի Հեւադա ճակաւադրի Համար: Արնելյան Հայասւանում թուրքական ղորքերի դործողությունները սերւորեն կապված էին իրանական Ադրµեջանում (Աւրպաւականում) իրականացվող ոաղմական դործողությունների Հեւ, քանի որ թուրքական դլխավոր Հրամանաւարության պլաններով Հայասւանի Հեւ միաժամանակ այն պեւք է Հանդիսանար Հենակեւ Բաքվի վրա արչավելու Համար: 1918 թ. փեւրվարի կեսերին թուրքական ղորքերը Հրաման էին սւացել դրավել կասպից ծովի աոափնյա Գիլյան նաՀանդը էնղելի նավաՀանդսւով Հանդերձ ն այնւեղից Հարձակվել Բաքվի վրա: ի կաւարումն այդ Հրամանի` 1918 թ. մարւին, օդւվելով նրանից, որ ոուսական ղորքերը Հեոացել էին իրանի ւարածքից, թուրքերն անցան իրանական սաՀմանը ն Մակվի չրջանում դրավեցին մի չարք վայրեր: Զնայած այն µանին, որ 1918 թ. մարւի 3-ին կնքված ԲրեսւԼիւովսկի պայմանադրի 7-րդ կեւով ԽորՀրդային Ռուսասւանը ն Թուրքիան պարւավորվում էին իրենց ղորքերը դուրս µերել իրանի ւարածքից, սակայն անւեսելով ն Հաչվի չնսւելով այդ պայմանադրի Հեւ, թուրքական ղորքերը չարունակեցին իրենց աոաջխաղացումը Աւրպաւականում: Միակ ուժը, որը դիմադրություն էր ցույց ւալիս թուրք ղավթիչներին, Հայերից ն ասորիներից կաղմված պարւիղանական ջոկաւներն էին, որոնք դործում էին Ուրմիա լճի, Խոյի, Սալմասւի ն այլ չրջաններում: Թուրքերը Հաւկապես ուժդին դիմադրության Հանդիպեցին Դիլ668

մանի մու, որւեղ Անդրանիկի փոքրաթիվ ջոկաւը ւեղի Հայ դյուղացիների Հեւ մի որոչ ժամանակ կանդնեցրեց թուրքական ղորքերի աոաջխաղացումը ն նույնիսկ պարւության մաւնեց նրանց: իր ղորքերի ոաղմական դործողությունները պաւերաղմում չեղոքություն Հայւարարած իրանի ւարածքում ինչ-որ ձնով արդարացնելու Համար, երիւթուրքական կաոավարությունը Հայւարարում էր, որ իր նպաւակն է «պաւժել» Հայ ն ասորի չեթեներին (պարւիղաններին) ն երկրամասը «մաքրել» նրանցից: էնվեր փաչան դերմանացիների մու, որոնք նույնպես Հավակնություններ ունեին Բաքվի նկաւմամµ, Աւրպաւականում թուրքական ղորքերի ինւերվենցիան «Հիմնավորում» էր նրանով, որ «Թուրքիան այլնս չի կարող Հանդուրժել ն մնալ անւարµեր, երµ Անդրկովկասում ւեղի են ունենում Հայկական դաղանություններ մաՀմեդականների նկաւմամµ»: Վրիժաոությամµ լցված թուրքական ղորքերը Աւրպաւականում կաղմակերպում էին Հայերի ն ասորիների արյունու կուորածներ, կողոպւում ու կրակի էին մաւնում նրանց դյուղերը: Մարւերով չարժվելով աոաջ` 1918 թ. Հունիսի 14-ին թուրքական ղորքերը դրավեցին Թավրիղը, որւեղ ւեղավորվեց ԱՄ µանակային կորպուսի չւաµը, որի Հրամանաւարն էր Ալի իՀսան-փաչան: Թավրիղի դրավման լուրը ցնծությամµ ընդունվեց Սւամµուլում: «Թերջյուման-ի Հաղիղաթ» թերթում պանթյուրքիսւ ՄեՀմեդ Ֆուադ Քյոփրյուլուղադեն դրեց, որ ոչ Հեոավոր ապադայում Թավրիղը կարող է դաոնալ խոչոր թյուրքական կուլւուրական կենւրոն ն դրանով իսկ կապող օղակ Թուրքիայի ն իրանի միջն: Թուրքական մամուլը անսքող կերպով դրում էր, որ «թրքության կենւրոններից մեկի»' իրանական Ադրµեջանի դրավումը ճանապարՀ է µացում դեպի իրանի կենւրոնական չրջանները ն դեպի Աֆղանսւան ու Հնդկասւան: Թուրքական դլխավոր Հրամանաւարությունը Բաքուն դրավելու դործողության ղեկավարությունը դրել էր դեներալ Նուրի փաչայի վրա: Զորքերը պեւք է Ալեքսանդրոպոլ-կաղախ-Աղսւաֆա ուղղությամµ չարժվեին դեպի Ելիղավեւպոլ (ներկայումս Գյանջա), այնւեղ պեւք է միանային մուսավաթական ջոկաւների Հեւ ն ձնավորվելով որպես աոանձին կովկասյան մուսուլմանական µանակ, այնւեղից չարժվեին Բաքվի վրա: Միաժամանակ աջ թնից, Զուլֆայի ու Թավրիղի կողմից կովկասյան մուսուլմանական µանակին պեւք է աջակցություն ցույց ւային թուրքական աոաջին µանակային կորպուսի ղորքերը: Համարելով, որ աոկա ուժերը µավարար չեն Բաքուն դրավելու Համար, էնվեր փաչայի Հրամանով սւեղծվեց այսպես կոչ669

ված «Արնելք» ղորքերի խմµավորում (Շարք օրդուլար դրուպու): Բաքվի պաչւպանների ուժերը Հակաոակորդի ուժերի Հեւ Համեմաւած խիսւ անՀավասար էին: Բաքվի կոմունան, որը դլխավորում էր Սւեփան ՇաՀումյանը, իր ւրամադրության ւակ չուներ ոչ միայն անՀրաժեչւ քանակությամµ ղորքեր, այլն ղենք ու ղինամթերք: Բաքվի պաչւպանների մեջ աոավել էական ուժ էին ներկայացնում Հայկական աղդային ջոկաւները: Բաքվի սովեւական ղորքերի դլխավոր Հրամանաւար էր Հանդիսանում կոմունայի ոաղմա-ծովային դործերի կոմիսար Գ. Ղորղանովը, կարմիր Բանակի աոաջին կովկասյան կորպուսի Հրամաւարն էր Ս. կաղարովը, իսկ կորպուսի չւաµի պեւ' դնդապեւ Զ. Ավեւիսովը: Ծավալվեցին թեժ մարւեր, որոնց ընթացքում թուրք-մուսավաթական ղորքերը ոչ միայն ի վիճակի չեղան աոաջ ընթանալու, այլն ունեցան խոչոր կորուսւներ: Սովեւական ղորքերը դրավեցին Լենքորանը, Շամախու, Ղուµայի ն Սալյանի դավաոները: 1918 թ. Հունիսի վերջին էնվեր փաչան «Արնելք» ղորքերի խմµավորման դլխավոր Հրամանաւար դեներալ ՄեՀմեդ ՎեՀիµ-փաչայի փոխարեն նչանակեց իր Հորեղµորը' դեներալ-լեյւենանւ Խալիլ-փաչային, որը մինչն այդ Հանդիսանում էր Միջադեւքյան ճակաւում դործող Վեցերորդ µանակի Հրամանաւարը: Խալիլ-փաչայի ւրամադրության ւակ դրեցին նան թուրքական ծաոայության մեջ դւնվող մի քանի փորձված դերմանացի սպաներ: Որպես «Արնելք» ղորքերի խմµավորման չւաµի պեւ` Խալիլ-փաչայի մու դործուղվեց նան դերմանական մայոր (թուրքական ծաոայության փոխդնդապեւ) է. Փարաքենը, որը մինչ այդ եղել էր Վեցերորդ µանակի չւաµի պեւը: 1918 թ. Հուլիսի կեսերին Խալիլ-փաչան Փարաքենի Հեւ միասին Սւամµուլից մեկնեցին Ալեքսանդրոպոլ, որւեղ ընդունելով «Արնելք» µանակային խմµավորման Հրամանաւարությունը` Խալիլ-փաչան ւեղակայեց իր չւաµը: Բաքվի դեմ ոաղմական դործողությունների Հեւ միաժամանակ 1918 թ. Հունիսին թուրքական դլխավոր Հրամանաւարությունը պաւրասւություններ էր ւեսնում դեսանւ Հանելու ափխաղական ծովափում' Սուխումի մու: Թուրքական պաչւոնական չրջանները ն երիւթուրքական մամուլը այդ օպերացիան արդարացնում էին Ափխաղիայի µնակչության պաչւպանության անՀրաժեչւությամµ' «µոլչնիկյան դաժանություններից»: Դեսանւային օպերացիայի իրականացումը դրվեց Երրորդ µանակի Հրամանաւար էսադ-փաչայի վրա: 0պերացիայի մասնակիցների մեջ մեծ թիվ էին կաղմելու այսպես կոչված մուՀաջիր-ասկեր670

ները, այսինքն` այն աµխաղները, որոնք ժամանակին ւեղափոխվել էին Թուրքիա, կամ նրանց ժաոանդորդները: Նրանցից կաղմված անկանոն ջոկաւների Հրամանաւար նչանակվեց թուրքական µանակի դնդապեւի ասւիճան ունեցող Զեմալ-µեյ Մարչանիան: 1918 թ. Հունիսի 27-ին թուրքական անկանոն ջոկաւները աոադասւանավերով մուեցան ափխաղական ծովափին ն դեսանւ Հանեցին: Նրանց Հանձնարարված էր չարժվել դեպի Սուխում: Սակայն ճանապարՀին թուրքական դեսանւը Հանդիպեց դեներալ Մաղնինի Հիանալի ղինված ու Հանդերձավորված ղորքերի Հեւ ն կրեց ջախջախիչ պարւություն: 1918 թ. օդոսւոսի կեսերին վրացական մենչնիկների ղորքերը փոխդնդապեւ Տուխարելիի ն դեներալ Մաղնինի Հրամանաւարությամµ կաւարելապես ջախջախեցին ու ցրեցին թուրքական դեսանւային ուժերի մնացուկներին: Այդպիսով, երիւթուրքերի կողմից Ափխաղիայի դրավման ձեոնարկը ավարւվեց կաւարյալ ձախողմամµ: Մինչդեո 1918 թ. Հունիսի վերջերին չարունակվում էին մարւերը Բաքվին ւիրանալու Համար: Գնալով թուրքական ղորքերը ավելացնում էին իրենց ճնչումը: իսկ Բաքվի պաչւպանների դրությունը օրեցոր վաւանում էր: Քաղաքում սննդամթերքն ու ջուրը չէր µավարարում, լայն ւարածում դւան վարակիչ Հիվանդությունները: Բաքվի վրա կախված սպաոնալիքը դնալով մեծանում էր: Քաղաքի պաչւպանները թչնամու դեմ կովում էին անօրինակ խիղախությամµ: Հայկական կամավորական աղդային ղորամասերը, որոնցից մեկի Հրամանաւարն էր Համաղասպը, ցուցադրում էին Հերոսության ու անվեՀերության µացաոիկ օրինակներ: Ձդւելով քայքայել ու ցրել Բաքվի կոմունայի ղինված ուժերի կաղմի մեջ մւնող Հայկական ղորամասերը ն դրանով իսկ ապաՀովել Բաքվի դրավումը, վկայակոչելով 0սմանյան կայսրության ն Հայասւանի Հանրապեւության միջն 1918 թ. Հունիսի 4-ին կնքված «Հաչւության ն µարեկամության մասին» Բաթումի պայմանադրի 11-րդ Հոդվածը` թուրքական կաոավարությունը պաՀանջեց, որ ճչւիվ կաւարվի պայմանադրի այդ կեւը, որը նախաւեսում էր Հեւնյալը. «Հայասւանի Հանրապեւության կաոավարությունը պարւավորվում է դործադրել µոլոր ջանքերը, որպեսղի սույն պայմանադրի սւորադրումից Հեւո Բաքու քաղաքից անՀապաղ էվակուացվեն այնւեղ դւնվող µոլոր Հայկական ղինվորական ուժերը, ինչպես ն ապաՀովել, որ այդ էվակուացումը աոիթ չւա որնէ ընդՀարման»: Սակայն Հայասւանի Հանրապեւության կաոավարությունը ն

խորՀրդարանը պաւասխանեցին երիւթուրքական կաոավարությանը ն կովկասում դործող թուրքական ղորքերի Հրամանաւարությանը, որ Բաքվում դործող Հայկական սւորաµաժանումները անվերաՀսկելի են Հայասւանի Հանրապեւության կաոավարության Համար, քանի որ նրանք մաս են կաղմում Բաքվի խորՀրդային իչխանության' կոմունայի ղինված ուժերին: Բաքվի չուրջը օղակը դնալով սեղմվում էր: Թուրքական դլխավոր Հրամանաւարությունը անընդՀաւ ղորքերի Համալրումներ էր ուղարկում դործող µանակին: Մինչդեո Մոսկվայի կողմից Բաքվի կոմունային ցուցաµերված աջակցությունը µավարար չափերի չէր Հասնում, Հեւնաµար ն արդյունավեւ չէր: 1918 թ. օդոսւոսի սկղµին թուրքական Հրամանաւարությունը ղորքեր ուղարկեց Ղարաµաղ, որւեղ ւեղի էին ունենում Հայ-ադրµեջանական ընդՀարումներ: Թուրքական կանոնավոր ղորքերի կողմից Ղարաµաղի «խաղաղեցումը» ուղեկցվում էր Հայ µնակչության ղարՀուրելի կուորածներով: Բաղմաթիվ Հայկական դյուղեր ու µնակավայրեր կրակի մաւնվեցին ն ոչնչացվեցին: Թուրքական պաւժիչ ջոկաւները էթնիկական ղւման էին ենթարկում Ղարաµաղի µնակչությանը, աչխաւելով երկրամասը «սրµել-մաքրել» Հայ µնակչությունից: 1918 թ. Հուլիսի 31-ին, Բաքվի սովեւի նիսւում, Ժողովրդական կոմիսարների խորՀուրդը վայր դրեց իր լիաղորությունները: Դա նչանակում էր Բաքվի խորՀրդային իչխանության անկումը: 1918 թ. օդոսւոսի 10-ին µոլչնիկների Բաքվի կաղմակերպության անլեդալ կոնֆերանսում որոչում ընդունվեց այն մասին, որ µոլչնիկյան կուսակցությունը դնում է ընդՀաւակ, իսկ սովեւական ղինված ուժերը էվակուացվում են Ասւրախան: Դրանից Հեւո օդոսւոսի 13ին լույս 14-ին Բաքվի կոմունայի անդամները ն պաւասխանաւու աչխաւողները, ինչպես նան կոմունայի ղորքերը, երµ 17 չոդենավերով ուղղություն էին վերցրել դեպի Ասւրախան, Բաքվում կոմունային փոխարինած նոր իչխանությունը' այսպես կոչված «Ցենւրոկասպիի դիկւաւուրայի» կաոավարությունը կալանքի ենթարկեց նավերը, կոմունայի անդամներին ձերµակալեց ն ղինաթափ արեց նրա ղինվորներին: Այդ կաոավարությունը անմիջապես Բաքու Հրավիրեց անդլիացիներին: Դրանից Հեւո թուրքերի դեմ Բաքվի ոաղմաճակաւում մնացին միայն Հայկական ղորամասերը: Նրանք թչնամու դեմ մարւնչեցին մինչն վերջ' մինչն 1918 թ. սեպւեմµերի 15-ը, երµ թուքական ղորքերի կողմից Բաքուն դրավվեց:

Թուրքական Հեւախուղական ւվյալների Համաձայն` Բաքուն պաչւպանող Հայկական ղորամասերի թվաքանակը կաղմում էր 18 Հաղար մարդ: Բաքվի պաչւպանությանը մասնակցում էր նան µրիւանական դեներալ Դենսւերվիլի փոքրաքանակ' ընդամենը 1200 ղինվորներից µաղկացած ջոկաւը ն ցարական դեներալ Լ. Բիչերախովի 1500-ոց ղորամասը: Սեպւեմµերի 12-ին Խալիլ-փաչան Հրաման ւվեց դրավելու Բաքուն: Դեոնս մինչն քաղաքի վրա դրոՀի սկսվելը, անդլիացիներն ու Ցենւրոկասպիի կաոավարությունը սեպւեմµերի 14-ի երեկոյան Հապչւապ նավերով Հեոացան Բաքվից. անդլիացիները էնղելի (իրան), իսկ Ցենւրոկասպիի անդամները դեպի Պեւրովսկ նավաՀանդսւի կողմը: Թուրքական դրոՀը սկսվեց 1918 թ. սեպւեմµերի 14-ին, լույս 15ին: Մի քանի ժամից Հեւո Խալիլ-փաչայի չւաµը ներկայացավ Բաքվի µնակչության պաւվիրակությունը Խ. Մ. Եվանդուլովի* դլխավորությամµ, որը Հաղորդեց քաղաքի Հանձնման մասին: Սեպւեմµերի 15-ին թուրքական ղորքերը մուսավաթական Հրոսակախմµերի Հեւ մեկւեղ ներխուժեցին Բաքու: Քաղաքի Հայկական թաղամասերում սկսվեց անասելի խուճապ: Թուրքական ղորքերը ն նրանց Հեւ դործող մուսավաթական µանդաները, ինչպես նան քաղաքային մուսուլմանական խաժամուժը երեք օր չարունակ կաղմակերպեցին Հայ µնակչության արյունու ջարդեր, որին ղոՀ դնացին 30-35 Հաղար խաղաղ µնակիչներ: Փողոցները լցված էին Հոչուված դիակներով: Հայերի ւներն ու ունեցվածքը ենթարկվեց աՀավոր կողոպոււի: Բաքվի դրավումից Հեւո թուրքական ղորքերը Ադրµեջանի մուսավաթական ղորամասերի Հեւ Համաւեղ ձեոնամուխ եղան Լեոնային Ղարաµաղի ոաղմակալմանը: 1918 թ. սեպւեմµերի 25-ին նրանց կողմից դրավվեց Շուչին: կրկին ծայր աոան Հայ µնակչության կուորածներ ու կողոպոււ: Զեմիլ Զավիդ-µեյի թուրքական ղորամասերի կաղմից մի դումարւակ փորձեց արնելյան կողմից չարժվել դեպի Զանդեղուր, սակայն ջախջախվեց ղորավար Անդրանիկ 0ղանյանի կողմից: Այնուամենայնիվ թուրք-մուսավաթական ուժերին չՀաջողվեց իրենց Հսկողությունը սաՀմանել ողջ Լեոնային Ղարաµաղի ւարածքի վրա' չնորՀիվ այն µանի, որ Ղարաµաղի Հայությունը կորովի դիմադրություն ցույց ւվեց ղավթիչներին: *

