Օտարերկրյա ներդրողների ներգրավման քաղաքականությունը քաղաքաշինության ոլորտում

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԼՈՒԽ I ՔԱՂԱՔԱՇԻՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ և ՆՐԱ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

1.1 Անշարժ գույքը, որպես քաղաքաշինության օբյեկտ 1.2. Քաղաքաշինության ոլորտի օրենսդրության ազդեցությունը քաղաքաշինության զարգացման վրա 1.3 Տնտեսական և քաղաքաշինական ծրագրերի փոխկապվածություն

ԳԼՈՒԽ II ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԻ ՆԵՐԳՐԱՎՄԱՆԸ ՆՊԱՍՏՈՂ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ և ՆՐԱՆՑ

ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ ՉԱՓԱՆԻՇՆԵՐԸ

2.1 Քաղաքաշինական էլեմենտների կառավարման համակարգ 2.2 Քաղաքաշինական օբյեկտի կենսացիկլի և օբյեկտի հաշվարկ 2.3 Ներդրումների արդյունավետության հաշվարկ

ԳԼՈՒԽ III. ՔԱՂԱՔԱՇԻՆԱԿԱՆ ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐ

3.1 Քաղաքաշինական ծրագրերի ներդրում և ֆինանսավորում 3.2 Օտարերկրյա ներդրողների ներգրավման քաղաքականությունը քաղաքաշինության ոլորտում Առաջարկներ և եզրակացություններ Օգտագործված գրականություն

2 էջ

1 էջ

Ü»ñ³ÍáõÃÛáõÝ Վերջին տարիներին համաշխարհային տնտեսու թյու նու մ օտարերկրյա ու ղղակի ներդրու մն երը (ՕՈՒ Ն) շարու նակու մ են աճել արագ տեմպերով` ընդլայնելով համաշխարհային շու կայու մ մի ջազգային արտադրու թյան դերը: Հետևապես ՕՈՒ Ն-ները ձեռք են բերու մ վճռորոշ նշանակու թյու ն` երկրի տնտեսու թյան զարգացման և համաշխարհային շու կայու մ նրա ընդգրկվածու թյան տեսանկյու նից: Օտարերկրյա ու ղղակի ներդրու մն երն իրենցից

ներկայացնու մ

են

համաշխարհային

տնտեսու թյան

կարևորագու յն պրոցեսներից, որի ընթացքու մ կատարվու մ է կապիտալ տեղափոխու մ,

արտադրական

ու ժերի

մի ջազգային

տնտեսական

հարաբերու թյու նների զարգացու մ: ՕՈՒ Ն-ները այլ տեսակի մի ջազգային ներդրու մն երից

տարբերվու մ

օտարերկրյա

ներդրողները

ընկերու թյան

գործու նեու թյան

են

նրանով,

որ

հնարավորու թյու ն կառավարման

դրանց են

ձեռք

մի ջոցով բերու մ

աշխատանքների

վրա

թողնել կայու ն և տևական ազդեցու թյու ն: ՕՈՒ Ն ներգրավման ավելացման վրա նշանակալի ազդեցու թյու ն է թողնու մ

կապիտալ

ընդու նող

երկրի

կառավարու թյան

վարած

ներդրու մային քաղաքականու թյու նը, ներդրու մն երի իրավական դաշտի կարգավորու մը,

պետեկան

երաշխիքների

արտոնու թյու նների

տրամադրման գործող համակարգի առկայու թյու նը և այլն: ՕՈՒ Ն իրականացու մը` բացի օտարերկրյա կապիտալից, իր հետ երկիր է բերու մ նոր տեխնոլոգիաներ, աշխատանքային փորձ, ինչը, անկասկած, իր դրական ազդեցու թյու նն է թողնու մ կապիտալ ընդու նող երկրի զարգացման վրա: Անցու մային

տնտեսու թյու ն

ու նեցող

երկրներու մ,

ներքին

ներդրու մային մի ջոցների անբավարար մակարդակի պայմաններու մ առավել կարևորվու մ է ՕՈՒ Ն ներգրավման աշխատանքների դերն ու նշանակու թյու նը:

Վերջին

տարիներին

գիտնականների

թե’

կողմի ց

հայրենական,

ՕՈՒ Ն

նրա

թե’

հետ

արտասահմանյան

կապված

խնդիրների

վերաբերյալ կատարվել է մի շարք վերլու ծու թյու ններ: ՕՈՒ Ն-երի ներգրավման առու մով մե ծ կարևորու թյու ն են ձեռք բերու մ այնպիսի

խնդիրների

գրագետ

հավասարակշռված

լու ծու մն եր

ապահովելը, ինչպիսիք են` ազատականացման մասնավորեցման և ներդրողների

սեփականու թյան

տնտեսվարման

իրավու նքի

գործընթացու մ

պաշտպանու թյու նը,

պետու թյան

մի ջամտու թյու նը,

ներդրու մային մի ջավայրի կատարելագործման ու ղղու թյամբ պետու թյան առաջնային

քայլերի

մշակու մը,

ներդրու մային

գործընթացը

խոչընդոտող գործոնների բացահայտու մը, ներդրու մն երը կարգավորող օրենսդրական դաշտը ձևավորու մը և այլն: ՕՈՒ Ն-երի հետ առնչվող խնդիրների առու մով անփոխարինելի և չափազանց կարևոր են ներկայանու մ նաև ՕՈՒ Ն իրավական դաշտը և երաշխիքային

մե խանիզմն երը`դրանց

խոչընդոտների

դրանք

խթանող

իրականացման

համակարգի

համար

ու սու մն ասիրմամբ:

Որպես ՕՈՒ Ն խոչընդոտներ` ՀՀ տնտեսու թյան համար պետք է նշել տարածաշրջանի

ռազմական

անկախու թյու նը,

տրանսպորտային

խնդիրները, ներքին փոքր շու կան, հու մքային սահմանափակ բազան, ստվերային տնտեսու թյու նը, կոռու պցիան և այլն: Անդրադառնալով

ՀՀ

հարկային

համակարգի

ազդեցու թյանը,

ներդրու մային ոլորտի վրա, պետք է նշել, որ համակարգու մ գործու մ են այնպիսի դրու յթներ, որոնք արտոնու թյու ններ են տրամադրու մ մի այն օտարերկրյա ներդրողներին` առաջացնելով ոչ հավասար մրցակցային պայմաններ

հայրենական

օտարերկրյա

ներդրու մն երով

ընկերու թյու նների մի ջև: Հարկային քաղաքականու թյու նը հանդիսանու մ է ներդրու մն երի ներգրավման յու րօրինակ լծակ: Սակայն Հայաստանու մ հարկային ընկալման

համակարգը և

կառավարման

բավականաչափ

հարկային տեսանկյու նից,

մարմի նների որը

բարդ

հարկատու ների

կողմի ց

արդյու նավետ

բացասաբար

անդրադառնու մ

հարկային քաղաքականու թյան կողմի ց ներդրու մային լծակի դերու մ հանդես գալու վրա: Ներդրու մն եր իրականացնելու համար մե ծ նշանակու թյու ն ու նի նաև երկրի

բանկային

համակարգի

զարգացվածու թյու նը:

Սակայն,

այդու հանդերձ, անհրաժեշտ է կարևորել այն փաստը, որ արտաքին աղբյու րներից ներդրու մն երի ծավալի մե ծացման և հանրապետու թյան գրավչու թյան բարձրացման համար անհրաժեշտ է խրախու սել ներքին աղբյու թների

հաշվին

իրականացվող

ներդրու մն երը:

Հայաստանու մ

ՕՈՒ Ն-ները հանդիսացել են ներքին ներդրու մն երի փոխարինողներ և նրանց

մի ջև

գոյու թյու ն

պայմանավորված ինստիտու ցիոնալ

ու նի

բացասական

ներդրու մային

ապահովվածու թյան

կախվածու թյու ն,

որը

քաղաքականու թյան բավականին

ու շացած

լու ծու մն երի տրամադրմամբ: Քաղաքաշինության ոլորտում ներդրումային քաղաքականության էությունը պետք է կազմեն

ներդրումների ֆինանսավորման աղբյուրների որոշման,

տարածաշրջանային և ենթաոլորտային ասպեկտներում դրանց առաջնահերթ ուղղվածության,

ոլորտի

արդյունավետության

զարգացման

ապահովման

համար

տնտեսական

ներդրված մեխանիզմի

միջոցների մշակման

գործընթացները: ՀՀ քաղաքաշինության ոլորտի համար ներդրումներին խթանելու պետական աջակցությունը չի կարող դրսևորվել միայն բյուջետային մասհանումներով: Այստեղ հարկավոր է հաշվի առնել պետական հոգածության այլ տարբերակներ ևս, ինչպիսիք կարող են դրսևորվել, օրինակ հարկային և մաքսային արտոնյալ քաղաքականության ցուցաբերմամբ:

ԳԼՈԻԽ I Քաղաքաշինություն հասկացությունը և նրա կառավարումը Անշարժ գույքը որպես քաղաքաշինության գործունեության օբյեկտ

1.1

Տնտեսագիտությունը որպես ամբողջական գիտական տեսություն ձևավորվել է դեռևս XVII-րդ դարում, իսկ «Անշարժ գույք» հասկացությանը վերաբերող տերմիններն առաջացել են շատ ավելի վաղ` մարդկային հասարակության զարգացման

ամենավաղ

բազմազանության

մեջ

փուլում:

հղկվեց

Ժամանակի

«անշարժ

ընթացքում

գույք»

տերմինների

հասկացությունը:

Դա

պայմանավորված է առաջին հերթին նրանով, որ անշարժ գույքը ակտիվորեն մասնակցել է այն գործընթացներում, որոնք կազմում են հասարակության ապրելակերպի

հիմքը,

այն

է`

տնտեսական

բարիքների

ստեղծում

օգտագործում: Անշարժ գույքի սահմանումը հետևյալն է1. անշարժ գույք են համարվում հողամասերը, ընդերքի մասերը, մեկուսի ջրային տարածքները, անտառները, բազմամյա տնկիները, վերգետնյա և ստորգետնյա շենքերը և այլ հողին ամրակցվաց գույքը, այսինքն այն օբյեկտները, որոնք անհնար է հողից անջատել առանց այդ գույքին կամ հողամասին վնաս պատճառելու, կամ դրանց նշանակության փոփոխելու, դադարման, կամ նպատակային հետագա օգտագործմամ անհնարինության: Անշարժ գույքի յուրահատկությունը կայանում է նրանում, որ այն իրենից ներկայացնում է ոչ թե պարզապես իր, այլ երկու իրերի անքակտելի միասնություն` հողատարածքը, որպես բնական իր, շենքը` աշխատանքի արդյունք: Ցանկացած անշարժ գույք իրենից ներկայացնում է իր, այսինքն` նյութական ակտիվ: Ինչ նպատակների համար էլ օգտագործվի անշարժ գույքը, ամենից առաջ այն պետք է դիտարկել« նյութական տեսանկյունից, քանի որ բնաիրային ÐÐ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝ

հատկանիշները որոշում են անշարժ գույքի ամենակարևոր հատկությունը` օգտակարությունը: Այս ամենից ելնելով հարց է առաջանում, հանդիսանում է արդյոք անշարժ գույքը տնտեսական բարիք, այսինքն` բնորոշ է նրան սահմանափակ լինելը: Եթե հիշենք, որ անշարժ գույքի պարտադիր ատրիբուտ են հանդիսանում հողատարածքները, իսկ մարդկային տեղաբաշխման վայրեր հանդիսացող հողատարածքները սահմանափակ են, ապա կարելի է պնդել, որ անշարժ գույքը հանդիսանում է տնտեսական բարիք, սրանից էլ կարելի է ենթադրել, որ անշարժ գույքի ցանկացած օբյեկտ ունի որոշակի արժեք: Անշարժ գույքի օբյեկտի արժեքը ունի ոչ միայն բացարձակ բնույթ, այլև հարաբերական արտահայտություն, որը կախված է օգտակարության և սահմանափակության աստիճանից, այսինքն` կարող են լինել առավել և սակավ արժեք ունեցող անշարժ գույքի օբյեկտներ: Պետք է նշել, որ անշարժ գույքի` որպես բարիք նշանակությունը չի սահմանափակվում նյութական պահանջմունքի բավարարմամբ: Բոլորին է հայտնի, որ հենց ճանապարհներն են (անշարժ գույքի օբյեկտի տարատեսակ) բնական

տարածքը

վերածում

կազմակերպված

տարածության,

որն

էլ

անմիջականորեն իր ազդեցությունն է ունենում տնտեսական զարգացման վրա : Վերջապես անշարժ գույքը, ինչպես բարիքներից շատ քչերը, կարող է բավարարել նաև ոչ նյութական պահանջներ: Բոլոր առավել զարգացած քաղաքներն ու պետություններն զուգորդվում են այս կամ այն անշարժ գույքի օբյեկտի հետ: Օրինակ.

Եգիպտոսը` Քեոփսյան բուրգերով, Մոսկվան` Կրեմլով

և այլն: Առաջանում է նաև անշարժ գույքի տնտեսագիտական բացատրության անհրաժեշտություն. Համաձայն

լայնորեն

կիրառվող

սահմանման

տնտեսագիտությունը

մեկնաբանվում է որպես տնտեսական բարիքների ստեղծման գործընթաց, որն իրականցվում է ռեսուրսների սահմանափակ առկայության պայմաններում: Հետևաբար

անշարժ

գույքի

էկոնոմիկան`

ընդհանուր

տնտեսական

գործընթացի այն մասն է, որը կապված է տնտեսական բարիքների բազմաթիվ

տեսակներից

մեկի`

անշարժ

գույքի

օբյեկտների

ստեղծման

հետ

(բացառությամբ հողատարածքները, որոնք` ըստ սահմանման հանդիսանում են բնության արդյունք): Անշարժ գույքը տնտեսության հետ կապերի ժամանակ շատ դեպքերում դիտվում է որպես ապրանք: Այս հասկացությունը բնորոշ է ոչ միայն բնակելի, այլև

բոլոր

տիպի

անշարժ

գույքի

օբյեկտներին:

Անշարժ

գույքը

ձեռնարկատիրական գործունեությամբ զբաղվողների համար հանդիսանում է ոչ թե անմիջական տնտեսական բարիք, ձեռնարկատիրական գործունեության իրականացման

պարտադիր

պայման:

Հետևաբար,

անշարժ

գույքը

հանդիսանում է արտադրության անհրաժեշտ գործոն, որի օգտագործման պահանջը

պարտադիր

սակայն

ամենևին

էլ

պարտադիր

չէ

այն

սեփականեցնել: Անշարժ գույքը որպես ապրանք միշտ առկա է 2 ձևով. ապրանք-օբյեկտ (սեփականություն ձեռք բերելու նպատակով), և ապրանքծառայություն (վարձակալության նպատակով):

Նկ 1 անշարժ գույք - ապրանք

Ծառայություններ (որոշակի նպատակների համար օբյեկտի օգտագործման հնարավորություն)

Օբյեկտ (շենք, շինություն, տարածքներ)

Անշարժ գույք - ապրանքին բնորոշ հակասականությունն ունի ևս մեկ տեսանկյուն,

որը

կարելի

ներկայացնել

բազմաբնակարան

շենքերի

բնակարանների օրանակով, որոնք այսօր հանդիսանում են առևտրային շրջանառության առարկա, այսինքն` ապրանք: Սակայն պնդել, որ այդ

բնակարաններն օժտված են ապրանքին բնորոշ բոլոր հատկություններով, սխալ կլինի: Բացատրությունը կայանում է նրանում, որ ցանկացած ապրանքօբյեկտի համար պարտադիր հատկություն է հանդիսանում նրա արտացոլումը բնական

ձևով:

հատկություն

Բազմաբնակարան

չունեն.

նրանց

շենքերում

բոլոր

բնակարաններն

տարածական

այդպիսի

սահմանափակող

կոնստրուկտիվ տարրերը (պատեր, մրջնորմեր, ծածկեր) հանդիսանում են ամբողջ շենքի բաղկացուցիչ մասերը և չեն կարող պատկանել որևէ կոնկրետ բնակարանին: Այսպիսով, բնակարանը, հանդիսանալով սեփականության օբյեկտ և, հետևաբար, պոտենցիալ ապրանք, գործնականում չունի նյութական մարմնավորում առաստաղի

(եթե ներկը

հաշվի և

չառնենք

պատերի

հատակի

միջհարկային

պաստառները):

Հաշվի

ծածկը, առնելով

բնակարանների բնական ձևով արտացոլման անհնարինությունը` անհրաժեշտ է դրանք դիտարկել որպես եչ նյութական ակտիվներ: Սեփականաշնորհելով բնակարանը` մարդը ստանում է ոչ թե սեփական բնակարն որպես այդպիսին, այլ այդ բնակարանի նկատմամբ սեփականության իրավունք, այսինքն` այդ անշարժ գույքը, որպես տնտեսական բարիք, ապրանք կամ եկամտի աղբյուր օգտագործելու հնարավորություն: Անշարժ գույք - ապրանքի յուրահատկությունները դիտարկելիս, որպես առաջին

յուրահատկություն

կարելի

դիտարկել

նրա

հատկանշական

ուղղվածությունը և բարդ ու տարատեսակ լինելը: Այս յուրահատկությունը կարելի է առանձնացնել և ըստ ներկայացնել հետևյալ երկու ենթակետերի` 1.

Հատկանշական

ուղվածությունը

դեպի

բնակարանային

ոլորտը,

որտեղ նրա յուրահատկություններն առավել ակնհայտ են և արտահայտվում են առավել հաճախ, 2.

անշարժ գույք - ապրանքի բարդ և տարատեսակ լինելը ստեղծում է

իրավունքների

սահմանման

դրանց

սահմանների

որոշման

անհրաժեշտություն: Երկրորդ յուրահատկությունը տվյալ ապրանքի ներդրումային բնաույթն է: Ապրանք

օբյեկտը

նախատեսված

երկարաժամկետ

օգտագործման

համար: Այն երկարաժամկետ ապրանք է, որը չի սպառվում օգտագործման

ընթացքում: Անշարժ գույքի նախնական բնաիրային հատկությունների բոլոր ֆիզիկական

փոփոխւթյունները

հիմանականում

պայմանավորված

են

ժամանակի գործոնի ազդեցությամբ: Անշարժ գույքի երկարակեցությունն իրենից ներկայացնում է պահանջմունքի բավարարման սկզբունքորեն այլ բնույթ: Բազմաթիվ գործարաններ, գրասենյակներ և բանկեր, խանութներ և պահեստներ, ունենալով բավականին նոր և ժամանակակից սարքավորումներ, գործում են նույնիսկ նախորդ ժամանակաշրջանում կառուցված շենքերում և շինություններում: Երրորդ

յուրահատկությունն

անշարժ

գույքի

ցանկավցած

օբյեկտի

եզակիությունն է: Եզակիության գլխավոր որոշիչ գործոնն օբյեկտի դիրքն է: Նույնիսկ

զանգվածային

շինարարության

դեպքում

միևնույն

տարածքում

գտնվող երկու հարևան շենքերի միանման բնակարանները կարող են տարբերվել իրենց աշխարհագրական դիրքվ և այլ յուրահատկություններով, որոնք իհարկե աննշան, բայց որոշիչ ազդեցություն են ունենում արժեքի վրա: Չորորդ

հատկությունն

ցուցանիշն

է:

օգտագործվող

Այն

անշարժ

կապված

մեծ

գույքի

բարձր

կապիտալատարության

անշարժ

գույքի

ստեղծման

քանակությամբ

նյութական,

ընթացքում

ֆինանսական

աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործմամբ: Այսպիսի յուրահատկության տնտեսական

հիմնավորումն

ակնհայտ

է`

պահանջարկի

«միանգամյա»

բավարարումը հավասարազոր է արժեքի համապատասխան բարձրացմանը: Սա նշանակում է, որ այլ հավասար պայմանների դեպքում, երկարակյաց բարիքը պահանջում է ավելի մեծ ծախսեր: Անշարժ գույքի օբյեկտի ստեղծման ընթացքում կատարվող ծախսերից բացի, առկա են նաև զգալի գործարքային ծախսեր, որոնք կապված են շուկայական գործարքների իրականացման արդյունքում վաճառողից գնորդին ապրանքը փողանցելու

հետ:

գործարքային

ծախսերի

բարձր

մակարդակը

որոշող

հիմնական գործոններն են. 

յուրաքանչյուր անշարժ գույքի օբյեկտի եզակիությունը,



անշարժ գույքի օբյեկտի հետ կապված գործարքների ձևակերպման

հիմնական պահանջները,

 անշարժ գույքի օբյեկտի պարտադիր պետական գրանցումը,  շուկայական գործարքների տևողության և բարդության ավելացումը և այլն: Հինգերորդ յուրահատկությունը սկզբունքային բնույթ է կրում, այն է` անշարժ գույքը կարող է հանդիսանալ ապրանք իր կյանքի տևողության ցանկացած փուլում: Դա նշանակում է, որ առևտրային շրջանառությունում կարող է մասնակցել

ոչ

միայն

ավարտուն

շենքը

կամ

շինությունը,

այլ

նաև

«կիսակառույցը»: Գոյություն ունի նաև մեկ այլ գործոն, որը հաստատում է անշարժ գույքի եզակիության

հատկությունը:

Եթե

անշարժ

գույքը

համեմատենք

այլ

ապրանքների հետ, ապա կտեսնենք, որ այն ապրանքները, որոնք չեն հանդիսանում երկարաժամկետ օգտագործման առարկաներ, վաճառվում են դրանց պատրաստումից հետո շատ կարճ ժամանակաշրջանի ընթացքում: Դա այսպես

կոչված

պիտանելիության

ժամկետն

է,

որի

խախտումը

շատ

դեպքերում կարող է առաջ բերել լուրջ տնտեսական հետևանքներ: Միայն անշարժ գույքին է բնորոշ ունենալ ապրանքային հատկություններ, նախքան լիարժեք պատրաստ լինելը, ամբողջովին պատրաստ լինելու պահին և պատրաստ լինելուց հետո: Այս ամենից հետևում է, որ անշարժ գույքի համար «ապրանքայնության ժամանակահատվածը» առավելագույնն է: Վեցերորդ առավձնահատկությունն

անշարժ գույքի

տարբեր

ձևերի

տարրերի ոչ միանման ապրանքայնությունն է: Բոլոր երկարաժամկետ և կարճաժամկետ օգտագործման ապրանքները կարելի է գնել և վաճառել հավասար պայմաններով և առանց որևէ սահմանափակումների: Անշարժ գույքի հետ գործարքներ իրականացնելիս իրավիճակն այլ է: Նրա որոշ ձևերի դեպքում

առևտրային

շրջանառությունը

կամ

ուղղակիորեն

արգելված

օրենքով, կամ պայմանավորված է որոշակի սահմանափակումներով: Յոթերորդ առանձնահատկությունն անշարժ գույքի իրացվելիության առավել ցածր մակարդակն է` համեմատած այլ ապրանքների հետ: իրացվելիությունն ապրանքի դրամական միջոցների վերածվելու հատկությունն է:

Նկ

Իրացվելիության

փոխկապվածությունը

անշարժ

խմբերի գույքի

եզակիության և կապիտալատարության հետ

Այժմ դիտարկենք որպես եկամտի աղբյուր հանդիսացող անշարժ գույքի օգտագործման յուրահատկությունները: առաջին դրույթը կայանում է նրանում, որ ոչ բոլոր անշարժ գույքի օբյելտները կարող են հանդիսանալ եկամտի ստացմման աղբյուր: Բնակարանային ֆոնդի օբյեկտների

մեծ

մասը,որոնք

տրամադրվում

են

որպես

սոցիալական

վարձակալություն, հանդիսանում են ոչ թե եկամտի աղբյուր, այլ բյուջեի ծախսային

հոդված:

արդյունքում

Այն

բնակարանները,

սեփականացվել

են

որոնք

բնակիչների

սեփականաշնորհման

կողմից,

հիմնականում

բնակեցված են հենց իրենց` սեփականատերերի և նրանց ընտանիքների անդամների կողմից և ծառայում են որպես տնտեսական բարիք: Կարելի է ասել, որ անշարժ գույքի «եկամտային պոտենցիալը», եթե դիտարկենք միայն այն եկամուտը, որը կարող է ստանալ նրա սեփականատերը, այսինքն` ռենտան, համեմատաբար չնչին է: Երկրորդ

դրույթը

եկամուտների

վերաբերվում

տարբերությանը:

հենց

Առաջին

անշարժ

գույքից

դեպքում

ստացվող

անշարժ

գույքը

հանդիսանում է եկամուտի ստացման միակ աղբյուր, երկրորդ դեպքում` եկամուտի աղբյուրներից մեկը, և հավանական է ոչ գլխավոր: Անփոփելով կարելի է ասել, որ անշարժ գույքը, որպես տնտեսագիտական կատեգորիա, հանդիսանում է նյութական ակտիվ, որի արժեքային համարժեքը որոշվում է այն որպես տնտեսական բարիք, ապրանք կամ եկամտի աղբյուր օգտագործելու արդյունավետությամբ:

Հայաստանի հանրապետության զարգացման ռազմավարական ուղությունը շուկայական տնտեսության ստեղծումն է: Շուկայական տնտեսությունը, օրենքի շրջանակում գործող, տնտեսական ազատությունների համակարգ է, որտեղ տնտեսվարող

սուբյեկտները

փողհամագործակցում

են

շուկայի

մեխանիզմների, այսինքն` գների, առաջարկի և պահանջարկի միջոցով: նշված բարդ

բազմակողմանի

սեփականատիրական մրցակցության

խնդրի

լուծումը

իր

հարաբերությունների

զարգացում,

և´

մեջ

ներառում

ձևափոխում,

համապատասխան

և´

նորմալ

շուկայական

ենթակառուցվածքի ստեղծում: Այս խնդրի լուծման նպատակով, հատուկ ուշադրության են արժանանում այն ուղությունները, որոնց զարգացումը որոշիչ նախապայման

հանդիսանում

ամբողջ

տնտեսական

համակարգի

բարեփոխման համար: Նման ուղություն է համարվում անշարժ գույքի շուկայի զարգացումը:

ՈՒսումնասիրելով

անշարժ

գույքի

շուկան

բազմաթիվ

զարգացած

տնտեսություն ունեցող երկրներում` կարելի է նշել հետևյալ միտումները. 

Անշարժ գույքը կազմում է ազգային հարստության հիմք: Հենց անշարժ

գույքի օբյեկտներում է հաջորդաբար կուտակվում նախորդ սերունդների աշխատանքը` ապահովելով կյանքի պատշաճ մակարդակ ինչպես ներկայում, այնպես էլ ապագայում: 

Անշարժ գույքի շուկան երկրի տնտեսական աճը խթանող յուրահատուկ

մեղանիզմ

է:

Տարբեր

նշանակության

անշարժ

գույքի

օբյեկտներում

կուտակվում միջոցների զգալի մասի ներդրումը, որը, ի վերջո, բերում է առաջարկի և պահանջարկի որակական փոփոխությունների և ապահովում է զարգացման դրական մակրոտնտեսական շարժը: 

Անշարժ գույքը, լինելով մարդու և հասարակության կենսագործնեության

հիմք, իրենից ներկայացնում է շուկայական շրջանառության, սեփականության և կառավարման հատուկ օբյեկտ:

Նկ.3 Անշարժ գույքի օբյեկտների էությունը

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՊԱՀԱՆՋՄՈՒՆ

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ՊԱՀԱՆՋՄՈՒՆՔ

ԱՆՇԱՐԺ ԳՈՒՅՔ ՈՐՊԵՍ ԵԿԱՄՏԻ ԱՂԲՅՈՒՐ

ՈՐՊԵՍ ԲԱՐԻՔ

ՕԳՏԱԿԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ԲՆՈՒԹԱԳՐԵՐԸ

ԻՐԱՎԱԲԱՆԱԿԱՆ

ՕՐԵՆՔՆԵՐԻ

ՀԱՆՐԱԳՈՒՄԱՐ

ԱՐԺԵՔ ԳԻՆ

ԻՐԱՎԱԲԱՆԱԿ

ԱՆ

ՕՐԵՆՔՆԵՐԻ

ՀԱՆՐԱԳՈՒՄԱ

ԱՌԱՋԱՐԿԻ և

ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԻ

ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐ

ՄԱՐԴՈՒ ԿԱՐԳԱՎԻՃԱԿԻ

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ՄԻՋՈՑՆԵՐ

Հաշվի առնելով այս տեսակետը` պետությունը իր կողմից ապահովում է անշարժ գույքի կյանքի տևողության բոլոր փուլերում նրա արդյունավետ օգտագործման հսկման համակարգի ստեղծումը: Չի կարելի անտեսել նաև անշարժ գույքի նշանակալի սոցիալական դերը: Մի կողմից

անշարժ

գույքի

նորմալ

գործունեությունը

տալիս

դրական

սոցիալական արդյունք, առաջին հերթին անշարժ գույքի այնպիսի օբյեկտների շնորհիվ, ինչպիսիք հանդիսանում են բնակելի տները (սրանք առաջնայինն են սպառողական տեսանկյունից), մյուս կողմից, նորմատիվային-իրավական, ֆինանսատնտեսական

կառավարչական

մեխանիզմները

ներառող

արդյունավետ պետական համակարգի բացակայությունը կարող է կտրուկ

նվազեցնել անշարժ գույքի շուկայական պոտենցիալը և բերել անցանկալի սոցիալական հետևանքների: Անշարժ գույքի բարդությունն ու բազմակողմանիությունը, նրա շուկայական շրջանառության

հնարավորությունների

օգտագործման

ձևերի

բազմազանությունն անհրաժեշտություն է առաջացնում ստեղծել այնպիսի արդյունավետ համակարգ, որը. 

կընդգրկի անշարժ գույքի տևաողության բոլոր փուլերը,



կապահովի անշարժ գույքի օգտագործման բոլոր ձևերի կառավարման

արդյունավետությունը: Հասկանալի է, որ այդպիսի համակարգի ստեղծումը պայմանավորված է ժամանակակից

պահանջներին

համապատասխանող

մասնագետների

առկայությամբ: Հայաստանում այս համակարգը գտնվում է զարգացման փուլում: Նկ. 4 Անշարժ գույքի շուկայի ծավալն ըստ ֆինանսավորման աղբյուրի

Քաղաքաշինական գործունեության հիմնադրույթներն ու այդ գործունեության հետ

կապված

հարաբերությունները,

որոնք

կարգավորվում

են

«Քաղաքաշինության մասին» ՀՀ օրենքով, իրականում տնտեսության մաս կազմող այն գործընթացներն են, որոնց արդյունքում ձեռք են բերվում արտադրական և ոչ արտադրական բնույթի հիմնական միջոցներ:

Քաղաքաշինական գործունեության օրենսդրական սահմանումը տրվում է` Քաղաքաշինությունը2 կենսագործունեության ստեղծման

կամ

Հայաստանի համար

բարենպաստ

փոփոխման

իրավաբանական

անձանց

նպատակով դրանց

Հանրապետության տարածական պետության,

միավորումների

միջավայրի ֆիզիկական,

գործողությունների

համախումբ է, որն ընդգրկում է` 1. Հայաստանի Հանրապետության, նրա վարչատարածքային միավորների և դրանց բաղկացուցիչ մասերի սոցիալ-տնտեսական զարգացման համալիր ծրագրերի, տարաբնակեցման համակարգերի ձևավորման, տարածքների կայուն զարգացման և դրանց նպատակային օգտագործման ուղղությունների և գերակայունությունների, արտադրական կարողությունների տեղաբաշխման, ինժեներատրանսպորտային և այլ ենթակառուցվածքների կազմակերպման, կանխատեսման, ծրագրման և նախագծման բոլոր տեսակները. 2. Շենքերի, վերակառուցման

շինությունների (ներառյալ`

արդիականացման,

ինչպես

նախագծման

քանդման), նաև

շինարարության,

վերականգնման,

տարածքների

ուժեղացման,

բարեկարգման

բոլոր

տեսակները. 3. Շենքերի,

շինությունների

շահագործումը`

իրավական

ակտերի,

քաղաքաշինական և նորմատիվ-տեխիկական փաստաթղթերի պահանջներին համապատասխան: Հայաuտանի Հանրապետության Նախագահի 2002 թվականի մարտի 16-ի ՆՀ1064 հրամանագրով հաuտատված կարգի 4-րդ կետը և ի կատարումն Հայաuտանի Հանրապետության կառավարության 2002 թվականի մարտի 6-ի որոշման` Հայաuտանի Հանրապետության կառավարությունը որոշում է3. 3.

Uտեղծել

«Հայաuտանի

Հանրապետության

քաղաքաշինության

նախարարության աշխատակազմ» պետական կառավարչական հիմնարկ: 4. Հաuտատել`

«ø³Õ³ù³ßÇÝáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ» ÐÐ ûñ»ÝùÇ 2-ñ¹ Ñá¹í³Í ÐÇÙùÁ` «ä»ï³Ï³Ý Ï³é³í³ñã³Ï³Ý ÑÇÙÝ³ñÏÝ»ñÇ Ù³uÇÝ» Ð³Û³uï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý oñ»ÝùÇ 7-ñ¹ Ñá¹í³ÍÁ

ա) Հայաuտանի Հանրապետության քաղաքաշինության նախարարության կանոնադրությունը4. բ) Հայաuտանի Հանրապետության քաղաքաշինության նախարարության աշխատակազմի կառուցվածքը5. գ) Հայաuտանի Հանրապետության քաղաքաշինության նախարարության աշխատակազմին հանձնվող գույքի կազմը և չափը6: Նախարարության նպատակները և խնդիրներն են` ա)

Հայաuտանի

համալիր

Հանրապետության

ծրագրերի

ճարտարապետության,

uոցիալ-տնտեuական

շրջանակներում

շինարարության,

զարգացման

քաղաքաշինության,

տարածքների

ինժեներական

պաշտպանության, բնակարանային-կոմունալ տնտեuության, տարածքային հատակագծման տարածքների oգտագործման

տարաբնակեցման

պլանավորման ուղղությունների

կարողությունների

զարգացման,

ծրագրերի

նպատակային

գերակայությունների,

արտադրական

ինժեներատրանuպորտային

կազմակերպման և

ձեւավորման,

դրանց

տեղաբաշխման,

ենթակառուցվածքների զարգացման

ու

համակարգերի

պետական

ոլորտներում

ու

այլ

հեռանկարային

քաղաքականության

մշակման

ապահովումը. բ) բնագավառի զարգացումն ապահովող և գործունեությունը կարգավորող oրենքների ու այլ իրավական ակտերի նախագծերի մշակումը և դրանք uահմանված կարգով Հայաuտանի Հանրապետության կառավարության կամ Հայաuտանի Հանրապետության վարչապետի քննարկմանը ներկայացնելը. գ) քաղաքաշինական, ճարտարապետական ու շինարարական նորմատիվտեխնիկական փաuտաթղթերի (շինարարական նորմեր, uտանդարտներ, հրահանգներ և այլն) մշակումն ու uահմանված

կարգով հաuտատումը

(ընդունումը, բացի ազգային uտանդարտներից). դ) իր իրավաuության uահմաններում Հայաuտանի Հանրապետության, նրա վարչատարածքային միավորների և դրանց բաղկացուցիչ մաuերի uոցիալÑ³Ù³Ó³ÛÝ N 1 Ñ³í»Éí³ÍÇ

Ñ³Ù³Ó³ÛÝ N 2 Ñ³í»Éí³ÍÇ

Ñ³Ù³Ó³ÛÝ N 3 Ñ³í»Éí³ÍÇ

տնտեuական

զարգացման

քաղաքաշինական

պետական

հիմնավորումների

նպատակային

մշակման

ու

ծրագրերի

իրականացման

ապահովումը. ե) բնակավայրերի, ինչպեu նաև կառուցապատման համար նախատեuված այլ

հողերի

նորմերի

oգտագործման,

uահմանման

քաղաքաշինական

քաղաքականության

uահմանափակումների

մաuով

հողային

պաշարների

պետական կառավարման իրականացումը. զ) իր իրավաuության uահմաններում բնակավայրերի կայուն զարգացման քաղաքականության մշակումը. է)

բնագավառի

աշխատանքների

տեխնիկական

քաղաքականության

համակարգումը

Հայաuտանի

վարումը

այդ

Հանրապետության

տարածքում. ը)

քաղաքաշինության

բնագավառում

գիտատեխնիկական

պետական

նպատակային ծրագրերի մշակումն ու իրականացումը. թ)

Հայաuտանի

շինարարության

Հանրապետության

տարածքում

իրականացման

uեյuմակայուն

նպատակով

կատարվող

ինժեներահետազննական, տարածքների ինժեներական պաշտպանության, շահագործվող

շենքերի

տեխնիկական

կառուցվածքների

վիճակի

(անձնագրավորման)

(այդ

թվում`

ուuումնաuիրման,

ուղղությամբ

ինժեներական)

վկայագրավորման

կատարվող

աշխատանքների

կազմակերպման ու համակարգման ապահովումը. ժ) բնակարանային քաղաքականության (բնակարանային շինարարության), բնակարանային վերաբերող

տնտեuության

ծրագրային

մեջ

առկա

փաuտաթղթերի

առանձին

մշակումը

հիմնահարցերին դրանց

ներդրման

մեխանիզմների ապահովումը. ժա) իր իրավաuության uահմաններում կոմունալ ոլորտի քաղաքականության հիմունքների մշակումը և դրանց ներդրման մեխանիզմների ապահովումը. ժբ) աղետի գոտու վերականգնման աշխատանքների համակարգումը. ժգ) Հայաuտանի Հանրապետության oրենuդրությամբ uահմանված կարգով և իր

իրավաuության

uահմաններում

Հայաuտանի

Հանրապետության

միջազգային

պայմանագրերի

նախապատրաuտման,

(համաձայնագրերի)

միջազգային

ու

նախագծերի

տարածաշրջանային

կազմակերպություններին Հայաuտանի Հանրապետության անդամակցության և միջազգային պայմանագրերին (համաձայնագրերին) միանալու նպատակով իրականացվող աշխատանքներին մաuնակցելը. ժդ) միջազգային ֆինանuական կազմակերպությունների, դոնոր երկրների հետ համատեղ իր իրավաuության uահմաններում բնագավառին ցուցաբերվող oժանդակության և աջակցության ծրագրերի նախապատրաuտումն ու դրանց իրականացումը. ժե) միջազգային կազմակերպությունների և oտարերկրյա պետությունների կողմից ֆինանuավորվող ծրագրերն իրականացնող գրաuենյակների հետ համագործակցությունը. զ)

Հայաuտանի

Հանրապետությունում

ոլորտի

ձեռնարկատիրական

գործունեության (այդ թվում` փոքր և միջին) զարգացմանը նպաuտելը. ժէ)

Հայաuտանի

Հանրապետության

տարածքային

հատակագծման

տարաբնակեցման նախագծերի մշակման ապահովումը, նշված նախագծերի` uահմանված

կարգով

հաuտատումից

հետո

դրանցով

ամրագրված

պահանջների կատարման նկատմամբ վերահuկողությունը. ժը) քաղաքաշինական գործունեություն իրականացնող uուբյեկտների կողմից իրավական

ակտերի,

քաղաքաշինական

տեխնիկական փաuտաթղթերի

փաuտաթղթերի,

պահանջների

նորմատիվ-

կատարումը, ինչպեu նաև

շենքերի և շինությունների շինարարության (քանդման) ու շահագործման ընթացքում մարդկանց ու կենuագործունեության միջավայրի անվտանգությունն ապահովելու նպատակով Հայաuտանի Հանրապետության oրենuդրությամբ uահմանված

կարգով

քաղաքաշինական

գործունեության

նկատմամբ

պետական տեuչական վերահuկողությունը. ժթ) քաղաքաշինական գործունեության առանձին տեuակների` Հայաuտանի Հանրապետության oրենuդրությամբ uահմանված կարգով լիցենզավորումը.