Հեւադայում Խ. Մ. Եվանդուլովը (Եվանդուլյան) ծաոայում էր Թիֆլիսում Հա-

յասւանի Հանրապեւության դիվանադիւական ներկայացուցչությունում:

Թուրքերի նվաճողական քաղաքականության Հաջորդ թիրախը լինելու էր Հյուսիսային կովկասը: Դեոնս 1918 թ. ամոանը էնվեր փաչան խոսում էր այն մասին, որ ինքը ցանկանում է կովկասում սւեղծել «մուսուլմանական ուժեղ µլոկ», որը պաւնեչ Հանդիսանար Թուրքիայի Համար «սարսափելի թչնամու», այսինքն Ռուսասւանի դեմ: Այդ նույն ւեսակեւին էին նան երիւթուրքական մյուս պարադլուխները' Թալաաթը ն Զեմալը: 1918 թ. մայիսից մինչն Հոկւեմµեր երիւթուրքերը փորձում էին Հյուսիսային կովկասը նվաճել քողարկված ինւերվենցիայի ն քայքայիչ դործողությունների միջոցով, այն Հաչվով, որ խորՀրդային Ռուսասւանին պարւադրեն ճանաչելու Հյուսիսային կովկասի անկախությունը: Քանի որ այդ պլանը Հաջողությամµ չպսակվեց, Բաքվի դրավումից Հեւո թուրքական Հրամանաւարությունը որոչեց կանոնավոր ղորքերի միջոցով նվաճել ողջ Հյուսիսային կովկասը ն աոաջին Հերթին նրա արնելյան մասը' Դաղսւանը: Թուրքական ղորքերի Հրամանաւարության աոջն էնվեր փաչայի կողմից խնդիր դրվեց' թափանցել Հյուսիսային կովկաս ն այնւեղ դործելով թուրքական դործակալության Հեւ սերւ Համադործակցությամµ, ձնավորել ղինվորական սւորաµաժանումներ, որոնք թուրքական կանոնավոր µանակի Համար ծաոայելու էին որպես օժանդակ ուժեր: 1918 թ. սեպւեմµերի 20-ին Նուրի փաչան Հրամայեց Ադրµեջանից µանակը չարժել դեպի Հյուսիսային կովկաս: Նույն թվականի Հոկւեմµերին 15-րդ Հեւնակային դիվիղիայի ղորամասերը դեներալ Յուսուֆ իղղեթ-փաչայի Հրամանաւարությամµ ներխուժեցին Դաղսւանի ւարածքը: Հոկւեմµերի 6-ին թուրքական ղորքերը դրավեցին Դերµենւը: Հոկւեմµերի 23-ին նրանք Հայւնվեցին Թեմիրխանչուրայում (ներկայումս Բույնակսկ): Նոյեմµերի 8-ին թուրքերը դրավեցին Պեւրովսկ նավաՀանդիսւը: Սակայն այդ օրերին թուրքական միլիւարիղմն արդեն դւնվում էր Հոդեվարքի մեջ: Միջադեւքյան ն Սիրիա-Պաղեսւինյան ճակաւներում օսմանյան ղորքերը կրում էին խոչոր պարւություններ: Նեղուցների դուու ն Սւամµուլի Համար սւեղծվել էր աՀարկու սպաոնալիք, քանի որ անդլո-ֆրանսիական դաչնակիցները մչակել էին Բալկանյան թերակղղու կողմից ներխուժելու պլան: Արդեն 1918 թ. Հոկւեմµերի 2-ին թուրքական դլխավոր Հրամանաւարությունը սկսեց ղորքերը Հանել Անդրկովկասից ն կենւրոնացնել մայրաքաղաքը պաչւպանող Զաթալջիի պաչւպանական դծի երկայնքով:

1918 թ. Հոկւեմµերի 5-ին Թալաաթ փաչայի կաոավարությունը որոչեց թուրքական µոլոր ղորքերը դուրս µերել կովկասից: «Արնելք» µանակային խմµավորման Հրամանաւար Խալիլ-փաչան նույն օրը Հայւնեց Հայասւանի Հանրապեւության կաոավարությանը, որ ինքը արդեն Հրաման է ւվել թուրքական ղորքերը դուրս µերել Լոոիի չրջանից (Բորչալուի դավաո) ն Ղարաքիլիսայից: Հոկւեմµերի 12-ին սկսվեց ղորքերի ընդՀանուր դուրս µերումը Վրասւանից: 1918 թ. Հոկւեմµերի 13-ին Թալաաթ փաչայի կաոավարության անկումից Հեւո սւեղծվեց նոր կաոավարություն մարչալ ԱՀմեդ իղղեթ-փաչայի դլխավորությամµ, որը Հոկւեմµերի 24-ին Հրամայեց ղորքերը դուրս µերել կովկասի ւարածքից' մինչն Բրեսւ-Լիւովսկի պայմանադրով նախաւեսված դիծը: Հոկւեմµերի 22-ին Քյաղիմ կարաµեքիր փաչան Հրաման էր սւացել թուրքական ղորքերը իրանական Ադրµեջանից դուրս µերելու վերաµերյալ: Այսպիսով, երիւթուրքերի կովկասյան արկածախնդրությունը ավարւվեց կաւարյալ ձախողմամµ: Դեոնս 1918 թ. Հունվարի 21-ին Անւանւի Բարձրադույն ոաղմական խորՀուրդը որոչում էր ընդունել Ֆրանսիայում, իւալիայում ն Բալկաններում մղել միայն պաչւպանողական մարւեր ն «վճոական Հարձակում դործել Թուրքիայի վրա' թուրքական µանակի ոչնչացման ն թուրքերի դիմադրությունը խորւակելու Համար»: Ողջ 1918 թ. աոաջին կեսին Գերմանիային պաՀելով մչւական լարվածության վիճակում, Անդլիան ն Ֆրանսիան միաժամանակ սկսեցին µոլոր ճակաւներում' Միջադեւքյան, Սիրիա-Պաղեսւինյան ն վերջապես Բալկաններում ուժեղացնել ճնչումը Թուրքիայի նկաւմամµ: 1918 թ. Հոկւեմµերի կեսերին ունենալով կաւարյալ աոավելություն, անդլիական ղորքերը Հարձակման անցան Մոսուլի ուղղությամµ: Հարձակումից Հեւո մեկ չաµաթ անց նրանք թուրքական Վեցերորդ µանակին մաւնեցին ջախջախիչ պարւության ն դուրս եկան Մոսուլի վիլայեթի սաՀմանների մու: Թուրքական Վեցերորդ µանակը դադարեց դոյություն ունենալուց: Անդլիացիները թուրքերին 1918 թ. սեպւեմµերին ջախջախիչ պարւությունների սկսեցին մաւնել նան Սիրիա-Պաղեսւինյան ճակաւում: Այդ ժամանակ անդլիական ղորքերը Հաչվվում էին մու 100 Հաղար, որոնց դեմ նչված ճակաւում դործում էր 30 Հաղար ղինվորներից ու սպաներից µաղկացած թուրքական µանակը: Ընդ որում, այդ µանակի թվաքանակը մչւապես նվաղում էր Հակաոակորդի Հեւ մարւերի, ինչպես նան Հիվանդությունների պաւճաոով, որը

Հեւնանք էր ղինվորների սիսւեմաւիկ թերսնման: 1918 թ. ամոանը թուրքական ղինվորներին Հնձում էր նան մալարիան ու դիղենւերիան: Թուրքական µանակի երեք քաոորդը ղուրկ էր սպիւակեղենից, ղինվորների մեծ մասը ուաµոµիկ էր: կիղիչ չոդի պայմաններում թուրք ղինվորները Հադնվում էին մաՀուդե Համաղդեսւ: Ուսւի նրանք ղµաղվում էին դիակապւությամµ. մեոած անդլիական ղինվորների վրայից Հանում էին նրանց սպիւակեղենը ն Համաղդեսւը: Թուրքական µանակը անդլիական ղորքերին մեծապես ղիջում էր նան իր ւեխնիկական Հադեցվածությամµ ն սպաոաղինությամµ: 1918 թ. սեպւեմµերի 19-ին, աոավույան ժամը 4-ին, դեներալ Ալլենµիի անդլիական ղորքերը անցան Հարձակման, նույն օրը ճեղքեցին թուրքական ճակաւը Հորդանան դեւի ն Միջերկրական ծովի միջն ընկած Հաւվածում: Մինչն սեպւեմµերի 25-ը անդլիական ղորքերը ջախջախեցին ու ցրիվ ւվեցին թուրքական Յոթերորդ ն Ութերորդ µանակները: Թուրքերին ուժդին Հարվածներ էին Հասցնում նան ապսւամµած արաµները: Սեպւեմµերի 30-ին վերջնականապես ջախջախվեց նան թուրքական Զորրորդ µանակը: 1918 թ. Հոկւեմµերի 1-ին անդլիական ղորքերը դրավեցին Դամասկոսը, Հոկւեմµերի 6-ին' Բեյրութը, Հոկւեմµերի 26-ին Հալեպը: Յիլդիրիմ µանակային խմµավորումը ամµողջապես ոչնչացվեց: Անդլիացիները դերի վերցրին 75 Հաղար թուրքական ղինվորների ու սպաների: Այսպիսով, 1918 թ. սեպւեմµեր-Հոկւեմµեր ամիսներին Միջադեւքյան ն Սիրիա-Պաղեսւինյան ճակաւներում անդլիացիների իրականացրած ոաղմական դործողությունների Հեւնանքով թուրքական µանակը կրեց խոչոր պարւություններ: Դաչնակիցների ղորքերը դրավեցին Միջադեւքի մեծ մասը, ողջ Պաղեսւինը ն Համարյա ամµողջ Սիրիան: էդեյան ն Միջերկրական ծովերում անµաժան կերպով ւիրապեւում էր անդլո-ֆրանսիական նավաւորմը, որը չրջափակել էր Դարդանելի մոււքը ն էդեյան ու Միջերկրական ծովերի աոափնյա չրջանները: Երµ 1918 թ. Հունվարի 20-ին «Գյոµենը» ն «Բրեսլաուն», ինչպես նան թուրքական ոաղմական նավաւորմի մի քանի նավեր փորձեցին Դարդանելից դուրս դալ էդեյան ծով, նրանց մեծ մասը ոչնչացվեց, «Գյոµենը» մի քանի անդամ վնասվեց ականների պայթյունից, իսկ «Բրեսլաուն» կործանվեց: 0դում ունենալով կաւարյալ դերակչոություն, անդլիացիները սկսեցին պարµերաµար ոմµակոծել Սւամµուլը` աոաջ µերելով մեծ խուճապ: 1918 թ. սեպւեմµերի 29-ին Բուլղարիան Սալոնիկում Անւանւի

պեւությունների Հեւ Համաձայնադիր կնքեց' ընդունելով պաւերաղմում իր պարւությունը: Դրանից Հեւո Թուրքիան ղրկվեց Գերմանիայի ն Ավսւրո-Հունդարիայի Հեւ կապեր ունենալու, Հեւնաµար նրանցից օդնություն սւանալու Հնարավորությունից: Երիւթուրքական կաոավարությունը Հայւնվել էր անելանելի վիճակում: 1918 թ. Հոկւեմµերի 7-ին իթթիՀաւի ղեկավարությունը անվսւաՀության քվե ւվեց կաոավարությանը, որից Հեւո Հոկւեմµերի 9-ին Թալաաթ փաչան Հրաժարական ւվեց մեծ վեղիրի պաչւոնից: 1918 թ. Հոկւեմµերի 14-ին մեծ վեղիր նչանակվեց ԱՀմեդ իղղեթ փաչան, որն անմիջապես ձնավորեց նոր կաոավարարություն: Նա Հայւարարեց որ «պաւերաղմը Անդլիայի դեմ Հանցադործություն էր»: Նոր կաոավարության ձնավորման օրերին, 1918 թ. Հոկւեմµերի 14-ից 19-ը, ւեղի ունեցավ «Միասնություն ն աոաջադիմություն» կուսակցության Համադումարը, որը նրա պաւմության մեջ վերջինն էր: Համադումարում ՄեՀմեդ Թալաաթ փաչան սւիպված էր Հայւարարելու, որ «Մեր քաղաքականությունը պարւություն կրեց: Դրա Հեւնանքով Հնարավոր չէ, որ մենք որնէ ձնով պաՀպանենք իչխանությունը»: Այսպիսով, «իթթիՀադ վե թերաքքը» կուսակցությունը ինքնալիկվիդացվեց` դադարեցնելով իր քաղաքական դոյությունը: Նրա ղեկավարներ էնվերը, Թալաաթը, Զեմալը, ԲեՀաեդդին Շաքիրը ն մյուսները չոււով փախան արւասաՀման: (Թալաաթը ն ԲեՀաեդդին Շաքիրը Հեւադայում սպանվեցին Հայ վրիժաոուների կողմից Բեոլինում 1921 թ., Զեմալը Թիֆլիսում' 1922 թ., իսկ էնվերը' 1922 թ. Բուխարայում, որւեղ նա պայքարում էր խորՀրդային իչխանության դեմ): Նոր կաոավարությունը դիմեց դաչնակիցներին, խնդրելով կնքել ղինադադար: Անդլիան, որպես թուրքական դործերում աոավել չաՀադրդոված պեւություն, µոլոր դաչնակիցների անունից իր վրա վերցրեց ղինադադարի կնքման դործը ն 1918 թ. Հոկւեմµերի 27-ին պաչւոնապես մւավ µանակցությունների մեջ: Դրանք ընթանում էին անդլիացիների կողմից դրավված էդեյան ծովի Լեմնոս կղղու Մուդրոս նավաՀանդսւում խարիսխ նեւած անդլիական ոաղմանավի վրա: Բանակցություններում թուրքական պաւվիրակությունը դլխավորում էր ծովային մինիսւր Հյուսեին Ռաուֆ-µեյը: Պաւվիրակության կաղմի մեջ մւնում էին նան արւաքին դործերի մինիսւրի ւեղակալ Ռեչադ Հիքմեթ-µեյը ն դլխավոր չւաµի փոխդնդապեւ Սաադուլլա-µեյը: Դաչնակիցներին ներկայացնում էր անդլիական փոխծովակալ Սոմերսեթ Քալթորփը, որն այդ ժամանակ ղµաղեցնում էր µրիւանական Միջերկրածովյան նավաւորմի դլխավոր Հրամանա677

ւարի պաչւոնը, իսկ Հեւադայում նչանակվեց Սւամµուլում µրիւանական դլխավոր կոմիսար: Քալթորփի կողմից թուրքական պաւվիրակությանը ներկայացված ղինադադարի պայմանները ծանր էին: Երµ այդ պայմանների մասին ւեղեկացրին սուլթան ՄեՀմեդ ՄԱ ՎաՀիեդդինին, վերջինս ասաց. «պեւք է ընդունենք, որքան էլ որ դրանք ծանր լինեն»: 1918 թ. Հոկւեմµերի 30-ին Մուդրոսի նավաՀանդսւում անդլիական «Ադամեմնոն» Հածանավի վրա սւորադրվեց ղինադադար, որը պաւմության մեջ է մւել Մուդրոսի ղինադադար անունով: Դա նչանակում էր Թուրքիայի լրիվ կապիւուլյացիան Անւանւի դաչնակիցների աոջն: Ըսւ Մուդրոսի ղինադադարի` Թուրքիան պեւք է µաց աներ Սնծովյան նավաՀանդիսւները ն թույլ ւար, որ դաչնակիցների ղինված ուժերը դրավեն նեղուցների մու կաոուցված ամրությունները, ինչպես նան թույլաւրեր, որ դաչնակիցների նավաւորմը մւներ Սն ծով (Հոդ. 1): Միաժամանակ նա դաչնակիցների ւրամադրության ւակ պեւք է դներ իր µոլոր նավաՀանդիսւներն ու խարսխակայանները` արդելելով, որ դրանցից օդւվեն Քաոյակ դաչինքի պեւությունները: Ծովերի վրա իր ունեցած ականների ն այլ արդելապաւնեչների մասին Թուրքիան պեւք է դաչնակիցներին ւրամադրեր լրիվ ւեղեկաւվություն ն դաչնակիցների պաՀանջի դեպքում պեւք է նրանց ամեն ւեսակի աջակցություն ցույց ւար դրանք ոչնչացնելու Համար: Թուրքիան պեւք է իր դաչնակիցներին Հանձներ իր ողջ ոաղմա-ծովային նավաւորմը (Հոդ. 6): Նա պարւավորվում էր նան դաչնակիցներին Հանձնել ոաղմա-ծովային ղինանոցները (Հոդ. 9): Թուրքիայի կապի միջոցները (Հոդ. 12), վաոելիքային (Հոդ. 14) ն սննդամթերքների (Հոդ. 21) µոլոր ոեսուրսները դրվում էին դաչնակիցների Հսկողության ւակ: Թուրքիայի ոաղմադերիները մնում էին դաչնակիցների ւրամադրության ւակ (Հոդ. 22) այն դեպքում, երµ Անւանւի երկրների ոաղմադերիները աոանց որնէ պայմանի պեւք է Հանձնվեին դաչնակիցներին (Հոդ. 4): Թուրքիան պեւք է խղեր իր µոլոր կապերը Քաոյակ դաչինքի երկրների Հեւ (Հոդ. 23), µայց նրան թույլաւրվում էր աոանց որնէ արդելքի թույլ ւալ, որ իր ւարածքից դուրս µերվեն Գերմանիայի ն Ավսւրո-Հունդարիայի ղինված ուժերը: ինչ վերաµերում է Գերմանիայի ն Ավսւրո-Հունդարիայի Հպաւակ քաղաքացիական անձանց, ապա Թուրքիան պարւավորվում էր մեկամսյա ժամկեւում նրանց µոլորին արւաքսել իր ւարածքից (Հոդ. 19): 0սմանյան կայսրությունը պեւք է անՀապաղ ղորացրեր իր ցա678