ի)

Հայաuտանի

Հանրապետության

պետական

քաղաքաշինական

կադաuտրի վարումը, ամփոփումն ու քաղաքաշինական տեղեկատվական բանկի կազմավորումը. իա) Հայաuտանի Հանրապետության oրենuդրությամբ uահմանված կարգով և

իր

իրավաuության

uահմաններում

բնագավառում

տեխնիկական

նորմավորման, uտանդարտացման և համապատաuխանության հավաuտման ուղղությամբ կատարվող աշխատանքների կազմակերպումը. իբ) Հայաuտանի Հանրապետության oրենuդրությամբ uահմանված այլ խնդիրների իրականացումը. Շինարարական արտադրանքը, կամ այլ կերպ ասած հիմնական միջոցները` լինեն

նորակառույց,

թե

վերակառուցված

արտադրական,

բնակելի,

հասարակական և սոցիալական նշանակության այլ շենքեր և շինություններ, կառույցներ

ու

կառուցվածքներ,

վերջո

հանդիսանում

են

որոշակի

քաղաքականության արդյունք: Քաղաքաշինական գործունեության իրականացմանը հաuարակայնության մաuնակցության ունի որոշակի նպատակներ` ա)պետության,

հաuարակության

քաղաքացիների

շահերի

փոխհամաձայնեցումը. բ)

հրապարակայնության

ապահովումը,

բացի

oրենքով

uահմանված

դեպքերից. գ)քաղաքաշինական

ծրագրերի

նախագծերի

լավագույն

լուծումների

ընտրությանն oժանդակելը: Քաղաքաշինական գործունեության օբյեկտներն են` 1. Հայաստանի Հանրապետության տարածքը. 2. Հայաստանի

հանրապետության

վարչատարածքային

միավորների

տարածքները. 3. Հայաստանի

Հանրապետության

բնակավայրերը,

դրանց

առանձին

թաղամասերը և գոտիները, ինչպես նաև հերթափոխային, արշավախմբային,

պաշտպանական նշանակության, մաքսային սպասարկման, այգեգործական, ամառանոցային և այլ գործառնական տարածքներ. 4. արդյունաբերական,

ագրոարդյունաբերական,

հիդրոտեխնիկական,

էներգետիկ, գիտատեխնիկական համալիրները և հանգույցները. 5. Քաղաքաշինական, համալիրները,

ճարտարապետական,

հանգստի

ջրատարածքները,

ժամանցի

արգելանոցները,

լանդշաֆտային

գոտիները,

հատուկ

առողջավայրերը,

պահպանության

գոտիները,

դրանց համակարգերը և բաղկացուցիչ մասերը. 6. Առանձին հողակտորները, շենքերը, շինությունները, պատմության և մշակույթի հուշարձանները. 7. Ինժեներատրանսպորտային հաղորդակցությունների համակարգը. 8. Քաղաքաշինական փաստաթղթերը7: Ինչպես երևում է ներկայացված սահմանումից բացառությամբ «8» կետում նշվածից,

քաղաքաշինական

հանդիսանում

են

որոշակի

գործունեության

մյուս

աշխարհագրական

բոլոր

օբյեկտները

սահմաններ

ունեցող

տարածքներ, ինչպես նաև բնական կամ արհեստական համալիրներ: Այլ կերպ ասած.

քաղաքաշինական

տարածքներն

են,

կամ

գործունեության մարդկանց

այս

բոլոր

օբյեկտները

կենսագործունեության

այն

ընթացքում

ստեղծված օբյեկտները, որոնցում կամ որոնց նկատմամբ իրականացվում է քաղաքաշինական

գործունեությունը:

Ավելորդ

չի

լինի

նշել,

որ

քաղաքաշինական գործունեության դրույթների մի մասը, որպես այդպիսիք կարելի է դիտարկել որպես իրավական կարգավորման արդյունք: Թեև օբյեկտների մեծ մասը կարող է գոյություն ունենալ և գոյություն է ունեցել նույնիսկ մինչև իրավունքի ծագումը (օրինակ` Հայաստանի Հանրապետության տարածքը, որպես երկրագնդի մի տարածք գոյություն է ունեցել մինչև այն ժամանակ, երբ մարդիք ստեղծել են իրավական նորմեր և դրանք ընդունել որպես հասարակական կյանքի կարգավորիչ մեխանիզմ), սակայն իրավական կարգավորման

արդյունքում

երկրագնդի

բնության

այդ

առանձին

հատվածները ստանում են յուրահատուկ իրավական կարգավիճակ, որի

«ø³Õ³ù³ßÇÝáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ» ÐÐ ûñ»ÝùÇ 3-ñ¹ Ñá¹í³Í

շնորհիվ այդ օբյեկտները ստանում են ավարտուն, և բոլորիս կողմից պարզ ընկալելի իմաստ: Ընդհանրապես

իրավունքի

տեսության

մեջ

իրավահավասարության

սուբյեկտներ են անվանում այն անհատներին կամ կազմակերպություններին, որոնց համար տվյալ իրավահարաբերության շրջանակներում ծագում են սուբյեկտիվ իրավունքներ և պարտականություններ: Քաղաքաշինության Հանրապետությունը, Հայաստանի

գործունեության տեղական

Հանրապետության

սուբյեկտներ

են

Հայաստանի

ինքնակառավարման և

օտարերկրյա

մարմինները,

ֆիզիկական

այլ

իրավաբանական անձինք, քաղաքացիություն չունեցող անձինք, ինչպես նաև օտարերկրյա

պետություններում

ու

միջազգային

կազմակերպությունները,

որոնք կարող են հանդես գալ որպես քաղաքաշինական գործունեության մասնակիցներ մշակողներ,

(կառուցապատողներ, շինարարություն

քաղաքաշինական

իրականացնողներ,

փաստաթղթեր

քաղաքաշինական

գործունեության վերահսկողություն իրականացնողներ և այլն) 8: Քաղաքաշինության մեջ բնակելի անշարժ գույքի ոլորտը Հայաստանի տնտեսության ամենադինամիկ ճյուղերից է, որը նաև մեծապես խթանում է շինարարության և այլ ոլորտների զարգացումը: Հայաստանում բնակելի անշարժ գույքի շինարարությունը կազմում է ողջ անշարժ գույքի շինարարության գերակշռող մասը` մոտ 50%: Միայն 2006-2008 թվականների ընթացքում Երևանում շահագործման է հանձնվել 1.2մլն ք.մ. բնակելի շինություն: Ոլորտի աճը մեծապես պայմանաորված է Երևանի քաղաքաշինական զարգացման լայնամաշտաբ

պետական

նախաձեռնությամբ

ծրագրերի

իրականացված

իրականացմամբ:

ամենանշանակալի

Պետական

ծրագրերից

Հյուսիսային պողոտայի կառուցապատումը: Ծրագիրը նախատեսում է 167.000ք.մ. բնակելի և առևտրային տարածքների կառուցապատում, որը սկիզբ է առել 2005 թվականին, և նախատեսվում է ավարտին

հասցնել

2010թվականին: նախագծին

ուղղված

ներդրումների

ընդհանուր գումարը տատանվում է 250 մլն ԱՄՆ դոլարի սահմաններում:

ø³Õ³ù³ßÇÝáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ÐÐ ûñ»ÝùÇ 4-ñ¹ Ñá¹í³Í

Հայաստանի Հանրապետության և Ասիական զարգացման բանկի միջև 2009թ. սեպտեմբերի 15-ին ստորագրվել է «Հյուսիս-հարավ ճանապարհային միջանցքի

ներդրումային

ծրագիր»

վարկային,

ֆինանսավորման

համաձայննագիր: Ծրագիրն ընդգրկում է Ագարակ-Կապան-Երևան-ԳյումրիԲավրա

մայրուղիները

հնարավորություն

կտա

ճանապարհային

բարելավել

ենթակառույցները:

ճանապարհային

կապը

Իրանի

Այն և

Վրաստանի հետ` ապահովելով ելք դեպի միջազգային առևտրային ուղիներ և շուկա:

Նկ.5 Շինարարության ծավալի ցուցանիշները`

Բնակելի անշարժ գույքի շինարարությունն արագընթաց զարգացում է ապրում նաև քաղաքի այլ մասերում, որտեղ, սակայն, գործընթացն ավելի քաոսային ու չհամակարգված բնույթ է կրում: Այստեղ գերիշխում են ընդհամենը մեկական նախագծով շուկայում հանդես եկող կառուցապատողներ: Երևանում անշարժ գույքի պահանջարկը մեծապես կախված է այնպիսի գործոններից, ինչպիսիք են տնտեսական միջավայրի կայունությունը, սփյուռքահայության կողմից մեծ հետաքրքրվածությունը տվյալ ոլորտի նկատմամբ, տեղական բնակչության եկամուտների արագընթաց աճը, ինչպես նաև հիպոթեքային շուկայի ընդլայնումը ու վարկերի տրամադրման պայմանների հեշտացումը:

Նշված գործոնների ազդեցությունից սպասվում է , որ կնպաստի պահանջարկի հետագա խթանմանը` ճգնաժամային ներկայիս անորոշությանը զուգընթաց:

1.2 Քաղաքաշինության ոլորտի օրենսդրության ազդեցությունը քաղաքաշինության զարգացման վրա Ցանկացած հասարակությունում, որը գտնվում է իր զարգացման որոշակի փուլում, առաջանում է հարաբերությունների կարգավորման անհրաժեշտություն ինչպես

հասարակության

անդամների,

այնպես

էլ

հասարակության

կառավարության միջև: այդպիսի կարգավորումը կարող է իրականացվել միայն որոշակի նորմերի ստեղծման միջոցով, որոնք անվանում են իրավական նորմեր: իրավական նորմերի հիմնական ձևը օրենքներն են: Իրավական նորմի ամենակարևոր

առանձնահատկություններից

համարվում

նրա

համապարտադիր բնույթը: Իրավունքի

տեսությունում

առկա

են

իրավական

կարգավորման

հասկացության տարբեր սահմանումներ, սակայն հիմնականում հանգում են իրավական կարգավորման հետևյալ բնորոշմանը` իրավական

կարգավորումը

դա

իշխանության

ազդեցությունն

հասարակական հարաբերությունների վրա, որն իրականացվում է հատուկ իրավական միջոցներով և նպատակ ունի կանոնակարգել այդ հասարակական հարաբերությունները: Այստեղ «իշխանություն» բառը օգտագործվում է հավաքական իմաստով, որի տակ պետք է հասկանալ նչպես պետական, տեղական ինքնակառավարման մարմիններ, այնպես էլ որոշակի իշխանական գործառույթներով օժտված կազմակերպություններ: Իրավական ազդեցության միջոցները ներկայացնելու համար իրավական կարգավորման գործընթացը կարելի է պայմանականորեն բաժանել երեք հիմնական փուլերի` 

իրավաստեղծ գործունեություն,



իրավաչափ վարքագծի պահպանություն,



իրավաչափ

վարքագծի

կանոնների

պատժամիջոցների կիրառում:

խախտման

համար

Այլ կերպ ասած` իշխանությունը նախ սահմանում է «խաղի կանոնները», որոնք

պետք

պահպանվեն

մասնակիցների

կողմից

(իրավաստեղծ

գործունեություն), միջոցներ է ձեռնարկում որպիսի բոլոր մասնակիցները անշեղորեն պահպանեն սահմանված կանոնները (իրավաչափ վարքագծի պահպանություն) և պատժում է այն մասնակիցներին, որոնք խախտում են պահպանության

համար

պարտադիր

կանոնները`

դրանով

իսկ

վնաս

պատճառելով «խաղի» մյուս մասնակիցներին (պատժամիջոցների կիրառում): Հասարակական հարաբերությունների իրավական կարգավորման մեջ «խաղի

կանոնները»

սահմանվում

են

իշխանության

իրավաստեղծ

գործունեության միջոցով: Իրավաստեղծ գործունեությունն

գործունեությունը է,

որի

դա

արդյունքում

լիազոր

մարմինների

այն

ստեղծվում,

փոփոխվում

կամ

դադարեցվում են իրավական նորմերը: Ցանկացած երկրի իրավունքի համակարգը կազմող օրենքները և նորմատիվ իրավական այլ ակտերը կազմված են իրավական նորմերից: ինչպես մի շարք այլ իրավական հասկացություններ իրավական նորմի հասկացությունը ևս ունի տարբեր սահմանումներ: Իրավական նորմը Հայաստանի Հանրապետության ժողովրդի, պետական կամ տեղական ինքնակառավարման մարմինների` իրենց լիազորությունների շրջանակում օրենքով սահմանված կարգով ընդունված վարքագծի կանոն է, որն ունի ժամանակավոր կամ մշտական բնույթ, նախատեսված է մեկանգամյա կամ բազմակի կիրառման համար և պարտադիր է անորոշ կամ որոշակի (բայց ոչ անհատական) անձանց համար9: Իրավական նորմերը ամրագրվում են որոշակի ֆորմալ կառուցվածք ունեցող իրավական փաստաթղթերում` նորմատիվ իրավական ակտերում: Քաղաքաշինական գործունեությունը ենթակա է հատուկ կարգավորման, եթե տարածքների

կառուցապատումը,

հատակագծումը,

oգտագործումը,

քաղաքացիների, հաuարակության, պետության շահերի ապահովումն առանց oրենuդրական լրացուցիչ լուծումների դառնում է դժվար կամ անհնար:

«Æñ³í³Ï³Ý ³Ïï»ñÇ Ù³ëÇÝ» ÐÐ ûñ»ÝùÇ 2-ñ¹ Ñá¹í³Í

Քաղաքաշինական գործունեության հատուկ կարգավորման oբյեկտների տարածքների

առանձնացումը

հաuարակության զարգացման,

որոշվում

անվտանգության

է`

ելնելով

ապահովման,

ինժեներատրանuպորտային

պետության

uոցիալ-տնտեuական

ենթակառուցվածքների

բնապահպանական հիմնահարցերի փոխկապակցված լուծման, ազգային, պատմամշակութային, քաղաքաշինական, լանդշաֆտային և բնապատկերային արժեքների

պահպանման,

բնական

եւ

տեխնածին

երևույթներից

պաշտպանության, աղետների և արտակարգ իրավիճակների կանխման ու հետևանքների վերացման անհրաժեշտությունից: Նախատեսված է քաղաքաշինական գործունեության հատուկ կարգավորման օբյեկտների սահմանման հնարավորությունը, ընդ որում, նույն հոդվածի առաջին մասի համաձայն` քաղաքաշինական գործունեությունը ենթակա է հատուկ

կարգավորման,

հատակագծումը,

եթե

տարածքների

օգտագործումը,

կառուցապատումը,

քաղաքացիների,

հասարակության,

պետության շահերի ապահովումն առանց օրենսդրական լրացուցիչ լուծումների դառնում է դժվար կամ անհնար 10: Այլ կերպ ասած, քաղաքաշինական գործունեության հատուկ կարգավորման օբյեկտները սահմանվում են այն տարածքներում, որոնցում որոշակի առանձնահատկությունների առկայությունը պահանջում

դրանց

համապատասխանող

հատուկ

քաղաքաշինական

նորմերի ու կանոնների սահմանում կամ քաղաքաշինական փաստաթղթերի մշակման, համաձայնեցման և հաստատման, ինչպես նաև քաղաքաշինական գործունեության

հատուկ

կարգերի

սահմանում:

Քաղաքաշինական

գործունեության հատուկ կարգավորման օբյեկտներ կարող են առանձնացվել 11` 1. Հայաստանի հանրապետության մայրաքաղաք Երևանում. 2. Սևանա պահպանվող

լճի

ջրհավաք

ավազանի

տարածքներում,

ինչպես

տարածքում, նաև

բնության

ջրային

հատուկ

ռեսուրսների

օգտագործմանն առնչվող հիդրոտեղնիկական կառուցվածքների տարածքում. 3. Ազատ տնտեսական գոտիների տարածքներում.

«ø³Õ³ù³ßÇÝáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ» ÐÐ ûñ»ÝùÇ 19-Ç¹ Ñá¹í³Í «ø³Õ³ù³ßÇÝáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ» ÐÐ ûñ»ÝùÇ 19-ñ¹ Ñá¹í³Í

4. մեկից

ավելի

վարչատարածքային

միավորների

շահերին

առնչվող

քաղաքաշինական օբյեկտների տարածքներում. 5. օրենքով սահմանված հատուկ նշանակության և հատուկ պահպանվող հողերի տարածքներում. 6. օրենքով սահմանված այլ տարածքներում: Որպես ներկայումս Հայաստանի տարածքում առկա քաղաքաշինական գործունեության

հատուկ

կարգավորման

օբյեկտների

օրինակներ,

մասնավորապես կարելի է նշել Սևանա լճի կենտրոնական և անմիջական ազդեցության էկոլոգիական գոտիներում ընդգրկված տարածքները, որոնք առանձնացված

են

որպես

քաղաքաշինական

գործունեության

հատուկ

կարգավորման օբյեկտ: Սևանա լճի կենտրանական և անմիջական ազդեցության էկոլոգիական գոտիների

դեպքում

ՀՀ

կառավարության

որոշմամբ

սահմանված

ոն

տարածքների կառուցապատման որոշակի սահմանափակումներ, ինչպես նաև Սևանա լճի էկոհամակարգի վերականգնման, բնականոն զարգացման ու օգտագործման

նպատակով

սահմանափակումներ շինարարության

սահմանվել

(օրինակ

արգելք)

են

որոշակի

քաղաքաշինական

տարածքներում

քաղաքաշիական

կապիտալ

փաստաթղթերի

մշակման,

համաձայնեցման, ինչպես նաև շինարարության իրականացման լրացուցիչ պարտադիր պահանջներ: Հայաստանի Հանրապետության միջպետական և հանրապետական ավտոմոբիլային կառավարության

նշանակության ճանապարհները որոշմամբ մշակման

աշխատանքների

իրականացման

նման

օգտագործման

հարող

ևս

փաստաթղթերի

Օրինակ`

ընդհանուր

ու

դրանց

սահմանված

լրացուցիչ

տարածքներում

են

համաձայնեցման

ՀՀ

քաղաքաշինական և

շինարարական

պարտադիր

շինարարական

պետական

պահանջներ:

հրապարակների

ցանկապատումը պետք է կահավորվի համապատասխան ճանապարհային նշաններով`

ապահովելով

օրվա

մութ

ժամերին

ու

անբավարար

տեսանելիության պայմաններում լրացուցիչ ազդանշանային լուսավորում:

Քաղաքաշինական գործունեության

գործունեության

ընթացքում

կարգավիճակներով` փաստաթղթեր

սուբյեկտները

կարող

որպես մշակողներ,

են

քաղաքաշինական

հանդես

գալ

տարբեր

կառուցապատողներ,

քաղաքաշինական

շինարարություն

իրականացնողներ,

քաղաքաշինական գործունեության վերահսկողություն իրականացնողներ և այլն: Սակայն որևէ կարգավիճակում հանդես գալու համար առկա են որոշակի նախապայմաններ

օրենքով

սահմանված

պահանջներ

սահմանափակումներ, որնց հաշվառմամբ քաղաքաշինական գործունեության ոչ բոլոր սուբյեկտները կարող են հանդես գալ այս կամ այն կարգավիճակում: Քաղաքաշինական կառուցապատող

գործունեություն

հանդես

են

գալիս

իրականացնելիս` անշարժ

գույքի

որպես

սեփականատեր

հանդիսացող կամ այն փոխելու իրավունքով օժտված օգտագործողը 12: Անշարժ գույքի սեփականատեր ասելով, պետք է հասկանալ ինչպես դեռևս չկառուցապատված հողամասի սեփականատիրոջ, որը նոր է նախաձեռնում հողամասի կառուցապատումը, այնպես էլ արդեն կառուցված և շահագործվող շենքերի, շինությունների այն սեփականատերերին, որոնք մտադրված են վերակառուցել իրենց պատկանող շինությունները: Անշարժ գույքը, որպես տնտեսագիտական հասկացություն ուսումնասիրելիս, անհրաժեշտ է հավասարապես դիտարկել այն ինչպես տնտեսական, այնպես էլ իրավական տեսանկյունից: Նույնիսկ կարելի է ասել, որ պրակտիկայում առաջնահերթ է համարվում անշարժ գույքի իրավական հասկացությունը: Սա բացատրվում

նրանով,

որ

նույնիսկ

անշարժ

գույքի

տնտեսական

բովանդակության մասին պատկերացում չունենալով` կարելի է հանդիսանալ նրա հետ հարաբերությունների ակտիվ մասնակից: Գլխավոր չափանիշը, որը թույլ է տալիս անշարժ գույքն իրավական կարգավորման առարկա հանդիսացող այլ օբյեկտներից զատ դասակարգել, նրա անխզելի կապն է հողի հետ: Իրավաբանորեն

շենքերն

ու

շինությունները,

որպես

անշարժ

գույքի

օբյեկտներ, դիտարկվում են իրենց տակ գտնվող հողատարածքներից զատ: øÞú 6-ñ¹ Ñá¹í³Í

Համաձայն օրենսդրության` գոյություն ունի հողատարածք և դրա հետ ամուր կապված անշարժ գույք: Պետք է նշել, որ համաշխարհային պրակտիկայում հողատարածքը դիտարկվում է ոչ թե առանձին օբյեկտ, այլ որպես անշարժ գույքի օբյեկտի գլխավոր ատրիբուտ: Կարևոր է համարվում նաև այն հանգամանքը, որ օրենքը չի դիտարկում, անշարժ գույքի օբյեկտը նրա շահագործումից անկախ: Ենթադրվում է, որ հողի հետ

անքակտելի

կապի

խզումը

բավականին

մեծ

վնաս

հասցնում

մասնավորապես ոչ թե օբյեկտին, այլ նրա նշանակությանը: Խորհրդային հասարակարգից շուկայական տնտեսության համակարգի անցման ընթացքում բոլոր նորանկախ պետությունների համար առաջնահերթ քայլերից էր համարվում իրավական համակարգի վերափոխումը և մի շարք նոր իրավական

ակտերի

ստեղծումը:

Ներկայումս

անշարժ

գույքի

ոլորտը

կարգավորող գործող օրենսդրությունը բաղկացած է հետևյալ հիմնական օրենսդրական ակտերից. 

ՀՀ սահմանադրություն



ՀՀ քաղաքացիական օրենսգիրք



ՀՀ հողային օրենսգիրք



ՀՀ օրենք տեղական ինքնակառավարման մարմինների

մասին 

ՀՀ օրենք պետական գույքի մասնավորեցման մասին



ՀՀ օրենք գույքահարկի մասին



ՀՀ օրենք հողի հարկի մասին



ՀՀ օրենք անշարժ գույքի գնահատման գործունեության

մասին 

ՀՀ օրենք քաղաքաշինության մասին



ՀՀ

օրենք

ապահովագրության

ապահովագրական

գործունեության մասին 

Կադաստրային ենթաօրենսդրական ակտեր

Խոսելով տեղական ինքնակառավարման մարմինների մասնակացությանը շենքերի, շինությունների կառուցման և շենքերի, շինությունների շահագործման

փուլերի մասին, անհրաժեշտ է կատարել որոշակի պարզաբանում, կապված վերջիններիս մասնակցությանը քաղաքթաշինական գործունեության տարբեր փուլերին: Բանն այն է, որ քաղաքաշինական գործունեության պլանավորման փուլին մասնակցում են տեղական ինքնակառավարման մարմինները, այն է ` համայնքների

ղեկավարներն

ու

համայնքների

ավագանիները,

որպես

իրավաստեղծ գործունեություն իրականացնելու լիազորություններով օժտված մարմիններ:

Սակայն,

որպես

կառուցապատողներ

կամ

անշարժ

գույքի

սեփականատերեր, հանդես են գալիս ոչ թե տեղական ինքնակառավարման նարնինները, այլ համայնքները` տեղական ինքնակառավարման մարմինների միջոցով: տեղական ինքնակառավարման մարմինները չեն հանդիսանում իրավունքի ինքնուրույն սուբյեկտներ, իրավունքի սուբյեկտ է հանդիսանում համայնքը:

ՀՀ

համայնքները

իրավաբանական

անձինք

են,

որոնց

առանձնահատկությունները սահմանվում են «Տեղական ինքնակառավարման մասին» ՀՀ օրենքով: Տեղական ինքնակառավարման մարմինները (բացառությամբ թաղային համայնքների)

կարող

կանոնադրությունը, չհակաuելով

են

որը,

ընդունել

ելնելով

բնակավայրի

տեղական

քաղաքաշինական

առանձնահատկություններից,

Հայաuտանի Հանրապետության oրենuդրությանը, համայնքի

(բնակավայրի) պահանջներին,

գլխավոր

հատակագծի

uահմանում

տարածքների

քաղաքաշինական

գոտիավորման նպատակներով

հողoգտագործման և կառուցապատման կանոնները տվյալ համայնքում: Երևան քաղաքի քաղաքաշինական կանոնադրությունը հաuտատում է Երևանի քաղաքապետը: Մեկ

հանգամանք

ևս,

որը,

մեր

կարծիքով,

անհրաժեշտ

հիշել

քաղաքաշինական գործունեությանը Հայաստանի Հանրապետության կամ համայնքների մասնակցության առումով, դա այն է, որ քաղաքաշինական գործունեության

մասնակիցների

միջև

այն

իրավահարաբերություններում,

որոնք կարգավորվում են քաղաքացիական իրավունքի նորմերով Հայաստանի Հանրապետությունը

համայնքները

այդ

հարաբերությունների

այլ

մասնակիցների հետ հանդես են գալիս որպես իրավահավասար սուբյեկտներ:

Օրինակ, եթե Հայաստանի Հանրապետությունը կամ որևէ համայնք, լինելով կառուցապատող, պայմանագիր

որպես է

պատվիրատու

կնքում

շինարարական

շինարարություն

կապալի

իրականացնող

որևէ

կազմակերպության հետ, ապա վերջիններս` որպես կապալի պայմանագրի կողմ, հնարավոր իրավունքների և պարտականությունների ծավալի առումով որևէ կերպ չեն տարբերվում այն սուբյեկտներից : Քաղաքաշինական հարաբերությունները

գործունեությունը կարգավորող

դրա

իրավական

հետ

ակտերի

կապված համակարգը

բաղկացած է «քաղաքաշինության մասին» ՀՀ օրենքից, այլ օրենքներից և այլ իրավական ակտերից13: Քաղաքաշինական գործունեության կազմակերպման և իրականացման համար կարևորագույն նշանակություն ունի քաղաքաշինական ծրագրային փաստաթղթերը, որոնք, լինելով նորմատիվ իրավական ակտեր, հանդիսանում

են

նաև

քաղաքաշինական

գործունեության

իրավական

կարգավորման միջոց: Քաղաքաշինական ծրագրային փաստաթղթերն են14` 1. Հայաստանի Հանրապետության տարաբնակեցման և տարածքային կազմակերպման գլխավոր նախագիծ. 2. Հայաստանի Հանրապետության մարզերի, ինչպես նաև մեկից ավելի համայնքների

տարածքներ

ընդգրկող

տարածքային

հատակագծման

նախագծեր. 3. Հայաստանի

հանրապետության

բնակավայրերի

գլխավոր

հատակագծեր. 4. Գոտիավորման նախագծեր. 5. Բնակավայրերի պատմամշակույթային հիմնավորումների պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների պահպանության գոտիների, բնության հատուկ պահպանվող տարածքների նախագծեր. 6. լանդշաֆտային, առողջարանային, ռեկրեացիոն, գործառնական այլ համակարգերի տարածքային կազմակերպման, ինչպես նաև արտադրական կարողությունների, ինժեներական, տրանսպորտային, կոմունալ և սոցիալական

Ð³Ù³Ó³ÛÝ øÞú 15-ñ¹ Ñá¹í³ÍÇ øÞú 17-ñ¹ Ñá¹í³Í

ենթակառուցվածքների տեղաբաշխման նախագծերը` հանրապետության և առանձին վարչատարածքային միավորների կամ դրանց խմբերի համար: Այս բոլոր փաստաթղթերը իրենցից ներկայացնում են նորմատիվ իրավական ակտեր, որոնք պարտադիր են կատարման դրանցով սահմանվող տարածքում քաղաքաշինական գործունեության բոլոր սուբյեկտների կողմից: Հայաuտանի

Հանրապետության

կառավարությունը

քաղաքաշինության

բնագավառում` ա) ապահովում է պետական քաղաքականության իրականացումը. բ)

uահմանում

քաղաքաշինական

փաuտաթղթերի

մշակման

եւ

հաuտատման կարգերը. գ)

հաuտատում

բնագավառի

քաղաքաշինական

տարածքային

զարգացման հանրապետական և մարզային պետական ծրագրերը. դ) հաuտատում է Հայաuտանի Հանրապետության oրենuդրական ակտերով նախատեuված դեպքերում` այլ քաղաքաշինական փաuտաթղթերը. ե) մշակում է քաղաքաշինական գործունեության տնտեuական խրախուuման քաղաքականությունը

իրականացնում

իր

լիազորությունների

շրջանակներում. զ) ապահովում է հաշմանդամների համար բնակելի, հաuարակական, արտադրական շենքերի և կառույցների մատչելիության, տրանuպորտային ենթակառուցվածքների oբյեկտներից անարգել oգտվելու` oրենքից բխող պահանջների իրականացումը. է) իրականացնում է oրենքով uահմանված այլ լիազորություններ: Քաղաքաշինության բնագավառի կառավարման պետական լիազորված մարմինը` ա)

մշակում

քաղաքականության կառավարության

քաղաքաշինության հիմնադրույթները,

քննարկմանն

բնագավառում

Հայաuտանի

ներկայացնում

պետական

Հանրապետության

պետական

ծրագրերի

նախագծեր, որոնց հաuտատումից հետո իր լիազորությունների շրջանակներում վերահuկում է դրանց իրականացումը.

բ) մշակում և Հայաuտանի Հանրապետության կառավարության քննարկմանն է ներկայացնում բնագավառի զարգացումն ապահովող և գործունեությունը կարգավորող oրենքների և իրավական այլ ակտերի նախագծեր. գ)

oրենքով

uահմանված

քաղաքաշինական

կարգով

ընդունում

նորմատիվատեխնիկական

հաշվառում

փաuտաթղթերը

(բացի

ազգային uտանդարտներից). դ) ապահովում է oրենքի 17-րդ հոդվածի չորրորդ մաuի "ա"-"բ" կետերով uահմանված քաղաքաշինական ծրագրային փաuտաթղթերի մշակումը և այդ նախագծերի

հաuտատումից

հետո`

դրանց

իրականացման

վերահuկողությունը. ե) մշակում և Հայաuտանի Հանրապետության կառավարության քննարկմանն է ներկայացնում քաղաքաշինական գործունեության հատուկ կարգավորման oբյեկտների

առանձնացման

գործունեության

կարգի

վերաբերյալ

առաջարկություններ. զ)

իրականացնում

քաղաքաշինական

Հայաuտանի

կադաuտրի

վարումն

Հանրապետության ու

կադաuտրային

տարածքի ամփոփումը,

քաղաքաշինական գործունեության մոնիթորինգը. է)

oրենքով

uահմանված

կարգով

իրականացնում

Հայաuտանի

Հանրապետության տարածքում քաղաքաշինական գործունեության պետական տեuչական վերահuկողությունը. ը) oրենքով uահմանված կարգով իրականացնում է քաղաքաշինական գործունեության լիցենզավորումը. թ)

ապահովում

Հայաuտանի

Հանրապետության

տարածքների

բնակավայրերի կայուն զարգացման ռազմավարության մշակումը. ժ) oրենքով և Հայաuտանի Հանրապետության կառավարության կողմից իրեն վերապահված Հայաuտանի

լիազորությունների Հանրապետության

շրջանակներում հողային

իրականացնում

պաշարների

պետական

Հանրապետության

տարածքում

կառավարումը. ժա)

ապահովում

Հայաuտանի

քաղաքաշինության բնագավառի գիտական և գիտատեխնիկական պետական

նպատակային

ծրագրերի

մշակումը,

տեխնիկական

քաղաքականության

վարումը և այդ աշխատանքների համակարգումը. ժբ) մաuնակցում է հանրապետության uոցիալ-տնտեuական և տարածքային զարգացման, ինչպեu նաև ճյուղային պետական նպատակային ծրագրերի մշակմանը` քաղաքաշինության բնագավառին առնչվող մաuով. ժգ)

իրականացնում

oրենuդրական

ակտերով

uահմանված

այլ

լիազորություններ: Վերջին տարիներին շինարարության զարգացման տեմպերը արձանագրել են քաղաքաշինական գործունեության իրականացնող սուբյեկտների, այն է` կառուցապատողների,

քաղաքաշինական

փաստաթղթեր

մշակողների,

շինարարություն իրականացնողների, շինարարության որակի տեխնիկական հսկողություն իրականացնողների քանակի աննաղադեպ աճ` Աղյուսակ 1` ï ñ³ Ù³ ¹ ñí ³ Í ÉÇó»Ý½Ç³ Ý»ñÇ ù³ Ý³ Ï Á (Ñ³ ï )

Ø³ ï áõóí áÕ Í ³ é³ ÛáõÃÛ³ Ý Ï ³ Ù · áñÍ áõÝ»áõÃÛ³ Ý ï »ë³ Ï Á

2007Ã

2009Ã(³ é 01.06)

2008Ã

Ï ³ å ³ ÉßÇÝ³ ñ³ ñáõÃÛ³ Ý Çñ³ Ï ³ Ý³ óáõÙ

Î ³ å ³ ÉßÇÝ³ ñ³ ñáõÃÛ³ Ý µÝ³ · ³ í ³ éáõÙ ù³ Õ³ ù³ ßÇÝáõÃÛ³ Ý ÷³ ëï ³ ÃÕÃ»ñÇ Ùß³ Ï áõÙ

Ï ³ å ³ ÉßÇÝ³ ñ³ ñáõÃÛ³ Ý µÝ³ · ³ í ³ éáõÙ ÷áñÓ³ ùÝÝáõÃÛáõÝ

Î å ³ ÉßÇÝ³ ñ³ ñáõÃÛ³ Ý µÝ³ · ³ í ³ éáõÙ ÇÝÅ»Ý»ñ³ Ï ³ Ý Ñ»ï ³ ½áï áõÙ

Օրենսդրության

կամ

իրավական

հիմքերի

ստեղծման

ոլորտի

քաղաքականության մշակման ողջ պատասխանատվությունը կրող լիազոր մարմնի կայացրած որոշումների կարևորությունը գրեթե անհերքելի է: Այն իսկապես որոշիչ է, որը մրցակցային դաշտում ձևավարվող քաղաքաշինական հարաբերությունների

կարգավորման

համար

մի

դեպքում

պարտադիր

կատարման ենթակա, իսկ մյուս դեպքում խորհրդատվական բնույթ կրող իրավական պարտավորությունների մի համախումբ է: Պարբերաբար մշակման, լրամշակման և/կամ արդիականացման կարիք ունեցող օրենսդրական դաշտը (իրավական նորմատիվ ակտերը) պետք է նպաստի

քաղաքաշինական

օբյեկտների

համաչափ

գործունեության

զարգացմանը:

թե

հակառակ

սուբյեկտների

պարագայում

թե այն

պարզապես արդյունավետ չէ: Մասնավորապես «Քաղաքաշինության մասին», «Լիցենզավորման մասին», «Գնումների մասին» ՀՀ օրենքների և ՀՀ կառավարության 2002 թվականի փետրվարի 2-ի «Քաղաքաշինական փաստաթղթերի փորձաքննության կարգը հաստատելու նորմատիվ

մասին»

փաստաթղթերի

որոշմամբ

վերանայման,

համակարգի

«Գնագոյացման

տարրային

նորմերի

չափորոշիչների մշակման և հաստատման կարգ» նորմատիվատեխնիկական փաստաթղթերով հաստատված նախահաշվային տարրերի չափորոշիչների անվանացանկի

համաշինարարական

աշխատանքների

մասով

ժողովածուների մշակման և բազմաթիվ այլ որոշումների, իրավական ակտերի և օրենքների մշակունը և դրանց վերահսկողությունը թույլ է տալիս ապահովել գործունեության հնարավոր հավասար պայմաններ շահագրգիռ կողմերի միջև, կամ այլ կերպ ասած, այդ հատվածը կդառնա ավելի գրավիչ ազատ մրցակցության համար: Գնագոյացման, նախագծահաշվային փաստաթղթերի մասնագիտական և բնապահպանական փորձաքննության, շինարարության ընթացքի հսկողության, շենքի և շինության սեյսմակայունության, հուսալիության և շահագործման պայմանների ապահովման անհրաժեշտությունը պահանջում են մատուցվող ծառայությունների կատարելագործման այնպիսի մատչելի մեթոդներ, որոնք իզորու կլինեն դարձնելու այն առավել ճկուն և նպաստավոր ոլորտի ոչ միայն բնականոն

զարգացման,

այլև

համապատասխանեցման համար:

միջազգային

ստանդարտներին

Տնտեսական և քաղաքաշինական ծրագրերի

1.3

փողկապվածություն Շինարարության

ոլորտը

բնագավառներից

է,

կենսագործունեության ստեղծման

կամ

իրավաբանական

ժողովրդական այն

համար

Հայաստանի

բարենպաստ

փոփոխման անձանց

տնտեսության

կարևորոգույն

Հանրապետության

տարածական

նպատակովպետության, դրանց

միավորների

միջավայրի ֆիզիկական,

գործունեության

համախումբն է, որն իր մեջ ընդգրկում է. 1) շենքերի

վերականգնման,

շինությունների ուժեղացման,

շինարարության,

վերակառուցման

արդիականացման

բարեկարգման

աշխատանքների բոլոր տեսակները 2) շենքերի

շինությունների

քաղաքաշինական

շահագործումն`

իրավական

նորմատիվատեխնիկական

ակտերի,

փաստաթղթերի

պահանջներին համապատասխան: Շինարարության ոլորտը լինելով ժողովրդական տնտեսության առաջատար ճյուղերից մեկը նրա արդյունավետ գործունեությունից մեծապես կախված է Հայաստանի

Հանրապետության

սոցիալ-տնտեսական

զարգացման

մակարդակը, ինչպես նաև տնտեսության մրցունակությունը: Շինարարության մասը

Հայաստանի

կառուցվածքում

Հանրապետության

2003-2010

սահմաններումնշված

թվականներին

համախառն տատանվել

ժամանակաշրջանում

արտադրանքի է

15.7-26.9%

հանրապետությունում

իրականացվել են կրթական, մշակութային, առողջապահական, մարզական, բնակելի, վարչական, հասարակական, արդյունաբերական և այլ օբյեկտների հիմնանորոգման և կառուցման ծրագրեր: Համազայն

ՀՀ

վիճակագրության

ծառայության

կողմից

ներկայացրած

տվյալների` կատարված ուսումնասիրությունների արդյունքում 2000 թվականից մինչև 2009 թվականը գրանցվել է շինարարության միջոցների ակնհայտ աճ:

ծավալների և ներդրված

²ÕÛáõë³Ï2 ծավալ մլն.դրա մ %-ային

2000թ.