մաքային µանակները, մչւական ղինվորական ծաոայության մեջ թողնելով միայն այն սւորաµաժանումները, որոնք անՀրաժեչւ էին իր սաՀմանները պաչւպանելու, ներքին կարդ ու կանոնը պաՀպանելու Համար: Մչւական ոաղմական ծաոայության մեջ դւնվող սւորաµաժանումների չափը պեւք է Հեւադայում որոչվեր դաչնակիցների կողմից թուրքական կաոավարության Հեւ կնքված Համաձայնադրով (Հոդ. 5): Թուրքիան պեւք է աոանց Հեւաձդելու իր µոլոր ղորքերը դուրս µերեր Հյուսիս-արնմւյան իրանից, ինչպես նան դաչնակիցների կողմից սաՀմանված ժամկեւներում էվակուացներ իր ղորքերը Անդրկովկասից (Հոդ. 11), ուր մոււք էին դործել դաչնակիցների ղորքերը: Հիջաղում, Ասիրում, Եմենում, Սիրիայում ու Միջադեւքում ւեղակայված թուրքական ղորամասերը պեւք է Հանձնվեին դաչնակիցներին: կիլիկիայից նույնպես Թուրքիան պեւք է դուրս µերեր իր ղորքերը, ի µացաոյալ այն սւորաµաժանումների, որոնք անՀրաժեչւ էին ներքին կարդը պաՀպանելու Համար (Հոդ. 16): Թուրքիան պեւք է դաչնակիցներին Հանձներ սպաոաղինության, ղինամթերքի, ղինվորական Հանդերձանքի µոլոր պաչարները (Հոդ. 20), ընդ որում, Հաւուկ չեչւվում էր, որ արդելվում է ղինվորական դույքի որնէ ձնով ոչնչացումը (Հոդ. 18): Դաչնակիցներին իրավունք էր ւրվում դրավել Թուրքիայի ցանկացած ոաղմավարական կեւ այն դեպքում, երµ «սւեղծվեր այնպիսի վիճակ, որը սպաոնալիք Հանդիսանար դաչնակիցների անվւանդության Համար»: Անւանւի պեւություններին իրավունք էր ւրամադրվում նան իրենց Հսկողությունը սաՀմանել Թուրքիայի ողջ երկաթուղային ցանցի նկաւմամµ, ներաոյալ նան թուրքական ղորքերի կողմից Անդրկովկասում ոաղմակալման ենթարկված մասերի երկաթուղային դծերը: Հաւուկ նչվում էր, որ դաչնակիցներին իրավունք է ւրվում ոաղմակալման ենթարկելու Բաթումը ն Բաքուն, որոնք այն ժամանակ դեո դւնվում էին թուրքական դրավման վիճակում (Հոդ. 15), ինչպես նան իրականացնելու Տավրոսի լեոնաչղթայով անցնող թունելների պաչւպանության դործը (Հոդ. 10): Վերջապես դաչնակիցներին իրավունք էր ւրվում Հայկական վեց վիլայեթներում դրավել ցանկացած ւարածք, եթե այնւեղ ծադեն անկարդություններ (Հոդ. 24): Թեն Մուդրուսի ղինադադարի պայմանները, ինչպես նչվեց վերնում, չափաղանց ծանր էին 0սմանյան կայսրության Համար, սակայն այնուամենայնիվ այդ պայմանադիրը Հնարավորություն էր ւալիս Թուրքիային ոչ միայն անխաթար կերպով պաՀպանելու իր պեւական դոյությունը, այլն նույնիսկ չարունակելու դիմադրությու679

նը դաչնակիցների նկաւմամµ: Բավական է ասել, որ Մուդրուսի ղինադադարը չէր նախաւեսում Թուրքիայի ողջ ւարածքի ոաղմակալում դաչնակիցների կողմից: ԱյնուՀեւն Թուրքիայից անջաւվում էին լոկ նրա արաµական ւիրույթները ն կիլիկիան, որոնք 1916 թ. դաչնակիցների միջն կնքված Սայքս-Պիկոյի դաղւնի պայմանադրով պեւք է անցնեին նրանց ւիրապեւության ւակ: իսկ µուն Փոքր Ասիայի µաժանման ու մասնաւման մասին խոսք անդամ չկար: Այն մնում էր թուրքական ինքնիչխանության ներքո, ընդ որում, դաչնակիցները իրավունք չունեին միջամւելու Թուրքիայի ոաղմակալման չենթարկված մասերի քաղաքացիական վարչության դործերին: Ավելին, այնպիսի կարնոր չրջաններ, ինչպիսիք էին սնծովյան նեղուցների դուին ն Հենց ինքը` մայրաքաղաքը, մնում էին թուրքական վարչության Հսկողության ւակ: Վերջապես, թուրքական կաոավարությանը իրավունք էր ւրվում ինչ-որ չափով պաՀպանելու իր ցամաքային ղինված ուժերը, որոնց մեծ մասը փասւորեն ղինաթափման ենթակա չէր: Մուդրոսի ղինադադարը, որին անՀամµեր սպասում էր ողջ Հայությունը, չրջանցում ու լոության էր մաւնում Հայկական Հարցը: Դաչնակիցները, որոնք մինչ այդ ւնական ժամանակամիջոցի ընթացքում թուրքական կաոավարության աոջն անընդՀաւ µարձրացնում էին Արնմւյան Հայասւանի Հայ µնակչության Համար µարենորոդումներ իրականացնելու Հարցը, Մուդրոսի պայմանադրում ոչ մի µավարար նախաղդուչական միջոցներ ձեոք չէին աոնում Հայերի անվւանդությունն ապաՀովելու Համար: Ուրիչ ճակաւներում ջախջախված ու պարւված Թուրքիան մնում էր Հայկական վեց վիլայեթների փասւական ւերը: Տեղի չունեցավ Արնմւյան Հայասւանի Հողերի աղաւադրում: Զինադադարը չՀանդեցրեց Արնմւյան Հայասւանում թուրքական ղորքերի իրական ղինաթափմանը ն թուրքերը Հնարավորություն սւացան վերաղինվելու ն ի վերջո Հենց Հայկական նաՀանդներում սկսեց ղարդանալ թուրք աղդայնականների' քեմալականների չարժումը: Մուդրոսի ղինադադարը կնքվելու Հաջորդ օրը` 1918 թ. Հոկւեմµերի 31-ին, կեսօրին, Թուրքիայում µոլոր ոաղմաճակաւներում ոաղմական դործողությունները դադարեցվեցին: 0սմանյան կայսրությունը աչխարՀամարւում կրեց պարւություն:

կԱՐԵՎՈՐԱԳՈՒՅՆ իՐԱԴԱՐՁՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐի

ԺԱՄԱՆԱկԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

745 թ. - թյուրքական խաքանության (խաղանաթի) կործանումը: Ճ դարում օղուղա-թուրքմենական քընըք ցեղից Սելջուկի µարձրացումը, որը Հանդիսացել է Սելջուկյան դինասւիայի (1038-1194) Հիմնադիրը: 1017 թ. - օղուղների ղանդվածային դաղթեր դեպի իրան: 1038-1063 թթ. - Սելջուկյան աոաջին սուլթան Թողրուլ Բեկի կաոավարման չրջանը: 1063-1072 թթ. - Սելջուկյան սուլթան Ալփ Արսլանի կաոավարման ւարիները: 1068-1071 թթ.- Բյուղանդիայի կայսր Ռոմանոս ԱՄ Դիոդենեսի կաոավարման չրջանը: 1071 թ. օդոսւոսի 19-ին - Մանաղկերւի ճակաւամարւը: 1073 թ. - Սելջուկյան սուլթան Սուլեյման իµն Քութալմըչի (Ղութուլմըչ) կողմից Փոքր Ասիայի նվաճմանը ձեոնամուխ լինելը: 1074 թ. - Հոոմի Գրիդորիոս ՄԱԱ պապի կոչը քրիսւոնյա աչխարՀին դեպի Արնելք խաչակրաց արչավանք կաղմակերպելու մասին: 1077 թ. - Ռումի (իկոնիայի) սուլթանության ծնունդը: 1072-1092 թթ. - Սելջուկյան սուլթան Մելիք չաՀ Ա-ի կաոավարումը: 1081-1118 թթ. - Բյուղանդիայի կայսր Ալեքսիոս Ա կոմնենոսի կաոավարման չրջանը: 1085 թ. - Ռումի սելջուկյան պեւության կողմից իղմիրի (Զմյուոնիայի) դրավումը: ՃԱ դ. 60-70-ական թվականներին Փոքր Ասիայում թյուրքական ցեղերի մի քանի պեւական կաղմավորումների (Դանիչմենդների կամ Դանեչմանդյանների, Արթուկիների ն այլն) սւեղծումը: 1088 թ. - Դորոսւոլի մու պեչենեդների ւարած Հաղթանակը Բյուղանդիայի նկաւմամµ: 1184 թ. - Դանեչմանդյանների պեւությունը դադարում է դոյություն ունենալուց: 1090-1094 թթ. - µյուղանդական Ալեքսիոս Ա կոմնենոս կայսեր դի-

մումները Հոոմի Ուրµանոս ԱԱ պապին օդնության աղերսով ընդդեմ սելջուկների: 1096-1099 թթ. - Աոաջին խաչակրաց արչավանքը: 1097 թ. - Խաչակիրների կողմից Ռումի սելջուկյան պեւությանը ջախջախիչ պարւության մաւնելը ն նրանց Նիկեա (իղնիք) մայրաքաղաքի դրավումը: 1116 թ. - Սելջուկյանների կողմից իրենց մայրաքաղաքը Նիկեայից Անաւոլիայի կոնիա կամ իկոնիա քաղաքը ւեղափոխելը, որից Հեւո այդ պեւությունը սկսեց անվանվել կոնիայի կամ իկոնիայի սուլթանություն, որը Հաճախ նախկինի պես անվանվում էր նան Ռումի սուլթանություն: ՃԱԱԱ դ. 20-30-ական թվականներին իկոնիայի սուլթանությունը Հասնում է իր Հղորության դադաթնակեւին: 1219-1236 թթ. - իկոնիայի սուլթան Ալա-էդ-դին Քեյ-Քուµաթ Ա կաոավարման չրջանը: 1176 թ. սեպւեմµեր - Միրիոկեֆալոնեի մու սելջուկների կողմից µյուղանդացիների նկաւմամµ ւարած Հաղթանակը: 1204 թ. - Զորրորդ խաչակրաց արչավանքի ժամանակ խաչակիրների կողմից կոսւանդնուպոլսի դրավումը ն այն կողոպոււի ու ավերածության մաւնելը: 1222 թ. - Սելջուկների կողմից դեպի Ղրիմ կաղմակերպած արչավանքը ն Սուղդեյի (Սուդակ) Հունական դաղութի դրավումը: 1237-1245 թթ. - Սելջուկյան սուլթան Ղիյասեդդին Քեյխոսրն ԱԱ-ի կաոավարման չրջանը: 1239 թ. - իկոնիայի սուլթանությունում Բաµա իսՀաքի ապսւամµությունը: 1155-1227 թթ. - Զինդիղ խանի կաոավարման ւարիները: 1243 թ. դարնանը - Քյոսե դաղի ճակաւամարւը: Մոնղոլների կողմից իկոնիայի սուլթանության ղորքերի դլխովին ջախջախումը: 1307 թ. - իկոնիայի (կոնիայի) կամ Ռումի սելջուկյան սուլթանության կործանումը: ՃԱԱԱ դ. վերջին Փոքր Ասիայի Հյուսիս-արնմոււքում օսմանյան µեյության (µեյլիքի) աոաջացումը: 1281 թ. - 0սմանյան µեյ էրթողրուլի մաՀվան թվականը: 1258 թ. - 0սմանի ծննդյան ւարեթիվը: Սրա անունով դինասւիան անվանակոչվել է 0սմանյան: 1291 թ. - 0սմանի կողմից Մելանդիյա (ԳարաջաՀիսար) քաղաքի դրավումը µյուղանդացիներից ն այն իր նսւավայրի վերածումը: 1299 թ. - 0սմանյան µեյության դուրս դալը սելջուկյան սուլթանի դերիչխանությունից ն 0սմանի կողմից սուլթան ն փադիչաՀ ւիւղոս-

ների ընդունումը: ԵնիչեՀիր քաղաքի Հոչակումը որպես օսմանցիների աթոոանիսւ: 1299 թ. ընդունված է Համարել անկախ օսմանյան պեւության դոյության սկիղµ: 1302 թ. - Բաֆեոնի (թուրքերեն' կոյունՀիսար) ճակաւամարւում Բրուսայի µյուղանդական ւեղապաՀի ղորքերի ջախջախումը 0սմանի կողմից: 1305 թ. - Լնկեի մու ճակաւամարւում µյուղանդացիների ւարած Հաղթանակը 0սմանի նկաւմամµ: 1326 թ. - 0սմանի մաՀվան թվականը: 1324-1360 թթ. - 0րխանի µեյության ւարիները: 1326 թ. - 0րխանի կողմից Բուրսայի (Բրուսա) դրավումը ն այն օսմանցիների մայրաքաղաք Հոչակումը: 1327 թ. - 0րխանի կողմից աոաջին օսմանյան արծաթե դրամի' աքչեի Հաւումը: 1337 թ. - 0րխանի կողմից Նիկոմեդիա (իղմիր) քաղաքի դրավումը: 1338 թ. - 0րխանի 0սմանյան ղորքերի կրած պարւությունը µյուղանդացիներից կոսւանդնուպոլսի մու: 1345-1348 թթ. - 0րխանի որդի Սուլեյմանի կողմից խոչորամասչւաµ ոաղմական դործողությունների վարումը Գալլիպոլի (Գելիµոլու) թերակղղում ն Թրակիայում: 1352 թ. - Թուրքերի կողմից Գալլիպոլի թերակղղում Ցիմպե ամրոցի դրավումը: 1347-1349 թթ. - 0սմանցիների կողմից Գերմիյանի ն Զանդարլըի թյուրքական էմիրությունների նվաճումը: 1352 թ. - Թուրք-օսմանների կողմից սկսվում է Բալկանյան թերակղղու նվաճման դործը: 1354 թ. - 0րխանին Հաջողվում է մոնղոլներից խլել Անկարան: 1329 թ. - 0րխանի կողմից յայա կոչվող Հեւնակային կանոնավոր ղորամասերի սւեղծումը: 1360 թ. - 0րխանի Հավանական մաՀվան թվականը: 1360-1389 թթ. - 0սմանյան սուլթան Մուրադ Ա «Հուդավենդիդյարի» դաՀակալության չրջանը: 1362 թ. - 0սմանցիների կողմից µուլղարական Ֆիլիպոպոլ (Պլովդիվ) քաղաքի դրավումը: 1365 թ. - 0սմանցիների կողմից Ադրիանոպոլիսը (էդիրնե) իրենց մայրաքաղաք Հոչակելը: 1371 թ. - Բուլղարական թադավոր Շիչմանի կողմից թուրքերի դեմ ոաղմական դործողությունների ծավալումը: 1373 թ. - Մուրադ Ա որդի դաՀաժաոանդ Սավջիի խոովությունը Թրակիայում' սուլթանական դաՀին ւիրանալու նպաւակով:

ՃԱՄ դ. 70-80-ական թվականներին թուրքական ղորքերը Բալկաններում ավարւել էին µյուղադական µոլոր ւիրույթների դրավումը: 1389 թ. Հունիսի 15-ին ւեղի ունեցած կոսովոյի ճակաւամարւում օսմանցիները ջախջախիչ պարւության մաւնեցին սերµերին: 1389-1402 թթ. - Սուլթան Բայաղիդ Ա «իլդիրիմի» դաՀակալության ւարիները: 1389-1390 թթ. - Սուլթան Բայաղիդ Ա-ի կողմից Արնմւյան ն կենւրոնական Անաւոլիայի Այդին, Սարուխան, Գերմիյան, Մենթեչե ն Համիդ µեյությունների նվաճումը: Դրանով իսկ աոաջին անդամ օսմանցիները դուրս էին դալիս Միջերկրական ծովի ափերը: 1392 թ. - կարաման µեյլիքի ոաղմակալումը օսմանցիների կողմից: 1395 թ. - Բուլղարական Վիդին վերջին չնվաճված քաղաքի դրավումը Բայաղիդ Ա-ի կողմից: 1394 թ. - 0սմանյան ղորքերի ներխուժումը Հունասւան: 1396 թ. սեպւեմµերի 25-ին Բուլղարական Նիկոպոլ քաղաքի մու ւեղի ունեցած ճակաւամարւում օսմանցիների կողմից եվրոպական խաչակիր-ասպեւներին ջախջախիչ պարւության մաւնելը: 1400 թ. - Բայաղիդ Ա-ի կողմից կոսւանդնուպոլսի պաչարումը: Քաղաքի դրավման փորձի ձախողումը: 1386 թ. Լենկ Թեմուրի (1336-1405) կողմից անաւոլիական µեյերի միացյալ ղորքերի ջախջախումը Երղնկայի (էրղինջան) մու ն էրղրումի դրավումը (1387 թ.): 1402 թ. Հուլիսի 25-ին Անդորայի (Անկարա) մու ւեղի ունեցած ճակաւամարւում Լենկ Թեմուրի կողմից օսմանյան µանակի ջախջախումը ն Բայաղիդ Ա-ի դերեվարումը: 1413-1421 թթ. - սուլթան ՄեՀմեդ Ա Զելեµիի դաՀակալության չրջանը: 1421-1444 ն 1446-1451 թթ. - սուլթան Մուրադ ԱԱ-ի դաՀակալության ւարիները: 1422 թ. - սուլթան Մուրադ ԱԱ-ի կողմից կոսւանդնուպոլսի պաչարումը: Քաղաքի դրավման Հերթական փորձի ձախողումը: 1424 թ. - Բյուղանդական կայսրը իրեն ճանաչում է որպես օսմանյան սուլթանի Հարկաւու: 1439 թ. - Ֆլորենւինյան ունիայի կնքումը Հունական (ուղղափաո) ն լաւինական (կաթոլիկ) եկեղեցիների միավորման մասին: 1444 թ. նոյեմµերի 10-ին - Վաոնայի մու ւեղի ունեցած ճակաւամարւում օսմանցիները պարւության են մաւնում Տրանսիլվանիայի վոյեվոդ Յանոչ Հունյադիի ղորքերին: Վաոնայի աղեւը մեծ արձադանք է դւնում Եվրոպայում: 1448 թ. Հոկւեմµերի 17-19-ին - կոսովոյի ճակաւամարւում օս-