2001թ.

2002թ.

2003թ.

2004թ.

2005թ.

2006թ.

2007թ.

2008թ.

2009թ.

100990

110394

166628

237844

276403

435125

643828

671029

858680

57570

Նշված տենդենցի պահպանման և ընդլայնման համար անհրաժեշտ է ներդրումային ակտիվության լայնամասշտաբ բարձրացման պայմանների ստեղծում, գործող հիմնական միջոցների վերակառուցում և վերազինում: Հաշվի առնելով շինարարության դերը երկրի տնտեսության զարգացման, հասարակության միջին խավի ձևավորման, նոր աշխատատեղերի ստեղծման, երկրում սոցիալական և քաղաքական կայունության ապահովման գործում ՀՀ կառավարության

կողմից

մշակման

ուշադրության

արժանացել

շինարարության ոլորտի ֆինանսավորումը և զարգացումը, որի արդյունքը վերջին տարիներին իրականացվող շինարարության դինամիկ աճն է: Շինարարությունը յուրահատուկ խթան է հանդիսանում տնտեսությանը, քանի որ տնտեսության յուրաքանչյուր ոլորտի զարգացում կապված է շինարարական աշխատանքների, անշարժ գույքի ձեռք բերման հետ: Սրանից կարելի է եզրակացնել, փոխկապված

որ են,

տնտեսական այսինքն,

քաղաքաշինական

մեկի

զարգացումը

ծրագրերը

նպաստում

խիստ մյուսի

արդյունավետ գոծունեությանը: Այս կապը շատ պարզ երևում է հետևյալ օրինակներում: Օրինակ` Կառավարությունը հաստատել է քաղաքաշինության նախարարի ներկայացրած Գողթ գյուղական համայնքի Գառնի - Գեղարդ ավտոմայրուղուն հարող

տարածքում

ագրոտուրիստական–հյուրանոցային

կենտրոնի

կառուցման ծրագիրը: Ծրագրի իրականացումից հետո այս ոլորտում հնարավոր է նոր մասնավոր ներդրումներ իրականացնել: Ի±նչ է նշված ծրագրում, և կարո±ղ են նմանատիպ ծրագրերը հետաքրքրաշարժ լինել ներդրողների համար:

Ներկայացրած

ներդրողներին`

ծրագիրը

ելնելով

հնարավորություններից:

Նշենք,

հետագայում

առաջարկվող որ

կարող

հետաքրքրել

ծառայություններից

ագրոտուրիստական

հյուրատնային

համալիրը պետք է ներառի հյուրատան հիմնական մասնաշենքը (60 սենյակով), սննդի

ընդունման,

տեխնիկական

հագուստի

սպասարկումն

ու

ժամանցի,

ապահովող

ինչպես

նաև

ռեկրեացիոն

համալիրի

տարածքներ:

Համալիրի տարածքում նախատեսվում է կառուցել զբոսայգի, մարզադաշտեր, խաղահրապարակներ երեխաների համար: Նախատեսված են տարածքի բարեկարգում, պարսպապատում, ավտոբուսի կանգառ և ավտոկայանատեղի: Համալիրը նախագծելիս հաշվի են առնվել հաշմանդամների և բնակչության սակավաշարժ խմբերի պաշտպանությանն ուղղված միջոցառումներ: Ծրագրի իրականացման

ընթացքում

տեխնոլոգիաների

խրախուսվելու

էկոլոգիապես

մաքուր

շինարարական

նյութերի,

նոր

ինչպես

նաև

էներգասպառման այլընտրանքային միջոց համարվող արևային էներգիայի օգտագործումը: Ընդգծենք, որ հիշյալ տարածքը 2600 բնակիչ ունեցող Գողթ գյուղի շարունակությունն է: այս առումով ծրագիրը ևս կարևորվում է, քանի որ ինչ – որ չափով կարող է լուծվել նաև նշված տարածքի բնակիչների զբաղվածության

խնդիրը:

Մասնավորապես,

նախատեսվում

տեղի

գյուղատնտեսական ապրանքների սպառում և համայնքի բնակիչների ակտիվ մասնակցություն հյուրատնային կենտրոնի սպասարկման ծառայություններում: Իսկ պահանջարկի աճի դեպքում գյուղական տները (առանձին սենյակների և կոմունալ

հարմարությունների

օգտագործվել

որպես

ստեղծման

հյուրատներ:

Այդ

պարագայում), մոտեցումը

կարող

կնպաստի

են

գյուղի

բնակչության զբաղվածության և բարեկեցության մակարդակի բարելավմանը: Հարց է առաջանում, թե արդյո±ք

համալիրը չի կառուցվի ի հաշիվ

արժեքավոր անտառածածկ տարածքի: Ագրոտուրիստական հյուրատնային կենտրոնը նախատեսվում է կառուցել Գառնի և Գողթ գյուղերի միջակայքում ընկած գեղատեսիլ վայրում: Տարածքը զբաղեցնում է 2.5 հեկտար: Այն կառուցապատված չէ, գտնվում է գյուղի բնակելի տներին

հարող

հատվածում,

մոտ

մայրուղուն

ինժեներական

ենթակառուցվածքներին: Տարածքից բացվում է գրավիչ տեսարան դեպի Գառնո ձորն ու Խոսրովի անտառը: Տարածքի կանաչապատման տոկոսն

ընդունվել է համալիրի գլխավոր հատակագծով առաջարկված լուծումներին ու նորմատեխնիկական փաստաթղթերի պահանջների համապատասխան: Միանշանակ կարող ենք վստահեցնել, որ այս տարածքն ընտրվել է հատուկ ուսումնասիրություններից հետո, որպեսզի հետագայում անտառահատման անհրաժեշտություն

չառաջանա:

իսկապես,

այն

հատվածը,

որտեղ

կառուցվելու է համալիրը, անտառապատ չէ: Նախատեսված

տարածքում

շինարարության

իրավունքի

համար

կհայտարարվի մրցույթ, որի հաղթող կճանաչվի այն կազմակերպությունը, որը, ապահովելով

մրցույթի

պայմաններով

սահմանված

բոլոր

պահանջները,

առավել բարձր գին կառաջացնի հողամասը ձեռք բերելու համար: Վերահսկողություն: Վերջին 4-5 տարիների ընթացքում քաղաքաշինության ոլորտում կապիտալ ներդրումների կտրուկ աճը ակնհայտորեն հանգեցրել է շինարարության ծավալների աննախադեպ մեծացման: քաղաքաշինական

ծրագրերի

տնտեսական

ծրագրերի

համապատասխանությունն ապահովելու համար անհրաժեշտ է կազմակերպել արդյունավետ վերահսկողություն: մի դեպքում ֆինանսական միջոցների բաշխման սկզբունքը, իսկ մյուսում էլ գրեթե չհիմնավորված նախագծերի իրագործումը. դրանց ժամանակավրեպ ու ոչ

իրատեսական

լինելը

որոշակիորեն

խոչընդոտում

են

պետական

վերահսկողության պատշաճ ապահովմանը: Ոլորտում կապիտալ ներդրումների աճը դրական իմաստով նպաստել է թե քանակական և թե որակական չափորոշիչների ձևավորում: Այս ամենը նպաստավոր, սակայն բավարար պայման չէ բարձրորակ և մրցունակ շինարարական ենթադրում

են

արտադրանք

ունենալու

վերահսկողական

համար:

Այն

գործառույթները,

ինչ

արդյունքում

հիմքում

ունենալով

բարձրորակ նախագծանախահաշվային փաստաթղթերի փաթեթ` կարելի է շարադրել հետևյալ կերպ. 1.

Ճարտարապետաշինարարական

համապատասխանության ապահովում. 2.

Սեյսմակայուն շինարարության երաշխիկային ապահովում.

նախագծին

Որակյալ շինանյութերի կիրառման ապահովում.

Նոր տեխնոլոգիաների կիրառման ապահովում.

Էներգա

ջերմախնայող

նախագծերի

հստակ

իրագործման

ապահովում. 6.

Շինարարական նորմերին և ստանդարտներին համապատասխան

շինարարության կազմակերպման ապահովում: Ներկայիս

պայմաններում

վերահսկողությունը

(այդ

իրականացվող

թվում

շինարարական

տեխնիկական

հեղինակային

հսկողությունները) բարելավման և բարեփոխման կարիք ունի` վերահսկող անձի կողմից թերությունների ժամանակին կանխարգելման, բացահայտման, իրազեկման և անհրաժեշտ միջոցների ձեռնարկման և ամենակարևորը, վերահսկողություն իրականացնող անձի մասնագիտական որակավորման` վերջինիս նյութատեխնիկական պարտադիր ապահովվածության առումով: Ընդհանուր

առմամբ

պատշաճ

վերահսկողությունը

համակարգված

աշխատանքների համալիր է, որն ըստ էության ենթադրում է շինարարության տեխնոլոգիական անվտանգության

հաջորդականության կանոնների,

շրջակա

պարտադիր միջավայրի

պահպանում, պահպանության

սկզբունքների և շինարարական այլ նորմերի ու կանոնների հետևողական կիրառում կամ ոլորտի արդյունավետության և մրցունակության ապահովմանն ուղղված բարձրորակ ծառայությունների մատուցում: Նյութատեխնիկական ապահովում: Սա կարևորագույն գործոն է, առանց որի շինարարության

զարգացման

միտումները

հնարավոր

չեն:

Նյութատեխնիկական որակյալ ապահովումը հնարավոր է կազմակերպել տնտեսական գործունեության արդյունավետ կազմակերպման միջոցով: Սովորաբար նվազագույն պահանջներով հագեցած նախագծային կամ շինարարական

ծրագիրն

անգամ

անհրաժեշտ

նյութատեխնիկական

մարդկային ռեսուրսներով հիմնավորման կարիք ունի: Այն ուղղակիորեն պայմանավորված է նոր տեխնոլոգիաների ներդրման պայմաններում

արդի

համակարգչային

նախագծային

ծրագրերի

պարբերաբար արդիականացվող տեխնիկական միջոցների, շինարարական

նյութերի, տեխնիկական սարքավորումների, տրանսպորտային միջոցների (մեքենամեխանիզմների) առկայությամբ: Ներկայիս պայմաններում այս նիշը մասնակիորեն հաղթահարում է այն նախագծային

շինարարական

խոշոր

կազմակերպությունները,

որոնց

տարեկան շրջանառությունը կարող է մի քանի անգամ գերազանցել փոքր և միջին կազմակերպությունների շրջանառու միջոցները: Արդյունքում, նախագծային կամ շինարարական որակյալ արտադրանք ունենալու հեռանկարն այնքան էլ իրատեսական չէ: Ոլորտում խոշոր կազմակերպությունների կողմից դրսևորվող մոնոպոլիայի այս կերպ դուրս

զարգացման պարագայում վաղ թե ուշ շինարարական շուկայից

կմղվեն

թե

կայացված

թե

նոր

ձևավորվող

փոքր

միջին

ձեռնարկությունների զգալի մասը: Այն հսկայական վնաս կարող է հասցնել տնտեսությանն ընդհանուր առմամբ, որի ցուցանիշների փոքր ինչ նվազումը կենթադրի մեծ թվով աշխատատեղերի կրճատում, փոքրածավալ ծրագրերի (մատչելի

նախագծերի)

իրագործման

համար

անհրաժեշտ

ծախսերի

ավելացում: Միանշանակ` փոքր և միջին ձեռնարկատիրությանը խթան հանդիսանալու համար պետական աջակցության կարիքն անխուսափելի է: ՈՒստի, պետական քաղաքականության հիմքում դրվող դրույթները պետք է լինեն տարբերակված` մի դեպքում խոշոր և մյուսում` փոքր ու միջին ձեռնարկությունների նկատմամբ համապատասխան պահանջների սահմանումով: Տեղեկատվական համակարգ և նոր տեխնոլոգիաներ:

Տեղեկատվական

միասնական համակարգի և համապատասխան համակարգչային ծրագրերի առկայությունը կապահովվեն եվրոպական չափորոշիչներով հաստատված նորագույն շինարարական նախագծերի, այդ թվում նոր տեխնոլոգիաների ներդրման մատչելիությունը: Շինարարական նախագծերի իրագործումն արդյունավետ տեխնոլոգիաների և

ինովացիոն

մեթոդների

ճիշտ

ընտրությամբ

թույլ

կտա

սահմանված

նվազագույն ժամկետներում ձեռք բերել համեմատաբար ցածր ինքնարժեք ունեցող բարձրորոկ շինարարական արտադրանք:

Մասնավորապես, շահեկան դիրքում կհայտնվի թե իրագործվող ծրագիրը (նախագիծը) և թե շահառուն: ՈՒստի,

կկարևորվեն

բնակարանաշինական

սոցիալական

նշանակության,

նախագծերի

հատկապես,

(նախագծանախահաշվային

փաստաթղթերի) նշակման հիմքում դրվող նոր մոտեցումները. 1.

Շինարարական

աշխատանքների

իրականացման

առավել

հեռանկարային տեխնոլոգիաների կիրառումը. 2.

Նվազագույն ինքնարժեքի պայմաններում սեյսմակայուն, արագընթաց

նախագծերի կիրառումը. 3.

Էներգա - ջերմախնայող նախագծերի կիրառումը.

Նախագծերի մշակման նոր մեթոդաբանության կամ ինտեգրացված

(շինարարությունից

մինչև

շահագործման

պահանջների

ընդգրկումով)

նախագծերի կիրառումը: Մարդկային ռեսուրսներ. յուրաքանչյուր զարգացած տնտեսություն ունեցող երկիր «թողարկում» է որակյալ մասնագետներ: Կարևորելով մասնագիտական վերապատրաստման քաղաքականության մշակումը` մրցունակ և դինամիկ կրթությամբ մարդկային ռեսուրսների

բացառիկ

դերակատարությունը

ոլորտի

զարգացման

գործընթացում կարելի է եզրակացնել, որ ռազմավարական նպատակների իրագործման մարդկային

արդյունավետությունը ռեսուրսների

ուղիղ

առկայությանը

համեմատական

կամ

մրցունակ

շինարարական

ծրագրերի

«գրագետ» և բարձրորակ կառավարման գործոնին: Այս ռազմավարությունը ենթադրում է. 1.

Կադրերի

ընտրության

նոր

քաղաքականության

մշակում

(նախագծողներ, վերահսկողներ, ճարտարապետներ և շինարարներ` այդ թվում միջին մասնագիտական կրթությամբ). 2.

Վերապատրաստման կրթական նոր ծրագրերի մշակում` գիտական

հիմնավորմամբ և արտասահմանյան փորձի կիրառմամբ. 3.

Մասնագիտական

կադրերի

արդյունավետ վերապատրաստում.

աշխատանքի

պարբերաբար

Վերապատրաստված կադրերի աշխատանքի արդյունավետության

գնահատում: Հանրային իրազեկում. խորհրդատվության և տեղեկատվության վերաբերյալ մինչ այժմ ձևավորված մոտեցումները ոլորտում մրցակցային դաշտի զարգացման համար բավարար չեն: Յուրաքանչյուր շահագրգիռ քաղաքացու հնարավորինս իրազեկված լինելու աստիճանը այն հիմնական նվաճումն է, որի առկայությամբ են ակտիվանում հասարակության (կամ տնտեսության) զարգացմաը նպաստող գրեթե բոլոր գործընթացները: Այդ շարքին է դասվում նաև նախագծային կամ շինարարական ծրագրերի իրագործման սկիզբ համարվող «գնման գործընթացը», երբ կնքվում է երկկողմ պայմանագիր Պատվիրատուի և Կապալառուի միջև: Շինարարական շուկայում այս

փոխհարաբերությունները

ևս

կարգավորվում

են

«պահանջարկի

առաջարկի» երկխոսության կանոնների համաձայն: Տվյալ պարագայում էական չէ կողմերի (մասնավոր կամ ոչ մասնավոր ներդրող լինելը) պատկանելիությունն ու կնքվող գործարքի ծավալները: Պարզապես, մի դեպքում (Պատվիրատուի համար) այն արժևորվում է գործարքի իրագործման առավել արդյունավետ տարբերակի ընտրությամբ, իսկ մյուս դեպքում` (Կապալառուի համար) իրազեկված լինելու պատճառաբանությամբ: Այս համատեքստում կարևորվում է հասարակական կազմակերպությունների ներգրավվածությանը

ոլորտի

գործընթացներում

անմիջական

կապը

շահագրգիռ բոլոր կողմերի (Պատվիրատուի և ապագա Կապալառուի կամ կատարողի) հետ: Ընդհանրապես, հասարակության վերաբերմունքը կարևոր և արդիական խնդիրների նկատմամբ, հասարակական քննարկումների սահմանված կարգով անցումը

դրանց

արդյունքում

որոշակի

դատողությունների,

գնահատականների ու կարծիքի ձևավորումը վճռորոշ դեր ունի բարձրացված խնդիրների լուծման համար:

Վերջինիս ազդեցությունը հասարակական կյանքի տարբեր ոլորտների գործընթացների

(այդ

թվում

քաղաքաշինական

գործունեության)

վրա

բազմաբնույթ է` այն մի դեպքում հսկողական կամ խորհրդատվական, իսկ մյուսում պարտադրողական է և պայմանավորված է խնդրո առարկա դարձած գործընթացի

(ծրագրի, գործարքի, նախագծի, միջոցառման) կարևորության և

արդիականության աստիճանով: Ընդ որում հասարակական կարծիքը պետք է ձևավորի շահագրգիռ կողմ հանդիսացող թե վարչատարածքային միավորների, քաղաքների, գյուղերի, առանձին բնակավայրերի բնակիչների և թե ողջ հասարակության կողմից, որի արդյունքային

ցուցանիշը

կհանգեցնի

նախագծի

առավել

արդյունավետ

տարբերակի ընտրությամբ: Գնագոյացման կամ մատչելի և մրցունակ շինարարական արտադրանք: Ներքին

արտաքին

շուկայում

ինտեգրվելու

միակ

միջոցը

որոշակի

վստահության, այսինքն առկա պահանջարկի դիմաց «համապատասխան» առաջարկի

կամ

իրականում

շինարարական

կպահանջի

արտադրանքի

հնարավորինս

ապահովումն

հիմնավորված

է,

որն

նվազագույն

ներդրումներ, սակայն օժտված կլինի բարձրորակ հատկանիշներով: Գաղափարն

ինքնին

նպաստավոր

տնտեսության

զարգացման

¥մրցակցության¤ համար, սակայն դժվար կիրառելի: անգամ միայն պետական կարիքներն հոգալու պարագայում էլ վերոհիշյալ քաղաքականության մշակումն ու իրագործումը կարևորելու դեպքում, այն վերջինիս համար կլինի շահութաբեր և նպատակային: Այնուամենայնիվ, խնդրի լուծումը միանշանակ չէ և փոխկապված է մի շարք գործոնների` ներդրվող

տնտեսության ինֆլյացիոն իրավիճակի, նախագծի պայմանների`

տվյալ

հիմքում

պարագայում

ճարտարապետահատակագծային առաջադրանքի և ի վերջո ոլորտին բնորոշ առանձնահատկությունների հետ: Հատկանշական է, որ շինարարության հսկայական ծավալների շղթայական գործընթացի (նախագծումից մինչև օբյեկտի շահագործում) որևէ հատվածում գրանցված խախտումը նշանակում է արդյունքային ցուցանիշի նվազում:

ՈՒստի, այս ռազմավարությունը կենթադրի. Շինարարական

արտադրանքի

նկատմամբ

որակավորման

նոր

չափորոշիչների դասակարգում և կիրառում` ըստ ՀՀ տարածքին բնորոշ բնակլիմայական

պայմանների,

բնակչության

կենսակերպի

առանձնահատկությունների, ճարտարապետական ավանդական (հիմնական) ուղղությունների, պատմական և մշակութային միջավայրի ու ժամանակի պահանջի համատեղման սկզբունքների. Նոր տեխնոլոգիաների և մեթոդաբանության կիրառման արդյունքում`

մատչելի, սակայն մրցունակ շինարարական արտադրանքի ձեռք բերում. Մրցունակ շինարարական արադրանքի արտահանում:

Ընթացիկ

գործառույթներ

հեռանկարային

ծրագրերի

իրագործումը

ենթադրում է` 

Մրցակցային դաշտի ապահովում փոքր և միջին ձեռնարկատիրությամբ

զբաղվող սուբյեկտներին` պետական աջակցության, երկարաժամկետ վարկերի (այդ թվում լիզինգային վարկերի) տրամադրման միջոցով: 

ՀՀ տարածքում (այդ թվում բոլոր մարզերում և Երևան քաղաքում) ոլորտի

գոյություն ունեցող իրավիճակի պարբերաբար (յուրաքանչյուր եռամսյակ) ուսումնասիրություն և վերլուծություն (մոնիտորինգ)` առաջնահերթ խնդիրների բացահայտում: 

ՀՀ մարզերում տեղական շինանյութերի արտադրության խթանման և

որակի

վերահսկողություն,

սերտիֆիկացման

միասնական

համակարգի

ստեղծում (այս ենթակետը կնպաստի նաև զբաղվածության մակարդակի բարձրացմանը): 

Շինանյութի արտադրության ոլորտում արտերկրների փորձի ներդրում:



Արտերկրների

փորձի

կիրառմամբ

տիպային`

ցածր

ինքնարժեքով

(մատչելի և արդի) նախագծերի մշակման մրցութային գործընթացի ներդրում: 

Ռուսաստանի

նորմատիվային

Դաշնության

բազայի

փորձի

(ամբողջական

արդիականացում:

կիրառմամբ ծավալի)

գնագոյացման վերանայում

II Գլուխ. Ներդրումների ներգրավմանը նպաստող գործոնները և նրանց հաշվարկման չափանիշները 2.1 Քաղաքաշինական էլեմենտների կառավարման համակարգ Հայկական քաղաքաշինական օրենսդրության մշակումը պահանջեց տաս տարի: Այն անցավ զարգացման բոլոր փուլերը` վարչական համակարգին բնորոշ արգելվող–թույլատրվող մոտեցումից մինչև շուկայական ռեֆորմների ընթացքում

կազմված

քաղաքաշինական

գործունեության

մեխանիզմների

ստեղծումը: մասին

«Քաղաքաշինության» համապատասխանում

վերը

ՀՀ

օրենքը,

թվարկված

ընդունված

շուկայական

1998թ–ին,

պայմաններում

քաղաքային հողոգօագործման և կարգավորման հիմնական սկզբունքներին: Կառուցապատման կարգավորման հստակ իրավական նորմերի հետ միասին, օրենքը նախատեսում է հատակագծման և գոտևորման ավելի ճկուն մոտեցում թույլատրող նախագծեր: Քաղաքաշինական օրենսդրությունը` ոչ միայն քաղաքաշինության մասին օրենքն է, այլ նաև` հարակից ոլորտների օրենսդրությունը, ենթաօրենսդրական ակտերի

համակարգ

քաղաքաշինությունում,

նորմավորման

ստանդարտացման համակարգ շինարարությունում: Քաղաքաշինությունում

օրենսդրական

ենթաօրենսդրական

ակտերի

համակարգը պարունակում է 200–ից ավելի, բոլոր փուլերում քաղաքաշինական գործունեությունը կարգավորող ու առաջնահերթ ակտեր` սկսած հողամասի հատկացումից, թույլատրող փաստաթղթերի ստացումից և նախագծումից, վերջացրած

շահագործման

հանձնումով

շահագործման

ժամկետն

ավարտելուց հետո նրա օգտագործման դադարեցմամբ: շինարարությունում ուղղված

նորմավորման

բնակչության

միջավայրի

ստանդարտացման որակի

համակարգն

անվտանգության

ստանդարտների

ապահովմանը`

կառուցապատման,

բնակավայրերի

օբյեկտների

հատակագծման

հետազոտման,

նախագծման,

շինարարության, շահագործման, նորոգման և վերակառուցման ժամանակ: Տարածքային կառավարման և տեղական ինքնակառավարման մարմինները պարտավոր

են

հրապարակումներով, նախագծերի

զանգվածային

լրատվության

հասարակական

ցուցադրման

միջոցներում

քննարկումներով,

միջոցառումներով

իրազեկել

ծրագրերի

ֆիզիկական

իրավաբանական անձանց կենսագործունեության միջավայրի, անշարժ գույքի օգտագործման, վերաբաժանման, սերվիտուտների, տարածքի գոտևորման և քաղաքաշինական նախատեսվող այլ փոփոխությունների մասին: Ցանկացած գործընթացի կառավարում բարդ և բազմաֆունկցիոնալ խնդիր է` կապված մի շարք ինտեգրացիոն սկզբունքների փոխազդեցության հետ, ինչպիսիք են պլանավորումը, կազմակերպումը, կոորդինացումը, մոտիվացիան և վերահսկումը, որոնք ներգրավված աշխատողների համար ապահովում են արտադրողական և արդյունավետ աշխատանքի նորմալ պայմաններ և նպատակներին համապատասխան արդյունքների ստացում: Կառավարումն ձեռնարկությունից, մարդկանցից, հասարակությունից և բնությունից անկախ գոյություն ունենալ չի կարող: Կառավարման գործողությունների

հիմքում

ընկած

իրականացման

որոշումների համար

մի

ընդունումը, քանի

այսինքն` հնարավոր

տարբերակներից լավագույնի ընտրությունը: Եթե կառավարման գործընթացը փորձենք ներկայացնել որպես փոխկապակցությունների համակարգ, որը կազմում

մարդ-բնություն-հասարակություն

եռանկյունը,

կենտրոնում

տեղադրելով ձեռնարկությունը, ապա նախ և առաջ, հարթ պատկերումից հարկ է

անցնել

տարածականի,

այնուհետև

դիմել

առավել

բարձր

կարգի

կոորդինատային համակարգի` Նկ.6 Մ - մարդ Մ

Հ - հասարակություն

Բ - բնություն Ձ – ձեռնարկություն

Այս ուրվագծի «Մ» բաղադրիչը ձեռնարկության աշխատակիցն է, նրա ներքին միջավայրի գլխավոր բաղկացուցիչ մասը: «Հ» բաղադրիչը միավորում է ձեռնարկության արտաքին միջավայրը, ուր ընդգրկվում են գնորդները և մատակարարները,

կառավարությունը

հասարակական

կազմակերպությունները, մրցակիցները, բանկերը և այլն: Հ-Ձ կապը ներկայացնում է ձեռնարկության կապերը հասարակության հետ, այսինքն` մարքեթինգը` ձեռնարկության կառավարումը, միաժամանակ հաշվի առնելով արտաքին գործոնները: Մ-Ձ-Բ կապը արտացոլում է մարդու, ձեռնարկության և հասարակության հարաբերությունները,

այսինքն

խորհրդանշում

արտադրական

հարաբերությունների և արտադրական ուժերի փոխկապվածությունը: Բնության և արտադրական ուժերի միջև կապող օղակ են հանդիսանում արտադրական միջոցներ (աշխատանքի միջոցներ և աշխատանքի առարկաներ), քանի որ վերջիններս մարդկանց հետ միասին կազմում են արտադրական ուժեր: Մ-Ձ կապը ներկայացնում է ներքին գործոնների կառավարումը, այսինքն` մենեջմենթը, իսկ Ձ-Բ կապը խորհրդանշում է ձեռնարկության կառավարչական գործունեությունը

ռազմավարական

պլանավորման

գործընթացի

ներքո

(ռեսուրսների բաշխում, արտաքին միջավայրին հարմարվողականություն, ներքին

կոորդինացում

կազմակերպչական

ռազմավարական

կանխատեսում): Հ-Ձ-Բ կապերը` մարքետինգը և մենեջմենթը, ներկայացնում են կառավարման երկու անբաժանելի կողմերը, ընդ որում առաջինը հանդես է գալիս

«գեներատորի»

դերում,

իսկ

նպատակների իրականացումը:

երկրորդը

կոչված

ապահովելու

Այսպիսով,

կառավարումը`

դա

պլանավորման,

կազմակերպման,

մոտիվացիայի և վերահսկման ֆունկցիաների իրականացման գործընթաց է, որն անհրաժեշտ է դրված նպատակների ձևավորման և իրականցման համար: Կառավարման կառուցվածքից:

մոդելը

կազմված

Կառավարման

կառավարման

համակարգերը

համակարգից

հիմնականում

միմյանցից

տարբերվում են նրանով, թե տվյալ մոդելում ինչ դեր է հատկացվում կառուցվածքին և ինչ դեր` այլ գործոններին: Մոդելի առավել ընդհանրացվող բնութագիրը կառավարման մեթոդն է: Գոյություն ունեն կառավարման երկու հիմնական համակարգեր` պաշտոնական(ուղղագիծ), որին առաջադրանքների կատարման ժամանակ խիստ բնորոշ է հիերարխիան, և ոչ պաշտոնական (փափուկ

կամ

հորիզոնական),

հորիզոնական խրախուսվում դեպքում`

և է

հատող

որը

կատարողին

կապերով:

աշխատողների

նախաձեռնությունը,

Առաջին

չի

արգելում

համակարգի

կատարողականությունը, գործի

նկատմամբ

իսկ

գործել դեպքում

երկրորդի

ստեղծագործական

մոտեցումը և այլն: Պաշտոնական համակարգը հիմնվում է ձեռնարկության կազմակերպչական

կառուցվածքի

վրա,

իսկ

ոչ

պաշտոնականը`

նրա

միկրոմշակութային միջավայրի վրա: Պաշտոնական մոտեցումը հաջողակ գործում է այն դեպքում, երբ աշխատանքը ենթարկվում է նորմավորման, քանակական

գնահատման

համադրման

(օրինակ`

զանգվածային

շինարարության դեպքում): Պաշտոնական մոտեցմա օգտագործման ոլորտը գնալով նեղանում է` հիմնականում արտաքին միջավայրի անկայունության աճման հետևանքով: Ոչ պաշտոնական համակարգը ենթադրում է կառավարման օբյեկտների անընդհատ փոփոխություն: Հիմնադրի մտադրությունը կդրսևորվի օբյեկտների, այսինքն` տների, խանութների և այլն, կազմի և դիրքի որոշմամբ, իսկ երթուղիները,

արահետները

մարդիկ

կընտրեն

ինքնուրույն:

Այսպիսի

մոտեցման դեպքում մարդիկ առավել հակված են դիտարկելու աշխատանքը ոչ թե որպես նվազագույն պահանջների ապահովման միջոց, այլ որպես իրենց կենսական ձկտումների իրականացման միջոց:

Կառավարման և որոշումերի ընդունման հարցերը ուսումնասիրվել, որոշվել և քննարկվել են տասնյակ տարիների ընթացքում: Յուրաքանչյուր նոր տեսություն կամ

մեթոդ

ունի

իր

առավելությունները

թերությունները:

Այն,

ինչ

գործածական է մի իրավիճակում, կարող է բոլորովին անկիրառելի լինել մեկ այլ իրավիճակում: Իրական կյանքը, այս կամ այն տեսության ազդեցության հետևանքով,

չի

տեսություները

կարող

շատ

արագ

պայմանականորեն

հեշտությամբ

կարեկի

փոփոխվել:

բաժանել

երեք

Այդ

խմբի`

ավանդական (դասական դպրոց), վարքագծային (նեոկլասիկ դպրոց) և համակարգային մոտեցման (ժամանակակից դպրոց): Անշարժ

գույքի

կառավարումը

որպես

համակարգ

ուսումնասիրելիս`

անհրաժեշտ է հաշվի առնել այդ հասկացության ոչ միանշանակությունը: Կառավարում ասելով հասկանում ենք, մի կողմից, անշարժ գույքի օբյեկտի ստեղծման, գործունեության, զարգացման ղեկավարում, իսկ մյուս կողմից` որպես բազմաթիվ ռեսուրսների` փողի, աշխատուժի, հումքի, վառելիքի, նյութերի

արդյունավետ

բաշխման

մեջ

ընդգրկված

սուբյեկտների

գործունեություն: Բնակարանային տնտեսության հիմնական ֆոնդերի վերարտադրությունն իրականացվում է նոր շինարարության, վերակառուցման արդիականացման և կապիտալ վերանորոգման ճանապարհով: Բնակարանային տնտեսության օբյեկտների

նոր

շինարարությունն

ուղղված

հնացած,

ֆիզիկական

բարոյական մաշվածության ենթարկված ֆոնդերի լրիվ փոխհատուցմանը, ինչպես նաև ծառայում է որպես ֆոնդերի ընդլայնման հիմնական միջոց: Ֆոնդերի ֆիզիկական վիճակի մաշվածության փոխհատուցումը նշանակում է պարզ վերարտադրության տարր, իսկ լրացուցիչ բարոյական մաշվածության փոխհատուցումը

ֆոնդերի

ընդլայնումը`

կազմում

ընդլայնած

վերարտադրության հիմք: Բնակարանային

ֆոնդի

վերարտադրությունը

հիմնական

ֆոնդերի

անընդհատ համալրման և նրանց վաղաժամ մաշվածության կանխարգելման գործընթացն է:

Այդ գործընթացը ընդգրկում է հին շենքերի փլուզում և նոր շենքերի կառուցում, բնակարանային ֆոնդի վերակառուցում, կապիտալ վերանորոգում, արդիականացում,

դրանց

տեխնիկական

սպասարկում

ընթացիկ

վերանորոգում: Վերակառուցումը հիմնական ֆոնդերի ընդլայնված վերարտադրության ձև է, որն իրականացվում է կոնստրուկտիվ տարրերի և ինժեներատեխնիկական սարքավորումների համակարգի փողարինման, լրացուցիչ սարքավորումների տեղադրման,

շենքերի

ծավալահատակագծային

բնորոշումների

նշանակության փոփոխման ճանապարհով: Վերակառուցումն ուղղված

օբյեկտի ձևափոխմանը և նպաստում է նրա հիմնական տեխնիկատնտեսական ցուցանիշների բարելավմանը: Աղյուսակ 3 Վերարտադրության ձևերը

Շինարարական-վերանորոգման աշխատանքներ

1) նոր շինարարություն

հնամաշ ֆոնդերի ֆիզիկական և բարոյական մաշվածության լրիվ հատուցում

2) վերակառուցում

ֆիզիկական և բարոյական մաշվածության մասնակի հատուցում, ծավալահատակագծային որոշման և ֆունկցիոնալ նշանակության հնարավոր փոփոխություն

3) արդիականացում

ֆիզիակակն և բարոյական մաշվածության լրիվ կամ մասնակի վերացում` առանց ծավալահատակագծային որոշման և նշանակության փոփոխման

4) կապիտալ վերանորոգում

ֆոնդերի ֆիզիկական մաշվածության մասնակի հատուցում կոնստուկցիաների տարրերի մասնակի կամ լրիվ փոխարինման միջոցով

5) ընթացիկ վերանորոգում և

կոնստրուկցիաների վաղաժամ մաշվածության

սպասարկում

նախազգուշացում

Արդիականացումը հիմնականում ֆոնդերի պարզ վերարտադրության ձևն է, որի ժամանակ, ինչպես վերակառուցման դեպքում, իրագործվում են համանման աշխատանքների իրականացման համալիր միջոցառումներ` բացառությամբ

շենքերի

ծավալահատակագծային

բնութագրերի

նշանակության

փոփոխության: Կապիտալ վերանորոգումը ֆիզիկական և բարոյական մաշվածության (լրիվ կամ

մասնակի)

հետևանքով`

կոնստրուկցիաների,

շենքերի

կամ

նրա

առանձին

ինժեներատեխնիկական

մասերի,

սարքավորումների

փոխարինման կամ վերականգնման, ինչպես նաև շենքերի շրջապատող տարածքների

բարեկարգման

միջոցառումներն

են:

աշխատանքների

Տարբերվում

են

համալիր

կատարման և

համալիր

ընտրովի

կապիտալ

վերանորոգումներ: Համալիր

կապիտալ

վերանորոգումն

ընդգրկում

ինչպես

շենքն

ամբողջությամբ, այնպես էլ նրա առանձին մասերը և, որպես կանոն, իրականացվում է թանկարժեք բնակելի և հասարակական շենքերում: Ընտրովի

կապիտալ

ինժեներատեխնիկական

վերանորոգումն

ընդգրկում

սարքավորումների

առանձին

շենքի

կամ

նրա

կառուցվածքային

տարրերը, որոնց անսարքությունը կարող է ազդել հարակից կառուցվածքների վիճակի վրա, որն էլ կհանգեցնի դրանց վնասման և (կամ) փլուզման: Կառուցվածքների,

հարդարումների,

ինժեներատեխնիկական

սարքավորումների ժամանակից շուտ մաշվելու, ինչպես նաև նոր շենքերի շահագործման վնասվածքների

ընթացքում

առաջացած

վերացման

մանր

նպատակով

անսարքությունների

կատարվում

ընթացիկ

վերանորոգում, որը լինում է երկու տեսակ` 

ընթացիկ

նախազգուշական

վերանորոգում,

որը

նախապես

հայտնաբերվում և պլանավորվում է ըստ կատարման ժամանակի, ծավալների և արժեքի (օրինակ` տանիքի վերանորոգում և ներկում, ջրատար խողովակների փոծարկում,

լուսամուտների

դռների

մասնակի

վերանորոգում),

որի

կատարման պարբերականությունը երեք տարի է: 

ընթացիկ

չնախատեսված

վերանորոգում,

որը

հայտնաբերվում

շահագործման ընթացքում և կատարվում է անմիջապես: Այն նշանակված է հանկարծակի վթարների հետևանքների վերացման և տարերային բնական

պայմանների հետևանքով կոնստրուկցիաների և տարրերի վնասվածքների վերացման համար: Ցանկացած

կառավարման

համակարգի

նպատակին

հասնում

են

կառավարման խնդիրների և կոնկրետ ֆունկցիաների իրականացման միջոցով: տարբերում են կառավարման ընդհանուր և մասնակի ֆունկցիաներ: Ընդհանուր ֆունկցիաները ցանկացած կառուցվածքի և գործունեության ձևի տնտեսվարող սուբյեկտի համար մշտական են, իսկ մասնակի ֆունկցիաները որոշում են կոնկրետ տնտեսվարող սուբյեկտի խնդիրներով և կախված են նրանց տեսակից, չափից, գործունեության տեղից և ձևից: Տնտեսվարող սուբյեկտներ են կոչվում տնտեսության բոլոր միավորները, (իրավաբանական կամ ֆիզիկական անձինք), որոնք ինքնուրույն ընդունում են տնտեսական որոշումներ, այսինքն` որպես տնտեսվարող սուբյեկտ, կարող է հանդես գալ ինչպես ֆիզիկական անձը, ալնպես էլ իրավաբանական անձը (ձեռնարկություն, ասոցացիա, կառավարություն և այլն): Ձեռնարկություններն իրենցից ներկայացնում են արտադրատնտեսական միավորումներ: Անշարժ գույքի համար, տնտեսական առումով, դա նշանակում է ընկերության մասնակցությունը պատրաստի շինարարական արտադրանքի ստեղծմանը, վարձակալմանը, գրավադրմանը, առք ու վաճառքին, այսինքն` որոշակի նպատակների իրականացմանը: Ընկերությունների

ընդունած

տնտեսական

որոշումների

նպատակները

կարող են տարբեր լինել: Օրինակ` առավելագույն շահույթի ստացում, շուկայում արտադրանքի համապատասխան բաժնի պահպանում կամ ապահովում, ծախսերի հատուցում և այլն: Շահույթի ստացման տեսանկյունից տարբերում են երկու սկզբունք` արտադրա-տնտեսական և պահանջմունքների բավարարման: Արտադրատնտեսական սկզբունքը` դա այն յուրաքանչյուր ձեռնարկության գլխավոր սկզբունքն է, որի տնտեսական գործունեությունն ուղղված է շահույթի ստացմանը: Շահույթը հանդիսանում է որպես եկամուտների և ծախսերի դրական տարբերություն: Եթե ցանկանում են արտադրության նվազագույն ծախսերով

առավելագույն

շահույթ

ստանալ`

արդյունավետ

քանակի

արտադրանք թողարկելու միջոցով, ապա խոսքը գնում է առավելագույն շահույթի ստացման սկզբունքի մասին: Պահանջմունքների բավարարման սկզբունքը բոլոր այն ձեռնարկությունների գլխավոր սկզբունքն է, որոնց տնտեսական գործունեությունն ուղղված է իրենց պահանջմունքների

արդյունավետ

բավարարմանը:

Ոչ

առևտրային

կազմակերպությունները (օրինակ` պատվիրատուները, որոնք գտնվում են տեղական ինքնակառավարման մարմինների ենթակայության տակ), ձկտում են ստանալ համաչափ շահույթ (համաչափության սկզբունք), իսկ մեկ այլ տիպի ոչ առևտրային կազմակերպությունները (օրինակ` կոմունալ շահագործման կազմակերպությունները,

կոմունալ

տրանսպորտային

ընկերությունները)

աշխատում են ծախսեր հատուցող գների պայմաններում, և/կամ նույնիսկ հասարակական

տեղական

ֆոնդերից

ստանում

են

դոտացիաներ

սուբսիդիաներ (ծախսերի հատուցման կամ ընդհանուր տնտեսական սկզբունք): Անշարժ գույքի կառավարումն, առաջին հերթին, կապված է մարդկանց (օգտագործողների) կողմից այն, որպես ապրանք, եկամտի աղբյուր և բարիք օգտագործելու հետ: Սա նշանակում է առավել բարենպաստ տարածական պայմաններում մարդկանց, կազմակերպությունների և հենց անշարժ գույքի գործունեություն: Հետևաբար, անշարժ գույքի կառավարումն առավել լայն հասկացություն է, քան ուղղակի անշարժ գույքի օբյեկտի ղեկավարումը: Անշարժ գույքի կառավարումը փաստացի գտնվում է անշարժ գույքի սեփականատիրոջ շահերի և այն օգտագործողի շահերի հատման դաշտում: Անշարժ գույքի սեփականատերը ձկտում է օբյեկտից ստանալ առավելագույն շահույթ, իսկ օգտագործողին կարևոր է անշարժ գույքի գործունեության լավ պայմանների զուգակցումը նրա օգտագործման ոչ բարզր ծախսերի հետ: Անշարժ

գույքի

կառավարումը

կարճաժամկետ

հեռանկարում

նրա

շահագործումից ստացված դրամական հոսքերի կառավարումն է, որտեղ առաջատար

տեղը

պատկանում

ֆինանսական

տեխնիկական

մենեջմենթին: Կառավարումը երկարաժամկետ հեռանկարում ավելի բարդ խնդիր է: Այստեղ

պետք

հաշվի

առնել

պետության

անկանխատեսելի

քաղաքականությունը

լիարժեք

զարգացած

շուկայական

հիմքերի

բացակայությունը (տնտեսական ազատություն, սեփականության իրավումք, մրցակցություն): Կառուցման

գործընթացի

մասնակիցներիը

ցանկացած

նախագծի

կառուցվածքի հիմնական տարր են կազմում, քանի որ հենց նրանք են ապահովում նախագծի իրագործումը: Նախագծի

մասնակիցների

կազմը,

նրանց

դերը,

գործառնությունների

բաշխումը և պատասխանատվությունները կախված են նախագծի տեսակից, ձևից,

բարդությունից,

չափից,

նաև

նրա

կենսական

ցիկլի

փուլերից:

Մասնակիցների թիվը կարող է լինել տարբեր և փոփոխվել նախագծի կենսական ցիկլի ընթացքում, սակայն կան մասնակիցներ, որոնք ներկա են նախագծի ողջ ընթացքում: Նախագծի

գլխավոր

մասնակիցը,

որը

շահագրգռված

նախագծի

իրականացման և դրված նպատակների իրագործման մեջ, դեվելոփերն է (կառուցապատողը), որը հետագայում կարող է նախագծի արդյունքների սեփականատերն ու օգտագործողը լինի: Դեվելոփերը որոշում է նախագծի հիմնական պահանջները և չափերը, ապահովում է նախագծի հիմնական պահանջները

չափերը,

ապահովում

նախագծի

ֆինանսավորումը`

սեփական և/կամ փոխառու միջոցների, ինչպես նաև ներդրողի միջոցների հաշվին,

հիմնական

կատարողների

հետ

կնքում

պայմանագիր

պատասխանատվություն է կրում համաձայն այդ պայմանագրի: Որպես դեվելոփեր կարող է հանդեղ գալ ինչպես իրավաբանական, այնպես էլ ֆիզիկական անձը: Անհրաժեշտ է նշել, որ արհեստավարժ դեվելոփերներ Հայաստանում գործնականում դեռևս չկան: Նրանց գործառույթները մասամբ կատարում են պատվիրատուները, մասամբ` շինարարական կազմակերպությունները, որոնք հանդես

են

գալիս

պատկերացումներով

որպես

հիմնական

զարգացնում

կապալառուներ:

(կառուցապատում)

Ամենօրյա

հասկացությունը

վերաբերում է շինարարությանը և վերակառուցմանը, բայց գլխավորը այս գործընթացում` ներդրումների կառավարումն է, որն ընդգրկում է տնտեսապես

արհյունավետ նախագծի ընտրությունը, անշարժ գույքի օբյեկտի ձևափոխումը, իշխանության մարմինների կողմից նախագծի իրագործման թույլտվության ստացումը, ներդրողների փնտրումը, ներդրումների և փոխառու միջոցների ներգրավման

պայմանների

որոշումը,

դրանց

վերադարձման

ձևերի

մեխանիզմների մշակումը, կապալառուների ընտրությունը և ներգրավումը, նրանց աշխատանքների վերահսկողությունը: Ներդրողն այն անձն է, որը գույքի մեջ իրականացնում է երկարաժամկետ ներդրում, այսինքն` վերջնական գնորդն է, բնակելի համալիրի վերջնական սեփականատերը: Այդպիսի ներդրողներ կարող են լինել հատուկ ստեղծված ընկերությունները,

պետական

ինքնակառավարման)

մարմինները,

համայնքային ներդրումային

(տեղական

հիմնադրամները,

մասնավոր անձինք, հասարակական և միջազգային կազմակերպությունները: Ներդրողը միջոցներ է ներդնում նախագծում: Մեկ նախագիծը կարող է ունենալ մի քանի ներդրողներ, բայց բոլորի նպատակը մեկն է` նախագծի իրագործման արդյունքում ներդրումների դիմաց ստանալ առավելագույն շահույթ: Եթե ներդրողը ու պատվիրատուն միևնույն անձը չեն, ապա ներդրողը պայմանագիր է կնքում պատվիրատուի հետ, հսկում է պայմանագրերի կատարումը և նախագծի այլ մասնակիցների հետ իրականացնում հաշվառում: երդրումային ծրագիրը գնահատվում է, առաջին հերթին, նրա տեխնիկական իրագործման,

էկոլոգիական

անվտանգության

տնտեսական

արդյունավետության տեսանկյունից: Բնական է, որ նախապատվությունը տրվում է այն ծրագրին, որն առավել արդյունավետ է: Գնահատելով ներդրումային ծրագրի արդյունավետությունը` անհրաժեշտ է հաշվի առնել նաև ռիսկի աստիճանը: ներդրումային ծրագրերի իրականացման

ժամանակ

դիտարկվում

են

ռիսկերի

երկու

տեսակ`

ներդրումային և ձեռնարկատիրական: Ներդրումային ռիսկ ասելով` հասկանում ենք ընտրության գործունեության ռիսկը, որը կապված է օբյեկտի շինարարության և շահագործման հանձման հետ:

Ձեռնարկատիրական ռիսկը կապված է ընտրության գործունեության և օբյեկտի տիրապետման, շահագործման և լուծարման ընթացքում, ընկերության գործունեության բնույթի հետ: Անշարժ գույքի շուկայում ներդրումային գործունեություն իրականացնելու համար անհրաժեշտ նախադրյալների առկայության դեպքում կիրառվում են հետևյալ հիմնական սկզբունքները. 

ընտրում են ներդրումների ուղղությունը և օբյեկտները.



կատարում են ներդրումային նախագծերի իրականացումն ապահովող

դրամական մուտքերի (հոսքերի) հաշվարկ. 

գնահատում են ներդրումային նախագծի իրականացման արդյունքում

սպասվող դրամական հեսքերը. 

ընտրում

են

նախագծերից

առավել

արդյունավետ

տարբերակը`

ղեկավարվելով ներդրումային նախագծերի գործող չափանիշներով. 

նախագծերի ընդունումից հետո իրականացնում են ներդրումային

նախագծերի պարբերաբար վերագնահատում հաշվի առնելով հնարավոր առաջացող ռիսկերը: Նախագծերի

կառավարման

մեթոդների

միջոցների

օգտագործումն

ուղղված է «նախագծի հաջողությանըե: Նախագծի կառավարման ժամանակ նրա դրական ավարտը համարվում է որպես նախագծի նպատակների իրականացում` ժամանակի, արժեքի և որակի վերաբերյալ սահմանված որոշակի նորմերի պահպանմամբ, իսկ վերջնական արդյունքները պետք է հավանության արժանանան և ընդունվեն պատվիրատուի (կառուցապատողի) կամ

էլ

վերջնական

սեփականատիրոջ

(ներդրողի)

կողմից:

Նախագիծը

հաջողված է համարվում նախագծի կառավարման հետևյալ ֆունկցիաների օգնությամբ. 

նախագծի նպատակների կառավարում.



ժամանակի կառավարում



արժեքի կառավարում.



որակի կառավարում.



ռիսկի կառավարում.



պայմանագրի կառավարում:

Նպատակների իրագործման կառավարումն առավել կարևոր է, քանի որ նա է որոշում իրականացման արդյունավետությունը: Բացի նախագծի հիմնական նպատակից,

որն

արտահայտում

նրա

առարկայական

ոլորտը

բովանդակության էությունը, գոյություն ունեն նաև արժեքային և ժամանակային նպատակներ: արդյունքների

նախագծի նվաճման

իրականացման

հետ

մեկտեղ

գործընթացում

բոլոր

նպատակները

միջանկյալ կարող

են

ենթարկվել փոփոխությունների: Այդ փոփոխությունների կառավարումն էլ կազմում է նախագծի նպատակների կառավարման ֆունկցիայի բուն էությունը: Ժամանակի

կառավարման

ֆունկցիան

արտացոլում

նախագծի

տևողության, նրա տարրերի գործարկման, տեխնոլոգիական փուլերի սկսման և ավարտման

ժամկետները,

ամբողջ

նախագծի

ավարտի

ժամկետի

կանխագուշակումը, նաև միջոցառումների մշակումը և որոշումների ընդունումը` պլանավորված ժամկետից շեղումների վերացման նպատակով: Արժեքի կառավարումն իրենից ներկայացնում է նախագծի ծախսերի նախնական

գնահատում,

մանրամասն

նախահաշվի

կազմում,

ֆինանսավորման աղբյուրների որոշում, դրամական հոսքերի պլանավորում, եկամուտների և շահույթների կանխատեսում: Այս ֆունկցիան ներառում է նաև նախագծի համար միջոցների մուտքագրման և ծախսման վերահսկում և, ֆինանսական պլանով նախատեսված գումարների նկատմամբ ծախսերի գերազանցման դեպքում, որոշումների ընդունում: Որակի

կառավարման

ֆունկցիան

ներառում

երկու

տեսակետ`

կառավարչական և տեխնիկական: Կառավարչական տեսակետը նախագծի բոլոր կողմերի և տարրերի որակի ապահովումն է` ներկայացված պահանջների և ստանդարտների հիման վրա: Տեխնիկական տեսակետը կապված է նախագծի կենսական ցիկլի բոլոր փուլերում որակի վերահսկման համակարգի կազմակերպման հետ: Նախագծի բոլոր մասնակիցները շահագրգռված են, որպեսզի բացառվի նախագծի ձախողման կամ կորստի հնարավորությունը: դրա հետ մեկտեղ, ոչ ոք վստահ չէ նախագծի հաջող ավարտի մեջ: Ռիսկը միշտ էլ բոլորի կողմից

ընդունված է: Նախագծի ռիսկը կապված է նախագծի և նրա տարրերի վրա այնպիսի չնախատեսված իրադարձությունների ազդեցության հետ, որոնք կարող են որոշակի վնաս հասցնել և խոչընդոտել նախագծի նպատակների իրականացմանը:

Կորուստների

փոքրացման

նախագծի

ձախողումից

խուսափելու նպատակով կառավարման մեթոդաբանությունը նախատեսում է հատուկ գործողություններ, որոնք հնարավորություն կտան հաշվի առնել անորոշության գործոնները և ռիսկը` նախագծի կենսական ցիկլի ամբողջ ընթացքում: Ռիսկի կառավարման ֆունկցիան ներառում է ռիսկերի տարբերակումը, վերլուծությունը,

գնահատումը

նրանց

առաջացման

մասին

նախազգուշացումները, նաև ռիսկի աստիճանի իջեցման համար միջոցների նախաձեռնումը և ռիսկից առաջացող հնարավոր վնասի բաժանումը նախագծի բոլոր մասնակիցների միջև: Պայմանագրերի կառավարումը ենթադրում է հետևյալ գործընթացները. պայմանագրային

առաջարկությունների

նախապատրաստում,

կապալառուների և մատակարարների ընտրություն` մրցույթների և աճուրդների անցկացման

միջոցով,

պայմանագրերի

կնքում

կատարման

վերահսկողություն, նաև ավարտված համաձայնագրերի վերջնահաշվարկ: Նախագծի կառավարումը, որպես մեկ ամբողջություն, կախված է բոլոր մասնակիցների փոխհարաբերությունների հաջող կազմակերպումից և նրանց անհրաժեշտ տեղեկատվությամբ ապահովումից` ներառյալ տեղեկատվության հավաքագրումը, փոխանցումը, վերամշակումը, տեսակավորումը և այլն: Նախագծերի

կառավարումը,

ժամանակակից

գիտատեխնիկական

տնտեսական գիտելիքների, կառավարման զանազան տեխնիկայի, հատուկ կազմակերպչական ձևերի և կառուցվածքների կիրառումը, հնարավորություն է տալիս ընդունել համապատասխան որոշումներ` նախագծի ողջ կենսական ցիկլի ընթացքում: Անշարժ գույք հասկացությունում հողի նշանակությունն ունի առավել կարևոր և ֆունկցիոնալ նշանակություն` այն հանդիսանում է անշարժ գույք-օբյեկտի ստեղծման անհրաժեշտ նախապայման:

Ինչպես հայտնի, է ցանկացած նյութական օբյեկտ ունի գոյության երկու ձև` ժամանակը

տարածությունը,

այդ

իսկ

պատճառով

տարածության

ազդեցության վերլուծությունը պարտադիր է համարվում: Անշարժ գույքի օբյեկտների համար այս պահանջն առանձնահատուկ նշանակություն ունի, քանի որ բոլոր անշարժ գույքի օբյեկտներն առկա են որոշակի ձևով կազմակերպված տարածության մեջ, օրինակ` մարդկային բնակավայրերը: հենց ինքը` տարածք բառը, առաջացել է լատիներեն «terraե բառից և իրենից ներկայացնում է բազմաթիվ պատճառներով սահմանափակ երկրագնդի մակերևութի մի մաս: Դա կարող է լինել ինչպես պետության տարածք, այնպես էլ մարզ, շրջան, քաղաք և այլն: սեփականաշնորհման գործընթացն առաջ բերեց անշարժ գույքի հետ կապված հարաբերությունների ձևավորման նոր մոտեցումներ և, հետևաբար նաև դրանց կարգավորման հետ կապված խնդիրներ: Այդ խնդիրների լուծումը հավասարապես կարևոր է ևԲգյուղական, ևԲ քաղաքային հողատարածքների համար: Տարածածավալային հատակագծման հիմնական խնդիր է հանդիսանում հողօգտագործման

հեռանկարային

բնույթի

որոշումը:

Հողօգտագործումը

դիտարկվում է որպես միասնական ամբողջություն, և դրա հատակագումը պետք է կապակցի հողի նկատմամբ իրավունքի շահերը, հողօգտագործման մեջ

սոցիալական

գերակայությունները

հողային

հարաբերությունների

կառավարման ու կարգավորման մեթոդները: Հողօգտագործումն ընդգրկում է հողերի

օգտագործման

հետ

կապված

իրավունքների

ու

պարտականությունների իրականացում: Հողօգտագործման

շրջակա

միջավայրի

մասին

օրենքները

հզոր

գործիքների են պետության ձեռքին հողի և անշարժ գույքի շուկայում առկա այն անհամապատասխանությունները լուծելու համար, որոնք սպառնալիք են հանդիսանում

մարդկանց

առողջությանը

կամ

հասարակության

անվտանգությանը, ինչպես նաև բնապահպանական հարցերում:

Այդ օրենքների համաձայն` պետությունը կարող է սահմանափակել անշարժ գույքից սեփականատիրոջ օգտվելու իրավունքներն` առանց փոխհատուցման վճարի: Հողօգտագործման

շինարարության

վերահսկման

օրենքները

հանդիսանում են մասնավոր հողօգտագործման, վերահսկման, հողերի ոչ նպատակային օգտագործման, ստանդարտների, նորմերի ու կանոնների խախտումով կատարվող շինարարությունն արգելող գլխավոր գործիք: Հողօգտագործման

հատակագծման

ենթակառուցվածքների

գոտևորման,

հրապարակային

հասարակական

ունկնդրությունների

մասին

օրենքները կոչված են մասնավոր և հասարակական հողօգտագործման վերահսկողությունը,

հասարակական

ենթակառուցվածքների

ստեղծմանը:

Հատակագծման և գոտևորման նախագծերը, որոնք իրենցից ներկայացնում են քաղաքային և գյուղական համայնքների զարգացման ծրագրեր, որոշում են ապագա հողօգտագործման արդյունավետությունը, հիմք են հանդիսանում երկարատև

ներդրումներ

հարկման

համար,

սեփականատերերին

տեղեկատվություն են տալիս իրենց ունեցվածքին վերաբերող իրավական սահմանափակումների

մասին,

հողի

կառուցապատման

օբյեկտների

շահագործման ընթացակարգերի վերաբերյալ: Հողօգտագործման կարգավորման և հողի յուրացման հարցում գոյություն ունի երկու հիմնական մոտեցում: Առաջինը` իրավունքների համաձայնեցումն է, երբ ի սկզբանե հայտարարվում է, որ օրենքով թույլատրվում է հողամասում իրականացնել կառուցապատում: Այդ համակարգը հայտնի է «գոտևորումե անվանմամբ և այն լայնորեն կիրառվում է օրինակ` ԱՄՆ-ում: Երկրորդ մոտեցումը` «դիսկրետայիննե է, երբ սեփականատերն ամեն անգամ պետք է դիմի տեղական իշխանություններին շինարարության թույլտվության համար: Դա Բրիտանական համակարգն է: Յուրաքանչյուր համակարգ ունի իր առավելություններն

ու

թերությունները:

Վերջին

տարիներին

այդ

համակարգերից յուրաքանչյուրն ընդունել է մյուսի որոշ սկզբունքներ: Հայաստանում պետական հողային ֆոնդի սեփականաշնորհումից հետո հողային հարաբերությունները կարգավորվում էին 1991թ. ընդունված ՀՀ

հողային

օրենսգրքով,

Օրենսգիրքը

որը

սահմանում

կարգավորման

2001թ-ին է

փոխարինվեց

հողային

կատարելագործման,

կազմակերպաիրավական

ձևերի

նորով:

ՀՀ

հարաբերությունների հողի

պետական

տնտեսվարման

զարգացման,

հողերի

հողային

տարբեր

բերրիության,

հողօգտագործման արդյունավետության բարձրացման, մարդկանց կյանքի ու առողջության համար բարենպաստ շրջակա միջավայրի պահպանման և բարելավման, հողի նկատմամբ իրավունքների պաշտպանության իրավական հիմքերը`

ելնելով

հողի

կարևոր

բնապահպանական,

տնտեսական

ու

սոցիալական նշանակությունից: Հողի

տիրապետումը

օգտագործումը

տնօրինումը

չպետք

վնաս

պատճառեն շրջակա բնական միջավայրին, երկրի պաշտպանությանն ու անվտանգությանը, չպետք է խախտեն քաղաքացիների և այլ անձանց իրավունքներն ու օրենքով պահպանվող շահերը:

2.2 Քաղաքաշինական օբյեկտի կենսացիկլի և օբյեկտի հաշվարկ Քանի

որ

քաղաքաշինական

օբյեկտներից

իր

կարևորությամբ

մենք

առանձնացրել ենք անշարժ գույքը, այս բաժնում ուսումնասիրել եմ անշարժ գույքի, շինությունների և անշարժ գույքի բիզնեսի հետ կապված կենսացիկլի տարբեր տեսակները: Անշարժ գույքի կենսացիկլը սովորաբար բաժանվում է մի քանի փուլերի: Հողի կենսացիկլը կարող է համարվել շարունական, իսկ շինությունների համար կարելի է տարբերակել դրանց տեխնիկական և օգտակար տնտեսական կենսացիկլերը: Շինությունների կենսացիկլերը բաղկացած է հետևյալ փուլերից` 1. Հողի ձեռքբերում. 2. շինության կառուցում. 3. շինության օգտագործում.

4. օգտագործմանը

հաջորդող

ժամանակահատված,

երբ

շինությունը

դատարկ է, 5. վերակառուցման փուլ(կառուցապատման). 6. երկրորդային օգտագործում. 7. փլուզում (քանդում): Նկ.7.

ՀՈՂ ՔԱՆԴՈՒՄ

ԿԱՌՈՒՑԱՊԱՏ

ՈՒՄ

ԱՆՇԱՐԺ ԳՈՒՅՔ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒ

ԿԱՌՈՒՑԱՊԱՏ

ՈՒՄե

ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒ

Մ ՊԱՐԱՊՈՒ ՐԴ

Շինությունների կենսացիկլն ընդգրկում է այդ շինությունների կամ դրանց մասերի ձեռքբերումից մինչև դրանց փլուզման արդյունքում առաջացած շինարարական աղբի հեռացումը տևող ժամանակահատվածը: Անշարժ գույքի կենսացիկլը ներառում է անշարժ գույքի բոլոր փուլերը` սկսած հողատարածքի ձեռքբերումից

գործածության

ընթացքում

շինությունների

հնարավոր

կառուցումից մինչև շինության փլուզումը: Շինարարության կյանքն սկսվում է դրա

գործունեության

նպատակի

սահմանումից,

երբ

հաճախորդը

նախագծողները որոշում են շինության պահանջվող արտադրողականությունը և դրան ներկայացվող ապագա պահանջներն ու սահմանափակումները: Մի հեղինակի կարծիքով անշարժ գույքի կենսացիկլը սկսվում է նոր շինության ներդրման վերաբերյալ առաջին որոշումից մինչև այդ շինության փլուզումը: Ակնհայտորեն, շինությունների կենսացիկլը տևում է տասնյակ տարիներ:

Անշարժ գույքի համար պահանջվում է նախնական մեծ ներդրում և հետագա շահագործման համար երկարաժամկետ գործողություներ: Ավելին, անշարժ գույքի ներդրումը երկար ժամանակ ներդրողին կանգնեցնում է հետագա լրացուցիչ

ներդրումների

անհրաժեշտության

առաջ,

կապված,

օրինակ,

էլեկտրաէներգիայի օգտագործման, պահպանման, մաքրման և այլնի հետ: Անշարժ

գույքի օբյեկտները տեղակայված են միևնույն տեղանքում իրենց

ամբողջ կենսացիկլի ընթացքում և հետևաբար դրանց պետք է ուսումնասիրել որպես ոչ օրինաչափ, եկամուտ ապահովող երկարաժամկետ ներդրումային օբյեկտներ:

Այսպիսով,

ներդրումային

ռիսկը

նվազեցնող

ամենակարևոր

գործոնն անշարժ գույքի նախատեսված կենսացիկլի վերաբերյալ առկա ամենաճշգրիտ

տվյալների

ինչպես

նաև

այդ

կենսացիկլի

վրա

ազդող

գործոնների մասին տեղեկությունների ձեռքբերումն է: Անշարժ գույքի կենսացիկլը ներառում է նաև դրանում արտադրության և ծառայությունների

կենսացիկլերը:

Նշեմ

նաև,

որ

օգտագործման

ու

տեխնիկական սպասարկման ընտրված ռազմավարություններն ազդում են կառույցների,

նյութերի

դրանց

կանխատեսելի

կենսացիկլերի

կենսացիկլային ծախսերի վրա: Օգտագործումը ենթադրում է պահանջների բավարարում

շինությունների

կառուցվածքային

ֆիզիկական

նկատմամբ

ակնկալիքները

առանձնահատկությունների առումով: Օգտագործողների

կարիքները

որակի

տարբերվում են` կախված գործածությունից, ինչպես նաև աշխատանքային կյանքում, կազմակերպություններում և հասարակության մեջ տեղի ունեցող փոփոխություններից: Սպասելիքներում կատարվող այդ փոփոխությունները ազդում են նաև տեխնիկական պահանջների, լուծումների, նախագծման և տեխնիկական սպասարկման կատարողականության վրա: Տեխնիկական երևույթներն ունեն նշանակալից ազդեցություն անշարժ գույքի կենսացիկլի

վրա:

Բացի

շինությունների

տեխնիկական

առանձնահատկություններից, շատ քաղաքական և սոցիալական գարծոններ ազդում են տվյալ անշարժ գույքի եկամտաբերության և շահութաբերության վրա: Ներդրումային իրավիճակներում ավելի լայն հեռանկարներ են հաշվի առնվում,

այնպես որ շինությունների տեխնիկական արժեքը դիտվում է որպես արժեքի ավելի

լայն

հասկացության

մի

մասը

միայն`

որպես

շինության

արտադրողականության արժեք: Հնարավոր է իրականացնել կիրառական ուսումնասիրություն` ելնելով շահույթների և ծախսերի գնահատականներից, որոշելու` արդյոք շինությունն ունի

բավականաչափ

հնարավորություններ

ծառայելու ներդրողի նպատակներին: Իսկապես, հնարավոր է, որ շինությունը որպես անշարժ գույք ծախսային առումով արդյունավետ չլինի, և որ այն գտնվի իր տնտեսական կենսացիկլի մայրամուտում, եթե անգամ դրա տեխնիկական կատարողականությունը ընդունելի լինի: Անշարժ գույքի արժեքի գնահատման պայմանական մեթոդները հակված են անտեսել դրա վերանորոգումը կամ վերակառուցումը, չնայած գաղտնիք չէ, որ անշարժ գույքը հավերժական կյանք չունի: Նա ներկայացնում է անշարժ գույքի արժեքի, ինչպես նաև դրա վերանորոգման ծախսերի և սպասարկման հաճախականության գնահատման այլընտրանքային մոտեցում, ցույց տալով, որ վերանորոգման տարբեր սցենարներից ելնելով` կապիտալի արժեքի գնահատման միջոցով անշարժ գույքի գնահատողը սեփականատերերին կարող է խորհուրդներ տալ ոչ միայն նրանց սոփականություն հանդիսացող անշարժ գույքի արժեքների, այլ նաև վերանորոգման կանխատեսելի ցիկլերի կապակցությամբ`

հաշվի

առնելով

վարձակալության

կանխատեսելի

ժամանակահատվածը: Անշարժ գույքի իրական ճկունությունը ¥բազմակողմանի կիրառելիությունը¤ ենթադրում է շինություններ «մուտք գործելու» և «դուրս գալու» հնարավորություն այն ժամանակ, երբ բիզնեսի պահանջները փոփոխվում են: Հետևաբար, շինությունների տեխնիկական հատկանիշներն ու տնօրինման ծախսային արդյունավետության ուսումնասիրության մեջ գործոններից մեկն էլ կարող է լինել տեխնիական առանձնահատկությունների և վարձակալների փոփոխվող պահանջների հարաբերությունը, այն է` տնօրինման նպատակը և ծախսային արդյունավետությամբ տնօրինման նպատակներն իրականցնելու շինության պոտենցիալը: տեխնիակական լուծումներն ազդում են այս հատկանիշների վրա: Հավելենք, որ շինությունը կարող է բաժանվել հաստատուն հիմքային

մասերի և փոփոխական ամրահեծանների: Ամրահեծանը թույլ է տալիս հեշտությամբ փոփոխել և հարմարեցնել շինությունների` ըստ վարձակալների կամ

այլ

օգտագործողների

նպատակներին

համապատասխան:

Դրանց

կանխատեսելի կենսացիկլը ավելի կարճ է, քան հիմքային հատվածները: Սպասարկման կենսացիկլի պլանավորումն ընդհանուր պլանավորման և նախագծման

գործընթացների մաս է կազմում, որում շինության տարբեր

մասերի և կառույցների կենսացիկլերը օպտիմալացված են և սահմանված են` համաձայն սեփականատերերի և օգտագործողների խնդիրների և համաձայն ընդհանուր շուկայական պահանջարկի: Թե

ֆիզիկական

մաշվածությունն

պայմանների

ազդում

վատթարացումը,

են

կենսացիկլի

թե

շինության

օգտագործման

հնարավորությունների վրա: Մաշվածությունը կարող է լինել գեղագիտական, ֆունկցիոնալ, սոցիալական, իրավական, տնտեսական և բնապահպանական: Շինությունների կենսացիկլի ուսումնասիրության հիման վրա հնարավոր է իրականացնել

տնտեսական,

տեխնիկական,

կառավարման,

հարմարությունների և այլ տիպի օպտիմալացում շինության ողջ կենսացիկլի ընթացքում: Անշարժ

գույքի

տեսանկյուններից,

կենսացիկլերը ըստ

կարելի

ամենաերկար

ուսումնասիրել

սահմանման,

տարբեր

տեխնիկական

կենսացիկլը տևում է շինությունը կառուցելու մասին որոշումից մինչև դրա փլուզումը: մինչդեռ շինության միայն մի քանի կոնստրուկտիվ տարրեր են երկարատև կյանք ունենում առանց տեխնիկական սպասարկման: Ավելին, տնտեսական կենսացիկլերը, տնտեսական օգտագործումը և ծախսային արդյունավետությամբ

տնօրինումը,

տնօրինման,

օգտագործման

գործածության կենսացիկլի հետ միասին, սովորաբար այնքան երկարատև չեն, որքան շինության ընդհանուր կենսացիկլը: Երբեմն հասարակական փոփոխվող տենդենցների համատեքստում տեղանքի կենսացիկլը կարող է կենսական կարևորություն

ունենալ:

Հետևաբար,

կենսացիկլի

պլանավորման

օպտիմալացման ժամանակ պետք է հաշվի առնել տարբեր կենսացիկլեր, դրանց ծախսերը և ռիսկերը:

Անհրաժեշտ

գույքի

ցանկաված

օբյեկտի

¥նոր

կառուցվող

կամ

վերակառուցվող¤ գործունեությամ արդյունավետության գնահատման իրենից ներկայացնում է տվյալ օբյեկտի դիտարկումը նրա կյանքի տևողության ողջ ընթացքում: Օբյեկտի կենսական ցիկլը, սկսած նրա տեխնիկա-տնտեսական հիմնավորման պահից մինչև ֆիզիկական կամ բարոյական հնացման պահը, պայմանականորեն կարելի է բաժանել երեք փուլի` շինարարության կառուցում, շինարարության շահագործում և շինարարության կառուցապատում: Շինարարության կառուցումը սկսվում է ներդրումային որոշում ընդունելուց: Մինչ ներդրումային որոշում կայացնելը պետք է իրականացնել ներդրումային ուսումնասիրություն:

Այդ

ուսումնասիրության

մեջ

հարկ

ներառել

շինարարությունների տեխնիկական հատկանիշները` ներդրման հետ կապված ներդրողի նպատակների առումով: Շինարարությունների կենսացիկլի ամենաարդյունավետ գործընթացները որոշելու համար խորհուրդ է տրվում հետևել հետևյալ սկզբունքներին. 1. Համալիր ուսումնասիրություն, որի նպատակն է «կրճատել նախագծման, շինարարության և տեխնիկական սպասարկման գործընթացների ծախսերը»: Այն նաև խնդիր ունի հասնել որակի ավելի բարձր ստանդարտների: 2. Ծախսեր-եկամուտներ հարաբերության օպտիմալացում: 3. Տարբեր

փոխկապակցված

գիտական

մոտեցումների

գործնական

կիրառություն: 4. Շինության կենսացիկլի մոդելավորում, որն իրականացնում է շինության գործող կենսացիկլի բոլոր շահագրգիռ և այդ նպատակին ձկտող կողմերի մասնակցությամբ: Շինարարական դիզայնի հիմնական փուլերը սահմանվում են հետևյալ կերպով` 1. Սեփականատիրոջ

օգտագործողի

նպատակների,

կարիքների

գործառնական պահանջների սահմանում. 2. շինության տեսական և գործառնական պահանջների սահմանում.

3. շինության

տեսական

բնապահապանություն¤

¥ֆինանսական

տեխնիկական

տնտեսում

առանձնահատկությունների

սահմանում. 4. շինության

կառույցների

տնտեսակակն

տեխնիակակն

հատկանիշների սահմանում: Շինության կենսացիկլի տարբեր փուլերում շինարարական նախագծողի խնդիրներն են` 1. ներդրման պլանավորում. 2. կենսաշրջանի նախագծման պահանջների սահմանում. 3. շինության ֆինանսական և տնտեսական կենսացիկլի գնահատում և օպտիմալացում կառույցների, նյութերի տեխնիակական այլընտրանքային հնարավորություններով,

ճարտարապետական

այլ

տեխնիակական

լուծումներով. 4. էլեկտրական որոշումներ,

սնուցման

համակարգի

բնապահպանական

կենսացիկլի

տնտեսական

հետ

կապված

նկատառումներով

օպտիմալացում. 5. կառույցների և գործարանային մոդուլների սպասարկման կենսացիկլի նախագծում բնապահպանական և տնտեսական տեսանկյունից, ինչպես նաև հարմարավետության

տեխնիկական

կատարողականության

նկատառումներով. 6. կառույցների սպասարկման կենսացիկլի մանրամասն նախագծում. 7. տարբեր տեխնիկական հնարավորություների իրագործման ընտրություն. 8. կենսաշրջանային

պահանջների

կատարողականություն, էներիգիայի

կենսացիկլի

տնտեսում,

պայմանագրային

¥սպասարկման ծախսեր,

առողջապահություն

փաստաթղթերում

կենսացիկլ,

բնապահպանություն, և

այլն¤

ենթապայմանագրային

համաձայնագրում. 9. շինության տեխնիկական սպասարկման նախապատրաստում:

ներառում

Առաջին փուլը սեփականատիրոջ որոշումների կայացման փուլն է, որն այնուամենայնիվ ներառում է տեխնիկական կենսացիկլը նախագծողի կամ կառավարչի հետևյալ խնդիրները. 

պահանջների

կենսացիկլի

հաշվարկում,

ներառյալ

տնտեսական,

ֆինանսական և բնապահպանական կողմերը, 

ընդհանրական որոշումների ուսումնասիրություն և օպտիմալացում,



կարիքների

ուսումնասիրություն

դրանց

կարևոր

սահմանման

մեջ

մասնակցություն: Որոշումներ

ընդունելու

փուլում

սահմանել

ներդրողի

¥սեփականատիրոջ¤ կարիքները և նպատակները, քանի որ օպտիմալացման և նախագծման որոշումները հարկ է կայացնել այդ նպատակների համաձայն: Ընդհանուր

կենսացիկլի

նախագծումը

կազմված

նախագծման

գործընթացի մոդելից և մի քանի մեթոդներից: Գերադասելի է մոդուլային համակարգը, քանի որ այն թույլ է տալիս շինության տարբեր մասերի սպասարկման կենսացիկլի, բնապահպանական և տնտեսական կենսացիկլի համակարգի տեղաբաշխում և օպտիմալացում: Նա նաև ընդգծում է կատարողական տարբեր պահանջների համար շինության կառուցվածքային մոդուլների նախագծման կարևորությունը, ինչպես օրինակ հետագա փոփոխությունների նախագծումը, դիմացկունության նախագծումը, առողջապահական նախագծումը, անվտանգության նախագծումը և այլն:

²ÕÛáõë³Ï 4. Նախագծման փուլ

կենսաշրջանի նախագծման մեթոդը

1. Ներդրումային պլանավորում

Բազմակի

չափանիշների

ուսումնասիրություն, օպտիմալացում և

որոշումների

կենսաշրջանի

ընդունում,

¥ֆինանսական

բնական¤ խնայողություն 2. Հաճածորհների

օգտագործողների

կարիքների

նախագծման մոդուլյար մեթոդ. որակի ֆունկցիայի կիրառում

ուսումնասիրություն 3. Շինությունների

ֆունկցիոնալ

մանրամասներ

նախագծման մոդուլյար մեթոդ. որակի ֆունկցիայի կիրառում

4. Տեխնիկական

նախագծման մոդուլյար մեթոդ.