մանյան ղորքերի խոչոր Հաղթանակը Հունդարացիների նկաւմամµ: 1444-1446, 1451-1481 թթ. սուլթան ՄեՀմեդ ԱԱ «ՖաթիՀի» կաոավարման չրջանը: 1453 թ. մայիսի 29-ին - Թուրքերի կողմից Բյուղանդիայի մայրաքաղաք կոսւանդնուպոլսի դրավումը: 1467 թ. - 0սմանցիների կողմից Տրապիղոնի կայսրության դրավումը: 1475 թ. - Թուրքերի կողմից Ղրիմի նվաճումը: 1461 թ. - սուլթան ՄեՀմեդ ԱԱ-ի Հրամանադրով կ. Պոլսում ՃԱՄ դարից դոյություն ունեցող Հայոց Հոդնոր աոաջորդության վերածումը Հայոց պաւրիարքության: Հովակիմ եպիսկոպոսը Հայոց աոաջին պաւրիարք: 1441 թ. - Հայոց կաթողիկոսության վերսւին ւեղափոխումը Սսից էջմիածին: 1456 թ. Հուլիսի 27-ին Բելդրադի մու Հունդարացի Յանոչ Հունյադիի ժողովրդական աչխարՀաղորի կողմից թուրքերին Հասցված ծանր պարւությունը: 1458 թ. սուլթան ՄեՀմեդ ԱԱ-ի կողմից Մորեայի նվաճմանը ձեոնամուխ լինելը: 1476 թ. Վալախիայի վերածումը թուրքական նաՀանդի: 1478-1479 թթ. - թուրքերի կողմից Ալµանիայի ընկճումը ն նրա ւարածքի մեծ մասի վրա օսմանյան ւիրապեւության Հասւաւումը: 1463-1479 թթ. - թուրք-վենեւիկյան պաւերաղմը: 1477 թ. - թուրքական Հեծելաղորի ասպաւակությունը Ապենինյան թերակղղում: 1479 թ. Հունվարի 29-ին - Սւամµուլում թուրք-վենեւիկյան խաղաղության պայմանադրի կնքումը: 1483 թ. - Հերցեդովինայի վերածումը 0սմանյան կայսրության ւիրույթի: 1453-1478 թթ. - Աղ-Ղոյունլու պեւության սուլթան Ուղուն-Հասանի կաոավարման չրջանը: 1469 թ. - Ուղուն-Հասանի կողմից Հայաղդի վաճաոական խոջա Միրաքի ուղարկումը Վենեւիկ ն Հոոմ որպես դեսպան: 1473 թ. օդոսւոսի 11-ին Դերջանի մու ւեղի ունեցած ճակաւամարւում օսմանցիների կողմից Աղ-Ղոյունլու Ուղուն-Հասանի ղորքերի ջախջախումը ն Աղ-Ղոյունլու պեւության ւիրույթների կցումը օսմանյան պեւությանը: 1480 թ. - թուրքերի կողմից իւալական 0ւրանւո քաղաքի պաչարումը: 1481-1512 թթ. - Սուլթան Բայաղիդ ԱԱ-ի դաՀակալության ւարիները:

1497 թ. - Մոսկովյան պեւության դեսպանության ժամանումը Սւամµուլ Միխայիլ Պլեչչնի դլխավորությամµ: 1512-1520 թթ. - սուլթան Սելիմ Ա Յավուղի դաՀակալության ւարիները: 1514 թ. օդոսւոսի 23-ին ւեղի ունեցավ Զալդրանի ճակաւամարւը, որի ընթացքում օսմանյան ղորքերը Սեֆյան իրանի չաՀ իսմայիլ Ա-ի µանակին մաւնեցին ջախջախիչ պարւության: 1514 թ. - թուրքերի կողմից Սեֆյան իրանի մայրաքաղաք Թավրիղի դրավումը: 1516 թ. օդոսւոսի 24-ին - Մարջ-Դաµիքի ճակաւամարւը օսմանյան µանակի ն մամլյուքյան ղորքերի միջն: 1516 թ. - Սելիմ Ա-ի կողմից Սիրիայի, Պաղեսւինի ն Հեջաղի նվաճումը: 1516 թ. դեկւեմµերի 25-ին - Բեյսանի (Պաղեսւին) ճակաւմարւում թուրքերի ւարած նոր Հաղթանակը մամլյուքների նկաւմամµ: 1517 թ. - Սուլթան Սելիմ Ա Յավուղի կողմից Եդիպւոսի նվաճումը: 1516 թ. - Ալժիրի անցումը օսմանյան ւիրապեւության ւակ: 1520-1566 թթ. - Սուլթան Սուլեյման Ա «Ղանունիի» դաՀակալության ւարիները: 1521 թ. - Բելդրադի դրավումը թուրքերի կողմից: 1522 թ. - 0սմանցիների կողմից Հոոդոս կղղու դրավումը: 1525 թ. դարնանը - ենիչերիների ապսւամµությունը Սւամµուլում: 1526 թ. օդոսւոսի 29-ին - ՄոՀաչ քաղաքի մու ւեղի ունեցած ճակաւամարւը ն Հունդարական µանակի ոչնչացումը թուրքերի կողմից: 1529 թ. - օսմանյան ղորքերի կողմից Վիեննան դրավելու անՀաջող փորձը: ՃՄԱ դ. 30-ական թվականներին օսմանցիների կողմից Մոլդավիայի ն Բեսարաµիայի նվաճումը: 1536 թ. - թուրք-ֆրանսիական պաչւպանողական-Հարձակողական դաչինքի կնքումը: 1533-1535 թթ. - Սուլթան Սուլեյման Ա-ի աոաջին արչավանքը դեպի իրան: 1547 թ. - էդիրնեում (Ադրիանոպոլիս) կնքված թուրք-ավսւրիական պայմանադիրը ն Հունդարիայի µաժանումը 0սմանյան կայսրության ն Հաµսµուրդների պեւության միջն: 1548 թ. - Սուլթան Սուլեյման Ա-ի կաղմակերպած երկրորդ արչավանքի սկիղµը Սեֆյան իրանի դեմ: 1555 թ. մայիսի 29-ի Ամասիայում կնքված թուրք-իրանական Հաչւության պայմանադիրը, որն իր ավարւին Հասցրեց թուրք-իրանական պաւերաղմների աոաջին էւապը:

1546 թ. - Եմենի նվաճումը օսմանցիների կողմից: 1554 թ. - Մասկաթի մու պորւուդալացիների կողմից թուրքական նավաւորմի ջախջախումը: 1540-1557 թթ. - թուրքերի կողմից ոաղմական դործողությունների իրականացումը Եթովպիան (Հաµեչսւանը) ն Նուµիան նվաճելու նպաւակով ն դրանց ձախողումը: 1543 թ. - թուրքերի կողմից Նեապոլի ն Սիցիլիայի ափերին ասպաւակ սփոելը: 1555 թ. - թուրքական ղորքերի ներխուժումը Սուդան ն նրա նվաճումը: 1551 թ. - Տրիպոլիւանիայի նվաճումը թուրքերի կողմից: Թուրքական ւիրապեւության վերականդնումը Թունիսում: 1566-1574 թթ. - սուլթան Սելիմ ԱԱ-ի դաՀակալության չրջանը: 1568-1569 թթ. - թուրքերի փորձերը Ասւրախանը ոուսներից խլելու ուղղությամսµ ն դրանց ձախողումը: 1570-1571 թթ. - թուրքերի ՀրաՀրումով Ղրիմի թաթարների Հարձակումները ոուսական Հողերի վրա: Մոսկվան կրակի մաւնելը: 1570 թ. - օսմանցիների կողմից ոաղմական դործողությունների ծավալումը կիպրոս կղղին դրավելու ուղղությամµ: 1571 թ. Հոկւեմµերի 7-ին - Լեպանւոյի ծովային ճակաւամարւը, որի Հեւնանքով «Սրµաղան դաչինքի» միացյալ նավաւորմը դլխովին ջախջախեց թուրքերին: 1573 թ. մարւին կնքված թուրք-վենեւիկյան խաղաղության պայմանադրով կիպրոս կղղին անցնում էր թուրքերին: 1574-1595 թթ. - սուլթան Մուրադ ԱԱԱ-ի դաՀակալման չրջանը: 1578 թ. - խախւելով իրանի Հեւ կնքված 1555 թ. Ամասիայի պայմանադիրը 0սմանյան կայսրությունը Սեֆյան իրանի դեմ սանձաղերծեց նոր պաւերաղմ: 1590 թ. մարւի 21-ին իրանա-թուրքական խաղաղության պայմանադրի սւորադրումը: 1595-1603 թթ. - Սուլթան ՄեՀմեդ ԱԱԱ-ի դաՀակալության ւարիները: 1593-1606 թթ. - Ավսւրո-թուրքական պաւերաղմը Բալկանյան թերակղղու Հյուսիսային մասին ւիրանալու Համար: 1606 թ. նոյեմµերի 11-ին Սիթվաւորոդի ավսւրո-թուրքական խաղաղության պայմանադրի կնքումը: 1603-1617 թթ. - Սուլթան ԱՀմեդ Ա-ի դաՀակալության չրջանը: 1603-1612 թթ. - Հերթական թուրք-իրանական պաւերաղմը: 1612 թ. նոյեմµերի 20-ին Սւամµուլի թուրք-իրանական խաղաղության պայմանադրի սւորադրումը:

1618 թ. սեպւեմµերի 26-ի թուրք-իրանական Սարավի խաղաղության պայմանադրի կնքումը: 1617-1618, 1622-1623 թթ. - Սուլթան Մուսւաֆա Ա-ի դաՀակալության ւարիները: 1618-1622 թթ. - Սուլթան 0սման ԱԱ-ի կաոավարման չրջանը: 1621 թ. - Աµաղա փաչայի ապասւամµության սկիղµը Անաւոլիայում: 1623-1640 թթ. - Սուլթան Մուրադ ԱՄ-ի կաոավարումը: 1630 թ. դարնանը թուրք-իրանական նոր ոաղմական դիմակայության ծավալումը: 1635 թ. - թուրքական µանակի կողմից Երնանի դրավումը: 1638 թ. - թուրքերի կողմից Բաղդադի դրավումը, որը վերջնականապես անցավ 0սմանյան կայսրությանը: 1639 թ. մայիսի 17-ին ԶոՀաµում, Քասր-ե Շիրին կոչված վայրում թուրք-իրանական խաղաղության պայմանադրի կնքումը: 1640-1648 թթ. - Սուլթան իµրաՀիմ Ա-ի դաՀակալության ւարիները: 1645-1669 թթ. - թուրք-վենեւիկյան կամ կրեւեի (կանդիայի) պաւերաղմը: 1669 թ. թուրքերի կողմից կրեւե կղղու նվաճումը: 1648-1687 թթ. - Սուլթան ՄեՀմեդ ԱՄ-ի դաՀակալության ւարիները: 1666-1672 թթ. պաւերաղմը Թուրքիայի ն ԼեՀասւանի միջն Ուկրաինային ւիրելու Համար: 1676 թ. սկսվեց ոուս-թուրքական պաւերաղմ: 1677 թ. օդոսւոսին Զիդիրինի մու թուրք-թաթարական µանակի ջախջախիչ պարւությունը ոուսական ղորքերի կողմից: 1676 թ. - Ժուրավնոյի պայմանադրով ԼեՀասւանը թուրքերին ղիջեց Պոդոլիայի չրջանը' կամենեց-Պոդոլսկ ամրոցով Հանդերձ: 1681 թ. Հունվարին կնքվեց Բախչիսարայի ոուս-թուրքական պայմանադիրը, որով թուրքերը ճանաչում էին Ձախափնյա Ուկրաինայի ն կինի անցումը Ռուսասւանին: 1683 թ. թուրքական ղորքերի պարւությունը Վիեննայի մու: ԼեՀասւանի թադավոր Յան Սոµեսկու փայլուն Հաղթանակը: 1684 թ. դարնանը «Սրµաղան լիդայի» սւեղծումը, որին 1686 թ. միացավ նան Ռուսասւանը: 1684 թ. թուրք-վենեւիկյան Հերթական պաւերաղմի µոնկումը: 1687 թ. ՄոՀաչի մու ավսւրիացիների կողմից թուրքական µանակի ջախջախումը: 1687-1691 թթ. - Սուլթան Սուլեյման ԱԱ-ի դաՀակալության չրջանը: 1691-1695 թթ. - Սուլթան ԱՀմեդ ԱԱ -ի կաոավարման ւարիները:

1695-1703 թթ. - Սուլթան Մուսւաֆա ԱԱ-ի դաՀակալության ւարիները: 1697 թ. Տիսա դեւի մու, Զենւե կոչված վայրում թուրք-ավսւրիական պաւերաղմի վճոական ճակաւամարւը, որի ժամանակ իչխանաղուն Եվդենի Սավոյացին թուրքերին Հասցրեց կործանիչ Հարված: 1699 թ. Հունվարի 29-ին կարլովիցիի Հաչւության պայմանադրի կնքումը «Սրµաղան դաչինքի» ն 0սմանյան կայսրության միջն: 1700 թ. Հուլիսին Սւամµուլում ոուս-թուրքական պայմանադրի կնքումը, որով Ռուսասւանին էր անցնում Աղովը: 1702 թ. Ռուսասւանի աոաջին մչւական դեսպան Պ. Ա. Տոլսւոյի ժամանումը Սւամµուլ: 1703-1730 թթ. - Սուլթան ԱՀմեդ ԱԱԱ-ի դաՀակալության չրջանը: ՃՄԱ դ. վերջից 0սմանյան կայսրությունում Հուժկու թափով ծավալվեցին ապսւամµություններ, որոնք Հայւնի են ջելալիների չարժումներ անունով: 1710 թ. սկսվեց ոուս-թուրքական նոր պաւերաղմ: 1713 թ. Հուլիսի 24-ին կնքված Ադրիանապոլսի պայմանադրով ոուս-թուրքական ոաղմական դիմակայությունը աոժամանակ դադարում էր: 1714-1718 թթ. թուրք-վենեւիկյան պաւերաղմը ն 1718 թ. Հուլիսի 21-ի Պոժարնացի խաղաղության պայմանադրի կնքումը: 1724-1736 թթ. - թուրք-իրանական պաւերաղմը: 1724 թ. Հունիսի 12-ի Սւամµուլի ոուս-թուրքական պայմանադիրը: 1739 թ. սեպւեմµերի 1-ի Սիսւովոյի ավսւրո-թուրքական Հաչւության պայմանադիրը: 1739 թ. սեպւեմµերի 18-ի Բելդրադի ոուս-թուրքական խաղաղության պայմանադիրը: 1740 թ. 0սմանյան կայսրության կողմից Ֆրանսիային Հաւկացված կապիւուլյացիան: 1730 թ. Նադիրի կողմից թուրքերին Հասցված ջախջախիչ պարւությունը: 1735 թ. Հուլիսի 8-ին Եղվարդի մու ւեղի ունեցած ճակաւամարւում թուրքական ղորքերի ջախջախումը իրանական µանակի Հրամանաւար Նադիրի (ԹաՀմաղ Ղուլի խանի) կողմից: 1736 թ. սեպւեմµերի 28-ին Սւամµուլում թուրք-իրանական խաղաղության պայմանադրի կնքումը: 1736 թ. - էրղրումի թուրք-իրանական Հաչւության պայմանադիրը: 1743-1746 թթ. թուրք-իրանական պաւերաղմը: 1730 թ. Պաւրոնա Խալիլի ապսւամµությունը Սւամµուլում: 1730-1754 թթ. - Սուլթան ՄաՀմուդ Ա-ի դաՀակալության ւարիները:

1754-1757 թթ. - Սուլթան 0սման ԱԱԱ-ի կաոավարման չրջանը: 1757-1774 թթ. - Սուլթան Մուսւաֆա ԱԱԱ-ի դաՀակալության ւարիները: 1768 թ. - ոուս-թուրքական նոր պաւերաղմի սկսվելը: Ռուսասւանի Հաղթանակը ն 1774 թ. Հուլիսի 10-ի Քյուչուկ-կայնարջիի խաղաղության պայմանադրի կնքումը: 1774-1789 թթ. - Սուլթան Աµդուլ Համիդ Ա-ի կաոավարման չրջանը: 1783 թ. ապրիլի 19-ին Եկաւերինա ԱԱ կայսրուՀու Հրապարակած մանիֆեսւը Ղրիմը, Թամանյան թերակղղին ն մինչն կուµան դեւն ընկած Հողերը ոուսական պեւությանը միացնելու մասին: 1787 թ. օդոսւոսի 24-ին ոուս-թուրքական նոր պաւերաղմի սկսվելը: ՃՄԱԱԱ դ. երկրորդ կեսին «Արնելյան Հարցի» ծնունդը: 1720 թ. Զելեµի ՄեՀմեդ-էֆենդի Յիրմիսեկիղի դեսպանությունը Ֆրանսիա: 1727 թ. Հուլիսի 5-ի սուլթան ԱՀմեդ ԱԱԱ-ի Հրամանադիրը Թուրքիայում ւպարան µաց անելու թույլւվության մասին: 1789-1807 թթ. - Սուլթան Սելիմ ԱԱԱ-ի դաՀակալության ւարիները: 1791 թ. դեկւեմµերի 29-ին Յասսիում ոուս-թուրքական խաղաղության պայմանադրի կնքումը: 1793 թ. - Սուլթան Սելիմ ԱԱԱ-ը Հրապարակում է Հրամանադիր ոաղմական նոր կաղմակերպության ն ղորքերի նոր ւեսակ սւեղծելու վերաµերյալ: Նրա կողմից արմաւավորված «Նիղամ-ի ջեդիդը» ենթադրում էր նան սոցիալական ու ւնւեսական µարեփոխումների Համալիր իրականացում: 1798 թ. սեպւեմµերի 12-ին սուլթանական Հրամանադրի Հրապարակումը Ֆրանսիային պաւերաղմ Հայւարարելու մասին: 1799 թ. Հունվարին դաչնակցային Հակաֆրանսիական պայմանադրի կնքումը Թուրքիայի, Ռուսասւանի ն Անդլիայի միջն: 1799 թ. Նապոլեոն Բոնապարւի կողմից Սիրիայի Ակկա ամրոցը դրավելու փորձը ն նրա ձախողումը: 1802 թ. Հունիսի 25-ին Ամյենում 0սմանյան կայսրության ն Ֆրանսիայի միջն Հաչւության պայմանադրի կնքումը: 1806 թ. սկսվում է Հերթական ոուս-թուրքական պաւերաղմը, որը չարունակվում է մինչն 1812 թվականը: 1807 թ. մայիսի 25-ին սուլթան Սելիմ ԱԱԱ-ի դեմ սկսվում է ենիչերիական ղորամասերի ապսւամµություն: 1808 թ. Հուլիսին Մուսւաֆա փաչա Բայրաքթարի ղորքերի մոււքը Սւամµուլ ն «Ռուչչուկյան µարեկամների» կողմից պեւական Հեղաչրջման իրականացումը:

1808-1839 թթ. - Սուլթան ՄաՀմուդ ԱԱ-ի դաՀակալության ւարիները: 1812 թ. մայիսի 16-ին Բուխարեսւի ոուս-թուրքական խաղաղության պայմանադրի կնքումը: 1813 թ. Հուլիսին օսմանյան µանակի ներխուժումը Սերµիա: 1815-1818 թթ. - Սուլթանական µանակի պաւժիչ դործողությունները Անաւոլիայի ինքնադլխության ձդւող ձորապեւ-դերեµեյների դեմ: 1821 թ. - Հակաթուրքական ապսւամության µոնկումը Հունասւանում, Մոլդավիայում ն Վալախիայում: 1821-1823 թթ. - թուրք-իրանական պաւերաղմը: 1823 թ. Հուլիսի 29-ին էրղրումի թուրք-իրանական խաղաղության պայմանադրի կնքումը: 1826 թ. Հունիսի 17-ին ընդունվեց որոչում ենիչերիական ղորաµանակը վերացնելու մասին: 1826 թ. Սւամµուլում սկսվեց ենիչերիական ղորաµանակի խոովություն: 1827 թ. Հոկւեմµերի 20-ին Նավարինի ծովային ճակաւամարւը: 1828 թ. ապրիլին սկսվում է ոուս-թուրքական նոր պաւերաղմ: 1829 թ. սեպւեմµերի 14-ին Ադրիանապոլսի ոուս-թուրքական խաղաղության պայմանադրի կնքումը: 1830 թ. փեւրվարին անդլո-ոուս-ֆրանսիական Համաձայնադրի կնքումը Հունասւանի անկախության մասին: 1831-1833 թթ. թուրք-եդիպւական աոաջին պաւերաղմը: 1833 թ. մայիսի 5-ի ՔյութաՀիայի թուրք-եդիպւական պայմանադրի սւորադրումը: 1833 թ. Հուլիսի 8-ի Հունքյար-իսքելեսիի պայմանադրի կնքումը: 1835 թ. Անաւոլիայի ն Արնմւյան Հայասւանի քրդական ձորապեւ-դերեµեյների նկաւմամµ պաւժիչ դործողությունների իրականացումը: 1839 թ. մայիսին սկսվում է թուրք-եդիպւական երկրորդ պաւերաղմը: 1841 թ. Հուլիսի 13-ին միջաղդային կոնվենցիայի սւորադրումը սնծովյան նեղուցների վերաµերյալ: 1839-1861 թթ. - Սուլթան Աµդուլ Մեջիդ Ա-ի դաՀակալության ւարիները: 1839 թ. նոյեմµերի 3-ին ԳյուլՀանեի Հաթթ-ը չերիֆի Հրապարակումը: 1853-1856 թթ. Ղրիմի (Արնելյան) պաւերաղմը: 1853 թ. նոյեմµերի 18-ին Սինոպի ծովային ճակաւամարւը: 1853 թ. դեկւեմµերի 1-ին Բաչկադըքլարի ճակաւամարւում թուրքական ղորքերի կրած պարւությունը:

1856 թ. փեւրվարի 18-ին Հաթթ-ը Հումայունի Հրապարակումը: 1856 թ. ապրիլի 15-ին Փարիղում կնքված միջաղդային պայմանադիրը Ղրիմի պաւերաղմը ավարւելու վերաµերյալ: 1859 թ. սեպւեմµերին Սւամµուլում սուլթանի դեմ ուղղված դավադրության µացաՀայւումը, որը Հայւնի է «Քուլելիի միջադեպ» անունով: 1861-1876 թթ. - Սուլթան Աµդուլ Աղիղի դաՀակալության ւարիները: 1862 թ. Զեյթունի ապսւամµությունը: 1866-1869 թթ. - կրեւե կղղու Հույների ապսւամµությունը: 1865 թ. - «Նոր օսմանների ընկերության» սւեղծումը: 1876 թ. Հակաթուրքական ապսւամµությունը Բուլղարիայում: 1876 թ. սուլթան Մուրադ Մ-ի դաՀակալումը: 1876-1909 թթ. - Սուլթան Աµդուլ Համիդ ԱԱ-ի դաՀակալության ւարիները: 1876 թ. - 0սմանյան սաՀմանադրության ընդունումը: 1877-1878 թթ. - ոուս-թուրքական պաւերաղմը: 1877 թ. մարւի 19-ին օսմանյան աոաջին խորՀրդարանի µացումը: 1878 թ. փեւրվարի 2-ին Հրապարակվեց սուլթանի ֆիրմանը խորՀրդարանն արձակելու մասին: Այդ ընդմիջումը ւնեց ուղիղ երեսուն ւարի: 1878 թ. Հունվարի 31-ին Ադրիանապոլսի ոուս-թուրքական ղինադադարի կնքումը: 1878 թ. մարւի 3-ին Սան-Սւեֆանոյի ոուս-թուրքական խաղաղության պայմանադրի կնքումը: 1878 թ. Հունիսի 4-ին Սւամµուլում սւորադրվեց «Պաչւպանողական դաչինք» Անդլիայի ն Թուրքիայի միջն: 1878 թ. Հունիսի 1-ին Բեոլինի կոնդրեսի µացումը: 1878 թ. Հուլիսի 1-ին Բեոլինի պայմանադրի (ւրակւաւի) ընդունումը: 1881 թ. դեկւեմµերի 20-ին սուլթանի «մուՀարրեմյան դեկրեւի» Հրապարակումը «0ււոմանյան Հանրային պարւքի վարչության» սւեղծման մասին: 1889 թ. Սւամµուլի ոաղմա-µժչկական ուսումնարանի սովորողների կողմից դաղւնի ընդդիմադիր խմµի սւեղծումը, որով սկիղµ է դրվում երիւթուրքական չարժմանը: 1890-ական թվականներին սուլթան Աµդուլ Համիդ ԱԱ-ի կողմից արնմւաՀայության ղանդվածային ջարդերի իրականացումը: 1902 թ. փեւրվարի 4-ից 9-ը Փարիղում երիւթուրքերի աոաջին կոնդրեսի դումարումը:

1907 թ. դեկւեմµերի 27-ից 29-ը Փարիղում դումարվեց 0սմանյան կայսրության ընդդիմադիր կաղմակերպությունների «ընդՀանուր կոնդրեսը»: 1908 թ. Հուլիսին ւեղի ունեցած երիւթուրքական Հեղաչրջման Հեւնանքով իթթիՀադը Հայւնվեց իչխանության ղեկի մու: 1909 թ. ապրիլյան խոովությունը Սւամµուլում, որի Հեւնանքով իթթիՀադականները ժամանակավորապես ղրկվեցին իչխանությունից: 1909 թ. ապրիլին սուլթան Աµդուլ Համիդ ԱԱ-ի դաՀընկեց լինելը: 1909-1918 թթ. - Սուլթան ՄեՀմեդ Մ Ռեչադի դաՀակալության ւարիները: 1909 թ. ապրիլին Ադանայում ն կիլիկիայի այլ չրջաններում Հայության ջարդը: 1910 թ. Սալոնիկում դումարված իթթիՀադականների Համադումարը: 1911 թ. սեպւեմµերի 27-ին սկսվեց իւալա-թուրքական պաւերաղմ: 1912 թ. Հուլիսին պեւական Հեղաչրջման Հեւնանքով երիւթուրքական կաոավարության ւապալումը: 1912-1913 թթ. ւեղի ունեցան µալկանյան աոաջին ն երկրորդ պաւերաղմները: 1913 թ. Հունվարի 20-ին իրադործած պեւական Հեղաչրջման Հեւնանքով իթթիՀադականները վերսւին վերադարձան իչխանության դլուխ: 1914 թ. օդոսւոսի 2-ին Սւամµուլում թուրք-դերմանական դաչնակցային պայմանադրի կնքումը: 1914 թ. օդոսւոսի 2-ին Թուրքիան Հայւարարեց պաւերաղմում իր չեղոքության մասին: 1914 թ. օդոսւոսի 6-ին դերմանական «Գյոµեն» ն «Բրեսլաու» ոաղմանավերի մոււքը Դարդանելի նեղուցը: 1914 թ. Հոկւեմµերին թուրքական ն դերմանական ոաղմանավերի Հարձակումը Ռուսասւանի սնծովյան նավաւորմի վրա ն 1914 թ. նոյեմµերի 11-ին Թուրքիայի Հայւարարությունը Անւանւի պեւությունների դեմ իր պաւերաղմական վիճակի մեջ դւնվելու մասին: 1914 թ. դեկւեմµերին ոուսական ն թուրքական ղորքերի միջն ւեղի ունեցավ Սարիղամիչի ճակաւամարւը: 1915 թ. դարնանը անդլիական ն ֆրանսիական ղորքերի կողմից կաղմակերպված Դարդանելի օպերացիան: 1915 թ. արնմւաՀայերի ցեղասպանությունը: 1917 թ. մարւին անդլիական ղորքերի կողմից Բաղդադի դրավումը:

1917 թ. դեկւեմµերին էրղինջանում (Երղնկա) կնքվեց ոուս-թուրքական ղինադադար: 1918 թ. երիւթուրքական կաոավարության նոր արկածախնդրությունը Անդրկովկասը ղավթելու ուղղությամµ: 1918 թ. մարւի 3-ին Բրեսւ-Լիւովսկի խաղաղության պայմանադրի կնքումը: 1918 թ. մայիսի 15-ին թուրքական ղորքերի կողմից Ալեքսանդրոպոլի դրավումը: 1918 թ. մայիսին Սարդարապադի, Բաչ Ապարանի ն Ղարաքիլիսայի Հերոսական ճակաւամարւերը: 1918 թ. Հունիսի 14-ին թուրքական ղորքերի կողմից Թավրիղի դրավումը: 1918 թ. սեպւեմµերի 15-ին թուրքական ղորքերի կողմից Բաքվի դրավումը ն Բաքվի Հայ µնակչության արյունու ջարդը: 1918 թ. Հոկւեմµերին թուրքական ղորքերի ներխուժումը Դաղսւան: 1918 թ. Հոկւեմµերի 13-ին Թալաաթ փաչայի կաոավարության անկումը ն ԱՀմեդ իղղեթ-փաչայի կաոավարության ձնավորումը: 1918 թ. սեպւեմµերի 29-ին Բուլղարիան դուրս եկավ պաւերաղմից, ընդունելով իր պարւությունը: 1918 թ. Հոկւեմµերի 30-ին Մուդրոսի ղինադադարի կնքումը ն Թուրքիայի կապիւուլյացիան Անւանւի դաչնակիցների աոջն:

ԳՐԱկԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. ԱµրաՀամ Երնանցի, Պաւմություն պաւերաղմացն, 1721-1736, Երնան, 1938: 2. ԱµրաՀամ կրեւացի, ԱµրաՀամ կաթողիկոսի կրեւացւոյ Պաւմադրութիւն անցիցն իւրոց ն Նաւր-ՇաՀին Պարսից, Վաղարչապաւ, 1870: 3. ԱµրաՀամյան Ա. Գ., Համաոու ուրվադիծ Հայ դաղթավայրերի պաւմության, Երնան, Հ. Ա, 1964, Հ. Բ, 1967: 4. ԱµրաՀամու Անկիւրացւոյ ողµ ի վերայ աոման կոսւանդինուպոլսոյ: (Հայկական աղµյուրները Բյուղանդիայի անկման մասին), Երնան, 1957: 5. Ադոնց Ն., Հայասւանի պաւմություն, Երնան, 1972: 6. Աղաւարար չարժուն µանակին Հաղթական մոււքն ի կ. Պոլիս, Պրակ աոաջին, կ. Պոլիս, 1909: 7. Աղարիա Սասնեցի, Ողµ ի վերայ Հարուածոց արնելեան դաւաոացն ն աչխարՀին Հայոց ի ձեոաց ճելալեանց, «Հանդես ամսօրյա», 1936: 8. Ալիչան Ղ., Հայապաւում, Վենեւիկ, 1901: 9. Ալպոյաճեան Ա., կեսարիոյ պաւմութիւն, Հ. Ա, ԳաՀիրե, 1937: 10. Ալպոյաճեան Ա., Պաւմական Հայասւանի սաՀմանները, մասն Բ, ԳաՀիրե, 1950: 11. Ալպոյաճեան Ա., Պաւմութիւն Հայ դաղթականութեան, մասն Ա-Գ, կաՀիրե, 1941, 1955, 1961: 12. Աճաոյան Հ., Հայոց դերը 0սմանյան կայսրության մեջ, Երնան, 1999: 13. Այվաղովսկի Գ. Վ., Պաւմություն օսմանյան պեւության, Հ. Ա, Բ, Վենեւիկ, 1841: 14. Անասյան Հ., ՃՄԱԱԱ դարի աղաւադրական չարժումներն Արնմւյան Հայասւանում, Երնան, 1961: 15. Անասյան Հ., Հայկական աղµյուրները Բյուղանդիայի անկման մասին, Երնան, 1957: 16. Աչճեան Մ., Պաւմութիւն 0սմանեան պեւութեան, կ. Պոլիս, մասն Ա, 1889, մասն Բ, 1890: 17. Աոաքել Բաղիչեցի, Ողµ մայրաքաղաքին Սւամպօլու, Աոաքել Բաղիչեցի, քննական µնադիր, Երնան, 1971: 18. Աոաքել Դավրիժեցի, Պաւմութիւն, Վաղարչապաւ, 1896:

19. Աւոմ, 0սմանյան կայսրության անկման պաւմությունը: Երիւասարդ թուրքերու վերանորոդվող դպրոցը, կ. Պոլիս, 1913: 20. Արղումանյան Մ. Վ., Դարավոր դոյամարւ, Երնան, 1989: 21. Արիսւակես Լասւիվերւցի, Պաւմութիւն, Երնան, 1971: 22. Բայµուրդյան Վ., Թուրք-իրանական Հարաµերությունները (1900-1914 թթ.), Երնան, 1974: 23. Բայµուրդյան Վ., Հայ-քրդական Հարաµերությունները 0սմանյան կայսրությունում (ՃԱՃ դարում ն ՃՃ դարի սկղµին), Երնան, 1989: 24. Բայµուրդյան Վ., Քրդերը, Հայկական Հարցը ն Հայ-քրդական Հարաµերությունները պաւմության լույսի ներքո, Երնան, 2008: 25. Բուոնաղյան Ս., Հայասւանը ն սելջուկները ՃԱ-ՃԱԱ դդ., Երնան, 1980: 26. Գանդրունի Հրանւ, Հայ յեղափոխութիւնը օսմանեան µոնաւիրութեան դեմ (1830-1910), Պեյրութ, 1973: 27. Գելցեր, Համաոուութիւն Բիւղանդական կայսրների պաւմութեան, Վաղարչապաւ, 1901: 28. Եաղըճեան Գուրդեն, Ապւիւլ Համիւ Բ. կարմիր սուլթանը. յարակցաµար օսմանեան պաւմութիւն ն Հասւաւութիւններ, Պեյրութ, 1980: 29. Երեմիա Զելեպի, Սւամպօլայ պաւմութիւն, Հ. 1, Վիեննա, 1913, Հ. 2, Վիեննա, 1932, Հ. 3, Վիեննա, 1939: 30. Զավեն Տ., Թուրք սաՀմանադրությունը ն երիւասարդ թուրք կուսակցությունը, Թիֆլիս, 1908: 31. Զարնանդ, ինչ կծրադրեն թուրքերը' միացյալ անկախ Թուրանիա, Բոսւոն, 1926: 32. Զուլալյան Մ. կ., Արնմւյան Հայասւանը ՃՄԱ-ՃՄԱԱԱ դարերում, Երնան, 1980: 33. Զուլալյան Մ. կ., Զալալիների չարժումը ն Հայ ժողովրդի վիճակը 0սմանյան կայսրության մեջ, Երնան, 1966: 34. Թովմա Մեծոփեցի, Յիչաւակարան, Թիֆլիս, 1892: 35. Թովմա Մեծոփեցի, Պաւմութիւն Լանկ Թամուրայ ն յաջորդաց իւրոց, Փարիղ, 1860: 36. Թուրքական աղµյուրներ: էվլիյա Զելեµի: Թարդմանություն µնադրից, աոաջաµան ն ծանոթադրություններ Ա. Խ. Սաֆրասւյանի, Երնան, 1967: 37. Թուրքական աղµյուրները Հայասւանի, Հայերի ն Անդրկովկասի մյուս ժողովուրդների մասին, կաղմեց Ա. Խ. Սաֆրասւյան, Հ. Ա, Երնան, 1961, Հ. Բ, Երնան, 1964, Հաւ. Գ, Երնան, 1967, Հ. Դ, Երնան, 1972: 38. ինճիկյան Հ. Գ., 0սմանյան կայսրության անկումը: Սոցիալ-ւնւեսական ակնարկ, Երնան, 1984: 39. ինճիճյան Ղ., ԱչխարՀադրութիւն չորից մասանց աչխարՀի, Հաւ. Ա, Վենեւիկ, 1806:

40. Լեո, Անցյալից, Թիֆլիս, 1925: 41. Լեո, ԹուրքաՀայ յեղափոխութեան դաղափարաµանությունը, Հաւ. Ա, Փարիղ, 1934, Հաւ. Բ, 1935: 42. Լեո, Հայոց պաւմություն, Երկերի ժողովածու, Երնան, Հ. 1, 1966, Հ. 2, 1967, Հ. 3, 1969, Հ. 4, 1984: 43. Խաժակ Գ., Հարկերը Տաճկասւանում, ուսումնասիրության մի փորձ, Բաքու, 1903: 44. կիրակոս Գանձակեցի, Պաւմութիւն Հայոց, Երնան, 1961: 45. կիրակոսյան Գ., Հայասւանը Լենկթեմուրի ն թուրքմեն ցեղերի արչավանքների չրջանում, Երնան, 1997: 46. կիրակոսյան Զ. Ս., Աոաջին ՀամաչխարՀային պաւերաղմը ն արնմւաՀայությունը, Երնան, 1965: 47. կիրակոսյան Զ. Ս., Երիւթուրքերը պաւմության դաւասւանի աոաջ, դիրք 1, Երնան, 1982, դիրք 2, Երնան 1983: 48. Համµարյան Ա. Ա., Երիւթուրքերի աղդային ն Հողային քաղաքականությունը ն աղաւադրական չարժումներն Արնմւյան Հայասւանում, Երնան, 1979: 49. Հայասւանը միջաղդային դիվանադիւության ն սովեւական արւաքին քաղաքականության փասւաթղթերում, ժողովածու, պրոֆ. Զ. Ս. կիրակոսյանի խմµադրությամµ ն աոաջաµանով, Երնան, 1972: 50. Հասրաթյան Մ. Ա., 0րեչկովա Ս. Ֆ., Պեւրոսյան Յու. Ա., Թուրքիայի պաւմության ուրվադծեր, Երնան, 1986: 51. Հեթում պաւմիչ, Պաւմութիւն թաթարաց, Վենեւիկ, 1842: 52. ՀովՀաննսիյան Ն., Արաµական երկրների պաւմություն, Հ. ԱԱ, Երնան, 2004: 53. Մաղաքիա աµեղա (Գրիդոր Ակներցի), Պաւմութիւն վասն աղդին նեւողաց: ՍՊԲ, 1870: 54. Մաղաքիա արքեպիսկոպոս 0րմանյան, Աղդապաւում, Հաւ. Ա, Բ, Գ, Ս. էջմիածին, 2001: 55. Մաւթեոս ՈւոՀայեցի, Ժամանակադրութիւն, Երնան, 1973: 56. Մնլան Զաւե Րիֆաթ, 0սմանեան յեղափոխութեան մութ ծալքերը ն իթթիՀաւի Հայաջինջ ծրադիրները, Երնան, 1990: 57. Նաջարյան Հ., Թուրք-իրանական Հարաµերությունները ՃՄԱ դարում ն ՃՄԱԱ դարի աոաջին կեսին ն Հայասւանը, Երնան, 1961: 58. Շաքարյան Ա., ՄանկաՀավաքն 0սմանյան կայսրությունում որպես աչխաւուժի վերակաղմակերպման միջոց: ՀՀ ԳԱԱ Արնելադիւության ինսւիւոււ, «Մերձավոր ն Միջին Արնելքի երկրներ ն ժողովուրդներ», Հաւ. ՃՃԱՄ, Երնան, 2005: 59. Զամչեանց Մ., Հայոց պաւմություն, Հաւ. Գ, Երնան, 1984:

60. ՍապաՀդուլյան Ս., Երիւասարդ Թուրքիա, Փարիղ, 1900: 61. Սասունի կ., ԹուրքաՀայասւանը Ա. ԱչխարՀամարւի ընթացքին (1914-1918), Պեյրութ, 1966: 62. Սասունի կ., ՏաճկաՀայասւանը ոուսական ւիրապեւության ւակ (1914-1918), Բոսւոն, 1927: 63. Սարդսյան Ե. Ղ., Թուրքիան ն նրա նվաճողական քաղաքականությունը Անդրկովկասում, Երնան, 1964: 64. Սարուխան, Հայկական խնդիրը ն Աղդային սաՀմանադրությունը Թուրքիայում (1860-1910), Ա. Հաւ., Թիֆլիս, 1912: 65. Սաֆրասւյան Ռ., 0սմանյան կայսրություն. ցեղասպանության ծրադրի ծադումնաµանությունը (1876-1920), Երնան, 2009: 66. Սիրունի Յ. Ճ., Պոլիս ն իր դերը, Հ. 1, Պեյրութ, 1965: 67. Փափաղյան Ա., Թուրքական վավերադրական նյութեր 0սմանյան կայսրության ոչ մաՀմեդական ժողովուրդների մասին (1839-1915 թթ.):, Երնան, 2002: 68. Փափաղյան Ա., Թուրքական վավերադրերը Հայասւանի ն Հայերի մասին (ՃՄ-ՃԱՃ դարեր), Երնան, 1999: 69. 0սմանյան օրենքները Արնմւյան Հայասւանում 16-17 դդ., կանուննամեներ: Թարդմանությունը, աոաջաµանը ն ծանոթադրությունները Ա. Սաֆրասւյանի ն Մ. Զուլալյանի, Երնան, 1964: 70. Аверьянов П. И., Этнографический и военно-политический обзор азиатских владений Оттоманской империи, СПб, 1912. 71. Аветян А. С., Германский империализм на Ближнем Востоке, М., 1966. 72. Агаджанов С. Г., Очерки истории огузов и туркмен Средней Азии IX-XIII вв., Ашхабад, 1969. 73. Аграрный строй Османской империи XV-XVII вв. Документы и материалы, М., 1963. 74. Алиев Г. З., Турция в период правления младотурок (1908-1918), М., 1972. 75. Арсланиан Дикран, Система сельского хозяйства в Оттоманской империи, Ленингр., 1932. 76. Арш Г. В., Албания и Эпир в конце XVIII-начале XIX в. (западнобалканские пашалыки Османской империи), М., 1963. 77. Атрпет, Младотурецкое движение и возникновение конституции Оттоманской империи, - “Русская мысль”, кн. VIII, 1908. 78. Базили К. М., Сирия и Палестина под турецким правительством в историческом и политическом отношениях, М., 1962. 79. Базили К., Босфор и новые очерки Константинополя, ч. I-II, СПб, 1836. 80. Базили К., Очерки Константинополя, ч. I-II, СПб, 1835.

81. Бакрадзе Дм., Исторический очерк турецкой системы землевладения, Тифлис, 1889. 82. Баранов Е., Война с Турцией и армяне, М., 1915. 83. Бартольд В. В., Турция, ислам и христианство. - Сочинения, т. 4, М., 1966. 84. Бартольд В. В., Халиф и султан, - Сочинения, т. 6, М., 1968. 85. Беляев Н. И., Русско-турецкая война 1877-1878 гг., М., 1956. 86. Богданович М. Н., Походы Румянцева, Потемкина и Суворова в Тур-цию, СПб, 1852. 87. Боджолян М. Т., Реформы 20-30-х годов XIX века в Османской империи, Ер., 1984. 88. Бондаревский Г. Л., Багдадская дорога и проникновение германского империализма на Ближний Восток, Таш., 1955. 89. Ваакн Н. Дадрян. История армянского геноцида. Этнический конфликт от Балкан до Анатолии и Кавказа, Ер., 2007. 90. Виноградов В. Н., Великобритания и Балканы: от Венского конгресса до к рымской войны, М., 1985. 91. Витол А. В., Османская империя. Начало XVIII в., М., 1987. 92. Восточный вопрос во внешней политике России (конец XVIII- начало ХХ в.), М., 1978. 93. Вронченко М. П., Обозрение Малой Азии, ч. 1-2, СПб, 1839-1840. 94. Габидуллин Х. З., Младотурецкая революция, М., 1936. 95. Гарбузова В. С., Сказание о Мелике Данышменде. Историко-филологическое исследование, М., 1959. 96. Гасанова Э. Ю., Идеология буржуазного национализма в Турции в период младотурок (1908-1914), Баку, 1966. 97. Геноцид армян в Османской империи. Сборник документов под редакцией М. Г. Нерсисяна, Ер., 1982. 98. Георгиев В. А., Внешняя политика России на Ближнем Востоке в конце 30-х - начале 40-х годов XIX в., М., 1975. 99. Гирс А. А., Австро-Венгрия, Балканы и Турция. Задачи войны и мира, Пг., 1917. 100. Гирс А. А., Россия и Ближний Восток, СПб, 1908. 101. Глинка С., Картина историческая и политическая Порты Оттоманской от начала существования поколения турецкого до взятия Константинополя и падения греческой державы, М., 1830. 102. Голобродько, Турция, М., 1912. 103. Гордлевский В. А., А был ли турецкий султан халифом. - Избранные сочинения, т. 1, М., 1960. 104. Гордлевский В. А., Внутреннее состояние Турции во второй половине XVI в. - Избранные сочинения, т. 3, М., 1962.

105. Гордлевский В. А., Государство сельджукидов Малой Азии. Избранные сочинения, т. 1, М., 1960. 106. Гордлевский В. А., Силуэты Турции. Избранные сочинения, т. III, М., 1962. 107. Горяинов С., Босфор и Дарданеллы, СПб, 1907. 108. Гумилев Л. Н., Древние тюрки, М., 1967. 109. Гурко- Кряжин В. А., История революции в Турции, М., 1923. 110. Гусейнов Р. А., Земли уджей. - Формы феодальной земляной собственности и владения на Ближнем и Среднем Востоке, М., 1979. 111. Дадиан Мкртич-бей, Армяне Оттоманской империи. Перевод с франц., Тифлис, 1878. 112. Два года в Константинополе и Морее (1825-1826), или исторические очерки Махмуда, янычар, новых войск, Ибрагима паши, Селимана-бея и проч., Соч. К. Д. Пер. с франц., СПб, 1828. 113. Дебидур А., Дипломатическая история Европы от Венского до берлинского конгресса (1814-1878), т. 1-2, пер. с франц., М., 1947. 114. Джемаль-паша. Записки, 1913-1919. Тифлис, 1923. 115. Диллон Э., Положение дел в Турецкой Армении. - Положение армян в Турции до вмешательства держав в 1895 году, М., 1896. 116. Добров Л., Южное славянство, Турция и соперничество европейских держав, СПб, 1879. 117. Достян И. С., Борьба сербского народа против турецкого ига (XV начало XIX в.), М. 1958. 118. Достян И. С., Россия и Балканский вопрос, М., 1972. 119. Дранов Б. А., Черноморские проливы, М., 1948. 120. Дружинина Е. И., Кючюк-Кайнарджийский мир 1774 г. (Его подготовка и заключение), М., 1955. 121. Дука, Плач о падении Константинополя. Памятники Византийской литературы IX-XIVвеков, М., 1969. 122. Дулина Н. А., Османская империя в международных отношениях (30-40е годы XIX в.), М., 1980. 123. Дулина Н. А., Танзимат и Мустафа Рашид-паша. М., 1984. 124. Еремеев Д. Е., Мейер М. С., История Турции в середине века и новое время, М., 1992. 125. Еремеев Д. Е., На стыке Азии и Европы (очерки о Турции и турках), М., 1980. 126. Еремеев Д. Е., Страна за Черным морем, М., 1968. 127. Еремеев Д. Е., Турция. - Национальные процессы в странах Ближнего и Среднего Востока, М., 1970. 128. Еремеев Д. Е., Этногенез турок (происхождение и основные этапы этнической истории), М., 1971.

129. Желтяков А. Д., Петросян Ю. А., История просвещения в Турции (конец XVIII - начало ХХ в.), М., 1965. 130. Желтяков А. Д., Печать в общественно-политической и культурной жизни Турции (1729-1908), М., 1972. 131. Жигарев С., Русская политика в Восточном вопросе (ее история в XVIXIX вв., Критическая оценка и будущие задачи), историко-юридические очерки, М., 1916. 132. Жуков К . А., Эгейские эмираты в XIV-XV вв., М., 1988. 133. Записки янычара, написанные Константином Михайловичем из Островицы, М., 1978. 134. Ибрагимов Г. И., Крестьянские восстания в Турции в XV-XVI вв. - Византийский временник. VII, М., 1953. 135. Иванов Н. А., Османское завоевание арабских стран(1516-1574), М., 1984. 136. Инджикян О. Г., Буржуазия Османской империи, Ер., 1977. 137. История Византии, т. 1-3, М., 1967. 138. История стран Азии и Африки в новое время, М., 1971. 139. История стран зарубежной Азии в средние века, М., 1970. 140. Истягин Л. Г., Стратегия и тактика германского империализма на Среднем Востоке в конце XIX- начале ХХ вв., М., 1967. 141. Кайзер Ж., Европа и новая Турция, М., 1925. 142. Капитуляции или трактаты между Оттоманской Портой и французским двором, возобновленные и умноженные в 1740 году, СПб, 1780. 143. Капчев Г. И., Турецкое наследство и мировая война, Стокгольм, 1917. 144. Карнаухов М., Кавказ, Турция и Персия. Военно-статистический очерк, Тифлис, 1908. 145. Кепрюлю М. Ф., Происхождение Османской империи, М., 1939. 146. Кечеджи-Шаповалов М. В., Экономическая Турция, Пг., 1915. 147. Кишмишев С. О., Война в Турецкой Армении 1877-1878 гг., СПб, 1884. 148. Книга законов султана Селима I, М., 1969. 149. Коймен О., Империализм свободной торговли. Оттоманская империя, М., 1970. 150. Колюбакин Б., На малоазиатском театре всемирной войны 1914-1916 гг., ПГ., 1917. 151. Константинополь и турки, ч. I-II, СПб, 1841. 152. Корсун Н., Кавказский театр военных действий и сопредельные с ним области Турции и Персии, М., 1925. 153. Крымский А., История Турции и ее литературы, т. 1, от возникновения до начала расцвета, М., 1916; т. II, от расцвета до начала упадка, М., 1910.

154. Лазарев М. С., Крушение турецкого господства на Арабском Востоке, М., 1960. 155. Лорд Кинросс, Расцвет и упадок Османской империи, М., 1998. 156. Лудшувейт Е., Турция в годы первой мировой войны 1914-1918 гг., М., 1966. 157. Луцкий В. Б., Новая история арабских стран, М., 1965. 158. Макколь М., Султан и державы, СПб, 1897. 159. Мандельштам А. Н., Младотурецкая держава. Историко-политический очерк, М., 1915. 160. Марков Т. Е., Кочевники Азии: структура хозяйства и общественной организации, М., 1976. 161. [Мартенс Ф.] Собрание трактатов и конвенций, заключенных Россией с иностранными державами. Составил Ф. Мартенс, СПб, 1878-1909. 162. Марсильи, Военное состояние Османской империи с ее приращением и упадком, ч. 1-2, СПб, 1737. 163. Марунов Ю., Пантюркизм и панисламизм младотурок (1908-1918), “Краткие сообщения Института народов Азии”, XIV, М., 1964. 164. Материалы по истории наших сношений с Турцией, СПб, 1906. 165. Мебде-и канун-е йеничери оджагы тарихи. (История происхождения законов янычарского корпуса). Избрание текста, перевод с турецкого, введение, комментарий и указатели И. Е. Петросян, М., 1987. 166. Медведев И. П., К вопросу о принципах византийской дипломатии накануне падения империи. “Византийский временник”, 33, М., 1972. 167. Мейер М. С., Восстание городских низов Стамбула в 1730 г. - “Народы Азии и Африки”, 1963, No 4. 168. Мейер М. С., Османская империя в XVIII веке. Черты структурного кризиса, М., 1991. 169. Миллер А. Ф., Краткая история Турции, М., 1948. 170. Миллер А. Ф., Мустафа-паша Байрактар. Оттоманская империя в начале XIX в., М.-Л., 1947. 171. Миллер А. Ф., Турция. Актуальные проблемы новой и новейшей истории, М., 1983. 172 Михнева Р., Россия и Османская империя в международных отношениях в середине XVIII в., 1985. 173. Муравьев Н. Н., Русские на Босфоре в 1833 г., М., 1869. 174. Найт Э. Ф., Революционный переворот в Турции, СПб, 1914. 175. Народы Турции. Двадцать лет пребывания среди болгар, греков, турок. Пер. с англ., т. I-II, СПб, 1879. 176. Новая история стран зарубежной Азии и Африки, Л., 1971. 177. Новичев А. Д., История Турции, т. I-IV Л., 1963-1978.

178. Новичев А. Д., Краткая история, М., 1965. 179. Новичев А. Д., Очерки экономики Турции до мировой войны, М., 1937. 180. Новичев А. Д., Турецкие кочевники XV-XVIII вв., М., 1960. 181. НовичевА. Д., Экономика Турции в период первой мировой войны, М., 1935. 182. Орешкова С. Ф., Русско-турецкие отношения в начале XVIII в., М., 1981. 183. Османская империя в первой четверти XVII века. Сборник документов и материалов, М., 1984. 184. Османская империя и страны Центральной, Восточной и Юго-Восточной Европы в XV-XVI вв. Главные тенденции политических взаимоотношений, М., 1984. 185. Османская империя. Система государственного управления, социальные и этнорелигиозные проблемы. Сборник статей, М., 1986. 186. Османская империя: государственная власть и социально-политическая структура, Отв. ред. С. Орешкова, М., 1990. 187. Петров А., Вторая турецкая война в царствование Екатерины II. 17871791, СПб, 1880. 188. Петросян И. Е., Петросян Ю. А., Османская империя. Реформы и реформаторы, М., 1993. 189. Петросян Ю. А., “Новые османы” и борьба за конституцию 1876 г. в Турции, М., 1958. 190. Петросян Ю. А., Древний город на Босфоре, Исторические очерки, М., 1986. 191. Петросян Ю. А., Зейтунское восстание 1862 г. в свете внутренней политики правящих кругов Османской империи в период танзиматских реформ. - “Историко-филологический журнал”, Ер., 1985, No 3. 192. Петросян Ю. А., Младотурецкое движение (вторая половина XIX начало ХХ в.), М., 1971. 193. Петросян Ю. А., Османская империя, Могущество и гибель. Ис-

торические очерки. М., 1990.

194. Петросян Ю. А., Турецкая публицистика эпохи реформ в Османской империи (конец XVIII-начало ХХ в.), М., 1985. 195. Пиотровский С., Свет и тени Турции. Пер. с польского, М., 1981. 196. Познаньска К., Старая и новая Турция. Пер. с польского, М., 1974. 197. Рансимен С., Падение Константинополя в 1453 г., М., 1983. 198. Рафиков А. Х., Очерки истории книгопечатания в Турции, Л., 1973. 199. [Рикот], Монархия турецкая, описанная через Рикота, бывшего английского секретаря при Оттоманской Порте, СПб, 1741. 200. Розен Д. Г., История Турции от победы реформ в 1826 г. до Парижского трактата в 1856 г. Пер. с немецкого, СПб, 1872.