կատարողականության

որակի ֆունկցիայի կիրառում

մանրամասներ 5. Այլընտրանքային կառուցվածքային

նախագծման մոդուլյար մեթոդ.

լուծումների ստեղծում 6. Մոդուլային

կենսացիկլի

պլանավորում

այլընտրանքների

բոլոր

ծառայության

կենսացիկլի օպտիմալացում

նախագծման մոդուլյար մեթոդ. մոդուկյար

ծառայության

պլանավորում,

կենսաշրջանի

¥ֆինանսական

բնական¤

խնայողություն 7. Բազմակի

չափանիշների

նախագծման մոդուլյար մեթոդ.

դասակարգում և այլընտրանքայինհ

որակի

լուծումների

բազմակի

արտադրանքների

միջև ընտրություն

ֆունկցիայի

կիրառում, չափանիշների

ուսումնասիրություն, օպտիմալացում և որոշումների ընդունում

8. ընտրված

լուծման

մանրամասն

նախագծում

 Հետագա

փոփոխությունների

նախագծուն.  կենսունակության նախագծում.  առողջապահական

նկատառումների նախագծում  անվտանգության նախագծում  հիդրոջերմային կատարողականության նախագծում  յգտագործողների ձեռնարկ  ծերաօգտագործման

մնացորդների վերաշրջանառության նախագծում

Նախագծման

փուլերը

բազմափուլ

որոշումների

ուսումնասիրության

մեթոդներ: Շատ կարևոր է սահմանել օգտագործողների և սեփականատերերի խնդիրները շինարարական ծրագրերի իրականացման սկզբնական փուլում: Շինության

կենսացիկլի

ընթացքում

ընդհանուր

ծախսերը

կրճատելու

նպատակով անհրաժեշտ է հայտնագործել ծախսերի կրճատման տարբեր միջոցներ կենսացիկլի բոլոր փուլերում, և իսկապես շինության նախնական գծագրման,

նախագծման,

կառուցման

տեխնիկական

սպասարկման

ծախսերի և եկամուտների միջև հարաբերության որոշումը հանդիսանում է մշտական խնդիր: Ջանքեր են գործադրվում նվազագույն ծախսերով հասնել առավելագույն եկամուտների, այսինքն` ծախսեր և շահույթներ հարաբերության օպտիմալացման: Համոզվելու համար, որ որոշումների կայացման համար բոլոր անհրաժեշտ տեսակները հաշվի են առնվել, հարկ է բոլոր շահագրգիռ կողմերին ներառել այս գործընթացում: Երբ

նպատակներն արդեն սահմանվել

են, կարևոր

է գտնել

հմուտ

ծրագրային աշխատակազմ նախագծման և շինարարական փուլերի համար: Թիմը պետք է կազմված լինի հետևյալ անդամներից. սեփականատիրոջ գործադիր

տնօրեն

ծրագիրը

համակարգող,

ծրագրի

կառավարիչ,

շինարարական կառավարիչ, նախագծման թիմի պայմանագրային ղեկավար, պայմանագրային

մասնագետ,

վարձակալների

ներկայացուցիչներ

տեխնիկական խորհրդատուներ: Հնարավոր է հասնել այն նպատակներին, որ

սահմանվել են շինության կենսաշրջանի և տեխնիկական սպասարկման կենսացիկլի համար` օգտագործելով համակցված կենսացիկլի նախագծում, այլ կերպ ասած` ամբողջ շինության և դրա մասերի բազմակողմանի նախագծումը, որում

հաշվի

են

առնված

հետևյալ

երկու

առանձնահատկությունները`

պլանավորման փուլում պետք է նկատի առնել պահանջներ ներկայացնող բոլոր կողմերին և նախագծման ամբողջ կենսացիկլը` իր բոլոր հատկանիշներով և ժամանակաշրջանով: Երբ ներդրողը/սեփականատերը սահմանում է շինության հետ կապված նպատակներն ու պահանջները, այնուհետև նա պետք է կարողանա ընտրել հմուտ ճարտարապետներ, նախագծողներ և շինարարներ տվյալ ծրագրի համար: Շինարարական ծրագրում նախագծողներ ընտրելիս կարևոր է, որ ճարտարապետի

ընտրությունը

ճարտարապետ

ընտրելն

ճիշտ

սկսվում

հիմունքներով է

նրանից,

կատարվի: որ

Ճիշտ

կազմվում

ճարտարապետների մի ցուցակ` ելնելով այդ ծրագրում ընկերության նախորդ փորձից: «Ճարտարապետների աշխատանքային և

ծրագրային փորձի

համեմատությունը Ձեր ծրագրի չափերի և շրջանակի հետ» օգնում է գտնել համապատասխան ճարտարապետներ: Հարկ է հասկանալ նաև շինարարի կամ

սեփականատիրոջ

հեռանկարները

պահանջները:

Բացի

նրանց

ընդհանուր գիտելիքների գնահատումից, հարկ է ստուգել նրանց ծրագրային որոշակի փորձի հետ կապված հմտությունները: Նախագծման փուլը ներառում է տեխնիկական և ճարտարապետական հաշվարկներ, գծագրումներ, տեխնիկական հաշվարկներ, գնահատումների նախապատրաստում

այլն:

Այս

փուլում

հարկ

որոշել

շինության

պահպանման ռազմավարությունը և նպատակները, ինչպես նաև դրանց իրականացման

միջոցները:

Տեխնիկական

սպասարկման

աստիճանը

արդյունավետությունը կախված են ծավալային պլանավորման և նախագծման լուծումներից, ինչպես նաև նյութերի, կառույցների և ճարտարապետական ծառայությունների կարողությունից

որակից, և

այլ

օգտագործողի

գործոններից:

պահանջների

Ծրագրի

բավարարման

նախագծման

փուլում

աշխատանքային թիմում պետք է ներգրավել տեխնիկական սպասարկման

մասնագետ` համոզվելու համար, որ նախագծման հենց սկզբում տեխնիկական սպասարկման խնդիրները նկատի են առնվում: Նախագծման փուլում ծրագրային թիմը հանդիպում է պարբերաբար` համոզվելու,

որ

երկարաժամկետ

նախագծումը

կիրականացվի

նպատակներին

սեփականատիրոջ

համապատասխան:

Բացի

այդ

շինարարական թիմի ընտրությունը և պայմանագրային մեխանիզմի բնույթը նպատակներին հասնելու համար կարևոր որոշումներն են: Պոտենցիալ դիմորդները պետք է ծանոթ լինեն անհրաժեշտ ապրանքների և գործընթացների բնույթին: Գոյություն ունեն շինարարական աշխատանքների իրականացման բազմաթիվ ձևեր: Շինարարական փուլում պայմանագրային մեթոդը պետք է որոշել համաձայն իրական կարիքների: Շինության հանձնումը շատ կարևոր է նրա տեխնիկական կենսացիկլի տեսանկյունից: Այս փուլում հարկավոր է համոզվել, որ ամբողջ շինարարական ծրագիրը

իրականացել

ելնելով

տեխնիկական

կենսացիկլի

բոլոր

պահանջներից և շինության նպատակներից: Անշարժ գույքի կենսացիկլի որկը: Այս հատվածում սահմանեմ «կենսացիկլի որակ» հասկացությունը, ինչպես նաև կուսումնասիրեմ որակի վրա ազդող տարբեր գործոններ և դրանց կարևորությունը տարբեր շահագրգիռ կողմերի համար: «Կենսաշրջանի որակ» հասկացության հիմնական կողմերը սահմանվում է հետևյալ կերպ. 

շինության կատարողականություն.



բնապահպանություն.



անվտանգություն



առողջապահություն.



հարմարավետություն.



տնտեսություն:

Կենսաշրջանի որակի ամենակարևոր կեղմերն են սոցիալական կարիքները, տնտեսական կարիքները, ծախսային արդյունավետությունը և կենսացիկլի

ժամանակային առումով համընկնող տնտեսությունը, մշակութային կարիքներն ու առանձնահատկությունները և բնապահպանությունը: Նկ. 8. Կենսաշրջանի որակի մանրամասն նախագծի հիմնական կողմերը ֆունկցիոնալություն

տնտեսական օգտագործում

Էկոլոգիա

առողջ, ապահով և հարմարավետ միջավայր Արժեք կոչված հատկանիշները կարելի է խմբավորել հետևյալ կերպ: 1. Ֆունկցիոնալ արդյունավետությունը շինության հարմարեցումն է այն նպատակներին, որոնց համար այն օգտագործվելու է: 2. Դիմացկունությունը

կառույցի

ֆիզիկական

հատկությունների

ամբողջությունն է, որով որոշվում է` որքան ժամանակ այն կարող է ապահովել օգտակար ծառայություններ և պահպանել իր արտադրողականությունը:որքան մեծ է շինության դիմադրողականությունը մաշվածության և վատթարացման հանդեպ, այնքան դանդաղ է վերանորոգման և տեխնիկական սպասարկման ծախսերի աճը, այնքան բարձր է ծառայությունների որակը և երկար` տնտեսական կյանքը: 3. Գրավչությունը կառույցի գեղագիտական հատկությունների ամբողջությունն է: Անշարժ գույքի դիտողական գրավչությունը հանդիսանում է նրա շուկայական արժեքի որոշիչ գործոն: Անշարժ գույքի կենսացիկլի մասին խոսելիս անպայման շփվում ենք «տեխնիկական հետազոտություն» հասկացության հետ: Տեխնիկական հետազոտության գործընթացի հետ կապված տերմինների միջև առավել հաճախ հանդիպում է «ախտորոշում հասկացությունը: Դիտարկվում են օբյեկտների տեխնիկական վիճակի երեք տեսակի խնդիրներ: Առաջին տեսակը կազմում են տեխնիկական վիճակը որոշող

խնդիրները, որում գտնվում է օբյեկտը ներկա պահին: Սրանք ախտորոշման խնդիրներն են: Երկրորդ տեսակը` տեխնիկական վիճակի կանխորոշումն է, որում ապագայում կհայտնվի օբյեկտը` ժամանակի որոշակի պահին: Իսկ սրանք կանխագուշակման խնդիրներն են: Երրորդ տեսակին պատկանում են տեխնիկական վիճակի որոշման խնդիրները, որում անցիալում գտնվում էր օբյեկտը ժամանակի որոշակի պահին: Սրանք էլ գենետիկայի խնդիրներն են: Այսպիսով, առաջին տեսակի խնդիրները վերաբերվում են տեխնիկական ախտորոշմանը, երկրորդ տեսակի խնդիրները` տեխնիկական կանխագուշակմանը, երրորդը` տեխնիկական գենետիկային: Տեխնիկական կենսացիկլի կառավարման մեթոդի նպատակն է տեխնիկական կենսացիկլի ռազմավարական պլանավորումն ավելի սերտորեն կապել անշարժ գույքի ընդհանուր գործնական կառավարման հետ և օժանդակել խնդիրների սահմանմանը, հնարավորությունների վերլուծությանը և անշարժ գույքի հետ կապված որոշումների կայացմանը նվազ ծախսատար եղանակով: Հիմնվելով տեսական և գործնական ուսումնասիրությունների վրա` կարելի է սահմանել այսպես կոչված «սկզբնական հաջողության գործոն», որոնք պետք է հաշվի առնել տեխնիկական կենսացիկլի կառավարման մեթոդի մշակման և հետագա կիրառման ժամանակ: Այն կարելի է ամփոփել հետևյալ կեր. 1.

Մեթոդը պետք է դյուրացնի հաղորդակցությունը անշարժ գույքի

ընկերություններում տարբեր օղակների միջև, ինչպես նաև անշարժ գույքի ընկերությունների և ծառայությունների մատակարարող ընկերությունների միջև: 2.

Անշարժ գույքի ընկերությունները պետք է կարողանան սահմանել իրենց

բիզնեսի խնդիրները և պարզորեն ներկայացնել դրանք սպասարկող կազմակերպություններին: Դա կնպաստի համապատասխան տեղնիկական ծառայությունների և ծառայությունների փաթեթների կենտրոնացմանը տարբեր իրավիճակներում: Մեթոդը պետք է խթանի նպատակների սահմանումը և որոշումների կայացումը կապված անշարժ գույքի տեխնիկական խնդիրների հետ, ինչպես նաև անշարժ գույքի ընկերություններում նպաստում է

ինֆորմացիոն համակարգին, որպեսզի ռազմավարական նպատակներն առավել հեշտությամբ տարածվեն ընկերության բոլոր օղակներում: 3.

Մեթոդը պետք է խթանի տեխնիկական կենսացիկլի կառավարման

ռազմավարական պլանավորումը` որպես ընդհանուր բիզնես ռազմավարության մաս, ինչպես նաև տեխնիկական ռազմավարության իրականացման գործոն: 4.

Մեթոդը պետք է թույլ տա ավելի արդյունավետորեն կապել բիզնես

պլանները տեխնիկական սպասարկման ռազմավարության և դրա մշակմանը: Տեխնիկական

լուծումը

պետք

համաչափ

լինի

անշարժ

գույքի

սեփականատիրոջ բիզնեսի պահանջներին: 5.

Մեթոդը պետք է խթանի տեխնիկական ծառայություններին առնչվող

գնման գործընթացը: 6.

Այն պետք է հաշվի առնի շինությունն օգտագործողերի կարիքները,

ինչպես նաև սեփականատիրոջ բիզնես պահանջները: 7.

Տարբեր

տեխնիկական

գործընթացների

լուծումների

արդյունքում

ստեղծված պատճառահետևայքային կապերը պետք է ավելի տեսանելի լինեն: 8.

Հնարավոր տարբեր տեխնիկական գործընթացների հետ կապված

տեխնիկական հնարավորությունները և ծախսերը պետք է ներկայացվեն պարզորեն և հասկանալի: 9.

Մեթոդը

պետք

ներառի

տեխնիկական

կենսացիկլի

ծախսերի

հաշվառում և խթանի ծախսերի նման գնահատումները: 10. Մեթոդը պետք է օժանդակի հետագա որոշումների

վերլուծությունը,

կանխատեսումներին, պլանավորմանը և իրականացմանը: Տեխնիկական կենսացիկլի գործընթացը հաղորդակցական գործընթաց է անշարժ գույքի սեփականատիրոջ, օգտագործողի, տեխնիկական կենսացիկլի կառավարչի և տեխնիկական սպասարկում տրամադրող կողմ(երի)ի միջև: Պետք է նշել, որ տեխնիկական կենսացիկլի կառավարչի ռազմավարական դերը

պահանջում

յուրահատուկ

հմտություններ

շինությունների

կառուցվածքային և ֆիզիկական խնդիրների, ինչպես նաև անշարժ գույքի բիզնեսի խորը գիտելիքներ: երբեմն այդ դերը կարող է բաշխվել վերոնշյալ

կողմերի միջև: Դրա հիմնական նպատակն է հանդիսանում տարբեր դերերում մասնակիցների

պարտավորությունների

խնդիրների

նկարագրությունը,

ինչպես նաև գործընթացի կողմերի տրամադրելիք անհրաժեշտ ինֆորմացիայի ներկայացումը: Տեխնիկական կենսացիկլի կառավարման գործընթացը բաղկացած է երկու միավորից` տեխնիկական (ներդրում) և պոտենցիալ ուսումնասիրություն և տեխնիկական

կենսացիկլի

ռազմավարության

մշակման

գործընթաց:

Տեխնիկական կենսացիկլի կառավարման գործընթացի երկու միավորներն էլ հիմնված են սեփականատեր ընկերության վերջնանպատակների վրա:

Ներդրումների արդյունավետության հաշվարկ

2.3

Ներդրումները կարևոր դեր են խաղում ցանկացած երկրի տնտեսության զարգացման,

սոցիալական

հիմնախնդիրների

լուծման,

երկրի

պաշտպանության ամրապնդման և ազգային անվտանգության ապահովման գործում: Ներդրումային ծրագրերի իրականացումը հնարավորություն է տալիս ավելացնել արտադրության ծավալները, կատարելագործել տեխնիկան և տեխնոլոգիան,

թողարկել

որակյալ

միջազգային

ստանդարտներին

համապատասխանող արտադրանք, ստեղծել նոր աշխատատեղեր, նվազեցնել գործազրկությունը

և,

վերջին

հաշվով,

բարձրացնել

ազգաբնակչության

կենսամակարդակը: Ներդրումներ

ստացող երկիրը սովորաբար ձեռք

է բերում մի շարք

առավելություններ, որոնց թվում են` ֆինանսական ռեսուրսներ ձեռք բերելու հնարավորությունները, սեկտորների

երկրի

ներթափանցումը,

նոր նոր

կազմակերպչա-կառավարական

տեխնոլոգիաների

ձեռքբերումը

սպասման նոր չափերը, ինչպես նաև վճարային հաշվեկշռի դեֆիցիտի ծածկման առավել նախընտրելի տարբերակների կիրառումը: Հայաստանում

ներդրումների

աճի

նախադրյալների

ձևավորման

ճանապարհին անհրաժեշտ է բացահայտել նրա տարբեր հատվածներում առկա հիմնախդիրները: Վերջիններիս թվին կարելի է դասել.  երկրի

առկա

ներդրումային

ընդհանուր

միջավայրի

բարելավումը,

ներդրումային պետական քաղաքականության մշակման անհրաժեշտությունը,  երկրի արդյունաբերության հետագա զարգացումը, տարբեր ոլորտների զարգացման հայեցակարգի մշակումը,  բնակչության

զբաղվածության,

ներքին

խնայողությունների

աճի

գնողունակության մակարդակի բարձրացումը,  զարգացմանը

նպաստող

վարկային

հարկային

համակարգի

կատարելագործումը,  ապրանքային արտադրանքի արտահանման հետ կապված խնդիրները,

 ենթակառուցվածքային

համակարգի

զարգացումը,

մարզերի

զարգացումը,  տնտեսության այլ ճյուղերի զարգացումը և մի շարք այլ խնդիրներ: Հայաստանի Հանրապետության տնտեսության զարգացման ներկա փուլում կարևորագույն

խնդիրներից

մեկը

երկրում

ներդրումային

գործընթացի

աշխուժացումն է, որի լուծումն էական նախապայման է հետագա տնտեսական աճի

ապահովման

համար:

Հետևաբար

խնայողությունների

անբավարարությամբ բնութագրվող Հայաստանի տնտեսության զարգացման հիմնական

ուղղությունը

պետք

դառնա

ներդրումային

բարենպաստ

միջավայրի ապահովումը և երկրի ներդրումային գրավչության բարձրացումը: Հայաստանի աշխարհագրական դիրքը, բնական ռեսուրսները, որակյալ և գիտական

մեծ

ակնհայտորեն

ներուժով կարող

աշխատանքային

են

հետաքրքրել

ռեսուրսների պոտենցիալ

առկայությունն ներդրողներին:

Հանրապետության ներդրումային գրավչությունն էլ ավելի կբարձրացնեն այդ ներուժի արդյունավետ օգտագործման համար անհրաժեշտ պայմանների ստեղծումը և համապատասխան օրենսդրաիրավական դաշտի ձևավորումը: Հայաստանը տնտեսապես այնպիսի վիճակում է, որ ներքին ներդնողների թիվը քիչ է, ուստի պետք է ուշադրություն դարձնել արտաքին ներդրումներին: Օտարերկրյա ներդրողները կարող են ներդրում կատարել Հայաստանում, օգտագործելով

հետևյալ

իրավական

սեփականացված

ընկերությունները`

բաժինները

համատեղ

կամ

ընկերությունները:

ձևերը`

ներառյալ

օտարերկրյա

ներկայացուցչությունները,

ձեռնարկությունները

Հայաստանում

լավ

լիովին

ապահովագրական

հնարավորություններ

կան

լեռնամետալուրգիայում, շինարարության, քիմիայի բնագավառում, տուրիզմում, առողջապահության

ապահովման

ֆինանսական

ծառայությունների

ոլորտոներում ներդրումներ կատարելու համար: երդրումները շահույթ կամ սոցիալական արդյունք ստանալու նպատակով ձեռնարկատիրության ոլորտում կատարվող երկարաժամկետ ծախսերն են, որոնք կարող են իրագործվել ֆինանսական` փող, արժեթղթեր, գույքային

(շինություններ, սարքավորումներ, մեքենաներ) և ինտելեկտուալ (արտոնագիր, լիցենզիա) եղանակներով: Ներդրումների

օբյեկտներ

վերակառուցվող

սեփականության

են

ընդլայնվող

այլ

նոր

գործարկվող,

հիմնական

օբյեկտները,

վերազինվող,

միջոցները,

արժեթղթերը,

գիտատեխնիկական

արդյունքները,

ինտելեկտուալ սեփականության իրավունքները: Ընդունված

ներդրումները

դասակարգել

երկու

խմբերիª

իրական,

ֆինանսական և ինտելեկտուալ: Իրական

են

այն

ներդրումները,

որոնք

կատարվում

են

նյութական,

հիմնականումª անշարժ ակտիվների ստեղծման կամ ձեռք բերման համար (սարքավորումներ, ձեռնարկություններ, շինություններ, հող): Ֆինանսական

ներդրումները

ֆինանսական

շուկայի

գործիքներում

կատարվող երկարաժամկետ ծախսերն են (բաժնետոմսեր, պարտատոմսեր և այլն): Ըստ այդմ տարբերվում են ներդրումային շուկայի առնվազն յոթ սեգմենտներ,

որոնցից

5-ը

վերաբերում

են

իրային,

2-ըª

ֆինանսական

ներդրումներին: Դրանք ենª նոր հիմնական միջոցների գործարկման, գործող հիմնական միջոցների ընդլայնման,

վերակառուցման

ու

վերազինման

ուղղակի

կապիտալ

ներդրումների շուկա, մասնավորեցնող օբյեկտների շուկա (բաժնետիրացում, աճուրդ, մրցույթ), անշարժ գույքի շուկա (բնակարանների, գրասենյակների, ամառանոցների, ավտոտնակների, այլ շինությունների և հողամասերի վաճառք), նորամուծական

գործունեության

նպատակով

ներդրումների

շուկա

(գիտատեխնիկական ծրագրեր, նոր տեխնիկայի ստեղծման և յուրացման նախագծեր, լիցենզիաներ, արտոնագրերի գնում), գեղարվեստական ստեղծագործությունների ու հնաոճ իրերի, թանկարժեք մետաղների շուկա, ֆոնդային

կամ

արժեթղթերի

շուկա

պարտատոմսեր և այլն),

(բաժնետոմսեր,

պետական

փողի շուկա (արտասահմանյան փոխարկելի արժույթի գնում, վարկեր, դեպոզիտներ): Ներդրումների ընդհանուր ծավալի առաջին կառուցվածքային ցուցանիշը, ըստ

վերը

թվարկված

ներդրումների

շուկայական

կառուցվածքն

է:

սեգմենտներիª

Ներդրումների

ուղղությունների,

կառուցվածքը

կարող

դիտարկվել նաև ըստ առանձին ուղղությունների: Մասնավորապես, ուղղակի կապիտալ

ներդրումներին

բնորոշ

վերարտադրական,

ճյուղային,

տեխնոլոգիական և տարածքային կառուցվածքը: Կապիտալ

ներդրումները

ուղղություններովª

սովորաբար

տեխնոլոգիական

շինարարական-մոնտաժային

ծախսվում

են

սարքավորումների

աշխատանքներ,

հետևյալ ձեռք

երեք բերում,

նախագծա-նախահաշվային

աշխատանքներ: Ինտելեկտուալ ներդրումներն իրականացվում են գիտության, կրթության, կադրերի պատրաստման և վերապատրաստման բնագավառում: Վերարտադրության

գործընթացի

հետ

կապված`

ներդրումները

ստորաբաժանվում են զուտ ներդրումների, վերաներդրումների և բրուտտոներդրումների: Զուտ ներդրումների տակ հասկացվում են սկզբնական ներդրումները, որոնք իրականացվում են ձեռնարկության ստեղծման կամ գնման ժամանակ, ինչպես նաև ուղղվում են արտադրական կարողության ընդլայնմանը: Սրանց են վերաբերվում ներդրումները` ուղղված նոր արտադրական կարողությունների ստեղծմանը կամ գործողների ընդլայնմանը, տեխնոլոգիական վերազինմանը և ձեռնարկության վերակառուցմանը, սարքավորումների արդիականացմանը: Այն

միջոցները,

որոնք

ուղղվում

են

մաշված

հիմնական

ֆոնդերի

վերականգնմանը, կոչվում են վերաներդրումներ: Դրանց են պատկանում` 

օբյեկտների փոխարինմանն ուղղված ներդրումները,



ներդրումներ` ուղղված ռացիոնալացմանը և կապիտալ նորոգմանը, ընդ

որում արտադրական կարողությունները չեն փոխվում, իսկ ներդրումներն ուղղված են արտադրության ծախքերի կրճատմանը, 

դիվերսիֆիկացմանն

ուղղված

ներդրումներ,

որոնք

կապված

են

արտադրանքի

անվանացանկի

տեսականու

փոփոխման

հետ,

նոր

արտադրատեսակների ստեղծման և նոր շուկաների յուրացման հետ, ինչպես նաև տնտեսվարող սուբյեկտի կառուցվածքի փոփոխության հետ, 

ձեռնարկության

կենսագործունեության

ապահովմանն

ուղղված

ներդրումներ` կապված գիտահետազոտական և փորձակոնստրուկտորական աշխատանքների, կադրերի պատրաստման, գովազդի, շրջակա միջավայրի պահպանության հետ: Բրուտտո-ներդրումները

բաղկացած

են

զուտ

ներդրումներից

վերաներդրումներից: Ըստ

ֆինանսավորման

սեփական,

փոխառու,

աղբյուրների լիզինգային,

ներդրումները բյուջետային,

կարող

են

լինել`

արտասահմանյան,

միջազգային: Իրականացման նպատակից կախված` ներդրումները կարելի է ստորաբաժանել հետևյալ խմբերի. 

հարկադրված ներդրումներ, օրինակ, ուղղված սոցիալական հարցերի

լուծմանը, արտադրությունում անվտանգության տեխնիկայի հուսալիության բարձրացմանը, որոնց դեպքում շահույթի նորմայի նկատմամբ պահանջները բացակայում են, 

շուկայում դիրքերի պահպանմանը (օրինակ` ինչպես արտադրանքի,

այնպես

էլ

ձեռնարկության

մրցունակության

ապահովմանը)

ուղղված

ներդրումներ, որոնց դեպքում շահույթի նորման պետք է լինի ոչ պակաս, քան բանկային տոկոսադրույքը, 

հիմնական արտադրական ֆոնդերի նորացմանն ուղղված ներդրումներ,

որոնց դեպքում շահույթի նորման պետք է լինի ոչ պակաս, քան բանկային տոկոսադրույքը, 

ընթացիկ ծախքերի կրճատմանն ու եկամուտների ավելացմանն ուղղված

ներդրումներ, որոնց դեպքում շահույթի նորման պետք է լինի ոչ պակաս, քան ձեռնարկությունում ավանսավորված կապիտալի գինը, 

ռիսկային ներդրումներ, որոնց դեպքում շահույթի նորման պետք է բարձր

լինի ավանսավորված կապիտալի գնից:

Ներդրումների

տեսակից

(առարկայից)

կախված` դրանք

լինում են

նյութական, ֆինանսական, ոչ նյութական: Ներդրումային

գործընթացի

կազմակերպման

կառավարման

տեսանկյունից ներդրումները կարող են լինել լոկալ և գլոբալ: Ներդրումային

ցիկլի

հետ

ունեցած

կապից

ելնելով`

ներդրումները

ստորաբաժանվում են նախաարտադրական և կապիտալ ներդրումների: Կարևոր է ներդրումների տնտեսական ու սոցիալական նշանակությունը. դրանց շնորհիվ ստեղծվում են նոր աշխատանքային տեղեր, նվազում է գործազրկության մակարդակը, ապահովվում է տնտեսական աճ, ավելանում է բնակչության աշխատանքային և գործարարությունից ստացվող եկամուտները: Ընդհանրապես ֆինանսական գործունեությունը կապված է ռիսկերի հետ: Երկրի ռիսկայնության գնահատումը և դրամական միջոցների ներհոսքի կարգավորումը

դարձել

են

ներկայիս

միջազգային

գործարարության

բաղկացուցիչ մասերը: Երկրի ռիսկայնության աստիճանը որոշելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել մի շարք քանակական և որակական ցուցանիշներ: Որակական ցուցանիշները

կապված

են տվյալ երկրի

քաղաքական կայունության,

ընդհանուր վարկանիշի, հեղինակության և ժողովրդավարության աստիճանի հետ, իբրև այդ ցուցանիշների վրա ազդող գործոններ են տարբեր կրոնական խմբավորումների պառակտումը, նկատմամբ

թշնամությունը,

ազգայնամոլությունը, օտարերկրացիների

սոցիալական

ծայրաստիճան

բևեռացումը,

հասարակական ներքին բախումները և այլն, որոնք բնորոշ են զարգացող որոշ երկրների: Կարևոր են տնտեսական հետևյալ գործոնները` ա) Երկրի արտաքին պարտքը. եթե տվյալ երկիրը պարտք է տարբեր միջազգային կազմակերպություններին ավելի, քան թույլատրելի է, ապա տվյալ երկիրը

միջազգային

կազմակերպություններից

նոր

ներդրումներ,

հատկացումներ ակնկալելու քիչ երաշխիքներ ունի, քանի որ տվյալ երկիրը մոտ ապագայում վճարումների զգալի բարդությունների առջև կկանգնի, որը և կնպաստի

կապիտալի

ներդրման

տեսանկյունից

երկրի

ռիսկայնության

բարձրացմանը և ներդրումների արտահոսքին: Երկրի պարտավորվածության

մակարդակի գնահատման համար օգտագործվում են բազմաթիվ ցուցանիշներ, որոնց համար կան որոշակի սահմանափակումներ: բ) միջազգային արժույթների պաշարներ. այս ցուցանիշը բնութագրում է երկրի կարողությունըª արտահանման կրճատման պարագայում բարելավելու միջազգային առևտրի կարճաժամկետ կարիքները: գ) Արտահանում. վերջինս բնորոշվում է և° արտահանվող ապրանքների բազմազանությամբ, և° արտահանումից ստացվող արտարժույթի մեծությամբ: Սովորաբար, ապրանքների քիչ տեսականի արտահանող երկրներն ավելի զգայուն են արտահանման ծավալների փոփոխության նկատմամբ քան բազմատեսականի արտադրանք արտահանող երկրները: դ) Տնտեսական աճ. այս ցուցանիշն ավելի ցայտուն է արտահայտվում երկրի ընդհանուր

տնտեսական

բնութագիրը:

Վերջինս

չափվում

իրական

համախառն ներքին արդյունքով կամ մեկ շնչին ընկնող իրական համախառն ներքին արդյունքով: Այս առումով դեռևս 1995թ-ից համախառն ներքին արդյունքի կառուցվածքում նվազել է նյութական արտադրության տեսակարար կշիռը:

Վերջին

տարիներին

տնտեսական

աճի

տեմպերի

շեշտակի

փոփոխություններ չեն գրանցվել, սակայն ինքնին դրա առկայությունն արդեն խոսում է հանրապետության տնտեսության մեջ տեղի ունեցող դրական երևույթների մասին: Ներդրումային

գործունեությունը

կարող

ֆինանսավորվել

տարբեր

աղբյուրների հաշվին, ինչպիսիք են.

 ներդրողի սեփական ֆինանսական ռեսուրսները և ներտնտեսական ռեզերվները

(ամորտիզացիոն

կուտակումները, խնայողությունները, վթարներից,

հատկացումները,

քաղաքացիների

ապահովագրական

բնական

աղետներից

շահույթը,

դրամական

իրավաբանական ընկերությունների

վնասների

անձանց

կողմից

փոխհատուցում

որպես

վճարվող

միջոցները և այլն),

 փոխառու ֆինանսական միջոցները (բանկային և բյուջետային վարկերը, փոխառությունները և այլ միջոցները),

 ներգրավված ֆինանսական միջոցները (բաժնետոմսերի վաճառքից

ստացվող

միջոցները,

քաղաքացիների,

աշխատանքային

իրավաբանական

կոլեկտիվների

անձանց

անդամների,

փայատիրական

այլ

ավանդները),

 դրամական միջոցները, որոնք կենտրոնացվում են ձեռնարկությունների միավորումների կողմից սահմանված կարգով,

 պետական բյուջեից, տեղական բյուջեներից և համապատասխան արտաբյուջետային ֆոնդերից կատարվող ներդրումային հատկացումները,

 օտարերկրյա ներդրումները: Ներդրումային միջավայրն իրենից ներկայացնում է տնտեսական, կազմակերպական,

քաղաքական,

իրավական,

սոցիալ-մշակութային,

կենցաղային, հոգեբանական և այլ այնպիսի գործոնների ամբողջության ընդհանրացված բնութագիրը, որը կանխորոշում է ներդրումների ռիսկի աստիճանը, դրանց արդյունավետ օգտագործման հնարավորությունները և այդպիսով`

ներդրումների

իրականացման

գրավչությունն

ու

նպատակահարմարությունն այս կամ այն տնտեսվարման համակարգում: Ներդրումային միջավայրը ներդրողների համար կարող է լինել բարենպաստ (ներդրողներին գրավող) և անբարենպաստ (ներդրողներին վանող), որն արտացոլվում

ներդրումների

ներգրավման

գրավիչ

ներգրավմանը

խոչընդոտող գործոններով: Որպես գրավիչ գործոն նախ և առաջ հանդես են գալիս գործոնային ցածր ծախքերը: Սակայն պետք է նշել, որ անցումային երկրներում ծախքային այս առավելությունը

չեզոքացվում

արտադրողականությամբ,

որը

արտադրության

հանդիսանում

հիմնական

ցածր ֆոնդերի

մաշվածության, թույլ ենթակառուցվածքի, թերզարգացած օրենսդրական և ինստիտուցիոնալ համակարգերի հետևանք: Ընդհանուր առմամբ ներդրումների ներգրավման համար բարենպաստ ռեժիմի վրա ազդող գործոնները կարելի է դասակարգել հետևյալ խմբերի.  տնտեսական

(մակրոտնտեսական`

դրամավարկային,

հարկաբյուջետային, արժութային, և միկրոտնտեսական` արդյունաբերական, մրցակցային և հակամենաշնորհային քաղաքականություն և այլն)

 քաղաքական

(քաղաքական

համակարգը,

պետության

դերը

միջամտության չափը)  իրավական

(ներդրումների

իրականացման

օրենսդրական

դաշտը,

միջազգային պայմանագրերը)  աշխարհագրական-բնակլիմայական

(աշխարհագրական

դիրքը,

սեռահասակային

կազմը,

բնական ռեսուրսները, կլիման և այլն)  ժողովրդագրական

(բնակչության

կառուցվածքը)  հոգեբանական-մշակութային (սովորույթները, բարքերը, լեզուն, կրոնը, մշակույթը): Պոտենցիալ ներդրողները մանրամասն ուսումնասիրում են թվարկված բոլոր գործոնների

ազդեցությունը

ներդրումային

դաշտի

վրա,

ինչպես

նաև

գնահատում դրա պետական կարգավորման հնարավորությունները: Ներդրումային քաղաքականությունը կոչված է ստեղծելու բարենպաստ պայմաններ հայրենական ու արտասահմանյան ներդրումների ներգրավման և դրանք տնտեսության իրական հատվածի զարգացմանը ուղղելու համար: Ներդրումային

նման

քաղաքականությունը

հատկապես

կարևորվում

շուկայական հարաբերություններին անցման փուլում գտնվող երկրի համար, այդ թվում նաև Հայաստանի Հանրապետության համար: Այս պարագան պայմանավորված

նրանով,

որ

անցման

գործընթացը

պահանջում

տնտեսության արմատական վերակառուցում, որը հնարավոր չէ իրականացնել առանց բավարար կապիտալ ներդրումների առկայության: Ներդրումային

քաղաքականությունը

դիտելով

որպես

Հայաստանի

տնտեսական զարգացման կարևոր ուղղություն` ՀՀ կառավարությունը 1994 թվականից սկսած կիրառում է «Բաց դռների» քաղաքականություն: Հայաստանում

հետագա

ներդրումային

գործընթացի

գործոնները դասակարգվում են հետևյալ կերպ. 1.

Տնտեսական և քաղաքական կայունություն

Ներքին շուկայի մեծությունը

Հավելյալ ծախսերի առավել ցածր մակարդակը

վրա

ազդող

Հմուտ աշխատուժի առկայությունը

Բարձրորակ հեռահաղորդակցման միջոցների առկայությունը

Ֆինանսական խթանները

Համապատասխան գույքի ապահովումը

Ճանապարհային ցանցը/բաշխումը

Կորպորացիայի նպաստավոր հարկաչափը

10.

Օդային հաղորդակցման բարձրորակ միջոցների առկայությունը

11.

Երկաթուղային բարձրորակ համակարգի առկայությունը:

Կարևորելով

«Օտարերկրյա

ներդրումների

մասին

օրենքի»

դերը

տնտեսական զարգացման գործընթացում արտասահմանի մասնակցությունը ներգրավելու մեջª կառավարությունը շեշտել է ՕՈՒՆ-ների վճռորոշ դերը տնտեսական աճն արագացնելու մեջ և ՕՈՒՆ-ների օգուտների արդյունավետ օգտագործման

անհրաժեշտությունը

Հայաստանի

տնտեսության

համար:

Կառավարության մոտեցումըª հետևյալ ինստիտուցիոնալ և տնտեսական գործոնների հետ միասին, Հայաստանը գրավիչ են դարձնում ՕՈՒՆ-ների համար. Հայաստանում ներդրումներ կատարելու առավելությունները` 

Ներդրումակենտրոն օրենսդրություն



Արագ աճող տնտեսություն



Լավ կրթված և հմուտ աշխատուժ



Կայուն բանկային համակարգ և տեղական դրամական արժույթ



Մեծ սփյուռք



Անդամակցություն Առևտրի Համաշխարհային Կազմակերպությանը



Շարունակական

աջակցություն

միջազգային

դոնոր

համայնքների

կողմից 

Հեշտ մուտք ԱՊՀ և Միջին Արևելքի շուկաներ



Կառավարության

ակտիվ

ներգրավում

տնտեսական

կառուցվածքային բարեփոխումների գործում Ներդրումների համար շահավետ ոլորտները` 

Բարձր տեխնոլոգիաների էլեկտրոնիկայի նախագծում



Հանքափորություն և մետալուրգիա



Էլեկտրական էներգիայի համակարգեր



Քիմիական արտադրություն



Թեթև արդյունաբերություն



Բանկային ծառայություններ



Համակարգչային ծրագրային ապահովման մշակում



Սննդի արտադրություն և փաթեթավորում



Զբոսաշրջություն

Օտարերկրյա ներդնողի տեսանկյունից հարկային համակարգը կարելի է համարել նպաստող գործոն կամ առավելություն, որը այդպիսի ներդրումների համար

սահմանում

որոշակի

արտոնություններ,

մասնավորապես,

շահութահարկի մասին ՀՀ օրենքով15 500 մլն դրամ և ավելի օտարերկրյա ներդրումների համար ներդրմանը հաջորդող առաջին 2 տարիների համար շահութահարկը նվազեցվում է 100%-ով, այնուհետև մինչև 10 տարին ներառյա` 50%-ով:

Օրենքի

այս

դրույթի

ազդեցությունը

ներդրումների

ծավալի

կառուցվածքի վրա անհրաժեշտ է դիտարկել 2 առումով. նախ` այն չի խրախուսում մինչև 500 մլն. դրամ ներդրումները և խթանում է ներդրումներն այն ոլորտում, որոնցում դրանք հետգնման խիստ կարճ ժամկետներ ունեն, իսկ տնտեսական զարգացման և աճի բարձր տեմպ ապահովող ճյուղերում ներդրումները,

որպես

կանոն

հետ

են

գնվում

բավականին

երկար

ժամկետներում: Որպես հարկային արտոնության տարատեսակ կարող է դիտվել

նաև

մաքսային

տրամադրվող

հարկման

արտոնությունը:

ժամանակ

օտարերկրյա

Օրենսդրությամբ

ներդրողին

սահմանվում

է,

որ

օտարերկրյա ներդրումներով ձեռնարկության կողմից իր կանոնադրական կապիտալի համալրմանն ուղղված ապրանքների ներմուծումն ազատվում է մաքսատուրքերի վճարումից, եթե դրանք ընդգրկված են ՀՀ կառավարության սահմանած ցանկում: Այս արտոնությունից օգտվելուց հետո 3 տարվա ընթացքում

այդ

ապրանքների

օտարման

§Þ³ÑáõÃ³Ñ³ñÏÇ Ù³ëÇÝ¦ ÐÐ ûñ»ÝùÁ, ºñ., 1997

դեպքում

իրականացվում

մաքսատուրքի գումարի, ինչպես նաև դրա վճարումն ուշացնելու համար հաշվարկված տույժերի գանձումը: Օտարերկրյա ուղղակի ներդրումներին կարող են բնորոշ լինել հետևյալ առանձնահատկությունները. ա. կապիտալի միջազգային շարժ, բ. սեփականատիրական հարաբերությունների առկայությունը, գ. երկարաժամկետ ռազմավարական նպաստների հետապնդում, դ.

ձեռնարկության

գործունեության,

հատկապես

կառավարման

համակարգերի վրա ուղղակի ազդեցություն, ե. ներդրումների ոչ միայն ֆինանսական բնույթը, զ. տեխնոլոգիաների, կառավարչական փորձի և այլնի փոխանցում, է.

ձեռնարկության

ինտեգրացում

վերազգային

կորպոռացիաների

միջազգային շուկայում: Օտարերկրյա կապիտալի ներհոսքի խթանման նախադրյալներ կարող են հանդիսանալ. 1. Հայաստանի ներդրումային վարկանիշի բարձրացումը 2. Օրենսդրական միջավայրի բարելավումը 3. Ներդրումային ենթակառուցվածքների ստեղծումը և կատարելագործումը: Ամերիկյան Փաստաբանների Ասոցիացիայի գնահատմամբ «Օտարերկրյա ներդրումների մասին» ՀՀ օրենքը հանդիսանում է օտարերկրյա ներդրումների մասին ամենաառաջատար և ազատական օրենքն անցումային տնտեսություն ունեցող երկրների նման օրենքների համեմատությամբ 16: Այն օտարերկրյա ներդրողների համար սահմանում է հետևյալ երաշխիքները.



ՀՀ-ում օտարերկրյա և հայրենական ներդրողների համար հավասար

իրավական ռեժիմի ապահովում,



ներդրումների

անբարենպաստ

իրականացման

ընթացքում

օրենսդրական

փոփոխությունների դեպքում օտարերկրյա ներդրողներին

հնգամյա արտոնյալ ժամանակահատվածի տրամադրում, §Ð³Û³ëï³ÝáõÙ úàõÜ-Á ËáãÁÝ¹áïáÕ ·áñÍáÝÝ»ñÇ áõëáõÙÝ³ëÇñáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ¦ ½»ÏáõÛó, ë»åï»Ùµ»ñ, 1998



պետական մարմինների կամ պաշտոնատար անձանց հակաօրինական

գործունեության հետևանքով կրած վնասի փոխհատուցման նպատակով դատարան

դիմելու

հնարավորություն

կրած

վնասների

անհապաղ

փոխհատուցում,



օրինական ճանապարհով ստացված եկամուտների և սեփականության

հայրենադարձման հնարավորություն,



շահութահարկի գծով արտոնություններ:

Որպես կանոն, օտարերկրյա ներդրողները շահագրգռված են ներդրումներ կատարել այն ճյուղերում, որոնք համարվում են տվյալ երկրի մրցակցային կամ համեմատական առավելություն կրողները և արտահանման մեծ պոտենցիալ ունեն:

Այս

համարվում

առումով

Հայաստանի

ադամանդի

տեխնոլոգիաների

զբոսաշրջությունը,

տնտեսության

մշակման

ոլորտներ

արդյունաբերությունը,

էլեկտրոնային սննդի

գրավիչ

կոմերցիայի

են

ինֆորմացիոն

արդյունաբերությունը,

լեռնահանքային

արդյունաբերությունը, հեռահաղորդակ-ցությունը: Ներդրումային նախագծերի արդյունավետության էությունը հաճախ հանգում է չափանիշային գնահատմանը£ Այդ չափանիշները« ելնելով տվյալ կոնկրետ կազմակերպության նպատակներից և ռազմավարության ուղղվածությունից, ինչպես նաև տնտեսության զարգացման միտումներից, կարող են տարբեր լինել« ուստի պետք է ընտրել միայն այն չափանիշները« որոնք անպայմանորեն բխում են կազմակերպության երկարաժամկետ ծրագրերի ուղղվածությունից և նպատակներից« քանի որ կլինեն չափանիշներ« որոնք մի նպատակի կամ կազմակերպության համար կգնահատվեն բարձր և արդյունավետ« իսկ մեկ այլ նպատակի տեսանկյունից չեն ստանա նման գնահատական: Ներդրումային

նախագծերի

արդյունավետության

գնահատման

չափանիշները բազմաթիվ են« որոնցից կարելի է առանձնացնել հետևյալ ընդհանուրներըª նախագծի

կազմակերպության

համատեղելիությունը

կազմակերպության իրականացման

ընթացիկ

նախնական

նպատակը«

ռազմավարությունը

երկարաժամկետ

ռազմավարության

հետ«

պլանի

և ու

նախագծի

ծախսերը« ձեռնարկության իրացվելիության

ցուցանիշները« նախագծի իրացումից եկամուտների ստացման կայունությունը« նախագծի իրականացման համար տեխնոլոգիական նորամուծությունների անհրաժեշտությունը«

արտադրական

անձնակազմի

առկայությունըª

քանակական կազմը և որակավորումը« բնակլիմայական պայմանների և էկոլոգիայի վրա արտադրական գործողությունների հնարավոր վտանգավոր ներգործությունը« նախագծի իրականացման վրա հասարակական հնարավոր բացասական կարծիքի ձևավորումը և վերաբերմունքը և այլն£ Վերը նշված բոլոր չափանիշները պայմանական են« քանի որ յուրաքանչյուր կազմակերպություն ինքն է մշակում դրանքª ելնելով իր գործունեության առանձնահատկություններից և բնույթից£ Էությունը հետևյալն է© ընտրել և ներդրումների անհրաժեշտ

արդյունավետության չափանիշները

ուղղություններիª ներդրումային

գնահատել

հիմնավորելով« նախագիծը

գործընթացում

թե

ներգրավել

նախագիծն

որքանով

ներդրումային

ըստ

բոլոր

առանձին

հնարավոր

իրացնել

կազմակերպության

առկա

ռեսուրսներով£ Այն կարելի է դիտարկել յուրահատուկ բիզնես-պլանª մշակվող յուրաքանչյուր ներդրումային նախագծի համար£ Ներդրումների արդյունավետության ետ գնման եղանակը և նրա որոշման կարգը: Ներդրումային

նախագծերի

գնահատման

մեթոդներից

առավել

տարածվածըª ներդրումների հետգնման ժամկետի որոշման մեթոդն (Payback Period-PP) է« որի հաշվարկման ալգորիթմը կախված է ներդրումների և կանխատեսվող

եկամուտների

բաշխման

հավասարաչափությունից:

Եթե

յուրաքանչյուր տարվա համար եկամուտները բաշխված են հավասարաչափ, ապա հետգնման ժամկետի հաշվարկն իրականացվում է միաժամանակյա ծախսերի և միջին տարեկան եկամտաբերության պարզ հարաբերությամբ£ Եթե եկամտաբերությունն անհավասարաչափ է բաշխված, ապա հետգնման ժամկետը

դժվար

հաշվարկել

ուղղակի

եղանակներով:

Այդ

դեպքում

հետգնման ժամկետը հաշվարկվում է կոմուլյատիվ եկամուտների միջոցով 17: PP-ի ընդհանուր բանաձևը հետևյալն էª

Ковалёв В. В., Управление финансами, ФВК ПРЕСС, М., 1998,

PP −=min , որի դեպքում

∑ ❑ Pk ≥ IC k =1

PP-ի հաշվարկման համար օգտագործվում է նաև ժամանակի գործոնը և կիրառվումª դիսկոնտավորված ժամանակըª DPP: n

∑ ❑Pk (1+1r ) x i ≥ IC

DPP − =min , որի դեպքում

k =1

մշտապես DPP ≺ PP£ Ընդ որում« նախագիծն, որն արդյունավետ է ըստ PP ցուցանիշի, կարող է գնահատվել որպես անարդյունավետª ըստ DPP-ի£ Նշեմ« որ Ռուսաստանում, չնայած էական թերություններին, PP-ն մի քանի տարի ի վեր համարվել է որպես ներդրումների գնահատման հիմնական ցուցանիշ: Պրակտիկ հաշվարկների համար այն բավականին տարածված է արևմուտքի զարգացած երկրներում: Հետազոտությունները ցույց տվեցին, որ բրիտանական խոշոր կազմակերպությունների շուրջ 70%-ը կիրառում են հենց այս

ցուցանիշը,

իսկ

մի

քանի

ցուցանիշների

վրա

հենվող

կազմակերպությունների շուրջ 30%-ը նախընտրում են և PP –ն: Եթե կազմակերպությունն առավել շահագրգռված է ձեռնարկության իրացվելիության

խնդրի

լուծման

ոչ

թե

ներդրումային

նախագծի

շահութաբերության գործում, ուստի նպատակահարմար է, որ հետգնման ժամկետը լինի որքան հնարավոր է փոքր: Մեթոդն

արդյունավետ

նաև

մեծ

ռիսկ

պարունակող

նախագծերի

գնահատման համար. որքան փոքր է հետգնման ժամկետը, այնքան փոքր է նախագծի ռիսկի աստիճանը: Նման իրավիճակը բնութագրական է այն ճյուղերի համար, որոնք առավել արագ են ենթարկվում տեխնոլոգիական փոփոխությունների: Ներգրավված կապիտալի հատույցի եղանակը. յուրաքանչյուր ներդրող, կատարում է դրամական միջոցների ներդրում վերջնական արդյունքում ակնկալելով առավելագույն շահույթի ստացում: Տվյալ դեպքում նա հենվում է երկու ցուցանիշների վրաª

կատարվելիք ծախսերի

ստացվող արդյունքի:

Կատարվելիք ծախսերում հաշվարկվում են, թե այդ նախագծով որքան հիմնական միջոցներ և նյութական ընթացիկ ակտիվներ են հարկավոր, որքան պետք

լինի

օգտագործման

դրանց

հետ

կապված

ժամկետներում,

ամորտիզացիոն

աշխատանքի

հատկացումներն

վարձատրությունըª

սոցիալական ապահովագրական հատկացումներով և հարկային տարբեր տեսակի վճարումները: Այնուհետև, թե ինչ է արտադրվելու կամ աշխատանքներ ու ծառայություններ են մատուցվելու, ինչ որակի են լինելու, շուկայում արդյոք մրցունակ են լինելու, ինչ գնով են իրացվելու դրանցից յուրաքանչյուրի միավորը, միաժամանակ, որքան կլինի վերջնական արդյունքում կատարված բոլոր տեսակի ծախսումների դիմաց ներդրված կապիտալի հասույթը: Իրացումից ստացվող հասույթի և կատարված ծախսերի համադրման տարբերությունը պետք է գոնե նվազագույն չափով ապահովի հաշվետու ժամանակաշրջանի շահույթի ստացումը: Ներդրողին հետաքրքրում է նաև, թե վերջնական արդյունքում որքան կլինի զուտ շահույթի ծավալըª հարկային վճարումներից հետո: Ոստի, ինվեստիցիաների արդյունավետության գնահատման գործընթացում հաճախ ներդրողը գնահատում է միավոր ներդրված կապիտալի հաշվով ստացվող

հատույցի

ծավալը«

որի

համար

հաշվարկվում

են

երեք

համեմատական ցուցանիշներª 

բացարձակ գնահատում«



բացարձակ-համեմատական գնահատում«



համեմատական գնահատում£

Բացարձակ գնահատման դեպքում ներդրումների արդյունավետությունը հաշվարկվում է որոշակի ժամանակահատվածում (ամիս« տարի« եռամսյակ) ներգրավված կապիտալից ստացվող շահույթի կամ հատույցի (P) (վնասի) և ներդրումների (IC) հարաբերությամբ« իսկ հակադարձ մեծությունը գնահատում է ներդրումների հետգնման ժամկետը£

P IC

կամ

IC P

Առաջին հարաբերակցությունը որոշում է ներգրավված կապիտալի միավորի հաշվով ստացվող հատույցի գումարի չափը, որը պետք է լինի բարձր: Իսկ երկրորդ հարաբերակցությունը բանութագրում է միավոր շահույթին բաժին ընկած ներդրվող կապիտալի ծախսը, որը ցանկալի է, որ լինի ավելի փոքր: Այս երկու հարաբերակցությունները գտնվում են հակադարձ կապի մեջ: Բացարձակ-համեմատական

գնահատման

ցուցանիշները

համադրվում

են

ներդրումների

արդյունավետությանը

դեպքում

նորմատիվային և

T n-ինª

ստացված

ցուցանիշներինª

ներդրումների

այդ En -ինª

հետգնման

ժամկետինª պահպանելով հետևյալ հավասարությունը18ª P ≥ En IC

Վերջիններս

IC ≤ Tn P

կամ

կապիտալ

ներդրումների

գծով

պաշտոնապես

գործող

արդյունավետության նորմատիվային ցուցանիշներ են կամ ներդրողի կողմից սահմանվող կամ փոխհամաձայնեցված գործակիցներ: Համեմատական

գնահատումը

ենթադրում

տարբեր

նախագծերի

ցուցանիշների համադրումª արդյունավետ նախագծի ընտրության նպատակով, յուրաքանչյուր ներդրողի համար ապահովելով հետևյալ անհավասարությունըª Pn −ICn En ≥0

Եթե

հատույցի

ICn − Pn T n ≤ 0

հաշվարկման

համար

հիմք

ընդունենք

նաև

տարվա

կտրվածքով արտադրանքի ինքնարժեքը C և դրա տնտեսումը, ապա կստանանք հետևյալ բանաձևըª Ci+EnKimin Ki+TnCimax

i=1,2,...n

Զուտ ընթացիկ արժեքի որոշման եղանակը. ներդրումային գործընթացում հաճախ հարկ է լինում գնահատել ընթացիկ արդյունավետությունը կամ ընթացիկ արժեքը, իրացվելիությունը, այսինքն այն, թե ժամանակի տվյալ պահին ներդրողը ինչպես կարող է փոխհատուցել

Áîãàòèí Þ. Â., Оценка эффективности áèçíåñà è èнвестиционных проектов, Ì., 1999, ¿ç 125-130

ներդրումային

ծախսերը:

վերլուծությամբ,

ինչը

Այն

հնարավոր

հնարավորություն

գնահատել

կտա

ֆինանսական

բացահայտել

նրա

ֆինանսատնտեսական դրության թույլ կողմերը, միաժամանակ նախանշելով, թե

ինչպիսի

ուղիներով

կարելի

դրանք

կարգավորել

դուրս

գալ

ճգնաժամային իրավիճակից: Թեպետ

ֆինանսական

վերլուծության

իրականացումը

հիմնված

տնտեսագիության տեսության, իրավաբանական դաշտի, հաշվապահական հաշվառման

այլ

համանման

գիտելիքների

իմացության

վրա,

բայց

միանշանակ հետևություն անել այն մասին, թե տվյալ ներդրողը ընթացիկ գործունեության հատվածում անվճարութնակ է դառնալու թե ոչ, դժվար է ու գրեթե անհնար: Այդ նպատակով անհրաժեշտ է

կատարել հաշվապահական հաշվեկշռի

վերլուծություն ու գնահատումª հիմնվելով իրացվելիության գործակիցների և սեփական ընթացիկ ակտիվների վրա: Զուտ ընթացիկ արժեքի տնտեսագիտական իմաստը հանգում է հետևյալինª 1.

տվյալ ժամանակահատվածում ներդրողը որքանով կարող է կատարել

իր առջև դրված ներդրումային պարտավորությունները 2.

որքան ժամանակ հետո ներդրողը կարողը հայտնվել սնանկացման

վիճակում 3.

գնահատել ներդրողի ընդհանուր վճարունակությունը

գնահատել սեփական կապիտալի գործակիցը:

Այն գնահատվում է զուտ շահույթի և ընթացիկ ակտիվների հարաբերությամբ: Թեև գործնականում հնարավոր է մշակել հաշվարկման այլ տարբերակ: Դրամական հոսքերի դիսկոնտավորման եղանակը: Յուրաքանչյուր

ներդրումային

նախագծի

համար

հաշվարկային

ցուցանիշները համադրվում են չափանիշային մեծությունների հետ, որոնք որոշվում են շահութաբերության ակնկալվող մեծության, այլ ոլորտներում ներդրման դեպքում սպասվելիք եկամտաբերության գործոնների հաշվառմամբ և ըստ այդմ` ընդունվում որոշում ներդրում կատարելու վերաբերյալ:

Գործնականում հաճախ հարկ է լինում որոշել տարաժամկետ ներդրումների տնտեսական

արդյունավետությունը:

Իսկ

դրանք

համադրելի

չեն:

Եթե

ընդունենք որ որևէ տարվա սկզբին կատարվել են X ներդրումներ, ապա K եկամտաբերության,

մասնավորապես`

փոխատվության

տոկոսի

ներդրումները

համադրելի

պայմաններում դրանց մեծությունը կկազմի. առաջին տարվա վերջին X+KX=X(1+K) երկրորդ տարում X(1+K) (1+K)= (1+K)2 երրոդ տարում X(1+K)3 չորրորդ տարում X(1+K)4 n-րդ տարում X(1+K)n Ուստի

տարբեր

տարիներին

կատարված

դարձնելու նպատակով անհրաճեշտ է վերահաշվարկել և բերել միևնույն ժամանակահատվածի բարդ տոկոսների բանաձևով. Jt Jo= ------(1+r) n Jo –ն նախնական ժամանակահատվածի բերած կամ ընթացիկ ներդրումներն են, Jt – ն t ժամանակահատվածում կատարվելիք ներդրումներն են r - դիսկոնտավորման տոկոսադրույքն է, այլ կերպ ասած եկամտաբերության այն մակարդակը, որը կարող էր ապահովել առանց այդ ներդրումներ այն քանակապես հավասար է բանկային փոխատվության տոկսոադրույքին n- ներդրումների նախագծերի տարիների թիվն է: Դիսկոնտավորման տոկոսադրույքի և v եկամտաբերության տարբերությունը դրանց օգտագործման ուղղությունն է: Առաջինը կիրառվում է ապագա ներդրումների ընթացիկ մեծությունը վերահաշվարկելու, երկրորդը` սպասվելիք եկամուտների և կապիտալի մեծությունը որոշելու համար: Դիսկոնտավորման տոկոսադրույքը այլ կերպ անվանվում է զեղչատոկոս: Ակնհայտ է, որ ընթացիկ ներդրումների արդյունքը` կապիտալ + եկամուտներ, կորոշվեն հետևյալ բանաձևով

Jt= Jo+(1+v)n Պետք է նշել, որ ընդհանուր առմամբ ինվեստիցիաների արդյունավետության գնահատման մեթոդներն ըստ ժամանակի գործոնի բաժանվում են երկու խմբիª դիսկոնտային և հաշվարկային19: Օրինակ` զուտ արդյունքի դիսկոնտավորված մեթոդը«

(Net

Present

Value-NPV)«

որը

հիմնված

ներդրումների

նախասկզբնական մեծության (IC) և կանխատեսվող k ժամանակահատվածում դիսկոնտավորված զուտ դրամական մուտքերի ընդհանուր գումարի (P k) համադրելիության վրա: Քանի որ դրամական միջոցների հոսքերը բաշխված են ժամանակի մեջ, ուստի դիսկոնտավորվում են r գործակցի օգնությամբ« որը սահմանում

ներդրողըª

ելնելով

ներդրված

միջոցների

տարեկան

ետվերադարձելիության տոկոսի հնարավոր մեծությունից: NPV= ∑ ❑ k

(1+r ) k

-IC

եթե NPV> 0, նախագիծն արդյունավետ է NPV< 0, նախագիծն անարդյունավետ է NPV= 0, նախագիծը ոչ շահութաբեր է, ոչ էլ վնասաբեր£ Հաջորդը` ներդրումների շահութաբերության ինդեքսի հաշվարկման մեթոդն է« (Profitability Index-PI)« որն ըստ էության« նախորդ մեթոդի շարունակությունն է և հաշվարկվում է հետևյալ բանաձևովª PI= ∑ ❑ k

եթե

( 1+r )k

÷ IC

PI > 1, նախագիծն արդյունավետ է

PI < 1, նախագիծն անարդյունավետ է PI = 1, նախագիծը ոչ շահութաբեր է, ոչ էլ վնասաբեր£ Ի տարբերություն NPV-ի, շահութաբերության ինդեքսը` PP-ն հարաբերական ցուցանիշ է և բնութագրում է միավոր ծախսերից ստացվող եկամուտների մեծությունըª ներդրումների արդյունավետությունը£ Ներդրումային նախագծերի գնահատման վերը նշված բոլոր ցուցանիշները տարբեր

երկրներում

տարբեր

կիրառություն

Ковалёв В. В., Управление финансами, ФВК ПРЕСС, М., 1998

ունեն:

Այսպես«

ԱՄՆ-ում

կատարված

ուսումնասիրությունները

կազմակերպությունների

մենեջերները

ցույց

տվեցին,

նախընտրում

են

որ PI-ն

ամերիկյան NPV-ից

3:1

հարաբերությամբ20: Ներդրումների շահույթի նորման որոշվում է միջին տարեկան հաշվեկշռային շահույթի և ներդրումների ծավալի հարաբերությամբ: Գրականության մեջ հաճախ հանդիպում են վերջնական ֆինանսական արդյունքի գնահատման երկու այլ մոտեցումներ. հաշվեկշռային շահույթի փոխարեն առաջարկվում է կիրառել զուտ շահույթը` հաշվեկշռային շահույթ – հարկային մուծումներ, կամ դրամական եկամուտների հոսք + ամորտիզացիա, ինչպես նաև ներդրումային հարկային վարկի կիրառման շնորհիվ հարկային մուծումների տնտեսումը:

Ефимова О. В., Финансовый анализ, М: Б-ка журнала «Бухгалтерский учет», 1996

ԳԼՈՒԽ III Քաղաքաշինության ներդրումային փաթեթ 3.1

Քաղաքաշինական ծրագրերի ներդրում և ֆինանսավորում

Յուրաքանչյուր պետության համար քաղաքաշինությունը հանդիսանում է ռազմավարական

նշանակություն

ունեցող

ոլորտներից

մեկը,

որի

զարգացմամաբ էապես պայմանավորված է պետության կայուն զարգացման հիմնահարցերի

լուծումը:

Քաղաքաշինական

զարգացման

ծրագրերի

իրագործման մեջ մեծ կարևորություն ունի նաև ներդրումների ներգրավման հարցը: Անշարժ գույքը հանդիսանում է ներդրումային գործունեության կարևորագույն օբյեկտներից մեկը: Անշարժ գույքի և արժեթղթերի շուկայիում ուղակի ներդրումներից ստացված շահույթի արդյունավետ կառավարմման դեպքում ավելի բարձր է, քան վարկային կապիտալի տոկոսները և արժեթղթերից ստացված շահույթը: Այս դեպքում անշարժ գույքի ձեռք բերումը, ինչպես պարտավորությունների ապահովադրման միջոց, հանդիսանում է նախընտրելի ներդրողի համար, քանի որ անշարժ գույքը համարվում է իրական ակտիվ և ունի մեծ վստահություն, այսինքն

«թափանցիկ

է»

ռիսկերի

գնահատման

շահութաբերության

հաշվարկի համար: Անշարժ գույքի

շուկայում

ներդրումային գործունեության

սուբյեկտ

են

համարվում ներդրումային նախագծերի բոլոր մասնակիցները. 

ներդրողները



կառուցապատողները



աշխատանքներ իրականացնողները



անշարժ գույքի օգտագործողները



մատակարարները



բանկային, ապահովագրական և միջնորդային կազմակերպությունները



ֆոնդերը և այլն

Ներդրողները

ֆիզիկական

իրավաբանական

անձինք

են,

որոնք

իրականացնում են սեփական, վարկային և ներգրավյալ միջոցների ներդրում, անշարժ

գույքի

ոլորտում,

ֆինանսավորման

դրանց

նպատակային

օգտագործման համար: Օտարերկրյա ներդրումը իրականացվում է օտարերկրյա քաղաքացիների, իրավաբանական անձանց և պետությունների կողմից: Համատեղ

ներդրումները,

դրանք

գործնական

հիմքով

իրականացվող

ներդրումներն են` պետության սուբյեկտների և արտասահմանյան ներդրողների կողմից: Որպեսզի անշարժ գույքի ոլորտում իրականացվեն ներդրումային ծրագրեր անհրաժեշտ է տեխնիկատնտեսական հիմնավորման մշակում, ինժեներական հետազոտությունների իրականացում, շենքերի, շինությունների շինարարության համար նախագծային փաստաթղթերի իրականացում, շին. մոնտաժային փաստաթղթերի կապալի պայմանագրի կնքում և այլն: Պատվիրատուի ֆունկցիաները ներդրողները կարող են իրականացնել իրենք` գոյություն ունեցող ծառայությունների մրջոցով, կամ իրավաբանական և ֆիզիկական

անձանց

միջնորդության

միջոցով,

որոնք

լիազորված

են

ներդրողների կողմից անհրաժեշտ լիազորություններով: Աշխատանքներ ծրագրերի

իրականացնողները

ոլորտում

նախագծաշինարարական

անշարժ

հանդիսանում և

այլ

գույքի են

ներդրումային հետազոտական,

կազմակերպությունները,

որոնք

իրականացնում են ինժեներաերկրաբանական հետազոտություններ, շենքերի, շինությունների և արտադրական հզորությունների մշակում: Աշխատանքներ իրականացնողներ

են

կազմակերպությունները, հզորություններ,

բայց

հանդիսանում որոնք

ունենալով

չունեն

նաև

ինժեներինգային

սեփական

մասնագիտացված

արտադրական

մենեջերների

խումբ

հանդես են գալիս որպես ներդրումային ծրագրերի իրականացման գլխավոր կապալառուներ, տարբեր

աշխատանքների

շինարարական,

ենթակապալային

իրականացման

մոնտաժային

հիմունքներով:

Մասնագետ

այլ

համար

ներգրավելով

կազմակերպություններ`

մենեջերները

կազմում

իրականացնում

են

կազմակերպչական

պլան`

ներդրումային

ծրագրերի

շրջանակներում իրականացվող աշխատանքների համար, համակարգում են ներգրավյալ կազմակերպությունների աշխատանքները: Անշարժ գույքի ոլորտում ներդրումային ծրագրերի իրականացումը կապված է

մեծ

քանակով

տեխնոլոգիական

շինարարական

սարքավորումների

էլեկտրոարտադրանքի,

մալուխային

նյութերի, այդ

թվում

կոնստրուկցիաների, ոչ

արտադրանքի,

արտադրական խողովակների,

մետաղաձուլվածքների և այլ նյութերի հետ: այդ պատճառով ներդրումային ծրագրերի իրականացման կարևոր մասնակիցներ են համարվում նաև տվյալ արտադրանքի մատակարարները և դրանց ներկայացուցիչները: Անշարժ գույքի ոլորտում ներդրումներ իրականացնողներ են համարվում, այսպես կոչված, ինստիտուցիոնալ ներդրողները: Դրանց թվին են պատկանում` 

ներդրողները և ապահովագրական ընկերությունները



բնակարանային կոպերատիվները



բաժնետիրական ներդրող ֆոնդերը



անհատ, բնակելի շինարարության ֆոնդերը:

Վերոհիշյալ կազմակերպությունների իմաստը կայանում է նրանում, որ ներգրավեն բնակչության, տնտեսվարող սուբյեկտների ազատ միջոցները ներդրումային նախագծերում: Նպատակների, ներդրումային գործունեության և այլ գործողությունների ֆինանսատնտեսական,

արտադրական

սոցիալական

արդյունքների

հանրագումարը իրենից ներկայացնում է ներդրումային նախագիծ: Անշարժ

գույքի

ոլորտում

ակտիվների

տեսքով

ներդրումները

տարանջատվում են` 1.

իրական ¥կապիտալ կազմող¤

ֆինանսական

ոչ նյութական ակտիվներ:

Հայրենական

տնտեսության

մեջ

ներդրումները:

մեծ

մաս

են

կազմում

իրական

Զարգացած շուկայական տնտեսություն ունեցող երկրներում մեծ դեր են խաղում դրամական ներդումները: Ֆինանսական ներդրումները կապված են արժեթղթերի գնման, արժեթղթերի պորտֆելի

կազմավորման,

նրա

իրացվելիության,

ֆինանսական

պարտավորությունների գնման և իրացվելիության, ինչպես նաև արժեթղթերի բացթողման և իրացվելիության հետ: Ֆինանսական ներդրումները բաժանվում են` ուղակի ներդրումներ ¥ակցիաներ, օբլիգացիաներ և այլն ¤, և ոչ ուղակի ներդրումներ ¥հավաստագրեր և այլն¤: Բնակարանաֆինանսային ներդրումները հիմնականում լրացնում են ուղակի ներդրումներին,

այսինքն,

ներդրումների

հիմնական

մասը

վերջնական

արդյունքում, երբ անցնում են տեխնոլոգիական շրջանը, վեր են ածվում ուղակի ներդրումների: Ոչ նյութական ակտիվների մեջ ներդրումներ են համարվում անշարժ գույքի, հողատարածքի, անտառային զանգվածի և անշարժ գույքի այլ օբյեկտների

նկատմամաբ

իրավունքների

ձեռք

բերումը,

ներդրումների

ուղղվածությունը և նպատակը: ներդրումային նախագծերը դասակարգվում են` 

բնակարանային



կոմերցիոն



ֆինանսական



էկոլոգիական և այլն:

Էկոլոգիական նախագիծ է հանդիսանում բնապահպանական օբյեկտների կազմավորումը, գործող ձեռնարկությունների պարամետրերի բարձրացումը: Ներդրումները անշարժ գույքի ոլորտում, դա կոնկրետ անշարժ գույքի կամ բնակարանային ոլորտում ներդրումային գործիքների ձեռք բերումն է շահույթ ստանալու նպատակով: Շուկայական տնտեսության մեջ անշարժ գույքի ցանկացած օբյեկտ ոչ միայն հաստատուն ակտիվ է, այլ գույք, որը բերում է շահույթ,

այսինքն,

անշարժ

գույքի

կոնկրետ

օբյեկտը

հանդիսանում

օբլիկացիաների և այլ արժեթղթերի նման ներդրումային գործիք: Ներդրումները իրականացվում են տարբեր ներդրումային գործիքների և տեխնոլոգիաների օգնությամբ: Հաճախ օգտագործում են սեփական և վարկային կապիտալը,

հիպոթեքային

վարկավորումը,

լիզինգը,

փոխադարձաբաժնետիրական

ֆոնդերը: Անշարժ գուքի ոլորտում հիմնական ֆինանսական ներդրումային ձևերն են` 

ֆինանսավորում զուտ սեփական կապիտալով



ֆինանսավորում փոխառու կապիտալով



ֆինանսավորում խառը կապիտալով:

Քաղաքացիների և իրավաբանական անձանց գումարները անշարժ գույքի շինարարության մեջ ներգրավման ձևերից է նաև վարկային օբլիգացիաների թողարկումը:

Տվյալ

պատվիրատուն,

սխեմայի

վարկառուն,

¥կազմակերպիչը¤

մասնակիցներն էմիտետը,

վարկատուն:

Այս

են

հանդիսանում`

ֆինանսական դեպքում,

գործակալը

տարբերություն

ֆինանսավորման մյուս մոդելների, վարկատուի ֆունկցիան իրականացնում են նրանք, ովքեր ցանկանում են ձեռք բերել անշարժ գույքի օբյեկտը: Էմիտետի դերում կարող են հանդես գալ պետական օրգանները, իրավաբանական անձինք,

որոնք

ուներն

շինարարություն

իրականացնելու

իրավունք,

առանձնացված հողատարածք և հաստատված նախագծային փաստաթղթեր: Լինում

են

դեպքեր,

երբ

պատվիրատուի

էմիտետի

ֆունկցիաները

համատեղվում են: Վարկային օբլիգացիաների թողարկման և շրջանառության կազմակերպչի դերում կարող են հանդես գալ ներդրումային բանկերը, որոնք նշանակված են էմիտետի կողմից այդ օբլիգացիաները թողարկելու համար: Կազմակերպչի

հիմնական

ֆունկցիան

հանդիսանում

վարկատուների

գտնումը: Ժամանակակից օգտագործման

զարգացած

տոկոսը

երկրներում

կազմում

վարկային

10-65%,

ինչը

օբլիգացիաների

հավաստում

է,

որ

օբլիգացիաները ունեն բարձր դեր անշարժ գույքի շուկայի ներդրումային պրոցեսների

մեջ,

որպես

այլընտրանքային

աղբյուր:

Օբլիգացիային

վարկավորումը, զարգացած շուկայական տնտեսություն ունեցող երկրներում, հնարավորություն է տալիս լուծելու մի քանի խնդիրներ` 

անշարժ գույքի շուկայի բնակարանային սեկտորում լրացուցիչ միջոցների

ներգրավում



թույլ է տալիս առանձին ռեգիոններում բարձրացնել հետաքրքրությունը

ներգրավման նկատմամբ, նաև զարգացնել համապատասխան սեկտորում արժեթղթերի շուկան 

ապահովում է անշարժ գույքի շուկայում պրոֆեսիոնալ մասնակիցների

ներգրավման հնարավորությունը` նոր ֆինանսական գործիքների հաշվին, մասնագիտական գործունեություն իրականացնելու համար: Օբլիգացիան արժեթղթի տեսակ է, որը հավաստում է փոխառության առկայությունը նրա թողարկողի և օբլիգացիան տիրապետողի միջև: Օբլիգացիայի գլխավոր առանձնահատկությունը հանդիսանում է նրա ավելի գործուն և արդյունավետ գործիք լինելը, որը թույլ է տալիս չբաժանելով անշարժ գույքի նկատմամբ իրավունքները, կուտակել ներդրողների միջոցները, և ապահովել անշարժ գույքի բնակարանային սեկտորի շուկայի զարգացում: Օբլիգացիոն վարկավորումը հավաստում է` 

Օբլիգացիան

տիրապետողի

կողմից

գումարների

տրամադրում

էմիտետին 

էմիտետի

պարտավորությունների

սեփականատիրոջը

հետ

¥պայմանավորված

վերադարձը

ժամկետին

օբլիգացիայի

գումարի

կամ

նրա

էկվիվալենտ բնակ տարածքի վերադարձ¤: 

էմիտետի

պարտավորությունը`

օբլիգացիայի

սեփականատիրոջը

վճարելու ֆիքսված շահույթ արժեթղթի նոմինալից` տոկոսի տեսքով կամ այլ նրան համապատասխան էկվիվալենտով: Օբլիգացիաները

տարբերակվում

են

էմիտետի

կարգավիճակով,

օբլիգացիայի թողարկման ժամկետով, թողարկման նպատակներով, շահույթի վճարման եղանակներով և/կամ մարմամբ: Օբլիգացիայի թողարկման որոշման մեջ անպայման նշվում են թողարկման նպատակը, օբլիգացիայի տեսակը, էմիսիայի ընդհանուր գումարը, օբլիգացիաների քանակը, նոմինալ արժեքը, տեղաբաշխման կարգը, ժամկետը, վճարման կարգը և այլն: Ըստ թողարկման ձևի օբլիգացիաները լինում են անվանական կամ ըստ ներկայացնողի, անշարժ գույքի գրավադրմամբ ¥նաև առանց տոկոսներով ¤,

դիսկոնտային, կոնվերտացվող, միաժամանակյան մարման ժամկետով կամ ըստ սերիայի մարման ժամկետով: Օբլիգացիոն փոխառության հիմնական առավելությունը, որպես շուկայի գործիք համարվում է` 