201. Ролен-Жекмен М. Г., Армения, армяне и трактаты, М., 1897. 202. Русский посол в Стамбуле П. А. Толстой и его описание Османской империи начала XVIII в., М., 1985. 203. Сафрастян Р. А., Доктрина османизма в политической жизни Османской империи, Ер., 1985. 204. Силин А. С, Экспансия германского империализма на Ближнем Востоке накануне первой мировой войны (1908-1914), М., 1976. 205. Силин А. С., Экспансия Германии на Ближнем Востоке в конце XIX века, М., 1971. 206. Смилянская И. М., Социально-экономическая структура стран Ближнего Востока на рубеже нового времени, М., 1979. 207. Смирнов В. Д., Крымское ханство под верховенством Оттоманской Порты до начала XVIII в., СПб, 1887. 208. Смирнов В. Д., Кучибей Гëмурджинский и другие османские писатели XVII века о причинах упадка Турции, СПб, 1873. 209. Смирнов Н. А., Историческое значение русской “Повести” Нестора Искандера о взятии турками Константинополя в 1453 г. - “Византийский временник”, VII, М., 1953. 210. Смирнов Н. А., Россия и Турция в XVI-XVII вв., т. I-II, М., 1946. 211. Стамбулов В., Намык Кемаль, М., 1935. 212. Сто лет освобождения балканских народов от османского ига, М., 1979 . 213. Сырку А., Описание Турецкой империи, составленное русским, бывшим в плену у турок во второй половине XVII в., СПб, 1890. 214. Тарле Е. В., Крымская война, М.-Л., 1950. 215. Тарле Е. В., Чесменский бой, М.-Л., 1945. 216. Тарле Е. В., Экспедиция русского флота в Архипелаг в 1769-1794 гг., М.Л., 1945. 217. Татаро-монголы в Азии и Европе, М., 1970. 218. Тверитинова А. С., Аграрный строй Османской империи XV-XVII вв., Документы и материалы, М., 1963. 219. Тверитинова А. С., Младотурки и пантюркизм. “Краткие сообщения института востоковедения”, XXII, М., 1956. 220. Твертинова А. С., Восстание Кара Языджи-Дели Хасана в Турции, М.-Л., 1946. 221. Теплов В. А., Смутное время и дворцовый переворот в Константинополе, СПб, 1897. 222. Теплов В., Представители европейских держав в прежнем Константинополе, СПб, 1890. 223. Теплов В., Русские представители в Царьграде (1496-1891), СПб, 1891. 224. Тодорова М. Н., Англия, Россия и Танзимат (Вторая четверть XIX в.). Перев с болг., М., 1983.

225. Томилов П. А., Отчет о поездке по Азиатской Турции в 1904, СПб, 1907. 226. Турция накануне и после Полтавской битвы (глазами австрийского дипломата), М., 1977. 227. Тыркова Ариадна, Старая Турция и младотурки, Петроград, 1916. 228. Убичини А., де Куртейль П., Современное состояние Оттоманской империи. Пер. с франц., СПб, 1877. 229. Убичини, Изображение современного состояния Турции в географическом, статистическом отношениях, СПб, 1854. 230. Фадеев А. В., Россия и восточный кризис 20-х годов, XIX в., М., 1958. 231. Фадеева (Петросян) И. Е., Мидхат-паша. Жизнь и деятельность, М., 1977. 232. Фадеева И. Л., Османская империя и англо-турецкие отношения в середине XIX в. М., 1982. 233. Фадеева И. Л., Официальные доктрины в идеологии и политике Османской империи (османизм-панисламизм), М., 1985. 234. Хаджетелаше М. Б., Убийца на троне, Пг., 1919. 235. Чемерзин А., Турция, ее могущество и распадение, т. 1, СПб, 1879. 236. Чихачев П. А., Великие державы и Восточный вопрос, М., 1970. 237. Чихачев П. А., Письма о Турции, М., 1960. 238. Шабанов Ф. Ш., Государственный строй и правовая система Турции в период танзимата, Баку, 1967. 239. Шеремет В. И., Османская империя и западная Европа (вторая треть XIX в.), М., 1986. 240. Шеремет В. И., Турция и Адрианапольский мир 1829 г., М., 1975. 241. Шпилькова В. И., Младотурецкая революция 1908-1909 гг., М., 1977. 242. Эвлия Челеби, Книга путешествия (Извлечения из сочинения турецкого путешественника XVII в.). Вып. 3, Пер. с турецкого, М., 1983. 243. Эссад Дж., Константинополь, М., 1919. 244. Яхимович З. П., Итало-турецкая война 1911-1912 гг., М., 245. 1967. Abou-el-Haj. Rifaat Ali, Formation of the Modern State: the Ottoman Empire: Sixteenth to Eighteenth Centuries, New York, 1991. 246. Ahmad, Feroz, The Young Turks: the Committee of Union and Progress in Turkish Politics, 1908-1914, Oxford, 1969.] 247. Alderson Anthony D., The Structure of the Ottoman Dynasty, Oxford, 1956. 248. Allen W. E. D. and Muratoff Paul. Caucasian Battlefield. A History of the Wars on the Turco-Caucasian Border 1828-1921. Cambridge, 1953. 249. Allen W. E. D., Problems of Turkish Power in the Sixteenth Century, London, 1963. 250. An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300-1914. Ed. by H. Inalcik, D. Quataert, Cambridge, 1994.

251. Anderson M. S., The Eastern Question, 1774-1923: a Study in International Relations, New-York and London, 1966. 252. Atil Esin, The Age of Suleyman the Magnificent, New York, 1987. 253. Babinger F., Mehmed the Conqueror, Princeton, NJ, 1978. 254. Bailey Fr. Ed., British Policy and the Turkish Reform Movement. A Study in Anglo-Turkish Relation 1826-1853. Cambridge, 1942. 255. Baker I., Die Türken in Europa, Stuttgart, 1878. 256. Basmadjian, Le mouvement revolutionnaire en Asie Mineure. “Revue du monde musulman”, Paris, 1908, no. 4. 257. Berard V., La mort de Stambul, Paris, 1913. 258. Berkes N., The Development of Secularism in Turkey, Montreal, 1964. 259. Berton J. M., Les Turcs dans la balance politique de l’Europe au dix-neuvième siècle, Paris, 1822. 260. Blaisdell D. C., European Financial Control in the Ottoman Empire, New York, 1929. 261. British documents on Ottoman Armenians, vol. I (1856-1880), Ankara, 1982. 262. Cahen Cl., Pre-Ottoman Turkey, London, N. Y., 1968. 263. Cantemir D., The History of the crowt and decay of the Ottoman Empire, Bucharest, 1973. 264. Christians and Jews in the Ottoman Empire. The Functioning of a Plural Society. vol. 1-2, N.Y., 1982. 265. Cooke M. A., and Parry V. J., eds., A History of the Ottoman Empire to 1730, Cambridge, 1976. 266. Cooke M., Population Pressure in Rural Anatolia, 1450-1600, London, 1972. 267. Creasy, Edward S., History of the Ottoman Turks, Beirut, 1963. 268. Cuinet V., La Turquie d’Asie, t. I-IV, Paris, 1891-1895. 269. Davison R. H., Reform in the Ottoman Empire, 1856-1876, Princeton, 1963. 270. Davison R. H., The Advent of the Principle of Representation in the Government of the Ottoman Empire, - Beginnings of Modernization in the Middle East, Chicago and London, 1968. 271. Davison R. H., Turkey. Prentice-Hall, 1968. 272. Davison Roderic H., Essays in Ottoman and Turkish History, 1774-1923: the Impact of the West, Austin, Tex., and London, 1991. 273. Devereux Robert, The First Ottoman Constitutional Period: a Study of the Midhat Constitution and Parliament, Baltimore, 1963. 274. D’Ohson M., Tablleau gènéral de l’Empire Ottoman, 1787-1820. 275. Economie et sociétés dans l’Empire Ottoman (fin du XVIIIe-début du XXe siècle), Paris, 1983. 276. Eliot, Sir Charles, Turkey in Europe, London, 1965.

277. Eliot Charles (Odysseus), Turkey in Europe, London, 1900. 278. Emin, Ahmad, Turkey in the World War, Oxford, 1930. 279. Endres F. C., Major. Der Weltkrieg der Türkei, Berlin, 1921. 280. Engelhardt Ed., La Turquie et le Tanzimat, Paris, 1882. 281. Esat Uras, The Armenians in History and the Armenian Question, London, 1988. 282. Faroqhi S., Kultur und Alltag im Osmanischen Reich, Munich, 1995. 283. Feros Ahmad, The young Turks. The committee of Union and Progress in Turkish politics, 1908-1914, Oxford, 1919. 284. Fesch P., Constantinople aux derniers jours d’Abdul-Hamid, Paris, 1907. 285. Fisher S. N., The Foreign relations of Turkey 1481-1512, Urbana, 1948. 286. Findley C. V., Bureaucratic Reform in the Ottoman Empire. The Sublime Porte 1789-1922, Princeton, NJ, 1980. 287. Ganem Halil, Les sultans ottomans, 2 vols., Paris, 1901-1902. 288. Gaulis Georges, La Ruine d’un empire: Abdul Hamid, ses amis et ses peuples, Paris, 1913. 289. Gibbon Edward, The Decline and Fall of the Roman Empire, London, 6 vols., 1910. 290. Gibbons H. A., The Foundation of the Ottoman Empire, London, 1968. 291. Göcek Fatma Müge, East Encounters West: France and the Ottoman Empire in the Eighteenth Century, New York and Oxford, 1987. 292. Gollner Carl, Turcica: Die Europäischen Turkendrucke des XVI Jahrhunders, Bucharest and Baden-Baden, 2 vols., 1968. 293. Hammer J., Geschichte des Osmanischen Reiches, Bd., 1-10, Pest, 1827-1833. 294. Harris David, Britain and the Bulgarian Horrors of 1876, Chicago, 1939. 295. Hasluck F. W., Christianity and Islam under the Sultans, 2. vols., Oxford, 1929. 296. Heidborn A., Les finances Ottomanes, Vienne-Leipzig, 1912. 297. Heper Metin, The State Tradition in Turkey, London, 1985. 298. Hess Andrew, The Battle of Lepando and its place in Mediterranean history Past and Present 57, November 1972, 53-73. 299. Heyd Uriel, The Ottoman Ulema and Westerisation in the time of Selim III and Mahmud II, Scripta Hierosolymitana IX (1961), 63-96. 300. Histoire de l’Empire Ottoman. Sous la direction R. Mantran, Paris, 1989. 301. Huart U., Midhat Pacha. - “Revue du monde Musulman”, t. 8, No 798, 1909. 302. Imber C., The Ottoman Empire, 1300-1481, Istanbul, 1990. 303. Inalcik H., The Ottoman Decline and its Effects upon the Reaya. - Aspects of the Balkans, Continuity and Change, Paris, 1972. 304. Inalcik H., The Ottoman Empire: The classical Age 1300-1600, London-N.Y., 1973. 305. Itzkovitzs Norman, Ottoman Empire and Islamic Tradition, Chicago, 1980. 306. Jaber K. S., The Millet System in the Nineteenth Century Ottoman Empire. “The Muslim World”, t. 57, No 3, 1967.

307. Jacob M. Landau, Pan-Turkism: from Irredentism to Cooperation, Indiana University Press, Bloomington and Indianapolis, 1995. 308. Jäschke Gotthard, Der Turanismus der jungtürken. Zur osmanischen Außenpolitik im Weltkriege, Leipzig, 1941, “Die Welt des Islams”, Berlin, 1941, Bd. 23. 309. Jorga N., Geschichte des Osmanischen Reiches. Bd. I-V, Gotha, 1908-1913. 310. Jouquiere V., Histoire de l’Empire Ottoman, vol. 1-2, Paris, 1914. 311. Kafadar C., Between Two World: The Construction of the Ottoman State, London, 1995. 312. Karpat Kemal H. (ed.), The Ottoman State and its Place in World History, Leiden, 1974. 313. Kedourie Elie, England and the Middle East. The Destruction of the Ottoman Empire 1914-1921. London, 1956. 314. Kent Marian ed., The Great Powers and the End of the Ottoman Empire, London, 1984. 315. Koprulu M. F., Les origines de l’Empire Ottoman, Paris, 1935. 316. Kreutal Richard E., Kara Mustafa vor Wien: Das Turkische Tagebüch der Belägerung Wiens 1683, Verfasst von Zeremonienmeister des Hoben Pforte, Graz, 1960. 317. Krikorian Mesrob K., Armenians in the Service of the Ottoman Empire, 18601908, London and Boston, Mass., 1977. 318. Kritovoulos Michael, History of Mehmed the Conqueror, Princeton, NJ, 1954. 319. Kunt Metin, Ethnic regional solidarity in the Seventeenth century Ottoman establishment, International Journal of Middle East Studies, 5, 1974, 233-239. 320. Kunt M. J., The Sultan’s Servants. The Transformation of the Ottoman Provincial Government, 1550-1650,N. Y., 1983. 321. Kuran A. B., Inkilap tarihimiz ve jön türkler, Istanbul, 1945. 322. Kushner D., The Rise of Turkish Nationalism 1876-1908, London, 1977. 323. Lamartine A., Histoire de la Turquie, vol. 1-8, Paris, 1854-1855. 324. Landau Jacob M., Pan-Turkism in Turkey, London, 1981. 325. Larcher M., La querre turque dans la guerre mondiale, Paris, 1926. 326. Lewis B., The Emergence of Modern Turkey. London-New York-Toronto, 1965. 327. Lewis Bernard, Istanbul and the Civilization of the Ottoman Empire, Norman, Okla., 1963. 328. Lewis B., The Middle East and the West, London, 1963. 329. Lewis R., Everyday Life in Ottoman Turkey. London and New-York, 1971. 330. Lindner R. P., Nomads and Ottomans in Medieval Anatolia, Blaminston, 1983. 331. Lybyer, Albert Howe, The Government of the Ottoman Empire in the Time of Suleiman the Magnificent, Cambridge, 1913. 332. Mandelstam A., La sort de l’Empire Ottoman, Lausanne-Paris, 1917.

333. Mantran Robert, ed., Histoire de l’empire ottoman, Paris, 1989. 334. Mantran R., La vie quotidienne à Contsantinople au temps du Soliman le Magnifique et de ses successeurs (XVI et XVII siécles), Paris, 1967. 335. Mardin S., The Genesis of Young Ottoman Tought, Princeton, 1962. 336. Marx Robert F., The Battle of Lepando, 1571, Cleveland and New York, 1966. 337. Matuz J., Das Osmanische Reich: Grundlinien Seiner Geschichte, Darmstadt, 1985. 338. Midhat-pacha, La Turquie, son passé, son avenir, Paris, 1878. 339. Miller W., The Ottoman Empire and its Successors, 1801-1927, London, 1966. 340. Millingern F., La Turquie sous le regne d’Abdul-Aziz (1862-1867), Paris, 1869 341. Mordtmann M., Die Belagerung und Eroberung Constantinoples durch die Türken im Jahre 1453, Stuttgart, 1858. 342. Mühlmann C., Deutschland und die Türkey, 1913-1914, Berlin, 1929. 343. Mühlmann Carl, Das Deutsch-türkische Waffebündnis im Weltkriege, Leipzig, 1940. 344. Noradounghian G., Recueil d’actes internationaux de l’Empire Ottoman, t. 2, 1789-1856, Paris, 1900. 345. Nuri Osman, Abdulhamid sani ve devri saltanati, Istanbul, 1911. 346. Ohsson I. M. D., Tableau général de l’empire ottoman, Paris, 7 vols., 1788-1824. 347. Oskaya I. J., Le peuple arménien et les tentatives de réduire peuple turk, Stambul, 1971. 348. Owen Roger, The Middle East in the World Economy, 1800-1914, London and New York, 1981. 349. Palmer Alan, The Banner of Battle: the Story of the Crimean War, London, 1987. 350. Palmer Alan, The Decline and Fall of the Ottoman Empire, London, 1992. 351. Pamuk S., The Ottoman Empire and Europian Capitalism, 1820-1913. Trade, Investment and Production, Cambridge, 1987. 352. Pears, sir Edwin, Life of Abdul Hamid, New York, 1973. 353. Pepp R., The Mufti of Istanbul. A Study in the Development of the Ottoman Learned Hierarchy, London, 1986. 354. Petrosyan Yu., The Struggle for Reforms in the Ottman Empire (Motive Forces and Ideology), M., 1986. 355. Pierce L. P., The Imperial Harem. Women and Sovereignty in the Ottoman Empire, N. Y., 1993. 356. Pitcher D. E., An Historical Geography of the Ottoman Empire, Leiden, 1972. 357. Ramsaur E. E., The Young Turks. Prelude of the Revolution of 1908, Princeton, 1957. 358. Reed H. A., The Destruction of the Janissaries by Mahmud II, Princeton, NJ, 1951. 359. Resim A., Resimli ve haritali Osmanli tarihi, c. 4, Istanbul, 1910. 360. Rizas G., Abdul Hamid. Sa vie politique et intime. 33 ans de tyrannie, Constantinople, 1909. 361. Rogers J. M., and Ward R. M., Suleyman the Magnificent, London, 1988.

362. Rolland Ch., La Turquie contemporaine, Paris, 1854. 363. Roux J. P., Histoire des Turcs: deux mille ans du Pacifique à la Mediteranée, Paris, 1985. 364. Runciman S., The Fall of Constantinople, 1453, Cambridge, 1965. 365. Salahi R. S., The Ottoman Armenians. London, 1987. 366. Sarkisian A. O., History of the Armenian Question to 1885, Urbana, 1938. 367. Sax C., Geschichte des Machtverfallens der Türkei bis Ende XIX Jahrhunderts, Wien, 1908. 368. Schlumberger G., La siège, la pris et la sac deConstantinople par les turks en 1453, Paris, 1914. 369. Schweizer G., Die Yanitscharen. Geheime Mact des Türkenreichs, Salzbrug, 1984. 370. Setton Kenneth M., Venice, Austria and the Turk in the Seventeenth Century, Philadelphia, 1991. 371. Shaw St., Between Old and New. The Ottman Empire under Sultan Selim III (1789-1807), Massachusettes, 1971. 372. Shaw St., History of the Ottman Empire and Modern Turkey, vol. 1-2, Cambridge-London- New York-Melbourne, 1976-1977. 373. Siruni H. Dj., Bairaktar Mustafa Pacha et Manauk Bey Prince of Moldavie. “Balkania”, Bucarest, 1943, t. 6. 374. Stambul und das moderne Türkentum, von einem Osmanen, Bd. I-II, Leipzig, 1877-1878. 375. Structure sociale et development culturel des villes Sud-Est europeennes et adriatiques aus XVII-XVIII siècles, Bucharest, 1975. 376. Sugar P., Southeastern Europe under Ottoman Rule, 1354-1804, Seatle, London, 1977. 377. Sumner B. H., Peter the Great and the Ottomans, Oxford, 1949. 378. Tekin Alp, Türkismus und Pantürkismus, Weimar, 1915. 379. The Ottoman State and its Place in World History, Leiden, 1974. 380. The Turco-Armenian Question. The Turkish Point of View, Constantinople, 1919. 381. Toledano Ehud, The Ottoman Slave Trade and its Suppression, 1840-1890, Princeton, NJ, 1982. 382. Toynbe Arnold J., and Kirkwood Kenneth P., Turkey, London, 1926. 383. Trumpener U., Germany and the Ottoman Empire 1914-1918, Princeton, New Jersey, 1968. 384. Ubicini M. A., La Turquie actuelle, Paris, 1855. 385. Ubicini M. A., Lettres sur la Turquie, Paris, 1953. 386. Uras Esat, The Armenians in History and the Armenian Question, Istanbul, 1988. 387. Vaughan Dorothy, Europe and the Turk: a Pattern of Alliances, 1350-1700, Liverpool, 1954.

388. Vucinich Wayne S., The Ottoman Empire, its Recor Legacy, Huntington, NY, 1979. 389. Werner E., Markov W., Geschichte der Türken, Berlin, 1978. 390. Witteck P., The Rise of the Ottoman Empire, London, 1938. 391. Wheatcroft Andrew, The Ottomans, London, 1993. 392. Zinkeisen I., Geshichte des Osmanischen Reiche in Europa. Bd. I-VII, Hamburg, 1859-1863. 393. Zurcher E., Turkey. A Modern History, London, New York, 1993. 394. Akadağ M., Celâli isyanlari (1550-1603), Ankara, 1963. 395. Aktepe M., 1720-1724 Osmanli Iran münasebetleri, Istanbul, 1970. 396. Aktepe M., Patrona isyâni (1730), Istanbul, 1958. 397. Avcioğlu D., Türkiyenin düzeni. Kitap 1-2, Istanbul, 1978. 398. Baykal B. S., Midhat Paşa Siyasi ve idari Şahsyeti, Ankara, 1964. 399. Bayur Y. H., Türk inkilăbi tarihi, cilt I, kisim 1, Ankara, 1963. 400. Danişmend I. M., Izahli osmanli tarihi kronolojist. Cilt 1-4, Istanbul, 1947-1955. 401. Defterdar Sari, Mehmet Paşa. Devlet adamlarina ŏğütler derleyen ve çeviren H. R. Ugural, Ankara, 1969. 402. Eren A. C., Selim III-un biografyasi, Istanbul, 1964. 403. Gökalp Ziya, Türkçulüğün esaslari, Ankara, 1961. 404. Gövsa A., Türk meşhurlari ansiklopedisi, Istanbul, 1946. 405. Halaçoglu Y., Osmanlilarda Devlet Teşkilâti va Sosyal Yapi, Ankara, 1996. 406. Icinci Abdulhamidin hatira defteri, Istanbul. 1960. 407. Inal M. K., Osmanli devrinde son sadrazamlar. Cilt II-III. Istanbul, 1941-1942. 408. Inalcik H., Bursa. XV asir sanayine ticaret tarihine dair vesikalar. - Belleten. Cilt XXIV, sayi 93, Ankara, 1960. 409. Inalcik H., Sened-i ittifak ve Gülhane hatt-i hümayunu. - Belleten, Cilt XXVIII, sayi 113, Ankara, 1964. 410. Karal E. Z., Osmanli tarihi. Cilt V-VIII, Ankara, 1956-1962. 411. Kaynar R., Mustafa Reşit Paşa ve Tanzimat. Ankara, 1954. 412. Kazal E. Z., Selim III-un hatti humayunlari. Nizam-i cedid. 1780-1807. Ankara, 1946. 413. Kongar E., Imparatorluktan günümüze Türkiyenin toplumsal yapisi, Istanbul, 1976. 414. Kuran A. B., Inkilap tarihimiz ve ittihad ve Terakki, Istanbul, 1948. 415. Kuran A. B., Inkilap tarihimiz ve Jön türkler, Istanbul, 1945. 416. Kutay M. C., Namik Kemal devrinin Insanlari ve olaylari arasinda, Istanbul, 1956, cilt 2. 417. Mardin S., Jön türklerin siyasi fikirleri, 1895-1908, Ankara, 1964. 418. Ortayli I., Osmanli Imparatorlugun En Uzun Yüzyili, Istanbul, 1983. 419. Öztuna Y., Bir darbenin anatomisi, Istanbul, 1984. 420. Pakalim M. Z., Osmanli tarih deyimleri ve terimleri sözlügü, Cilt I-III, Istanbul, 1946-1955.

421. Ramsaur E. E., Jön türkler ve 1908 ihtilâli, Istanbul, 1972. 422. Şapolyo E. B., Mustafa Reşit Paşa ve Tanzimat devri tarihi, Istanbul, 1945. 423. Sevim A., Yücel Y., Türkiye tarihi. Cilt 1-4, Ankara, 1990-1992. 424. Tahsim Paşa, Abdul Hamid ve yildiz hatiralari, Istanbul, 1931. 425. Talât Paşanin Hatiralari, Istanbul, 1946. 426. Tökin F. H., Türk tarihinde siyasi partiler ve siyasi düşüncenin geliþmesi, 18391965, Istanbul, 1965. 427. Tunaya T. Z., Türkiyede siyasi partiler, Istanbul, 1952. 428. Tunaya T. Z., Türkiyenin siyasi hayatinda batililaşma hareketleri, Istanbul, 1960. 429. Unat F. R., Osmanli sefirleri ve seferetnâmeleri, Ankara, 1968. 430. Uzunçarşili I. H., Anadolu beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu devirleri, Ankara, 1969. 431. Uzunçarşili I. H., Midhat Paşa ve Yildiz mahkemesi, Ankara, 1967. 432. Uzunçarşili I. H., Mustafa Bayraktar. Ankara, 1943. 433. Uzunçarşili I. H., Osmanli devlet teşkilâtinda kapikulu ocaklari. Cilt 1-2, Ankara, 1943-1944. 434. Uzunçarşili I. H., Osmanli Devletinin Saray Teşkilâti. Ankara, 1984. 435. Uzunçarşili I. H., Osmanli tarihi. Cilt I-IV, Ankara, 1947-1959. 436. Yazman M. O., Türkiye tarihi. Selçuklular devri, Istanbul, 1977.

´àì²Ü¸²ÎàôÂÚàôÜ

ՀԵՂիՆԱկի կՈՂՄիՑ

............................................................................................................. 3

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱԶիՆ

ԹՅՈՒՐՔԱԼԵԶՈՒ ՑԵՂԵՐի ՆԵՐԹԱՓԱՆՑՈՒՄԸ ՓՈՔՐ ԱՍիԱ:

ՌՈՒՄի (իկՈՆիԱՅի) ՍԵԼԶՈՒկՅԱՆ ՍՈՒԼԹԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

1. Թյուրքական ցեղերի դաղթարչավը դեպի Փոքր Ասիա .......................... 7 2. Ռումի (իկոնիայի) սելջուկյան սուլթանության կաղմավորումը ն նրա քաղաքական դոյությունը ................................................................................. 20 3. Մոնղոլների ներխուժումը Փոքր Ասիա ն իկոնիայի սուլթանության նվաճումը: Մոնղոլների ւիրապեւությունը Փոքր Ասիայում .............. 34

ԳԼՈՒԽ ԵՐկՐՈՐԴ

ԹՈՒՐՔ-0ՍՄԱՆՆԵՐի ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ կԱԶՄԱՎՈՐՈՒՄԸ

1. Թուրքերը կայսրության սւեղծման ճանապարՀին ................................... 39 2. 0սմանցիների նվաճողական քաղաքանության վերելքը ՃԱՄ դարի երկրորդ կեսին ............................................................................................ 65 3. Լենկ Թեմուրի արչավանքը Փոքր Ասիա ն նրա կողմից օսմանցիներին Հասցված կործանիչ Հարվածը ................................................................................. 97 4. 0սմանյան պեւությանը Համակած ներքին քաղաքական ճդնաժամը Լենկ Թեմուրի արչավանքից Հեւո ն նրա ՀաղթաՀարումը ...................103

ԳԼՈՒԽ ԵՐՐՈՐԴ

կԱՅՍՐՈՒԹՅԱՆ կԱԶՄԱՎՈՐՈՒՄԸ ԵՎ 0ՍՄԱՆՅԱՆ

ՆՎԱՃՈՒՄՆԵՐի ՎԵՐՍկՍՈՒՄԸ ՃՄ ԴԱՐՈՒՄ ԵՎ ՃՄԱ ԴԱՐի ՍկԶԲիՆ

1. 0սմանյան պեւության կայունացումը Մուրադ ԱԱ-ի կաոավարման չրջանում ........................................................................................... 109 2. ՄեՀմեդ ԱԱ «ՖաթիՀը» ն թուրք-օսմանցիների կողմից կոսւանդնուպոլսի դրավումը .............................................................................. 118

ԳԼՈՒԽ ԶՈՐՐՈՐԴ

ՆՎԱՃՈՂԱկԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄՆԵՐի ՆՈՐ ՓՈՒԼԸ ԱՐԵՎՄՈՒՏՔՈՒՄ ԵՎ

ԱՐԵՎԵԼՔՈՒՄ: 0ՍՄԱՆՅԱՆ կԱՅՍՐՈՒԹՅՈՒՆԸ իՐ ԲԱՐՁՐԱԳՈՒՅՆ

ՀԶՈՐՈՒԹՅԱՆ ՈՒ ՎԵՐԵԼՔի ԺԱՄԱՆԱկԱՇՐԶԱՆՈՒՄ

1. ՄեՀմեդ ԱԱ նվաճողական քաղաքականությունը Եվրոպայում ն Ասիայում ............................................................................................................................. 155 2. 0սմանյան կայսրության պեւական կարդը, վարչա-քաղաքական կաոուցվածքը ն սոցիալական Հարաµերությունները ՄեՀմեդ ԱԱ-ի կաոավարման չրջանում ............................................................... 176 3. 0սմանյան կայսրության ներքին ն արւաքին դրությունը Բայաղիդ ԱԱ (1481-1512) կաոավարման ւարիներին .............................. 187 4. Սուլթան Սելիմ Ա Յավուղը (1512-1520) ն նրա կողմից արաµական երկրների նվաճումը: Պաւերաղմներն իրանի դեմ .................................. 192

ԳԼՈՒԽ ՀիՆԳԵՐՈՐԴ

0ՍՄԱՆՅԱՆ կԱՅՍՐՈՒԹՅՈՒՆԸ իՐ ՎԵՐԵԼՔի ՈՒ ԲԱՐՁՐԱԳՈՒՅՆ

ՀԶՈՐՈՒԹՅԱՆ ԺԱՄԱՆԱկԱՇՐԶԱՆՈՒՄ

1. Սուլթան Սուլեյման Ա «կանունիի» դաՀակալումը ն նրա նվաճողական քաղաքականությունը Եվրոպայում ու Միջերկրական ծովի ավաղանում ........................................................................... 205 2. Սուլթան Սուլեյման Ա արնելյան քաղաքականությունը, պաւերաղմներն իրանի դեմ, Պարսից ծոցում ն Հյուսիսային Աֆրիկայում .......................................................................................... 222 3. Սուլթան Սուլեյման կանունիի կաոավարման չրջանի ընդՀանուր µնութադիրը ............................................................................................. 234

ԳԼՈՒԽ ՎԵՑԵՐՈՐԴ

0ՍՄԱՆՅԱՆ կԱՅՍՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՆԱՀԱՆԶի ԺԱՄԱՆԱկԱՇՐԶԱՆՈՒՄ

1. 0սմանցիների աոաջին ոաղմական µախումը ոու սական պեւության Հեւ ............................................................................................................. 247 2. 0սմանյան կայսրության մղած պաւերաղմները Արնմոււքում ն Արնելքում ՃՄԱ դարի երկրորդ կեսին ն ՃՄԱԱ դարում ....................... 252

ԳԼՈՒԽ ՅՈԹԵՐՈՐԴ

0ՍՄԱՆՅԱՆ ՖԵՈԴԱԼիԶՄի ՃԳՆԱԺԱՄԸ: կԱՅՍՐՈՒԹՅԱՆ

ՍՈՑիԱԼ-ՏՆՏԵՍԱկԱՆ ՎիՃԱկԸ ................................................................................ 303

ԳԼՈՒԽ ՈՒԹԵՐՈՐԴ

0ՍՄԱՆՅԱՆ կԱՅՍՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴԱՐԵՐի ՍԱՀՄԱՆԱԳԾՈՒՄ:

1. 0սմանյան կայսրության ոաղմա-քաղաքական դրությունը ՃՄԱԱԱ դարում: ՊաւերաղմներնԱրնելքում ն Արնմոււքում .................. 327 2. ՃանապարՀ դեպի արնմւականացում ............................................................. 360

ԳԼՈՒԽ իՆՆԵՐՈՐԴ

0ՍՄԱՆՅԱՆ կԱՅՍՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԲԱՐԵՓՈԽՈՒՄՆԵՐի

ԴԱՐԱՇՐԶԱՆի ԱՌԱԶիՆ էՏԱՊՈՒՄ

1. Սուլթան Սելիմ ԱԱԱ-ի µարեփոխումները («Նիղամ-ի ջեդիդ») եվ նրա դաՀընկեց լինելը ............................................ 369 2. Մուսւաֆա փաչա Բայրաքթարը եվ «Ռուչչուկյան µարեկամները» ..... 392

ԳԼՈՒԽ ՏԱՍՆԵՐՈՐԴ

0ՍՄԱՆՅԱՆ կԱՅՍՐՈՒԹՅԱՆ ՆԵՐՔիՆ ԵՎ

ՄիԶԱԶԳԱՅիՆ ԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՍՈՒԼԹԱՆ

ՄԱՀՄՈՒԴ ԱԱ կԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՏԱՐիՆԵՐիՆ (1808-1839 ԹԹ.)

1. 1806-1812 թթ. ոուս-թուրքական պաւերաղմը եվ Բուխարեսւի Հաչւության պայմանադիրը ................................................. 403 2. Հույն ժողովրդի աղաւադրական պայքարը: ՄաՀմուդ ԱԱ-ի µարեփոխումները ն ենիչերիական կորպուսի վերացումը ........................... 407 3. Թուրք-եդիպւական աոաջին եվ երկրորդ կոնֆլիկւները ն մեծ ւերությունները: Ռուս-թուրքական Ունկյար-իսքելեսիի պայմանադիրը .................................................................... 431

ԳԼՈՒԽ ՏԱՍՆՄԵկԵՐՈՐԴ

ԹԱՆԶիՄԱԹի ԲԱՐԵՓՈԽՈՒՄՆԵՐԸ

1. ԳյուլՀանեի Հաթթ-ը Շերիֆը եվ 1840-1841 թթ. µարեփոխումները....... 453 2. 1845-1854 թթ. µարեփոխումները ........................................................................ 465 3. Թուրքիան ն 1853-1856 թթ. Ղրիմի (Արնելյան) պաւերաղմը: Թանղիմաթի երկրորդ փուլը .................................................................................... 473

ԳԼՈՒԽ ՏԱՍՆԵՐկՈՒԵՐՈՐԴ

«ՆՈՐ 0ՍՄԱՆՆԵՐԸ» ԵՎ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱկԱՆ ՇԱՐԺՄԱՆ ԾՆՈՒՆԴԸ:

1876 Թ. ՍԱՀՄԱՆԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՀՌԶԱկՈՒՄԸ ................................................... 503

ԳԼՈՒԽ ՏԱՍՆԵՐԵՔԵՐՈՐԴ

ՍՈՒԼԹԱՆ ԱԲԴՈՒԼ ՀԱՄիԴի ԲՌՆԱՏիՐԱկԱՆ ՎԱՐԶԱկԱՐԳԸ

ԳԼՈՒԽ ՏԱՍՆԶՈՐՍԵՐՈՐԴ

1908 Թ. ԵՐիՏԹՈՒՐՔԱկԱՆ ՀԵՂԱՇՐԶՈՒՄԸ: իԹԹիՀԱԴի կԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

1. Երիւթուրքական չարժման ձնավորումը ....................................................... 583 2. 1908 թ. երիւթուրքական Հեղաչրջումը: իթթիՀադը իչխանության ղեկի մու ................................................................... 600

ԳԼՈՒԽ ՏԱՍՆՀիՆԳԵՐՈՐԴ

0ՍՄԱՆՅԱՆ կԱՅՍՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՌԱԶիՆ ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅիՆ

ՊԱՏԵՐԱԶՄի ՏԱՐիՆԵՐիՆ

կԱՅՍՐՈՒԹՅԱՆ կՈՐԾԱՆՈՒՄԸ ................................................................................. 639

կԱՐԵՎՈՐԱԳՈՒՅՆ իՐԱԴԱՐՁՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐի

ԺԱՄԱՆԱկԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՐԱկԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԲԱՅԲՈՒՐԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ ԱՌԱՔԵԼԼի

0ՍՄԱՆՅԱՆ կԱՅՍՐՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

կաղմի ձնավորումը` Գ. Մարիկյանի Տեխ. խմµադիր` Վ. Զ. Բդոյան Համակարդչային ձնավորումը` կ. Սարդսյանի

Սւորադրված է ւպադրության .. 03. 2011 թ. Զափսը` 60x84 1/16: Թուղթ` օֆսեթ: Հրաւ. ... մամուլ, ւպադր. ....մամուլ + 16 էջ ներդիր, պայմ. ...մամուլ: Տպաքանակ` 500: Պաւվեր`..:

ԵՊՀ Հրաւարակչություն, Երան, Ալ. Մանուկյան 1 ԵՊՀ ւպադրաւուն, Երան, Աµովյան 52