հնարավորություն

մոբլիզացնելու

զգալի

ֆինանսական

միջոցներ

ֆինանսավորելու մեծամասշտաբ ներդրումային շինարարական անխագծեր առանց վտանգի 

մասնավոր ներդրողների գումարների կուտակումը, իրավաբանական

անձանց

ֆինանսական

ռեսուրսների

ներգրավումը

¥երկարաժամկետ

ներգրավում կոմերցիոն բանկերի կողմից¤ 

ապահովում

նրդրողների

համար

շահութաբերության

օպտիմալ

հարաբերություն, էմիտետի համար շահութաբերության և ծախսերի օպտիմալ հարաբերություն 

այլ ներդրղների կողմից ներդրումային հետաքրքրության բարձրացում



օբլիգացիաների համաչափ մարում



երկրորդային շուկայում օբլիգացիաների սահմանված սահմանաչափով

հնարավոր տեղաբաշխում 

ածանցիալ ֆինանսական գործիքների թողարկում



ներդրողների շրջանակի հնարավոր սահմանափակում



օտարերկրյա ներդրողների ներգրավում և այլն

Օբլիգացիոն փոխառության հիմնական թերությունը կայանում է նրանում, որ էմիտետը կրում է որոշոկի ռիսկեր, և միշտ գոյություն ունի հնարավորություն, որ հեռանկարում օբլիգացիոն փոխառությունը կարող է հաջող չլինել: ՆԿ. 9 պատվիրատու

էմիտե տ

ֆինանսական գործակալ

վարկառու

Զարգացած երկրներում գործում են երկու ֆինանսական ինստիտուտներ, որոնք էականորեն տարբերվում են միմյանցից: Սրանցով հնարավոր է լինում տարանջատել «երկարաժամկետ» փողերը «կարճաժամկետ» փողերից, ինչպես նաև դրանց համար ստեղծել հարկային և կառավարման տարբեր ռեժիմներ: «կարճաժամկետ» փողերը հիմնականում տրամադրում են բանկերը, որոնք հանդիսանում

են վարկի

հաշվարկի

և շրջանառության

գործիք: Միայն

հազվագյուտ դեպքերում է, որ բանկերը ֆինանսավորում են երկարաժամկետ նախագծերը: Երկրորդ ֆինանսական ինստիտուտներն են համարվում ֆոնդերը, որոնք թույլ

են

տալիս

կուտակել

ֆիզիկական

իրավաբանական

անձանց

խնայողությունները: Ֆիզիկական անձանց համար, ովքեր տիրապետում են ֆինանսական

միջոցների,

գոյություն

ունեն

փակ

բաժնետիրական

ներդրումային ֆոնդեր ¥Փ.Բ.Ն.Ֆ¤: Փակ բաժնետիրական ներդրումային ֆոնդը իրենից ներկայացնում է առանց իրավաբանական անձանց ձևավորման գույքային կոմպլեքս, այն կազմված է գույքից,

որը

ֆոնդի

կառավարման

կազմակերպիչների

ղեկավարող

կողմից

կազմակերպությանը:

տրված Այլ

վստահելի

խոսքով

փակ

բաժնետիրական ներդրումային ֆոնդը մեխանիզմ է, որը հնարավորություն է տալիս

ըստ

ղեկավարող

պայմանագրի

փոխանցել

կազմակերպությունից

սեփականության

փայատերին:

Ցանկացած

իրավունքը փայատեր

համարվում է այն ամենի գործնական խորհրդատու, ինչից կազմված է տվյալ ֆոնդի գույքը: Մի կողմից այդպիսի ֆոնդը ներդրող է, որը կարող է ներդնել գումարներ ամբողջ բնակելի շենքի շինարարության համար, մյուս կողմից սեփականության իրավունքը փոխանցել փայատեր սեփականատերերին: Դրանում էլ կայանում է ներդրումների տվյալ ձևի ու արժեթղթի կամ օբլիգացիայի էական տարբերությունը: Փակ բաժնետիրական ներդրումային ֆոնդի ստեղծման նպատակներն են`



տարբեր ներդրողների ¥այդ թվում նաև օտարերկրյա¤ գումարների

ներգրավումը նախագծերի մեջ 

շինարարության ինքնարժեքի և օբյեկտների շահագործման ծախսերի

իջեցում 

խոշոր

ֆինանսական

ներդրումային

ինստիտուտների

շահութաբերության բարձրացում և դիվերսիֆիկացիա 

նախագիծների ղեկավարման քաղաքակիրթ ինստիտուտների ստեղծում



անցում

վարկային

ֆինանսավորունից

դեպի

գործընկերային

հարաբերություններով հիմնավորված ներդրումների: Փակ բաժնետիրական ներդրումային ֆոնդի կազմակերպիչներ կարող են հանդես գալ` 

դեվելոփերական կազմակերպությունները, որոնք շահագրգռված են

կառուցվող

օբյեկտի

վերաֆինանսավորման

ֆինանսական

հոսքերի

կազմավորման մեջ 

ֆիզիկական անձինք



ներդրողներ, որոնք ունեն վաուչերային կապիտալ և հետաքրքրված են, որ

ներդրումներից ստանան ավելի մեծ շահույթ 

կոմերցիոն բանկերը



պետական և մունիցիպալ օրգաններ ¥որոնք ապահովում են բյուջետային

գումարների և ռեսուրսների կուտակումը խոշոր նախագծերի ֆինանսավորման նպատակով¤: Փակ բաժնետիրական ներդրումային ֆոնդի առավելություններն են` 

կազմակերպչի

համաձայնության

դեպքում կողմնակի

փայատերերի

ներգրավման սահմանափակում 

փայատերերը

ունեն

հնարավորություն

հետևելու

ղեկավարող

կազմակերպության գործողություններին: 

փակ բաժնետիրական ներդրումային ֆոնդը կարող է աշխատել նաև

անշարժ գույքի շուկայում



ընձեռում է հնարավորություն ստանալ ներդրումային շահույթ առանց

փայերի քանակի փոքրացման ¥ըստ փայերի դեվիդենտների ստացում տարվա արդյունքների հիմման վրա¤ 

փակ բաժնետիրական ներդրումային ֆոնդին որպես գույք կարող են

փոխանցել ոչ միայն գումարներ, այլ նաև արժեթղթեր և անշարժ գույքն ու նրա նկատմամբ իրավունքների ամբողջությունը 

հնարավորություն բաժնեմասերի երկրորդային շրջանառության:

Ֆոնդի գործունեության մեխանիզմը կայանում է նրանում, որ փայատերերը ղեկավարող կազմակերպությունից ստանում են ֆոնդի փայը: Բոլոր փայերը վաճառելուց հետո ղեկավարող կազմակերպությունը գումարները ուղում է դեպի անշարժ

գույքի

ոլորտ:

Ֆինանսական

տարվա

վերջում

ղեկավարող

կազմակերպությունը հաշվարկում է շահույթի չափը, որոնք ստացվել են ներդրումների, փայերի դիմաց, և հետ է գնում փայը ըստ գործող արժեքի ¥նոմինալ+շահույթ¤: Լիզինգի տնտեսական հասկացությունը բացատրվում է որպես գույքային ամբողջության կոմպլեքս, գույքի օգտագործման կապերի ժամանակ: Լիզինգի հիմքը կազմում է ժամանակավոր օգտագործման գույքի փոխանցումը: Լիզինգի օժանդակ դերն է գույքի առք ու վաճառքը: Ցանկացած լիզինգային գործարքի առանցքը կազմում է ֆինանսը, ավելի կոնկրետ վարկավորման օպերացիան: Լիզինգատուն օգտագործողին տրամադրում է, այսպես կոչված, ֆինանսական ծառայություն: Նա սեփականության իրավունքով ձեռք է բերում գույքը ¥ամբողջ արժեքով¤,

պարբերաբար

մուծումների

հաշվին:

Դրա

պատճառով

ֆինանսական տեսանկյունից լիզինգը ընդունված է համարել հիմնական միջոցների վարկավորման մի ձև: Եթե նայենք լիզինգին, որպես ժամանակավոր օգտագործման գույքի փոխանցում, ապա նրան կարելի է դասակարգել որպես ապրանքային

վարկ:

Տնտեսագիտական

տեսակետից

լիզինգը,

դա

ապրանքային վարկ է, օգտագործման տրվող գույքի տեսքով: Լիզինգի հիմնական առանձնահատկությունը կայանում է օգտագործման և տնօրինման իրավունքների բաժանման մեջ: Լիզինգատուն պահպանում է սեփականության իրավունքը

գույքի

նկատմամբ

այն

ժամանակ,

երբ

լիզինգառուն

ունի

օգտագործման

իրավունք,

որի

համար

լիզինգառուն

կատարում

պայմանագրով նշված վճարումներ: Պայմանագրի ժամկետի ավարտից հետո լիզինգով տրված օբյեկտը մնում է որպես լիզինգատուի սեփականություն: Մի շարք դեպքերում լիզինգի պայմանագրում կարող է նախատեսված լինել լիզինգառուի կողմից գույքի ձեռք բերում` պայմանագրում նշված ժամկետի ավարտից հետո: Այս դեպքում նրան է փոխանցվում նաև գույքի նկատմամբ սեփականության իրավունքը: Լիզինգային գործարքի հիմնական էլեմենտները կարելի է համարել գործարքի օբյեկտը և սուբյեկտը, լիզինգի պայմանագրի ժամկետը և լիզինգային վճարումները: Լիզինգի օբյեկտ են համարվում հիմնական ֆոնդի ակտիվները, օբյեկտի դերում կարող են հանդես գալ նաև պասիվները: Փաստացի դա ցանկացած օբյեկտ է, որը չի ոչնչացվում արտադրական համարվում

տարբերվում

ցիկլի

ընթացքում

որպես

հիմնական

միջոց:

են

շարժական

լիզինգի

հաշվապահական Օբյեկտի

գույք

հաշվառման

բնութագրից

անշարժ

գույքի

մեջ

ելնելով լիզինգ

հասկացությունները: Շարժական լիզինգի գույքի են հանդիսանում տրանսպորտային միջոցները, շինարարական

տեխնիկան,

հեռուստա

հեռակառավարման

կապի

միջոցները, հաշվողական տեխնիկայի միջոցները և այլն: Լիզինգի

անշարժ

գույքի

օբյեկտ

են

համարվում

արտադրական

նշանակության շենքեր և շինությունները ու բնակարանաշինությունը: Կարելի տարբերակել նաև արդեն շահագործված գույքի լիզինգ հասկացությունը: Ալս դեպքում լիզինգի օբյեկտը գնահատվում է ոչ թե սկզբնական արժեքով, այլ տվյալ պահին գնահատման արժեքով: Դասական լիզինգին բնորոշ են հարաբերությունների եռակողմ բնույթը: Դա պայմանավորված է այն սուբյեկտներով, որոնք մասնակցում են լիզինգային գործարքի մեջ: Առաջին հերթին, դա անշարժ գույքի սեփականատերն է, որը տալիս է իր գույքը լիզինգային պայմանով օգտագործման: Նրա անունից կարող են հանդես գալ` 

Բանկեր

կամ

նրանց

մասնաճուղեր,

որոնց

արգելվում լիզինգային գործարքների իրականացումը

կանոնադրությամբ

չի



ֆինանսական

լիզինգային

կազմակերպությունները,

որոնք

հատուկ

ստեղծված են լիզինգային գործարքների իրականացնելու և ֆինանսավորելու համար, որի հիմնական և փաստացի ֆունկցիան կայանում է ապրանքների ձեռք բերման համար վճարումը 

Մասնագիտացված լիզինգային կազմակերպությունը, որը ի լրացում

գործարքի ֆինանսական ապահովման, իր վրա է վերցնում գործարքի ոչ ֆինանսական բնույթի ծառայությունների կոմպլեքսը, այսինքն` ապրանքի պահում, վերանորոգում, մաշված մասերի փոխարինում, դրա օգտագործման համար դասընթացների իրականացում: 

Ցանկացած կազմակերպություն, որի համար լիզինգը պրոֆիլային չէ, բայց

և կանոնադրությամբ արգելված գործունեության տեսակ չէ, և որը ունի լիզինգային օպերացիայի իրականացման համար ֆինանսական միջոցներ 

քաղաքացին, որը չունենալով իրավաբանական անձի կարգավիճակ,

զբաղվում է լիզինգային գործունեությամբ: Եռակողմ բնույթի երկրորդ մասը կազմում են լիզինգառուները: Նրանք հանդիսանում են անշարժ գույքի օգտագործողներ, որոնց դերում կարող են հանդես գալ ֆիզիկական և իրավաբանական անձինք: Երրորդ մասը կազմում են մատակարարները: Որպես մատակարար կարող են հանդես գալ ցանկացած իրավաբանական անձ ¥գույք արտադրող, վաճառքով զբաղվող և այլն¤: Մատակարարի դերում կարող են հանդես գալ նաև կառուցապատող կազմակերպությունները: Լիզինգի դասական գործարքը սուբյեկտների միջև կազմվում է հետևյալ սխեմայով. ապագա

լիզինգառուն, որը

կարիք

ունի

գույքի

առանձին

տեսակների,

ինքնուրույն ընտրում է տվյալ գույքի մատակարարին և, քանի որ, նա չունի սեփական միջոցներ ու հնարավորություն վարկային միջոցների ձեռք բերման համար, նա դիմում է ապագա լիզինգատուին` որպեսզի մասնակցի գործարքին: Լիզինգատուի մասնակցությունը գործարքին կայանում է նրանում, որ նա մատակարարից

սեփականության

իրավունքով

գնում

ապագայում,

պայմանագրում նշված պայմաններով, որպես ժամանակավոր օգտագործման գույք հանձնում է լիզինգառուին: Լիզինգային պայմանագրում նշված ժամանակի ավարտից հետո օբյեկտի մնացորդային

արժեքի

հաշվարկը

իրենից

կարևորագույն

հարց

ներկայացնում: Ժամանակակից պրակտիկայում գոյություն ունի այս հարցի 4 մոտեցում. 1. նմացորդային

արժեքը

մնում

լիզինգատուի

մոտ:

Այս

դեպքում

լիզինգառուն դեմ է առնում դիլեմայի` գնել լիզինգի օբյեկտը շուկայական գնով, թե երկարացնել լիզինգի պայմանագիրը, բայց վճարումները կատարել ոչ թե սկզբնական գնի հիման վրա, այլ նոր շուկայական արժեքի բազայի հիման վրա հաշվարկված արժեքով: 2.

մնացորդային արժեքի համատեղ տնօրինում: Սա օգտագործվում է այն

դեպքում, երբ լիզինգառուի կողմից լիզինգի օբյեկտի գնելը լիզինգատուի հարկային արտոնությունների վրա վատ ազդեցություն կարող է ունենա: 3. լիզինգառուին տրվում է հնարավորություն գնելու լիզինգի օբյեկտը մնացորդային կամ շուկայական արդար գնով: 4. լիզինգառուին տրված է հնարավորություն օբյեկտի գնման համար, նախապես պայմանավորված նոմինալով: ՆԿ 10 Լիզինգային գործարքի սխեման`

լիզինգի պայմանագիր պայմանագրային վճար լիզինգառու

օբյեկտին առք ու վաճառքի պայմանագիր լիզինգի օբյեկտի արժեքի վճարում լիզինգային օբյեկտի կազմակերպությու ն

լիզինգային կազմակերպությու ապահովագրական պայմանագիր ն ¥լիզինգատու¤ ապահովագրակա ն կազմակերպությու ն

վարկային պայմանագիր ֆինանսական կազմակերպությու ն

Կախված տնտեսական իրավիճակից գործարքի մասնակիցների քանակը կարող է ավելանալ կամ պակասել: Լիզինգային վճարումները իրենց մեջ ներառում են.

 ամորտիզացիոն ծախսերի վճարումներ  ռեսուրսների մասով վճարումներ  լիզինգային կազմակերպության կոմիսիոն վճարումներ ¥մարժա¤  լիզինգատուի կողմից կատարված լրացուցիչ ծախսեր  լիզինգի օբյեկտի ապահովագրության ծախսեր  ԱԱՀ լիզինգային վճարման ամբողջ գումարի չափով  մաքսային, ակցիզային և ԱԱՀ-ի վճարումներ, եթե լիզինգի օբյեկտը ներմուծված է արտասահմանից: Բացի լիզինգի դասական եռակողմ ձևից, մի շարք երկրներում գործում են լիզինգի տարբեր եղանակներ. ՈՒղղակի լիզինգ, որը երկկողմանի գործարք է, որի դեպքում մատակարարը լիզինգի օբյեկտը տրամադրում է լիզինգառուին ինքնուրույն: Անուղղակի լիզինգի դեպքում, անշարժ գույքի լիզինգով փոխանցումը կատարվում է միջնորդի միջոցով: Սա նման է եռակողմ լիզինգին, սակայն այստեղ մասնակիցների թիվը կարող է լինել 4-ից 7: ՈՒղղակի

լիզինգի

մասնավոր

դեպք

վերադարձվող

լիզինգը,

որի

առավելությունը կայանում է նրանում, որ անշարժ գույքի սեփականատերը տրամադրում է լիզինգատուին սեփականության իրավունքը շուկայական արժեքից մինչև 20% պակաս գնով: Գնորդը այս դեպքում պարտավորվում է գույքը տալու նախկին տիրոջը երկարաժամկետ վարձակալության ցածր վարձավճարով` 13-14%: Այսպիսով վերադարձվող լիզինգը թույլ է տալիս կազմակերպությանը ստանալ ազատ միջոցներ, որը նա կարող է դնել շրջանառության մեջ ավելի շահավետ և արդյունավետ պայմաններով:

Ֆինանսական լիզինգի դեպքում ժամկետի ավարտին վճարվում է լիզինգի օբյեկտի ամբողջ արժեքը: Դա նշանակում է, որ լիզինգատուն ժամկետի ամբողջ ընթացքում հետ է վերադարձնում գույքի արժեքը և ստանում է շահույթ: Օպերատիվ լիզինգը, դա լիզինգի մի տեսակ է, որի դեպքում օբյեկտը տրվում է կարճ ժամանակով և այդ ժամանակի ընթացքում լիզինգատուն հետ է վերադարձնում օբյեկտի արժեքի մի մասը, և ստիպված է մի քանի անգամ կրկնել լիզինգի օպերացիան: Մաքուր լիզինգի դեպքում լիզինգառուն իր վրա է վերցնում լիզինգի օբյեկտի հետ կապված բոլոր ծախսերը: ՆԿ. 11

ներդրումային

Անշարժ գույքի օբյեկտների լիզինգի ֆունկցիան

ֆինանսական

Վաճառքի

Հարկային արտոնություններից Պահանջարկի Գնորդի Նոր օգտվելու և առաջարկի ազատում կառուցված ֆունկցիա բարձրացում, անշարժ գույքի շենքերում Տոկոսային անշարժ օբյեկտի բնակարանվճարումները գույքի արժեքի ների հնարավորռեալիզացիայ միանվագ վաճառքի ություն են ի մեջ վճարումից և հնարավորուտալիս ներդրումների նրան թյան ստանալու ներրգրավում: երկարաժամմեծացում, հարկային կետ վարկի ինչպես նաև արտոնությունտրամադրում` սպառողների ներ` հարկվող անշարժ գույքի շրջանակի շահույթից տեսքով: մեծացում: վճարվող տոկոսադրույք Հայաստանի հանրապետությունում հաշվետու ամսվա ընթաքում նախորդ -ների մասհանումով

տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատությամբ հանրապետության շինարարության ընդհանուր ծավալները կրճատվել են 10.7% և ընթացիկ գներով

կազմել 9838.0 մլն ՀՀ դրամ: Հաշվետու ամսվա ընթացքում իրականացված շինարարության ընդհանուր ծավալի 9.3%-ը, որը կազմում է 919.6 մլն դր. իրականացվել է պետ. բյուջեի միջոցների հաշվին, 30.8 %-ը ¥3030.2 մլն դր ¤` կազմակերպությունների

միջոցների

հաշվին,

9.6%-ը

¥941.5մլն

դր. ¤`

բնակչության միջոցների հաշվին, իսկ 49.2%-ը ¥4835.0մլն դր. ¤` միջազգային վարկերի հաշվին: Նշենք նաև, որ շինարարության ընդհանուր ծավալի 4.3%-ը իրականացվել են համաշխարհային բանկերի տրամադրված վարկերի հաշվին, իսկ 0.4%ը`Զարգացման և վերակառուցման ԵՎրոպական բանկի վարկերի հաշվին: Օտարերկրյա ներդրումների կառուցվածքում ավելացել է անշարժ գույքի հետ կապված

գործառնությունների

ծավալը

¥տեսակարար

ոլորտներում

կշիռը`

5.87%¤:

օտարերկրյա Նախորդ

ներդրումների

տարվա

նույն

ժամանակահատվածում այս ոլորտում օտարերկրյա ներդրումների ծավալը կրկնապատկվել է: Շինարարության ոլորտում օտարերկրյա ներդրումների ծավալը եղել է աննշան` 125000 $: Անցած տարում այս ոլորտում օտարերկրյա ներդրումները նույնպես եղել է չնչին` 164000$: ՆԿ.12

Քաղաքաշինության

ՀՀ

2004-2008թթ

հատկացումները ¥ներդրումներ ՀՀ դրամով¤ Կրթություն

Սպորտ

պետական

բյուջեների

Մշակուլթ

Բնակարանաշինություն

Առողջապահություն

3.2 Օտարերկրյա ֆինանսավորման միջոցով քաղաքաշինական փաթեթների ներդրում

ՕՈՒՆ-ների

ազդեցությունը

զարգացող

զարգացած

երկրների

տնտեսության վրա նույնը չէ, զարգացած երկրներում նրանց ազդեցությունն այդքան էլ մեծ չէ, քանի որ ՕՈՒՆ-ներին դիմակայում է հզոր ազգային կապիտալը,

իսկ

զարգացող

երկրներում

այն

հաճախ

բացակայում

է:

Գլխավորապես այս տարբերությունն է բացատրում ՕՈՒՆ-ների հետ կապված իրավական կարգավորման տարբեր մոտեցումները: Արևմտյան երկրների մեծամասնության մոտ (ԱՄՆ Բելգիա, Շվեյցարիա, Անգլիա և այլն) բացակայում են ներդրումների մասին հատուկ օրենքներ. ՕՈՒՆի

ինչպես

նաև

կարգավորումն

ազգային

ներդրումների

իրականացվում

է`

գործընթացի

իրավական

ընդհանուր

իրավական

հիմնվելով

նորմատիվ ակտերի վրա: Զարգացած

երկրներից

շատերում

գոյություն

չունեն

օտարերկրյա

կապիտալի ներհոսքն արգելող օրենքներ: Սակայն գոյություն ունեն ՕՈՒՆ-ի հոսքերը և նրանց տեղաբաշխումը կարգավորող օրենսդրություն և իրավական ակտեր: Այդպիսի օրենսդրութան և իրավական ակտերի բնութագրիչ կողմն այն է, որ նրանք չեն պարունակում ուղղակի սահմանափակումներ, և միևնույն ժամանակ երկրի կառավարությանը հնարավորություն են տալիս իրականացնել ներդրումների

բաշխման

վերահսկողությունը:

Ներդրումային

գործընթացը

կարգավորող մեխանիզմների մեջ կարելի է առանձնացնել. 1.

հատուկ օրենքներ, որոնց միջոցով ներդրումն ընդունող երկրի

իշխանությունները և տեղական գործընկերները իրավասու են հսկել ՕՈՒՆ-ների մուտքի կարգը և դրանց իրականացումը 2.

արտարժութային վերահսկողությունը

հարկման ճկուն համակարգը

հաշվետվությունների կարգը և կանոնները

ՕՈՒՆ-ի իրավական պաշտպանվածությունը և վեճերի լուծման

կարգը: Ներդրումներն

ընդունող

(ռեցիպիենտ)

կարգավորող հիմնական մեթոդները հետևյալն են`

երկրներում

ՕՈՒՆ-ները

արտարժութային օրենսդության մեջ սահմանվում են շահույթ և



հիմնական կապիտալի արտահանման համար որոշակի սահմանափակումներ (կամ արգելքներ): Այսպիսով ռեցիպիենտ երկրի կառավարությունը կարող է ներազդել օտարերկրյա ներդրումների հոսքի վրա թույլատրվում է ՕՈՒՆ-ներից ստացված շահույթի և կապիտալի



ազատ տեղաշարժը, սահմանվում են արտոնություններ այն ներդրողների համար, որոնք տեղաբաշխում են իրենց կապիտալը երկրի տնտեսապես թույլ զարգացած շրջաններում և ստեղծում «նոր» արտադրական հզորություններ, ինչը ռեցիպիենտ երկրին տալիս է հնարավորություն ազդել ՕՈՒՆ-ների ուղղվածության վրա հարկային



լծակների

օգնությամբ

ռեցիպիենտ

երկիրը

ներազդում է իրականացվող ՕՈՒՆ-ի իրավական կառուցվածքի վրա: Օրինակ` օտարերկրյա տարբեր

ներդրողները,

ձևերի

վրա,

հիմնվելով

որոշում

են

հարկման

ստեղծել

համար

համատեղ

օգտագործվող ձեռնարկություն,

հոլդինգային ընկերություն, կամ դուստր ձեռնարկություն: Տարբեր երկրներ, ելնելով տնտեսական և քաղաքական իրավիճակից ՕՈՒՆ-ների կարգավորման նկատմամբ դրսևորում են տարբեր մոտեցումներ: Օրինակ` Ֆրանսիայի կառավարությունը խիստ է վերաբերվում երկրի ներսում ՕՈՒՆ-ների իրականացմանը, Գերմանիայի կառավարությունը` հակառակը: Եվրոպական երկրներից միայն Հունաստանը, Իտալիան, Պորտուգալիան, Իսպանիան և Թուրքիան ունեն օտարերկրյա ներդրումները կարգավորող օրենսդրություն: Նշված երկրներում օրենսդրությամբ սահմանված կարգով, ոչ ռեզիդենտ ներդրողներն անպայման պետք է ստանան թույլատվություն տեղական իշխանություններից ներդրումներ իրականացնելու համար, այն ժամանակ, երբ Գերմանիայում, Բելգիայում, Շվեդիայում, Մեծ Բրիտանիայում ոչ մի հատուկ թույլատվություն հարկավոր չէ: Այս երկրներում օտարերկրյա կապիտալի թույլատրելի չափ չի սահմանվում: Սակայն օրինակ, Շվեդիայում բնական ռեսուրսների արդյունահանմամբ զբաղվող ձեռնարկություններում կապիտալի 60 տոկոսը և ձայների 80 տոկոսը պետք է պատկանի ազգությամբ Շվեդներին: Մոտավորապես նույն պահանջն է ներկայացնում ՕՈՒՆ-ներ

իրականացնելու համար նաև Ֆինլանդիայի կառավարությունը: Ֆրանսիայում, կառավարության կողմից ընդունված ակտերը թույլ չեն տալիս, որ նավթի արդյունահանումն

ու

վերամշակումն

իրակացնող

ընկերություններում

կառավարող դիրքերում լինեն այլ երկրի քաղաքացիներ: Մեծ Բրիտանիան, ընդհակառակը, ամեն կերպ փորձում է ներազդել ՕՈՒՆ-ների ներհոսքի ավելացման

վրա,

ինչն

ուղեկցվում

արտասահմանյան

առաջավոր

տեխնոլոգիաների ներմուծմամբ, և անգլիական արդյունաբերությունում նոր աշխատատեղերի

ստեղծմամբ:

բրիտանական

արտադրության

ներդրողների

հսկողության

սահմանափակումներ.

եթե

Տնտեսագետների 20-25

տակ21:

տոկոսը

գտնվում

Սակայն

ՕՈՒՆ-ներով

գնահատականներով է

օտարերկրյա

գոյություն

ընկերությունը

ունեն

նաև

ստեղծված

արտասահմանում արտադրված ապրանքների ներմուծման և բրիտանական շուկայում իրացման նպատակով, ապա նրանք պետք է ֆինանսավորվեն միայն օտարերկրյա

միջոցների,

այլ

ոչ

թե

Բրիտանիայում

ստացած

փոխառությունների հաշվին: Որքան երկրի հետաքրքրությունների նկատմամբ մեծանում է, այնքան նրա օրենսդրությունը դառնում է ավելի լոյալ: Սահմանվում են ավելի քիչ թվով սահմանափակումներ, առաջ են գալիս օրենքներով և իրավական այլ ակտերով ամրագրված երաշխիքներ և արտոնություններ: Զարգացած երկրները ձգտում են խուսափել տնտեսության վրա ՕՈՒՆ-ի չափից դուրս մեծ ազդեցությունից և առավել ևս տնտեսության որևէ ճյուղի ՕՈՒՆ- ի կախվածությունից: Զարգացող երկրների տնտեսությունը հաճախ հանդիսանում է ՕՈՒՆ-ների իրականացման օբյեկտ: Նրանց գերակշիռ մասը կապիտալ ներմուծողներ են (երկիր-ռեցիպիենտներ):

Զարգացող

երկրների

համար

օտարերկրյա

կապիտալը հանդիսանում է տնտեսության զարգացման միջոց: Հարկավոր է նշել, որ զարգացող երկրների մեծամասնությունը օտարերկրյա ներդրումների կարգավորման

հարցը

կապում

են

տնտեսական

ընդհանուր

քաղաքականության իրականացման հետ:

Âîçíåñåíñêàÿ Í., “Èíîñòðàííûå èíâåñòèöèè: Ðîññèÿ è ìèðîâîé îïûò (ñðàâíèòåëüíî-ïðàâîâîé êîìåíòàðèé)”, “ÈÍÔÐÀ.Ì” Ìîñêâà, 2001.

Որոշ երկրներում ներդրումների մասին օրենքները կարգավորում են և` ազգային, և` օտարերկրյա ներդրումները, մյուսներում գործում են հստակ տարանջատում: ներդրումների

Օրենքներում իրավական

շեշտվում

տեսանկյունից

ազգային

օտարերկրյա

հավասարության

սկզբունքը`

առաջարկելով արտասահմանյան ընկերությունների առավել բարենպաստ պայմաններ և ազգային ռեժիմ: Համաշխարհային փորձը ցույց է տալիս, ար ՕՈՒՆ-ների մասին օրենքներից շատերում, դասակարգելով տնտեսության ճյուղերն,

առանձնացնում

են

առավել

կարևորները`

համախմբելով

«ներդրումների համար առաջնային դիտվող» խմբի մեջ 22: Եթե օտարերկրյա ներդրողը ներդրել է իր միջոցներն այդպիսի ճյուղում, ապա կարող է հույսեր կապել արտոնյալ կարգավիճակ ստանալու համար: Հաճախ արտոնյալ կարգավիճակ տրամադրվում է այն ՕՈՒՆ-ներին, որոնք պարունակում են նաև սոցիալական օգուտ` օրինակ, բնակչության զբաղվածության մակարդակի բարձրացում: Օտարերկրյա

ներդրումների

պետական

կարգավորման

լծակները

պայմանականորեն կարելի է բաժանել երկու խմբերի23. 1.

օտարերկրյա ներդրումների վրա ուղղակի ազդեցություն ունեցող

օտարերկրյա ներդրումների վրա անուղղակի ազդեցություն ունեցող

լծակներ: Ուղղակի է համարվում օրենքների և օրենսդրական ակտերի միջոցով իրականացվող

կարգավորումը:

արտասահմանյան տեսակների

Այս

ներդրումներով

թույլատվությունը,

խմբի

լծակներից

ընկերությունների

լիցենզավորումը

կարելի

նշել

գործունեության

գրանցումը,

առանձին

ընկերություններում և տնտեսության ճյուղերում, օտարերկրյա ներդրումների չափի

սահմանափակումը

սահմանափակումները

կարող

այլն: են

լինել

Միևնույն

ժամանակ

բացարձակ

ուղղակի

հարաբերական:

Բացարձակ սահմանափակում է համարվում որևէ ընկերության մեջ կամ ճյուղում արտասահմանյան կապիտալի արգելումը և/կամ առավելագույն չափի

Êèðèí À.Â., Áàêàòèí Ä.Â., Õîðîøèëîíà À.Â., “Ðåãóëèðîâàíèå èíîñòðàííûõ èíâåñòèöèé â ýêîíîìè÷åñêè ðàçâèòûõ ñðàíàõ”, ÌÃÓ, Ìîñêâà, 2001, ñò. 21. Êîñòþíèíà Ã.Ì., Ëèâåíöåâ Í.Í., “Ìåæäóíàðîäíàÿ ïðàêòèêà ðåãóëèðîâàíèÿ èíîñòðàííûõ èíâåñòèöèé (ó÷åáíîå ïîñîáèå)”, ÌÃÈÌÎ, Ìîñêâà, 2001, ñò. 30.

որոշումը (հիմնադիր կապիտալում օտարերկրյա կապիտալի տոկոսային սահմանափակումներ): Որպես հարաբերական սահմանափակումների օրինակ կարող

ծառայել

տեղական

աշխատուժի

վարձակալման

նկատման

պահանջները և այլն: Անուղղակի կամ ոչ ֆորմալ սահմանափակումներն իրենցից ներկայացնում են ադմինիստրատիվ աշխատանքների, քաղաքական և սոցիալ-մշակութային կազմակերպությունների գործունեությունը: Անուղղակի սահմանափակումների օրինակ կարելի է բերել ճապոնական պրակտիկայում իրականացվող

«Քեյրեստու»

խաչաձև

ներդրումների

սխեման:

Այստեղ

տնտեսության միևնույն ճյուղին պատկանող ռեզիդենտ ընկերությունները միմյանց միջև իրականացնում են ներդրումներ և ընկերությունների գործադիր ղեկավարների

փոխանակում:

սահմանափակում տնտեսության

են

ճյուղ

Հետևաբար

արտասահմանյան կամ

ընկերություն:

արհեստականորեն

ընկերությունների «Քեյրեստու»

մուտքը

ներդրումային

համակարգին բնորոշ գծերն են. 1.

Համակարգի մեջ մտնող ընկերությունները անկախ են, և ոչ թե մեկը

մյուսի մասնաճյուղն է; 2.

գործում է ընկերությունների բաժնետոմսերի առք ու վաճառքի փակ

համակարգ;

դիվերսիֆիկացված վերահսկողություն, այսինքն ընկերություններից

ոչ մեկը չունի լրիվ վերահսկողություն ամբողջ խմբի վրա: Գծագրի տեսքով համակարգը կարելի է պատկերել հետևյալ կերպ.

նկ 13

A B

D Որտեղ`

A, B, C, D, E - ընկերություններն են, որոնք մտնում են տվյալ

համակարգի մեջ: -

համակարգում իրականացվող ներդրումների ուղղությունն է:

Արտասահմանյան ներդրողներին գրանցում տալով երկրի պետական մարմիններն առաջնորդվում են համապատասխան չափանիշներով, որոնք ակնհայտորեն ազդելու են ազգային տնտեսության և առանձին ճյուղերի զարգացման վրա: Օրինակ, Մեքսիկայում (Օտարերկրյա ներդրումների մասին օրենք 1993թ.) առանձնացված է չորս չափանիշ, որոնց առկայության դեպքում թուլատրվում են օտարերկրյա ներդրումների իրականացումը. -

երկրում

տեխնոլոգիաների

զարգացմանն

ուղղված

արտասահմանյան ներդրումներ; -

միջազգային շուկայում Մեքսիկայի մրցունակության բարձրացմանն

ուղղված արտասահմանյան ներդրումներ; -

արտասահմանյան

ներդրումների

համապատասխանեցումը

շրջակա միջավայրի պահպանման օրենսդրական դաշտին; -

բնակչության զբաղվածության վրա ազդող արտասահմանյան

ներդրումներ: Խթանման ներդրումային

քաղաքականության

հոսքերի

ուղղության,

գլխավոր ծավալների

նպատակն և

որակի

ազդել

վրա:

Երկիր-

ռեցիպիենտի կառավարությունը կարող է արտոնություններ սահմանել այն արտասահմանյան ընկերությունների համար, որոնց կողմից իրականացվող ներդրումները ազդում են. 

բնակչության զբաղվածության բարձրացման վրա;



ներքին փոքր և միջին գործարարության ակտիվացման վրա;



գիտահետազոտական

աշխատանքների

իրականացման

արտադրությունում նորամուծությունների օգտագործման վրա; 

արտահանման

ավելացման

ներմուծումը

փոխարինող

արտադրության կազմակերպման վրա: 1990-ական թվականների կեսերից սկսած միջազգային պրակտիկայում դիտվում է կապիտալ ընդունող երկրների կողմից ներդրումների ներգրավման քաղաքականության ակտիվացում ըստ հետևյալ ուղղությունների` 1)

Երկրի`

ներդրումային

«իմիջի»

բարձրացումը

իրականացվում է գովազդային նյութերի, հոլովակների տարածման միջոցով,

որոնք

բնութագրում

են

տվյալ

երկիրը

նրա

պոտենցիալ

հնարավորությունները: Այս քաղաքականությունը բավականին ծախսատար է: Երկրի պետական մարմինների կողմից պոտենցիալ

արտասահմանյան ներդրողներին խորհրդատվական օգնության, համալիր ծառայությունների

տրամադրում:

Սա

ծառայությունների

փաթեթ

է,

որը

հեշտացնում է ընկերության պետական գրանցմանը խոչընդոտող տարբեր փուլերը: Ֆինանսական արտոնությունների

տրամադրում:

Սա

ավելի տարածված է զարգացած երկրներում: Սուբսիդիաների, արտոնյալ վարկերի

տրամադրումն

ցանկանալով

զարգացնել

իրականացվում որևէ

կոնկրետ

մարզային տարածքի

կտրվածքով` կամ

ճյուղի

գործունեությունը: Լայն տարածում ունեն նաև հարկային արտոնությունները` հարկերի նվազեցումը, հարկային արձակուրդների և հարկային վարկերի տրամադրումը: Որոշ երկրներում օգտագործվում են հատուկ արտոնություններ կոնկրետ ներդրումային ծրագրերի համար` բարձր տեխնոլոգիաների օգտագործման ծրագրեր, երկրի առավել թույլ շրջանների զարգացման ծրագրերի դեպքերում: Վերոնշյալ արտոնություններից օգտվելու հնարավորությունը պայմանավորվում է կողմերի միջև, որտեղ երկրի կառավարությունը կարող է պահանջել հատուկ տեխնոլոգիաների կապիտալ

օգտագործում,

ներդրումների

տեղական

ծավալների,

աշխատուժի արտադրվող

օգտագործում, ապրանքների

առավելագույն գնի սահմանում և այլ պայմանների կատարում: Օգտագործվում

նաև

մաքսային

սակագների

նվազեցում`

արտադրական սարքավորումների և արտադրության կազմակերպման համար անհրաժեշտ հումքի ներմուծման ժամանակ: ՄԱԿ-ի Առևտրի և Զարգացման Քարտուղարության

կողմից

մշակվել

արտասահմանյան

ներդրումների

ներգրավման խթանման երեք խումբ արտոնություններ24. 

ֆիսկալ արտոնություններ;



ֆինանսական արտոնություններ;

Êèðèí À.Â., Áàêàòèí Ä.Â., Õîðîøèëîíà À.Â., “Ðåãóëèðîâàíèå èíîñòðàííûõ èíâåñòèöèé â ýêîíîìè÷åñêè ðàçâèòûõ ñðàíàõ”, ÌÃÓ, Ìîñêâà, 2001,



այլ տեսակի արտոնություններ:

Ֆիսկալային արտոնություններն իրենց մեջ ներառում են կորպորատիվ եկամուտների դիմաց հարկերի նվազեցում, արագացված ամորտիզացիայի հաշվարկման

թույլատրում,

ներդրումային

վերաներդրումային

զեղչերի

իրականացում, հարկային վարկերի տրամադրում և այլն: Ֆինանսական արտոնությունների խմբին են դասվում արտասահմանյան ընկերություններին

տրամադրող

սուբսիդիաները,

պետական

կողմի

մասնակցությունը բարձր ռիսկ ունեցող ներդրումային ծրագրերին, հնարավոր ռիսկերից ներդրումների ապահովագրումը: Այլ

տեսակի

արտոնություններին

կարող

են

վերաբերվել

ենթակառուցվածքների ստեղծմանն ուղղված ծրագրերի սուբսիդավորումը, ներմուծող մրցակիցներից պաշտպանվածությունը, շուկայի սահմանափակումն այլ արտասահմանյան ներդրողների մուտքի համար կամ էլ, այս կամ այլ ապրանքների

արտադրության

վաճառքի

գծով

մենաշնորհային

իրավունքների տրամադրում: Ֆիսկալ

կամ

հարկային

արտոնությունները,

հանդիսանում

են

արտասահմանյան ներդրողներին տրվող հիմնական արտոնություններից: Սակայն, որոշ տնտեսագետներ գտնում են, որ արտասահմանյան ներդրողների վրա ՕՈՒՆ-ներ կատարելու վերաբերյալ որոշումներ իրականացնելիս ազդում են բազմաթիվ գործոններ, որոնցից հարկային արտոնությունների տրամադրումը գլխավորը չէ25: Ավելի կարևոր դեր են խաղում երկիր ռեցիպիենտում էժան բնական ռեսուրսների

առկայությունը,

եկամուտների`

թույլատվությունը,

աշխատուժի

զարգացած երկրից

դուրս

համեմատաբար

ենթակառուցվածքների ազատ

տեղափոխման

էժանությունը

բարձր

մասնագիտացումը, քաղաքական և տնտեսական կայունությունը, իրավական և վարչական

համակարգերի

համապատասխանեցումը:

Զարգացող

անցումային տնտեսություն ունեցող երկրներն օգտագործում են հարկային արտոնություններն երկրի ներդրումային քաղաքականությանն օժանդակելու

“Ïðîáëåìû ýêîíîìè÷åñêîé ïîëèòèêè â îáëàñòè ïðÿìûõ èíîñòðàííûõ èíâåñòèöèé”, Èíôîðìàöèîííî-àëèòè÷åñêèé áþëëåòåíü, N17., ñåíòÿáðü, 1999.

նպատակով: Տարբերում են հարկային արտոնությունների հետևյալ առավել տարածված տեսակները.  հարկային տարաժամկետումներ;  ներդրումային հարկային վարկեր;  արագացված ամորտիզացիա: Ամենատարածված

արտոնություններից

հարկային

տարաժամկետումների տրամադրումը` հարկերի վճարման հետաձգում մի քանի

տարով:

Համաձայն

երկրների

օրենսդրությունների,

հարկային

տարաժամկետումների ժամկետները տատանվում են 2-ից մինչև 10 տարի: Հաճախ պետական մարմինները համատեղ օգտագործում են հարկային դրույքների

նվազեցումը

հարկային

արձակուրդների

տրամադրման

համակարգը: Այսպես, զարգացող երկրներում (ինչպես նաև Հայաստանում) հարկային տարաժամկետումները տևում են 8-ից 10 տարի, ընդ որում առաջին հինգ տարիների ընթացքում ընկերությունները ընդհանրապես չեն վճարում հարկեր, իսկ հաջորդ երեք տարիների ընթացքում վճարում են հարկային դրույքաչափի 50 տոկոսը: Ներդրումային

ծրագրերի

հաջող

իրականացմանն

են

նպաստում

հարկային օրենսդրությամբ նախատեսված ներդրումային հարկային վարկերի տրամադրման

պրակտիկան:

Ներդրումային

հարկային

վարկ

ասելով

հասկանում են հարկի վճարման ժամկետների փոփոխություն, որի ժամանակ ընկերությանը տալիս են հնարավորություն կոնկրետ ժամանակաշրջանում նվազեցնել հարկերի գծով վճարումների չափը, հաջորդ ժամանակաշրջանում դրա վճարման պայմանով: Ներդրումային հարկային վարկերի տրամադրման գլխավոր պայմանն է ստացված

շահույթի

անպայման

ներդրումն

ու

վերաներդրումը

նշված

ժամանակաշրջանների համար (ընկերության և երկրի լիազոր մարմինների միջև կնքվում է համապատասխան պայմանագիր, որում նշվում է ներդրումային հարկային

վարկի

օրենսդրությամբ,

չափը

եթե

տրամադրման

ընկերությունը

ժամկետները):

ցանկանում

ստանալ

Ռուսական վերոնշյան

արտոնությունը, ապա նա պետք է համապատասխանեցնի իր ներդրումային գործունեությունը հետևյալ պահանջներից որևէ մեկին.  գիտատեխնիկական

գիտահետազոտական

աշխատանքների

իրականացման նպատակով ներդումներ;  նորամուծությունների օգտագործմանն ուղղված ներդրումներ;  սոցիալական

գերկարևոր

ծրագրերի

իրականացման

աշխատանքներին ուղղված ներդրումներ: ՀՀ

ներդրումային

կառավարության

քաղաքականությունը

գործունեության

կարևորագույն

հանդիսանում

ՀՀ

ուղղություններից:

Այն

ձևավորվել է ազատական սկզբունքների վրա և նպատակաուղղված է Հայաստանի ինտեգրմանը համաշխարհային տնտեսության մեջ, ուղղված է երկրի տեղային (մրցակցային) առավելությունների բացահայտմանը, նոր ներդրումների ներգրավմանը, որի միջոցով էլ հնարավոր կլինի լուծել այնպիսի սոցիալ-տնտեսական

խնդիրներ,

ինչպիսիք

են

նոր

աշխատատեղերի

ստեղծումը, նոր տեխնիկայի ներգրավումը, նոր շուկաներ մուտք գործելու հնարավորությունը և այլն: Օտարերկրյա կապիտալի ներգրավման և օգտագործման ընթացքում առաջ

քաշվող

խնդիրներն

կարգավորող

օրենսդրությունը

կարելի

պայմանականորեն բաժանել երեք մասի. 1) Հատուկ օրենքներ 2) Ընդհանուր քաղաքացիական օրենքներ 3) Միջազգային համաձայնագրեր: Առաջին խմբին կարելի է դասել «Օտարերկրյա ներդրումների մասին» ՀՀ օրենքը, և նրա իրականացման և նրանից բխող իրավական նորմատիվ ակտերը: «Օտարերկրյա ներդրումների մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքի

նպատակն

ներդրումային

Հայաստանի

միջավայրի

Հանրապետությունում

բարելավումը,

օտարերկրյա

ձևավորված ներդրումների

խթանումը և նրանց պաշտպանվածության երաշխավորումը: Սույն օրենքով սահմանվում են

օտարերկրյա ներդրուների նկատմամբ իրականացվող

պետական քաղաքականության հիմնական սկզբունքներն ու մեխանիզմը, կարգավորում են Հայաստանի Հանրապետության տարածքում օտարերկրյա ներդրումների

հետ

կապված

իրավահարաբերությունները:

Զարգացած

երկրների փորձը ցույց է տալիս, որ ժամանակի ընթացքում անհրաժեշտ օրենքն

անընդհատ

լրամշակել

ուղղել

արդիական

խնդիրների

պարզաբանաման և լուծման ճանապարհով: Սակայն Հայաստանում օրենքի ընդունման պահից գրեթե ոչ մի փոփոխություն չի իրականացվել: Օրենքը

սահմանում

Հայաստանի

տարածքում

օտարերկրյա

ներդրողների գործունեության համար բարենպաստ պայմաններ: օտարերկրյա կապիտալով ընկերությունների հիմնադրման և գործունեության կարգը և ձևերը նույնն

ինչ

տեղական

ներդրողների

համար:

Մինչև

Հայաստանում

գործունեություն ծավալելը օտարերկրյա ներդրողները պետք է գրանցեն իրենց ընկերություններն

ստանան

համապատասխան

լիցենզիաներ26:

Հայաստանում օտարերկրյա ներդրողներն կարող են ներդրում իրականացնել արտարժույթով, ՀՀ դրամով, անշարժ և շարժական գույքով, շինությունների, շենքերի և այլ գույքի և դրանց հետ կապված գույքային իրավունքով, բաժնետոմսերով և այլ սահմանված արժեթղթերով, արժեք ունեցող մտավոր սեփականության ցանկացած իրավունքով, ՀՀ օրենսդրությամբ նախատեսված գործունեությամբ, այդ թվում նաև բնական ռեսուրսների հետախուզման, արդյունահանման, մշակման և շահագործման իրավունքով 27: Օտարերկրյա ներդրումներով

ընկերություն

իրավակազմակերպական

տեսակ,

է որի

համարվում կանոնադրական

ցանկացած կապիտալի

մասնակից է օտարերկրյա ներդրողը: Այն կարող է լինել ինչպես օտարերկրյա ներդրողի մասնակցությամբ, այնպես էլ 100 տոկոս օտարերկրյա կապիտալով: Այն կարող է լինել բաժնետիրական, սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերություն, դուստր ձեռնարկություն, մասնաճյուղ և ներկայացուցչություն, արտասահմանյան կազմակերպություններին և քաղաքացիների պատկանող ընկերություն: Օտարերկրյա ներդրումների իրավական ձևերը կարող են

§úï³ñ»ñÏñÛ³ Ý»ñ¹ñáõÙÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ¦ ÐÐ ûñ»Ýù, Ñá¹í³Í 14: §úï³ñ»ñÏñÛ³ Ý»ñ¹ñáõÙÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ¦ ÐÐ ûñ»Ýù, Ñá¹í³Í 3:

հանդես

գալ

նաև

օգտագործման

Հայաստանի

կոնցեսիաներ

տարածքում

ձեռք

բերելու

բնական

ռեսուրսների

միջոցով28:

Օտարերկրյա

ներդրումներով ընկերություններն համարվում են ՀՀ հարկային ռեզիդենտներ, և կատարում են հարկերի վճարում Հայաստանում բոլոր աղբյուրներից ստացված եկամուտներից: «Օտարերկրյա

ներդրողների

մասին»

ՀՀ

օրենքի

7-րդ

հոդվածում

ամրագրված է, որ Հայաստանում ներդրումների և դրանց հետ կապված իրավական ռեժիմը չի կարող նվազ բարենպաստ լինել, քան Հայաստանի քաղաքացիների և իրավաբանական անձանց համար: Այսինքն օտարերկրյա ներդրողներին

տրամադրվում

նախատեսված

լրացուցիչ

ներդրումների

արտոնություններ,

տնտեսական

զարգացման

եթե

«ազգային

ռեժիմ»:

խրախուսման նրանք

խնդիրների

Նույն

հոդվածով

նպատակով

սահմանել

ուղղված

լուծմանը:

են

սոցիալական

մյուս

երաշխիքն,

որը

տրամադրում է օրենքը, դա «կայունության երաշխիքն է». օրենսդրության փոփոխության դեպքում ներդրման պահից սկսած 5 տարվա ընթացքում օտարերկրյա

ներդրողների

ցանկությամբ

կիրառվելու

ներդրումն

իրականացման պահին գործող օրենսդրությունը: Օրենքը պաշտպանում է օտարերկրյա ներդրումներն ազգայնացումից 29: Պետական մարմինները չեն կարող բռնագրավել օտարերկրյա ներդրումները, առգրավումը թույլատրվում է միայն դատական վճռով և պետության կողմից լրիվ

փոխհատուցմամբ:

պետական

մարմինների

Պետությունը

պարտավորվում

անօրինական

փոխհատուցել

գործունեության

հետևանքով

առաջացած վնասները30: Օրենքը թույլ է տալիս հարկերը և այլ վճարները վճարելուց

հետո

Հայաստանում

ստացված

եկամուտներն

ազատորեն

արտահանել երկրից դուրս: Օրենքով սահմանված էր նաև մաքսային հարկման արտոնություն:

Այսպես,

օտարերլրյա

ընկերությունների

կողմից

իր

կանոնադրական կապիտալի համալրման համար ներմուծվող ապրանքները ազատվում էին մաքսավճարներից և միայն 3 տարվա ընթացքում ապրանքների

§úï³ñ»ñÏñÛ³ Ý»ñ¹ñáõÙÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ¦ ÐÐ ûñ»Ýù, Ñá¹í³Í 3, ½) »ÝÃ³Ï»ï: §úï³ñ»ñÏñÛ³ Ý»ñ¹ñáõÙÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ¦ Ð³Û³ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý ûñ»Ýù, Ñá¹í³Í 8: §úï³ñ»ñÏñÛ³ Ý»ñ¹ñáõÙÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ¦ Ð³Û³ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý ûñ»Ýù, Ñá¹í³Í 9:

օտարման դեպքում պետք է վճարվի մաքսատուրքը ներառյալ դրա վճարումն ուշացնելու համար հաշվարկված տույժը31: Արտոնությունը տարածվում էր ՀՀ կառավարության

կողմից

սահմանված

ցանկում

ընդգրկված

ցանկացած

ապրանքատեսակի վրա: Սակայն 2001թ. օգոստոսի 7-ի N720 որոշմամբ, օրենքում կատարվեց հոդված 15-ի փոփոխություն և սահմանվեց նոր ցանկ, որի շրջանակները

բավականին

նեղ

են:

Միևնույն

ժամանակ

օտարերկրյա

ներդրողներն իրավունք ունեն առանց լիցենզիա արտահանել սեփական արտադրանքը: Սույն արտոնություններից օգտվում են այն ընկերությունները, որոնց կողմից արտահանվող արտադրանքը ճանաչվել է սեփական ըստ կառավարության

1995թ-ի

արտադրանք

ճանաչվում

մայիսի

19-ի

տվյալ

թիվ

որոշման:

ձեռնարկությունում

Սեփական

պատրաստված

արտադրանքը, վերամշակման հետևանքով ապրանքի առաջին չորս նիշի փոփոխություն կրած արտադրանքը կամ ապրանքի վերամշակման ժամանակ օգտագործված նյութերի և ավելացված արժեքի տոկոսային բաժինը կազմում է կամ գերազանցում է թողարկված արտադրանքի 30 տոկոսը: Օրենքով սահմանված`

օտարերկրյա

ներդրումներով

ընկերության

տեղական

ընկերությունների կամ Հայաստանի Հանրապետության միջև ծագած վեճերը լուծվում են ՀՀ դատարաններում կամ կողմերի համաձայնությամբ նաև միջնորդ դատարաններում: Հայաստանի

Հանրապետությունը

ներդրումների

նկատմամբ

հայտարարել և իրականացնում է «բաց դռների» քաղաքականություն, որն ամրագրված է 1994թ-ին ընդունված «Օտարերկրյա ներդրումների մասին օրենքի» և ներդրումները կարգավորող այլ օրենսդրական ակտերում: Միևնույն ժամանակ

նշենք,

որ

Հայաստանում

չեն

կիրառվել

հատուկ

սահմանափակումներ, որոնք տնտեսության բնագավառ մուտք գործելու կամ որևէ

ընկերության

հիմնական

կապիտալում

մասնակցության

չափի

առավելագույն չափը սահմանելու և ազգային անվտանգության շահերից տարածաշրջանային սահմանափակումների վերաբերյալ:

§úï³ñ»ñÏñÛ³ Ý»ñ¹ñáõÙÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ¦ Ð³Û³ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý ûñ»Ýù, Ñá¹í³Í 15:

Համաձայն (սեպտեմբեր, ներկայիս

ամերիկյան

1998թ.)

անցումային

իրավաբանների

«Օտարերկրյա շրջանի

միության

ներդրումների

երկրների

գնահատականի

մասին»

ներդրումային

ՀՀ

օրենքը

օրենքերի

մեջ

ամենաառաջադեմ և ազատական օրենքն է32, որը 

խստորեն

սահմանափակում

պետության

իրավասությունը

սեփականության ազգայնացման և բռնագրավման հարցերում; 

պահաջում է լիարժեք փոխհատուցում պետական կարիքների

համար առգրավված սեփականության դիմաց; 

թույլատրում է օտարերկրյա ներդրումներ տնտեսության գրեթե

բոլոր ոլորտներում և ցանկացած ձևերով; 

երաշխավորում է ներդրումները ներդրման պահից հինգ տարի

ժամկետով օրենսդրական փոփոխություններից, եթե այն բերում է ներդրողների համար գործունեության պայմանների վատթարացման; 

ապահովում է հայկական և միջազգային դատարանների վեճերի

կարգավորման հնարավորություն; 

թույլատրում է շահույթի և սեփականության լրիվ հայրենադարձում;



նախատեսում է մաքսային արտոնություններ;



պաշտպանում է մտավոր սեփականությունը:

Երկրորդ խմբին են պատկանում այն օրենքները, որոնք առնչվում և կարգավորում են օտարերկրյա ներդրումների հետ կապված որոշ հարցեր: Այսպես, համաձայն,

«Շահու թահարկի եթե

մասին»

օտարերկրյա

ՀՀ

օրենքի

ներդրու մն երով

հոդվածի

ռեզիդենտի

(բացառու թյամբ բանկերի) կանոնադրական կապիտալու մ օտարերկրյա ներդրողների փաստացի կատարված ներդրման ընդհանու ր արժեքը 1998 թվականի հու նվարի 1-ից հետո կազմու մ է առնվազն 500մլն. դրամ, ապա տվյալ ընկերու թյան շահու թահարկի գու մարը նվազեցվու մ է: Հարկային շահու թահարկը

արձակու րդներից այլ

գործող

հետո

ընկերու թյու նը

ընկերու թյու նների

նման:

վճարու մ

Օրենքով

§Ð³Û³ëï³ÝáõÙ ûï³ñ»ñÏñÛ³ Ý»ñ¹ñáõÙÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ÐÐ ûñ»ÝùÇ Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý ÷áñÓ³ùÝÝáõÃÛáõÝ¦, ²Ù»ñÇÏÛ³Ý Çñ³í³µ³ÝÝ»ñÇ ÙÇáõÃÛ³Ý Î»ÝïñáÝ³Ï³Ý ¨ ²ñ¨»É³»íñáå³Ï³Ý Çñ³í³Ï³Ý Ý³Ë³Ó»éÝáõÃÛáõÝ, ì³ßÇÝ·ïáÝ, 15.09.1998Ã., ¿ç 1:

սահմանված

ժամկետներու մ

հարկատու ի

լու ծարման

դեպքու մ

շահու թահարկի գու մարն այդ արտոնու թյան ժամանակաշրջանի համար հաշվարկվու մ է լրիվ չափով գործու նեու թյան ամբողջ ժամանակաշրջանի համար: Սու յն արտոնու թյու ններն ըստ ՀՀ օրենքի չեն տարածվու մ ոչ նյու թական

ակտիվն երով

ներդրու մն երի

վրա:

Հարկային

արձակու րդների հարկի չափի նվազու մը, որպես ՕՈՒ Ն ներգրավման գործիք, աշխարհու մ ստացել է լայն տարածու մ: Դրա վառ օրինակը կարող

հանդիսանալ

հնարավորու թյու ն

Իռլանդիան:

տվեցին,

որ

Հարկային

Իռլանդիան

արձակու րդները

դառնար

Եվրոպայի

խոշորագու յն երկիր-ռեցիպիենտներից մե կը (1997թ-ի 2.743մլն. ԱՄՆ դոլարի դիմաց 1998-ին ՕՈՒ Ն ներհոսքը կազմե լ է 11.035մլն. ԱՄՆ դոլար: Փաստորեն

շահու թահարկից

արտոնու թյու նն

իր

մե ջ

ազատվելու

չի

կրու մ

կամ

զեղչով

սոցիալական

խնդրի

վճարելու լու ծման

նպատակը, այլ տրամադրվու մ է մի այն ընկերու թյու ններու մ մե ծաքանակ օտարերկրյա

ներդրու մն երի

դեպքու մ,

մի ևնու յն

ժամանակ,

իմ

կարծիքով խախտու մ «ազգային ռեժիմ» հասկացողու թյու նը: Օտարերկրյա ներդրողների շահերի հետ կապված կարևորագու յն հարցերից է հանդիսանու մ սեփականու թյան իրավու նքի հետ կապված խնդիրները:

Հայաստանի

Հանրապետու թյան

սահմանադրու թյան

համապատասխան` Հայաստանի Հանրապետու թյու նու մ օտարերկրյա իրավաբանական անձինք, քաղաքացիները, քաղաքացիու թյու ն չու նեցող անձինք

չեն

կարող

հողի

նկատմամբ

ու նենալ

սեփականու թյան

իրավու նք: Նրանք կարող են լինել մի այն հող օգտագործողներ: Այստեղ բացառու թյու ն են կազմու մ մի այն ՀՀ կացու թյան կատու կ կարգավիճակ ու նեցող անձինք 33 : Վերոնշյալից հետևու մ է, որ Հայաստանու մ հողի սեփականատեր

կարող

են

դառնալ

այն

արտասահմանյան

քաղաքացիները, մե ծամասամբ սփյու ռքահայերը, որոնք ստացել են ՀՀ կացու թյան հատու կ անձնագիր:

ÐÐ ÑáÕ³ÛÇÝ ûñ»Ýë·Çñù, Ñá¹í³Í 4, Ï»ï 3:

Երրորդ Ներդրումային

խմբին

են

պատկանում

իրավական

դաշտի

միջազգային

կարգավորման

համաձայնագրերը:

մեխանիզմներից

են

հանդիսանում նաև ՀՀ կառավարության և այլ երկրների միջև ստորագրված ներդրումների

փոխադարձ

խրախուսման

պաշտպանության

մասին

համաձայնագրերը: Այդ համաձայնագրերով, երկու երկրներ պայմանավորվում են կողմերի ներդրողների համար ապահովել արդար և հավասար պայմաններ և այդ երկրի ներդրողներին տրամադրել այնպիսի պայմաններ, որոնք կլինեն ոչ պակաս բարենպաստ, քան այն, որը կիրառվում է սեփական կամ ցանկացած երրորդ երկրի ներդրողների նկատմամբ և, որը նշված պայմաններից առավել բարենպաստն

է:

Նշված

համաձայնագրերի

տևողությունը

մեծ

մասամբ

սահմանվում է 10 տարի, իսկ ժամկետները լրանալուց հետո, եթե կողմերից որևէ մեկը չի ծանուցում մյուս կողմին համաձայնագիրն դադարեցնելու մասին, ապա այն երկարաձգվում է ևս 10 տարով: Այն ներդրումների նկատմամբ, որոնք կատարվել են մինչև տվյալ համաձայնագրի գործողության դադարեցման ժամկետը,

պայմանագրի

բոլոր

կետերը

գործում

են

համաձայնագրի

դադարեցումից հետո ևս 10 տարվա ընթացքում: Համաձայնագիրը թույլ է տալիս ստորագրող կողմերի ներդրողների միջև ծագող վեճերը լուծել նաև միջազգային միջնորդ դատարանում: Այս համաձայնագրերը մեծ ազդեցություն են

թողնում

ոչ

միայն

պայմանավորվող

երկրների,

այլ

ներդրումային

սուբյեկտների ՕՈՒՆ իրականացման որոշումների վրա: Այս համաձայնագրերով են վորոշվում իրավական ռեժիմի հիմնական դրույթները, որոնք տրվում են պայմանավորվող երկրների ներդրողներին` առանց հաշվի առնելու, թե այդ դրույթները նախատեսված են ազգային օրենսդրությամբ, թե ոչ: Կապիտալ արտահանող

ընկերությունների

պաշտպանության

կարծիքով

տարբերակներից

պաշտպանության

կարելի

խրախուսման

օտարերկրյա է

համարել

միջազգային

ներդրումների ներդրումների երկկողմանի

համաձայնագրերը: Հայաստանում

ներդրողների

համար

ստեղծվել

են

բարենպաստ

պայմաններ, մասնավորապես ներդրումների անձեռնմխելիություն, ծագած վեճերի լուծման հնարավորություն միջազգային միջնորդ դատարաններում,

ազատ դրամական փոխանցումների հնարավորություն, որոնք սահմանված են միջազգային իրավունքի սկզμունքներին ու նորմերին համապատասխան: Երկկողմ համաձայնագրերի գլխավոր նպատակը հանդիսանու մ է օտարերկրյա

կապիտալ

ապահովու մը:

Ինչպես

ներդրու մն երի հայտնի

է,

լրացու ցիչ

պաշտպանու թյան

մի ջազգային

պրակտիկայու մ

օտարերկրյա ներդրու մն երի նկատմամբ իրականացնու մ են «ազգային ռեժիմը»

«առավել

բարենպաստու թյան

ռեժիմը»:

Ըստ

ազգային

ռեժիմի , օտարերկրյա ներդրողները ստանու մ են նու յն իրավու նքներն, ինչպիսին

են

ազգային

բարենպաստու թյան

ներդրողներինը,

ռեժիմի

դեպքու մ

իսկ

ցանկացած

առավել

օտարերկրյա

ներդրողների իրավու նքներն հավասարեցվու մ են մի մյանց հետ: Ներդրու մն երի

փոխադարձ

խրախու սման

պաշտպանու թյան

մասին մի ջազգային համաձայնագրերու մ «ներդրու մն եր» տերմի նի տակ հասկացվու մ

են

գու յքի

գործու նեու թյան վերաներդրվու մ նրանցից

բոլոր

տեսակները,

իրականացման են

նպատակով

պայմանավորվող

յու րաքանչյու րի

որոնք

ազգային

տնտեսական

ներդրվու մ

կողմե րի

կամ

տարածքներու մ`

օրենսդրու թյամբ

սահմանված

կարգով և պայմաններով և ներառու մ են մասնավորապես, բայց ոչ բացառապես. 1) շարժական

անշարժ

գու յք,

ցանկացած

այլ

գու յքային

իրավու նքներ, ինչպես օրինակ վարձակալու մն երը, գրավը 2) իրավաբանական

անձանց

կամ

այլ

ձեռնարկու թյու նների

բաժնետոմսերը և պարտատոմսերը կամ մասնակցու թյան այլ ձևերը 3) դրամական

պահանջները

պայմանագրերից

բխեղ

պարտավորու թյու նները 4) օրենսդրու թյամբ կոնցեսիաները,

ներառյալ

կամ

պայմանագրով

բնական

պաշարների

տրամադրված հետազոտման,

արդյու նահանման, մշակման կամ շահագործման կոնցեսիաները: «Օտարերկրյա ներդրու մն երի մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 1-ու մ նշված է` «Օտարերկրյա ներդրու մ» է համարվու մ գու յքի ցանկացած

տեսակ. այդ թվու մ ֆինանսական մի ջոցներ և մտավոր արժեքներ, որն օտարերկրյա Հայաստանի

ներդրողի

կողմի ց

Հանրապետու թյան

ձեռնարկատիրական

կամ

այլ

անմի ջականորեն տարածքու մ

գործու նեու թյան

ներդրվու մ

իրականացվող

ոլորտու մ`

շահու յթի

եկամտի ստացման կամ այլ օգտակար արդյու նքի հասնելու նպատակով: Օտարերկրյա համար

խոչնդոտ

ներդրու մն երի է

հանդիսանու մ

ներգրավման

աշխատանքների

ենթաօրենսդրական

ակտերի

օրենքի հատու կ կիրառու մն ապահովող անհրաժեշտ որոշու մն երի և այլ իրական ակտերի պակասը: Անհրաժեշտ է, որ կառավարու թյան կողմի ց մշակվեն ծրագրեր գերակա ճյու ղեր ընտրելու և այդ ճյու ղերու մ ՕՈՒ Ն ներգրավելու համար, ինչը կարելի է իրականացնել ՀՀ կառավարու թյան համապատասխան որոշու մն երի մի ջոցով: Իմ

կարծիքով,

բացի

ճյու ղային

գերակայու թյու ն

որոշելու ց,

անհրաժեշտ է ու շադրու թյու ն դարձնել նաև մարզային գերակայու թյան վրա

արտոնու թյու նների

մե խանիզմը

կիրառել

մարզերու մ

ՕՈՒ Ն

իրականացման ժամանակ, ինչը հնարավորու թյու ն կտա ազդել մարզերի սոցիալ-տնտեսական զարգացմանը: Հայտնի է, որ Հայաստանի Հանրապետության ներդրումների ծավալի զգալի

մասը

կազմում

սփյուռքահայության

կողմից

իրականացվող

ներդրումները, որոնց նպատակները հետևյալն են` 

հայրենիքում ունենալ տուն,



ներդրումներից ստանալ շահույթ:

Անշարժ գույքի մասնագետները հաշվարկել են, որ շինարարության մեջ ներդրված

յուրաքանչյուր

դոլար

5-10-ապատիկ

շահույթ

ապահովում

ներդրողին: Հետևաբար կարելի է ենթադրել, որ շինարարությունը շարունակում է մնալ Հայաստանի տնտեսության ամենաարագ զարգացող հատվածը, որն աճում է ամեն տարի` մոտենալով համախառն արտադրանքի մեկ երրորդին: Հյուսիսային պողոտայում արված ներդրումներն ապացուցեցին իրենց կենսունակությունը, և մայրաքաղաքում դրանց հետևեցին նոր շինարարական

ծրագրեր: Սկզբում հիմնականում կառուցում էին հյուրանոցներ ու սրճարաններ` ամառային

տուրիզմի

սպասարկման

համար,

սակայն

աստիճանաբար

ծանրության կենտրոնը տեղափոխվեց բնակարանային շինություն: Այստեղից կարելի է ենթադրել, որ Հայաստանի Հանրապետությունում անշարժ գույքի ոլորտը ներդրողների ներգրավման համար ամենարդյունավետն է:

Առաջարկններ և եզրակացություններ Արդեն նշվել է, որ օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների ազդեցությունը զարգացող և զարգացած երկրների վրա նույնը չէ, այդ իսկ պատճառով տարբեր

են

նրանց

ներգրավման

հետ

կապված

աշխատանքների

իրականացման բնույթը: ՕՈւՆ-երը կարգավորող օրենսդրության զարգացումը վկայում է մեկ ընդհանուր միտումի մասին, որն ուղղված է օտարերկրյա ներդրումների ներգրավմանը: Միևնույն ժամանակ երկրները ձգտում են խուսափել տնտեսության վրա ՕՈւՆ-երի չափից դուրս մեծ ազդեցությունից, և, առավել ևս, տնտեսության որևէ ճյուղի կախվածությունը ՕՈւՆ-երից, և անշուշտ, քաղաքաշինության

ոլորտը

այս

առումով

ևս

բացառություն

չի

կարող

հանդիսանալ: Հատուկ նշանակություն ունեն հիմնական կապիտալում ներդրումները: Ներդրումները ապահովում են միայն տնտեսության կենսունակությունը, աջակցում աշխատանքային վիճակում բարոյապես և ֆիզիկապես մաշված սարքավորումների նորացմանը: Արդյունավետ տեղաշարժեր տեխնոլոգիայում, արտադրության կառուցվածքում չի կատարվում: ՀՀ-ում ներդրումային գործընթացը հասարակական վերարտադրության ամենատուժած բնագավառներից մեկն է: Պետության և ներդրողների կողմից հստակ որոշված չեն դրանց առաջնային նշանակության ուղղությունները, մեծ են ներդրումների հետ կապված ռիսկերը: Ներդրումային

բարենպաստ

միջավայրի

ստեղծման

համար,

իմ

կարծիքով, անհրաժեշտ է իրականացնել հետևյալ բարեփոխումները` 

Ա. Շարունակել ՀՀ-ում ինստիտուցիոնալ հիմքերի ամրապնդում: Ե. ՀՀ-ում շարունակաբար ամրապնդել սեփականության իրավունքի

գաղափարը: 

Ա. Շարունակական դարձնել միջկառավարական ներդրումային

համաձայնագրերի մշակման և կնքման գործընթացը:

Ե. Ստեղծել լրացուցիչ երաշխիքներ օտարերկրյա ներդրողների համար: Այս համաձայնագրերի առկայությունը հատկապես կարևոր են բարձր ռիսկային երկրների համար, որոնց թվին պատկանում է նաև Հայաստանը: 

Ա. Իրավական և վարչական բարեփոխումների գործընթացի

արդյունքում պետք է հստակեցվի Հայաստանի առևտրային օրենսդրությունը£ Ե. Անհրաժեշտ է իրականացնել ներդրումների նկատմամբ առկա վարչական բնույթի խոչընդոտների ուսումնասիրում« որպեսզի բացահայտվեն թերությունները

մշակվեն

համապատասխան

միջոցառումների

համապարփակ ծրագրեր£ 

Ա. Շարունակել մասնավորեցման գործընթացը: Ե. Ուշադրություն դարձնել արդեն իսկ սեփականաշնորհված այն

ձեռնարկությունների

վրա«

որոնք

իրենց

տնտեսական

գործունեության

արդյունքում շոշափելի արդյունք չեն տվել և որոնց նկատմամբ պետությունը սահմանափակ իրավասություններ և ազդեցության լծակներ ունի£ 

Ա. Կարևորել հետներդրումային աջակցության ծառայությունների«

ներդրումների պաշտպանության և երկրի ընդհանուր վարկանիշի ձևավորումը£ Ե. Ակնհայտ է« որ ներկայումս հետներդրումային աջակցության ծառայությունների

աշխատանքն

անբավարար

վերջիններիս

աշխատանքի բարելավումը« ինչպես նաև երկրի ընդհանուր վարկանիշի բարձրացումը

կարտահայտվի

ներդրումների

իրականացման

գործընթացովª իր հետ ներդրումային նորանոր հոսքեր բերելով£ 

Ա.

ձևավորել

երկրի

ներդրումային

հնարավորությունները

ներկայացնող ծրագրերի բազան: Ե. Այն հնարավորություն կտա երկրի ներսում ճիշտ գնահատել ներդրումային

ներուժը,

կազմակերպություններին մրցունակ

ձևով

իսկ և

միջազգային

առանձին

ներկայացնել

ֆինանսական

ներդրողներին

Հայաստանի

գրագետ

տնտեսությունը

(մեր

պարագայում տնտեսության շինարարության ենթաոլորտը): 

Ա. Վերջնական ձևավորել ներդրումների խթանմանն օժանդակող

ենթակառույցները:

Ե. Արդյունավետ կհամակարգվի ենթակառույցների աշխատանքը: 

Ա.

Երկրի

տնտեսության

տարածքային

անհավասարակշիռ

զարգացումից խուսափելու համար հարկավոր է իրականացնել համալիր միջոցառումներ երկրի մարզերում ներդրումների խրախուսման նպատակով: Ե. Դրա հետ մեկտեղ անհրաժեշտ է մշակել և իրականացնել տարածքային զարգացման համալիր ծրագրեր: 

Ա.

Հաշվի

ժամանակակից առաջընթաց

առնելով

միտումներըª

մեծացումը,

օտարերկրյա

գիտատար

էապես

ուղղակի

ճյուղերում

փոփոխում

ներդրումների

ներդրումների երկրի

կշռի

մրցակցային

առավելությունների կառուցվածքը, որում աստիճանաբար պետք է նվազեն բնական

ռեսուրսների,

էժան

աշխատուժի

առկայության

դերը,

միևնույն

ժամանակ որոշիչ դառնան «ստեղծված ակտիվները», ինչպիսիք են բարձրորակ մասնագետները,

գիտահետազոտական

զարգացվածությունը:

Առանձնակի

կառույցները,

ուշադրություն

ենթակառույցների

պետք

դարձվի

ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաների զարգացման և նրա լայնածավալ կիրառման վրա, որը ներկայումս հանդիսանում է երկրի մրցակցային առավելությունների բարելավման հիմնական ուղղություններից մեկը և պետք է դասվի պետական զարգացման քաղաքականության ռազմավարական խնդիրների շարքին:

Օգտագործված գրականություն

«Հայաստանում ՕՈւՆ-ը խոչընդոտող գործոնների ուսումնասիրության մասին» զեկույց, սեպտեմբեր, 1998

ՀՀ հողային օրենսգիրք

«Հայաստանում

օտարերկրյա

ներդրումների

մասին

ՀՀ

օրենքի

իրավաբանական փորձաքննություն», Ամերիկյան իրավաբանների միության

Կենտրոնական

Արևելաեվրոպական

իրավական

նախաձեռնություն, Վաշինգտոն, 15.09.1998թ 4.

“Ïðîáëåìû

ýêîíîìè÷åñêîé

èíâåñòèöèé”,

ïîëèòèêè

îáëàñòè

Èíôîðìàöèîííî-àëèòè÷åñêèé

ïðÿìûõ

èíîñòðàííûõ

áþëëåòåíü,

N17.,

ñåíòÿáðü, 1999 . 5.

Êèðèí

À.Â.,

Áàêàòèí

Ä.Â.,

Õîðîøèëîíà

À.Â.,

“Ðåãóëèðîâàíèå

èíîñòðàííûõ èíâåñòèöèé â ýêîíîìè÷åñêè ðàçâèòûõ ñðàíàõ”, ÌÃÓ, Ìîñêâà, 2001, 6.

Êîñòþíèíà

Ã.Ì.,

Ëèâåíöåâ

Í.Í.,

“Ìåæäóíàðîäíàÿ

ïðàêòèêà

ðåãóëèðîâàíèÿ èíîñòðàííûõ èíâåñòèöèé (ó÷åáíîå ïîñîáèå)”, ÌÃÈÌÎ, Ìîñêâà, 2001, ñò. 30. 7.

Âîçíåñåíñêàÿ Í., “Èíîñòðàííûå èíâåñòèöèè: Ðîññèÿ è ìèðîâîé îïûò (ñðàâíèòåëüíî-ïðàâîâîé êîìåíòàðèé)”, “ÈÍÔÐÀ.Ì” Ìîñêâà, 2001

Ефимова О. В., Финансовый анализ, М: Б-ка журнала «Бухгалтерский учет», 1996

Ковалёв В. В., Управление финансами, ФВК ПРЕСС, М., 1998

10.

Áîãàòèí Þ. Â., Оценка эффективности áèçíåñà è èнвестиционных проектов, Ì., 1999, ¿ç 125-130

11.

ՀՀ օրենսգիրք

12.

ՀՀ ՔՇՕ

13.

Асаул А.Н. Экономика недвижимости. 2-е изд. –СПБ.: Питер, 2007. – 624 с.: ил. -(Серия «Учебник для вузов»).

14.

http://Kareliam 2.net/paper/

15.

http://www.ev.am/

16.

http://www ysuac. Am/date/am/nevs/